·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184201
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·संस्कृतपरिषद्ग्रन्थमाला-४६
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
सम्पादको
डा. मुदिगण्टि गोपालः
एम.ए. पीएच. डि.
सञ्चालक:
वुप्पल श्रीनिवास शर्मा
फिल.
एम्.ए. एम.
परिशोधनसहायकः
संस्कृतपरिषद् उस्मानिया विश्वविद्यालयः
हैदराबाद् (आं. प्र.) ५००००७
की. १९९२
शक. १९१३

·सर्वेऽधिकाराः स्वायत्तीकृताः
हैदराबादनगरे उस्मानिया विश्वविद्यालयस्थ
संस्कृतपरिषदा प्रकाशितः
मूल्यम्-१५.००
प्रथम संस्करणम्
प्रतय: ५००
नाम्पल्यां स्थित आर. के. मुद्रणालये मुद्रितः

·Prakruta Sabdapradipika
by
Narasimhasastri
Edited by
Dr. M. Gopal Reddy
M.A. PhD.
Director
and
V Srinivasa Sharma
M.A. M.Phil
(Research Assistant)
Sanskrit Academy
Osmania University
Hyderabad-500 007 (A. P.)
(INDIA)
A. D. 1992
Saka 1913

·Published by
SANSKRIT ACADEMY
Osmania University
Hyderabad-500 007 (A. P
(IND!A)
.)
Price
15.00
First Edition
Copies
500
Printed at the R. K. Printers, Nampally, Hyderabad

·PRE FACE is the 46th This/publication of Sanskrit Academy, Osmania University. Prakruta Shabda-pradipika was authored by Narasimha Sastry, a Sisya of Tatarya. The author has dealt with Six Prakruts, namely_Prakruta, Sauraseni, Magadhi Paisachi, Chulika Paisachi and Apabhramsa- He has given rules of formation of these prakrits. Since he is of the opinion that Prakrits have sprang up from Sanskrit, he has given the Sanskrit forms of the Prakrit nouns and verbs. For this he has written Sutras on the lines of Panini's Ashtadhyayi. His main purpose is to give the forms of the nouns and verbs in Prakrit, in all the cases, showing the equavalent Sanskrit words. In some cases he has given the forms of nouns in one case only, since the forms in rest of the cases Can be be known easily. Likewise Avyayas and Taddhita words are also dealt with. This book has been printed in 1888 in "Shri Krishna-vilasa-mudrakshara-sala" by Shri Tuppul Ven. katacharya. This book, more than 100 years old was printed in Telugu script. I hope that by bringing it in Nagari script will enable the scholars, who are not conversant with Telugu script, to appreciate the useful. ness of this work. 5, March 1992 Director ·अनुक्रमणिका -- 3 2 4 11 4. 21 27 30 7. 45 8. 53 56 58 59 सन्धिप्रकरणम् प्राकृतसामान्य प्रक्रिया 3. अजन्तपुं लङगसाधारणशब्दा: अजन्तस्त्रीलिङगसाधारणशब्दाः अजन्तनपुंसकलिङगसाधारणशब्दा: 6. हलन्तपुलिगसाधारणशब्दा: हलन्तस्त्रीलिङगसाधारणशब्दाः हलन्तनपुंसकलिङगसाधारणशब्दा 9. केचन विशेषशब्दा. पुंलिङगा: 10. स्त्रीलिङगविशेषाः 11. नपुंसकलिङगा: 12. अजन्तपुंलिगाः 13. अजन्तस्त्रीलिङगा: 14. अजन्तनपुंसकलिङ्गः 15. हलन्तपुंलिखगाः 16. हलन्तस्त्रीलिङगाः 17. हलन्तनपुंसकलिङगा: 18. शब्दप्रकरणम् 19. अव्ययानि 20. तद्धितान्ताः 21. कृदन्तविशेषा। 22. प्राकृततिङन्तसामान्यप्रक्रिया 23. शौरसेनीसामान्य प्रकिया 59 64 65 68 68 68 69 73 74 75 78 87 ·88 89 90 27. 91 92 92 92 94 95 96 24. शौरसेनीशब्दा: 25. शौरसेनीतिङन्तप्रक्रिया 26. मागधीसामान्यप्रक्रिया मागधीशब्दाः 28. मागधीतिङन्तप्रक्रिया 29. पैशाचीसामान्य प्रक्रिया 30. पैशाचीशब्दाः 31. चूलिकापैशाचीसामान्यप्रक्रिया 32. पैशाचीतिङन्तप्रक्रिया 33. अपभ्रंशसामान्य प्रक्रिया 34. अपभ्रंशशब्दा: 35. अजन्तपुंलिङगा: 36. अजन्तस्त्रीलिङगा: 37. अजन्तनपुंसकलिङगा: 38. हलन्तपुंलिङगाः 39. हलन्तस्त्रीलिङगा: 40. हलन्तनपुंसकलिङगा: अव्ययविशेषाः 42. तद्धितविशेषाः 43. अपभ्रंशतिङन्तप्रक्रिया 97 97 99 101 102 103 103 41. 106 107 108

·No text on this page.

·श्री: श्रीहयग्रीवायनमः 5. प्राकृतशब्दप्रदीपिका श्रीहयग्रीवचरणयुगलं तत्समाश्रये । यस्य संस्मरणं नृणां प्रागज्ञाननिवारकम् ।। रक्षिताखिललोकं तमक्षिदग्धमनोभवम् । दीक्षितं धीवितरणे दक्षिणामूर्तिमाश्रये ।। श्री सज्जयार्यतनुजा: पण्तिवर्या जयन्ति तातार्याः । नरसिंहस्तच्छिष्यः प्राकृतशब्दप्रदीपिका कुरुते ।। अथ खल प्रकृतेः संस्कृतायास्तु विकृतिः प्राकृती मते' त्यादिवचन - प्रामाण्यात्संस्कृतप्रथमविकृतिभूतावा: प्राकृतभाषायाः ।। “आद्या प्रकृतिः प्रकृतिश्चाद्या विकृतिस्तथैवान्या" इत्यादि वचनैः सकलभाषाप्रकृतित्वेन तत्तद्भाषाव्युत्पित्सुभिः सर्वैरप्यम्ब - सनीयत्वेऽपि नाटकस्य मुख्याङगत्वेन किं च प्राकृतसूत्रनिष्पन्नेङगा. लाविशब्दानां काव्येषु बहुशः प्रयोमदर्शनाच्च सम्पूर्णसाहितीपाण्डिन्य- नूकाङक्षमाणैरवश्यमभ्सनीयत्वात्प्राकृतमधीयतां सुखबोधाय तद्- भाषाप्रभेदेषु शब्दरूपाद्यावश्यकांशप्रतिपादिका प्राकृतशब्दप्रदीपिका विरच्यते । तत्र तावत्प्रथम रूपकपरिभाषोक्तो भाषाभेदो विनियोगश्च लिख्यते । भाषा द्विविधा संस्कृता च प्राकृती चेति भेदतः । कौमारपाणिनीयादिसंस्कृता संस्कृता मता ।।

·2
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
इयं तु देवतादीनां मुनीनां नायकस्य च ।
विप्रक्षत्रवणिक्शूद्रमन्त्रिकञ्चुकिनामपि ।।
लिङगिनां च विटादीनामनीचानां प्रयुज्यते ।
प्रकृते: संस्कृतायास्तु विकृतिः प्राकृती मता ।।
षड्विधा सा प्राकृती च शौरसेनी च मागधी ।
पंशाची चूलिका पैशाच्यापभ्रश इति क्रमात् ।।
तत्र तु प्राकृतं स्त्रीणां सर्वासां नियतं भवेत् ।
क्वचिच्च देवीगणिकामन्त्रि राजादियोषिताम् ।।
योगिन्मप्सरसां शिल्पकारिण्या अपि संस्कृतम् ।
बेनीवाः कर्मणा जात्वा तेषा प्राकृतमुच्यते ।।
छद्मलिङगवमां तज्जैनानामिति केचन ।
प्रायेण प्राकृतस्थाने शौरसेनी प्रयुज्यते ।
अधमे मध्य मे वाऽपि शौरसेनी प्रयुज्यते ।
धोवरातिनीचेषु मागधी विनियुज्यते ।
रक्ष:पिशाचनीचेष पैशाची द्वितयं भवेत् ।।
अपभ्रंशस्तु चण्डालयवनगदिषु युज्यते ।
नाटकादावपभ्रंश विन्यासस्यासहिष्णवः ।।
अन्ये चण्डालकादीनां मागध्यादि प्रयुजते ।
सर्वेषां कारणवशात्कार्यो भाषाव्यतिक्रमः ।।
माहात्म्यस्य परिभ्रंशं मदस्यातिशय तथा।
प्रच्छादनं च विभ्रान्तिं यथा लिखितवाचनम् ।।
कदाचिदनुवादं च कारणानि प्रचक्षते ।।
त्रिविधा प्राकृतीभाषा भवेद्देश्या च तत्समा ।
तद्भूत्वा च भवेद्देश्वा तत्र लक्षणमन्तरा ॥

·प्रकृतशब्दप्रदीपिका 3 तत्समा संस्कृतसमा नेवा संस्कृतवर्मना । तद्भवा संस्कृतभवा सिद्धा साध्यति सा द्विधा ।। द्विविधावाश्च सिद्ध्यर्थ प्राकृतं लक्षण मतम् । अथ सन्धिप्रकरणम्- सू. सन्धिस्त्वपदे । संस्कृतोक्त: स्वरसन्धि. प्राकृते विकल्पेन भवति । वार इसी वासेसी। अपद इति किम् । इत्यादि । एकपद तुन। वन्छा नयम् । ऊढो। सू. प्राकृते यणादेशो न स्यात् यत्ववत्वयोरेवाय निषेध । ऋ । वर्णयोः प्राकृते प्रयोगाभावात् । पहावली अरुणो ---पह एडः । एदोतो: सन्धिर्न स्यात् । लच्छी ए आण दो। रुसवा ओ आ अओ। सू. शेषे च्यवः । युक्तस्य लोपे योऽवशिष्यते स शेष तस्मिन्नचि परे अच. सन्धिर्न स्यात् । जोण्हा अरि अकेसो। वा. चक्रवाकशातवाहनयोः सन्धिर्वाच्य. । चक्काआ । मलाहणा। बा. सुपुरुषकुम्मकारद्वितीयादीना वा वचनम् । मूरिमो उरिसो। कुम्मारो-कुम्भ आरो। बा ओ-वि इ ओ। सू. तिकः ।- तिडसम्बन्धिनोऽचोऽचि परे सधिन स्वात् । हेलाइइह। इति सन्धिप्रकरणम् । - सु - ·पाकृतशब्दप्रदीपिका अथ प्राकृतसामान्यप्रक्रिया मू. मक्याम् । मयोगेऽधोवर्तमानानां मवयां लोप: स्यात् । रबलामधश्च। सू. मंयोगेऽधोवर्तमानानां उपरिवर्तमानानां च रवला लोप: स्वात् । मू. कगटडतदप करवशोरुपयंद्रे । सयुक्तसम्बन्धिनामुपरिस्थितानां जिह्वामूलीयोपध्मानीय- याइशषसाना च लुक्स्मात् । अद्रे । मू. शोस्सत् । शषसाना सकारः स्यात् । मू. प्रायो लक्कगचजनदपयदाम् । अंसबक्तानामनादो वर्तमानानामच परेषा कादीनां प्रायो लुक्स्यात् । मू. नात्पः । अवर्णात्तरस्य पकारस्य लोप: न स्यात् । सू. शेषादेशस्याह्रोचोखोः । संयुक्तयोरेकतरस्य लोपे योऽवशिष्यते स शेषः । तस्य सयुक्तादेशस्य । हकाररेफजितस्य अच: परस्वानादो वर्तमानस्य द्वित्वं भवति । सू. दीर्धान। दीर्घात्परस्य द्विस्वं न स्यात् । सू. अन्त्यहलोश्रदुदी। शब्दानामन्स्यहलो लोपस्स्वात् । अदुवर्जयित्वा ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 5 राम- - रामं अमलम् । सू. मोचि वा। शब्दानामन्त्यमकारस्य अचि परे मो वा स्यात् । ममलम्- सू. खघषधपाम् । असंयुक्तानामनादो वर्तमानानामषः परेषां खादीनां है स्यात् । सू. लोपः । अचोऽचि परे बहुलं लोप: स्वात् । सू. शोलृप्तयवरशोदिः । यवरशषसानां लोपोऽवशिष्टानां शषमानामादेरचो दीर्घः स्यात् । मू. दोदोऽनुत्साहोत्सन्नऊच्छसि । उदोदकारेण सह दीर्घः स्यात् । शकारसकारयोः परयोः उत्साहोत्सनशन्दी वर्जयित्वा । मू. बिन्दुल । शब्दानामन्त्यमकारस्य बिन्दुः स्यात् । ऋतोत् । आदे ऋकारस्य अर स्यात् । सू. ष्ट: । घटस्य : स्यात् । सू. कस्कोर्नाम्नि । अनयोाम्नि व स्यात् । पोक्स रक्सो। खन्धो। मू. सू. स्तो। संयोगे परे उस ओत्वं स्यात् ।

·6
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
सू.
क्षः ।
क्षस्य ख स्यात् ।
सू. त्यो चैत्ये।
त्यस्य च स्वादचैत्ये
सू
केवलस्यरिः ।
व्यञ्जनेनासंयुक्तस्य ऋतो रि: स्यात् ।
सू. दृश्यक्सक्विनि ।
आक्सक्विन्नन्ते दृशिधातो ऋतो रिः स्यात् ।
सू. ध्यश्चत्सप्सामनिश्चले।
निश्चलव्यतिरिक्तानां थ्यादीनां छ स्यात् ।
सू. द्यय्यां जः।
एषां ज स्यात् ।
सू. ध्यह्योझत् ।
अनयोः झकारस्स्यात् ।
सू. तस्याधूर्तादोटः ।
तस्यटस्यादधूर्तादौ । धूर्तादिः प्रदर्शयिष्यते ।
सू
स्तः ।
थ स्यात् ।
सू. मक्मो।।
एतयोः प स्यात् ।
सू.
नमः।
म स्यात्।

·प्राकृतशब्प्रदीपिका
सू. इन्मयटि ।
मयट्प्रत्यये यकारस्थ इत्वं वा स्यात् ।
तम्बमइओ । तम्बमओ ।
सू. हलोलहः ।
हलस्य ल्ह स्वात् ।
प्रह्लादः । पल्हाओ । इत्यादि ।
सू. श्मष्मस्मझामस्मररश्मीम्हः ।
श्मादीनां म्हादेवः स्मात् । स्मररश्मिशब्दी वर्जयित्वा ।
सू. इनष्णस्नत्स्नश्नहणक्षणां ग्रहः ।
एषां व्हादेशः स्वात् ।
सू. वासे।
समासे शेषादेशयोद्वित्वं वा स्यात् ।
गाइग्गामो। णईगामो । नदीग्रामः । इत्यादि ।
सू. दिहोमिथ: से।
समासे दीर्घह्रस्वी मिथो बहुवं स्तः ।
मू. ह्यह्योर्वाह्य शब्दे हकारयकारयोर्व्यत्ययो वा स्यात् । सह्यः ।
सय्हो। सज्झो । इत्यादि ।
सू. निर्दुरि वा।
एतयोरन्तस्य लोपो वा स्यात् । निस्सहो। णिसहो
निस्सहः । दुस्सहो । दुसहो । दुस्सहः ।
सू. दुरीरलुकि तु ।
दुरित्यस्य रेफलोपे
सत्यादेरुत ऊदा स्यात् । दूसहो
इत्यादि ।
सू. अन्तरि च नाचि ।
अन्तर्शन्दे निर्दुरोश्चाचि परे लोपो न स्यात् । अन्तरप्पा ।
णिरन्तरो। दरुत्तरो।

·8
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
सू. हलिङञणनानाम् ।
एषां हलि परे बिन्दुः स्यात् ।
सू. टोडः।
असंयुक्तस्यानादौ वर्तमानस्याचः परस्य टस्य ड. स्यात् ।
सू.
वयेऽन्त्यः ।
बिन्दोवये परे तस्यैवानस्यः स्वात् ।
सू. स्वरस्य बिन्द्वमि ।
विन्दावमि च परे स्वरस्य ह्रस्वः स्यात् । मांसलः।
मंसलो।
सू. घनि वा।
घनि निमित्ते यो वृद्धिरूप आकार. तस्यादिभूतस्य ह्रस्वो
वा स्यात् । पवहो। पवाहो। प्रवाहः ।
सू.
संयोगे।
संगोगे परे पूर्वस्य ह्रस्वः स्यात् ।
सू. त्वेदितः।
संयोगे परे आदेरिकारस्य वा एकार: स्यात् ।
सू. फस्य महो वा।
असंयुक्तस्यानादो वर्तमानस्याचः परस्य फस्य भकारहकारी
व्यवस्थितविभाषया भवतः । रेफशिफयोर्भ एव। मुक्ताफलादी
सू.
बसंयुक्तस्यानादौ वर्तमानस्याच: परस्य ठस्य ढः स्यात् ।
सूः लल डोनुड़गे।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
9
अनुः
नः।
ठ इति सूत्रोक्तनिमित्तात्परस्य डस्व लत्वं स्यात् ।
डुगे। उडुगः प्रदर्शयिष्यते ।
सू.
पूर्वोक्तनिमित्तात्परस्य नस्य णत्वं स्यात् ।
सू. भादेस्तु।
आदेनस्य णत्वं वा भवति। नरो। रो।
सू. बोवः ।
ठ इति सूत्रीयनिमित्तात्परस्य बस्य वः स्यात् ।
सू. आदेर्जः ।
आदेर्यस्य जः स्यात् । बमः जमो । इत्यादि ।
सू. हस्य घो बिन्दोः ।
बिन्दोः परस्य हस्य घो वा स्यात् ।
सू. त्वथ्वद्वध्वां क्वचिच्च च ज झाः ।
त्वादीनां प्रयोगानुसारेण क्रमाच्चादयः स्वः ।
सू. अविद्युति स्त्रियामात् ।
अन्त्यहलस्त्रियामात्वं नित्यं स्यादविद्युति ।
सू.' हवः।
भो वा स्यात् ।
जिम्मा । जीहा । जिह्वा ।
सू पुंसो जाते डौन्वा ।
अजातिवाधिनः पुल्लिङ्गात् स्त्रियां हीब्वा स्यात् । नीली ।
नीला इत्यादि।
सू.
प्रत्यये।

·10 प्राकृतशब्दप्रदीपिका प्रत्यपनिमितको डीब्वा स्यात् । कुरुचरी। कुरुअरी । कुरुअरा । इत्यादि। सू. हलोक् । धातोरन्त्यस्य हल: अगागमः स्वात् । सू. स्नमदामशिरोनमोनरि। बान्तं नान्तं च शब्दरूपं पुल्लिङगे प्रयोक्तव्यम् । दामन् । शिवस् । नमस् एतावर्जयित्वा । कम्मो । नम्मो । इत्यादि । सू. शरदामत् । शरदादीनामन्त्यहल: अत्वं भवति । सरओ। भिसओ । इत्यादि। परस्य सू. लगव्ययत्वदाचात्तदचः । अध्ययात्त्यदादेश्च अव्ययत्यदाद्योरादेरच: बहुलं लुक्स्यात् । जहअहम् । जइहम् । यद्यहम् । अम्हाण्णिद्ध । अम्ह- ण्णद्ध । वयमन्यत्र । अम्हसम्ह । अम्हम्ह । वयं वयम् । इअ इव । इअव । इतीक । इत्यादि । सू. अतो डो विसर्गः । अकारात्परस्य विसर्गस्य डो भवति । सर्वतः । सन्यो। इत्यादि । सू. ऐच एछ। ऐकारोकारयोरेकारोकारौ भवतः। कैलासः । केलासो । कौशिकः । कोसिओ। इति प्राकृतसामान्य प्रक्रिया। 0 ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 11 श्लो. प्राकृते न द्वितचनं सुप्तिङ चोपपद्यते । यस्माद्विवचनस्थाने बहुत्वं सूत्रचोदितम् ।। हलन्ततानान्त्यहलां सूत्रोंपादिशासनात् । लिङगानां वैपरीत्यं च संस्कृतात्प्राकृते भवेत् ।। द्वितीयादिविभक्तीनां स्थाने पष्ठी क्वचिद्भवेत् । चतुर्थ्या अपि षष्ठीस्यानित्यमेक बहुत्वयोः ।। तदर्थ्य तु चतुर्थी स्यादेकत्वे सा विकल्पिता । वधात्परस्य ज्ञे स्थाने षष्ठी डा इ च वा भवेत् । (द्वितीयायाः तृतीयायाः स्थाने वा सप्तमी भवेत् । सप्तमी च तृतीया च पञ्चम्याः कुत्रविद्भवेत् । वीप्स र्थकात्सुपस्तस्मिन्नचि- मः कुत्रविद्भवेत् ।) द्वितीया सप्तमी स्थाने कुत्रचित्सूत्रचोदता। नियमो नात्मने भाषा परस्मैपदिनोरिह । शबादिप्रत्ययानां तु प्रयोगोऽत्र न सम्मतः । एतत्सर्व बहून् ग्रन्थान् सूत्राण्यालोच्य निश्चितम् ।। इति विभक्त्यर्थाः । अथाजन्तपुल्लिङ गसाधारणशब्दाः अकारान्तः पुल्लिङ्कगो रामशब्दः प्र. ए रामो प्र. ब. रामा सं.प्र.ब. दे रामा स. प्र. ए. दे रामो दे राम दि. ए. रामम् द्वि. ब. रामे रामा तृ. ब. रामेण रामेणम् रामेहिम रामें हिं रामेहि ·12 प्राकृतशब्दप्रदीपिका पं. ए. पं. ब. रामाहितो रामत्तो रामाओ रामार रामाहितो रामेहितो रामासुतो रामेसुंगो। रामाहिं रामेहि समत्तो रामाओ रामा रामाहि रामाउ . रामस्स ष. ब. रामाणम् रामाण प्र. ए. स.ए. रामे स.ब. रामेसुम् रामम्मि रामेसु एवं कृष्णमुकुन्दादयः । अकारान्तः पुल्लिङगः सर्वशन्द: सब्दो प्र.ब. सम्वे सं. प्र. ए. दे सव्व सं. प्र.ब. दे सव्वे दे सम्वो द्वि. ए. सव्वम् सव्वे सव्वा सम्वेणम् सव्वेहिम् सव्वेण सन्वेहि सव्वेहि सव्वाहितो पं.ब. सव्वाहितो सात्तो सव्वेहितो सव्वाबो सन्यासुंतो द्वि. पं.ए.

·प्राकृतशम्प्रदीपिका 13 सवाउ सबाहि सव्वेखंतो सबाहि सव्वेहि सम्वत्तो सव्वाओ सम्बाउ सव्वस्स . . सव्वेसिम् सव्वाणम् सव्वाण स. ए. सन्वेसुम् सम्वेसु सव्वस्थ सव्वस्सिम् सम्वम्मि सम्वहिम् एवं विश्वावदन्तशब्दा: उन्नया। पूर्वशब्दस्य तु यदा सर्वनामसंज्ञा तदा सर्ववत् रामवत् एवमन्येषां च । तदभावे - आकारान्तः पुल्लिङगः सोमपाशब्द: सोमवो प्र.ब. सोमवा प्र. ए. इत्यादि रामवत् - प्र.. एवममृतपाप्रभृतयः । इकारान्तः पुल्लिङगो हरिशन्दा हरी हरओं हस्त हरिपो ·14 प्राकृतशब्दप्रदीपिका सं. प्र. ए. दे हरी दे हरि सं. प्र. ब. दे हरओ दे हरिणो दे हरी द्वि. ए. हरिम् द्वि. ब. तृ. ए. हरिणा तृ. ब. पं. ए. पं. ब. हरिणो हरीहिती हरित्तो हरी ओ हरीउ हरिणो हरी हरी हिम् हरीहि हरीहि हरोसुतो हरीहितो हरित्तो हरीओ हरीउ हरीणम् हरीण हरीसुम् ष.ब. हरिस्स हरिणो हरिम्मि स. ए. स.ब. हरी एवं कव्यादयः। इकारान्तद्विशब्दस्त्रिलिङगेषु समः एकवचन द्विवचनरहितश्च । प्र. ब. दोण्णि, दुवे. बेण्णि, दुण्णि, विण्णि, दो, वे । द्वितीयाप्येवमेव । तृ. ब दोहिम्. दोहिः दोहि, मेहिम्, वेहि, वेहि, पं. ब. दोसुतो, दोहितो, दोत्तो. दोओ, दोउ, वेसुंतो, वेहितो वेत्तो. वेओ. वेउ, ष. ब. दोह, दोण्हम्, वेण्ह, वेण्हम्. स. ब. दोसुम्, दोसु. वेसुन्, वेसु । .

·प्रकृतशब्दप्रदीपिका 15 त्रिशब्दोऽप्येवमेव त्रिलिङगेष समा प्र.ब. तिण्णि द्वि. ब. तिण्णि त. ब. . तीहिम् तीहि तीहिं तीसुतो तीहितो तित्तो तीओ तीउ तिहम् तिण्ह । -सम्बुदो दे गामणि - शेष । स.ब. तीसुम् वीसु ईकारान्तः पुल्लिङगो ग्रामणीशन्दः । हरिवत् । एवमग्रणी प्रभृतयः । उकारान्तः पुल्लिङ्गः शम्भुशब्दः संभू सम्भयो सम्भउ सम्भवो सम्मुनो सम्पू सं.प्र. ए. दे सम्भ दे सम्भबों . . दे सम्भू ·16 प्राकृतशब्दप्रदीपिका देसम्भवो दे सम्भुणो दे सम्म दि. ए. ताब, पं. ए. . सम्मम् द्वि. ब. सम्भुणो सम्भू तृ. ए. सम्भुणा सम्भूहिम् सम्मूहि सम्भूहि सम्भुणो सम्भूसुन्तो सम्भूहिन्तो सम्भूहिन्तो सम्भुत्तो सम्भुत्तो सम्भूओ संभूओ सम्भूउ संभूउ सम्भुस्स सम्भूणम् सम्भुणो सम्मूण स. ए. सम्मुम्मि स.ब. सम्भूसुम् सम्भूसु एवं गुर्वादयः । उकारान्तः पुल्लिङग. “क्रोष्टु"शब्दः प्र. ए. कोठा कोट्ठउ कोट्ठारो कोठुओ को?वो कोट्ठणो को कोठारा .

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 17 सं. प्र. ब. सं.प्र. ए. दे कोट्ठ दे कोट्ठार दे कोट्ठारो द्वि. ए. कोट्टारम् द्वि. ब. दे कोट्ठउ दे कोट्ठओ दे कोट्ठवो दे कोठुणो दे कोठू दे कोट्टारा कोट्ठणों कोठू कोहिम् कोठूहि कोहि कोठूसुन्तो कोठूहिन्तो कोठुत्तो कोठूओ कोठूड तृ. ए. तृ. ब. पं. ए. पं.ब. कोठ्ठणा कोट्ठारेण कोट्ठारेणम् कोठ्ठणो कोठूहितो कोठुत्तो कोठूओ कोठूउ कोट्ठाराहितो कोट्ठारत्तो कोट्ठाराओ कोट्टाराउ कोट्ठारा कोट्ठाराहि कोठुस्स कोट्टो कोद्वारस्स . . कोट्ठाराणम् कोट्टाराण कोट्टणम् कोण ·18 प्राकृतशब्दप्रदीपिका स. ए. कोठुम्मि स.ब. कोठूसुम् कोठारे कोठूसु कोट्ठारम्मि उकारान्तः पुलिबछगः स्वयम्भूशब्दः । सम्बुद्धी देससम्म शेषं शम्भवत् । एवं प्रतिभू प्रभृतयः ऋकारान्तः पुल्लिङगः पितृशब्दः प्र.ए. पिआ प्र.ब. पियवु पिबरो पिसओ पिसवो पिउणो पिऊ पिअरा सं. प्र. ए. दे पिस दे पिमरम् दे पिअरो दे विमर सं. प्र. ब. दे पिअउ दे पिअओ दे पिनवो दे पिउणो दे पिक दे पिअरा दि. ए. पिवरम् द्वि. ब. पिउणो पिऊ पिबरा पिबरे तु. ए. तृ. ब. पिउणा पिअरेण पिहिम् पिऊहि ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 19 पिअरेणम् पिऊहि पिमरेहिम् पिअरेहि पिअरेहि पिऊसुन्तो पिऊहिन्तो पिउत्तो पं. ए. पं. ब. पिउणो पिऊहितो पिउत्तो पिऊओ पिऊओ पिऊउ पिऊउ पिअराहितो पिअरत्तो पिअराओ पिअराउ पिअरा पिअराहि पिअरासुन्ती पिअरेसुन्तो पिमराहिन्तं पिअरेहिन्तो पिअरेहि पिअराहि पिअरतो पिअराओ पिअराउ पिमराणम् पिअराण पिउस्स ष.ब. पिउणो पिअरस्स स. ए. स. ब. पिउम्पि पिअरे पिबरम्मि पिउसुम् पिठसु पिअरेसुम् पिबरेतु ·20 प्राकृतभाषाप्रदीपिका एवं भ्रातादयः संज्ञावाचिनो ऋदन्ताः ऋकारान्तः पुल्लिग: कर्तृशब्दः प्र. ए. कत्ता प्र.ब. कत्तारो कत्तारा कत्तउ कत्तओ कत्तणो कत्तू कत्तवो सं.प्र.ब. सं.प्र. ए. दे कत्त दे कत्तारो दे कत्तार दे कत्तारा दे कत्तउ दे कत्तओ देतवो दे कत्तुणो कत्तू कत्तारे दे द्वि. ए. कत्तारम् द्वि. ब. कत्तारा कत्तुणो कत्तू कत्ताराणम् कत्ताराण ष. ए. ष. ब. कत्तुस्स कत्तुणो कत्तारस्स शेषं रामवच्छम्भुवच्छ । एवं नेतृ प्रभृतयः एकारान्तः पुल्लिङगः से शब्दः प्र. ए. सेओ सेआ इत्यादि रामवत् ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 21 रेओ। - ऐकारान्तः पुल्लिङगो रैशब्द: प्र. ए. प्र. ब. रे आ इत्यादि रामवत् ओकारान्तः पुल्लिङगः सुद्यो शब्दः प्र. ए. सुज्जोओ। प्र. ब. सुज्जोमा इत्यादि रामवत् । औकारान्तः पुल्लिङगो ग्लौशब्दः प्र. ए. गिलोओ। प्र. ब. गिलोआ इत्यादि रामवत् । इत्यजन्तपुल्लिङगसाधारणशब्दाः 0 अथाजन्तस्त्रीलिङगसाधारणशब्दाः आकारान्तः स्त्रीलिङगो रमाशब्दः रमा रमाओ रमाउ रमा स.प्र.ब. सं. प्र. ए, दे रमा दे रमे दे रसो द्वि. ए. रमम् दे रमाउ देरमाओ दे रमा रमाओ द्वि. ब. रमाउ तृ. ए. रमा . रमाइ रमाहिम् रमाहि रमाहि रमाए ·22 प्राकृतशब्दप्रदीपिव पं. ए. रामात्र पं. ब. रमाइ रमाए रमाहिन्तो रमत्तो रमाओं रमाउ एमासुन्तो रमाहिन्तो रमत्तो रमाओ रमाउ ष. ए. रामा प.ब. रमाण रमाण रमाइ रमाए स. ए. रमा स.ब. रमासुम् रमासु समाइ रमाए एवं सीता, भामा प्रभृतयः आकारान्तः स्त्रीलिङगो जराशब्दः प्र.ए. जरा जराओ जराउ जरा जर माओ जरमाउ जरा सं.प्र. ए. दे जराओ सं.प्र. ए. दे जरा दे जरे दे जराउ दे जरा दे जरायो दे जरयाउ ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 23 देबरा द्वि. ए. द्वि. ब. जरम् जरअम् जराउ जराओ जरा जरआओ जरआउ जरआ तृ ए. जराम त. ब. जराइ जराहिम जराहि जराहि जराए जराआअ जरआइ जरामाए पं. ए. जरा पं. ब. जराइ जरासुन्तो जराहिन्तो जरत्तो जराओ जराए जराआअ जरआइ जराउ जरआए जराहिन्तो 'जरत्तो जराओ जराउ जरआहिन्तो जरअत्तो बरामी जराउ ·24 प्राकृतशब्दप्रदीपिका ष. ए स. ए. जराअ ष. ब. जराणम् जराइ जराण जराए जरआणम् जरा जराण जरआइ जरआए जरा स. ब. जरासुम् जराइ जरासु जराए जरमा जरआइ जरआए आकारान्तःस्त्रीलिङगो सर्वाशब्दः सव्वाअ । सव्वाइ । सवाए । ष, ब. सव्वेसिम् । सव्वाणम् सव्वाण । शेष रमावत् । इकारान्त.स्त्रीलिङगो रुचिशब्दः रुईओ रुईउ ष. ए. प्र. ए. रई . ई सं.प्र.ब. दे रुईओ सं. प्र. ए. दे रह दे रुई द्वि. ए. कइम् द्वि. ब. दे रुई रुईओ रुईउ तृ. ए. रुई। ताव. रुईआ रुईइ सईए रुईहिम् रुईहि रुईहि ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 25 पं. ए. पं. ब. . रुई रुईसुन्तो रुईआ रुईहितो रुईइ रुइत्तो रुईए रुईओ रुईहिन्तो रुइत्तो रुईओ रुई उ ष. ए. रुईम रुईणम् रुईआ रुईण रुई। रूईए स. ए. रुईय स.ब. रुईसुम् रुईया रुईसु रुई। रुईए एवं मतिः घृणिः इत्यादय: ईकारान्तः स्त्रीलिङगो गौरीशब्दः गोरी गोरी गोरीया मोरी गोरीओ गोरीउ सं. प्र. ए. दे गोरि स. प्र. ए. देगोरि दे गोरीआ दे गोरीना दे मोरीओ दे गोरीउ क्षेपं रुचिवत् । एवं तरुणी रमणी इत्यादयः उकारान्त स्त्रीलिङगः तनुशन्दः .

·26 प्राकृतशब्दप्रदीपिका प्र. ए. तणू. प्र. ब. तुण ओ, तणूउ, तणू, इत्यादि चिवत् एव धेन्वादयः । दे वहू। शेष ऊकारान्तस्त्रीलिङगो वधूशब्द प्र. ए. देवहु प्र.ब. दे वहूओ, दे तनुवत् । एवं जम्बूः तनूः इत्यादयः । ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गो मातृशब्द: जननीवाचक: माआ प्र.ब. माआओ माई माभाउ माऊ मामा माईओ माईउ माई माऊओ माऊउ इत्यादि रमावचिवत्तनवच्च । देवतावाचकमातृशब्दस्तु । प्र. ए. मा प्र.ब. माअराओ अरामाई माअराउ माऊ माअरा माईओ माईउ माई माऊओ माऊउ माऊ ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 27 इत्यादि रमावचिवत्तनुवच्च । ऋकारान्तस्त्रीलिङ्गः स्वसृशब्दः । ससाओ प्र. ए. ससा प्र.ब. ससाउ ससा इत्यादि रमावत् । एवं ननन्दृ दुहित यातृशब्दा । ओकारान्तस्त्रीलिङगः धो शब्दः प्र. ए. जोआ प्र.ब जोआओ, जोआउ, जोआ इत्यादि रमावत् । ऐकारान्तस्त्रीलिङगो सुरैशब्दः प्र. ए. सुरेआ प्र ब. सुरेआओ. सुरेआउ, सुरेआ इत्यादि रमावत् । इत्यजन्तस्त्रीलिङगसाधारणशब्दाः। अथाजन्तनपुंसकलिङगसाधारणशब्दाः अकारान्तनपुंसकलिङग. फलशब्दः फलाणि फलाइम फलाई सं. प्र. ए. दे फल सं. प्र.ब. दे फलाणि दे फलाइम् दे फलाई प्रथमावद्वितीया । शेषं रामवत् । एवं वनादयः । अकारान्तनपुंसकलिङगः सर्वशब्द: सम्वम् सवाणि सम्बाइम प्र. ए. फलम् . .

·28 पाकृतशब्दप्रदीपिका सव्वाई द्वितीयाप्येवमेव शेषं पुंवत् । इकारान्तनपुंसकलिङग: दधिशब्द: दहिम् दहीणि दहि दहीइम् दही सं. प्र. ए. दे दहि सं. प्र. ब. दे दहीणि दे दहीइम् दे दहीई प्रथमावद्वितीया । शेषं हरिवत् । एवं वारिप्रमतयः । ग्रामणीशब्दो दधिशब्दवत् । उकारान्तनपुसकलिङ्गो मधुशब्द: महुम् महूणि महुँ महूइम् महूई महु सं. प्र. ब. दे मणि १ सं. प्र. ए. दे दे महूइम् दे महूई प्रथमावद्वितीया शेष शम्भवत् ऋकारान्तनपुंसकलिङ्गो कर्तृशब्दः कत्तारम् कत्ताराणि कत्ताराइम् कत्ताराई कत्तूणि कत्तूइम् कत्तूई ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 29 सं.प्र. ए. दे कत्तार सं. प्र. ब. दे कत्ताराणि दे कत्ताराइम दे कत्ताराई दे कत्तूणि दे कतूइम् दे कत्तूई प्र. ए प्र.ब. प्रथमावद्वितीया शेषं पुंवत् । एकारान्तनपुंसकलिङगोऽतिसेशब्दः । प्र. ए. अइसिम् अइसीणि अइसि अइसीइम् अइसीई इत्सादि दधिवत् । एकारान्तनपुंसकलिङगोऽतिरैशब्द: अइरिम् अइलीणि अहरि अइरीइम् अइरी इत्यादि दधिवत् एव । ओका न्तिनपुंसकलिङगोऽतिद्योशब्दः प्र. ए. अइज्जम মজুলি अइज्ज अउजूइम् आइज्जई इत्यादि दधिवत् एष। औकारान्तनपुंसकलिङगोऽतिनौशब्द: . . .

·30 प्राकृतशब्दप्रदीपिका प्र ब. अइणुम् अइणूणि अइणु अइणूइम् अइणूई इत्यादि दधिवत् । इत्वजन्तनपुंसकलिङगसाधारणशब्दाः । अथ हलन्तपुलिङगसाधारणशब्दाः हकारान्तःपुल्लिङगो लिट्छब्दः प्र. ए. लिहो, लिहा इत्यादि रामवत् । एवं अन डुह प्रभृतयः । वकारान्तःपुल्लिङगो सुदिवशब्द: प्र.ए. सुदी सुदवो सदीओ सुदउ प्र.ब. . प्र.ब. सुदिणो सुदी सुदिआ सं. प्र. ब. दे सुदओ सं. प्र. ए. दे सुदि दे सुदउ दे सुदी दे सुदिओ दे सुदिआ दे सुदिको दे सुदी दे सुदिा सुदिणो सुदी द्वि. ए. द्वि. ब. सुदिम् सुदिअम् सुदिए सुदिया ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 31 त. ए. तृ. ब. सुदिणा सुदिएणम् सुदिएण पं. ए. सुदिणो सुदीहिन्तो सुदित्तो सुदीओ सुदीउ सुदिआहिन्तो सुदिअत्तो सुदिआओ सुदियाउ सदिआ सुदिाहि सुदोहिम् सुदीहि सुदीहिं सुन्जूहिम् सुज्जूहि सुज्जूहिं सुदी सुन्तो सुदीहिन्तो सुदित्तो सुदीओ सुदीउ सुदिआसुन्त सुदिएसुन्तो सुदिआहिन्तं सुदिएहिन्तो सुदिाहि सदिएहि सुदिबत्तो सुदियाओ सुदिाउ सुज्जूसन्तो सुज्जूहिन्तो सुज्जुत्तो सुन्जूओ सुज्जूर सुदीणम् सुदीप प.स. सुदिस्स सुदिणो ·32 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . सुदिअस्स सुदिप्राणम् सुदिाण स. ए. सुदिम्मि सुदीसम् सुदिनम्मि सुदीसु सुदिए सुदिसम् सुदिएस सुज्जूसम् सज्जूस रेफान्तः पुल्लिङ्गः सगीर्शब्द: प्र. ए. सुगिरो प्र. ब. सुगिरा इत्यादि रामवत् । एवं सुपू: प्रभृतयः । - रेफान्तःपुल्लिङगश्चतुर्शब्दः नित्यबहुवचनान्तः । प्र.ब. चउरो. चत्तारो, चत्तारि एवं द्वितीया चउहिं चऊहि। तब. च उहिम्, चऊ हिम्, च उहि चऊहि । पं. ब. चऊ- सुन्तो, चउसुन्तो, चऊहिन्तो, चउहिन्तो उत्तो, चउओ, चऊओ, च उउ, चऊउ । ष. ब. चउण्हम्, चउण्ह । स. ब. चऊसुम्, चऊसु, चउसुम, चउसु। मकरान्तःपुल्लिङग: प्रशामशब्दः । प्र. ए. पसामो प्र.ब. पसामा इत्यादि रामवत् । एवं प्रतामादयः। मकारान्तःपुल्लिङ्गः किम् शब्दः । प्र.ए. को के कम् द्वि.ब. के का किणम् त. ब. केहिम् केणम् केण दि. ए. केहि केहि ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 33 प. ए. प्र.ब. कम्हा कसकिणो काहिन्तो कत्तो काओ काहिन्तो केहिन्तो कासुन्तो केसुन्तो काहि केहि कत्तो काओ काउ काहि काउ ष.ए. कास . कास केसि कस्स काणम् काग स. ए. केसुम् कस्सिम् केसु कश्मि कहिम् (कालवाचकत्वे) कइआ काहे काला मकारान्तः पुल्लिङ्गः इदम् शब्दः अबम् प्र.ब. इमे इमो णम् द्वि. ब. णे इणम् जा इमम् इमे इमा प्र. ए. द्वि. ए.

·34 प्राकृतशब्दप्रदीपिका त. ए. णम् जेण तृ. ए. इमेणम् इमेण णिणा इमिणा गेहिम् णेहि हिं इमेहिम इमेहि इमेहि एहि पं. ए. प व. इमाहितो इमत्तो इमाओ इमाउ इमा इमाहि आहि इमाहिन्तो इमेहि-तो इमासुन्तो इमेसन्तो इमाहि इमेहि माहि ऐहि इमत्तो इमाओ इमाउ ष. ए. अस्स . ब. इमस्स से सिम् इमेसिम् इमाणम् इमाण स. ए. . अस्सिम् इमस्मिम् इमम्मि एसम् एस इमेसम् इमेस ·35 प्राकृतशबप्रदीपिका णेसम् सु नकारान्तःपुल्लिडगो राजन् शब्दः प्र. ए. प्र.ब. राआ राआ राओ राआणो राआणा राइणो राआणो राआणाणो स. प्र. ए. दे राआ दे राओ स. प्र. ब. दे रामा दे रामाण दे राइणो दे राआणो देराअ दे राआणो दे राआण दे राआणाणो द्वि. ए. द्वि.ब. राअम् राइणम् राआणम् राआणाणो राआणो राहणो रामाण रामाणे रा तृ. ए. राणा तृ. ब. रण्णा राए राइहिम राइहि राइहि राएहिम् राएहि राअगा राअण्णा राएणम् ·36 प्राकृतशब्दप्रदीपिका एण रामाणेणम् राजाणेण राएहि रामाणेहिम् रामाणेहि रामाणेहि पं. ए. पं. ब. राजाणाणो राइणो रणो राणो रााहिन्तो राअत्तो रामाओ रामाउ राया राआहि राआणाहिन्तो रामाणत्तो राआणाओ राआसुन्तो राएसुन्तो राआहिन्तो राएहिन्तो राआहि राएहि राअत्तो राबामो राआउ राआणासुन्तो राआणेसन्तो राआणाहिन्तो राआणहिन्तो रामाणाहि रामाणेहि राआणत्तो राबाणाओ रामआणाउ राईसुन्तो राईहिन्तो राइतो राईयो राईउ रामाणाउ राणा राबाणाहि ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 37 ष.ब. र इणो रणो राहणम् राईणम् राईण राआणाणम राआणाण' राआणो राअस्स राणाण राआणसि राआणम् राआग . . म. ए. राइम्मि राअम्मि राआणे रामाणम्मि राईसुम् राई राएसुम् राएस राआणेसुम् रामाणेसु नकारान्त पुल्लिङ्गः पूषन्शब्द: प्र. ए. पूसो पूसा पूसाणो प्र.ब. पूसा पूसाण पूसाणो पूसाणाणो स.प्र.ब. दे पूसाण दे पूसाणो दे पूसाणाणो सं. प्र. ए. दे पूसा दे दे पूसा पूस दे दे पूसो दे पूसाण दे पूसाणो द्वि. ए. द्वि.ब. पूसम् पूसाणम् पूसे पूसा पूसाणे ·38 प्राकृतशब्दप्रदीपिका पूसाणा पूसाणो पूसणा तब पूसे हिम पूसाणणम पूसेणम् पूसेण पूसाणेणम् पूसेहि पूसेहि पूसाहिम पूसाणेहि पूसाणहि पूसासु तो पसेसुन्तो पूसाणेण प. ए. पूसाणो प.ब. पूस हिन्तो पूसाणाणो पूसाहिन्तो पूसत्तो पूसाओ पूसाउ पूसा पूसाहि पूसाणा हिन्तो पूस णत्तो पूसाणाओ पूसाणाउ पूसाणम् पसाणाहि पूसेहिन्तो पूसेहि पसत्तो पूसाओ पूसाउ पूसाणासुन्तो पूसाणेसुन्तो पूसाणाहिन्तो पूणाणेहिन्तो पूसाणाहि पूसाणेहि पूसाणत्तो पूसाणाओ पूसाणाउ पूखाणम् पूसाण पूसाणाणम् पूसाणाण . - . पूसाणो पूसाणाणो पूसस्स पूसाणस्स ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 39 स. ब. पूसम्मि अप्पणा स. ए. पूसे पूसेसुम् पूसेमु पूसाणे पूसाणेसुम् पूसाणम्मि पूसाण एवं मूर्धा · युवा • श्वा इत्यादयः । नकारान्तःपुल्लिङग: आत्मन् शब्दः त. ए. तृ. ए. अप्पेहिम् अप्पाणणा अप्पेहि अप्पेणम् अप्पेहि अप्पेण अप्पाणेहिम् अप्पाणेणम् अप्पाणेहि अप्पाणण अप्पाणेहि अप्पणिआ अप्पणइआ एवमेव रूपान्तरस्य अत्ता इत्यस्यापि उभयस्याविशेष पूषन् शब्दवत् । इनन्तानां सर्वेषां अन्त्यहलो नस्य लोपे हरिवत् रूपम् । पथिन् शब्दस्तु पहो । पहा इत्यादि रामवत् । भकारान्तः पुल्लिगः सुककुप्छब्दः प्र. ए. सुककुहो। सुककुहा इत्यादि रामवत् । धकागन्त: तत्वमृत शब्द: प्र ए. तत्तबुहो। प्र.ब. तत्तबुहा इत्यादि रामवत् । एव सय समिध् इत्यादयः । जकारान्तः पुल्लिङग: भिषक शब्द: प्र. ए. मिसओ। प्र.ब. भिस इत्यादि रामवत् । दकारान्त पुल्लिग: वेदविच्छन्दः प्र. ए. वेाविदो प्र.ब. वेबाविदा इत्यादि रामवत् । एवं तत्त्ववित यादवः प्र.ब. - ·40 মায়ূন্সাৰাসৰীবিকা दकारान्त: पुल्लिङगो यत् शब्दः प्र. ए. जो प्र.ब. जे द्वि. ए. द्वि. ब. तृ. ए. त. व. जम् जिणम् जेण जेणम् पं. ए. प. ब. जम्हा जाहिन्तो बत्तो जाओ जे जा जेहिम् जेहि जंहि जासुन्ता जसुन्तो जाहिन्तो जहिन्तो जाहि जेहि जत्तो जाओ जाउ जाहि जाउ ष.ए. जास प. ब, जस्स जास जेसिम् जाणम् जाण स. ए. स.ब. जेसुम जेसु जत्व जस्सिम जम्मि जहिम् (कालवाचकत्वे) नइमा बाहे बाला ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 41 दकारान्तः पुल्लिङगः तत् अब्दः प्र. ए. सो प्र.ब. द्वि ए. द्वि. ब. ते तम् णम ता णणा तृ. ए. तृ. ब. तेहिम् तेहि तेहि तिणम् तेण तेणम् णिणम् णेण णेणम् पं. ए. प.ब. तम्हा तो ताहिन्तो तत्तो ताओ तासुन्तो तेसुन्तो ताहिन्तो तेहिन्तो ताहि तेहि तत्तो ताओ ताउ ता ताहि ताउ से . . . तास सिम् तास तेसिम् ताणम् ताण ·42 प्राकृतशब्दप्रदीपिका स. ए. . तत्थ तस्मिम् तम्मि तहिम (कालवाचकत्वे) तथा ताहे तेसुम् तेसु णेसुम णेसु ताला दकाकारान्तः पुल्लिङगः एतत् शब्दः प्र. ए. एसो प्र.ब. एस इणमो इणम् द्वि. ए. एआम् द्वि. ब. तृ. ए. तृ. ब. एइणा एएणम् एएण एए एआ एएहिम् एएहि एएहिं पं. ए. पं. ब. एत्तो एताहे एमआहिन्तो एअत्तो एमाओ एबाउ एआ एमाहि एआसुन्तो एएसुन्तो एबाहिन्तो एएहिन्तो एमाहि एएहि एअत्तो एमाओ एत्राउ ·प्राकृतशब्द प्रदी.पेका 43 से . ष.ब. सिम् एएसि एअस्स एआणम् एआण स. ए. . . प्र ब. एत्य एएसम अम्मि एएस इअम्मि एअम्मि एएमिम् शरत् प्रावट शब्दयो अस्मिन् शास्त्रे पुः येव प्रयोगः दकारान्त: पुल्लिङग: शरत् शब्दः प्र. ए. सरओ। सरआ इत्यादि रामवत् । धकान्त: पुल्लिङ्गः अग्निमत् शब्दः प्र. ए. अग्गिमहो। प्र ब. अग्गिमहा इत्यादि रामवत् । चकारान्त पुल्लिङगो जलमुक् शन्द: प्र. ए. जलमुहो । प्र. ब जलमुआ इत्यादि रामवत् । एवं सुवाक प्रमतयः । तकारान्तः पुल्लिङगः मरुत शब्दा प्र. ए. मरू। मरओ, मरउ, मरओ, मरुणो, मरू, इत्यादि शम्भुवत् । पकारान्तः पुल्लिङगो गुप् शब्दः प्र. ए. गुवो। गुवा इत्यादि रामवन् । प्र.ब. प्र.ब.

·44 प्राकृतशब्दप्रद पिका प्र.ब शकारान्तः पुल्लिङ्गः सदृक् शन्दः प्र. ए. सरिसो। सरिमा इत्यादि रामवत् । एवं तादृगादयः। षकारान्तः पुल्लिङग रत्नमुट् शब्द: प्र. ए. रअणमुसो। रअणमुसा इत्यादि रामवत् । षकारान्तः पुल्लिङ्गः प्रावट शब्द: प्र. ए. पाउसो। पाउसा इत्यादि रामवत । षकारान्तः पुल्लिङगा षट् शब्दः । नित्यबहुवचनान्त: । प्र.ब. प्र. व. . . द्वि. ब. छे, छा तृ. ब. पं.ब. छेहिम् छेहि छेहि छासुन्तो छेसुन्तो छाहिन्तो छेहिन्तो छाहि छेहि छत्तो छाओ छाउ ब.ब. छण्हम चव्ह छेसुम् छेसु स.ब.

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 45 . सकारान्त पुल्लिङगः सुवर्चस् शब्दः प्र. ए. सुवच्चो। सुवच्चा इत्यादि रामवत् । एवं सुमना इत्यादयः । सकारान्तः पुल्लिङ्ग. अद. शब्द: प्र. ए अह प्र.ब. अमवो अमओ ममू अमउ अमुणो अमू अमूसुम अमम स. ए. अअम्मि स.ब. इअम्मि अमुम्मि शेषं शम्भुवत् । इति हरमपुल्लिगसाधारण शब्दा : . . अथ हलन्तस्त्रोलिङगसाधारणशब्दाः हकारान्तस्त्रीलिङग: उवानहच्छब्द उवाणा। प्र.ब उवाण आओ, उवाणआउ, इत्यादि रामवत् । वकारान्त: स्त्रीलिङगो दिव शब्द प्र. ए. दिया। प्र.ब. दिवाओ. दिवाउ. दिसा इत्यादि रमावत् ।

·46 प्राकृतशब्दप्रदीपिका रेफान्तः स्त्रीलिङगो गीर शब्दः गिरा। प्र. ब. गिराओ, गिर उ, गिरा इत्यादि . रमावत् । एवं पू, धू इत्यादयः । प्र. ए. चतुर शब्द: पुक्त मकारान्तः स्त्रीलिङ्गः किम् शब्दः । प्र.ब. कीओ कीउ की कोआ काओ काउ का द्वि. ए कम द्वि.ब. कीओ कीउ की कीरा काओ काउ का ष.ब. केसिम् . कास कीसे किस्सा की कीआ काणम् কাগ कीइ काम ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 47 काइ काए कास कीस की कीआ की कीए स. ए. . कीसुम कीसु कासम् कासु का काइ प्र. ए. काए काहिम शेषं रमावत् गीरीवत् च । मकारान्तः स्त्रीलिङग: इदम् शब्दः इमी इमीओ इमा इमीउ इमिश्रा इमी इमम् इमीआ इमीआ इमाओ इमाउ इमा इमिम् द्वि. ब. इमीओ इमम् इमीउ इणम् इमी इमीमा इमाओ इमाउ द्वि. ए.

·48 प्राकृतशब्दप्रदीपिका इमा जाओ णाउ णा . तृ. ब. इमीम इमीआ इमीइ इमीए इमाआ इमीहिम इमीहि इमेहि इमाहिम् इ माहि इमाहिं णाहिम् जाहि णाहिं आहि इमाइ इमाए णाम णाइ पाए पं. ब. इमीअ इमोआ इमीइ इमीए इमाअ इमाइ इमाए इमीहिन्तो इमित्तो इमीओ इमीर इमाहिन्तो इमत्तो इमीसुन्तो इमीहिन्तो इमित्तो इमीओ इमीउ इमासुन्तो इमाहिन्तो इमत्तो इमाओ इमाउ ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 49 इमाओ इमाउ प. ए. . से इमीअ इमीआ इमीइ इमीए इमाअ सिम् इमेसिम् इमीणम् इमीण इमाणम् इमाण इमाइ इमाए स. ए. स. ब. इमी इमीआ इमी इमीसुम् इमीसु इमासुम् इमीए इमाअ इमासु आसुम् आसु इमाइ इमाए इह नकारान्त: स्त्रीलिङगः सीमन् शब्द: प्र. ए. सीमा। प्र.ब. सीमआओ, सीमआउ, सीमआ इत्यादि रमावत् । नकारान्तः स्त्रीलिङ्गः गरिमन् शब्द: प्र. ए. गरिमा। गरिमाओ, गरिमाउ, गरिमा इत्यादि रमावत् । एब इमनिजन्ताना सर्वेषामपि स्त्रीत्वे रूपं नेयम् । ।

·50 प्राकृतशब्दप्रदीपिक. भकारान्त: स्त्रीलिङ्ग: कुप् शब्दः प्र. ए. ककुहा। प्र. ब. कहाओ, कहा उ, कहा इत्यादि रमावत् । धकारान्तः स्त्रीलिङगः क्षुच्छब्दः प्र. ए. छुहा । प्र. ब. छहाओ, छुहाउ, छुहा इत्यादि रमावत् । धकारान्तः स्त्रीलिङगः समिच्छब्दः प्र. ए. समिआ। प्र.ब. समिआओ, समिआउ. समिआ इत्यादि रमावत् । जकारान्तः स्त्रीलिङगः स्रक शब्द: प्र. ए. सआ। प्र. ब. सआओ, सआउ, सआ इत्यादि रमावत् । दकारान्तः स्त्रीलिङगः दृषच्छब्दः प्र, ए. दिसआ। प्र.ब. दिसआओ. दिसाउ, दिसआ इत्यादि रमावत् । यत्तच्छब्दयोस्तु स्त्रीलिङगः किं शब्दवत् रूपम् । दकारान्तः स्त्रीलिङगः एतत् शब्दः प्र.ब. एआआ इणमो एआउ इणन एआ एणा एईओ एई एईउ एईआ एई प्र. ए.

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 51 से ष.वि. . एआअ सिम् एएसिम् एईणम् एईण एअइ एआणम् एआण एआए एईअ एईआ एईइ एईए शेषं रमावत् गौरीवत् च । चकारान्तः स्त्रीलिङगो वाक्छब्दः ई प्र. ए. वाआ। प्र.ब. वाआओ, वागाउ, वाआ इत्यादि रमावन् । एवं रुक त्वक इत्यादयः । तकारान्तः स्त्रीलिङगो योषिच्छन्दः प्र. ए. जोसिआ। प्र. ब. जोसिआओ, जोसिआउ जोसिमा शेष रमावत् । एवं सरित् आदयः । तकारान्तः स्त्रीलिङमो विजुत् सन्दः प्र. ए. विज्जू. विज्जुला । प्र. ब. वज्जूओ, विज्जूउ, विज्जू, विज्जुलाओ, विज्जुलाउ, विज्जुला इत्यादि अनुवत् रमावत् च । पकारान्तः स्त्रीलिङग: अप् शब्दः नित्यबहुवचनान्त: प्र. ए. आओ, आउ. आआ इत्यादि रमावत् ।

·52 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . . शकारान्तस्त्रीलिङगो दिक् शब्दः प्र. ए. दिसा। दिसाओ, दिसाउ, दिसा इत्यादि रमावत् । शकारान्तस्त्रीलिङ्गो दृक शब्दः प्र. ए. दिआ। प्र.ब. दिआओ, दिआउ, दिआ इत्यादि रमावत् । . प्र. ए. षकारान्तस्त्रीलिङग: स्विट् शब्दः प्र. ए. चिआ। प्र.ब. चिआओ, चिाउ, चिआ इत्या रमावत् । षट् शब्दः पुल्लिङगवत् सकारान्तस्त्रीलिङगो आशीश्शब्दः आसीसा प्र.ब. मासीसाओ आसिआ आसीसाउ आसीसा आसिआओ आसिआउ आसिआ इत्यादि रूपयेऽपि रमावत् । अप्सरश्शब्दस्यापि-अच्छरसा, आच्छरआ इत्यादि रूप- द्ववेऽपि रमावत् रूपं नेयम् । सकारान्तः स्त्रीलिङ्गः अदश्शब्दः प्र. ए. अह. अमू । प्र. ब. अमूओ अमूउ, अमू शेषं तनुवत् । इति हलन्तस्त्रीलिङगसाधारणशब्दाः 0 ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 53 अथ हलन्तनपुंसकलिङगः स्वनडुल शब्दाः प्र. ए. अणडुहम् । प्र. ब. अणडुहाणि, अणडुहाइम्, अण- डुहाई। पुनस्तद्वत् । शेषं फलवत् । बकारान्तनपुसकलिङग: सुदिव शब्दः प्र. ए. सुदिअम् । प्र. ब. सुदिआणि, सुदिआइम्, सुदि- आई। पुनस्तद्वत् । शेषं फलवत् । रेफान्तनपुंसकलिगः सुगीर् शब्दः प्र. ए. सुगिरम् । प्र. ब. सुगिराणि, सुगिराइम्, सुगिराई पुनस्तद्वत् । शेषं फलवत् । एवं सुपुरादयः चतुर्शब्दः पुंलिङगवत् मकारान्तनपुंसकलिङगः इदम् शब्दः इदम् इमाणि इणम् इमाइम् इमो इमाइ प्र.ब. द्वि. ए. द्वि ए. इदम् इणम् इणमो णम् इगणि इमाइम् इमाई णानि णाइम् णाई शेषं पुंवत् । प्र. ए. मकारान्तनपुंसकलिङग: किम् शब्दा किन् । काणि काइम्, काई। पुनस्तद्वत् शेषं पुंवत् । .

·64 प्राकृतशब्दप्रदीपिका नकारान्तनपुंसकलिङग: दामन शब्दः प्र. ए. दामम् । प्र. ब. दामाणि दामाइम्, दामाई। पुनस्तद्वत् । शेषं फलवत् । जकारान्तनपुंसकलिङगः असृक शब्दः प्र. ए. असिम, मसि। प्र. व. असीणि, असीइ, असीई। इत्यादि दधिवत् । दकारान्तनपुंसकलिङ्गो यच्छब्दः प्र. ए. जम् । जाणि, जाइम्, जाई। द्वितीयाप्येवम् । शेष पुंवत् । प्र.ब. यद्वत् तच्छब्दः। . द्वि. ए. दकारान्तनपुंसकलिङ्गो एतच्छब्दः एस प्र.ब. एआणि इणमो एआइम् इणम् एआइ एमम् एअम् द्वि. ब. एआणि एआइम एमआइ एआई शेषं पुंवत् । বাবাজি: प्र. ए. सइम्। सई। प्र.ब. सईणि, सईइम्। सईई इत्यादि दधिवत् ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 55 प्र. ब. शकारान्तनपुंसकलिङगो यादृक् शब्दः प्र. ए. जारिसम् । प्र. ब. जारिसाणि, जारिसाइम्, जारिसाई इत्यादि फलवत् । एव तादृगादयः । षट् शब्द: पुंवत् । सकारान्तनपुंसकलिङग: शिरः शब्दः प्र. ए. सिरम् । सिराणि. सिराइम्, सिराई इत्यादि फलवत् । एवं वयस् सदस् इत्यादयः सकारान्तनपुंसकलिङगः धनुश्शब्दः प्र. ए. धणुहम्' धणु । प्र. ब. धणुहाणि, धणुहाइम्, घणु- हाई, धणूणि, धणूइम्, धणूई। इत्यादि फलवत्, मधुवत् च । सकारान्तनपुंसकलिङगः अदश्शब्दः अह अमूणि अमुमू अमूइम् अम अमुम् द्वि. ब. अमूणि अम अमूइम् अमूह प्र.ब. अमूई द्व. ए. शेषं पुंवत् । इति हलन्तनपुंसकलिङगसाधारणशब्दाः ·56 प्राकृतशब्दप्रदीपिका आठिओ-आदृतः -आम्रः किलित्तो-क्लुप्तः अथ केचन विशेषशब्दाः प्रदर्श्यन्ते पुल्लिङ्गविशेषा. अमरिसो-अमर्षः अरिहो- अर्हः एवं ह शब्दे अन्त्यहल: प्रागित्तमू ह्यम् । अट्ठारहो अष्टादश अल्लिट्टो=आश्लिस्ट: अम्बो उच्छू-इक्षुः एरिसोईदृशः उट्टो = उ'ट्रः एक्कराहो-एकादश कवट्टिओ-कथितः कवड्डो कपर्दः कसिणो कृत्स्नः खप्परो=कर्परः कउहो ककुदः कणवीरो-करवीरः काहलोकातरः खिललोकिलक: चिलाओ-किरात: किडी-किरिः केरिसो=कीदृशः कोप्परो=कूर्परः केढवो-कैटभः खल्लोढो खल्वाट: गभिणोगभितः गहवईगृहपतिः गउ गवयः गड्डो गर्तः चिहुरो= चकुरः छालो-छागः टगरो तगरः (ओषधिविशेषः) टसरोत्रसरः तेरहो त्रयोदश तित्तिरो=तित्तिरिः तोणीरो-तूणीरः टूबरो-तूबरः दड्ढो=दग्धः दिण्णो-दत्तः वारहोद्वादश दट्टज्जुगो-धृष्टद्युम्नः दसारो=दशाहः दुउणो-द्विगुणः दरिओ-दृप्तः ·प्राकृतशब्बप्रदीपिका 57 एवं द्विशब्दे इकारस्य उत्वमू ह्यम् । दोपलो दोहदः णमोक्कारो-नमस्कारः णिहसोनिकषः णुमन्तो = निमन्त्रः एवं नीत्यत्र इकारस्य उत्वमू ह्यम् । णिपिहो निस्पृहः पहो पन्थाः पण्णरहो पञ्चदश फलुसो परुषः फणसोपनस: फलिहो परिघः परामरिसो परामर्श: पण्णासो-पञ्चाशत् पल्लङ्का =पर्यङ्क. पवट्टो-प्रवृत्तः पहुत्तोप्रभूत: पलोविओ प्रदीपितः पलको प्लक्षः फालिहद्दो-पारिभद्रः फाडिओ=पाटितः पुण्णामो=पुन्नाग: पोरो=पूतरः (अधमः) भिप्पो-भीष्मः बडो बेरः वम्महो=मन्मथः मडिओ=मदितः मरहट्ठो=महाराष्ट्र मअगलो=मदकल: मू ओ=मूषिकः रस्सी रश्मिः विसंठुलो विसंस्थुल: विच्छड्ढो विच्छर्दः विअडढो-विदग्धः विहेडओ=विभीतक: बाउलो = वातूलः सणिच्छरो=शनैश्चरः समरो-शबरः सअढो=शकटः छाबो-शाबः सामओ-श्यामाक: छम्मुहो=षण्मुखः छप्पओ-षट्पदः सन्दट्टो सन्दष्ट: सम्मड्डोसम्मर्दः टट्ठो स्तब्धः तम्बो स्तम्बः समत्तो-समस्तः सक्कओ=संस्कृतः सक्कारो-संस्कार ·58 प्राकृतशब्दप्रदीपिका सत्तरहोप =पप्तदश फलिहोस्फटिकः सुरुग्घम् =सृघ्नम् =नगरम् सिन्धवो सैन्धवः हरिअन्दो हरिश्चन्द्रः हरिसोहर्षः छत्तिवण्णो सप्तवर्णः थुवओ=स्तावक: सूसासो सोछ्वासः हणुमन्तो-हनुमान हलिआलो हरिताल अथ स्त्रीलिङगविशेषा: अलसी=अतसी इट्टा=इष्टा कउहाककुप किरिआ-क्रिया चन्दिमा चन्द्रिका जीआज्या तम्बोली ताम्बूली णोमालिआ-नवमालिका फलिहा परिखा पिसाजी-पिशाची भिसिणी-बिसिनी भिउडीभृकुटि: मिरा=मेरा (सीमा) विअडढी वितदिः वीसा=विशतिः छमी शमी सिरी=श्री: छुहा=सुधा हिरी ह्री: अन्तावेई अन्तर्वेदिः कगेरू करेणुः किच्छी-कृत्ति: गलोईगलूची छड्डी चर्दिः तीसा=त्रिंशत् दाढा=दंष्ट्रा कोहलिआ-नवफलिका पण्णासा=पञ्चाशत् पारद्धी पापथिः (मृगया) भामिणौ भागिनी मट्टी=मृत्तिः उडढी वृद्धिः विहत्वी वितस्ति: वाणारसी-वाराणसी सलाहाश्लाघा सढा=सटा सुण्हा=सास्ना छुहा=क्षुत ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 59 अण्ठि =अस्थि आणालम् =आलानम् गेन्दुअम् =कन्दुक गारवम् =मौरवम् तम्बम्=ताम्रम् पट्टणम्पत्तनम् परोत्फरम्=परस्परम् पेऊसम्=पीयूषम् बम्हचेरम् = ब्रह्मचर्यम् मरगअम्मरकतम् मोल्ल-मूल्यम् राअघरम् =राजगृहम् वट्टम् -वृत्तम् सङ्कलम्-शृङखलम् सोण्डीरम् =शौण्डीर्यम् सोन्देरम् =सौन्दर्यम् छी अम्= तम् अथ नपुंसकविशेषाः अलल उरम् =अचलपुरम् कण्डुअणम्-कण्डूयणम् घरम्-गृहम् पच्चरम्चत्वरम् तूरम् =तूर्यम् पम्हम्=पक्ष्म पवट्टम्-प्रवृत्तम् पोहलम्=पूगफलम् बोरम् =बदरम् माहुलछगम् =मातुलडगम् रअणम् =रत्नम् रुण्णम् =रुदितम् मसुश्मश्रु सारङगम् =शाङगम् मसाणम् =श्मशानम् सोअमल्लम्सौकुमार्यम् . अथ अनेक प्रकृतिशब्दानां प्रथमंकवचनमात्र एवं रूपाणि प्रदश्यन्ते । अन्यत्सवं तत्तदन्तशब्दानामिव नेयम् । अजन्तपुल्लिङगाः अट्ठो अर्थ: अत्थो, अर्थः (धनम्) अद्दसणो, अदंसमो=अदर्शनः अङगारो, इङगालो अङगारः अप्पिओ. ओप्पिओ-अर्पतः अडो. वडो-अवट: अगणो, अग्गी-अग्निः अहिवण्णू, अहिमण्णू, अहिवज्जू, अहिमज्जू, अहिवजू, अहिमजू= अभिमन्युः ·60 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . . आअरिसो, आआसो आदर्श: आआरिओ, आइरिओ, आअरिओ- आचार्य: अमेलो, आवेलो=आपीड: आवज्जो, आओज्जो आगोद्यः आओ, आअओ=आगतः अत्तमाणो, अवत्तमाणो आवर्तमान: आढत्तो, आरद्धोआरब्धः अप्पज्जो, अत्तज्जो, अप्पण्णु अत्तण्णु=आत्मज्ञः उच्छुओऊसुओ=उत्सुकः उत्थारो, उच्छाहोउत्साहः उम्बरो, उ उम्बरो=उदुम्बरः उन्वीढो. उप्वूढो = उद्व्यूढ ओहलो, उऊहलो= उदूखल: उक्केरो, उक्करो=उत्करः उक्खओ, उक्खाओ=उत्खातः रिक्खो, रिच्छो-ऋक्ष: उऊ, रिऊ=ऋतुः उज्जू, रिज्ज= ऋजुः इसी, रिसी=ऋषिः रिसहो, उसहो=ऋषभ: एक्को, एक्कल्लो, एओ, एअल्लो, एगो, एगल्लो एकः कत्ता, कट्टा=कर्ता क इवहो, कइहो = कतिपयः करिगिज्जो, करणीओ-करणीयः कबन्धो, कय धा=कबन्ध. कण्णरो, कणिआरो, कण्णिआरो- कणिकार: कलओ, कलाओ=कलादः कलम्बो, कसम्बो=कदम्बः कहावणो, काहावणो कार्षापणः कम्हारो, कम्भारो=काश्मीरः कसिलो. कसणो, कण्हो= कृष्णः (वर्णवाची) कण्हो=कृष्णः केसुओ. किंसुओ=किंशुकः खुज्जो=कुब्जः (पुष्पम्) कुज्जो-कुब्ज: (पुरुषविशेषः) कुमरो, कुमारो=कुमारः कुप्पिसो, कुप्पासो कूर्यासः किसरो, केसरो-केसरः कुच्छ अअम्, कोच्छे अअम्, क उच्छेअअम्=कोक्षेयकम् खुडिओ, खण्डिओ-खण्डितः कारो, कडू कटुः ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 61 खसिओ, खइओ-खचित: गद्धहो, गड्डहो-गर्दभः गरुओ• गुरुओ=गुरुकः गुलो, गुडो-गुडः गऊ, गई, माईगौ: चन्द्रो, चन्दो= चन्द्रः एव द्र शब्दे रेफस्य विकल्पेन लोपः । चोद्दहो, चउद्दहो=चतुर्दशः चुडो, चण्ढोचण्ड: चोत्थो, चउत्थो, चोट्ठो, चट्टो चतुर्थः चोद्दारो, चउद्दारो चतुरिः चोव्वारो, चउव्वारो चतुर्वार: चोग्गुणो, चउग्गणो=चतुर्गुण: चक्काओ. चक्कवाओ चक्रवाक: चेत्तो, चइत्तो चैत्रः चमरो, चामरो-चामरः झडिलो, जडिलो जटिल: जण्णो, जिण्णो जीर्णः तविओ. तत्तो तप्त: तइज्जो, नइओ तृतीयः तम्बमओ, तम्बम इओ-ताम्रमयः चच्छो, छुच्छो तुच्छ: तिक्खो, तिण्होतीक्ष्ण: तोणो, तूणो-तूणः दक्को, दट्ठो. डक्को, डट्ठो = दष्ट: दाहिणो, दक्खिणो=दक्षणः दणुवहो, दणुअवहो=दनुजवधः डम्भो, दम्भो-दम्भ: दरो, डरोदर (भयम्) दब्भो. डब्भो=दर्भः दसणो, डसणो-दशन: दडढो, डड्ढो=दग्ध: दण्डो, डण्डो दण्ड. दरिसो. दासो-दर्शः दविरओ, दव्वीअरो-दवीकर: दोहाइओ. दुहाइओ=द्विधाकृतः दिट्ठो, दट्ठो दृष्टः दाहो, डाहो=दाहः दीहो. दीहरो, दिग्घो. दिग्घरो= दीघा दूहवो, दुहवो दुर्भगः बीओ, बिइओ. विईओ. बिइज्जो= द्वितीयः दुस्सहो. दुसहो, दूसहो दुस्सहः दूहिओ, दुहिओ. दुविखओ= दुक्खितः ·62 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . . - दिअरो, देपरोदेवरः देव्वज्जो, देवबण्णू, दइवज्जो, दइवण्णू दैवज्ञः डोहलो, दोहलो-दोहद: दिअहो, दिवसो दिवसः धम्मिल्लो, धम्मेल्लो धम्मिल्ल: धुणी, झणी ध्वनि: ण इग्गामो, णइगामो नदीग्राम: णत्तिओ, णत्तुओ=नप्तक: हाविओ. णाविओ. नाविओ= नापितः णिठ्ठलो. णिण्ठरो, निठुलो निष्ठुरो-निष्ठुरा णिसहो, गिस्सहो, णीसहो. निसहो, निस्सहो, नीसहो= निस्सहः णिवहो, निवहो निवहः णिसिअरो, निसिअरो, णिसाअरो, निसाअरो-निशाचरः ओझ्झरो, णिज्झरो = निर्झर: निड्डो, नीडो, नेड्डो, नेडो नीड णिवुत्तो. णिवत्तो निवृत्तः णमण्णो, णिसण्णो निषण्णः णिलम्बो, णिअम्बो-नितम्ब: णिसीढो, णिसीहो=निशोथ: णीवो. णीमो - नीप: पिक्को, पक्को-पक्वः पल्लट्टो, पल्लत्थोपर्यस्तः पेरन्तो, पज्जन्तो पर्यन्तः पंसू, पासू = पांसुः पारानओ, पारेवओ-पारावतः पमुक्को, पम्मुक्को-प्रमुक्तः पडिकूलो, पडिक्कलो, पडिऊलो- प्रतिकूलः पवहो, पवाहो = प्रवाहः पवट्ठो, पओट्ठो प्रकोष्ठः परिट्टिओ. पडिट्टिओ, पइट्टिओ= प्रतिष्ठितः पासुत्तो, पसुत्तोपसुप्तः पच्छूहो. पच्चूसो-प्रत्यूषः पवासू, पावासुप्रवासी पारो, पावारो-प्रावारः पिसाओ• पिसल्लो-पिशाचः पिहढो. पिढरोपिठरः (स्थाली) पीवलो, पीअलो, पीओपीतः पाहाणो, पासाणो-पाषाणः .

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 65 . पुरिमो, पुव्वो- पूर्वः पुव्वण्हो, पूवाहो-पूर्वाह्नः पारो, पाआरो-प्राकारः पाइक्को, पाइ-पदातिः बद्धप्फलोबद्धफलो बद्धकला बुन्दारओ, वन्दारओ=बृन्दारकः बिहप्फई, बुहप्पई, बहप्फई, भियप्फई भुयप्फई, मयप्फई, बिहस्सई, बुहस्सई, बहस्सई, भियस्सई, भयस्सई, भयस्सई, बिहप्पई, बुहप्पई, बहप्पई, भियप्पई, अयप्पई, भयप्पई= बृहस्पतिः बाहोबाष्पः (अश्रु) बप्फो = बाष्पः (ऊष्मा) बम्हणो. बाह्मणोब्राह्मणः भरहो, भरओभरतः मोरो. मऊरो-मयूरः मोहो. मऊहो-मयूखः मणहरो, मणोहरो=मनोहर. मन्तू, मण्णू=मन्युः मज्झण्णो, मज्झण्हो मध्याह्नः मिच्चू, मच्चू = मृत्युः भिअङगो, मुअङगो-मृदङगः मिअङ्को, मअङ्को-मृगाङ्कः मंसलो, मासलोमांसल: मंजारो, मज्जारो-मार्जारः मुसलो, मूसलो-मुसल: मुक्को, मुत्तोमुक्तः मुरुहो, मुक्खो-मूर्खः मेज्जो, मेओ=मेयः जहुट्ठिलो. जहिट्ठिलो-युधिष्ठिरः रग्गो, रत्तो रक्तः लुक्को. लुग्गो-रुग्णः रुद्रो. रुद्दो-रूद्रः हलओलहुओ=लघुक: णगूलो, लगूलो लामू: पोहलो. लोहलो लोहल: वढलो. वढरो वठरः (धृष्ट:) वणस्सई, वणप्फई बनस्पतिः वासओ, वरिसओ-वर्षजः वंको वङ्कोबक्र: विञ्चुओ. विछिओ=वृश्चिकः उसहो, वसहो-वृषभः विट्ठो बुट्ठो-वृष्टः बच्छो. रुक्खोवृक्षः वृड्ढो. युद्धो-वृद्धः विसडो विसमो-विषमः ·64 प्राकृतशब्दप्रदीपिका % 3D विमलो, विभलो विहलो विह्वलः वाउल्लो,वाउलो=व्याकुला वेडिसो, वेअसो वेतसः विहीणो, विहूणो-विहीनः वेसंपाअणो, वइसंपाअणो= वैशंपायनः सक्को, सत्तो-शक्तः सण्हो, लण्हो=श्लङ्गः सालाहणो, सालवाहणो= शातवाहनः सढिलो, सिढिलो-शिथिल सीभरो, सीहरो, सीअरो=शीकर. सुक्को, सुङगो शुल्कः सोक्खो, सोक्को शुष्कः सय्हो; सज्झो-सह्यः सजणो, सज्जणो-सज्जन: संघारो, संहारो-संहारः खंदो, कदो-स्कन्दः सारिच्छो, सरिच्छो सदृक्षः सव्वज्जो, सवण्णू सर्वज्ञः खंभो, तंबो-स्तम्भः थंभो, ठभो स्तम्भ. (सात्वि- कधाव:) थवो, तवो स्तवः सरो, ईसरो स्मरः सिविणो, सिमिणो-स्वप्नः खाणू खण्णू स्थाणु. (शङकुः) थाणू स्थाणुः (हर.) सिणिद्धो, सणिद्धो, णिद्धो-स्निग्ध: सूहवो, सुहओ=सुभग: सोमारो, सुउमारो=सुकुमारः सुण्णाणो, सुज्जाणो=सुज्ञान: सुण्हो, सोण्हो सण्हो=सूक्ष्मः थुल्लो. धूलो, थोरो-स्थूल. यूणो, थोणो-स्थूण सणेहो, हो=स्नेहः थूणो, थेणो स्तेनः खेडओ, स्फेटक:-क्ष्वेडकश्च हीरो, हरो-हरः दहो, द्रहो हृदः हालिओ हलिओ हालिकः हूणो, हीणो-हीनः छणोक्षणः (उत्सव:) खणोक्षण: (काल:) अथ अजन्तस्त्रीलिङगविशेषाः आहिमाई, अहिआई अभिजातिः लावू, अलावू-अलबूः ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 65 अज्जू-आर्या (श्वधू) अज्जा = आर्या (पूज्या) ओलि=आलि: (पङक्तः) उड्ढी, इड्ढी, उद्धी, इद्धी-ऋद्धिः आली=प्रालिः (सखी) करलो कदली (मृगविशेषः) कअली कदली (द्रुमः) कसा, कासा-कृशा कोहल्ली, कोहण्णी कूश्माण्डी गऊ• गई, गाईगौः गिट्ठी, गिण्ठी = गृष्टि: (धेनुः) चनिडा, चवेढा-चपेटा चन्दिमा, चन्द्रिमा चन्द्रिका छाहा, छाई छाआ=छाया जिब्मा, जीहाजीह्वा दूआ, दुहिमा=दुहिता दुग्गाई, दुग्गादेई -दुर्गादेवी धत्ती, धारी, धाई-धात्री दिही, धिईवृतिः णीमी, णीवोनीवी पासिद्ध, पसिद्धी प्रसिद्धिः पाडिसिद्धी, पडिसिद्धी= प्रतिसिद्धिः पाहुडौ, पहुड' =प्रभृतिः पुहई, पुढईपृथिवी पिच्छी-पृथ्वी (भूः) पहुई पृथ्वी (गुर्वी) बहिणी, भइणी=मगिनी भमआ, भमप्रा-भ्रः मणमिला, माणसिला-मनश्शिला मणमिणी, मागंसिणी- मनस्विनी रत्ती, राई रात्रिः रुप्पिणी, रुत्थिणी, रुम्मिणी- रुक्मिणी वेल्ली, वल्ली-वल्ली वसही, वसई वसति: विलआ, वणिआ-बनिता विअणा, वेअणा वेदना सड्ढा. सद्धा-श्रद्धा सिप्पी, सुत्ती, सोत्ती=शुक्तिः समिद्धी, सामिद्धी-समृद्धिः सुण्हा-सास्ना सिरी, इस्थी-स्त्री छिरा, सिरा-सिरा सुण्हा, सुसा-स्नुषा धूणा, थोणा = स्थूणा हरडई. हरबई हरीतकी हलद्दी, हलद्दा, हलद्री, हलद्रा= हरिद्रा छमा,क्षमा-क्षमा च खमा=सहनम् % 3D ·66 पाकृतशब्दप्रदीपिका % 3D अब अजन्तनपुंसकलिङगा: अड्ढम्, अद्धम् =अर्थम् अण्णण्णम्, अण्णोण्णम् = अन्योन्यम् आरण्णम्, रण्णम् =अरण्यम् अल्लम्, उल्लम्, ओल्लम्। अद्दम् उद्दम्, ओद्दम, अद्रम्, उद्रम् । ओद्रम् =आर्द्रम् अच्छअरम् अच्छरिअम्. अच्छरिज्जम् =आश्चर्यम् अङगुअम्, इअम्-इङगुदम् ओहम्, उऊहलम्=उदूखलम् उत्तरीअम्, उत्तरिज्जम् = उत्तरीयम् उद्धम्, उब्भम् =ऊर्ध्वम् उणम्। रिणम् = ऋणम् ओसढम्, ओसहम् =औषधम् कालासम् कालाअसम्=कालायसम् किसलम्, किसलअम् =किसलयम् कोहल्लम्. कोहलम, कोउहल्लम्, कोउहलम्, कुऊहल्लम्, कुडहलम् - कुतूहल चिन्थम्, चिण्हम्, इन्थम्। इण्हम् =चिह्नम् चेइअम्, चेइइ अम, चेइत्तम्, चेअम् = चैत्यम् (बौद्ध'लय:) जढरम्, जढलम् =जठरम् जीअम्, जीविअम् =जीवितम् तलटिम, तालविंटम्, तलवेंटम्, तालवेंटम् = तालवृन्तम् तिम्मम्, तिग्गम् तिग्मम् तूहम, तित्थम्=तीर्थम् दुअल्लम्, दुऊलम् =दुकूलम् दूहम्: दुक्खम्-दुखम् देउलम्, देवउलम् =देवकुलम् देरम्, दारम्, वारम्, वेरम्, दुआरम्, दुएरम, दुवेरम्, दुवारम-द्वारम् धीरम्, धिज्जम् = धैर्यम् - D ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 61 . ओमल्लम्, णिम्मल्लम्= निर्मालयम् णिउरम्, णेउरम्, णूउरम् =नूपरम् पत्तलम्. पत्तम्-पत्रम् पल्लाणम, पडाणम्=पर्याणम् पउमम्, पोम्मम् =पद्मम् पलिअम्, पलिलम् =पलितम् पावीढम्, पाअवीढम्=पादपीठम् पावडणम्, पाअवडणम्- पादपतनम् पाणिअम्, पाणीआम्=पानीयम् पिट्ठम्, पट्ठम्=पृष्ठम् पुढमम्, पढुमम्. पुढमम्, पढमम् = प्रथमम् पिण्डम्, पेण्डम् =पिण्डम् पीअम्, पीअलम् =पीतम् भाणम्, भाअणम् =भाजनम् भोणम्, भोअणम् = भोजनम् मसिणम्, मसणम्-मसृणम् महुअम्, महूअम् = पधूकम् मइलम्, मलिणम् =मलिनम् मासम्, मंसम् =मांसम् माउक्कम्, मउक्कम, माउअम्, म उअम्-मृदुकम् मा उक्कम्, मउक्कम्, माउत्त गम्, मउत्तणम, माउत्तम्, मउत्तम्। माइमा, मइमा-मृत्वम् मीसम्, मीसा लिअम् = मिश्रम् राउलम्, राअउलम् =राजकुलम् णिडालम्, णडालम् ललाटम् लोणम्, लवणम् = लवणम् जङगलम्, लङ्गलम् लागलम् वइरम्, वज्जम् वज्रम् विटम्, वेंटम् =वृन्तम् विजाणम्, विण्णाणम् विज्ञानम् वेरुलिअम्. वेरुज्जम् =वैडूर्यम् वारणम्, वारणम्व्याकरणम् सिङगम्, सङगम्-शृङ्गम् सामच्छम् सामत्थम् = सामर्थ्यम् सिन्दूरम्, सेन्दूरम् सिन्दूरम् सररुहम्। सरोरुहम् =सरोरुहम् सिण्णम्, सेण्णम्। सइण्णम् = सैन्यम् ठीणम्, थीणम्। थिण्णम् =स्त्यानम् हिअम्, हिमअम् हृदय म्

·68
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
हलन्तपुल्लिङगाः ।
आरहन्ती, अरिहन्ती, अरहन्ती,
अरुहमाणो, अरिहमाणो,
अरुहो, अरिहो, अरहो अर्हन अप्पा, अत्ता, आदान कारान्तवत्
अप्पो, भत्तो, अप्पाणो अत्ताणो=
आत्मा
तिरच्छी, तिरो तिर्यक्.
भवन्तो, भवो भवान् महन्तो, महो=महान्
मुण्डा, मुन्धा=नकारान्तवत् मुण्ढाणो, मुन्धाण =मूर्धा
सक्खिणो, सवखी साक्षी
हलन्तस्त्रीलिङ्गाः
आसीसा, असिआ-आशी: अच्छरसा, अच्छ रा-अप्सरा:
पडिवआ, पाडिबा प्रतिपत् विज्जुला, विज्जू विद्युत्
हलन्तनपुंसकलिङगाः
छ उमो छम्मो छद्म
जम्मणो, जम्मो जन्म
भप्पो, मस्सो-भस्म
.
एषामकारान्तवत् रूपम्
इति शब्दविशेषाः
0
-

·प्राकृनशब्दप्रदीपिका 69 . प्र. ब. दि. ए. दकारान्तो युष्मच्छब्दस्त्रिलिङ्गेऽपि समान: तुवम् तुम, तुमम्। मे, तुब्भेतुम्हे तुह, तम् । उयहे, तुम्भ, तम्हे. तुज्झ, तुम्ह, तुज्झ । तुमे, तुए, तुवम्, द्वि.ब वो, भे, तुय हे तुम्हे, तुम्, तुमम्, तुह, तम् । तुज्झे. उयहे. तुब्भ. तुम्ही तुज्झ, तुब्भे । भे, ते, दे दि, तृ. ए. भे, तुब्भेहि, तम्हे'हः तुमम्, तुमइ, तुमए, तुज्झेहि, उमहि. तुइ, तुए, तुमाई, उम्हेहि, उज्झहि तुमे । उयहेहि, तुव्हेहि । . तृ. ए . पं. ए. . तुब्भ, तुम्ही तुज्झ, पं. ब. तुहित्तो, तुयह तईहिन्तो, तइत्तो, तईओ, तईउ, तुवाहिन्तो, तुबत्तो. तुवाओ, तुवाउ, तुवाहि, तुबा• तुमा. हिन्तो, तुमत्तो, तुमाओ• तुमाउ, उम्हेहिन्तो, उम्हाहिन्तो, उम्हे- सुन्तो, उम्हासुन्तो. उम्हेहि, उम्हाहि, उम्हत्तो, उम्हाओ, उम्हाउ, उयहाहिन्तो. उयहेहिन्तो, उयहा. सुन्तो, उयहेसुन्तो, उयहाहि, उयहेहि. उयह तो. उयहाओ. उयहाउ, तुयहेहिन्तो, तुयहाहिन्तो, तुयहे. सुन्तो. तुयहासुन्तो, तुयहेहि, तुयहाहिः तुयहत्तो. तुयहाओ. तुमा, माहि. तुहाहिन्तो, तुहत्तो, तुहाओ, तुहाउ, तुहा. लुहाहि, तुम्माहिन्तो. तुब्मत्तो, तुब्भाओ. तुब्भाउ, तुबमा.

·70 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . तुमाहि. तुम्हा हिन्तो, तुम्हत्तो. तुम्हाओ, तुम्हाउ, तुम्हा, तुम्हाहि, तुज्झाहिन्तो. तुज्झत्तो, तुज्झाओ. तुज्झाउ, तुज्झा. तुज्झाहि । . - . तयहाउ, तुभाहिन्तो, तभहिन्तो, तब्भासुन्तो. तुब्भेसुन्तो, तुब्भाहि, तुम्भेहि, तुभत्तो, तभाओ, तुभाउ, तुम्हाहिन्तो, तुम्हे- हिन्तो. तुम्हा सुन्तो, तुम्हेसुन्तो, तुम्हाहि. तुम्हेहि, तुम्हत्तो, तुम्हाओ, तुम्हाउ, तुज्झाहितो, तुज्झे- हिन्तो. तुज्झासुन्तो. तुज्झेसुन्तो, तुज्झाहि, तुज्झेहि, तुज्झत्तो. तुज्झाओ, तुज्झाउ । तुम्हाणम्, तुम्हाण, तुज्झाणम्, तुज्झाण. तुब्भाणम्, तुन्भाण, तुमाणम्। तुमाण, तुवाणम्। तुवाण, तुहाणम् तुहाण, तब्भम्, तुम्हम्, तुज्झम्। तुम्भ, तुम्हा तुज्झ, वो, मे, तु । तुवेसुम्• तुवेसुः तुमेसुम्. तुमेस. तब्म. तुज्झा ष. ब. उन्भ, उम्हः उज्झ. उयह, तुयहा तइ. तुहम्, तुह, तुम्हा तुव, तुम, तुमे, तुमाइ, तुमो. दे, ते, दि, तु, तुए। स. ए. स.ब तुमए, तुइ, तुए. तुमाइ, तुमे, ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 71 तुमम्मि, . तुमम्मि, तुवत्थ, तुहेसुम्, तुहेसु, तुवस्सिम, तुम्मि, तुब्भेसुम्, तुन्भेसु. तुमत्थ, तुमस्सिम्, तुम्हेसुम्• तुम्हेसु, तुहत्था तुज्झेसुम्, तुज्झेसु. तुहस्सिम, तुहम्मि तूसुम्, तूसु। तुब्भत्थ, तुब्भस्सिम्. तुब्भम्मि, तुम्हत्थ, तुम्हस्सिम्, तुम्हम्मि. तुज्झत्थ, तुज्झस्सिम्, तुज्झम्मि, तुवहिम्, तुमहिम्, तुहहिम. तुमहिम्, तुम्हहिम्। तुज्झहिम् । दकारान्तः पुल्लिङगः अस्मच्छब्दः लिगत्रयेऽपि समान: अम्हि हम्। मो, भे, वअम्. अहअम्, अहम्, अम्हे, अम्हो, अम्ह । महम्मि, अम्मि । मम, णे, णम्, म्मि, द्वि. ब. अम्हे, अम्हो, अम्ह । मिमम्, ममम्। . - प्र. ए. . . द्वि. ए. अम्मि, अहम्। . त. ए. त. ब. मम्हा अम्ह। मि, मह, मिमाइ, मए, मे, ममम्, ण, मआइ, ममए। णे. अम्हेहिम्, अम्हेहि, अम्हेहि अम्हाहिम्, अम्हाहि अम्हार्हि, बम्हे. अम्ह।

·72 प्राकृतशब्दप्रदीपिका पं. ए. प. ब मईहिन्तो, मइत्तो, मईओ, मईउ, ममाहिन्तो, ममत्तो, ममाओ, ममाउ, ममा, ममाहि, महाहिन्तो, महत्तो. महाओ, महाउ, महा. महाहिः मज्झाहिन्तो, मज्झत्तो, मज्झाओ, अम्हाहिन्तो, अम्हे हिन्तो, अम्हासुन्तो. अम्हेसुन्तो. अम्हाहि, अम्हेहि अम्हत्तो, अम्हाओ. अम्हाउ, ममाहिन्तो, ममेहिन्तो, ममा- सुन्तो, ममेसुन्तो. ममाहि, ममेहिः ममत्तो, ममाओ, मज्झाउ, मज्झा, मज्झाहि। ममाउ । ष. ए. . अम्हम्, मज्झम्, मज्झ, मइ, महा महम्, अम्ह. मम । मे, स. ए. अम्हे, अम्हो, अम्हाणम्, अम्हाण, ममाणम्, ममाण, महाणम्, महाण, मज्झाणम्, मज्झाण, मज्झ. अम्ह, अम्हम्, णे, णो। अम्हेसुम्, अम्हेसु, अम्हासुम्, अम्हासु. अम्हसुम्, अम्हसु. ममेसुम्, ममेसु. ममासुम्, ममासु. ममसुम्, ममसु. मज्झेसुम्, मज्झेसु, मज्झासुम्, मज्झासु, मि, मइ, मिमाइ. स. ब. मए, मे, अम्हत्थ. अम्हस्तिम्, अम्हम्मि, अम्हहिम्, ममत्थ, ममस्सिम्, ममम्मि, ममहिम्, मज्झत्थ. . . मज्झवस्सम्, मज्झम्मि. मज्झहिम्, महत्था ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 73 - महस्सिम, महम्मि, मज्झसुम्, मज्झसु. महहिम्, अम्हे, ममे, महेसुम्, महेसु. मझे, महे, चिन्त्यमेतत् महासुम्, महासु. महसुम्, महसु । -: इति शब्दरूपप्रकरणम् :- अथ अव्ययानि उपयुक्तानि कानिचित्प्रदर्श्यन्ते । वले, णइ, चेअ. चिअ, च्चिमा व्व एवार्षे किम्, किणो=किम् मिव, पिव. विव, वि, व्व, व, इव इवार्थे किर, इर. हिर, किल=किलार्थे अम्हो, अब्भो, हू=आश्चर्ये णवर, णवरि, णवरिअ केवलम् अनन्तर च मणअम्, मणिअम्, मणम् =मनाक् चच्छे, पप्पे, दे हे अण, णाइम्, ण नगर्थे हु, भंदि, वणे, खु, वले निश्चये मणे =किस्वित् सणिअम्=शनैः अलाहि, हुंचच्छे अलम् . माइमार्थे ओ, अव-अव, अप उ, ओ, उव-उप ओ, उअउत पाडिएक्कम। पाडिक्कम्, पच्चेअम् =प्रत्येकम् अप्पणा, सअम्=स्वयम् कइआ, काहे, काला, कआ कदा तइआ. ताहे. ताला, तआ तदा

·74
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
जइआ, जाहे, जाला, जआ = यदा
जा. जाब-यावत्
ता, ताव-तावत्
कहि, कस्थ, कह-कुत्र
दिट्ठिा-दिष्ट्या
पुणो, पुणाइ, पुण=पुनः
णउ, णाइ, णउणा, णउण, णउणो नपुनः
कओ, कदो, कत्तो, कुओ, कुदो=कुतः इत्यादि ।
इत्यव्ययप्रकरण
अथ तद्धितान्ताः केचित्प्रयन्ते ।
सिरिमन्तो श्रीमान्
धणमणोधनवान्
भत्तिवन्तो भक्तिमान्
हणुमा = हनुमान्
दआलू दयावान्
सद्धालो श्रद्धावान्
गविरो-गर्ववान्
छाइल्लो छायावान्
दप्पुल्लो-दर्पवान्
माणइन्तो-मानबान्
इत्यायूह्यम्
तेत्तिअम्. तित्तिअम्, तित्तिलम्, तेदहम्, ता, ताव-तावत्
एत्तिअम्, इत्तिमम्, इत्तिलम्। एदहम् एतावत्
केत्तिअम्, कित्तिलम् केद्दहम् =कियत्
एत्तिअम्, इत्तिलम्, एद्दहम्-इयत्
जेत्तिअम् जित्तिमम्, जित्तिलम्, जेद्दहम्, जा, जाव-यावत्

·प्राकृतशब्बप्रदीपिका
75
वहिओ-पथिकः (पान्यः)
सव्वडिगओ-सर्वागीणः
अप्पणआम्-आत्मीयम्
जहि. जत्थ, जह-यत्र
एवं लन्ताः
अम्हक्केरो, अम्हकेरो-अस्मदीयः
पारिक्कम्, पारिकाम् पारक्कम्, परक्कम्, पारकेरम्,
परकेरम्परकीयम्, अयमेव विशेष:
राइक्कम्, रामक्कम्, राअकेरम् राजकीयम्
सामान्येन तुम्हकेर युष्मदीयमित्यादि ।
तुम्हेच्चेअम् -यौष्माकम्
अम्हच्चेअम् अस्माकम्
चन्दवचन्द्रवत् इत्यादि
पीणिमा, पीणत्तणम्-पीनत्वम् इत्यादि
सम्वदो, सव्वत्तो सव्वओ-सर्वतः इत्यादि
एक्कमि, एक्कसिअ, एक्कइअ, एक्कआएकदा इत्यादि
सअहुत्तो = शतकृत्वः इत्यादि
पुरिल्लम् =धुरोभवम्
अप्पुल्लम्-आत्मभवम् इत्यादि
लज्जिरो लज्जाशील: इत्यादि
इति तद्धितान्ताः
अथ कृदन्तविशेषाः
हसिमम्-हसितम्
पडिअम् = प्रतिष्ठितम्
जाअम्जातम्
लूअम्लुन्नम्
भूअम् भूवम् इत्यादि।

·76 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . कारिअम्, काराविअम्=कारितम् हासिअम्, हासाविआम्हासितम् इत्यादि होमाणो, होन्तो-भवन् हसमाणो, हसन्तो. हसेमाणो, हसेन्तो हसन इत्यादि विराअमाणो, विराअन्तो. विराएमाणो, विराएन्तो= विराजमानः हसई, हसेई. हसमाणी, हसेमाणी, हसन्ती, हसेन्ती. हसमाणा. हसेमाणा, हसन्ता, हसेन्ता = हसन्ती भजई, भजेई, भजमाणी, भजेमाणी, भजन्ती, भजेन्ती, भजमाणा, भजेमाणा, भजन्ता, भजेन्ता भजमाना दठ्ठम्, दआण, टळूण, टआणम्। दळूणम् =दृष्ट्वा घेत्तम्, घेत्तुआण, घेत्तुआणम्, घतूण, घेत्तूणम् गृहीत्वा वोत्तुम्, वोत्तआण, वोत्तुआणम्, वोत्तूण, वोत्तूणम्-उक्त्वा मोत्तुस्, मोत्तुआण, मोत्तुआणम्, मोत्तूणम्, मोत्तूण-मुक्त्वा रोत्तुम् रोत्तुआण, रोत्तुआणम्, रोतूण, रोत्तूणम् =रुदित्वा सोत्तम्, सोत्तुआण, सोत्तुआणम् सोत्तूण, सोत्तूणम्, सुणिउम्, सुणेउम्। सुणिऊण, सुणिऊणम्, सुणेऊण, सुणेऊणम्, सुणिउआण, सुणिउ. आणम्। सुणे उआण, सुउआणम् श्रुत्वा भोत्तम्, भोत्तुमाण, भोत्तुआगम्, भोत्तूण, भोत्तूणम् = भुक्त्वा काउम्, काउआणम्, काउमाण, काऊणम्। , काऊण-कृत्वा हसेहम्, हसिअम् हसेअ, हसिअ. हसेऊण, हसेऊणम्, हसिऊण, हसिऊणम्, हसिउआण, हसिउआणम् हसे उआण हसेउआणम् = हसित्वा इत्यादि दठ्ठम् द्रष्टुम् घेत्तुम् =गृहीतुम् वोत्तुम् = वक्तुम् .

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
77
मोत्तुम् =मोक्तुम्
रोत्तुम् =रोदितुम्
सोत्तम् -श्रोतुम
भोत्तुम् =भोक्तुम्
काउम्=कर्तुम्
हसे उम्, हसि उम्=हसितुम्
दट्ठव्वम् द्रष्टव्यम्
घेत्तव्वम् = गृहीतव्यम्
वोत्तव्यम् = वक्तव्यम्
मोत्तव्यम् =मोक्तव्यम्
रोत्तव्वम् =रोदितव्यम्
सोत्तबम् =श्रोतव्यम्
भोत्तव्बम भोक्तव्यम्
काअव्वम् = कर्तव्यम्
हसे अव्वम्, हसिअव्वम् हसितव्यम् इत्यादि
करणीओ, करणिज्जो = करणीयः इत्यादि ।
इति कृतन्दविशेषाः
इति प्राकृतभाषाया सुबन्तविभागः
0
-

·78
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
अथ प्राकृततिङन्तसामान्यप्रक्रिया
सू. लटस्तिप्ताविजेच् ।
लटः प्रथमपुरुषकवचनयोस्तिप्तयोः प्रत्येक इच्, एच् इति
अत्र लड्ग्रहणं लकारमात्रोपलक्षकम् । तेन
लस्येत्यर्थः । होइ। भवति ।
भवतः ।
सू. त्वनतः ।
अकारान्तवजितादजन्ताद्धातोरगागमो बा भवति । होअइ ।
भवति ।
सू. अतएवैसे।
प्रथमपुरुषस्यैकत्वे विहितो य एच् । मध्यमपुरुषस्यैकत्वे
वक्ष्यमाणो यस्सेतावकारान्तादेव भवतः नान्यस्मात् ।
होअए। अत एवेति किम् । होइ ।
सू. लड्लढोश्च जर्जारौ।
लड्लटोश्चकाराद्विध्यादिषु च सर्वत्र विहितस्य प्रत्ययस्य
स्थाने जर्जारो वा भवतः । रित्त्वात् द्वित्वम् । होज्ज,
होज्जा। सर्वलकारेषु जर्जाराविति केचित् ।
सू मध्येचाजन्तात् ।
अजन्तात् धातोः प्रकृतिप्रत्ययोः मध्ये च जर्जारौ वा भवतः ।
लड्लटो: विध्यादिषु च । होज्जह । होज्जाइ इत्यादि ।
सू. झिझौन्तिन्ते इरे।
लटः प्रथमपुरुषस्य बहुत्वे विहितयोः झिझयोः प्रत्येक न्ति,
न्ते. इरे इति त्रय आदेशा भवन्ति ।
होन्ति । होन्ते । होइरे । भवन्ति ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
79
तु
सू. सिप्थास्सेसि।
लटः मध्यमपुरुषकवचनयोः सिप् थास् इत्येतयोः प्रत्येक से,
सि, इत्येतौ भवतः । होअसि । होअसेइ । इत्यादि ।
सू. पध्वमित्थाहची।
लट: मध्यमपुरुषबहुवचनयोः थ ध्वम् इत्येतयोः प्रत्येक
इत्था, हच् इत्यादेशौ भवतः । होइत्या । होह इत्यादि ।
सू. मिमिबिटो।
उत्तमपुरुषकव वनयोः मिप्. इट् इत्येतयोः प्रत्येकं मि इत्या-
देशो भवति । होमि ।
सू. तुमौ ।
अदन्ताद्धातोरुत्तमपुरुषकवचनादेशे मौ परे आत्वं तु
भवति । होआमि । होअमि ।
सू. वालड्लोट्छतृषु ।
एषु परेषु अत एत्वं वा स्यात् । होएमि । होएइ । इत्यादि।
सू. मोमममस्महि ।
उत्तमपुरुषबहुवचनयोः मस् महिङ इत्येतयोः मो म म इति
त्रय आदेशाः प्रत्येकं भवन्ति । होमो । होम । होम
इत्यादि ।
सू. मोममुष्विच्च ।
अकारान्ताद्धातोः मो, म, म इत्तेषु परेषु मत इत्वमात्वं
च वा स्यात् । होइमो । होपामो । पक्षे । होअमो इत्यादि ।
सू. ज्जाज्जे।
ज्जा, ज्ज इत्येतयोः परयो: अत एत्वं वा स्यात् । हेवेजा।

·80
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
हवेज्ज । अ इत्येव होज्जा ।
सू. भूतार्थस्यसिहिअहि ।
भूतार्थे विहितो यो लुकादिप्रत्ययः तस्य स्थाने प्रत्येकं सि,
हि. अहि, इति त्रय आदेशा भवन्ति । स्वरान्तादेवायं
विधिः । होसि । होहिअ । होहि . तिप्तयोरेवस्यादयः ।
सू. हलईअ।
हलन्तात् परयोः भूतार्थकयोः तिप्तयोः ईअ इत्यादेशो
भवति । हवी । सर्वत्र बभूव । अभवत् अभूद्वा ।
सू. भविष्यति हिरादिः ।
भविष्यदर्थे विहितप्रत्यये परे तस्यैव हिरित्यादि: प्रयो.
क्तव्यः । होहिइ। इत्यादि । भविष्यति । भविता वा।
मू. हार्सामिमोमुमे वा।
भविष्यदर्थे विहितेष मि, मो, मु, म इत्येतेषु परेषु हा
सा इति वा प्रयोक्तव्यो । पक्षे हिरपि । होहामि । होस्सामि
इत्यादि । पक्षे होहिमि ।
सू. संम् ।
धातोः परतः भविष्यति काले मे स्थाने संवा भवति।
होहिस्सम् । पक्षे होहिमि ।
.
सू. हिस्साहिद्धाममोमस्य ।
भविष्यति काले मु, मो, म एषां स्थाने हिस्सा, हिद्धा इति
वा प्रयोक्तव्यो। होहिस्सा। होहिद्धा । पक्षे होहिम
इत्यादि ।
सू. एच्च क्त्वा तुंतव्य भविष्यति ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
81
क्त्वा, तुं तव्येषु भविष्यत्कालविहिते च प्रत्यये परतः अत
एत्वमित्वं च भवति । हवेहिमि । हविहिभि इत्यादि ।
सू. एकस्मिन् प्रथमादेविध्यादिषु दुसुम् ।
लिङलोटोः प्रथममध्यमोत्तमपुरुषकवचनानां स्थाने क्रमात
दु सु मु इति भवन्ति । होदु । होसु । होम इत्यादि ।
मू. बहीन्तुहमो।
लिङलोटो. प्रथममध्यमोत्तमपुरुषबहुवचनानां स्थाने न्त, हा
मो इति क्रमाद्भवन्ति । होन्तु । होह । होमो इत्यादि ।
मू. सोस्तुहि ।
विध्यादिषु सोर्मध्यमपुरुषकवचनस्य स्थाने हि इत्यादेशो वा
भवति । होहि । होसु इत्यादि ।
सू त्विज्जाल्लिङः ।
लिङो जर्जाभ्यां परः इकारो वा प्रयोक्तव्यः । होज्जइ ।
होज्जाइ इत्यादि।
मू लुगिज्जहीज्जस्विज्जेतः ।
अदन्ताद्धातोलिको मध्यमपुरुषेकवचनस्य स्थाने लुक ।
इज्जहि । इज्जसु । इज्जेइ इति चत्वारः आदेशा: वा
भवन्ति । हव । हविज्जिहि । हविज्जसु । हविज्जे । पक्षे
हविसु इत्यादि।
सू. माणन्तोल्चलकः ।
लङः माणन्त इत्यादेशो सर्वत्र भवत: लित्वान्नित्यम् ।
चकाराज्जर्जारौ च । होमाण । होन्त । होज्ज । होज्जा
इत्यादि।

·82
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
सू. योरेछ ।
धातोरिवर्णों वर्णयोरेदेतो यथासङख्यं भवतः। जेइ ।
जयति । सोऊण । श्रुत्वा इत्यादि ।
सू. उवर्णस्वावः।
घातोरन्त्यस्य उवर्णस्य "अव"इत्यादेशो भवति । बवइ ।
ब्रूते ।
सू. रुषगेऽचोदिः ।
रुषादिष्वादेरचो दीर्घो भवति । रुष-रूसइ । शुष सूसइ ।
तुष-तूसइ । पुष पूसइ । शिष-सीसइ इत्याद ।
सूः णोहश्चचिलिश्रुपूधूस्तुहुलूभ्यः ।
एभ्यः परो ण इत्यागमः स्यात् । तत्सन्नियोगेन दीर्घस्य
हस्वः । डिणइ । जयतीत्यादि
सू. अरउः।
धातो: ऋवर्णस्य अर इत्यादेशो भवति । मरइ । म्रियते
इत्यादि ।
सू. छर्गमिष्यमासाम् ।
गम्, इ, यम्, आस् एषामन्त्यस्य छकारः भवति । रित्वात्
द्वित्वम् । गच्छइ । मच्छति इत्यादि ।
सू.
छिदिभिदोन्थः ।
अनयोरन्त्यस्य न्थ इत्यादेशः स्यात् । छिन्थइ । त्ति ।
भिन्या । भेत्ति इत्यादि ।
सू. स्थोन्थम्मी।
अन्त्यस्येत्यनुवर्तते । रुन्थइ । रुम्भइ । रुन्धते ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
83
सू. आभूतभविष्यति च कृञः।
भूतार्थे भविष्यदर्थे च प्रत्यये परे कृञः अन्त्यस्य आत्वं
स्यात् । कासि इत्यादि । चकार । काहिइ । करिष्य
तीत्यादि।
सू. नमोद्विजरुदां वः ।
जुज्झइ ।
एषामन्त्यस्य वः स्यात् । पवहनमति । उविवइ-उद्विजते ।
रुवइ-रोदिति ।
सू. चर्तृतिमदिव्रजाम् ।
अन्त्यस्येति वर्तते । णच्चइ नृत्यति इत्यादि ।
सूः युधबुधगृधकृध सिधमुहां च झझः ।
एषां रुधेश्चान्त्यस्य
द्विरुक्तझकार: स्यात्
युध्यतीत्यादि ।
सू. जस्विदाम्।
स्विदादीनां अन्त्यस्य जर्भवति । स्विद् । सिञ्चाइ । सम्पद् ।
सम्पज्जइ । खिद । खिज्जइ इत्यादि ।
सू. ढः क्वथिपर्धाम् ।
अन्त्यस्य ढः स्यात् । वृधेर्वर्धतेश्चाविशेषेण ग्रहणम् ।
कड्ढइ । क्वथते । वड्ढइ । वर्धते ।
सू. वेष्टेः।
अन्त्यस्य ढः स्यात् । वेढइ । वेष्टते ।
सू. खादधाविलुक् ।
अनयोरन्त्यस्य लुग्भवति । खाइ-खादति । भाइ धावति
इत्यादि।

·84 प्राकृतशब्दप्रदीपिका सू. रस्सृजि। सृजधातोरन्त्य(स्य) रत्वं भवति । सरइ । सृजति । सू. डस्सीदपतो। अनयोरन्त्यस्य डत्वं भवति । सडइ-सीदति । पडइ-पतति । सू. शकगे। शकादिष्वन्त्यस्य द्वित्वं भवति । शक्नोति सक्कइ । अट्टइ- अटति इत्यादि । सू. अरिव॒षाम् । वृषादीनां ऋकारस्य अरिरित्यादेशः स्यात् । वरिसइ । वर्षतीत्यादि। सू. स्वपि। आदेरत उदोतो वा भवतः। सुबइ। सोवइ। एवं कर्तरि सर्वेषां धातूनां तदादेशेषु च रूपाणि कल्पनीयानि । भावकर्मणो स्तु । सू. ईअइज्जीयकः । यक: ई इज्ज इत्यादेशो भवतः। होई अह । होइज्जा। भूयते । अणुहोईअइ। अणुहोइज्जइ । अनुभूयते इत्यादि । अगागमादयः मादेशाः पूर्ववत्कल्पनीयाः । सू. भावकमणि तु यग्लक् । भावे कर्मणि व चिज्यादिभ्यो धातुम्मः परो वकारागमो रित्स्यात् । तत्सन्नियोगेन यको लुक् । चिच। जिन इत्यादि।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
85
सू.
मर्चेः
:।
भावे कर्मणि च चिनोतेर्मागमो रिस्पाता। तत्सन्नियोगेन
यग्लुक्च । चिम्मइ । चीयते ।
सू. अन्त्यस्य हनखनोः ।
मकारो रिहा स्यात्, तत्सन्नियोगेन यग्लक्च । हम्मइ ।
हन्यते । खम्मद । खन्यते ।
सू. दुहलिहनहरुहाम्भरतउच्च ।
एषामन्त्यस्य नकारो रिद्वा स्वात् । तत्सन्नियोगेन यग्लुक्च ।
वहेरत उकारश्च । दुभइ । लिभा । बुब्भ इ । रुकभइ ।
सू, दहेर्झर् ।
अन्त्यस्येत्यनुवर्तते । झकारो रिद्वा स्यात् । तत्सन्नियोगेन
यग्लुक्च । डसइ । डहिज्जइ । दह्यते ।
सू. बन्थोन्थः ।
झकारो वा स्याचग्लपच । बज्झइ । बन्धिज्जइ । बध्यते ।
सू. रुध उपसमनोः ।
एषः परस्य रुधेः अन्त्यस्य भावकर्मणि झर्वा स्याद्यग्लुक्च ।
उवरुज्झइ इत्यादि।
सू. द्वेगमिगे।
गमादिषु अन्त्यस्य द्वित्वं, यग्लुक्च । गम्मइ । हस्सइ
इत्यादि।
सू. ईरहकृत खाम् ।
एषामन्त्यस्य ईर इत्यादेशः स्यादा। तत्सन्नियोगेन यग्लान ।

·86 प्राकृतशब्दप्रदीपिका हीरइ। कीरइ । तीरइ। जीरइ इत्यादि भावकर्मणो रूपाणि कल्पनीयानि । अथ णिचिरूपनिर्णयः प्रदर्श्यते । सू. णिजदेदावावे। णिचः । अत् । एत् । आव । आवे इति चत्वार आदेशा: भवन्ति । इजादयः । पूर्ववत् । होअइ । होएइ । होआवइ । होआवेइ । भावयति । सू. शुष्बादेरविद्वा। शुष्यादेणिचः अविर्वा स्यात् । सू. अदेलुक्याक्खोरतः । णिजादेशेष अदेल्लुक्षुपत आदेरत आद्भवति । हाबइ । हावेइ। भावयति इत्यादि । केचित् आवे, आव इत्येत- मोरपि आत्वमाहुः । हावावइ । हावावेइ इत्यादि । एवं णिचि सर्वेषा धातूनां तदादेशानां च कर्तरि रूपाणि सर्व- लकारेषु कल्पनीयानि । णिचि भावकर्मणि तु । सू. लुगाविल्भावकर्मक्ते । भावकर्मप्रत्यये क्त प्रत्यये च परे गिचो लुक, आवि इत्यादेशो भवतः । लित्वान्नित्यम् होईअइहो आवी अइ । भाव्यते इत्यादि रूपाणि कल्पनीयानि । मू. लक्क्यङोर्यस्य । क्यच: क्यषश्च सम्बन्धिनो यकारस्य क्वचिल्लग्भवति । गुरूइ । गुरूमइ । गुरूयते इत्या ह्यानि । इति प्राकृतभाषायां तिङन्तसामान्यप्रक्रिया। 0

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
87
अथ शौरसेनीसामान्यप्रक्रिया
मू, दस्तस्य शौरसेन्यामखावचोस्तोः ।
शौरसेन्यां भाषायां अचः परस्य असंयुक्तस्यानादौ वर्त -
मानस्य तकारस्य दकार: स्यात् । पिदा-पिता इत्यादि ।
मू. अथः क्वचित् ।
शौरसेन्यां संयोगे अथो वर्तमानस्य तस्य द: क्वचित् ।
णिच्छिन्दो-निश्चिन्तः इत्यादि ।
सू. ोय्यः ।
यस्य वा य्यो भवति । अय्यो, अज्जो -आर्यः इत्यादि ।
।
मू. थोधः ।
थस्य धो वा स्यात् । कधा, कहा कथा इत्यादि ।
सू इहहयोर्हस्य ।
इ हशब्दे हकारस्य थध्वमिद्धाहचावितिविहित हकारस्य च
धकारो वा स्यात् ।
सू. अन्त्यादिदेति मोणः ।
शौरसेन्यामन्त्यमकाराण्णागमो भवति । इदेतोः परयो।
जुतंणिमम्-युक्तमिदम्। एवम् णेदम् । एवमेतत् ।
सू. शेषं प्राकृतवत् ।
स्पष्टम् ।
इति शौरसेनीसामान्यप्रक्रिया
0
--

·88 पाकृतशब्दप्रदीपिका अथ शौरसेनीशब्दा! पं.ए. रामादु, रामादो पं. ब. रामाहिन्तो, रामे- हिन्तो, रामासुन्तो. रामेसुन्तो, रामत्तो. रामादो, रामादु. रामाहि, रामहि । शेषं प्राकृतवत् : एवमदन्ताः कृष्णादयः । पूर्वशब्दस्य पुरव इत्यादेशः, रूपाणि तु प्राकृतवत् । अजन्तनपुंसकलिङगेषु पञ्चम्यां रामवत् । अन्यत्सवं प्राकृतवदेव । इत्यजन्तविशेषाः अथ हलन्तविशेषाः नकारान्तः पुल्लिङगः करिन् शब्द: प्र. ए. प्र.ब. दे करिआ दे करी दे करि दे करिओ दे करीउ दे करिणो दे करी शेषं प्राकृतवत् । एवमिनन्ताः । दे अप्पम् इत्यकैक अनन्तेषु सर्वत्र दे राअम् । दे सुकम्मन् । रूपमधिकम् । अन्यत्सवं प्राकृतवत् । सकारान्तः पुल्लिबगो भवच्छब्दः भवम् भवा शेषं प्राकृतवत् । एवं कृपावान् मघवान् इत्यादयः । इति हलन्तविशेषाः

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
89
अथ अव्ययानि
दाव, ताव. दा. ता-तावत्
इह. इध%=इह
दाणिम् = इदानीम्
ता-तस्मात्
रमिम, रमिदूण=रन्तवा इत्यादि ।
कदुअ, करिअ. करिदूण=कृत्वा
गमिअ. गमिदूण, गदुअगत्वा
णम्ननु
अम्हहे सन्तोषे
हीही वैदूषकहर्षे
हीमाणहे आश्चर्य कष्टे च ।
एव्व-एव
चेट्याबाने हंजे
इत्यव्ययविशेषाः।
इति शौरसेन्यां सुबन्तभागः
बच शौरसेन्यां तिङन्तप्रक्रिया
सू. भबो मः।
भवतेरादेशस्क हस्थ भो वा स्यात् ।
सू. इजेचोर्दट् ।
लटस्तिप्तादेशयोरिजेचोर्दकारागमो भवति । टित्वादा-
बावयवः । भोदि । भवदि । भुवदे । भवति इत्यादि ।

·90
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
सू. भविष्यतिस्सि।
भविष्यदर्थे विहितस्य हे स्थाने स्सि भवति । भोस्सिदि ।
भविष्यतीत्यादि-सर्वलकारेषु रूपाणि कल्पनीयानि ।
अगागमादयश्च । पूर्ववत् ।
इति शौरसेनी तिङन्तप्रक्रिया
0
-
--
अथ मगधीसामान्यप्रक्रिया
सू. स्रोः श्लो।
मागध्यां सकाररेफयोर्यथासहख्यं शकारलकारौ स्तः ।
सू. च्छोऽनादौश्चः ।
अनादौ वर्तमानस्य लाक्षणिकस्यालाक्षणिकस्य च च्छस्य
श्चो भवति । पिश्चिले-पिच्छिल: । वत्सल: वच्छलो,
वश्चले।
सू.
क्षः कः।
अनादौ वर्तमानस्य
भवति । ल:कशे-राक्षस: ।
क्षप्यजिह्वामूलीयाक्रान्तककारो
सू. सस्सषोस्संयोगेऽग्रीष्मे ।
अनादिमयोः संयोगे वर्तमानयोः सकारपकारयोः सकारो
भवति । ग्रीष्मे न भवति।
पशस्ते प्रशस्तः, शुस्के-शुष्क, गिम्हे ग्रीष्मः ।
सू. त्यण्यज्ञांआर्।
एषां आकार: स्यात् । रित्वाद्वित्वम् ।

·प्र कृतशब्दप्रदीपिका 91 धो-धन्य , गञ्ज-गण्यः, सामने-सामज्ञः, धणजए. धनञ्जयः इत्याधुह्यम् जयद्यां यः । एषां यकारो भवति । शमाये -समाजः, यये-जयः, हिय्ये. सू. हृद्यः । स्थथौं स्तम् । सू. हट्टौस्थम् । एतयोः स्थ: स्यात् । शुस्थुःसुष्ठ भस्थे •भट्टः इत्यादि। सू स्थर्थयोः स्तः स्यात् । स्तिदे स्थितः, अस्ये अर्थः इत्यादि । सू. मागध्यां शौरसेनीवत् । स्पष्टम् । सू. शेष प्राकृतवत् । शौरसेन्या मागध्यां चानुक्तमित्यर्थः । इति मागधीसामान्यप्रक्रिया । अकारान्तः पुंलिङगो राम शब्दः लामे प्र.ब. . लामा ष. ए. लामाह . लामाह लामाणम् लामश्श लामाण शेषं शौरसेनीवत् । एवं अदन्ताः, नपुंसकलिङगानामपि षष्ट्येवमेव । शेषं प्राकृतवत् । अहम्, वयम् एतयोः स्थाने हगे इत्यादेशो भवति । अन्य- त्सवं शौरसेनीवत्प्राकृतवच्च । इति मागध्यां सुबन्तविभागः ।

·92
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
अथ मागधीतिङन्त प्रक्रिया
सू. स्कः प्रेक्षाचक्षतेः ।
अनयोः क्षस्य स्क: स्यात् । पेस्कदि प्रेक्षते । आअस्कदि.
आचक्षते इत्यादि सर्वलकारेषु रूपाणि ।
सू. जोवजेः।
व्रजेजकारस्य आकारो रिद्भवति ।
वादि, वजदेवजति इत्यादि ।
सू. चिट्टस्तिष्स्व ।
ष्ठाधातोरादेशस्य तिष्ठस्य चिट्ट इति भवति । चिट्टदि,
चिट्टदे तिष्ठति । शेषं प्राकृतवच्छोरसेनीवच्च
ण्यूह्यानि ।
इति मागधीतिङन्तप्रक्रिया
रूपा-
अथ पैशाचीसामान्य प्रक्रिया
सू. नोणनो पैशाच्याम् ।
पैशाच्यां भाषायां णकारनकारयोः नकारो भवति ।
सू. न्यण्यज्ञां ।
पैशच्यामेषां ञकार: स्यात् । रित्वात् द्वित्वम् ।
घञो धन्यः, गो-गण्यः, पञो प्राज्ञः ।
सू. तल्तदोः।
तकारदकारयोः तकारो भवति । पतिपन्नो-प्रतिपन्नः, मठो.
मदः इत्यादि।
सू.
लोल:
स्पष्टम् । कोमलो-कोमलः ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 93 सू. दुस्तिर्यादृशगे। यादृशादिषु 'दृ' इत्यस्य 'ति' इति स्यात् । यातिखो-यादृशः, तातिसो-तादृशः, भवातिसो-भवादृशः इत्यादि । सू. र्यस्नष्टां रियसिनसिटा: क्वचित् । र्य, स्न, एट एषां स्थाने रिअ. सिन, सिट, इत्यादेशा यथा सख्य भवन्ति । आरिओ-आर्यः, सिनातो स्नातः, कसिटो- . . कृष्ट: । सू. टोस्तुतु । टु इत्वस्य तु इति वा स्यात् । कतुको, कटुको कटुका इत्यादि। सू. शषोस्सः। स्पष्टम् । सेसो-शेषः इत्यादि । सू. ष्ट्वः ठूनत्थूनौ। ष्ट्व इत्यस्य ठून त्थून इत्यादेशौ भवतः । कठून, कत्थून- कृष्ट्वा इत्यादि। सू. शेषं शौरसेनीवत् । स्पष्टम् । अत्र हलादेशाः प्रायशो न भवन्ति । इति पैशाचीसामान्यप्रक्रिया . पं. ए. अकारान्तः पुंलिङगो रामशब्दः रामातु. रामातो पं ब. रामाहिन्तो, रामे. हिन्तो, रामासुन्तो.

·94
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
रामेसुन्तो, रामाहि.
रामेहि, रामत्तो,
रामातो, रामानु।
शेष प्राकृतवत्
नपुंसकलिङगानामप्येवमेव
हृदयमित्यस्यहितपमितिरूपे
प्राकृतवच्छौरसेनीवच्च । राजन् शब्दस्य सिद्धावस्था पेक्षया
यत्र यत्र ज्ञकारो दृश्यते। तत्र तत्र ज्ञ कारस्य विकल्पेन
चिन् इत्यादेशः स्यात् । राचित्रो राज्ञः, पक्षे रणो-राज्ञः
इति ।
तदिदमोः पुसि तृतीयैकवचनेन । स्त्रियां नाये इति भवति ।
अव्ययेषु क्त्वा प्रत्यये विशेषः ।
गन्तून गत्वा इत्यादि शेषमखिलं शौरसेनीवस्त्राकृत,च्छ ।
इति पैशाच्या सुबन्तविभागः
अथ चूलिकापशाचीसामान्य प्रक्रिया
मू. रोलस्तु चूलिकापैशाच्याम् ।
चूलिकापैशाच्यां रेफस्य लकारो वा स्यात् । रामो, लामो
रामः इत्यादि ।
सू
.
गजडदबघझढवभां कचटतपखछठथफाल ।
गादीनां क्रमात् कादयः स्युः । मक्कनो-मार्गणः, नको-
नगः राचा. लाचा-राजा, टमलुको. टमरुको-डमरुकः,
मतनो-मदनः, पालको-बालकः, मेखो-मेघः छलो, छरो.
झरः, काठम् -गाढम्, थाला, थारा-धारा, रंफा लंका-रम्भा।
क्वचिल्लाक्षणिकस्यापि पडिमा, पटिमा.प्रतिमा इत्यादि।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
95
सू. अन्येषामादियुजिन ।
गजडादि सूत्रोक्तमादौ वर्तमानानां युजि धातो च न
भवति, अन्येषां मतेन । जनो नियोजितम् इत्यादि ।
सू
.
शेषं
प्राग्वत् । स्पष्टम् ।
इति चूलिकापैशाचीप्रकरणम्
अथ पैशाचीतिङन्तप्रक्रिया
मू. तडिजेचः ।
इजेचोस्तडागमः स्यात् । भोति-भवति, भवत इत्यादि ।
सू. एय्य एव भविष्यति ।
भविष्यदर्वे विहिायोरिजे चो स्थाने एरयादेश एव भवति ।
नत्वातिदेशिकशिशः । भो एग्य-भविष्यति ।
सू. इच्योयकः ।
स्पष्टम् । भोइय्यति भूयते ।
सू. क्रिोडीरः ।
कृत्रो यकस्थाने डीर इति भवति । कीरति, कीरते-क्रियते
इत्यादि ।
सबलकारेषु प्राकृतवच्छौरसेनीवच्च रूपा-
व्यूह्यानि ।
इति पैशाचीतिङन्तप्रक्रिया
सर्वोपदिष्टेनाति-
बुलिकापैशाच्या सर्व पैशाचीवत् ।
दिष्टस्य बाधः ।

·96
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
अथ अपभ्रंशभाषासामान्यप्रक्रिया
6-
सू. तुमोडवम् ।
असंयुक्तस्यानादौ वर्तमानस्याचः परस्य मस्य वा वस्स्यात् ।
ङित्त्वात्सानुनासिक उच्चारः ।
सू. अचोस्तवो खौ कखतचपफगघदधबभान् ।
असंयुक्तानामनादो वर्तमानानां अचः परेषां कादीनां यथा-
सङख्यं गादयः स्य प्रय: । लो लोक , मध मखः, सुदु-
सुतः, णाध-नाथः, ताबु ताप', कभ-कफ. इत्यादि सञ्चा-
रणीयम् ।
सू. म्होम्भम् ।
म्हस्य लाक्षणिकस्य म्भः
स्यात् । ब्राह्मणः-बम्हणो,
बम्भणो इत्यादि ।
सू रोलकमधः ।
अधोवर्तमानस्व रेफस्य लुग्वा स्यात् ।
पिउ, प्रिउ-प्रियः इत्यादि ।
सू. क्वचिदभूतोऽपि ।
रेफस्यादित्यर्थः । ब्रासुव्यासा ।
सू. प्रायोऽपभ्रंशेचोऽच् ।
अपभ्रंशेऽवस्थानेऽन्योऽच् क्वचिद्भवति । प्राय इत्यस्या-
भाषान्तमनवृत्तिः ।
सू. अडडडुल्लास्वार्थिककलुक्च ।
नाम्नः अ. डड, डुल्ल इति प्रत्ययाः भवन्ति, तत्सन्नियोगेन
स्वाधिककप्रत्ययलोपः । डड इत्यत्राद्योडकारइत् । रामउ,
रामड़, रामुल्लु-रामः ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 97 सू. क्तान्तस्यात उं स्वमोः । कान्तस्य तान्नस्य च अकारान्तस्य उं स्यात् स्वमोः परयोः नपुंसकलिङगे । कुण्डउम् -कुण्डकम्, करउम्-कृतम् भग्गउम्-भग्नम् । सू. तणेणते सिन्तेसितेहिंकेहिन्तादर्थे । तादर्थे द्योत्ये एते प्रत्ययाः भवन्ति। रामतगेन, रामते- सिम्, रामतेसि. रामतेहिम्, रामकेहिम् रामार्थम् इत्यादि । सू. लिङगमतन्त्रम् । स्पष्टम् । इत्यपभ्रंशभाषासामान्यप्रक्रिया अकारान्तः पुंलिङगो रामशब्दः प्र. ए. रामु, रामू प्र.ब. राम, रामा राम, रामो सं. प्र. ए. दे राम, दे रामू, दे रामो, दे राम, देरामा सं प्र.ब. दे रामहो. दे रामाहो द्वि. ए. राम, रामू, रामो, द्वि.ब. राम, रामा, रामि, रामे रामा, राम त. ए. रामेण, रामेम्, रामे तृ. ब. रामे हिम्। रामहिम्, रामाहिम्, रामे पं. ए. पं. ब. रामहे, रामाहे. रामहु, रामाहु रामहम्. रामाहुम् ·98 प्राकृतशब्दप्रदीपिका ष. ए. रामसु. रामासु, रामस्सु, रामहो, रामाहो, राम, रामा रामहम्, रामाहम्, राम, रामा स. ए. रामि, रामे स. ब. रामहिम, रामाहिम्। रामसु, रामासु, रामसुम्, रामासुम् एवमदन्ताः अत्र . . पं.ए. मकारस्य तु मोउत्वमित्यनुनासिकबकारश्च वा वक्तव्यः । विन्नु विषप्णः, विच्च-वर्मा, वृत्त- उक्तः, जइसु-यादृशः' तइसु-तादृशः कइसुकीदृशः, अइसु- ईदृश, अण्णाइसु, अवराइसु- अन्यादृशः । अवरोवरु-परस्परः इत्यादि सर्वं रामवत् सर्वशब्दस्य विकल्पेन साह इत्यादेशः । सव्वहम्, सव्वाहम्। पं.ब. सबहुम्, साहहम्, साहाहम् सव्वाहुम् साहहुम्, साहाहुम् शेषं आदेशद्वयेऽपि रामवत् : एवं विश्वादया। इकारान्त: पुंलिङगः कवि शब्दः कह, कई, कइहो, कईहो प्र. ए. कइ, कई प्र.ब.

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 99 द्वि. ए. . त, ब. स. प्र. ए. दे कइ, दे कई सं.प्र.ब. दे कइहो, दे कईहो कइ, कई कइ, कई (बहुवचनमप्येवमेव) त. ए. कइएम्, कईएम्. कइहिम्, कईहिम् कइण, कईण, कइम्, कईम् प. ए. कइहे, कईहे पं.ब. कइहुम्, कईहुम् ष. ए. ष.ब. कइहम्, कईहम्, कइहुम्, कईहुम्, कइ, कई क इहि, कईहि, (बहुवचनमप्येवम्) कइहुम्, कईहुम् एवं रविः हरिः इत्यादयः । उकारान्त पुंलिङगः कारु शब्द: कइ, कइहुम्। कईहुम् स ए. . . कारु, कारू प्र.ब. कारु, कारू, कारहो, कारूहो इत्यादि सर्व कविवत् एवमुकारान्नाः । ऋकारान्तानां तु ऋकारस्यात्वोत्वयो रामवत्कारुवच्च रूपाणि कल्पनीयानि । इत्यजन्ताः पुंलिङग: आकारान्तस्त्रीबिङगो जाया शब्द: प्र. ए. प्र.ब. जाआउ, जाआ, चाया, जाई. जाइ जाओ, जाईल, जाईओ, जाअउ, जाओ, ·100 प्राकृतशब्दप्रदीपिका जाइउ, जाइओ सं. प्र.ब. . सं. प्र. ए. दे जाआ, दे जाअ दे जाई, दे जाइ दे जाआउ, दे जाआओ. दे जाउ, दे जाओ, दे जाआहो. दे जाअहो. दे जाईउ, दे जाईओ. दे जाइउ, दे जाइओ. दे जाईहो. दे जाइहो द्वि. ए. द्वि. ब. जाआ, जाअ, जाई, जाइ जाआउ, जाआओ, जाअउ, जामओ, जाईउ, जाईओ. जाइउ, जाइओ. (जाआ, जाम, जाई जाइ) इति केचित् तच्चिन्त्यम् - त. ए. जाआण, जाअण, , ब . जाआम्, जाअम्। जाइण, जाईण, जाईम्, जाइम्, जाईएम्, जाइएम् जाआहिम्, जाअहिम्, जाईहिम्। जाइहिम् ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 101 प. ए. . . - जाअहुम्, जाई. . जाआहे. जाअहे. पं. ब. जाआहुम्, जाईहे, जाइहे जाअहुम्। जाईहुम्. जाइहुम् जाआहे, जाअहे. जाआहुम्. जाईहे, जाइहे. (जाआ, जाअ, जाई, जाइ हुम्, जाइहुम् इति केचित् । तच्चिन्त्यम् (जाआ, जाम. जाई, जाइ इमान्यपि विन्त्यानि स. ए. जाआहिम्। जाहिम् स. ब. जाआहिम्। जाईहिम्, जाइहिम् जामहिम्, बहुवचनमप्येवमेव जाईहिम्, जाइहिम् एवमकारान्ताः सर्वशब्दस्य सहादेशोऽपि जायावत् । पञ्चम्यां विशेषः विश्वादीनामपि तथैव । रुच्यादीनां तु जाया- शब्दस्य इकारान्तत्वे ईकारान्तत्वे च यथातद्वद्रूपाण्यूह्यानि । ऋकारान्तानामपि ऋकारस्यात्वे ईत्वे च जायावदेव । इत्यजन्ता स्त्रीलिङगा: अथ अजन्तनपुसकलिङगा: अकारान्तनपुंसकलिङग: कुण्ड शन्दः प्र.ए कुण्डु, कुण्ड, कुण्डउम् प्र.ब. कुण्डाइम्। कुण्डइम्, कुण्ड, कुण्डा, कुण्डे शेषं रामवत् एवमकारान्ताः ।

·102 प्राकृतशब्दप्रदीपिका इकारान्तनपुंसकलिङगो वारि शब्दः वारि, वारी, वारिउम् प्र. ब. वारिइम्, वारीइम् प्र. ए. शेष कविवत् । एवं अजन्तनपुंसकलिङगाः । सर्वादीनां तु पञ्चम्यामेव विशेषः । अथ हलन्नविशेषाः मकारान्तः पुलिखगः किं शाद: कु, कू, क, का, को प्र. ए. के . पं. ए. किह, कहम् काहम् पं ब. कहुम्, काहुम् . ष. ए. कासु, कसु, कस्सु. कहम्, काहम्। कहो, क, का का का शेषं सर्ववत् । एवं काम्, कवण इत्यादेशयोरपि रूपाणि । इद शब्दस्य नित्यं जसि, शसि च आम इत्यादेशः अन्यत्र इमादेशश्च । प्र.ब. . आए, आअ आआ इमु. इम, इम, इमा, इमो, आअ, आआ. आउ, आऊ. आओ शेषमादेशद्वयेऽपि सर्ववत् । प्र. ए. दकारान्तः पुंलिङगो यच्छब्दः द्रुन्, जु, जू, ज, जा, जो प्र.ब. दुम्, ज, जू. ज, आ, जो द्वि. ब. जे, ज, जा द्वि. ए. दे, द. दा, दि इत्यादि यद्वत ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 103 प्र.ब. एइ, एई दकारान्ता पुल्लिङमः एतच्छब्दः प्र. ए. एहो एवमेव द्वितीयावामपि शेषं सर्ववत् जेहु=यादा, तेहु-तादृक्, केहु-कीदक. एहुईदृक् इत्यादि रामवत् । नकारान्तः पुंलिङगः अदश्शब्दः प्र. ए. प्र.ब. ओइ अमु, अमू एवमेव द्वितीयापि शेष कारुवत् । इति हलन्तपुंलिङगाः 0 -- अथ हलन्ता स्त्रीलिङगाः कि शब्दस्य कादेशे प्रथमाद्वितीयमोरिदं तत्वमीदन्तत्वं च न, अन्यत्सवं जायावत् । एव यत्तच्छब्दयोरपि विशेषस्तु पञ्चम्येकवचने । काहे कस्याः, जाहे=यस्याः। ताहे तस्याः इत्येव । एतच्छब्दस्तु प्रथमाद्वितोययोरेकत्वे, एहा बहुत्वे पुंवत् । अन्यत्रान्त्यहलो लोपे तस्य दत्वे च जायावत् । अदश्शब्दस्य अम्हा- देशे प्रथमाद्वितीययोः पुंवत् शेषं रुचिवत् । इति हलन्तास्त्रीलिङगा: . 0 1 म. ए. मकारान्तनपुंसकलिङगः किं शब्दः • काइम्, कवण, प्र.ब. कइम्। काइम्. कवणू क, का, के, ·104 प्राकृतशब्दप्रदीपिका कवण इम . कवणाइम, कवण, कवणा. कवणे पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् । मकारान्तनपुंसकलिङग: इदं शब्द: प्र. ए. इमु, इमू आभाइम्, आअइम्। आअ. आमा, आए द्वि. ए. हमु, इमू द्वि. ब. आआइम्। आअइम्, आअ, आआ, आए अन्यत्र इमादेशे आआदेशे च सर्ववत् । दकारान्तनपुंसकलिङगो यच्छन्द: प्र. ए. द्रुम्, दु. जम्। (जइम्, जाइम् । पुनस्तत्-शेषं पुंवत् । दकारान्तनपुंसकलिङगः तच्छब्दः . . . त्रुम्, दु, तम् तइम्, ताइम् पुनस्तद्वत् शेष पुंवत् । दकारान्तनपुंसकलिङग एतच्छब्दः प्र.ए. . एइ. एई. एदम्, एदइम्, एदाइम् चिन्त्यमेतत् । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 105 प्र. ए. प्र. ब. सकारान्सनपुंसकलिङगोऽदश्शब्दः अमु. अमू ओइ, आई, (अमुइम्, अमू इम्) चिन्त्यम् । पुनस्तद्वत् । शेषं पुंवत् । इति हलन्ता नपुंसकलिङगा: दकारान्तो युष्मच्छब्द: लिबगत्रयोऽपि समानः तुहम् तुम्हे, तुम्हइ एइम्, तइम् द्वि. ब. तुम्हे, तुम्हइ एइम्, तइम् तुम्हे हिम् . प्र.ब. दि. ए. त. ए. त. ब. पं. ए. तुज्झ. त्रुध, तउ, पं.ब. तुम्हहम् तुह, तओ षष्ट्यप्येवमेव । स. ए. एइम्, तइम् स.ब. तुम्हासु दकारान्तोऽस्मच्छब्दः लिङगत्रयोऽपि सरूपः प्र. ए. हउम् प्र.ब. द्वि. ए. मइम् द्वि ब. अम्हइम्, अम्हेइम् अम्हइम्। अम्हेइम् अम्हेहिम् तः ए. महम् पं. ए. . पं. ब. महु, मज्झ अम्हहम् षष्टीचैवम् . महम् स.ब. अम्हासु इत्यस्मच्छब्दः ·106 प्राकृतशब्दप्रदीपिका अथ अव्ययविशेषाः % 3D . किह, किध, किम, केम कथम् जिह, जिध, जिम, जेम = यथा तिह, तिध. तिम, तेम तथा जाउम्, जामहि, जाम=यावत् ताउम्, तामहि, तामतावत् सव्वत्तहो-सर्वत्र एवमन्यत्राप्यूह्यम् विशेषस्तु जइ, जेत्तु यत्र तइ, तेत्तु तत्र केत्तु=कुत्र एत्तु-अत्र करइ, करइउ, करए, करअवि, करएप्पि, करएप्पिणु, करएपि, करएपिण-कृत्वा एवं सर्वत्रोह्यम् करएवम् , करअण, करअणअम्। करअणहिम्, करएप्पि, करएप्पिणु, करएपि, करएपिणु कर्तुम् एवमेव सर्वत्र कल्पनीयम् । जणि, जणु, नम्, नइ, नावह, नाइ-इव डि-एव एम-एवम् किर-किल पग्गिम, प्राइम, प्राउ, प्राइव-प्राय: पुणु-पुनः . .

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका
107
वि. विना
ध्रुव-ध्रुवम्
पर-परम्
नाहि नहि
पच्चलिउप्रत्युत
दिवे-दिवा
सहुम्-सह
मम्मा
क उ, कहु, तिहु-कुतः
अवासेम्, अवास=अवश्यम्
एगिसिएकश:
एव्वहिम्=इदनीम्
एमइ=एवमेव
समाणु-समम्
अहवइ=अथवा
मणाउम्मनाक
एत्तहे इतः
पत्त्चइपश्चात
तो-तत , तदा
अनु=अन्यथा
इत्यव्यय विशेषा:
अथ तद्धितशेषाः
एत्तल, एव-इयत्
केत्तुल, केवडु-कियत्
जेत्तुलु, जेवडु यावत्
तेत्तुलु, तेवड्डसावत्

·108
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
पडुप्पण-पटत्वम्, पटता
एवं तु हलन्ताः।
जेएवइ, जेएप्पइ, जेएन्व, जेइएव्वइ, जेएव्व उ=
-
जेतव्यः
एवं तव्यन्ताः ।
होणउ-भविता
सुण उ=श्रोता
इत्यादि तृन्नन्ताः ।
तुम्हारु=युष्मदीयः
अम्हारु = अस्मदीयः
इति तद्धितविशेषाः
--
अथापभ्रंशतिङन्तप्रक्रिया
सू. इजेचोदंट् ।
होदि, हुवदि, हुवदे भवति ।
सू. लटोहिं वा झझ्योः ।
अपभ्रंशे लटोझझ्योहि वा स्यात्, होहिम्। हुवहीम् इत्यादि
भवन्ति । पक्षे होन्ति इत्यादि । हिथास्सिसोः । अपभ्रंशे.
थास्सिपोहिस्स्याद्वा । होहि हुवहि इत्यादि भवसि । पक्षे
होसीत्यादि ।
सू. हुयध्वमोः ।
अपभ्रंशे यध्वमोहुंः स्यादा । होहु. हवह इत्यादि भवथ ।
पो होइदा इत्यादि।
.

·प्रकृतशब्दप्रदीपिका
109
सू
उमिबिटोः ।
सू
मू
मिबिटोर्वा उकारो भवति । होउ. हवउ इत्यादि भवामि ।
पक्षे होमीत्यादि ।
हु मस्महिङोः ।
मस्महिङोहुँ वा भवति । होहु इत्यादि भवामः । पक्ष होमो
इत्यादि।
मू सस्यपोलुटि ।
लटि विहितस्य स्यापोऽपभ्रशे सो वा स्यात् । होसदि =
भविष्यति । होसहिम् = भविष्यन्ति इत्यादि ।
मू इदुदेत्स्वह्योः ।
लोग्मध्यमपुरुषकवचनस्य स्थाने विहितयोः स्वह्यो. । इ,
उ, ए इति त्रय आदेशाः भवन्ति । होइ होउ, होए-भव ।
अन्यत्र हिमादयः प्राकृतरूपता च । शेष प्राकृतवत् ।
सू. लिङगमतन्त्रम् ।
अपभ्रंशे लिगमविवक्षितं प्रायः ।
सू शेषं शौरसेनीत् ।
स्पष्टम् ।
इत्वपभ्रंशतिङन्तसामान्य प्रक्रिया
--
सू. तद्व्यत्ययश्च ।
प्राकृतादिलमणानां परस्पर व्यत्ययश्च क्वचिद् भवति
इति प्राकृतादिभाषासु तिङन्तसामान्यप्रक्रिया ।
धात्वादेशादयः विस्तरभिया न लिखिताः।

·110
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
अथ गणाः प्रदर्श्यन्ते
सू. स्वर्वेभ्यो वक्रादौ ।
वादिषु यथादर्शनं स्वरेभ्यः परो बिन्दुः भवति ।
वक्रः-वंको।
वक्रकुटमलबध्नास्थिपुचकर्कोटवृश्चिकाः ।
"गुच्चदर्शनमूर्धानःपश्वश्रुत्यश्रगृष्टयः । स्पर्शन श्मश्रु-
मार्जाराः प्रथमाद्विन्दुशालिन." ।
छन्दः पूर्ती देवनागे
मनस्विन्या प्रतिश्रुति ।
मनटिशलाया पाश्र्वास्थ्निवयस्येपि
मनस्विनि।"
द्वितीयतः तृतीयात्तु स्यादुपर्यतिमुक्तयोः ।
सू. लुङमासादो ।
मांसादिषु बिन्दो ग्वा स्यात् ।
मासम् । मंसम् । मांसादिस्तु तदानी कथमेवं कि करोमि
नूनमिदानीम् । कांस्य मांसलसंमुखपांसुलपांसव इतीरितो
हि गणोऽयम् ।
सू. अक्ष्ययंकुलाद्यावा।
अक्षिपर्याया. कुलादयश्च पुलिङगे वा प्रयोक्तव्याः । विद्यु.
च्छन्दोभाजनमाहात्म्यं दुःख वचनकुलम् इत्यादि ।
सू. क्लीबे गुणगाः ।
गुणादयः क्लीबे वा प्रयोक्तव्या । गुणदेवमण्डलाग्राः
खङगो बिन्दुश्च कररुहो वृक्षः इत्यादि ।
सू. स्त्रियाभिमाञ्जलिगाः ।
इमान्ता: अजल्मादयश्च स्त्रियां वा वर्तन्ते । कुक्षि-बली-
निधिरश्मिप्रश्नाक्षिग्रन्धिचौर्यविधिपृष्ठम् । अञ्जल्यादिः
पृष्ठस्य कृते स्वस्यैव
सबग्रहणम् ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 111 । सू तु समृध्यादौ। समृध्यादिष्वादेरवर्णस्प वा दीर्घः स्यात् । सामिद्धी, समिद्धी=समृद्धिः । प्रतिसिद्धिसदृक्षमनस्विनः प्रसुप्त- प्रवासि चतुरन्ताः । अभिचात्यस्पर्शप्रवचनप्रसिद्धिप्ररोह- परकीया: प्रतिपत्प्रकृतप्रकटास्सहप्रतिस्पधिना समृद्धयादिः । सू. स्वप्नादाविल् । स्वप्नादिष्वादेरवर्णस्व इत्वं लिद्भवति । किविणो - कृपणः । वेतसकृषणमृदङगोत्तमदत्ते ध्वयलीकमरिचाश्च । व्यजन- मिति स्वप्नादितसदत्तौविकल्पेत्को। वेस इति तोरिति वेतसे विकल्पात् भवेदित्वम् दत्ते, गत्वे, सत्येवाङगारे लस्व एव बाहुलकम् । सू. ज्ञोनोऽभिज्ञादी। अभिज्ञादिषु ज्ञकारादेशस्य णस्य सम्बन्धिनोऽवर्णस्य उत्वं भवति । अभिज्ञः । अहिण्णू । आगमसर्वात्मेङगितदेवाभि- मन कृताज्ञान्ताः । सू शय्यादी। शय्यादिषु आदेरवर्णस्य एत्वं भवति । शय्बा । सेज्जा । शय्यादिगणअम्नात. शय्यात्र ग्राह्यः कन्तुकाः । सू. इत्तु सदादो। सदादिष्वादेराकारस्य इत्वं वा पान्। सइ । सगा। सदा । निशाकरश्च कूपसिनः (६:17 इष्यते । सू. नवाव्ययोत्खाताधी। व्याख्यातम् । प्राकृतकुमारचामरसंस्था व तनाराघाः। - ·112 प्राकृतशब्दप्रदीपिका . प्रस्थापित: कलाद: स्थापितखादिरकहालिकबलाकाः । ब्राह्मण पूर्वाण्हावप्युत्खातादिः प्रकीर्तितः तज्ञैः । सू. गभीरगइत् । गभीरादिष्वादेरीकारस्य इत्वं भवति । गहिरो । गभीरः । प्रसीदवल्मीकानीतप्रदीपित शिरीषकाः । गृहोत जीवदव- सीदद्वितीयतृतीयकाः । ब्रीलितं च गभीरादिरानीतेदिरपि स्त्रियाम् । सू. वा पानीयगे। पानीयादिष्वादेरीत इद्वा स्यात् । पाणिआस् । अणीअम् । पानीयम् । जीवत्यलीकपानीयोपनीतेषत्करीषकाः। पानी. यादावेव केचिच्छिरीषं कथयन्ति हि । सू. मुकुलादो। आदेत अत्व भवति नित्यम् । मउलम् = मुकुलम् । मुकु- लम्, मुकुरम्, मुकुटम्, युधिष्ठिरः सौकुमार्य च । भगुरु गुलूचीगुर्यो विद्रुत आत्वं तु बाहुलकम् । सू. इल्पगे। कृपादिष्वादेऋत इत्वं लित्स्यात् । कृपः । किवो । कृप- नृपकृपणधिकृशाः कृशानुशृङगारवृद्ध कविगृध्राः । भृङगार- नृगसृगालाः वृश्चिकदृष्टि स्पृहाहृदयतृप्ताः । धृष्टोत्कृष्ट समृद्धिव्याहृतभृङगर्षिकृतिकृषिका. । कृसरकृपाणवितृष्णाः, पृथ्वीभृगुकृच्छधृतिकृपाक्यत्याः । घुसृणसकृत्सृष्टानि च बृसीघृणाबृंहितानि गृष्टिश्च । मशहत भृतकपितृघ्नावृति. श्च नृत्तिश्च गृध्नुश्च । तृषितं वृत्तं सृष्टिम॒ष्टस्येद्रसवदर्थकस्यैव ।

·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 113 सू. ऋतुगे। ऋत्वादिष्वादे ऋत उत्वं भवति नित्यम् । ऋतुः । उऊ । ऋतुबृन्दावन ऋषभभ्रातृकबृन्दववृष्टऋजुवृद्धाः । पृथिवी मृणालनिवृताः प्राबृड्बृत्तान्तसंवृतस्पृष्टाः । निर्वृतिनिर्वृत. पितृकाः सभृतविवृतप्रवृत्ति निर्वृत्ता । वृद्धिनिवृत्तीप्रभृति- निवृत्तजामात को परावृत्तः । निभूतप्राभृतपरभृतभृति भृत- ऋणमातृकापरामृष्टाः । शौण्डगे। शौण्डादिष्वादेरेचो नित्यमुत्वं भवति । शौण्ड =सुण्डो । शौद्धोदनिमौजायनादौ वारिकशौण्ड. सौन्दर्यम् । सौवणिकपोलोमीसौगन्ध्यानीति शौण्डादिः । सू. अइतुवैरादौ । वरादिम्वादेरैच अइइत्यादशो वा स्यात् । वइरम्, वेरम् वैरम् । वैर वैशम्पायनवैशिकवैश्रवणचत्रकलासाः । वैता- लिककैरवदेवानीत्येतत्तु वैरादि । सू AR सू. दैत्यादी। । दैत्यादिष्वादेरेचः अइ स्यानित्यम् । दैत्यः-दइच्चो दैत्यो देयंदेवनकतवदर्भवैदेहाः । ऐश्वयं वैजननो भैरववहारिको च वैदेशः । वैश्वान रवैशाखौ स्वैरं वैशालचत्यं च इत्यादि । सू. एत्सज्झलात्रयोदशगे चः । त्रयोदशादिष्वादेरचः साज्झगपरेण सहैत्वं भवति । थेरो स्थविरः।

·114
प्राकृतशब्दप्रदीपिका
(श्लो) अयस्कारो विचकिल स्त्रयस्त्रिशत्वत्त्रयोदश ।
स्थविरश्च योविंशति स्त्रयोदशगो गणः ।
लत्व
सू. वैकादौगः।
एकादी कवर्गस्य वा गः स्यात् । एकः = एगो। एओ
इत्यादि ।
एकाकर्षासुगालोका कारो द्योतकरामुकाः ।
श्रावकोऽथो तीर्थकर एकादिगण इष्यते ।।
सू. टोर्बडिशादी लः।
बडिशादौ टवर्गस्य लत्वं वा स्यात् । बलिसम्, बडिसम्=
बडिशम् । बडिश डन डचपेटापीडावाडी (वाटी) च वेणश्च ।
दाडिम इह पाटयतिणिजन्त एव प्रगृह्यते नान्यः ।
सू. लल्डोऽनुडगे।
असंयुक्तस्यानादौ वर्तमानस्य अच: परस्य डस्य
लिद्भवति । उड्वादीन्वर्जयित्वा । गरुडः=गललो ।
उड़गौडनिबिडनाडीपीडितनीडा इहोड्वादिः ।
सू. प्रतिगेप्रतीपगे।
प्रत्यादिषु तवर्गस्य डो भवति । अप्रतीपगे । प्रतिपन्नः=
पडिवण्णो। प्रतीपम् =पईवम् । प्रतिपन्नः प्रतिभासः प्रति.
हार: प्रतिनिवृत्तकन्दरिके।
(श्लो) प्रतिपत्प्रतिमाप्रभतिः सह प्रतिस्पर्थिना प्रतिकरोतिः ।
प्रतिशृन्मृतकं चैव भिन्दिवालो हरीतकी।
पताकाप्राभूतविभीतकाव्याप्त इत्यमी ।।
प्रत्यादयस्तु विज्ञेयाः प्रतीपादिरथोच्यते ।
प्रतोपं च प्रतिष्ठानं प्रतिज्ञानं च सम्प्रति ।
प्रतिष्ठा च प्रतिसमयं प्रतिज्ञा च कीर्तितः ।

·115 प्राकृतशब्दप्रदीपिका सू. रल्सप्तत्यादी। सप्तत्यादौ तवर्गस्य रत्वं लिद्भवति । सत्तरी=सप्ततिः । सप्तत्यादि. सप्ततिसप्तदशैकादशत्रयोदश च । द्वादश- पञ्चदशाष्टादशगद्गद इत्ययं हि गणः । सू. हरिद्रादी। रस्व लत्वं स्यात् । हरिद्रा हलद्दी । (श्लो) हरिद्राङगारचरणसुकुमार धिष्ठिराः । सत्कारमुखरोरुग्णः करुणो वरुणस्तथा । परिखासंवत्सरमत्सरपरशुकि रातशिथिरदारिद्रयम् । कातर- परिघदरिद्रापद्वारागरुडपारि भद्रं दरिद्राति- श्चात्र पादार्थ एव चरणो गणे । पठ्यतेऽथ किरातस्तु चत्व- संयोग एव हि । मू. श्वेडकगे खल् । क्ष्वेडकादिषु संयुक्तस्य ख स्यात् । लित्वानित्यम् । क्ष्वेडक: खेडओ। क्ष्वेडक: स्फोटक: तद्वत्स्फेटकश्चेदृगू- ह्यताम् सू. स्पृहादो। स्पृहादिषु संयुक्तस्य छो भवति । स्पृहा-छिहा । इक्षुक्षीर. क्षारक्षुश्च । (श्लो) लक्ष्माक्षिस्थगितं क्षत्रं क्षतं कौक्षेयकस्तथा । सादृश्यं च क्षुधा लक्ष्मी स्पृहादिगण इष्यते । सू. रस्यापूर्तादौटः। व्याख्यातम् । धूर्तः कीर्तितमोहूतिकवातिकवतिकाः कीतिः । कार्तिकवार्तामार्तावार्तायां वेति वाच्यमित्याहुः ।

·116 प्राकृतशब्दप्रदीपिका समाविनिनिप्रयुतो वर्तनं वर्तकस्तथा । वार्ताक चोत्कतितश्च धूर्तादिगण ईरितः ।। सू. प्रमुक्तगे। प्रमुक्तादिषु समासे यथादर्शनं व्यञ्जनस्य द्वित्वं वा स्यात् । पम्मुक्को, पमुबको-प्रमुक्तः । त्रैलोक्यं बद्धफल मुक्तसपिपासशिखरबण्डपरवशाः । प्रतिकूलसपरिहासादर्शनमुत्पलपलाशकसपरित पौ । प्रफुल्लमेषु द्वितीयपदादेद्वित्वमिप्यते । सू. देवगे खो। देवादिष्वनादेर्यथादर्शनं पञ्जनस्य द्वित्वं वा स्यात् । देवम् = देवम् । देवव्याकुलमूकन्या हृत निहितककुतूहल- नडेषु । तूष्णीकनीडसेवास्थाणु नखस्त्यनहूतेषु । देवे मृदु- केन्त्यऽन्त्यस्य ह्यथास्मदीये तु कस्यैव । स्थूले लस्यैव स एवेत्यत्र तु चस्य हि द्विस्वम् । सू, तैलादी। तैलादिष पवादर्शनमन्त्यस्यानन्त्यस्य वा व्यञ्जनस्य द्वित्वं भवति नित्यम् । तेल्लम्तेलम् । तैलव्रीडाविचकिलप्रभूतेषु ऋजो द्विता । (श्लो) मण्डूके स्रोतसि प्रेम्णि स्यादन्त्यस्यैव यौवने । बस्यैवोलूखस्यैवेष्टा तैलादिके गणे। स्याद्भव्यचैत्यचौर्यसमेयात् । एषु चौर्यादिषु च यात्प्रागित्वं भवति । स्वाद्वारः = स्वाद्वारः = सिआवाओ । भव्यःमविवो। चत्यम् -चेइअम् । चौर्यम् = चोरिअम् । गाम्भीर्यधैर्यभार्या- ·प्राकृतशब्दप्रदीपिका 117 सौन्दर्यब्रह्मचर्यवीर्वाणि । चर्चाचार्यश्शोयं वर्यस्थैर्य च सूर्य- पर्यौ । चौर्यसमा बिज्ञेयाः पर्य” वा भवेदित्वम् । मू. लादक्लीबेषु । सयुक्तस्य लात्प्रागित्वं स्यात् । क्लीबादीन्वर्जयित्वा । क्लिष्ट =किलिट्ठम् । क्लीब: क्लमोऽपि क्लबश्च शुक्लपक्षो लवाः । किञ्च प्लावयतिञ्चैतादृशाः क्लीबादयः स्मृताः । मू. तन्व्याभे। तन्वी प्रभृतिषु सयुक्तस्यान्त्यहल: प्रागत्वं भवति । तन्वी- तणुई । तन्वी-लघ्वी गुर्वी बह्वी मृद्वी च पट्वी च । तन्व्या मा विज्ञेयाः पृथ्व्यां वैकल्पिकं चोत्वम् । सू. विंशतिषुत्याश्लोपल । विंशत्यादिषु तीत्यत यवेन सह बिन्दोर्लोप: स्यात् । शित्वा- त्पूर्वस्य दीघं. । विंशतिः बीसा । त्रयोविंशत्तथात्रिंशद्वात्रिंद्विशते स्त्रियाम् । सिहे वैकल्पिको लोपो गणे दष्ट्रा च गृह्यते ।। सू. शकगे। व्याख्यातम् । (इलो) शकिर्तीगिर्लगिसिची अटतिल टति स्तृटिः । कृपिजिमिस्त विश्चेति शकादिगण ईरित: ।। सू. अरिवृषाम् । व्याख्यातम् । वृषिषिस्तृषिहषी इत्यादि स्यादयं गण. । सू. रुषगेचोदिः । व्याख्यातम् । “रुषिश्शुषिर्दुषितुषीषुषिश्शिषिरितीदृशः । अस्मिन् शास्त्रे सर्वेऽप्याकृतिगणाः । इति प्राकृतशब्दप्रदीपिकाबां गणप्रकरणम् । "

·118
प्राकृतशब्दप्रर्द पिका
कल्यान्ववाय वाराशि सुधांशोः सूरसूरिणः ।
तनयः कानकान्फल्लीमावसन्योऽभिवर्धते ।। 1 ।।
तं शिष्यं नरसिंहं प्राकृत शब्दप्रदीपिकामेनां ।
मोदादकारवन्मां ताताचार्यो बुधप्रीत्यै ।। 2 ।।
इत्थं प्राकृतशब्दानां षण्णां प्राशि सूक्ष्मतः ।
पदव्येतां बुधवरा: प्रेक्ष्य तुष्यन्तु सादरम् ।। 3 ।।
प्राकृतसंस्कृतसरणिद्वयनिष्णातं नितान्तशान्तियुतम् ।
श्री सज्जयगुरुतनयं तिरुमलतातार्यगुरुमहं वन्दे ।। 4 ।।
इति प्राकृतशब्दप्रदीपिका

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.