·२ • १. कान्तिमाला (प्रमेयरत्नावलीटीका)- प्रारम्भे- 'गौडोदयमुपयातस्तमः समस्तं निहन्ति यो युगपत् । ज्योतिश्चयोऽतिशीतः पीतस्तमुपास्महे कृताञ्जलयः ।।" समाप्तौ- 'वेदान्तवागीशकृतप्रकाशा प्रमेयस्नावलिकान्तिमाला । गोपिन्दपादाम्युजभक्तिभाजां भूयात्सता लोचनरोचनीयम् ॥' २. काव्यकौस्तुभमहलाचरणम्- 'कलाभिनिभृतः श्रीमानराधया समलकृतः । दीव्यत्कुवलयः सोऽयं विधुर्विजयतेतराम् ॥' ३. कृष्णानन्दिनी (साहित्यकौमुदीटीका)-मुद्रितय. गीताभूपणम् (गीताभाष्यम्)- 'श्रीमगीताभूषणं नाम भाष्यं यत्नाद्विद्याभूपणेनोपचीर्णम् । श्रीगोविन्दप्रेममाधुर्यलुब्धाः कारुण्याः साधवः शोधयध्वम् ।।' ५. गोपालतापनीभाष्यम्- प्रारम्भ- "शत्तयानन्ताचिन्त्यशत्येकपक्षे सर्वाध्यक्ष भक्तरक्षातिदक्षे । थीगोविन्दे विश्वसर्गादिकन्दे पूर्णानन्दै नित्यमास्ता रतिर्नः ।। सनातनं रूपमिहोपदर्शयन्नानन्दसिन्धुं परितः प्रवर्धयन् । अन्तसमतोमहरः स राजतां चैतन्यरुपो विधुरद्भुतोदयः ॥ गोपालतापनी नामि या कृष्णं खयमीश्वरम् । फरस्थरमसंकाशं संदर्शयति सद्धियः ।। समाप्ती- 'विद्याभूषणभगित श्रीमगोपालतापनीभाध्यम् । तोपयनु यल्लवीना मित्र गोपाल परं ब्रह्म । ६. गोविन्दमाष्यम् (ग्रह्मसूत्राणाम्)- प्रारम्भ 'सलं शानमनन्तं प्रान दिवादिस्तुतं भजपम् । गोविन्दं तमचिन्य हेर्नुमदोपं.नमस्यामः ॥' 1'पेटान्तवागीश' इति नामापि तेन लब्धं स्सार, २. 'सनातनगोम्यामिन (पगोसामिनं गनातनरूप या. ३. चैतम्यापतारस्पोमानामावरपो पा. .

·७. गोविन्दभाष्यटीका (सूक्ष्माभिधाना)- प्रारम्भे- 'निसं निवसतु हृदये चैतन्यात्मा मुरारिनः । निरवद्यो नितिमान्गजपतिरनुकम्पया यस्य ॥ भाष्य यस्य निदेशाद्रचितं विद्याभूपणेनेदम् । गोविन्दः स परात्मा मयापि(?) सूक्ष्म करोत्वस्मिन् ॥ आम्नायमूर्धरसिकाः कृष्णपदाम्भोरुहासक्ताः । सन्तः करुणावन्तो मयि प्रसादं वितन्वतामनिशम् ॥' समाप्ती- 'ध्रुत्यादिवाच्यमणिदीधितिदीप्यमानां सयुक्तिकाचनरुचिच्छटया मनोज्ञाम् । वाणीश्वरोक्तिमनुचिन्य युधाः सुधाभां.. गोविन्दभाष्यमसकृत्परिपाठयध्वम् ।।' ८. गोविन्दभाष्यपीठकम् (सिद्धान्तरमाभिधम्)- प्रारम्भे-- 'विद्यारूपं भूपण मे प्रदाय रयाति निन्ये तेन यो मामुदारः । श्रीगोविन्दः खानिर्दिष्टभाध्यो राधावन्धुर्वन्धुरागः स जीयात् ॥ गजपतिरनुकम्पासंपरा यस्य सद्यः समज़नि निरवद्यः सान्दमानन्दमिच्छन् । निवसनु मम तम्मिन्कृष्णचैतन्यरूपे मतिरतिमधुरिम्णा दीप्यमाने मुरारी॥ भय सोऽयं श्रीगोविन्दैकान्ती यलदेवापरास्यो विद्याभूषणो ग्रासूभेषु गोविन्दभाष्यामि। धान विवरण निर्माय- समाप्ती- 'यहासूमे विभाति भाप्यं कृष्णामक व्यतमय प्रमेयम् । नस्योपदेशाय सुवर्णपीठसिद्धान्तरनं न भवेलिमेतत् ।। सिद्धान्तरनकिरणास्किल भाप्ययन्द्रा- दद्वतशावरहादमलप्रकाशात् । रष्ट न किचिदिति तत्वमुदधीभिः श्रीमन्मुरारिचरणाम्युमभलिभाग्भिः ।। विजयन्त धीराधादामोदरपादपानातयः । याभिः सर दुदिताभिर्विनिमितो मे महम्मोदः ।'

·९. गोविन्दभाध्यपीठकटीका- प्रारम्भ- 'आलस्यादप्रवृत्तिः स्यात्पुंसां यद्न्यविस्तरे। सिद्धान्तरने संक्षेपाटिप्पणी क्रियतेऽत्र तत् ॥ अथ सोयऽमित्यादि । समाप्ती- "राधादामोदरः कान्यकुब्जविप्रावतंसः खस्य मन्त्रोपदेष्टा महत्तमो विद्वदप्रणीस्तस्य पादपङ्कजातयः । पक्षे-राधाकृष्णस्य ॥' १०. छन्दःकौस्तुभभाष्यम्- प्रारम्भ- 'अर्चितनयनानन्दो राधादामोदरो गुरुजीयात् । 'विणोमि यस्य कृपया छन्दःकौस्तुभमहं मितपाक् ॥ श्रीराधादामोदरशिष्यो विद्याभूषणो नाना । छन्दःकौस्तुभशास्त्रे भाष्यमिदं संप्रति व्यदधात् ॥' ११..दशोपनिषद्भाष्यम् १२. नामार्थसुधा (राहस्रनामगोप्यरूपा)- 'विद्याभूपणभणितं नामार्थमुधाभिध भाष्यम् । सद्भिनाम पुमर्यैः कृपया परिशोधयध्यम् ॥' १३. प्रमेयरमावली- प्रारम्भे- 'जयति श्रीगोविन्दो गोपीनाथः स मदनगोपालः । पक्ष्यामि यस्य कृपया प्रमेयरमावली सूक्ष्माम् ।। भत्त्याभासेनापि तोषं दधाने धर्माध्यक्ष विश्वनिस्तारनानि । नित्यानन्दाद्वतचैतन्यस्पे तत्वे तस्मिनित्यमास्तां रतिर्नः ॥ श्रीमन्मध्वमते हरिः परतमः सत्यं जगत्तावतो भेदो जीवगणा हरेरनुपरा नीचोभावं गताः । मुक्तिनजमुखानुभूतिरमता भक्तिच तत्साधनं प्रत्यक्षादिनय प्रमाणमसिलामायक्वेयो हरिः ॥' १४. भागवतटीका (वावी)-गृन्दावने समुपलभ्यरी. १५. समुगागयतामृतटीश (सारदा). १६. साहित्यकामदी-मुद्रितय. १.अगं छन्दःषाग्नुभः यकीयणस्येवान्तसमन्तकनिर्माधीराधादामोदरनिर्मित एय. . .

·१५. सिद्धान्तदर्पण:- प्रारम्भे- 'नित्यं निवसतु हृदये चैतन्यात्मा मुरारिनः । निरवद्यो निर्वृतिमान्गजपतिरनुकम्पया यस्य ॥ पिता पराशरो यस्य शुकदेवस्य यः पिता । तं व्यासं चदरीवासं कृष्णद्वैपायनं भजे ॥' समाप्ती- 'सयुक्तिभूषणबाते विद्याभूषणनिर्मिते । सिद्धान्तदर्पणे वाञ्छा सतामस्तु मुदर्पणे ॥' १८. सिद्धान्तदर्पणटीका- प्रारम्भ- 'श्यामोऽपि यः श्रुतिसरोरुहबोधरक्तः शान्तोऽपि यः स्यति तमसतिमन्तरस्थाम् । प्रत्यक्पदं दिशति यः परमं खगोभि. याप्तं तमद्भुतरवि शरणं प्रपद्ये ।' समाप्ती- 'टिप्पणी नन्दमिश्रेण(३) नन्दसूनुनिविणा। सिद्धान्तदर्पणेऽकारि हारिण्यस्तु सतामियम् ॥' १९. स्तवमालाभाष्यम्- 'श्रीरूपदेवः करुणेकसिन्धुः स्तवालिमेतां यदि नाकरिष्यत् । . भक्ता यथावद्रजराजसूनो वागमिध्यन्गुणरूपलीलाः ॥ विद्याभूषणभणिते स्तवमालाभूपणे भाष्ये । पारेतुप्यतु वनमाली यररुचिशाली यतैतस्मिन् ॥' एवमनेकानवद्यमन्यनिर्माताय बलदेवविद्याभूषणो जयपुर निवासयिसृजयसिंहमहारा- जसभायामागत्य गालभाश्रम(गलता)स्थितरामानुजीयाचार्यैः दानार्थ विधाय शालिवाहनं १४०७ शकप्रादुर्भूतचैतन्यमहाप्रभुसंप्रदायेऽपि वैष्णवसंप्रदायान्तर्गतत्वं साधयामासेति वहगोडगोखामिना किवदन्ती. एवं च सिस्ताष्टादशशतिकाप्रारम्भ एव जयसिंहमहाराजस्थितेनिर्णयात्स्त्रिस्वायदशशतिकैव विद्याभूषणकाल: प्रीयत. अस्याश्चानायासेनैव काव्यप्रकाशस्यकारिकाशयबोधिशया: सटीकसाहित्यकौमुद्माः पुस्तकद्वयमस्माभिमुदणकाले समासादितम्, तत्रकं तु फ-संज्ञकमस्माभिः संपूर्ण द्रव्येण १. न ज्ञायते 'नन्द' इत्यपि विद्याभूषणसैव नाम मिनो वायमिति.

·.
.
फीतम्. द्वितीयं तु ख-संशकं चरमपरिच्छेदहीनं जयपुरराजगुरुश्रीलक्ष्मीदत्तभरतनय.
श्री दत्तवर्गमिः सकीयपुस्तकालयतो दत्तम्.
एवं पुस्तकद्वयाधारणय कृतशोधनेऽऽप्यस्मिन्पुस्तकेऽस्मदोषादक्षरयोजकदोपाद्वा यत्र
क्वचिदशुद्धिः स्थिता जाता वा तत्र राहृदयहृदयाः सौहार्दतः समापासन्ति. यतः-
गच्छतः स्सलनं पापि भवत्येव प्रमादतः।
इसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति सजनाः ॥
इति विज्ञापयतः
काव्यमालासंपादको
पण्डितशिवदत्त काशिनायो ।
.

·. विषय । SN RRE साहित्यकौमुदीविषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च LIBRAF अस्या साहित्यकौमुद्या मुद्रणावसरेऽस्मद्दोषादक्षरयोजकदोपाद्वा मूलकारिकाणां स्थू" लीभवनेऽयोजने च विपर्यासो जात इति मूलकारिकाणा स्फुटीभवनाय छानामा पाठसौकर्याय च सविषयप्रदर्शन पृथमुद्रणमारब्धमितीयमेवानुक्रमणिकापि बोध्या सहदये ॥ मूलकारिका । पृष्ठे। प्रथम परिच्छेद । मङ्गलाचरणम्- नियतिकृतनियमरहिता हादैकमयीमनन्यपरतत्राम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कर्जयति ॥१॥ काव्यप्रयोजनानि- काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सद्यः परनिर्दृतये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ काव्योद्भवहेतु शक्तिनिपुणता लोकशासकाव्याद्यवेक्षणात् । काव्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥३॥ काव्यखरूपम्-- तददोपौ शब्दार्थों सगुणावनलंकृती पुनः कापि । उत्तमकाव्यम्- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गय वाच्याद्धनिर्बुधः कथितः ॥४॥ मध्यमकाव्यम्- अतादृशि गुणीभूतव्यगचं व्यपंथे तु मन्यमम् । अवरकाव्यम्- शब्दचिनं वाच्यचित्रमव्यहचं खबर स्मृनम् ॥ ५ ॥ -- . ६ ·२ काव्यमाला। . . H ७ स • विपयः। गूलपारिया। पृष्ट। द्वितीय: परिच्छेदः । 'शब्दभेदाः- स्यावाचको लाक्षणिकः शब्दोऽत्र व्यञ्जकसिधा । अर्थभेदाः- पाच्यादयस्तदर्थाः स्युस्तात्पर्यार्थीऽपि केचित् ॥ १ ॥ अर्थस्यापि व्यजकता- सर्वेप प्रायशोऽर्थानां व्यकसमपीप्यते । वाचकशब्दखरूपम्--- साक्षासंकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स वाचकः ॥ २॥ संकेतितभेदाः- संकेतितश्चतुर्भेदो जालादि तिरेव वा । संकेतितस्यैव मुख्यत्वम्, शक्तिवृत्तिखरूपं च- १० स मुख्योऽर्थस्तन मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ।। ३ ।। लाक्षणिकनिरूपणाय लक्षणावृत्तिः- ११ मुख्यार्थवाधे तद्योगे रूढितोऽथ भयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ४ ॥ प्रयोजनवत्या लक्षणाया भेदाः- स्वसिद्धये पराक्षेपः परार्थे स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ।। ५॥ सारोपलक्षणा- सारोपान्या तु यत्रोक्तौ विषयी विषयस्तथा। साध्यवसानिका लक्षणा- १४ विपश्यन्तःकृतेऽन्यस्मिनमा स्यात्साध्यवसानिका ॥६॥ सारोपासाध्यवसानिकयोणिशुद्धत्वम्-- भेदाविमौ च सादृश्यात्संवन्धान्तरतस्तथा । गौणी शुद्धौ च विशेयौ .

·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः । पृछे।. . - .. मूलकारिका ।. सकलभेदसंकलनम्- लक्षणा तेन पड़िया ॥५॥. लक्षणायां व्यङ्गयसंवन्धासंबन्धी- व्यङ्गयेन रहित्ता रुढी सहिता च प्रयोजने । लक्षणायां व्यङ्ग्यप्रकारौ- १५ तच्च गूढगगूढं वा सव्यङ्ग्यलक्षणाभेदाः- तदेपा कथिता त्रिधा ।। ८॥ . लक्षणाश्रयशब्द:- तद्भूलाक्षणिक व्यञ्जनाया व्यायव्यापारत्वम्- तत्र व्यापारो व्यञ्जनात्मकः। लक्षणामूला व्यञ्जना- यस्य प्रतीतिमाधातुं लक्षणा समुपास्यते ॥ ९ ॥ कले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनान्नापरा क्रिया । शक्तेर्व्यापारत्वखण्डनम्- नाभिधा समयाभावात् लक्षणाया व्यापारत्वखण्डनम्- १७ हेखभावान्न लक्षणा ॥ १० ॥ लक्षणाया अव्यापारत्वे हेतुः-- लक्ष्यं न मुख्यं नाप्यत्र वाघो योगः फलेन नो। न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्दः स्खलद्गतिः ॥ ११ ।। प्रयोजनस्य लक्ष्यत्वेऽनवस्था- एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षति(य)कारिणी । प्रयोजनसहितस्य लक्ष्यत्वनिराकरणम्- प्रयोजनेन सहित लक्षणीयं न युन्यते ॥ १२ ॥ . - ·काव्यमाला। . २३ विषयः । मूलकारिका । पृष्ठे। समयोजनस्यालक्ष्यत्वे हेतु:- • ज्ञानस्य विपयो हान्यः फलमन्यदुदाहृतम् । विशिष्टे लक्षणाव्युदासः- विशिष्टे लक्षणा नवं विशेषाणां व्यापारान्तरगम्यत्वम्- विशेपाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १३ ॥ अभिधामूला व्यजना- अनेकार्थस्य शब्दस्य वाचकसे नियत्रिते। संयोगायरवाच्यार्थधीकृातिर जनम् ।। १४ ।। व्यञ्जनाश्रयशब्दः- तयुक्तो व्यञ्जकः शब्दः व्यञ्जकोऽर्थः-- २३ यरसोऽर्थान्तरयुक्तथा। अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ १५ ॥ तृतीयः परिच्छेदः । अर्थव्याकता- २३ अर्थाः मोक्ताः पुरा तेपामर्थच्यजकतोच्यते । आर्थी व्यञ्जना- वक्तृवोन्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंतिधेः ॥ १ मस्तावदेशकालावैशिध्यात्मतिमाजुपाम् । योऽर्थस्यान्यार्थीहेतुापारो व्यक्तिरेव सा ॥२॥ शब्दसहकृतस्यैवार्थरस अञ्जकता २६ शब्दप्रमाणवेद्योऽर्थो व्यनत्त्यर्थान्तरं यतः। अर्थस्य व्य अकले तच्छब्दस्य सहकारिता ॥३॥ २३ . . F ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः । :- २७ - . भूलकारिका । पृष्ठे। चतुर्थः परिच्छेदः । लक्षणामूलध्वनिभेदाः- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेद्धनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमत्यन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ १॥ अभिधामूलध्वनिविभाग:-- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। विवक्षितान्यपरध्वनिभेदाः- २८ कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गयक्रमः परः॥२॥. रसादीनामलंकार्यालंकारत्वभेदेन द्वैविध्यम्--- रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः। भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥३॥ रसखरूपम्- कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाव्ययोः ॥ ४ ॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । . व्यक्तः स तैर्विभावाद्यैः स्थायीभावो रसः स्मृतः ॥५॥ रसविशेपा... शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः। वीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाव्ये रसाः स्मृताः ॥६॥ स्थायिभावाः-- रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयथेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥७॥ व्यभिचारिणः- ३८-४० निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूयामदश्रमाः । आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृतितिः ॥८॥.. - .

·ar
काव्यमाला।
४२
विपयः।
मूलकारिरा।
सृष्ट।
दीडा चपलता हर्प आवेगो जडता तथा ।
मों विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ ९ ॥
समो विवोधोऽमर्पश्चाप्यवाहित्यमधोग्रता ।
मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा गरणमेव च ॥ १० ॥
बारार्थव वितर्कथ विशया व्यभिचारिणः।
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥ ११ ॥
शान्तस्यापि रसत्वम्
निर्वेदस्थायिभावाख्यः शान्तोऽपि नवमो रसः ।
गावस्वरूपम्-
४१
रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथाजितः ॥ १२ ॥
भावः मोक्तः
रसाभासभावाभासखरूपम्-
तदाभासा अनौचित्यमवर्तिताः।
भावशान्त्यादि--
४३
भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शवलता तथा ॥ १३ ॥
भावशान्त्यादीनामङ्गित्वमपि--
मुख्ये रसेऽपि तेऽगित्वं प्राप्नुवन्ति कदाचन ।
.लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमविभागः--
अनुस्खानामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयस्थितिस्तु यः ॥ १४ ॥
शब्दाभियशक्तयुत्यस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ।,
शब्दशक्त्युद्भवस्वरूपम्--
अलंकारोऽथ वस्त्वेव शब्दायत्रावभासते ॥ १५॥
प्रधानलेन स ज्ञेयः शब्दशतयुद्भवो द्विधा ।
अर्थशक्त्युद्भवस्वरूपभेदाः-
अर्थशयुद्भवोऽप्यों व्यञ्जका संभवी स्वतः ॥ १६ ॥

·७ विषयः। विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । मूलकारिका। पृष्टे 'प्रौढोक्तिमात्रासिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा। ., वस्तु वालंकृतिति पभेदोऽसौ व्यनक्ति यत् ॥ १७ ॥ वस्त्वलंकारमथवा तेनासौ द्वादशात्मकः । शब्दार्थोभयोद्भवस्वरूपम्- शब्दार्थोभयभूरेका ध्वनिभेदसंकलनम्-- भेदा अष्टादशास्य तत् ॥ १८ ॥ अष्टादशाधिक्यनिरासे हेतु:--- रसादीनामनन्तत्वाद्भेद एवो हि गण्यते ।.. शब्दार्थोभयोद्भवाश्रय .. ४९ - ६० वाक्ये उत्थः शब्दोद्भवार्थोद्भवाश्रयः- पदेऽप्यन्ये अर्थशक्तिमूलाश्रयः- प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः ॥ १९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययादिपदैकदेशरचनरसाद्याश्रयः- पदैकदेशरचनावणेप्वपि पदादयः। सकलसंकलनम्- १५ भेदास्तदेकंपञ्चाशत्तेपां चान्योन्ययोजनम् ॥ २० ॥ संकरेण त्रिरूपेण संसृष्ट्या चैकरूपया। विदखाधिवियचन्द्राः शरेपुयुगखेन्दवः ॥ २१ ॥] पञ्चमः परिच्छेदः। गुणीभूतव्ययभेदाः- अगूढमपरस्यावाच्यसिध्यद्गमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यमाधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ १॥ .. १. व्यारयानगतस्यारापि पद्यगन्धिगद्यम्स मूलकारिकत्व केचिन्मन्यन्ते. :- ·काव्यमाला। . । . . विषयः । मूलकारिका। पृष्ट। भ्यश्चमेवं गुणीभूतव्यगावस्याष्टा भिदाः स्मृताः। पां भेदा यथायोग वेदितव्याथ पूर्ववत् ॥२॥ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गचमिश्रणम्--- सालंकारज़नेस्तैश्च योगः संसृष्टिसंकरः। अन्योन्ययोगादेवं साझेदसंख्यातिभूयसी ॥३॥ पष्टः परिच्छेदः। शब्दार्थचित्रयोः काव्यशब्दार्थयोर्गुणमधानभाषः- शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व काव्यद्वयमुदाहृतम् । गुणमधानजस्तन स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः॥१॥ सप्तमः परिच्छेदः। दोपसामान्यलक्षणाश्रयाः- मुख्यार्थहति>पो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः। उभयोपयोगिनः स्युः शब्दायास्तेन तेप्वपि सः॥१॥ पददोपाः- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युतसंस्कृत्वप्रयुक्तमसमर्थम् । निदतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं विधाश्शीलम् ॥२॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेलिष्टम् । . अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ।। ३ ॥ एए केपांचिद्वाक्यगतत्वम्, पदांशप्रकृतिप्रत्ययादिगतत्वं च- ७१ अपास्य व्युत्तसंस्कारमसमर्थं निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोपाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन || ४ }} वाक्यमात्रगतदोपनामानि- प्रतिकूलवर्णमुपहतलुप्तविसर्ग विसंधि हतत्तम् । न्यूनाधिककधितपदं पतत्मक समासपुनरात्तम् ॥५॥ अर्थान्तरैकवाचकमभवन्मत्तयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्णं गतिं प्रसिदिहतम् ॥ ६ ॥ . ७७ ·विषयः। विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । मूलकारिका। पृष्ठे। भग्नप्रक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा । अर्थदोपाः- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्क्रमग्राम्याः ॥७॥ संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धव । अनवीकृतः सनियमानियमविपाविशेपपरिवृत्ताः॥८॥ साकाद्वोऽपदयुक्तः सहचरभिन्नः प्रकाशितविरुद्धः। विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः ॥९॥ पुनरुक्तदोषापवादः- कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः।.. संनिधानादिवोधार्थम् शिष्टप्रयुक्तप्वेवायमपवादः, न सर्वत्र- ९३ स्थितेष्वेतत्समर्थनम् ॥ १०॥ निर्हेतुत्वादिदोपापवादः- ख्यातेऽर्थे निर्हेतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेपाम् । वाद्यौचित्यवशाहोपोऽपि गुणः कचित्कचिनोभौ ॥ ११ ॥ रसदोपाः- १००-१०१ व्यभिचारिरसस्थायिभावानां शब्दवाच्यता। कप्टकल्पनया व्यक्तिरनुभावविभावयोः ॥ १२ ॥ प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावद्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ १३ ॥ . अगिनोऽननसंधानं भकृतीनां विपर्ययः । अनगस्याभिधानं च रसे दोपाः स्युरीदृशाः ॥ १४ ॥ रसदोपापवादर- १०३. न दोपः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । विरुद्धवाधनस्य गुणावहत्वमपि संचार्यादेविरुद्धस्य वाध्यस्पोक्तिर्गुणावहा ॥ १५ ॥ ९४ . - २ ·काव्यमाला। . पृष्ठे। - विषयः। मूलकारिया। 'एकनाथवे विरुद्धानां भिन्नाश्रयतैव कार्या- आश्रयैक्ये विरुद्धो यस कार्यों भिन्नसंश्रयः। नैरन्तये विरुद्धानां रसान्तरितत्वं कार्यम् - १०५ रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तये तु यो रसः ॥ १६ ॥ सार्यमाणविरुद्धस्य साम्येन विवक्षायां दोपाभावः-- सर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्येनाय विवक्षितः । विरुद्धयोरप्यज्ञाझीभावे दोपाभावः--- :: अगिन्यङ्गसमाप्तौ यो नौ न दुष्टं परस्परम् ॥ १७ ॥ अष्टमः परिच्छेदः। गुणखरूपम्- १०७ ये रसस्पाङ्गिनी धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्पहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः ॥ १ ॥ अलंकारस्वरूपम्-- उपकुर्वन्ति तं सन्तं येनदारण जातुचित् । हारादिवदलंकारास्तेऽनुमासोपमादयः ।। २ ।। गुणनामानि- माधुर्योजामसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । माधुर्यस्य लक्षणं कार्य च-- आहादकलं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥३॥ कार्याधिक्यम्- करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । ओजसो लक्षणं कार च- दीप्यात्मविस्तृतेहेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४ ॥ कार्धाधिक्यम्-~- वीभत्सरोदरसयोस्तस्याविषय क्रमेण तु । . १०९ ·पृछे। . . . विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः । मूलकारिका। प्रसादलक्षणम्-- शुप्केन्धनामिवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः॥५॥ व्यामोत्यन्यत्मसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । रसधर्माणामप्येषां शब्दार्थवृत्तित्वमौपचारिकम्- १०९ गुणवृत्त्या पुनस्तेषां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥६॥ दशसंख्यानिरासे हेतु:- ११०-११३ केचिदन्तर्भवन्त्येपु दोपत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोषलं कुत्रचिन्न ततो दश ॥७॥ तेन नार्थगुणा वाच्याः प्रोक्ताः शब्दगुणास्तु ये । माधुर्यादिव्यञ्जकवर्णादयः- वर्णाः समासो रचनास्तेषां व्यञ्जकतामिताः ॥८॥ माधुर्यव्यञ्जकरचनाक्रमः- ११४ मूनि वर्गान्त्यमाः स्पर्शा अटवर्गा रणौ वधू । अवृत्तिमध्यत्तिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥ ९ ॥ ओजोव्यञ्जकरचनाक्रमः- योग आद्यतृतीयाभ्यामन्सयो रेण तुल्ययोः । डादिः शपौ वृत्तिदैर्घ्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥२०॥ प्रसादव्यञ्जरचनाक्रमः- श्रुतिमात्रेण शब्दाच येनार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणः समग्राणां स प्रसादो गुणे मतः ॥ ११ ॥ कचिद्गचनाविपर्ययोऽपि- वस्तृवाच्यमवन्धानामौचित्येन कचित्कचित् । रचनावृत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥ १२ ॥ नवमः परिच्छेदः । शब्दालंकारेषु वक्रोक्तिः- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेपेण काका वा ज्ञेया सा वक्रोक्रिस्तथा द्विधा ॥१॥ - :- १ ·. फाव्यमाला। विषयः। *. गूलकारिका। पृष्ठे। अनुप्रासः-- वर्णसाम्यमनुमासः अनुप्रासभेदी- छात्तिगतो द्विधा । ऐकानुमाससलपर- सोऽनकस्य सकृत्पूर्व वृत्त्यनुप्रासलरूपम्- एकस्याप्यसकृत्परः॥२॥ चिसिधा-- माधुर्यव्यकर्वणरुपमागरिकोच्यते । ओजामकाशकैस्तथ परुषा कोपला परैः ॥ ३॥ केपांचिन्मतेन रीतयः- केपांचिदेता पैदर्भाप्रमुखा रीतयो मताः । लाटानुप्रास:-- शान्दस्तु लादानुभासो भेदे तात्पर्यमानतः॥४॥ लाटानुपासाश्रयभेदाः- १२० पदानां स पदसापि वृत्तावन्यत्र तत्र वा । मानः स वृत्त्यत्त्योश्च तदेवं पञ्चधा मत: समकालंकारस्य स्वरूपम्-भेदसंख्या च- १२१ अर्थ सत्सर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागष्टत्ति तद्यात्यनेकताम् ।। ६ ।। लेपालंकारस्य स्वरूपर, भेदसंख्या च~- वाच्यभेदेन भिन्ना ययुगपदापणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दा: लेपोऽसावक्षरादिभिरष्टया ।।७।। नवनोऽपि श्लेपभेद:--- १२१ भेदाभावात्प्रकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो मतः । १२० १२३ ·- विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः। मूलकारिका। ठे। चित्रालंकारः- तचित्रं यत्र वर्णानां खद्गाद्याकृतिहेतुता ॥८॥ पुनरुक्तवदाभासालंकारः- १२८-१२९ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्थतेव शब्दस्य तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ९ ॥ दशमः परिच्छेदः । उपमालंकारखरूपम्- साधर्म्यमुपमा भेदे पमाभेदौ- १३० पूर्णा लुप्ता च सा पूर्णोपमाभेदाश्रयाः- १३० अग्रिमा । श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥ १ ॥ लुप्तोपमासु धर्मलोपे- १३२ तवद्धर्मस्य लोपे स्यान्न श्रौती तद्धिते पुनः। उपमानलोपे- १३२ उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥२॥ वाचकलोपे उपमा- वादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि । कर्मकोंर्णमुलि धर्मवाचकोभयलोपे उपमा- एतविलोपे किप्समासगा ॥३॥ धर्मोपमानयोलोपे उपमा- १३४ धर्मोपमानयोर्लोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । उपमेयवाचकयोोपे उपमा- १३४ क्यचि वायुपमेयास - . .

·काव्यमाला। विषयः । गूतकारिका। पृष्ठे। धर्मोपमानवाचकानां लोपे उपमा- त्रिलोपे च समासगा ।। ४ ॥ उपमागेदसंकलनम्- [एकोनविंशतिलताः पूर्णाभिः पञ्चविंशतिः । अनन्वयालंकारः- उपमानोपमेयले एकस्यैवैकवाक्पगे । अनन्वयः उपमेयोपमालंकारः- विपर्यास उपमेपोपमा तयोः ॥ ५ ॥ उत्प्रेक्षालंकारः-- १३७ संभावनमथोत्मेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । ससंदेहालंकारः-- स संदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ च संशयः ॥ ६ ॥ रूपकालंकार:- १४० सद्भूपकमभेदो य उपमानोपमेययोः।. आरोप्यमाणानां श्रौतत्वे रूपकम्- १४० समस्तवस्तु विपयं श्रौता आरोपिता यदा ।। ७। आरोप्यमाणानां श्रौतत्वे आर्थत्वे च रूपकम्- १४१ औता आर्थाश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवर्ति तत् । साद्गरूपकम्- सागमेतत् निरङ्गरूपकम् ~~ १४१ . निरङ्गं तु शुद्धम् ६. अस्थार्थस्य मूलकारिकात्वं न मन्यन्ते केचित्. एवमेतदुत्तरं 'वाच्य गम्ये व सा साम्ये एकदेशविवर्तिनी' इलर्धस्य कारिकावं न मन्गन्वे.

·विषयः। . . :- विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । मूलपारिता । मालारूपकम् - माला तु पूर्ववत् ॥ ८॥ परम्परितरूपकम् - १४२ नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यत् । तत्परम्परितं श्लिष्टे वाचके भेदभाजि वा ॥९॥ अपहृत्सलंकारः-- १४३ प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्साध्यते सा त्वपहुतिः । श्लेषालंकारः- श्लेपः स वाक्य एकस्सिन्दालेकार्थता गरेर ॥१०॥ समासोत्तयलंकारः- १४४ परोक्तिभैदकैः श्लिटैः समासोक्तिः निदर्शनालंकारः- १४४-१४५ निदर्शना अभवन्वस्तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ ११ ॥ द्वितीयनिदर्शनालंकारः-- १४५ स्वस्वहेलन्वयस्योक्तिः क्रिययैव च सा परा। अप्रस्तुतम सालंकारः- अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुताश्रया ॥ १२ ॥ अप्रस्तुतप्रशंसाभेदाः-~- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशिष्ट प्रस्तुते सति । तदन्यस्य वस्तुल्ये तुल्यस्येति च पञ्चधा ॥ १३ ॥ अतिशयोक्त्यालंकारस्य स्वरूपं भेदाश्न- निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य समेन यत् । मस्तुतस्य यदन्यसं यद्यर्योक्तौ च कल्पनाम् ॥ १४ ॥ कार्यकारणयोश्चैव पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा .

·काव्यमाला। विषयः। - मूलंकारिका। छ। प्रतिवस्तूमालंकारः- प्रतिवस्तुपमा तु सा ॥ १५ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यदये स्थितिः । दृष्टान्तालंकारः-- दृष्टान्तः पुनरेतेपां सर्चेपां मतिविम्यनम् ॥ १६ ॥ दीपकालंकारः-- सकृदृत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृतामकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु वहीपु कारकस्येति दीपकम् ॥ १७ ॥ मालादीपकालंकारः- पालादीपकमाय चेयथोत्तरगुणावहम् । तुल्ययोगितालंकारः- नियतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्पयोगिता ॥ १८ ॥ व्यतिरेकालंकार:- उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। व्यतिरेकमेदा:- हेत्वोरुक्तायनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदिते ॥ १९ ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लेपे तद्वन्निरष्टधा । आक्षेपालंकारः- निषेधो वतुमिष्टस यो विशेषाभिधित्सया ॥ २० ॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । विभावनालंकारः- नियायाः प्रतिपेधेऽपि फलव्यक्तिर्षिभावना ॥ २१ ।। विशेपोक्तिरलंकारः- १५१ विशेपोक्तिरखण्डषु कारणेषु फलावचः । यर्थासंख्यालंकारः-- यथासंख्यं क्रमेणैष ऋमिकाणां समन्वयः ॥२२॥ C ·१७ . . - - विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । विषयः। मूलकारिका । पृष्ठे। अर्थान्तरन्यासालंकारः- १६७ सामान्यं वा विशेपो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोर्थान्तरन्यासः साधम्र्येणेतरेण वा ॥२३॥ विरोधालंकारः- १५१ विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धखेन यद्वचः । विरोधभेदाः- १५८ जातिश्चतुर्भिर्जात्याविरुद्धा स्याद्गुणेत्रिभिः ॥ २४ ॥ क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश । स्वभावोत्यलंकारः- १५९ स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः सक्रियारूपवर्णनम् ॥ २५ ॥ व्याजस्तुत्यलंकारः- व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रूढिरन्यया । सहोत्तयलंकारः-- सा सहोक्तिः सहार्थस्य वलादेकं द्विवाचकम् ॥ २६ ॥ बिनोत्त्यलंकारः- विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन नेतरः । परिवृत्त्यलंकारः- परिवृत्तिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥ २७ ॥ भाविकालंकारः- प्रत्यक्षा इव सद्भावाः क्रियन्ते भूतभाविनः । तद्भाविक काव्यलिङ्गालंकार काव्यलिङ्गं हेतोर्वाक्यपदार्थता ॥ २८॥ पर्यायोक्तालंकार- १६३ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन यद्वचः । . - ३ ·१८ काव्यमाला। विषयः। मूलकारिका। पृछे। • उदाचालंकारः- १ उदात्तं वस्तुनः संपत् २ महतां चोपलक्षणम् ॥ २९ ॥ रामुच्चयालंकारः- • १ तत्सिद्धिहेतावेकस्सिन्यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसा २ स बन्यो युगपद्या गुणक्रिया ॥३०॥ पर्यायालंकारः- १ एकं कमेशानेकस्मिन्पर्यायः २ अन्यस्ततोऽन्यथा। अनुमानालंकारः- अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्वचः ॥ ३१ ॥ परिकरालंकारः- विशेषणैर्यत्साकूवरुक्तिः परिकरस्तु सः । व्याजोत्यलंकारः- व्यानोक्तिश्छमनोद्भिनरूपवस्तुनिगृहनम् ॥ ३२॥ परिसंख्यालंकारः-- किंचित्पृष्टमपृष्टं च कथितं यत्सकल्प्यते । ताहगन्यव्यपोहाय परिसंख्या तु सा मता ॥३३॥ कारणमालालंझार:- पभोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यायस्य हेद्वता । तदा कारणामाला स्यात् अन्योन्यालंकार:- १६९ क्रियपा तु परस्परम् ॥ ३४॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् १६७ . C ·विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । १९ विषयः। मूलकारिका। पृष्ठे। उत्तरालंकारः- १७० उत्तरश्रुतिमात्रतः। प्रश्नस्योनयनं यत्र क्रियते तत्र वा सति ॥ ३५॥ असकृयदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । सूक्ष्मालंकारः- कुतोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्योऽन्यस्मै पकाश्यते ।। ३६ ॥ धर्मेण केनचिद्यत्र तत्सूक्ष्म परिचक्ष्यते । सारालंकारः- १७.१ उत्तरोत्तरमुत्कर्पो भवेत्सारः परावधिः॥३७॥ असंगत्यलंकारः- १७२ भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः । युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा स्वादसंगतिः ॥ ३० ॥ समाध्यलंकारः--- समाधिः सुकर कार्य कारणान्तरयोगतः । समालंकारः- १७३ सम योग्यतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ ३९ ॥ चिपमालंकारः- १७३ कचिद्यदतिवैधान श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति:वानर्थव यद्भवेत् ॥ ४०॥ गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्धे यत् स एव विपमो मतः ॥ ४१ ।। अधिकालंकारः--- १५६ महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयायिणी स्पातां तनुतेऽप्यधिकं तु तत् ॥ ४२ ॥ . ८८ ·काव्यमाला। विषयः। - - . मूलवारिका। पूछे। • प्रत्पनीकालंफार:- यतिपक्षमशनेन भतिक तिरस्क्रिया। या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्सनीकं तदुच्यते ॥ ४३ ॥ मीलितालंकार:--- १७५ समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यन्निगृह्यते । निजेनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ ४४ ॥ एकावल्यलंकारः- स्थाप्यतेऽपोह्यते वापि यथापूर्वं परं परम् । विशेषणतया पत्र वस्तु सकावली द्विधा ।। ४५ ॥ सरणालंकारः- ययानुभवमर्यस्य दृ ितत्सदृशे स्मृतिः । स्मरणम् आन्तिमदलंकार:- १७७ भ्रान्तिमानन्यसंवितत्तुल्यदर्शने ॥ ४६ ॥ प्रतीपालंकारः- १७७ आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता। तस्यैव यदि वा कल्प्या तिरस्कारनिवन्धनम् ।। ४७ ।। सामान्यालंकार:- प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया। ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ।। ४८ ॥ विशेषालंकार:-~- विना मसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः । एकात्मा युगपट्टत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ ४९ ॥ अन्यत्मकुर्वतः कार्यमशक्यस्यान्यवस्तुनः । तथैव करणं चेति विशेषत्रिविधः स्मृतः ॥ ५० ॥ - ८ ·विषयः । २८१ - विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । २१ मूलकारिका। पृष्ठे। तद्गुणालंकारः- स्वमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्ज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥५१॥ अतद्गुणालंकारः- १८० तद्रूपाननुहारवेदस्य तत्स्यादतद्गुणः । व्याघातालंकार:- यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥५२॥ तथैव यद्विधीयेत स व्याघात इति स्मृतः। संसृष्टयलंकारः-- सैपा संसृष्टिरेतेषां भेदेन यदिह स्थितिः ॥५३ ।। .. संकरालंकारः- १ अविश्रान्तिजुपामात्मन्यङ्गाङ्गित्वं तु संकरः। अनिश्चयसंकरालंकारः- १८३ २ एकस्य च ग्रहे न्यायदोपाभावादनिश्चयः ॥ ५४॥ व्यवस्थितसंकरालंकारः- १८५ ३ स्फुटमेकत्रं विपये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । गपस्थितं च संकरसंख्योपसंहारः- १८५ तेनासौ त्रिरूपः परिकीर्तितः ॥ ५५॥ अलंकारदोपोपसंहारः- १८५ एपां दोपाभ्यथायोग संभवन्तोऽपि केचन । उक्तेप्वन्तःपतन्तीति न पृथक्प्रतिपादिताः॥ ५६ ॥ एकादशः परिच्छेदः। भाषासमकालंकारः- १९० शब्दैरेकविधैरेव भाषासु विविधास्वपि । वाक्यं यत्र भवेत्सोऽयं भापासयक उच्यते ॥१॥ - ·- २२ काव्यमाला। पृष्ठे। . विषयः । मूलकारिका। विन्दुच्युतकाद्यलंकारः- अन्योऽर्थो विस्फुटं यत्र विन्दादिमच्युतावपि । मतीयते विदः माहुस्तहिन्दुच्युतकादिकम् ॥२॥ च्युतदत्ताक्षरालंकारः- १९१ च्योतयिसाक्षरं किंचिहाचा चान्यत्मकाश्यते । अन्योऽर्थो यत्र तत्माहुयुत्तदत्ताक्षरं बुधाः ॥ ३ ॥ क्रियागुप्ताद्यलंकारः- न लक्ष्यते स्फुटं यत्र पदसंधानकौशलात् । क्रियादि सदपि प्राज्ञैः क्रियायमादि वत्स्मृतम् ॥ ४ ॥ उल्लेखालंकार:- १९३ एकस्य वहुधोल्लेखादुल्लेखं कवयो विदुः । निश्चयालंकार:- १९३ मकृते स्थापितेऽन्यस्मिन्मतिपिद्धे च निश्चयः ॥५॥ हेत्वलंकारः- १९४ हेतोः कार्यात्मताख्यानं हेतुरित्यभिधीपते । : अनुकूलालंकारः- १९४ 1 अनुकूलं मातिकूल्यादानुकूल्यं भवेद्यदि ॥६॥ विध्याभासालंकारः- विध्याभासो निपेधे चेद्विधिय॑क्तं समीक्ष्यते । विचित्रालंकारः- १९५ विचित्रं त्विष्टलाभाय तद्विरुद्धं विचेष्टितम् ।। ७ ७॥ विकल्पालंकारः-- विरोधे तुल्यवलयोबिकल्पथारुताजुपि । अर्थापत्त्यलंकारः-- १९६ दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापचिरिप्यते ॥ ८ ॥ - स ·. - विषयानुक्रमणिका मूलकारिकाश्च । २३ विषयः। मूलकारिका। पृष्ठे। पूर्वरूपालंकारः- १९७ पुनः स्वगणसंमासिः पूर्वरूपमुदीर्यते । परिकरालंकारः- १९७ ' साभिमायं विशेष्यं चेद्भवेत्परिकराङ्कुरः ॥९॥ पहर्षणालंकारः- १९७ वाञ्छितादधिकस्याप्ती महर्पणमुदीरितम् । उपायसाधकाद्यत्नादुपेयाप्तिश्च तत्स्मृतम् ॥ १० ॥ मिथ्याध्यवसायालंकारः- १९८ मिथ्याध्यवसितिमिथ्यासियै मिथ्यार्थनिर्मितिः । परिणामालंकारः- १९९ परिणामः क्रियार्थश्वेदारोप्यो विषयात्मना ॥ ११ ॥ अनुज्ञालंकारः- १९८ दोपस्य प्रार्थनानुज्ञा तत्रैव गुणवीक्षणात् । अनुगुणालंकारः-- प्राक्प्रसिद्धगुणोत्कर्पोऽनुगुणः परसंनिधेः ॥ १२ ॥ - १. कारिका इमा गोखामिदेवीदत्तात्मजरामरट्वशास्त्रिणोलिख्य मुद्रणार्थ समर्पिताः.

·काव्यमाला। श्रीविद्याभूपणविरचिता साहित्यकौमुदी। कृष्णानन्दिन्यास्यव्यारयासंवलिता . प्रथमः परिच्छेदः। कारुण्याद्गनपतिराशु यस्य भेजे •निधूताखिलवृजिनः परं प्रमोदम्। चैतन्याकृतिमनितं नितं समत स्तं वन्दे मधुरिमसागरं मुरारिम् ॥ प्रणम्य कृष्ण सर्वेश श्रीवत्साद्युत्तिसश्रयात् । व्यास्यापतेऽतिसक्षेपात्सेय साहित्यकामुदी। सद्धिः पयः कारिका भारतीयः शुद्धिं निन्ये तुच्छपरिनच्छाः । साहित्याम्भोजन्मराञ्चथरीक सोऽय विद्याभूषणोऽस्मान्पुनीताम् ॥ काव्यरसास्वादनाय वदिपुराणादिष्ट साहित्यप्रक्रिया मरतः सक्षिप्ताभिः कारिकाभि- निपरन्ध । कारिकास्ता व्याचित्यासुतिकन्मारमावरतिकारुण्यादिति । यस्स . पाहण्याद्भपतिनिधूताखिलाजिन. समाशु पर प्रमोई भेजे तमिन्यनुपट्न । अब मुरारि- धैतन्यथेति द्वार्थी प्रतिपश्यते । तत्रायो प्रन्यपर्तुः परभेष्टगुरुः श्रीमासिकानन्दाप. राख्यः । वपक्ष गजपतिगोपालदासनामा करिराजः । जिा पशुस्वमारः । प्रमोद सरसे. गाजनितमानन्दम् । चैतन्यायानियस्य तग । चैतन्यदेवसेनसमर्पितसरीरमित्यर्थः । भ- जित पौद्धम्लेच्छादिनिः । जितं वशीकृतम् । स्त्रीयो । मधुरिमा निजी मागवतो या । अथ द्वितीये पक्षे धनन्यायारतियर तम् । महाप्रभुमित्यर्थः । मुरारि तत्यकार: स्पं भत्तिपदानेन संयतिरूपकुरसानिवर्तसमिति या गजपतिः प्रतारपद उसलाधिपतिः। पजिन राजसत्यम् । प्रमोद प्रेमागम् । अजित विशे । भर प्रपमोऽयों याच्य. प्रार. पविटामितीयस्तु व्याप एव । गुपरिरमा नतिथ । भमिधाम निरयम् ! मग. - ·काव्यमाला 17 सूत्राणां भरतमुनीशवर्णितानां वृत्तीनां मितवपुषां कृतौ ममास्याम् । लक्ष्याणां हरिगुणशालिनां च सत्त्वा- त्कुर्वन्तु प्रगुणधियो वतावधानम् ॥ निष्प्रत्यूहप्रारिप्सितपरिसमाप्तिकामो मुनिः समुचितां गीर्देवी प्रा. कमणमति- नियतिकृतनियमरहितां हादैकमयीमनन्यपरतन्नाम् । नवरसरुचिरा निर्मितिमादधती भारती कवेर्जयति ।।१।। अत्र विधिकृतविलक्षणविश्वविधानाजयतीति नतिमाक्षिप्य तो प्रति प्रणतोऽस्मीति त्यज्यते । . क्षेऽपि पद्यमिदं योजयितुं शक्यम् ॥ स्वप्रवृत्तेः साफल्यमाह-सूत्राणामिति । चि- दरतसूत्राणि सन्ति । न च संक्षिप्ता कृतयो नापि मगवद्विषयाण्युदाहरणानि । क्वचिद्भर- तमूत्राग्येव न सन्ति । धचित्तु तानि त्रीण्यपि न । अस्यां मम कृती साहित्यकोमुद्या तु त्रीण्यपि तानि सन्तीनि मुश्यिा प्रतिवेदेवेसर्थः । अत्रत्यानि पद्यानि श्रीशुक्रस्य धीरू- पार्णपूरकृष्णकविप्रभृतेश्च वासि प्रायः सगृहीतानि । समाहर्तुस्तु क्वचिदेव कतिचिदेवेति बोध्यम् ।। मुनिकृतां मालकारिकामवतारयति-निष्पत्यूहेति । निर्विघ्ना या पारध- मिष्टस्यास्य शास्त्रत्य पूर्तिस्तत्कामो मुनिमरतः । गौदेव्याः समुचितत्वं वाद्ययप्रन्यायिष्ठा- तृत्वात् । नियतीति।भारती सरस्वती जयति सर्वोत्ताग वर्तते । सर्वोत्कपालयसातदितर. सर्वनतिराक्षेपारभ्यते । सर्वान्तःपातास्वस्यापि सा व्यज्यते । किं कुर्वती नाति । पदे. निमितिमादधती । कीरशीम् । नियतिरदृष्टं तस्कृतेन नियमेन भिताम् । शब्दार्थी दि 'काव्यम् । तनार्थो नित्यानित्यसाधारणतनाष्टाधीनता कथमिति भावः । हाईकमयीमा- नन्दमानस्वरूपाम् । अनन्यपरतन्नाम् । मारत्या अन्यस्य परस्यासाधारणस्य तत्रामधी- नाम् । पथानसमासः । ननु नित्यानित्यरूपायां काव्यस्तरपनिर्मितावपरतत्रामिति युदं वक्तुमिति चेन, परशब्दात् । भसापारणान्याप्रकाश्यामनन्यपरतवामित्यर्थस्य विवक्षितावात्। नवासा चासौ रुचिरा चेति विशेषणयोः कर्मधारयः। विधिनिर्मितिः खलु जीगाटानुसारिणी त्रिगुणमयत्वान् सुखदुःसभौहत्वभावा प्रकृतिमहाकारादिकारणकलापाचोना, परमा, न व हया,दृष्टा, तद्विलक्षणा दु मरिनिर्मितिरिति व्यतिरेकाले कारों व्यायः, भारतीवियरो भाग्य! न घ महलमप्रमाणमफलं चेति वाच्यम् । शिष्टाचारामितश्रुतिमामाण्यायस. मारेः फरवात् । मनु फचिद सत्यपि माले समातेरसति च समाप्तवीक्षणायनि- - 'पारः । मैत्रम् । अनुरूपमलाकरणात्, पहिस्तत्करपाय ! प्रेक्षान्तः गुपियः । शान ·१ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। प्रेक्षावत्प्रवृत्तये शास्त्राभिधेयफलं तावदाह- 'काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवेतरक्षतये । सद्यः परनितये कान्तासंमिततयोपदेशयुजे ॥२॥ कीर्तिर्धनप्राप्तिर्देवमनुप्यादिव्यवहारावगतिर्देवतावन्दनकृतः क्लेशनाशः सपद्येव रसानुभवसमुद्भूतः परमानन्दः सरसतया धर्मादिरूपहितोपदेशश्च काव्यादेव भवतीति सर्वथा तत्र प्रयतनीयम् । वेदः खलु शब्दप्राधान्यात्प्रभुसंमितः । पुराणादिश्चार्थप्राधान्यात्सुहृत्संमितः शास्ति । काव्यं तु शब्दार्थयोर्गुणतया रसाङ्गभूतव्यापारमावण्यात्तद्विलक्षणमतः कान्तासंमितं तदिति । तस्य हेतुमाह- शक्तिनिपुणता लोकशास्त्रकाव्याद्यवेक्षणात् । कान्यज्ञशिक्षयाभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे ॥३॥ शचयादिवयं काव्यकारणमित्यर्थः । तत्र शक्तिः प्राक्तनसंस्कार- विशेपः काव्योत्पादस्वादैकहेतुः। या विना काव्यं नोदयति, उदितं वोपहा. काव्यनिरूपकं कारिकाप्रचयः । तदभिधेयं च काव्यम् । काव्यफलमेव तनिरूपकस्यास्य फलमित्यर्थः । काव्यं यशस इति । काव्यमतिचमत्कारि कविवचनसंदर्भः । कृत्- चिन्-युजू-शब्दर भावे कियन्ताः । तादयं चतुर्थ्यः । कान्तासंमितेति । संमितं तुल्यम् । शब्दः खलु प्रभुमुहत्पान्तासमितत्वात्रिधा । तनाद्यो वेदः शासनाप्रधानो विधिलक्षणः । स हि खमेव कुर्विति प्रमुरिवाशापयति । ततस तनियुक्तो निष्फले संध्यापन्दनादी प्रवर्तते । द्वितीयस्त्वर्यतात्पर्यवान् सिद्धार्थरूपः पुराणेतिहासादिः । स. हि गहदिया कृत इदमिष्टं मन्येवं कृते लिदमनिष्टमिन्येतावन्मानं पोधयति, न वाप- यनि । ततीयः पुनस्ताभ्यो विलक्षणो रसमधानः काव्यरूपः । तत्र हि रसागमतेन व्यापारेण विभावनादि संयोजनात्मना । व्यसनच्यापारेण वा निघायस्य रसादनिषाद- कतया शब्दार्थयोरुभयोरपि गाण्यादसस्थत प्राधान्यम् । स च कान्तवारदिशति । अयं भाव:--मुकुमारमतयोऽतिसुखिनो हि राजकुमारादयः शामनाप्रधानदादी प्रवयि. तुमरामाः । काय तु तान्कान्तेत सरसतापाइनेनाभिमुबीस दिनोपदेस मादयति । गुरुजिट्रिकमा शिनियोपचय इति । ततमिष्टसापरतालाव्यस्य हेतुरमादेशः ।। .शक्तिरिति । देवताप्रसादारिजातः पवित्यमोजमस्ताविशेषः शक्तिः प्र. रिभा । सशब्देन लोत्तं दोगांदुरवासमा । भिमाप्रपरामर्श गुलानाथापक .

·४ काव्यमाला। . साय । लोकः स्थावरनंगमात्मकलोकवृत्तम् । शास्त्रं छन्दोव्याकरणादि । काव्यं महाकविकृतम् । आदिशब्दादितिहासादि च । तेषां परामशीद्वयु- त्पत्तिः । काव्यज्ञाः काव्यनिर्माणविचारणचतुरास्तदुपदेशेन निर्माण योजने च पुनः पुनः प्रवृत्तिरिति त्रिकं समुदितमेव हेतुरित्येके । डिम्भेनापि काव्यो- त्पादनाच्छक्तिरेव केवलेल्यपरे । तस्य खरूपमाह-- तददोपौ शब्दार्थों सगणावनलंकृती पुनः कापि । दोपशून्यं सगुणं सालंकारं शब्दार्थयुगलं तत्काव्यम् । अदोपाविति । यावद्दोपराहित्यं स्फुटदोपराहित्यं रसापकर्षकदोपराहित्यं वा नगर्थः । अनलंकृती कापीति स्फुटालंकारनिरहेऽपि न काव्यत्वहानिः ।। यथा- 'प्रियः सोऽयं कृष्णः सहचरि कुरुक्षेत्रमिलित- तयाहं सा राधा तदिदमुमयोः संगमसुखम् । खात् । निर्माणं रचनम् । रसानुगुणतया प्रयन्धादी घटनं विचारणम् । सदेव योजनम् । इतिशब्दो मिलितोपस्थापनाय । अन्यया तद्वयात् । तथा च काव्यस्योद्भव उलटो- पतिः । डिम्भेनापीति । अत एवेकहतरित्येकशकः । अन्य प्रायोति भारः शक्तिः खलु अनन्ययासिद्ध नियतपूर्ववर्तिकारणम् । परयोस्तु म तयात्वमिति भाकः । न च हिम्भेऽपि पूर्वजन्मानितयोनिपुणताभ्यातयोः प्राचीनयोस्तयोः सन्तान 'व्यभिचारः । अत एव 'जन्म जन्म यदभ्यस्तम्' इसायुक्तिरिति वाच्यम् । परस्पराधया- पत्तेः । तथा हिसिद्ध कारणले तयोः कल्पनम्, तस्मिश्च सति कारणत्यमिति । तस्मा. मतदयमिदं परीक्षणीय सुधीमिः । 'प्रदेष गुणकाकाव्यमकारलंकनम् । रसान्वित मायिः कुर्वन्याति प्रीति च विन्दति ॥ इति यहिपुराणमनुश्त्याइ-तददोपाविति । सगुणमिति । गुणस्य रसनिवेऽपि तथापरं गुणपदम् । याचदिति । अन फा- व्यपद विरलारपयसिष्टम् । स्फुटदोपति ! यदुक्तम्-भाटानुविद्धरमादिसाधारण्येन मान्यता । दुष्टेष्वपि मता यम रसायनुगमः स्फुटः ॥' इति, मन्वेतासरनपनेयादी पर्यातम् । निर्दोषसगुणालंफारशदायकालादिति चेन । गशवचनादमरूपतायास्तत्र स्थिक्षितत्वात् । अनलंकृती धापीति । नमोऽमालपार्थवादल्यवार पारफुटले. विधामात स्फुटालंकाविहेभीति व्याप्तम् ॥ प्रिय इति । फलेने कुणेन संगता ·. - १ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। तथाप्यन्तःखेलन्मधुरमुरलीपञ्चमजुपे मनो मे कालिन्दीपुलिनविपिनाय स्पृहयति ॥' अत्र न कश्चिदलंकारः स्फुटा, रसस्तु प्राधान्यादलंकार्य इति वक्ष्यते न चात्र विभावना विशेपोक्तिर्वा स्फुटा, निषेधमुखेनानुपादानात् । त दानाह- इदमुत्तममतिशयिनि व्यङ्गये वाच्यावनिर्बुधैः कथितः ॥४॥ इदं काव्यं वाच्याव्यगयेऽतिचमत्कारिणि सत्युत्तमम् । तदेतदुत्तमं काव्यं ध्वन्यतेऽसिन्निति व्युत्पत्त्या बुधैर्ध्वनिरित्यभिधीयते । यथा- 'मुक्तावली निशि मया दयिताकदम्ब- वाटीकुटीरकुहरे सखि विस्मृतास्ति । तामाहरेति वृषभानुजया नियुक्ता तां प्रोज्झ्य किं शशिकले गृहमागतासि ।' अत्र कृष्णाङ्गसङ्गानुभवायैव तया त्वं प्रतार्य प्रेपिता, न पुनर्मोक्ति- कहाराहरणाय । यत्नखाँङ्कशशिकलाश्चितवक्षोजशंभुः समागतासीति व्य- गयस्य वाच्यादतिचारुत्वादुत्तममिदं काव्यम् । अतादृशि गुणीभूतव्यङ्गचं व्यङ्गचे तु मध्यमम् । राधा विशाखामाह-तथा चार्थे पूर्वार्धान्ते यद्यप्येवमिति वाच्यं परन तथापीत्युक्तेः । वक्ष्यत इति । रसाभावदामासेत्यादी । न चात्रेति । अत्र प्रियादीनामनुपभुक्तत्वस्य प्रसिद्धकारणस्याभावेऽपि तत्कार्यस्य स्पृहारूपस्योत्पत्तिविभावना । तेपामत्यन्तोपादेयत्व- स्यासिकारणस्य विभावनात् । अस्फुटत्व चानुपभुक्तत्वामावत्वनानुक्तः । एवमुपभु- तवरूपकारणसत्वेऽप्यस्पृहारूपस्य कार्यस्यामात्रोक्तविशेषोक्तिरप्यस्पृहाभावत्वेनानुत्तर- स्पुटव । तदेतदुक्तम्-निषेधमुसेनानुपादानादिति । निषेधवाचनमादिशब्द रप्रतिपादनादित्यर्थः । एवं सति तयोः सदेहरूपः सफरोऽपि निरस्तो वेदितव्यः । तदे- दानिति । बुधर्वनिपण्डितः । मुक्तावलीति । ललितादीना सपरिहासोक्तिः । यक्षसाङ्केति । त्वमयान्यर्थसज्ञासीति भावः। अतादृशीति वाय्यादचारणीति .

·काव्यमाला। वाच्यादचारुणि व्यङ्गये तदिदं मध्यमं काव्यं गुणीभूतव्यङ्गयमित्यभि- 'घीयते 1. यथा--- 'कर्णकल्पितरसालमञ्जरीपिञ्जरीकृतकपोलमण्डलः । निष्पतन्नयनवारिधारया राधया मधुरिपुनिरीक्ष्यते ॥ 'अत्र रसालवाटीकृतसंकेता तत्राहं न गलेति व्यङ्ग्यं गुणीभूतं तदपे- क्षया वाच्यस्यैव चारुत्वात् । शब्दचित्रं वाच्यचित्रमन्यङ्ग्यं त्ववरं स्मृतम् ॥५॥ • स्फुटव्यङ्गयरहितं तदिदमवरं कायं चित्रमित्यभिधीयते । तच शब्द- चित्रमर्थचित्रमिति द्विविधम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'ऊर्जत्स्फूर्जदर्जनैरिवाहा: प्रोद्यविद्युद्दामविद्योतिताशाः । अद्रावद्रौ विद्रुता द्रावयन्ते दन्तिभ्रान्त्या सिंहसंघप्रकोपान् ।' 'कदम्बमाला कलिता के सहर्ष न कुर्वती | कृष्णमूर्तिरिवाभाति कालिन्दीकाननस्थली ॥' अनयोरनुमासनिबन्धः शब्दसाम्योपमा च क्रमात्स्वादाय कल्पते, न तु किंचियङ्गयं प्रसरति ततः कनिष्ठमेतत् । इति भरतसूत्री साहित्यकौमुद्या काव्यप्रयोजनहतुरारूपविशेषनर्णयो नाम प्रथमः परिच्छेदः। तस्मादचारुत्व तस्य समये न्यूनने वा देयम् । कर्णति । मादीमुभी गुदा-17 रीकृत पीतीकृतम् ॥ शब्दचिनमिति । चित्र गुणालपारयोगि । तापध्यान योध्यम् । अदित्यादिद्वय मधुमालवाफ्यम् । प्राधयन्ते दीपाकुन्ति । पमस हो न पूर्वती मूर्तिः । क जन सहर न फुर्वती, अपितु सर्व सहाँ पुर्वनी माली । पूर्व प्रा. न्तिमृत सोऽपि न तस्योत्कटत्वम्, कि तनुप्रासस्यैत्र । तर मान्दरित्रव्यपदेशः । परमानुमास सत्युषमायास्ततोऽचिनारपदेशः।मना व्यपदेशा मान्तीनि दिन्यः ।। इति पानन्दिन्या साहित्यकामदीदी राग यम: पारदः । .

·७ २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। द्वितीयः परिच्छेदः । शब्दार्थों काव्यमित्युक्तं तयोः क्रमेण स्वरूपमाह- स्याहाचको लाक्षणिकः शन्दोऽत्र व्यञ्जकस्विधा । अत्र काव्ये शब्दविधा । उपाधित्रैविध्यादेव । स्वरूपमेपां वक्ष्यते- वाच्यादयस्तदर्थाः स्युः तेषां वाचकादीनामाः क्रमाद्वाच्यलक्ष्यव्यङ्गयाः स्युः । तात्पर्यार्थोऽपि केपुचित् ॥१॥ पष्ठ्यर्थे सप्तमी । केपांचिन्मते वाक्यार्थस्तात्पर्याख्यवृत्तिगम्यः । एकै- कपदार्थबोधनेनामिधाया विरतत्वाद्वारयार्थस्वरूपस्य पदार्थानामन्वय[स्य] बोधनाय तात्पर्यनाम्नी वृत्तिः । तदर्थस्तात्पर्यार्थः । तद्बोधकं तु वाक्यमित्य- भिहितान्वयवादिनः। अर्थस्यापि व्यञ्जकतामाह सर्वेपां मायशोऽर्थानां व्यक्षकलमपीप्यते । प्रायशो वक्रादिवैशिप्ये सतीत्यर्थः । तत्र वाच्यस्य यथा- 'मधुरिता मधुना विधुनाप्यतो सखि पतनसुतापुलिनाटवी । सवयसार वयसा च विभूपिता तनुरियं किमिह क्षममुच्यताम् ॥' अत्र तथाभूता पुलिनाटयी तरुणतमालेनेव, मत्तनुश्च महेन्द्रमणिनेव, स्वरूपलक्षणादिना विवेचनीयेषु काव्यलक्षणपदार्थेषु प्राधान्याच्छन्दायोः स्वरूप पूर्व. निस्पयिष्यशब्द तावद्विभजति-स्यादिति । शास्त्रे व्याकस्यादर्शनादति । एक- केति । यत्ति पिनार्थयोधनतिप्रसद्दादन्वये तात्पर्याख्या गृत्तिः । अन्वयस्तात्पर्यापः । अभिहितानामभिधयोपस्थापिताना पदार्यानो तात्पर्यवृत्यान्वय इति यादिनो भटाः । पो तु- कुन्ति पदार्थशतवन ज्ञात पदमेव स्वार्थस्मृतिद्वाराराहायोग्यतासनि- पिशाचिच्यात् समभिव्याहतपदार्थेन सह स्वार्यान्वयं योधयति, तव यार्यकारणभावक- ल्पनारिकमनया तात्पर्यस्येन्याहुः । शब्दयदर्थोऽपि व्याः । स च सर्वोऽपीन्याह-स. घेपामिति । गया। तब पुद्धिः परीक्षणायेति कृष्गासहामिलारिणी राधा विशवा. माह-मधुरितेति । मधुना वसन्तेन । सव्यसा सल्या । वयसा यौवनेन । अन या. च्यानय वक्तुबाराटपम् । वाश्यार्योत्तर प्रवीयमाने गृपमामिला न शन्न व्यापारी + ·कायमाला। . येन रागिन्यते, तं शणं त्वरितमाहर यदि पातुर्य विपीति वाच्योऽर्थो गायति। सपस गा- 'साभयन्त्यनुष्टयं प्रियं हार मात्कृते धाममपाप यरसखी । तधकार परितं हितपिणी पन्धुराशि करणीयगुयकैः ।। अन समुसतात्पर्यान्मत्कान्त रमगन्ती त्यशत्रुत्यं यजपतीनि लक्ष्योऽर्थः पान्ते सापरापत्यप्रकाशनं यजयति । व्ययस यथा- 'नाक्षिणी सिप फुरहि सर्वतः साक्षिणी मव ससीमिरन्विता । माधपः किल हुनोति मामसी साधवः शृणुत भोः शिखण्डिनः ॥' अन निर्मनोऽयं देश इति व्यङ्गयोऽर्थः । स्वच्छन्दमिह मया सह निहरेति व्यसयति । पाचकादीनां झमात्स्वरूपमाह- साक्षात्संकेतितं योऽर्थमभिधत्ते स पाचकः ॥२॥ यस्य शब्दस्य यत्राव्यवधानेन संकेतो गृह्यते स तस्यार्थस्य वाचका संकेतश्चासाच्छदादयमर्यो बोध्य इतीश्वरेच्छा । नद्रहस्तु वृद्धव्यवहारा- दिवः। तथा हि । प्रयोगकरद्धेन 'गामानय' इत्युक्ते प्रयोज्यवृद्धे साना- दिमन्तमस्थानात्स्यानान्तरं नयति सति पार्थस्पः शिशुः अनेनामाच्छन्दा- देवविधोऽयों ज्ञातः' इति प्रथमं प्रतिपद्यते । ततश्च 'गां नयाश्चमानय' विरामात् । कितर्थस्यैदेति पोध्यम् । साधय । स्वसखी भदाइ । पोध्यसख्या - शिटपम् । शातापकारिणी प्रतीशवरतो याधान्मुख्याः सोश प्रत्येतुं न सस्य इति स्वनिमित्तप्रियसाधनाहितपणादिरूपं शनुत्ताचरणं कृतमिति विपरीत लक्ष्यते । लक्षणा- मूलो पनिरयम् ॥ नाक्षिणीति । कृष्णान्तिके स्वयं दूत्यं कुर्वती राधाह- अन कुर. इपादीनां तत्तासंमवाम लक्षणामसहा (साक्षादिति । अभिपत्ते प्रतिपादयति । तेन र विशेषणान्तरवैयर्थ्यम् । रोकेतितं गृहीतसंकेतम् । इदं साक्षादप्रतिपादिकायां चेष्टायाँ, माधुर्यादिन्यअकस्मशांदिवर्गेषु चातिच्याप्तेरिणाय । न च साक्षादित्यधिकम् । 'पनामा यत्र चैत्यादिविषयोऽपि स तादृशः' इति व्यवहितसंकेतवति चैत्यादिएदेऽतिव्यासारणी- पत्वात् । तुन नसकेतन्याहितसकेतसत्तात् । यथा 'बटो प्राम:' 'पुरुषोतमो ·. २ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। इति तेनोक्त तसिस्तथा तथा प्रवृत्ते 'तस तस्य शब्दस्य तत्र तत्रास्ति कश्चन संवन्धः' इति निश्चिनोति । आदिशब्दाव्याकरणकोशाप्तवाक्यादेः । स चार्थः क इत्याह- संकेतितश्चतुर्भदो जात्यादि तिरेव वा । जातिगुणक्रिया संज्ञारूपश्चतुर्विघोऽर्थः संकेतितः । तत्र जाविर्गुणश्च सि- दुरुपो वस्तुधर्मः । पदार्थव्यवहारयोग्यतानिवाहिका गोपिण्डादिषु गोत्वा- दिका जातिः । विशेषाधानहेतुर्गुणः । शुक्लादयो हि गवादीन्सजातीयेभ्यो नीलगपादिभ्यो व्यावर्तयन्ति । क्रिया पूर्वापरीभूतावयवा पाकादिः साध्य- रूपो बस्तुधर्मः । संज्ञा तु डित्यादिद्रव्येपु पका यदृच्छया संनिवेशित डित्यादिशब्दस्वरूपमेव । एकव्यक्तिवाचकः सेत्यन्ये ।। एप्वेष व्यक्त्युपाधिषु 'गौः शुक्ल: पाचको डित्यः' इत्यादेश्चतुर्विधस्य श- देशः' इति वृक्षादिसतेन प्रामादिसतस्य व्यवधानात् न. साक्षासमेतः । न च तनापि शक्तिः । रक्षणयेवोपपत्तैः । ननु 'साक्षात्स केतवान्वाचकः' इत्येव युक्तम् , तेनाभिधत्त इति व्ययम् । मेयम् । सयोगाचैरभिपाया नियन्त्रितायां वाच्यार्थव्याकदशायामतिव्याप्तेवी- यलात् । न च तयापि तनातिव्याप्तिः । यस्य शब्दस्य याव्यवहितसतिग्रहो यदा यदर्थप्रदे उपयुज्यते स तदा तदर्थवाचक इति लक्षणार्थत्वात् । अव्यायानेन न तु पि- रम्य व्यापारान्तरेण । संकेतश्चेति । न चाधुनिक्सफेतेष्वव्याप्तिः । तनापि वेदक- सत्येन दिन्नानपायात् । तथा हीति । तेन प्रयोगकरन । तस्मिन्मयोज्यद्धे । तथा तथा गोनगनेऽश्वस्यानयने घेत्यर्थः । सन्धः सफतारमा । ननु सकेसमहस्य चन्द एव सदारिताया कि मानमिति चेत्, अगृहीतसकेतस्य पुंसः शन्दादमयय गृहाण । आदिशब्दादिति । यदुक्तमू-शक्तिमहो व्याकरणोपमानकोशाता- मपायवहारतच । वाश्यस्य शेषाद्वियतेवदन्ति सानिध्यतः सिद्धपरस्य पृद्धाः ॥ इति ॥ स चार्थ इति । विशेषः सजातीयेभ्यो व्यावर्तनम् । शिप् भमर्वोपयोग' इति पारनुसारात् । आधानं प्रत्ययः । सजातीपच्यावृत्तिधातुरित्ययः । क्रियेत्यादि। गदुत्तम्--'यारीसहमीद वा साधालन विवशत । धतरमहगतात्मा भिधीयो ।' इति । यहच्या स्वरया । सनिसितं प्रयुक्तम् । रामस्वरूप सोटा- मियः। एकेति । एकस्या व्यसेवांचा पर सन्यर्थः । ससासदारानुसम्पमा भिपसे । एवं दिमन्यो-'प्रायस माइकलम शती तेजसो गया तथा ग. सदानामेने पगस्थिते ॥ इति ॥ पचिति । जापारिश चाँपयधः । न चीत। साम्यो पुषस्य जातस्य दिध्या' शी गृयोत..

·१० काव्यमाला। व्दस्य क्रमासंकेतः। न चोपाधिश्वर्थक्रियाकारितानुपपत्तिः । तैया- क्षेपात् । न चैवं व्यक्तिप्वेव संकेतोऽस्त्विति वाच्यम् । आनन्त्यव्यभिचार- दोषापत्तः । गुणादीनामप्येकव्यक्तित्वान किंचिदवद्यम् । तेषां भेदावभा. सस्त्वाश्रयभेदादेव, न तु स्वतः । मणिदर्पणादिभेदान्मुखभेदवत् । अथवा सर्वत्र जातिरेव संकेतगोचरः।चन्द्रचन्दनशहादिषु 'अयंशुक्लोऽयं शुक्ल इत्यादि प्रतीत्यविदोषाच्छ्रुत्यादि, गुडतण्डलतैलपाकादिपु 'अयं पा- कोऽयं पाकः' इति पाकादित्वम्, वालवृद्धशुकाद्युक्तेषुडित्यादिपु 'डित्थोऽय- म्' इति । डित्यादित्वमिति सर्वत्र तदवगाहात् । चतुर्विधानां गवादिशब्दानां नात्यादिचतुष्कं क्रमात्प्रवृत्तिनिमित्तम्, नातिरेव वा सर्वेषां तेपामिति यर्थः। वाचकस्योपाधिमाह- 1- स मुख्योऽर्थस्तत्र मुख्यो व्यापारोऽस्याभिधोच्यते ॥३॥ अर्थः प्रयोजन जलाहीणादि । क्रिया निर्वाहः । तैरिति । जात्याद्यैरुपाधिभिः । न चैव- मिति । सर्वासु व्यक्तिषु संकेतप्रदो व्यवहारानम्, उत यस्यां कस्पांचिदिति । नाद्यः, आनन्यात् । सर्वासा तासामनुपस्थितेः । सामान्यलक्षणानगीकारान् । नापरः, व्यभि- चारात् । अराकेतितगोपिण्डस्येव घटादेरपि गोपदात् प्रतीतिः स्यात् , अटहीतसंकेततायाः साम्यात् । ननुवादिगतानां शुक्लादिगुणानां गुहादिगताना पाकादिक्रियाणां बाला- दिगताना दित्यादिसज्ञानां च प्रत्यक्षती भेदसिद्धी व्यक्तिसंकेतपक्षोतसोपस्तुल्यः इति चेत्तत्राह-गुणादीनामिति । आदिना नियास । तेपामिति । प्रत्यभि- या धर्मिभेदभहस्य याधादाश्रयभेदहेतुका तद्भेदधीरित्यर्थः ॥ जातिरैवेति पक्ष व्या. चटे--अथवेति । चन्द्रचन्दनादौ शुक्लादिगुणः परमार्थतो मिन एवावाधितता. रतम्यप्रतीतः । गुहपाके रूपपरारत्तिः तण्डुलपाके चैकवंसादपरोत्पत्तिरिति नै. करूप्यम् । बालवृद्धति । स्वरबैजात्येन भेददर्शनादनुगलप्रत्ययानुरोधेन तत्रापि डि. त्थस्वादिजातिः । सर्वत्रेति । सर्वेषु पदार्थेषु जातिमेव निमित्तं कृत्वा शब्दानां प्रवृत्तरि- त्यर्थः । वादिद्वयमतं निष्कुष्याह-चतुर्विधानामिति । पूर्व वैयाकरणामाम् , परंतु मीमासकानामिति योध्यम् । नयायिकास्तु-व्यक्तौ न संकेतः । आनन्त्यायभिचाराच । नापि जाती व्यत्तयप्रतीतिप्रसङ्गात् । तस्माजात्यादिविशिष्ठे सः । न चात्र तो दोषी । सा- मान्यलक्षणया सर्वव्यत्त्युपस्थिती सर्वत्र संकेतमहसाकर्यान-इत्याहुः । क्षणभावादि- नस्तु-तदितरव्यावृत्तिमेव शब्दार्यमाहुः । गोलमगोभिन्नत्वमित्येवं रूपम् ॥ वाचक- स्येति । उपाधिः क्रियावृत्तिापारश्चेति-पर्यायशब्दाः 1 मुखे आदी साधुसंख्यः । यो.

·- २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। स साक्षात्संकेतितो जात्यादिमुख्योऽर्थस्तत्रास्य शब्दस्य मुख्यो व्यापारी वृत्तिरभिधोच्यते । इदमत्र बोध्यम्---वाचकः शब्दस्त्रिधा-गौगिको रूढो योगरूढश्चेति । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते स यौगिकः । यथा- पाचकादितेयादिः । यत्रावयवशक्तिनैरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेण बोधः स रूढः । यथा---गोमण्डपादिः । इह गमनमण्डपानकर्तृत्वरूपं योगार्थ विनैव व्यक्तिविशेषगृहविशेषयोरवगमः । यत्र त्ववयवश- क्तिविपये समुदायशक्तिरप्यस्ति स योगरूढः । यथा--पङ्कजवक्षो- जादिः । पङ्कजशब्दो ह्यवयवशचया पङ्कजनिकर्तृरूपमर्थ बोधयति, समुदायशच्या तु पद्मत्वेन रूपेण पद्ममिति योगार्थसत्त्वेऽपि व्यक्ति- विशेपबोधनाद्योगरूढ एवासाविति । लाक्षणिकनिरूपणाय तदुपाधिमाह- मुख्यार्थवाघे तद्योगे रूढितोऽय प्रयोजनात् । अन्योऽर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपिता क्रिया ॥ ४ ॥ 'कलिङ्गः साहसिकः' इत्यादौ देशविशेपादिरूपार्थानां साहप्ताद्य- संभवात् 'गङ्गायां घोपः प्रतिवसति' इत्यादी प्रवाहादिरूपार्थानां घोपा- धारत्वाद्यसंभवाच्च मुख्यार्थबाघायामाधाराधेयभावादी सामीप्यादौ च सं- बन्धे रूढेः प्रयोजनाच हेतोर्मुख्येनामुख्योऽन्योऽर्थों यया लक्ष्यते सा लक्षणा नामक्रियावृनिरर्थनिष्ठाप्यर्पिता शब्दे । तत्र रूढिः प्रसिद्धिस्तामनुसृत्य गार्थ विनवेति । 'ढियोगमपहरति' इति न्यायात् । पङ्कजं शैवालादि वक्षोजं रोम. प्रणादि च लक्षणया योध्यम् ॥ लाक्षणिकेति । मुख्यार्थेति । मुख्यार्थयाधः, शक्य , संपन्धः, रूढिफलान्यतरच्चेति लक्षणायां हेतुत्रयम् । तनादी मुख्यार्थस्य वाच्यार्थस्य पाधे समन्वयवेलायां स्खलद्गतित्वे,सतीत्यर्थः । तेन वाच्यार्धन सह लक्ष्यस्य योगे संवन्धे सति । रूढितः प्रयोजनादिति । विभागपग्मेव, न तु स्वरूपनिर्वाहकम् । ल्यब्लोपे वा प. श्चमी । 'रूहिः प्रसिद्धिः' इत्यादि प्रन्यात् । कलिङ्ग इति । साहसस्य चेतनधर्मलाहे. शविशेषेऽसंभवः । घोपस्य स्थित्यसंभवादेव न तदाधारो गङ्गा । ननु प्रवाहं प्रत्याय्य गहाशब्दो निरत्तव्यापारः तत्प्रत्यायितः प्रवाइस्त, लक्षयतीत्यर्थधर्मो रक्षणा, न तु श: ब्दधर्मः । ततः 'शब्दो साक्षणिकः' इति कथम् । तत्राह-अर्थनिष्ठापीति । वाच्यधर्म: ब्द • आरोप्यते, तत्प्रतिपादितस्यैवार्थस्य लक्षमतादित्यर्थः । [अन्ये तुं व्याच. १. अयं पाठः क-पुस्तके पश्चाद्वर्धितः. श ·१२ काव्यमाला। है तत्संयुक्तपुरुषादिरन्योऽर्थः पूर्वत्र लदगते । परत्र तु गलागतशैत्यपावनत्वादे- स्तटादौ. प्रतिपादनं प्रयोननं तदुद्दिश्य तटादिरन्योऽर्थः । सा चैर्य जह- स्वार्था । 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादावजहत्वार्था कुन्तधारिसहितप्रवेशात् 'छत्रिणो गच्छन्ति' इति छत्रिपदस्यैकसार्थवाहित्वे लक्षणा । तत्त्वेन रूपेण छत्रितदन्ययोर्वोधात् । 'काकेम्यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र काकपदस्य दध्युपधातकेषु लक्षणा । तेन तन्मात्रस्य बोधनात् । 'सोऽयं देवदत्तः' इत्यादी जहदनहत्स्वार्था। अत्र तत्कालैतत्कालयोस्त्यागाजहत्स्वार्था। पिण्डमात्रस्या- त्यागादजहत्स्यार्या च । एवं 'स्थो गच्छति' इत्यादौ न । इयमेव भाग- लक्षणोच्यते । अथ प्रयोजनक्ती विभनते-%an e.kr खसिद्धये पराक्षेपः परार्थं स्वसमर्पणम् । उपादानं लक्षणं.चेत्युक्ता शुद्धैव सा द्विधा ॥५॥ 'कुन्ताः प्रविशन्ति' इत्यादौ कुन्तादिभिः स्वप्रवेशसिद्धये स्वसंब. न्धिनः पुरुपा उपस्थाप्यन्ते । एवं घेणुर्गायति' इत्यत्र येणुना स्वगीति. सिद्धये स्ववादकस्य हरेराक्षेपः । मुख्यार्थस्याप्यत्रीपादानादियमुपादान. लक्षणा, कुन्तादीनामतिगहनत्वादि फलम् । क्षते-'सा बन्दस्यार्पिता वृत्तिः स्वाभाविस्तरेश्वरानगारिना बेनि । सा चे. 'यमिति । जहत्स्वार्थो यामिति द्वितीयान्तान्यपदार्यों पहुनीहिः । 'कमणि कुशल:' 'मपाः पोशान्ति' इत्यादि चोदादरणं मृग्यम् । अत्र दर्मप्रण- स्य मुद्यार्थस्य दक्षान्वयतात्पर्ये पाधात्तैन विचमत्वसंपन्धान प्रविद्वेष दो स्यने । मश्वशब्देन तदतिनो लक्ष्यन्ते तेषां मोशनासंभवात् । तत्वेनेसमागाहितेने न्यः । तेन वामपदेन । उच्यते वेदान्तिभिः ॥ अथेति । 'गरिनुगमः', 'पानो देखती दिवा न मुहें' इत्युपादानलक्ष केचिदाहरन्ति । एवं चैतघाचक्षने-~या प्रतिपा- रितमनुबन्धन गोपदार्या जातेर्मम कथं स्यादिति जागारदातया मचिरा- विद्वये गतिरीक्ष्यते । 'अमोजी पीनः' इनिरन पीनलान्वययोजकस्य भौमि. स्वस्थापतीया योग्यतामलभमान पास्यमययन पौधयति । तेन तरिमो रात्रिभोजन . अश्यते । यथा घ.'दिश ने मुझे वि. यामुपादाय सुमागोमार ·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यत्र त्वविनाभावोऽर्थापत्तिर्वा तत्र नेयं लक्षणा रूढिफलयोरभावात् । यपा-मौरनुबन्ध्यः' इति श्रुतिनोदितमनुबन्धनं मे कथं स्यादिति जात्या व्यक्तिराक्षिप्यते । 'विशेप्यं नाभिधा गच्छेत्क्षीणशक्तिर्विशेषणे' इत्युक्तेः, न तु शब्देनोच्यते । एवं क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुर्वित्यत्र कर्म, प्रविश पिण्डीमित्यादौ गृह, भुड्वेत्यादि च । अविनामावो ह्याक्षेपः ।। 'पीनो देवदत्तो दिवा न भुङ्के' इत्यत्र रात्रिभोजनमर्यापत्त्यैव लभ्यते, न तु लक्ष्यते । असिध्यदर्थदृष्टया साधकान्यार्थकल्पनं ह्यापत्तिः । 'गङ्गायां घोपः' 'मञ्चाः क्रोशन्ति' इत्यादौ तटादीनां घोपाधारत्वादि- सिद्धये गङ्गादिशब्दाः स्वार्थ तत्रार्पयन्तीति परोपलक्षणादेपा लक्षण- लक्षणा । द्विधा चेयं शुद्धैव, उपचारेणामित्रत्वात् । सादृश्येन संबन्धेन प्रवृत्ति देन प्रतीतयोरैक्यारोपो वोपचारः। 153 सारोपॉन्या तु यत्रोक्तो विषयी विपयस्तथा । यत्रारोप्यमाण आरोपविषयश्च स्फुटः सा लक्षणा सारोपा नाम । यथा 'गौर्वाहीकः' इत्यादौ । इह गौरारोप्यमाणः । वाहीक 'आरोपविषयः । तो द्वौ व्यक्तौ निर्दिष्टौ । अत्र गोशब्दः साधारणगुणाश्रयणेन परार्थ लक्ष. यति । तदुक्तम्- लक्षणेति । सान्दूपयितुमाद यत्र त्विति । आक्षिप्यतेऽनुमीयते । जातिव्यत्तयाश्रिता जातिवादित्यनुमानसंभवान्न लक्षणेत्यर्थः । विशेष्य व्यक्तिमभिधा न गच्छेत् । हेतुमाह- । विशेषणे जाती, क्षीणशक्तिरिति । 'नागृहीतविशेषणा युद्धिविशेष्ये चौरजायते' इति वि- शेषणं प्रत्याय्य विरामात् । शब्दबुद्विकर्मणा विरम्य व्यापाराभावाच ॥ एयमिति । कतिः साध्या गुणत्वात् । कृतिः सविण्या, कृतिवादित्याक्षेपेणैव गर्व कर्मणोलीभः । प्रविशेयत्र गृहमिति । पिण्डीमित्यन भुश्वेयाक्षिप्यते । पीन इति । दिवाभुगानस्य पीनवं रात्रिभोजनं विनानुपपनमित्यनुपपत्त्या रानिमोजनं करप्यत इति मटटमते 'रानी मुझे' इति नन्दः कल्प्यत इति श्रुतापत्तिवादः । गुरुमते तु तदर्भमात्रमिति दृष्टार्था- पतिताः । यदृष्टोऽर्थोऽनुपपद्यमानोऽन्तिर कल्पयति सा इशार्यापत्तिः, सा चारानिध्य- स्थति लक्षिता। लक्षणरक्षणामुदाहरति-हायामिति । स्वार्थमिति । तत्र तटा- दी। स्वार्थमात्मानं वजन्तीति यावत् । भावप्रयांन निर्देशान् स्वार्थत्य तत्र युर्वतीति वा, गारमेन तटयोधनादिति भारः ॥ अत्रेति । साधारणः सजातीयः । पार्थ पाहीक मेर, न तु पाहीकरवम् । तस्य पाहीकपदादेव प्राप्त गौशब्दोन मुग्णया पर याहीय. शन्दनान्वयमप्राप्नुवनाम्पादिसमानधर्मबन्धाताहीकार्य दक्षयतीयः । तदुक्तमिति ।. ।

·१४ काव्यमाला। 'अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिलक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैयोगाद्वृत्तेरिष्टा तु गौणता ॥' इति । एधम् 'अमृतं हरिकीर्तनम्' इत्यादौ च । विपय्यन्त कृतेऽन्यस्मिन्सा स्यात्साध्यवसानिका ॥६॥ 1. विषयिणारोप्यमाणेनान्यस्मिन्नारोपविषयेऽन्तःकृते निगीणे सैव साध्यव- सानोच्यते । यथा ‘गौरेवायम्' इत्यादौ । गवेह बाहीकोऽन्तनिंगीर्णः । एवम् 'अमृतमेवेदम्' इत्यादौ च । अस्मिन्भेदद्वये सत्यपि भेदे तादूप्य- प्रतीतिः सर्वथाभेदावगमश्च फलम् । भेदाविमौ व सादृश्यात्संबन्धान्तरतस्तथा । गौणौ शुद्धौ च विज्ञेयौ इमावारोपाध्यवसानरूपी भेदौ सादृश्यात्संबन्धागौणौ । संबन्धान्तरतस्तु शुद्धौ । तत्र गौणौ दर्शित । शुद्धौ यथा-'आयुर्पतम्' 'आयुरेवेदम्' इत्यादौ । अत्र सादृश्यादन्यत्कार्यकारणभावादिसंबन्धान्तरं तत्पूर्वके आरोपाध्यवसाने । एवम् 'हरिभक्तिमहत्सङ्गः 'हरिभक्तिरेवायम्' इत्यादी च असिन्भेदद्वयेऽन्यवैलक्ष्ण्येनाव्यभिचारेण च कार्यकारित्वादिफलम् । '. कचित्तादात्संवन्धादुपचारः । यथा--- --'इन्द्रार्या स्थूणा इन्द्रः 'कृष्णसेवार्थो व्यापारः कृष्णसेवा' । अष्टार्थप्रदत्वम् । वचित्स्वस्वामिभावात् । यथा-' -राजसेवको राजा हरिसेवको हरिः। अत्रानुलपयाज्ञत्वादि। अभिधेयैन साक्षात्राकर्तितेनार्थेनाविनामता सबद्धा प्रतातिर्यस्याः सा तिः । लक्ष्य- माणस्य पाहीरादेः । गुणैाध्यायैः । वृत्तेर्लक्षणायाः । अत्र लक्षणायामविनामावदान्देन स्पन्धमात्रमुच्यते, न तु व्याप्तिः । तयाते 'मश्नाः कोशन्ति' इत्यत्र लक्षणा न स्यात् । सयपुरुपयोमियोव्यायभावात् । सादयनियमो हि यातिः ॥ विपश्यन्तरिति । सैन सारोपय । अस्मिन्निति । ताप्य गोगतजाभ्यादि । सर्वथेति । पाहीक- वायसाधारणधर्मानुपस्थितरित्यर्थः । दर्शिताविति। 'गोर्या दीक' 'गारवायम्" इरान गोवाहीकयोः साहदयं धृतं पारणम्, तकार्यमायुः । सपन्धान्त प्रपश्यनि-चि.

·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कचिदवयवावयविभावात् । यथा---'हस्ताग्रे हस्तः'. 'जगद्विष्णुः । अत्र हस्तव्यापारकारि सामर्थ्यादि । कचित्तात्कात् । यथा--'ब्राह्मणोऽपि तक्षासौ' 'ईश्वरोऽपि क्षत्रि- योऽसौ'। अत्र तत्कर्मनैपुण्यम् । सहद संकलयति- लक्षणा तेन पइविधा ॥ ७ ॥ तेनोपादानादिप्रकारेण पोढा फलवती । इहोपादानलक्षणादिपु भेदे- प्वाद्याम्यामर्यान्तरसंक्रमितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतवाच्यौ, मध्यांम्यां रूपक- प्रथमातिशयोक्ती, शेषाभ्या हेत्वलंकारश्च निरूपयिष्येते । व्यगयेन रहिता रूढौ सहिता तु प्रयोजने'। रूदिलक्षणायां न किंचिद्यङ्गयम् । फलवत्या स्वस्ति तत् । तच गूढमगूढं वा तच व्यङ्गयम् । तत्र गूढं यथा- 'उत्कीर्णेरिव चित्रितैरिव नवोद्भिन्नैरियोद्यद्वयः- कुन्दे विभ्रमितैरिव सरकलाशाणे निशातैरिव । मनोन्मग्नतयालसैरिव भृशं लावण्यवापीनले केयं केलिकलानिधिः सुवल मे चेतो हरत्यगकैः ।। अनोत्कीर्णादिपदानि तत्सदृशेषु लाक्षणिकानि । तेपां व्यद्यं निगूढं प्रतीयते। तथा हि-उत्कीर्णैरिति निर्माणसौष्ठयम् । चित्रितैरिति पादादि- गतरागादिप्रद्योतः । नसोद्भिन्नैरिति सौकुमार्यम् । उद्यदिति सुवलितत्वम् । गरेति हदेदकत्वम् । मोति लावण्याधिक्यमिति गूढमेव । . दिति यथा-दस्तान इति । पर्मधारयेऽभदस्त इत्यमावोऽप्रमाये इस्तोपचारः । जगदिप्युरित्या विष्णुवत्रगतोऽपि सत्यत्तं पलम् ॥ एतमुगदानादिकृत प्रा. मापार मनहतं प्रत्ययमादव्ययेनेति । तति । सहरम्मानवेश एम् । पालमानापरिपाधिः यस्याः । महागामहरवेशमगुरम् । उत्कीरिति । भारादाया वोकृष्णा गुटमाह । पुरापापासीमारिमा लक्ष्यम् । गोप्य ·काव्यमाला। अगूढं यथा- 'गोप्यस्तपः किमचरन्यदमुख्य रूपं लावण्यसारमतमोज़मनन्यसिद्धम् । इग्भिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप- मेकान्तधाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य ।' अब इम्भिः पानस्यासंभवात्सादरावलोको लक्ष्यते । गाढासक्तिय॑गया। सा च वाच्यवत्प्रतीतेरगूदा। तदेपा कथिता त्रिधा ॥८॥ अव्यङ्गया गूढव्यङ्गयागूढव्यङ्गया, चेति लक्षणा नाम वृत्तित्रिधा । एवमुपाधिमुक्त्वा तदाश्रयमाह-- ताक्षणिक शब्द इति संबध्यते । तद्भलक्षणाश्रयः शब्दो लाक्षणिकः कथ्यते । अथ व्यञ्जकं निरूपयितुं तदुपाधिमुद्दिशति- तत्र व्यापारो च्यञ्जनात्मकः । तत्र लाक्षणिके शब्दे व्यगयबोधके सतीत्यर्थः।। ‘साच लक्षितान्यः- 'विरतावभिधादीनां ययार्थो बोध्यते परः । सा वृत्तियंजना नाम शब्दादीनां निगद्यते ॥ इति । द्वेधा चैपा-शाब्दी आयर्थी चेति । शादी द्वेधा--अभिषा- लक्षणामूलत्वात् । इति । मगुराख्यक्तितः । असमौ रागा-गधिररहिनम् । अनन्यसिद्ध सानिधम् ॥ तदेपेति । तत्तस्मात् । ए लक्षणां निरूप्य सक्षतिकमाद- तरिति । स्याबाट इत्यतः शब्द इत्यनुवर्तनीयगिन्याह-शब्द इति । शब्दादीनामियादिषाम । प्राथम्यादुपजीव्यत्याग याप्यभिधामूलवादा वक्त गुता, तथापि लक्षणामीयो। प्रस्तुपतिदेवेत्यर्थः । यहा पावनादिफ्लस्य प्रतीस रक्षगया तत्फलं साक्षगिरा ·१७ . - . २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। तन प्रसङ्गालक्षणामूला निरूप्यते- 'यस्य प्रतीतिमाघातुं लक्षणा समुपास्यते ॥९॥ फले शब्दैकगम्येऽत्र व्यञ्जनानापरा क्रिया। फलं प्रतिपादयितुं यत्र लाक्षणिकशब्दः प्रयुज्यते तत्र नान्यतस्त- प्रतिपत्तिः, अपि तु तस्मादेव शब्दात् । तत्र वृत्तिय॑जनैव । तथा हि- नाभिधा समयाभावात् 'गङ्गायां घोपः' इत्यादौ शैत्यादयो धर्मास्तटादौ प्रतीयन्ते, तत्र गङ्गा- दिशब्दानां नाभिधा संकेताभावात् । हेत्वभावान्न लक्षण ॥ १०॥ मुख्यार्थवाधः, शक्यसंवन्धः, रूढिफलान्यतरचेति लक्षणाया हेतुस्राद- भावान्न सा। तमुपपादयति-- लक्ष्यं न मुख्य नाप्यत्र वाधा योगः फलेन नो न प्रयोजनमेतस्मिन्न च शब्दः स्खलद्गतिः ॥ ११ ॥ गङ्गाशब्दस्य प्रवाहो मुख्योऽर्थस्तत्र बाधः, तम्य तीरेण संवन्धः । लक्षिते च तीरे शैत्यादि फलमिति गङ्गाशब्देन तीरं लक्ष्यते । एवं चेत्ती- रमपि मुख्यं स्यात् , तत्र च बाधा भवेत् । लीरस्य न शैत्यादिना संवन्धः स्यात् । फले च तस्मिल्लक्षिते फलमन्यद्भवेत् । तदा फलमपि तेन लक्ष्येत चैतत्किमप्यस्तीति । न च गद्गाशब्दस्तीरमिव शैत्यादि बोध- यितुं मन्थरः । लक्षण तीरप्रत्ययानन्तरमेव अटित्येव व्यञ्जनया तहात्य- यात् । तस्माद्विवक्षितान्वयानुपपत्त्यमावाच फले न लक्षणा । भादेव गम्यम्, न तु प्रमाणान्तरात् । व्याप्तिस्मृयादेरनपेक्षणात् । नाभिधेति । साहि सोनप्रहमदायेवोपयुज्यते, न सम्पसतीत्यर्थः । तमिति । इत्यमावमित्यर्थः । न च. शानः सरतिरिति याचष्टेन च गहाशब्दस्तीरमिवेति । स्मलन्नी मुथार्श- पाधायनुसंधानेन लिम्पमाना गतिर्योधकता यस्य । नयाँ प्रयोजने। अब हेमुलंय. महार । तस्मादिति । पानवायवो किरक्षितस्तदननास्ति, मननयर.. , ३ ·काव्यमाला। । एवमप्यनवस्था स्याद्या मूलक्षतिकारिणी। एवमपीति । फलं चेल्लक्ष्यं तर्हि तदपि फलान्तरेण तदपि तदन्तरेणे- त्येवं मूलभूतफललक्षणा क्षतिरित्यर्थः । ननु शैत्यादिधर्मविशिष्टमेव तीरं लक्षणीयम्, ततः किं व्यंजनयेति चेत्तत्राह- भयोजनेन सहितं लक्षणीयं न युज्यते ।। १२ ।। कस्मादिल्याह--- ज्ञानस्य विपयो धन्यः फलमन्यदुदाहृतम् । प्रत्यक्षादेहि ज्ञानस्य शुक्लादिविषयः, फलं तु ज्ञातता, हानोपादान- धीर्वा । विषयो ज्ञानस्य हेतुः, फलं तु तस्य कार्यमिति युगपद्प्रतीतेने सह लक्ष्यतेत्यनुशयः । यत्तूतम्-तीरें शैत्यादि च लक्षणयैव बोधयेत् इति, तन्न । शब्दबुद्धिकर्मणां विरम्य व्यापाराभावात् । विशिष्ट लक्षणा नैवं एवमुक्तयुक्त्या। विशेषाः स्युस्तु लक्षिते ॥ १३ ॥ लक्षिते तीरादौ विशेषाः शैत्यादयस्ते च व्यजनयैव गम्याः स्युः । तथाहि-गङ्गाशब्दः पूर्वमभिषया प्रवाहं प्रत्याययाति । इतरथा मुख्यार्थयाधो न स्यात् । तद्विरतौ लक्षणया तीरम् , तद्विरती व्यञ्जनया 'पावनत्वादीति । वाक्यार्थबोधनाय तात्पर्याख्या वृत्तिः, साप्यत्र नाहता । वाक्यं विनाप्येकस पदस्य पदांशस्य च व्यसकत्वेन ध्वनिकाव्यत्वाशी. तसिद्धेः । अतो न फळे लक्षणेत्यर्थः । एवमिति । तदन्तरेण । फटान्तरणेत्यर्थः । यु. गपदिति । हेनुफलयोस्वीरमती विशेयप्रतीत्योः कालभेदादेकल्यापारविषयत्वमसुन्दर मिति व्यसनानिदिरित्याश्यः । यस्विति । यक्षगयेव और योपयित्वा त्यादि बोध- यतु, ततः किं व्यजनयेत्यर्थः । परिहावि-तनेवि । तन हेतुः-शब्दयुद्धीति । कचकस्य लामाणिकस्य या शब्दस्याभिषया लक्षणया या सहयादपोपमुत्शय पुनरभि. धया लक्षणया कार्यान्तरपोभने सामोमावादित्यर्थः । तथाहीति । शैमादीनाम- अगागम्पर्य दर्शणीयः । वाम्यायति । अन्वयवोधनेनोपक्षीणा तालपातिक .

·व्यैवेति । । २ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कृतेः । तस्माद्यञ्जना नाग चतुर्थी वृत्ति ननद्योतनादिपर्यायावश्यमन्वेष्ट- ये त्वाहुः-इपुवेगवदभिधान्यापारो दीर्घदीर्घतरस्तेन सर्वोऽप्यर्थो वाच्यः · इति, तन्मते गङ्गायां घोषान्वयानुपपत्मुख्यार्थबाधादभिधैव नास्ति । कुतस्तस्या दीदीर्वतरत्वम्, येन तटोऽपि बोध्यः। किमिति तैर्लक्ष- णोपास्या, तेनैव तदर्थसिद्धेः । किमिति च 'ब्राह्मण पुनस्ते जातः कन्या ते गर्भिणी' इत्यादी हर्षशोकादीनामपि न वाच्यत्वम् । किं च वाच्यार्थव्यङ्गयार्थयोः 'त्वदतिमूलं मजता मुकुन्द' इत्यादी निन्दास्तुतिरूपेण स्वरूपस्य, 'गतोऽस्तमः' इत्यादौ वाच्य एकरूपो व्य- गयस्तु तत्तप्रतिपत्रादिभेदाबहुविध इति संख्यायाः, वाच्यः शब्दोचा- रणमात्रेण वेद्यः स तु तथापि तथाविधप्रतिभानैर्मल्यादिना चेति निमि- तस्य, शब्दाश्रयत्वेन शब्दतदेकदेशतदर्थवर्णसंघटनानयत्वेन चाश्रयस्य, प्रतीतिमात्रचमत्कारयोः करणात्कार्यस्य, 'कस्य वा न भवेत्कोपः क्षतं वीक्ष्य प्रियाधरे । आघ्रातभृङ्गवत्पभे पझे दुःखं सहाधुना ॥", इति सखी तत्कान्तगतत्वेन विपयस्य, पदतदर्थमात्रनिपुणैः सुहृदपैरेव च वेद्यतया प्रतिपत्तः, केवलरूपतया चमत्कारितया च प्रतीते: । पूर्वप- वाद्भावेन कालस्य च मिदः । तथा वाचकव्यञ्जकयोरप्यर्थापेक्षानपेक्षाभ्यां लक्ष्या दस्तु पूर्वमुक्तः । इएपोधनाय नालमिति च योध्यम् । ये त्याहुरिति । यथा पलिष्ठप्रेरित इयरेफेनेव वेगास्यव्यापारेण शयोः कवनभेदमुरश्छेद प्राणापहार च करोति, तथा शब्द एकमेव शतिच्यापारे पदार्थस्मृति वाक्यार्थबुद्धि व्यङ्गपप्रतीति च वियत इति व्ययस्य वाच्यत्वमित्यर्थः। तेनैवेति । अमिधादर्येणेव लक्ष्यार्थसिद्धरित्यर्थः । अब भाच्यच्याए । योर्वाच्यभकयोष वलक्षण्य दर्शयति-किं चेत्यादिना । स्वरूपस्पेत्यादीनी नवाना पष्टयन्तानां भेद इत्यनेन संपन्धः । कस्य पेति । पत्या तर्यमानां पद्मा प्रति. तत्ससीवाक्यम् । दुःख पतिगानरूपम् । रासी नायिका वाच्यार्यस्य विशयः । ये भृण दशा न तु परेण पुसेति व्यहपस्य विषयस्तु तकान्तो गृहपतिरित्यर्थः । गृहीतसं. फेत सन्तमर्थ यायको पोधयतीति तस्यार्यापेक्षा । असदेव' पावनत्वादिकं तारे पोषय- -- 4 ·काव्यमाला । न चानुमानं व्यङ्गयस्य वोधकम् । तत्परम्परायामनेकानुमानकल्पने गौरवात् । तथा हि-~-- मनतव मनखिन्या मलिनं न वपुस्तथा । यत्पादनखराः कृष्णं श्लिप्यन्ति प्रतिबिम्बितम् ।। अत्र पादनखरा इति मानादावृतसर्वाङ्गत्वं मुद्रितनेत्रत्वं च | अन्यथा पादोपान्तगतकृष्णवोक्षासहिष्णुत्वोपपत्तेः । पश्चात्सखीवचसा सत्वरं पाद- संवृतिश्च । ततो मानशैथिल्यम् । कृष्णस्य च प्रणयजविनयमहिम्ना पादा- न्तिकगुपेत्यापि तत्पशीक्षमत्वम् । सख्याश्च तत्पक्षपातित्वं खसखीमान- हानिसाग्रहत्वं चेत्यादीनि वस्तून्यनेकानुमानः साध्यानीति गौरवम् । व्यञ्जनावादिनस्त्वेकयैव व्यञ्जनयेति लाघवात्सव श्रेयसीति । अथाभिधामूला व्यञ्जना दाते- अनेकार्थस्य शब्दस्य काचकत्वे नियत्रिते । संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्यापूतिरञ्जनम् ॥ १४ ॥ आद्यशब्दाद्वियोगादयः। तदुक्तम्-~~ 'सयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता । अर्थः प्रकरण लिङ्गं शब्दस्यान्यस्य सनिधिः॥ . तीति व्यअफस्य नार्थीपेक्षा । पूर्व 'ज्ञानस्य विषपो बन्यः' इत्पन । न चानुमान- 'मिति । यस्मिन्नेव वाश्य उत्तरगवद्भवोऽर्धा व्यज्यन्ते, तत्र तावतामनुमानाना क- ल्पने मन्थगौरवापत्तिधीगौरव चैत्यर्थः।मनस्तवेति । मानवती श्रीराधा प्रति कृष्णपक्ष- पातिनी सख्याह । अन पादनखरा इत्युक्तस्तदितराशामा वासमावृत्तिय॑ज्यने मुदितने- जाव चनि अन्यथा प्रणामाय चरणोपान्तगते कृष्णे तवीक्षा सान सहेत तस्मादुस्था- यान्यत्र बजेदिति बोध्यम् । प्रतिबिम्बित शिष्यन्तीयनेन विनखात्यासात गतस्यापि कृष्णस्य मानमहाद्विना पादस्पक्षिमत्व ध्वन्यते । अभिधामूलेति । अनेकार्य. सानेकाभिधानशक्तेः । वास्तवमभिपा । नियत्रिते नियमिते एक्तरमावस्मरणातु. यूलता नीते सति । तदुकमिति । सयोगः प्रशिद्धयोग. । विप्रयोगः प्रसिद्धसंद• न्धविरह , विभागरूपो गुणो वा । साहपये सहचरता । विरोधिता पाध्यामिल, 'सहानवस्थानं च * अ फ्टमनन्यसाध्यन् । मारण यतृप्रोक्युद्धिस्यतम् । लिक .

·२ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। सामर्थ्यमौचिती देशः कालो व्यक्तिः स्वरादयः । शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेषस्मृतिहेतवः ।। इति । संनिधिरैकार्थ्यम् । औचिती योग्यता । व्यक्तिः पुनपुंसकादिः । अनवच्छेदे संशये । क्रमेणोदाहरणानि- 'सकौस्तुभो भांति विधुः शेते विधुरकौस्तुभः ।' अत्र कौस्तुभसंयो- गवियोगाभ्यां विष्णौ विधुशब्दस्याभिधा नियम्यते । 'रामलक्ष्मणयोः कीर्तिः' इति साहचर्येण रामशब्दस्य दाशरथौ । 'कर्णार्जुनकृतो रणः' इति विरोधितयार्जुनशब्दस्य गाण्डीविनि । 'स्थाणुः कृष्णागुणामोदी ' इति गुणामोदरूपार्थस्य वृक्षखण्डेऽसंभवा- तेन स्थाणुशब्दस्य शिवे। 'देवो जानाति मे मनः' इति प्रकरणादेवशब्दस्य युष्मदर्थे । 'राधिका बाधते नाथ कुपितों मकरध्वनः । इति कोपलिङ्गेन मकरध्व- जशब्दस्य कामे । 'कृष्णोऽयं मुनिवर्योऽस्ति' इति गुनिवर्यशब्दसांनिध्यात्कृष्णशब्दस्य श्रीव्यासे। 'प्रमत्तो मधुना पिकः' इति मदविधानसामर्थ्यान्मधुशब्दस्य वसन्ते । 'प्रमत्ता मंधुना रामा' इति तद्विधानयोग्यत्वान्माध्वीके च । J सयोगान्यसयन्धेन परपक्षव्यावृत्तीधर्मः । शब्दस्याव्यभिचरितस्य । सनिधिः सामानाधिक रण्यम् । इदमेवकार्य मिति वृत्तिकृता व्याप्यातम् । समानमेकमधिकरणमर्थ इति तोल्यात् । सामर्थ्य तत्वरणनियमः । देशकाली वद्विशेषी ।स्वर उदात्तादिः । विष्णायिति । फोस्तुमसंयोगस्य विष्णावेव प्रसिद्धरनेकार्थस्यापि विधुशब्दस्य तस्मिन्नेवाभिधा नियम्यते। भन्यविधुपदार्थे तस्संयोगाभावात् । वियोगस्ताहशतपन्धामावः । तेनापि तव सा नियम्यने । अभावस्य प्रतियोगिपूर्वकस्वात् । गाग्दीविनीति याध्ययाधतायाम् । सदान- यस्थाने तु 'छायातः इति योध्यम् । छायादोऽघातपाभावे । कुपितो मकरध्वज इति। मकराकारतजसमुद्राभ्यां व्यावृत्तेन रामवायसपन्धनता कोपेन मकरधजन्द. स्याभिधा कामे नियम्यते । पिफमदं वसन्तः करोति, रामामद तु मजिवि तयादाहतम् ।

·काव्यमाला। 'चन्द्रो व्योम्नि चकास्त्यसौ' इति देशविशेषाचन्द्रशब्दस्य शशिनि । 'चित्रभानुर्विमात्येषः' इति चित्रभानुशब्दस्य दिने रवी, निशि वग्नौ । 'मित्रो.मित्रं च दीप्यते' इति पुनपुंसकरूपया व्यक्त्या मित्रशब्दस्य सूर्ये सुहृदि च। स्वरस्तु वेद एवार्थविशेषप्रतीतिकृत्, न तु काव्ये । आदिपदादमिन- यादि । यथा- 'एतावत्कुचयुग्मेयमेतावनेत्रपङ्कना । पङ्कजाक्ष भवत्वद्य तव वक्षस्यलंकृतिः ।।" एवं संयोगाद्यैरनेकार्थशब्दस्य वाचकत्वे नियमितेऽपि वाच्यभिन्नार्थधी- हेतुापारः । साक्षिधामूला व्यअनैव। उदाहरणम्- 'अखिलरसामृतमूर्तिः प्रसमररुचिरुद्धतारकापालिः । कलितश्यामाललितो राधप्रियान्विधु यति ॥' अत्र प्रकरणाकृष्णो वाच्यश्चन्द्रस्तु व्यङ्गयस्तयोरुपमानोपमेयभावश्च । शशिनीति । न तु कर्पूरादी 1 दिने रवावित्यादि । दिनराज्योर्वतिसूर्ययोदात्य. योगात् । अभिनयः साक्षादिवाकारादिप्रदर्शिका हस्तादिचेष्टा । तेनापि परिमाण- विशेषापच्छिन्नेऽर्थे शन्दानामभिधानं नियम्यते । भादिशब्दादपदेशः । अतिदुर्लभायों फ- स्यांचिद्वोपकिशोर्या संसक्तचेतसा श्रीगोविन्देन तदवातये मुहुरभ्यर्थिता काचित्मगत्मा दूती साधितार्या पुरोऽभिनयेन तां दर्शयन्ती कृष्णमाइ-एतावदिति । अब फुचादीनां पहजफोरकाथाकारता हस्तचेष्टया योध्यते । एवं संयोगादीनुदाय पछतां पारिका व्याचट-एवमिति । वाच्यभिन्नो योऽयस्तगुद्धिजनको यो व्यापारी वृत्तिः । अपि लेति रिश्युको नापति । श्रीस्रा: महामने. रए यच. नागममृतं. पर. मागन्द एय मूर्तिस्तनुर्यस्य । प्रनमराभिः प्रसरणीलामी इचिभिः कान्तिमी रुदा व. शीकृता तारका पालिश्च नायिका येन सः । फलिता स्वसाकृता इसमा सरिताप नायिका येन सः । रापायां वृषभानुपुश्या प्रेयानतिन प्रीतिकर्ता । 'गुपपरानीकिरः - कु.' इति कर्तरि करमरणात् । पक्षे विचन्द्रः । असिनोऽसण्मो रस आस्वाद यष ताधा यामृतं मुधा तन्मपी मतिर्मगलं यस्य सः । प्रसमरामी रचिमिः रुदा पता ता. रकाणां पाली प्रेणी येन सः । फालिनं स्वीतं श्यामाया गोलमित विलासो येननः । पधायां विद्यासानाम्न्यां तारकायामधिरुपीरिकता । अ श्रीकृष्णस्य वतृपुद्धिस्य.

·२३ ३ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। एवं व्यञ्जनां निरूप्य तदाश्रयमाह- तयुक्तो व्यञ्जकः शब्दः तया व्यञ्जनया युक्तः शब्दो व्यजक उच्यते । यत्सोऽर्थान्तरयुक्तथा । अर्थोऽपि व्यञ्जकस्तत्र सहकारितया मतः ॥ १५ ॥ यस्मादर्थान्तराश्रयः सन् शब्दो व्यजकस्तस्मादर्थोऽपि सहकारितया तंत्र तथा । शब्दस्य तत्र प्रबला शक्तिरिति व्यञ्जनायास्तन्मूलतया भणितिः ।। इति भरतसूत्रवृत्ती साहित्यकौमुद्यां शब्दनिर्णयो नाम द्वितीयः परिच्छेदः । तृतीयः परिच्छेदः। एवं शाब्दी व्यञ्जनां निरूप्यार्थी तां वक्तमुपक्रमते- अर्थाः प्रोक्ताः पुरा तेपामर्थव्यञ्जकतोच्यते । तेषां वाचकादीनां वाच्यादयोऽर्थाः पूर्वमुक्तास्तद्यञ्जकता च । इदानीं । सा कीदृशीत्युच्यते । वक्तवोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥१॥ प्रस्तावदेशकालादेवैशिष्ट्यात्मतिभाजुपाम् । योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा ॥२॥ त्यात् स एव वाच्यः, चन्द्रस्तु व्यऋषस्तयोरुपमानोपमेयभावश्च । अत्र केचित्-लैप. स्यायं विषयः परिवृत्यसहविधादिशब्दोपादानात्,न तु व्यअनस्येत्याहुः । मैवम् । रहस्या. योधविजृम्भितत्वात् । इदमत्र रहस्यम्-नानार्थेषु यत्रानेकन तात्पर्यग्राहकं प्रकरणादि. युगपदवतरति नावतरति वा स श्लेषः । यस क्रमेण तत्रागृत्तिः । यत्र वैकवावतरति तत्र ध्यानमिति सुष्देवोदाइतम् । एवमिति। तदाश्रयं व्याकं शब्दम् । ननुक्तस्यले- ऽर्थस्याव्ययत्वे कथं शब्दार्थरूपस्य काव्यस्य ध्वनित्वं भवेदिन्यत आह-यत्स इति। तथा यसको मत इत्यर्थः । तन्मूलतया शब्दमूलतया मणितिर्व्यपदेशः ॥ इति कृष्णान- न्दिन्या साहित्यकीमुदीटीकायां द्वितीयः परिच्छेदः । एयमिति । तां व्यसनाम् । अर्था इति । पुरेति । 'वाच्यादयस्तदाः सुः इत्यत्र । अर्धन्यजकता च 'सर्वेषां प्रायशः' इत्यत्र । अय सा कीडगित्युच्यते-पनुः पोद्धव्येति । योद्धव्यः प्रतिपादनीयो जनः । अन्तावितगिजयोंऽयम् । अती वाणेन नाभेदः । शोकभीत्यादिभिः यधनिभेदः,याः । "कायः खियो विकारो यः शोका ·काव्यमाला। . 'करकिसलयलीलाम्बुजनिमीलनोन्मीलनातिकुतुकिन्या । दक्षिणमक्षि मुरारेः पिधीयते मुच्यते च सिन्धुजया ।' अन-हरेर्दक्षिण नेत्रं सूर्यात्मकमिति प्रसिद्धिवैशिघ्यात् । शब्दममाणवेद्योऽर्थों व्यनत्तयर्थान्तरं यतः । अर्थस्य व्यजकत्वे तच्छब्दस्य सहकारिता ॥ ३ ॥ यस्माच्छब्दबोध्य एवार्थोऽर्थान्तरं व्यञ्जयत्यतः शब्दस्यापि तत्रोपका- रिता, कि त्वर्थस्य तत्र प्राधान्यादार्थी व्यञ्जनेति भणितिः ।। इति भरतसूत्रत्तौ साहित्यकौमुद्यामर्थनिर्णयो नाम तृतीयः परिच्छेदः । चतुर्थः परिच्छेदः। अथ दोपगुणालंकाराम्परत्र वस्य-पूर्व तदाश्रयभूतान्काव्यभेदाप्रप- वयति- अविवक्षितवाच्यो यस्तत्र वाच्यं भवेड्वनौ । अर्थान्तरे संक्रमितमसन्तं वा तिरस्कृतम् ॥ १॥ 1 उत्तमकाव्यरूपो ध्वनिविभेदः--टक्षणामूलोऽभिधामूलश्चेति । तयोराचं विभनति-अविवक्षितेति।लक्षणामूलत्वादविवक्षितं बाधितं वाच्यंयत्र तस्मि- नविवक्षितवाच्याख्ये ध्वनौ वाच्यं द्वेषा । उपादानलक्षणायां सत्यामनुपयो- गादर्यान्तरे परिणतम् | लक्षणलक्षणायां त्वत्यन्तानुपपत्तेरत्यन्ततिरस्कृतं च । अत्रासारवर्षिवरूपकालवैशिष्टयात् सवक्तृवैशिष्टयान तत्तयज्यते । करेति । लक्ष्मी. 'सख्यो मियो वदन्ति । सिन्धुजया लक्ष्म्या । यद्यध्येकस्मिनुदाहरणे भातराण्यपि सन्ति तथापि निःसदेहलप्रतिपत्तये पायगुदाहतमिति मोध्यम् । नन्वर्यमानस च्य. अकत्वे शब्दार्थरूपस्य काव्यस्य व्यजकत्वमसिद्धमित्यत आह-शब्दप्रमाणेति ॥ इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यको मुदीटीकायां लवीय: परिच्छेदः।। धर्मिणि काव्य सामस्येन निरूपिते तद्धर्माणां दोपगुणालाराणां हेयोपादेयता भातु शरया । यथा-शुतिकदुलं दोष: महारादिसिध्वनी हेयः । मादिरसननी चित्रभेदे चाहेप एव । माधुर्यादिगुण: हारिसध्वनानुपायः । रोमादिरसवनावनुपादेय एत। यमशादिलं फारोऽपि रसादिध्वनावनुपादपश्चिममैदे तूपादेय एतदर्थ पाय्यभेदान्तरि- दमयेण निरूपयति-अथेत्यादिना । अवियक्षितेति । वाच्यो जात्याभिर्माण मी । उत्तमेति । मुत्तममंतिथिति दन्यत्र दशित हन्यर्थः । तयोरायमिति । - a .

·. ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। २७ क्रमेणोदाहरणे- 'ब्रुवे त्वामहमत्रास्ति संहतिविदुपामतः । कीर्तयन्हरिमात्मीयां धियं धृत्वा स्थितिं कुरु ॥' अत्र वचनादेर्मुख्यार्थस्यानुपयोगादुपदेशादिरूपेऽर्थान्तरे परिणतिः । आदरग्राह्यत्वादि फलम् । 'स्मेरां भङ्गीत्रयपरिचितां साचिविस्तीर्णदृष्टि वंशीन्यस्ताधरकिसलयामुज्ज्वलां चन्द्रकेण । गोविन्दाख्यां हरितनुमितः केशितीर्थोपकण्ठे मा प्रेक्षिष्ठास्तव यदि सखे बन्धुसङ्गेऽस्ति रङ्गः ॥' , अत्र बन्धुसङ्घ रङ्गश्चेन्मा प्रतिष्ठा इति वाच्योऽर्थः, ते विहाय तामेव प्रेक्षस्वेति वैपरीत्यभाक् । प्रेक्षणात्यावश्यकत्वं फलम् । द्वितीयं विभजति- विवक्षितं चान्यपरं वाच्यं यत्रापरस्तु सः। अभिधामूलत्वाद्वाच्यं यत्र विवक्षितमबाधितमन्यपरं व्यङ्गयोपसर्जनी- सूचीकटाइन्यायप्राप्तैरिति भावः । ये त्वामिति । शिष्य गुरुराह । अत्रेति । बुर इत्यनुपयुक्तार्थम् अनुपादानेऽपि वचनक्रियाप्रतीतेः। अत उपदेशवं लक्ष्य तत्र वाच्यार्यः सं. ऋमितः । आदुरप्राह्यत्वं फलम् । एवं त्वामहमितिपदे अप्यनुपयुक्तार्थे । संयोध्यतथैव गुप्मदर्थस्य वचनकर्मत्वावगमात् । वे इत्युत्तमपुरुषेणेवास्मदर्थस्य तत्कर्तृत्वावगमात् । अतस्ताभ्यो लक्ष्ययोरुपदेश्यासत्वयोस्तद्वाच्यो सक्रमिती । अवश्यबाच्यहिताहितत्वमनु- हायवयस्त्वं च फलम् । संहतिरिति मिथः सापेक्षवं रक्ष्यम् । तद्वाच्यस्तन संक्र- मितः माशु विपक्षपकलं. सर्वप्रायैकपक्षत्वं च फलम् । कीर्तयन्हरिमिति स्थापन नित्यगुणविप्रहवं च लक्ष्यं तद्वाच्यौ तम संझमिती सर्वोत्तमत्वं सर्वोपास्यत घ फलम् । आरमायापा' एरपया सामानुपयुक्त जीवन परतत लस्थे तर द्वाच्यं नामितम् । फलं त्वदुष्टपक्षोद्भावनामिति संक्षेपः । वृन्दावने गोविन्दं वीक्ष्य म. धुरो प्रजता केनचित्पधि मिलित: कृश्चिदुपदिश्यते--स्मेरामिति । स्मरशब्दस्य तनुः विशेषणतात् सर्वावयवावच्छेदेन स्मितं पोरते । परमझमनीयत्वं व्यहपम् । अत्र ताशाविशेषणशिष्टपेन वीर्यमानायास्तनो क्षणनिषेधका मा प्रेक्षिया स्यादयः शन्दाः सापांन्वयमलभमानाः साविपरीतार्थ लक्षयन्ति । स च हत्ती तुधैव योजितः । तं, ·काव्यमाला । भूतं च स विवक्षितान्यपरवाच्यो नाम ध्वनिः । इह वाच्योऽर्थः सं रूपं ' प्रत्याययन्नेव व्ययस्य प्रकाशकः, दीप इव घटस्य । स च द्विभेद इत्याह- कोऽप्यलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो लक्ष्यव्यङ्गचक्रमः परः ॥२॥ अलक्ष्येति । न खलु विभावादयो रसः, किं तु रसस्तैरमिव्यज्यत इ- त्यस्ति यद्यपि क्रमस्तथापि स न लक्ष्यते, लाघवात् । युगपत्पद्मपत्रशत- वेधवत् । रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः । भिन्नो रसाधलंकारादलंकार्यतया स्थितः ॥ ३॥ आदिशब्दादुदयसंधिशवलत्वानि । स चालंकार्यतया स्थितो रसादि- रलंकाररूपात्तस्माद्भिन्नोऽसंलक्ष्यक्रमः । अयमर्थः- अलंकार्योऽलंकारश्चेति रसादिद्वैधा । यत्र चित्तविश्रान्तिधामत्वादगी तत्रालंकार्यः । स च रस- निरूपणे दयिप्यते । यत्र वाक्यार्थो मुख्यो रसादिरङ्गत्वादमुख्यस्तत्र त्वलंकारो रसवदादिः । स च गुणीभूतव्यङ्गयनिरूपणे दर्शयिष्यत इति । तत्र रसस्वरूपमाह- कारणान्यय कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेन्नाट्यकाग्ययोः ॥ ४ ॥ विभावा अनुभावास्तत्कथ्यन्ते व्यभिचारिणः । व्यक्तः स तैर्विभावाचैः स्थायी भावः स्मृतो रसः ॥५॥ लोके रत्यादेः स्यायिनो यानि ललनोद्यानप्रभृतीनि कारणादीनि तानि यदि काव्यादौ निबध्यन्ते तदा तत्तच्छदवाच्यतां हित्वा विभावनादिव्या- पारवत्त्वादलौकिकविभावादिशब्दवाच्यानि भवन्ति । स च स्थायी साधा- रहम् । ता तनुम् । द्वितीयमभिधामूलध्वनिम् । स चेति । कोऽपीति । एक. वर्थः । लाघवात् शेड्यात् । रसभावेति । रसच भावच तयो रसमाश्योरामासी भावशान्तियता आदयो यस्य स व्ययोऽनमः । असक्ष्यम इयर्य: । मध्यमपद- रो समासः । रसादिरइत्यादिति । 'प्रधानेऽन्यत्र वाक्याथै यश तु रसादयः । फाये तस्मिालंकारो रसादिरिति मे मतिः ॥ इति हि स्वीकृतम् । तत्र रसस्वरूप. मिति । व्यक्त इति । व्यक्रिश्चीि पर्यापः । सा च विदोपणम् । तया र व्यक्ति ·४ परिच्छेद साहित्यकौमुदी। २९ रण्येन प्रतीतैस्तैरभिव्यजितः सम्यानां वासनात्मना संस्थितस्तेनैव सर्वह- संवादी चर्वणेकप्राणो विभावादिपरामर्शावधिजीवितो बहिरन्तश्च परिस्फु- रन्सर्याङ्गमिवालिगन्नानन्दसिन्धुमिवावगाहयन् विगलितवेद्यान्तरोऽलौकि- कचमत्कारकारी शृङ्गारादिको रसः मर्यते । एवमन्यत्राप्युक्तं मुनिना- 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिप्पत्तिः' इति । अस्यार्थ:-विभावयत्युत्पादयति रत्यादिमिति विभावो निमित्तकार- णम् । स चालम्बनोद्दीपनभेदावधा। यदुक्तमाग्नेये- 'विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र'येन विभाव्यते ।. विभावो नाम स द्वेधालम्बनोद्दीपनात्मकः ॥ इति । आद्योऽपि द्वेधा--विषयाश्रयभेदात् । यमुद्दिश्य रत्यादिः प्रवर्तते सोऽस्य विषयः । आश्रयस्तु तदाधारः । यत्तु तमुद्दीपयति तद्वनानविद्युत्मभृत्यु- हीपनम् । अनु पश्चाद्भावो यस्य सोऽनुभावः कार्यम् । स च द्वेधा-स्तम्मादिः स्मितकटाक्षादिश्चेति । तदुक्तम्- ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमथुप्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः ।। स्मितं गीतं कटाक्षश्च भुनक्षेपश्च हुंकृतिः । तनुमोटनजृम्भादिश्चानुभावः प्रकीयते ॥ इति । ' विशेषेणाभिमुख्येन स्थायिनं प्रति चरतीति व्यभिचारी । संचारयति विशिष्टः स्थायी रस इत्यर्थः । एवमस्याः कार्यवोक्तिः संगच्छते । तेनैव साधारण्येनैव । स्मयते वहिपुराणादौ परमपिचरणे: तदनुसारिभिरपरैश्च निवन्धकृद्भिः । एवमिति। अन्यत्र प्रन्थान्तरे । मुनिना भरतेनैव । विभावयतीति । उत्पादयति वासना. त्मना सस्थितान् रत्यादीनास्वादाङ्करयोग्यता नयतीत्यर्थः । भाव उत्पत्तिः । स च द्वेधेति । स्तम्भादयः स्वतः प्रवर्तन्त इति सात्त्विकाः । स्मितादयो बुद्धिपूर्वका उत्पयन्त इत्यनुमावाः कथ्यन्ते कैश्चित् । स्वतो धीपूर्वकत्व चेति धर्मभेदाद्धर्मिभेदः । श्रीमता मुनीन्द्रेण तु मावरोधस्वरूपधर्मेस्यादुमयेऽप्यनुभावाः संमता इति बोध्यम् । विशेपे- ·काव्यमाला। भावस्य गतिमिति संचारी चैप रत्यादेः सहायभूतो निर्वेदादिः । एषां सं- योगारस्थायिनि संबन्धाद्रसम्म निप्पुत्तिरभिव्यक्तिप्तिः पुष्टिय क्रमादिति । सच रसो नानुकार्यादी-लौकिकलात्पारिमित्यानयादितदावाच । न चानुक दौ-जीविकार्थमनुकृत्यादी प्रवृत्तेः । किं तु सभ्येष्वेव सवा- सनेपु--तत्तनिवन्धनत्रातुरीमित्तत्रालौकिकत्यप्रातः । किं च-अलौकिकी हि रसस्थितिः । यत्र विभावादयोऽपरिज्ञातवि- शेपाः साधारण्येन स्फुरन्ति । यदुक्तं मुनिना-- 'शकिरस्ति विभावादेः कापि साधारणीकृतौ । प्रमाता तदभेदेन खं यया प्रतिपयते ॥ इति । साधारण्यं च स्वपरसंबन्धनियमानिर्णयः । यसान्नृणामप्यविलद्ध नादी प्रवृत्तिः सम्यानां पातकायनुदयश्च । यदुक्तम्- 'स रत्यादिविभावाचरेकीभावमयोऽपि सन् । ज्ञप्ततत्तद्विशेषश्च तत्तदुद्भेदतो भवेत् ॥' इति । .णेति । संयन्धादिति । विभावनोत्पाद्योत्पादकभावरूपात् । अनुमान गम्यगमक- मावरूपात् । व्यभिचारिणा पोप्यपोपकमावरूपाचैत्यर्थः । 'रसस्य निष्पतिस्त्पत्तिरमि. च्यक्तिः पुष्टिः' इति भालोल्लटः । 'स्थायिनी विभावादिभिः सह व्ययव्यजकमावात् 'संबन्धात् । विभावादीनां मियः संपर्क रूपाद्वा रसत्य निष्पत्तिरभिव्यक्तिः' इत्यभिनर. गुप्तः । स चेति । अनुकार्योऽमिनेयः । आदिनाभिधेयब नलादिः । लौकिकतात प्राकृतत्वात् । पारिमित्यात् परिच्छेदात् । भयं च पटते कालातं च । (अनुकताभिनेता । आदिशब्दादभिधाता च । अनुकृतिरभिनयः । आदिशन्दादभि- धानं च । तत्तादेति काव्यनिषद्धपातुरीमहिना विमावादावलौकिकत्वादिस्फुरणादि- स्पः । किंचेति । अपरिज्ञातो विग्रेश दमयन्ती-पादिपाम् । स्फुरन्ति कामिनी- स्वादिसामान्यनेत्यर्थः । स्वपरेति । स्थाय्यनुभावादीनां संघन्धिविशेषानवोदः । तेन ममैन, न ममैवेति, परस्प न, परस्य चत्यसाधारण्यं विहाय सर्वसाधारण्येन स्शपिमा- वाद्याः प्रतीयन्ते । यस्मादिति । साधारण्यादितः । न पामिति । तथापि साधारण्ये मृत्यति । तत्तद्भेदतस्तेषां विभावादीनानुदासा । पया च मूलगिदा. Pos ·४ परिच्छेदः] साहित्यकोगुदी। ननु रत्यादीनां चित्तावस्थाविशेषत्वाद्विभावादिसंभिन्नानां तेषां कथमा- नन्दात्मकरसरूपतेति चेत्, उच्यते । आत्मैवानन्दांशे निभावादिभिर्भ- नावरणस्तव्यन्त्रितरत्याचवच्छिन्नस्तत्संनिभश्च रसस्तस्मान्न काप्यनुपपत्ति- रिति लोके । यत्र तु भगवदतिरेव विभावादिसंभिन्ना रसस्तत्र रतेहीदि- नीसंविदृत्तिभूतत्वात्तदालम्बनादीनां च ज्ञानसुखात्मकत्वात् । हासादीमा- मपि रत्यनुगृहीतत्वात्तथाभूतरसरूपता सुसिद्धैव लौकिकत्वादिहेतुविरहा- दिहानुकार्यादिष्वपि रसः । अपि च विभावादेः किंचिन्मात्रस्य यन स्थि- तिस्तत्रान्यसमाक्षेपात्पूर्तिः । लक्ष्याण्यूह्यानि । अथ तद्विशेपानाह- शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । वीभत्साहृतसंज्ञी चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः॥६॥ तत्र संभोगो विप्रलम्भश्चेति शृङ्गारस्य द्वौ भेदौ । तत्रानुरक्तयोयूनो- रन्योन्यालिङ्गनादिहेतुभूता रतिर्विभावादिसंयोगात्संभोगः । स च मिथो वीक्षाश्लेषाधरचुम्बाधनन्तभेदत्वादपरिच्छेद्य इत्येक एव गण्यते । न्तेन सहाविरोधः । नन्विति । संभिन्नानां मिलितानाम् । अयमाशय:--'वित्तस्या- हंकार्यत्वाद्विकारभूतो रत्यादिः स्थायी नानन्दारमा, तद्विभावभूतो ललनावनाभ्रप्रभृतिरपि पञ्चभूतात्मैव । तथा च सर्व जडमेवेति नानन्दरूपतारसस्य इति । अत्र समाधिः-~- उच्यते इति । शानानन्दरूपो ह्यात्माविद्यया संवृतस्तस्यानन्दांशे या संवृतिः सा स्वभावनाप्रचलैर्विभावैविभजाते तब्यजितया स्वरत्या संवलित आनन्दः प्रसरतीति रस. स्यानन्दरूपतेति भावः । यत्र विति । भगवद्रतिरूपा भक्तिरानन्दात्मा । 'आनन्द- एर विहारपटर सचिन्दैकरसे गलियारे विति' इति श्रुतेः । तदिशाभूतानाच स्वप्रकाशचिदानन्दरूपत्वम् । 'तमेकं गोविन्दं सच्चिदानन्दविग्रहम् । श्रीः पराकृतिः प्रोक्ता, चेतना विष्णुसंश्रया । सत्त्वं तत्व परत्वं च तत्वत्रयमहं किल ॥ त्रितत्वमपिणी सापि राधिका! मम वलभापचयोजनमेवास्ति वन मे देहरूपकम्॥' इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः। ऊहानीति। 'स्वन्मुखं यदि मुग्धाक्षि मुद्रिता शशिनः कयाविनेने यदि रम्भौर शोच्यमम्भोरुह बहु ।' अब नायिकारूपो विभावो वर्णितः । अनुभावसंचारिणोस्वाक्षेमासामग्रीकात्य॑म् ।. - ·३२ 'इन्दीवरोदरसहोदरमेदुरश्री-स: काव्यमाला। यथा- 'धृते पाणिद्वन्द्वे झटिति झणितं रत्नवलयै- हते नीविग्रन्यौ मुखरितममन्दं रसनया । प्रियायाः स्वानन्दप्रतिहतधियः किं त्वपघनो घनोत्तृष्णं कृष्णं प्रतिसमतनोत्तर्ननमिव ॥ अत्र मिथो रतिः स्थायी । कृष्णः प्रिया च मिथस्तदालम्बनः । उद्दी- पनं मियोलावण्यादि विजनस्थानादि च । अनुमावो हस्तग्रहादिः । व्य- भिचारी श्रमजाड्यादिः । यथावा- 'दोम्यां संयमितः पयोधरभरणापीडितः पाणिजे- राविद्धो दशनैः शताधरपुटः श्रोणीतटेनाहतः । हत्तेनानमितः कचेऽधरसुधापानेन संमोहितः कान्तः कामपि तृप्तिभापतदहो कामस्य वामा गतिः ॥' यूनोरयुक्तयोर्युकयो रतिरभीष्टालिङ्गनायलाभाप्रकृष्टा विभावा- दियोगाद्विपलम्भः । स च पूर्वरागमानप्रवासप्रेमवैचित्र्यभेदाच्चतुर्विधः । संगमात्पूर्व दर्शनादिना रतिः पूर्वरागः । यथा- चासो द्रवत्फनकवृन्दनिभं दधानः । आमुक्तमौक्तिकमनोहरहारवक्षाः कोऽयं युवा जगदनङ्गमयं करोति ॥' । नायकनारज्य संभोगमुदाहरति-धृत इति । प्रिययो रजनीरत्तमिदं सखी प्रति स. स्याह-झणितं मुखरितमिति च भावे निष्ठा। अपयनोहम्। भय नायकयारन्य तमाह- दोयामिति । ललितायाः सख्यः प्रेष्टयोदेष्टां जालिकारमादिदिला मिथः कय यन्ति । कान्तः श्रीहरिः । विमावनाविशेषोक्तिर्वालंकारः । अर्पान्तरन्यासयेत्यनुप्रा- स्वानुमाहकमावः । यूनोरिति । प्राय की प्राप्ता । रतिया कान्तरिया का. ताविषया च । तत्रायो दर्शयति–इन्दीवरेति । विशाता धाराधाद । आमुतानि 'प्रधितानि मौक्तिकानि तमनोहरो हारो यन तथाभून पक्षो यस्य सः । अनमय ·परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा वा- 'कनकाद्रिनिकेतकेतकी कलिता कल्पकलेवरद्युतिः। हृदि सा मुदिरालिमेदुरे चपला मां किमलं करिष्यति ॥" एकत्र सतोरनुक्तयोरपि यूनोरभीष्टालिङ्गनादिविरोधी भावो विभावा- दियोगान्मानः। स चेाप्रणयहेतुको द्वेधा । तत्र प्रेयसा विपक्षादेवैशिष्टये पूर्वः । यथा- 'राधामोहनमन्दिरादुपगतश्चन्द्रावलीमूचिवा- राधे, क्षेममिहेति तस्य वचनं श्रुत्वाह चन्द्रावली । कंस, क्षेममये विमुग्धहृदये कंसः क दृष्टस्त्वया • राधा केति विलज्जितो नतमुखः स्मेरो हरिः पातु वः ॥ परस्तु प्रेमस्वाभाव्यात् । यदुक्तम्-/ 'नदीनां च वधूनां च भुजङ्गानां चं सर्वदा । प्रेम्णामपि गतिर्वक्रा कारणं तत्र नेप्यते ॥' इति । यथा-- 'अहमिह विचिनोमि त्वद्रैिव प्रसूनं कथय कथमकाण्डे चण्डि वाचंयमासि । विदितमुपधिनालं राधिके, शाधि केन प्रियस खि, कुसुमेन श्रोत्रमुत्तंसयानि ॥' सझविच्युतिः प्रवासः। अनहाविष्टम् । जगत् तद्वतितरुणीः । अथ द्वितीयं दर्शयति-कनकेति । कृष्णोक्तिः। कैतक्याः कनकाद्रिप्रभवत्वेन सुघुगौरिमलाभः । ती विना मम रूपयौवनसंपत्तिरपार्यवेति भाः । एकत्रेति । एकस्मिन्स्थान इत्यर्थः । वैशिष्टये उतरें। श्रीकृष्णचन्द्रावल्यो- रक्तिप्रत्युक्ती पिल्वमहलोऽनुवदति-राधेति। राधाया यन्मोहनमन्दिरं तस्मादि- त्यर्थः । अत एव सर्वत्र राधामयतावमासः । राधे इति चन्द्रावली प्रति संबोधनम् ।। कसेति तु कृष्णं प्रति । मच्छत्रुनाना यथाई त्वया संबोधिता, तथा लच्छत्रुनाना न मया संयोध्यसे इति भावः । अहमिति । श्रीकृष्णोक्तिः । उपधिना कपटेन । शाधि अनुशिक्षय । सहविच्युतिरिति । तथेति । निमित्तनैमित्तियोरेन्योपचारादि.. .

·३४ काव्यमाला। तज्जत्वाद्विप्रलम्भोऽपि तथोच्यते । स च किंचित्रसुदूरगमनात् द्वेधा । तत्राद्यो यथा- 'धन्याः स मूदमतयोऽपि हरिण्य एता या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेषम् । आकर्ण्य वेणुरणितं सहकृष्णसाराः पूनां दधुविरचितां प्रणयावलोकैः ॥' यथावा- 'मधुरया गिरा वल्गुवाक्यया बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण | विधिकरीरिमा वीर गुह्यतीरधरशीधुनाप्याययस्व नः ॥' द्वितीयस्तु भावी भवन्भूतश्चेति त्रिधा । क्रमेणोदाहरणानि- 'एष क्षत्ता जनरपतेराक्षया गोकुलेऽस्मि- न्बाले प्रातर्नगरगतये घोषणामातनोति । दुष्टुं भूयः स्फुरति चं बलादीक्षणं दक्षिणं मे तेन सान्त स्फुटति चटुलं हन्त भाव्यं न जाने ।' 'अहो विधातस्तव न कचिद्दयासंयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः । तांश्वाकृतार्यान्वियुनद्यपार्थ विचेष्टितं तेऽर्भकचेधितं यथा ॥ 'ता: किं निशाः सरति यासु तदा प्रियामिन वृन्दावने कुमुदकुन्दशशाङ्करम्ये । रेमे कणचरणनपुररासगोट्या- मस्माभिरीडितमनोज्ञकथः कदाचित् ।।' व्यर्थः । धन्या इति । गोप्यो मिथ आहुः । या हरियो वेणुरणितमाफर्य नन्दनन्दन प्रति पूजां दधुः । मधुरयेति । कृष्णेऽन्ताहते गोप्यते समता गायन्ति । वार, आप्याययस्व तप्ताः कुरु । एप क्षत्तेति । मुरारेमयुराप्रस्थान संभावयन्ती फाविद्य- स्थामाह । भाध्य भविष्यवृत्तम् । मथुरा गव्यति कृष्ण गोप्यो विधातारमाशोशान्ति- अहो इति । मैच्या हिताचरगेन । प्रणयेन प्रेम्णा । अकृतार्यानप्राप्तमोगान् । युनहि वियुक्तान्करोपि । तस्मान तावत्तर दश । मूर्सय बगिन्याहुरपाधकामिति । ताः किमिति । मायुरमुद्धव मति गोशेना प्रश्नः । पुमुद युन्दः शान घरम्ये पृन्दावने, पन्ति तरणनपुरानि यर तथाभूतार्या रामगोप्टपाम् । अस्माभिः प्रिमिरी- - ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। प्रियसानिध्येऽपि रागस्वाभाव्याद्विम्लेपधियातिः प्रेमवैचित्यम् । यथा- 'कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेपे स्वपिति जगति राज्यामीश्वरो गुप्तबोधः । वयमिव सखि कच्चिद्गाढनिभिन्नता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन ।' विप्रलम्भोऽयमानन्दात्मैव हादिनीसवित् वृत्तिभूतरतिमयत्वात्। तथापि दुःखादिशब्देनोल्लेखस्तस्य लवणाकभक्षणादिव दु.सहत्वात्, न तु प्र. तिकूलवेद्यत्वादिति । अंगर- एप शृङ्गारो वारणादियोगे प्रकृप्यति । यदुक्तं मुनिना- 'बहु वार्यते यतः खलु यत्र प्रच्छन्नकामुकत्वं च । या च मिथो दुर्लभता सा परमा मन्मथस्य रतिः ॥' इति । रुद्रेण च- 'वामता दुर्लभत्वं च स्त्रीणा यां च निवारणा । तदेव पञ्चबाणस्य मन्ये परममायुधम् ॥ इति । हिता स्तुता मनोज्ञा कमनीया कथा यस्य स । तदा यासु निशासु रेमे ताः कदाचि- कृष्ण किं नु स्मरति न वेति । प्रियेति । विशेषधिया विच्छेदभ्रान्त्या । प्रेमवै. चित्यवत्य पमहिध्य कुररी वीक्ष्य वदन्ति—कुररीति। हे कुरि, ईश्वरो द्वारकानायो भगवान्स्वपिति, ल तु तनिद्रामपनयन्ती विलपसि न शेपे न स्वपिपि । तदनुचितमि- त्यर्थ । अथ वा तवापि न दोष इत्याशयेनाहु । नरिननयनस्य तस्य हासेन सहित यदुदारलीलेक्षित तेन कदाचिद्गाट निविद्धचेतास्त्वमसि । विप्रलम्भ शृङ्गारपुष्टिकृदेव, न तु ङ्गाररसत्व तस्येति केचिदाहु । तानिराकुर्वनाह-विप्रलम्भोऽयमिति । दुः. सादिशब्देनेति । गोप्य कृष्णे वन याते इत्यादौ निन्युर्दु खेन वासरानित्यादि । आ. दिपदादुष्णक्षीरतप्तेशुस्वादन ग्राह्यम् । एप इति । वारणमन परौढारम्बनकत्वादिल, त्येके, स्वोढारम्बनकत्वेऽपि शर्मिष्ठारताविव तत्समवेदित्यन्यै । एवमेव समतियुगल व्याचक्षते-यदुक्तमिति । प्रन्थान्तर इति ज्ञेयम् । मुनिना भरतेन । यदिति । यतो रतेईतो । यत्र रती सत्या या च रतिमियोटरमतामयी । रुदेण तदारयाचा-.

·६ काव्यमाला। अथ हास्या- 'यास्याम्यस्य न भीपणस्य सविधं जीर्णस्य शीर्णाकृते- मतिर्नेष्यति मां पिघाय कपटगदाधारिकायामप्तौ ।। इत्युक्त्वा चकिताक्षमद्भुतशिशाबुद्वीसमाणे हरी हास्यं तस्य निरुन्धतोऽप्यतितरां व्यक्तं तदासीन्मुनेः ॥" करुण:- 'तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तटियप्तखाः पशुपा भृशार्ताः । कृष्णेऽपितात्ममुहदर्थवजत्रकामा दुःखाभिशोकभयमुदधियो निपेतुः ।।' रौद्रः- 'हरौ श्रुतिशिरःशिखामणिमरीचिनीराजित- स्फुरचरणपङ्कजेऽप्यवमति व्यनत्त्यत्र यः । अयं लिपति पाण्डवः शगनदण्डवोरं हा- । निरस्य मुकुटोपरि स्फुटमुदीर्य सव्यं पदम् ॥' वीर:- 'गुणं कर्णाकृष्टं करकिसलयं तूणशिखरे धनुश्चक्रीभूतं निपतदिपुवृन्दं तत इतः । रिपूभूमौ सुप्ताकलयति समं देवनिकरे जरासंघस्याजी जयति भुजवीय मुरभिदः ।।" गोपाः। येण । यास्यामीति । गर्ग वीक्ष्य कृष्णो यशोदामाह । सर्वतोऽप्यज्ञवटत इति हास्य- व्यक्तिः तिमिति । परीक्षितं प्रति गुकोक्तिः । नागः कालियः । स प्रियो पेयो ते तस्प्रियाः । ते च ते सहायश्चेति । तस्य प्रियसखा इति वा । पशुपास्नेभ्यः हराविति । गगमिन्दक मंगमुद्दिश्य सहदेवोक्तिः । व्यक्ति च्यानपाति प्रका. शयति । अयं सहदेवः । समनो यमः । विस्मयम् । राज्यं वामम् । गुणमिति । 'शुकः परीक्षित प्रति मगन्द्रयुदं वर्षगति । समं गुगन् । आनी साम । तुस्पगे- ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। युद्धदानदयाधर्मपूर्वकत्वाद्वीरश्चतुर्विधः । सर्वत्रोत्साहः स्थायी । ल- क्ष्याण्यूह्यानि । भयानक:- 'दंष्ट्राकोटिकठोरकूटकटुना ब्रह्माण्डमाण्डस्थित सर्व चर्वयसीव हन्त वदनेनोद्गीर्णपूर्णविपा । जिहागेण समग्रमुग्रमहसा लेलिह्यसे रोदसी त्रस्तं मामिह पाहि पाहि भगवन्पार्थोऽप्यपार्थोऽभवम् ॥' वीभत्स:- 'प्राणोद्धूर्णकपूतिगन्धविकटे कीटाकुले देहली- गृह- स्रस्तव्याधितयूथगूथघटनानिधूतनेत्रायुपि । ७ilangaroo कारानामनि हन्त मागधयमेनामी वयं नारके क्षिप्तास्ते स्मृतिमाकलय्य नरकध्वंसिन्निह प्राणिमः ॥" अद्भुत:- 'चित्रं बतैतदेकेन वपुपा युगपत्पृथक् । गृहेषु यष्टसाहस्रं त्रिय एक उदावहत् ॥" गितालंकारः । उह्यानीति | रसामृतसिन्धुप्रभृताविति बोध्यम् । दंष्ट्रेति । श्रीकृष्णं प्रति विश्वरूपवीक्षणवस्तस्यार्जुनस्योक्तिः । दंष्ट्राणां फोटयः कोटिसाड्या दंष्ट्रास्तासा कठोराणि यानि कूटानि अप्राणि तैः कटुना तीत्रेण । रोदसी द्यावाभूमी । घ्राणेति । जरासपनिषद्धानां राधा कृष्ण प्रति निवेदनपत्रम् । देहल्या सस्ताः पतिता ये व्याधिता रोगिणस्तेषां यूथस्य गूथघटनामिः शकृत्संयोगनिधूतं ननायुर्यत्र तथाभूते कारानामनि. नारको नि:क्षिता वयं भवतः स्मृतिमाकलथ्य प्राणिमः जोशमः । हे नरकध्वसिन् । चित्रमिति । नारदविस्मयोक्तिः। एकेन वपुषा, न तु कायव्यूहप्रकाशेन । युगपत् , न तु समयभेदेन । पृथक्, न तु वपुर्दय॑ण । अन केचिदाचक्षते-'ननु वियोगादिषु स्थायिता रसता.प्रतीयते च । करुणबीमरसभयानकेषु तु नानन्दात्मकत्वाभावात्तत्ता समस्ति । आलम्बनप्राप्त्याशासंभवात् । अहृद्यस्फुर्त्या हृद्यालम्बनस्यास्फुरणात् । भयेनावरणात् । मैवम् । अनिष्टाशङ्कात्मकदुःखमयेऽपि करुणे स्वतः परमानन्दरूपया रत्या गर्गादिसर्वज्ञवा- क्यविश्वस्तिजनिताशया च लोकोत्तरचमत्कारिविभावस्फूतिप्राप्तः परमानन्दरूपता स्यात् । यीमत्से तादृश्या रत्या हृद्यस्फूर्तिमुपमर्थ तादृशविमावस्पूर्तिकारिण्या सर्वोत्या च । भयानकेऽपि तादृशरत्या प्राप्त्याशया च तादृशविभावादिस्कृतिप्राप्तः सा स्यात् ·काव्यमाला एषां स्थायिभावानाह- रतिहाँसश्च शोकश्च क्रोधोत्साही भयं तथा जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः ॥७॥ क्रमादिति बोध्यम् । सामान्यलक्षणं तूकम्- 'अविरुद्धान्विरुद्धांश्च भावान्यो वशतां नयन् । सुराजेव विराजेत स स्थायीभाव उच्यते ॥ इति । अनुभावेषु सात्विका यथा- 'खिन्ना गद्दभापिणी पुलकितास्तञ्चास्फुरद्वेपथुः साश्रुम्लानरुचिर्यदा जलदालोकेऽभवद्भामिनी । तन्मन्य स्फुटमिन्द्रनीलमहसः कस्यापि लीलानिधे- वृन्दारण्यविलासिनो युतिभरैरेपा पराभूयत ॥' अथ व्यभिचारिणः- निर्वेदग्लानिशकाख्यास्तथास्यामदश्रमाः। :- इति । एपामिति । तारादीनामटानामा तत्र चित्तानुकूलेऽर्थे चित्तप्रवणता रतिः। सा च मनोनुकूलस्य कान्सत्वे झारस्थायीति बोध्यम् । 'विकृताकृतियाग्यशादिभिधि तविकाशो हासः । इष्टवियोगादिना चित्तले शातिशयः शोकः । प्रातिकूल्यादिना चित्तज्वलन क्रोधः। शायफले युद्धादी स्थैयसी सत्यरा पचित्तासक्रियत्साहन घोरवी. क्षापराधादिना चित्तातिचापल्यं भयम् । मयानुभवामित्तमुदणे जुगुप्सा । अली. किकवीक्षादिना चित्तविस्मृतिविस्मयः। क्रमादिति । शारादिरसकर्मणेत्यर्थः । उक्तमिति । श्रीरूपचरगरिति शेषः । अविरुद्धान् हासादीन् । विद्वान् शो फादीन् । स भावः स्थायीत्यन्वयः । स्विन्नति । पराभ्यते द्वि प्रलपोऽनुसंधैयः । तेना. संख्यापूर्तिः । अथ व्यभिचारिण इति । मुनिनामुरेशः कृतः । एक्षण तु त. दनुपायिभिरन्यैः कृतमस्ति । तद्यथा-तत्वज्ञानापदीप्यदेनिर्वेदः स्वारमाननम । ६. न्यचिन्ताधुनिश्वासर्ववोच्वनितादिछत् ॥ स्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिममता । ग्लानिनिष्प्राणनाकम्पकार्यानत्माइनादित् ॥ परकार्यात्मदोगधः शदानस्य नि. न्तनम् । वैवर्थकम्पमुस्यपाश्चर्या लोकास्य शशेष पोकांक्षमासूपा गवदाजन्य. मन्युगा । कोषापमानभेदोदोहितादित् ॥ ममोहानन्दमभेदः स्सलदारो गतिः । मधुपानादिजो ज्ञेयो मदोषिविषभावात् ॥ रोः श्रमावरसादेः सामानमा ·४ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्ता मोहः स्मृति तिः ॥८॥ बीडा चपलता हर्प आवेगो जडता तथा । गों विपाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च ॥ ९॥ मुप्तं विवोधो मर्पश्चाप्यवाहित्थमथोग्रता । मतिाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च ॥१०॥ - भ्रमादिकृत् । आलस्यं सति सामर्थ्य श्रमतत्यादिसंभवा ॥ किया विमुखता तत्र जु- म्भा तन्द्रादयो मताः । दौर्गलादेरनौजस्यं दैन्यं मलिनतादिकृत् ॥ ध्यान चिन्ता हि. तानाप्रनिष्टाप्तेश्च कीर्त्यते । अत्र वैवर्ण्यभूदेखश्वासाधोमुखतादयः ॥ मोहो हुन्मूढता हर्षविषादभयजात्र हि । शून्येन्द्रियत्वभूपातभ्रमणादर्शनादयः ॥• बोधः पूर्वानुभूतस्य स्मृतिः सदृशवीक्षया । भवेदन शिरःकम्पभ्रूसमुल्लसनादिकम् ॥ धृतिः स्यात्पूर्णता. ज्ञानदुःखभावोत्तमाप्तिभिः । अप्राप्तातीतनष्टार्थानभिसंशोचनादिकृत् ॥ पूर्णता चित्ता- चाश्चल्यमित्यर्थः । दुराचारादिना घाटय ब्रीडाघोमुखतादिकृत् । मात्सर्यद्वेषरागादे- चापलं वनवस्थितिः ॥ तन मर्क्सनपारुध्यस्वच्छन्दाचरणादयः । मनःप्रसादो ला. भादेहयोऽशुपुलकादिकृत् ॥ आवेगः प्रियवीक्षादेश्चित्तसंभ्रम उच्यते । तत्र विस्मरण स्तम्मः स्वेदः कम्पः स्खलद्गतिः ॥ जाड्यमप्रतिपत्तिः स्यादिष्टानिष्टेक्षणादिभिः । अप्रा. निमिषता तूष्णीभावविस्मरणादयः ॥ गर्योऽभिजनलावण्यधनेश्वर्यादिभिर्मदः । अवशास- विलासाङ्गदर्शनाविनयादिकृत् ॥ प्रारब्धकार्यासियादेर्चिपादः सत्त्वसंक्षयः । निश्वासो. ट्वासहत्तापसदायान्वेषणादिकृत् ॥ कालाक्षमत्वमौत्सुक्यमिष्टेक्षाप्तिस्पृहादिभिः । तत्रोच्छ्वासत्वररावासहत्तापस्वेदविभ्रमाः ॥ चेतःसंमीलनं निद्रा लमश्रममदादिभिः । तत्र जृम्भागमहाक्षिमीलनाच्यासनादयः ॥ दुःखोत्थधातुवैषम्यागुतश्चित्तविप्लवः । अपस्मारोऽत्र भूपातफेनसुत्यादयो मताः ॥ सुप्त निद्रामुपेतस्य विषयानुभवस्तु यः । इन्द्रियोपरतिश्वासनेनसमीलनादिकृत् ॥ विवोधी मोहनिद्रादिविध्वंसाधेतनागमः । जृम्भाङ्गमगनयनमीलनाहावलोककृत् ॥ अधिक्षेपापमानादेरमोऽभिनिवेशिता । तत्र स्वदशिर.कम्पनेनरागाइविकियाः ॥ भयगौरवलनायैर्विप्रियागोपनं तु यत् । अय. रियादमाम्यमाणालकेनादयः बिष्टअरायदा स्थापत्यमुम्रता । नमः रोदशिरसफाम्पतर्जनोत्ताहनादयः । शानादेः सम्यगालेकादनिर्धारणं मतिः ॥ अत्र पर्तव्यकरणं संशयच्छेदनादयः । दोषोदेवियोगाद्याधयो ये ज्वरादयः ॥ इह तत्प्रभवो. मानो व्याधिरित्यभिधीयते । अत्र स्तम्भः सयावं यासात्तापानमादयः ॥ उत्कण्या- हर्षशोकादेरन्मादचित्तसभ्रमः । अस्मानहासदितगीतप्रलपनादिषत् ॥ जीवस्यो- मनारम्भो मरणं पीते युधः । समाहरणग्लानिगारविक्षेपणादियन् ॥ निघांतवि..

·काव्यमाला। त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः। त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः ॥११॥ एप्वात्मन्ययोग्यतामननं निवेदः । चित्तसंभ्रम आवेगः । कालयापना- क्षमत्यमोत्सुक्यम् । दुःखोत्यधातुवैषम्यादुत्थाचित्तविलुप्तिरपसारः। सुप्त स्वमः । आकारगुप्तिरवाहित्यम् । चण्डत्वमग्रता । अर्थनिर्धारो मतिः । हृ- क्रान्तिसन्मादः । स्पष्टमन्यत् । लक्ष्याण्यूद्यानि । इह निर्वेदस्यामद्रप्राय- स्यापि प्रागुपादानात्तस्य शान्तस्थायित्वं विहितम् । तमेवाह- निर्वेदस्थायिभायोऽस्ति शान्तोऽपि नवमो रसः । यथा- 'वयो जीर्ण हा धिक् तदपि न हि जीर्णो मदभरः लयं चर्मा म्यस्तदपि न हि रागः श्लय इव । रदाः शीर्णाः शीर्णस्तदपि न हि मोहः कयमयं जनः कंसारातेश्वरणकमलाय स्पृहयतु ।' अत्र निर्वेदः स्थायी, संसारदुःखमालम्बनम, पुण्यतीर्थााद्दीपनम्, भोगानासक्तिरनुभावः, मत्यादिः संचारी । ननु दास्यसस्यवात्सल्याख्यास्त्रयो रसाः परे सन्त्यनुभूयन्ते च त. ज्जैरततः कथमत्र नवैवेति चेत्, सत्यम् । तथापि नात्र ते निरूप्यन्ते । 'नवैव रसाः, परे तु भावाः' इति स्वतन्त्रेच्छेन मुनिना परिभाषणात् । धुदुल्कायनासोऽधीत्कम्पितादयः । तर्को विचारः सदेहाशिरोऽलिनर्तकः ॥ अस्पष्टार्थानि कतिचित्पदानि व्याचष्टे--एप्विति । इहेति । पश्चानिर्देश्यत्वेऽपि प्राद- निर्देश: प्राधान्यगोधाय । तेन शान्तस्थायी स इति भरतः । श्रीव्यासस्तु शगस्तत्स्थायी- स्याह । स च निस्तरङ्गसुखमयीशविषया चित्तरत्तिोवम् । 'शमी मनिष्टतायुद्धेः' इत्युक्तः । तमेवेति । निर्वेदस्थायिनमेव । वय इति । निविष्णस्य निज प्रति दोचनम् । दाः दन्ताः । तत्स्पृहापामहमयोग्य इत्यर्थः । शमस्थायिस्त्वैप रसामृते प्रष्टव्यः । नन्विति! मुनिना भरलेन । श्रीन्यासेन उ द्वादशापि ते दर्शिताः 'मानामनिः ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अथ भावमाह- रसिदेवादिविपया व्यभिचारी तथाजितः ॥ १२ ॥ भावः प्रोक्तः । अञ्जितः प्रधानीभूतः । तत्र देवविषया यथा-- 'दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो नरके वा नरकान्तक प्रकामम् । अवधीरितशारदारविन्दौ चरणौ ते मरणेऽपि चिन्तयामि ।' यथा वा- बीज मुक्तितरोरनर्थपटलीनिस्तारकं तारक धाम प्रेमरसस्य वाञ्छितधुरासंपारकं पारकम् । एतद्यन निवासिनामुदयते चिच्छक्तिवृत्तिद्वयं मनातु व्यसनानि माथुरपुरी सा वः श्रियं च क्रियात् ॥' ननु भगवतः परदेवतात्यात्तदतिः सर्वत्र भावः स्यात् । मैवम् । तस्मा- देव तस्य भावकचित्तानुसारित्वात् । यदाह स्वयमेव- 'ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।' इति । अत एव रसात्मकत्वं तस्य श्रूयते 'रसो वै सः' इति । आदिशब्दान्मुनिगुरुनृपपुत्रादिविपया । यथा- 'नयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाहमयममृतं जगत्पिबति ।' इत्यादी । रतिरिति । तथा चार्थे अजितो व्यक्ति नीतः प्रधानीभूत इति भावः । दिचीति । सर्वप्र भगवतः पादस्मृति कधिकिारः प्रार्थयते । अवधीरितं तिर. स्कृतम् । चीजमिति । यधिन्मापुरतत्वतो विप्रः स्वयजमानानाशिषाभिनन्दति । तारकाधीराममनः । पारकमयादमागे गोपाटमन्त्रः । व्यसनानि रिपर्यन्तानि प्रियं प्रेमसपत्तिम् । नन्विति । सांय कान्तालम्पनतायामपीयर्थः । तस्मात्परदेवता. स्थादेव यदाहेति ! 'येपामह प्रिय आरमा मुराध समा गुपः मुहदो देवमिष्टम्' इति पपिलश । अत एवेति । ते तैत्तिरीयोपनिदि। वे पाउदा । स भगवाने रगः लस्वरूपः सतिविशिष्टाप्तस्मादति तदाश्रया दीनामनतिरेशारा गाय टम्यानन्दी माति' इति थविशेषः । समानुभूय । अयं माम .. जयतीति पयं हरियादी

·४२
काव्यमाला।
श्रीव्यासो हि मुनिर्गुरुश्च वैशम्पायनस्य । एवमन्यदूधम् ।
व्यभिचारी यथा-
'विद्यन्मुखं चलद्वेणीस्तनमण्डलकुण्डलम् ।
स्मरामि चरितं तस्या मन्मथस्यापि मोहनम् ॥
अत्र स्मृतेरुद्धकः।
तदाभाप्ता अनौचित्यप्रवर्तिता ।
तयो रसमावयोः । अनौचित्यं च स्थायिविभावानुभावादिवरूप्यमेव ।
तत्रानेकपुरुपनिष्ठा अनुभयनिष्ठा मुनिगुरुपत्नीगता चेद्रतिस्तदा स्थायि.
वैरूप्यम् ।
उदाहरणम्-
'गन्धा कुर्वाणमवेक्ष्य लीलामग्रे धरण्यां सखि कामपालम् ।
आकर्णयन्ती च मुकुन्दवेणुं भिन्नाद्य साध्वि सरतो द्विधासि ।'
अत्र बले कृष्णे चैकस्या रतिर्वर्णिता ।
'मन्दस्मितं प्रकृतिसिद्धमपि न्युदस्सं
संगोपितश्च सहनोऽपि शोस्तरङ्गः।
धूमायिते द्विमवधूमदनातिवडा-
वहाय कापि गतिरङ्कुरितामयासीत् ।'
अब द्विजस्त्रीणामेव रतिर्न तु कृष्णस्य ।
वैदग्ध्यौज्ज्वल्यतौल्यामावो विभाववैरूप्यम् ।
तच लतापशुविपमवयः कुलादिषु बोध्यम् ।
दृष्टम् । तन्त्रेणोमयोदाहविरियमित्याह-मुनिगुरश्चेति । स्विद्यदिति । कृष्णः सुर•
लमाह । उद्रेकः प्राधान्यम् । यद्यप्यत्र 'म भावहीनोऽनि रसोन भावों रसमितः।
परस्परकता सिद्धिरनयो रसमावयो:।' इत्युक्तदिशा परमविनान्तिस्यानेन रसा संदेव
व्यभिचारी वर्तते, तथापि करप्रहप्रातराजभत्स इस प्राधान्यमसी मजत इति योध्यम् ।
•तदामासा रसाभासा मारामासाथ । बलदेव कृष्णं च वीक्ष्य हिलो काचिदन्यी प्रति
काचिस्किनरी परिदसति-गन्धाति । कामपालं पलदेवम् । मन्दस्मितमिति ।
धीकृष्णो मधुमाळ चित्र प्रदर्शयमाह । युदस्त व्यक्तम् । अमायन्य टिसर्ये ।
विमायस्पालम्पनरूपस्य रूप्यं वचिदन्ताकरणस्य, शपिच्चरीरस्य योध्यम् । स्थायिनि

·- ४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। समयातिक्रमग्राम्यधाष्टाद्यनुभावरूप्यम् । भावाभासस्तु शत्रुकृता शत्रुस्तुतिाराङ्गनादिलज्जाभुक्ता स्त्री रतिश्चेति । लक्ष्याण्यूह्यानि । भावस्य शान्तिरुदयः संधिः शबलतापि च । क्रमेणोदाहरणानि- 'मलानासि कि प्रेयसि, मामकीनं हृत्पृच्छ पृच्छामि तदित्पुरोऽस्याः ।। स्पृशन्निदं स्वस्थमिति स कृष्णो ब्रवीति सा नम्रमुखी बभूव ।। अन विषादशान्तिः । 'आलीजनैर्मण्डनकेलिकाले विभूप्यमाणा वृपभानुपुत्री । उरोगते नीलमणीन्द्रहारे खिन्ना सकम्पा पुलकाकुलासीत् ॥' अन हर्पोदयः । 'सुचिरमनुचरीभिः पाठितां कृष्णगाथां सदसि शुकवधूभिः शृण्वती गीयमानाम् । प्रणयसदयमेकं तासु विन्यस्यतीयं चकितचकितमन्यन्नेबमास्ये गुरूणाम् ॥' अत्रौत्सुक्यवासयोः संधिः । 'पतिरतिकुपितो मनःप्रमत्तं खलनिकरः किल दूपणाभिधायी । मुररिपुरपि वेशपेशलोऽसौ भण विमले कमुपायमाश्रयिष्ये ॥' अत्र भयचपलताशङ्कौत्सुक्यानां मिथः संमर्दरूपं शावल्यम् । मुख्ये रसेऽपि तेऽशित्वं मानवन्ति कदाचन ॥ १३ ॥ विदमुपचरितम् । खण्डितादीनां प्रिये रोपभाषणाद्याः समयाः, तदन्यथामावोऽतिक्रमः । पालककटिकण्तिशब्दोपन्यासो प्राम्यत्वम् । संभोगादेः स्फुटमभ्यर्थनं धाय॑म् । भावाभासस्विति । परोटाप्यभुक्ता चेत्ततिः शृङ्गारस्थापीत्यतीकृतम् । म्लाना, सीति । कृष्णतत्कान्तयोः प्रश्नप्रत्युक्तिरूपं वाक्यम् । मामफीनं हृत्पृच्छेति कान्तायाः प्रत्युक्तिः । पृच्छामि तदिति प्रश्नः । इदं हृत् । आलीजनैरिति । पौर्णमासी वृ.. न्दाह । उरोगते सति । सुचिरमिति । वीरा वृन्दा प्रत्याह । तासु शुकवधुषु । एक नेत्रं विन्यस्यति । इयं श्यामला । पतिरिति । विमलां प्रति तत्सत्याह । मुख्य रसे. ऽपीति । ऐदंपर्यावधारणाभाव आपातस्तं प्राप्येत्यर्थः । पार्यन्तिक प्राधान्यं तु परमविधा- - ·काव्यमाला। ते भावशान्त्यादयः । अङ्गित्वं प्राधान्यम् । तच तेष्वापातादेव कर- ग्रहप्रवृत्तराजभृत्यवत् । तदेवमलंकार्यस्य रसादेरसंलक्ष्यक्रमस्य व्यङ्ग्यस्य निरूपणेनालक्ष्यक्रमव्यङ्गयो ध्वनिर्दर्शितः । अथ लक्ष्यव्यङ्ग्यक्रमो ध्वनिर्विभज्य दयते- अनुखानामसंलक्ष्यक्रमव्यङ्गन्य स्थितिस्तु यः । शब्दार्थोभयशक्त्युत्थस्त्रिधा स कथितो ध्वनिः ॥ १४ ॥ प्रतिध्वनितुल्यस्य सॅलक्ष्यपौर्वापर्यस्य व्यङ्गयस्य स्थितियत्र स ध्वनि- स्त्रिधा शब्दशक्त्युत्योऽर्थशक्त्युत्यो द्विशक्त्युत्थश्चेति । इह व्यङ्गयस्य श- ब्दादिशक्त्युत्थत्वेन त्रैविध्याव्यञ्जकस्यापि लक्ष्यव्यङ्गयक्रमास्यस्य वने- स्तेन त्रैविध्यं बोध्यम् । तेवाद्यमाह- अलंकारोऽध वस्त्वेव शब्दापत्रावभासते । प्रधानत्वेन स ज्ञेयः शब्दशक्त्युबो द्विधा॥ १५ ॥ - . न्तिस्थाने मुख्य रसे एव, यथा राजीति बोध्यम् । करः पाणी राजांशी वा । तदेव- मिति। विवक्षितान्यपरवाच्याख्यस्य ध्वनेद्वी भेदी पूरी प्रतिज्ञाती कोऽप्पलक्ष्यसमव्यद्वषः' इत्यादिना, तयोरादिमो भेदो लक्ष्यक्रमव्यङ्गयो स्वनिरतायंता मन्थेन निरूपित इत्यर्थः । अवोध्यम् । स्पाधिनः सात्विका व्यभिचारिणय भावाब्देनोच्यन्ते, रसभावादयो रसशब्देनेति । तदुचमू-भावयन्ति रसान्यस्मारस्थापिसंचारिसात्विका । नानाभिनयस. यद्धान्भावास्तस्मादमी मताः। रसभावतदाभासा मावशान्त्यादयक्ष ये । सर्वे ते रस्समान. लाद्रसशब्देन कीतिताइवि। किंच हासादयः कविताभिचारिणध स्युः ।यदुक्तम्- रहारवीरयोदसी वीरेफ्रोधस्तथा मतः।शान्ते जुगुप्सा कथिता व्यगिचारितया पुनः ॥' इत्यादि । अशान्तिमभेदं लक्ष्यव्यङ्गय कर्म निरूपयति अथेति । अंगुस्थानामेति । घण्टादी हन्यमाने मुख्यरामानन्तरं यथाक्षोदीयानपरोऽनुध्वनिनामाशब्दोऽस्पति, ता. वन संलक्ष्यक्रमो व्यापस्तिष्ठति स चनिः कान्यभेदः प्रतिध्वनीति फलितायनम् । विग्रहः पुनः प्रथमान्लेनेति शोध्यं तथैव स्माणात् । शब्दधार्थचोमय चेति द्वन्दः । तेणे शक्तिभ्य उत्तिष्ठरशुद्भवतीति सः, तेन च शब्दशक्तिमूलानुध्वनिरूपन्योऽयंतिमूटा. नुवनिरूपव्यय उमयशक्तिम्टानुवनिरूपन्या पंचति लयमायक्रमो धनिनिषवर्यः । दशतिम्लवं सस्वेतदेव । यर सेनेव शन्देन तक्ष्यतीतिर्न पायान्तरपयोगणार एतद्वैपरीत्य लगनिमललं ने पुनरमिश्या तत्प्रतीतिरिति । एतेन यप्राभिभारा - ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। वस्त्वेवेत्यनलंकारं वस्तुमात्रम् । क्रमेणोदाहरणानि----- 'सोऽयं वसन्तसमयः समियाय यस्मि- न्पूर्ण तमीश्वरमुपोढनवानुरागम् । गूढग्रहा रुचिरया सह राधयासौ रङ्गाय संगमयिता निशि पौर्णमासी । अत्र प्राकरणिकश्रीकृष्णवर्णनेऽप्राकरणिकचन्द्रवर्णनमसंबद्धं मा भू- दिति तयोश्चन्द्रकृष्णयोरुपमानोपमेयभावः कल्प्यते । तेनात्रोपमालंकारो व्यङ्गयः । अलंकार्यस्याप्यलंकारता ब्राह्मणश्रमणन्यायात् । एवमन्ये च । 'अध्वानं जन धूर्त मावृणु पुरः पश्याम्बरान्ते दृशं निक्षिप्योरुपयोधरोन्नतिमिमां नप्टेन्दुलेखाश्रियम् । नव्या कञ्चलिकोज्ज्वला तनुरियं रागेण वल्गुश्रिया यावन्न स्तिमिता सती कुटिल मे वैवर्ण्यमापद्यते ।।" गनियमन तव भेदो द्रष्टव्यः । तनियमचे तु नाभिधामूलख किंतु व्यञ्जनामूलत्वमे. वाखिलरसामृतेयादिबद्भवेदिति यत्केचिदुक्तम्, तन्नादेयम् । अखिलेत्यादेरप्येतद्भेदत्वेने- टत्वात् । इतरथा तस्य सर्वमैदयहि वापत्तेः । तेनेति । शब्दादिशक्त्युत्यत्वेनेत्यर्थः ।। सोऽयमिति।सूत्रधारो नाटकवर्णनीयमर्थे मारिषं प्रति सूचयामाह । समियाय समागतः। पूर्णमीश्वर स्वयं भगवन्तं कृष्ण तं प्रसिद्धम् । पढे-तमीश्वर चन्द्रम् । अनुराग मा. सक्तिः, रक्तिमा च । प्रह आप्रहः, गुरुशुप्रादिधा राधा वार्षमानवी, ताराविशेषश्च । र. गाय नाट्यस्थलाय सुखाय च। पौर्णमासी सांदीपनिप्रसूस्तिथिविशेषश्च । नवलपारस्य. व्यगपत्वेऽलकार्यता स्यात्तकथमुपमालंकार इति तनाह--अलंकार्यस्यापीति । ब्राह्मणवेत् धमणः संन्यासी भवति, तदापि तस्स ग्रामण्य न हीयते यथा तद्वदित्यर्थः । मध्यानमिति । प्रसरा काचित् प्रेयसी कृष्णमाह । अध्वान पन्थानम् । मा आण किंतु बाज इतोऽगसरा पक्षे-अध्वानं नि:स्वने यथा सात्तथा मा भाणु रन्धि । हे मन. धर्तेति । तत्प्रयोजन वेत्स्येवेति भावः । अम्बरं नमः, वन च । पयोधरो मेघः, पुचच । नटेति स्पटम् । पले-नटानेकदिनसमोगाभावाद्विनष्टा इन्दुलेखा सीरिन्दुसदृशरेसा श्रीन: साइशोमा यस्या ताम् । नव्या नवीना । रागेण रक्तिन्ना उज्वला तनुः सूक्ष्मा पनि फा स्तिमिता सती वैवयं वैरुप्यम् । पक्ष-नन्या स्तनीया कठिकयोग्ज्वला सनुमतिः । गेण प्रेम्या स्तिमिता लन्दा सती वर्ष सानिया विशेष ततय तदमि- -- .

·काव्यमाला। अन शब्दादेव स्वाभियोगरूपं वस्तु । अथ द्वितीयमाह- अर्थशक्त्युद्धवेऽप्यों व्यञ्जकः संभवी खतः । शौढोक्तिमात्रासिद्धो वा कवेस्तेनोम्भितस्य वा ॥ १६ ॥ वस्तु वालंकृतिति पभेदोऽसौ व्यक्ति यत् । वस्त्वलंकारमथवा तेनायं द्वादशात्मकः ।। १७ ।। अर्थोऽपि अर्थशक्त्युद्भवे ध्वनौ व्यञ्जकः । स च स्वतः संभवी लोकेऽपि दृष्टः । तस्मिन्नदृष्टोऽपि कवेः प्रतिभामात्रेण सिद्धः । तेन कविना पूरितस्य वक्त यकादेवेति त्रिविधोऽसौ प्रत्येकं वस्तुत्वालंकृतित्वाभ्यां वैवि- ध्यात् पड्भेदः सन्नकैको वस्त्वलंकारौ व्यनीति तस्य द्वादशनिधो व्यङ्ग्यः तेन हेतुनायमर्थशक्त्युद्भवो ध्वनिरपि द्वादशयिधः ॥ क्रमेणोदाहरणानि- 'हस्तमुक्षिप्य यातोऽसि बलात्कृष्ण किमद्धतम् । हृदयादि निर्यासि पौरुष गणयामि ते ॥' अत्र वस्तुना भक्तानुरको भगवानिति वस्तु 'मम क्षमस्वालि निजस्य दोपं कृपाप्रपोपं कुरु देवि बद्रे । वकालकाः कान्तमुखावरूदाः शोभा तवामी कलयन्तु कांचित् ।' . । योगाभिशः कृष्णस्तत्पयोपरी सप्टेन्दुलेखाश्रियो सारेति योध्यम् । स्वाभिमायनिवेदनं साभियोगः । अथेति । स्वतः संमपी न केवल फविभाणितिमान नियमः तु य. वहारगोचरम । प्रोटोक्ति प्रतिभा । उम्भितत्य प्रितस्य । 'कमि पूणे' इति धारयनुसा. रात् । अर्थोऽपीति । तस्मिोके सिद्धो निपद्धः परितस्य निपद्धस्पति या अता. वर्थः पभेदः पट्पकारः । एकैक इति । वीप्सायां द्वित्वम् । 'एकैकमक्ष पुस महापातकनाशनम्' इतिवत् । एकः एक सभियर्थः । तेन यापदादशाविषलेन देना अयं व्यञ्जकोऽपि अनिदिविषः इति । दुग्धादनं दया इसमातिय पलायमान कृणं प्रति पिल्यमहलनामा भक्तो घमीति-हस्तमिति। कृष्ण, पीय पठम् । मम क्षमस्येति । मानिनी मदा प्रति दरिराह । वाः पुटिलाः । अत्र यस्तुति । विपरीतरतमाररस्त्यास्तवाटकसी कमनीयवदनविशेफ विचारपियमंगका प्रम- ·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र वस्तुनोपमा । 'ध्याता मूर्तिः क्षणमप्यच्युतस्य श्रेणी नाम्नां गदिता हेलयापि । संसारेऽस्मिन्दुरितं हन्ति पुंसां वातोर्मी पोतमिवाम्भोधिमध्ये ॥' अत्रोपमया निदिध्यासनादिरूपा भगवद्भक्तिः समूलोन्मूलनलक्षणं क- ल्मपनाशं सद्यः करोतीति वस्तु । 'रने बाहुविरुग्नाद्दन्तीन्द्रान्मदलेखा । लग्नाभून्मुरशत्रौ कस्तूरीरसचर्चा ॥" अन रूपकेणोत्प्रेक्षा । एषु चतुर्पु स्वतः संभवी व्यञ्जकः । 'स्पन्दते यदि पदादि तदासां स्यन्दते मधुरिमामृतधारा। संगतः पवनजागततीनामङ्गतो मधुकणा इव भूमौ ।' अत्र यासां पदादिस्पन्दनमात्रादेवं माधुर्यरसवृष्टिरहो लोकोत्तरत्वं ता- सामिति वस्तुना रासलास्यविधौ वा कीदृशी तदृष्टिरिति वस्तु । 'क्षपासु शशभृत्कान्त्या प्रकाशितमिदं जगत् । धवलीकुरुते कीर्तिरनिशं तय माधव ।।' अन वस्तुना चन्द्रकिरणापेक्षया कीर्तेरधिककालप्रकाशित्वाद्यतिरेकः । 'गाढालिगनदानाय हरौ समुपसर्पति । निर्याति हृदयान्मानस्तन्व्याः पीडनभीरिव ॥' अनोत्प्रेसया प्रत्यालिङ्गानादि तस्मै तया दत्तमिति वस्तु । 'नयनासितपवनत्प्रजा प्रणया हरिमर्चयन्ति याः। अधरासवदानसोत्सवाः प्रणतस्ता बनवल्लवीर्भजे ॥ रपति रिव राजिष्यतीत्युपमा व्यज्यते । ध्यातेति । गहादासस्य कवेर्भक्तिप्रभावोपदे- शिकोक्तिः । वातोमी नाम छन्दय । र इति 1 तस्यैर कास्यम् । मलेसैव पस्तूरीरसचर्चति रूपक तेन च कस्तूरीरसचर्चेव सेत्युत्प्रेक्षा व्यमिता । एवं स्वतःस- भविनोऽयस्य चत्वारो भेदाः । प्रजमामिनीनिनानुभ्य वर्णपूरः पविवर्णयति-स्प. न्दत इति । पूर्वार्धमुदाहतिः । लोके मधुरिम्गा स्यन्दासंमगत् कविप्रोटोक्तिमिद्धस्त- रस्पन्दः । क्षपास्थिति । पथितरित कृष्ण स्तीति । असामूर्तयापि कीया जगतः. शुक्तीमारस्तस्मिद्ध एव । गाति । शिपिलगानया श्रीराधया सह हरेविनोदं ध्यानेना- नुभ्य भूपणाभिधानः कविः पययनि । पीउनाद्रीयस्य सः । निर्माण निगम्य पला. यते । अपाचेतने माने पीटनगीस्तसिदैव । गयनेति । प्रजभागिगारहस्योरासका 1 ·काव्यमाला। अत्र रूपकेण वल्लवीनामर्चकान्तरेभ्यो वैलक्षण्यायतिरेकः । एषु चतुर्प कविप्रौढोक्तिसिद्धो व्यञ्जकः। 'परिपुट्टे परिपुट्ट झीणे झीणं समम्मि समम् । माहव तीए अझं तुझ तिणेहेण घडिअं ॥ अन सायुषा न जीवति, किं तु स्वस्नेहेनैवेति वस्तुना वस्तु । 'हृदये न्यधायि मानः प्रियसहचरि सावधानयापि । दृष्टे सति मुरशत्रौ स निर्गतः क्वेति नानापि ॥' अत्र वस्तुना विनापि प्रार्थनां प्रसन्नेति विभावना । 'करजरदक्षतनिचयैर्मदीक्षणाम्यां हरे वितीर्णोऽसि । रक्ताम्बरपसादः कोपेन पुनर्युतेनैते ।। अत्र किमिति नेने कुपिते तवेत्युत्तरालंकारेण कथं नखादिक्षतानि सं. वृणोपि यावत्तेषां प्रसादपात्रमहं जातेति वस्तु । 'युवतीचयपरिपूर्ण तव हदि मुरहरतयामान्त्या । प्रतिदिनमनन्यमनसा तनोस्तनुत्वं तनोरपि क्रियते ॥' अत्र काव्यलिङ्गेन तनोस्तनूकरणेऽपि तव हदि सा न वर्तत इति विशेपोक्तिः। फश्चित्कविस्ताः प्रणमन्वर्णयति । भव नयनान्देन कटाक्षा लक्ष्यन्ते । तद्पा नीलाम्पु. जमारा लोकेन दृति तत्सिद्ध रूपकम् । एवं कविपीठोक्तिविद्धस्यार्थस्य पत्ता भैदा दशिताः । परिपुढे इति । दती कृष्णमाह-'परिपुष्टे परिपुष्ट 'शीणे क्षीणे समे समम् । माधव तस्या भई तब सेहेन घटित(म)मिर ॥' अमात्य मेहदितल यविनिपद्धतीरूपवत्तृ प्रतिमयैव सिद्ध न तु परलोऽपि दृष्टम् । व्यतिनलोविन्य ज्यते नेहात्मकत्वेनास्य रक्षण्यावगमात् । दृदये इति! राधा स्वससीमाह । भगा. चेतनामूर्तत्व मानय कान्तदर्शनेन हायाग्निर्गत: । कविनिषद्धनायिकाम्पत्तीम. यर सिद्धः कान्तदीनसामाग्यपले मानेन सोमसमयमित्युरमेक्षायन यापी पोध्यम् । करजेति खण्डिता धीराधा हरि प्रत्याह । अत्र फरजादिक्षतः गईमी रसायमाद- प्रदान न समातीति तस्सिद्धमुतरं यचिनियसण्डितारूपयतु मरिमपितम् । युय. तीति । कृष्ण प्रति तीवयनम् । अमान्त्या स्थानमनभमानपा। तनुल क्षार । तमोः भीपापा अपि । अब पातामोशाय तोताना तिरंगीन 2h. सिद्ध फायलिन पधिनिपतीपत्रमविभयेय निवदम् । गमिषध्या प्रांगे.

·४९ ४ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। एपु चर्तुषु कविकल्पितवक्तृप्रौढोक्तिसिद्धो व्यञ्जकः, कविनिबद्धस्य वक्तुः कवितोऽप्यनुरामाद्याभिक्यातदुक्तिरधिकं नमकरोतीति गृथक् प्रतिपादिता । एवं द्वादशभेदाः । अथ तृतीयमाह- शब्दार्थोभयभूरेकः यथा- 'अशेपसंतापहरो जनु तां सदाबलाकामदमेदुरद्युतिः । विपां चयैर्माधवजीवनप्रदो भावान्भुवं श्यामयते घनो नमः ॥' अत्र बलाकादिशब्दाः स्वपरिवृत्ति न सहन्ते, संतापादिशब्दास्त्व- र्थपरिवृत्तिम् । अतः शब्दार्थशक्त्या माधधनयो रूपमात्रव्यङ्गया। भेदा अष्टादशास्य तत् । अस्य ध्वनेः । तथा हि अविवक्षितवाच्यस्य द्वौ भेदौ । विवक्षितान्य- परवाच्यस्य तु पोडश । तत्रासंलक्ष्यक्रमव्यङ्गयो रसादिध्वनिरेकः, संल- क्ष्यक्रमव्यङ्गयस्तु पञ्चदशविध इति । ननु रसादीनां बहुभेदत्वात्कयमष्टादशेति, तत्राह---- रसादीनामनन्तत्वाञद एको हि गण्यते ॥ १०॥ असंलक्ष्यममत्वं जातिमादाय रसादिरेक एव गण्यते । अन्यथा तद्गण- नमशक्यम्, प्रत्येकं भेदबाहुल्यात् । क्तिसिद्धस्यार्थस्य चत्वारो भेदाः । ननु कस्तग्निवद्धस्य वक्ताय प्रौढोक्तिरेफरूपरेत्यटी भेदाः सन्तु तनाह-कविनियद्धस्येति । अथ तृतीयमिति । भषोभयक्तिम्। रिति बोध्यम् । अशेपेति । न्दिनः फर्ण स्तुवन्ति। सत्ताप आध्यास्मिादिदिनकर. तथा अपलाकामदा मेदुरा च निग्धा सुतिर्यस्य । पक्षे पलासाना पापहीना मदो यतस्तधामना मेदुरा धुतिर्यस्य सः। जीवनं युत्तिर्जलं च । स्वपरित्ति निमपरि- मृत्तिम् । धनसहमो माया इति यापन् । भेदा इति । भेदाः प्रकार तथा हीति। द्वीभेदाविति। भयान्तरसंशामितवाच्यात्यन्ततिरस्कृतगच्यावित्यर्थः । पञ्चदशविध इति । सम्पत्तिमद्विरिषः । अर्थशक्तिमहादाविधः । उभयक्तिभूरेसधि ही। नन्विति । धनेशदाभेदाः फयनित्यर्थः । परिहाति-तमाहेति । भने फेगमेकाले विडू यगुमित्यतो ज्याचष्टे असंलक्ष्यमत्यं जातिमादायेति । उपायान्तर , ·काव्यमाला। वाक्ये ड्युत्थः शब्दार्थशतयुत्थो वाक्य एव न पदे । पदेऽप्यन्ये द्वयुत्थं विनान्येऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्याद्याः सप्तदशध्वनयः पदे वाक्ये च स्युः । व्यञ्जकत्वे पदस्य प्राधान्यात्तन्मूलको ध्वनिव्यपदेशः । यद्युक्तम्- 'एकावयवसंस्थेन भूपणेनेव कामिनी । पदद्योत्येन सुकवेर्ध्वनिना भाति भारती ॥ इति । तत्र पदगतानां दिमात्रेणोदाहरणम्--- 'पार्षदाः पार्षदा यस्य लक्ष्मीलक्ष्मीः कृपा कृपा । अक्तारोऽवतारश्च स देवः कैन सेव्यते ॥ अत्र द्वितीयपार्षदादिपदानि नित्यसाहित्यनिरपायत्वनिर्हेतुकत्वजन्म- राहित्यरूपेप्वन्तरेषु संक्रान्तानि । 'तयानुकम्पा तु तवैव शोभते ममापि दौर्जन्यमहो ममापि हि । रतिर्न दीर्घा मम दीर्घमेव ते प्रेम प्रियाहं तव कृष्ण किं ब्रुवे ।।' अत्रानुकम्पादिपदानि विरुद्धलक्षणयाननुकम्पाद्यनीति पदगतोऽविव. क्षितवाच्यो द्वेधा । 'तत्कैशोरं तच वक्रारमिन्दं तत्कारुण्यं ते च लीलाकटाक्षाः । तत्सौन्दर्य सा च सान्दस्मिता श्रीः सत्यं सत्यं दुर्लभं देवतेऽपि ॥ नास्तीत्याह~अन्यथेति । द्वयुत्य उभयग्रत्त्युत्यः । वाक्य एवं संभवतीति ॥ ननु ध्वनि म कान्यविशेषस्तस्वं च पदस्य न सभवतीत्यत्राह-व्यजकत्व इति । धनि- कारवाक्य प्रामाणपवि-यदुपामिति । भूपणेन नारिफाभूपणादिना सुकवेरिती ॥ तत्र पदगतानामिति । वास्यमतानामुदाहृतिस्तु 'वेस्वाम्' इत्यादिना पर्ने कृतेत्यर्थः । शिवादीन्विहाय कृष्ण बहवः सेवन्ते कोन हेतुरिति सदिशन कचित्रप्रति पवित्वपिदुप- दिशति--पार्षदा इति । यस्य पार्पदा नित्यतत्सयोगिनः । लक्ष्मीरपायाहिता, पा निहतुका, अवतारो जन्मवर्जितः, स कैन सेव्यते । अपि तु सवैरपि सुनरिति । अत एस देवः सर्वाराध्योऽसी । अघ्र जन्मारयप्रथमविकारवर्जनात्तदनन्तरमाः पशान्यत्तित्वा- दयो वजिता पोध्याः । इयमजहस्वार्था लक्षणा । तवेति । पृष्ण मानिन्याह लक्षणयाजदरवाया देपा देशित इत्यर्थः । तत्कैशोरमिति । पलहान्तरिता कान्त ·१ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र तदादिपदानि कैशोरादीनामनुभवैकगोचरतां व्यञ्जयन्ति । ताह- शानां च तेपामगोचरत्वाद्विप्रलम्भः प्रकृप्यतीति रसध्वनिश्च तथा । भावादीनां तद्गतत्वे न काचिच्चमत्कृतिरिति नोदाहियते । एवमन्येऽपि ल- क्ष्यव्यङ्ग्यक्रमा ध्वनयोऽनुसंधेयाः । तदेवं पञ्चत्रिंशद्भेदाः । प्रवन्धेऽप्यर्थशक्तिभूः । प्रबन्धो वाक्यसमूहस्तत्रार्थशक्त्युत्थो द्वादशविधः । अपिना पदवा- क्ययोः । उदाहरणम्- 'किमत्र विश्राम्यप्ति कृष्णभोगिनिवासभूमौ वटपादपान्ते । प्रयाति तिग्मद्युतिरस्तशैलं भ्रातर्निशाप्यद्य घनान्धकारा ॥ चकास्ति सौधोऽयमुदीक्ष्यमाणो नन्दस्य गोष्ठाधिपतेः पुरस्तात् । अभ्यागतानपाद्यमुखोपचारैर्यस्मिन्सभार्योऽर्चयते स मोदात् ।' अत्र बल्लवीकृष्णयोनिशाभिप्तारिणोर्नानाविधविनोदभूरियं न्यग्रोधम- ण्डलीति वस्तुना वस्तु व्यज्यते । एवमन्येऽप्येकादश भेदा मृग्याः । तदेवं सप्तचत्वारिंशद्भेदाः। यदैकदेशरचना वर्णेप्वपिरसादयः ॥ १९ ॥ प्रकृतिप्रत्ययोपसर्गवचमविभक्तिविशेषविशेषणसर्वनामनिपाताव्ययीमाव- कर्मभूताधारकालसंबन्धादयः पदांशास्तेप्वसंलक्ष्यक्रमा रसादयो व्यज्यन्ते। कामयते । देवतेऽपीति । देवेष्वपि नास्त्येवेत्यर्थः । अप्रेति। अनुभवैकगोचरताम् । न तु गी!चातामत्यर्थः । तेषां शोरादीनाम् । अगोचरवादलामादित्यर्थः । प्रकृ. . प्यति प्रकर्षे लभते । तथा पदगतो दर्शित इत्यर्थः। तद्तत्वे पदप्रकाश्यले ।न काचिचमत्कृतिरिति । विशिया वैचित्री नानुभूयते तेन तेषां पदप्रकारानां नोदा. हतयः क्रियन्त इत्यर्थः । एपमन्येऽपीति। 'भलंकारोऽय यस्त्वे शन्दापमावभासते' रयादिना येऽन्ये पचासभेदा लक्षितास्तेऽपि पदगता अनुमधेया इत्यर्थः । तदेयमिति । इपुत्यस्य पदगतत्वाभावादेको भेदो न्यून इति भावः । साया प्रीफल्पवटमूळे वि. पाम्यन्त चितिथि प्रति काचिनदेवताह-किमप्रेति । लामोगी कृष्णसर्पः । तिम्मतिः सूर्यः । सोधो राजसदनम् । अप्र कृष्णमोगिनिवासभूम्यातिभिः परविध्यः पप्तारपपरत्वं तस्या व्यग्यते पवाष्णयोरित्यादि वस्तु व्ययम् । पर्दफेति । एक- देशोऽनः प्रारयादयों द्वादश । आदिपदान पुषव्यत्ययादिमः। महामानिनी धीरार्धा - .

·काव्यमाला। - - उदाहरणम्- 'मा कुरु मानिनि मानं सुहृदां वचनं प्रवेशय श्रवणे । गोकुलमहेन्द्रतनयो भवतु स नायः प्रसादमासाद्य ॥' अत्र मा कुर्विति कृतेरैच्छिकत्वेन त्वमानस्तदधीन एव, तेन निर्हेतुको- ऽयमिति कृप्रकृतेर्व्यङ्गयम् । त्वमेव हठं विहाय चेत् सुहृवचनं स्वीक-' रोपि तदैव तत् सफलमिति णिच्प्रत्ययस्य, सादरतया हृदयान्तस्तद्विधारय तेनैव तव हितमिति प्रोपसर्गस्य, सर्वोत्त्यनादरे तव नामीप्टसिद्धिरिति सुहृदामिति बहुवचनस्य च । 'आहारे विरतिः समस्तविषयग्रामे निवृत्तिः परा नासाग्रे नयनं तदेतदपरं यच्चैकतानं मनः । मौर्न चेदमिदं च शून्यमखिलं यद्विश्वमाभाति ते तद्व्याः सखि योगिनी किमास भोः किं वा वियोगिन्यसि ।।' अत्र तवाहारविषयकरागभाव एव न तु योगिनीवदनिष्टसाधनताज्ञा नायोगप्रतिकूलाहारान्निवृत्तिरिति तस्याः प्राणधारणार्थमाहारोऽस्त्येव तवतु सोऽपि नेति च विषयसप्तम्याः, योगसाधने यहच्छोपागते च विपये तस्याः प्रवृत्तिस्तव सर्वथैव विषयानिवृत्तिरिति समस्तेति विशेपणस्य, ध्यानसमय एव तस्या नासामनेत्रत्वं चित्तैकाग्यं च तव तु सर्वदेव तदुभयं तयेगिना- दिनाप्यर्थबोधरहित मौनं चेति तदेतद्यदिदमिति क्रमात् सर्वनामः, त्वं वियोगिन्येव न तु योगिनीत्युत्तरपक्षदार्यसूचकस्य वैति निपातस्य च । 'अनुपिकोक्ति गिरस्तव चैदनु सरशरं तु कटाक्षपरम्पराः । परिपठन्ति तदाखिलसुभ्रुवामधिवसस्यमलानि शिखामणीन् ।' - ललितायाः सख्यः प्रयोषयन्ति-मा कुर्विति। वियनस्तस्यसिकत्वमित्वम्। अयं मानः । तत्सुवचनम् । सर्वोकीति । सशंसा सुददामरमा चोदनातं परोपि तहि तवायभीष्टं न विध्यति । अभीर चतन कृष्णशीरणमेव सर्वाधिकारी वा ! आहार इति । मानिनी राधा प्रति विशाखा पृच्छति । तस्या योगिन्याः । एवमुत्तरप्रापि शेयम् । तदुमयं नासाप्रनेत्रस्व वित्तपाय पति इयमित्यर्थः । यति निपातस्य चेति । चकारेण अस्तेयं पमिति पूर्वस्य गारमनुस्मताअनुषि- ·. ४ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। अत्र पिकोक्तीनां स्मरशराणां च गोण्यम् गिरां कटाक्षाणां च ततः प्राधान्यं तेनायनादेव जगदशीकारादित्यव्ययीभावस्य, समस्त सुन्दरीवृन्द. गर्वसर्वस्वहारी तव सौन्दर्यराशिरिति व्याप्तिसूचकस्य कर्मभूताधारस्य च । अत्र स्वरूपमहिम्नैव व्यङ्गयावगतिः विग्रहादौ वाचकत्वतौल्येऽपि तदभावात्। 'जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिपत्स्वैदोभिरस्यन्नधर्मम् । स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन्कामदेवम् ।।' अत्र तत्तत्परिकरवैशिष्टयेन तास्ता लीला नित्याश्चकासतीत्यस्यन् वर्ध- यन् जयतीति वर्तमानकालस्य, यथा वा-- 'श्रीकृष्णपदानं यः सेवितुमिच्छेत् । तस्यान्तरविद्यां जानीहि विनष्टाम् ॥' अत्र पादसेवनेच्छायाः प्रागेव विधाविनाशोऽभवदिति विनष्टामिति भूतकालस्य च । काले विहितस्य कालत्वमुपचारात् । 'गोप्यः किमाचरदयं कुशलं सा वेणु- दर्दामोदराघरसुधामपि गोपिकानाम् । कोक्तीति। कृष्णो राधा नाघते । पिकोक्तीना समीपेऽनुपिकोक्तिस्मरशराणा समीपेऽनु- स्मरसरमिति सामीप्येऽव्ययीभावः । तत इति । ताभ्यस्तेभ्यश्चेत्यर्थः । अव्ययीभाव- स्येति । व्यायामिति पूर्वेणव समन्धः । अय भावः-पूर्वपदार्थप्रधानो ह्यव्ययीभावस्तेन सामीप्यस्यैवेह प्राधान्यम्, न पुनः पिकोक्त्यादीनामित्याशयः । व्याप्तिसूचकस्येति ! प्रामे वसतीति प्रामैरदेशः प्रतीयते, प्राममधिवसतीति कृत्स्नो प्रामः, एमधि- वससि शिखामणीनित्यत्र योध्यम् । तदभावादपद्यावगमाभावात् । श्रीकृष्णस्यान्तिम. रीला वक्षशुकः पारीक्षितयुद्धिस्थैर्यायादी निजसिद्धान्त निवेदयति-जयतीति । एतायता प्रन्यसदर्भण योऽय निगदितमहिमलीलः स खलु श्रीकृष्णो भगवान् ताश. तथैवाधुनापि विभातीति तायदास्थेयम् । न तु मौशलचरितश्रुत्या विपरीत माव्यम् । यदसौ पहिष्टिजनागोचरस्तव निजधानि मीडतीति समुदायार्थः । यादः प्रसिद्धिस्त- त्ययुभुत्मुफथेति यावत् । स्वैरिति । स्वमुजतुल्यार्जुनादिभिरिति व्यारयेयम् ।। काले इति । यद्यपि यालस्य पदासर्व न समयति तथापि काल विहिते रबादी पाटल. मुपचयं तपोध्यते इति मायः । गोप्यः किमित्ति । मोप्यः परस्परमाहुः । भय वणः - ·काव्यमाला। भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं इदिन्यो। हृष्यत्वचोच गुमुचुस्तरखो यथार्याः" अत्र कृष्णाधरसुधा मोपीभिरेव पातुं युज्यते, न तु धूर्तेन वेणुनेति गोपिकानामिति स्वस्वामिभावसंबन्धस्य । 'श्रीराधिकामाधषयोविचित्रैः क्रीडानुपझैः अमबिन्दुभाजोः। तयोस्तदालीततिरङ्गकानि संवीजयन्ती व्यजनैर्विरेजे ।" अत्र श्रीराधिकाशब्दस्य पूर्वनिपातस्तस्याश्चातुर्यातिशयं क्रीडासु द्योत. यति। अङ्ककानीत्यनुकम्पार्थकः। कल्पतद्धितस्तु दौर्बल्यं व्यञ्जयन्संभोगप्रक- पम् । एवमन्येषामपि बोध्यम्। एषु पदांशेपु क्वचिद्वाच्येन रसादयो व्यज्यन्ते, क्वचित्तु व्यगायनेति विमावनीयम् । रचनावर्णयोर्व्यञ्जकतागुणग्रन्थे वक्ष्यते । अपिशब्दात्प्रबन्धेषु नाटकादिषु । यथा विदग्धमाधवादौ शृङ्गारः, भारते रामायणे करुण इति । एवं रसादिध्वनयः पविधाः । रसादि- व्ययस्य वाक्यपदाम्यां पदांशवर्णरचनाप्रवन्धैश्च प्रकाश्यत्वात् । शान्ता, किं फुशलमाचात् । यतो गोपिकानां स्वमपि धनरूपामपि दामोदराधरसुधां भुते । स्त्री- जातिश्चेदत्यनुरागेण परासां पत्युरधापां भुतां नाम। अपंखलु देण: पुरुषजातीयस्तथापि तो कयं भुढे इति वेणुशब्दाभिप्रायेण तत्रोपहासः । तत्र च स्वयमात्मनछ । कस्याबिपि गोपिकायास्वच्छेषप्रात्यमावस्तत्राप्याश्चर्यमिति भावः । अहो आस्तां तदपि पदवशिष्ट- रसं इदिन्यो भुञ्जते, अस्यावशिटो भुक्तमुत्तो यो रसस्तं परमपवित्रा दिभ्यो मयोऽपि यमुनाचा मुजते समास्वाय फुल्ला भवन्ति । विकसितम्मलवनमिणेति शेषः।महो तदपि भारतां तस्य वेशोस्तादशमहिमदर्शनात् तद्रौप्रप्रायास्वरपोऽपि अधुरोमादिम्मेिषेण हष्य- बचो रोमाञ्चयुक्ता मधुधारामिणानन्दानु मुशन्तीत्यर्थः । तदेह तस्यान्यायमपि न गण- पन्तीति भावः । तत्र च यथार्याः केचिदात्मगोप्रजमहिमदर्शनाततद्धावान्दधति । तति तेपरमनार्यत्वं ध्वनितम् । अग्रेति । पावं युज्यते तत्स्वमुतलादिति भावः । इह पछी- पदांश: संपन्धस्य तूपचारातलम् । श्रीराधिकेति । निकेतस्यां सती प्रति तो. माध्यामिकी लीला काचित्सहचरी निवेदयति । तदा तस्मिन्समधे । आतीत निरीति- ताया । भनेति । यद्यपि 'अल्पान्तरम्' 'अभ्यहित घ' इति सूत्राभ्यां माधवशदस्य पूर्वनिपातः प्राप्नोति, तथापि धीराधिकारमस्य स तशीरासु करणापेक्षयातिचातुरी व्य जयति । तेन तस्या अभ्यईपादनादिति भावः । संभोगकर्ष द्योतयतीति संबन्धः । .

·४ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी । भेदास्तदेकपञ्चाशत् पूर्वगणिताः पञ्चत्रिंशत् , अर्थशचयुत्थाः प्रबन्धगता द्वादश, रसादि- ध्वनयस्तु पदांशादिगताश्चत्वार इत्येकपञ्चाशदुत्तमकाव्यभेदाः । एते शुद्धाः। अथ संकीर्णानाह- तेपां चान्योन्ययोजनम् । संकरेण त्रिरूपेण संसृष्टया चैकरूपया ॥२०॥ तेपामेकपञ्चाशतः प्रत्येकमेकपञ्चाशता गुणनं चेदेकोत्तरपट्सत्यधिक- द्विसहस्री (२६०१) संख्याका मेदाः स्युः । संशयास्पदत्वमनुग्राह्यानुग्राहक त्वमेकव्यजकानुप्रवेशश्चेति त्रिविधः संकरः । मिथो निरपेक्षरूपैविधा संसृष्टिश्च । तेन, तया च गुणनं चेत् वेदखाचिवियच्चन्द्राः (१०४०४) शुद्धभेदैः सह शरेपुयुगखेन्दवः (१०४५५) ॥ तत्र त्रिरूपः संकरो यथा- 'पद्मिन्यहं कुमुदिनी क्रिल सैव सत्यं सत्यं भवांश्च मधुसूदन एवं मत्तः । वामेन तामसुखयन्निशि दक्षिणेन प्रातः प्रबोधयति मामपि लोचनेन ।' अत्र पद्मिन्यादिशब्दार्थयोःशब्दार्थशत्युत्यानुननेः संकरत्रयम्।तपाहि मयि तवानुरागे महान् यन्मा दक्षिणेनोदारेण लोचनेन दर्शनेन प्रातः प्रयो- पवमिति अन्येषां पोशानां पुरुषव्यत्ययादीनी व्यक्त्वं योध्यम् । मेदास्त- दिति । पाशादिगताः पदाशवर्णरचनाप्रपन्धगता इत्पर्ष. । वाश्यपदगती दो भेदी तु परविशदेदान्तःपतिती शैयो । घेदयाचीति । अदानी चामतो गतिप्रतिक्षा चतु- रधिकचतुःप्रत्युत्ताद सहसागि स्युरित्यर्थः । एवं परन । मानमहाय प्रातविनयशरिर्ष कृष्ण प्रति काचिरम्तिाह-पग्रिन्यहमिति । अप्रेति । सन्दरामयुद्भवाय. त्युयोर्जयोरित्यर्थः। तत्र सदेहसरप तावद पुत्साश्यति-मयि तयेत्यादिना। परवरनिथयो न भवनि स संदेहसंपरः ।अस्मिन्पो दक्षिणा दायर्थः । वाम ·काव्यमाला। धयसि । तस्यां न तथा । यद्वामेनानुदारेण दर्शनेन निशि तामसुखयः। अत्र हेत्वलंकारो व्यङ्ग्यः । यदहं पद्मिनी सा तु कुमुदिनी । पअिन्यपेक्षया कुमुदिनी निकृष्टेति । अथ वाहं नाम्नैव पद्मिनी, न तु वस्तुतः कथमन्यथा मयि ते विरागः । सा तु नाम्नैव कुमुदिनी न तुवस्तुतः इति सत्यम्, कथ- मन्यथा तस्यां तेऽनुराग इति संशयः । अथ पद्मिन्यहं कुमुदिनी सैवेति रूपकेण तद्धेतूपन्यासद्वारा प्रातमा प्रबोधयसि निशि तामसुखय इति हेत्वलंकारो व्यङ्ग्यः । भवान्मधुसूदन एवेति भृङ्गस्य तवोभयत्र रागसाम्यान्न दोपः । किंतु ममैव सः यदहं पमिनी प्रातरेव सह भृङ्गेण पअिन्याः संदर्शनमिति मधुसूदनपदद्योत्येन वस्तुना पुनरपि रूपकं ध्वनितमित्यनयोमियोऽनुग्राह्यानुग्राहकता। एवं मधुसूदन एव भवान्मत्तः खतस्तृप्ततव कुत्रापि नापेक्षेति स्वभा- वोत्या तव दक्षिणं नेत्रं सूर्यात्मकं येन पद्मिनी मां प्रबोधयसि । वामं तु चन्द्रात्मकं येन कुमुदिर्नी तामसुखय इत्येकसिनेव व्यजके मधुसूदनशब्दे व्यञ्जनानुप्रवेशश्चेति त्रिरूपः संकरः । अथ दक्षिणेन सरलेन लोचनेन मां प्रबोधयप्ति तेन ते मयि नानुरागः । वामेन कुटिलेन तामसुखयस्तेन तस्यामेव स इति वस्तुना स्वभावतो मधुसूदनो भृशोऽज्ञस्तत्रापि मत्त इति स्वभावोक्ति- शब्दो निकृष्टार्थः । लोचनशन्दो दर्शनार्थक इति पोध्यम् । कथमिति । अन्यथा 'मध्येय त्वमासक्तोऽभविष्य इत्यर्थः । सत्यमिति । इतरया तस्याभासतो नामपि इत्यर्थः । अयानुप्राध्यानुप्राहकमा संकरमाह-अथ पग्निन्यहमिति । हेतूपन्या. सेति । मम पमिनीचे प्रातः प्रपोधन हेतः । तस्याः कुमुदिनीत्वे निशि सुसाश्रयत्वमिति हरखलंकार: कान्यलिहव्यापः । ममैव स इति । स दोष इत्यर्थः । वस्तुनेति । दो. पाभावहोणेत्यर्थः । अनुप्राह्यानुप्राहकता आहिमायः । अन्यशकानमार संकरमाह-एवमिति । मत्त इति । मदी बप्तियोगे । मधुसूदनो विः तस्यैव रक्षिण ने सूर्यस्पं वामं तु चन्द्ररूप नान्यस्येति । मधुसूदनशन्देगनेव व्यज्यते । एकस्मिन्निति । एकस्मिमेव व्या पदे पादे वा महापद्रयव्यजनानुप्रयेश दाः । भए संघटिमाद-अथ दक्षिणेनेति । अस्मिन्पो दक्षिणशमशन्दी सरलटिला. धको सरलेन मैत्रेण गयिकावीक्षणमौदासीन्यव्य जयं पुष्टिलेन न रागन्यामिति .

·५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ५७ स्तादृशस्य तव विवेकाभावादविदग्धस्त्वमिति स्वभावाख्यानाक्षेपयोः संस- ष्टिय एवं पदवाक्यव्यङ्गथैर्गधैर्यदेन्यग्लानिनिर्वेदावहिस्थादिमिर्मावैश्च सा। इति मरतसूत्रवृत्ती साहित्यकौमुद्यां ध्वनिभेदनिर्णयो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ।। पञ्चमः परिच्छेदः। अथ गुणीभूतव्यङ्गयभेदानाह- अगूढमपरस्याङ्गं वाच्यसिद्ध्यङ्गमस्फुटम् । संदिग्धतुल्यप्राधान्ये काकाक्षिप्तमसुन्दरम् ॥ १॥ व्यङ्गचमेवं गुणीभूतव्यङ्गयस्याष्टी भिदाः स्मृताः। तत्रागूढं यथा- 'कृप जगदीशस्य वन्द्यस्य विवुधोत्तमः । शृण्वन्निन्दितमेतस्य जीवन्नैव भवाम्यहम् ॥" अत्र जीवन्नित्यर्थान्तरसंक्रमितवाच्यस्य व्यङ्ग्यमगूढम् 'गोप्यस्तपः किमचरन्-'इत्यादि । अन पिबन्तीत्यत्यन्ततिरस्कृतवाच्यस्य । एवम- न्येषां च बोध्यम् ॥ अपरस्य रसादेरङ्गं रसादि अयमेव रसवत्प्रभृतिरलंकारः । तत्र र. सादे रसाङ्गत्वे रसवत् भावाङ्गत्वे प्रेयः । आमासाङ्गत्व ओजस्ति । प्रशमाङ्गत्वे तु समाहितम् । क्रमेणोदाहरणानि- शास्त्रप्रसिद्धेः । स्वभावत इति । अक्षो ज्ञानशून्यः । अत्र स्वभावोक्तिय॑जनया गभ्या विवेकवेदग्ध्यामावस्त्वाक्षेपेणेत्येकन्यक्षकानुप्रवेशद्भेदः ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकीमुदीटीकायां धतुर्थः परिच्छेदः ।। अथेति । व्यगयभेदैरेव व्याकस्य काव्यस्य भेदाः स्युरित्यभिप्रयन्सूचयति-अगू. ढमिति । अगूई सवैवेद्यं तच वाच्यायमानत्यान तथा चमत्कारि यथा कामिनीस्तन. वाई सत् । अपरस्य रसादेः स्वनरपेक्ष्येण लम्धसिद्धरामुपकारकम् । वाच्यस्य सि. दिरेव यदधीना तद्वाच्यसिदागम् । अस्फुट सहृदयरपि दुःसैवेद्यम् । संदिग्धप्राधान्य तुल्यप्राधान्यं चेति द्वयम् । यो काकुं विना याच्यार्य एवारमानं न लमते तया प्रकार फायाक्षिप्तम् । चमत्कारे वाच्यमुसप्रेक्षकमसुन्दरम् ॥ जीवन्निति । सहदेवोक्तिः। अप्रेति । सफलत्यमर्थान्तरं मरणमेर वरमिति व्यापं तप सर्वेयम् ।गोप्य इति। अप पानं याच्याथै त्यता सादरावलोकन लक्ष्यते । एयमिति । अन्ये लक्ष्यन्यप. प्रमचनिभेदाना व्यवर्ग घेदाई स्यातहि त एतद्भेदान्तःपाविनो योध्याः ॥ अपर- स्मेति । रसयदिति रसयोगात् । प्रेय इत्पतिप्रियत्वात् । ओजस्वीति । .८ ·काव्यमाला। L कोपे ययातिललितं न तथा प्रसादे व विधिस्तव तनोतु सदैव कोपम् । इत्याकलय्य दयितस्य वचो निमझी राधा जहास विहमत्सु सखीजनेपु" अन हास्यस्प विमलम्मशृक्षारोऽहम् । 'धन्यं वृन्दारण्यं यस्मिन्विलसति सदैव रमणीभिः । प्रति प्रतिपुलिनं प्रतिगिरिकन्दरमसौ कृष्णः । अन वनवर्णनभावस्य संमोगशृङ्गार इति रसवत् । 'पूर्णाः पुलिन्द्य उरुगाय पदानराग- श्रीकुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनलररुणतुणरूपितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु नहुस्तदाधिम् ।। अत्र शृद्धारस्य पुलिन्दीमायः। 'वृन्दापनमतिपुण्यं यलिन्कुसुमसितैः फलोरोनैः । पछवकुलाधरैरपि मुखयति कृष्णं लतापालिः ॥' अत्र वनवर्णनभावस्य लताभाव इति प्रेयः । 'स्वत्सामन्तहृतान्दारान्पुनः प्राप्य त्वदाज्ञया । मुदितमधुरानाथ वन्यसे शानवैरपि ।' अब शत्रुकृतशतुतिरूपो भावामासो भगवद्विषयस्य भावस्येत्यूर्जखि । धोजी पलम् । तदमानचित्यप्रवृत्तावस्तीति समाहित परीहारः । कोपे यथेति । है. मकृतं राधामानमा माचिस्पति काचिदाह || धन्यमिति । शारीशुकयोक्तिः ॥ पूर्णा इति । वने कृष्णवेणुगीतं श्रुत्वा तद्वयित्वा च गोप्यो वदन्ति । पुलिन्यः शपराशनाः पूर्णा कृतार्या क्यामित्याहुः पूर्व दयितायाः स्तनयोमण्डितेनानुलिप्तेन पुनः सुरतसमये उगायस्य कृष्णस्य पदाजरागेण चरणारुणिन्ना श्रीः कान्तिर्यसा तेन कुङ्कुमेन पुनश्च तस्य वनविहारे तृणेपु पितेन लमेन । तस्य तादृशकुङ्कुमस्य दर्शनेन म्मरकृता रुक् तापो यासा ता । आननेषु कुषेषु च तेन कुङ्कुमेन लिपन्त्यस्तदाधि स्मरूपया जहुः । अतस्ताः पूर्ण माहश्यस्त्वपूर्णाःया एवमप्याधिशान्ति न प्राप्नु- वन्तीति भावः ॥ वृन्दावनमिति । तयोरुक्तिः । पालिः श्रेणी एकदेशविरतिरूप- कम् ।। त्वत्सामन्रोति । बन्दिनः कृष्णा स्तुवन्ति । शानवैरिसमूहैः ॥ अवैति ।

·५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'देवेन्द्रजित्सु पृथुकात्पृथुकोपमादी- रस्मासु सत्सु न तवेति गिरा सुराणाम् । कंसस्य यो हृदि मदः स तु तेषु सर्वे- प्वाप्तेषु तत्पृथुकतां क गतो न जाने ॥ अन मदप्रशमो वीरस्येति समाहितम् । 'गच्छाम्यच्युत दर्शनेन भवतः किं तृप्तिरुत्पद्यते कित्वेवं विजनस्थयोहतजनः संभावत्यन्यथा । इत्यामन्त्रणभकिसूचितवृथावस्थानखेदालसा- माश्लिप्यन्पुलकोत्कराञ्चित्तनुर्गोपी हरिः पातु वः ॥' अत्राच्युतेत्यादिपदव्यङ्गयमामन्त्रणेत्यादिवाच्यसिद्धाङ्ग तदुपपाद- कत्वात् । 'असुरदमन नन्दकः स्वपाणौ कुतुकवशाद्भवता निधीयते चेत् । सुरपुरवनिताः खवेश्ममोदाद्विदधति सद्रचनोज्ज्वलं समन्तात् ॥' अत्र खड्गोधमनात् कृष्णेन रिपको वीरा हनिष्यन्ते, ते च स्वर्गमस- भावस्य पन्दिनिष्ठस्य । देवेन्द्रेति । तयोक्तिः । पृथुकाद्वालात् । पृथुकोपमाचिपिट- तुल्यात् । अस्मद्भक्ष्यादित्यर्थः । 'पृथुको चिपिटार्भको' इति नानार्थवर्गात् । अस्माक. प्णात् भीस्तव न युज्यते । अस्मासु कीदृशेषु । देवेन्द्रजित्सु इन्दपराजयिषु। यो मदो हदि जातः स क गतः पलायित इति न जाने नाहं वैमि । कदा तेपु असुरेषु सर्वेषु तत्पृथु- कतां कृष्णचिपिटतामाप्तेषु । कृष्णेन निहितेविति यावत् ॥ अपराग द्विधा अपरस्य ' रसादेरगमलक्ष्यफमो रसादिः । वाच्यस्य प्रधानस्याहं लक्ष्यक्रमा वस्त्वलंकाराः । तत्रायो वृत्ती दर्शितः । द्वितीयस्तु •मृग्यः । एवमपराइमुदाहृत्याथ वाच्यसिङ्गामुदाहरति- गच्छामीति । हे अच्युत तनामक पक्षे ममेदृशसौन्दर्य दृष्ट्वाप्यच्युतधैर्योऽसीति तेन गर्थे वनावस्थितिरिति भावः । दर्शनेन किं तृप्तिः अपि तु समोगेनवेत्यर्थः । कित्येव- मिति । द्वयोरपकीतिजतिव । तदृयवारमानं वश्याव इत्यों व्यापः। स च इत्यामन्त्र. मानिसूचितथावस्थानखेदालसामित्येतद्वाच्यस्य सिद्धिकन तनाति विनतद्विशेषणपदा- धंस्य शरीरालामादिति भावः । आमन्त्रणभविभ्यां सूचिती यो वृथास्थानखेदी वाभ्या- मलसामिति वा भद्वियनरचना दर्शनेन भवतः किमिन्यादिरूपा उत्पद्यत इत्यनेन या- वयाने फिरोवमित्यादिना तु रोदः ॥ असुरदमनेति । कृष्ण मन्दिनः स्तुवन्ति ।

·काव्यमाला। . त्पतित्वेनायास्वन्तीत्यानन्दावेशात्स्वर्गाशनाः स्वनिकेतं मण्डयन्तीति व्य- अचमस्फुटां कष्टगम्यत्वात् । 'हे भद्र भाद्रपदमासचतुर्थकेन्दो तुभ्यं नमोऽस्तु न कदापि मयासि दृष्टः । श्यामेन तेन कतमेन नवेन यूना साकं तथापि मम कि प्रथितः प्रवादः ॥' अब त्वदर्शनात्प्रवाद इत्यनै कान्तिकम्, किंतु नाशादृष्टादेवेति, कि या नायं प्रपादः सत्यैवेयं जनश्रुतिर्यविनापि स्वदर्शनाजनैरुद्वीप्यते इति संदिग्धप्राधान्यम् । 'सरसारसमाप्तो वक्रतां भूरहापी- दानिपत मृगाक्ष्या वोतलक्ष्याः कटाक्षाः। धनुरिव विपमेपोळविमुक्तं तदासी- द्विविशुरिव निपङ्गे मुतशेषाः पृपत्काः ॥ अत्रोत्प्रेक्षयोपमा ध्वनिता । तयोः स्वप्राधान्येन स्थितत्वात्तुल्यप्राधान्यम् । 'कुलीनाः किल कुर्वन्तु दुर्यशो मम कर्मठगः । रामं दूर्वादलश्यामं काम नैव मनाम्यहम् ॥' अत्र न भनामीति निषेधो वाच्यस्तेन सहैव भनामीति व्यङ्गवः प्रति. भाति । नभ्योत्यात्र काकुः। नन्दकस्तन्नामा खगः । निधीयते क्रियत इत्यर्थः ॥ कष्टगम्यत्वादिति । सहृदयैरपी- ति शेषः ॥ हे भद्रेति । काचिदिदितानुरागा नष्टचन्द्रमुद्दिश्याह-अन्नेति । इत्य- कान्तिकमिति । ऐकान्तिकं व्याप्तिस्तदभावोऽनकान्तिकम् । तथा च ता दर्शना- देव प्रदादो भवतीति नास्ति नियमः मय्येव व्यभिचारात् । किंतु प्रवादजनकमटव तन हेतुरित्यर्थः । कि वा त्वदर्शनादेव प्रवाद इति नियमः सत्य एव । तथापि खद्दर्शन विना अयोधीप्यते तदा नाय प्रवादः । किंतु सत्यवे किवदन्ती यतो मियोपवाद- स्वदर्शनं विना न भवतीति निश्मः । सदिग्ध प्राधान्यं यत्र तत् उभयारयोः प्राधान्ये 'साधकबाधकमानाभावात् सदेहः । सरसमरेति । प्रिययो रमनायत विभान्ते सख्यो. उनुमोदन्ते । पृषत्काः पाणा: 1 अत्रोक्षोपमयोर्वाच्यव्यापयोरुभयोरपि प्राधान्य २. मत्कारसाम्पात् । भामेनाक्षिप्तः कश्चिद्रामभक्तः श्यालकस्तमाइ-फुलीना इति । दुर्वन्तु प्रध्यन्तु । कर्भठा याशिका वयमित्यभिमानिनः । दृर्वादलेति । तत्र निहा- 1 ·५ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। 'कर्णकल्पितरसालमञ्जरी' इत्यत्र व्यङ्ग्यमसुन्दरं द्रष्टव्यम् । - एपां भेदा यथायोग वेदितव्याश्च पूर्ववत् ॥२॥ एपां समनन्तरोक्तानां भेदा यथासंभवं ध्वनिमेदवदर्थान्तरसंक्रमितवा- च्यत्वादिना बोध्याः । यथायोगमिति यत्र वस्तुमात्रेणालंकारो व्यज्यते, न तत्र गुणीभूतव्यङ्गयत्वम् । किंतु ध्वनित्वमेवेति भावः । अथ ध्वनिगुणीभूतव्यङ्गयमिश्रणमाह- सालंकारै नेस्तैश्च योगः संसृष्टिसंकरः । अलंकारात्मकैरलंकारसहितैश्च तैर्गुणीभूतव्यङ्गयैः सह ध्वनेर्योगः । स च संसृष्ट्या संकरेण च त्रिरूपेण बोध्यः । अन्योन्ययोगादेवं स्याद्भेदसंख्यातिभूयसी ॥३॥ एवमनेन प्रकारेणावान्तरभेदप्रभेदगणने भूयसी भेदसंख्या । तथा हिएकस्यैव शृङ्गारस्यैकोऽपि संभोगरूपो भेदो मिथोवीक्षा-श्लेषादि- भेदात्प्रत्येकं च विभावादिवैचिच्यात्संख्यातुमशक्यः, का गणना पुनः सर्वपामिति । संक्षेपात्त्वस्य ध्वनेस्त्रयो भेदाः, व्यङ्गयस्य विरूपत्वात् । तथा हि- किंचिद्व्यङ्ग्यं वाच्यतासहम्, किंचित्त्वन्यथा । तत्राविचित्र विचित्रं चेति सक्तियोंतिता । एतदंशे ध्वनित्वमेवेति योध्यम् । अग्रिमनिर्णयात् । तथापि गुणीभूत- च्यायत्वमेवोच्यते, तस्यांशस्य प्राधान्यात् ॥ एपामिति । न केवलमेत एवं गुणी. भूतव्यङ्गयस्य • भेदाः । कित्वर्थान्तरसंक्रमितवाच्यत्वादिभिर्यथाध्वनेर्भदास्तथासमविनो दिवास्यापि तेरुपाधिभिः शुभेदाः संकरसंसटिभ्यां योजने तेपामिवैषां च संकीर्णभेदा अपि योध्याः । असंभविनस्तु वस्तुमानणालंकारव्यक्तिनियन्धनाः । तथा च ते दैन्यनोऽत्र प्रकारः । अयं भावः-अलंकारः कदाचिदाभूतवाच्यालंकाररहितेन वस्तुमात्रेण व्य. ज्यते, कदाचिद्वाच्यालंकारसहितेन वस्तुना । तत्राये वस्तुमात्रापेक्षयालंकारस्य चार- ताधिक्यमिति तत्र सर्वत्र ध्वनित्वमेव, परत्रापि यत्र वाच्यालंकारापेक्ष्यया व्यायालंका. रस्य ने चास्ता तत्र गुणीभूतव्ययत्वमेवेति ।यथा 'हरिभक्ति-'इत्यादी प्रतिवस्तूप्रमाव्य. पायामायामुपमायाम, यथा च तव जयतीन्यादी प्रतीपव्याधे व्यतिरके ॥ अधोमय- विधसटि दर्शयितुमाह-अयेति । अलंकारसहितरित्या याच्यालंकारसहितरिति योध्यम् । योगो मिश्रणम् । भेदसंख्या प्रकारगणना । भूयसी पहुतरा । मियोवीक्षा परस्परदर्शनम्, तपाशेपचालिङ्गनम् । आदिपदागुम्पनसंप्रयोगादि। विधान्तरेण तु संख्यातु गायत इत्याह-संक्षेपास्विति । विसालाविध्यात् + तप्राविचित्रमिति । , ·काव्यमाला . द्विविधमाचं क्रमाद्वरत्वलंकृतिरूपम् । द्वितीयं तु रसादि । तच खोऽपि वाच्यतां न सहते । विभावाधुक्तिद्वारैव प्रतिपत्तेः ।। इति भावसूत्रवृत्ती साहित्य कीमुद्यां गुणीभूतव्यद्यभेदनिर्णयो नाम पञ्चमः परिच्छेदः ॥ षष्ठः परिच्छेदः। अथ शब्दार्थचित्रयोरेकत्रैव गुणप्रधानमावेन स्थितिरिति, शब्दार्थी- लंकारो द्वावपि स्वाभीष्टाविति च बोधयितुमारम्भः ॥ शब्दार्थचित्रं यत्पूर्व कान्यद्वयमुदाहृतम् । गुणप्राधान्यतस्तत्र स्थितिः शब्दार्थचित्रयोः ॥ १ ॥ अविचित्र वस्तुमात्र विचित्रं त्वलंकाररूपम् । आयं वाच्यतासइम् । रसादीति । भावतदामासभावशान्त्यादिकमादिपदात् ॥ इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यको मुदीटीकायां पञ्चमः परिच्छेदः ॥ अथेति । यद्यपि शब्दचित्राचिनरुप भेदद्वयमवरस्य पूर्व निरूपितमस्ति राधाप्यु- भयोगुणप्रधानमान स्थितिरेकत्र नोक्तति तदर्थमेतदिति भाषः । शब्दार्थालंका- राविति । एवं हि मन्यन्ते-~ रूपकादिरलंकारस्तस्यान्यैर्वधोदितः। न कान्तमपि निय विभाति वनिताननम् ॥ रूपकादिमलकार पाह्यमाचक्षते परे । सुपो तिडांच व्युत्पत्ति वाचा वाञ्छन्त्यलंकृतिम् ॥ तदेतदाहुः सोश नार्यव्युत्पत्तिरीशी । शदा. भिधेयालंकारभेदादिष्टं द्वयं तु नः ॥ इति । अस्यार्थ:--विभाति विभावतां प्राप्रोति । कुण्डलादिवैशिष्टयेनेव विभाध्यत्वात् । विभावादित्वेन प्राप्तानामनामेव रसत्यमिति तेषां परिष्कृतिरुचिता । अर्थ प्रत्लाप्प मीणानां शब्दानामलंकरणस्यानादरणीयत्वादि-' सके। काव्यं च कयिकर्म शब्दरूपमैवेति । तदानितानो सुबन्तानां तिडन्तानां च वि- शिष्टोत्पत्तिरनुप्रासादिना निर्मितिरलंकार स्पकादिस्त्वलंकारो माः । तत्रालंकारप्रयोगो भाक्त इति वाञ्छन्ति । ईदृशी यथा शब्दव्युत्पत्तिः सौशब्धं शब्दनिर्माणसौष्ठवम् । भ:-शब्दैठर्यज्यमानाना स्वादानां विभावादिभित्र्यपरायनम् । ते व माधुर्यादि। व्यजावणघटितानुप्रासादिमत्तयैव रचिता व्यञ्जने प्रभवन्ति । तेन शब्दालंकाराणामा• वश्यकत्वा । पासात्यानामर्थालंकाराणामांचित्करतं तान् विनापि शब्दालंकार भिव्यक्तेः । तदेतदाहबाह्यमिति । आस्वादोत्पत्तिदशायां तनुपलम्भात्तस्य पाप- खमिति वन्ये । शब्दाभिधेयेति । अभिधेयः प्रतिपायः । तेन वाच्यलक्ष्यव्यङ्गया गृहीताः स्युः । इट द्वय तु न इति । शब्दवदर्थस्यापि कविसंरम्भाव्यत्त्वम्, अर्थवष्ट दस्यापि रसप्रतीत्युपयोगित्वमित्रत उभयाश्रितोऽभ्युमयरूषोऽलकारः। सहृदयहृदयफवैय- वादित्यस्माकं भरतागायिनो मतमिति संक्षेपः ॥ शब्दार्थेति। पूर्व प्रथमपरिच्छेदे ।

·- ६ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यत्र शब्दस्य चित्रत्वं प्रधानं तत्रार्थस्य गौणं तत्, यत्र त्वर्थस्य प्र. धानं तत्र शब्दस्य गौणमित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'कर्णिकारकृतकर्णिकाद्युतिर्वणिकापदनियुक्तगैरिका । मेचका मनसि मे चकास्तु ते मेचकामरणभारिणी तनुः ॥' 'आम्नायप्रथितान्वया स्मृतिमती बाढं पडगोज्ज्वला न्यायेनानुगता पुराणसुहृदा मीमांसया मण्डिता । त्वां लब्ध्वावसरा चिराद्गुरुकुले प्रेक्ष्यस्त्रसंगार्थिनं विद्या नाम वधूश्चतुर्दशगुणा गोविन्द शुश्रूपते ॥ पूर्वत्र शब्दकृतं चारुत्वं प्राधान्यादनुभूयते, परत्र त्वर्थकृतं तत् । इह रसादिरूपस्य व्यङ्गयस्य स्फुटमप्रत्ययादव्यङ्ग्यमेतत्काव्यद्वयमुक्तम् । वस्तुतस्तु विभावादिरूपतया सर्वत्र रसपर्यवसायितास्ति । तत्र काव्यद्वये । स्थितियांध्येत्यर्थः ॥ कर्णिकेति । श्रीरूपः कविर्भगवन्त तस्फूति प्रार्थयते । ते तनुर्मे मनसि चकास्तु । कीदशी 1 मेचका श्यामला । 'मेचको यहिचन्द्र स्यान्मेचकः श्यामलेऽपि च' इति विश्वः । मेचकश्चन्द्रकस्तद्विशिष्टस्यामरणस्य भारिणी मौलिधृतचन्द्रकभूषणेत्यर्थः । अथ वा-हे मेचकाभरण, भारिणी । सौन्दर्यादिभारवती कणिकारपुष्पकृताभ्यो कणिकाभ्यां कर्णभूषणाभ्यां द्युतिदीप्तिर्यस्याः सा । वर्णिकानां पदेषु स्थानेषु नियुक्तानि गैरिकाणि यस्याः सा । अत्र यमकं प्रधान स्वमावोक्तिस्तु गोणी ॥ आनायेति । सिद्धचारणादयः कृष्णं स्तुवन्ति । विद्यापक्षे आम्नायश्चतुभिदः प्रथितो विस्तारितोऽन्वयो व्युत्पत्तिर्यस्याः सा स्मृतिर्मन्वादिः । 'शिक्षा फल्पो ब्याकरणं ज्योतिष छन्द एव च । निरुक्तं प निरुत्तानि पानि मनीषिभिः ॥ इति पद् वेदा- जानि । न्यायस्तर्कशाख तेनानुगता रोविता । पुराणं श्रीभागवतादि । भीमसिया द्वाद- लक्षणी कर्ममीमांसा, चतुर्लक्षणी ज्ञानमीमांसा, घेति तया द्विरुपया मागवतायविरु- दव्यास्यानया मण्डितालता । तदेतदनुसारेण चतुर्दशगुणा । 'महानि वेदाचत्वारी मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्या खेताचतुर्दश ।। इति प्रमाणाप्ता ।। वधूपक्ष-आग्रायः साकुलता, अन्वयो वंशः, स्मृतिर्मेधा, पामानि शिरोमध्यमार्गी इस्ती पादौ घेति, न्यायो नीतिः, पुराणा वृद्धाः गुहदः सद्दामा यसास्तया मीमांसया विमारेण माता । गुरुरम पित्रादिस्तरकुले वर्तमानमिन्यर्थः । चतुई। तापदिधारमका' गुणा यस्याः सा । अत्र विद्या नाम परित्यधील गारो साम्, तस्य प्रपमतीत- खात् प्राधान्यम्, पस तु तदुपादकलाहोम्यामियर्थः ॥ नन्वय काये दार्थ. विषय भ्यापप्राधान्य ध यार स्यातहि तदरातमीम रितुं न युग्यो, सिमो.

·काव्यमाला। किं च शब्दार्थयोङ्गयस्य च प्राधान्येन चारुतायां परमोत्तममिदं काव्यमिति स्वारस्यम् । यथा- 'पदद्युतिविनि(तसरपरार्धरूपोद्धति- इंगञ्चलकलानटीपटिमभिमनोमोहिनी । स्फुरत्नवघनाकृतिः परमदिव्यलीलानिधिः क्रियात्तव जगन्नयीयुवतिभाग्यसिद्धिर्मुदम् ॥' अत्र त्रिधापि चारुता प्राधान्येनानुभूयते । यथावा-- 'तिक्षित चलहगञ्चलरुचिलीस्योलमडूलता कुन्दामस्सितनन्द्रिकोज्वलमुखी गण्डोच्छलत्कुण्डला । तममैवेति । तदत्र न्यून लक्षणाभाशदिति चेत्तनाह–कि चेति । स्वारस्यमाशयः प्रतिषेधकामावादौचित्याच ॥ पदद्युतीति । पूर्वरागवती प्रणमन्ती राधा पौर्णमास्या- शिषाभिनन्दति । अत्रानुप्रासो न्यतिरेकरूपकोपमाश्च प्रधानतया भासन्ते । व्यापश्चाति- शयी । तथा हि-पदद्युतीति । सुरम्याहत्वादिरागिको नायकगुणः स्मरपराधसा- ध्यस्य पदद्युतिमानसाध्यत्वं च व्यङ्गमम् । इगिति } इंगवलागशूच्यमानशहारोपयो- गिकलारूपनटीनां पटिमानः कथ्यमानहारोपकरणसमस्तवस्तुमाताभिनयमावीण्यानि तैनिजप्रेयसी मनः सभ्यानां मोहिनीति । "विदग्धश्चतुरः सुधीः' इत्याधिर्मानसो गुण: । गवतेनैवं वक्ति किं पुनर्मुखेनेति वाचिकय व्ययः । नवघनाकृविरिति । महा। सवपित्वमूर्तशृङ्गारसत्वादिपरमादेव्यति तत्संगतरनिन्दात्वं सर्वसाध्यत्वं च । जगञ्ज- योति । सर्वोत्तमत्वात्पुरुषार्थरूपत्वं च व्ययम् ॥ हरेः पुरः सुविलासां श्रीराधा तुग- विद्या वर्णयति-तिर्यगिति । स्पटम् । अत्रानुप्रासो रूपकमेकव्यमकानुप्रविष्टयोरन. प्रासरूपकयो: संकरश्च प्राधान्येन प्रतीयते । व्यहरवाविकः । तया हि-श्रीकृष्ट रोपरि रनमण्डपान्तर्विराजमाने व्रजयुवराजे ललिताद्यासु(स्व)वलादेव श्रीराधा तद्वाम- भागमुपानीय संवादाय पुरः संनिविष्टा स्वसंशोचाय स्वनीन्दर्यदर्शनाय च ललितादिसं- मुखीनेन तेन भो विकचारविन्दनेत्राः किमद्य मद्भाग्यं मध्य पहिननेत्र गोरीमधस्मृ. •तिपरस्य मे दुर्लभदर्शनानां वः साक्षात्कृतरित्युक्ते-तिर्यगिति । तियर शिक्षेन च लगा हगवलेनैव चितिर्यस्याः सा । तेन च गौरीमन्त्रस्मृतिपरो न भवाम् , अपि तु तत्संभोगस्मृतिपर इति व्ययम् । अथाद्य काचित् सुवर्णमाला लागण्टमटंकरि- प्यतीति देवतिया कयाविनमा प्रत्युक्तं. तत् सत्यमेव जातमिति तेनोक्त-लायति ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कन्दगिमसिद्धमन्त्रगहनामधैं दुहाना गिरं हारिण्पद्य हरेनहार हृदयं राधा विलासोमिभिः ॥' एवमन्यच्च बोध्यम् ॥ इति भरतसूत्रवृत्ती साहित्यकौमुद्या चित्रभेदनिर्णयो नाम षष्ठः परिच्छेदः ।। सप्तमः परिच्छेदः । अथ दोषाणां सामान्यलक्षणमाह- मुख्यार्थहतियॊपो रसश्च मुख्यस्तदाश्रयाद्वाच्यः । उभयोपयोगिनः स्युः शब्दाद्यास्तेन तेप्वपि सः॥१॥ हतिरपकपः । स्थगनमिति यावत् । रसतदास्वादः । रसाश्रयत्वाद्वा- तेन सुवर्णमालामनोरथेनैव सखीषु निर्गच्छन्तीपु प्रागेव गन्तव्यमिति व्ययम् । ननु युवराजस्य तव सुवर्णमाला न दुर्लमा किंतु पुरुभाग्येन त्वया सुरतरुरद्योपलब्ध इति सखीभिः पुनरुक्ते हहो सख्यः युक्तं बूथ कात्स्न्येन मदभीष्टपूरकत्वात् । किंचाहं सुर- तरोरक्षरत्रयादेव कृतार्थः किमुत समप्रेण तेनेति तेनोक्त-कुन्दाभेति । तेन धूर्ता- प्रगण्यमेतं मत्सख्योऽपि धूर्ततां शिक्षयन्तीत्यहो धूर्तगोष्ठीपटिमेति व्यज्यते । ततश्च विच्युतधैर्ये तस्मिस्तिरश्चीनतया तन्मुखं वीक्षमाणे-~गण्डोच्छलदिति । प्रपया मुखस्य स्ववामपार्थे परावर्तनात् । अथ तदुच्छलनमातचाक चिक्ययोतितदक्षिणकर्णा- लकादिकां प्रियां वीक्ष्यानन्दमप्ने तस्मिन्दक्षिणहस्तधृतेन पटाञ्चलेन मुखमावृत्य रत्युत्थ- मदहर्षबीडीत्सुक्थजाड्यादिभावव्यजिना स्वरेण स्वयमेव प्रत्युत्तरितमित्याह-कन्द- ति । कन्दर्पागमे ये सिद्धमत्रा वशीकरणोच्चाटनादिधर्माणस्तैर्गहनां व्याप्तां गिरमधे दुहानापूर्णमेव संपूरयन्तीत्यर्थः । प्रत्युत्तरं च वनपद्मिनस्ते वनपद्मिनीष्वेव तदक्षरत्रयं सेत्स्यति न तु कल्पवल्या मयेति । अमीष्टप्रदापि कल्पवल्ली सुरताय न संपद्यते किंतु तद्दत्ता पअिन्य एव ताश्चैता मत्सख्य एव तुभ्यं मया तस्मै दत्ता इति तदर्थः । एवम- न्यञ्चेति । मध्यमस्यापि चित्रत्वयोगादुत्तमत्वमित्यर्थः । इति कृष्णानन्दिन्यो साहित्यकौमुदीटीकायां षष्टः परिच्छेदः ॥ एवं काव्यभेदानिरूप्य तदर्भेषु दोषादिषु निरूप्येषु सूत्रक्रमप्राप्तेः पूर्व दोषानिरूपयति- अथेति । विशेषाकाइयाः सामान्यधीपूर्वकत्वात् सामान्येति । मुख्याति ।। हत्यपकर्षदोपशब्दाः करणे भावे वा व्युत्पन्नाः । तेन दुष्टलक्षणं दोपलक्षणमिति ज्ञेयम् । हतिरपकयों न तु प्रतिबन्धः दुष्टेष्वपि रसानुभवात् । आश्रय आश्रयणं वाच्यो मुख्य इत्यून्वयः । एवं च वाच्ये विभावादी मुख्यशब्दप्रयोगो भाक्त इत्यर्थः । उभयो रसवा- ·काव्यमाला। च्योऽपि मुख्यः । उभयो रसवाच्ययोः । आद्यपदाद्वर्णरचने । स दोषः पदतदंशवाल्यार्थरसेपु संभवात्पञ्चविधो बोध्यः । विशेषलक्षणमाह--- दुष्टं पदं श्रुतिकटु च्युवसंस्कृत्यमयुक्तमसमर्थम् । निहतार्थमनुचितार्थ निरर्थकमवाचकं त्रिधाश्लीलम् ॥ २॥ संदिग्धमप्रतीतं ग्राम्यं नेयार्थमथ भवेलिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्धमतिकृत्समासगतमेव ॥३॥ पोडशविघं पदं दुष्टमिति संबन्धः । तत्र किटादित्रिकं समासगतमेव मवेत् अन्यथा क्लिटत्वाद्यसंभवात् । अन्यत्त्वसमस्तं च । क्रमेणोदाहरणम्- परुपाक्षरं पदं श्रुतिकटु । यथा- 'कातायं कुरु मे सुभूः ।' अत्र कार्यमिति । व्याकरणसूत्रहीनं च्युतसंस्कृति । 'अयं बाधति-मां स्मरः।' अत्र बाधतीति। तथा पठितमपि कविभिरनाहतमप्रयुक्तम् । 'पद्मो राजति कासारे।' अत्र पद्मशब्दः पुंलिङ्गो नाद्रियते । 'निकुझं हन्ति माधवः । अत्र हन्तीति गतौ पठितमपि तत्र न समर्थम् । च्ययोरुपयोगिनः शब्दाद्याः स्युः । विभावादीन्प्रत्याप्य रसप्रत्ययनात् । तेष्वर्थशब्दादिषु स दोषः । न केवलं रसे इत्यर्थः । विशेषेति 1 पदं दुष्टमिति संवन्धः । कार्ता- र्थ्यमिति । व्यत्रकवर्णामायादसोवोपरूपं काय नादयति । तेनात्र कारणामावकृत. कार्याभावत्वं दूषकतावीजम् । व्याकरणसूत्रव्युत्पत्तिविरह युतरास्कृतिः । शब्दयो- घायगनमत्र तबीजम् । पद्म इति । करिसमयोलइनफलानुसंधौ मुख्यार्थप्रतीतिमान्यर्य तद्वीजम् । उपसंदानं विनानुशिष्टाययोधकमसमर्थम् । हन्ति गच्छति । गती पठि. तोऽपि इन्तिस्तत्प्रसायने स्यरूपायोग्यः प्रहृतोद्धलपद्धतिजवादिष्पसदानेन गतेः प्रत्याएक- 1 .

·१७ ७ परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। उमयार्थमप्यप्रसिद्धेऽर्थे प्रयुक्तं निहतार्थम् । 'यमुनाशम्बरं जम्बूश्यामलं तव पादयोः । लाक्षाशोणितयोर्लग्नं देवि नीलारुणायते ॥' अत्र शम्बरशब्दो दैत्यविशेपे, शोणितशब्दस्तु रुधिरे प्रसिद्धत्वा- दम्बुनि शोणितवणे च निहतार्थः । 'बिभा नीलं वसनं यदेतद्धलं च पाणी न कथं करोपि । जानातु लोकस्तव कृष्णवेषाद्वर्षीयसि भ्रातरि भक्तिमत्त्वम् ।' अत्र हलपदं कृपिकारित्वव्यञ्जनादनुचितार्थम् । यथा वा- 'प्रयान्त्यमरतां शूराः पशुभूता रणावरे ।' अत्र पशुपदं मृतार्थकमपि कातर्यव्यञ्जनात्तथा । 'मानं मुश्च हि वामाङ्गि प्रसादं कुरु देवि च ।' अत्र हिचशब्दौ वृत्तपूतिमात्रकारिवान्निरर्थको । 'यत्सङ्गात्तामसी रात्रिर्वासरः सा प्रियैव चेत् । विधत्ते नाद्य मां स्प®स्तदलं जीवतेन मे ॥' अत्र वासरपदं प्रकाशमयेऽर्थेऽवाचकम् , पोपणरूपेऽर्थे विधत्तेपदं च। अश्लीलमश्रीमत् । तच्च ब्रीडाजुगुप्सामङ्गलबोधित्वात्रिधा । तया [न तत्पाठवैयर्यम् । गतियोध प्रति स्वरूपायोग्यत्वं तद्बीजम् । उभयार्थ- मिति । प्रसिद्धार्थप्रतीतिव्यवधानेनाप्रसिद्धार्थस्य शत्तयामोधकं निहतार्थम् । प्रसिद्धिध भूरिप्रयोगाहितपटुतरसंस्कारगोचरत्वम् । तेन तस्य झटित्युपस्थित्या तदितरतिरो. धानम् । यमुनेति ! श्रीराधां हरिराद । शम्बरं जलम् । शोणितत्वमणितत्वम् । देवि हे राधे । अब प्रकृतार्थप्रतीतिमान्धर्थ स्पष्टमेव तद्बीजम् । उपरोक्यमानतिरस्कारयज । फार्थवमनुचितार्थत्वम् । विभीति । खण्डिता कृष्णमाद । हल लाइलम् । लोको जगत् । तद्वतिजननिचय इत्यर्थः । वर्शयसि ज्येष्ठे भ्रातरि । भक्तिमत्वं भक्तिम् । अमलतिरस्कारापारिवास्तिद्वनिम्। पशुसार प्रत्याक्षमय प्रजी सदेव भात- र्यम् । मानमिति । न च चारिधिकपदत्वम् । छन्दःपूरणेऽपि पाठे निष्फलत्वविर- हात् । तत्व एवाधिकादत्वात् । संस्तविरहादपोध रुमवायकम् । प्रकाशमयेऽर्थे यथा. वासरपर्द, पोपणे विधत्तेपदं च । उपसर्गेण कृती शक्तिनियमात् । विवक्षितार्याप्रयाय- को तीजम् । नन्वेतहसमर्यादाहरणं स्थान् । सत्यम् । अवाचकादयोग्रमप्रभेदा इनि पास्यति । अदलीलमिति । सभ्यकिरणसंपतिः श्रीतां सति गृहाति श्रीलं

·काव्यमाला।
क्रमेणोदाहरणम्--
'भग तय बृहद्भावि मुकुन्द भजनेन विट् ।
सुनोस्ते नैव नष्टस्य पुनदृष्टिं गमिप्यसि ॥
अन भगशद सपत्त्यर्थकोऽप्यधमाजप्रतीत्या ब्रीडाबोधी । भगिनी शिव
लिङ्गमात्मयोनिरित्यादी भगादिशब्दो न तथा । एवमेव शब्दमर्यादाप्राप्ते ।
निशब्दो वेश्यार्थकोऽपि पुरीपप्रत्ययाजुगुप्साबोधी । एवमुखवायुशब्दश्च ।
अदर्शनार्थकोऽपि नष्टशब्दो मरणप्रत्ययादमङ्गलबोधी । एव 'नाथे पथिकता
याते शोक कोऽपि नतनुव' इत्यन शोकशब्दश्च ।
'नवा हरति सा चित्त मुकुन्द तव सुन्दरी।
अत्र नवेत्येक पद द्विपद वेति संदेहः।
एकशास्त्रप्रसिद्धमप्रतीतम् ।
'आशयो दलितो यस्य योगेन स हरि ब्रजेत् ।'
अत्राशयशब्दो वासनार्थकतया योगशासमात्रमसिद्ध ।
ग्राम्यमविदग्धप्रयुक्तम् ।
'वृष्णस्तव कटि वीक्ष्य चित्रे चित्रार्पितोऽभवत् ।'
अत्र कटिशद ।
रूढिनयोजनान्यतरशून्य लाक्षणिक नेयार्थम् ।
'तवाजे दृक्पदाघात दत्ते तन्मरिन तत ।
अत्र पदाघातेन निजितत्व लक्ष्यम् । न चात्र लक्षणा सभवति ।
-
रश्नुतेले श्रुति । भगमिति । वैश्य ऋचित्प्रति कश्चित्साधुह । हे विर वैश्य नरस्य
तीर्थाय गरास्य । एवमिति । शिशिरीकुरु मतेने लमालि मुखवायुभिः' इत्पन
गुदवायो प्रतीति । नाथ इति । अन शौक्स्य रणस्थायित्वादमीसमीप ।
इदाजुभवसिद्धरसापकर्योपस्थितिखदुपस्थियात्र श्रोतुवैमुरथ वा तद्दीनम् । अधद्वयोप
ध्यापक संदिग्धम् ।नयेति । नवा नवीनान हरति। द्वावप्यधों प्रतीयते। अर्यानिधयस्त
दीम् । प्रति प्रतिशास्त्र इत ज्ञात प्रतात तद्भिजमनतातम् । यत्तिचिच्यापारमापित
मित्यय ।तदेतटाह-एकशास्त्रेति। भावानाविग्भ्या प्रतीतिमा थर्य तद्वीजम् । ष्ण
स्तवेति । हे चिन। भर बकरवंदग्ध्यानुसधानादसापश्पसद्धीनम । निजितन

·६ ९ ७ परिच्छेद] साहित्यकौमुदी । 'लक्षणा सा न कर्तव्या कप्टेनार्थागमो यत । न यत्र शक्यसंबन्धो न रूढिर्न प्रयोजनम् ॥' इत्युक्ते । व्यवहितार्थप्रतीतिक क्लिष्टम् । 'श्रीवासजन्मभूदाभाञ्जघान दनुजान्विभु ।' अन श्रीवास पद्म तजन्मभूर्जल तद्दो मेघस्तदाभानिति क्लिष्टम् । अविमृष्टः प्राधान्येनानिर्दिष्टो विधेयोंऽशो यत्र तत् । तत्र विधे- याशस्य प्राधान्येनानिर्देश समासेन गुणीभावाद्विधेयोत्तरमुद्देश्योक्तेश्च । यथा- 'तव तन्वि कटाक्षोऽय पठवाणो मनोभुव । प्रविश्य हृदये कृष्ण वृथादर्प चकार यत् ।।' अत्र षष्ठत्व बाणस्य विधेयम् , दर्पस्य वृथात्व च, तदुभय तथा न प्रती- यते । समासेन गुणीभावास्कित्वनुवाद्यवत्प्रतिभासते । यथा वा-- 'अकृतासन्नति क्वापि कथ त्वयि हरे कृपा ।' अत्र निषेधो विधेयतया न प्रतीयते । तस्य समासेन गौण्यात् । लक्ष्यमिति । अन कवेरव्युत्पत्त्यनुराधानेन वैरस्यापादकत्व तद्बीजम् । यतो विवक्षित वाक्यार्थधीविलम्वेन तत् क्लिष्टम् । निहतार्थादौ तु पदार्थोपस्थितिरेव विलम्बेनेति भेद । श्रीति । बोधमान्थर्य तद्बीजम् । प्राधान्येनानिर्दिए इति । प्राधान्य च विधेयत्वप्र- तीतियोग्यत्वम् । यदुक्तम्-'यच्छन्दयोग प्राथम्य सिद्धत्व चाप्यनूद्यता । तच्छब्दयोग औत्तर्य साध्यत्व च विधेयता ॥' इति । तथोद्देश्यविधेययो पृथक्पदा-यामुपस्थितिर्ननु समासप्रविष्टत्वम् । तयो पृथक्पदाभ्यामुपस्थिती प्राप्तमुद्दिश्याप्राप्त विधीयते । पर्वतो पदिमानितिक्त । इतरया पद्रिमपर्वत इत्यभियानापत्ति । तव तन्वीति । सत्या प्रति तत्सखीवाक्यम् । अनाय कटाक्ष इसपि विधेयत्व बोध्यम् । बहुदायिन भतर्वमुख्या- दलब्धप्रसाद शोचन्त कचित्प्रति कचिदाह-अकृतेति । अन पर्युदासनजासमास । . यदुक्तम्-'प्रधानन्य विधेर्यन प्रतिषेधे प्रधानता । पर्युदास स विज्ञयो यनोत्तरपदेन नम॥' इति। सम्नति कृता नासीदिति निषेधो विधेय । सच तथा न प्रतीयते । समा- सात । यत्र प्रसज्यवाची नन् तन समासाभावान् प्रधानीभूनो निपल स्यादित्युदाह- ·७० काव्यमारा। उदयति शशी श्रीराधाया न तन्मुखमण्डल स्खलति तिमिर सारङ्गाक्ष्या न नीलनिचोलक । हसति हरिता चक तस्या न नाम सखीगणो भ्रमति भवने ज्योत्लेवास्या न चाहरुचिच्छटा ।" अर निषेधो विधेयतया प्रतीयते समासाभावात् । तेन च षष्ठो बाण इति, भर्तुर्दप ध्यर्थमिति, न कृता सन्नतिरिति च वाच्यम् । यत्र विशेषविधान तन निषेधस्य गुणीमावेऽपि न दोप । यथा- 'अपूत पूतता याति यस्मिन्मनसि सस्थिते । वपुस्तपातु कसारे रमार्जितमुचिकणम् ॥ अत्रापूतत्यादिकमनृद्य पूतत्वादिक विधीयते । द्वितीय त्वमे प्रक्ष्यते । 'अकार्यमित्रमीशान स्मरन्कृष्ण भजामृतम् ।' अन कार्य विनेव मित्रमिति विवक्षितम् । अकार्येषु कुकर्मसु मित्रमिति विरुद्धा धिय जनयति । एव 'भवानीपति प्रियतम' इत्यादिकमपि पत्याध न्तरधीजननाडुएनेव । अथ समासगतं श्रुतिकटु यथा- 'प्रचक्रमे विक्रमविक्रय अवा सुवक्रयासौ रतिचक्रमक्रमात् । मुनिपुरष्टयनकटाक्षसौष्ठया गोष्ठाधिराजस्स मुवे विसष्टुले ।' एवमन्यच्च परीक्ष्यम् । रति-उदयतीति । कृष्णस्वगतोक्ति । शशी उदयति श्रीराधामासन्मुखमण्डल नोदयतीति योयम् । एषमप्रेऽपि यदुतम्--'अप्राधान्य विधेयेन प्रतिधे प्रधानता । प्रसज्य प्रतिषयोऽसी क्रियया सह यन नन ।। इति । अन्न विवक्षितविधेयानुपस्थितिस्त द्वीजम् । अथ विरुद्धमतिकदुदाहरति-अकार्येति । कार्यस्याभावोऽकार्य तेन मिन मनिममिनमध्ययीभावे रक्षणानुसधाने विनम्यात पुरुषण झरिति कुकार्यप्रतीति. रित्याह-अफायप्षिति । मनोपशोक्नविरोधिन कुकर्ममिनलस प्रतीसिरिलय । "समासावयवस मनो निन्दायकत्वात् । यदुक्तम्-'सत्सादृश्य तदन्यत्व नदल्पत्व विरो धिता । अप्राशस्त्समभावश्च ना घट प्रकीर्तिता ॥ इति । प्रकृतायतिबन्धकीभु ताप्रकृताधीमनक विरुद्धमतिकृत् । स्फुटमन तवी । विरुद्धत्व च प्रकृतन्यकार प्रत्यायरत्वम् । एक षोडशपददोषा दर्शिता प्रचामे इति । विपरीतरति सहयो ·७ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। अपास्प च्युतसंस्कारमसमर्थ निरर्थकम् । वाक्येऽपि दोपाः सन्त्येते पदस्यांशेऽपि केचन ॥ ४ ॥ क्रमेणोदाहरणानि- 'चर्कति मम कार्तायें वक्रर्भावदाय॑तः ।' अत्र वाक्यं श्रुतिकटु । 'लैखैरच्यों विधुः शातं रातु श्यतु च पातकम् ।' अत्र लेखैर्देवैः, विधुः कृष्णः, शातं सुखम्, रातु ददातु, श्यतु कृशं करोतु । एतेलेखादिशब्दाः सुरादियाचिनोऽपि श्लेषादेरन्यत्राप्रयोगादप्रयुक्ताः। 'क्षमाक्षमाधरानन्तमफरध्वजलधिनः । प्लवन्ते शैव्यसुग्रीवमेघपुष्पबलाहकाः ॥' अत्र क्षमा क्षान्तिः, क्षमाधरः क्षमी, अनन्तः शेषः, मकरध्वजः स्मरः, शैब्यः शिबिपुत्रः, सुग्रीवः कपिराजः, मेघपुष्पं जलम्, बलाहको मेघः । एतैः प्रसिद्धैः पृथ्वीगिरिवियदर्णवाश्चत्वारो भगवदश्वाश्चाप्रसिद्धा निहन्यन्ते । 'देव त्वमसि कुविन्दः पटयसि च गुणान्प्रतिक्षणं चित्रान् । कीर्तिस्तव प्रियासौ प्रतिवेश्म कथं दिगम्बरा भ्रमति ।।" मिथो वर्णयन्ति । असी राधा विक्रमस्य विक्रयोऽव्ययो यत्र तादृशं रतिचक्र प्रचक्रमे आरेभे। क गोष्टाधिराजस्य सुते।अफ्रमात् । स्वक्रमविरुद्धं पुरुषक्रममुपेत्येत्यर्थः । कीदृशी सुनिष्ठुरं यथा स्यात्तथा च्यूतं निक्षिप्त कटाक्षसौष्ठवं यया सा। कीदृशे । विसंष्टुले खरीति हित्वा स्त्रीरीत्या स्थिते । वाक्ये पददोषानतिदिशति-अपास्येति | साकाहुनानापद. वृत्तिोपो वाक्यदोषः । च्युतसंस्कृतासमर्थनिरर्थकानां खभावादेवान्वयवोधे खरूपा. योग्यानामन्यावोधने पदान्तरविरहप्रयुक्तत्वविरहेण साकाहत्वाभावान वाक्यदोपतेति तेषां वर्जनम् । वर्कर्तीति । मधुमङ्गल: कृष्णमुपहसति भावदा_तो दृढप्रणयात् । लेखैरिति । कश्चित्कस्मैचिदाशिर्ष दत्ते । क्षमेति । गच्छन्तः श्रीकृष्णस्य स्पन्दन वीक्ष्य कश्चित्कविवर्णयति । चत्वार इति। पृथ्ब्यादयो भगवदश्वाश्चेति संवन्धनीयम् । देवेति । युधिष्ठिर कश्चित्कनिः खाति । कुं पृथिवीं विन्दतीति कुविन्दो राजा जाति: विशेषस्तन्तुवायश्च । पटयसि पहन पांच करोपि। गुणान् विद्यादानदयादीन् सूत्राणि च । १. पुस्तकान्तरे 'तन्वी चर्ति कार्तायें, भावदाळदिदं तव' इति पाट उपलभ्यते.

·७२ काव्यमाला। अत्र कुविन्दादिशदा भूपादादिवाचिनोऽपि तन्तुवायाधर्थप्रतीतेरनु- चितार्थाः। 'विष्णुस्यन्दनपर्णानां पृषदश्वेन धाविताः । निपेतुः काश्यपीकान्ता कौण्डिन्याः करपीडने ॥ अन्न विष्णुस्यन्दनादिशब्दा विष्णुरथादिशब्दवद्गरुडाद्यान्न बोधयन्ती- त्यवाचकास्ते । पर्णाः पक्षाः, पृपदश्वः पवना, धाविताः कम्पिताः, काश्य- पीकान्ता भूपतयः, कौण्डिनी रुक्मिणी, करपीडनं विवाहः । 'अमेहनादपानाच खिद्यतेऽसौ तपोधनः । अनामेहनादिशब्दाः खेहनाधभाववाचिनोऽपि व्यवायादिप्रत्ययाह्रीडा- बोधिनः । 'कृतप्रवृत्तिरन्याथैः कविर्वान्तं समश्नुते ।' अत्र प्रवृत्तिवान्तशब्दौ विडुत्सर्गादिप्रतीतेर्जुगुप्साबोधिनी । न चैवं 'माधुर्यमुद्वमति मूर्तिरियं मुरारेः' इत्यादौ दोपः । गौणवृत्तितायां तद- नहीकारात् । 'शुभक्षयं पितृवनं जीवितेशाय सा ययौ ।' अत्र मालालयं पितुरुधानं कान्तं द्रष्टुमागतेति विवक्षितम् । महल- नाशश्मशानयमप्रतीतेरमगलबोधिता । 'एप को भूतिभिर्भाति दोपाकरनिभी नृपः ।' अत्र किं भूतिदोपाकरशब्दी संपञ्चन्द्रवाचकौ, किंवा भस्मापराधखनि- योधकाविति प्रकरणाभावात्संदेहः । 'परमन्नमयादिभ्यश्चतुर्थोऽयमधीयते । तमानन्दमयं कृष्णं भजन्नमृतमामुयात् ।। दिगम्बरा दिग्व्यापिनी वियवा च । अथ कथमित्यनेन तन्तुवायत्वारोपतिरस्कारव्य- तिः । विष्णुस्यन्दनैति । रुक्मिणीहरणे गरुडपराक्रमं शुको वर्णयति । तदनही. कारात् दीपाखीकारात् । शुभक्षयमिति । जीवितेशायेति चतुर्थी । 'फियार्योपप. दस कर्मणि स्थानिनः' इति पाणिनिस्मृतेः। तथैव विवृतं वृत्तिकृता-कान्तं दृष्टुमिति । एपक इति । प्रकरणामावात् स्तुतिनन्दा धेति संशयः । परमिति । एतेऽनमयादयः पञ्च शब्दास्तैत्तरीयशालायामानन्दवास्यां देहादिषु रूढिशब्दा: परिभाषिताः । विज्ञान- . क .

·७ परिच्छेद] साहित्यकौमुदी। ७३ अत्रान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयशब्दा शरीरादिजीवान्ताना च- तुणी वाचका । आनन्दमयशब्दस्तु परस्य ब्रह्मण । एते च वेदान्तशास्त्र- मात्रप्रयोगादप्रतीता । 'हित्वा गल्लोक्तिमीशाय भल्ल खानादिक कुरु ।' अत्र गल्लादिशब्दा ग्राम्या । 'वास प्रवालचरणैरुन्निद्रा सखि वर्तते । धनप्रसवजातानामटवीति विभावय ॥" अत्राम्बरमणे सूर्यस्य किरणै प्रफुल्ल जलजाना विपिन शोभत इति नेयार्थ वाक्यम्। 'आकल्पस्य न कस्यैता विलोक्य मुरवैरिण ।। रज्यत्यपूर्वघटना मानस किल माधुरीम् ॥' अत्राकल्पस्य माधुरी विलोक्य कस्य मानस न रज्यतीति सबन्ध क्लिष्ट । 'कृष्ण त्व राजपुत्रोऽसि साप्रत तव रक्षणम् । न पुन कुलरामाणा वस्त्रभूपादिमोषणम् ।।' अत्र राज्ञ कुलस्य चेति सबन्धों विधेय उत्कर्षधीहेतुत्वात् । समासेन तु तस्यावश्य न्यग्भाव । 'सौभाग्यमेतदेवास्य यत्कृता प्रणति सताम् ।' अत्र सौभाग्य विधेयम् । तच्च पूर्वनिर्देशेनानुवाद्यमिव जातमिति विधे- याशाविमर्श । यदुक्तम्-- मयशब्दस्य जीवचैतन्यवाचकत्व सूनभाध्यादौ निरूपितमस्ति ॥ हित्वेति । काचिद्गु- जरी प्रगल्भा दृती श्रीराधामाह-गलोक्तिमपार्थबहुकथाम्। इशाय प्राणनाथाय। कृष्णा- थमित्यर्थ । भल्ल समीचीन खानादिक भक्षपयादि ॥ वास इति । अत्र वास प्रवाला दिपदरम्पररत्नादिपदानि लक्ष्यते । तेषु लक्षणा न समवति रूढिफलयोरभावात् । आकल्पस्येति । अनासत्तिज्ञानविलम्वादन्वयज्ञानविलम्बस्तद्वीजम् । विधेयाविमर्शमु दाहरति-कृष्ण त्वमिति । गोपकुमारीणा कृष्ण प्रतीयमुक्ति । न्यग्भावो गुणी भाव । सोभाग्यमिति । एतत् सप्रणतिरूप तन सौभाग्यत्व विधीयते। तनानूध विधेययो पौर्वापर्येणोपादाने तथा प्रतिपत्ति । यदुक्तम्-यच्छन्दयोग प्राथम्यमित्यादि। अन तदभावादविमृष्टविधेयाशता अथ सत्यपि पापियोपादाने अथिद्विधेयत्वानुपस्थि ·काव्यमाला। यथा- 'अनुवादमनुस्त्वैव न विशेयमुदीरयेत् । इति । अनुवाद्यविधेमो हि सिद्धसाध्यभूती पूर्वपश्चादायेन निर्दिश्यते । यथा-- 'बामणः पण्डितः साति सौजन्यादिगुणार्णवः । अत्र ब्राह्मणत्वं प्रसिद्धम्, पाण्डित्याद्यप्रसिद्धम् । यथा वा- 'तवानन्दकरो योऽसौ कृष्णः सखि समागतः ।' अत्र 'सखि, स दृश्यताम्' इति वाच्यम् । यचदोनित्यसंबन्ध इति न्या- यात् । प्रक्रान्तयच्छन्दनैराकाझ्याय तच्छदस्यावश्योपादेयत्वाच्च । नन्ददाशब्देनैव नैराकामयम् । इदमेतददःशब्दानां तच्छब्दसमाना- र्थकत्वात् । मैवम् । यच्छदसनिहितानां तेपाभनुयायत्यप्रतीतिकृत्वात् । व्यवहितैस्तु तैराकासचं स्यादेव। 'तवानन्दकरः कृष्णो योऽधुनासो समागतः ॥ तच्छन्दसंनिधाविदमादयः प्रसिद्धि परामपन्ति । यच्छन्दसंनिधौ त. च्छन्दश्च । क्रमेणोदाहरणे-- 'यस्त्वदानन्दनः कृष्णः सोऽयं सखि समागतः ।, 'यत्तत्कृष्णस माहात्म्यं वक्तुं तत्केन पार्यते ॥ हापि तदोषत्व स्थादित्युदाहरति यथा वेति । दन्तवक निहल श्रीकृष्ण मामा- गते मूठिनों राधा सत्यो बोधयन्यो यन्ति । प्रशन्तो यच्छन्दो योऽसाविति। नैरा- काहर्ष नरपेश्यम् ॥ आमदते-नन्विति परिहरति-मैमिति । यच्छन्दराभोषणे- पात्तानामिदमादीनां प्रसिद्धिमात्रपरामर्शितयानवायत्मप्रायकत्यादित्यर्थः । अत्रेदमा• दीनां सार्वत्रिक तरछन्दसमानार्थकत्वं नास्ति किंतु मच्छन्दनिर्दिष्टवाक्यापरामर्श एवेति योध्यम् ।। क्वविदिदमादीनां तच्छन्दस्य र प्रसिद्धिपरम्मकत्वं दृष्टमित्याह-तच्छन्द संनिधाविति। अत्रेदमादयस्वच्छब्दच समानालेङ्गविभक्तिकतकपास्योपासा योध्या। तेन 'चकास्ति वर्णगाराही' इत्यादी लिङ्गादिभेदात् प्रतिद्धनं ओधः । किंतु विधेयत्व. सैपेति सेयम् । यस्त्वदानन्दन इति । अयं प्रसिद्धः १ यत्तदिति । तत् प्रसि- दम् । पार्यते शक्यते ॥ ननु यत्तदोरेकतरसोपादानेऽपि निराकाहा प्रतिपत्तिः कापि वीक्ष्यते तथा प्रकृतेऽपि स्यादिति चेत्तर योमियो नरपेक्ष्य प्रति नियतस्थान एन .

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७५ यत्र तु यचदोरेकतरस्यार्थत्वं संभवेतत्रैकतरोपादानेऽपि नैराकारचं स्यात् । तथाहि उत्तरवाक्यस्थो यच्छन्दः सामर्थ्यात् पूर्ववाक्ये तच्छब्दं नाकासति । यथा- 'जयति श्रीपतिर्यस्य किङ्करा द्रुहिणादयः ।' पूर्ववाक्यस्थस्तु परत्र तमाकासत्यसामर्थ्यात् । यथा- 'वाच्छितं निजभक्तेभ्यो यो दत्ते सेव्यतां हरिः।' अत्र स सेव्यतामित्युक्तौ नैराकाट्यम् । प्रक्रान्तप्रसिद्धानुभूतार्थविषयस्तच्छब्दो यच्छब्दं नाकासति। क्रमेणोदाहरणानि- 'स कृष्णो मथुरां गत्वा हत्वा कंसमसत्तमम् । यदूनां निजनाथानां परमर्धिमवर्धयत् ।। 'दुःखं हरति भक्तानां करोति परमां मुदम् । हेतुं नापेक्षते कंचित्स विष्णुः प्रणतिप्रियः ।।' 'कदा तमहमीक्षिप्ये सदानन्दमयं गुरुम् ॥' द्वयोरुपादाने नैराकासयं प्रसिद्धम् । क्वचिदनुपादानेऽप्यार्थत्वम् । यथा- 'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुच ।' 'नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ।' सर्वप्रेति बोधयन्प्रकृते विधेयत्वानुपपत्तिं द्रढयति-यत्र वित्यादिना । गुरुमित्य- न्तेन सामर्थ्यात् । नैराकाइयकृतियोग्यत्वात् ॥ जयतीति । अत्र स इति नापेक्ष्यते । क्रमेणेति । स इति । शुकोक्तिः । स पूर्वप्रतीतिविषयः ॥ दुःखमिति । शिष्य गुरुरुपदिशति । अत्र संसारच्छेदपूर्वकपरमानन्दरूपाय फलाय प्रणतिमान नाहतीति निर्हेतु तत्र प्रवृत्तिरिति । स श्रीभागक्तादिशास्त्रमसिद्धः॥ कदेति । शिष्यः खगत- माह । त• मदनभूतज्ञानवैराग्यकारुण्या दिगुणगण गुरुम् ॥ द्वयोरिति । प्रसिद्ध यदु- वाच न तन्मिथ्येत्यादौ । किच एकत्र विधेयत्वबोधिनो नान्यन प्रसिद्धिपरामशिलम् । यथा--'न केवल यो महतो विभापते शृणोति तस्मादपि यः स पापभाक् ।' अट स इत्यस्य पूर्वपत्पदार्थविधेयत्वबोधिन उत्तरनापि तथेति न प्रसिद्धिपरामर्शित्वम् । अतएव तच्छन्दान्तराग्रहेऽपि नैराकाद्यमिति ॥ कचिदिति । द्वयोरित्यर्थात् ॥ न म इति ।

·काव्यमाला। अत्र योऽस्ति स भारस्य शमयितेति गम्यते । पूर्वयाक्यस्मयच्छब्दवीप्सायाः परवाक्यस्थतच्छब्दवीप्सापेक्षवेति में नियमः । परस्थैकतच्छन्देन चीप्साप्रतिपाद्यस्य समर्थनात् । यथा- 'पापिठेन मया यद्यत्पापमाचरितं शुभे । तद्विनाशय देवि त्वं गड़े भुवनपावनि ।' अत्र यद्यदिति येनकेनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितं तथा- भूतमेव तदित्यनेन परामृष्टं परस्थितिसामर्थ्यात् । यच्छब्दसंनिधाविदमादीनां लिङ्गविभक्तिभेदेऽपि नैराकाइयमेव । 'चकास्ति स्वर्णगौराही येदं भुवनभूषणम् । चन्द्रश्चकास्ति यस्तेने तापिताः पथिकाशनाः ॥' 'तव गोविन्द भक्तस्य मातरिश्वा ललाग यत् । पावनो मयि तेनाहं कृतार्थः करुणाम्बुये ।' अन वाक्यं वा तव मातरि ललाग' इति विरुद्धधीकृत् । अथ पदांशेऽपि यथासंभवं क्रमणोदाहरणानि- 'भक्तत्वात्समशीलत्वात्साधुत्वाच प्रियोऽसि मे। खसिद्धये मोक्षलब्ध्यै च तवाहं संस्थितो वृणु ।' अत्र त्या त्वादिति चैध्य इति च पदांशाः श्रुतिकटवः । 'धातुमचा गिरेवीक्ष्य चक्षुषामुत्सवं कुरु ।' अत्र मतेति क्षीवार्थेन निहतार्थः । चक्षुपामिति बहुत्वं निरर्थकम् । 'विजेयस्तत्र कृष्णेन मागधो मागधोऽभवत् ।' विरिझोक्तिः । हे उवि न नियम इति । यापदार्धस्तत्पदेन परामृश्य वैक नियमः न तु यावन्तो यच्छन्दावावन्ततच्छन्दा इति भावः । तेन यां या प्रियः प्रेक्षत वात- - राती सा सा दियानममुखी यभूध' इति वीप्सापि सिद्धा । तथाभूतमिति । एकदा सक्कलपापे नाशान्दयसंभवान वीसा ॥तयेति । मातरिश्वा पवनः । अनेति । वा कुकुरः ।। अथ पदांशेऽपीति । खसिद्धथै धनावाप्तये । सस्थितः प्रसन्नतया पुरोक्तों ! वृणु अयि । धातुमत्तो रिकादियुकाराम् । विजेयो विजित इत्यर्थः । t ·७७ ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र विजेय इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः । 'यस्यातिपेलवैर्वाक्यैर्मनोऽस्माकं विपूयते । कृष्णार्थी स कथं दुष्टैरभिप्रेतो भविष्यति ।। अत्र पेलपूयमेतशब्दाः क्रमाद्रीडादिबोधकाः। 'अयं भक्तचरो वाक्यबाणैरपि सुदुर्जयः । तदेनमुदयं वाञ्छन्भज राजन्प्रतिक्षणम् ॥' अत्र किंपूर्व भक्तः, उत भक्तेषु च रतीति संदेहः । वाक्यशब्देन गीःशब्दो लक्ष्यते । तेन नेयार्थः पदांशः । गीर्वाणश- ब्देन पूर्वमुत्तरं च पदं परिवृत्तिं न सहते । पयोध्यादावुत्तरपदमेव, वड- वाम्यादौ तु पूर्वपदमेवेति बोध्यम् । अप्रयुक्तनेयार्थयोरसमर्थान्तःपातेऽपि विभागप्रदर्शनं स्पष्टार्थम् । शब्दानां सर्वथा प्रयोगेऽसमर्थत्वम् । विरलप्रयोगे निहतार्थत्वमनेकार्थविषयम् । अप्रतीतत्वं त्वेकार्थस्यापि शब्दस्य सार्वत्रिकप्रयोगविरहः । अथ वाक्यमात्रगतान्दोपानाह- प्रतिकूलवर्णमुपहतलप्तविसर्ग विसन्धि हतवृत्तम् । न्यूनाधिककथितपदं तत्साकर्ष समाप्तपुनराचम् ॥५॥ अर्धान्तरैकवाचकमभवन्मतयोगमनभिहितवाच्यम् । अपदस्थपदसमासं संकीर्ण गभितं प्रसिद्धिहतम् ॥ ६॥ मागधो जरासन्धः । स च कृष्णेन तन समरे विजितः पराभूतः सन् मागधो वंश. शंसक: अभवत् । प्राणत्राणाय स्तवमकरोदित्यर्थः । कृत्यप्रत्यय इति । तव्यानीयर- केलिमरक्यप्यत् एते कृत्यसंज्ञकाः पाणिनीयानाम् ॥ भक्तिमार्गोपदेशिनः कस्यचित्सा- धोजनसहं निशम्य कदिाह-यस्येति । पेलवै: कोमलैः । विपूयते विशुद्धं भव- ति । दुष्टैरभिप्रेतो दुष्टाभिप्रायाक्रान्तः । कथं भविष्यति । न चैवं संभवेदिति भावः । अन सरन्दः पुंव्यञ्जनस्य, पूयशब्दो व्रणलेदस्य, प्रेतशब्दो मृतकस्य, किमिति । चरडिति चरतीति वा प्रकरणाभावेन संशयः ।गी शब्दो लक्ष्यत इति। तदैव गीर्वाणस्य देवस्य प्रतीतिरित्यर्थः । उत्तरं च पदमिति । शरपदेनापि देवस्य प्रतीत्यभावात् । पयोध्यादाविति । पयोधरादिशन्देनापि पयोधेरप्रत्ययात् । बड़वे- ति । अश्वान्यादिना वडवामेरप्रत्ययादित्यर्थः ॥ अप्रयुक्तति । विवक्षितार्थप्रतीति- शन्यत्वमसमर्थत्वम् । तच तयोरपीति भावः ॥अथेति मात्रपदात्पदतदंशयोात्तिः। - । बोधकः । अत्र

·काव्यमाला।
भग्नमक्रममक्रमममतपरार्थ च वाक्यमेव तथा ।
एकविंशतिविधं वाक्यं दुष्टमिति संबन्धः ।
तत्र वर्णानां रसानुगुण्यवैपरीत्यं प्रतिकूलत्वम् ।
यथा-
-
'प्रचक्रमे विक्रमविक्रय अवा' इत्यादि । अत्र गृहारे पतिकूला वर्णाः ।
एवं वीरादी माधुर्यादिव्यञ्जकास्तथा ।
उपहत उत्वं प्राप्तो लुप्तो वा विसगों यत्र तदिति द्वयम् ।
यथा-
'श्यामोऽभिरामो रमणो धानोऽवनति हरिः ।
उत्क उन्मद उत्तप्तस्तदेतं सुखयालि हे ॥'
सन्धेरूप्यं निधा-विश्लेपोऽश्लीलत्वं कटत्वं चेति ।
क्रमेणोदाहरणानि--
'दलिते उत्पले एते अक्षिणी अमलागिते ।
वलादाकर्पतस्तन्वि मम ईक्षणषट्पदौ ।'
अत्र प्रगृह्यादिहेतुकः सन्धिविश्लेषोऽसकृदेव, छन्दोभङ्गभयान्निजे-
च्छाकृतस्तु सकृदेवेति तथोभयं दर्शितम् ।
'स चोदयति तिग्मांशुनिंद्रां सुविधुना त्यज ।'
अत्र चोदयतीति सन्धेरश्लीलत्वम् । मुश्वेति तु कटत्वम् ।।
तथा दुष्टमित्समः ॥ तत्रेति । तद्रपरीत्यमाखादोबोधप्रतिवन्धित्वम् । ननु श्रुतिकदत्वेन
सहास्य सांकर्यम् । मेवं तत्र परुपवर्णमात्र दुष्टम् । इह तु मुफुमारा अपि वर्णा रोद्रादी
दृष्टा इति भेदात् । उपमेययांकऽप्युपाध्यांकर्यादिति भाः। प्रतिकूलवर्णादिषु पञ्चम
पतत् प्रकर्षे च बन्धशैथित्यकारित्वं तबीजम्, गाढवे बन्धस्य चमत्कारात् ॥ उपहत
इति । उपटतविसगै लप्तविसर्गे च वाक्यमित्यर्थः ॥ श्याम इति । मानिनी श्रीगयां
विशाखाह । अवनति प्रणतिम् । आलि हे हे सखि ॥ दलिते इति । राधां प्रति
निजाशक्ति कृष्णो वति । अत्र प्रगृह्यादीति । "ईदेविवचनं प्रगृह्यम्' इसधिका-
राए। 'तप्रया अचि नित्यम्' इति सन्धिनिषेधः । आदिपदादन्येषां सन्धिनिषेध
कानां संग्रहः । सफदेवेति । तथैव कविसमयात् ॥ स चैति । प्रातर्मिजकुादा-
गत्य मन्दिरे सुप्तांराधां विशाखा जागरयति। हे मह। व्युतसंस्कृतित्व चार चोध्यम् ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ७९ वृत्तस्य हतत्वममाप्तगौरवान्तलघुत्वं रसप्रतिकूलत्यं लक्षणानुसरणोऽप्य- श्रव्यत्वं च । क्रमेणोदाहरणानि- 'शशिमुखि सखि राधिकेऽधिकासि गुणविभवेन समस्तसुन्दरीभ्य । त्वयि निहितमना मनागपि श्रीव्रजपतिसूनुरुपैति नान्यपार्श्वम् ।' अत्र प्रथमपदान्तेऽसीति लघुवर्णविन्यासो वृत्तस्य हतत्वं बन्धशैथिल्या- धनक्ति । 'पादान्ते लघुर्गुरुर्वा' इति वाक्ये न लघोरपि यद्गुरुत्वं तत्सर्वत्र द्वितीयचतुर्थपादविषय प्रथमतृतीयपादविषय तु वसन्ततिलकादावेवेति बो- ध्यम् । तेन सीत्यत्र त्वमिति युक्तम् । एवमार्यासु चोक्तगणविरोधा- त्प्रेक्ष्यम् । . 'अयि मयि मानिनि मा कुरु मान वितर मृगाक्षि निजाधरपानम् । जीवतु दयितजनो हरिरेप प्रतिगतविरहजदु खविशेष ॥' अत्र पज्जटिकावृत्त विप्रलम्भप्रतिकूलं हास्यव्यञ्जित्वात् । 'इह मुरहरान्यत्कि भाव्य भवत्पदसेवनात् ।' इह पष्ठे वर्णे परपदसन्धानकृतायतिरश्रव्या ॥७॥ 'कुमलमुखि विचित्रस्यावधि कोऽपि दृष्ट- स्तरणिदुहितृतीरोपान्तमद्य प्रयान्त्या । नवजलधरधामश्यामलोऽयं किशोर कलयति जलकेलि मत्तमातगकेलि ॥ स चोदयतीत्यनेकपदावलम्येनाद्वाक्यदोपता । एव परन च ॥ वृत्तस्येति । वृत्त छद । लक्षण छन्द सूनम् ॥ शशीति। विशाखोक्ति । अतस्त्वयीति । अन्यपाध्यमिति। सधनान्नी त्तिमार्ने पुवद्भाव ॥ अर्याति । कृष्णोक्त । प्रातगतो. नष्ट' ।। अश्रव्या थोतुमन: । न्यूनाधिककथितपदमुदाहरति-कमलमुखीति। विशाखा प्रति श्रीरा- धिकोक्तिरियम् । स्पष्टार्थं पद्यम् । पदशब्दस्य प्रत्येकमन्वयान्यूनपदं अधिकपद कथित पद चेति त्रयम् । न्यूनपदमित्यर पदशब्दो वाचकपर । द्योतकन्यूनत्वे त्वनभिहिन- वाच्यतेति तस्माद्भद । अन मयेति पद न्यूनम् । माकाइत्व तद्वीजम् । नवनलधर- भामेसनेनैव इयामलताया प्राप्तेखत्पदमधिकमित्यर्थ । आकाहाविरह स्फुटमेव ।

·काव्यमाला। अत्र पूर्वाधे मयेति पदं न्यूनम् । तृतीये पादे श्यामल इत्यधिकम् । चतुर्थे केलिरिति कथितं च । 'प्रोज्वलज्वलनज्वालाविकटोरुसटाछटः । श्वासाक्षिप्तकुलक्ष्माभृत्पातु वो नरकेशरी ।।' अत्रानुपासप्रकर्षः क्रमेण पतितः । 'नाशयन्निविडध्वान्तं भासयन्पृथिवीतलम् । उदेति सखि राकेशस्तापयन्पथिकाङ्गनाः ।। अन वाक्यसमाप्तायपि चतुर्थयादः पुनरुपात्तः । अर्धान्तरे एकं वाचकं यत्र तत् । यथा-- 'चन्द्रश्चन्द्रिकया भाति भासयन्कुन्दशुभ्रया । विश्वं मा कुरु वामाशि मानं पादानते हरौ ।' अन विश्वमित्येकं पूर्वार्धस्य वाचकं पदमुत्तरार्धादौ कृतम् । . यथा वा-- 'किमयं विधुरा भाति किंचैतद्वदनं नु किम् । मदिरद्वितयं किंवा चित्रे ते नयनायम् ।।" अत्र परार्धस्यैक किमिति वाचकं पदं पूर्वार्धान्ते । मतयोग इष्टसंबन्धः स यत्रामवन् । तद्यथा--- . तबीजम् । कैलिरिति कथितं चेति । एक पदं द्विः प्रयुक्तमुद्देश्य प्रतिनिदेश्ययो- रभेदप्रत्यभिज्ञानाय प्रश्ते तु तन्न विवक्षितम् । सत्यपि अर्थभेदतात्पर्य पदैकत्वदो- पादपैक्यप्रतिभासतीजम् ॥ प्रोज्ज्यलदिति । राजानं प्रत्याशीर्वादः ! सटा सिह- शिरोरुहा छटासमूहः । अत्र क्रमेणेति स्फुटमतुत्रासापक इत्यर्थः । पूर्वापेक्षया बन्धश- पिल्यं तद्बीजम् ।। समातमन्वययोभजननानिराकाङ्कमपि विशेष्य पुनविशेषणतयका- या वृत्त यत्र तत् समासपुनरात्तम् । तदुदाहरति-नाशयन्निति । अनाका. शान्तरकल्पनेन शाब्दबोधविलम्बन तबीजम् । अधेति । एकमद्वितीयमनन्वित वा ।। चन्द्रश्चन्द्रिकयेत्यादि । अनार्यान्तरपतितस्य पदस्योपस्थितिविलम्वादन्वयधी- विलम्वस्तबीजम् । मतयोग इति । अभवदिसंबन्धः । विवक्षितान्वयासंभव इति यावत् । तेत विधेयाविमर्श नातिव्याप्तिः । सन्न रचनान्यथात्वे विवक्षितसंवन्धोपपत्तः ।

·७ परिच्छेद] साहित्यकौमुदी। 'या जयश्रीमनोजस्य यया विश्व विभूषितम् । या पद्माक्षा विना प्राणा वृथा मम कुतोऽद्य सा॥' अत्र यच्छब्दनिर्दिष्टाना वाक्याना मिथो नैरपेक्ष्याचदन्त पातिना पद्मा- क्षीशब्देनान्येपा सबन्ध कविभिरभीष्टोऽपि न घटते । 'या विनामी वृथा प्राणा पद्माक्षी सा कुतोऽद्य मे ।' इति तच्छन्दवाक्यान्त पातित्वे तु सर्वैरपि यच्छब्दनिर्दिष्टेर्वाक्ये सबन्धो घटते । A यथावा- 'प्रेमोच्चय पय पूरो हर्षाद्या किल वीचय । भक्तहृत्सरसीहसश्चकास्ति मधुसूदन ।' अत्र सरसीशब्दस्य समासेन न्यग्भावाचदर्थ सर्वेनं सबन्ध्यते । विधे- याविमर्शेऽविमृष्टोंऽशो दुष्ट , इह तु प्रधानीभूतस्य सरसीपदार्थस्य प्राधान्येनाप्रत्ययात् । सर्वस्यापि पय पूरादिपदार्थस्य तदङ्गतयाप्रतीतिरिति सर्ववाक्यार्थविरोधावभास । यथा वा- 'वीक्षसे यत्कटाक्षेण तन्वि धन्वी तदा सर ।' अत्र यदित्यस्य तदेत्यनेन सबन्धो न घटते। वीक्षसे चेदिति तु युक्तम् । वैभक्तिकोऽन्वयबोधतान भवेदेव इह तु सोऽपि नेति विशेषाच्च । तदसभवश्च क्वचिनिरा- काहतया क्वचित्त्वयोग्यतयेति बोध्यम् ॥या जयश्रीरिति । राधाविरहिणो द्वार्वती स्थस्य हरेरुक्ति । अनथा यया यामित्येषु विशेष्यस्य पद्माक्षीमियेतस्य प्रवीतिन स्यात् । भिनविभक्तिकयो पदयोरभेदा वये स्वरूपायोग्यत्वात् । या विनामीति सबधो घटत इति विधेय वपरामर्शतच्छन्दविशेष्यत्वे सतीत्यर्थ । विभक्तिविपरिणामेनानान्वय' सभवे 'दित्यस्तोगदाह-यथा येति । अत्र वाक्यम्य एव सरसीशब्दस्य सवध क्वेरभिमत सत्तायत् समभिव्याहारपिशेषरूपाकावाभावान घरत इत्याह-अत्रेति । न्यग्भावात् विशेषणवेनाविततया विलेपाभावार । तदर्थ सरसीपदार्थ । सर्वं पय पूरादिभि । 'सरस' इति युक्त पाठ । विधेयाविमर्शादस्य भदमाह-विधेयेति । वीक्षसे य दिति । मानिनी प्रति कृष्योक्ति । अत्र यदिति न कालायकम् । तेन यत्तदापदयोर भेदा वयो न समवति । योग्यताविरहात् । दिवापिरह्मभूय काचित्साय मिलित ·काव्यमाला। यथावा- 'मुश्चति त्वयि शोः पदवी मे येन येन शृणु यद्यदयाप्तम् । जीवनेन कटुता मरणेन प्रार्थ्यता प्रियतया परिवाद । अन शृण्विति क्रियायाः कर्मापेक्षत्वे जीवनादेद्वितीयान्तत्वं मतम् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वे तु प्रथमान्तत्वम् । तदुभयाभावादभवन्मतयोगः । 'निन्दतानेन साधूनां वृन्दानि वचसा तव । बद्धस्पर्धापि मद्वाणी वाणीश्वर विलज्जते ॥ इत्यत्र वाणीधराचार्यनिन्दायां प्रयुक्तायाः साधुनिन्दाया वचसा सहा- संवन्धादभवन्मतयोगतेत्युक्तम् । तन्न । वचोनिन्दामुखेन तन्निन्दाया वैद- ग्ध्याधिक्यव्यजित्वात् अवश्यवक्तव्यं यत्र नोक्तं तदनभिहितवाच्यम् । यथा- अपराधलवं के मे वीक्षसे यत्मकुप्यसि ।' अत्रापराधलवमपीत्यपिरवश्यं वाच्य । यथावा- 'सोऽयं हरिर्मुनिमनोरथदूरवर्ती । अत्र मनोरथानामपीति वाच्यम् । अपेचिकत्वाभावाद्वाचकान्यूनप- दादिः । कृष्णमाह-मुञ्चतीति । अत्र श्रवणरियायाः कर्मान्तरामहात् । पदार्थखरूपाणा वाक्यार्थस्य वा कर्मत्वम् । तर क्रमाद्बाधक्माह-द्वितीयान्तत्वमिति । जीवन कटुतामित्यादिरूपम् । तेषां यत्पदार्थत्वेन त्यात् । प्रथमान्तत्वमिति।जीवन कटुतेत्यादि शुद्धप्रातिपदिकार्थे प्रथमाविमलेरनुशासनात् । निन्दतेति । शाल वा. गीश्वर प्रति वैष्णवस्तरच्यालक आह-हे वाणीश्वर, साधुनिन्दाया प्रतिपायगयाम् । साधु- निन्दायात(स्त्वत्कर्शता(का)या वचस करणंतमेव नतु फ्र्तृत्वमतो पाक्य, दृष्टमिति यदुत्तम् । तन । स्थाली पचतीतिवत्करणे कर्तृत्वारोपात् । आरोपितेन न पाए सभाव्यते ताई मुखेन मुतरा तदिति वैदग्भ्यनिर्भरः । शाब्दबोधविघटिक्त्व तबीजम् । अवश्यति । अवश्यवक्तव्य पदमन योतक चोध्यम् , न्यून पद तु पात्रकामिति भेद । लंयमिति । अन्यधापराधलय नवीक्षसे, अपितु महान्तमपराधमिति प्रती येतेति भाव । मनोरथानामपत्यप्ययं । ससुशयो न केवलबाहरिन्दियादीनामित्येवरूप । स पापेरप्र- .

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा वा- 'पादप्रणतकृष्णाया देवि कोपस्तथापि ते ।' अत्र पादप्रणतकृष्णासीति वाच्यम् । स्थानं पदम् । अस्थानस्थपदं यथा- 'विवाहवेपेण तदा मुरारेर्वभूव या श्रीः कषयन्तु के ताम् । सापल्यभावादिव साभ्यसूया सरखती कापि न तां व्यनक्ति ॥ अत्र तां नेति स्थानस्थितिः । पदमात्रस्यास्थाननिवेशादेव वाक्यमि- प्टार्थप्रत्यायनमन्थरमिति वाक्यदोपता । अस्थानस्थसमासं यथा- 'मानोऽस्त्यचापि नारीपु तन्मां विगिति चन्द्रमाः । फुलकैरवकोशोद्यगृङ्गासिं कर्षति क्रुधा ।' अत्र चन्द्रस्य कुद्धस्योक्तौ समासो न कृतः । कवेरक्रुद्धस्योक्तौ तु कृतः । यत्र वाक्यान्तरपदानि वाक्यान्तरे प्रविशन्ति तत्संकीर्णम् । यथा- 'चन्द्रं मुश्च विशालाक्षि मानं पश्यन्नभोगणे ।' अत्र नभोगणे चन्द्रं पश्य, मानं मुश्चेति युक्तम् । क्लिष्टत्वमेकवाक्यवि. पयमित्यस्माद्भिद्यते। - दादशुपपन्न इत्यर्थः पादमणतेति । अन तथापीसस भिषयास्यासापेक्षत्वादित्यर्थः । पूर्वप्रापेरध्याहारेण परन तयापीसस्थानन्वितत्वेन च शान्दयोधविलम्बनं तद्वीजम् । सूप्रस्थस्य प्रथमपदशब्दस्य स्थानवाचकत्वमाह-~स्थानमिति । पदं स्थानमिति संबन्धः । उप्रधानस्थपदमयोग्यस्थानस्थपदमिलयः । विवाहेति । अत्र नमः क्रिया- योगविलवादमायानुभवविलम्यखबीजम् । मानोऽस्तीति । कुचपर्वतदुर्गतामालक्ष्य नारी मानस्तिष्ठति । अद्यापि मव्युदितेऽपीलर्थः । सन्मो थिगिति चन्द्रलोफिः । अन्य रकः । भोजो गुणो यत्र व्यापसव दीर्घसमासो युफः । स च मुसोको ना सुस्प संभवेन् । २६ तपरीलाद्वाश्यं दुटम् । साहिसाव्युत्पत्तिमानं तदीमम् । यd- स्यादि संपीगंगाभिनयोरनासतिरेवत द्वीजम्।गमिते बयधायकस सापांनुभाव सत्यम् । पंजीणे न सनि भेदः । चन्द्रमिति । मानिनी विगायशी प्रति गीगाम्यम् । - ·काव्यमाला। यत्र वाक्यमध्ये वाक्यान्तरं प्रविशति तद्दर्भितम् । यथा- 'भगवद्विमुखैलाकैतदीयजननिन्दकैः । भणामि भवतस्तत्वं नोचिता वसतिः कचित् ।।" अत्र भवतस्तत्वं भणामीति वाक्य वाक्यमध्ये प्रविष्टम् । प्रसिद्धिहतं त्यकप्रसिद्धिकम् । 'रणितं नूपुरायेषु कूजितादि पतत्रिषु । सुरते माणतादि स्यान्मेघादौ गजितादिकम् ॥ पापे व्योनि च मालिन्यं शौक्लचं हासे यशस्सपि । रत्तात्वं गोधरागादौ नद्यादौ पङ्कजादिकम् ।। पादाघातेन पमिन्याः स्यादशोकस्तु पुष्पितः । ज्योला पेया चकोरेण हंसाधास्तु जलाशये ।। सरस्य धनुरादि स्यात्कौमुमं तस्य वाणतः । युवतीनां कटाक्षाच भिन्नं यूनां मनो भवेत् ।। वियोगतापतोऽङ्गेपु हारः स्फुटति हत्था(!) ।' इत्याद्याः कविसमयप्रसिद्धयः । उदाहरणम्- 'घोरो बारिमुचा रखः समभवत्तिग्मांशुरस्तं गतः ।, अत्र मेयानां गजितमेव कविषु प्रसिद्धम् । रवस्तु मण्डूकादीनामिति प्रसिद्धित्यागः। ममः प्रक्रमः प्रस्तावो यत्र तत् । प भगवदिति । शिष्यं प्रति गुरोरुतिः। प्रसिद्धिहतमिति । प्रसिद्धादन्यत्र प्रयोगः प्रसिद्धिहतः।तन फुत्र किं प्रसिद्ध तदाह-रणितमिति पतत्रिषु पक्षिषु । घोर इति। 'श्रीदामविप्रेण सह श्रीकृष्णस्य गुरुकुलचरितमयो सकथा । तदानीम् । इन्धनानयाकाले इति शेषः । मन इति । मनो विच्छिनः प्रक्रमः प्रस्तावो यस्य तत् । प्रस्तावधाका- हितप्रकारकोऽर्थः । योन प्रकारेण प्राडिदिन्छ तेन प्रकारेण तस्माक्तिरेव भाः। प्रथ- ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा- 'गते निजपदं कृष्णे याता भक्ताश्च तद्धियः ।' अत्र गत इति प्रक्रान्ते याता इति प्रकृतेः प्रक्रमो भगः । तेन याता इत्यत्र गता इति पाट्यम् । न चैवं कथितपदतादोषः, तस्योद्देश्यप्रतिनि- देश्यभिन्नविपयत्वात् । उद्देश्यः प्राक् प्रत्यायितः, प्रतिनिर्देश्यः पुनः प्र- त्याप्यः । तद्वति तु विपये तस्यैव पदस्य सर्वनामो वा प्रयोगं विनादोपः । तथाहि- 'उदेति सविता ताम्रस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतागेकरूपता ॥' अत्र यदि रक्त इति पदान्तरेण स एवार्थः प्रतिपाद्येत, तदार्थान्तर- तयैव प्रतिभासमानः प्रतीति स्थगयेत् । यथावा- 'यशः प्राप्तुं रिपूजेतुं स्वर्गस्य च दिदृक्षया । आराधयति यो विष्णुं शास्त्रार्थ स न बुध्यते ।। अत्र तुमुन् प्रत्ययस्य । 'सुनन्दः कृष्णमामध्य रुक्मिणीं प्राप्य सत्वरम् । अस्यै तद्वृत्तमाख्याय तन्नतः स्वगृहं ययौ ।' अत्रेदमा प्रक्रान्तस्य तेनैव तत्समाभ्यामेतददोभ्यां वा परामर्शो युक्तः, न तु तदेति सर्वनामः। . मोत्यापिताकाहाविषयीकृतेन प्रकारेण पश्चादनुक्ति: प्रक्रमभा इति निष्कर्षः । गते इति । अत्र याता इति गमनस्योपादानेऽपि नानुगतित्वेन प्रतीतिः साभायात् । तेन न तद्धीत्वसंभवः । गता इति कृते त्वनुगतेः स्फुटा प्रतीतिः । ततीति । उद्देशन- तिनिर्देशवतीपर्यः । दोपस्वदप्रतीतिरूप: । तस्यैव पदस्येत्युदाहरति-उदेतीति । वक्ष्यमाण च प्रत्याहत्य मुनिरित्यादि । सर्वनाम्नो चैत्यस्योदाहतिस्तु 'नत्या योगेश्वर वेन दत्तासः सटहं यया' इति । स एवार्थस्वामत्वलक्षणः । तदेति । अन्यार्थतया प्रतीतः सन् घियमन्यथयेदित्यर्थः। यश इति । नुमन् सनोरिच्छयानुत्यार्यत्वेऽपि' तुमुना फलस्यप्रतीतिनं तु रानेलकरूप्यहानिः । 'प्रयातुं च मुरालयम्' इति द्वितीये चरने सति निर्दोषना । मुनन्द इति । शुकोतिः । अर्स रश्मिय । तद्वृत्तं कृष्णवाताम् ।

·काव्यमाला। 'भाति यद्यपि गोविन्द तवालंकृतिसंचयः । तयापि पणज्येष्ठः श्रेष्ठः कौन्नुम एव मे ।" अत्र पर्यायस्य । 'पादौ प्रक्षाल्य विधिना देवर्षेयदुनन्दनः । निवेश्य निजपर्य३ ननाम च स मानदः ।।' अन्न क्रियाकमस नतिरादौ हि वाच्या। 'ससे कापि दधौ वीणां मृदशान्किल काश्चन । तालं काचित्कयाचित्तु गीतं तेने च्युताचितम् ॥" अत्र वचनकमस्य कारककमस्य च । अविद्यमानः क्मो यत्र तदक्रमम् । यथा-- त्वं चं पञ्चेपुसदृशो रम्या मानोश्च सा मुता। श्रुत्येति विपुलां लेभे मुदं नन्दमुतो हरिः ।। अत्र सा चेति चकारस्स, इति श्रुत्वेतीतिशब्दस्य सितौ क्रमः । अस्था- नखं पदं हि झटित्यन्वयं बोधयति नवक्रममिति ततो भेदः । अमतः प्रकृतविरुद्धः परोऽथों यत्र तत् । यथा--- 'राममन्मभशरेण ताडिता दु.सहेन हृदये निशाचरी ।' गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसति जगाम सा ।' अत्र शृङ्गारव्यजको द्वितीयोऽर्थः प्रकृतबीभत्सविरोधादनिष्ट.1 एवमन्यच परीक्ष्यम् । तमतस्तया नमस्कृतः । तदा तच्छब्दैन । भातीति । कृष्ण प्रति मधुबालोक्तिः। इभिनितस्यापि तद प्रकाशादिति भावः । तथाप्यलकृतिज्येष्ठ इति वाच्यम् सादा. वित्ति शुकोतिः । रासे इतिच स्टम् । अविद्यमान इति । यदुत्तरं यम्हो योग्य. स्तदन्यत्र तह इत्यर्थः । सा चेति कृते तस्याः समुचेयता प्रतीतिः । इति शु. स्पति पाव्यम् । इति शब्दस्याव्यवहितपरामशित्वात् । अमत इति । 'यो हार- घीभत्सी तथा वीरभयानको । रोद्राद्भुती तथा हास्यकरणों वैरिणी मियः । इत्युक्तेः । "प्रकृतरसविरुद्धरसम्यक दसर्थ, रामेति । रघुवंशस्थ माश्या । रामो मन्मयो मनो- ·७ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। अथार्थदोपानाह-- अर्थोऽपुष्टः कष्टो व्याहतपुनरुक्तदुष्कमग्राम्या। संदिग्धो निर्हेतुः प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥ ८॥ अनवीकृतः सनियमानियमविशेपाविशेपपरिहत्ताः। साकासोऽपदमुक्तः सहचरभिन्नः मकाशितविरुद्धः॥ ९ ॥ विध्यनुवादायुक्तस्त्यक्तपुनःस्वीकृतोऽश्लीलः । त्रयोविंशतिविधोऽर्थो दुष्ट इति संवन्धः । क्रमेणोदाहरणानि- 'विलोक्य वितते व्योम चन्द्रं त्यज रुपं प्रिये । अत्र विततत्वस्यानुपादानेऽपि वक्तव्यार्थबोधो नेत्यपुष्टोऽर्थः। 'न वंशीकरमासाद्य यमानुजनिभगतः । कस्या विशदतां याति मनो मानपरिप्लुतम् ।' अत्र. यमानुजनिर्यमुना, पक्षे नियमः; 'यमनियमासन' इति गणनक्रमा- दिति कष्टोऽर्थः। कस्यचिदुत्कर्पमपक वा प्रोच्य पश्चात्तदन्यथोक्तिाहतत्वम् । यथा- 'चित्रे न चन्द्रिका रम्या यथा त्वन्नेत्रचन्द्रिका ।' मयनहेतुः कामश्च । निशाचरी ताडकानाम्नी राक्षसी अभिसारिका च । रुधिरमेव चन्दनं रफचन्दन च ॥ गन्धवत्वं पापनाशात्प्तनाकण्ठधूमवत्' । जीवितेशो यमो नायकच । अन शृङ्गारव्यनीभत्सापकर्पस्तद्वीजम् । अथेति । वाक्यदोपोक्त्यनन्तरम् । घा- फ्यायधीपश्चाद्भावित्वादर्यदोषस्य । विरुद्धपद प्रतिद्धया विद्यया चान्वितम्। 'द्वन्द्वान्ते श्रूय. माणः प्रत्येकं संबध्यते' इति न्यायात् । तथा सनियमादीनां चतुणी परिहत्तपदेनान्वयः । विध्यनुवादयोरयुक्तपदेन च। तनापुटत्य प्रकृतानुपचारित्वं चोधोऽपोपकता पुटपभाव- रूप इत्यर्थः । न वंशीति । सदछि मानिनी प्रति दूतीयास्यम् । यंशीकर हरिमासाय वीक्ष्य यमानुजनेनियमस्य महामाशात् मानेन परिप्लुतं व्याप्तं करयास्तरुप्या मनो विवादता मानशून्यतां न याति । अपि तु सर्वस्या इत्यर्थः । पक्षे यमानुज निर्यमुना तस्या भातस्तरात् शीकरगम्युकणं प्राप्य मानपरिप्लुतं सगर्व कस्य जनस मनोऽविद्यदता.' मरिशुद्धतां याति । अपि तु न कस्यापि । अटलप्रवीतिस्तद्वीजम् । फस्यचिदिति । निन्दित्वा पुरस्कृत्य पुनम्तदन्ययाकरणं व्याहतत्वं विशिष्टादतिरित्यर्थः । चित्रे इति ।

·काव्यमाला। अत्र यस्य हरेश्वन्द्रिका नानन्दहेतु , स एव चित्रायाश्चन्द्रिकात्वमारो- पयतीति व्याहतोऽर्थ । 'कृष्णस्य प्रेयसी राधा सौन्दर्यादतिवल्लभा ।' अत्र वल्लभापदार्थः पुनरुक्तः। 'अधं में देहि राजेन्द्रं गजेन्द्र वा युधिष्ठिर ।' जन गजेन्द्रस्य पूर्व याचनमुचितमिति टुक्रमोऽर्थः। 'मत्कायस्तव भोगाय कल्पितो भगवन्मया ।' अन्न ग्राम्योऽर्थः। 'आर्या मात्सर्यमुत्सर्य कार्यमेतद्विचार्यताम् । नितम्या सुश्रुवां सेव्या किंवा क्षितिभृतामिह ॥" अत्र शान्तशृङ्गारिणो को वक्तेति प्रकरणाभावेनानिश्चयात्संदेहः । 'धरण्यां शेरते नित्यमेते क्षत्रियसूनव ।' अत्र नित्यं भूशयने हेतुनोंक्तः। 'शितशूलधरो विष्णुश्वचार समरान्तरे ।' अत्र विग्णोश्चक्रधारणप्रसिद्धिः । शूलविधृतिस्तयाविरुद्धा। यथा वा-- 'पादाघातादशोकस्ते सखि जाताङ्कुरोऽभवत् ।' अत्र पद्मिनीपादाघातादशोक पुप्पं बिभात नत्वड्डरमिति कविप्रसि- द्धिस्तयाकुरविधृतिस्तथा । चिना प्रति हरैरुक्ति । अनुचितेऽर्थे कुविन्दादिपद खार्थोपस्थितिदशायामेवोपश्चोक्य मानस्य तिरस्कारबोध , व्याहते तु यस हरेरित्यादिवाक्यार्थानुसधानानन्तरामेति भेद । पुरसत्ययस्योदाहरण तु यया-'जिलानि त्वन्मुसाझेन जलमब्जानि सययु"। मन मुखेऽजत्यारोपणेनोत्कर्षोक्ति । पश्चान्मुसेन जितत्वादपकर्षोक्ति । पुनस्क्त शब्देन ज्ञात' पुन शब्देनोच्यते । अर्थपुनरुतत्यापुष्टार्थत्वात् । अति सभा प्रो । दुष्क- मोऽनुचितो लोक्शास्त्रविरुद्ध क्रमो यन । अश्वमिति । गजेन्द्रस यहुमूल्यस्वेन तद्- लामेऽश्वयाचनौचित्यात् । व्यावहतादिनये खोकार्थपर्यायस्यव्यवहारव्युत्पत्त्यननु- सधान तद्वीजम् । प्राम्योऽविदग्धोक्तिमिद्ध । भोग सुरासाक्षात्कार । भक्षण तु प्रतीयते इत्यर्थ एव दुष्ट । सहृदयहरिस्य तबीजम् ।आर्या इति । मनिर्णयस्तद्वीगम् । अनुपातहेतुक्ल निर्हेतुक्त्वम् ग धरण्यामिति । अत्र तात्पनिर्णयस्तद्वीतम् ।

·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। विद्या शास्त्रम् । तद्विरुद्धो तथा- 'सदा सात्वा निशीथिन्यामयं जपति पण्डितः। अत्र ग्रहोपरागं विनाधरात्रस्नानं धर्मशास्त्रेण विरुद्धम् । 'अधरे मृगशावाक्षी विनती करजक्षतम् । कण्ठे ताम्बूलरागं च शुशुभे प्रियसंनिधौ ।' एतत्कामशास्त्रेण । एवं शास्त्रान्तरैबोध्यम् । भङ्गयन्तरेण नवत्वं न प्रापितोऽनवीकृतः । यथा- 'जातं कुले धनवतां महतां ततः किं शास्त्रेषु बुद्धिरखिलेषु कृता ततः किम् । पुन्या(ण्या)न्युरूणि विहितानि जनैस्ततः किं विस्तारितं च भुवनेषु यशस्ततः किम् ॥ अत्र तृतः किं ततः किमित्यर्थोऽनवीकृतः । 'कृष्णे रतिर्हि परमं पदमातनोति ।' इति चतुर्थे पादे तु सति . नवीकृतः स्यात् । न चात्र कथितपदत्वं दोपः पर्यायान्तरप्रयोगेऽपि भगवेकरूपतायामसांकर्यात् । यथा वा- 'सदा चरति खे भानुः सदा वहति मारुतः । सदा धत्ते भुवं शेपः सदा धीरोऽविकत्थनः ॥ शितशूलेति । अन प्रसिद्धयनुचोधानुसंधिस्तद्बीजम् । तथा विरुद्वा । शास्त्रान्तरे- वैद्यकवेदान्ताभिः । अन शास्त्राज्ञानप्रतिसंधान तबीजम् ॥ एकमगीनिर्दिष्टानेकार्थत्व- मनवीकृतत्वम् । तदुदाहरतिर जातमिति । अन भगवत्प्रेम विना सर्व विफलमिति भाषः । ततः किं ततः किमित्येकयैव भरपा यह्वोऽया निर्दिष्टाः । न चाप्रेति । कथितप- दरंपत्तस्यैव पदस प्रयोग थिया कोपदम्या मनाचतरेषतुपापामारस्वतला. सेनेत्येवरूपस्य प्रयोगेऽप्येररूपैव भही वर्तत एवेत्यांकर्यम् । नवीकृतत्व दर्शयितुमाह- कृष्णे रतिरिति । अत्र पिष्टपेषणेनाशक्तिसूचनेन या सहदयहृदुवैगस्तद्वीजम् ।. प्रपश्यति-यथा घेति । भविस्थनः सश्नपाशून्यः । अप्रैक्शन्दन बहुशः प्रति- पादनीयोऽर्थः पुरातनयबारामानोरसादेरपर्षक: ॥ नवीकृतत्वे दर्शिते प्रतीतिरनवीकृत. १२ ·काव्यमाला। अन सदेत्यनवीकृतः। 'भानुः सदा युक्ततुरङ्ग एव रात्रिदिवं गन्धवहः प्रयाति । विभर्ति शेपः सततं धरित्री मष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एपः ॥' अन तु नवीकृतः। सनियमपरिहत्तः सनियमेऽनियमः। यथा-- 'कृष्ण त्वं मम पूज्योऽसि दासोऽहं तव केशव ।' अन त्वमेवेति तवैवेति च नियमो वाच्यः । मन्वनभिहितवाच्येऽपे- रभावः, इह त्वेवकारस्येत्यैकरूप्यमिति चेन्न, पूर्वत्र शब्दोचारणानन्तरं दो- पापमासः, इह त्वर्थवोधानन्तरमिति भेदसत्त्वात् । अनियमपरिहत्तोऽनियमे सनियमः । यथा- 'भृत्यस्य मम गोविन्द चेतस्येव सदा स्फुर ।' अत्र चेतस्पेवेति नियमो न वाच्यः । विशेपपरित्तो विशेषेऽविशेषः । यथा--- 'यान्ति नीलनिचोलिन्यो रजनीप्पभिसारिकाः।' अत्र तमिस्राविति रजनीविशेषो वाच्यः । अविशेपपरित्तोऽविशेष सविशेषः । यथा- 'ददाति निजगतेभ्यो रनानि मधुसूदनः ।' त्वस्य त्यादतसदुदाहरति-भानुरिति । पटांशष्टयो रातः पृत्तिजीविका ! Ther प्रजानां यष्ठोऽशो राज्ञ इति हि प्रसिद्धम्। एष सदायुचातुरङ्गत्वादिरूपः अत्र भझ्यन्तरेण प्रतिपादनात् । नूतनवद्भासमानता । सनियमेति । चेतस्येवेति । न चानाधिकपदवं मन्तव्यम् । यत्र सोऽर्थस्तत्पदं विनापि प्राप्यते तदपिकपदम् । यथा याबदुध्यते–'नय 'जलधरधामश्यामल' इति तावदेव नवजलधरधामेति । यत्र तेन न प्राप्यते बित्वन्येन भविवक्षितच सिध्यति तमानियमपरिवृत्तः' इति । अत्र नियमो न चेतःश- दार्थः । सनियमपरिटवादिषु चतुर्यु विपक्षिवानिर्वाहतबीजम् । अनु- ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र सर्व ददातीत्यविशेषो वाच्यः । 'मानं मा कुरु गौराशि कृष्णं जीवय मूर्थितम् ।' अत्राधरसुधयेत्याकासति। अपदमुक्तोऽस्सानसमाप्यः। यथा- 'रूपं मनोज्ञमेतस्याः प्रौढं प्रेम च किं त्वियम् । मानैर्दुनोति नः सर्वे सर्वत्र क पुनर्गुणाः ।।' अत्र दुनोति न इत्येतावतैव समाप्यम् । रूपादिगुणसत्वेऽपि मानभूमा- नौचित्यकारित्वं हि वाक्यार्थः । स च तावतैव प्राप्तः समर्थनं नाकाहती- त्यस्थानसमाप्यत्वादपदमुक्तोऽर्थः । 'स्तोत्रैस्त्रपाश्रुतैय यशोभिरतिनम्रता । तापस्तु मन्तुभिः सोऽयं सतामौत्पत्तिकः क्रमः ॥' अत्र स्तोत्रादिभिरुत्कृष्टैः सहचरैर्मन्तुतापयोनिकृष्टयोप्यात्सहचर- भेदः। . 'कुमारस्ते महाराज श्रियं समधिगच्छति ।' अत्र त्वं नियखेति विरुद्ध प्रकाश्यते । यथावा- 'स देशः सखि कुत्रास्ति यत्र प्रियवियोगतः । चन्द्रांशुनिचयः सुनु नैव दावानलायते ॥" पात्ताकाहाविपयार्यत्वं साकाहत्यम् । तदाह-मानमिति । अनालिाना- दिनेत्येतदावाहुति । न चैतन्यूनपदलं न्यूनपदमवश्यप्राह्य साकाहं प्रायमिति भेदात् । स्फुटमेव तद्वीजम् । अपदमुक्त इति । रूपमिति । विशासोतिः । 'एतस्याः राधायाः । मनोश कमनीयम् । अन कवेः काव्यज्ञशिक्षाभावानुसधिस्वदीजम् । अप्रापयुक्त इति केचिरपटन्ति । तत्त्वं च प्रकृतार्थविरुद्धार्थकपदशालित्वं योध्यम् । न चानाधिकपदत्यं वाच्यम् । तदर्थसान्वयित्वात् ॥ समभिव्याहतविजातीयार्यत्वं सह- परभिमत्वम् । स्तोरिति । आपत्तिकः सामायिकः ममः परिपाटी । 'ममः शको परीपाट्याम्' इति विश्वः । रीतिरिति यावत् । स्लोपनपादिसाहित्येन मन्नुताप. योरप्यऐयत्वं तदीजम् । प्रतिपादितविवक्षितार्यविरोधिव्यासायंख प्रकाशितविरुदत्वम्। फुमारस्त इति । तव फुमारशस्तीति वियक्षितोऽर्थः । स देश इति । भन यो + ·काव्यमाला। अत्र यस्मिन्वल्लभान्तरं लभ्यत इति विरुद्ध प्रदर्श्यते । 'वसुदेवगृहे साक्षादवतीर्य महेश्वरः। आनन्दितवपक्षोऽसौ परपक्षान्हनिप्यति ॥ अत्र परपक्षान्हत्या स्वपक्षानानन्दयिष्यतीति विधेयं तदन्यथा सिते. विध्ययुक्तता। 'सुधाकर सुखं देहि वियोगिजनतापनः । अत्र विरहे व्याहारे द्वितीयपादार्थो नानुवाधः। 'समं न चन्द्रेण तवाननं तचन्द्राननोऽसि त्वमिति स्तुतिर्न । चन्द्रस्त्रपां नैति यदुन्जिहीते कुहूकृतग्लानिगरोऽपि कृष्ण ।' अत्र स्तुतिनेत्युपसंहृतोऽपि ततः परोऽर्थः पुनः स्वीकृतः । समाप्त- पुनराते विशेष्यमात्रस्यावृत्तिरिह तु वाक्यार्थसमुदायसेति तसाझेदः । 'आदित्सयांशुकानामुन्नतभुजवीरुधां कुमारीणाम् । पश्यति हरौ विरेजे गतवसनानामधोदप्टिः ॥' अवाधराजदृष्टिप्रतीतेस्त्रपाव्यञ्जकार्थोऽश्लीलः । नता दृष्टिरिति तु युक्तम् । . उक्तोदाहृतिषु येऽन्ये दोषाः सन्ति, तत्र तत्राप्रकृतत्वान्न ते प्रकाशिताः । एवमन्यत्रापि बोध्यम् । देशः प्रियविरहाश्चितो न स्यात्, स तु चन्द्रांशुभिस्तथा दुःखदो न स्यादिति विवक्षितः। सहृदयहठ्ठरस्यं तद्बीजम् । आनन्दित इति । परपक्षपातं विना सपक्षानन्दनं ने संभवेदिति तदानन्दन एव विधेयत्पविश्रान्तियुका नतु परपक्षपाते। विधेयत्वविधान्य- नौचित्यं विध्ययुक्ति: । साहित्याव्युत्पत्तिधीस्तबीजम् । एवमग्रे च । न च विधेयाविमर्शः खपक्षानन्दिनः परपक्षघातसंभावात् । सुधाकरेति । यतः सुखें प्रायें तस्य तापकत्वे. सानुबादो न युक्तो विरोधात् ॥ समं नेति । मधुमहलोक्तिः। हे कृष्ण, तवाननं चन्द्रेण समं न भवति । सत्तरमाञ्चन्द्राननस्त्वमसीति सुतिर्न स्यात् । स च चन्द्रः कुदा नटेन्दु- कलयामावस्या कृतो ग्लानिभरो यस तादृशोऽपि सन् यदुनिहीते उदयरो, अतनपां नैति निरपोऽसावित्यर्थः । त्यक्ता उपसंहतैकदेशः । पुनः स्वीकृत: प्रकाशितैकदेश: या. यतो निवेद्यानर्थाननिवेचैव मध्ये उपसंहारोक्तः । आदित्सयेति । शुकोक्तिः।उदाह- तिप्चिति । एतच्च प्रक्रम इत्यादी प्रभाव दर्शितम् । एवमिति । अन्यत्र गुणा- लंकारयोः ॥ एवं दोपानिरुप्य तेषां वचिदोपत्वं वचिद्गुणत्प कचिदनुभयत्वं चाह- ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कर्णावतंसादिपदे कर्णादिध्वनिनिर्मितिः। संनिधानादिवोधार्थम् अवतंसादयः कर्णादिभूषाः कथ्यन्ते, तथापि तत्र कर्णादिशब्दविन्यास- तेषां तदारुढत्त्वादिबोधाय । यथा- 'कर्णावतंसः सखि कंसशत्रोः पुप्पस्रजा मौक्तिकहारतश्च । सुकव॒रां कान्तिमतीव विन्दन्ममान्तरं करितं चकार ।' अत्र कर्णशब्दः कर्णस्थितेोधाय, पुप्पशब्दस्तदुत्कर्पाय, मौक्तिकशब्दस्तु रलान्तरासंपर्कस्य । स्थितेप्वेतत्समर्थनम् ॥१०॥ कर्णावतंसादिशब्दाश्चेन्महाकविकाव्येषु तिष्ठन्ति तर्हि युक्तिप्रदर्शनं तत्रै- तत् । न च तद्वत् पादनूपुरजघनकाञ्चीकरकङ्कणादयः प्रयोज्याः । 'धनुर्व्याघोपमीशस्य श्रुत्वा श्रस्ताः सुरारयः ।' अत्र धनुःशब्दस्तदारूढत्वबोधनाय । अन्यत्र तु- 'सरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोठाहतैरपि । राजन्यबन्धून्विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥' अत्र केवलो ज्याशब्दः। उवाच मधुरां वाचम्' इत्यादौ तु धात्वर्थनैव विशेष्यस्य प्रतीतेविशेपणदानाय तरयोगः । नच मधुरमिति क्रियाविशे- . " फर्णति । ध्वनिः शब्दः निर्मितिरुपादानम् । संनिधानादीसादिपदादलान्तरा- संपादिग्रहणम् । फर्णावतंस इति । विशाखा राधाह-सुकरा विचित्रो कर्बु- रित चित्रितम् । अत्र कर्णशब्देनावतंसस्य फर्णस्थित्यवस्थोच्यते निरुपपदोऽपि सक्- शन्दः पुष्पमालामाह-हारशन्दो मुकासंदर्भम् । 'हारो मुशावली' इति विश्वः मन संनिधानादिप्रतीतिरूपफलसत्वाम पुनरुफता । नन्वेवं पादनपुरादिप्रयोगापत्तिरिखत आह-स्थितेविति । स्थितत्वमनादिप्रयोगविषयत्वम् । यत्र तथा प्रतीगिनोंदेश्य तन न तथेत्याह-अन्यत्र त्विति।स्वरैरिति । शुदोषिः ताकृष्णार्जुनकोसान् विशाय जरासंधः । केवल इति । धनुरास्टत्वे तात्पर्याभापादित्यर्थः । उयाचेति ।

·काव्यमाला। पणत्वेनेप्टसिद्धिः । बहुपु विशेषणेषु सत्सु तस्या चमत्कारात् । एवं पदाभ्यां यातीत्यादौ सति विशेषणे न दोषः । ख्यातेऽर्थे निर्देतोरदुष्टतानुकरणे तु सर्वेपाम् । वाद्यौचित्यवशाहोपोऽपि गुणः कचित्कचिनोभौ ॥११॥ ख्यातत्वादेव शटित्यर्थावगतौ हेतुर्यत्र नापेक्ष्यते तत्र नितुरर्थो न दुष्टः । यथा- 'वशवर्ती हरिर्यासां ता. स्तुवे गोपसुनुवः ।' अत्र हरेर्वशीकृती निर्हेतुका भक्तिरेव हेतुः । सा च तासां प्रसिद्धेनोक्ता। श्रुतिकवादीनां सर्वेषां परोक्तानामनुकृतौ न दोपः । यथा- 'अद्राक्षं माधवं तस्य विहारः कृन्तते मनः । इति ब्रुवन्तो मूर्छन्ति देवेन्द्रप्रस्थवासिनः ।।" वक्तृयोद्धव्यव्यङ्ग्यवाच्यंप्रकरणादिमहिमा दोषोऽपि कचिद्गुणः कचिन्न दोपो न गुणः। तत्र वैयाकरणादौ वक्तरि बोद्धव्ये वा रौद्रादिरसे च व्यगये कष्टत्वं गुणः । नीरसे चित्रे च न गुणो न दोपः । क्रमेणोदाहरणानि- 'अपास्याः साधुभिः सार्धमजर्घाः किं फलं त्वकम् ! जाहर्हि प्रणति तेपां दुर्वृत्तं जड़हि ।। वचधात्वर्थेनैव विशेष्यस्य वाच्याः प्रतीरित्यर्थः । वहुष्विति । मधुरमल्पाक्षरमतिग. भीरमित्येय विशेषणबाहुल्ये तस्य क्रियाविशेषणत्वस्य चारुत्वाभावादित्यर्थः । एवं पदाभ्यां यातीति । पादनाणपरित्राणशून्याभ्यामिति विशेषणे सतीत्यर्थः । अत्र याति क्रियायाः पादत्राणासंभपात् पादपदमह आवश्यक इति भावः । अथ प्रतिप्रसवं दर्शयति-ल्याते इति । अद्राक्षमिति । इन्द्रप्रस्थात् द्वारका प्रयान्त भगवन्त प्रति पश्चादागत्य पथि मिलितः कश्चिदाह--हे देव । अनादाक्षमिति श्रुतिकटुक्त्वस्यक- न्तत इति च्युतसंस्कृतित्वस्य, चापवादः, परोक्तेरनुकारात् । एवमन्येषां च 'योध्यः । अपास्या इति । साधुनिन्दक कचित्पण्डित प्रति कश्चिद्वैयाकरणः शिष्टोऽनुशास्ति । अपास्याः पुनः पुनः स्पीमकरोः तस्याः स्पर्द्धायाः किंफलमजीः भृशमभ्यकालः । खकमिति निन्दायामकच्प्रत्ययः । अनिष्ट कृतवानसि । अथ वेषां साधूना प्रगति ·९५ ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी अत्र वैयाकरणो वक्ता । एवमस्य बोद्धव्यत्वेऽपि बोध्यम् । 'प्रचण्डौ मम दोर्दण्डौ भण्डितं खण्डितक्रमम् । दण्डाय ढुण्ढतस्त्वां वै दर्पमासर्पतर्पयन् ।। अत्र रौद्रो रसः । 'कालियस्य फणरनकुट्टिमं कुट्टयन्पदसरोजघट्टनैः । मङ्गलानि वितनोतु ताण्डवे पण्डितः सविशिखण्डशेखरः।। अत्र वीरः। 'प्राणोद्वर्णक-' इत्यादि। अत्र बीभत्सः । 'पान्तु वो नरसिंहस्य नखलागलकोटयः।. हिरण्यकशिपोर्वक्षः क्षेत्रासकर्दमारुणाः ॥ अत्रोद्धते वाच्ये ओजखिनः शब्दाः । 'पदद्युतिविनिर्धूत-' इत्यादि । अत्र शृङ्गारे तेपामनौचित्येऽपि प्रस्तुतसरपरार्धपराभवनिवेदितस्य वी- रस्यानुगुण्याचे निवध्यन्ते । 'उद्दामयुक्तिकद्दालरक्षिणोत्क्षणतोऽपि यः । विवर्त गर्तमीशानस्तं जीवं गुरुमाश्रये ॥ जाहहिं पुनः पुनरिच्छेत्यर्थः । 'हर्य गतिकान्त्योः' इति धात्वनुसारात् । इदं दुर्घत्तमुह- लता मा शीघ्र जाहि भृश जहि । त्यजेत्यर्थः । एवमिति । अस्य याकरणस्य ॥ प्रचण्डाविति । जलमध्ये निगूढ दुर्योधनं प्रति क्रुद्धस्य भीमस्योक्तिः । भण्डितं प्र- काशितभण्डचेट वीरमन्यस्यापि पलायनात् । दुण्डतः मृगयेते। 'दुण्डान्वेषण इत्येको ढकारान्तः प्रकीर्तितः' इति वोपदेवः । कालियस्येति । सिद्धचारणादीनामाशीर्वादः । फुध्यन् मर्दयन् । घटनं गाढासाः। नाणेति । व्याख्यातं प्राकू । अत्र प्रचण्डेत्यादिप्रये उटा वर्णः प्रकृतरीदाद्यानुगुण्यानिर्दष्टाः ॥ पान्त्यिति । इह राजविषयकरते - गानाश्रयत्वेन प्रकृतानुपयोग्योजोव्यजकत्वेऽप्योजखिषु नृसिंहनपरेषु चाच्येषु तद्गतीजो. व्यनित्यादोजखिनो वर्णा दीर्घसमासथ गुण एवेलर्थः । अन हारे इति । ते शब्दाः । उद्दामेति । गुणस्मृतिपूर्विका गुरोः प्रपति शिष्य: करोति । वितों नामा. तालिकोऽन्यपाभावः । शुको रजतमिय निर्विशेपचिन्माचे प्रमाणि तदितरत्सर्वमारो- ·काव्यमाला। अत्र तु गुरुविषयस्य भावस्य नोत्कर्षका न चापकर्षकाः । चित्रे च यथो- दाहरिप्यते । क्षेपादावमयुक्तनिहतार्थयोर्न दोषः । यथा- 'पर्वतभेदि पवित्रं जैत्रं नरकस्य बहुमतङ्गहनम् । हरिमिव हरिमिव हरिमिव सुरसरिदम्भः पतन्नमत ॥' अन सिंहपक्षे मतगशब्दो मातझा प्रयुक्तः । इन्द्रपक्षे पवित्रशब्दो निहतार्थः। शान्ते वक्तर्यश्लीलस्य । यथा-- 'धनरुधिरमये त्वचापि नद्धे पिशितविमिश्रितविलगन्धभाजि । कथमिह रमतां बुधः शरीरे भगवति हन्त रतेलवेऽप्युदीर्णे ॥' मन घृणया विरागोदयाद्गुणत्वम् । व्याजस्तुतिपर्यवसायित्वे संदिग्धत्वं गुणः । पितं रजतबन्मिथ्येति शंकराचार्याणां राद्धान्तः । स एव गौं जीवेश्वरादिसमस्तपदार्या. वरकत्वात्तं यो युक्तिकुद्दालेः क्षणादक्षिणोदपाकरोत्तं श्रीजीव तमामानं गुरुमाश्रये इत्यर्थः। अपास्य काव्यस्य हारादिरसशून्यत्पादोजोव्यअकाः शन्दा नोत्कर्षकाः, तस्स गुरु- विषयकमावस्य नापकर्षकास्तस्य गुणानाश्रयत्वादित्यर्थः ।। पर्वतेति । हे जनाः, पृथिव्यां पतत्सुरसरिदम्भः गगाजलं नमत यूयम् । कीदृशम् । पर्वतभेदि हिमाचलभेदकम् । पवित्रं पावनम् । नरकस्य निरयस्य जैत्रं नाशकम् । बहुभिर्मतमचिंतम् । गहन देगोद्रेकाहुरव- गाहम् । हरिमिव विष्णुमिव पर्वतभेदी गोवर्धनोद्धारी चासौ पविध वादक्षकः । नर. कस्य भौमस्य जैत्रं पराजयकरम् । बहार्ने मताने यासंस्तम् । गहन दुर्वाधतत्वम् । हरिमिवेन्द्रमिव पर्वतभेदी पविं वज्र प्रायते पालयति धारयतीति यावत् । स चासो स चेति तम् । जैत्र जयशीलम् । नरकस्य मनुष्यन्दस बहुमत भृशं पूजितम् । गहन दुर्जयम् । हरिमिव सिंहमिव पर्वतभेदो गिरिगड्डरमाश्रयत्वेनास्यास्तीति । पचिनो देवरू- पवात् । नरकस्य मनुष्यन्दस्य जैत्रम् । बहून्मतान् हन्ति तम् । सिंहस्य नमस्यत्व भगवद्विभूतित्वात् । शान्त इति। न दोप इत्यनुपन्जनीयम् । धनेति । कस्यचिद्वि- रकस्योक्तिः । पिशितं मांसम् । तस्माद्विसस्य मो गन्धसं भजतीति ताशे । 'विष्य ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा- 'विभूषितपरीवाराः पृथुकार्तखराकुलाः । पराजिताश्च राजेन्द्र गृहास्तव ममापि च ॥' अत्र संशयस्फूर्तावपि महिमा प्रकृतार्थनिश्चयाद्याजस्तुतिः पर्यवसितेति गुणत्वम् । वक्तृयोध्ययोजत्वे स्वयं वा परागशेऽप्रतीतत्वं च । क्रमेणोदाहरणम्- 'ध्यायतस्तव राजर्षे ज्योतिः परमकं तदा । तमसातिबलेनापि भवेन्नैव पराभवः ।। अत्र द्वयोनिकाण्डकुशलत्वादप्रतीतत्वं न दोपः । 'भूतादिरेप भूतानां जनको मां न मुञ्चति । तेनाहं कपिलं साक्षादीश्वरं गुरुमाश्रये ॥ माम्यत्वं हास्यकारिपु। ७ स्यादामगन्धि यत्' इत्यमरः । इह वैराग्यहेतुघृणोत्पादनेन गुणत्वम् । विभूपितेति । कायद्दरिदः कविर्युधिष्टिर प्रत्याह-विभूपिता अलकृताः विशेपेण भुवि धरण्यामुपिताश्च परिवारा येषु ते । पृथुभिः कार्तखरैः खणः पृथुकानां शिशुनामार्तस्वरथाबुला व्याप्ताः । परैः शत्रुभिरजिताः दुर्गत्या परिभूताच। अति । न हि कवेः सवर्णनमभीष्टमप्रयो- जकत्वात् । नृपवर्णनं तु दारिद्यहारीति तसरा महिमा प्रकृतार्थो नृपवर्णनम् । तहिं निर्दी- पतेत्यत आह-व्याजेति । संपत्तिभूना नृपोत्कर्षप्रतीतेर्गुणत्यमिति भावः । शुरुः परीक्षितमुपदिशति-ध्यायत इति । ज्योतिर्मम । अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दी- प्यते' इस्सादेः श्रवणात् । तममा प्रकृत्या । 'न सदासीमासदासीत्तम एवासीत्केवलम्' इत्यादिशात् । अयोभयोरपि शुकपरीक्षितोर्वेदान्तशालाभिशस्वादप्रतीतारपि ज्यो- तिम्मःशून्दी न दुष्टी ॥ भूतादिरिति । रगणरा राशस्तत्त्वजिशागया कपिलमुप- सन: पथि परामर्शः । भूतादिस्तामगाहंकारः स मां न मुथति न राजनि । भूनाना सादीनां जनकः तम्मादेय मे पुनः पुनर्देहसंबन्ध इत्यर्थः । तेन हेतुना भूनादिनिवर्तक कपिल गुरुं क्रोमीति । अत्र भूतादिशब्दस्तामगाहकारयाचानया सोस्यशाग्ने प्रतिद्ध- हास्य पादुष्टरपं म्यप्रतीतेपदस्यन्यात् ॥ हायसं गुष इति संयुन्धः । ग्राम्योच्या AD ·काव्यमाला। यथा- 'हैयङ्गवीनपिण्डो वा दृश्यते शशिमण्डलः । दुग्धधारा इवैतस्मात्प्रपतन्ति गभस्तयः ।।" इयं विदृपकस्योक्तिः । हर्पशोकायाधिक्ये न्यूनपदत्वं च । यथा- 'ससिता मृगशावाक्षी गाढमालिङ्गिता मया । मामा मेति यदबूत तन्मे कृन्तति मानसम् ॥ अत्र पीडयेति पदं न्यूनम् । तस्य चानन्दमग्नताप्रत्याययत्वाद्गुणत्वमेव । कचिन्न दोपो न गुणः । यथा- 'कुपिता कचिदाभाति दीर्घ मयि न कुप्यति । गता वा सनिकेताय मदेकहृदया क सा॥' अत्राद्यतृतीयपादान्ते नैघत इति पदानि न्यूनानि तथाप्येतद्वाफ्य- व्यङ्ग्यस्य वितर्कस्योत्कर्षाकरणान्न गुणः । एतज्जाताया धियो द्वितीयचतुर्थ- पादजातया तया स्फुटं वाधान्न दोषश्च । विषादविसयादी लाटानुपासेऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्ये विहितानुदादे च कथितपदत्वं गुणः। हास्यपरीपोषादिति भावः ॥ हैयङ्गवीनेति । मधुमगलोक्तिः । एतस्य भक्षणाय मदीयं मनश्चलतीति मातुर्मन्दिराय गन्तव्यमिति भावः ॥ ससितेति । प्रिंयनमसखं कृष्णोक्तिः । अन पीडयति पदमनुपात्तमपि वस्त्या हर्षमोहातिशय प्रतिपादयेत् गुणा प्रामोति । अध्याहारेण वाक्यार्थप्रतीतिविलम्वेऽपि प्रकृतरसपोपकत्वादिति भाषः । कुपितेति । पूर्वमभितः कृष्णो निजतु जे प्रियामवीक्ष्यान्विष्य च वितुर्कयति ॥ . अत्रेति । तथापि तेषां न्यूनतायां सत्यामपि एतबाताया याद्यतृतीयपादजाताया धियः प्रवीतेः । तया धिया । वाधाग्निरासात् ॥ विपादेति । हन्तेति विशाखा १. 'सा क्वचित्कुपिता भाति' इति नैतयुक्तम् , यतः-सा मयि दीर्घ न कुप्यति सा खरहाय गता वा, इत्येतदपि न युक्तम्, यतः सा मदेहृदया छ गन्तुं शक्रोति' इति कृष्णवितर्कः. .

·-- ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। ९९ क्रमेणोदाहरणम्- 'हन्त हन्तं गतः कान्तो वसन्ते सखि नागतः । अन्न विषादः। 'चित्रं चित्रमनाकाशे पश्य सुन्दरि चन्द्रमाः। अत्र विस्मयः । एवमन्यच्च बोध्यम् । 'सुनेत्रे नेत्रे यत्क्षिपसि मयि तत्तेऽतिकरुणा ।' अत्र लाटानुप्रासः । 'पार्षदाः पार्पदा यस्य' इत्यादावर्थान्तरसंक्रमित- वाच्यः । 'उदेति सविता तानः' इत्यादी विहितानुवादः ॥ कचिदधिकपदत्वं च । यथा- 'यद्वञ्चनाहितमतिर्वहुचाटुगर्भ कार्योन्मुखः खलजनः कृतकं ब्रवीति । तत्साधवो न न विदन्ति यिदन्ति किंतु कर्तु वृथा प्रणयमस्य न पारयन्ति ॥ अत्र न न विदन्तीत्ययोगस्य • पुनर्विदन्तीत्यन्ययोगस्य व्यवच्छेदः । पतत्प्रकर्पत्वं क्रमेण क्रोधादिक्षये भिन्नवाक्यतया रसभेदे च । क्रमेणोदाहरणम्- 'फ्रीडालोष्ठीघट्टनैः कण्टकान्वः पिष्ट्वा दुष्टान्सुठुसद्धामपट्टे । उग्रादीनां बान्धवानां मनोज्ञां भूमीमेतामेप संपादयामि ॥' अत्रान्ते प्रकर्षपातो बन्धुस्मरणादुचितः । प्रति विरहिणी राधाह ॥ इन्तेति पदस्य द्विरुक्तिर्विपादाधिस्य व्यनतीति गुणः । एव- मग्रेऽपि आदिशब्दाद्भये क्रोधे च यथा-'पलायस पलायख पुरस्तादेप दन्तिराद् । छिन्धि छिन्धि शिरस्तस्य दुत्तस्य न संशयः ॥' कचिदिति । चेन गुण इति संघ- ध्यते । अत्रेति । न विदन्दीति नेति नद्वयेनापि वेदनातिशये मिद्धे पुनर्विदन्तीति पद त एव जानन्तीति वेदनविशेषलाभायेति विच्छित्तिविशेषः । झाडेति । हसिप. फेनाधिक्षिप्तः कृष्णलमाह । मुटु पिष्ट्रति संपन्धः । एतां भूमी मधुरा माइलस्पां एष कृष्णः संपादयामि विदधे । अत्र बन्धुम्मरणेन, ग्रोथोपामान्मृदुलपर्णविन्यासो . । . .

·काव्यमाला । . 'उद्दण्डभुजदण्डोऽसौ प्रज्वालज्वलनप्रभः । मलं चिच्छेद यं वीक्ष्य भामिन्यो मुमुहुस्तराम् ॥' अत्र वाक्याभ्यां क्रमाद्वीरशृङ्गारौ वर्णितावतस्तथा ॥ यत्र विशेषणदानाय न पुनर्ग्रहणं किंतु वाक्यान्तरायैव, तत्र समाप्त- पुनरातत्वं न गुणो न दोपः। यथात्रैव समाप्यापि यं वीक्ष्येति पुनर्गृहीतम् । क्रोधावस्थानेऽपि यत्र क्रोधाचनुकृतिस्तत्रास्थानसमासत्वं गुणः । यथा- 'तन्वी विरहखिन्नाय कुप्यन्मे पञ्चसायकः। उमाक्षिज्वलनग्यालप्लुटो भूयादहनिशम् ।। अवश्यविधेयत्वेन प्रकृतवाक्यार्थपरिपोषकत्वे गर्भितत्वं च । यथा- 'वन्दे कुमलिताञ्जलिर्मुहुरहं वीरं मयूरध्वज येनार्धे कपटद्विजाय वपुषः कंसद्विपे दित्सता । कष्टं गद्गदिकाकुलोऽस्मि कथनारम्भादहो धीमता सोल्लासं ऋकचेन दारितमभूत्पनीसुताभ्यां शिरः।। अत्र कप्टमित्यादिकं दयोद्रेकमद्वितीयं वोधयितुमन्तराले विन्यस्तम् । एवमन्यदपि सुधीभिः प्रेक्षणीयम् ।। अथ रसदोपानाह- व्यभिचारिरसस्थापिभावानां शब्दवाच्यता । कटकल्पनया व्यक्तिरलुभावविभावयोः ।। १२ ॥ गुणः ॥ उद्दण्डेति । सिद्धचारणादीनामुक्तिः । अत्र पूर्वस्मिन्वाक्ये वीरो रस. पर- स्मिस्तु हार इति पाक्यभेदात् प्रपातो गुणः । तथा गुहा इत्यर्थः ॥ यत्रेति । विशेषणस्य विशेष्यसाकाहत्वेन विशेष्यपदावृत्तिनययात्तद्विलम्बन विलम्बः वा- क्यान्तरारम्भे समाहिभरवनाकाहावैगुण्यविरहादिति भावः ॥ तन्वीति-विरही कृष्णः सरं शरवर्पिणं संभावयन्नाह । उग्रस्य रुद्रस्याक्षि तृतीय नेत्र तद्रूपस्य ज्वल. नत्य ज्वालोऽचिस्तेन हटो भूयात् ॥ चन्द इति । मयूरध्वजस्य राजः श्रीकृष्णभ- जस दयातिशय वर्णयति ॥ वपुषोऽध कसद्विपे दित्सता येन प्रयोजकेन मयूरध्वजैन पनीसुताभ्यां प्रयोज्याभ्यां ऋकचेन करणेन शिरो दारितममुदित्यन्ययः । अनेति । चमत्कृतिपोपागुणवमिति भावः ॥ अथ साक्षादसविरोधिनो दोपानाह-व्यभिचा.

·220 ७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। प्रतिकूलविभावादिग्रहो दीप्तिः पुनः पुनः । अकाण्डे प्रथनच्छेदावङ्गस्याप्यतिविस्तृतिः ॥ १३ ॥ अङ्गिनोऽननुसंधानं प्रकृतीनां विपर्ययः । अनङ्गस्याभिधानं च रसे दोपाः स्युरीदृशाः ॥ १४ ॥ तत्र व्यभिचारिणः खशब्दवाच्यता यथा- 'लज्जां दधार कृष्णस्य चुम्बने यूपभानुजा ।' अत्र लज्जाशब्दः। रसस्य यथा- 'तां वीक्ष्य मृगशावाक्षी हरेः कोऽप्यभवद्रसः । अत्र रसशब्दः। 'शृङ्गारे मानसं मनं विलोक्य विधुमण्डलम् ।' अत्र शृङ्गारशब्दश्च । आखादादिपरत्वे तु रसादिशब्दा न दोपाय। तेन सरसो रसिकः शृङ्गारित इत्यादि ॥ स्थायिनो यथा- 'चन्दनानिलचन्द्रांशु'स्कोकिलकलस्वनैः । माधव्यां रजनौ राधाकृष्णयो रतिरैधत ॥' अत्र रतिशब्दः । स्थायित्वाप्रतीतौ तु न दोषाय । यथा- 'भगवति रतिरस्तु मे मुमूर्पोः' इत्यादि । 'सा दक्षिणे मरुति वाति समुद्यतीन्दी कृष्णं विलोक्य रचनामवगुण्ठनस्य | रीति । अठभावैर्व्यभिचारिणां व्यक्ती भावध्वनिता स्यात् । अत एवोक्तं व्यजितश्चर्य. पीय इति । स्थायिनोऽप्यभिव्य का एष रस्ता प्रामुवन्ति, न तु वशब्देनाभिहिताः मत उक्त व्यक्तः स तैरित्यादीति बोध्यम् । लज्जामिति । 'नतास्याजनि' इति पाम्यम् । कोऽप्यभंघद्रस इत्यत्र 'आसीन्मुदां चयः' इति पाठ्यम् । ऋगारे इत्यत्र 'प्रमोदे' इति पाठ्यम् । शृङ्गारितो विभूषित इत्यर्थः । रतिरैधतेसत्र 'प्रीतिरैधत' इति पा- व्यम् । रतिः प्रेमलक्षणा भक्तिः। मे भीष्मस्य ।। सेति । पृन्दा वीरामाह-सा श्री- १.'ऽनवद्या'स. . -- 0 ·काव्यमाला। दापीयसीं विदधती भुजवल्लिमूल- व्यक्तां पयोधरतटी पुनराववार ।। अत्र शृगाररसे नायकनिष्ठः कश्चिदनुभावो नोपात्त इति तद्व्यक्तिः क- एकल्पनया। 'मनुते न मुखं किंचिनुते मोहमुल्वणम् । धुनुते धृतिमेतस्य किं भावि न विभाव्यते ।' अत्रासुखमननादीनां करुणादापपि संभवात् । कामिनीरूपो विभावः कप्टेन गम्यते । 'मानं मा कुरु वामोरु ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ।' अत्र यौवनास्थैर्यविज्ञापनं शृङ्गारप्रतिकूलस्य शान्तस्य विभावः, तत् प्रकाशितो निर्वेदश्च व्यभिचारी ॥ पुनः पुनदीप्तिर्यथा कुमारसंभवे रतिविलापेषु । अकाण्डे मथनं यथा वेणीसंहारे द्वितीयेऽकेऽनेकसंक्षये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृहारवर्णनम् । अकाण्डे छेदो यथा चीरचरिते राधवभार्गवयोर्धाराधिरूढे वीररसे भगवन्कङ्कणमोचनाय यामीति राघवस्योक्तौ । अङ्गस्याप्यतिविस्तृतिर्यथा किराते सुराङ्गानाविलासादिः । अजिनोऽननुसंधानं यथा रत्नावल्यां चतुर्थेऽझे बाभ्रव्यस्यागतौ रिकाया विस्मृतिः। राधा दक्षिणे मरति मलयानिले वाति चलति सति । इन्दी च समुद्यति सति आव- वार आवृतवती । अन्न दक्षिणानिलचन्द्राबुद्दीपनम् , नायिका स्वालम्बनम्, अवगुण्ठन- दीर्घाकरणादिस्तनुभावः, एवं नायकस्य स न प्रतीयते, तेन कप्टेन तमतीतिरिति । विभावे तामुदाहरति-मनुत इति । मधुमालोक्तिः । मोहं मूीम् । धनुते छिनत्ति। (एत)स्य कृष्णस्य नेतुः । अत्र विप्रलम्भो व्ययः । मानमिति । दूतीवाक्यम् । अनेति । विभाव उद्दीपनरूपः ॥ पुनः पुनरिति । पुनः पुनदीप्तिविंच्छिय विच्छिद्य प्रणम् । तेन पूर्वापरानसंधी समनप्रतिभास इत्यर्थः । अकाण्डेऽनवसरे । प्रथनं वि- स्तारः। छेदो विच्छेदः । धाराधिरूढे धारावाहिनि । कडूगमोचन विवाहदशमदिवसी- योत्सवविशेपः । तदानीं तगमगमकीर्तिपर्यवसायीति भावः । अगस्याप्रधानस्य ॥ वि. . साग- ·७ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। वीररौद्रशृङ्गारशान्तप्रधाना धीरोदात्तधीरोद्धतधीरललितधीरशान्ताश्च- त्वारो नेतारः । ते च सर्वेऽनुकूलदक्षिणशठधृष्टा दिव्यादिव्योभयात्मानश्चो- तमा मध्यमाः कनिष्ठाश्च । तेषु यो यथाभूतस्तस्यायथावर्णनं प्रकृतिविपर्ययो दोपः । एवं देशकालादीनामप्ययथावर्णनं बोध्यम् । तथा सति हि काव्य- स्यासत्यताप्रतिभासेन विनेयोन्मुखीकरणासंभवः । यत्तूत्तमदेवतानां जगत्पितृत्वात्तत्तत्संभोगवर्णनं दोपावहमित्युक्तम्,तत्किल शिवादीनामेव । श्रीकेशवयोस्तु प्रागुक्तहेतोविधिवीक्षणाच यथाविधि कार्य- मेव तत् । . अननस्य रसानुपकारस्य वर्णनं यथा कर्पूरमजयी नायिकया स्वेन च कृतं वसन्तवर्णनमनादृत्य वन्दिवर्णितस्य तस्य राज्ञा प्रशंसनम् । एवं का- न्तापादप्रहारेण कान्तस्य कोपवर्णनं च दोपः । अथैते कचिददोपाश्च भवन्तीत्याह- न दोपः स्वपदेनोक्तावपि संचारिणः कचित् । यत्र खव्यापारेण संचारी बोधयितुमशक्यतत्र सशब्देनासी वाच्यः । यथा- 'तस्यास्त्रपाभयविषादविवेकधैर्य- दैन्याभिलाएभरकोरकितः कटाक्षः । स्मृतिरिति । सागरिकायाः पितृगृहादागतः कधुकी बाभ्रव्यनामा तस्यागमनमाले वि. जयामतान्तश्रवणेन तस्या विस्मृतिः । तेन नायिकाप्रतिपाद्यम्य गाररसस वि. कछेद इति भायः ॥ पारोति। नेतारो नायकाः । दिव्याः श्रीकृष्णादयः । अ- दिव्याः श्रीयुधिष्टिरादयः । उभयात्मनो देवत्वेऽप्यात्मनि मगुप्याभिमानिन· श्री. रामचन्दादयः । उत्तमाइति । गुणानामुलपापकर्पतदुभयामारुतम यानिष्टम. ध्यम यानि । एयमिति । दिवि मानुण्याग्वादिदेशानुनितम् । यगन्ते मेपादिका. स्पनुचितम् । जरायो संभोगपदिययोनुचितमिति योध्यम् । विनेयः वियः ॥ य. चिति । प्रागुतो हेताई भाषयवित्तानुगारिरयम् । मिपिक्षिण । 'विमीटितं प्रजा मधूभिरिद चीिणोः श्रद्धान्यितोऽनुभयादप वयेश भक्ति पर भगती प्रतिस भ्यराम होगमावपहिनोलनिरेण धीरः ॥ इलाही । यथाविधीनि । दासादेगा. पतिः ।। अनङ्गस्येति । एफुटम् । शाः स्युरिलसारापमाह-पर्य फान्तति ।। अप प्रगानाद-अर्धत इति । एते सायाप्पा: गंगारितः । तस्याख ·१०५ काव्यमाला । उन्मादमोहमददाहविसर्पशूल- तृष्णान्वितो ज्वर इवात्मनि मे प्रविष्टः ।। अन त्रपादीनां व्यञ्जकशब्दोपादाने सहोन्मादादिभिरारोग्यारोपकभावो न स्यात् । संचार्यादेविरुद्धस्य वाध्यस्योक्तिर्यणायहा ।।१५।। वाध्यतयोकिर्न परमदोपः किंतु गुणश्च प्रकृतरसपोपित्वात् । . यथा- 'विचार्य धर्म कुलपालिकानां कृष्णानिवृत्ति प्रति याति यावत् । निपीय वंशीध्वनिमम्बुजाक्षी विभाति तावच्चलदन्तरासौ ।' अत्र मतिवाधर्कतयौत्सुक्यवर्णनं शृङ्गारपुष्टिकृत् । 'प्रत्याहृत्य मुनिः क्षणं विपयतो यस्मिन्मनो वित्सते बालासौ विषयेषु धित्सति ततः प्रत्याहरन्ती मनः । यस्य स्फूर्तिलवाय हन्त हृदये योगी समुत्कण्टते मुग्धेयं किंल तस्य पश्य हृदयानिष्क्रान्तिमाकाहति ॥ अत्र शान्तस्य वाध्यतयोक्तिः प्रकृतशृङ्गारपुष्टिकृत् । आश्रयैक्ये विरुद्धो यः स कार्यों भिन्नसंश्रयः । वीरभयानकयोरेकाश्रयत्वेन विरोधाद्यानकः प्रतिपक्षगतलेन वर्णनीयः यथा-- 'विजयिनमजितं विलोक्य रङ्गस्थलभुवि संभृतसायुगीनलीलम् । पशुपसवयसां वपूंपि भेजुः पुलककुलं द्विषतां तु कालिमानम् ॥" अन कृष्णपक्षीयेषु वीरतद्वैरिषु भयानकः । । पेति । कृष्णः सुबलमाह । तस्या राधायाः । आत्मनि मनधि । अति जपादौ उन्मादाहिरारोप्यः । शन्दाथारोपकाम्रपादय एवेति चोध्यम् ॥ संचार्यादेरियादि- 'पदादसोयहीतः ॥ विचायति । निजेश्वरीवृत्तं वत्सली प्रति तस्तिकरी माह । धर्म पतिमक्तिम् । मन रागतिशयशेतनात् झारपुष्टिः । प्रत्याहयेति । पौर्णमासी- वास्यम् । असी राधा योगवलेन योजितस्य मुनिमनसों भगवत्तिः । धर्मभयेन वियोजितस्यापि वालिकामनसस्तस्मिन्प्रवृत्तिरिति शान्तस झारस प्रकर्षश्च स्फुट इति ।

·:- ३१८. 4 मूलकारिकाः। विषयः। कारिकाः। यथासत्यम्- निर्देशक्रमतो यदि समन्वयस्तद्यथासंख्यम् । अर्थान्तरन्यास:- यदि सामान्यविशेषौ समर्थयेते विशेषसामान्ये ॥ ३८॥ साधाद्वैधादपि वा सोऽर्थान्तरन्यासः । विरोध:- अविरोधेऽपि विरोधो यत्रोक्तः स्याद्विरोधः सः ॥ ३९ ॥ स्याज्जातेर्गुणकर्मद्रव्याणां खखपरयोगात् । खभावोक्तिः- ३२६ यो वस्तुनः स्वभावस्तस्य निरुक्तिः सभावोक्तिः ॥ ४० ॥ व्याजस्तुतिः-- ३२७ च्याजस्तुतिविपर्ययपर्यवसानेऽस्तुतिस्तुत्योः । सहोक्ति:- सह समभिव्याहारात्सहोक्तिरुभयान्विते धर्मे ॥ ११ ॥ विनोक्ति:- यत्रान्येन विनान्योऽसाधुः सन्वा विनोक्तिः सा । परित्तिः- सहशासदृशैरथैरर्थानां विनिमयस्तु परिवृत्तिः ॥ ४२ ॥ भाविकम्- ३३५ भाविकमध्यक्षं स्यात्सध्वंसप्रागभावानाम् । काव्यलिङ्गम्- वाफ्यपदार्थत्वाभ्यां हेतूक्तिः काव्यलिङ्गं स्यात् ॥ ४३ ॥ पर्यायोक्तम्- पर्यायोक्तं कथितं वाच्यस्यैवान्यमङ्गयोक्तिः । उदात्तम्- वस्तुप्रचय उदात्तं महतामङ्गत्ववचनं चा ॥ १४ ॥ ३४७ एकस्मिन्सति हेतो हेवन्तरगीः समुच्चय. कथितः। सदसत्सदसद्योगे गुणक्रियायोगपयेऽन्यः ॥ ११ ॥ ३४१ समुपय:- ·ar १५२ काव्यमाला। ''विषयः । कारिकाः । पर्याय:- एकममेकमनेकैकसिन्क्रमतोऽस्ति चेत्स पर्यायः । अनुमानम्- अनुमानं व्याप्यबलाव्यापकपीमिनिष्ठा स्यात् ॥ ४६ ॥ परिकार:- साभिमायविशेपणविन्यासे परिकरः प्रोक्तः । व्याजोकि:- व्याजोक्तिविशदीभवदर्थस्यापद्धतिपितः ॥ ४७ ॥ परिरात्या- ३५८ पृष्टमपृष्टं चोक्तं ययगयं वापि वाच्यं वा । फलतीतरव्यपोहं परिसंख्या सा तु संख्याता ॥ १८ ॥ K कारणमाला- कारणमाला पूर्वे पूर्व कार्य यथोत्तरं हेतौ । अन्योन्यम्- अन्योन्य वस्तूनां परस्परोकपहेतुत्वे ।। ४९ ॥ । ३६२ उत्तरमात्मनोनयने स्रादुचरं नाम । प्रश्ने लोकाविदितोत्तरस्य तच्चासकृत्प्रोक्तौ ॥ ५० ॥ सूमम्- प्रतिभातिशयाज्ञातो यद्याकारेगितादर्थः । विशदीक्रियतेऽन्यस्मै तथैव तत्सूक्ष्ममित्युक्तम् ॥ ११ ॥ ३९५ सारस्तु पूर्वपूर्वादुकपिण्युत्तरोत्तरे प्रोक्ते । असगति - हेतुव्यधिकरणं स्यात्कार्य चेत्सा त्वसंगति. मोक्तां ॥ १२ ॥ समाधि.- भवति समाधिः सुकरे हेत्वन्तरसमवधानतः कार्ये । अन्योन्यसंगमाहौं संवध्येते समं तत्स्यात् ॥ १३ ॥ ३७२ ·७ - परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। १०९, विपयैक्ये विरोधस्तु लौकिकादन्यत्र नास्तीति मुनिना न सूत्रितम् । यथा- 'मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमा- गोपानां स्वजनोऽसतां क्षितिभुजां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः । मृत्युभोजपतेचिराडविदुपां तत्वं परं योगिनां वृष्णीनां परदेवतेति विदितो रङ्गं गतः साग्रजः ॥' अत्र सर्वेऽपि रसा भगवदेकविपया वर्ण्यन्ते ॥ रसान्तरेणान्तरितो नैरन्तर्येण यो रसः ॥ १६ ॥ शान्तगृङ्गारयोर्नरन्तर्येण विरोधादद्भुतोऽन्तर्निविश्यः(टः) । यथा-- 'त्वं कासि शान्ता किमिहान्तरिक्ष द्रष्टुं परं ब्रह्म कुतस्तताक्षी । अस्यातिरूपाकिमिवाकुलात्मारम्भे समारम्भि भिदा सरेण ॥' अत्र-'अस्यातिरूपात्' इति तयोरन्तरद्भुतो वर्णितः । स्मर्यमाणो विरुद्धोऽपि साम्पेनाथ विवक्षितः। तदा न दोप इत्यर्थः । योध्यम् । विजयिनमिति । सायुगीनो रणे धीरः । तद्वरिपु कंसमिनेषु ॥ विष- यैक्ये इति । आश्रयालम्बनो रसाश्रयः, विपद्मालम्बनस्तु रसविपयः । लौकिका- दन्यत्रालौकिके श्रीकृष्णरूपे विषये इत्यर्थः । त दर्शयति-मल्लानामिति । महा- पीनां प्रणामन्यादिरूपेण विदितः सन्साग्रजो रह गतः । अत्र रोदादयो नव रसा नवभिरशन्यादिभिर्विशेषणवाध्याः । परदेवतेसन्तिमेन देवताविषयरतिरूपो भाव इति भरतसिद्धान्तः । अनायं श्लोकः 'रौद्राद्भुतहारो हास्यो वीरोऽय करणश्च । सभयानक- चीभत्सः शान्तो नवमोऽन्तिमो भावः ॥ इति ॥ श्रीव्यारास्तु द्वादशापि रसानिहा- यर्णयत् । गोपानां खजन इति सत्यहास्ययोः, सपिनोः शिशुरिति वत्सलरुणयोः, प्णीनां परदैवतेति दास्यस्य च समतत्वात् । यथा च व्याख्यातम्-'दोऽद्भुतः शुचिरयो धृतात्यहास्यो वीरोऽथ पत्रालयुतः करणो भयाइः । बीभत्राय उदितोऽय तव शान्तः सप्रेमभकिरिति वे घधिका दश स्युः ॥ इति । अयानेन ममेण निर्देश सदानीमुद्यावचजनाना तय हरिपातखर्धवादिति विवक्षया विराट विक्ल: अपर्याप्तो . रामत इति तथा विराइशभूतो नृयालरविप्रहो वेति च्याम्येयम् ॥ रसान्तरणेति। नान्तर्येणाल्ययधिना । त्वं फासीति । रम्भातपसिन्योरशिपयुक्ती । अस परस प्रमनः कृष्णस । अतिस्पादतिशयिनरूपान् । अग्रेति । तयोः .रान्तमहारयोः ।

·काव्यमाला। क्रमेणोदाहरणम्- 'स एप चैहासिकताविनोदैत्रजस्स हासोद्मसंविधाता । फणीश्वरेणाद्य विकृप्यमाणः करोति हा नः परिदेवनानि ।' अत्र मर्यमाणानां हास्यागभूतानां विनोदानां शोकोद्दीपकतया करुणा- नुकूल्यान विरोधः। 'राधा शान्तिरियोन्निद्रं निनिमेपेक्षणं च माम् । कुर्वती ध्यानलमं च वासयत्यद्रिकन्दरे ।' अत्र प्रकृतरतेरनुभावसाम्येन शान्तो विवक्षितः । अगिन्यङ्गत्वमाप्ती यौ तौ न दुष्टौ परस्परम् ॥ १७॥ निसर्गविरुद्धयोरपि भृत्ययो राजसेवायामिव तथाभूतयोरप्यङ्गयोरशि- पुष्टौ संगतिर्न दोपाय। यथा- 'कम्पा खेदिनि चूर्णकुन्तलतटे स्फारेक्षणोतुनिते सव्ये दोष्णि विकासिगण्डफलका लीलास्य भङ्गीशते। विभाणस्य हरेगिरीन्द्रमुदयद्वाऽपाचिरोर्ध्वस्थिती पातु मंसवसिच्यमानसिचया विश्वं मजाधीश्वरी ॥ अत्र हास्यकरुणौ वात्सल्यरतिमेव पुप्णीतः । अत्र रसस्य रसेन सह विरोध इति यदुक्तम्, तत्तु तत्सामग्रीभूतस्य स्थाय्यादेरेव न तु रसस्य तस्य विगलितवेद्यान्तरसरूपत्वात् ।। इति भरतसूत्रसी साहित्यकीमुद्यां दोपनिरूपणो नाम सप्तमः परिच्छेदः । अन्तमध्ये । स एप इति । क्षुद्रदेवतानामुकिः । तेपामेव तादृशव्याहारसंभवात् । वैहासिकता नर्मप्रहेलिकादिः तपैविनोदैः क्रीडनैः विकृष्यमाणः संवेष्ट’तस्ततथा- ल्यमानः । हेति सेदे। परिदेवनानि विलापान्करोत्युत्पादयति ॥राधा शान्तिरिति । मुबल हरिराह । स्पष्टम् । अत्रेति । प्रकृता रतिः कृष्णाश्रया राधाविपा, तदनुभाव उनिद्रतादिः तत् साम्येनेत्यर्थः ॥ अङ्गिनीति । निसर्गः स्वभावः । कम्प्रेति । कंचि- 'दात्सल्यरतिमन्तं प्रति कस्यचिदाशीर्वादः । सव्ये दोणि गिरीन्द्र विप्राणस्य हरेधूर्णकु- न्सलतटे स्वेदिनि सति कम्प्रा बजाधीथरी । एवमप्रेऽपि योज्यम् । विकासीति हास्यः, उदयद्बाप्पेति करुणः, प्रनवेति वात्सल्यम् ॥ इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यकामु- दीटीकायां सप्तमः परिच्छेदः ।

·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अटमः परिच्छेदः। एवं दोपान्निरूप्य गुणालंकारभेदं तावदाह- ये रसस्याङ्गिनो धर्माः शौर्यादय इवात्मनः । उत्कर्पहेतवस्ते स्युरचलस्थितयो गुणाः॥ १॥ अजिनो रसस्योत्कर्षका धर्मा गुणाः आत्मन इव शौर्यादयः । ते च रसविशेपे नियतविशेषाः स्युः । आत्मन इवेति । यथा शौर्यादयो नाकृतेः, तथा माधुर्यादयो न शब्दार्थयुग्मस्य । न ह्ययमाकारः शूरः स्थूलत्वादिति सहेतुः अस्थूलेऽपि सिंहे शौर्यवीक्षणात् । ततश्च सव्यभिचारत्वान्नाकृतिगतं तत् वर्णास्त्वाकृतिवद्गुणव्यञ्जका वक्ष्यन्ते । उपकुर्वन्ति तं सन्तं येऽङ्गद्वारेण जातुचित् । • हारादिवदलंकारास्तेऽनुमासोपमादयः॥२॥ शब्दार्थरूपाङ्गातिशयद्वारेण ये मुख्यं रसं संभविनमुपकुर्वन्ति देहो- कर्पद्वारेण देहिनोऽप्युपकारका हारादय इव तेऽनुप्रासोपमादयोऽलंकाराः । यथा- 'लोलालिमाला मिलिता ललिता मालती लता । जलदाकलिते काले कराले विलयाय में" अत्र कोमलानुप्रासः शब्दमलंकुर्वन् दौल्यव्यञ्जनया विप्रलम्भं रसं पुष्णाति । । अवसरमाप्तयोर्गुणालकारयोनिरूपणाय तयोविवेक तावद्दर्शयति-पवमित्या. दिना । ये रसस्येति । रसस्य तदावादस्य । ते चेति । यया गृहारादी माधुर्य नियतम् । यथा च वीरादावोज: केचिद्गुणाकाव्यधर्मानिच्छन्ति तानिराह- आत्मन इत्यादिना | यत्तु वीरसूप्रसूतयोर्यालयूनोरामारगतमेव शूरत्व तत् किल वय परिणामअमेव बोध्यम् । इतरयातिप्रसङ्गात् । एतदाह-नहीति । तत् शार्यम् । यक्ष्यत इति । 'गुणत्या पुनसेपाम्' इत्यनेन ॥ अलकारेषु गुणधर्मराहित्यदृष्टये तत्सरूपमाह-उपकुर्वन्तीति । त रसम् । जानुचित् कदाचित् । तेनाल.. पारा विनापि ररामवस्थिताः।न चावश्यमुपपुर्वन्ति न या रसे, साक्षान् । सिाद्वारेवेति गुगेभ्यो पलक्षम्यम् । अतिशय उत्सर्पणम् । उपारकर दर्शयति-ययेति । विर- हिणी राधाह-लोलालीति ।राले भीषणे रिपुरिवति । गवाह । सिग्री परिः । ।

·काव्यमाला') 'रिपुरिव सखीसंवासोऽयं शिखीच हिमानिलो विपमिव सुधारश्मियस्मिन्दुनोति मनोगते । हृदयमदये तस्मिन्नेवं पुनर्वलते बला- कुवलयदृशां वामः कामो निकामनिरङ्कुशः ॥" अनोपमालंकारः । ससीसंवासादिपु रिपुमुखधर्मप्रत्यायतेनार्थमलंकु- स्तिं पुष्णाति । फचित्तु सन्तमपि नोपकुर्वन्ति । यथा- 'शिखण्डिताण्डवक्रे काले जाता प्रियं विना । प्रचण्उस्मरकोदण्डमुक्तकाण्डालिखण्डिता ।' अब टवर्गानुपासो विरोधादसं नोपकरोति । किं तु शब्दमेव । 'मित्रे कापि गते कोकः सप्रियां वीक्ष्य सारसीम् । आस्से निर्यातजीवाय मृणालार्गलमादधे ।' अत्र मृणालं जीवरोधाय न प्रभवतीति प्रकृताननुकूलोपमा । यत्र रसाभावसत्र तूक्तिवैचित्र्यमार्चपर्यवसितास्ते । एवं समवायेन शो- र्यादीनां संयोगेन तु हारादीनामात्मनि सत्याधभा भेदस्तथा गुणानामलं- काराणां च स बोध्यः । अथ गुणभेदमाह- माधुयोजःप्रसादाख्यास्त्रयस्ते न पुनर्दश । यस्मिन कृष्ण ॥जातुचिदिति विणोति कचित्त्विति । सन्त रसम् ॥ शिखण्डी. ति। मधुरास्थस्य हर्वाक्यम् । प्रियं मां विना ! सा राधेति शेषः । अनेति।सं विप्रल- म्भम् ॥ मित्र इति। विरहिणं चक्रवाकं वर्णयति। मित्र सूर्य एव मित्र सुहारि निर्याते. ति । आदिकर्मणि का निर्यातुमाराम्भणाय जीवाय तं रोटुमित्यर्थः । मृणालमर्गल- मिवेति लुप्तोपमा । किन विप्रलम्भे प्राणापगमस्यापि वर्णनीयत्वात् तत्प्रतिबन्धोक्तिर- । पकायवेति । न रसानुगुण्यमान् । दक्वैिचित्र्यं तु करोत्येति दिक् ॥ यत्रेति । वैचित्र्यं शब्दाना मुश्रवत्वम् वन्धकौशलादि । अर्थानां त्वीपमनोहारित्वम् ।। अथेति । रायोर्विवेकादनन्तरम् । न पुनर्दशेति । तदुक्तमन्यः-पः प्रसादः समता मा. धुर्य मुकुमारता । अर्थव्यक्तिरुदारत्वमोजकान्तिसमाधयः ॥ इति वैदर्भमार्गस्य प्राणा ·८ परिच्छेदः) साहित्यकौमुदी। १०९ क्रमेणैपा लक्षणमाह- आहादकत्वं माधुर्य शृङ्गारे द्रुतिकारणम् ॥ ३ ॥ करुणे विप्रलम्भे तच्छान्ते चातिशयान्वितम् । आहादो रञ्जन शृङ्गारेऽर्थात् संभोगे द्रुतिविंगलनम् । ओज प्रसाद- योस्तु श्रव्यत्वमेव । अतिशयोऽतिद्रवहेतुत्वात् ॥ दीयात्मविस्तृतेहेतुरोजो वीररसस्थिति ॥ ४ ॥ वीभत्सरौद्ररसयोस्तस्याधिक्यं क्रमेण च । चित्तविस्ताररूपदीप्तिजनकमोजवीरादिपु तस्य क्रमेणैवाधिक्यम् । शुष्कन्धनाशिवत्स्वच्छजलवत्सहसैव यः ।।५।। व्यामोत्यन्यत्मसादोऽसौ सर्वत्र विहितस्थितिः । अमिर्यथा शुप्फेन्धन व्यामोति । यथा च निर्मलाम्बु सिताम्, तद्व- यश्चित्त स प्रसाद । सर्वत्र रसेपु रचनासु च य स्थित ।। ननु रसधर्माश्चेद्गुणास्तहिं रसगुणावित्युक्ति कथ तत्राह- गुणत्या पुनस्तेपां वृत्तिः शब्दार्थयोर्मता ॥ ६ ॥ गुणाना शब्दार्थवृत्तित्वमुपचारादेव, शोर्यादीनामिव देहवृत्तित्वम् ॥ ननु-- ओज प्रसादो माधुर्यमर्थव्यक्तिरदारता । श्लेप समाधि समता स्यात्कान्ति सुकुमारता । दश गुणा स्मृता' ॥ इति । ते चैवे न समता इत्यर्थ । द्वतीति । सामाजिकाना चित्ते नवरसीजन्यास्तिप्तोऽवस्था द्रुतिर्विस्तारो विकाशधेति।तन शारक्रुणशातेभ्यो द्रुति । वीरवीभत्सरीदेभ्यो विस्तार । हास्याद्भुतभयानकेभ्यध विकाश इति। हास्ये व दनविराश । अद्भुते नयनविनाश । भयानके द्वतापसारणमिति नियेर बदननयन गमोपु प्रसारो विकाश इति अतिशयोऽन यथोत्तरं शेय । थन्यत्यमिति । तेन 'भव्य नातुिरामलापशन्द मधुरमिष्यवे' इति भामहोच लत्तम् ॥ दीप्तीति । दीप्तिरूपा ज्यदूपा यात्मनधितस्य विस्तृतिस्तसा हेतुरित्यर्थ । गुप्यन्धनेति । प्रणय सच्छता । यदा वीररावादी चित्त व्याप्रोति तदा शुने धनामिवदिति, यदा हार फरणादी रादा खञ्जदिति । रसेगु गहु प्रतीयम'नय रचनामु महु प्रलायाम्। यदुषम् -'गमरत्व काव्यरा या गरमा प्रति । म प्रमादो गुगो शेय सर्वसाधार. णकिय ॥ इति ॥ गुणवृत्त्येति । वायुस तद्वत्व तय भरतपोपचयते ॥ पेचि .

·काव्यमाला। इत्लन्यत्र दशगुणा निरूप्यन्ते इह तु त्रयस्तेन पुनर्दशेति । कथमिति चेदत्राह- केचिदन्तर्भवन्त्येषु दोपत्यागात्परे श्रिताः। अन्ये भजन्ति दोपत्वं कुत्रचिन्न ततो दश ॥७॥ तथाहि-संधिसौष्ठवात्पदानामैकपद्येनेव भासनं श्लेपः । आरोहावरो- हक्रमात्मा समाधिः । विकटवन्धत्ववपुरुदारता । ओनोमिश्रितशैथिल्य- रूपः । प्रसादश्वौजस्यन्तर्भवति । यत्र झटित्यर्थप्रतीतिहेतुत्वं सार्थ- व्यक्तिः प्रसादे । पृथक्त्पदत्वरूपं माधुर्य तु साक्षादेव गृहीतं तल्लू- त्रेऽवृत्तिपदोपादानात् । अपारुण्यरूपं सौकुमार्यमौज्ज्वल्यरूपा कान्तिश्च कष्टत्वमामत्ययोर्दयतया परित्यागात् स्वीकृते । यत्र मियो विसर दिति । अन्तर्भवन्ति तत्तलक्षणकोडीकृतत्त्वात् । भर केचित्रिवेवान्तर्भूताः, फेचिद्दो पाभावत्वेनामीकृताः । फेचित्त दोपस्पा इति निधपा दशानां व्यवस्था । वन्तर्भाव दर्शयति-तथा हीति । लेपो यया-'उन्मजबलजरेन्द्रवहलास्फालानुबन्धोदत- सर्पाः पर्वतपन्दरोदरभुवः युर्वन्प्रतिभ्यानिनी: उच्चैरञ्चरति ध्वनि. श्रुतिपयोन्माधी ययाय तथा मन्ये प्रेसदसत्यापपता भेटेयमुग्जृम्भते मगाटवन्धतया व्यक्तमोजः वर्ष पुनस्तरोऽर्णवः लिष्टमस्पष्टशैथिल्यामिति दण्डी च ॥ आरोहो गादता । अवरोहः शि- थिलता।क्रमः कमेण तमिचन्धः । आरोहपूर्वकोऽवरोहस्तपूर्वक आरोहो वा यथा-'पञ्च- गुजभ्रमितचण्डगदाभिपातसंचूर्णितोरुयुगलस सुयोधनस । स्वानावनधनशोणितशो णशोचिरत्तसयिष्यत्ति कचास्तव देवि भीम. अन चूर्णितान्ते मारोह भुयोधना- म्तेश्वरोहः । पुनस्तवान्ते पूर्वः, भीमान्ते त्वपरः। सनापि गाढवन्धत्व व्यकमेवा विकटत्व विच्छेदारपदाना नृत्सत् प्रायत्वम् । यधा-'सुवरणविनिविटैपुरैर्नर्तकीना झटिति झगि. तमासीत्तर चिन कल च' इति ॥ ओजोमिश्रितेति । कमनियमाभावात्समाधितो भेद अया-'यो य. शास्त्र विभर्ति खभुजगुरुमदः पाण्डवीरा नमूना यो य लगोने शिशुरधिकवया गर्भशय्या गतो वा । यो यस्तरकर्मसाक्षी चरति माय रणे यद्य यश्च प्रतीपः क्रोधान्यस्वरस तस स्वयमिह जगतामन्तकस्थान्तोऽहम् ॥ मायामो- किरियम् । मन यो य इति शैथिल्यम् । शस्त्र विभतात्योजः । एवमप्रेऽपि । एपा चतुर्णामोजस्व गाडबन्धत्वेन पित्तविस्तृतिरूपदीप्तिजनकत्वात् । ओजति त. घनक्शब्दार्थविशेपे ॥ यत्रेति । प्रसादेऽन्तर्भवति । तसूने माधुर्यलक्षणे । अथ दोपाभावरूपेण सगृहाति-अपारुष्येति । अपारुष्य परवर्णमाद । हालियादिसाधा- रणपदरचनवपरीत्येनालौकिक्शोभासालित्वमौज्ज्वल्यम् । सय दोपस्पेण सगृहाति- पाथा- ·। । परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। शयोः सहोक्तौ चैपम्यमिष्टम्, तत्र मार्गाभेदात्मा समता दोप एव, तदन्यथा गुणः। यथा- 'स बभौ चण्डदोर्दण्डखण्डितासुरमण्डलः । मुकुन्दः सुन्दरीवृन्दैरमन्दैरभिनन्दितः ॥ अत्र वीरे वाच्ये पुरुपा वर्णाः, शृङ्गारिणि तु मसृणाः । एवं न दश शब्दगुणाः। अथ साभिप्रायत्वमोजः । अर्थवैमल्यं प्रसादः । उक्तिवैचित्र्यं माधु- यम् । अपारुष्यं सौकुमार्यम् । अग्राम्यत्वमुदारता चेति पञ्च क्रमादपुष्टा- र्थाधिकपदानवीकृता मङ्गलाश्लीलग्राम्याणां दुष्टतयानिरासात् स्वीकृताः । वस्तुस्वभावस्फुटत्वमर्थव्यक्तिीप्तरसत्वं कान्तिश्च वक्ष्यमाणस्वभावोत्या र- सध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्याभ्यां च क्रमादाश्रिता । योति । सहोती युगपद्ववर्णने यया सत्योपक्रमस्तयव समापन मार्गाभेदः स च दोप एव । अन्यथा वीरशृङ्गारिणोः सहोक्ती वीरवर्णाना ङ्गारिणि प्रयोगे वक्तृवाच्य- 'प्रवन्धौचित्येन रचनाद्यौचिलमुक्त भज्येतेति भाव । प्रत्युतमार्गभेदे गुणत्वमेवेत्याह- स वभाविति.। चाणूरादीन् हत्वा सखिभि. सह नृत्यन्त हरि शुको वर्णयति ॥ अर्थगुणान् प्रत्यार याति-अथेत्यादिना । साभिप्रायादीनामपुष्टार्थत्वायभावरूपत्वात्ते खीकृता इत्यर्थः । साभिप्रायत्वमर्थस्य प्रकृतोपरकाराभिप्रायेण प्रयुक्तत्वम् । यथा-'चक्रिण हरिमाश्रये,' इति । अन चक्रिणमिति । बमल्य मलप्रायस्य निर- र्थकपदार्थस्यानिवेशः । यथा-'काञ्चीपदगतो हस्तः क्षिप्तः कान्तस्य कान्तया' इति ॥ विपर्ययस्तु 'निरस्तो हस्तो मे मणिसचितकाञ्चीपदगत.' इति । अन मणिराचितेति व्यर्थम् काभीषदशल्देन नितम्यस्य प्रतीते । एक्स्यैवार्थस्य भयन्तरेणोक्तिवैचित्र्यम् । यथा---'भा सदा युक-' इति । विपर्ययम्नु 'सदा चराते' इति अपारुष्यममगलस्थापि वैचित्र्यात् समारप्रायतयापादनम् । यथा-'कीर्तिशेयो भीष्म.' इति । विपर्ययस्नु 'मृतो भीष्म.' इति । अप्राम्य वाचि वैदग्धी । यथा-'ममालि कुपितः कामः सदय-. स्वयि भाग्यतः' इति । विपर्ययस्लु 'पन्ये कामयमानं मां न व कामयसे क्यम् इति । वस्त्विति । यस्तुनो जिम्भादेः सभावो साधारण रूप तस्य स्फुटत्व वर्णनेन व्यक्तिः । यथा-मुरापुटेयादि । दीप्तत्व सटिति प्रत्येयत्वम् । ध्वन्यादिभ्या रसान्दस्य प्रत्ये.

·. ११२ काव्यमाला। क्रमकौटिल्यानुल्यणत्वोपपचियोगरूपा घटना शेगः । स च वैचित्र्य- मात्रत्वान्न गुणः । यथा- 'मुझे प्रेक्ष्य पृथक्पुरः प्रियतमे तत्रार्पयन्पुमर्ज लीलाया नयनाञ्चले किल रजश्चके प्रबोधो यमम् । कृष्णः शीतलतालवृन्तरचनोपायेन पश्याग्रत- स्तारायाः प्रणयादिव प्रणयते निद्राभिवृद्धिक्रमम् ।। अत्र प्रेक्ष्यादिरूपा(प)क्रियापरम्परा क्रमः, विदग्धचेष्टितं कौटिल्यम्, अनुल्यणत्वमप्रसिद्धवर्णनाविरहः, उपपत्तिरुपपादकयुक्तिः, एपो योगः सं- मेलनम् । अस्य श्लेपस्य न गुणत्वं असाधारणरसोपकारविरहात् । गुण- निर्वाहव्यग्रेण सादानुपलम्भाच । समता च प्रक्रान्तप्रकृतिपत्ययाविपर्यासेनार्थस्य विसंवादिताविरहः । स चं प्रक्रमभनाख्यदोपाभावरूपत्वान्न गुणः । समाधिश्चायोन्यन्यच्छायायोनिरूपद्विविधार्थदृष्टिवपुः । तत्राद्यो यथा-- 'सद्यो मुण्डितमत्तहणचिवुकपर्द्धिनारकम् ।' इति । अन्त्यो यथा- 'तोयेषु तस्याः प्रतिविम्बितासु बजाजनानां नयनावलीपु । स्ववन्धुपतिभ्रमतोऽतिमुग्धा गोष्ठी शफर्यो रचयांवभूयुः ॥' कमन्वयः गुणाश्रयस्य न गुणत्वमिति भावः।।क्रमकौटिल्यति। वैचित्र्यमानत्वात् कविर्वदग्ध्यमात्रप्रतिपत्तरित्यर्थः ॥ सुप्ते प्रेक्ष्यति । वृन्दा बांचिद्वनदेवतां प्रत्याह- कौटिल्यमिति। तचोभयसमर्थनरूप योध्यम् ।अप्रसिद्देति ।लोकेऽप्येतादृशचेटाया दृष्टत्वात् उपपादकयुक्तिः । प्रकृतानुकूलहेतुविन्यास इत्यर्थः । सा चकल्या नेत्रयो रज.प्रक्षेपस्तत् सगमादर्शनाय, परस्यास्तालगन्तवातेन निद्रामिद्धिरित्येतद्रूपा । व्यप्रेण कविना । तस्मादस्य दोपत्वमेव । समतेति । 'उदेति सविता ताम्रः' इत्यादी •'प्रयाहत्य मुनिः' इत्यादी च ॥ समाधिश्चेति । तदेकप्रतिभातोऽयों अयोनिः । कन्यन्तरस यायावर्णनं योनिर्हेतुर्यस्य सोऽन्यछायायोनिः ॥ सद्य इति । द्रुणो म्लेच्छ विशेषः । नारइक पक्कामेति शेयम् । हचिवुकनारङ्गयोः सायमनिवद्धपूर्वम् ।। तोयेप्चिति । तस्याः कालिन्धाः । श्रान्तिमानमारः। . अयस्य ·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी पूर्वत्र स्खमात्ररचितत्वादयोनिरर्थः । परत्र तु नयनशफर्योः सादृश्यमति- प्रसिद्धम् । इह तु विच्छित्तिविशेषेणोपनिबद्धमित्यन्यच्छायायोनिः । एष च काव्यशरीरमात्रनिर्वर्तको न गुणः ॥ तेन नार्थगुणा वांच्याः तेन मदुक्तप्रकारेणोजःप्रभृतयोऽर्थगुणाः परोक्ताः पृथड् न घक्तव्याः। प्रोक्ताः शब्दगुणाश्च ये। तेऽपि पृथङ् न वाच्या इत्यर्थः ॥ अथ माधुर्यादीनां त्रयाणां व्यञ्जका वर्णादयो दयन्ते- वर्णाः समासो रचनास्तेपा व्यञ्जकतामिताः ॥ ८ ॥ नन्वन्यवर्णनोपनिवन्धनमप्रयोजकमत आह -विच्छित्तिविशेषेणेति । कव्यन्तरः सहस्रशो निवद्धमपि वैचित्र्यविशेषेण निवद्ध तत् विलक्षणानन्द जनयतीत्यर्थः । एप चेति । चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्थः । तथा हि-पदार्थस्य वाक्येनोक्किाक्यार्यस्य पदे- नोफिश्च प्रोटि: । क्रमेणोदाहरणम्-चन्द्र. इत्यमानिनेग्रोत्यं ज्योतिरिति । अत्र च. न्द्रपदार्थस्य वाक्येनोक्तिः । 'कान्तार्थिनी तु या याति संकेतं साभिसारिका' इत्यत्र का. तार्थिनीत्यादिवाश्यार्थ स्याभिसारिकापदेनोफिः । एक्स्य वाक्यार्थस्यानेकैस्थिरकि- या॑सः । अनेकवाक्यार्यस्यैकेन वाक्येनोक्तिः समासः । क्रमेणोदाहरणम्-'अयं नाना- फारो भवति मुरादुःसव्यतिकरः मुस वा दुःखं या भवति न भवत्येव च ततः । पुनस्तग्मा- दूचे भवति सुरांदुःसं किमपि तत्पुनस्तस्मादूय भवति न च दुःरा न च मुसम् ॥' अम येन संसारिणा यादशं कर्म कृत तदनुस्खेव वैविध्यभार गुसदुःराभोगो भवति, परि क्यचिद्विद्वत्सहार प्रावित्तिः स्यातदेवास शान्तिरित्येर विवक्षितम् । पिविषयां. क्यरुपनिषदमिति फेचित् । अदृष्टवैचिन्यात् मुरादुरावैचित्र्यमेकवाश्यार्थोऽर्यास्यः प्रपति इत्यन्ये । 'शोकान प्रवक्ष्यामि यदुक प्रन्यकोटिभिः । न च सलात्परं पुण्य ममतादरम् ॥ अन तीर्थसाथी बहुदायी पण्डितय पपासुन् समये तत् गर गलयादी । मुरापायी गोद्विजहन्ता गुरुदारहर्ता च यत्पापमुपलभते तन्गर्वमन्त- भारीलादिभिर्वापयाभिषेपसार्थजानसरेन परादरूपेण याश्येन प्रतिपादनम् । एनग- सुर्विधनोमः परकत नियमानमेव न तथंगुणः, तदिनापि वायव्यवहारप्रातः । अत एवं प्रतिद्भिरप्यनुदितमेतत् । तेनेति । याच्या पर्छ योग्या नेलर्थः ।। ननु पारस पुरत्व गुमयमलेनोधम् । राप्रपे यास का का व्यार समित्याद- १५ .

·-- ११४ काव्यमाला। के कस्येत्याह- मूनि वर्गान्त्यगाः स्पर्शा अटपर्गा रणौ लपू । अत्तिमध्यतिर्वा माधुर्ये घटना तथा ॥९॥ गिरसि निजवर्गान्तिमयुक्ताप्टठडढवर्जिताः कादयो मान्ताः । रेफण- कारो सान्ताविति वर्णाः । असमासो मध्यसमासो वेति समासः । तथा माधुर्यवती पदान्तरयोगे रचना माधुर्यस्य व्यञ्जिका । उदाहरणम्- 'सन्ततं सन्तनोत्यस्या नितान्तन्तान्तचेतसः । दुरन्ता कान्तचिन्तेयं हन्त सन्तापसन्ततिम् ।। योग आयतृतीयाभ्यामन्त्ययो रेण तुल्ययोः। दादिः शसौ वृत्तिदैर्ध्य गुम्फ उद्धत ओजसि ॥ १० ॥ वर्गप्रथमतृतीयाभ्यामन्त्ययोस्तहितीयचतुर्थयोः क्रमेण योगः । यथा- कक्वटी अच्छा उत्थानं ककुप्फणं रुग्यासः उज्झितः तद्धविः अब्मारः। रेफेण योगः । स चाध उपर्युभयत्र वा यस्स कस्यापि । यथा-वक्रः अर्कः दुर्गहः । तुल्ययोयोंगस्तेन तस्यैव । यथा-वाकार्यः, सञ्चित, संघट्टः, मत्त इत्यादि । । टादिर्गणष्टठडढरूपः शसौ चेति वर्णाः दीर्घसमासो विकटसंघट्टना चौजसि । उदाहरणम्- 'उत्तगत्तदैत्येन्द्रहत्यावित्तनखोटः । दंष्ट्राफटकटात्कारक्रूरवक्रोऽवताद्विभुः । वर्णा इति । इताः प्राप्ताः । मुभीति । स्पर्शाः पादयो मावसाना । असमास इत्यनेपदर्थे नन् । तथा चाल्पः समासः । तेन वर्णाः समासो रचनेत्यविरोकः । पदा. .न्तरयोगे इति । यथा अलंकुरु संगतामित्यादी पदयोः संधी मधुरवोत्पत्तिः । म- थुसस्थं कृष्ण प्रति श्रीराधा विरहावस्यामयी पत्रिका ललिताद्याः प्रेषयन्ति-सन्तत. मिति । हन्तेति खेदे ॥ योग इति । वर्गेति प्रकतत्वात् । अन्त्ययोरिति । प्रय. मतृतीयान्त्ययोः । लमेणेति।प्रभमेन द्वितीयस्य तृतीयेन चतुषस्यैत्यर्थः । उदृत्तेति । .

·८ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। श्रुतिमात्रेण शब्दानां यत्रार्थप्रत्ययो भवेत् । साधारणं समग्राणां स प्रसादो गुणो मतः ॥१०॥ समग्राणां रसानां समासानां संघटनानां च प्रसादस्य सर्वनोपयोगान्न वर्णगतो नियमः। उदाहरणम्- 'कोपे यथातिललितं न तथा प्रसादे वर्क विधे सततमातनु मानमस्याः । इत्याकलय्य दयितस्य वचोविभड़ीं राधा विवर्तितविनम्रमुखी बभूव ।' गुणायत्तानामपि रचनादीनां कचिद्विपर्ययः स्यादित्याह- वक्तृवाच्यप्रवन्धानामौचित्येन कचित्कचित् । रचनारत्तिवर्णानामन्यथात्वमपीप्यते ॥ ११ ॥ क्वचिद्वाच्यप्रबन्धानपेक्षया वक्रौचित्यादेव, कचिद्वक्तृप्रवन्धानपेक्षया वा- च्यौचित्यादेव, कचित्तु वक्तृवाच्यानपेक्षया प्रबन्धौचित्यादेव, रचनाद्या भ- वन्तीत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'मन्थायस्तार्णवाम्भःप्लुतकुहरचलन्मन्दरध्वानधीरः कोणाघातेषु गर्जत्प्रलयघनघटान्योन्यसंघट्टचण्डः । कृष्णाक्रोधामदूतः कुरुकुलनिधनोत्पाटनिर्यातवातः केनास्मत्सिंहनादप्रतिरसितसखो दुन्दुभिस्ताडितोऽयम् ॥' नृसिंह वर्णयति । उद्वृत्तो निमयादो मत्तश्च यो दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुस्तस्स हत्या वन विताः स्याता ये नसासरुद्भटः दुनिरीक्ष्यः । दष्ट्राणां कटकटात्कारः शब्दविशेष. रूपस्तेन रु निर्दयं मुखं यस्य सः ॥ श्रुतीति । श्रुतमाना वर्णादयोऽर्थेप्रतीनिहतयः सन्तः प्रसादरा व्यन्जका इत्यर्थः । फोपे यथेति । स्फुटम् ॥ प्रतिप्रसवमाह-- गुणेति । गुणायत्तानां तद्यानायव निर्मातव्यानाम् । कचित् पचिदिति । तेन : वेषा गुणव्याक्त्यनियमोभायाचित्यपाधापोय एवोत्गौ न तु व्यभिचारेणेनि भारः। घका कविसनियतय तयाध रसायटन्यारिधीरोदात्तत्वादिभेदा द्विवियनापितम् । वाच्यो यम्यः प्रपन्धो नाटकादिः ॥ मन्यायस्तति । रणस्थाने दुन्दुभिध्वनि भुत्या A ·काव्यमाला। अन वक्तुभीमस्यौद्धत्यात्तथा रचनादयः। 'पीढच्छेदानुरूपोच्छलनस्यनिलसहिफेयोपपात- त्रासाकृष्टार्वतिर्यग्वलितरविरथेनारणेनेक्ष्यगाणम् । कुर्वकाकुत्स्थवीर्यस्तुतिमिव मस्तां कन्धरारन्धमाजां भाशौरभीममेतनिपतति वियतः कौम्भकर्णोत्तमाङ्गम् ॥ अत्र याच्यस्य कुम्भकर्णशिरसो भीपणत्येनोजखित्वादुद्भता रचना। 'देशः सोऽयमरातिशोणितजलैयसिन्हदाः पूरिताः क्षत्रादेव तथाविध. परिभवस्तातस्य केशग्रहः । तान्येवाहितशसघसरगुरूण्यत्राणि भावन्ति मे यद्रामेण कृतं तदेव कुरुते द्रोणात्मजः क्रोधन ||" अत्र प्रवन्धौचित्यादेव वर्णसमासौ ॥ इति भरतसूतवृत्ती साहित्यकौमुद्या गुणालकारभेदनिर्णयो नामाष्टम. परिच्छेद' । भीमस्याय प्रश्नः। अय शब्दायमानो दुन्दुभि केन साडित इत्यन्वय बीदाः । मन्यो मन्थन तेनायस्खमान्दोलित यदर्णवस्याम्भस्तेन प्लत व्याप्त कुहर गुहा या तस्य चल तो मन्दरस्य ध्यान इस धीरः । कोणो पादनदण्डस्तेनाभिपातेषु ताडनेषु सत्सु गर्जन्या प्रलयकालिका धनमाया अन्योन्यसप इस चण्डः दाहः । कृष्णाया दौरया' क्रोध साने वर्तगानो दूतस्तरप्रयुकत्वात् । उत्पातोऽमहलहेतुनिर्घातवात वातजन्यो तिति । मेधानो वाताना च मियश्चतध्वनिर्निर्यात । तथास्मत्सिहनादस्य प्रतिरसित प्रतिध्यान खस सहश' । अन वाच्य प्रश्नात्मकत्यान क्रोधव्यञ्जक । अभिनेयार्थनाटक प्रबन्ध । तन दीर्घरामासेनार्थप्रतिपत्तिविलम्वादर्थोऽभिनयेन झटिति प्रत्यापयितुमशक्य । तत योद्धता रचनायास्वत्प्रवियूला । तथापि भीमस्य वृत्तुधारोद्धतस्य रौद्ररसप्रधानत्वात्ता उपयुज्यन्ते एव । तेन तदालम्बनकरसामिव्यक्तिरिति भाव । अभिनय सन्यज्ञादिकि- यया नायकाद्यारम्भानुकरणम् ॥ मौदेति । वीरचरिते वैतालियोतिरियम् । एतद्भीम . कौम्भकर्णमुत्तमाङ्ग शिर वियत सानिपततीत्यनुषड्न । कीदृक् । कन्धरारम्भमाजा तत्मविष्टानां मरता नाकारताशशब्दै काकुस्थिवीर्यस्य श्रीदाशरथिपराक्रमस्य स्तुति मिव कुर्वत । तथागोडस महावेगप्रयुक्तस्य छेदस्यागुरपेण उच्छलनस्य श्वेग वेगेन 'मिलन् य सैहिकेयस्य राहोरपयातनासस्तेनाप्टरवेभिरश्चस्तिर्यग्वलितो वमतया स्था पिंसी रविरथो येन तथाभूतेनारुणेनेक्ष्यमाणम् ॥अमेति । रचना उद्धतवोचितेत्यर्थः ।। देश इति । अश्वत्थाम्रो पाक्यम् । अहिता शनव । रामेण आमदम्येन । अत्रेति। विकटवर्णव दीर्घसमासत्व बोचितमपि न कृतम् । अभिनयप्रसनीकत्वादिति भाव । . .

·परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। . नवमः परिच्छेदः। पूर्वत्र लक्षितानलंकारांन्दर्शयन् शब्दस्य प्रथम धीविषयत्वाचद्गतांस्ता- पदाह- यदुक्तमन्यथा वाक्यमन्यथान्येन योज्यते । श्लेपेण काका विज्ञेया सा वक्रोक्तिस्तथा द्विधा ॥१॥ तथेति । श्लेपवक्रोक्तिः काकुवक्रोक्तिश्च । क्रमेणोदाहरणम्- 'राधे त्वं कुपिता, त्वमेव कुपिता स्रष्टासि भूमेर्यतो माता त्वं जगतां, त्वमेव जगतां माता न विज्ञोऽपरः । देवि वं परिहासकेलिफलहे नन्ता त्वमेवेत्यसौ. स्मेरो वल्लभसुन्दरीमवनमशौरिः श्रियं वः क्रियात् ॥' अत्र कुपितेति सभङ्गेण श्लेपेण मातेत्यभङ्गेन । 'अतसीकुसुमश्यामं शतसीमन्तिनीवृतम् । सतृष्णं कृष्णमालोक्य हृदयं न विद्यते ॥' अत्रैकया निषेधार्थे प्रयुक्तो नम्परया च फाफा दूयत एवेति विध्यर्थे घटितः । एवमाख्यायिकायां हारेऽपि न भएणा वर्णदयः। कथायां रीदेऽपि नात्युद्धताः । एवम. न्यच योध्यम् ॥ इति कृष्णानन्दिन्यां साहित्यकौमुदीटीकायामटमः परिच्छेदः ॥ अयालंकारान्दर्शयति--पूर्वग्रेत्यादिना । तद्गतान् सन्दनिष्टान् । तायदादी । यदुक्तमिति । वकान्याभिप्रायेणोक्त पारयं श्रोत्रान्याभिशायेण पेद्योज्यते तदा वको- तिरिति ताभ्यो निर्वायम् । तथा ताभ्यामुपाधिभ्याम् । कोको परोसेरन्ययाकरणं ब्याजोक्ती तु सोफेरिति भेदः । राधे त्वमिति । कृष्णरापयोक्तिप्रत्युकी। कुपिता जातकोपायर्थक कृष्णवाश्यम् । योः पृथिव्याः पिता खगेयेति योजयित्वा श्रीराधा तम भूमेयर सयासीति हेतुमाह । स्वीकृत्योफ भूमेधेदहं पिता तहिं त्वं जगता तब्द- तिनागिन माता जननी मत्प्रियावारिसर्थक कृष्णयापयम् । जगतो माता संख्याता स्वमेति योजयित्वा सातम हेतुमाह-त्यदपरो विशो नेति । परिहाये स्वमन: न्तापरिधिमाजेपेति । यापरिलमप्राप्तोत्तरेण तेनोफम्। अनन्तानिनितोऽप्यनमाया मेपेति गोविन्या साह-त्वमेयेति । अर्थादनन्ता । तताप्राप्तोत्तरः धारिषदम्य मति चकार जयिनी धीराया च प्रसादमिति मापः । अतसीति । पो चन्द्राय- ·काव्यमाला। - वर्णसाम्यमनुभासः खरसादृश्येऽपि व्यञ्जनसादृश्यं वर्णसाम्यं यदि खरसादृश्यमपि स्यात् तार्ह प्रकर्षायैव तत् । यस्योचारणेन पूर्वानुभवसंस्कारोबोधस्तेन साम्यमिह विवक्षितम् । ततश्च वर्गेषु प्रथमद्वितीययोस्तृतीयचतुर्थयोश्च साम्यम् । न- णयोः शसयोश्च रसायनुगुणः प्रकृष्टो न्यासोऽनुप्रासः ।। तं विभजति- छेकवत्तिगतो द्विधा । छको विदग्धः । रसविषयव्यापारवती वर्णरचना वृत्तिः । तत्मयोज्यत्वाचदानुगत्याच छेकानुप्रासो वृत्यानुप्रासश्चेति द्विविधः सः । तयोः स्वरूपमाह- सोऽनेकस्य सकृत्पूर्वः अनेकस्यार्थायञ्जनस्य सकृत्साम्यं छेकानुप्रासः । उदाहरणम्- 'जहार हरिणाक्षीयं कुन्देन्दुमधुरसितैः। कुण्डलोज्ज्वलगण्डश्रीविदयं हृदरं मम ॥ अनासंयुक्तयोः संयुक्तयोश्चानेफस्य सकृत्साम्यम् । एकस्याप्यसकृत्परः ॥२॥ एकस्यानेकस्य च व्यञ्जनस्य द्विर्षहुकृत्वो या साम्यं वृत्त्यनुप्रासः । ल्याह । अत्रेति । एकया चन्द्रावल्या । परया पनया ।। वर्णति । स्वरेति । यमकायावृत्तिः । तन खरसादृदयाङ्गीकारात् । यदीति । अत एव व्यजनसाम्यं हित्वा वर्णसाम्यमुक्तम् । यस्योच्चारणेत्यादि । तेन शंकरः शहनादः मन्दो गन्धवहः रेणुधेनु. ततेः सवनिमूदन इत्यादावनुप्रासः सिद्धः । रइसंघः प्रयालयमित्यादी नु न । र- सादीति । अनुशब्दोऽनुगमार्थः । प्रशब्दः प्रकर्थिः । शब्दो न्यासार्थ:- अनुगमन .रसादेः प्रकर्पश्च सहृदयहृदयापर्जकत्वेनैति ॥ तमिति । रसविषयव्यापारों रसव्यञ्जन तद्वती तेन छेकेन प्रयोज्यत्वात्तस्यात्तैरानुग्यात् ॥ तयोरिति । सरदेकवारम् ॥ जहारेति । कृष्णः सुवलमाह । हारेणाक्षी श्रीराधा मिदय निर्दय यथा स्यातया । अति । असयुक्तूयोर्हकार रेफयोरनेकस्य, साम्यम् । संयुक्तयोश्च नदयोर्णडयोश्चाने- ८ ·९ परिच्छेदः) साहित्यकौमुदी। ११९ उदाहरणम्- 'मुक्ताहारं दधदुडुचक्राकारं सारं गोपीमनसि मनीजारोपी। कोपी कंसे खलनिकुरम्बोत्तंसे वशे रङ्गी दिशतु रतिं नः शाहीं ॥' अत्रैकस्यानेकस्य च व्यञ्जनस्य द्वि साम्यम् । 'मुकुन्दनन्दीश्वरमन्दिरस्य तवेन्दिराभिः प्रतिविम्बितस्य । यदा पदाब्जं प्रमदादुपास्ते तदा सदानन्दतया चकास्ति ।' अनानेकस्य च व्यञ्जनस्य बहुकृत्व. साम्यम् । एकस्य सकृत्साम्येऽपि केचिद्वृत्तिमिच्छन्ति । यथा-व्याधूतनूतागु- र-' इति । सा च वृत्ति माधुर्यव्यजकैर्वर्णरुपनागरिकेप्यते । ओजःप्रकाशकैस्तैस्तु परुपा कोमला परैः ॥ ३ ॥ परैरुभयो. शेपैर्वर्ण । तेन त्रिधा वृत्त्यनुप्रास । क्रमेणौदाहरणम् –'सन्ततं सन्तनोति' इत्यादि, 'उद्वृत्तमत्तदैत्येन्द्र-' इत्यादि, 'लोलालिमाला-' इत्यादि.च । केपांचिदेता वैदर्भीप्रमुखा रीतयो मताः । एतास्तिस्रो वृत्तय. क्रमाद्वैदर्भीगौडीपाश्चाल्याख्या रीतयः कैश्चिदाख्या- यन्ते । रीति माइसंस्थानविशेषवद्गुणहेतुको वर्णविन्यासविशेष. । सा च गुणग्रन्थप्रस्तञ्चादिह न लक्षिता। कस्येति द्वेधोदाहृतिः ॥ एकस्यापीति । असकृदनेकवारम् । मुक्तति । श्रीरू- पोति । अनेति । एकस्य रस्य पस्य च । भनेक्स्य नसयोः सयुकयो असयुक्ता नेकस्य तृत्यम् ॥ मुकुन्देति । युरुक्षेने कृष्ण राधाह । इद च कदाचिजस्थान सर्वान् दारवलामय मिनीपेदिति शङ्कया प्रागेवोकम् । इन्दिराभिस्तत्समाभिर्मत्ससीभिर्गोपी मिर्वेति । अत्रेति । भनेकस्य नकारदकाररूपस्य सयुफस्य, एक्स्य दस्स ॥ पक- स्येति । मेचित् श्रीजयदेवादयः । वृत्ति प्रत्यनुप्रासमित्यर्थः । यथेति । अनक्स तपारस्य सकृत्साम्यम् । वृत्ति विभजते-साचेति । तेणे । माधुर्याज प्रकाशस्यो, र्णयो । तेन निधेति । उपनागरिकानुप्रास परुपानुमास' कोमलानुप्रासक्षेति नि विप इत्यर्थ । प्रथम पेचिन्मधुरानुप्रारामात्यान्ति । केपांचिदिति ! वामनागुपजी व्यानो मुनीनो मते । गुणहेतुफ इति । बहुप्रीहिस्सहारषो या सार्धे का ॥ एष .

·१२० काव्यमाला। शाब्दस्तु लाटानुभासो भेदे तात्पर्यमावतः । शब्दः पदं प्रातिपदिकं च तद्गतः, न तु वर्णनिष्ठः । तुर्भिन्नक्रमे | श. ब्दार्थयोरभेदेऽपि तात्पर्यमावतो मैदे सतीति यमका दः । लाटजनप्रिय- त्याच लाटानुमासः लाटोऽविदग्धः । पदानां स पदत्यापि स लाटानुमासः । क्रमेणोदाहरणम् - 'नास्ति चित्ते हरिर्यस्य तस्य तीर्थाटनं सुधा। अस्ति निते हरियस्य तस्स तीर्थाटनं मुधा }" अन्न हरिविमुखस्य तीर्थाटनादपि न किंचित्फलम् । तत्संमुखस्य तु विनामि तस्मात्तत्फलमस्तीति तात्पर्य भिद्यते । "प्रियाविरहिते चित्ते सत्यमिन्दुर्दवानलः । दवानलः क वा तापमीदृशं तनुतेतराम् ।। अन प्रथमं दवानलपदं विधेयपरम्, द्वितीयं त्यनुवादपरमिति । एतं प- दानुमासमन्येऽपि मन्यन्ते। हत्तावन्यन तुन वा ॥४॥ नाम्नः स वृत्यायोश्च एकस्मिन्समासे भिन्ने या समासे समासासमासयोवो नाम प्रातिपदि- कस्स सारूप्यं स लाटानुप्रासः । उदाहरणम्- 'हिमकिरणकिरणमधुरा राकाराकामृतांशुमुख यदि भाम् । प्रकाटवनिजगुण गुणखनिगदहचचे नमः म्णे ॥ वर्णानुप्रासं निरूप्य शब्दातुमसे निरूपयति-शान्दस्त्यिति । पदं शतिपदिक चेति । शयने प्रकाश्यतेऽनेनेति व्युत्पत्तेः शब्दार्थयोरभेदेऽपीति ।,रोम यमके नातियातिः । तम मिन्नार्थकारवाहीकारात । अविदग्धो लाटः । नास्तीति । कभित्त- त्वविदह । तस्मात्तीर्थाटनाविनापि तत्फलं तीर्याटनफलम् । मियति । उदयं हरिराह । दवानलो बनाग्निः ॥ पदगतं निरूप्य प्रातिपदिकगत निरुपयति-वृत्ताविति । वृत्तिः समासरूपा । कारिन्मानिनी कृष्णमाह-हिमफिरणेति । है रायामृतांशुमुख .

·९ परिच्छेदः) साहित्यकौमुदी। १२१ अत्रैकस्मिन्समासे किरणयोः साम्यम्, भिन्ने समासे गुणयोः, समासास-. मासयोस्तु एकयोरिति योज्यम् । तेनायं पञ्चधा मतः ॥५॥ अयं लाटप्रियः । संकलनया त्वनुप्रासस्त्रिधा छेकवृत्तिलाटपूर्वकत्वात् ।। अर्थे सत्यर्थभिन्नानां वर्णानां सा पुनः श्रुतिः । यमकं पादतद्भागवृत्ति तद्यात्यनेकताम् ॥ ६ ॥ भिन्नार्थस्य स्वरव्यञ्जनरूपस्य वर्णसंघस्य सा पूर्वानुपूर्वीका पुनः श्रुति- यमक तेन नदीदीन इत्यादौ न प्रसङ्गः । ननु 'समरसमरसोऽयम्' इत्यादा- चेकस्य वर्णसंघस्यार्थवत्त्वम्, अपरस्य तु निरर्थकत्वम् । 'न दीनदीप्ति' इत्या- दावुभयोश्च । ततः कथमर्थभिन्नानामिति युक्तं भापितुमित्यतं उक्तम्-अर्थे सतीति । तच यमकं पादतद्भागावृत्तिरूपतया पादाद्यावृतेश्च बहुविधतया प्रभूततमभेदम् ॥ तस्य दिमात्रमुदायिते- 'मनो जहार प्रति मा कृतकोपा नितम्बिनी। मनोजहारप्रतिमा ममासौ वामवीक्षिते ॥' पूर्णचन्द्रानन, हे प्रकटितनिजगुण, राका पूर्णचन्दा निशा यदि गुणसनिमपि मामदहत् तहिं ते प्रेम्णे नम । कीदृशी राका । हिमफिरणस चन्द्रस्य किरणैर्मधुरा रुचिरापि । अत्र प्राटितनिजगुणेसन गुणशब्दो विपरीतलक्षणयादोप प्रतिपादयति दोपश्च स्नेहशुन्य त्वयकत्वादि । गुणसनिमपि मामिलान सौन्दर्यप्रेमादिगुणविशिष्टाया मयि तवेदशी वमना मद्विपरीताया वा कीदृशी सेति भावः ॥ यमक लक्षयति-अर्थे सतीति । कीदृशानाम् । सन्ति संभवमयऽर्थ निभाना पृथगर्यानाम् । अयमर्थ -यद्यर्थ समवेत्तर्हि द्वापपि वर्णसभी भिन्नार्थको स्याताम् , यदि न सभवेतर्हि ती द्वावपि निरर्थकी, यदि . रसंप समवेतदा साशनिरर्थी ताविति सा पुनः श्रुतिरिति श्रुतिसाम्य प्रयोमवम् । वेन वर्णभेदेऽपि श्रुत्यक्त्वे यमकम् । यथा-भुजलता जडतामयतेतराम्' इत्यत्र रस. रस्कारयो । यदुक्तम्-रलयोर्डलयोर्थव शसयोर्ववयोसपा । पदन्त्येषां च सावी, मलकारविदो जना. ॥ इति । तेन पूर्वानुपूर्वीकत्वेन । एक्स प्रपमस्य । अपरम द्वितीयस । प्रभूतेति । प्ररप्रकारमित्यर्थ ।तस्येति । तस्य यमकस्य । मन इति । गण: मुसलमाह । असी नितम्बिनी मम मनः वामवीक्षितहार ! पोरसी । मा मां .

·१२२ काव्यमाला। . 'अहो अहोगिन कलेवियते नुधासुधारामधुरं पदे पदे । दिने दिने चन्दनचन्द्रशीतल यशो यशोदातनयस्य गीयते ।।" 'मदनसंगरसङ्गरसाकुला भव विद्यारिणि हारिणि माधवे । कुसुमराजिविराजिविभूपणा मधुपरागपरागपराचिता ॥ 'रोपेण शधन हि नागरी गरीयसा कठोरत्वमुपेत्य भात्यभा । विहाय मान हरिमानयानया धिया हि सर्व भवतीहित हितम् ।। 'तारावली वेणुभुजङ्गमेन तारावलीलागरलेन दष्टा । विपाणिकानादपयो निपीय विपाणिकामं द्विगुणीचकार ।' 'इन्द्रनीलमधुरप्रमं जनं हासयन्तमनस प्रभजनम् । विनतं पुरपिाल पट धेहि चित्त नवनीतलम्पटम् ॥" प्रति पृतकोपा सरोपा मनोजहारश कन्दर्पमताहारस्य प्रतिमा तुल्या । तद्वत्स्पृहणीये खर्ध. । अव प्रथमपादस्य तृतीयपादेन यमनम् । एपमस्य द्वितीयेन चतुर्थेन च यमने भैदद्वयम् । द्वितीयस्य तृतीयेन चतुर्थेन चेति द्वौ । तृतीयस्य चतुर्थेनेत्येक । यथमस्त्रि प्पपीत्येक इति । प्रथमस्य चतुर्थेन द्वितीयस्य तृतीग्रेनेति । प्रथमस्य द्वितीयनेति तृती यस्य चतुर्थेनेति च द्वाविति पादजा नपभेदा । उदाहतयो मृग्या ॥अथ पादमाग जा भेदा दयन्ते । तनादिमध्यान्तगतासयो भेदा क्रमेण ददर्यन्ते-यहो इति । अहो प्राणिन क्लेरहोभिर्दिवसन विदूयते । यशोदातनयस्य यश कीर्तिीयवे। पदे पदे प्रतिशब्दम् । दिने दिने अहोरात्रम् । सदेल्यर्थ ॥ मैदनेति । राधा विशाखाह। हे विहारिणि राधे, माधवे वसन्ते मदनसगरस्य कामयुद्धत्य सने प्राप्ती शे रस खादस्त नाकुला व्याप्ता भव । कीदृशी सती । कुमुमराजिमि पुष्पश्रेणीभिावराजीणि भूपणानि यस्या सा । मधुपाना रागो यत्र तथाभूत सुगन्धिभि परागै पराचिता व्याप्ता च सती। भय वसुन्तसाप मान दास्यत्येवेति विज्ञाय विमाना समादितो हरिमनुयाहीति भावः । रोपेणेति । मानवती प्रति दूत्याह । गरीयसा रोपेण शश्वत्कठोरत्वमुपेय नागरी न हि भाति यस्मादमा कान्तिशुन्या वतो मान विहाय निजान्तिके हरिमानय । अनया धिया तम सर्व समीहित चेष्टित हित सुसप्रद भवतीति नयो भेदा दर्शिता । अधन यमपादादिभागस्य द्वितीयपादादिभागेन तृतीयपादादिभागस्य चतुपादादिभागेन च यमन दर्शयति-तारावलीति | कृष्ण प्रति दूत्युक्तिरियम् । तारावली वाचित तार उच्चध्यनिस्तदूपाया यावलीला मानावज्ञाकारिणी लीला तगरल यस्य तेन । विपाणिका शक्षिका । पय क्षीरम् । निपीयेति 'पीट पाने' इत्यस्य त्यपि रूपम् ।। प्रथमपादान्तस द्वितीयपादान्ते तृतीयपादान्तल चतुथपादान्ते च यमन दर्शयति-इन्दनीलेति । स्त्र चित्त प्रति श्रीलपोक्ति, । हे वित्त, नवनीतलम्पट नन्दसून धेहि खस्सिन धारय । की ·९ परिच्छेद] साहित्यकौमुदी। १२३ 'मम त्वयाममत्वया नवे हित न वेहितम् । स्मराधिके स राधिके चर क्षमा च रक्ष माम् ॥' 'न लवोऽपि लवेन च व्यथाया परिवृद्धौ विदुनोति यस्य सर्व । न खलो नखलोमतो मतो न्यस्तमबद्धा किल केन सत्यजेयु ॥' एवमादिवैचित्र्यसहस्रभागिद क्लिष्टकाव्यमिति कृत्स्न न विवृतम् । गयेषु तु निरन्तरैवावृत्ति । यथा--'जय जय सच्चिदानन्दधनधनध. टामेदुरदुरवगाहलील-' इत्यादि ।। वाच्यभेदेन भिन्ना यागपद्भापणस्पृशः । श्लिष्यन्ति शब्दाः श्लेपोऽसावक्षरादिभिरष्टधा ॥७॥ अर्थभेदेन शब्दभेद इति न्यायात् । तेन भिन्ना, अपि शब्दा यदि युगपदुच्चारणेन लिप्यन्ति त्यजन्ति स्वरूपभेद तदा श्लेप । स च वर्णप्रक- तिप्रत्ययलिङ्गवचनविभक्तिपदभापाभिरष्टविध ॥ दृशम् । जन हासयन्तम् । नवनीतचौर्यचातुर्येणेति शेष । अनस शकटस्य दैत्याविष्टस्य प्रभञ्जन प्रवर्पण भमकम् ॥प्रतिपादयमकमाह-मम त्वयेति।कोपावेशात् सादरवचना श्रीराधा हरिराह । हे राधे, त्वया मम न हित न वा इहित वाञ्छित भवति । कथभू तया । अममस्यया मयि ममत्वरहितया । त्व चे माखीय वदसि तदैव मे सुसम् । यदि तु ख मदीय वदसि तदा मम दु ख महदेवेति भाव । तर्हि मामुपेक्षखेति चेत्तताह । , हे नवे । नित्यनूतनत्वान्मचेतो लोमयसीत्यर्थ । अथ चेत पीडयति चेलाह । स्मरेण स्मृल्या कामेन वाधिमन पीडा यत हे तयाभूते, स्मेति पादपूतौ । तस्मात् क्षमा चर प्राप्नुहि मा च रक्ष पालयस्व । सगामृतदानेनेत्यर्थ । भक्तिद्वेषी सर ग्रहेय इति कवि कणपूरोऽनुशास्ति-नलव इति।लवेन छेदेन । सवा लोक न सलो मत सलोऽन्यो न मत । नखलोमनुल्य इत्यर्थ 1 अवद्धा स्वतम्रा ॥ एमिति । इद यमक लिष्ट काव्य येन तत् । प्राचीनप्रन्यन्ते यमकभेदा मृग्या इत्यनुशय ॥गद्येविति । निरन्तरा अव्यवधानवेति । तेन पयेषु सव्यवधानाग्या वृत्तिरित्यर्थ ।जय जयेति यमलार्जुनयो स्तुति ॥ वास्यभेदेनेति। तदुचरित शब्द सकृदयगमयति' इति निवमेन पान्छ खरभेदानादराद्यावन्तोऽयास्तावन्त एव शब्दा एक्प्रयनोचाया । ततथ युगपनानाश न्दोच्चारणेऽपि तेपा भेदो नोपलभ्यते । अनाभिधाया भनियमान व्यपनापकाश ।त स्मामानार्थेषु शिटेषु यन प्रकरणादिष युगपदवतरति नावतरति वा तत्र शेप । यत्र अमेण तनाति । यत्र तत्र व्यसनेति प्रागुक रहल न विस्मर्तव्यम् । अक्षर वर्ण । प्रत्ययग्रहणेनय विमत प्राप्ती पृथगुराचाहताधिक्यार । विभचि, मुत्तिन । भाषा :- .

·१२४ काव्यमाला। उदाहरणम्- 'मनस्तुदन्ती क्षणदावतेष्टा विधौ विरुद्ध तमसि प्रवृद्धे । तसिन्प्रवृद्धे हरितः प्रसादं धन्या लभन्ते तमसि प्रणटे ।। अत्र विधावित्युकारेकारयोः सारूप्याद्वर्णभेदः । क्षणदा ईक्षणदाश्चेति दादापोः सारूप्यात् प्रकृतिभेदः । तुदन्तीति शतृडीबन्तत्वात् झ्यन्त- त्याच प्रत्ययभेदः । इऐति स्त्रीलिङ्गैकवचनान्तत्वात् । इष्टा इति पुंलिङ्गबहु- वचनान्तत्वाच लिङ्गभेदो वचनभेदश्च । हरित इति प्रथमान्तत्वात् पञ्च- म्यन्तत्वाच विभक्तिभेदश्चोते पोढा ॥ 'चमूरुवसति प्राप्ता रम्याराममनोरमा । तेन सीता च लङ्का च सदृशी ददृशे तदा ।' अत्र प्रकृतिप्रत्ययरूपयोः पदयोः सारूप्यात्पदश्लेपः । 'महच्चित्तं तमपरं गोरवेण महारिहर । 'सामदेह मोहहरं सन्तं मज उमावरम् ॥' अन संस्कृतप्राकृतयोः सारूप्याद्भापाश्लेपः । एवमष्टधा ।। सस्कृतप्राकृतरूपा । तर सभष्टावमी भेदा । अभङ्गे तु भेद एको वक्ष्यते 'भेदाभावाद प्रकृत्यादे' इसादिना ॥ निष्कामकर्मनिष्ठ- कश्चिद्विष्णुभक्त सकामकर्मनिष्ठगोष्ठया स्वसमानवासनमन्य प्रति शेषण निजमत वर्णयति-मनस्तुदन्तीति । तन प्रथमो ऽर्थः। विधी चन्द्र विरुद्ध सति तमसि च ध्वान्ते प्रवृद्धे सति दूष्यापि क्षणदा उत्सवदायि तयान्वर्थसज्ञापि रानिर्मनस्तुदन्ती स्यात् । अथ तस्मिन् विधी प्रद्धे तमसि च प्रणष्टे सति धन्या हरितो दिश कर्व्य प्रसाद निर्मलता लभन्ते इति । अथ द्वितीयश्च--- विधों विष्ण्वर्पितकर्मविधाने कुसङ्गेन विरुद्ध तमस्यज्ञाने च प्रवृद्धे सति इशा अपि पदार्था सुहरप्रमुखा ईक्षणदा नेनसण्डका सन्तो मनस्तुदन्ति व्यथयन्ति । अथ तसिन् विधी प्रद्धे सत्सकन प्रवर्तमाने तमति च प्रणष्टे सांते हारतो विष्णो सकाशाद भन्या जना प्रसाद चित्तशुद्धिमनुग्रह च लभन्त इति ॥ चमूर्विति । कवेरुचि । तेन हनूमता चमूरूणा मृगाणा वसति प्राप्ता । रम्या सुन्दरी रामस्य मनोरमा च सीता चमूना- मुरुवसति प्राप्ता । रयंराराममनोरमा न लङ्का ॥ महचित्तमिति । शिवपक्षे' सूस्कृतम् । उमावर मजे । कीदृशम् । महता प्रचेत प्रमृतीना चित्त यस्मिन् । म परा उत्कृष्टा यस्सादीश्वरत्वात्तमपरम् । गौरवण नन्दिपभगर्जनेनैव महतोऽरीन शानून हन्ति सहरतीति तथा तम्।भमदेन सहिता इहा यस्य त सामदेहम्। सानन्दचेष्टिताम्मे .

·९ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १२५ भेदाभावात्मकृत्यादेर्भेदोऽपि नवमो मतः। इहापिभिन्नक्रमे। यथा- 'कलाभिनिभृतः श्रीमान्राधया समलंकृत । दीव्यत्कुवलय. सोऽयं विधुर्विजयतेतराम् ॥ अत्र प्रकरणादिनियमाभावात् द्वावप्यों वाच्यौ । एप शब्दश्लेपः सभङ्गाभगतया द्विविधः । पूर्वोक्तलक्ष्याद्बोध्यः ॥ ननु सभङ्गः शब्दश्लेप. जतुकाष्ठन्यायेन शब्दयोस्तत्र श्लेपणात् । अभङ्गस्त्वर्थश्लेप एव । तत्र शब्दभेदाभावादेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेना- र्थयोरेव क्षेपणात् मैवम् । अर्थभेदे शब्दभेदखीकारात् । शब्दस्यैव वैचि- व्यबोधोपायताया प्राधान्यात् । अर्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्वे त्वनुप्रासा- सर्थ । मोहहर मोहन । शोभावितर्कशून्यान् नमान् भस्मलिप्ताङ्गान् रावति सीयान् वदतीति तम्।तपखिप्रियमित्यर्थ । अत सन्त समीचीनम् ॥ अथ विष्णुपक्षे प्राकृतम्- मावर भवान् भजतु । कीदृशम् । मह मह्य चित्रम् । अप्राकृतात्यद्भुतरूपत्वाचितवद्विस- यजनकमित्यर्थं । तमस प्रकृते पर गौरवेण गुरुत्वेन सर्वराध्यतया हेतुना महारिह महे राजसूययोऽर्थमहणयोग्यम् । सामदेह श्यामविग्रहम् । मोहमज्ञान हरति निवर्तयतीति तम् ॥ भेदाभावादिति । यन पूर्वोक्तभेदकाभावेऽप्यर्थद्वये तात्पर्य दृश्यते स नवमोऽपि प्रकार सेपर्यवेति भाव । विधु श्रीकृष्णचन्द्रध । तनाद्यपक्षे क्लाभिश्चतु पष्टिंसरयामिदग्धीभिः । श्रीमान् सपत्तिमान् राधया दृषभानुजया वि- भूषित । कुवलय भूमण्डलम् । द्वितीयपक्षे-काभि' पोडशभागः श्रीमान् शोभा वान् । राधया तन्नाम्न्या तारया । कुवलय नीलोत्पलम् । अनेति । यन प्रकरणादि. भिरभिधायानियमन तनकोऽयो वाग्यो द्वितीयोऽयो व्यगय । इह तस्तस्य नियमनामा. वात् द्वावप्यर्थी वाच्ची भवत । एकोऽभिधया योध्य परस्तु तत्तुल्यया निरूढरक्षणयेति भाव । समुद्रामगतयेति । समयोऽष्टविध । अभङ्गस्तु नवम इत्यवधेयम् । आक्षि- पति-नन्विति । तन शन्दप । परिहरति-मैयमिति । शब्दस्यैतिः । चचिन्य प्रलबार । कलाभिनिभृत इलम शब्दा एव तादृशासबोधयन्तीति रा एप अभाशदक्षपो मन्तव्य 1 शन्दपणरूप च पविश्यमप्राप्यस्येव सहदयहृदयकवेयम् । अर्थभेदे दभेद इति न्यायस्य प्रामाम्यानहीकारे स्वाह-अर्थमुरोति । मयां- 1 'दुगतिजनितमूढत्वनिवर्तय सपत्तिदमिलर्थ ' इति पाट स-पुसरे २. 'मोह सपद्वितः धनतृष्णा हन्तीति मोहहा विरकस रायनुनादीति तम्' स ·१२६ काव्यमाला। देरपि तत्मसङ्गः । तस्यापि रसादिपरत्वे तत्प्रेक्षित्वात् । तस्मादयमत्र भेदः । यत्र शब्दपरिवृत्तौ श्लेषत्वं भज्यते स शब्दश्लेषः । यथा पूर्वोक्तः । एवं नवविधः । यत्र तु न भव्यते स पुनरर्थश्शेषः । यथा- 'विलोलसंफुलकदम्यमालः समुलसम्म लबहिबईः । अशेपसंतापहरो जनानां कृष्णश्च मेघश्च समुन्जिहीते ।। अत्र कदम्बादिशब्दपरिवृत्तावपि न लेपत्वहानिः ॥ तचित्रं यत्र वर्णानां खड़ाघाकृतिहेतुता ॥ ८ } यत्र संनि विशेपेण स्थिता वर्णाः खड्गचक्राचाकारान् प्रकाशयन्ति तचित्र नाम । तन्न खशवन्धो यथा-~- 'धीणावाणी सुन्दरीवृन्दमुख्या ख्याता सद्भिर्लक्षणैः कुलदेवी । वीक्षांचके माधवं भावसारा रासोल्लासात्कापि तं फुल्लनीवी ॥' चक्रवन्धः- गन्धाकृष्टगुरुन्मदालिनि वने हारप्रभातिष्ठतं संपुष्णन्तमुपस्कृताध्वनि यमीवीचिथ्रियो रजकम् । सबस्तुहितविभ्रमं सुनिमृते शीतानिलैः सौख्यदे देवं नागभुजं सदा रसमयं तं नौमि कंचिन्मुदे ॥ नुसंधानसापेक्षतयार्थालंकारत्वस्वीकारे वित्यर्थः । तत्प्रसहोऽर्थालंकारत्वप्राप्तिः । तस्याप्यनुनागादेरित्यर्थः । रसादिपरत्वे रसाात्कभिप्रायनयोज्यत्वे । तत्प्रेशिन्या- दर्यमुखप्रेक्षित्वात् । खमते शब्दार्थश्लेषयोर्विवेकमाह -तस्मादयमत्यादिना ॥ तभित्रमिति । ननु वर्णानां कसं राहायाकारता तत्राह-संनिवेशेति। लिसि- तर्णनां तथारयात्तेन सहाभेदोपचारेण सहादिभेदाना वर्णाश्रयत्वम् । अतथिनं शब्दाल. कारः । वीणावाणीति ! कापि गोपी माधवं वीक्षांचके । कीहशी । वीणाध्वनिरिव पाणी यस्याः सा । लक्षणैः पद्मिनीलगमर्कः ख्याता । भावेन प्रेम्णा सारा श्रेष्टा । रासोलासाद्धेतोः पुनीवी। शिथिलाम्बरेत्यर्थः । अत्र बन्धनिर्माण प्राचीनानुसारेण वि- धेयमिह गौरवमयान लिखितम् ॥ गन्धारुति । त कंचिहवं नौमि हाम ( है। बने । यमीवीचिभियः कालिम्दीतरङ्गशोभाया रजकम् । सनयापरपीताम्बरहारकन । .

·९ परिच्छेदः]] साहित्यफौमुदी। १२७ स्तव्यकविनामगर्भमिदं चित्रम् ॥ पद्मबन्ध 'कलवाक्य सदालोक कलोदार मिलावक । कवलाद्याद्भुतानूक कनुताभीरबालक ।' सर्पबन्ध 'रासे सारङ्गसंघाचितनवनलिनप्रायवक्षस्थदामा बालकारहारस्फुरदमलमहारागचित्रे जयाय । गोपालो दासवीथीललितहितरवस्फारहास स्थिरात्मा नव्योऽजस क्षणोपाश्रितविततवलो वीक्ष्य रग वभासे ॥ 'धारासाररसा राधा रासलास्यस्य लासरा । सालाकाररकालासा रस्सरम्यम्य रस्यर ।।" - - ण्डरमुकूटकान्येति भाव ।नागी रापीविर भुजी यस्य तम् । अन्यत्स्फुटाथम् । स्तव्ये- ति। 'कृष्णस्तुतिरसी रूपविरचिता' इत्वन्तर्मण्डला-या नि सरति ॥ भगवत साक्षात्कृति श्रीरूप प्रार्थयति-कलवायेति । हे आभीरवारक नन्दगोपात्मन, मिल । प्रत्यक्षो भवेत्यर्थ । पेन ब्रह्मणा नुन स्तुत । क्वलाये क्वल्पेनचिपाणैरहुत अनुगतोऽनुवती उ शिवो यस्य । हे तथाभूत है अवक रक्षक । क्लामिदग्धीभिरुदारमुपप्रद । कला पतार श्रेष्टेति था। 'उदारो दातृमहतो' इत्यमर । सन्यु सद्भिालेको यस हे तथाभूत । हे करपाक्य मधुरोरिक ॥ रास इति । गोपाल श्रीगोविन्द । रासे रग वीक्ष्य ज. यायोकपाय यभासे दीप्ति गरे । सारङ्गसधैरलियन्दराचित व्याप्त नपनग्निप्राय वक्षस्थ दाम माल यस ४ । रासे कीडशे । यहाणामाराणो हाराणा च फरमम. लो यो महारगो नीलपीतादिरामन चि । दारावीथीना प्रमाधिपतमकीना न गोपालना गवाहित परवजयजयलााशिन्दपारा दास यt सोलापधुल्याप्यविएत आत्मा चित्त यस्य । सगे उराचे प्रतिभाषा उपानित विनत सदुरित बल पराफमो येन स । अनस निल नव्यो नूनन ॥ धारेति । राधा च काहीनि शेष कोशी । धाराणामागार' सपा इस रग मासादो यम्यां सा । अत्र पाज्यारिवादपदर धारामारसद रगस तम दियोपाय प्रयुष । राम रासम रागानिपतलास शरारा कान्तिप्रदा । राया पिना एव रागविगों न यि .

·काव्यमाला। हारवन्ध.. 'कुरु तरुणि रुपं नोपतापप्रपन्ने मज निजविजनं तारहारस्फुरन्ती । स्तनकनकनगौ शातपातप्रतप्ता तनुमनुतनुता भावशावल्यवत्ताम् ॥ गोमूत्रिकावन्ध- 'स्सराधनाशि भासुरं भराभरातिसादनम् । मुरारिनाम भावरं परावरात्मसाधनम् ॥' एष एव बद्धफपाटो मुक्तकपाटोऽश्वगतिश्च । एवमन्येऽपि भेदा समुन्नेया नीरसत्वात् , ग्रन्थगौरवभयाञ्च नात्र कास्न्येन दर्शिता ॥ पुनरुक्तवदाभासो विभिन्नाकारशब्दगा। एकार्यतेव भिन्नरूपसार्थकानर्थकशब्दनिष्ठ एकार्थत्वेनेवमुखेनावभास पुनरुक्त- वदो भास शब्दस्य वीति भाव' । सालाकाररकालासा साराकार राति ददातीति साराकाररो य पालो यौवनसमयस्तस्मिनास सम्यक् दीप्तिर्यस्या सा । नेदृक् यौवनच्छवि रस्याधिदपीति गाव । हे रस्सरम्यस्य रसेभ्यो हिता रस्था रमिणो रमणपराश्च ये तरणीजनातरम्य गम्य हे, रस्थर रस्यानाखाद्यान् विलासान् राति वेभ्यो ददातीति हे तथाभूत कृष्ण । पुर्विति । मृदुमाना प्रिया वीक्ष्य हरिराह । हे तरुणि, उपतापप्रपन्ने विरहसज्वरयस्ते मयि रूप न कुरु क्षमा विधेहि । प्रसता भवेत्यर्थ । प्रसाद पार्थयते--निज यदिजन फीडामन्दिर, राद्भज प्राप्नुहिं । कीदृशी सती । तार शुद्धमुक्तामयो हारतेन स्फुरन्ती दीप्यमाना सती । ततय कि तदाह--तव स्तनकनकनगी के तनुमनुलक्षीकृत्य भावशा चल्यवत्ता रोमाक्षखेदकम्पसपद तनुताम् । कीदृशीं तनुम् । शातपात गुसनिपातस्तेन मतप्ताम् । निविडाक्षेपज्ञातस्मरबतिप्रदीप्तालियर्थ । तथा च मान दिल्या कुजगहरे प्रविश्य संगदानेन मा प्रीपयति । स्मरेति । निजचित्त प्रति भूपणकवेति । मुरार नामत्व सरेति सबन्ध । कीदृशम् । अपनाशि पापनाशक मामुरं तेजलि जराभरस्सा- हिशयेन सादन निवर्तक यथा पुनरुत्पादो न स्यात् । भावरं भगवत्प्रेमप्रद परावरयोरी- श्वरजीवयोरात्मनो साधन साक्षात्कार। गयायथ क्रमोऽत्र योग्य । एवमन्येऽपीति। छत्रवन्धमुरजवन्धशलावन्मादयोऽपि वोध्या इति भाव । पुनरुचति । 'पार्षदा - ।

·१०परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १२९ स च सभङ्गाभगरूपकेवलशब्दनिष्ठः । क्रमेणोदाहरणम्- 'त्वद्वाणविषयो नाभूदबलास्त्री रिपुः कचित् । पारीन्द्रोऽभ्येति कुम्भीन्द्रं मशकं न स कृन्तति ।। "द्विषां विकर्तनो भास्वान्बुधः सौम्यः स राजते ।' तथा शब्दार्थयोरयम् ॥ ९॥ उदाहरणम्- 'तव तनुशरीरसदृशी काञ्चनकनकस्य वीरुधं नेक्षे । राधे सुमुखि भवत्या मुखवदनं कोऽपि शुभांशुः ।। अत्रैकस्य शब्दस्य परिवृत्तौ नायमलंकारस्तेन शब्दाश्रयः । परस्य परिवृत्ती तु स न हीयते तेनार्थाश्रयश्चेत्युभयालंकारता तथाप्यस्य श. ब्दालंकारान्तःपातश्चिरंतनानुसारात् । 'प्रजविपिनाहकशत्री सह सखिभिहमुपागते सुमुखि । विधुरिव सकलकलोऽयं विलसति नन्दीश्वरः पश्य ॥ - पार्षदा यस्य' इलाद्यर्थान्तरसमितवाच्येऽतिव्याप्तिवारणाय । विभिन्नेति । विभिन्न भाकारः। विजातीयानुपूर्वीक इत्यर्थः। तत्र तु नानुपूर्वी भिद्यते। सार्थकानर्धकेतिवक्ष्यमा पलक्ष्यसमन्वयसूचन मुखेनापातत इत्यर्थः । पुनरुक्तवदिति पछयन्ताद्वतिः। भाभासो पौधः । त विमजति-शब्दस्येत्यादिना । केवलेल्यर्थव्यावृत्तिः । त्वदिति । व. न्दिनः कृष्णं स्तुवन्ति । वलाने यस्य स्तः स वलानी, तद्भिनोऽयलास्त्री, क्लासशून्यो रिपु वचिदपि त्वद्वाण विषयो मा भूसाहश न प्रहरसी भावः।तन दृष्टान्तःपा. रीन्द्र इति । पारीन्द्रः सिंहः कुम्भीन्द्र गजेशम् । अव पदोन सिद्धसावलादिशन्द. स्सापाततः पौनरत्यभावः ॥ अभाशन्दनिष्टमुदाहरवि-द्विपामिति । विकर्तन- रछेगा भाखान् दीप्तः युधो विद्वान् साम्यः सुन्दर. न श्रीहरिः । अन शान्दा अगुहा एव वितभास्वच्छन्दयोयुधाम्यशब्दयोग सपर्यायत्वावभासादलवारस्वसिद्धिः ॥ तथेति । भय पुनरुकवाभासः । तवेति । कृष्णोक्तिः। तनु मुकुमार यच्छरीर तत्सदशी कनवस्य मांचिद्वाही नेक्षे न पश्यामि । हे राधे हे मुमुसि, भवत्या मुसवग्नि-. फ्लोऽपि चन्द्रो न भवति । तेन नुस्वम् इति मतिः । अप्रेति सुटम् । उगवा- लवारदेवियत एवोभयालारमध्येऽस पाट इति योध्यम् । सन्दमानमाम्यजातामुपमा फेपिरान्दालकारमाहुम्याग्निरस्पति-यजेति । सससा प्रति पिशुन्मारी यति।

·१३० काव्यमाला। इत्येवमादावुपमादिरेष मुख्योऽलंकारः, श्लेषप्रतिभा तु तदुत्पधिहेतुः, साम्यं तु शब्दमानेणैव ॥ इति श्रीभरतनरत्तो साहित्यकोमुया शब्दालंकारनिस्मणो नाम नवमः परिच्छेदः । दशमः परिच्छेदः। अधार्थालंकारानाह- साधर्म्यमुपमा भेदे वास्तवे गेदे सत्युपमानोपमेययोः केनचित्समानेन धर्मेण संबन्ध उपमा । भेदग्रहणादनन्वये नातिव्याभिः । पूर्णा लप्मा च उपमानोपमेयसाधारणधोपमावाचकैः पूर्णा । तत्रोपमानं पद्मादि, उपमेयं मुखादि । साधय गुणक्रियारूपं मनोजत्वविकाशादि । उपमावा. चकस्त्विवादिः । एम्वेकस्य द्वयोस्त्रयाणां वाभाचे लुसा । अग्निमा । श्रौत्यार्थी च भवेद्वाक्ये समासे तद्धिते तथा ॥१॥ . कलकलशब्दयुको नन्दीश्वरः । सकलाः कला यत्र तादृशौ विधुरिति सक्लकलत्वयोरे- शब्दवाचत्वेन धर्मेण साजालमित्यर्थः।साम्यं विति। वदन कमलामवेतद्विकसति रबिर हरेः मुमुखि इत्यादी कियासाम्ये गुणसाम्ये यथोपमा तया शब्दमात्रसाम्ये. ऽपीत्युपमैवालकारः, सेपस्तु तदुत्पादक इति भावः । 'अविन्दुमुन्दरी नित्य गललावण्य- विन्दुके' इत्यत विरोमो मुस्या, श्लेषस्तु तदुत्पादकः । अप्सु प्रतिविम्बितो य इन्दुस्त- इत्सुन्दरीति विरोधपरिहारश्च ।। इति कृष्णानन्दिन्या साहित्यीमुदीटीयां नवमः परिच्छेदः । . उपमादिरसकारो लीला यस्य निपैवते । हृदये स्फुरतु श्रीमान्ममासौ श्यामसुन्दरः ।। अथेति मालार्थ पुनः कृत, विषयस्य दुष्पारत्वात् साधर्म्य मिति । समानो धमों ययोस्ती सधर्मायो । अर्थादुपभानोपभेया तयोर्भापः साधर्म्यम् । समानधर्मनिरूपित' सवन्धः स एवोपमा । समासोत्तरभामवाचितद्वितस्य सबन्धावेदवत्वात् । इत्यमेव वितं वृत्ती समानेन धमेण सबन्य' इति । भरजात्यारयायामेरुवचनम्, अनेकधर्म- संबन्धस्यवोपमात्वात् । भेदाणादिति । चरस्मेवोपमानोपमेयभावनिरूपणान् ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अग्रिमा पूर्णा श्रात्यार्थी चेति द्वेधापि वाक्यादौ संभवात् पोढा । अयमर्थः-यथेववादिशब्दः तत्र तस्येव' इति सूत्रविहितो वतिश्च य- त्परोऽस्ति तस्यैवोपमा नत्यावगतिरिति स च स चोपमानविशेपणं भवति । तथापि श्रुतमात्रः सन्नुभयगं धर्म पष्ठीवसंबन्ध बोधयतीति तत्सत्त्वे श्रौत्यु- पमा । तुल्यादिशब्द 'तेन तुल्यं क्रिया चेद्वति.' इति सूत्रविहितो पतिश्च यत्रास्ति सा त्वार्थी, साधर्म्यस्यार्थत्वात् । तेन तुल्यमिति तुल्यशब्द उपमेयपरः । तस्य तुल्यमित्युपमानपरः । उभयं तुल्यमित्युभयपरश्चेत्येवं तुल्यादिशब्दानामेकनिष्ठविश्रान्त्यभावादर्थपर्यालोचनया तौल्पमतीतेरार्थी- त्वमित्यर्थः । आदिना समसमानसदृशसंमितचौरबन्धुप्रभृतयः । वाक्यं प्रसिद्धं समासश्च । तद्धितस्तु वतिकल्पब्देशीयबहुचप्रभृतिः । ततश्च वाक्यगा समासगा तद्धितगा च ौती तथार्थी चेति पोढा पूर्णोपमा । उदाहरणम्- 'भारती सुमधुरा सुधा यथा मोदकृद्विधुरिवास्यमण्डलः ।. सौभगं तव हरे पटीरवन्नागरी त्वयि न कानुरज्यते ॥' ता विभजति-पूर्णेति । पूर्णी विभजति-अग्रिमेति । स च स चेति । यथादितिश्चेत्यर्थः । श्रुतमानः श्रवणगोचर एव सन् । पष्ठीयसंवन्धमिति । यथा 'राज्ञः पुरुष.' इत्यत्र राजशब्दसंवद्धापि पष्ठी राजपुरुषोभयनिष्ट सबन्ध बोधयति तथोपमानविशेपणभूतोऽपि यथादिशब्द उपमानोपमेयनिष्ठ धर्म बोधयतीति । यथा- 'मुख पद्म यथा रम्य तनुर्वीच मुभ्रवः । कान्तिीनेयवत्तस्याः कृष्ण यां परिपृच्छसि ।' अन पनादिशब्दात्परो यथादिशब्दः । तेनेति । चन्द्रेण तुल्य मुखमाह्लादकमित्यत्रो- पमेयपरः । मुखस्य तुल्य पल सुरभीत्सनोपमानपर मुख पभ च तुल्य मुरभीलनो. भयपरस्तुत्यसन्दः । एषु चन्द्रेणेत्यादी विगतिभेदाचन्द्रेण सहाहादकत्वस्य नान्वयः, फितु कथ तुल्यमित्याकाहायामार्थ एवेति । तयोभय तुल्य सुरभीत्सन विभक्तिसाम्येऽपि श्रुतिमानानोपमानोपमेयभावावगति. । रितु प्रकृताप्रकृतत्वपर्यालोचनयवेति श्रीया भेदः । विश्रान्तिरकाय्र्येनान्वयवोधजनकत्वेऽन्य निराराहता । पर्यालोचना प्रकृता- प्रकृतानुसधानम् ॥ चाफ्यमिति । प्रसिद्धम् । 'मुप्तिदन्तचयो वाक्य किया जा कारकान्विता' इत्यादी । समासश्च प्रसिद्ध पदेश्य समासोऽन्वय इत्यादी । तथार्थी चेति । यथा नीती विविधा तथेत्यर्थ. ! वाश्यगाथालादि । भारतीति । कृष्ण .

·काव्यमाला। अत्र क्रमेण श्रौतीव्रयम् । विधुरिवेत्यत्र 'इवेन समासो विभक्त्यलो. ‘पश्च' 'इति समासः पटीरवदिति यष्ठयन्तादिवार्थे पतिः॥ 'वदनं वरद्युतिसमं सुधांशुना गुरुकुम्मयुग्मसदृशं कुचद्वयम् । तव सीधुवत्सुखकर वचः प्रिये तरुणीमणिस्त्वमिह मासि राधिके ।" अत्र क्रमेणायीत्रयम् । सीधुवदित्यत्र 'तेन तुल्यम्' इति वतिः । तद्धर्मस्य लोपे स्थान श्रौती तद्धिते पुनः । साधारणधर्मस्य लोपे पूर्ववदेव पोढा स्यात् । किंवत्र तद्धितगा श्रौती न संभवतीति पञ्चधा लुप्ता । वाक्यगा समासगा च श्रौती लता । आर्थी लप्सा तु तद्धितगा चेति ।। उदाहरणम्- 'वदनं विधुर्यथोक्तिः सुधैव तुल्या तनुः प्रसूनेन । अपरस्तु विम्बबन्धुर्गनः कथं कुलिशकलं ते ।। अन्न धर्मलोपे पञ्चधा लप्सा क्रमाद्धोध्या । उपमानानुपादाने वाक्यगाथ समासगा ॥२॥ प्रति सपीनां वाक्यम् । भारती वाक् । पटीरं चन्दनम् । अत्र भारत्यास्यमण्डलव (सौभगांशब्दा उपमेययाचकाः । सुधाविधुपटीरशब्दा उपमानवाचकाः । माधुर्यमोदक- रत्वसौरभाणि तु धर्माः यथेयवतयतद्वाचकाः । इति । इवशब्देन सह नित्यसमास: स्यात् । 'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः' इत्येनन प्राप्तो विमतिलोपो न स्वादिलयः। वदनमिति । राधा हरिराह-हे प्रिये राधिके, इह जगति त्वंतरुणीमणीर्भासीत्यनुषाः । स्फुटमन्यत् । अब वदनकुचवचःशब्दा उपमेयवाचकाः सुधांशुकुम्मसीधुशन्दा उपमा. नवाचकाः । द्युतिगौरवमुखकरत्वानि धर्माः । समसदृशयतयस्तु तद्वाचकाः । तेन तुल्यमिति । तेनेति तृतीयान्तात्तुत्यमित्यस्मिन्नय पतिः स्वायत्तुल्यं सा किया चेन्द्र वतीति सत्रार्थः । एते पूर्गायाः षड्भेदाः प्रदर्शिताः ॥ अथ लप्तां दर्शयन् तनास्याः थोत्या रूपान्पच भेदानादी दर्शयति-तद्वदिति । लोपेऽनुपादाने । तद्धितगा - ति। चकारः पूर्वानुकर्षणाय तेन वाश्यगा समासगा चार्थी लुप्तेति ॥ यदनमिति । मृदुमानां प्रियां हारेराह-वदनं विधुर्यथेति वाक्यगा उक्तिः मुवैति समासगा च श्रीती लसर । तनुः प्रसूनेन तुल्येति वाश्यगा। अधरो बिम्धबन्धुरिति समासगा। मर कुलिशकल्पमिति तद्धितमा चाया लुप्तेति पल्या सर्वत्र थमा लप्तः । यथेवतुल्य- बन्धुकल्पप्शब्दा धर्मवोधकास्तु सन्ति । कुलिशादीमन्यूनं कुलिशकल्पम् । 'ईपदपरि- समाप्तौ कल्पन्देश्यदेशीयर हात पाणिनिमरणात् । उपमानेति । वतिकल्पवादेरुप- - ·१० परिच्छेदः]] साहित्यकौमुदी। यथा- 'त्वत्पादाभ्यां समं कापि नास्ति चित्तहरं विभो । देव त्वत्सदृशं हारि कथमास्तां जगत्रये ॥ पादेलोपे समासे सा कर्माधारक्यचि क्यडि । कर्मकोर्णमुलि वादेरुपमावाचकस्य लोपे पट् । समासेन कर्मणोऽधिकरणाच्च जातेन क्यचा कर्तरि क्यडा कर्मकोरुपपदयोर्णमुला च संभवात् ।। क्रमेणोदाहरणानि- "बिभ्राणः परितछवि नवधनश्यामां सखीयन्नता- प्रासादीयति यो वनेषु वनितावृन्देषु कामामते । दृष्ट्वा पङ्कजदर्शमास्यमलिसंचारं चरन्त्युत्तपो यस्य ब्रह्मशिवादयः स भगवान्कृष्णः पुनीतां जगत् ॥ अत्र धनश्यामामिति 'उपमानानि सामान्यवचनैः' इति समासः । नतान्सखीनिवाचरतीति कर्मणः क्यच् । प्रसादेविवाचरतीत्याधाराच । काम इवाचरतीति कर्तरि क्यड् । पङ्कजमिव दृष्ट्वेति कर्मणि णमुल् । अलिन इव संचरन्तीति कर्तरि चेत्युपमावाचिनि लोपे पोढा । क्यजादौ धर्मलोपे लुप्तेति केचित् ।। एतद्विलोपे किप्समासगा ॥३॥ एतयोयोर्धर्मवाद्योलोंपे किन्गा समासगा चेति द्वेधा । मानपरत्वनियमात्तदनुपादाअत्तदसंभवः । त्वदिति । अनासंभवविवक्षयेव तदग्रहः ॥ वादेरिति । सा लुप्तोपमा ॥ बिभ्राण इति । घनमिव श्यामामिति समासेनैव साम्यावगमा दिवादेरप्रयोगः । साधर्म्यवाचिभिः सहोपमालवाचकाः समस्यन्ते सच कर्मधारय इति सूत्रार्थः । 'श्यामभुजङ्गमभीपणखगः श्यामतमालतनुर्मुरचरी' इति समासान्तरेऽपि बोध्यम् । श्यामभुजङ्गमतुत्यो भीषण; सगो यस्येति शाकपार्थिवादिः। कर्मणः फ्यजिति। 'उपमानादावारे' इति स्मृतेः। आधाराश्चेति । 'अधिकरणाच' इति स्मृतेः । क्यङिति। 'कर्तुः क्यड्सलोपश्च' इति स्मृतेः । कर्मणि णमुलिति । 'उपमाने कर्मणि च' इति स्मृतेः। चकारः कर्तरि चेति समुच्चयाय । क्यजादाविति । - ·१३४ काव्यमाला। क्रमेणोदाहरणम्- 'वभक्तहृदयाकाशे चन्द्रसि त्वमहानशम् । अतः पुरुषशार्दूल त्वामहं शरणं गतः ।। अन चन्द्र इवाचरसीति किम् । पुरुषः शार्दूल इवेति 'उपमितं व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे' इति समासः । धर्मोपमानयोर्लोपे वृत्तौ वाक्ये च दृश्यते । वृत्तिः समासः । क्यचि वायुपमेयासे वादेरुपमेयस्य च निरासे क्यचि च दृश्यते । क्रमेणोदाहरणम्- 'नास्ति यत्सदृशं कापि नापि तुल्यं यदाख्यया । भ्रमरीयति स श्रीमान्वभक्तहृदयाम्बुजे ॥ अत्र यत्सदृशं नास्तीति समासगा । यदाख्यया तुल्यं नेति वाक्यगा । अमरीयतीति क्यज्गा च । आत्मानं अमरमिवाचरतीत्युपमेयस्मात्मनस्तथे- वशब्दस्य च वाचकस्य लोपः। त्रिलोयेच समासगा ॥४॥ प्रयाणां वादिधर्मोपमेयानाम् । . यथा- 'हरिणीनयनावृत प्रभो करिणीवल्लमकेलिविभ्रम । तुलसीप्रिय दानवाङ्गनाकुलसीमन्तहर प्रसीद मे ॥' अत्र हारेणीनां नयनानीव मनोज्ञानि नयनानि यासामिति विग्रहः । 'सप्तम्युपमानपूर्वपदस्य बहुव्रीहिरुत्तरपदलोपश्च' इति समासलोपौ । केचित् साहित्यदर्पणकृत्प्रभृतयः ॥ एतद्विलोप इति । स्वमक्तेति । चन्द्र इवा- चरतीति 'सर्वप्रातिपदिकेभ्यः विच् वा वक्षयाः' इति विव् । उपमितमिति । व्या. घ्रादिभिः सहोपमेय समय साधर्म्यस्याप्रयोगश्वेदिति सूनार्थः । वृत्तिसत्पुरुषरूपात वोध्या। द्वयोः सूत्रयोविषयमेकेनैव पदोन दर्शयतिनास्ति यदिति । ईदृशोऽपि भो मुलभ इति. भावः । त्रिलोपे.चेति । हरिणीति श्रीरूपोक्तिः । पञ्चापि .

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उपमाः संकलयति- एकोनविंशतिर्लप्ताः पूर्णाभिः पञ्चविंशतिः । पूर्णाभिः पड्भिः सह । अथालुप्तधर्माखासु कश्चिद्विशेषः । यथा- 'कृष्णः सभायों गरुडोपरिस्थितः सूर्योपरिश्लिष्टतडिद्धनो यथा । आधावतो भौममुखान्निपून्मृधे जघान वाणैररिणा च स क्षणात् ॥ इयं बिम्बानुबिम्बोपमा, कृष्णादिदृष्टान्तवद्धनादेः प्रतिपादनात् । असं- भाव्योपमानसमुद्भावनादभूतोपमा चोच्यते ॥ एकस्य बहुपमानत्वे मालोपमा । तत्राभिन्ने साधर्म्य । यथा- 'कुमुद्वतीव शीतांशोः केतकीव मनोभुवः । नलिनीव रवेरासीन्मनोज्ञा राधिका हरेः ।।" मिन्ने यथा- 'सुधाधारेव मधुरा कौमुदीव सुशीतला । कीर्तिर्दीव्यति कृष्णस्य गङ्ग्रेव जनपावनी ॥' यथोत्तरमुपमेयस्योपमानत्वे रसनोपमा । तत्राभिन्ने साधम्र्ये यथा- 'यस्य बुद्धिरिवाधीतिरधीतिरिव धीरता । धीरतेव क्रिया गुर्वी विष्णुभक्ति स विन्दति ॥ पदानि संबोधनार्यानि। मे मह्यम् । हरिणीनयनेसन इचमनोशनयनराम्दा उप्ताः । ननु मृगशब्दो लक्षणया मृगनयनत्तिस्ततश्च मृगनयने एव नयने यासामिति रूपकमेव नोपमेयत आह-सप्तमीति । अस्सार्थः । सप्तम्यन्तमुपमान च पूर्वपद यस्य इवादि- साधम्र्ययोधकदस्य तस्य पदान्तरेणोपमेयबोधन बहुव्रीहिः। उत्तरेपामिवादिसा. धोपमेयबोधकानां लोपञ्चेति । अथेति । आसूपमासु । कृष्ण इति । अरिणा चक्रेण च । एकस्येति । धर्मेक्येन धर्मभेदेन च द्विधा मालोपमा दर्यते-कुमु-, द्वतीति । राधिका हरेमनोज्ञासीत् । शीतांश्वादेरिव कुमुदत्यादिरिति माला मनोज्ञान सर्वन साधर्म्यम् ॥ मुधाधारेति । अत्र सुधाधारादिनिरूपित मधुरस्वादिसाधम्य भिनमिति भेद ॥ यस्य युद्धिरिति । अनाधीत्यादिबुंदमादिरिद गुवति पूर्वपूर्वस्यो.

·काव्यमाला। भिन्ने यथा-- 'वपुरिव मधुरं रूपं रूपमियानन्ददायि गुणवृन्दम् । गुणवृन्दमिव विशुद्धं यशः कृशाङ्गीसभामु तव राधे ।' वाचे गम्ये च सा साम्ये एकदेशविवर्तिनी ॥५॥ यथा--- 'कटारिख नीलार्मुखेनेव सुधांशुना । काशैहासरिवायाता शरत्कृष्णस्य दृक्पथम् ॥' अत्र नीलाजादीनां कटाक्षादिसादृश्यं वाच्यम् । शरदस्तरुणीसादृश्य तु गम्यमेव । एवंविघबहुवैचित्र्यसंभवादुक्तभेदान्तर्भावाच नैताः सूत्र- कृता लक्षिताः ॥ उपमानोपमेयत्वे एकस्पैवैकवाक्यगे। अनन्वयः अनोपमानान्तरासंमयो विवक्षितः । उदाहरणम्--- 'आलोकि सा बालकुरङ्गनेवा राधे राधा भुवनेऽद्वितीया । अद्यापि मे सन्ति मनोनिखातास्ते तत्कटाक्षा इव तस्कटाक्षाः ।। विपर्यास उपमेयोपमा तयोः ॥ ६ ॥ तयोरुपमानोपमेययोश्चेत्परिवृत्चिराद्वाक्यद्वये स्वात्तदोपमेयोपमा । तरोतरमुपमानत्वादरानोपमा । गुवांति सर्वत्रक साधर्म्यम् ॥ वपुरिवेति । अत्र रूपादिकं च बपुरादिषन्मनोशत्वादिविशिष्टमित्यन्वयः । मधुरत्वादिसाधम्र्य मित्रमेव । न पात्र कथितपदत्वं दोषः, विहितानुवादात् ॥ कटारिति । श्रीराधां वृन्दाह-- •अत्र शरदेवत्वत्प्रतिनिधिभूत्वा कृष्णमानन्दयति न काचिदन्या नितम्धिनीति त्वरित- मभिएस तं सुखयेति भावः । न चैव सगासोक्तिः सिविशेषणामावार। उपमा नेति । उपमानत्वमुपमेयत्वं चेत्यर्थः । एकस्यैवैत्युपमाया व्यावृत्तिः । एकवाक्यगे इत्युपमेयोपमायाच, तस्मा वास्यद्वयविषयत्वात् । एक्कारेण व मुसमियतया इलन नप्रसः । आलोकीति । कृष्णः मुबलमाह । भुवने द्वितीयेति व्यत्तस्यलाभःनि अन्वयो यनार्यादुपमानान्तरस्य सोऽनन्वयः संवन्धः । तत्रैव तदुपमानान्येतीलनात्मय:- इति केचित् । नियपमत्वमा प्रयम् ॥ विपर्यास इति । तृतीयसहशव्यपरछेदt ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १३७ - उदाहरणम्- _'श्रीराधिकानन्यसमा लसत्यसौ माधुर्यसंपत्तिरिवाद्यविद्विपः । माधुर्यसंपत्तिरपीयमुच्चकैः श्रीराधिकवानुपमा विराजते ॥' इहोपमेयेन पुनरुपमाविधानादन्यदुपमानं व्यवच्छिद्यते । संभावनमथोत्मेक्षा प्रकृतस्य समेन यत् । समेनोपमानेन तदात्मनेति यावत् । संभावनं संदेहः । उत्कटकोटिकः संदेह इत्यर्थः । सा च खरूपहेतुफलगता निधा । तासूक्तविषयानुक्तवि- पया चेति स्वरूपोत्प्रेक्षा द्वधा । हेतुफलोत्प्रेक्षे तु सिद्धविषयासिद्धविषया चेति द्वे प्रत्येकं द्विविधे । तदेवमुत्प्रेक्षा पोढा । कमेपोदाहरणम्- 'जुम्भानुवन्धविकसद्वदनोदराणा चन्द्रः करेण कृपयेव कुमुदतीनाम् । निर्बाप्पगाढविरहानलमुज्ज्वलन्त- मगारपुञ्जमिव कर्षति भृङ्गसंघम् ॥' 'लिम्पतीव तमोऽझानि चर्पतीवाअनं नमः । असत्पुरुपसेवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥' फलेयम् ॥ श्रीति । काचित्सखी वर्णयति । संभावनमथेति । वाच्यसादृश्या स- गोनत्वसूचनायोथशब्दः । अन्यधर्मसबन्धनिमित्तेनान्यसान्यतादात्म्यसभावनमुत्नेक्षा । सा तापविधा तन क्स्यचिद्वस्नुखरूपस्य वस्तुखरपान्तरतादात्म्यसभावन स्वरूपो- स्प्रेक्षा । अहेतोहेतुत्वेन सभावन हेतृत्प्रेक्षा । अफलस्य पलत्वेन सभावन फलो. स्प्रेक्षा अनाहुः-तादर्युचतुर्थ्यन्तेन तुमन्तेन वापदेन यत्रोत्प्रेक्षा सा फलोत्प्रेक्षा। हेतुविभक्त्यतेन पदेन यनोत्प्रेक्षा सा हेतृत्प्रेक्षा । ताभ्यामन्या तु स्वरूपोत्प्रेक्षेति । सदेहालकारवारणार्थमुत्कटकोटिक इति रूपकभ्रान्तिमदतिशयोक्तीना निश्चयरूपस्यात् सदेहपदेन वारणम् ॥ 'जुम्भति । चन्द्राशुविकसिता कुमुदवनी कृष्णो वर्णयति । अन चन्द्रकरविकसितकुमुदनि सरासघखरपस्य तत्फर निर्धापितविरहानलहारपुन खरूपत्वेन सभावना स्वस्पोत्प्रेक्षा । भृद्गसघस्य विषयस्योपादानादुक्तविपया यामत्व: सवन्ध उत्प्रेक्षानिमित्तम् ॥लिम्पतीति पूर्वार्धमुदाहरणम् । अन तमसो लेपनस्य व्या. पन विपयः स च नोपात । अअनयर्पण राम सपात, भनयोरुत्प्रेक्षानिमित्त तममी ·काव्यमाला। एते स्वरूपोत्प्रेक्षे । 'श्यामः कटाक्षनिक्षेपाद्गोपीनां नूनमच्युतः । गोप्यः पीतांशुकध्यानात्पीतिमानं ध्रुवं दधुः ।।' 'विलासविसस्तमवेक्ष्य राधिका श्रीकेशपाशं निजपुच्चपिन्छयोः । न्यकारमाशक्य हियेव भेजिरे गिरि चायों विपिनं शिखण्डिनः ।। एते हेतृत्प्रेक्षे । 'वीक्ष्याचलग्नं सरसीरुहाझ्या विभज्यमानं स्तनयोर्भरण । तयोयिधृत्यै विधिरद्भुताभिर्बवन्ध तस्कि त्रिवलीलताभिः॥' 'रायणस्यापि रामास्तो भित्वा हृदयमाशुगः । विवेश, भुवमाख्यातुमुरगेभ्य इव प्रियम् ।। एते फलोत्मक्षे। एपा च--मन्ये शके ध्रुवमिय प्रायो नूनमित्यादेः प्रयोगे वाच्योच्यते । तस्याप्रयोगे तु प्रतीयमानेति । तयोः पूर्वा दर्भिता । परा यथा- 'तन्वद्या स्तनयुग्मेन मुखं न प्रकटीकृतम् । हाराय गुणिने स्थानं न दत्तमिति लगया । बदललं धारारूपेणापासंयोगश्च क्रमात् । श्याम इति । अत्राच्युतस्य श्यामलिमा खतःसिद्ध स्तन गोपीकटाक्षपाती न हेतुरिसहेताहेतुत्वेन संभावन हेतूत्प्रेक्षा । क्टा- क्षपातस्य विषयस्य सत्त्यात् सिद्धविषया ॥ विलासेति । ससी काचिदाह अन चमर्यादीनां गियादिभजनं खतःनिद्ध न तत्र तदवेक्षणजातन्यक्कारशाहता द्वीतु. रित्वहतोत्तरया हेतुत्वेन संभावनं हेतूत्प्रेक्षा । वस्तुतस्वस्या असत्वादसिद्धविषया ॥ धीक्ष्येति । पावित्ससी वर्षयति । अवल मध्यः । तयोः तनयोः । विकृत्य धारणाय । तदवलमम् । अवलमं स्वयमेव स्तनी धरति न तु लताबन्धनतयाध्यव- सितायानिवलीविशिष्टिताया बलादित्यवलमर्तृकस्तनविधृतरेतत्फलस्थापि तत्फलत्वेन संभायनं सिद्धविश्या फलोमेक्षा । स्तनवितेविषयस्य सत्वात् । रावणस्येति । रामेणास्तः क्षिप्त माशुगो चाणः । अनौरगान् प्रति प्रियारयानमसदेव भूप्रयेशस्य फल- त्वेन संभावितमिलनिद्धपिपया फलोत्प्रेक्षा ॥ तन्यतया इति । गुणिने वियातपस्या- दिगुणविशिष्टाय इंदृशाय दान्टमापो हि लबासंपादकः । स्वनयोरतिनिधिस्तुहतया ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। रूपकादेरलंकारान्तरस्य योगात्त्वियमतिचारुतां भजति । यथा-- 'गोवर्धनं गिरिमुपेत्य कटाक्षवाणा- कर्णस्फुरन्मणिशिलोपरि संक्ष्णुवाना। का भ्रूधनुर्धवनसूचितलञ्चनेयं व्यग्रीकरोत्यहह मामपि संभ्रमेण ॥' एवमन्यच्च प्रेक्ष्यम् । स संदेहस्तु भेदोक्तौ तदनुक्तौ तु संशयः ॥ ७॥ प्रकृतस्य समेन यदित्यनुवर्तते । तुर्भिन्नोपक्रमे । तथा चोपमानेनोप- मेयस्य यः संशयः स तु संदेहनामालंकार इत्यर्थः । भेदो वैधयं तदु- ताविति निश्चयगर्भो निश्चयान्तश्च संदेहः । तदनुक्तौ तु शुद्धः सः । क्रमेणोदाहरणम्- 'मेघः किमेप स कथं धरणी किमस्मि- श्चन्द्रोऽयमस्य विगतः क नु वा कलकः । माला किमत्र तडितः स्थिरता क चास्याः कृष्णः किमेप सुमुखः सखि पीतवासाः ।।" अत्राद्यन्तयोः संशयः । मध्ये मेघाद्यभावनिश्चयः । कृष्णनिश्चये द्वि- तीयस्योत्थानासंभवात् । 'स्मरजयलिपियुक्ता हाटकी पट्टिकेयं किमु विधृतमनोभूशस्त्रिकं स्वर्णपीठम् । मदनभुजगपाशाधारतूणं तु हैमं न हिलसति विराजदूणिराथासुपृष्ठम् ॥' हारस्थानवकाशप्राप्तिस्तयमुत्प्रेक्षा ॥ गोवर्धनमिति । श्रीकृष्णवाक्यम् । संक्षणवाना तीक्ष्णा-कुर्वाणा । अन कर्णप्रान्ते नेत्रान्तगतागतमेव तद्वतिर्माणशिलोपरि कटाक्षवा- णतेजनतादात्म्येन संभाव्यते । इति स्वरूपोत्प्रेक्षाव्यजकाभावादियं प्रतीयमानोच्यते । एवमिति । अपदुतिश्लेषादियोगादुदाहायमित्यर्थः ॥ स संदेह इति । यदित्यत्रं य इति विपरिणमनीयम् ॥ मेघः किमिति । श्रीराधा विशाखामाह । मेघश्चेत् ध- रणी कथमित्यर्थः । स्मरेति । कस्याश्चित्सख्या पाक्यम् । स्पटम् ॥ कृष्णस्येति ।

·कानमाला। अनादी संगयोऽन्ते तु निश्चयः । 'कृष्णस्य व कि पौः किं चन्द्रेण विनिर्मितम् । उल्लासयति नेत्रालिं तद्वन्मे सुखसागरम् ।।' अन्न संगय एव पर्यवसानात् शुद्धः सः । उत्प्रेक्षायामुत्का संभाव्यभूतका कोटिरिह तु समकक्षतया कोटिद्व- यपतीतिरिति भेदः। तपकमभेदो य उपमानोपमेययोः। व्यक्तभेदयोरप्यतिसाम्यादभेदो रूपकम् । समस्लवस्तु विपयं श्रीता आरोपिता यदि ॥ ८॥ बहुत्वमविवक्षितम् । आरोपविपया इयारोप्यमाणाश्वेच्छदोपाचाः स्यु- सदा समलवस्तु विपयं नाम रूपकम् । यथा- 'लमीगिन्दिन्दिरपीतमङ्गुलिच्छढोल्लसत्सुन्दरतामधुश्रुतम् । पादारविन्दं नखरांशुकेसरं स्मराम्यहं के सरहस्य सर्वदा ॥ यथा वा- 'नससितरुचिगङ्गा कृष्णपादप्रयागे तदुपरिशितिरोचिनुबासंगतासीत् । अरुणकिग्णधारा धातुकन्याप्यघस्ता. हमति निसिलसर्वाभीष्टदेयं त्रिवेणी ॥' . , काचित्तमुख वर्षयनि । नेवालि नयनाम् 1 मुख सागरमानन्दनिन्धम् ॥ उत्प्रे. क्षायामिति । सभाव्यभूता सदेशा एच कोटिरता । इहेति । सदेहालकारे कोनिद्वयमप्युत्कळतया सदेह्यमिति द्वयोमहदन्तरमिति भावः । उत्कटा निश्चितप्राया साव्यभूना निश्चितसरूपा कोटि प्रकारः ॥ तद्रूपकमिति ! अभेदो भेदतिरोधि. ॥ समस्तेति । सुगस्तान्यारोपविषयारोप्यमाणानि वस्तूनि वर्णनीयानि विषयोऽत्येति व्युत्पत्ति ।। बहुत्वमिति । तेनैकस्मिन्नारोप्यमाणेऽपीद भवति ॥ समीति चरण- माध शक्तयेनस क्स्यचिद्धरुयोतिः । बहुलर एवं उदाः पनामि तरुलमत् । अन भृङ्गपीतत्व रूपाहे साधकमिति नोपमा शड्या ॥ नखसितेति । शारीगणी रुकिः । अत्रापि सर्वाभौरदान रूपरप्रादीति योध्यम् । पूर्व मा पद्यमीद लेग्यम् ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १४१ श्रीता आर्याश्च ते यस्मिन्नेकदेशविवति तत् । आरोप्यमाणाः केचिच्छब्दाः केचित्त्वार्थाश्चेत्तदैकदेशविवर्ति रूपकम् । उदाहरणम्- 'माधुर्यमधुभिः पूर्ण दशनातिकेशरम् । गोपीनेत्रालिनिप्पीतं पश्यालि वदनं हरेः॥' अत्र माधुर्यादौ मधुत्वाधारोपः शाब्द', वदने पद्मत्वारोपस्त्वार्थः। सागमेतत् एतत् रूपकद्वयं साङ्गम् । निरङ्गंतु शुद्धम् यथा- 'मुखेन्दुस्तव गोविन्द प्रकाशयति मे मनः ।' इदं रूपकमसमासवद्वैयधिकरण्येऽपि वीक्ष्यते । यथा- 'मुखमम्बुजमुत्पाद्य मृगाक्षि चतुराननः । ध्रुवा तु मधुपश्रेणी विदधे चतुरस्तव ॥ माला तु पूर्ववत् ॥ ९॥ पूर्वपामिव पूर्ववत् । एकस्मिन्बहूनां रूपणे मालारूपकम् । उपलक्षण- मिदमुपमादेः। उदाहरणम्- 'श्रवसोः कुवलयमक्ष्णोरञ्जनमुरसो महेन्द्रमणिदाम । घृन्दावनरमणीनां मण्डनमखिलं हरिर्जयति ॥ . रूपकोपमयोरुभयोरपि सदेहसरतावगती लक्ष्मीगिति योज्यम् ॥ श्रीता इति । एकदेशे विशेषेण धर्तत इत्येक्देशविवाति शेयम् । मुखेन्दुरिति । इन्दोरैव मनो. धिष्ठातृत्वात्तत् प्रकाशकत्वमिति रूपक्महणे युक्तिः । असमासे सिद्धवत्कृत्वा वैयधिः, करण्येऽप्याह । मुखमम्युजमित्यममासे । भुवा मधुपश्रेणीमिति तु वैयधिकरण्ये लक्ष्यम् ॥ मालेति । पूर्वेषा मुनीनामिव पूर्ववत् । पायितखाद्विदलामृतेन श्रीकृष्णच. तन्यभगवता भणेत्युक्तः पञ्चायनो कर्णपुरः कविरिदमयमुच्चारयामास । श्रवसो.

·१४२ काव्यमाला1 नियतारोपणोपायः स्यादारोपः परस्य यः। तत्परम्परित लिट वाचके भेदभाजि वा ॥१०॥ परस्य यस्य कस्यश्चिदारोपश्चेन्नियतस्य प्रकृतस्यान्यतादात्म्यारोपणे हेतुः स्यात्तदा परम्परितं नाम रूपकम् । तत्र परस्य वाचकं लिटं भिन्नं वेति द्विविधमपि केवलं मालारूपं चेति चतुर्विधं तत् । क्रमेणोदाहरणम्-- 'उन्मीलयन्कुवलयं निमीलयन्दानवाम्बुजश्रेणीम् । वजनरपतिसुत भवत्तो यशःसुधांशुः सगुल्लसति ।।" अत्र कुवलये भूमण्डले लिष्टशब्दवाच्ये कुवलयत्वस्यारोपः प्रकृतस्य यशसः सुधांशुत्यारोपणे हेतुः दानवेपु भिन्नशब्दवाच्येवम्बुजत्वारोपश्च तथा 1 मालारूपं यथा-- 'कमलामोदरोलम्बो महत्पङ्कक्षयांशुमान् । योगिमानसहंसोऽयं भवताद्भवतापभित् ॥' अन कमलाया मोद एव कमलानामामोद एवमाधारोपो भगवतो रो- लम्बत्वाद्यारोपे हेतुः लिष्टमत्र वाचकम् । 'दारियगजपञ्चास्यो दुर्नयाम्बुधिमन्दरः। दानवारण्यदावामिर्दुःख दामोदरो द्यतु ।' अत्र दारिद्यादेभिन्नशब्दवाच्यख गजत्वाद्यारोपो दामोदरस्य पञ्चास्य- त्वाद्यारोपे हेतुः इह हेतुफलयोर्वैपरीत्यं फेचिद्याचक्षते । तदेवमष्टौ रूप- कभेदाः । रिति । अकस्सिन्हरौ कुचलयादीनां बहुना रूपणान्मालास्यकम् ॥ नियतेति । परम्परा जातास्य परम्परितम् । इतप्रत्ययः । उन्मीलयन्निति । बन्दिस्तुतिः । उन्मोलयम्प्रकाशयन् । निमीलयन संकोचयन् ॥ कमलेति । महता पई सतां कि. विपमेव पक कर्दमः । तस्य क्षये नाशेऽशुमान् रविः । योगिनां मानसं चितमेव गा. नसं तदात्यं सरतत्र हरा अयं धौकृष्णः भवनादस्तु । दारिद्यमेव गजः दुर्गयो दुनातिरेवाम्बुधिः । दानवा मारण्यानि यतु खण्डयन । इहेवि । वैपरीत्यमिति । - ० ·१४३ १.परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। प्रकृतं यन्निपिध्यान्यत्स्थाप्यते सा त्वपहुतिः । उपमेयमसत्यं कृत्वोपमाने सत्यतया स्थापितेऽपद्रुतिः । यथा- 'तानाधरौष्ठदलमुन्नतचारुनास- मत्यायतेक्षणमिदं बत नास्यमास्यम् । बन्धकयुग्मतिलपुष्पसरोजयुग्मैः संपूजितः स्वयमसौ विधिनैव चन्द्रः ॥' यथा वा- 'तन्वि त्वन्मुखचन्द्रेण निर्जितो हन्त लज्जितः । विषाण्यामिपा के प्राणहानेच्छया विधुः ।। एवमादि भङ्गयन्तरैरनेकधा । श्लेपः स वाक्य एकस्मिन्यत्रानेकार्थता भवेत् ॥ ११ ॥ एकार्थानामपि शब्दानां यद्यनेकार्थवाचित्वं तदा श्लेषः । भगवतो रोलम्बत्वाधारोपो लक्ष्म्यामोरे पङ्कजगन्धत्वमारोपयतीति परे व्याख्यान्ती- त्यर्थः । रसनारूपकं मन्यन्ते यथा-'किसलयकरलतानां करकमलै: कामिना मनो जयति । नलिनीनां कमलमुरीमुखेन्दुभियोपिता मदनः ॥' मदनः कामिना मनो जयति । कैः । लतानी किसलयकरः योषितां करकमल: नलिनीनां कमलमुखैः योपिता मुखेन्दुभिश्च । लतानां नलिनीनां स्त्रीत्वमार्थम् । इदं च न विचित्रत्वशालीति वृत्तावपि नोदितम् ॥ अपदुत्यलकारं लक्षयति-प्रकृतमिति । श्रीकृष्णपुरस्थायाः श्रीराधाया बदन सख्यो वर्णयन्ति--तानेति । उन्नता चारूर्नासा यस्य तादृशमस्या आस्यमास्यं न भवति तर्हि किमिदं तत्राह-वधूकयुग्मेत्यादि । अत्र क्रमालकारथ बोध्यः । अधरादीनामपदवाय वन्धरपुष्पादीनां क्रमेणोपादानात् । उपगालंकारस्तु व्ययः । तेपो तैः साट्यप्रत्ययात् ॥ तन्वीति । श्रीराधां प्रति कृष्णस्योकिः । नायं मृगरूप: कलङ्कः किंतु विषमक्षणहेतुकः कालिमेत्यर्थः ॥ श्लेपःस इति । यत्र शक्यभेदैन पाप्दभेदस्तव शब्दक्षेषः । यथा दर्शिते नानार्थे शिष्टे च । यत्र त्वेकोऽर्थः शक्यः प. रोऽर्थो निरूढलक्षणया प्रतिपाद्यतत्राधेश्लेपः । याच्याभेदेन शब्दभेदाभावात् । शब्दले, पपत् वरूपभेदापमवरूपस्य श्लेषणयात्रासंभवात् । कित्यर्थयोः श्लेषणादेकप्रतीण- श्रयणादेव श्लेपत्पम् । तदेतदाह--एफस्मिन्निति । एकम्मिन्वाक्ये वाच्यकत्येना. भिनखरूपे अनेकार्थताशतथा निरुदलक्षणया चानेकवैशिष्टयोधकता एकार्थानामेकमर्थ .

·काव्यमाला। उदाहरणम्-- 'यो विमति सवीर्येण लीलया निखिलं जगत् । नित्योदयः श्रिया युक्तः स भाति परमेश्वरः ॥' अत्राभिधानियमनाभावाद्भगवान् राजविशेषश्च वाच्यः । परोक्तिर्भदकः श्लिष्टैः समासोक्तिः अलिष्टमपि विशेष्यं यदि लिप्टैविशेषणैरप्रकृतमर्थान्तरं बोधयति तदा समासोकिः। उदाहरणम्- 'सोऽयं रम्भानटनचटुलैः सेव्यमानो मरुद्भिः कमाशोकोत्तमसुमनसां निर्भरामोदधारी । पीयूषेण स्फुरितयसतिस्त्वामुदञ्चद्गुरुथी- लोकातीतः किल मदयिता बालवेशस्य लोकः ॥ अन लिष्टविशेषणमहिमा स्वर्गस्य च प्रतिपादनम् । निदर्शना । . दाशया योधयतामित्यर्थः ॥ य इति । विभति धत्ते रक्षति च । वीर्येण चिरछत्पा पराक्रमेण च । लीलयानायासेन राज्य संचारेण च । उदयः प्रकाश उत्कलामश्च । श्रिया लक्ष्म्या हत्यवादिसंपदा च । परमेश्वरो विष्णुः पुरोहितवृतराज्याभिषेकालीन तमामको राजविशेषश्च । न चान द्विवीमेऽप्यर्थे शक्तिः शन्दयुद्धिकर्मणो विरम्य व्यापा- राभावात् न च न्यजना अभिधाया अनियमात् । राजविशेषध वाच्य इति निरूढल. क्षणायाः शवितात्यात्तेन सहैव प्रतीतेरिति भावः ॥ परोक्तिरिति । परस्याप्रकृत. स्यार्थस्योति प्रतिपादनम् । शिटः प्रकृताप्रकृतसाधारणैः भेदकैर्विशेषणैः बोधयतीति व्यायतीत्यर्थः । सोयऽमिति । उद्धवं प्रति कृष्णसोतिः। पाठवेशस्य गोषराजस्य श्रीनन्दस लोको नन्दीश्वररूपः । रम्भाः कदल्यः मरुदिः पन: कमाणामशोकोत- मांगों सुमनसः कुसुमानि तेपामामोदं सौरभ धरतीति तथा । पीयूपेणामिनचैन क्षीरेण। 'पीयूषोऽभिनवं पयः' इत्यमरः । उदश्वती गुठी श्री: संपत्तिर्यस्य सः । लोकाठीतो लो. कान्परमसमृद्धानपि जनानतिकान्तः स्वसौन्दयंसंपत्यादिवाहुल्येनेति दोषः । सर्गपरे रस्मा तदाख्या सवेश्या । मरद्भिर्देवैः । कमा: अशोवाच ये उत्तममुमो देवश्रेष्ठा इन्द्राधास्तेषां आमोदो हर्षः पीयूषेण मुधया । गुरुय॒हस्पतिः । श्रीः शोभा । होरा तीतः पातालादिभवने यो वरीयान् ॥ निदर्शनेति । निदर्शनं दृष्टान्तकरणमित्यर्थः ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अभवन्वस्तुसंवन्ध उपमापरिकल्पकः ॥ १२ ॥ असिध्यन् वस्तुसंवन्धश्चेदुपमा परिकल्प्य भजत्यन्वयं तदा निदर्शना। उदाहरणम् 'काहं दैन्यभराक्रान्तः कायं श्रीपतिरच्युतः । तृपार्तमुपसंयातो निपातः सौरसैन्धवः ॥' अत्र तृप्णाकुलम्य गगासंगम इव दीनस्य मे श्रीकान्तसाक्षात्कार इत्युपमा कल्प्यते । यथा वा- 'कामं सर्वाभीष्टफन्दं मुकुन्दं या निबन्धात्प्राहिणोदिन्धनाय । आचार्यानी सा करोति स्म पण्यं पिण्याकाथै हन्त चिन्तामणीन्द्रम् ॥' अत्र चिन्तामणिना पिण्याकं क्रीणतीव कृष्णेनेन्धनगाहरन्त्याचार्यानी- त्युपमायां पर्यवसितिः । मालारूपा यथा- 'स तितीर्पति पाथोधि पाणिनेन्दं जिघृक्षति । पिधित्सति रवि यस्ते कृष्णेयत्तां चिकीर्षति ।' स्वस्वहेत्वन्वयस्पोक्तिः क्रिययैव च सापरा । पकेच क्रिया चेत्म्वरूपस्य स्वहेतोश्च संबन्धं वक्ति तदा परा निदर्शना। । उपमापरीति । इतरथा पर तालानि पापा इति पदार्थना सात् । कल्य्यने । पर्य. यम्यतीत्यर्थः । काहमिनि । कृष्ण प्रति मुदामविप्रोक्तिः । मुरगिन्धोगहाया अयं गारमन्धवः । निपातः प्रवाह इत्यर्थः । उपमा प्रकल्प्य वापयायों संयभाति-अप तृष्णेत्यादिना । पाटण प्रेषितष्णां सान्दीपनिपनीमुद्दिश्य गाग्या याश्यम्- काममिनि,। भाचार्यानीलम पात्वनिषेधः । आचार्यादणत्यम्' इति स्मृतेः । अब T. पकरणर यहिन्धनादरणं तदेव चिन्तामगिकरणकः पिम्याक्कयणमिनि न संगम्यते सेनोपमा मयते तराशं तदिति । स नितीपतीति । कृष्णाचेाक्तिः । अग्रे- चम्पाः पयसानिया: पायोधिनितीपांदीनि पदन्युपमानानीनि मायापता । म्यस्येति । मिययेति । तर गंभपरन्नुमूलेनि मूजते । अपरा न रबन्योऽल: पारः । वागायोपाधोपपादकमायेन मामान्येन धर्मेण बोडीनन्या पाद परपं तपमा मयन्धान्तरेण विभिनमेगा । परना, मननिर अनुयारिति ·काव्यमाला। उदाहरणम्-- 'कोऽन्न भूमिवलये बनान्मुधा तापयन्सुचिरमेति संपदः । वेदयन्निति दिनेन भानुमानाससाद चरमाचलं ततः। अत्र खेदिनेनास्ताद्रिप्राप्तिः क्रिया सा स्वरूपस्स मुधा परतापनरूपस्थ- हेतोच संबन्धं ज्ञापयति । अप्रस्तुतप्रशंसा या सा सैव प्रस्तुतानया ॥ १३ ॥ अप्रासङ्गिकार्थोक्तिर्यदि प्रासङ्गिकार्थमाक्षिपति तदाप्रस्तुतप्रशंसा । तझेदानाह- कार्ये निमित्ते सामान्ये विशेष प्रस्तुत्ते सति । तदन्यस्य वचस्तुल्ये तुल्यस्वेति च पञ्चया ॥ १४ ॥ कार्यादिके प्रस्तुते सति तदन्यस्य कारणादेरुक्तिस्तुल्ये च तुल्यस्येति पञ्चविधासौ। कमेणोदाहरणम्- 'प्रियां सदामामभिधाय याचं निपाय मदनसुधामुदारः । विहाय मां सुन्दरि नन्दसूनुः स चञ्चलः कुन गतो न जाने ।' अन्न किमिति दुःखिता त्वमुपलक्ष्यसे इति कार्ये प्रस्तुते तत्कारणं प्रि- यविच्छेदोऽभिहितः । 'अस्ताचलं चुम्वति भानुबिम्बे गृहे गृहे गोकुलसुन्दरीणाम् । दिव्यानुलेपाभरणाम्बराणि कृष्णाहियन्ते परितः सखीभिः ।। कधिदुपदिशति कोऽत्रेति । भूमिपलये भूमण्डले । भागमान् सूर्यः । अत्र रचे- रिति । स च संयन्धोऽन्योऽपि परतापकः शीघ्रमस्तं प्रयातीति दृष्टान्तपर्यवसायीति निदर्शनोच्यते । हेतु कैचित्फलमाहुः । यथा--'उद्यन्नेव सविता पनेवर्पयति नि- यम् । विभावयन्समृद्धीनां फलं मुहृदगुग्रहम् ॥' अत्र सवितुहदयरूपा क्रिया खस्य पाश्रीसमर्पणरूपस्य खकार्यस्य च संवन्ध विल्यापयति ॥ अप्रस्तुतेति । अर. तवर्णा चेप्रकृतोत्कर्षपर्यवसाना स्यात्तदत्यर्थः । आक्षिपति ययति । कार्य इति । निमित्त कारणे । कारणादेरिति । यथासंभव प्रतियोगिनो प्रायाः ॥ प्रियामिति । दुःसं पृच्छन्ती दयस्यां प्रति काचिदाह । निष्ाय पीला । उदारों गैहान, अपरासवप्रो २ । अन शिवविच्छेदरूपकारणाक्षिप्तस दुःसावाप्तिरूपकार्य सानुरागोत्कर्षकत्वादसा अलंकारता । एवं सर्वत्रोताम् ॥ अस्ताचलमिति । एती ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १४७ अत्र कृष्णान्तिकागमने कारणे प्रस्तुते तत्कार्यमनुलेपाहरणाद्युक्तम् ॥ 'शङ्के नीताः सपदि दामस्कन्धपद्यावलीनां वर्णान्कर्णाध्वनि पथिकतामानुपूर्व्याद्भवन्तः । हंहो डिम्भाः परमशुभदान्हन्त धर्मार्थकामा- न्यद्गहन्तः सुखमयममी मोक्षमप्याक्षिपन्ति ।' अत्र चतुर्वर्गतिरस्कारितया स्कन्धसामान्ये प्रस्तुते दशमस्य तद्विशेष. स्योक्तिः । 'रमणी कमनीयानी रागिणी च विगेपतः । प्रणयेनानुनेयेति तथ्यं नाथ वदामि ते ॥' अत्र मानिनी मत्सखी त्वमनुनयेति विशेपे प्रस्तुते सामान्यस्य । तुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्योक्ती तिम्रो विधाः श्लेपः समासोक्तिः सादृश्य- मानं चेति । क्रमेणोदाहरणम्- 'त्यजन्कुवलयाधिका धनरसश्रियोल्लासिनी पुरः सुरतरङ्गिणी मधुरमत्तहंसस्वनाम् । मलीमसपयोधरामपि मदान्ध पद्मिन्निमा भजन्किमिव पशिलामहह कर्मनाशामसि ॥' अत्र नायिकादेः प्रस्तावे तत्तुल्यो नद्याविरुक्तः । कुवलयादिशदानां व्यर्थकत्वात् श्लेपच्छाया। हरिमाह । गुम्पति गच्छति सतीत्यर्थः । शदे, इति । भगवगुणव्यायानन् या. लान् प्रति भीभागवतशाग्यगुहिममो पद्धो प्रवीति । नीता इति परितः । हो हिम्माः शिवः गुरगमय मोक्षमापीति गुपवयंप्रधानमेव तम् । न तु ग्रंमयानभान- मपीलः । स्वन्धसामान्य म्बन्धमानं ॥ रमणीति । सामान्यमानम् । निजग. सीहको विशेषग्नु प्रस्तुतः ॥ तुल्य इति गमागोजी सदा भासम्पे पर पाया. पदोफे त्यजनितिमविपक्ष पश्यना हरि प्रति गमिपुताना काचिप्रग- म्भाह । गनर्ग नीलामल भूमण्डल च । पनरमोऽम्ण रथ ! गुरलरहिगी गुहा रहिनी ग । पयो पारि पयोधरी कुनी च । पमिन् मिन् सोमलभारिय। प: पदम पाप ग । पर्मनाशा मागधी पापनदी दिनदयक्रिया र । रेपच्छा.

·काव्यमाला। 'किं चातकीरपि रसस्पृहयैकताना वर्षन्तमम्वुदमाप खबशे नयन्ती। वात्ये विधाय द्वगगोचरमेव तासां छन्नेन राजसि रजोभिरनेन कामम् ॥ अत्र रासे हरिणा त्यक्तानां गोपीनां तेनोपमुक्तायाश्च मुख्यायाः प्र- स्तावे तत्तुल्यानां चातकीनां कात्यायाश्योक्तिः । चातकीप्रभृतीनां प्रतिना- यिकादित्वं विशेषणसामर्थ्यादक्सेयमिति समासोक्तिच्छाया । 'चन्द्रिका चन्द्रलेखायाश्चकोरे पानुमुद्यते । पिधानं विदधे सद्यः शरदम्भोधराक्ली ।' अत्र गान्धर्विकाकृष्णयोर्जरत्याश्च प्रस्तावे ततुल्ययोश्चन्द्रिकाचकोरयोः शरददश्रेण्याश्योक्तिरिति सादृश्यमात्रम् ॥ •वाच्ये ज्ञाप्यस्यारोपादनारोपाच्च कचिदेपा दृश्यते । क्रमेणोदाहरणम्--- 'धन्यो जनपदो यन गगाद्याः सरितोऽमलाः । पापे मयि मरौ नेकः कूपोऽपि मुलगोदकः । अनाचेतनस मरोः प्रस्तुतनिर्विण्णापुरुपत्यारोपणेय वचनोपपतिः । येति । अप्रकृतात् प्रकृताक्षेपात् प्रतापप्रकृती नार्या भरस विषय: 0 कि.प्रात कीति । कृष्णेन सह विहरन्ती राधादिस्य तद्रियकानां विपक्षाशमुसि।हि मागे चातकीरम्पुदं च स्वरी नयन्ती त्यं तारा चातरीमा इगगोचर तमम्बुद विधाय रो. भिदछननाननाम्युदैन कि राजसीत्यनुपाः । अत्र रसः सालम्पु गारिय। पर्पण जलविक्षय: सितारित्राशय । सपश पचनरताय साधीनत्वं च । aiनि रेणयः । रजोगुणकार्यसूता गर्वादया। मोति । अमहवा प्रतापान समासो- किच्चायति पोध्यम् । न तु समासोतिः । प्रकृदं अप्रायपहागमारोपाभाया । यदुकम्-'समासोषितः समर्थन हालिगविरोपणः । व्यपहारः गमारोप . ऽन्यम्य मलुनः ॥ इति । विद स्त्रीपुनपुंगकारा चन्द्रिका मिनि । भाषियोः निधी सति जटिलमागता पक्ष्य पार्गमास्यामाद । अनारशामली: भारत- कार्यभायायप्रतीतेः षामापाग सहमप्रयारोऽयम् ॥ धान्य इति । बार्ग:मन । शयल अनुवल ॥ धन्य यत्ति । विमिरिणीति:। गki २८ ॥

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १४९ 'भविप्यत्यय वाचो वा वसन्तसमयागमः । कथं म्लायसि वासन्ति प्रयास्यसि महोत्सवम् ॥ अत्र ज्ञाप्याया नायिकाया विनैवारोपं लतावृत्तान्तेनैव वाच्यार्थोपपत्तिः। निगीर्याध्यवसानं तु प्रकृतस्य परेण यत् । प्रस्तुतस्य यदन्यत्वं यद्यर्थोक्तौ च कल्पनम् ॥१५॥ कार्यकारणयोर्यश्च पौर्वापर्यविपर्ययः । विज्ञेयातिशयोक्तिः सा अन्तर्निगीर्णस्योपमेयस्य यदुपमानेन निरूपणं सातिशयोक्तिः प्रथमा । यच तदेव वस्त्विदमन्यदेवेति निरूप्यते सा द्वितीया । यदिचेच्छब्दाभ्यां यद्यर्थस्योक्तौ यासंभवार्थस्य कल्पना सा तृतीया । हेसोः शीघ्रकारिता वक्तुं कार्यस्य या प्रागुक्तिरेककालता वा सा चतुर्थी । क्रमेणोदाहरणम्- •'तवाद्य शुभरोहिणीयपमराशिभाजः परा- मवेत्य गणनादहं सुखसमृद्धिमत्रागता । तदेहि मुदिराकृते परमचित्रकोदण्डभा- गखण्डविधुमण्डला भवति विद्युदुद्द्योतताम् ॥ अत्र विद्युद्विधुमण्डलचित्रकोदण्डतया श्रीराधिका तन्मुखभ्रुवोऽध्यव- 4 सीयन्ते। भविष्यतीति । प्रोपितप्रियामुद्दिदय काचिदाह । हे वासन्ति माधवि ॥ निगी. यति । निगरणमुपमेयधर्माविषयीकरणम् । अध्यवसानमुपमानतादात्म्यारोपणम् । तय भेदप्रतीत्यसहकृताहायनिश्चयरूपम् । तेन रूपकस्य सदेहोरप्रेक्षयोश्च व्यावृत्तिः । आद्यस्य भेदाभेदरूपत्वादितरयोस्तु संशयत्वात् । आहार्यस्वेन भ्रान्तिमदलंकाराया. वृत्तिः । प्रस्तुतम्य प्रकृतस्याप्रकृतस्स चेति बोध्यम् । मामान्यलक्षण स्वतिशयप्रतिप. तोऽन्यशान्यतात्म्यप्रतिपादनं शेयम् ।। अन्तरित्यादि । यदिवशब्देन चच्छन्दैन वा यद्यर्थयोक्तिः संभवतीति तथा व्याख्यातम् । कपनमप्यसंभवदवस्थम्याधम्य तन, भवेदिति तथा तति । वापि देवशा ती वृणं वदति । गणनास्तर पर गुसग. मृद्धिमहमगायेखात्र यामागता । तत्तलादेयागच्छ । हे मुनिराकृते नवपनदयाम, भवति स्वयि विद्युत् [गी दामिनी उपपोतताम् । कीरशम्यमरोहिणीपभराशिभाजः।

·१६० काव्यमाला। 'अन्येव सौन्दर्यसमृद्धिरस्या भजी तथान्या वपुपो दृशोथ स्वान्तस्य चोल्लासमरस्तथान्यो राधैव सान्या प्रियसंगमेन ।' 'पूर्णी यदि स्यादनिशं सुधांशुः स चेत्कलङ्केन भवेद्विहीनः । चकोरपेयोऽपि न चेदयं स्यात्त्वदास्यदास्याय तदैव राधे ।' 'प्रागेव हरिणाक्षीणां विवेश हृदयं सरः । दृग्गोचरीभवत्पश्चाद्भवान्भुवनमोहनः ।। 'आश्लिप्यन्ति समं देव ज्यां परांश्च तवेपवः ॥' पतिवस्तुपमा तु सा ॥ १६ ॥ सामान्यस्य द्विरेकस्य यत्र वाक्यद्वये रिपतिः । एकस्य साधर्म्यस्योपमानवाक्ये उपमेयवाक्ये च शब्दभेदेन चेदृत्तिसदा प्रतिवस्तूपमा । उदाहरणम्---- 'हरिभक्तिरसाभिज्ञो न मोक्षमभिकाङ्गति । प्रसूनमपरं भृङ्गो नेच्छन्त्यम्बुजलम्पटः ॥' अनोभयत्रापि वाक्ये स्पृहारूप एको धर्मः गद्धभेदेनोपात्तः । चद्राशेरयेद फल भवतीयः । अत्र योदण्डविधविधुदूपतया भूयुग्गरदनगरायो निप्यन्त ॥ अन्यैवेति । काचिन ससी धीराधां वर्णयति । एयकारेण धमिभदा. भावसूचनात पूर्वतो भेदः । अस्याः सन्दिरामतिरन्यपेत्यु सान्दयंगमुझपन्त रादति- शयः ॥ पूर्ण इति । श्रीशयोक्तिः । भन्न मुभांगोरासदासयोग्यता समायिनय नतु खापराती तेगास्यसातिपायः । यत्र पार्यकारणयोः पूर्वपवादावि मध्यते गा चतुची जागाहरति-प्रागेवेति । कृष्ण प्रति दूतीपारा । भवान पशातहदय दिवशेति संबन्धः । मन पणदर्शन हेतुः परंप्रदेशानु भार्यम् । तयोरिद्र पूर्वपमा भावेनोपनिवन्धो नासीति सणसंगतिः । हेतोः शोधकारियममारत्नीशम् ॥ योगपद्यरूपां सामुदाह-मालिप्यन्तीति । कृष्ण पन्दिनः सुवन्ति । शिमिनीम् । परान रिपून । अमच्चायो हेतुः परापः छायम् । सयोः राहोपनिय. धनाक्षणसंगतिः । प्रतियस्तूपर्मति । यानुनी याश्यासोमा । भाद भेदेनेति । अन्यमा फगितपदत्यापत्तिः । नाति । भारदसfir:: मई समुरीमर्यप्रधानम् ॥ अति । कानिहानि भर रा पी म ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। मालारूपा च यथा- 'यदि दहत्यनलोऽत्र किमद्भुतं यदि च गौरवमनिपु किं ततः । लवणमन्बु सदैव महोदधेः प्रकृतिरेव सतामविपादिता ।। अत्र सर्वत्र स्वाभाविकत्वमेको धर्मः। दृष्टान्तः पुनरेतेपां सर्वेषां प्रतिविम्वनम् ॥ १७ ॥ सर्वेषां धर्माणां प्रतिबिम्बचद्भासनं दृष्टान्तः । स च साधम्र्येण वैधयेणं चेति द्वेधा । क्रमेणोदाहरणम्- 'जनः कृष्णपदध्यायी विषयान्नाभिवान्छति । माकन्दमुकुलाखादी निम्बकान्नात्ति कोकिलः ॥ 'त्वयि दृष्टे जगन्नाथ नष्टा मम भवव्यथा । दृष्टा नीरजवृन्दस्य ग्लानिरस्तं गते रवौ । प्रतिवस्तूपमायामेकस्यैव धर्मस्य द्विधा कृतिः । दृष्टान्ते धर्मयोः सा. म्यम् । अर्थान्तरन्यासे तु सामान्यविशेषरूपयोर्वाक्यार्थयोः सामर्थ्यसमर्थ- कभाव इत्येपामसांफर्य माव्यम् ॥ मोऽत्र गृयते ॥ यदीति । साधुशील कश्चिद्वर्णयति । स्वाभाविकरयादेव नाद्रुतत्त्वम् । एवं कि तत इत्यादावपि योध्यम् । अविपादिता विषादविरहः सतां प्रकृतिः ख- भावः ॥ अघेति । स्वाभाविकलरूपमेकं धर्म शब्दभेदेन सर्वत्र गृहीत मिति भावः ।। दृष्टान्त इति । पुनरित्युक्तेः पूर्वतो भेदः । सर्वेषां प्रकृतकोटिगतानां प्रतिविम्बन पिम्पप्रतिविम्यभावः । स च विशेषणयोर्विशेष्ययोथ . सादृश्य निर्देशे राति भवति न वाम्य । तर्धवोदाहती स्यम् । इटोऽन्तो निश्चयो यत्र म दृष्टान्तः । दृष्टान्तवाक्येन दागिकवाफ्यायं निधया यम प्रामाश्यग्रहो भवतीसर्भः ॥ हरिभको ससा विए. याभिलापादयनतो निवृत्तिभरतीति भूएशकविराह-जन इति । माकन्द आमः ॥ त्वीति । जगमाय ना भूपणम्नमाह । भवव्यथा संसारदुःराम् । ग्लानिः गंकोगः । भवव्ययाग्लान्योः संतोषविरोथित्वात्गाम्यम् । तयोः रात्वागत्याभ्यो पधम्यम् ॥ 1. 'मुकुन्दचरणध्यायी प. १. 'मान्दरि' प.

·काव्यमाला। 4 सकट्टत्तिस्तु धर्मस्य प्रकृताप्रकृतात्मनाम् । सैव क्रियासु बद्दीषु कारकस्यति दीपकम् ।। १८ ॥ उपमानोपमेयानां धर्मः क्रियादियदि सकृदुपादीयते यदि वा बहीषु क्रियाखेकं कारकं तदा दीपकम् । क्रमेणोदाहरणम्- 'नदीनां च वधूनां च' इत्यादि । अत्र प्रेम्णां प्रकृतत्वादुपमेयत्वम् । नद्यादीनामप्रकृतत्वादुपमानत्वम् । वक्रगतिरूपो धर्मस्तु सकृदुपातः । 'लज्जते चिन्तयत्यन्तर्मुहुर्नन्दति ताम्यति । मुह्यति प्रथमं प्राप्य राधा माधवदर्शनम् ॥ मालादीपकमायं चेयथोत्तरगुणावहम् । पूर्वपूर्व चेदुत्तरोत्तरं कुर्यात्तदा मालादीपकम् । उदाहरणम्- 'भाग्यैर्भूम्या भवान्प्राप्तो भवता महिता मतिः । मत्या मुमुक्षुशरणं चरणं मुरवैरिणः ॥' निघतानां सकृद्धर्मः सा पुनस्तुल्ययोगिता ॥ १९ ॥ प्रकृतानामेवाप्रकृतानामेव वा धर्मश्चेत् प्रकाश्यते तदा तुल्ययोगिता । उदाहरणम्- 'दृष्टिं निधाय सुरभीनिकुरम्बबीथ्यां कृष्णेतिवर्णयुगलाभ्यसने रसनाम् । सकृवृत्तिरिति । गृत्तिपादानम् । सैव सकृत्तिरेव । प्रकृताप्रकृतयोः सजातीयध. मंसंवन्धस्योपमायां पर्यवसानादुक्तमुपमानोपमेयानामिति । प्रकृतस्याप्रकृतोपो धर्म- सदा दीपकम् । एकदेशस्थित्यापि समस्तवास्यदीपनात् । नदीनामिति । गत प्राक् ॥ ललत इति । सरयोः संवादः । अनकस राधेति वारफत्य बद्दीपु कियाग स. कृग्रहणान् दीपकमलकार: । एवं कारकान्तरेणाप्युदाहरणीयम् ॥ मालादीपक मिति । उपकुर्यात् प्रकृतोलायोन्मुखीकुर्यात् ॥ भाग्यैरिति । अम्बरीष प्रति कश्चित्कविराह । अघ्र भूम्यादिभि पूर्वपूर्वसत्तरोत्तरेषु प्राप्तिक्रियामकरणरुपोपका राहक्षणसंगतिः ॥ परमपुमश्ररुपागवत्पादसामामृपवेरुत्वतः । यथा मालायो पूर्वप्र. मितकुसुमानामुत्तरोत्तरपारकलादुपकारकता तयावापीति मालारूपतम् । एक्साः प्रा. प्तिकियायाः संबन्धादीपस्ता । उत्तरोत्तरस पूर्वपूर्वोत्यांवे वेशबनीति तनोऽम भेद ॥ नियतानामिति प्राधान्येन अग्राधान्येग पानाम् ॥ दृष्टिमिति । पुनी .

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। शुश्रूषणे मुरलिनिस्खनितस्य कर्णी चित्तं मुखे तव नयत्यहरद्य राधा॥ अत्र प्राकर्णिकानामेव दृष्ट्यादीनां निधानरूपैककियासंबन्धः । यथा वा- 'त्वदगमार्दवे दृष्टे कस्य चित्ते न भासते । मालती शशभृल्लेखाकदलीनां कठोरता ।।' अत्र मालत्यादीनामप्राकरणिकानामेव कठोरतारूपैकगुणसंबन्धः । उपमानाद्यदन्यस्य व्यतिरेकः स एव सः। अन्यस्योपमेयस्य व्यतिरेक आधिक्यम् , स व्यतिरेकाख्योऽलंकारः। त- द्भेदानाह- हेत्वोरुक्तावनुक्तीनां त्रये साम्ये निवेदितै ॥ २० ॥ शब्दार्थाभ्यामथाक्षिप्ते श्लेपे तद्वनिरष्टता। उपमेयोत्कोपमाननिकर्षायाधिक्यस्य हेतू । तयोर्युगपदुक्तावेकः। पर्या- येण युगपद्वानुक्तौ पुनस्त्रयः । एवं चत्वारो भेदाः । एषु शब्देनार्थेन च साम्ये बोधिते, तथा क्षिप्ते च सति ते द्वादश स्युः । अथ श्क्षेपेऽपि तेपां संभवाच्चतुर्विशतिविधो व्यतिरेकः । साम्यमुपमा ॥ कमेणोदाहरणम्- 'रूपं रूपय राधायाः शृणु माधव सादरम् । अकलकं मुखं तस्या न कलङ्की विधुर्यथा ।" अत्र यथा शाब्दप्रयोगाच्छाब्दं साम्यम् । कृष्णमाह ॥ त्वदनेति । राधी हरिराह । शशभृल्लेसा द्वितीया चन्द्रको तस्याः मु. कोमलवात् ! एवमन्यदृग्यम् ॥ उपमानादिति । उपमेयन्यूनतायामपि व्यतिरेको मृग्यः । 'हनूमदापयशसा मया पुनद्विषो सर्दतपय शितीतः' इति नलमदीप्रती स्तनिन्दयापर प्रतीतेऽपि व्यतिरेक्दष्टेः ॥ एप्विति । वादा प्रयोगे गाम्ययोधः शादः गुस्योदेरार्थः । जयादेवाक्षिप्त इति श्येषु द्रष्टव्यम् । भाक्षेप १६ व्याना । स्वन्मुरी चन्द जयति, स्पर्धते, विषदतीत्यादी साम्यस व्यापत्यान् प्राय: गमेश्येय अयादिव्यवहारदर्शनात् ॥ रूपमिति । प्रथम पादः कृष्णसोक्तिः । निपादी'तु दत्या । रूपय निरूपय । यी यावत् ॥ राधामानका स्यात्पराग कृष्ण ल्याह- - ·१५४ काव्यमाला। 'राधिका नाथ निःसीमगुणसौन्दर्यशालिनी । निर्गुणान्यजलीवन्नेयमेनां प्रसादय ।। अत्र तुल्यार्थे पतिरित्याथै साम्यम् । 'निर्मलं त्वन्मुखं राधे जयतीन्दं सलान्छनम् । अन्न यथेवतुल्यादिशब्दाभावादाक्षिप्त साम्यम् । एपु त्रिपु मैदेप्वकल- इत्वकलद्वित्वयोर्गुणादिशालित्यनिर्गुणत्वयोनिर्मलत्यसलान्छनत्ययोहखोर्युग- पदुक्तिः। अनयोः ऋगेण युगपदानुक्तावन्येऽपि त्रयस्त्रिकाः प्रकाराः संभव- न्तीति द्वादश भेदाः । अथ श्लेषेऽपि दर्श्यते-- 'न चन्द्रवत्कलाः क्षीणाः कलातनगुरोस्तव । अतस्त्वामभिलप्यन्ती राधा वाघाशतं गता " भनेवार्थे पतिः । कलाशब्दः लिष्टः । तमगुरुत्वक्षीणत्वयोर्हेत्वोरुक्तिः । 'दानस्निग्धकरः शश्वन्मुरारिः परवारणः । नान्यवारणवद्भामे पमिनीगणभञ्जनः ॥' अत्र तुल्यार्थे वतिः । दानकरादिशब्दाः सिष्टाः । शश्वद्दानस्निग्धकर- त्वपद्मिनीगणगञ्जनत्वयोर्हेत्वोरुक्तिः । 'सदोदित्वरतेजःश्री रजनीविहतपभम् । भास्वन्तं जितवानेप भावान्वृन्दावनेश्वरः।।. अत्रेवादिशब्दाभायादाक्षिप्तं साम्यम् । भाखच्छन्दः लिए: आयपादयो.. हेत्वोरुक्तिः अनुक्तिपु भेदास्तु माग्वद्वोध्याः । तदेवं चतुर्विंशतिर्व्यतिरेकाः । राधिकेति । है कृष्ण, निर्गुणया समानोर्ध्वगुणरहितयान्यया ब्रजनिया तुल्या न भवतीति कितु समानोगुणविशिष्टय माननीयैव भवतीत्यर्थः । अन्न 'तुल्यार्थे पतिः' इति सूत्राः पूर्व व्याख्यातो द्रष्टव्यः । एघिति । क्रमेणैव हेत्वोर्योजन कार्यम् ॥ न चन्द्रवदिति । कृष्ण दूत्याह । पाट्यान्ताइतिः । दला चित्रादिकौशलं. चन्द्रघोडश- भागश्च ॥ दानेति । सत्यभामा प्रति काचित्सरयाह । दानं मदाम्बु वितरणं च । करः शुण्डा हस्तश्च । परबारणः गजराज: शत्रुनिपारकश्च । पद्मिनी कमलिनी नायिका- विशेषश्च ।। सदेति । रसका पत्रकमाह । तेजः प्रताप: पराकमश्च । भाः फिरणस्त- नुकान्तिश्च ॥ तदेवमिति । उपमेयादुपमानस्थाधिश्ये पुनधनावशतिस्ते युरिति ·. १० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। निषेधो वमिष्टस्य यो विशेषाभिधित्सया ॥२१॥ वक्ष्यमाणोक्तविषयः स आक्षेपो द्विधा मतः । क्रमेणोदाहरणम्- 'सखि विरहे वनमाली विलोक्य दत्तं त्वया हारम् । हन्त नितान्तमिदानीं निर्दयहृदि किं भणिष्यामः ।। अत्र वक्ष्यमाणस्य हरिविरहदुःखस्य प्रतिषेधस्त्वां विना स न भविष्य- तीति तस्य विशेपः। 'नवनीतनिभा राधा वाधा स्मरशराग्निजा। निर्दयस्त्वमिहोक्तेन किं वा न महे वयम् ॥' अत्रोक्तस्यालीविरहदुःखस्य प्रतिपेघस्तस्याशक्यकथत्वं तु विशेषः । क्रियायाः प्रतिषेधेऽपि फलव्यक्तिविभावना ।। २२।। हेतुभूतक्रियाविरहेऽपि कार्योत्पत्तिविभावना । अत्र विनापि हेतुं कार्यो- दयोपनिबन्धो हेत्वन्तरसापेक्षो भवितुं युक्तः । तच्च कचिदुक्तं कचिदनुक्त- मिति द्वेधा। 'अनायासकृशं मध्यमशशातरले दृशौ । अभूपणमनोहारि वपुर्वयसि सुभ्रवः ॥" अत्र वयो निमित्तमुक्तम् । अत्रैव 'वपुर्दीव्यति सुश्रुवः' इति पाठे त्व. नुक्तं तत् । . विशेषोक्तिरखण्डेपु कारणेषु फलावचः। कारणकलापे सत्यपि कार्यानुक्तिविशेषोक्तिः । सापि पूर्ववद्वेधा । परैरामिह न स्वीतम् ॥ निषेध इति । वामिष्टस्याप्ययंस विशेषविवक्षया यः प्रतिषेधः छ आक्षेपः ॥ सपीति । श्रीराधा विनारगह । इदानीमिति । विह. संज्वरप्रसोरत्तीति यक्ष्यमाणम् ॥ नवनीतेति । कृष्णं इत्याह ॥ क्रियाया इति । मर्म फलोफेः क्रिया हेतुभूतव लभ्यते । तच हेत्वन्तरं जनक बोध्यम् ॥ अनायामेति । जातयौपना पांचिद्वीश्य हरिः मुस्लमाद । यति सारण्ये राति ।' विशेगेनिरिति । मति निहितऽपीत्यर्थः । पूर्वयदिति । हेनुगमवधानेऽपि कार्या. मुदयोपनियन्या प्रतिबन्धम्भूतं हेयन्तरमरक्षते । तापमगुरू वेति द्वघा रीत्यर्थः।।

·. काव्यमाला। क्रमेयोदाहरणम्- 'वां शीलरूपचरितैः परमप्रकृष्ट- सत्त्वेन सात्विकतया प्रवलैश्च शास्त्रैः। प्रख्यातदैवपरमार्थविदां मतैश्च नैवासुरप्रकृतयः मभवन्ति बोद्धम् ॥ अत्रासुरी प्रकृतित्वन्तरम् । धनिनोऽपि निरुन्मादा युवानोऽपि न चञ्चलाः | प्रभयोऽप्यनहंकाराः कियन्तः सन्ति भूतले ॥ अत्र हेतुर्नोपातः। यथा था- 'कृष्णस्य चञ्चलकटाक्षशरेण भिन्न शूलाकरोपि हृदयं त्वमना किं नः । मस्सीकृतस्य भवतो वृषभध्वनेन किं भस्मसान्न हि कृतो यत बाहुदर्पः ।। अत्र बाहुभस्मीभावस्तदर्पभस्मीमावे हेतुः । जाते च तम्मिन्स नाम्- दिति सत्यपि हेतौ कार्यानुक्तिः । अचिन्त्यहेतुकेयमिति निदान्तरं फेचि- दाहुः । किं त्वनुक्तहेतुकैवेयम् । त्यामिति । भगवन्त प्रति धीयानाचार्याणामुकिः । त्यो मदनपोऽपि गहतरापन पूर्वोक्तमित्यर्थः । शील मर्कटादिभिमन्दतमेरपि निषारप्रणयः । स्पनातदिव्यम. हलविप्रहः । चरित विश्वष्टियादिसेतु निर्माणगोपनीदरणादि चातिमापदेवत धर्म । परमप्रकटन विशुद्धेन सत्येन सात्विपतया प्रस्त: शानः धीवियपुराणादिमिः प्रत्या. साम्ब ने देवरमाविदधाराध्यभूतसत्यवरायोद्धार कारव्यागादिमयस्त्वा म. तेश दियमानापि वोटु न प्रभवन्ति । मभावेन शान शमन्ती । भारी सामसी प्रहतियपी ते । तार प्रति शोचना ध्यान अयोगरिए पारणे रास्वपि तलार्यस्य चोधरात्याद्विशेषोतिः ॥ धनिनोऽपीति । युधिशिरमास मादस्पोतिः । प्रभप. समर्थाः । अमेति मगर परस्पति । म. 'रेण पीडिता गोव्यात शपन्ते । मजेन गुना । अति हो मा । तस्मिन् माहुभम्मोजावे । स माहुदभरगीमार एंचिदिति । A CAREE किस्थिति । तथापि निदान्तरस्सागुरूदेतुकामावर्गभाती भाषा.

·१६७ १० परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। यथासंख्यं क्रमेणव क्रमिकाणां समन्वयः ।। २३ ॥ यथा- 'उन्मीलन्ति न नीहि वहति क्षौमाञ्चलेनावृणु क्रीडाफाननमाविशन्ति वलयकाणैर्मुहुस्खासय । इत्थं वझुलदक्षिणानिलकुहकण्ठेषु सांकेतिक- व्याहाराः सुभग त्वदीयविरहे राधासखीनां मिथः " सामान्यं वा विशेपो वा तदन्येन समर्थ्यते । यत्र सोर्यान्तरन्यासः साधणेतरेण वा ॥२४॥ साधर्म्यवैधाभ्यां सामान्य विशेषेण चेत् समर्थ्यते विशेषो वा सा- मान्येन तदार्थान्तरन्यासश्चतुर्विधः । तत्र साधर्म्यात्सामान्यं विशेपेण यथा- 'बृहत्सहायः कार्यान्तं क्षोदीयानपि गच्छति । संभ्याम्भोधिमभ्येति महानद्या नगापगा ॥ अन परार्धार्थेन विशेषेण सामान्यात्मा पूर्वार्थः सोपपत्तिकः क्रियते । वैधाद्यथा- 'गुणानामेव दौराम्याधुरि धुर्यो नियुज्यते । असंजातकिणस्कन्धः सुखं स्वपिति गौर्गडिः ॥' अत्र परार्धेन पूर्वार्धः समर्थ्यते । साधाद्विशेषः सामान्येन यथा- 'निर्वेदमाप न च न भ्रमणे मुरारि- चिन्तयद्यसनमृक्षविलमवेशे। म उद्धवः कृष्ण प्रति राधिकाविरहोद्रकं वर्णयति उन्मीलन्तीति । चतुला उन्मील. न्यारानुदमयन्तीति क्याचिदुऽन्याह-नगर्छनी होति । दक्षिणानिलो यहतीत्यु- केऽम्याह-धामाश्टेनायिति । दुकण्याः कीदाराननमाविशन्तीत्युरोऽन्याह- बलयानासयेति । एकत्र यहूनां ममेणोपन्यायममारीसम्पाल कारता ॥ सा. मान्य येति । समर्थनमुपपतिविन्यासः ॥ धृहदिति । मापे उद्धन सोफिः । क्षोदी. यान पुरतः संभूय मिलित्वा । नगारणा परतत्रा उपनदी । गुणानामिति।गिः गुरुकमणप्रन्धि ॥ नियदेति । नारदं प्रयुक्षयोतिः। ऋक्षस जाम्परतः। मगि म्यम. .

·काव्यमालो। आहृत्य हन्त मणिमेव पुरं प्रपदे स्यादुद्यमः कृतधियां हि फलोदयान्तः ॥ अत्र विशेषरूपत्रिपाद्यर्थश्चतुर्थपादेन सामान्येन समर्थ्यते वैधाद्यथा- 'प्राणाः प्रयान्तु मे सद्यस्त्यक्ताया नन्दसूनुना । सत्यं ता एव जीवन्तु यासां फलवती कृतिः । अत्र पूर्वार्धः परार्धेन समर्थ्यते । विरोधः सोऽविरोधेऽपि विरुद्धत्वेन यद्वचः । वस्तुतो विरोधाभावेऽपि विरुद्धतोरिवोभयोरुक्तिविरोधः । तं विभजते- जातिश्चतुभिर्जात्यायविरुद्धा स्याद्गुणखिभिः ॥ २५ ॥ क्रिया द्वाभ्यामथ द्रव्यं द्रव्येणैवेति ते दश । क्रमेणोदाहरणानि- 'दायस्तवायं तुहिनाद्रिवायुः सरोरुहं संचरदुप्मसंपत् । स्वान्तं निकृन्तन्ति पिकानि कामं वराम्बरं हालहलं किमेतत् ।' अत्र घायुसरोरुहपिकाम्बरशब्दा जातिवाचिनः । ढाबोप्मकृन्तनहालह- लशब्दाः क्रमाज्जातिगुणक्रियाद्रव्यवाचिनः । एषु प्रतियुग्मं मिथो विरोध इव भासते। ध्वनिः पिकानां मधुरोऽप्यभूकटुः शीतोऽपि दाई तेनुते म मारुतः । सुकोमलोऽप्यच्युत पुष्पकन्दुको भवद्वियोगे पविरेच सुभुवः ।। न्तकम् । प्राणी इति । विरहिणीव्याहारः कृति प्रयाः ! नन्दमनुसमागमानुक्ल- रूपः । अत्र मिपर्ययेग सापऱ्यापर्यवसानादनासामपि मारशीना प्राणधिनिई शनि सत्यमेतत् । अनुपपद्यमानतया सभाव्यमानावास्योपादनायार्यान्तरमोपपादानयो- पन्यासोऽर्थान्तरन्यारा ॥ विरोध इति । वस्तुत इति। अन्यथा विरोष एर साम विरोधाभासः ॥ दायस्तवेति । गुप्तनयानुरागां प्रति राखी पृच्छति । असुदिन- थायुत्वादिमियतमभिर्जातिभिः सह दापत्योप्मान्तगहालहगना जातियालयादन्यानो विरोधस्तदाभाग एवं संयोगे ये पदार्याः गुपदास्ते वियोग मिग दर्शनेन दु गदा ही समाधानात ॥ ध्वनिरितिष विचारह । है अन्त । पपिनम् । गमाभान ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अत्र मधुरशीतलसुकोमलशब्दा गुणवाचिनः । कटुदाहपविशब्दास्तु क्रमाद्गुणक्रियाद्रव्यवाचिनः । 'मूर्छयति च जीवयति च मुरहर वंशी तवागनाराजिः । साडीभावमनङ्गं नयति च तसिद्धिमन्त्रोऽसौ ॥ अत्र मूर्छनजीवने साङ्गीभावश्च किया । अनगो द्रव्यम् । 'सरसीकुरुते मनांसि नो मुरहर्तुः पुरतो मृगाक्षि यः । अधुना विपिनाय संगते सति तस्मिन्कुलिशः स तु स्मरः ।। अत्र स्मरकुलिशो द्रव्ये । 'आगता यमुनाकुजं हारिण्यपि विहारिणी । नित्यं वलययुक्तापि राधा न वलयान्विता ।। एवमायुक्तिवैचित्र्येण शेपतोऽपि विरोधो मन्यते । स्वभावोक्तिस्तु डिम्भादेः स्वक्रियारूपवर्णनम् ॥ २६ ॥ स्वयोस्तदेकाश्रययोश्चेष्टारूपयोः रूपं वर्णः संस्थानं च यथा--- 'मुखपुटनिहितकराङ्गुलिरुञ्चलचरणः स देवकीसूनुः । क्षणरुदितस्मितकुशलो ब्रजकुलमुदमतितरामतनोत् । यथा वा- 'रागः सप्तसु हन्त पट्स्वपि शिशोरङ्गेप्यलं तुगता विस्तारस्त्रिपु खर्वता त्रिपु तथा गम्भीरता च त्रिषु । प्राग्वत् । मूर्छयतीति । पृन्दाह । चित्तस्यानन्दे लयविधानान्गूर्छयति । आनन्दस्य भोग्यस्य दानाजीवयति च । साहीभावः सम्यस्यमशनमिति समाधान च ॥ सर- सीति । विशारा राधाह, । कुलिशो यनम् । पूर्ववदेव समाधानम् । आगतेति । पाचिद्वनदेवतापरामाह । हारादिराद्भावेऽपि हारादिविरह इति विरोधाभास. । हारिणी हारपती। पिहारिणी विहारणशीला । वलयानि क्लाविकाभूषणानि, नयेन लसेना- विना च । नातवाद्यपादादिनास्यानां मियः साम्य लय उच्यते तत्सर्थः ॥ स्यमा. योक्तिरिति । यधमधमलारस्त एवानालकारः । तेन 'गोरपस चलीवदों पारामत्ति मुसेन यः' इरान न प्रगाः॥ मुसपुटेति । पार्णमामा गाण्याह । देवी श्रीयशोदा।' 'दे नानी नन्दभार्या यशोदादेवरीति च' इति धचनात् । प्रजमुलगद मगजनानन्दम् ।। रूपवर्णनागदाहरति ~राग इति । श्रीनाराजः मणिम परति । सप्तमु नेग्रान्तपा- ।

·काव्यमाला। . पञ्चसु किं च पञ्चसु सखे संप्रेक्ष्यते सूक्ष्मता द्वात्रिशद्वरलक्षणः कथमसौ गोपेषु संभाव्यते ।। व्याजस्तुतिर्मुखे निन्दा स्तुतिर्वा रहिरन्यथा | आदौ निन्दास्तुतिर्वा बुध्यते तयोश्चेदन्यथारूढिः पर्यवसानं सात्तदा व्याजरूपा व्याजेन चा स्तुतिाजस्तुतिः । याच्याभ्यां निन्दासुतिभ्यां स्तु- तिनिन्दे चेत् क्रमायज्येते तदेत्यर्थः । अमेणोदाहरणम्-~- 'स्वदधिमूलं भजतां मुकुन्द लाभोऽस्तु दूरे वपुषो निजस्य । चिरंतनस्यापि भवेद्विनाशः स्वभाव एवैध तव प्रसिद्धः॥ अत्र निन्दया स्तुतिः। 'जगति त्वत्समो नान्य. स्पृहाशून्यः समीक्ष्यते । कृष्णकीर्तनरलानि कण्ठे यकुरुपे न हि ॥' अन स्तुत्या निन्दा। सा सहोकि सहार्यस्य बलादेकं द्विवाचकम् ॥ २७ ॥ एकान्वयबोधकमपि सहावलादुभयोरवगमकं चेत् सहोक्तिः । उदाहरणम्---- 'मतिरपूर्णत सार्थमलिनतिरभून्मधुभिः सह विगुता । दकरतलताल्वरो जितानसेणु । पदमु यक्ष स्कन्धनवनासाकटियुषेषु । निए पटिल- लाटवक्ष पुननिषु प्रीवाजा मेहनेषु । पुनध निपु मामिबरसत्पेषु'। पचमु ना. सासुजनेतहनुजानुयु । पुन पचमु प्लकेशलिदन्तानुलिपर्यनु । यदुक्क सामुद्रिकन- 'पधसूक्ष्मः परदीर्घ सप्तरत: पडुनतः । निरुसगम्भीरो द्वामिशःक्षण महात् ॥' इति । दानिशत् बराणि गोपान्तरपतिभ्योऽपि तसलक्षणेयः धेष्टानि लक्षणानि यस स। गोपेषु कममिति भगवदवतारेयप्येतादृशलायषणादिति भाषः । वृष राग इति वर्णवर्णना तुहतेत्यादिस्तु संस्थानपना चायगमनीया । अम प्रारणियनुत्ययोगिता व योध्या । प्रकृतानागेय रागादीनां मशाहपककियाभिः सव-धात् ॥ द्वीति । कृष्ण कश्चित्तविराह । थन मुकुन्दसेवकालिङ्गदेहपर्यन्त मायामल निधूप निल विशुद्ध तत्पद विकसन्तीति मुतिय॑यदे । जगतीति । हरिपिमुरा पशिलक उपदयति । अन त्वमतिपामरः कृष्णमुरयामाणि यास्यसीति निन्दा व्यज्यते । सेति ।- तिरिति ! ललितगाधवीयगाइस्थमिद पचमनुक्र्तृरूपस्य माधवस सायम् । .

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। व्यकसदुत्कलिका कलिकालिभिः सममिह प्रियया वियुतस्स मे ॥' अत्र मत्यादिगतस्य घूर्णनादेः सहार्थवलादलित्रजादिप्वन्वयः । 'सहाधरतलेनास्या यौवने रागवान्प्रियः' इत्यादौ श्लेपाद्विच्छित्तिविशेषः । विनोक्तिः सा विनान्येन यत्रान्यः सन्न नेतरः। यत्रान्येन विनान्यः सन्नसन्(वा) न स्यादशोभनः शोभनो वा स्यात् सा विनोक्तिरित्यर्थः । कमेणोदाहरणम्- 'न विना प्रेगसंपत्त्या विभाति भगवजनः । न च सा प्रेमसंपत्तिविना निःस्पृहतामिह ।। 'सांख्ययोगादिकै वर्षिनेयमतिशोभना । ऐकान्तिकी हरेभक्तिस्तद्वशीकरणौपधिः ॥" निरर्थकं जन्म गतं नलिन्या यया न दृष्टं तुहिनांशुबिम्बम् । उत्पत्तिरिन्दोरपि निष्फलैव दृष्टा विनिद्रा नलिनी न येन ।' इत्यत्र विनाशब्दाभावेऽपि तदर्थविवक्षया विनोक्तिः । एवं सहोक्ताव- पीति केचित् । परितिर्विनिमयो योऽर्थानां स्यात्समासमैः ॥२८॥ अर्थविनिमयः परिवृत्तिः । स च समेरसमैश्च ।। यथा-- 'इयं कृष्णादकस्रजमुरुमुपादाय रुचिरां वदान्यास्मै राधा रुचिरमणिमालामिह ददौ ।' उत्कालिश उतण्टा । रागो रफिमानुराग ॥ विनोक्तिरिति ।न विनसारिद्वयं भफिरहस्मोक्तिः । निरर्थकमिति ।.चन्द्रदर्शन विना नलिनीजन्म न शोमत दत्याधतं । एवं सहोकाविति । "प्रियाविरहिणतो मुक्ति कमलमम' की। यमुतनु व्यरचे इगे खन्ने । परिवृत्तिरिति । दानादानस्पेलः । स चेति । विनिगम इत्यर्थः ॥ इयमिति । कानिगगी मृणापेक्षयापि रामायामपेक्षयापिग- सीनां च व्य जयन्ताह । महरा भरावन्धि कुमुममाटो पृष्णानुपादाय गृहीताम्मे ·काव्यमाला। निपीयास्याः कृष्णस्त्वधरमधुदन्तक्षतमदा- गृहीत्वाभ्यामाल्यो दरतदवलोकं तनुमदुः ॥ अत्र समेन न्यूनेन च विनिमयः । प्रत्यक्षा इव यदावाः क्रियन्ते भूतथाधिनः । ताविक भूताच भाविनश्च पदार्थाश्चेत् साक्षादिव वर्ण्यन्ते तदा भाविकम् । उदाहरणम्- 'अन्नासीनन्दसझेति कलयन्तु धरामिमाम् । अथैनामनुपश्यन्तु भावि गोविन्दकीर्तनम् ॥" अत्र पूर्वार्धे भूतस्य, परार्धे तु भाविनो दर्शनम् । काव्यलिङ्ग हेतोर्वाक्यपदार्थता ।। २९ ।। हेतुशेद्वाक्यार्थः पदार्थो वा तदा काव्यलिङ्गम् । कमेणोदाहरणम्- 'श्रीरागनामरत्नानि यः कण्ठे कुरुते पुमान् । कृतान्तात्साध्वसं नासौ दुरन्तादपि पश्यति ॥' अत्र पूर्वार्धरूपे वाक्यमुत्तरार्धे हेतुः । गोविन्दचरणद्वन्द्वसौन्दर्यखादतुन्दिलाः । कदाचिदपि नेच्छन्ति सर्गग्रामटिकां बुधाः ॥' अत्र परार्धे पूर्वार्धमेकं पदं हेतुः । कृष्णाय रुचिरां मणिमालां ददौ । पक्षे अनजमालिङ्गनमणिमाला दन्तक्षतम् । 'म- गिमाला स्मृता हारे वीणां दन्तक्षतान्तरे' इति विथभकाशः । अन्न समेन समस्य वि. निमयः । कृष्णस्वस्थाः श्रीरांधाया अधरमधु निपीय दन्तक्षुतमात् । आल्यः सत्यः पुनराभ्यां श्रीराधाकृष्णाभ्यां दातदयलोकं ईपविनिमयदर्शनं गृहीत्वा तन देहं दत्त- पसः । अत्र न्यूनेनाधिकस्य विनिमयः। प्रत्यक्षा इति । स्फुटं प्रतीयमाना इत्यर्थः । न चेयं श्रान्तिः । भूतमायिनो भुतभाक्तियोः किंतु कविना भूतभानिनावपि प्र- स्यक्षाविव विवक्ष्येते । अत एव विवक्षारूपो भावः कवेरभिप्रायोऽमातीविभीविकमिति संज्ञा ॥ अवासीदिति । माधुरः पुरोहितो यजमानान् श्रीनन्दीश्वरस्थानानि दर्शय. माह । कीर्तनं श्रीभागवतपारायणम् । काव्यलिङ्गमिति । श्रीरामेति । यमदण्डा- द्विभ्यां शिप्यमाह । गोविदेति । निष्ठामाया भक्तः परमपुमर्थतानुपदिशति । प्रा- C ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा वा- 'निखिलगुणगभीरे क्ष्माघरोद्धारधीरे सकलसुखदशीले क्षालिताशेपपीले । सुभगनवकिशोरे विश्वचित्ताक्षिचौरे मुरभिदि युवतीनां हृन्निमग्नं सतीनाम् ॥' अत्र चतुर्थपादे पादत्रयपदानि हेतवः.॥ पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वेन वस्तु यत् । याच्यवाचकभावं विनापि चेद्वस्त्वभिधीयते तदा पर्यायेण भगया कथ- नात्पर्यायोक्तं व्यङ्गयस्यैवोक्तिवैचित्र्यविशेषादभिधेयवत् स्फुटा प्रतीतिस्त- दित्यर्थः। उदाहरणम्--- 'जही श्रीकृष्णमालोक्य स्थिति स्वाभाविकीमपि । दर्पः कन्दर्पहृदये मानो मानवतीहृदि ।' अत्र कन्दो निर्दर्पः । मानिन्यो निर्माना इति व्यगयमपि भगया शब्देनाभिधीयते । यथा वा- 'व्यक्तं चक्रेण यश्चके राहुम्रीणां रतोत्सवम् । चुम्बनकाश्रयं नित्यं तमनन्तगुणं नुमः ।। मटिका रघुग्राम । निसिलेति । शारीशुकयोरकिः ॥ पर्यायोक्तमिति । विनेति पन्दो निर्दर्प इत्यादावर्षे शोरस्थरस वस्यापि शब्दस्याभिधादर्शनादित्यर्थः । तथापि यस्वभिधीयत इति व्ययस्यापि वस्तुन फाशक्षिप्तराच्याधन गई भागनारियर्थ.। उक्तवैचिभ्यविशेपादित्यगूडव्यायाया लक्षणाया नावकाश । ननु दर्पमानयोरचेतनयोः स्थितित्यागे क्त्वानुपपत्तेन्तदाययभूनयो यन्दर्पमागिन्योलक्षणामु । मैवम् । भट्टीपि. शेषविनिवेशिकास्यम्पस्पमदिनय विनय ता तयधीशद्धासानिति । रामो- स्यसंवन्धिनी धीर मुपमा पागंमासी प्रति गन्दा घर्णयति । जद्दी स्वपवान् । स्थिति स्थैर्यम्. विद्यमानतां या ॥ अग्रेति । भया उभियोगविशेषेण । अभि.. धीयवेऽभिधेयर प्रमाश्यते । व्यतामिति । भगान्त पमितविरचिन्तक्षितवा 1. 'यदच.' इति पाटः ·काव्यमाला। अत्र राहुः शिरोमात्रो व्यधायीति व्यङ्गयमपि भट्याभिधेयवत् प्रकाश्यते । उदात्तं वस्तुनः संपत् संपत् समृद्धिः । उदाहरणम्- 'चिन्तामणिश्वरणभूपणमङ्गनानां शृङ्गारपुप्पतरवस्तरवः सुराणाम् । वृन्दावने ब्रजधनं ननु कामधेनु- वृन्दानि चेति सुखसिन्युरहो विभूतिः ।। महतां चौपलक्षणम् ॥ ३०॥ यत्र प्रधानमप्यङ्गतां गच्छति तदप्युदानम् । यथा- 'सेयं मथुरा नगरी सुरगुरुमिर्यानितो भगवान् । यत्रावतीर्य शतशः सुरद्विषो हेलया न्यवधीत् ।।" अत्र वीरो नगर्यङ्गम् । तत्सिदिहेतावेकस्मिन्यत्रान्यत्तत्करं भवेत् । समुच्चयोऽसौ तस्य प्रकृतकार्यस्सैकस्मिन्साधके स्थिते यद्यन्यत्साधकं निर्दिश्यते तदा समुञ्चयः । स च सद्योगेऽसद्योगे सदसद्योगे चेति त्रिधा ॥ क्रमेणोदाहरणम्-- 'प्रेमा प्रमाणरहितोऽनुपमा गुणश्रीः सौन्दर्यसंपदसमा रुचिरं च शीलम् । सौति । राहुम्रीणां रतोत्म चुम्बनैकाभयं यश्चक्रेण च तं नुम इसनुगः । अ. धेति । व्यघायीति भगवतेपर्थः ॥ उदात्तमिति । यमुनो वर्णनीयस । चिन्ता- •मणिरिति । विल्वमगलः धीरन्दाटवीं वर्णयति । मुराणां तरवः परपद्रुमाः । सेय- मिति। अत्र मधुण्या अहिलं भगवतस्त्वइवं परिचायक्त्वमिति यावत् । तत्सि- दीति । इह ससच्छन्दी शोभनाशोभनाभको । ती च तथा पर्यवगनादेव न नि- C ·१. परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। १६५ तारुण्यमद्भुततमं सखि राधिकायाः, कृष्णः कथं न भविता वशगो गुणज्ञः ॥' अत्र प्रेमैव तादृशः कृष्णं वशीकरोति तथापि तदुपरि गुणश्रीप्रभृ- तिरुपात्तः । 'संसारमार्गो ह्यधमः स्वभावात्कर्माणि तस्मिन्कटुकण्टकानि । गतागताभ्यामपि खेद एव तथापि नास्सिन्कुजनो विरज्येत् ॥ 'प्रियः प्रणयकोविदः प्रणयिनी सदैवोत्सुका खलः क्षतपराक्रमो गुरुजनः खलोक्तासहः । गृहं गृहपतिच्युतं मनसिजस्स पञ्चासवः कलावतिबहिश्चरा इव लसन्त्यमी पञ्च नः ॥' अत्र प्रियादयः सन्तः, खलस्त्वसन् ॥ . स त्वन्यो युगपद्या गुणक्रियाः ॥ ३१ ॥ गुणौ च क्रिये च गुणक्रिये च यदि युगपन्निर्दिश्येते तदा त्वन्यस्त्रि- विधः समुच्चयः। क्रमेणोदाहरणम्- 'अरुणे च तरुणि नयने त मलिनं च प्रियस्य मुखम् । मुखमानतं च सखि ते ज्वलितश्चास्यान्तरे ज्वलनः ॥' अत्र पूर्वार्धे गुणयोर्योगपy परार्धे तु क्रिययोः । 'अरुणं च नीलनलिनप्रभमपि नयनं प्रिये मयि ते । आसन्नश्च मयायं हृदि कम्पश्चम्पक द्योते ॥ ताविति योध्यम् ॥ प्रेमेति । काचिरगती राधा वर्णयति । वशगे यशलतीं । संसा- रेति । निर्विग्णस्योक्तिः अधमो मन्द. प्रिय इति । करावला धवां वायां विपक्ष. कृतसूचनार्य च तत्पतिवेशधारिणा कृष्णेन यथितायो प्रसन्नास्तत्मस्यस्लामासयन्ति । प्रियः पृष्णः। प्रणयिनी स्वम् । अमी प्रणयविदप्रियादयः पच मनसिजस्य पचासयो पहिधरा वलसन्ति । देन प्राणाधीनस्थितिको मनतिजोऽप्यमाविर्भवैदेवि तत्कीडापा- भीमवेलर्थः । स त्यन्य इति । द्वयो योरेय मुगय इसभिप्रेस ब्यास्याति- गुणी चत्यादि । अरणे इति । यूथेशो सस्याहगुणयोरेलालमुत्पाया समुशयः । 'रा' करा. छ - ·काव्यमाला। अत्र गुणक्रिययोः। एक क्रमेणानेकस्मिन्पर्यायोऽन्यस्ततोऽन्यथा । एक वस्तु चेत् क्रमेणानेकस्मिन् भवति क्रियते वा तदैकः पर्यायः । यदि त्वनेकमेकस्मिंस्तदान्य इत्यर्थः । क्रमेणोदाहरणम्- 'तो मदीयं चिकुरे निपत्य मुखाम्बुजामोदविलासि मुक्ते । तस्याः समारूढकुचाद्रिसानुश्रमेण नाभीसरसि न्यमासीत् ।' 'कचानां नाथ कौटिल्यं हृदयेऽपि कृतं त्वया । काठिन्यं कुचयोरन चितेऽपि न्यस्तमेतया ||" 'विलसन्ति नितम्बिन्यो यत्र चित्राम्बराञ्चिताः । विचरन्ति शिवास्तन्न त्वरिभवने विमो ।' 'श्रीमन्त्रजवने यस्मिन्संमदो विधृतः पुरा । निधीयन्तेऽधुना तसिन्विरहानलविग्रुपः ॥' एषु पूर्वस्मिन् युग्मे एकस्यानेकत्रभवनं करणं च । परस्मिस्त्वनेकस्यै- कनेति बोध्यम् । अनुमानं तदुक्तं यत्साध्यसाधनयोर्चचः ॥ ३२ ॥ विच्छित्त्या चेत्साधनात्साध्यस्य ज्ञानं तदानुमानम् । यथा-- 'दृशश्चकोर्य एवैताः कृशाङ्गि ब्रजमुवाम् । कृष्णास्येन्दुस्मितज्योत्नां पिवन्ति यदहर्निशम् ॥' एवं नमनज्वलायोः क्रिययोश्च सः । अरणं चेति । ललिता दरिगह । एकमिति । अनेकस्मिन्नेकभिने द्विकत्रिकादो भवति खतो निष्पद्यतेनियते पर्ना निष्पायते । चेत इति। एन्छन्ती दूर्ती प्रति ध्यातसंभुक्तराषम्य हरेवास्यम् । न्यमाझीनिमनमभूत् ।। गृही. तवाम्यौ प्रेष्टी प्रति विशाखाह-कचानामिति नाथ हे श्रीकृष्ण । एतया श्रीराधयापि ।। पिलसन्तीति । हतशाल्वं कृष्णं प्रति श्रीनारदस्योक्तिः । शिवाः भगाल्यः । कृष्णेन सुबलादिमङ्गलं पृष्ट उद्धवस्तमाह-श्रीमन्निति । उभयत्र वाक्ये वयेति गम्यम् । त. निवृत्तिरधुना सांप्रतमिति भावः ॥ अनुमानमिति । विरिछत्या शोभाविशेषेण । इत- रथा वहिमान् धूमादिसत्र पसह । दश इति । निगूढरागा ससी राह । ४ C ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा वा- 'यत्र पतत्यवलानां दृष्टिनियताः पतन्ति तत्र शराः । तच्चापरोपितरारो धावत्यासां पुरः स्मरो मन्ये ।।' ज्ञापको हेतुरनुमानस्य विपयः, निप्पादकस्तु काव्यलिङ्गस्य, उत्प्रेक्षा- यामनिश्चिता प्रतीतिः, इह तु निश्चितेति भेदः । विशेषणैर्यत्साकूतैरुक्तिः परिकरस्तु सः । साभिप्रायानेकविशेपणद्वारा विशेष्यस्य पुष्टिः परिकरः । उदाहरणम्- 'अमेध्यप्रतिजातस्य विट्पात्रस्य विनाशिनः । वपुपः परिपोपाय मूढाः पापानि कुर्वते ॥' अत्र हेयत्वेनासंरक्षणीयत्वाभिप्रायाणि विशेषणानि । यथावा- 'नवजलंधरधामा कोटिकामावतारः प्रणयरसयशोरः श्रीयशोदाकिशोरः । अरुणदरणदीर्घापाङ्गमाया कुरङ्गी- रिव निखिलकृशाशी रशिणि त्वं क यासि ।' अत्र सर्वथागन्तव्यत्वाभिप्रायाणि तानि । एकस्यैव बहुविशेषणवि. न्यासश्चमत्कारीत्यस्यालंकारता ।। व्याजोक्तिश्छमनोभिन्नवस्तुग्दपनिगृहनम् ॥ ३३ ॥ स्पकवशाद्विच्छित्तिः ॥ यति । रारा इत्यतः पूर्वं यदिलध्यादार्यम् । यत्रतति. पदाभ्यां दृष्टिपातम्मरशरयोयप्तिः प्रतीयते । यत्तत्पदाभ्यां तु सरपाताप्रवर्तिम्मर- शोध सर्व प्रपोगा-ममतिमापपार' ही मन पस्तुतों व्यायभावेऽपि छवियोक्तिपशादेव तथाविधानमित्यलंकारता ॥ विशेषणे- रिति । विरौप्यस्यैत्याक्षिप्यते पुरिरित्यर्यान् ॥ अमेध्येति । परद्रोहपरान् शोचति ।। नयेति । कुमुगेभ्यो यनं यान्ती कोभित् प्रति याचिदाह । अरुणन् दरोध । पूर्वार्ध- गुदादरणम् । एकस्यैवेति । अन्यथा रखपुष्टार्थत्वविरहो दीपाभारः सादित्यभिप्रायः।। प्याजोतिरिति । गोप्यं पातु फेनापि हेतुना प्रतीतं, तस्स च फेनापि एमना नि.

·काव्यमाला। निगूढमपि वस्तुरूपं कथंचियक्तं केनापि व्याजेन चेत्संनियते तदा व्याजोक्तिः। यथा- 'अहो शैत्यस्य महिमा हिमानिल तवेदृश. । शक्यते न च निहोतुं कृतो येनाधरनणः । अत्र कान्तसंगमहेतुकोऽधरवणः शैत्यहेतुफत्वच्छमना गोप्यते । न चेयमपटुतिः । प्रकृतापकृतसादृश्यासंगयात् । अत्र श्लेपेणापि निगृहर्न मन्यन्ते। यथा- 'हस्तेनाय प्रियसखि लसत्पुप्फराभेन दूरा- स्कृष्णेनाहं मदकलशा कम्पिताझी विकृष्टा । नीचैल्पभ्रमति पुरतो प्रान्तचित्ते गुरुस्ते हूं कालिन्दीपुलिनविपिने दीपदन्तीश्वरेण ॥ इह गाढोत्कण्ठया व्यक्तं घस्तुश्लेपेण संवृतम् ॥ किंचित्पृष्ठमपृष्ठं वा कयितं यत्यकल्पते । तागिन्यन्यपोहाय परिसंख्या तु सा स्मृता ॥ ३४ ॥ प्रश्नपूर्वकमप्रश्नपूर्वकं वा किचिद्वसु कथितं सद्यदि तत्समानान्यव्या- वृत्तये कल्पते, तदा परिसंख्या । तन्नोभयत्रापि व्यावत्यै व्यगचं वाध्यं चेति चतुर्धासौ। गृहनं व्याजोक्तिरित्यर्थः । अहो इति । विपक्षाभिर्विरित सुरताई गोपितु रामलाद । हे हिमानिल अन कृष्णसमजत्याधरक्षतस्य हिमपायुसतित्वप्रतिपादनासगी । न चेति । उपमानोपमेययोः साश्याहिम न सभवतीति नापति । अन निद. निश्चिय हेत्वन्तरजस्य वस्तुनो हेलन्तरजालन्यपस्थापनमपि भेदक वाक्ष्य । इस्ते नेति । काचिद्वानी खसरीमाह । इह नृतीयपाद सगीवास्यम् । कृपल नन्दानुना, कृष्णवर्णेन च । प्रपमे पक्षे लातः पुपरस्प कमरस्यामा यस तेन । गलनुम्चने त्यर्थः । द्वितीये तु लगन्ती पुकरामाप्रान्तियल रोन। हरवेन । शुमादेनेवर्यः । 'पुष्पर करिशुण्डाने वाद्यमाण्डमुझे जले। व्योग्नि राहाडे प धीमागविविशेषगो ।' इति नानार्थवर्षात् ॥ किंचिएमिति । परितः संस्थान यया सा परिगंन्या। राग ८ ·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। उदाहरणम्- 'का कृष्णस्य प्रणयजनिभूः श्रीमती राधिकैका कास्य प्रेयस्यनुपमगुणा राधिकैका न चान्या । जैहयं केशे दृशि तरलता निष्ठुरत्वं कुचेऽस्या वाञ्छापूर्फे प्रभवति हरे राधिकैका न चान्या ।' अत्र पूर्वार्धे सप्रश्ने परार्धे चाप्रश्ने तत्तुल्यान्यस्या व्यावृत्तिः । पूर्वस्मि- न्पादे व्यङ्गया परस्मिस्तु वाच्या । यथोत्तरं चेत्पूर्वस्य पूर्वस्यार्थस्य हेतुता । तदा कारणमाला स्यात् उत्तरमुत्तरं प्रति यथोत्तरम् । उदाहरणम्- 'सत्संगमेनैव भवेद्विरागो विरागतः स्यान्मनसो विशुद्धिः । मनोविशुष्चैव हरेः प्रकाशो हरेः प्रकागेन कृतार्थता स्यात् ॥ इह कथितपदत्वं न दोपः, विहितानुवादात् । क्रियया तु परस्परम् ॥ ३५ ॥ वस्तुनोर्जननेऽन्योन्यम् वस्तुनी यदि क्रियया मिथो हेतु तदान्योन्यालंकारः। उदाहरणम्- 'राधया माधवो भाति माधवेनैव राधिका । रंजन्या राजते चन्द्रश्चन्द्रेणेह रजन्यपि ॥' गानान्याधिस्ययो(वा)धिवेत्यर्थः ॥ फा कृष्णस्येति । काचित् सखी श्रीराधा सर्यो- स्कृष्टतया पर्णयति । जय कुटिलना । केश इत्यादी 'जात्यात्यायामेनम्मिन्पहुवचनम- न्यतरस्याम्' इति पाणिनिम्मरणादेवत्वम् । अन श्रीराधानुख्यानां चन्द्रावल्यादीनां तद- ग्यास व्यावृत्ति । तेन ताभ्यः सर्याभ्यः धीराधायाः श्रेष्टय गिद्धम् ॥ यथोत्तर- मिति। वीप्तायामव्ययीभावः । पुरुषार्थप्राप्ती साधनम गुरुरुपदिशति--सत्सं. गमेनयेति । कृतार्थता पुरपार्थप्राप्तिरित्यर्थः । सा चाविद्याध्यरापूर्वक निरतिशयान- न्दसाक्षात्कारलय हरिमकाराहेनुका योध्येति प्रकृतोऽर्थः । यमुतस्तु तन्मराशरूपंप सा यक्तु युका भान्येन धनामिविया कृतीयोपपत्तः ॥ क्रिययेति । एकमातीयपिया. मुरोनेरा। राधयेति । सस्यो पर्णयन्ति । ननु पूर्यन रानोः कथं जन्मजनस्ता, ·काव्यमाला। अनोभयोदीप्तिसंपादनद्वारा मिथो हेतुता ॥ उत्तरध्रुतिमात्रतः। प्रश्नस्योनयन यन क्रियते तत्र वा सति ॥३६॥ असकृयदसंभाव्यमुत्तरं स्यात्तदुत्तरम् । प्रतिवचनश्रवणादेव चेप्रश्नः कल्प्यते, तदेकमुत्तरम् । प्रश्नानन्तरं चेदसद्विचित्रमुत्तरं स्यात्तदा तु द्वितीयमित्यर्थः । क्रमेणोदाहरणस्- 'यत्पादपांशुबहुजन्मकृच्छ्तो धृतात्मभियोगिभिरप्यलभ्यः । स एव यद्दग्विपयः स्वयं स्थितः किं वर्ण्यते दिष्टमहो नजौकसाम् ।। अत्र जौकसः किं तपस्तेपुरिति प्रश्नो गम्यते । न चैतदनुमानम् । साध्यसाधनयोनिर्देश एव तस्याङ्गीकारात् । नापि काव्यलिङ्गम् । उत्तरस्य प्रश्नं प्रत्यजनकत्वात् । 'किं गेयं भगवन्नाम किं पेयं तत्कथामृतम् । किं हेयं गुरुवैमुख्यं किं ध्येयं तत्पदाम्बुजम् ॥ न चेयं सप्रश्नपरिसंख्या अन्यव्यावृत्ती तात्पर्याभावात् ।। तमाह-अत्रोभयोरिति । तथा च पूर्व सतोरेव मिथ उपकारोपरागेणैव तपोधि- रिति प्रतिवस्तूपमा चात्र दृश्या ॥ उत्तरेति । असकृत्ताने सतीति च 'योज्यम् ॥ यत्पादेति । श्रीशुकोक्तिः । स एव श्रीकृष्णः । अन मजीक्सः यखामः प्रकृताः । विवक्षितास्तु सर्वे भक्ताः । दिष्ट भाग्यम् ॥ कि गेयमिति । सतीर्ययोः प्रश्नपत्तिवच. नरूप वास्यम् । चत्वारोऽपि पादाः प्रश्नोत्तरात्मानो बोध्याः । अन्यन्यावृत्ताविति। भगवन्नामादीनां ज्ञेयत्वाद्यतिशय एव तात्पर्य विश्वान्तेरिति भावः । इद द्वितीयमुत्तर बहुधा पद्यान्तः पद्याटियोत्तरं दृष्टम् । तच व्यवसमलतया व्यस्ततया रामन्नतया चेल्लेवमादिसमाकलनात् । दिद्यान यथा--'रवेः यः किं समरस्प सा पेभय कि किमुशन्ति भृताः । सदा भय चाप्यमय च वेषां भागीरथीतीरसमाधितानाम्॥ को दुरावस मोहाय का प्रिया मुरविद्विपः । पद प्रभावित किं को दन्तच्दभूषणम् । १. रवैः सारं भा', कपः सारं गी:, गमरम्य सारं रथी, पेयम् इतिः, भृशा रस याञ्चन्ति, रादा भयमाश्रितानो सेवकानाम्, भागीरप्याः धोगमायास्तीरनिवागिना - रादा मयाभावः.

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। कुत्तोऽपि लक्षितः सूक्ष्मोऽप्यर्थोऽन्यस्मै मकाश्यते ॥ ३७॥ धर्मेण केनचियत्र तत्सूक्ष्मं परिचक्ष्यते । कुतोऽप्याकारादिगिताद्वा सूक्ष्मः सूक्ष्मधीगम्यः । क्रमणोदाहरणम्- 'राधायाः करकमले शिखण्डदलपक्ष्मलग्नमालोक्य । प्रातः सखी विदग्धा लिलेख तत्रैव कार्मुकं सशरम् ॥' अत्र करलग्नाचन्द्रकात्सख्या पुरुषायितं ज्ञात्वा तत्र पुरुषधार्ययोर्ध- नुर्वाणयोलिखनेन तां प्रति तत्प्रकाशितम् । 'भवनप्राङ्गणसंगतमनगरसमगलं कृष्णम् । सकृदवलोक्य सलीलं राधा पिदधेऽवगुण्ठनेन मुखम् ॥ अत्र कृष्णेन पृष्टं संकेतसमयमिद्भितादेव विज्ञाय चन्द्रास्तमनशंसिना मुखपिधानेन तं प्रति प्रकाशयामास ॥ उत्तरोत्तरमुत्को भवेत्सारः परावधिः ॥ ३८ ॥. उत्तरोत्तरं निरूप्यमाणस्योत्कर्षस्य चेत्पर्यन्ते विश्रान्तिस्तदा सारः । रामानुरागः । 'अपि सेविता द्विजिह्नः कथय कदापि केन यान्ति विकारम् । वि- च्छिद्यमानतनवोऽप्यधिक खगुणैर्विराजन्ते ॥' चन्दनतरवः । प्रहेलिकाप्यनैवान्तः स्यात् । यथा-व्याहर मधुरानाथे मम सदेशप्रहेलिका पान्थ । विकला कृता कुहू. भिलभते चन्द्रावली व लयम् ॥' अत्र हराविति प्रत्युक्ति । हरि सूर्यः कृष्णश्च । तल्ल- क्षण चाहुः–'व्यक्तीकृत्य कमप्यर्थ खरूपार्थस्य दर्शनात् । यन वाह्यान्तराची क- येते सा प्रहेलिका ॥' इति । कुतोऽपीति । धर्मेण स्मारकेणेति शेष । आकारात्स- स्थानविशेषात् । इनितान्मुखपिधानादिरूपचेष्टाविशेपात् । राधाया इति । नान्दी- मुखी रन्दाह । कार्मुक धर्नु ॥ अति । करलग्नचन्द्रकावतसपक्ष्मदर्शनेन पुरुषायित विदित्वा तत्परतले धनु शरविलिखनरूपेण चातुर्येण तव पुरुषायित मया विदितमितिता प्रति प्रकटीकत पुरुषा एव धनुर्धतो यद्भवन्तीति ॥ भवनेति । सैव तामाह । अ- श्रेति । चन्द्रेऽस्तगते राति नी रागमो भावीति ज्ञापितमित्यर्थ ॥ उत्तरोत्तरमिति । यनोत्तरोत्तरमुत्कर्ष प्रतीयते स सार इत्यर्थ । स च परावधिर्वयेष्वेवोदीच्योऽवधि- १. दुरान्यस्य मोहाय-रा द्रव्यम्, मुरद्विष प्रिया-मा लामीः प्रश्नवितर्के पद--, दन्तच्छदभूपणम्-राग ·१७२ काव्यमाला। . उदाहरणम्- 'भूमौ भारतमुत्तमं मधुपुरी तत्रापि तत्राप्यलं वृन्दारण्यमिहापि हन्त पुलिनं तत्रापि रासखली । गोपीकान्तपदद्वयी परिचयप्राचुर्यपर्याचिता यस्यां सन्ति महामुनेरपि मनोराज्याचिंता रेणवः ।।' भिन्नदेशतयात्यन्तं कार्यकारणभूतयोः। युगपद्धर्मयोर्यत्र ख्यातिः सा सादसंगतिः ॥ ३९ ॥ कार्यकारणयोरेकदेशत्वं हि ख्यातम् । यथामिधूमयोः, यत्र तथाभूत- योरपि धर्मयोभिन्नदेशतया युगपदवमासः सा असंगतिः । उदाहरणम्- 'वाधरौष्ठे क्षतमञ्जनं च मम व्यथाथै मलिनं च चेतः । पीतस्तया ते वदनासवस्त्वं मत्तः कुतोऽनर्थपरम्परेयम् ॥' भिन्नाधारत्वादियमेकाधाराद्विरोधाद्भिद्यते ॥ समाधिः मुकरं कार्य कारणान्तरयोगतः । आरब्धं कार्य यदि साधनान्तरयोगादलिएं समाधीयते तदा समाधिः । उदाहरणम्-- 'प्रणम्य पादौ वृषभानुजायाः प्रसादनं कुर्वति पङ्कजाक्षे । तथाम्बुदः प्रांशुजगर्जवक्षस्सटी यथासौ सहसास्य भेजे ॥' समुच्चये खले कपोतनिपातवत्कारणानां प्राप्तिः, इह त्वेकस्मिन् कारणे पुष्फलेऽप्यन्यस्य काकतालीयवदापतनमिति भेदः । विश्रामस्यान यस्य तादृश इत्यर्थः । भूमाविति । नबन्दावनीयगोवर्धनूपन्दारिति तागि चित्राणि राधाकृष्णी दर्शयन्ती नवन्दिा तन रासस्थतीचिमिता दर्शवते। ह. न्तेति हर्षे । भिन्नदेशेति । कार्यकारणयोरखन्तभिप्रदेशतया स्वतिरसंगतिः । खामाविकमियः संगतियाणदिति भावः तवेति । ष्ण राधाह नया चन्द्रावल्या । समाधिरिति । केनचितित चित्वायमारब्धं तयारणान्तरयोगादशेन सिद्ध म्यात्तदे. त्य । प्रायम्येति । विद्युन्गारी सगी प्रति श्रीराधिकाया मानमाविपि रणरनि। अम्मनाक्षे गोविन्दे। प्राशु यथा स्यामा । असी पभानुमा । अस पाजावरा ॥

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। समं योग्यतया योगो यदि संभावितः कचित् ॥ ४० ॥ आभिरूप्येण चेद्वस्तुनोः संबन्धः संभाव्यते तदा समम् । सद्योगेऽस- योगे चेति द्वैधं तत् । क्रमणोदाहरणम्- 'कृष्णो वरीयान्पुरुषेषु सद्गुणैः श्रीराधिका स्त्रीषु गुणैर्वरीयसी । सङ्गं विधातुस्त्वनयोः परस्परं धातुर्नरीनति गुणज्ञतायशः ॥' 'विसर्गव्यग्रचित्तोऽपि विधिर्युक्तविधानकः । पिचुमर्दफले काकः सहकारे कृतः पिकः ।।' कचिदतिवैधान्न श्लेपो घटनामियात् । कर्तुः क्रियाफलावाप्ति वानर्थश्च यद्भवेत् ॥ ४१ ।। गुणक्रियाभ्यां कार्यस्य कारणस्य गुणक्रिये । क्रमेण च विरुद्ध यत्स एप विपमो मतः॥ ४२ ॥ द्वयोतिवैलक्षण्याद्यदघटित इव योगः स्यात् । यच क्रियायाः प्रणा- शादभीष्टं तत्फलं न स्यात् । प्रत्युतानर्थश्चानभीष्टः प्रामुयात् । यच का- र्यकारणगतयोर्गुणयोः क्रिययोर्वा मिथो विरोधः स चतुर्विधो विपमः । क्रमेणोदाहरणम्- .'क वज्रसारसर्वाङ्गौ मल्लौ शैलेन्द्रसंनिभौ । क चातिसुकुमाराङ्गो किशोरौ नाप्तयौवनौ । सममिति । आभिरूप्येणौचित्येन सतः सता योग: असतस्त्वसताभिरूपः साम्यादेव । कृष्ण इति । काचित् सखी प्रियो वर्णयति । धातुर्विधातुः राधया सह कृष्णस्य संयोगो विधिना साधुकृत इति व्यञ्जयन्ती पौर्णमासी तं श्लाघते-विसंगति । वि. सर्गः कार्यसष्टिः । पिचुमी निम्बः । सहकारः मुगन्धिराम्रः ॥ क्वचिदिति । श्लेषो योगः घटनामोचितीम् । गुणक्रियाभ्यामिति । कार्यस्य कारणानुकरणे औत्स- र्गिके सत्यपि तयोर्गुणी क्रिये वा मिथथेविरुद्धौ तदा द्विधा विपम इत्यर्थः । विपमत्वं च समविपरीतरूपत्वाद्बोध्यम् । क्व वजेति । मल्लाभ्यां युध्यमानी रामकृष्णा वीक्ष्य मथु- रास्था वदन्ति । अत्रेदं च लक्ष्यम् । 'विपुलेन सागरशयस्य कुक्षिणा भुवनानि यस्य पपिरे युगक्षये। मदविभ्रमा सकलया पपे पुनः सपुरस्त्रियकतमयैकया दृशा ॥' अत्र जगदाधारस्य सर्वेश्वरस्य स्त्रीनेत्रकोणकृततत्पानस्य चातिवलक्षण्याद्योगो दुर्घट इवेति ·काव्यमाला। . 'कृत्यानलः प्रतिहतः सरथाङ्गपाणे- रखौजसा नृपविमुममुखो निवृत्तः । वाराणसी प्रति समेत्य सुदक्षिणान्तं सविंग्जनं समदहस्त्वकृतोऽभिचारः ।।" 'तमालनीलोऽपि तवैष नन्दकः संगम्य भूमन्परसेनयोजिताम् । रणाजिरान्तः शरदिन्दुसुन्दरी यशस्तति संतनुतेऽद्भुतं महत् ॥' अत्र नीलशुशायोर्गुणयोर्विरोधः । 'जातः सखि मनोजस्ते नेत्रेणानन्ददायिना । तापं तनोति कृष्णस्य तन्वि चित्रमिदं महत् ।। . अनानन्दतापयोः क्रिययोः । महतोर्यन्महीयांसावाश्रिताश्रययोः क्रमात् । आश्रयायिणौ स्यातां तनुत्वेऽप्यधिकं तु तत् ॥४३॥ महतोरप्यायाधारयोपिये तदपेक्षया खल्पावण्याचाराधेयो प्रकृतभू- मविवक्षया क्रमेण चेन्महीयांसौ स्यातां तदा द्विविधमधिकम् । आधारा- धेययोरेफस्याधिक्येऽधिकमिति हि निष्कर्षः । लक्षणसंगतिः ॥ पितृवैरप्रतियातनाथै सुदक्षिणेन राज्ञा प्रपिता कला भगवचनज्वा. लपीडिता परात्य काशीददाहेति श्रीशुको वर्णयति-शत्यानलेति। वृष हे परीक्षित् । अभिचारो मारणामिः । यस्ले माहेश्वरी कृत्या सुदक्षिणेन कृता स कृष्णापकारो नाभूत् प्रत्युत मुदक्षिण एव खस्थानपरीवारखया दग्ध इति लक्षणयोजना ॥ "दृष्ट्वा राधा निपुणविधिनामुष्टु केनापि सृष्टो पाता हीणः सदशमनया यौवन निर्मिसित्तः । सारं चिन्वनमजदिह तत्खस्स राष्टेः रामास्या नैकाप्यासीदपि तु समभूत्पूर्वमष्टिनिरर्या ।। इति चान लक्ष्यान्तरम् ॥ तमालेति । चन्दिनः कृष्णं तुवन्ति । जात इति । राधां विशाखाह । यन्न व्यधिकरणयोरक्याधिकरण्यप्रतिबंधानकृतो विरोधम्तन विरो- धाभासः । यत्र समानाधिकरणयोयधिकरम्पप्रतिसंधानकृतस्तत्रासंगतिः । यत्र तु तदन्यतरप्रतिसंधान विनव कृतस्य कार्यकारणत्तिविजातीयगुणक्रियासंबन्धमानस चमत्कृतिकारकता तय विषम झते बोध्यम् ॥ महतोरिति । भाभितमाधे- यम् । आश्रय आधारः । महत्या ये खल्पोऽप्याधारश्चन्महान् महति वाधार .

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। क्रमेणोदाहरणम्- बभौ ब्रजेशोरसि या मुरारेनीलोत्पलालीदलमालिकेव । तनौ ममुस्तत्र कथं गुणास्ते सहस्रवक्त्रेण हि येऽप्यगण्याः । अत्राधेयभूतानां गुणानां महत्वेऽप्याधारभूतायास्तनोस्ततोऽपि महत्वं विवक्ष्यते । 'यस्यास्तनोरन्तरलोकि मात्रा विश्वं करेऽद्रिः कमलत्वमाप । श्रीराधिकास्याम्बुजदर्शनोत्था मुदो ममुस्ता न हरेर्वतास्याम् ।। अत्राधारभूतायास्तनोर्महत्वेऽप्याधेयभूतानां मुदां ततोऽपि महत्त्वम् ।। प्रतिपक्षमशक्तेन प्रतिकर्तुं तिरस्क्रिया । या तदीयस्य तत्स्तुत्यै प्रत्यनीकं तदुच्यते ॥ ४४ ॥ तिरस्कारकमपि विपक्षं साक्षात्तिरस्कर्तुमशक्तेन केनचिद्या विपक्षो- स्कार्था विपक्षीयस्य तिरस्क्रिया तत्प्रत्यनीकम् । यथा- 'कृष्णस्य सौन्दर्यभरैर्विनिर्जितः कामोऽस्य किंचित्प्रतिकर्तुमक्षमः । राधामिह प्रीतिमती विनिर्णयंस्तां बाधतेऽसौ तदगोचरेऽवलाम् ॥' समेन लक्ष्मणा वस्तु वस्तुना यनिगृह्यते । निजेनागन्तुकेनापि तन्मीलितमिति स्मृतम् ॥ ४५ ॥ सहजेनागन्तुकेन वा चिहेन यदि केनचिकिचिद्गोप्यते तर्हि · मीलितं द्वेधा। खल्पोऽप्याधेयश्चेन्महान् तदाधिकम् । वर्णनीयप्रकर्पः फलम् । वभाविति । शारीशुकयोक्तिः । सहस्राक्रेण शेषेणापि । अति । महत्त्वमिहाचिन्त्यशक्तिहेतुकं बोध्यम् । गुणापेक्षया तनोरल्पत्वेऽपि महत्वं चारत्वहेतुः । यस्यास्तनोरिति । तयोरेवोक्तिः । अत्र मुदा ततोऽपि महत्वमिति श्रीराधायाहादिनीनाममहाशचिसा- रत्वादिति भावः । तन्वपेक्षया मुदामल्पत्वेऽपि महत्व चारताहेतुः ॥ प्रतिपक्ष- मिति । संस्तुतिरनार्यात्संपद्यत इत्यवधेयम् तदिच्छाया वाधात् । कृष्णस्येति । तयोरेवोक्तिः । स्पटम् । समेनेति । साधारणेन धर्मेणेयर्थः। गोप्यतेऽभिभूयते एके- नापरस्याभिभवो मीलितमित्यर्थः। अभिभवश्व प्रयलसजातीयग्रहतामहः, तेन ध्या- जोती नातिव्याप्तिः। तत्र गृहीतस्यैव उपना गोपनात् । उपमानोपमेयभावाविव

·काव्यमाला।
उदाहरणम्-
'लाक्षारसाकमलिके गिरिधातुचित्रे
वक्षस्युरोजमदलक्षणमन्बुदामे।
राधालयादुपारतस्य हरेः प्रभाते
कैश्चिन्न नीतिनिपुणैरपि पर्यचायि ।
अन्न श्यामवं निजं गैरिकं त्वागन्तुकम् ।।
स्थाप्यतेऽपोधले वापि यथा पूर्व परं परम् ।
विशेपणतया यत्र वस्तु सैकावली द्विधा ।। ४६ ))
पूर्व पूर्व प्रति यद्युत्तरस्य वस्तुनो विशेषणतया स्थापन खण्डनं का सा
द्विधैकावली ॥
क्रमेणोदाहरणम्--
'वृन्दावनं दिव्यलतापरीतं लताश्च पुष्पस्फुरिताप्रभाजः ।
पुष्पाण्यपि स्मीतमधुव्रतानि मधुनताश्च श्रुतिहारिगीताः ॥
'प्रीतिर्न सा मैति न या परं जनुर्न तजनुर्यन्न महाकुलोद्भवम् ।
महाकुलं तत्र न यन्न वैष्णवं न वैष्णवः सोऽपि न यो ब्रजमियः ।।
यथानुभवार्थस्य दृष्टे तत्सदृश स्मृतिः। .
स्मरणम्
सहशवस्तुदर्शनेन पूर्वानुभूतस्य तथैव प्रतिसंघानं स्मरणम् ।
उदाहरणम्-
'विकचं पारिज वीक्ष्य मधुपावलिंभूषणम् ।
एणीदृशः स्खलद्वेणि वदनं स्मृतवान्हरिः ।।
क्षणाम चापलुतः लाक्षारसारदेति । तयोकिस मदः रस्तूरी ॥ स्याप्यत इति
परं परं मस्तु यन्त्र पूर्वपूर्ववस्तुविशेषणतया स्थाप्यते गिविध्यते का सेपावली मन्यना.
न्यायसाम्यात् । वृन्दावनमिति। श्रीबलदेवस्योतिः अनन्सवरस्य स्वास्तासागर
विशेषणमुखेन पुष्पाणि तेपर मधुनतास्तेषां च गीतामेति मन्मना । प्रातिरिति ।
समिदिराद्धभत्तो वर्णयति। या परं अनुदिनीयं जन्म नैति सा प्रीतिनं भवतीत्यादिभिः
रेषां प्रीत्यादीनां श्रेष्ठ निषिध्यते । अत्र मौते परंजनुगामित्वम्, जनुपो महाकुलो-
आयत्वम्, महाकुलस्य ष्णवत्वम्, वैष्णवस्य च प्रजप्रियत्वं विशेषणम् । तत्तच्चासति तत्त.
भावे निषिध्यते । यथानुभयमिति ! अभयेऽव्ययीभावः ॥ विकचमिति ।

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १७७ विसदृशवस्तुदर्शनेऽपि केचिदेतदिच्छन्ति । यथा- 'शिरीषमृद्वी गिरिपु प्रपेदे यदा यदा दुःखशतानि सीता । तदा तदास्याः सदनेषु सौख्यलक्षाणि दध्यौ गलदश्रु रामः ॥' भ्रान्तिमानन्यसंवित्तत्तुल्यदर्शने ।। ४७ ।। तेन प्रकृतेन तुल्यमप्रकृतं तस्य दर्शने सति तदन्यत्प्रकृतमिदमिति धीमा॑न्तिमान् अतस्तमिस्तहुद्धिरित्यर्थः । उदाहरणम्- 'पृष्ठे मणीन्द्रमहसि प्रतिबिम्बमेव केशस्य केशपरिशेष इति भ्रमेण । उल्लासयन्त्यसकृदङ्गुलिपल्लवेन सा व्यग्रधीरजनि केशवकेशबन्धे ।' रूपकप्रथमातिशयोक्त्योराहार्यभ्रमत्वाचाभ्यामस्य भेदः ।। •आक्षेप उपमानस्य प्रतीपमुपमेयता । तस्यैव यदि वा कल्प्यातिरस्कारनिवन्धनम् ॥ ४८॥ यद्युपमेयस्तुतये कैमर्थ्येनोपमानमाक्षिप्यते यदि वोपमानस्यैवोपमेयता ततिरस्कारायोपकल्प्यते तदा द्विविधं प्रतीपम् । क्रमणोदाहरणम्- 'तव जयति जगत्यां राधिके भ्रूविभङ्गे किमिति कुसुमचापश्चापमन्यं विभर्ति । विलसति मुखबिम्बे वेधसा वा किमर्थ व्यरचि विधुविधाने निष्फलोऽयं प्रयासः ॥'. 'विनिर्मितेऽस्या वदने विधात्रा दृष्ट्वाम्बुजेन्दू बहुदोपपूर्णी । उज्ज्वल सुबलमाह । एणीदृशः श्रीराधायाः ॥ भ्रान्तिमानिति ।व्याचष्टे। तेनेति । श्रीकृष्णकेशसंस्कारकाले श्रीराधायाश्चेष्टा रूपमनरी विशाखा प्रत्याह-पृष्ठ इति । मणीन्द्र इन्द्रनीलः । सा श्रीराधा ॥ आक्षेप इति । कैमध्ये किंफलकता । उपमानाप. सर्पःप्रतीपम्।उपमान प्रति प्रतिकूलवतयिर्थ. तवेति। श्रीकृष्णोक्तिः विनिर्मितेति। . यथा वा- ·१७८ काव्यमाला। अशुद्धता सूचयता तयोस्तौ कृतौ द्विरेफामसीविलिप्तौ ।' अनयोरुपमानस्याक्षेपः, किंतु परत्र कैमर्थ्य गम्यते । 'विवेकविधुरः प्रेयान्यत्तेनाप्युपमीयते । कृशोदरि तवानेन मुखेन मृगलाञ्छनः ॥ यथा था- 'मम वदनमेव नयनानन्दकमिति मा कृथाः सुतनु गर्वम् । अपरोऽपि कश्चिदेवं राकायां शरदि शुभ्रांशुः ॥' अनयोः पूत्रोपमितिरनिप्पन्ना, परत्र तु निप्पन्नाप्युपमीयमानस्स च- न्द्रस्य तिरस्कारायैव । यथा वा- 'अहमेव गुरुः सुदारुणानामिति हालाहल मा स्म तात इप्यः । ननु सन्ति भवादृशानि भूयो भुवनेऽस्मित्वचनानि दुर्जनानाम् ॥ अन हालाहलस्योपमानत्वमसाधादसंभाव्यमानमपि कल्पितं तस्यैव तिरस्कृतये । प्रस्तुतस्य यदन्येन गुणसाम्यविवक्षया । ऐकात्म्यं वध्यते योगात्तत्सामान्यमिति स्मृतम् ॥ ४९ ।। प्रस्तुतस्य प्राधान्येन वर्णनीयस्थान्येनाप्रस्तुतपदार्थेन योगा संपर्काघ- दैकात्म्यमपृथक्मतीयमानत्वं समानगुणत्वमतिपादनाय निषध्यते त. सामान्यम् । श्रीराधा कापि सतीस्तीति । तयोरम्युजेन्द्रो अङ्कः कलङ्कः। मसी कजलम् । द्वितीय- तीपे प्रिया रीतिः-कचिदुपमितेरनिष्पत्तिः वचिनिष्पत्तिः कचित्सर्वथैवानिष्पत्तिरिति । तत्र प्रथा रीतिमाह-विवेकेति । विशाखोक्तिः। तेन प्रेयसा । अत्र मृगलाना सल्पगुणलादुपमित्सनिष्पत्तिः॥द्वितीयामाइ-ममेति। राघो ललिताहा हे सतनु राधे, राकापामिति पूर्णः शारदचन्द्र ईदृशोऽस्ति । अनोपमेयीकरणमेव शुभ्रशिोरनादरः । तृतीयामाह-अहमिति । दुर्जन निन्दित हालाइटमुपलक्ष्य कश्चिदाह-हे हालाहल है तात । प्यः सगर्वः। अधेति । उपमेयगतोस्कटानेकधर्मपहिलोपमान भवति, द- दभावात् सर्वथैवोपमितिरनिष्पादन दु.सजनकत्वरूप यत्किंचिद्धसत्वेऽपि न क्षतिः। व्यतिरेकालकारोऽन व्यगप. ॥ प्रस्तुतस्येति । योगादिसस व्याख्यान संपादिति ·i १० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १७९ 'मल्लिकामालभारिण्यः सर्वाङ्गीणार्द्रचन्दनाः । क्षौमवत्यो न लक्ष्यन्ते ज्योत्सायामभिसारिकाः ॥ अत्र प्रस्तुततदन्ययोः साम्येन निवद्धं शौक्लचमेकात्मता हेतुः, अतो न तयोः पृथगुपलक्षणम् । यथा वा- 'राधे तडिद्गौरि तवैप गण्डयोः कर्णावलम्बी नवकेतकीछदः । न सौरभेणापि गतो विभिन्नतां मधुव्रतेनैप विविच्य बोधितः ॥ अत्र हेत्वन्तरजापि भेदधीः प्राक्तनमभेदं नोदस्यति, तस्य प्रतीतत्वात् ॥ विना प्रसिद्धमाधारमाधेयस्य व्यवस्थितिः। एकात्मा युगपदृत्तिरेकस्यानेकगोचरा ॥ ५० ॥ अन्यत्मकुर्वतः कार्यमशक्यस्यापि वस्तुनः तथैव करणं चेति विशेपस्त्रिविधः स्मृतः ॥५१॥ प्रसिद्धाधारपरिहारेणापि याधेयस्य विशिष्टा स्थितिःस प्रथमो विशेपः । या चैकस्यापि वस्तुनो युगपदैकरूप्येणानेकत्र वृत्तिः स द्वितीयः । या तु किंचित्कार्यमारभमाणस्य कर्तुस्तेनैव व्यापारणाशक्यकार्यान्तरनिर्मितिः स तृतीयः। क्रमेणोदाहरणम्-- 'लोकान्तरान्तः सुहृदां गतानां गिरश्च रूपाणि च केलयश्च । तथैव सन्तीह सुहृजनानां मनस्यहो सौहृद ते प्रभावः ॥ 'राधाग्रतश्च पुरतोऽपि च पार्श्वतश्च च चक्षुपि च वाचि च मानसे च । सामान्य समानगुणनिवन्धनात् । खगुणत्यागाभावात्तद्गुणतोऽस्य मेदः । मल्लिकेति। दण्डीकविरह । 'इष्टकेपीकामालानो चिततूलभारिपु' इति पाणिनिस्मृतेईखत्वम् । राधे इतिहमतिः । हे तद्धिदौरि,एप केतकीछदः । विविच्य विवितम्। मितं कृत्वेत्यर्थः । अत्रेति । हेत्वन्तर मधुव्रतरूप तस्याभेदस्य प्रतीतेश्च याधायोगादित्यनुशयः ॥ विना प्रसिद्धमिति । एक आत्मा खभावोऽर्थादृत्तिमतो यस्यां सा तथाभूतानेकस्मिन्वतं. मानेत्यर्थः । लोकान्तरेति । युधिष्टिरादिपु भगवत्पद प्राप्तेषु पश्चात् स्थितानामिय- मुकिः । विभावनान व्यया । राधेति । कृष्णः स्वगतमाह । पृथक् पृथक् चकारा:

·काव्यमाला। . . केनाध्वनय नदनो हदि मे प्रविश्य मां हन्ति हन्त किमियं न निराचकार ।' पर्याये क्रमावेकखानेकत्र वृत्तिरिह तु युगपदिति भेदः । 'नयनयुगविधाने राधिकाया विधात्रा जगति मधुरसाराः संचिताः सद्गुणा ये। भुवि पतिततदंशैस्तेन स्टान्यसारै- भ्रमरमृगचकोराम्भोजमीन्युत्पलानि ।' खमुत्सृज्य गुणं योगादत्युज्वलगुणस्य यत् । वस्तु तद्गुणतामेति भण्यते स तु तद्गुणः ॥ १२ ॥ उदाहरणम्- 'नासिकामौक्तिकं यस्याः पद्मरागोऽघरत्विषा । अजनाथ पुरः सेयं तरुणीमणिरीक्ष्यताम् ॥ अत्र मौक्तिकापेक्षयाधरस्य प्रगुणवर्णता । तद्रूपाननुहारश्चेदस्य तत्स्सादतद्गुणः । यद्यनेन वस्तुना न्यूनगुणत्वेन तदीयवर्णों न गृह्यते, अथवानेन प्रतेन नेदप्रकृतस्य रूपं नानुक्रियते तीतद्गुणः । क्रमेणोदाहरणम्- 'घवलोऽपि मम सान्तं रक्तं वितनुपे हरे । रक्तेऽपि विधृतः खान्ते न रक्तोऽस्यद्भुतं महत् ॥ अत्र रक्तेनापि स्वान्तेन युक्तो रक्ततां नोपयात इत्यतद्गुणः । सर्वत्र रामा वृत्ति सूचयन्ति । विप्रलम्मप्रकर्षरूप पस्त्या व्ययम् । नयनेति । कानित्सवी वर्षयति । तेन विधामा । व्यतिरेकोऽन व्यापः॥ स्वमुत्एज्येति । चलीयसा परगुणेन चेत् सगुणतिरसारखदवासिय तर्हि तणः । बसायातस गुणोऽप्रास्तीति व्युत्पत्तेः । नासिकेति । हरिवनिपी राधामानीय सूती यारी। प्रजनाय । मीलिते धर्मिणो न प्राणम् । सामान्ये सगुणस न स्वागः, मुगुणमा. प्रस्यामिमयो धर्मिणः प्रतिपतिधेशि ताभ्या भेदः ॥ तद्रूपमिति । यस न्यूनगुप्य. मत्वगुणं न गृहाति ॥ धवल इति । ललिता हरिमाइ । थपला उद्यः पगध । रागो रफिमानुरागश्च । उपाययसंग गायपि साधुः सधर्म न संगीति मौसमाहित ·१. परिच्छेद साहित्यकौमुदी। १८१ 'क्षीरोदधिजठरभवः सहजन्मा कालकूटस्य । तदपि च न सितो न शितिः कौस्तुभ एकः स्वभावतो रक्तः।।' यद्यथा साधितं केनाप्यपरेण तदन्यथा ॥५३॥ तथैव यद्विधेयेत स व्याघात इति स्मृतः । केनापि कळ यद्वस्तु येनोपायेन साधितं तच्चेदपरेण तजिगीपुणा ते- नैव वान्यथा क्रियते तर्हि व्याघातः । उदाहरणम्- 'उज्जीवयन्ति दृक्पातैईक्पातनिहितं स्मरम् । बजेपु नार्यो गौर्यो पि विमवप्रीतयो ध्रुवम् ॥" अत्र हरदृक्पातनिहतस्य स्मरस्य गोपस्त्रीदृक्पातैरुज्जीवनमिति साधि- तवस्तुव्याहननाव्याघातः। तदेवमनुप्रासादिव्याघातान्ता अलंकारा दर्शिताः । अथ संसृष्टिसंकरौ दर्शयति- सेप्टा संस्ष्टिरेतेपां भेदेनैकत्र या स्थितिः ॥५४॥ एषां प्रागुक्तानां मिथोनैरपेक्ष्येणैकत्र शब्दभागेऽर्थविपये उभयत्र वा स्थितिः संसृष्टिः नामालंकारः । श्याह- ह-क्षीरोति । पूर्वन तदिदमोरधिकगुणन्यूनगुणवाचित्वम्, परन तु प्रकृताप्रकृत- वाचित्वमिति भेदः ॥ यद्यथेति । यथा येनोपायेन तथा तेनोपायेन । गोपीनां महि- मान कश्चिद्वर्णयति-उज्जीवयन्तीति । मजेयु स्थिता नार्यों गौर्यः शिवा अपि विमवप्रीतयः विगतशिवनेहाः कुत इत्याह-उजीवयन्तीत्यादिभित्र वाक्यगतकाव्यलि- विरोधाभासयोरङ्गाद्गिभावेन सांकर्य च । पक्षे गौर्यो गोराङ्मयः । विभवे भगवद्गुणसं- पत्ती प्रीतिर्यासां ता इति विरोधभश्च । शिवापेक्षयाप्याधिक्यवर्णनाद्यतिरेकोऽपि गम्यः, अति । एकजातीयव्यापाराद्विजातीयकार्योक्रय व्याघात इत्यन्ये । 'प्रयाहि न मया चीते मृदुख तिष्ठ सद्मनि । इत्युक्ता साह याम्येषा मृद्वी नाथ त्वया सह ॥' इत्यत्रापि व्याघात एव ॥ अनुप्रासोपमादीनां पृथक्वारत्वे सत्यपि मिथः सांकर्येण चाप्यतिचारत्वमनुभूतम्, अतः संग्रष्टिसकरयोः पृथगलकारत्व दर्शयितुमाह-तदेवमि- त्यादि । सेप्टेति । एकत्र पद्येऽसटतीना संयज्यमानत्यात्यष्टिरित्यर्थः । सुरत- ।

·१८२ काव्यमाला। - तत्र शब्दालंकारयोर्यथा- 'सुरतरुरेप नताना सुरतरुचिोपरमणीनाम् । त्रिभुवनजनकमनीयो जयतादाभीरराजयुवराजः ॥' अत्र यमकानुप्रासयोः। अर्थालंकारयोर्यथा- 'तारुण्ये नवभूपतौ श्लथनये राधावपुःपत्तने वक्षोजद्वयदस्युना सजघनेनाक्रम्य मध्यं बलात् । पौष्कल्यं निखिलं हृवं त्रिवलिभिः फूत्कारभीत्या गुणे- द्धा स्थापितमित्यवेत्य भयतो गुल्फो निलीय सितौ ॥' अत्र रूपकोत्सेक्षयोः। उभयालंकाराणां यथा- 'कृष्णः पायादपायान्नः पूर्णेन्दुसदृशाननः । भक्तहृत्सरसीहंसः कंसवंशनिसूदनः ।। अत्र यमकोपमारूपकानुप्रासाः संसृष्टाः । अविश्रान्तिपुपामात्मन्यदागित्वं तु संकरः । त एव चेदात्मन्यप्राप्तस्वातत्र्या मिथोनुमायानुप्राहकतां धारयन्ति, तर्हि संकरनामा ॥ यथा- 'पाणौ पानीयमानीय पिपासुरपि जानकी । शोणिते शोणितम्रान्त्या भूयोभूयो विमुञ्चति || अत्र तद्गुणोऽङ्गी भ्रान्तिमानङ्गमित्यनुमावानुमाहकभावः ॥ यथावा- 'हृतमुवनतमाः क्रमाद्विरागः फल्य कलानिर्विष्णयो विशुद्धः । रुरिति । शारी पठति । सष्टम् ॥ तारण्य इति । काचित्ससी श्रीराधार यर्णयति । गुल्फी पादप्रन्धी ॥ कृष्ण इति । अत्र चतुर्पु पादेप्वेते यमकादयथावारोऽलंकाराः कमावोध्याः ॥ अविथान्तीति । अलहतीनां संगीर्यमाणस्वरूपवादयं संकरः । पाणाचिति । पनवासीय श्रीसीतारामेतत् । न चान शोगितपदं निहिताम्, को- गैतभान्तिहेतुत्वावेदनेन शोणिमापयोधाद ॥ तेति । मामा हाराह । रामो . .

·१० परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। रुचिममृतमयी क्षिपन्विदूरे प्रविशति विष्णुपदप्रपत्तिवीथीम् । अत्र रूपकमङ्गी श्लेषोऽङ्गमित्यनयोः संकरः। यथा वा- 'माधव्याः श्रीर्माधवेनैव रम्या माधव्यैवोत्फुल्लया माधवश्रीः । इत्यन्योन्यश्रीसमुल्लासहेतू एती धातुर्युञ्जतोऽभिज्ञतासीत् ।। अनामस्तुतप्रशंसाया अगाभ्यामन्योन्यसमाभ्यां संकरः । यथा वा- 'निरस्स करलीलया तिमिरनीलचेलाचली रथाङ्गमिथुनस्तनावपि निपीड्य जातस्मितः। हियेव निमिपत्कुशेशयदृशं सरागां मियः प्रियामिव सुधाकरो हरिहरिद्वधू चुम्वति ॥' अन रूपकोत्प्रेक्षालेपोपमासमुच्चया मिथोङ्गाङ्गिभावेन प्रतीयन्ते । तत्र तिमिरेति रूपकम् । हियेवेत्युत्प्रेक्षा । करलीलयेति श्लेषः । प्रियः पियामि- वेत्युपमा । निरस्य निपीड्येति समुच्चयः। यथा वा- स्मराधनाशीत्यादि । अत्रानुप्रासादयः शब्दालंकाराः संकीर्यन्ते ।। एकस्य च आहे न्यायदोपाभावादनिश्चयः ॥५५॥ यत्र द्वौ बहवो वालंकारा सहैव प्रतीयन्ते, तत्र चेदेकस्य साधिकाबा- धिका वायुक्तिर्न स्याचर्हि निश्चयाभावरूपो द्वितीयः संकरः। ध्वान्तमविद्या च । विरागः शुक्लिमा विषयवैतृष्ण्यं च ।रुचिः किरणोऽभिलापश्च । अमृतं सुधा मोक्षश्च । अन श्लेपेण रूपकमुपपादितमिति तस्याहित्यम् ॥ माधव्याः श्री. रिति । काचित्सखी वर्णयति । माधवी वासन्ती, माधवो वसन्तः । एतावप्रस्तुती, राधाकृष्णौ तु प्रस्तुती । निरस्येति । राधास्कन्धनिवेशितवामबाहुः कृष्णश्चन्द्र दर्श- थनाह-हरिहरित् प्राची दिक् सैव वधूर्वनिता । करः किरणः पाणिश्च । रथाही चक्रवाको । कुशेशयं पद्मम् । स्मराधनाशीति । नवमे व्याख्यातम् । अमानुप्रास- गोमूनिकाश्वगतिमुक्तकपाटबद्धकपाटानां सांकर्यम् ॥ एकस्य चेति । एकस्सालंकारस्य न्यायः साधकप्रमाणम्, दोषो बाधकप्रमाणमित्यर्थः । चकारः संकर इत्यनुकपणार्यः ।

·१८४
काव्यमाला।
यथा-
'नयनानन्ददायीन्दोविम्यमेतत्मसीदति ।
अधुनापि निरुद्धाशमविशीर्णमिदं तमः।"
अत्र किं सरोद्दीपकः कालचकास्तीति मजयन्तरेणोक्तेः पर्यायोक्तम्,
किं वा तन्मुखस्येन्दुतयाध्यवसायादतिशयोक्तिः । अथवैतदिति सुखं नि-
दिश्य तस्मिन्निन्दुत्वारोपणाद्रूपकम् । किं वा प्रदोपसमये विशेषणमाहा-
रम्यान्मुखस्यावगतौ समासोक्तिः । उत मुखप्रसादप्रस्तावादप्रस्तुतप्रशंसेति
बहूनां संशयादयमपरः संकरः ॥
यत्र तु न्यायदोपयोरेफतरस्योपलम्भस्तत्र न सः ।
यथा-
'विरचिताभयं वृष्णिधुर्य ते चरणमीयुषां संवृतेर्भयात् ।
फरसरोरुहं कान्त कामदं शिरसि घेहि नः श्रीकरमहम् ॥
अत्र श्रीकरग्रहण करस्यैव संभवेदित्युपमायाः साधकम् ।
'अहो यत महत्यस्य धृष्टता मीरुतापि च ।
सति तन्मुखचन्द्रेऽन्यश्चन्द्रोऽयं यदुदीयिवान् ।'
अनान्यत्वं चन्द्रेऽनुकूलं न तु मुखे । तत्र तु प्रतिकूलमेवेति रूपकस्य
साधक तत् याधकं तूपमायाः ।
'शासज्ञमास्कर संज्ञा त्वामालिसति सर्वदा ।'
अनालिजनमुपमाया पाधकम् , सत्याः पतितुल्ये सद्संभवात् । तेन
रुपकस्यैव साधकं तत् ।
नयनेति कस्यचित्कवाक्यम् । भाग दिशस्तृष्णाय : रामस्तिरिम, गाभ्यास
चितमानस्थितिकाजनितमोहय । इन्दुप्रगादे रास्यपि समानामामामादिशोपिया
रात्र द्वयोः राह प्रीतिः, सतु 'नरागितरुचिगहामादप्रयागे' साrिt मार.
व्यम् । अत्र स्पोपमयोरमयोरपि प्रीती शाम पाप मन मामः ॥
पत्रेति । स विरचितेति । गोप्यः न गायन्ति । हे निति।
'मागयं यमुपस कधिगतसयामशः' इति गोतया प्राचीनगरपमारोदेखि पी.
यम् । कान्त कर सरोरदाउपनियामागः॥ अदीति । हरित
भस अन्नस ॥धाखदेति । गंगा रविपशीप गंशा गम्पर कानम् । सम्पण

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी । 'मुखेन्दुस्तव गोविन्द स्फुरत्कनफकुण्डलः ।' अन कुण्डलवत्वमिन्दो प्रतिकूलमसंभवादिति रूपकस्य वाधकम् । साधकं तूपमायाः । एवमन्यच्च सुज्ञैः परीक्ष्यम् ॥ स्फुटमेकत्र विपये शब्दार्थालंकृतिद्वयम् । व्यवस्थितं च एकस्मिन्नेव पदे याभावपि शब्दार्थालंकारौ स्फुटं तिष्ठतस्तदा तृ- तीयः संकरः। उदाहरणम्- 'शैवाललक्षणविलक्षणलक्ष्मलक्ष्मी- रुदण्डरश्मिविशमण्डलमण्ड्यमानः । ममश्चिरं हरि हरित्सरसीरसेभ्यः प्रत्युन्ममज्ज शनकैरमृतांशुहंसः ।। अत्रैकपदविपयौ रूपकानुप्रासौ न तु संसृष्टिवत्पृथक्पदविषयौ । एव- मन्यच्च बोध्यम् । तेनासी निरपः परिकीर्तितः ॥ ५६ ॥ अनुग्राह्यानुग्राहकतया संदेहेनैकंपदवोध्यतया चासौ संकरस्त्रिधः ॥ अथालंकारदोपान्दर्शयति- एपां दोपा यथायोग संभवन्तोऽपि केचन । इक्तेप्यन्तः पतन्तीति न पृथक्मतिपादिताः ॥ ५७ ।। तथा हि-वैफल्यप्रसिद्ध्यभाववृत्त्ययोग्यता अनुप्रासे दोपाः, ते क्रमा- दपुष्टार्थत्वप्रसिद्धिविरोधपतिकूलवर्णत्वरूपातत्साभाव्यात् ।। शानमेव रविपनीति केचित् ॥ स्फुरमिति | विषये पदे पादे ीि च्याम्येयम् । तवाभियुष सौरतस्यात् । शैवालेति । कृष्णचन्द्रोदयं वर्णयति । याल- लक्षण शेषलरूपं यद्विलक्षण विशिर लक्ष्म फलइस्तेन लक्ष्मीः शोमा यस्य । भतिकमनीयवलुनि दृष्टिदोपहरणाय मा न्यत्सन्तीति लोके प्रगिद्धम् । मनेनारोपचिपयारोचमानयोविपरीतोपन्यामेनापि रूपकं दर्शितम् । प्रयुन्ममम भिः । समन्या न्यूनायं परितुंमाहटाति । एमागादीनाम् ॥ २४

·काव्यमाला।
यथा--
'इन्द्रनीलतनुर्नन्दसूनुरानन्दकन्दलः ।
कंस त्वद्वंशविध्वंसी मया खप्ने विलोकितः ।"
अत्रायमनुमासो धाच्यं न पुष्णातीति निष्फल:
'द्वन्दं द्वन्द्वं वादयदुन्दुभीनां नन्दद्वन्दं व्योनि वृन्दारकाणाम् ।
हपोकर्पादिन्दुकुन्दद्युतीनां सान्द्रानन्दं नन्दसूनुं वयन्दे।।'
अत्र सर्वेषां देवानां शौक्लयमप्रसिद्धम् ।
'शिखण्डिताण्डवरे' इत्यादौ तु वृत्तिविरोधः । इह हि शृङ्गारे वृत्ति-
रूपनागरिका युज्यते ॥
यमकस्य पादत्रयगतत्वमप्रयुक्तता।
.
'राधैव सौभाग्यविधौ समाना न कापि तस्या रमणी समाना ।
मयूखजालेन हि हीरकाणां भवन्ति मुक्तारुचयः समा ना ।।
उपमायामसादृश्यासंभवायुपमानस्य जातिप्रमाणगतं न्यूनत्वाधिक्यं चा.
नुचितार्थता ।
क्रमेणोदाहरणम्-
'दिमण्डलमिवाभाति प्रसूनं पश्य सुन्दरि ।'
अत्र दिमण्डलप्रसूनयोः सादृश्यं नास्त्येव ।
'वदास्यान्निर्गतं वाक्यं चन्द्रादिव मधु क्षरत् ।'
इन्द्रनीलेति । कसं प्रति तस हितकारी कश्चिदाह । है कस । अत्रेति ।
वाच्य कसविपत्प्राप्तिरूपमर्थम् । द्वन्द्वमिति । रायं गृहमागत्य शिशयः क.
पयन्ति । छदारकाणां वृन्दं कर्तृभूतं नन्दसूनुं वपन्द इत्यन्वयः । कीदृशाम् ।
मन्दत् समृद्धियुक्कं दुन्दुभीनां द्वन्द द्वन्द्वं यादयत् । 'सीधुल्लन्दामन्दमन्दा-
रवः' इति सृतीये पादे तु सति निदोपत्वम् । युवतीसभायां श्रीराधिकाया:
श्रेष्ठय श्रीललिता वर्णयति-राधैवेति । समाना मानराहिता संमानपुर रारमसाः
कृष्णकर्तृकं सौभाग्यविधानमित्यर्थः । सौभाग्यजनके कृष्णानुरजनस्पे विधी राधेष
सगर्वा नान्या तदवोधादेवेति वा । मत एपान्या वापि रमणी तस्यो रामाना नुत्या न
भवति । तच्च दृष्टान्तः-हीरकाणां मयूराजालेन सह मुचाना कान्तयः समानुल्या ना
भवन्ति । नाशन्दो निषेधे ॥ उपमायामिति । आसारश्यारिकमनुचितार्थता ना.

·१० परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १८७ अत्र चन्द्रानगधुक्षरणमसंभवि । 'देवोऽयं पुष्पकोदण्डश्चण्डाल इव दारुणः ।' अत्र जात्या न्यूनतम । 'इन्दुरेप सुधाविन्दुरिव सर्वरसायनः ।' अत्र प्रमाणेन । 'करटोऽयं दीर्घजीवी मार्कण्डेयो मुनिर्यथा ।' अत्र जात्याधिक्यम् । 'पातालमिव ते नाभिर्वेणीयं यमुनोपमा ।' अत्र प्रमाणेन । एपु चण्डालादिभिरुपमानैरुपमेयस्य कदर्थनादनुचिता र्थता ॥ साधर्म्यगता न्यूनता न्यूनपदता । अधिकता त्वधिकपदतैव । क्रमेणोदाहरणम्- 'राधयालिङ्गितः कृष्णस्तारहारद्युतिं दधत् । विद्युतालंकृतो नीलबलाहक इवाबभौ ॥ अत्र बलाहकस्स सबलाकत्वानुक्ते!नपदता । 'चामीकरामं वसनं वसान:- शिखण्डचूडो हरिरावभासे । विभूष्यमाणः क्षणरोचिरिन्द्रधनुर्चलाकाभिरिवाम्बुवाहः ।। अत्र तस्य सबलाकत्वातिरेकादधिकपदता ।। उपमानोपमेययोलिङ्गवचनभेदः कालपुरुपविध्यादिभेदश्च भन्ममक्रमता। क्रमेयोदाहरणम्- 'मुधेव मधुरं वारि' अत्र लिद्गभेदः । 'कीर्तिर्योल्मा इवोज्ज्वला' अत्र वचनभेदः। 'हरिरानन्दयद्रापां पद्मिनीमिव दीप्तिमान् ।' . विमामतीति तदाम्मकं तदित्यर्थः । उपमाने जाया प्रमागेन च न्यून पेद्भवति तदा दोपः । जात्या प्रमाणेन या चेदधिक भयति तदापि दोष इत्यर्थ । अत्र प्रमाणे- नेति । न्यूनतेत्यनुपज्यते । फरटः काकः । 'काके तु करदारियटिपुटसलमाः' दत्यमरः ॥ साधर्म्यगतेति । सदामारवादित्याशयः।राधयति । सत्यो यनयन्ति। नीलसाहको पनापनः । चामीफरेति । क्षणरोचिर्षिन् तस्योपमानस ॥ हरिः

·काव्यमाला।
अत्र कालभेदः । आनन्दयतीति तु युक्तम् ।
'भासि त्वं कल्पवल्लीव राधेऽभीष्टफलप्रदा ।'
अत्र पुरुपभेदः । कल्पवल्ली हि भाति ।
'कृष्णे प्रवहतु प्रीतिस्तव ग व सर्वदा।'
अन्न विधिभेदः । गङ्गा तु वहति ॥ एष धर्मोभयनिष्ठतायाः प्रक्रा-
न्तायाः स्फुटमनिर्वाहात्तथा । यत्र लिङ्गादिभेदेऽपि सारूप्याद्रूपं न भिद्यते
तत्र नैप दोषः ।
यथा--
'हन्त रलैरिवानध्यै रामनामाक्षरोत्करैः ।
भूपितोऽहं भूरिभागः किमन्यैर्भूषणैस्ततः ॥
'दीव्यन्ती शंभुमुकुटे गङ्गेव वत्पदाम्बुजे ।
महितेहितलाभाय तनुतामीश मे शुभम् ॥
'विधुबद्धमहामोदा वुद्धिस्ते सागरा इव ।
अतुलं बत गाम्भीर्य स्थैर्य च दधते भृशम् ॥'
एपूक्तिवैचित्र्यादुभयानुयायी धर्मः प्रतीतः ।
उत्प्रेक्षायां यथा शब्दप्रयोगेऽवाचकता तस्य साधर्म्यमानवाचित्वात् ।
यथा-
'एप मूतों यथा धर्मः क्षितिपो रक्षति क्षितिम् ॥'
अर्थान्तरन्यासेऽतात्यिकोत्प्रेक्षितार्थसमर्थनमनुचितार्यता ।
रिति । दीतिमान् रविः। एष्विति । तया भमप्रक्रमतेत्यर्थः । यति । गादि-
पदावचनादेर्ग्रहणम् । हन्तेति । ररस्कररित्यनयोमिति तुल्यरूपता ॥ 'दीव्यन्ती.
ति । हे ईश, त्वत्पदाम्बुजे शुभ तनुताम् । कीदृशेशभुटे दीव्यन्ती हितलाभाय
महिते च । गहेव । गहा च शुभं तनुताम् । योदशी । शभुमुकुटे दीव्यन्ती । ईहि-
तलाभाय महिता च । अत्र द्विपकवचनयो रूप न भिद्यते तेन वनशेयोऽयम् ।
विध्विति । विधुः कृष्णचन्द्रश्य । धते धारयन्ति च । 'दध धारणे, 'याम् पार.
पपोषणयोः' इति धातुद्वयसाहप्यात् । अय प्रकृति शेषः । वचन शेषधात्र पोऽयः ।

·११ परिच्छेदः
साहित्यकौमुदी।
१८९
यथा-
'तन्वि त्वन्मध्यमालोक्य ब्रीडयैव विनिद्भुतः ।
केशरी हन्त कस्तिष्ठेन्न्यूनोऽधिकगुणैः सह ।'
समासोक्तौ तुल्यविशेषणवशात्प्रतीतस्यापि परार्थस्याप्रस्तुतप्रशंसायां
व्यञ्जनयाधिगतस्य प्रस्तुतस्य च शब्देन पुनरभिधानं पुनरुक्तता ।
यथा-
'कलावता निशां नीत्वा जागरेण कुमुद्वती ।
मीलन्नेत्रोत्पला निद्रां प्रातः प्राप वधूरिव ॥
अत्र वधूरिवेत्यपुष्टार्थम् । एवमन्यच्चोहनीयम् ।
व्याख्यातमिदं संपूर्ण काव्यलक्षणम् ।
मम्मटायुक्तिमाश्रित्य मितां साहित्यकौमुदीम् ।
वृत्तिं भरतसूत्राणां श्रीविद्याभूपणो व्यधात् ॥
इति श्रीभरतसूनवृत्ती साहित्यकोमुद्यामालकारनिरूपणो नाम दशम. परिच्छेदः ॥
एकादशः परिच्छेद।
कृपया यस्य भक्तानां न किंचित्परिशिष्यते ।
मनसि स्फुरतु श्रीमान्ममासौ श्यामसुन्दरः॥
इह भरतोक्तेभ्यः केचन परिशिष्टाः प्रदर्श्यन्ते-
तन्वीति । राधा हरिराह । केशरी सिंहः । मन मध्यदर्शनजलत्रया सिंहस्य बने
नितिरवास्तवीति तनोपपत्तिचिन्ता न युज्यते ॥ फलावतेति । विभात सत्यो वर्ण.
यन्ति । कलावता चन्द्रेण सह ॥ एतावता अन्धेन भरतसूनाणि व्याख्यातानि, वक्ष्यमा.
परिशिष्टानि स्वभियुक्तेभ्यः सगृहीतानीत्युपरहारव्याजेनाह-मम्मटेति । एतेन
स्वकपोलकल्पनापि निरस्ता॥
दुर्ति श्रीकृष्णानन्दिन्या साहित्यकामुदीटीकायां ददामः परिच्छेदः ॥
अय भरतोकपरिशेपान्य स्वाचितपादस्य श्रीभगवतः स्फूति महलमाशास्वे-
एपयेति । यस्मेत्युभयमान्येवि देहलीदीपकन्यायात् ॥ केचनेति । एभ्योऽन्येऽपि
रान्ति । ते च प्रायः खोक्षेप्यन्तः स्युरिति नोदितम् , मगमनीयं तु गुशामधिपः ।

·१९० काव्यमाला। :- तत्र शब्दालंकाराः- शब्दरेकविधैव भापासु विविधास्वपि । वाक्यं यत्र भवेत्सोऽयं भापासमक उच्यते ॥ १॥ उदाहरणम्- 'मञ्जुलमणिमञ्जीरे कलगम्भीरे विहारसरसीतीरे । विरसासि केलिकीरे किमालि धीरे च गन्धसारसमीरे ॥ अत्र संस्कृतप्राकृतसौरसेनीप्राच्यवन्तीनागरापनशैरेकविधः श्लेपः ॥ अन्योऽर्थो विस्फुट यत्र विन्दादिमच्युतावपि । प्रतीयते विदः प्राहुस्तद्विन्दुच्युतकादिकम् ॥ २ ॥ यथा- 'सुन्दरि बिन्दुच्युतके तव नैपुण्यं वभूव पुण्येन । शशिमुसि वशीकृताभूद्वंशी मम यत्त्वया त्वरया ॥ यथा वा- 'मुश्यामा चन्दनवती कान्ता तिलकमूपिता । कस्यैपानझभूः प्रीतिं भुजङ्गस्य करोति नं ।' अत्रानङ्गभूरित्यत्र विन्दौ विच्युते नगभूरिति, भुजंगस्येत्यत्र विन्दुच्युती मुजगस्येति भवति ।। 'मन्द्रः कलापिनामेते पक्षिणां धरणीरुहाः । विरुतेः स्वागतानीय वारिवाहाय तन्यते ॥" मझुढेति !,मानपती प्रति सखीयाश्यम् । कलेन मधुरस्मध्वनिना गम्भीरे मनोहरे फेलिकीरे सेलाशुके । धीरे मन्दे गन्धसारसमीरे चन्दनानिले ॥ अन्योऽथ इति । स्पष्टम् । सुन्दरीति । राधा हरिराह । तदधीना मम वंशीति स्फुटमपरो । सुश्यामेति । सचिन्दुपक्षे कान्तति पदं विशेष्यम् । पोदशी । अनः कामनिया. रास्थानगता । भुजाय कामिनः । विन्दुपिच्युती तु नगमः पर्वतभूमिरिति विसोप्यम् । सत्पथे चन्दनतिलको सरुभेदी । कस्स गुजगस्य सर्पस्य । द बिन्दुच्युत भाग पा. व्यम् ॥ मन्द्रेरिति । एफपदत्ये मन्द्र धीरमेऊ लपातीति मन्दकतापिता ने पक्षि. १. पंशीशम्दै विन्दुच्युती शीशी जायते.

·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। १९१ अत्र मन्द्रेरिति विसर्गविच्युतो मन्द्रकलापिनामिति भवति ॥ एवम- न्यच्च वर्णच्युतकादिकमूहनीयम् ॥ च्योतयित्वाक्षरं किंचिद्दत्वा चान्यत्प्रकाश्यते । अन्योऽर्थों यत्र तत्माहुश्युतदत्ताक्षरं बुधाः ॥ ३ ॥ उदाहरणम्- 'पूर्णचन्द्रमुखी- -रम्या यामिनी निर्मलाम्बरा । करोति कस्य न स्वान्तमेकान्तमदनोत्तरम् ॥' अत्र येच्युते के दत्ते कामिनीति भवति । उभयोस्तुल्यानि विशेषणानि ।। यथावा- 'कूजन्ति कोकिलाः साले यौवने फुल्लमम्युजम् । किं करोतु कुरङ्गाक्षी वदनेन निपीडिता ।। अत्र रसाल इति वक्तव्ये साल इति रश्च्युतः । वन इत्यत्र यौवन इति यौर्दत्तः । वदनेति मे च्युते वश्च । न लक्ष्यते स्फुटं यत्र पदसंधानकौशलात् । क्रियादि सदपि माज्ञैः क्रियागुप्तादि तत्स्मृतम् ॥ ४ ॥ गामिति विसर्गच्युतकम् । एवमन्यञ्चेति । 'महानपि सुधीरोऽपि बहुरमयुतोऽपि रान् । विरसः परियो नदीनः केन सेव्यते ॥' अत्र नदीनपदे नकारच्युता दीन इति भ- पति । नदीनः समुद्रः, दीनः कृपणः इत्यक्षरच्युतम् ॥ 'भिक्षवो रुचिराः सर्वे मुरसा: सकलप्रियाः । क्षमायामगिसंपना दृश्यन्ते गौडनीति ॥' अत्र भिक्षव इत्य- स्मिनदे भव्यसनच्युताविक्षव इति भवति । क्षमाया पृथिव्याम् । उभयोनुल्यानि विशेषणानि । इति व्यानच्युतकम् ॥ 'हरः क्षयी तापारः मुरेशः शन्तो हरिणे- परिधियखान् । चन्द्रो द्विाजहाश्रय इत्युपेल लक्ष्म्या कृतः पातु विधिजंगन्ति ॥' अपहरो द्वितिहापितः, चन्द्रः क्षयी, विरासान् तापकरः, गुरेशो गोपरिएः, विधि: धान्तः, इत्युपेल शाया लम्या गतो हरिजंगन्ति पाविति स्थानच्युतयम् । इद- मन्ये नाहीन्ति । अस्मानस्थपदत्यदोपहप चात् ॥च्योतयित्येति । एफुटम् । पूर्णेति । उभयोर्यामिनीकालिन्योः यगन्तागमे प्रोपितभर्नुको रिहला वाश्य दूतोः बार । जन्तीति । स्फुटगेव वृत्ती ध्या(च्यावदानम् । अग्रान्यो विवक्षितोऽर्थ ताक्षर दक्ष युतदताक्षर पति प्यार देयम् ॥न लक्ष्यत इति । एउटम् ।।

·१९२ काव्यमाला। यथा- 'पाण्डवानां सभामध्ये दुर्योधन. उपागतः । तस्मै गां च सुवर्ण च सर्वाण्याभरणानि च ॥ अनादुरिति क्रिया ।। यथा वा-- 'नवरत्नमयी माला कण्ठे रामस्य सीतया । अत्र क्रियापदं गुप्तं प्रत्यक्षेऽपि क्रियापदे ।। अत्र प्रत्यक्षेपीति च । 'माधवस्य पुरोऽप्यासां साध्वीनां गोपसु वाम् । राजते वदने तन्वी नापि स्वमियचेतसाम् ।।' अत्र मेति कर्ता। 'साकं सखीभिरागत्य काननेऽस्मिन्दिने दिने । उत्काप्युत्काय मे राति राधा वामतया बत ।' अनाकमिति कर्म। 'पूतिपकमयेऽत्यर्थ कासारे दुःखिता अमी। दुर्वारा मानसं हंसा गमिप्यन्ति धनागमे । अत्र दुर्वारेति करणम् । एवमन्या च संप्रदानादिगुप्तिः सुधीभिरूह- नीया || . पाण्डवानामिति । अन्नाधनो य उपागतस्तमी गवादिकमरिति संबन्धः ॥ नव- रतेति । प्रत्यक्षेपि प्रक्षिप्ता । निहितेत्यर्थः । क्रियापदै विवाहकाले । अमन गर्भित दोपः । गोपनस्य सम्यप्राप्त । माधवस्यति । शारी शुमाह । माया गोपनुग्रुपा घदने धवस्य पत्युः पुरस्तन्वी सत्पापि मा शेमा न राजते । कीदृशीनाम् । खप्रिये नन्दसूनी चेतो यास तातयाभूतानाम् । प्रियस पुरस्नु महती शोभेल्यामरस्था. मिनीं श्रीराधा वर्णयेति आर्यायोचः शुरः कानिक श्रीकृष्णयास्यमयदभाद । सा. फमिति | सखीभिः सहास्मिन्कानने आगत्य उत्सापि सा सपा मे मन्य रणायार दुर्ग राति । अब हेतुर्वामतयेति । अनौचित्यकारिणीयं न यति भाषः । पूर्ताति। दुरा दुष्टजलेन दुवारा दुसेन वारयितु शक्या इति प्रदौतिः ॥ अति । परि- ।

·..१९३ ११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। अथार्थालंकाराः- एकस्य बहुधोल्लेखादुल्लेख कवयो विदुः । यथा-- 'मल्लानामशनिः' इत्यादि। यथावा- 'आननामसितभुवोरुपचितामक्षीणपक्ष्माङ्करे- प्वालोलामनुरागिणोर्नयनयोरा मृदौ जल्पिते । आताम्रामधरामृते मदकलामम्लानवंशीस्वने- प्याशास्ते मम लोचनं व्रजविधोति जगन्मोहिनीम् ॥' प्रकृते स्थापितेऽन्यस्मिन्मतिपिद्धे च निश्चयः ॥५॥ अन्यस्मिन्प्रकृतादारोप्यमाण इत्यर्थः । • यथा- . 'भासौ नन्दसुतो देवि तापिञ्छोऽयं निभाल्यताम् ।' यथा वा- 'हृदि बिसलताहारो नायं भुजङ्गमनायकः कुवलयदलश्रेणी कण्ठे न सा गरलद्युतिः । शिष्टा इत्यर्थः । एकस्येति । एफस्स रस्तुनो बहुधा विविधरूपेणोदेखादयधारणदेतोः प्रहीतृभेदद्विपथभेदाध द्विधासौ क्रमेणोदाहियते--मल्लानामिति । व्याख्यातं प्राक् । रह नानाविधधर्मयोग्येकं यस्तु तत्तद्वर्मयोगरूपनिमित्तभेदाबहुभिर्महीनृभिर्वहुधावधारि- तम् । भयविम्मयाच्यादिकं यथायथ प्रयोगहेतुः । न चतन्मालास्पर्क भ्रान्तिमान् या, भगयनोऽशनिस्वादिधर्माण वास्तवत्वामहीतृबहुत्वाश ॥ थानम्रामिति । लीलाशुकसा फहतिः । स्फुटमलारान्तरविच्छित्तिमूलधायमीक्ष्यते । 'गुरुर्वचस्यर्जुनोऽयं कीती भीष्मः शरासने इत्यनपयोगः । वजापअरमिति शरणार्थिनः, कल्पतरुरिति धना. थिनः, काम इति तरुपता कृष्णं विदुः, इसत्र पकयोगः ॥ परत इति । स्था- पिते तापेनापहिते अन्यस्मितारोप्यमाणे प्रतिषिद्ध भिमस्येनोके च राति निधयो नामालंकारः । आरोप्यमागं च सारयातिशयेनारोपविषयता नीयमानमुपमाननि. त्यर्थः । भप्रारोप्यमाणप्रतिषेधपूर्वक प्रतस्थापनं कविप्रतिस्थापनपूर्वक आरोप्य. ग्राणप्रतिषेधः प्रणोदादरणयोदव्यम्()। दीति । सरवर्षिया संभाव्यमानं म्मर ·काव्यमाला। शक्यत्वाद्विरोधस्तुल्यबलवं चोभयोः कार्यत्वात् । उभयोरपि नमनयोः स्पर्धायाः संभाव्यमानत्वात्तदित्यन्ये । चारुता चौपम्यगर्भत्वेन ॥ यथा वा- 'भक्तिप्रहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पर्धिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैीते हितप्राप्तये । लावण्यैकमहानिधी रसिकतां राधादृशोस्तन्वती युष्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः ॥' अत्र श्लेपानुकूल्येन चारुता। यथावा- 'पतत्यविरनं वारि नृत्यन्ति च शिखण्डिनः । अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥' अत्र विप्रलम्भानुकूल्येन सा। दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिप्यते ॥ ८॥ मूपिकेन दण्डो भक्षितश्चेदिहस्थः पूपोऽपि तेन भक्षित इति न्यायो दण्डापूपिका । तयान्यार्थागमोऽर्थान्तरप्रत्ययोऽर्थापत्तिरित्यर्थः । नापि लक्षणं संगच्छत इति मतान्तरमाह-उभयोरपीति । शिरश्चापनमनयोग- योरपि वक्तः स्पर्धाजन्यसंभावनाविषयत्वादेव तुल्यबलत्वमित्यर्थः । औपम्यगर्भ- त्वेनेति । शिरोनमनस्योत्कटत्वाचापनमनस्योपमानत्वेन पर्यवसानमिति मायः । तु. त्यवलयोरन्यतरस्यैव प्रकृते योऽन्वयः सरह) एवात्र विरोधो योध्यः ॥ युप्माक- मिति । इह तनुनेत्रयोर्भवार्तिशमनसाधनक्षमत्येन नुत्यवलत्वम् । तयोरन्यतरस्य भवार्तिशमनरपे प्रकृतकार्ये हेतुत्वेनान्वयो न तु समुच्चयबदुभयोरिति विरोधः ॥ पततीति । प्रियागमनं चेन्मरणं नाशङ्कनीयम्, मरणे तु न प्रियसमागमसंगम इति तबोराशंसायां विकल्पः । एकम्य दुःसनाशेऽन्वयाद्विरोधः । नुस्वयलना च द्वयोर्दुःश. हानिक्षमत्वात् । यत्र चारत्व न स्यात्तन नायमलगारः। यथा-'दीयतामूर्जित वित्त देवाय ब्राह्मणाय चा' इति । अत्रोभयोरुत्तमपानत्यात्तुल्ययलन्यम् । प्रहते दाने एकत. रख संबन्धो न तूभयोरिति विरोधच ॥ दण्डेति । दण्डापिका दण्डपून्यायः । तमाह-मूपिकेणेति । इहस्थ इति । दण्इभक्षणस दु.परस्यापि मूपिशेण निधी तत्रावरितस पूपभक्षणस सकरत्वायथा शुभाव्यता तथान्यत्रापि सहचरितमलि ( ·११ परिच्छेदः] साहित्यकौमुदी। यथा--- 'म्लेच्छानामपि चेतांसि हरन्ति भगवद्गुणाः । शुचीनां वेदवेदान्तवेतॄणां का कथा पुनः ॥' यथा वा- 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं सरकिंकराः ॥' अन श्लेपमूलत्वाद्विच्छित्तिविशेषः ॥ पुनः स्वगणसमाप्तिः पूर्वरूपमुदीर्यते । यथा- 'तव करकमलस्था स्फाटिकीमक्षमालां नखकिरणविभिन्नां दाडिमीवीजवुद्ध्या । अनुकलमनुकर्मन्येन कीरो निबद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥' ' साभिमायं विशेष्यं चेद्भवेत्परिकराकरः ॥ ९॥ उदाहरणम्- 'चतुणी पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्भुजः ।' वान्छितादधिकस्याप्तौ महर्पणमुदीरितम् । यथा- 'स्थाबाभिकामस्तपसि स्थितोऽहं त्वां दृष्टवान्साधुमुनीन्द्रगुखम् । काचं विचिन्वनिव दिव्यरलं स्वामिन्कृतार्थोऽसि वरं न याचे ॥' दारपरगिदिरांचिल्लात् भाव्यते इत्यर्थः ॥ म्लेच्छानामिति । प्रियाहीनाना दु- ानो यवनानाम्॥ हारोऽयमिति । मुजाना हारपटपरमविशेषाणां निरत्तसगारदु:- साना पकानां तापयोपिदा लिन दुर्घट तस्य गिद्धायम्माकं स्मरजितानो सुतरां तसादिति भाय' ॥ पुनरिति । अग्युरग्वलारगुणयोगेन साजितम्य सगुणस्य पलगत्तरगभातीयपरगुणयोगात् पुनः प्राप्तिः पूर्यम्पमला: । तय करेति । यानी प्रति गमरमरम फरफिः । येन मन्दहामेन निवद्रः साम्पीभूतः भूल्ये पित्तये । चतुर्णामिति । अत्र शुंगी विशेष्य पुरणाचतुएयदानामध्यानिमायग- भम् ।। स्थानति । भगवन्त प्रति सीधुपरसोधिः । स्थानामिकामो राज्याभिरारी .

·काव्यमाला । - मलयजरजो नेदं भस प्रियारहिते मयि प्रहर न हरभान्त्यानङ्ग झुधा किमु धावसि ।। अत्र भुजङ्गाद्युपमानं निषिध्य विसलताहाराद्युपमेयं स्थाप्यते । न चायं निश्चयान्तसंदेहः, संशयनिश्चययो~धिकरणत्वात् ।। हेतोः कार्यात्मताख्यान हेतुरित्यभिधीयते । उदाहरणम्- 'अद्रीणां विद्रुतिः साक्षादाकृष्टिजसुभ्रुवाम् । स्थैर्य स्रोतवतीनां तु जीयावंशीध्वनिर्विभोः ॥' अनाद्विविद्वादौ हेतुरपि वंशीनादस्तदादिरूपत्वेनाभिहितः । केचिद- भिघाहेतुमेतमाचक्षते । अनुकूलं प्रातिकूल्यादानुकूल्यं भवेद्यदि ॥ ६ ॥ उदाहरणम्- 'प्राणापहारं हरिरमियं द्विपां मखापहारं च वलाच्छचीपतेः ! स्थानापहारं फणिनश्चकार यत्तेनैव तेपामभवत्सुमङ्गलम् ।। विध्याभासो निषेधे चेद्विधिय॑तं समीक्ष्यते । . यथा- 'गच्छ गच्छसि चेत्कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद्यत्र गतो भवान् ॥ " प्रति धीराधाविरही हरिराह । हे अनङ्ग, कुधा फि धावति । हरप्रान्या मवि म प्रहर । नादं हर इत्यर्थः । तत्र हेतुः प्रियारहित इति । स तु सर्दव प्रियासहितो भवतीसः । ननु भुजहादिमांस्त्वं हर इति चेत्तनाह । नायं भुजागनायका, कि शादि । विपलताहार। मृणालमालेत्यर्थः। एवम ॥ हेतोरिति । यामिनत्वेन देतोरति हेतुनामालंकारः ।। अद्रीणामिति । गाटमानां श्रीराधां विशाराह । मितिदेवीभावः । स्थय सम्धी. भावः। त्वं महाचं नाहीकुरुपे वंशीनाद एष त्यश्चित्त द्वत विधाय खागाव तदन्तिके स्तम्यां विधास्यति स च यथेच्छमाचरिष्यति तदिदं वातुकमह द्रक्ष्यामीति भावः ॥ माणेति । शारीशुकयोतिः । अत्र प्राणनाशादिरूपात् प्रातिफूल्याइमरादीनां मोक्षा- दिसिद्धिरानुकूस्यामिति लक्षणसंगतिः ॥ विध्यामास इति । निषेध तिरोहित शी गम्यम् ॥ गच्छेति । प्रशनोयतं प्रियं कामाद । शिया मुसरपाः. तहसरतमान- ·११ परिच्छेदः) - साहित्यकौमुदी। १९५ अत्र त्याय गते सत्यहं न भविष्यामि तत्त्वं सर्वथा मा याहीति प्रति- पेधे गच्छेति विधिय॑तं दर्शितः । यथावा- 'गुणगणरसलीलैश्चर्यरले सन्तो वहव इह जगत्या सन्ति धन्या यदीत्थम् । वदत वदत लोका जाकरः किंवमीपां आजपतिसुत एको निश्चितः श्रीमुनीन्दै. ।' विचित्रं विष्टलाभाय तद्विरुद्ध विचेष्टितम् ॥ ७ ॥ यथा- 'भोगेप्सवः सकलकामदमर्थन्धाः सर्वार्थदं मुखतृपश्च सुखखरूपम् । लोकाधिपत्यलसिता जगदीश्वरं तं कृष्णं द्विपन्ति दनुजाः कुधियो यतैते ॥ यथा वा-- 'प्रणमत्युन्नतिहेतोजींवनहेतोपर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवफादन्यः ।। विरोधे सुल्परलंयोपिकल्पश्चारुताजुपि। यथा-- 'पद्या शिरांसि चापान्वा नमयन्ति महीभुजः ।' अत्र शिरश्थापनमनाभ्यां संधिविग्रहावुपलक्षिती, तयोः सह विधातुम- ·१९६ काव्यमाला। शक्यत्वाद्विरोषस्तुल्यबलत्वं चोभयोः कार्यवाद । उमयोरपि नमनयोः स्पर्धायाः संभाव्यमानत्वात्तदित्यन्ये । चारुता चौपम्यगर्भत्वेन ॥ यथा वा- 'भक्तिप्रहविलोकनप्रणयिनी नीलोत्पलस्पधिनी ध्यानालम्बनतां समाधिनिरतैनीते हितप्राप्तये । लावण्यैकमहानिधी रसिकतां राधादृशोस्तन्वती युप्माकं कुरुतां भवार्तिशमनं नेत्रे तनुर्वा हरेः॥ अत्र श्लेषानुकूल्येन चारुता । यथा वा- 'पतत्यविरतं वारि नृत्यन्ति च शिखण्डिनः । अद्य कान्तः कृतान्तो वा दुःखस्यान्तं करिष्यति ॥ अत्र विप्रलम्भानुकूल्येन सा। दण्टापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्चिरिप्यते ॥ ८॥ मूपिकेन दण्डो भक्षितश्चेदिहस्थः पूपोऽपि तेन भक्षित इति न्यायो दण्डापूपिका ! तयान्यार्थागमोऽर्थान्तरप्रत्ययोऽर्थापत्तिरित्यर्थः । नापि लक्षणं संगच्छत इति मतान्तरमाह-उभयोरपीति । शिरमापनमनयोरुभ. योरपि वक्तः स्पधीजन्यसंभावनाविषयत्वादेव तुल्यपलत्यमित्यर्थः । औपम्यगर्म- त्वेनेति । शिरोनमनस्योत्कटत्वाचापनमनस्योपमानत्यैन पर्यवसानमिति यः । तु. ल्यबलयोरन्यतरस्यैव प्रकृते योऽन्वयः स(ह) एवान विरोधी योध्यः ॥ युप्माका मिति । इह तनुनेत्रयोर्भवार्तिशमनसाधनक्षमत्वेन तुल्यपलत्वम् । तयोरन्यतरण भवार्तिशमन प्रकृतकार्ये हेतुपेनान्चयो न तु समुशरवदुभयोरिति विरोधः ॥ पततीति । प्रियागमनं चेन्मरणं नाशकीयम्, मरणे तु न प्रिय समागमसंगम इति तयोराशंसायो विकल्पः । एक्स्स दुःखनाशेऽन्ययाद्विरोधः । तुल्लबलना च द्वयोईग. हानिक्षमत्वात् । यत्र चारत्व न सात्तत्र गायमलंकारः । यथा-'दीयनीमूर्जित वित देवाय ब्राह्मणाय या' इति । अग्रोभयोरुत्तमपात्रत्वात्तुल्लरलपम् । प्राते दाने एकत. रख संपन्धो न तूभयोरिति विरोधच ॥ दण्टेति । दण्डारिता दपूपन्यायः । शैमाह-मूपिकणेति । इहस्थ इति । दण्डभक्षणस दु.परस्यापि मफिन सिदी तत्राट्चरिनस्य पूरभणमा मुरत्वाच्या संभाव्यता तथान्यत्रापि हरित- ·११ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। यथा-- 'म्लेच्छानामपि चेतांसि हरन्ति भगवद्गुणाः । शुचीनां वेदवेदान्तवेतृणां का कथा पुनः ।। यथाया- 'हारोऽयं हरिणाक्षीणां लठति स्तनमण्डले । मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥" अत्र श्लेषमूलत्वाद्विच्छितिविशेषः ॥ पुनः स्वगणसंमाप्तिः पूर्वरूपमुदीर्यते । यथा- 'तव करफमलस्थां स्फाटिकीमक्षमालां नखकिरणविभिन्नां दाडिमीबीजबुध्या । अनुकलमनुकर्मन्येन कीरो निबद्धः स भवतु मम भूत्यै वाणि ते मन्दहासः ॥' साभिमायं विशेष्यं चेद्भवेत्परिकराकरः ॥९॥ उदाहरणम्- 'चतुणी पुरुषार्थानां दाता देवश्चतुर्मुजः ।' यान्छितादधिकस्याप्ती महर्पणमुदीरितम् । यथा--- 'स्थाभिकामस्तपसि स्थितोऽहं त्यां हटवान्साधुमुनीन्द्रगुखम् । फाचं विचिन्यतिव दिव्यरलं सामिन्कृतार्थोऽस्मि परं न याचे ॥ सामिद्धिचिस्यान भाव्यते इत्यर्थः । मच्छानामिति । कियाहीनानां दु- घाना ययभानाम् ॥ हारोऽयमिति । मुक्तानो हारपटकराविशेषाा नियनसंसारदः गान! । मुलानां तापमोपिशालिन दुपंट तस्य विद्वायम्माई स्मरजिताना मुरा rriनिभाः ॥ पुनरिति । भन्युश्वलाररागयोगेन साजिवस यगुणम्य पारगावीयपरशुपयोग पुनः प्राप्तिः पूर्वगमलारः । तय करति । यानी मार तिः। मेन मन्दसागन नियदः मधीभूनः भूमे गंपत्तये । যন্ত্রণামিলি। এই ঘাম ? fল দুয়াহানির मन ॥ मानति । भगन्ती भागका म्यानामिकामा राज्याभिलाषी ·काव्यमाला। उपायसाधकाधनादु¥याप्तिश्च तत्स्मृतम् ॥ १० ।। तत्पहर्पणमित्यनुपज्यते । उदाहरणम्--- 'अनुकीर्तयति ध्रुवां स्मृति प्रतिसंधाय हरिप्रकाशिकाम् । करुणावरुणालयो विभुबहुलाचे हरिरेव संबभौ ॥' अत्र हरिप्रापिका हि ध्रुवा स्मृतिस्तस्याः साधकात्कीर्तनादेव हरेः मा. प्तिरिति. संगतिः । मिथ्याध्यचसितिमिथ्यासिध्यै मिथ्यार्थनिर्मितिः। उदाहरणम्---- 'गोविन्दचरणद्वन्द्वं मायावादविशारदः । लभते सचिदानन्दं खपुष्पस्तवकं वहन् ।' परिणामः क्रियार्थभेदारोप्यो विपयात्मना ॥ ११ ॥ किंचित्कार्योपयोगितया निवद्धस्सारोप्यमाणस्य खतस्तदुपयोगित्वासं- भवाद्यदि विषयरूपतापत्तेरपेक्षा स्यात्तहिं परिणामः । उदाहरणम्- 'सा राधिकास्मरपतत्रिवशावशाही फुल्लेन नेत्रकमलेन ददर्श कृष्णम् ।' अन्न कमलस्य दर्शनोपयोगित्वं निबध्यते, न तु नेत्रस्य मयूरध्यसका. वरं राज्यादि ॥ उपायेति । फलोपायसाधकादेव यत्नात्फलोपायमनपक्ष्य चासाक्षा- त्फलप्राप्तिभवेसहि प्रर्षणं नाम । अन्विति । श्रीमूतोक्तिः या स्मृतिदि भगवरप्रा- पिका श्रूयते । आहारशुद्धा सत्यशुद्धिः । सत्त्वगा वा स्मृतिः, स्मृतिलाभे विप्रमोक्ष इति बहुलावे नृपे संयभी साक्षाद्वभूव ॥ मिथ्याध्ययसितिरिति । चदि चेर. ब्दाभ्या यद्यर्थस्यानुफेर्नातिशयोक्तिरियम् । चिन्मानातिभिरपि भगवाने प्राप्तस्य सर्वात्मत्वादिति चेत्तत्राह-गोविन्दति ॥ परिणाम इति । आरोप्यो विपी कमलादिः स चेद्विपयात्मना नेग्रादिस्पेण दर्शनादिस्यिानिवर्तकः स्यात् सदा परिणाम दसधैः । सा राधिकेति। ललितां विशासाह। अन्न समप्रेण मग न नुवोगन दर्शन सारशरविवशायानपारामात् । यमला दर्शनोपयोगिव सामना न भय. .

·." ११ परिच्छेदः साहित्यकौमुदी। दिसमासेन परपदार्थप्राधान्यात् । न च नेत्रं कमलमिवेत्युपमितिसमासः । फुखेनेति सामान्यधर्मयोगात् ॥ दोपस्य प्रार्थनानुज्ञा तत्रैव गुणवीक्षणात् । उदाहरणम्- 'विपदः सन्तु नः शश्वत्तत्र तत्र जगद्गुरो। भवतो दर्शनं यत्स्यादपुनर्भवदर्शनम् ॥ माक्मसिद्धगुणोत्कर्पोऽनुगुणः परसंनिधेः ॥१२॥ यथा- 'राधा कुङ्कुमपीताही हरिपीतपटाञ्चिता । धत्ते द्विगुणितां प्रातः पीततां पश्यतालयः !!' आनन्दयति श्यामां रसिकानयनानि च स्वधामनि यः । विस्मापकदामोदरलीलोऽवतु नः स गोविन्दः ॥ इति साहित्यकौमुद्या परिशिष्टालंकारनिरूपणो नामकादशः परिच्छेदः ।। नीति तम्य प्रकृतनेत्रात्मना परिणत्यपेक्षणात् परिणामालबारः । न च नेत्रमिति । 'उपमित व्याघ्रादिभिः सामान्याप्रयोगे इति सामान्यधर्माप्रयोग एप तस्योपमितिरा. मारास महर्षिणानुशिष्टत्वादित्यर्थः ॥ दोपस्येति । तव दोपप्रार्थने॥विपद इति । श्रीकृष्णं फुन्त्याह । न पुनर्भवस संसारस्य दर्शनं येन तत् । त्वदर्शनमेव मोक्षदर्शन- मिति । समाप्ती महलमाचरति-आन्दयतीति । श्यामा श्रीराधा रसिकान्यावा. मिशनान् नयनानि तद्वासिप्राणिमात्राण नेपानि रा गोविन्दो पृन्दावनाधीश्वरो भगवान् श्यामसुन्दरः अपतु पालयतु । पक्षे 'आचार्यपैलवपुषा सगति व्यक्ति इगरिमामा- म्यात् । ग गोविन्दोऽस्माक गुर्वा दिरूप इति शेषेण दर्शयति । श्रीदामोदरस्य निजगुरो- रपि विश्वविम्मापन्दिर्यत्वात् तमोक्तम् । भगपरपक्षे तु पहना दाना गोगनेऽपि प. मुलन्यूनतायाः स्थितसाध ॥ • गाहित्खपीमुदीव्याभ्यो धीयानन्दिनीनिमाम् । पलयन्तु पावन्तः सन्नः पावरलालः ॥ दी गाहित्यकामुदाटीपायर्या कृपानन्दिन्यागादमा परिन्दः ॥ समापोऽयं मयः .

·साहित्यकौमुद्युदाहरणानुक्रमणी । 220 पृष्ठे।। पृष्ठ। पृष्ठे। अकार्य मित्रमीशान ७० अहो बत महसस्य १८४, ऊर्जत्स्फूर्जद्गर्जन अकृतासम्मतिः कापि ६९ अहो विधातस्तव ३४ एहि जलहर २५ अखिलरसामृत २२ अहो शैत्यस्य महिमा १६८ एतावत्कुचयुग्मे २२ अतसीकुसुमश्याम ११७ आकल्पस्य न कस्यै ७३ एप को भूतिभि अत्रासीमन्दसनेवि १६२ आगता यमुना १५९ | एप क्षत्ता ब्रज अद्राक्ष माधवं तस्य ९४ आदित्सयांशुका ९२ | एप मूर्ती यथा धर्मः १८८ अद्रीणां विद्रुतिः १९४ | आनम्रामसितभ्रुवो १९३ कचानां नाथ कोटि १६६ अधरे मृगशावाक्षि ८९ /आम्नायप्रथिता .६३ कटाक्षरिव नीलाब्जे १३६ अध्वान ब्रज धूर्त ४५ आर्या मात्सर्यम ८८ कदम्बमाला कलिता अनायासकश मध्य १५५ आलीजनैमण्डन ४३ कदा तमहमी अनुकीर्तयति १९८ आलोकि सा बाल १३६ कनकादिनित अनुपिकोक्ति गिर ५२ आशयो दलितो ६८ कमलमुसि विचित्र अन्यैव सौदर्य १५० आश्लिष्यन्ति सम १५. कमलामोदरोलम्बो १४२ अपराधलवंक मे ८२/आहारे विरतिः ५२ कम्प्रा स्वेदिनि १०६ अपास्याः साधुभिः ९४ | इध वुन्दावणमजे २५ करकिसलयलीला २६ अपूतः पूतता ७० (इन्दीवरोदरसहो ३२ करजरदक्षतनिचयै पामेध्यप्रतिजातस्य १६७ इन्दुरेप सुधाविन्दु १८७ करटोऽय दीर्घजीवी १८७ अमेहनादपाना ७२ इन्द्रनीलतनुनन्द १८६ ] कर्णकल्पितरसाल ६ अयं बाधति मां ६६ इन्द्रनीलमधुरप्रभ १२२ कर्णार्जुनकृतो २१ अयं भकंजरो वाक्य ७७ इयं कृष्णादइसज १६१ कर्णावतंसः राखि * अयि मयि मानिनि ५१ ह मुरहरान्यत ७९ कर्णिकारकृतकणिका ६३ अरुण चनील १६५) उजीवयन्ति इस्पा १८१ कलवाफ्यरादा १२७ अरुणेचणि १६५ उत्कीर्णरिव चित्रित १५ क्लाभिनिभृतः १२५ अशेषसंतापहरो ४९ उदयति शशी ७० कलावता निशा १८९ भश्व मे देहि राजे ८८ उदेति सविता ८५/कस्य वा न भवेत् भमुरदमन नन्दकः ५९ उद्दण्डभुजदष्टोऽसी १०० का कृष्ण प्रणय अस्ताचल चुम्वति १४६ उद्दामयुक्ति युद्दाल ५५ कामं सर्वामीटकन्द १४५ महमिह विचिनोमि ३३ उत्तमत्तदैत्येन्द्र . ११४ कार्यि उन मे अहमेव गुरु मुदाक १७८ उन्गोलन्ति मसलनी १५७ कालियस फण अहो अहोमिन १२२ उन्गीलयन्युवलय १४३ कि गेयं भगवन्नाम . ४८ .

·माहित्यकौमुद्युदाहरणानुक्रमणी । 220 पृष्ठे। अद्रीणां विद्रुति अधर मृगशावाक्षि अध्वान ब्रज धूत म अन्यैव सौदर्य - पृष्ट। पृष्ठे। भकार्य मित्रमीशान ७० अहो वत महसस्य १८४ ऊर्जस्फूर्जद्गर्जने अकृतासन्नतिः क्वापि ६९ अही विधातस्तव ।२४ एम्हि जलहर २५ अखिलरसामृत ५.२२ अहो शैत्यस्य महिमा १६८ एतावत्कचयुग्मे अतसीकुसुमश्याम "११७/आकल्पस्य न कस्यै ७३ / एप को भूतिभि अनासीनन्दसति १६२/आगता यमुना १५९एप क्षत्ता ब्रज भद्राक्ष माधवं तस्य ९४ आदित्सयाशुका ९२ | एप मूर्ती यथा धर्मः १८८ १९४ आनम्रामसित यो १९३ कचानां नाथ कौटि १६६ ८९ आनायप्रथिता ६३ कटाक्षरिव नीलारजे १३६ ४५ आर्या मात्सर्यमु ८८ कदम्बमाला कलिता ६ अनायासकृश मध्य १५५ आलोजनमण्डन ४३ कदा तमहमी अनुकीर्तयति १९८/आलोकि सा वाल १३६ कनकादिनिकेत अनुपिकोक्ति गिर ५२ आशयो दलितो ६८ कमलमुखि विचिन १५० आश्लिष्यन्ति सम १५. कमलामोदरोलम्बो १४२ अपराधलवंक मे ८२/आदारे विरति. ५२ कम्पा स्वेदिनि अपास्याः साधुभिः ९४ | इध वुन्दावशमने २५ | कर किसलयलीला ७० इन्दीवरोदरमही ३२ करजरदक्षतनिचय अमेध्यप्रतिजातस्य १६७ इन्दुरेप सुधाविन्दु १८७ करटोऽम दीर्घजीवी १८७ ७२ इन्द्रनीलतनुनन्द १८६ कर्णकल्पितरसाल ६ ६६ | इन्द्रनीलमधुरप्रभ १२२ ) कर्णार्जुनकृतो २१ अय भत्तन वाक्य ७७ | इय कृष्णादकस्रज १६१ कर्णावतंसः सखि ५९ इह मुरहान्यत् ७९ कर्णिकारकृतकर्णिका ६३ अरुण च नील १६५ उजीवयन्ति दृस्पा १८१ कलवाक्य सदा १२७ १६. उत्कीर्णरिव चिनित १५ क्लाभिनिभृतः १२५ अशेषसतापुहरो ४९ / उदयति शशी ७० कलावता निशा अश्व मे देहि राजे ८८/उदेति सविता ८५ कस्य वा न भवेत् अमुरदमन गैन्दकः ५९) उद्दण्डभुजदष्टोऽसौ १०० ) का कृष्णस्य प्रणय अस्ताचल चुम्वति १४६ उद्दामयुक्ति कुदाले ५५ वाम सर्वाभीष्टकन्द १४५ अहमिह विचितोमि ३३ उदृत्तमत्तदैत्येन्द्र - ११४ कार्ताये कुरु मे अहमेव गुरुः मुदाय १७८ | उन्मीलन्ति नर्छिनी १५७ कालियस्य फण दो अहोभिर्न १२२ उन्मीलयन्कुवलय १४२ कि गेय भगवन्नाम अपूतः पूतता अमेहनादपाना अय वाधति मा अयि मयि मानिनि भरणे च तक्षणि ·काव्यमाला। ८७ किमयं विधुरा कुमारस्ते महाराज ७२/गुणानामेव पृष्ट। पृष्ठे। कि चातकीरपि १४८ क्षमाक्षमाधरानना ७१ चिनेन चन्द्रिका किमत्र विश्राम्यसि ५१ क्षीरोदधिजठरभवः १८१ चिन्तामणिधरण ८०/गच्छ गच्छति चेत् १९४ चेतो मदीयं चिकुरे १६६ फुपिता क्वचिदाभा ९८ | गच्छाम्यच्युत ५९ जउणासीअर २५ कुमुद्वतीव शीतांशोः १३५ गते निजपदं ८५ जगति त्वत्समो ९१ | गन्या कुर्वाणम ४२ जनः कृष्णपद कुररि विलपति ३५ गन्धाकृष्टगुरून्मदा १२६ जय जय सचिदा १२३ कुरु तरुणि रूपं १२८ गाद्यालिहनदानाय ४७ जयति जननिवासो कुलीनाः किल कु ६० गुणं कर्णाकृष्ट ३६ जयति पराशरसून कूजन्ति कोकिलाः १९७ / गुणगणरसलीले ९१५/जयति श्रीपति कृतप्रवृत्तिरन्याथैः १५७ जहार हरिणाक्षीम ११८ कृत्यानल: प्रतिहतः.१७४/ गोप्यः किमाचरदयं ५३ जही श्रीकृष्णपा १६३ कृष्णः पायादपाया १८२ गोप्यस्वपः किम १६ जातं फुले धनपता कृष्णः सभार्यो गोवर्धन गिरिमुपेत्य १३९ जातः सखि गनो कृष्ण त्वं मम ९० गोविन्दचरणद्वन्द्र १६२ जृम्भानुवन्य कृष्ण त्वं राजपुत्रो ७३ / गोविन्दचरणद्वन्द्व १९८ ते नागभोगपनि कृष्णस्तव कटिं वीक्ष्य ६८ घनरुधिरमये ख ९६ तरकैशोर तय ५० कृष्णस्य चञ्चल १५६ / घोरो पारिमुचां ८४ तदा मदीये पतिता २४ कृष्णस्य जगदीशस्य ५७ घ्राणोदकपूति ३७ तन्वरपा स्तन कृष्णस्य प्रेयसी चकास्ति सीधोऽय ५१ तन्नि बन्मुसचन्द्रेण १४३ कृष्णस्य चकि १४०चकास्ति स्वर्ण ७६ ! तन्वि स्वन्मध्यमा कृष्णस्य सौन्दर्य १७५ / चतुर्णा पुस्पार्यानां १९७ तन्वीविरहसिनाय १.. कृष्णे प्रवहतु प्रीति १८८/ चन्दनानिलचांशु १.१तव करकम १९५ कृष्णे रतिहिं परमं ८९/चन्द्रं मुश विशाला ८३ तमालनीलोऽपि १७४ कृष्णोऽयं मुनिकों २१/चन्दश्वन्दिकया ८. तप गोविन्द भफस ७६ कृष्णो परीयान्पुरु १७३ / चन्द्रिका चन्द्र १४८ प जयति जगलो १७७ कोऽत्र भूमियलये १४६ / चन्द्रो व्योनि २२ तव तनुशरीर १२४ / वय तन्वि कटाक्षी तवाय शुभरोहिणी ४९ कीडालोष्टीधानः ९९ चामीकरामं वसनं १८७ तवापरासतम क यासारसवाली १५३ चिनं चित्रमनामाशे सवानन्दकरः काई दैन्यभराका १४५/चित्रं यतंतदेकेन ३७/तवानुकम्पा तु क्षपामुदाभिरका ४७ चित्रभानर्षिमात्येपः २३ववाग्जे स्पदा ८८ कोपैययातिललितं १,५०/चमुरुवराति प्राप्ता ·उदाहरणानुक्रमणी। २१ नाक्षिणी क्षिप कुर १८७ नाथे पथिकता ८० १८६ नासी नन्दसुतो १२९ नास्ति चित्ते हरि १८२ द्विषां विकर्तनो १५३ धातुमत्तां गिरेः पृष्ठे ।। पृष्ठे। पृष्ठे । तस्यास्त्रपाभय १०३ | देवो जानाति में तां वीक्ष्य मृगशावा १०१/ देवोऽय पुष्पकोद ताः किं निशाः ३४ देशः सोऽयमराति ११६ | नाशयनिविड तानाधरौष्ठदलमुन्न १४३ दोभ्यो संयमितः ३२ नासिकामौक्तिकं १८० तारावली वेणु १२२ द्वन्दं द्वन्द्वं वादय १९३ तारुण्ये नवभूपती १२० तिर्यविक्षप्तचलं ६४ | धनिनोऽपि निरुन्मा १५६ | नास्ति यरसदृश तोयेषु तस्याः ११२ धनुाघोपमीश ९३ निकुञ्ज हन्ति माधवः ६६ त्यजन्कुवलया १४७ धन्यं वृन्दारण्यं ५० | निखिलगुणगभीरे १६३ त्व कासि शान्ता १०५ धन्याः स्म मूढमतयो ३४ | निन्दतानेन साधूनां ८२ त्व च पञ्चेपुसदृशो ८६ | धन्यो जनपदो १४८ निरर्थक जन्म गत त्वत्पादाभ्यां राम १३३ धरण्यां शेरते ८८ | निरस्य करलीलया' १८३ स्वत्सामन्तहृतान् ५८ | धवलोऽपि मम खान्त १८० निर्मल लन्मुखं राधे १५४ खदङ्गमार्दवे दृष्टे निर्वेदमाप न च न १५७ स्वदगिमूल भजता १६० धारासाररसा राधा १२७ पतत्य विरतं वादि १९६ स्वदास्यानितं पतिरतिकुपितो स्वद्वाणविषयो ना १२९ ध्याता मूर्तिः क्षण स्वयि दृष्टे जग पदद्युतिविनिर्धत १५१ ध्यायतस्तव राज त्वां शीलरूपचरि १५८ | पद्मिन्यहं कुमुदिनी | पद्मो राजति कासारे ६६ दष्ट्राकोटिकठोर १४० ददाति निजभक्तेभ्यो ९.न चन्द्रवत्कला: १५४ | परमनमया दिभ्य दलिते उत्पले एवे ७८ नदीनां च वधूना च ३३ | परिपुढे परिपुढे पर्वतभेदि पविनं 'दानस्निग्धकरः पाणी पानीयमानीय १८२ दारिद्यगजपश्चास्थो १४२, नयनयुगविधाने १८. १८४पाण्डवानां सभामध्ये १९२ दावस्तवायं तुहिना १५८ नयनानन्ददायी ४७ पातालमिव ते नाभि १८७ दिङ्मण्डलमिवाभाति १०६ नयनासितपङ्कज़ दिवि वा भुवि वा मान लवोऽपि लवेन च १२३ / पादप्रणतकृष्णाया दीव्यन्ती शर्मुमुकुटे १८८ न वंशीकरमासाय ८७ | पादाघातादशोकस्ते दुःख हरति पकानां ५५/नवजलधरधामा १६७ पादौ प्रक्षाल्य दृशश्वकोय एवैताः १६६ नवनीतनिभा राधा १५५ | पान्तु वो नरसिंहस्य ९५ दृष्टिं निधाय सुरभि १५२ / नवरत्नमयी माला १९२ पापिष्ठेन मया यत् देव स्वमपि कुविन्दः ७१/न वा हरति सा चित्त ६८ पार्षदाः पार्पदा देवेन्द्रनित्म पृथु ५९/न विना प्रेमसंपत्या १६ पूर्णचन्द्रमुखी रम्या १९१ १८६ / धृते पाणिद्वन्द्व १५६ ध्वनिः पिकाना ३७ नससितरुचिगङ्गा ४८ १५४ न मे शमयिता ·20 काव्यमाला। पृष्ट। पूर्णाः पुलिन्य उर पृष्ठे। ५८ भगं तव वृह ६८/मा कुरु मानिनि पूर्णो यदि स्यादनिशं १५० भगवति रतिरस्तु १०१ माधवस्य पुरो १९२ पूतिपङ्कमयेऽलय १९१ भगवद्विमुखैर्लोकः ८४/ माधव्या: श्रीमाधवने १८३ पृठे मणीन्द्रमहति १७७ भवनप्राङ्गणसंगत १७१ माधुर्यमधुभिः पूर्ण १४१ प्रचक्रमे विक्रम ७० भविष्यत्यय वा १४९ गानं मा कुरु गोराहि १ प्रचण्डी मम दोर्दण्डी ९५ भाग्यभूम्या १५२) मानं मा कुरु पागोरु १०२ प्रणमत्युप्रति हेतो. १९५ भाति यद्यपि ८६] मानं मुश्च हि प्रणम्य पादौ वृप १७२/भानुः सदा युक ९. मानोऽस्सयापि ८३ प्रत्याहृत्यमुनिः १०४ भारती मुमधुरा १३७/मिमापि गते प्रगत्ता मधुना रामा २१ भासि त्वं कल्पवल्ली १५ मिनो मिनं च प्रमत्तो मधुना पिकः २१ भूतादिरेप भूतानां ९७ मुकुन्दचरणध्याची १५१ प्रयान्समरतां शूराः, ६५ भूमी भारतमुत्तम १५२/ मुकुन्दनन्दीश्वर प्रागेव हरिणाक्षी १५० भृत्यस्य मम गोविन्द ९० मुकावली निशि प्राणाः प्रयान्तु में १५० भोगेप्सवः सकल १९५/ मुक्तादारं दधा प्राणापहार हरि १९४ मलमणिमीरे १९. मुरापुटनिहित प्रियः प्रणयकोविदः १६५ मतिरघूर्णत सार्थ १६० मुरामम्युजमुत्पाय प्रियः सोऽयं कृष्णः ४ मत्कायस्तव भोगाय ८८ मुरोन्दुसव गो नियां सदाभामभि १४६ मदनसंगरसह १२२/ मुशति त्वयि शोः ८२ प्रियाविरहिते १२. मधुरिता मघुना 0/ मूर्खयति च जीवयति १५९ प्रीतिन सा प्रति १७६/मधुरया गिरा ३१ मेपः किमेपर प्रेमा प्रमाणरहितो १६४/मनस्तर मनखिन्या २. म्यानाशप्रेय प्रेमोग्रयः पयःपूरी ८० मनम्नुदन्ती क्षण १२४/ म्लेच्छानामपि १९७५ प्रोग्ज्यलग्ज्वलन ८. मनुते न मुर्स १.२ यत्पादपार प्रारच्छेदानुरूपी ११६/मनोजदार प्रति १२. या पतपबलाना वना प्रजेशोरसि १७५/मन्यायस्वार्णवाम्मः १५/ यत्सहातामसी विमपि नीलं चराने ६७ मन्दसित प्राति ४२ दिनको विभ्राणः परित १३३ मन्दः कलापिनामते १९० यमनाहिती पोज गरिसरोर ४१ मम समसाति ४६. यमुनापारवानार २. पृहत्सहायः पायर्यात १५५ मम सयाममत्वया १२३ | यमुनापब स ५ मानणः पण्डित ७. मम यानमेव नय १७८ या प्राणु रिन् भुपे सामहममानि २७/मानामचनिः १०५/ यरवदानास्नः भांतारामतीत ६ मनिकामालमारिमः १९ या पुद्धिरयापी ११५ भक्तिप्रपितोक्न महणि रामार १२४' पnahati ·उदाहरणानुक्रमणी। १३६ / शास्त्रज्ञभास्कर . ८८ पृष्ठे। पृष्ठे। यस्यास्तनोरन्तर १७५ लना दधार कृष्ण १०१ वीक्ष्यावलमं सरसी १३८ या विनामी था ८१ लाक्षारसाइमलि १७६ | वीणावाणी सुन्द १२६ या जयश्रीमनोजस्य ८१ लिम्पतीव तमोऽङ्गानि१३७ | वृन्दावन दिव्यलता १७६ यान्ति नीलनिचो ९. लोकान्तरान्तः १७९ वृन्दावनमतिपुण्यं यास्याम्यम्य न ३६ लोलालिमाला १०७ व्यकं चक्रेण यश्चके १६३ युवतीचयपरिपूर्ण ४८ लेखरच्यों विधुः ७१/ व्याधूतचूताहर ११९ यो.विमति सवीर्येण १४४ वदनं वरातिसम १३२ प्रजविपिनाद्वकशी १२९ हे याहुविरुमा ४७ वदनं विधुर्ययो १३२ शके नीताः सपदि १४७ रमणी कमनीयाही १४७ वन्दे कुम्मलिता १०० शशिमुसि ससि रागः सप्तमु हन्त १५९ वपुरिव मधुरै १८४ राधया माधवो १६९ पयो जीर्ण हा धिक् ४०/ शिखण्डिताण्ड्य १०८ राधयालिहितः १८७ यशवर्ती दरियांसा ९४/ शितशूलधरो राधा पमपीता १९५/पमुदेवगृहे साक्षा ५२ शिरीषमृद्वी गिरीपु १७७ राधामतम्घ पुरतो १७९/वाटित निजभक ७५] शुभक्षयं पितृपन राधामोहनमन्दिरा २३ वासः प्रवालचरण ७३ हारे मानस राधायाः परकमले 10 विकचं पारिज १७६वाललक्षणविल १८५ राधा शान्तिरियो १०६ विचार्य धर्म कुल १.४/श्यामः कटाक्षनि राधिका पाधते २१ विजयिनमजित १.४ श्यामोऽभिरामो राधियानाथ १५४ विजेयस्वन कृष्णेन ७६ | श्रवसो पुपलय राधे सरिद्वार १७९ विधुवमहामोहा १८८ धीप्पदाम्ज राधे र फुपिता विनिर्मितेऽसा यदने १७७/श्रीमन्मजवने य राधेय शोभाग्य १८६विपक्षः सन्तु नः। १९९/ श्रीराधिकानन्यरामा १३७ राममन्मशारे विभूषितपरिवारा: ९७/श्रीराधिकामापपयो रामलक्ष्मणयोः २. विरचितामय पृष्णि १०४ धीरामनामरवानि रायणस्यापि रामा ११० पिलगन्ति नितम्पि १६६ श्रीवाममन्मभूदा रारो कापि भी पित्याविना १३० गतते सेतनोर गारे सारामा १२७ रिगेश्य रिपरी ८०/गंगारमागों म: १९५ रिपुरिय पसी १. विशेरसंपुष १२६ राएर हासिकता १.६ र मनोसमेतमा विवारवगता ८१ गाणी मपुरा मन पय रायाः १५३ 'मिरेनिपुरः प्रया १४८} मागुभो भात रोज माहि १२. शिरून्दननांनी ७१ गति रिद पन मामानिन्दिन्दिर १४. बिगर्गमारित्तो पग पोदयकी Ge म मिायलन्त १५३ मा याम्टाशेन समशिदी पायाध५ ·काव्यमाला। १४८ १८२/ हन्त नरिवा १९. हन्त हन्त गतः पृष्ठे। पृष्ठे।। पृष्ठे। रासंगमेनैव भवे १६ सुधाधारेय मधुरा १३५/ समफहदया १३४ सदाचरति से ८९ सुनन्दः कृष्णमामवय ८५ खराकृतिमिस्ता सदा सावा निशी ८५/सुनेत्रे नेने यरिक्ष ९७/खियन्मुरां चलद्वेणी १२ स देश: ससि ९१ मुन्दरि बिन्दुच्युतके १९. सिना गद्गदापि सदोदिखरतेजः १५४ सुप्त प्रेक्ष्य पृथ ११२ हन्त क्न्दलयन् सयः शिरावि चापा १९५ मुरतरुरेष नतानां सद्योमुष्टितमत्त ११२/ सुश्यामा चन्दन स वी चण्ड १११ सेय मथुरा नगरी हरिणीनयनात समं न चन्द्रेण ९२/ सोऽयं रम्भानटन हरिमफिरसा १५० १४४ हरिरानन्दयदाधी १८७ सरसीकुरुते मनांसि १५५ सोऽय वसन्त | सोऽय हरिर्मुनि हरी श्रुतिशिरः हस्तमुक्षिप्य थातो ६४ सौगाग्यमेतदेवास सहापरतलेनासा १६१ दस्तेनाय प्रिय १६८ खोनपात सारययोगादिक हारोऽय हरिणाक्षीण ९७. स्थाणुः कृष्णागुणा. साफ सखीभिरागत्य १९२ हिला गल्लोक्किमीशा ७१ स्थान भिकामस्तप सा दक्षिणे मरुति हिमकिरणकिरण १२. हृतभुवनतमाः १८२ साधयन्यनुलवं ८ स्मरजयलिपियुका १३९ हृदये न्यधायि सा राधिकासर १९० स्मरसमरसमाप्ती ६. हदि सिलता मुचिरमनुचरीभिः ४३ स्मरापनाशि भासुरं १२८'हे भरमादपदमास सुशकर मुख देहि ५२ स्मेरां महीनयपरि २७ हैयगवीनपिण्डो सस्मिता मृगशावा १.१ स्पन्दते यदि पदा

·साहित्यकौमुदीक पन्यस्तानामुदाहरणा-
तिरिक्तानामनुक्रमणिका।
तत्रोपक्रमोपसंहारयोः स्वकीयश्लोकाः।
७
पृछे ।
पूछे।
आनन्दयति श्यामा १५९ कृपया यस्य
पारुण्यागजपति १/मम्मटायुक्ति
१८५ सूत्राणा भरत
२
१८९

·.
१४/ बहु वार्यते यत सल ३५] विरतावभिधादीना
प्राचीनवाक्यानि
पृष्ठे ।
पृष्ठ।
अनुवादमयत्वेष
पापे न्योमि च मालिन्य८४ | वियोगतापतो
अभिधेयाविनाभूत
ये. यथा मां प्रपयन्ते"४१ | शक्तिरति विभाया
अविरुद्धाविरुद्धाय
रणित नूपुरायेपु
१४ सयोगो विप्रयोगध
एकाययवसस्थेन ५० लक्षणा सा न कर्तव्या ६९| स रयादिविमावा
भोज प्रसादो माधुर्य १०९ वामता दुर्लभल च ३५ सामर्थ्य मीचिती
ते स्तम्गरवेदरोमाथा २९ विभावानुभाव
२९ म्मरस धनुरादि
पादापातेन पद्मिन्या' ८४ | विभाव्यते हि रत्या
१
३
२
८
२९ स्मित गीत पक्षध २