·No text on this page.

·AREKENDEne
গানমাঘিয়াঘাষায়-
विरचितो
मुक्तिवादः।
काशीस्थविश्वविद्यालयाध्यापकपा 'अम्बार
शास्त्रिणामनुमत्या टोपले -इत्यु दुणि
शास्त्रिणा कृतया विषस्थलांपयुक्तया-
न्द्रिकाख्याववृत्या समलङ्कृतः,
संशोधितश्च ।
चौखम्बासस्कृतग्रन्थमालाप्रकाशक-श्रीयुक्तहरिदास.
गुप्तात्मज-जयकृष्णदासगुप्तमहाशयेन स्वकीय
'विद्याविलास' नाम्नि यन्त्रालये
मुद्रायित्वा प्रकाशितः।
I'rinted by
JAYKRISHNA DASS GUPTA,
at the Vidya Valkes Press.
Bencuren.

·सटीकमुक्तिवादस्य शुद्धिपत्रम् । --- शुद्धम् पृ० प० ३ अशुद्धम ननु रति प्रयोज्य शङ्कने सामग्री दभाव प्रयोज्यत्व Eva a m90 रिति २१ ६ शङ्कते ૨૪ सामग्री २२ तदभावे १२ १४ भोगो २८ न २ मिति सिद्धान्तविरोधः ३४ ६ वरोध ३ चैतन्य एवं হাভবান सृष्टिः হাসন্ধান १ लाघववेने- लाघवेने ब्रह्मास्मीति ब्रह्मास्मीति २ सर्वेषा सर्वेषा ३ विष्यत्वे विशेष्यत्वं श्रुत्याः श्रुत्या ६७ १५ इत्यशयः इत्याशयः कार्यतावतावच्छेदक कार्यतावच्छेदक तत्कारणतया तत्कारणता ९ सम्भवी सम्भवि त्यकाक्षरे त्येकाक्षरं ७१ २२ माबोधकस्य मावश्यकस्य ७२ अत्र यासामशुद्धीनामध्ययनमात्रेण बोधस्तासां न प्रवेशः कृत इति।

·भूमिका। द निर्विवादमिद विपश्चिदपश्चिमानां यद्धर्मार्थकाम- मोक्षेषु चतुर्विधेषु पुरुषार्थेषु मोक्ष एवात्यन्तिकः पुरुषार्थः । तत्सम्पत्तिश्च श्रवणमनननिदिध्यासनाधी- नात्मसाक्षात्काराधीना न स्वोत्पत्तौ सहकारितयापि कर्मादीनपेक्षते । तत्र निखिलशास्त्रधुरीणवेदान्तेषु प्रसिद्धापि सा नैयायिकमते जीवब्रह्मभेदस्य जाकरू- कत्वात् कथं सगच्छत इत्याशङ्कापिशाचीप्रसारनि:- सारणक्षमः श्रीमान् नव्यनैयायिकाग्रणीर्गदाधरभट्टा- चार्यः "तदसन्ताभावविमोक्षोऽपवर्ग:" इति प्राचीन मुक्तिपदार्थलक्षणघटकात्यन्तिकपदस्य प्रतिवादिदुर्घट- कल्पनानिधर्षणपूर्वकं यया युक्त्याऽर्थ कृत्वा मुक्तिवादे तादृशीं मुक्तिं जीवब्रह्मयोर्भेदेपि स्थापितवान् तदिदं ग्रन्थगर्भावलोकनेनैव दृष्टिपथमुपयास्यति विदुषाम् । तदिदमीशसुनिपुणविद्वद्वरधुरीणमात्रज्ञेयग्रन्थ- व्याख्यानप्रथमसाहसं क्षमिष्यन्ते नैयायिकप्रवराः कर्मणा चानेन प्रीयतां जगदाधारः श्रीमान् पशुपति- रिति कृताञ्जलिः प्रार्थयते- सुधीजनविधेय:- हिरोजशास्त्री।

·सटीकमुक्तिवादस्य विषयसूचीपत्रम् " पृष्ठं पतिः विषयाः। २ १ शास्त्रप्रवृत्त्यङ्गप्रयोजनवर्णनम् । ३ ४ स्वतःप्रयोजनानुगमप्रकारः। ४ १ गौणप्रयोजनवर्णनम् । ६ दुःखाभावसाक्षात्कारस्य प्रवृत्त्युद्दे श्यताखण्डनम्। १४ स्वर्गसुखस्य प्रयोजनत्वोपवर्णनम् । ५ १ मुक्तावनुमानप्रयोगः । . १० तत्र साध्यानुगमप्रकारः। ६ ८-हेत्वनुगमप्रकारः। ७ १ मुक्तो श्रुतिप्रमाणम्। ११ अपवर्गेच्छानुपपत्तिशङ्कासमाधाने । ८ सुखे मुक्त्युद्देश्यतानिरसकंचितामणिकारमतम् । ९ ३ सुखमेव मुक्तिं मन्यमानानां वैशेषिकाभिमत- मुक्तावाक्षेपः। १० ६ स्वमते मोक्षोपाये प्रवृत्त्युपवर्णनम् । ११ १७ रागनिष्ठप्रवृत्तिजनकत्वानुमानप्रयोगः । १२ १३ रागद्वेषप्रतिबन्धकत्वोपवर्णनेन तत्सामग्रीकथनम्। १३ १ दुःखध्वंसरूपमुक्तौ तत्त्वज्ञानाद्यनुपयोगित्वशङ्का । ४ दुःखध्वंसरूपमुक्तिघटितात्यन्तिकत्वपदार्थवर्णनम् । १४ १ दुःखध्वंसे तत्त्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वशङ्कासमा- धाने।

·सूचीपत्रम् । २ पृ० प० " विषयाः। १२ तत्त्वज्ञाने दुःखध्वंसप्रयोजकत्वव्यवस्थापनम् । १५ ६ तत्र श्रुतीनां स्वरसप्रदर्शनम् । १६ १ दुःखप्रागभावस्य मुक्तितावादिनां प्राभाकराणां मतम् । १७ ४ तन्निराकरणम् । १८ १ अगत्या दुःखाऽत्यन्ताभावस्यापि मुक्तिन्वाङ्गीकारः। १९ १ बह्वायाससाध्यत्वेनात्यन्तिकदु खाभावरूपमुक्ती दृष्टान्तप्रवृत्त्यनुपपत्तिशङ्का। २० १ तन्निरासप्रकार. । २१ १ तत्त्वज्ञानजन्यो दुरितध्वंस एव मोक्ष इति नैयायि~ कैकदेशमतनिरूपणम् । ७ दुरितध्वंसे आत्यन्तिकत्वानुपपत्तिशङ्कानिरासौ । २२ ६ उक्तमुक्तावपि साङ्कर्यभिया कार्यतावच्छेदकत्वख- ण्डनमण्डने । २४ २ दुरितनाशे तत्त्वज्ञानहेतुत्वानुपपत्तिपूर्वपक्षः। २५ १ तत्वज्ञाने साक्षात्कर्मनाशक वानुपपानशङ्कासमा- " धाने । हारः। २६ १२ तत्त्वशानिनां सकलकर्मभोगकल्पनानुपपत्तिपरि- २७ २० माभुक्तमित्यत्र क्तप्रत्ययार्थविचारे तत्क्षयपदार्थ विवेचनम् । २८१२ तदनुगमः । २९ ५ ज्ञानस्य कर्मनाशकत्वव्यवस्थापनेन समाधानम् । ३० ६ तत्त्वज्ञानेऽननुगमेन व्याभिचारादकारण वशङ्का- ·mr सूचीपत्रम् । MA-mm-AAmes SAGARAM पृ० पं० विषयाः। निराकरणे। ३१ १ दुखाभावनिर्वाहकत्वेन दुरितनाशे गौणप्रयोजन- त्ववर्णनम् । २ मिथ्याज्ञानजवासनानिवृत्ते१खाभावनिर्वाहकतया मुक्तिरूपताशकासमाधाने । ३२ १ एकदण्डिवेदान्तिमतसिद्धमुक्तिः । ३३ १ तन्मतेऽविद्यानिवृत्तेर्गौणप्रयोजनत्वव्यवस्था । ८ ब्रह्मसंवेदनस्याविद्यानिवर्तकत्वम् । ३५ ३ जडात्मप्रपञ्चस्य स्वत स्फूर्त्यभावे शारीरका चार्यप्रमाणम् । ३६ १ ब्रह्मस्फूर्तेः स्वतस्त्वव्यवस्था । ३७ ४ ब्रह्मपरिणामवादित्रिदाण्डिमते लिङ्गशरीरनाश एव मोक्षः। ३८ १ लिङ्गशरीरस्वरूपम् । ३९ १ मतद्वये मायानिवृतेरविशेषः । १३ अविद्यासाधकानुमानखण्डनम् । ४० २ अदृष्टस्याविद्यापदवाच्यत्वे युक्तिः । ४१ १ तत्त्वज्ञानस्यादृष्टनाशकत्वानुपपत्तिशङ्का नैया- यिकमते। ४२ ५ वासनानाशे तत्त्वज्ञानस्य पृथकारणताकल्पनेन गौरवम् । १२ बुद्धितत्त्वनाशानुपपत्त्या तत्समाधानम् । ४३ ५ बुद्धिसंबन्धात्पुरुषबन्धस्तल्लयान्मोक्ष इति सां- ख्यमतम् । " ·सूचीपत्रम्। ४ पृ०५० विषयाः। " ४५ १तन्मतखण्डनम् । ५ नित्यसुखानुभवोऽपवर्ग इति भट्टमतम् । ६ तत्र श्रुतिप्रमाणम् । ४६ ४ आनन्दविशिष्टस्यात्मनो नित्यत्वेन तद्विशेषण मानन्दो नित्य इति मीमांसकमतम् । ९ विशेषणान्वयापरित्यागे तन्मते ईश्वरसिद्ध्या- पत्तिरित्याशयेन तन्निराकरणम् । ४७ १ मुक्तस्य सुखसंवन्धानुपपत्तिशङ्का । ७ प्रियाप्रिये न स्पृशत इत्यत्र तदुभयानुयोगक- मुक्तात्मकर्मकस्पर्शकर्तृत्वाभावप्रत्यायनम् । ४९ ३ स्पृशधातोः सत्तार्थकतया सुखदुःखोमयाभावा- स्तित्वशङ्कानिरसने । ५० २ श्रुतिविरोधभयेन सुखसत्त्वेपि आत्मनि व्यास- ज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नसुखाभावसिद्धिः। ५१ १ तादृशाभावानङ्गीकारमते न स्पृशत इत्यस्यार्थः । ७ सुखपदस्य जन्यमुखत्वाभिप्रायेण कल्पान्तरम् । ५२ १ वेदान्तिमते देहाभावान्मुक्तस्य सुखसाक्षात्का- रानुपपत्तिशङ्का। ५३ १शरीराभावेपि मुक्तस्य तदुपपत्तिसिद्धान्तः। ९ भट्टमतखण्डनम् । ५४ २ तन्मतेपि दुःखनिवृत्तेरेव मुक्तितायामानन्द मि- त्यादिश्रुतिसमर्थनम् । ५ उक्तमुक्तौ आत्मतत्त्वज्ञानहेतुतायामुपनिषदः प्रा- ·५ सूचीपत्रम्। Non-AAAA पृ० पं० विषयाः। ” माण्यम्। ५६ २ देहादिभिन्नात्मसाक्षात्कारस्य श्रवणादिमूलस्य मोक्षहेतुत्वम् । ५७ ४ श्रवणादिसत्त्वेपि मुक्त्यभावे हेतुः। ५८ ३ श्रवणानन्तरं मननस्यावश्यकत्वेन वैशेषिकाद्य ध्ययनस्य मुक्त्युपयोगिता। ४ ईश्वरात्मसाक्षात्कार एव.मुक्तिहेतुरिति वेदान्त्ये. कदशिमतम् । ९तत्र श्रुतिप्रमाणम् । ५९ ६ ईश्वरसाक्षात्कारस्य विपरीतशानानिवर्तकत्वेन मोक्षहेतुत्वानुपपत्तिशङ्का । १० तत्खण्डनम् । २ ईश्वरसाक्षात्कारस्य मुक्तिहेतुतायां तमेवेत्यादि श्रुतिबाधः। ३ तत्समाधानम् । ८ विदित्ववेत्यत्रैवकारल्यत्ययेन तुल्यं समाधानम् । ९ एवकाराव्यत्यासेपि वस्तुतस्त्वित्यादिसमाधानम्। ६२ १ जीवात्मसाक्षात्कारवादिशङ्का । ७ जीवात्मसाक्षात्कारमते एवकाराव्यत्यासेन गौर- वमित्याशवासमाधाने। ६३ ११ एवकारस्य खण्डशः शक्तिः । ६३ १७ न्यायमते ब्रह्माभिन्नजीवात्मविषयवानस्य मुक्ति हेतुत्वम् । ६३ ४ जीवात्मसाक्षात्कारमतखण्डनम् । " प्र " ·पृ० पं० सूचीपत्रम् । विषयाः। ७ आत्मपदस्य जोवपरत्ववादिनां दीधितिकाराणां मतम् । ८ तत्र श्रुतिप्रमाणम् । ७ ईश्वरसाक्षात्कारवादिनः शङ्का । ६६ १ तन्निरासः । ६६ ११ दीधितिकारमतखण्डनम् । ६७ ३ शानवत्कर्मणोपि मुक्तिकारणत्वशङ्का । ६८ १ मुक्तौ जातिविशेषाभावात् अननुगतज्ञानादि- कार्यकारणभावानुपपत्तिशङ्का । ७ सांकर्यभिया जातिकल्पनानुपपत्तिः । ६९ ३ संवलितज्ञानकर्मणां हेतुत्वानुपपत्तिः । ६ समुञ्चितानामपि तदनुपत्तिः ॥ ७ आत्मतत्त्वज्ञानमेव मुक्तिहेतुः काशीमरणादि च प्रयोजकमित्यभिप्रायेण समाधानम् । ७१ ४ मरणजन्यतावच्छेदकमानसत्वव्याप्यजातिविशे- षाङ्गीकारेण व्यभिचारशङ्कानिरासः। ७ काशीमरणस्थले शरीरान्तरपरिग्रहेण तारकोप- देशसाफल्यम् । ७२ १ तत्र श्रुतिप्रमाणम् । ७३ १ तारकोपदेशस्य तच्छरीरेपि शानजनकत्वोपपत्तिः। ३ तारकोपदेशस्यान्यशरीरे आत्मज्ञानोपयोगितया मुक्तिह तुत्वमतम् । १० वैकल्पिकहेतुतानुपपत्तिशङ्कासमाधाने । २ व्रीह्मादियागविकल्पे उभयस्याशास्त्रार्थत्वेपि प्र- " ७४ ·७ सूचीपत्रम् । - पृ० पं० विषयाः । कृते शास्त्रार्थत्वम् । ७५ ८ साहित्यासम्भवात्कथमुभयकरणकयागस्य फ. लासाधनतेत्याशड्डासमाधने । ७६ ८ प्राचीननैयायिकानां मुक्तिः। १ सालोक्यादिपञ्चविधमुक्तिः । १५ तत्र न्यायवैशेषिकमतप्रवेशः । ७८ १४ नवीनन्यायमतमुक्तितत्त्वम् । ७९ १८ वेदान्तिमतमुक्तिः। ८० ६त्रिदण्डिमतसारः । १५ प्राभाकरमततत्त्वम् । ८१ ९ तत्खण्डनम् । १४ चार्वाकमुक्तिः। १५ माध्यामकमुक्तिः। १६ विज्ञानवादमुक्तिः। १७ आर्हतमुक्तिः। १८ रामानुजमुक्तिस्वरूपम् । ८२ १ माध्वमुक्तिः। २ वल्लभीया मुक्तिः। ४ कापालिकमुक्तिः । ५ अभिनवगुप्ताचार्यमतम् । ६ वैद्यकाभिमतमुक्तिः। ८ वैयाकरणमुक्तिरूपम् । ९ सांख्यमुक्तिरूपम् । १० पातंजलमुक्तिः। ११ ग्रन्थान्तः। " R " " ·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ श्रीमहामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचितो मुक्तिवादः प्रारभ्यते प्रयोजनमुद्दिश्यैव पुगामस्तदुपाये प्रवर्तन्ते, अतः शास्त्रस्य प्रयोजनं प्रथमतः प्रदर्शयन्ति शास्त्रकृतः । ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ भूतिमानप्यभूनिर्यो भूति जगति तन्वति । तं वन्दे भवलमोहहानये खिलकारणम् ।। नत्वा गुरुपदन्छ नाथान्त्यबटुकाहपम् । क्रियते मुक्तिवादस्य विवृतिश्चान्द्रकाभिधा ।। इह खलु शास्त्रक्रतो मुनयोऽपि शास्त्रादावपवर्ग प्रायः शः तत्प्रयोजनं दशयन्ति तत् किमर्थमित्याशङ्कानिरातो शास्त्रकृत इत्यन्तेन प्रन्थेनाविष्कृतः । प्रयोजनमिष्टम् , उ. हिश्य तत्साधनत्वेन निर्णीय, पुमास कृतिसाध्यताज्ञान- वन्तः समर्था इति यावत्। तेन स्त्रीणामपि सङ्ग्रहोऽन्यथा तासामपि ताशप्रवृत्तिदर्शनात्तद्यावृत्त्या न्यूनता स्यात् । शास्त्रकृतः गौतमादयः । शास्त्रप्रयोजनादर्शने प्रयो. जनसाधनत्वाशानेन परस्याप्रवृत्ती परप्रतिपत्तिमात्र फलकशास्त्रकरणस्य निष्फलत्वापत्तेस्तथाचाधिजिगां- सूनां प्रन्थापादनकप्रवृत्तिरेव प्रयोजनप्रदर्शनस्य फल. " ·२ mmons गादाधर्याम् । तत्र स्वतःप्रयोजनं मुखं नद्भोगो दुःखाभावश्च । तत्त्व- चाऽन्येच्छानधीनेच्छाविषयत्वम्, नतु प्रयोजनान्तरा- मिति भाषः । ननु तथापि नात्र प्रयोजनं प्रदर्शित गाधरेणेति न्यूनत्वमेवास्य प्रन्थस्येति वाच्यम् एतद्- न्थस्य भगवद्गौतमप्रणोतशास्त्रगहार्थ-तिपादकत्वात उछालप्रयोजनमेवास्य प्रयोजनमिात शायतेऽतो मुक्ति- शानद्वारा तत्रवर्तकस्य मुकि बनल्याऽस्य प्रन्यया पवर्गप्रयोजनत्वं स्फुटमेवेति न न्यूनतेति भाव । अपवर्ग मुख्यप्रयोजनत्वं व्यवस्थापन यख्य गौणञ्च प्राय समय निति । तत्र तेषु प्रपोजनेषु मध्ये स्वताप्रपोजनं स्वतःप्रयोजकपदार्थः । सुख तद्भोगो दुनामावश्वति लक्ष्यनिर्देशः । गोमो सुजनाक्षात्कारः । ननु सुख साक्षात्कारः कथ मुस्यप्रयोजनम्, सुखं मे मत्यिती. च्छामा चकत्याल ननु सुख जानीयामिती च नस्य लस्यत्वमालगनमिति चन सुखच्छाया इव तत्पाभारतारेच्छाया अपि अनुभ. वसाम्पेन प्रवृत्तिजनकत्या 1, अन्यथा दुःखानाव যা प्रयजमकत्वापत्त्या स्वतःप्रयोजनत्वानुष पत्ति, नित्यानुखलाक्षात्कारो मुक्तिरिति भट्टमतास- ङ्गतिश्च स । तस्य स्वतःप्रयोजनकामाचे तदुपाये योगाभ्यासाको प्रवृत्त उपपती गदाधरावायाणा- माशयः। अन्यच्छानघोन इति । स्वान्या स्वसमानावि. करणा या इच्छा नदप्रयोज्याया इच्छायाः साध्यत्वेन अयासाधा ·मुक्तिवादः -~-~- जनकले सति प्रयोजन त्वम्, मुखसाक्षात्काररूपभोगं पनि विषयतया जनके सुखेऽव्याप्तः । गौणपयोजन. या विषयता तदाश्रयत्वमित्यर्थः । स्वं द्वितीयेच्छा। अत्रायमनुगमप्रकारः | इच्छाविशिष्टेच्छाविषय- त्व स्वतःप्रयोजनत्वम् । वैशिष्ट्यञ्च स्वविशिष्टे- च्छाप्रयोज्यसम्बन्धावच्छिन्नस्त्रनिष्ठावच्छेदकताकमेव त्वसम्बन्धेन । वैशिष्ट्यं स्वभिन्नत्वस्वसामानगधि. करण्योभयसम्बन्धेन । स्वयं प्रथमेछापरम् ।ई. श्वरेच्छाया ईश्वरेच्छाविशिष्टत्वेन तद्विषयत्वमादाय घटादावतिव्याप्तिवारणाय स्वभिन्नत्यनिवेशः । जीव. रेच्छाभेदाङ्गीकारे तदोषतादवस्थ्यमतः सामानाधिक रण्येति । उभयसम्बन्धनिवेशे ईश्वरेच्छाया धर्तुमा- क्यत्वान्न दोषः मम सुख भूयादितीच्छया आत्मादेर्विष- यत्वमादाय तनातिव्याप्तिवारणाय साध्यत्वेन विपयत्व- निवेशश्चात्र द्रष्टव्यः। एतेन स्वत्त्वस्थाननुगमान लक्षणा. सम्भवदोष इति । सुखस्यापि योग्यविभुविशेषगुणतया दुःखनाशं प्रति हेतुनया तत्राव्याप्तिवारणायानरति । तदर्थश्च मुख्यप्रयोजनदुःखध्वसभिशत्वम् । तथा च दुःख ध्वसभिन्नप्रयोजनाजनकत्वे लतीति लाभः। प्रयोजनत्व मिति । तच्च प्रवृत्त्युद्देश्यत्वं प्रवृत्तिजनकेच्छाविषयत्वमिति यावत् । दुःखाभावसाक्षात्कारादावतिव्याप्तिवारणाय सभिवेशः। तत्प्रयोजनत्वस्य चाने "दुःखं मे मा भूदि. त्युदिश्यैव प्रवर्तते न हि दुःखाभाष जानीयामित्यादि.

·गादाधर्याम् । चान्येच्छाधीनेच्छाविषयो भोजनादिः, तत्र मुखादिरू. पफलानुसन्धानादेवेच्छोत्पत्तेः । दुःखामम्भिन्नसुख- रूपतया स्वर्गस्येवाऽऽन्वीक्षिक्यादिशास्त्रफलस्याप्यप. धर्गस्यात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिरूपस्य स्वत एव प्रयोजन- त्वम् । ना मणिकारेण मुक्तिवादे खण्डितत्वात् । प्रवृत्युद्देश्ये घटादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तनिवेशः। सुखेऽव्या. तेरिति । एतच्च स्वमतमादाय । प्राचीनमते सुखसाक्षा. कारस्याप्रयोजनत्वात् । एतच मुक्तिवादचिन्तामण्यादौ स्पष्म् । दुःखासम्भिन्नेति । भसंभिन्नमसमिश्रम् । तत्त्वञ्च दुःप्रविशिष्टान्यत्वम् । वैशिष्टपश्च स्वावच्छेदकीभूतशरी- सवच्छिन्नत्वस्वाव्यहितोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन । अनन्तर. जायमानदुःखाग्रस्तत्वम् इति यावत् । तथाचोक्तम् । यन्न दुखेन सम्भिनं न च प्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतञ्च तत्सुखं स्वापदास्पदम् ॥ इति । अभिलाषोपनीतत्वञ्च स्वप्रयोजककामनाप्रयोज्यत्वम् । अत्र दुःखासम्भिन्नत्वादिकं प्रत्येकं स्वर्गलक्षणम् तेन नित्यसुखाभिव्यक्तिर्मुक्तिरिति-मते नित्यसुखे नाति- व्याप्तिरिति भावः। मुक्तौ मणिकारोक्तमनुमानं प्रमाणमाह दुःखत्वमि- त्यादिना । दुःखत्वपक्षानुमाने निखिलप्राणिनां भो. गनिवृन्या तज्जनकाष्टनिवृत्त्या च दुःखध्वंसे दुःख- ·मुक्तिवादः मुक्ती प्रमाणन्तु-दुःखतं देवदत्तदुल वा स्वाश्रयाऽसमानकालीनध्वंप्तप्रतियोगित्ति कार्यमात्र. स्वावच्छिन्नासामानाधिकरण्यं बोध्यम् । ननु सर्वः कालो भोगवानहष्टवान् वा कालत्वादेतत्कालवदि. त्यनुमानेन सर्वदा भोगाइष्टादिसिद्धी कथमुक्तासा मानाधिकरण्यमित्यत आह देवदत्तदुःखत्व वेति । एतनाखिलजीवानां मोक्षसिद्धौ सर्यानुभवसिद्धभोगार धादिप्रवाहस्यानन्तत्वमङ्गप्रसङ्गरूपं प्रथमपक्षे दूषणं तिः रस्तम् । अत्र स्वतादात्म्यस्वविशिष्टध्वंसप्रातियोगि वृत्तित्वोभयसम्बन्धेन धर्मभ्य साध्यतेति तात्पर्यम् । स्वपदं धर्मपरम् । से स्ववैशिष्ट्यश्च स्वाश्रयससान कालीनत्वसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताफभेदवश्वसस्व. न्धेन । अन्यथा स्वत्त्वस्थाननुगततया यदि स्वपदे. न दुःखत्वं ध्रियते सदा एतत्प्रदीपत्वादेरपि दुःख त्वाश्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगिवृत्तित्वरूपसाध्यस्य सन्दिग्धतया दृष्टान्तत्वानुपपत्तिः । यदि चैतत्प्रदीपत्वं गृह्यने तदा सिद्धसाधनमर्थान्तरतापातश्चेति । प्राचाम- भिप्रेतमनुगतमखण्डोपाधिरूपं वा स्वत्त्वमप्रामाणिकतया दुर्वचमेव । पक्षतावच्छेदकहेतुतावच्छेदकसाधारणमिदं साध्यकोटिप्रविष्टमित्यपि न पाच्यम् पूर्वोत्तारान्तता. दूषणस्य तादवस्थ्यात् । कार्यमात्रवृत्तित्वादिति। तच कार्यतरावृत्तित्वे सति कार्यवृत्तित्वम् । गुणस्वादौ व्यभि चारनिरासाय सत्यन्त विशेषणम् । गगनत्यादौ व्यभि- चारवारणाय च विशेष्यदलम् । ननु घटत्वादौ साध्य.

·६ गादाधर्याम् । त्तित्वात् सन्ततित्वाद्वा एतत्पदीपत्ववत् । सन्तति- वं च नानाकालीनकार्यमात्रात्तत्वम् । “आत्मा ज्ञा- तव्यो न स पुनरावर्तत" इति श्रुनिश्च प्रमाणम् । आ- स्व सन्धितया व्यभिचारसन्देहेन व्याप्तिरेय कथं गृही. सा स्यादितात माह सन्ततित्वादेति । लन्ततित्व च जातिविशेषो तत्तवर्तिजन्यदीपसमुदायवृत्तिः एष दीप इत्यनुगतप्रतीनिमाक्षिकः प्रसिद्ध एव । नानेति । स्वेतर त् स्पेनमानाधिकरण स्वोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिक च बत् न. श्वृत्तिल्यै सति कार्यवृत्तित्वम् तदर्थः । कार्यपरगुणत्या दिकादाय व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । हेत्वसिद्धि निराकर्तुं स्वेरोति । अन्यदीयतत्कालोत्पन्नदु खमादाय स्वरूपासिद्धिनिवारणाय स्वसमानाधिकरणति । चि भिजकालीनस्थ समानाधिकरणदुःखमादायोक्तदोपजिग- साथै स्वोत्पक्तिक्षगति । न चात्रानुमानेऽप्रयोजकत्वश कापिशाची प्रसरति प्रधानकारणोच्छदे सन्तत्याश्रयदी पादेरत्यन्तोच्छरदर्शनात् प्रकृतेजप दुःखमूलस्यात्म नि शरीराद्यभेदवासनाया श्रवणादिभिरुच्छेदसम्भ धेन तदुत्तरं दुःनसत्त्वे सन्ततित्वं यदि सन्तत्या. श्रयासमानकालीनध्वंसप्रतियोगिवृत्तिवृत्तित्वज्यभिचारि स्याद् तदा चिरमूलोच्छेदकालीनवृत्तिवृत्ति स्यादिति प्रसङ्गस्यैव प्रयोजकत्वात् इति ध्येयम् । आत्मे. ति । लिङ्वत तदर्थे विहितस्य तव्यप्रत्ययस्या- पि स्वघटितवाक्योपस्थापितार्थवादयोध्यत्वरूपेष्टला ·७ मुक्तिवादः वर्तते-शरीरी भवति इत्यर्थः । नचापर्वर्गस्योक्तरूपस्य मुखबिरोधितया न पुरुषार्थत्वसम्गवः सुखाभावनि- पतत्वेऽपि दुःखाभावत्वेनात्यन्तिकत्वाविशेषितेन च तद्विशेषितेन च तत्रेच्छोत्पत्तौ बाधकामावेन प्रयोजन- धनत्वबोधकतानेयमेनापि अत्यन्त शरीरसम्बन्धा- भावरूपेष्टलाधनमानविषय आत्मेति तदर्थः । न स पुन रावर्तत इत्यादिनोतरूपेष्टसाधनत्वस्यैव पोधना- स् । आवर्तत इत्यस्यार्थमाह शरीरी भवतीति । न पुनदेहन्द्रिादिसम्बन्धादात्मनो भोग इयर्थः । ननु गुरुजनसम्भापणादौ यथा कामिनीसम्भोगजन्य. सुधिरोवितया नेच्छा तथा सुख प्रतिबन्दिनि अप- वगै नेच्छा स्यात् इत्याह न चेति । उक्तरूप. स्य दुःखध्वरूपस्य । सुखविरोधियति । सुखवि. रोयता च सुखावच्छेदककालावच्छिन्ननदधिकरण. वृत्तित्वाभावरूपसुनाभावव्याप्यताबाध्यकाभावेन, का- रणविरहान वेनेति तात्पर्यम् । समाधते सुखाभावेति । साजधमतनाह तद्विशेषितेनेति । तथा च सालयसूत्र- म् “तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः" । प्रयोजनत्वोपपत्तेः प्रव. तकेच्छाविषयत्वोपपत्तेः। ननु स्वाभावत्वेनेच्छोत्पत्ता- वपि तत्र सुखाभावस्य नियततया उपसम्भवामेच्छा- लम्भव इत्याशयेनाशते न चेति । तत्र दुःखध्वंसरूप- भुक्की । वेवसामान्या इच्छा प्रति प्रतिवन्धकत्वादिति भाव । द्वेषविषयत्वापारबत्वादिति । स्वतःप्रयोजनस्य ·८ गादाधर्याम् । खोपपत्ते। । नच मुखाभावनियतत्वेन द्वेषसम्भवात तत्र नेच्छासम्भव इति वाच्यम् । स्वत: प्रयोजनस्य द्वे पविषयत्वायोग्यत्वात् । ननु धर्मादिनाशकतत्वज्ञानद्वा- रा मुखनिवृत्तिसाधकत्वेन मोक्षोपाये योगाभ्यासा- दौ द्वेषसम्भवाद्विशेषदर्शिना प्रवृत्यनुपपत्तिरिति चेत् । मुखेपूरकटरागवतां विषयिणां मुखाभावे उत्कटनेपो- दयेन मोक्षोपाये न भवत्येव प्रवृत्तिः । तदुक्तं मणिकृ. ता-"तस्मादविवकिनः मुखमावलिप्सवो बहुतरदुःखा. स्वताविष्टप्रतियोगिकस्य स्वतोद्वेष्यत्वाभावात् भाषा- भाषयोरेकधर्मकत्वासम्भवात् द्विष्टसाधनताशानघटि- तसामग्न्यभावाच । नन्वपवर्गे मा भद्वेषः किन्तु तत्सा. धकयोगाभ्यासादौ तु स्यादेव सुखसाधनधर्मनाशकत- स्वज्ञानोत्पादनद्वारा सुखाभावरूपद्विष्टसम्पादकत्वात् । तथाचेच्छायां वेषसामग्याः प्रतिबन्धकत्वेन सत्रेच्छा. ऽसम्भवेन योगाभ्यासादौ प्रवृत्तिन स्यादित्याशयेना- शङ्कते नन्विति । सुखेष्त्कटरागिणां तश्रेष्टापत्त्या परि- हरति सुखवित्यादि । तेषां सुखाभावे द्वेषस्याघश्य. म्भावन मुक्त्युपाये योगाभ्यासादौ प्रवृत्तिप्रतिबन्ध एवं- त्यर्थः । तत्रापसिद्धान्तत्वशां निराकर्तुं चिन्तामणि- कारमतमाह तदुक्तमिति । तस्मादिति । दुःखाभाषद- शायां सुखं नेति ज्ञानस्य दुःखाभावाधिप्रवृत्तिप्रतिबन्ध कत्वादित्यर्थः । अस्व ते अत्राधिकारिण इत्यत्राम्य ·मुक्तिवादः नुविद्धं मुखमुद्दिश्य "शिरो मदीयं यदि याति यातु" इति कृत्वा परदारादिषु प्रर्वर्तमाना घरं वृन्दावने (रम्ये) शून्ये शृगालत्वं वृणाम्यहम् । नतु वैशेषिकी मुक्ति मार्थयामि कदाचन ॥ इत्यादि पदन्तो नात्राधिकारिणः ये च विवेकिनोस्मिन् संसारकान्तारे कियन्ति दुखदु. बोध्यः । बहुतरदु खानुविधामति । बहुतरदुःखजन- कसामग्रीनियतसामग्रीसम्पाद्यत्वेन तत्संवलितमिति भावः । शिर इति । युष्मकृते खजनमञ्जुलाक्षि । शिरो मदीयं यदि याति यातु ॥ नीतानि नाशं जनकात्मजार्थे । दशाननेनापि दशाननानि ॥ इति ॥ एतेन बहुतरदु खानुविद्धत्वज्ञानमस्ति तति व्यजि- तम् । वैशेषिकी वैशेषिकशास्त्रप्रसिद्धाम् । वदन्त इत्य- नेन सुख एवोत्कटेच्छा प्रदर्शिता । स्यादेतत् सर्व एव शरीरिणो यदि सुखमेवेच्छन्ति तदेरङ्मुक्तिनिरूपणं व्य. र्थमापतितम् तद्विरोधिन्यपवर्ग कस्यापि कामनाऽनुदये- नाधिकारिणामेवाभावात् अत आह ये चेति । विवेकिन: सांसारिकसुखमोक्षयो हेयत्वोपादेयत्वादिविवेचनसम- C. । संसारकान्तारे संसार एव कान्तारं तस्मिन् स्त्री- पुत्रादिरूपदुर्गवम॑नि । दुर्गमत्वं चास्येष्टवियोगादिरूप.

·१० गादाधर्याम् दिनानि कियती वा मुखखद्योतिका शति कुपितफाण- फणामण्डलच्छायप्रतिममिदमिति मन्यमानाः मुखमपि हातुमिच्छन्ति तेऽत्राधिकारिण" इति । विवकिनान्तु बहुतरदुःखानुविद्धतया सुख नोत्कटराग इति तद. भावेऽपि नोत्कटद्वेष इति बलवद्वेषविषयमाघनत्वस्यैष प्रवृत्तिविरोधिसया मोक्षोपाये न प्रवृत्त्यनुपपत्तिः । स्वर्गेऽपि पातभयादिजन्यदुःखानुविद्धतया क्षयितया कण्टकाद्यावृतत्वेन कामादिरूपदस्युमत्त्वेन च बोध्यम् । दुःखेषु दुःखेतरसाक्षात्काराद्यभिचारिकत्वमधिकतरत्वं च दुर्दिनसाम्यप्रयोजकम् सुखेषु इतरज्ञानानभिभावक त्वम् अल्पीयस्त्वं च खद्योतसाम्यनिर्वाहकं बोध्यम् । खधोतिका इत्यनन्तरं झानेनेति पूरणयिम् । तादृश- ज्ञानार्थकञ्चेतिपदं मन्यमाना इत्यनेनान्वयनीयम् । कुपि- तेत्यादि । कुपितो यः फणी सर्पस्तस्य यत् फणामण्डलं तस्य छायया प्रतिमं तुल्यमित्यर्थः । कुपितपदेन यथा कश्चित् पान्थ इतस्ततो भूरिभ्रमणश्रान्तो दुःसहाकिर पसमूहसन्तापशान्तीच्छयोक्तविधच्छायामाश्रित्य दुःखा- तिशयाभिभूतो जायते तथैव संसाराश्रितोपीति अवश्य म्भाविदंशनजन्यदुःखभागित्वं व्यजितम् । अधिकारिण इत्यन्तो मणिग्रन्थः । ननु विषयिणामिव विकिनामपि मोक्षोपाये प्रवृत्तिन जायेत सामग्रीसाम्येन फलोदयस्या- निवार्यत्वात् इत्यतः सामी विभज्य विवेकिनान्तदभावं ·मुक्तिवादः। ११ च न विवेकिनामुत्कटो रागः। रागद्वेषयोरुत्कटत्वं जा- तिविशेषः पत्तिनिवत्तिभ्यां कल्पनीयः । तन्निया- मिका च सामग्री तत्तज्ज्ञानव्यत्त्यादिघटिताऽननुगतेब, तुल्येऽपि बहुतरदुःखानुविद्धत्वादिक्षाने मुखतदभावयो- विषयिणामुत्कटरागोत्कटद्वेषोदयात् विवोकिनान्तदनु. दयात् । अथ दुःखाभावोऽपि नावेद्यः पुरुषार्थ गयेष्यते । नहि मूर्खाद्यवस्थायां पत्तो दृश्यते सुधीः ॥ दर्शयति विधकिनान्विति । विवकिनां दुःखबहुलतया सुखे नोत्कटराग इति तदभावपि प्रवृत्त्यप्रतिबन्धात् इति भावः। स्यादेतत् पहिक सुख तावत् बड्डतरदुःखानुवि. सतया विवेकिनां प्रवृत्त्यजनकमस्तु स्वर्गसुखस्य दुःखा- सम्मिन्नतया तत्रोत्कटेच्छा जायते एव इत्यत आह स्वर्मे- पोति । क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोक विशन्तीति भगवदुक्तः । क्षयितयेति । एष्ट्रवदानुश्रविकः स ह्यविशुद्धिक्षयातिशय- युक्त इति कपिलोक्तः। प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामिति । कल्प- ना चात्रानुमानम् । तद्यथा रागनिष्ठप्रवृत्तिजनकत्वं किश्चिदवच्छिन्न जनकतावात् घरजलकतावत् न चे च्छात्वावच्छिन्न सम्भयति अनुत्कटेच्छायामिच्छा- स्वस्य ताहशजनकताव्यभिचारात् । तथाचच्छात्वाव. च्छिन्नत्वस्य बाधनिश्चयात्तदवान्तरधर्मावच्छिन्नत्वास- ·१२ गादाधर्याम् । इति न मुक्तिज्ञानं सम्भवतीति चेन । नहि दुःखाभावं जानीयामित्युद्दिश्य प्रवृत्तिः किन्तु दुःखं मे माभूदित्युद्दिश्य स्वत एवं बहुनरदुःखजर्जरकले- परा दुःखाभावमुद्दिश्य मरणे प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । द्धिः। स च धर्मों बाधकामावाजातिरेवेति । तत्रियामिः केति । उत्कटरागद्वेषनियामित्यर्थः । तत्तज्ज्ञानव्यक्तये. ति । प्रतिबन्धकामावरूपकारणस्य प्रतियोगिविधया बहुतरदुःखानुविद्धत्वादिज्ञानव्यक्त्येत्यर्थः । अननुगनै- घेति । तथाच फलदर्शनादर्शनाभ्यां सामग्न्याः स स्वासत्वे कल्पनीये इति भावः । तादृशज्ञानाभावत्वे- नानुगतकारणताकल्पने बाधकमाह तुल्येऽपीति । तथा च विवेकिनिष्ठबहुतरदुःखानुविद्धत्वपातभयादिज- न्यदुःखानुविद्धत्वादिज्ञानव्यक्तरेव सुखे उक्तटराग तद भाबे उत्कटद्वेष च प्रति प्रतिबन्धकत्व कल्पनीयम् न, तु विषयिनिष्ठताडशज्ञानव्यतिरिति हृदयम् । अथेत्या. दि दृश्यन्त इत्यन्तः पाठो मुद्रितपुस्तके नोपलभ्यते सर- लश्चेति टीकायामुपेक्षितो वेदितव्यः ननु अस्तु उ. तयुक्त्या मोक्षोपाय प्रवृत्तिः, किन्तु मोक्षो यदि क्लातो. पायसाध्यः स्थात् भवेश यदि मुक्तित्व जन्यतावच्छेदकं तदा तदुपाये योगाभ्यासादौ प्रवृत्तिरुपपद्यत इति आशय- ·मुक्तिवादः। अथ दुःखनितिः दुःखस्य ध्वंसरूपोऽभावः, नतु पागभावासन्ताभावौ नित्यत्वेनाऽसाध्यत्वात् ध्वंसस्थ चाऽनन्तरोत्पनविशेषगुणादेव सम्भवेन न तत्त्वज्ञानाधु- पयोगः। ननु स्वसमानाधिकरणदुःखप्रागभावाऽसमान- कालीनस्वरूपात्यन्तिकस्वविशेषितदुःखध्वंसत्त्वरूपापत्र- र्गत्वावच्छिन्नत्वस्य तत्त्वज्ञाननिरपेक्षकारणान्तरान्न नाशङ्कते अथेति । अत्यन्त दुःखनिवृत्तिरूपमुक्तिपदार्थे दुःखनिवृत्तिशब्दार्थस्य कल्पत्रयेणासम्भवं दर्शयति ध्वं. सरूपोऽभाष इति । प्रागभावात्यन्ताभावयोः नित्यत्वेन प्रा. गभावाप्रतियोगित्वेनासाध्यत्वात् अजन्यत्वात्। तथाचा. जन्यस्य प्रवृत्यनुद्देश्यत्वान्न तमुद्दिश्य योगाद्युपाये प्रवृत्ति रिति कल्पद्वयनिरासः। ध्वंसपक्षे तदव्यवहितोत्तरोत्पत्रवि शेषगुणादेव दुःखध्वंससम्भवेन न तत्र तत्त्वज्ञानाधुपाया- पेक्षति भावः । कारणत्वकुक्षिप्रविष्टान्वयव्यतिरेकच्याप्ति- घटितान्वयव्यतिरेकव्यभिचारासम्भवात् तत्त्वज्ञानस्या- त्यन्त दुःखनिवृत्तिरूपापवर्गत्वावच्छिन्नं प्रति कारण को दोष इत्याशयेनाक्षिप्य समाधत्ते नन्विति। स्वपदं दुःखध्वं. सपरम् । प्रलयकालीनदु खध्वंसानां पुरुषान्तरीयदुःख- प्रागभावसमानकालीनतया तत्राव्याप्तिवारणाय स्वसमा. नाधिकरणेति । इदानीन्तनदुःखध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणार्थ- दु:खप्रागभाषासमानकालीनेति।अर्थसमाजरूपेति।क्ल- ससामग्रीसंघलनप्रयोज्यस्वघटकविशेषणविशिष्टक्लप्त.

·गादाधर्याम् NAMAmmm निर्वाह इति चेदेवमपि न तादृशधर्मस्य तत्त्वज्ञान- जन्यतावच्छेदकत्वसम्भवः । चरमदुःखध्वंसदशायो त द्वत्यात्मनि दुःखजनकाधर्मरूपकारणविरहेण दुःखा- नुत्पत्याऽर्थवशादेव तस्य स्वसमानाधिकरणदुःखाऽस. मानकालीनस्वनिर्वाहात् । अर्थसमाजरूपबाधकग्रस्तस्य कार्यतानवच्छेदकत्वात् । अन्यथा पुरुषान्तरीयदुःखास- मानकालौटुःखध्वंसत्वादेरपि किश्चित्कारणकार्यवायच्ये दकत्वापाताद । मैषम् । अर्थसमाजस्थलेहि साधकाभान एवं कार्यतावच्छेदकत्वबाधकः उपदर्शितमुक्तिवाच्छिक प्रति तत्वज्ञानहेतुतायाः श्रुतिस्मृसादिमाक्षिकतया - बा धः। माभूद्रातादृशमुक्तित्वावच्छिन्न प्रति कारणता' " तदवच्छिन्ने तत्त्वज्ञानस्य प्रयोजकत्वं दुरिमेव तत्वान सामग्रारूपार्थसमाजग्रस्ततयान तत्वज्ञानजन्यतावच्छेद- कत्वमुक्तापवर्गत्वस्येति बाधकसत्त्वादेवोक्तकार्यकारण- भावासम्भव इति तात्पर्यम् ।सिद्धान्तमाह मैवमिति । न बाध इति । स्वतन्त्रप्रमाणस्य श्रुतिस्मृतिरूपस्य श. छदस्य साधकत्वानिति भावः । साधकाभावरूपबाधका- सरपि निष्प्रयोजनत्वगौरवरूपबाधकवयमस्त्येधेत्या. शड्याह माभूति । स्वरूपसम्बन्धविशेष इति । यथा दण्डाभावाद्धटाभाव इन्यादौ दण्डाभावाधन्वयी पञ्चम्य. र्थः । तनिष्ठान्यथासिद्धिभिनान्यथासिद्धिशून्यत्वे सति ·मुक्तिवादः। १५ -~~ ना पापप्रवाहविच्छेदस्यामम्भवेन दुःखानुत्तरावश्यक- तया दुःखध्यमे दुःखासमानकालीनत्वानिर्वाहा । येन विना यद्धर्मावच्छिमानिर्वाहस्तस्यैव तदवच्छिन्नप्रयोजक- स्वात। प्रयोजकत्लश्च स्वरूपमम्बन्धविशेषः । इष्टप्रयो- जकत्वज्ञानमेवोपायेच्छाहेतुरिति मुमुक्षया तत्वज्ञानेच्छा- निर्वाहः । “दुःखेनात्यन्तं विमुक्तश्चरति" "अशरीरं वा बसन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशन"इत्यादिश्रुतिवाक्यानि च तत्वज्ञानवतां दुःखात्यन्तविमुक्तिबोधकानि विमुक्ति- प्रयोजकत्वपराण्येवेति । कार्याव्यवहितपूर्ववृत्तित्वमिति नव्याः । नन्वेषं तत्त्वज्ञा. नस्य मोक्षसाधनत्वप्रतिपादकश्रुतीनामप्रामाण्यप्रसङ्गः स्यादतस्तासामपि प्रयोजकत्वमेवेत्याशयेन समाधत्ते दुःनेनेत्यादि । तृतीयार्थः प्रतियोगित्वम् । मुच्-धात्वों नाशः। स्वसमानाधिकरणदुःखासमानकालीनार्थकात्य. न्तपदं च क्रियाविशेषणम् तथाच दुःखप्रतियोगिका. स्यन्तनाशाश्रयश्चरति तिष्ठतीत्यर्थः। अशरीरमिति । वा. ति सम्बोधनम् सन्तमात्मानम् तथाच तत्वज्ञानादिना शरीररहितमात्मानं प्रियाप्रिये मुखदुःखे न स्पृशतः न सम्बनीत इत्यर्थः । आचार्यास्तु पावसन्तमिति यङ्. लुकि सिद्धम् छान्दसत्वान्नकारागमश्च । तथाच शरीर. रहित सत् अतिशयेन पसन्तं उत्तरावधिराहित्येन ब. सन्तमिति यावत् । तेन संसारिणोपि क्षणं शरीर- ·१६ गादाधर्याम् यत्तु दुःखानुत्पाद एव मोक्षः स च मागभावरू- पतयाऽजन्योपि तत्वज्ञानादिमाध्या, क्षेममाधारण. साधनताज्ञानस्यैव च प्रवर्तकत्वम् दुःख मे मा भूदित्यू- दिश वैदिके प्रायश्चित्तादौ लौकिके चाहिकण्टकाप. नयादौ प्रवृत्तिदर्शनात् । क्षेमरूपञ्च साधनत्वं लब्धप- रिरक्षणं सिद्धस्योत्तरकालसत्त्वनिर्वाहकत्वम् मागभा. वस्याप्युत्तरोत्तरकालसम्बन्धः प्रतियोग्युत्पादविरोधि- राहित्येन स्थितिसम्भवेऽपि न क्षतिरित्याहुः । प्रयोज. कत्वपराण्येवेति । एतेन तत्त्वज्ञानकारणताबोधकवे. दान्तिमतदूषणानामप्यसम्भवोऽत्र मते सूचितः । दुःखध्वंस एव मुक्तिरिति प्रथमकल्परूपसिद्धान्तमतं दृढीकृत्य दुःखप्रागभाव एव मुक्तिरिति द्वितीयकल्पा. क्षिप्तं प्राभाकरमतं निराकर्तुं तव्यवस्थापयति य. विति । साध्यः निर्वाह्यः । क्षमेति । क्षेमसामान्यसाधन- मिदमिति ज्ञानं प्रवृत्तिजनकमिति भावः । महिः सर्पस्त- स्थापनयनतजन्यारिष्टनिवारणम् कण्टकापनयने तद्वहिः. करणादि इत्यर्थः । प्रवृत्तिदर्शनादिति । तथाच प्रायश्चि. त्तादिप्रवृत्तरुद्देश्यत्व नहि दुःखध्वंसे सम्भवति गोषधा- दिसादिजन्यदुःखस्य तदानीमनुत्पत्तेः। अत्यन्ताभावस्य च नित्यत्वेन स्वत एव सत्तानिर्वाहात न तत्र पुरुषव्या- पारोपयोगः एव दुःखप्रागभावस्यैष प्रवृत्त्युद्देश्यत्वमिति भावः । प्रतियोग्युत्पादो दुःखोत्पादस्तस्य विरोधिना ·मुक्तिवादः। निर्वाधः । दुःखोत्पादविरोधी च दुःखबीजीभूताधर्मना- शहेतुरात्मतत्त्वज्ञानमेवेति तत्साध्यत्वं दुःखपागभावस्थे- ति माभाकराणां मतम् । तदयुक्तम् । निर्विघोषितदुःखमागभावस्याप्युत्तर- कालसम्बद्धस्य संसारदवासाधारणतया स्वसमानाधि- करणदुःखासमानकालीनदुःखध्वंसविशिष्ट एत्रासौ मो. क्षरूपो वाच्यः । तादृशश्चाप्रसिद्धःमुक्तस्य दुःखानुत्पत्त्या मुक्तिदशायां तत्मागभावासत्वात | अनागतस्यैव प्राग. भावप्रतियोगित्वात् । दुःखं मे माभूदित्यादिकामना च उत्तरोत्तरकालसम्बन्धविशिष्टदुःखात्यन्ताभावषिषयिण्ये- व, नित्यत्वेऽपि तस्य भागभाववत् साध्यत्वमक्ष. तत्वज्ञानेन निर्वाह्यः साध्यः तत्साध्यत्वं तत्प्रयोज्योत्तर- कालसम्बन्धकत्वम् इति यावत् । दूषयति तदयुक्तमिति । अनागतस्यैवेति । ज. निष्यमाणस्यत्यर्थः । प्रागभावप्रतियोगित्वादिति अन्यथा ताशप्रागभावस्य नित्यत्वेनात्यन्ताभाषत्वाप त्तिः निःप्रतियोगिकत्वेन चाभावत्वानुपपत्तिश्च स्यादिति भावः । नन्वेवं तर्हि दुःखं मे माभूदिति कामनाया नि. विषयतया प्रेक्षावतां प्रायश्चित्तादौ प्रवृत्ति!त्पधेतेत्यत आह दुःखं मे माभूदिति । तस्येति । तस्यात्यन्ताभावस्य । अत्रे विचार्यते । ननु गगनादाविध सदातनात्यन्ता- ·१८ गादाधर्याम् समेव । दुःखपागभावाभावविशिष्टदुःखात्यन्ताभावो मोक्षः मुषुप्त्यादिदशायां विशेषणाभावात् नातिप्रस- भावपि कालसम्बन्धस्य स्वत एव सम्भवात् न तत्र पुरुषव्यापारोपयोग इति कुतस्तस्य क्षेमसाध्यत्वम् ? प्रा. गभावस्य तु प्रतियोगिनाश्यतया प्रतियोग्युत्पत्तेस्तत्र कालसम्बन्धाभावप्रयोजकत्वेन प्रतियोग्युत्पत्तिविरोधि- व्यापारस्य व नफरलसम्बन्धप्रयोजकत्वं निरपवा- दमेवति चेन अत्यन्ताभावे सामान्यतः कालसम्बन्धि. स्वस्य स्वत एव सम्भवेऽपि अधिकरणविशेषावाले कालसम्बन्धित्वे पुरुषव्यापारोपयोगस्यावश्यकत्वातावे ।। वेदमप्रामाणिकम यथा घटाभावादी तत्तद्भूतलाव घकालसम्बन्धित्वस्य तत्तद्भूतलनिरूपितदेशिकसरत. খাজমুলখলৰিাঘিয়াবাসষাভ বাহা য়- सम्बन्धाभावस्थ च घटानयनप्रयोज्यत्वम् तद्वदिहापि दुःख मे माभूदिति कामनाया दुःखात्यन्ताभाचे तत्तत्स्वा- मावच्छघकालसम्बन्धस्यैव विषयत्वेन दुःखोत्पत्तिवि. राधिव्यापारप्रयोज्यत्वस्यावश्यकत्वात् अन्यथा सर्वदेव भूतले घटो नास्तीति प्रतीतिप्रसङ्ग इति । ननु तथापि आत्यन्तिकं दुःखं मे मा भूदिति मोक्षविषयककामनायाः को विषयः इत्यत्राह दुःखप्रागभावाभावविशिष्टेति । सुषुप्तिकाले तु दुःखप्रागभावसत्वाद्विशेषणाभावाद्विशि- विरहेण नातिप्रसङ्ग इत्याह सुषुप्तीति । ननु- अके चेन्मधु विन्देत किमर्थं पर्वतं ब्रजेत ।

·मुक्तिवादः। ङ्ग इति तु मुवचम् । अथ यथा दूरस्थप्तरोऽवगाहना- दिसाध्यस्य तदुपाषपूर्वकत्वादिविशेषणविशिष्टस- न्तापशान्त्यादिरूपफलस्य अनायाससिद्धत्यादितो निर्वाहेऽपि विशेष्यसन्तापशान्त्यादिरूपफलस्य व- ध्यादितो निर्वाहप्रतिसन्धाने दूरस्थसरोऽवगाइनादौ तज्जन्यश्रमे बलबद्वेषान प्रवृत्तिः, तथा दुःखनिट- त्तिमात्रफलस्य लघूपायतो निर्वाहप्रतिसन्धानेनात्य- न्तिकदुःखनित्तिरूपमोक्षार्थितयाऽपि बहुतरश्रमानु- विद्धयोगाभ्यासादौ प्रवृत्त्यनुपपत्तिरित चेन्न । यथा इष्टस्यार्थस्य ससिद्धौ को विद्वान् यत्नमाचरेत् । इति न्यायेन यत्र विशेष्यस्य लघूगयसाध्यत्वं विशि- ष्टस्य च गुरूपायसाध्यत्वं तत्र बह्वायासरूपोपाये द्वेषोदये. नाल्पायाससाध्ये विशेष्ये एव प्रवृत्तिदर्शनात् बहायास- साध्यात्यन्तिकत्वविशिष्टदुःखनिवृत्तिरूपे मोक्षे कथं प्रवृ. त्तिरिति आशयेन दृष्टान्तप्रदर्शनपूर्वकमाक्षिपति अथेति । ततुपायेति । लरोवगाहनरूपो य उपायः स पूर्वो यस्य तत् सरोवगाहनपूर्वकम् तस्य भाव इत्यर्थः। यत्र विशेषणस्या- नुपादेयतया तद्वतो विशिष्टस्यापि नोत्कटेच्छांविषयता तत्रैव तत्प्रयोजके बह्वायाससाध्ये उपाये न प्रवृत्तिः यत्र तु उपादेयविशेषणविशिष्टस्योत्कटेच्छाविषयता तविशिष्टसम्पादकबह्वायासेऽपि प्रवृत्तिर्भवत्येवेति नि- दर्शनप्रदर्शनपूर्वकं लमाधत्ते यथेत्यादि । दुःखासम्भि तत्र ·गादाधर्याम् मुखमात्रस्य लघूपायत्वप्रतिसन्धानेऽपि दुःखासम्भि- अमुखरूपस्वर्गाथितया बहुवित्तव्ययायाससाध्ययागा- दावपि प्रवर्तन्ते दुःखासम्भिन्नत्वरूपविशेषणपुरस्का- रेण उत्कटरागसम्भवात बहुवित्तव्ययायासादौ उ. स्कटद्वेषानुदयात् तथाऽऽत्यन्तिकत्वरूपविशेषणपुरस्का- रेण उत्कटरागस्यानुभविकतया तद्विशिष्टफलार्थिनया बहुतरश्रमाऽनुविद्धेऽपि मोक्षोपाये प्रवृत्तिसम्भवात् । उपादेयतानवच्छेदकसरोऽवगाहनपूर्वकत्वादिविशेषण. विशिष्टसन्तापमान्यादिफले रागोत्कट्यविरहात् उक्त- स्थले सरोऽवगाहनादौ प्रवृत्तेरयोगात् । प्रत्वरूपविशेषणेति । उपादेयदुःखासम्मिन्नत्वाधशष णविशिष्टस्य सुखस्योत्कटरागविषयत्वेन यथा बहुवित्त. व्ययायासादौ नोकरद्वेष. तथोपादेयाऽऽत्यन्तिकत्वरूप- विशेषणविशिष्टस्य दुःखनिवृत्तिरूपमोक्षस्योत्कटरागवत्वे. न बहुतरश्रमसाध्ये मोक्षोपायभूते योगाभ्यासादावुरक- रद्वेषासम्भवात् प्रवृत्तिरक्षतेति भावः। उपादेयतेति । उपादेयता-इच्छाया अविषयीभूतो योऽभावस्तत्प्रतियो- गिता । दूरस्थतयोपादेयतानवच्छेदकीभूतसरोवगाहन. पूर्वकत्वविशेषणविशिष्टसन्तापशान्तिफलके उत्कटरा- गाभावेनोक्तस्थले सरोवगाहनादौ प्रवृत्तेरसम्भवात् रष्टा. न्तवैषम्यमिति भावः।

·मुक्तिवादः। २१ केचित्तु दुःखध्वंसस्य कारणान्तरादेव सम्भवेन न तस्य तत्वज्ञानजन्यत्वमिसालोच्य दुःखबीजदु: रितनाशस्यैवात्यन्तिकस्य मोक्षरूपता स्वीकुर्वन्ति । तस्यात्यन्तिक स्वसमानाधिकरणदुरितासमान- कालीनत्वमेव । भोगजन्ये प्रायश्चित्तजन्ये दुरितनाशऽतिप्रसङ्गभङ्गाय तद्विशेषणोपादानम् न च तच्छरीरारम्भककर्मणां तत्वज्ञाने जातेऽपि भोगादेव क्षयः अत एव तत्त्वज्ञानिनोऽपि नार- दादयः मुखोपाये भवर्तन्ते दुःखोपाये च नि- धर्तन्ते, तथा च तत्त्वज्ञानजन्यदुरितनिवृत्तेस्तादृशदुरि. तसमानकालीनतया नोक्तरूपात्यन्तिकत्वं निर्वह तत्त्वज्ञानजन्य एव मोक्ष इति केषाञ्चिन्मतमाह केचित्त्विति । कारणान्तरादेव स्वोत्तरोत्पन्नस्वस. मानाधिकरणविशेषगुणादेव । तन्मतेऽऽत्यन्तिकत्व निर्वक्ति तस्येति । शङ्कते न चेति । तत्तच्छरीरार- म्भककर्मणां स्वभोगनिर्वाहार्थ तत्तच्छरीरप्रयोजकानां तत्तच्छरीरावच्छेधभोगोपधायकानां वा कर्मणामित्य. थः । अत एव ताशकर्मणां भोगनाश्यत्वादेव । सु. खोपाये इत्यादि । अन्यथा ताशप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां क. हत्ययोः सुखदु.खयोरनुपपत्तेः, अटरूपकारणविरहा. दिति भावः। तथा च तत्त्वज्ञानजन्यदुरितनिवृत्तेरपि स्व.

·२२ गादाधर्याम् तीति वाच्यम् । जातेऽपि तत्वज्ञाने भोगादेव प्रारब्ध- शरीरकर्मसु क्षीणेष्वेव तत्त्वज्ञानान्तरादितरदुरितना- शोपगमात् तस्यैवात्यन्तिकत्वेन मोक्षरूपत्वात् । न च ताशकर्मसु विद्यमानेष्वेव तत्वज्ञानरूपनाशकबलात कथं नेतरकर्मक्षय इति वाच्यम् । चरमतत्त्वज्ञान एवं दुरितनाशकतावच्छेदकजातिविशेषोपगमात् । नच तत्वज्ञानादशेषदुरितनाशेऽर्थवशादेव तस्य स्वसमा- नाधिकरणदुरिनासमानकालीनत्वरूपायन्तिकत्वनिर्व इति पुरुषान्तरीयदुरितासमानकालीनदुरितध्वंसत्वव- समानाधिकरणेतरदुरितसमानकालीनतयोक्तरूपात्यन्तिः कत्वविरहानात्यन्तिकदुरितनिवृत्तिरूपमोक्ष इति भावः। समाधत्ते जातेपीति । प्रारब्धशरीरकर्मक्षयान्ते तत्त्वज्ञा- नान्तरादितरसकलदुरितनिवृत्तरेव मोक्षरूपत्वान्नात्य. न्तिकत्वानिर्वाह इति भावः। चरमतत्वज्ञान एवेति । तथा चाहटनाशत्वावच्छिन्नं प्रति विजातीयतत्त्वज्ञानत्वेन का. र्यकारणभावान प्रारब्धकर्मदशायां चरमतत्त्वज्ञानं वि. नेतरकर्मक्षय इति भावः । स्यादेतत यथा पुरुषान्तरी- यदुरितासमानकालीनदुरितनिवृत्तन मुक्तित्वं तथा त- स्वज्ञानादशेषदुरितनाशेनार्थतस्तस्य स्वसमानाधिक- रणदुरितासमानकालीनरूपात्यन्तिकत्वनिर्वाहेऽपि नो. करूपमुक्तित्वस्य तत्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वम् एवं गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातिभिः सकरात् तत्त्वज्ञान- ·मुक्तिवादः। २३ निरुक्तं मुक्तित्वमपि न तत्रज्ञानजन्यतावच्छे. दकम्, तत्त्वज्ञाननाश्यतावच्छेदकतया च न दुरिते. घु जातिविशेषकल्पनसम्भवः गोवधादिजन्यताब- च्छेदकजातिभिः सङ्करप्रसङ्गात, अविशेषितदुरित- नाशत्वेऽपि न तत्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वसम्भवः भो- गजन्यादिदुरितनाशे व्यभिचारादिति कथं ताश्या. मपि मुक्तौ तत्त्वज्ञानस्य हेतुतेति वाच्यम् । भोगादि. घटिनसामग्रीमन्तरेणैव तत्वज्ञानेन दुरितनाशात् तत्र तद्धेतुताया आवश्यकत्वे अगत्याऽऽत्यन्तिकत्वविशि- ष्टस्यैव सद्धर्मस्य तत्वज्ञानजन्यतावच्छेदकत्व सिद्ध । पुरुषान्तरीयदुरितासमानकालीनत्वविशिष्टस्य दुरितना- नाश्यतावच्छेदिका दुरितनाशनिष्ठात्यन्तिकत्वादिवि शेषिता जातिरपि कल्पयितुमशक्या अविशेषितदुरि. तनाशत्वमपि भोगादिजन्यदुरितनाशे व्यभिचारात् त. स्वशानजन्यतावच्छेदकं नैव सम्भवतीति कथमुक्तरूप. भुक्तौ तत्वज्ञानस्य कारणतेत्यभिप्रायेणाशङ्कते नचेति । सङ्करप्रसङ्गादिति । प्रायश्चित्तनाश्ये गोवधजन्यादृष्टे त. स्वज्ञाननाश्यतावच्छेदकजातेरसत्त्वेन तत्वज्ञाननाश्ये ब्र. झवधजन्यादृष्टे गोवधजन्यतावच्छेदकजातेरसत्त्वेन प. रस्परव्यभिचाररूपोऽन्न सङ्करो विवक्षित इति ध्येयम् । अगत्या प्रकारान्तरेण व्यभिचारवारणासम्भवेन, तथाच चरमतत्त्वज्ञानाव्यवहितोत्तरजायमानस्वसमानाधिकरण- ·२४ गादाचर्याम् शस्य जन्यतावच्छेदकत्वे मानाभात्र एवं बाधकः । अथ दुरितनाशेऽपि तत्तज्ञानस्य हेतुत्वमप्रामाणिक भोगादेव सर्वत्रादृष्टनाशोपगमात् अन्यथा "माभुक्तं क्षी. यते कर्म"इत्यादिवचनविरोध: स्यात्। न च तत्वज्ञानेन कर्मणोऽविनाशे तत्वज्ञानिनामात्यन्तिकदुःखनिवृत्तिः कथं स्यादिति वाच्यम् । प्राचीनकर्मणां भोगादेव क्षयेण वासनाविरहेण निषिद्धाचरणादिनाऽदृष्टान्तरा/ जननात दुःखानुत्पादेन कतिपयकालोत्तरं आत्यन्ति- कदुःखविगमसम्भवाव । अत एव तत्वज्ञानेन कर्मणा- मविनाशे दुःखस्याऽऽवश्यकतया तत्त्वज्ञानोपाये प्र. वृत्त्यनुपपत्तिरिसपि समाहितम् । न च । दुरितासमानकालीनदुःखनिवृत्ती ताहशतत्त्वज्ञानरथ कारणत्वानोक्तसङ्करव्याभिचाराविति भावः । आत्य. न्तिकत्वविशिष्टस्यैवेति । अर्थसमाजग्रस्तस्यापीनि भा वः। स्यादेवमपि यदि दुरितनाशे तत्त्वज्ञानस्य कारण- ता स्यात्तदेव नेति युक्त्या शङ्कते अथेति । तत्वज्ञानिनां पापरूपकारणसवाददुःखरूपकार्यस्यावार्यत्वात्कथं तेषां मुक्तिः स्यादिति "कथं स्यादित्यादि"प्रन्थशङ्कातात्पर्य म् । कतिपयकालोचरमिति । कालस्येयत्तया परिमातु मशक्यत्वेन प्राचीनकोपभोगार्थ यो यः काल आव. श्यकस्तदनन्तरमित्यर्थः । अत एवेति । तत्त्वज्ञानस्य वा- ·मुक्तिवादः। २५ भियते हृदयग्रन्थिग्छि यन्ते सर्वमंशयाः । क्षीयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परापरे ॥ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्ममात कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ।। इति बहुतरवाक्यबोधितं तत्वज्ञानस्य कर्म- सनानाशद्वाराऽदृष्टानुत्पादेन मुक्तायुयोगितायः सत्त्वे. नैवेत्यर्थः । अस्थ समाहितमित्यत्रान्वयः । तत्त्वज्ञानस्य साक्षाकर्मनाशकतामाशङ्कते न चेति । तस्मिन् ब्रह्मणि दृष्टे साक्षात्कृते अस्य परमात्मसाक्षात्कारिणः 'हृश्य- प्रन्थि. आत्मशरीरयोगभेदसंस्कारः भिधत विनश्यति । ईश्वरसाक्षात्कारे जाते तत्लामनोनियासामग्रीजन्यतया जीवात्मसाक्षात्कारी भवत्येवानस्तद्विारीतगांचरात्मश रीराद्य भेदसस्कारी नश्यतीति हृदयम् । सर्वसशया- श्छिद्यन्ते इति । ईश्वरसाक्षात्कारे सति योगज धर्मवलेन दोपविरहात् निखिलपदार्थानां यथार्थ एव साक्षात्कारो जायते ततः संशयो भवतु नैवाहति त- स्यैक कोटीचमत्वनियमात् इति भावः । कर्माणि सञ्चि- तादृष्टानि क्षीयन्ते नश्यन्तीत्यर्थः । नाशकान्तरविरहेण परमात्मसाक्षात्कारेणैवादृष्टनाश इति । एतत्रय कर्मकर्तृ प्रत्ययान्तम् आयुः परं क्षीयते इतिवत् । यथाग्नेरिन्धन- सयोगे कायव्यूहान्तरद्वारा परम्परया नन्नाशे भस्मनि च कारणता तथा तत्त्वज्ञानस्यापि परम्परयच कर्मनाशक- ·। मामुक्त २६ गादार्याम् नाशकत्वं दुष्परिहरमेवेति वाच्यम् मियादिवचनविरोधानुरोधेन तत्त्वज्ञानं कायव्यू- हसम्पादनद्वारा झटिति सकलकर्मभोगं निर्वाध तानि नाशवतीयत्रैव ज्ञानस्य कर्मनाशकताबोधवाक्यानां तात्पर्योपगमात् । यथानेरिन्धननाशे भस्मनि च पर- म्परयैव हेतुता तथा ज्ञानस्यापि कर्मविनाश इर*- तवमूचनायैव ज्ञानस्याग्नित्वेन निरूपणम् । न च भक्तमियादिवाक्ये कर्मपदं लक्षणयैवादृष्टार्थकमुप- गन्तव्यम् तस्य क्रियायामेत्र शक्तेरिति लक्षणाया आ. वश्यक ज्ञानाधनाश्यादृष्ट एव सास्तु तत एव वि. रोधभते किमर्थं तत्वज्ञानिनां सकलकर्मभोगकाल्पन- मिति वाच्यम् । अदृष्टाप कर्मपदस्यानादिप्रयोगा- मा तेत्यभिप्रायेण समाधत्ते माभुक्तमित्यादिना । तत्त्वज्ञानं परम्परया कर्मनाशकमित्यादितात्पर्य न केवलमस्म. दादीनां किन्तु अग्निपदेन सूचितम् इत्याह यथा ऽग्नेरिति । परम्परयैव हेतुति । अग्निना इन्धनारम्भ कावयवेष्वभिघातः ततस्तेषु क्रिया तत आरम्भकसंयोग- नाशस्ततोऽवयविरूपेन्धननाश इत्यादिपरम्परयेत्यर्थः । अग्नित्त्वेन निरूपणम् तत्सहशत्वेन कथनम् । ननु अदृष्टे कर्मपदस्याशक्तत्वाल्लक्षणया तद्बोधस्वीकारापेक्षया वि. शिष्टादृष्ट एव साङ्गीक्रियतामित्याशयेनाक्षिपति न चेति ।

·-~-~~ मुक्तिवादः। २७ वाहदर्शनात्तत्र सामान्यरूपेण लक्षणायाः शक्तितु. ल्यत्वात् कल्पनालाघवानुरोधेन विशेषरूपेण स्वार• सिकलक्षणाया अयुक्तत्वात् । नचैतन्मने कर्मणां भोग- स्याऽऽवश्यकतया अभुक्तकर्माप्रमिद्ध्या तादृशवाक्यस्य यथाश्रुतार्थपरता न मम्भवतीति वाच्यम् । अतीतत्वस्य क्तप्रत्ययेन विवक्षणात तत्क्षयापेक्षया अतीतो यो भो. गस्तदनुपहितकणि तत्क्षयप्रतियोगित्वनिषेधरूपयथा- लक्षणाया निरूढलक्षणायाः। स्वारसिकलक्षणाया इति । आधुनिकलक्षणाया इत्यर्थः । अयुक्तत्वात असङ्गतत्वात् अन्यथा बहूनां विधिनिषेधवाक्यानां एकार्थत्वम्-बहु- कालावच्छिन्नस्वर्गादिबोधकानां वाक्यानामल्पकालाव च्छिन्नस्वर्गादिबोधकत्वं स्यादिति भावः। एतन्मते भो. गस्य कर्मनाशकतामते । तादृशवाक्यस्य माभुक्तमित्या. दिवाक्यस्य । यथाश्रुतार्थपरता भोगेनैव साक्षात्कर्मणो नाशकताऽनुपभुक्तकर्मस्थले प्रसिद्धेत्यर्थः। तत्क्षयापेक्ष. येत्यादि । भोगप्रयोज्यो यो वर्तमानः कर्मक्षयः तदपेक्ष- येति भावः । तादृशभोगानुपहितत्व तादृशभोगजन. कत्वे सति अव्यवहितपूर्वत्वं यत् तच्छून्यत्वम् । तच्च भुज्यमानभोक्ष्यमाणकर्मस्वपि, तेषु वर्तमानक्षयप्रतियो- गित्वं नास्तीति भावः । इदमत्र विचार्यते । तत्क्ष. येत्यत्र तत्पदेन किं बोध्यते १ वर्तमानोऽर्थ इति चेत् त. तादृशश्रुत्यात्मकप्रयोगाधिकरणसमयवृत्तित्वं सामान्य- ·२८ गादाधर्याम् तः प्रयोगाधिकरणसमयवृत्तित्व वा ? आये तादृशश्रुति प्रयोगोत्तरकाले तत्त्वज्ञानन कर्मणाई नाशेपि ताशप्रयो- गाधिकरणकालोनक्षयप्रतियोगित्वाभावसत्त्वेन तादृशा- बाधात् विवक्षितासिद्धेः । द्धितीये तु सामान्यतः प्रयोगाधिकरणत्वस्यैव कालमात्र सत्त्वेन तद्वात्तक्षया- पेक्षया अतीतभागोपहितत्वस्येव सकलकर्मवृत्तितया तत्र तदनुपहितत्वाप्रसिद्धः । नच तत्क्षयापेक्षया अतीतभो. गानुपहितत्वं क्षयविशिष्टान्यत्वम् वैशिष्ट्यञ्च स्वाधि- करणकालवृत्तिध्वसप्रतियोगिवृत्तिभोगोपहितत्वसम्बन्धे- नेति वाच्यम् । सर्वेषां कर्मणां प्रत्येक स्वोत्तरकालीन- क्षयापेक्षयाऽतीतभोगोपहितत्वस्यैव सत्त्वेन क्षयविशिष्ट- तया तदसम्भवात् इति चेदत्र नव्याः । स्वनिरूपकक्षय- प्रयोजकभोगोपहितत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वाभाववत्त्वमे- वातीतभोगानुपहितत्वम् । स्वपद क्षयप्रतियोगित्वपरम् । स्वाभाववत्व च स्वनिरूपकक्षयप्रयोजकभोगानुपहितत्व. स्वरूपाभयसम्बन्धन । एवञ्च भोगं प्रति तत्त्वज्ञानादिना कर्मणां नाशस्वीकार तत्प्रतियोगित्वस्य तादृशभौगोप- पहितत्वसम्बन्धाप्रसिधा ताशसम्बन्धेन तादृशप्रति- योगित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशभावस्वरूपो- भयसम्बन्धन तत्प्रतियोगित्वस्य ताहशकमणि सत्त्वा- त् बाधापतारति । कल्पकाटिशतेरपीत्यननामुक्त- कर्मणः कालमात्रप्रयोज्यनाशप्रतियोगित्वनिषेध एव प्राप्यते कारणसामान्यप्रयाज्यनाशप्रतियोगित्वनिषेधे कैरपीत्येव वक्तव्यं स्यादित्यभिप्रायेण समाधत्ते ·मुक्तिवादः। २९ श्रुतार्थेऽप्रसिद्ध्यनवकाशात् । यद्यपि भोगोऽनुभववि- शेषः तद्विषयत्वरूप भुक्तत्वं न कुत्राप्यदृष्टे, तथापि भोगविषयफलोपधानमेव भोगकर्म प्रकृते विवक्षितम् । मुखं भुज्यते इतिवत्पुण्यं भुज्यते इत्यादिप्रयोगदर्श- नात् तादृशार्थस्थापि स्वरमसिद्धत्वादिति चेन्न । क- ल्पकोटिशतैरपि इसन्तेन यथा भावनाख्यसंस्कार: कालवशादपि फलमनुत्पाद्य नश्यात तथा न कर्म इ. खेव लभ्यने तथा च ज्ञानादपि कर्मणो नाशे न कश्चि- द्विरोधः अन्यथा प्रायश्चित्तादपि कर्मनाशेन ता. शवचनविरोधपरीहारासम्भवात प्रायश्चित्तस्य पापा- नाशकत्वे नत्र प्रवृत्त्यनुपपत्तिः। न च प्रायश्चित्तस्या- पि कायव्यूहाधीनझटिनिभोगसम्पादनद्वारा पापनाश- कत्त्रमिति तत्र प्रवृत्तिरुपपद्यत एवेति वाच्यम् । दुःखव्यक्तीनां माम्ये झटितिभोगविलम्बभोगयोरवि- शेषेण प्रायश्चित्तानर्थक्यात् । एवञ्चावश्यमेव भोक्त- कल्पकोटिशतैरपीत्यादि । तादृशार्थकरणे दोषमाहा- न्यथेति । अन्यथा कारणान्तरादपि नाश्यतानिषेधे इत्य. र्थः। प्रायश्चित्तातर्थक्यादिति । इदमत्र तात्पर्यम्-महा- पातकादिजन्यनरकरूपयावद्दुःखभोगव्यक्तीनामेकका. लीनोत्पत्तये यदि प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् , तञ्च गोमयभक्ष- ·३० गादाधर्याम् व्यमित्यस्याविरोधाय ज्ञानिनामपि सकलकर्मभो. गोपगम इसपि न युक्तम् कृतप्रायश्चित्तानां कर्म- णां भोगाभावात्तत्र कर्मपदस्य वेदबोधितनाशका- नाश्यकर्मपरताया आवश्यकत्वात् । तत्वज्ञानरूप- नाशकस्यापि घेदबोधिततया तेन भोग विनैव कर्म- नाशे क्षतिविरहात् । तत्त्वज्ञानस्य साक्षाददृष्टनाशकत्वे कचिद्भोगः कचिच्च तत्त्वज्ञानम् इत्यननुगमेन व्यभि- चाराद्भोगस्यादृष्टनाशकारणसा न सम्भवतीत्यपि ना. शाङ्कनीयम् । भोगोपहितादृष्टनाशत्वस्य भोगजन्यता- वच्छेदकतया व्यभिचारानवकाशात, अन्यथा तवापि प्रायश्चित्तकीर्तनादिजन्यादृष्टनाशे व्यभिचारात् अथ दुरितनाशस्य मुखदुःखाभावभिन्नतया तद्रूपस्य कथं स्वतः प्रयोजनत्वमिति चेन कथञ्चित् स्वतः णादितो दिनयापनादिघटितद्वादशाद्वादिरूपम् तदा तत्र कस्यापि प्रवृत्त्यनुपपत्त्या प्रायश्चित्तविधेफल्या. पत्तिः । यतो न कश्चित् रङ्गप्राप्त्यर्थमर्णवे मजति । ननु कल्पकोटीत्यादिना कर्ममात्रस्य भोगमात्रनाश्यता. ऽलाभेपि अवश्यमेवेत्यादेः कर्ममात्रस्य भोगविषयन्धः विधायकत्वेनार्थतो भोग विना कर्मणोऽनाश्यत्वलाभा- द्विरोध इत्यत आह एवञ्चति । प्रायश्चित्तप्रवृत्त्यन्यथानु- पपत्तौ चेत्यर्थः । वेदबोधितं नाशकत्वश्च कर्मनाशकत्वेन ·मुक्तिवादः। प्रयोजनस्वम्, किन्तु दुःखाभावनिर्वाहकतया गाण- प्रयोजनत्वमेव । अथैवं मिथ्याधीजन्यवासनाया अह- ष्टद्वारा दुःखप्रयोजकतया तनिटत्तेरपि दुःखाभाव- निर्वाहकतया पुरुषार्थत्वेन तस्या एव कुतो न मोक्ष- रूपतोपेयत इति चेन्न । उत्पन्नतत्त्वज्ञानानां वासनानि- वृत्तावपि पावत प्रारब्धारीराणां कर्मणां नोच्छेद- स्तावदपवर्गानभ्युपगमाव । तावदेवास्य चिरं यावन विमोक्षः अथ सम्पत्स्यते कैवल्येनेति श्रुखापि मारब्ध. कर्मविमोक्षपर्यन्तं ज्ञानिनः कैवल्यविलम्बबोधना. दित्याहुः। घेदप्रतिपाद्यत्वम्,तच्च क्षीयन्ते चास्य कर्माणि इत्यादिरू- पम् । भोगस्य तु नाशकत्वेन वेदबोध्यत्वं नास्ति । तदू- पस्य दुरितनाशरूपस्य । शकते अथैवमिति । एवं गौणप्र. योजमस्य मुक्तित्वे । तावदेवेति । अस्य उत्पन्नतत्वज्ञानस्य। विमोक्षः कर्मनाशःचिरं विलम्बः कैवल्यप्रागभाव इत्यर्थः। अथ प्रारब्धकर्मनाशानन्तरमित्यर्थः । आहुरिस्यस्वरस- सूचनाय तद्बीजञ्च गौणप्रयोजने मुक्तित्वस्यानुभवविरो- धात् तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्ग इति न्यायसूत्रादिवि. रोधाश्च तत्र तच्छब्देन दुःखस्यैव प्रक्रान्तत्वेन पराम. र्शात् इति ।

·३२ गादाधर्याम् एकदण्डिनो वेदान्तिनस्तु पदुपाध्यनवच्छिन्नस्प ब्रह्मणो विशुदरूपता तादृश उपाधिविगम एवं कैव- ल्पम् । तादृशोपाधिरविद्यैवेति सन्नित्तिरेव तत् । दुःखस्यान्तःकरणविशेषबुद्धिधर्मतया तस्याश्च स्वजन. वेदान्तिमतमुत्थापयति एकदण्डिन (१) इत्यादिना । ब्रह्मणोऽविशुद्धरूपता कामचारित्वाद्यभिमानरूपमालि- न्यराहित्यम् । उपाधिरिति । वेदान्तिमते अघिद्यापरि- णामविशेषोऽन्तःकरणं तदवच्छिन्नात्मैव जीव इत्युच्यते शुभ्रस्फटिकस्य जपाकुलुमसान्निध्येन लौहित्यमिक कर्तृ त्वादिधर्मरहितेप्यात्मनि अन्तःकरणसम्बन्धादेव कर्तृ. त्वभोक्तृत्व(२)प्रतीति । तन्निवृत्तिरविद्याध्वंसः। तत्कै वल्यं स एव मोक्षः । तदुक्तम् । अविद्यास्तमयो मोक्ष सा च बन्ध उदाहृतः । इति । दुःखस्येति एकदण्डिमतसिद्धमनोवुद्ध्याहङ्कारः चित्ताख्यचतुर्विधान्तःकरणमध्ये निश्चयवृत्तिकबुद्ध्य- न्तःकरणधर्मतया तन्मते दुःखादेर्मनोगतत्वात नात्मा गुणत्वम् आत्मनो निर्धमत्वात् "कामः सङ्कल्पो वि. चिकित्सा श्रद्धाऽश्रद्धा धृतिरधृतिहीं( रेतत् सर्वे मन (१) शिखासूत्रयुक्तत्वायुक्तत्वाभ्यामेकदण्डित्रिद. ण्डिमतयोर्भेद इति केचित् । (२) अत एवोपाधिशब्दो उप समीपवर्तिनि स्व. धर्म लौहित्यादिकं आदधाति आरोपयनीति जपाकु- सुमान्तःकरणादिकं बोधयति ।

·मुक्तिवादः , काविधानाशनाश्यतयाऽविद्यानिवृत्तेः स्वतःप्रयोजन त्वविरहेऽपि दुःखनिवृत्तिनिदानत या गौणप्रयोजनत्वं दुरपवादमेव अविद्या च पदार्थान्तरमजन्यमपि विना. शप्रतियोगि, तन्नाशकं च ब्रह्मसंवेदनम् । नचा. विद्यारूपावरणसचे ब्रह्मसंवेदनमेव दुर्घटमिति वाच्य- म् । ब्रह्मसंवेदनं हि ब्रह्माकारान्तःकरणत्तिः वृत्या- ख्योऽन्तःकरणपरिणाम एव विषयावरणभूताविद्या- नितिफलकः । तदुक्तम् । एवेति' श्रुतेः । नन्वविद्याया विद्येतरपदार्थत्वे घटादि. निवृत्तिरपि मोक्षः स्यात् अत आह अविद्येति । सदसदू भ्यामनिर्वचनीय त्रिगुणात्मकं विचित्रप्रपञ्चभासकमवि. धाभिधं पदार्थान्तरं प्रपञ्चमानान्यथाऽनुपपत्त्या कल्पनी. यनित्यर्थः । तदिति । तमोनाशक आलोक इव अविद्या- नाशकं ब्रह्मसंवेदनमिति भावः । ब्रह्मस्फूर्तिरेव ब्रह्मसंवे. दनमित्याशयनाशकते न चेति । ब्रह्मसवेदन हीति । तथा चाविद्यायाः स्फूर्तिप्रतिबन्धकत्वम् नत्वन्तःकरण- वृत्तिप्रतिबन्धकत्वमिात भावः । बुद्धिवृत्तीत्यादि । बु. द्धिरन्त करणविशेषः तस्य वृत्तिर्विषयाकारः परिणा- मः । चिदाभासः प्रतिबिम्बितचैतन्यम् । द्वापीमो घट व्याप्नुतः सम्बनीतः । तत्र घटादावावरणीभूतम- ज्ञानं घटो नास्तीत्याकारकं धियाऽन्तःकरणवृत्त्या न श्येत् तत्तनिष्ठाशाननाशं प्रति तत्तद्विषयाकारान्तःक.

·३४ गादाधर्याम् बुद्धित्तिचिदाभासौ द्वावपि ब्याप्नुतो घटम् । तत्राज्ञानं धिया नश्येदाभासात तु घटः स्फुरेत् ॥ एवञ्चाविद्याया अन्त:करणवृत्तौ न विरोधिता अपि तु विषयस्फूर्तावेव । स्फूर्तिश्च प्रकटता सा च भट्टानामिव पदार्थान्तरमेवेति । नच ब्रह्मणो- ऽन्तःकरणत्तिविषयत्वे ब्रह्मणः स्वप्रकाशचतन्यरूप- तासिद्धान्तीवरोधः स्वेनैव प्रकाशोऽवगाहनं यस्येति व्युत्पत्त्या स्वमात्रविषयस्यैव स्वमकाशशब्दार्थत्वादिति वाच्यम् । यस्य स्वत एव स्फूर्तिस्तस्यैव स्वप्रका- रणवृत्तेः कारणत्वात् । आभासात् प्रतिविम्बितचित्स- म्बन्धात् स्फुरत् आवरणाभावेन स्वाकारावच्छिन्न- चिदभेदेन प्रकाशेतत्यर्थः । तथाचतन्मते चितेर्नित्य- त्वेऽपि तत्स्फूर्तरावरणनाशप्रयोज्यतया तन्नाशे घटः स्फुरतीति तदनाशे च घटो न स्फुरतीत्यादिव्यवहारो. पपत्तिरिति तात्पर्यम् । पदार्थान्तरमेवेति । अन्यथा विष. ये चित्सम्बन्धस्य स्फूर्तिपदार्थतया तस्य चित्स्वरूपत्वे चितो नित्यत्वेन सदैव स्फूर्तिः स्यात् विषयस्वरूपत्वे च विषयकाले सदा स्फूर्त्यापत्तिर्दुर्वारा स्यात् इत्यर्थः । अन्तःकरणवृत्तिविषयत्वे अन्तःकरणवृत्तिनिरूपकवि- षयत्वे । स्वेनेत्यत्र तृतीयार्थो निरूपकत्वम् अवगाहनच विषयत्वम् यस्यति षष्ठ्यर्थः कर्मत्वम् तथाच स्वमात्र- निरूपकं ब्रह्मनिष्ठं विषयत्वमितिव्युत्पत्त्या स्थमात्रवि.

·मुक्तिवादः। ३५ शत्वात -। जहात्मकस्य प्रपश्चस्य स्फूतिर्न स्वत एव किन्तु फलात् । वृत्तिव्याप्यविषये चित्पतिबिम्ब एव पारिभाषिकं फलम् । तदुक्तम् । मोहातीतो विशुद्धो मुनिभिरभिहितो मोहसंक्रान्तमूर्तिः साक्षी स्वान्ते तदुत्थे प्रतिफलितवपुर्गीयतेऽसौ प्रमाता ।। वृत्त्यारूढः प्रमाणं फलमपि धिषणात्तिसंव्याप्तचैत्यो. पाधिर्मोहोत्थशब्दप्रमुखविषयगः स्यात्ममेयः परात्मा ।। षयत्वस्य प्रकाशशब्दार्थत्वादिति भावः । स्वप्रकाश- शब्दस्य स्वस्मात् प्रकाशो विषयत्वं यस्येति व्युत्पत्त्या स्वमात्रप्रयोज्यविषयताकार्थत्वात् नानुपपत्तिरित्याश- येन समाधत्ते यस्येति । द्रव्यचाक्षुषं प्रति संयोगेना. लोकस्य हेतुत्वेऽपि आलोकस्यालोकादेव चाक्षुषक्षान- वत् ब्रह्मणः स्फूर्तिब्रह्मण एव भवतीति भावः। घटादीनां तु न स्वप्रकाशत्वमित्याह जडात्मकेति । वृत्तिव्याप्य- विषयेऽन्तःकरणवृत्त्यवच्छिन्नविषये ॥ चित्प्रतिबिम्ब एव प्रतिबिम्बितचैतन्यमेवेत्यर्थः । तत्र प्रमाणमाह तदु- क्तमिति । शारीरकाचार्येणेति शेषः। मोहातीत इति । सर्वत्र परात्मेति विशेष्यम् । मोहेनाविधयाऽतीतः शून्यः सन् परात्मा विशुद्धोऽभिहितः ब्रह्मेति कथितः । मोहे- Sशाने सक्रान्ता मूर्तिः स्वरूपं यस्य स तादृशस्सन् सा- क्षी सर्वप्रपञ्चभासक ईश्वरः । तदुत्थे मोहोत्थे स्वान्ते- ऽन्तःकरणे प्रतिफलितवपुः संक्रान्तस्वरूपः अन्तःकरणा- वच्छिन्न इति यावत् एवम्भूतः परात्मा प्रमातेति गीयते।

·गादाधर्याम् इति । ब्रह्मणश्च स्फूर्तिः स्वत एव न तु चिदामा सात चैतन्यवस्तुनि चैतन्यप्रतिबिम्बासम्भकात् । सेन ब्रह्मसंवेदनं ब्रह्मज्ञानम् एवं च स्त्रविषयज्ञानरूप ब्रह्मैव तथेति निसन या संमास्दशायामपि तत्सत्वेना- विद्यानिवृत्तिप्रसङ्ग इति परास्तम् । अन्न करणवृत्ति. रूपब्रह्ममेवेदनस्यत्राविद्यानिवर्तकता ब्रह्माकारहत्तेः संसारदशायाममत्वेनाविद्यानिवृत्तिप्रमगाममक्तेः ।। त्रिदण्डिनस्तु आनन्दमयपरमात्मनि जीवात्मनो लयो मोक्षः । परमात्मजीवात्मनोरभेदपि उपाधिविश- शविशिष्टस्यात्मनो जीवनमा तस्यैनोपाधिकः परमात्म स. एव च जीवावृत्यान्तःकरणपरिणामेन रूढः अवच्छि नश्चेत् प्रमाणं पायते । धिषणावृत्तिमव्याते द्विवृत्ति- परिच्छिन्नविषये चैत्योपाधः चित्प्रतिबिम्ब यस्य स नाशविषयावच्छिन्न इति यावत फल प्रमितिरिति । वृत्तिं विनाऽझानजन्य घटादिशब्दपरिच्छिन्नस्तु प्रमेय इति परात्मा मीयते इत्यर्थः । प्रतिबिम्बामग्भवात् वस्तुनः प्रतिबिम्बस्य भिन्नवस्तुन्येव संभवात् इति भावः । एतेन ब्रह्मसंवेदनस्यान्त'करप्रवृत्तित्वार्थकत्वेन ॥ त्रिदाण्डिनस्त्विति । मध्यावशादींव परिणमनि इति शारीयास्त्रिाण्डिनः । आसन्दम्य आनन्दात्मक इत्यर्थः । प्रचुरार्थे मयडिन्यपि केविन् । तस्येवति ।

·मुक्तिवादः। भेद इति भेदकोपाधिविरह एव जीवस्य परमात्मान यथा घटाकाशस्य घटविगम एवं शुद्धाकाशस्य लयः, लिङ्गशरीरावच्छिन्नस्यैवात्मनो जीवभाव इति लिङ्गशरीरनाश एव पर्यवसितो मोक्षः । लिङ्गशरीर च स्थूल शरीरबीजभूतमहदहङ्कारतन्मात्राख्यभूतमू- पर. जीवस्यैव षष्ठ्यर्थः प्रतियोगित्वम् । औपाधिकः लिङ्ग- शरिरूपोपाधिवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतियोगिताका मात्मभेदः परमात्मनि भेद इत्यर्थः । स्यादेतत् लि- शरीरविशिष्टात्मनो जीवत्वेऽपि तस्य नित्यत्वेन कुतो लय इत्यत आह भेदकोपाधिविरह इति। उपाधिनाश एव जीवस्य परमात्मनि घटापगमे तदाकाशस्य शुद्धाका- श इव लय इत्यन्वयः । नन्वतन्मते क उपाधिरविद्या चेदेकदण्डिमताभेद इत्यत आह लिङ्गशरीरावच्छिन्नस्ये. ति । एतन्मते उपाधिर्वस्तुभूत एव अयं घट इत्यादिव्य- वहारं प्रति अविद्यापरिणामस्य विषयस्यैव कारणत्वात् । पूर्वमते तु उपाधिन वास्तवोऽवास्तवत्वं च सर्वकाल. वृत्त्यभावप्रतियोगित्वे सति तत्वेन प्रतीयमानत्वम् । तथाच ताशव्यवहारं प्रति न विषयस्य कारणत्वं त. स्यासत्त्वात् किन्तु तत्सदाकारानादिसंस्कारस्यति मत. वैमत्यम् । स्थूलशरीरबीजभूतं स्थूलशरीराधिष्ठानका रणम् । न्यायमते आत्मैव शरीराधिष्ठानम् एतन्मते तु लिङ्गशरीरावच्छिन्न आत्मेति विशेषः। महदिति । तन्मा.

·३८ गादार्याम् मैकादशेन्द्रियसमुदायः । तद्विशिष्टस्यैवात्मनो दुःखा. दिमत्तया विशेषणीभूतीलङ्गशरीरस्यैव नाशे दुःखा. दिकं नोत्पत्तुमहीत । विशेषणमत्रावच्छेदकत्वाख्य. सम्बन्धविशेषवत् आश्रयान्तर्भूनं, तन्मात्रं वा आश्र- या सर्वथैव तस्य दुःखहेतुत्वात् । एवं च तद्विगमस्य दुःखनिर्वाचहेतुतया पुरुषार्थत्वमक्षनमेवेति । एवमाप त्राख्या शब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । भूतानि आकाशवा. व्यग्निजलपृथिव्यः । सूक्ष्माणि एकादशेन्द्रियाणि श्रो. त्रत्वक्चक्षुरसनघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थमनांसि नाशे इति । सुखदुःखादिकं प्रति लिङ्गदेहविशिष्टस्य हे. तुतया तन्नाशे दुःखादिकं शुद्धात्मनि नैवोत्पद्यते कर्ण- शकुलीविगमे शुद्धाकाशे श्रावणप्रत्यक्षमिवेत्यर्थः । (न्यायमते शराित्मनोविजातीयसंयोगवत् दुःखा- द्युत्पत्तिप्रयोजकसूक्ष्मशरीरात्मनोरवच्छेदकताख्यः क. श्चित्सम्बन्धविशेषो वेदान्तिमतेऽङ्गीक्रियते) तद्वत् तद्वि. शिष्टमित्यर्थः । आश्रयान्तर्भूत दुखादेराश्रयकदेशो विशिष्टस्याधिकरणत्वे विशेषणमपि ताशसम्बन्धाधि करणमिति भावः । ननु वयोरपि दुःखाश्रयत्वे "एतत्सर्वे मन एवेति"श्रुतिविरोधो गौरवञ्च स्यादत आह तन्मात्रं वेति । लिङ्गशरीरमाचं वेत्यर्थः । सर्वथैवाश्रयत्वेनाथ पान्तर्भूतत्वेन चेत्यर्थः। एवञ्च दुःख प्रति लिङ्गशरी- रस्य कारणत्वादेष, लिङ्गशरीररूपोपाधिविगमस्य दुःख- ·मुक्तिवादः। मायाधीनस्य प्रपश्चस्य मायानिवृत्त्यैव निवृत्ताया. निवृत्तर्मोक्षदशायामावश्यकत्वम् । अविद्यैव माया. स्वेनैतन्मते परिभाषितात फलतो न विशेषः । ध्वंसहेतुतया पुरुषार्थत्वं पुरुषप्रवृत्त्युद्देश्य त्वमक्षतमे. वत्यर्थः । मतद्वयेऽविशेषं दर्शयति एवमपीति । लिङ्गशरीरस्य दुःखनिवृत्तिहेतुत्वेऽपि । आवश्यकत्व- मिति । तथा च ब्रह्मसंवेदनजन्यमायानिवृत्त्यैव प्रपञ्च- निवृत्तिरिति भावः। एतेन सूक्ष्मशरीरानवृत्त्या दुःख. निवृत्तावपि तत्कारणमायासत्वाऽनिवृत्त्या कथं मोक्ष इति परास्तम्। मानाभावात् प्रत्यक्षादिप्रमाणविरहादित्यर्थः । ६. न्द्रियसन्निकर्षरूपकारणाभावान प्रत्यक्षम् केनापि चक्षुषाऽविषयीकृतत्वात् । नापि जगत् मायोपादानक मिथ्यात्वादन्द्रजालिकघटादिवदित्यनुमानम् प्रमाण मिथ्यात्व(१)स्यैवासिद्धेः । न चै"कमेवाद्वितीयं नेह नानास्ति किञ्चनेत्यादय" आगमा एवात्र प्रमाणम् तेषा मीश्वरश्य स्वसजातीयविजातीयराहित्यपरत्वात् । एवं (१ ) ननु जगन्मिथ्या ब्रह्मातिरिक्तत्वादित्यनुमा- नेन मिथ्यात्वसिद्धः कथ नानुमानं प्रमाण ति चेत्राप्र- योजकत्वादन्यथा जगत् सत् कालनिष्ठाभावाप्रतियो. गित्वे सति ब्रह्मातिरिकत्वात् इत्यनुमानमृतत्वमेव किन्न बोधयेत् ।

·गादार्याम् अत्र न्यायविदः अविद्या न पदार्थान्तरम् मानाभा- वाद किन्त्वदृष्टमेव तत्त्वज्ञानरूपविद्याविरोधितयाऽविधे त्युच्यते । अदृष्टव्यक्तीनां सादित्वेऽपि तत्पवाहस्याना- दितया अविद्याया अनादितावादः तथा च तन्नि. चिस्तदधीनदुःखनितिर्वा मोक्ष इति निष्पत्यूइमेव । यत्त्वविद्यानिवृत्या बुद्ध्यादिनिवृत्तौ तद्धर्मस्य दुःखस्प निचिरिति तदपि न युक्तिपथपारोहात बुद्धः मुखदुःखाद्याश्रयत्वे तस्या विनाशे मानाभावात् । न च दुःखासन्तोच्छेदानुरोधात्तनाशोपगमः तत्सत्रे- ऽप्यदृष्टोच्छेदादेव दुःखप्रवाहविच्छेदसम्भवात् । न चा- श्रयनाशं विना अशेषादृष्टनाश एवानुपपन्नः आश्रय- सोऽपि समानाधिकरणतत्वज्ञानादेवाशेषादृष्टनाशसम्भ वात् । भवन्मतेप्यविद्यानाशे तद्धतुताया आवश्यक- त्वात् । पुनरदृष्टानुत्पत्तिश्च वासनादिविरहात योगि- नां बुद्ध्यादिसत्त्वेऽप्यदृष्टोत्पत्त्या भवन्गोप्यदृष्टस्य वास- नाहेतुकत्वात् । - तहविद्याशब्दस्य अनादिः प्रयोगो व्यर्थः स्यादत आह किन्विति । विद्यायास्तत्त्वज्ञानस्योत्पत्तौ दुरदृष्टस्य प्रतिबन्धकत्वेन विद्याविरोधितार्थकतयाऽविद्यापदं व्या. चष्टे विद्याविरोधितयेति ।

·मुक्तिवादः। अथाविद्याया पदार्थानारत्वे चोदेशेषस्तदा माभूत्तस्यास्तथात्वम् । । अष्ट मिथ्याज्ञानाहिता वासनैव वा भवत्वविद्या तत्वज्ञानन्त्व- दृष्टनाशे न साक्षाद्धेतुरापे तु बुद्धिनाश एव । बुद्धे - नाद्याश्रयतया तत्त्वज्ञानस्याश्रयतारूपसाक्षात्सम्बन्ध- स्य नाशकतावच्छेदकतया लाघवाद अदृष्टे सा- मानाधिकरण्यरूपपरम्परासम्बन्धेनैव तत्त्वज्ञानसत्वा- त् तस्य तन्नाशकत्वे नाशकतावच्छेदकप्रयासत्ति माश्रयविनाशेनाश्रितनाश इति मतेनाशङ्ख्य समाधने यत्त्वित्यदिना । वासनाहे तुकत्वात इति। तथा चाविद्या- नाश प्रति तत्त्वज्ञानस्य हेतुत्वमुपेत्य परम्परया दुःख- निवृत्तिकल्पनामपेक्ष्य साक्षात्तत्त्वज्ञानस्य धर्माधर्मपा- दृष्टनाशम्प्रति हेतुत्वकल्पनमुचितमिति भावः । शङ्कते अथेति । तथात्वं पदार्थान्तरत्वम् अविद्याया माभूदित्यन्वयः । अदृष्टस्य विद्याविरोधित्वं कथमतः कल्पान्तरमाह मिथ्याज्ञानेति । तदभाववति तत्प्रकारक त्वरूपमिथ्याज्ञानजन्यवासनाया विद्यया तद्वति तत्प्रका. रकत्वरूपया विरोधः सुलभः अदृष्टस्य तु विद्यासत्त्वपि सत्त्वान्न विरोध इति भावः। न साक्षाद्धतुरिति । न साक्षा. स्सम्बन्धेन हेतुरित्यर्थः। तस्य तत्वज्ञानस्य, तनाशकत्वे. ष्टिनाशकत्वे । न चेति । प्रतियोगितासम्बन्धेनादृष्टना- शत्वावच्छिन्नम्प्रति तत्त्वज्ञानत्वन कारणतायां गौरवादा.

·४२ गादाधर्याम् गौरवात् । न च प्रतियोगिनिष्ठप्रत्यासश्या ज्ञान- स्यादृष्टनाशकत्लोपगम एवं गौरवात् नाशाधिकरण- निष्ठसाक्षात्सम्बन्धेनैव तस्य तन्नाशं प्रति हेतुत्वमुपग- मतव्यमिति वाच्यम् तथासति नियामकाभावेनाति- प्रसङ्गापातात् । एवं वासनानाशे तत्त्वज्ञानस्य पृथ. कारणाकल्पनेनापि न्यायमते गौरवम् । तत्राशा- देवादृष्टनाशवद वासनानाशोपपत्तेस्तत्वज्ञानस्य पृथकारणतानुपगमात् । अष्टादिनाशे च बुदिवि- नाशस्य कारणताया नाधिक्यम् आश्रयनाशस्या- श्रितनाशं प्रति क्लुप्तकारणतयैवोपपत्तेः तथा च तज्जीवोपाधिविगमोऽपवर्ग इखेतदेवोचितमिति चेन बुद्धिनवस्थानादिवे विनाशानुपपत्तेः भावनाश जन्यन प्रतियोगिनो हेतुत्वात् । सादित्वे च बुद्धि. धर्मादृष्टप्रवाहस्यापि सादितया प्रथममदृष्टवैचित्र्यं भो- श्रयतासयन्धेनादृष्टनाशम्प्रति तत्वज्ञानत्वेन कारणत्व एव लाघवादिति भावः । नियामकाभावेनेति । कुत्रचिन्नाश प्रतियोगत्वं कुवचिनेत्यस्य प्रयोजकाभावेन सुखादावपि ताशनाशप्रतियोगित्वप्रसङ्गात् इत्यर्थः। भावनाश इति। प्रागभावे व्यभिचारनिरासाय भावपदम् । जन्यत्वेनेति । अन्यथाऽस्मन्मते गगनादौ त्वन्मते च ब्रह्मणि न्यभिचार: स्यात् । सादित्वे च स्वसमानजातीयासमानकालीनप्राग- ·४ मुक्तिवादः। गादिकार्यवौचिपश्च न स्यात् । नचादृष्टजनक- कृतिवैचित्र्यम् प्रथमतः कृतिचिव्यप्रयोजकस्यैव दुर्लभत्वान तस्माददृष्टसमवायिनो नित्यत्वमेव अनादि. विचित्रादृष्टप्रवाहात पुंसां भोगवैचित्र्यामीत । एतेन मुलप्रकृतिपरिणामविशेषो बुद्धिर्महदाख्यः तत्रैवादृष्ट कृत्यादिकञ्च । पुरुषास्तु कूटस्थचैतन्यरूपाः। भावप्रतियोगित्वे च । विलक्षणभोगजनकतावच्छेदका- दृष्टत्ववत्त्वम् वैचित्र्यं । आश्रयाभावेनादृष्टस्याभावादो- गादिकार्यवैलक्षण्यं च न भवेदित्यर्थः । दुर्लभत्वा. दिति । आदौ बुद्धिरूपाश्रयाभावात्कृतिवैचित्र्यं कथं स्यादिति भावः। एतेन साङ्ख्यमतमपास्तमित्यन्वयः। तन्मते त्रिगु. णात्मिकाऽचेतना प्रकृतिरेव सत्त्वादिगुणवैषम्यपरि- णामद्वारा स्वस्मिन्कारणरूपेणावस्थितमिदं विचित्र ज. गत् कूर्म इव काङ्गानि आविष्करोति कार्यकारणयो- रभेदात् सैव सृष्टिः । यदा तु विलोमपरिणामेन स्व. स्वकारणक्रमेण स्वस्मिन् विलापयति स कालः प्रलय इत्युच्यते । आविर्भावतिरोभावावेवोत्पादाविनाशौ । सृष्टिक्रमस्तूत ईश्वरकृष्णेन । प्रकृतेमहांस्ततोऽहङ्कारस्तस्मादणश्च शोडषकः । तस्मादपि शोडषकात्पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ।

·गादार्याम् जन्मधर्मानाश्रयत्वं कौटस्थ्यम् बुद्धिधर्माः कृत्यादयो बुद्धिपरिणामविशेषेणाहङ्कारेण पुस्यारोप्यन्ते । तदुक्तम् अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते । इति । बुद्धयुपयोग एव पुरुषाणां बन्धः बुद्धेलयेन तदन- परागएव तेषामपवर्ग इति सायमनमपास्तम् । महानिति बुद्धिपर्यायः । एकादशेन्द्रियाणि पञ्चतः मात्राणि च शोडषको गणः । पञ्चम्यः तन्मात्रेभ्यः पञ्च भूतानि पृथिव्यादीनि मनुष्यपशुवृक्षादयो पृथिवीवि. काराः। पुरुषास्तु न कस्यापि प्रकृतयो विकृतयो वा प्रतिशरीरं भिन्नाश्चैतन्यरूपाः प्रकृतेर्जडत्वेन चेतनो. अहङ्करोमीति चैतन्याभिमानान्यथानुपपत्त्या कल्प्यन्त इति । अदृष्टं धर्माधर्मों । तत्र धर्मोऽभ्युदयनिःश्रेयसहेतु रधर्मो नरकादिहेतुः । कृत्यादिकमित्यादिपदेन सुखा- दिपरिग्रहः । कूटस्थोऽविकारी । तदेव विवृणोति जन्यधर्मेति । अहङ्कारेणेति । इन्द्रियालोचितेऽभिमते च विषयेऽहमधिकृतोऽत्र शक्तश्च नान्यः, मदर्था एवामी विषया इत्यभिमानेन मयेदं कर्तव्यमिति बुद्धिव्यापारहे. तुना चेतनोऽहं करोमीतिप्रतीतौ चैतन्यांशे प्रकार- तया कृत्यादयो बुद्धिधर्मा भ्रमविषया भवन्तीत्यर्थः । इति खाजचमतमिति । अयमभिप्रायः। तन्मते वत्सविवृद्ध- ये प्रवृत्तानि दुग्धानीवाचेतनापि बुद्धिः पुरुषभोगद- ·मुक्तिवादः। बुद्धरुक्तानादितसादिस्वरूपविकल्पकालिनत्वात् । तदुक्तमाचार्यैः। अन्यथाऽनपवर्गः स्यादमंसारोऽथवा पुनः। इति । असंसारः संसारावैचित्र्यम् । भट्टास्तु निससुखसाक्षात्कारोऽपर्वर्गः । न च नि- समुखमप्रामाणिकम् “आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे पांतष्ठित"मिसादिरूपप्रमाणसम्भवात् । आनन्दामिति छान्दसं नपुंसकम्, ब्रह्मणो रूपमात्मनो धर्मः मोक्ष मोक्षसमये प्रतिष्ठितं साक्षात्कृतमियर्थः । एतादृशममा- शनाय प्रवृत्ता नर्तकीव विचित्रविलासं तन्मात्रादिकं सुखादिकं च प्रकाशयति सुखादयश्च पुरुषेऽहङ्कारे- णारोप्यन्ते जयपराजयाविव स्वामिनीति । विकल्प- कवलितत्वात् अनादित्वसादित्वरूपकल्पद्वयोक्तदोष- प्रसङ्गादिति भावः। अनपवर्गः स्यात् प्रकृतिपुरुषोर्नित्यत्वे. न तदुपरागस्यापि नित्यतयाऽनित्यत्वप्रयोजकाभावा- म्मोक्षाभावः स्थादित्यर्थः। अथवा बुद्धः सादित्वे प्रथम बुध्युत्पादकाभावात्संसारवैचित्र्यानुपपत्तिरिति भावः । भट्टमत दूषयितुमुपन्यस्यति भट्टास्त्विति । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान बिभेति कदाचनेत्यादि प्रमाणानुरो- धेन बहुतरपदम् । छान्दसमिति । छन्दसि बहुल मित्यनुशासनानपुंसकत्वं युक्तमित्यर्थः । लाघवेन तस्य ·४६ गादार्याम् णेन मोक्षकालीनमाक्षात्कारविषयमुखसिद्धौ लाइ वेन तस्योत्पादविनाशाभावसिद्धौ निसतापां पर्यवसा नात्। कचित्तु निसं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मति श्रुतिः आनन्द विशिष्टस्यात्मनो नियता बोधयति विशिष्टान्वयपर ताया औत्सर्गिकतया असति बाधके बागायोगादिा विशेषणस्यानन्दस्य नियत्वे सैव प्रमाणमित्याहुः तच्चिन्यम् । तथा सति ततो नित्यज्ञानस्यापि सिद्धि प्रसङ्गात् । न च मीमांमकानां तदनुमनं वेदान्तिनामे यथाश्रुततारशश्रुतिबलाव ज्ञानमुखात्मकस्य परमात्मन सिद्धिः तेषाश्च तदेकवाक्यतया आनन्दं ब्रह्मणो रूप. मित्यस्य सुखं ब्रह्मणः स्वरूपमित्यर्थः । मोक्षे प्रतिष्ठित- मित्यस्य च सप्तम्या जनकतार्थकतया भविष्यतीत्य- ध्याहारेण वा अविद्यानिवृत्तिरूपमोक्षजनकसाक्षात्का- रविषय इत्यर्थः। नित्यत्वे उत्पाद विनाशसामग्यकल्पनप्रयुक्तलाघववे नेत्यर्थः। केचित्विति । मीमांसका इत्यर्थः । औत्सर्गिकतये. ति । ताशवाक्यघटितसामान्यसामग्रीलभ्यतया असति बाधके विशिष्टान्वयोऽत्याज्यः सति तु बा. धके अजो नित्यः शाश्वतोयमित्यादौ शरीरे जन्मरा ·मुक्तिवादः। ४७ अथा"शरीरं वा वसन्तं प्रियाप्रिये न स्पृशत" इसादिश्रुतिविरोधात् मुक्तस्य मुखसम्बन्धस्वीकारा- सम्भवः । न च तत्र वाक्यभेदभिया प्रत्येकनिषेधपर- ता न स्वीक्रियते अपि तु उभयाभावपरतैव तथा च मुखसत्त्वेऽपि दुःखाभावात् उभयाभावसत्वेन न विरो- धः । अव्यासज्यत्त्यनुगतरूपावच्छिन्नाभावपरतया वाक्यभेदपरीहार उपायकारानुमतो न साधीयान् प्रियाप्रिययोरेकपदेन प्रतिपादन एव तत्सम्भवात् हित्यबाधेनात्मन्येव तदन्वयात् तत्याग इति भावः । तथा सति विशिष्टान्धयापरित्यागे सति । नचे- ति । च मीमांसकैरीश्वरानङ्गीकाराद्विशिष्टा- न्वयापरित्यागे नित्यज्ञानवतो ईश्वरस्य सिद्धिस्तेषा- मनभिमताप्यापतेतेत्यर्थः । शकते अथेति । वाक्यभेदभियेति । विभिन्न मुख्यविशे. प्यताशालिबोधजनकत्वं वाक्यभेदः। तथा च घटपटौ न स्त इत्यत्र प्रत्येकं भूतलं घटाभाववत्पटाभाववञ्चेति नाना- विशेष्यकबाधाङ्गीकारे भूतलं घटवदितिनिश्चयकाले ता. दृशप्रतीत्यनुपपत्तेःताशप्रतीत्यनन्तरं च भूतलं घटपटो. भयाभाववन्न वेति संशयानुदयानुपपत्तेश्चेतिमियेत्यर्थः । अन्यासज्ज्यवृत्ति इति । सुखदुःखान्यतरत्वरूपम् । तत्सम्भवात तादृशान्यतरत्वधर्मावच्छिन्नाभावप्रतिपा- दनसम्भवात् इत्यर्थः । वाचकपदाभावेन लक्षणयैव तथा ·४८ गादाचर्याम् सावतापि अयोग्यत्वस्यापरीहाराच । दुग्वाभावादुभया भावः मुखाभावाद्वति विनिगमनाविरहो नाशङ्कनीया "दुःखेनासन्तं विमुक्तश्चरती"यादिश्रुतिबलात् दुःखा. भावस्य प्रामाणिकत्वात् तस्यैवोभयाभावप्रयोजक- स्वादिति वाच्यम् यतः प्रियाप्रिये न स्पृशत इत्यनेने प्रियाप्रिययोरभावो न प्रत्यायते अपि तु तदुभयानुन योगिकमुक्तात्मकर्मकस्पर्शकर्तृत्वाभाव एव । कर्मस्पर्शकर्तृत्वं च तदनुयोगिकसम्बन्धप्रतियोगि त्वम् प्रिये सुखे तादृशसम्बन्धप्रतियोगितास ताशबोधः स्वीकर्तव्यः स चालम्भवी प्रियाप्रिय इति वाक्ये लक्षणाऽस्वीकारात् प्रत्येकं लक्षणाङ्गीकारे ऽपरपदवैयर्थ्यांपत्तेरिति तात्पर्यम् । ननु चित्रगुरित्यादौ यथा गोशब्दो गोस्वामिनि लक्षकः चित्रपदं तु तात्पर्यः ग्राहकमितीष्यते तथाऽत्रापि स्वादत आह तावतापीति । अयोग्यत्वस्य बाधविरहामावस्यापरिहार्यत्वात्तत्र सुख- सत्त्वेनान्यतरत्वावच्छिन्नाभावो बाधित इति भावः । यत इति । प्रियाप्रिये न स्पृशत इत्यस्य प्रियाप्रि: ययोरभावबोधने आख्यातस्य स्वार्थसंख्यान्वयिस- मानवचनकत्वनियमातू अभावस्यैक्याद्विवचनानुपपत्तिः आख्यातार्थसङ्ख्याया आख्यातार्थविशेष्य एवान्वयात इति भावः । तदनुयोगिकेति । अनुयोगित्वं कर्मत्व स्पृशधात्वर्थः सम्बन्धः प्रतियोगित्वं चात्र कर्तृत्व ·मुक्तिवादः । वे च उभयत्वावच्छिन्नेऽपि तत्र तदभाववाघः प्रतियो. गिमति व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावानभ्युपगमाव । न च स्पृशधातुरत्र सत्तार्थकः तथा च घटपटौ न स्त इयत्र यथा घटपटोभयाभावेऽस्तित्वं प्रतीयते तथा प्रकृतेऽपि मुखदुःखोभयाभावेऽस्तित्वं प्रतीयते इति वाच्यम् । तथा सति धातोरकमकनया शरीरमिति द्वितीयानुपपीत्तः । अनुयोगिनि सप्तमी विना प्राति. क्षेयम् । स्पृशधातोः सत्तार्थकतया शङ्कते नचति । प्र. तियोगिमति व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिताका. भावानभ्युपगन्तृनये तादृशनियमे घरमात्रवाते गृहे घट- पटौ न स्त इति प्रतीत्यनुपपत्तिः ताहशगृहवृत्तित्वस्य घटे सत्त्वेनोभयत्वावच्छेदेन तदभावासत्वात् अतो गृह वृत्तिर्घटपटोभयाभाव इति तादृशप्रतीतिबोध्यार्थों वाच्यः तथा चाभावस्यैक्यात् द्विवचनानुपपत्तिः। एवं च यत्प्रा. तिपदिकार्यान्वितनअर्थे आख्यातार्थान्वयः तत्समानव- धनकत्वम् इत्यपि धाच्यम् मथा च प्रकृते स्पृशधातोर. स्तित्वार्थकतया सुखदुःखोभयाभावेऽस्तित्व प्रतीयत इति शङ्कार्थः । ननु यतधातोरकर्मकत्वेऽपि यत्नार्थककृञ्धातोः सकर्मकत्ववत् सत्तार्थकस्पृशधातोरपि सकर्मकत्वं स्या- दतो दोषान्तरमाचष्टे अनुयोगिनीति । नअर्थाभावानुयो- गिनीत्यर्थः। प्रातिपदिकार्थेति । नत्रा इति शेषः । अन्यथा पटो न घट इत्यतोपि घटाभाववान् पट इति प्रतीतिः ·गादाधर्याम् पदिकार्थाभाषप्रत्यायनायोगाचेति चेन्न मोक्षमुखयो. पकानन्दमित्यादिश्रुतिविरोधभयेन मुक्तात्माने वि. घमानेऽपि मुखे तदत्तितानवच्छेदकोभयत्वाव च्छिन्ने मुक्तात्मनिष्ठमम्बन्धप्रतियोगित्वाभावोपगमा छ । एक एव गच्छति नतु द्वावित्पादिव्यवहारात प्रति योग्यधिकरणे व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिता कामावस्यावश्यकत्वाञ्च । अथवा न स्पृधात, इत्यस्य स्थात् । चैत्रो न गच्छतीत्यत्रानुयोगिनि विनापि सप्तम आख्यातार्थाभावप्रत्ययात् प्रातिपदिकेति । ननु आन न्दमित्यादिश्रुतिविरोधपरिहाराय प्रतियोगित्तनः प दार्थस्य व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छेदनाभाषस्वीकारेऽति. रिक्तपदार्थकल्पनापत्तिगौरवापेक्षया दुःखाभावपरतयैषा मन्दपदस्य विरोधवारणे लाघवमित्याशङ्कयाह एक एवेति । तथाच व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नानुयोगिता काभावः सर्वैरेवाङ्गीकार्यः एवं च स्पृशधातोमुख्यार्थ- परत्वमप्युपपन्नमिति भावः। नन्वेककर्तृकगमनस्थलेऽप. रस्मिस्तदभावसत्त्वेन द्वौ न गच्छत इति बोधस्य वि. स्वसामानाधिकरण्येन गमनकर्तृत्वाभावावगाहितयैवो. पपत्ती. व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावकल्पनमनुचि तम् । नचैकककगमनस्थले द्वौ गच्छत इत्यादिप्रयो- गः स्याद्वित्त्वसामानाधिकरण्येन कर्तृत्वस्य विद्यमान स्वादिति वाच्यम् । नओऽसमभिव्याहारस्थले व्यास·maiN मुक्तिवादः। उत्पत्तिरूपसम्बन्धप्रतियोगित्वाभावोऽर्थनच धातोरु. त्पत्तिकासम्बन्धार्थकत्वे जन्पादिवदकर्मकता स्या. दिति वाच्यम् आग्रक्षणातुयोगिकसम्बन्धार्थकतया जनिप्रभृतीनामकर्मकत्वाद अत्राधक्षणाव- छिन्नमम्बन्धस्य धास्वर्थतया तदनुयोगितया आत्मनः कर्मतासम्भवात् । अथवा प्रिय. पदं जन्यमुखपरमेव तथा च न कश्चिद्विरोधः । ज्यवृत्तिधर्मावच्छेदेनैव प्रत्ययजनकत्वाङ्गीकारात् । तथा च प्रियाप्रिय इत्यत्र यस्मिन्नेवाभाषान्वयस्तत्कथनमु. चितमितरस्य निरर्थकत्वादित्यत आहाथवेति । कर्मकत्वादिति । अनुयोगित्वरूपकर्मत्वस्य धातुबो. धितत्वादिति भावः । कर्मतासम्भवादिति । अत्र धात्वर्थनानुयोगित्वस्यानुपसङ्ग्रहादकर्मकत्वमेव स्पृश. धातोरिति बोध्यम् । | एवश्वाशरीरमित्यादिश्रुतेर. शरीरात्मानुयोगिताकाधक्षणावच्छिन्नसम्बन्धप्रतियोगिः स्वाभाववती प्रियाप्रिय इति वाक्यार्थ पर्यवीसतः । अत्र न वै सशरीरस्य सतः प्रियाप्रिययोरुपहति. रस्तीति श्रुतिपूर्वभागस्य शरीरविशिष्टात्मनः सुख- दुःखयो शोऽनुत्पत्तिर्वा नास्तीत्यनेन शरीरस्यैव मुखदुःखसम्बन्धप्रयोजकत्वपरत्वेनाशरीरमित्याधुत्तर- भागस्य शरीराभाषप्रयोज्यसुखदुःखसस्वनिषधपरता अवश्यकी । अतएव सुखपतस्य जन्यसुखपरतवा ·~~~~~ ५२ गादाधर्याम् अथ शरीररूपकारणविरहेण मुक्तस्य मुखमाक्षा. कारानुपपत्तिः तत्साक्षात्कारस्यापि नित्यत्वे मुक्त संसारिणोरविशेष प्रसङ्ग इति चेन्न अवच्छिन्नः ज्ञानं प्रसव शरीरस्य हेतुत्वात् शरीरानवाच्छन्न निसमुखमाक्षात्कारस्य शरीरमन्तरेणाप्युत्पत्ति म्भवात् । न्यायमते नित्येश्वरज्ञाननिवृत्तये जन्या स्वस्यावश्यं निवेशनीयतयाऽवच्छिन्नत्वस्य शरीर- जन्यतावच्छदकत्वप्रवेशेऽपि गौरवानवकाशात् । वस्तु स्पृशधातोश्च सम्बन्धपरतया कल्पान्तरमाह भट्टाचाय अथवति। शङ्कते अथेति । बाधकामावेपि अशरीरस्य मु कस्य सामग्न्यभावात्कुतः सुखसाक्षात्कार इत्यर्थः । अविशेषप्रसङ्ग इति । ताशसाक्षात्कारस्य नित्यत्वेन संसारदशायामपि वर्तमानत्वादिति भावः । न्यायमत इति । तथा च तन्मतेऽन्यूनानतिरिक्तवृत्तिजन्यत्वमेवा. बच्छेदकम् तादृशधर्मस्यैषावच्छेदकत्वाङ्गीकारात् अ. न्यथा द्रव्यत्वस्यापि दण्ड जन्यतावच्छेदकत्वापत्तरिति भावः । ननु पटादौ व्यभिचारित्वादेव द्रव्यत्वस्य नाव- च्छेदकत्वमङ्गीकर्तुं शक्यम् तथा च ध्यभिचाराधमापा- दकातिरिक्तवृत्तिधर्मस्यावच्छेदकत्वमक्षतमेष, एवं च न्यायमते जन्यत्वस्य जन्यतावच्छेदककोटावप्रवेशेन सव मत एव गौरवं स्यादत आह पस्तुत इति । तत्स- ·मुक्तिवादः। तोऽवच्छेदकतासम्बन्धेनैव ज्ञानं प्रति शरीरस्य हेतुतया नित्यमुखसाक्षात्कारस्य तेन सम्बन्धेन कु. प्राप्यनुत्पत्तरशारीरस्यापि तत्सम्भवात् । न चैवम- न्यदापि शरीरं विनाऽनवच्छिन्नज्ञानं स्यादिति वा. च्यम् शरीराघटितज्ञानसामग्यास्तस्त्रज्ञानघाटनवा. द । नच जन्यज्ञानस्य मोक्षरूपत्वे तन्नाशेऽपि मो- शोपि निवर्तते इति वाच्यम् तत्तज्ज्ञानव्यक्तिनि- वृत्तावपि मुखसाक्षात्कारधाराया अनिवृत्तरियाहुः । तन्न मनोरमम् तन्मतेऽपि दुःखात्यन्तविमोक्षस्य दुःखसाधनदुरितात्यन्तनिवृत्तेर्वा मोक्षदशायामावश्य कत्वेन तत्र तत्त्वज्ञानहेतुनाया अपि तथात्वे आ. त्यन्तिकदुःखादिनिहत्तरेव मोक्षरूपताया उचितत्वात । म्भवात् नित्यज्ञानसम्भवात् । तत्त्वज्ञानघटित्वादिति । स्वङ्मनःसंयोगस्याकारणत्वमतेनेदमन्यथा शरीरनैरपे. क्ष्येपि ज्ञानसामान्यहेतोस्त्वङ्मनःसंयोगस्य विजाती- यात्ममनःसंयोगस्य च विरहात् कथं नित्यसुखसा- क्षात्कारो भविष्यतीति शङ्का दुर्वारा स्यादिति भावः । गौरवेति । इवमुपलक्षणम् तेन शरीरं विनानपच्छिल- शानस्वीकारे तदभिमतशरीरकल्पनमप्यनुचितम् । सुख- विशेषात्मक स्वर्गस्थानवच्छिन्नत्वस्वीकारेण शरीरं वि- ·गादार्याम् नित्यमुखे तत्साक्षात्कारादिकल्पनाया एवं गौरव- पराहतत्वाव । आनन्दं ब्रह्मणो रूपमित्यत्र आन न्दपदं दुःखविरहार्थकमेव मोक्षे प्रतिष्ठितमित्यस्य सवासनमियाज्ञानस्य निवृत्तावुत्तरावधिरहितं सद स्थितमित्यर्थः । मुक्तिम्पत्यात्मतत्त्वज्ञानं हेतुः आत्मा वारे श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासिनव्यः साक्षा- स्कर्तव्यश्चैनावदरे स्वल्लमृतत्वमिति श्रुनेः । एतावत् नापि तत्सम्भवादिति शेयम् । नित्यसुखासत्वेपि आन न्दमितिं श्रुति न्यायभायाधनुसारेण समर्थयति आनन्द पदमित्यादिना । उत्तराषधीति । उत्तरकालनिष्ठाभावप्र. तियोगित्वरहितमित्यर्थः। कारणाभावाद्दुःखानुत्पत्ती उत्तरकालस्य तदनधिकरणत्वेन तदभावस्यैव सम्ब- ग्धतावच्छेदकत्वादित्यभिप्राय: । नन्वात्यन्तिकःख. ध्वंसरूपमुक्तिपक्षे सा कुतो भवतीत्याशयाह मुक्ति प्रतीति । तत्र प्रमाणं दर्शयति बृहदारण्यके आत्मे- ति । भगवान् याज्ञवल्क्यः मुमुक्षु स्वभार्या मैत्रेयी सम्बोध्याह अरे इत्यादिना । तत्र विधिषिहिततव्य- चतुष्टयनैतावदित्यादिनैकवाक्यतया मोक्षरूपेष्टसाधनत्वं बोध्यते । तस्य च धात्वर्थश्रवणादावन्वयात् तादृशश्रव. णादिविषयत्वस्यात्मन्येवान्वयेन चात्मश्रवणादर्मोक्ष- कारणत्वलाभ इति । हेतुरिति । अत्र हेतुत्वं अन्न वै प्राणा इत्यादाविव लक्षणया लब्धम् इति भावः। तत्रे.

·मुक्तिवादः। श्रवणादिरूपं ज्ञानममृतत्वममृतत्वस्य मोक्षस्य हेतुः । तत्र कारणम् सवासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनक्षमः श्रुति. स्मृत्युपदिष्टयोगविधिना चिरनिरन्तरादरसेवितनि- ति । कारणं साक्षात्कार एवेत्यन्वयः। साहित्यार्थकच. कारेण समुश्चितात्मश्रवणादिभ्यो मुक्तिर्भवतीति प्रा. तेऽपि एकदा ज्ञानचतुष्टयानां सत्त्वासम्भवात् मनमा- देर्वासनानाशकत्वाभावाश्च आत्मसाक्षात्कारः साक्षा कारणम् मुक्तः, श्रवणादिकन्तु तद्वारेति भावः। ताश साक्षात्कारेण नष्टेऽपि मिथ्याशाने पुनर्वासनारूपदोष. सत्वेन मिथ्याशानं स्यादत आह सवासनेति । श्रुति- स्मृतीति । "ते ध्यानयोगानुगता अपश्यन्निति"श्रुत्या मन एकत्र संयुज्याजिताश्वासो जितासनः । धैराग्याभ्यासयोगाभ्यां ध्रियमाणमतन्द्रितः॥ सोहमस्मीत्युपासीत इत्यादिस्मृतिभिश्चोदिष्टविधि- नेत्यर्थः । चिरेत्यादि । ताहशनिदिध्यासनात्मकयो- गजन्यधर्मप्रयोज्य इत्यर्थः । एतदेव पातञ्जलयो- गसूत्रेप्युक्तम् । तद्यथा "स तु दीर्घकालादरनरन्तर्य. सस्कारसेवितो दृढभूमिः" । इति । सोऽभ्यासः दी. र्धकालं बहुकालं नैरन्तये निरन्तरं सत्कारेण श्र- दया आ सम्यक् सेवितः सम्पादितः सन् दृढभू- मिर्दढावस्थो भवति न तु बिरोधिसंस्कारैरभिभूतो भवति इत्यर्थः । अभ्यासस्तु "तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्या. सः॥चिकाग्रतापरिणाम उत्साह इत्यर्थः । साच

·गादाधर्याम्
दिध्यासनयोगजधर्मप्रयोज्यः शरीरभिन्नत्वेन आ.
स्मनः साक्षात्कार एव शान्दादिज्ञानस्य देहाभेद.
वासनारूपदोषविशेषजन्यायामहं गौर इत्यादिमिथ्या.
बुद्धौ अप्रतिबन्धकत्वात्तजन्यवासनायाः अनाशक
स्वाच । श्रवणादिकश्च तद्वारा मोक्षोपयोगि अतए
संसारदशायामपि शास्त्राधीनश्रवणपदवाच्यशाब्द
बोधरूपात्मज्ञानस्य मननपदवाच्यायाः शास्त्रादि
बोधितवैधय॑लिङ्गकात्मपक्षकेतरभेदानुमितेः श्रवणादि
मूलकसंस्काराधीनतत्समानविषयकध्यानोपहितेच्छाय,
स्थितियायमते सवासनमिथ्याज्ञानराहित्यपर्यवसन्ना त.
त्साधनानुष्ठानं निदिध्यासनान्तमिति । अप्रतिबन्धक
स्वादिति । दोषाजन्यत्वस्य प्रतिबध्यकौटौ निवेशात् ।
अनाशकत्वादिति । स्वजनकशानविरोधिज्ञानस्यैव सं.
स्कारनाशकत्वादिति भावः । अत एव श्रवणादेः साक्षा-
साक्षात्कारकारणत्वाभावादेव।वैधलिङ्गकेति। आत्मा
शरीरादिभिन्नः अनादित्वात् यत्नवं तन्नैवमिति व्यतिरे
क्यनुमितेः। ध्यानोपहितेच्छाया इति । उपहितत्वं वैशि-
प्ट्यम् । तश्च स्वाव्यवहितपूर्वकत्वस्वसामानाधिकरण्यो-
भयसम्बन्धेन बोध्यम् । एतेन विशिष्टान्वयसम्बन्धात
ध्यानस्यापि हेतुत्वं लभ्यते इच्छायास्तु ध्यानद्वारा,
अतो
न त्रिधा इत्यादिवचनलब्धस्य ध्यानहेतुत्वस्य विरोधः ।

·मुक्तिवादः। निदिध्यासनपदवाच्यायाः सत्वेऽपि न मोक्षोत्पत्तिः। न च श्रवणादिसच्चेऽपि आत्मतत्वसाक्षात्कार एव कथमिदानी नोत्पद्यत इति वाच्यम् तस्य चिरका- लीनध्यानपरम्परासाध्यत्वात् । तदुक्तम् । आगनैनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । विधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लगते योगमुत्तमम् ।। ध्यानाभ्यासरसः पौनःपुन्येन स्मरणेच्छा । त्रि- पा प्रज्ञा श्रषणमनननिदिध्यासनरूपत्रिविधज्ञानं प्रकल्पयन सम्वादयन् उत्तम योगमात्मतत्त्वसाक्षात्का- ररूप लभते इत्यर्थः । श्रुतियोषितेऽपि शरीरादिभिन्ने भात्मनि यथाश्रुतश्रुत्यन्तरार्थविरोधेन ताशश्रुतेरथी- न्तरपरत्वशङ्कया ताशबोधे भ्रमत्वशङ्कासम्भवाद अश्रद्धया निदिध्यासनं न घटत इति श्रवणानन्तरं मनन- श्रुतिबोधितेपीति । प्रत्यगस्थूलोऽचक्षुरप्राणोऽमना अकर्ता चैतन्य चिन्मानं सदित्यादिश्रुतिबाधित इत्य. थः। श्रुभ्यन्तरेति । स वा एष पुरुषोन्नरसमय इत्यादि श्रुत्यन्तरार्थविरोधेनेति भावः । अर्थान्तरपरस्वशङ्कये- ति । प्रत्यगस्थूल इत्यादिश्रुतेः आत्मा वारे इत्या- दिनिखिलात्मस्वरूपप्रतिपादकश्रुतेश्वानरसमयशरीरपर- त्वशङ्कयेत्यर्थः । तादृशबोधे इति । अस्थूलाशरी. रत्वादिबोधे इति भावः । अत एवात्मनि शरीरादिभि.

·५८ गादाधर्याम् स्पोपयोगः । युक्तिसिद्धेऽर्थे पमितत्वावधारणेन मनने सत्यश्रदानिवृत्तेः । अत एष युक्तिशास्त्रस्य भ्याय वैशेषिकादेरध्ययनं मोक्षे उपयुज्यते । कचित्तु ईश्वरात्मसाक्षात्कार एवं मोक्षे कारणम् तस्यातीन्द्रियत्योपयोगजधर्मरूपप्रयासत्तेस्तसाक्षात्क सम्भवः। न चात्मा श्रोतव्य इत्यादापात्मपदस्य जीवाण रमपरतासम्भवात् ईश्वरसाक्षास्कारस्य मोक्षहेतुत्वा. मध्यमामाणिकमिति वाच्यम् । “वेदाहमेतं पुरुष पानमादित्यवर्ण तमसः परस्ताव"इत्यनेन ईश्वर- अत्याचंशेऽप्रामाण्यशङ्कारूपाश्रद्धानिवृत्तरेव । उपयुज्य. त इति । तत्र न्यायदर्शने तृतीयाध्याये "दर्शनस्प शंनाभ्यामेकार्थग्रहणा"दित्यादिना, वैशेषिकदर्शने च ३-०२ पादे "प्राणापाननिमेषोन्मेषजीवनमनोगतीन्द्रि- यान्तरविकाराः मुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गा- नी"त्यादिना च सूत्रेण महर्षिगौतमकणादाभ्यां देहाच- तिरिक्तत्वस्यात्मनि साधितत्वात् । वेदेति । अहमेतं परमात्मानं वेद जाने । किंरूपं पुरुषं पूर्ण महान्तं प्रधानं सर्वव्यापकत्वादादि. त्पवणे स्वप्रकाशरूपं न्यायमते जीवब्रह्माभेदभावनया साक्षात्कारविषयम् । तमसो मिथ्याशानात्परस्तादतीतः तच्छ्न्य इति यावत् । तमेवेति । तमात्मानं शात्वा मृत्युः ·५९ मुक्तिवादः। मुपक्रम्य तमेव विदित्वाऽतिमत्युमतीयनेन तवेदनस्यैष मोक्षहेतुताबोधनात् तदेकषाक्यतया आत्मा श्रोतव्य इत्यादावीप आत्मपदस्य ईश्वरपरत्वाद । मतएष न्यायचर्येयमीशस्य मननव्यपदेशभाक् । उपासनैव क्रियते श्रषणानन्तरागता ।। इत्याचार्यग्रन्थोपि सङ्गछते । नचेवरसाक्षात्कारस्य स्वात्मविषयकमिथ्याज्ञाननिर्तिकत्वं न विपरीतमानबि. धपा आप तु स्वात्मतत्वासाक्षात्कारस्यवेति स एव मोक्ष. हेतुरिति वाच्यम् वासनारूपदोषविनाशकत्तयैवेश्वरसाक्षा- कारस्य मिथ्याज्ञाननिवर्तकत्वाद । ईशरसाक्षात्कारस्य विपरीतज्ञानानिवर्तकत्वेपि स्वातन्त्र्येणैव मिथ्याधी- जन्यवासनानाशकत्वोपगमे क्षतिविरहात । संस्कारवि- रहितो मुक्तो भवतीत्यर्थः । इदमत्र तात्पर्यम् यदा त. मेवेत्यादिना मुक्तिप्रयोजकत्वमीश्वरसाक्षात्कारस्यैव ल- ब्धम् तदा आत्मा वारे इत्यादिश्रुनेरपि तदर्थकतयैवो. पपत्तौ जीवपरताया गौरवेण सम्भवत्येकवाक्येत्या- दिन्यायेन च अन्याय्यत्वात् तथाचात्मपदं सर्वत्रेश्वर- परम् नतु जीवात्मपरमिति भावः । न्यायचर्चा न्याय- जन्यानुमितिः । मिथ्याज्ञाननिवर्तकत्वात् शरीरा- धमेदशानानुत्पादकत्वात् । नाश्यनाशकभावभेदादिति। तत्तत्प्रकारकसंस्कारनाश प्रति तत्तदभावप्रकारकनि- ·णताया तन्नाशकतापक्षे ६० गादार्याम् परीतज्ञानयोविषयभेदन नाश्यनाशकभावभेदादात्मदे हाभेदवासनानाशे देहभेदावगाहिस्त्रात्मसाक्षात्कारकार अपि कल्पनीयतया ईश्वरसाक्षात्कार गौरवानवकाशात अस्तु वा वासनानाशार्थं स्वात्मतत्त्वसाक्षात्कार रोपयोगः अनुयोगितया प्रतियोगितया चात्म तस्त्रतो ज्ञेय इसाचार्यग्रन्थस्याप्यत एव सङ्गतिः मोक्षकारणन्तु परमात्मसाक्षात्कार एवं । न च यो- गजधर्मस्य विश्वभासकतया स्कारे विश्वेषामेव भानसम्भवे तमेव विदित्यत्र तज्जन्यपरमात्ममाक्षा- श्चयत्वेन विशिष्य नाश्यनाशकभावसत्वात् न तु सा मान्यतो विपरीतज्ञानत्वेन तथासति घटादिमत्तासं. स्कारम्प्रति पटाभावादिनिश्चयोपि नाशकः स्यात् । एवं च जीवात्मसाक्षात्कारवादिमतेपि आत्मधर्मिक- शरीराद्यभेदप्रकारकसस्कार प्रति शरीरादिभेदसा- क्षात्कारस्य नाशकतायाः अवश्यं कल्पनीयतया त. स्थले ईश्वरसाक्षात्कारस्यैव तादृशसंस्कारनाशकत्व- कल्पने गौरवाभावादिति भावः । नन्वेवं गौरवाभा- वेपि विपरीतज्ञानस्यैव सर्वत्र संस्कारनाशकत्व दृष्टः मिति दृष्टान्ताभावादीश्वरसाक्षात्कारस्य तन्नाशकत्व कल्पनमन्याय्यमत आह अस्तु वेति । अनुयोगितयेति ।

·मुक्तिवादः । एवकारबोध्यस्य तदिनरविषयकत्वव्यवच्छेदस्ये- सरवेदने बाध इति कथं तादृशश्रुतेरीशरपरतेति वाच्यम् । आत्मसाक्षात्कारस्यापि भवदभिमतमोक्षहेतो- देहादिभेदविषयकतया तत्रापीतरविषयकत्वव्यवच्छेद- बाधादस्मदभिमतमोक्षहेतुपरमात्मनिर्विकल्पकस्यैव त- मामग्याः प्रतिवन्धकत्वकल्पना तदितराविषयक- खोपपत्तेः । तं विदित्वैव इत्येवकारव्यत्ययेन व्या- ख्यायाः समाधानमपि तुल्यमुभयमते । वस्तुतस्तु एवकारण्यत्यये एवकारस्यैव वैयर्थम् नान्यः पन्था विद्यतेऽयतायेत्यनेन मुक्तिसामग्रीमात्रे तत्वज्ञानघटि तान्यत्वनिराकरणात्तत एव एवकारलभ्यस्य मुक्तिपूर्व समानाधिकरणतत्वज्ञानावश्यकत्वस्य लाभात् । अन ईश्वरमाक्षात्कारस्यैव कारणत्यमुचितम् तथा सत्युक्त- ईश्वरभेदप्रकारतानिरूपितानुशंगित्वनिष्ठसांसर्गिकविष- यतानिरूपकज्ञानीयविशेष्यताश्रय आत्मा इत्यर्थः । तत्सामग्या इति । योगजधर्मविशेषघटितकारणकूटस्ये- श्वरेतरविषयकज्ञानं प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनयति भावः । नान्य इति । अन्यः परमात्मसाक्षात्कारा- दन्यः, पन्था असाधारणकारणम्, अयनाय मोक्षा. य, तथा च तदन्यो मोक्षस्यासाधारणं कारणं ना. स्तीत्यर्थः । अत इति । स्वात्मसाक्षात्कारस्य मु.

·६२ गादार्याम् रीया एवकाराव्यत्यासेपि निर्वाहसम्भवात् । अथ पतो वा इमानि भूनानि जायन्ते तत्त्वमसि श्वेतकेतो इति जीवात्मनः परमात्माभेदोपदेशकश्रुतिस्वरसादई ब्रह्मास्मीत्येतादृशज्ञानस्यैव भवतो मुक्तिहेतुताया उप- गन्तव्यतयाऽव्यस्तैवकारलभ्यस्य मुक्तिजनकेश्वराने तदितरविषयकत्ववाघ इति भवतोऽपि तद्व्यत्यकार आवश्यकः । एतेनैवकारेण मोक्षहेतुनवेदने तदन विषयक न व्यवच्छियते किन्तु मुक्तौ तद्विषयकत विशिष्टवेदने प्रयोज्यताया भावान्वयबोधविषयतया तदन्यविषयकत्वविशिष्टनवेदनप्रयोज्यत्वमेव तत्रैवका क्तिहेतुतामते एधकारव्यत्यास विना गतिविरहेण वै यर्थ्यभयादित्यर्थः । जीवात्मसाक्षात्कारवादी शङ्कते अर्थति । यतो वेति । येन जातानि जीवन्ति यत्प्र यन्त्यभिसविशन्तीति शेषः। यतो ईश्वरत इमानि भृता. नि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि जायन्त उत्पद्यन्ते जीवन्ति प्राणान् धारयन्ति यत् येन प्रयन्ति विनश्यन्ति अभि सविशन्ति साम्य गच्छन्ति दुःखाभाववत्त्वेनेत्यर्थः । अव्यस्तति । अन्यत्रायोजितेत्यर्थः । एतेनेत्यस्य निरस्त मित्यत्रान्वयः। भावान्वयबोधविषयतयेति । आत्मवि षयकविशिष्टबोधप्रयाज्यताया एवकारोपस्थाप्यव्यव- च्छेदप्रतियोगित्वेनास्वयबोधे तात्पर्यविषयनयेत्यर्थः । तदन्यविषयकत्वति । अत्रायमभिप्रायः। एवकारस्य भेद- ·-~- मुक्तिवादः। रेण व्यवच्छियते । तथा च तदन्यविषयकत्वस्य मु- क्तिप्रयोजकत्वव्यवच्छेदः पर्यवमित इति सामग्रीव वशादीश्वरसाक्षात्कारेऽनुपयुक्ततरभानस्यावश्यकत्वपि न क्षतिः। जीवात्मसाक्षात्कारस्य हेतुतामते पुनरेव. काराव्यस्यास नोक्तरीयापि न निर्वाहः । इतरभेदा- दिविषयकत्वेनैव तन्मत आत्मसाक्षात्कारस्य हेतुनाया इतरविषयकत्वे मोक्षपयोजकताया व्यवच्छत्तुमशक्य. वादित्यपि निरस्तम् । ब्रह्मैवाहं न संसारीत्यादिभा. बनादिविध्येकवाक्यतया अहं ब्रह्मास्मीति बुद्धाया. दिमते ब्रह्माभिन्नजीवात्मविषयकत्वेनापि मुक्तिहे. विशिष्टेऽभावे च खण्डशःशक्तिःभुक्त्वा तृप्तो नतु पीत्वा इत्यादि प्रत्यवानुरोधेन विदित्वत्यत्र क्त्वाप्रत्ययस्य प्रयो- ज्यत्वमर्थः। तथा चैवकारलभ्यभिन्नैकदेशे भेदे तामिति तत्पदोपस्थाप्येश्वरस्यान्वयः, एवं ईश्वरभिन्नस्य विद. धात्वर्थशाने विषयतया, पवकारलभ्याभावे च ईश्वर- भिन्नविषयकज्ञानप्रयोज्यत्वस्य क्त्वान्तार्थस्य प्रतियोगि- तया चान्वयः । तथा चेश्वरभिन्नविषयकत्वविशिष्टज्ञान- प्रयोज्यत्वाभावबोध इति भावः। ब्रह्मवाहमिति ।न्यायमते विदित्वेत्यस्य तत्त्वमसीति वाक्यलभ्यभावनयाऽहं ब्रह्मास्मीति बुद्धेब्रह्मभिनजीवात्मविषयकत्वेनापि मु क्तिकारणताया वक्तुं शक्यत्वादित्यभिप्रायः। ननु परमा- त्मजीवात्मनोभैदेन तयोरमेदवानस्य भ्रमत्वात्कथं तस्य ·गादार्याम् ~~~ ~~~~-~~~ तुत्वात् । आत्मनानात्वमते जीवात्मब्रह्मणोरभेदज्ञान यद्यपि भ्रमस्तथापि तादृशस्यैव तस्य मोक्षहेतुत्व श्रु तिसिद्धं न विरुद्धयते इति चेन्न जीवब्रह्माभेदचिन्त- नरूपस्य योगस्याभ्यामेन मोक्षकारणमीश्वरसाक्षा- कारः सम्पद्यत इसत्रैव तत्त्वमसीति वाक्यतात्पर्येण यथाश्रुतस्य तमेव विदित्वेयस्य सामअस्यादिति वदन्ति। दीधिनिकृत्प्रभृतयस्तु न वारे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवती- त्यादिनात्मनः सुखाद्यर्थं तत्सम्पादकतया पतिपुत्रा. देरनुरागविषयत्वरूपं पियत्वमुक्तम् तत्रात्मपदमात्म- मुक्तिजनकत्वं यथार्थवानरूपतत्त्वज्ञानस्यैव मुक्तिहेतु त्वादित्याशङ्कते आत्मनानात्वमत इति । आत्मनानात्वं चात्मत्वविशिष्टभेदत्वम् । वैशिष्ट्यं च स्वाश्रयप्रतियो. गिकन्व-स्वाश्रयानुयोगिकत्वोभयसम्बन्धेन । आत्मत्व. व्याप्यपर्याप्तैकत्वान्यसख्यारूपं वा नानात्वं बोध्यम् । समाधत्ते तथापीति । अगत्या तत्वज्ञानपदस्य ताह शाभेदज्ञानपरत्वमेव कल्पनीयमिति भावः । अत्र आ. त्मा वाऽरे इत्यादिश्रुतेरयुक्तार्थत्वकल्पनमेव वदन्ती- त्यनेनास्वरसः सूचितः। आत्मपदस्य जीवपरत्ववादिनां दीधितिकृतां म मुस्थापयति दीधितिकदिति । नवारे इत्यादि । पत्न्या इति शेषः । पत्युः सुखमात्रमुद्दिश्य पत्न्या न पतिः प्रि ·मुक्तिवादः। परमेव न त्वीश्वरपरं तस्य मुखाभावात् । तत्रानन्दं मन्यमानानामपि तदानन्दस्य नित्यत्वाभ्युपगमात्तस्यो. द्देश्यत्वासम्भवाव । “सर्वेषामेव भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ" इत्यादावपि स्वात्मन एव निरूपाविप्रियवा- भिवानात् एवञ्च स्वात्मन एवोपक्रान्ततया आत्मा वारे श्रोतव्य इत्यादिश्रुत्या स्वात्मनः श्रवणादेरेव मोक्ष. हेतुता प्रयायते, न तु परमात्मनः । नच मिथ्याज्ञान- वासनाधर्माधर्मोच्छेदद्वारा आत्यन्तिकदुःखनिवृत्ता- बुपयोगित्वं स्वात्मतत्त्वज्ञानस्य तादृशश्रुतितात्पर्य- विषयोऽस्तु तावतापीश्वरसाक्षात्कारस्य तमेव विदि- स्वेत्यादिश्रुतिसिद्धगपरहेतुत्वं निराबाधमेवेति वाच्यम् यो भवति किन्तु स्वसुखमुद्दिश्य पतिरनुरागविषयो भवतीत्यर्थः । स्वव्यापारजन्यस्नेहभागित्वनोत्कटेच्छा अनुरागः । तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन जीवात्मनो निरुपाधिप्रियत्वे जीवमात्रबोधकपद्घटितप्रमाणमाह सर्वेषामेवेति । तथा च वल्लभ इत्यस्य निरूपाधिप्रि. य इत्यर्थः । अहं सुखी स्यामित्याकारकस्वेतरध. र्मिकसुखवत्वप्रकारकेच्छानधीनसुखवत्वेच्छाविषेष्यत्वं निरूपाधिप्रियत्वम् । एवं चेश्वरसुखस्यानुद्देश्यत्वे स्वात्मन एव निरुपाधिप्रियत्वे च । श्रवणादेरेवेति । स. वेभ्यो दर्शपौर्णमासावित्यत्र सर्वशब्दस्य प्रक्रान्तपश्वा- ·गादाधर्याम् धर्माधर्मोच्छेदेनैवात्यन्तिकदुःखादिविगमरूपमुक्तिनि- हे तत्र परमात्मसाक्षात्कारस्य हेतुतायां युक्तिविरहे तमेव विदित्वा इत्यादिश्रुतेर्जीवब्रह्माभेदचिन्तारूप- योगाभ्यासस्य स्वात्ममाक्षात्कारमम्पादनद्वारा मु- क्त्युपयोगितायामेव योगाभ्यासविध्येकवाक्यतानुरा- धेन तात्पर्यकल्पनौचिसात् । एवञ्च एवकारव्यत्या. सोऽपि न क्षतिमावहति । नान्यः पन्था विद्यते इसा- दिभागस्य च एवकारस्य तात्पर्यप्रकाशकत्वेन मार्थ- क्यसम्भवात महेश्वरस्व्यम्बक एव नापर इत्यादौ नापरभागस्येवसाहुः । तन्मते योगिनस्तं प्रपश्यन्ति भगवन्तमघो. दिफलवत्त्व इवात्मसमुदायस्य श्रवणाद्यसम्भवनात्मन एकस्य श्रवणादिमत्व प्रकरणमेव विनिगमक वाच्यमि- त्यभिप्रायः । युक्तिसिद्धार्थकल्पनमेव ज्याय इत्याशयेन समाधत्ते धर्माधर्मेति । एवं च तमेवेत्यस्य जीवब्रह्मा. भेदचिन्ताया मोक्षोपयोगित्वपरत्वे च । महेश्वर इति । तथा चैवकारेणैव त्र्यम्बकान्ये महेश्वरपदप्रतिपाद्यत्वव्य- घच्छेदप्रतिपादनात् यथा नापर इति भागो तद्विवरण. रूपतया सार्थकस्तथाऽत्रापीति भावः । तन्मते योगाभ्यासस्य जीवात्मसाक्षात्कारफल. कत्ववादिमते । योगस्य योगजधर्मद्वारा वि.

·मुक्तिवादः। क्षजमित्यादीनां योगाभ्यासस्य परमब्रह्मसाक्षात्कार- फलकवरूपयथाश्रुतार्थे विरोधो दुष्परिहरः । अथ काश्यादिमरणपुरुषोत्तमादिमुखदर्शनादि- रूपकर्मणामपि बहुशो मोक्षोपायताश्रुतेः कथं नान्यः पन्था इत्यादेः सामञ्जस्यम् कथं वा अननुगतानां ज्ञानकर्मविशेषाणामनुगतं मोक्षम्प्रति हेतुतानिर्वाहः । तृणाणिमणीनां वह्निहेतुता च कार्यवैजायनेति घभासकतया ईश्वरभासकत्वमर्थादापतितमिति वस्तुस्थितिमनुरुध्य भाववर्णनेन विरोध इत्याह यथाश्रुतार्थ इति । तथा च झात्वा ज्ञात्वा गरल. भोजी यात यमालयमित्यत्र गरलभोजनस्य साक्षा. न्मरणफलकत्वबोधस्येव योगिन इत्यत्र योगस्य सा- क्षात्परमात्मसाक्षात्कारफलकत्वबोध इति भावः । ननु सत्येन लभ्यस्तपसा ह्येष आत्मा सम्यग् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण चेत्यादि श्रुत्या, उभाभ्यामेव पक्षाभ्यां यथा स्यात् पक्षिणो गतिः। तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम् ॥ इत्यादि स्मृत्या च ज्ञानवत् कर्मापि मुक्तिकारणं ल. भ्यते तत्कथं तमेवेत्यादिना झानस्यैव तद्धेतुत्व. मुच्यत इत्यभिप्रायेणाशङ्कते अथेति । कर्मणां मोक्ष- हेतुत्वे व्यभिचारमपि दर्शयति कथं वेति । तृणारणीति । वह्नौ तृणादीनां निरपेक्षनानाव्यक्तीनां कारणत्वं तु ·गादाधर्याम् व्यभिचारविरहात् । मोक्षे चाभावरूपे न जातिविशेष. कल्पनसम्भवः । न च प्रतियोगिनि दुःखे दुरिते वा जातिविशेषान् कल्पयित्वा तदवच्छिन्न प्रतियोगिनां स्वाश्रयप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन तेषामेव वा जन्य तावच्छेदकत्वमुपगम्य व्यभिचारः शक्यते वारयितुम् गोवधादिजन्यतावच्छेदकजातिभिः मङ्करप्रमङ्गेन जा- तिकल्पनानवकाशात् । नच गोवधादिजन्यतावच्छे- दकजातीनां नानात्वोपगमान्न सङ्करप्रसङ्ग इति वाच्यम् कार्यवैलक्षण्यान व्यभिचारीत्यर्थः । अभावरूप इति । तथा च सम्बन्धाभाव एव जातिबाधक इति ता पर्यम् । तदवच्छिन्नप्रतियोगिनामिति । प्रतियोगितास- म्बन्धेनेति शेष. । सङ्करप्रसङ्गनेति । तत्त्वज्ञाननाश्यताव. वच्छेदकजातिशून्ये काशीमरणादिनाश्यदुरिते गोवधा दिजन्यतावच्छेदकजातेस्तादृशजातिशून्ये च ब्रह्मवधादि जन्यदुरिते तत्त्वज्ञाननाश्यतावच्छेदकजातेश्चाभावात्त- स्वज्ञानविनष्टगोधधादिजन्यदुरितेचोभयसमावेशात्सङ्क- रप्रसङ्ग इत्यर्थः । दुर्लभत्वादिति । तत्त्वज्ञानकाशीमरणा- दिजन्यतावच्छेदकजातिव्याप्या यावत्यो गोवधादिज- न्यतावच्छेदकजातयः सम्भवन्ति गोवधादिजन्यताव. उछेदकजातिव्याप्यास्तत्त्वज्ञानादिनाश्यतावच्छदकजा. तयोऽपि तावत्यस्सम्भवन्तीतिविनिगमनाविरहस्तथाच गोवधादीनां तत्तजात्यवच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण- ·मुक्तिवादः। ~~~ सामां नानात्वं तत्वज्ञानादिनाश्यतावच्छेदकजातीनां वा नानात्वमित्यत्र विनिगमकस्य दुर्लभत्वात् । एवं बेदयोधितवैकल्पिकहेतुतास्थले ममुचितभ्यो फलसिद्धिः सम्बीलतबीहियवाभ्यामेकयोगाननुष्ठा- नादिति तृणाणिमणिवज्ञानकर्मणां हेतुत्वे तत्म- चलने मोक्षाभावप्रसङ्गात् । नापि ज्ञानकर्मणां समु. चितानां मोक्षहेतुतास्वीकाराव सामञ्जस्यम् तत्त्वज्ञा- नोपाययोगाभ्यांसऽसाध्यताबुद्दा मोक्षहेतुतत्तत्कर्मसु तानां तत्वज्ञानकाशीमरणादीनाञ्च तत्तदनन्तजात्यः वच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतानां कल्पनेना- तीवगौरवात् दुज्ञेयत्वाच्च तदसम्भव इत्यशयः । ननु दुरितनिष्ठतत्त्वज्ञानादिजन्यतावच्छेदकजात्यङ्गी- कारे तत्तजात्यवच्छिन्नं प्रति गोवधत्वादिना का- रणताया वक्तव्यतया ताशजन्यतापच्छेदकवैजात्य- मेव कल्पनीयम् तत्त्वज्ञानादिनाश्यतावच्छेदकजा- तिकल्पने च तत्तजात्याश्रयनाशम्प्रति तत्त्वज्ञान- स्वादिना कारणताया वाच्यतया तत्तजातित्तदाश्रया. दिषु अवच्छेदकत्वन गुरुधर्मावच्छिन्नानन्तकारणताक- ल्पने परमते गौरवमेव, अव्यवहितोत्तरत्वं कार्यताक- तावच्छेदककोटौ प्रवेश्य वा व्यभिचारो निरसनीय इत्यत आह एवमिति । नापीति । एतेन तत्त्वज्ञानादीना- मसहभावेन कारणतायामुक्तदोषेऽपि साहित्येन सा ·गादाधर्याम् प्रवृत्यनुपपत्तेः मथुराकाशीमरणादीनां संवलनासम्भ- वात् । साहित्यविनिर्मोकेण श्रुत्याऽनेकेषां कारणता यत्र प्रत्यायते तत्र विकल्प एव व्रीहियवादिवदि- त्युपायकारोक्तमिद्धान्तभङ्गस्यैवमापद्येत तदनादरे व्रीहियवस्थलेपि समुच्चयप्रसङ्गात् वाजेपयाग्निष्टो- मादीनामपि मिथः सहकारिताप्रसङ्गाच्चेति । मैवम् । सर्वत्रात्मतत्त्वज्ञानमेव साक्षान्पोक्षे हेतुः काशीमरणादश्च तत्त्वज्ञानद्वारैव मोक्षोपायता काशी. मरणादीनां मोक्षापायताबोधकश्रुतीनां सत्कारणतया नार्थ अपितु प्रयोजकत्वमेव । अत एव ज्ञानेन सह काशीमरणादारद्वारिभावन समुच्चयेऽपि साहित्य स्यादित्यपि निरस्तम् । तत्तत्कर्मसु काशीमरणा. दिषु । ननु येषां कर्मणां संबलनमसम्भवी तत्सहभावे. न ज्ञानादीनां पृथक् पृथक् हेतुत्वं वाच्यम व्यभिचारो. प्यव्यहितोत्तरत्व निवेश्य धारणीय अत आह साहित्य- ति । ननु स सिद्धान्तस्तादृशस्थल एवेत्याशङ्ख्याह वाजपेयेति । सामान्यतः स्वर्गफलकानामग्निष्टोमादीनां श्रुत्या प्रतिपादनात्ताशसिद्धान्तानङ्गीकारे मिलितानां तेषां कारणत्वापातः इष्टापत्तौ पृथगनुष्ठानानुपपत्तिः । उक्कासिद्धान्तस्वीकारे व्यभिचारवारणन्तु कार्यवैजात्यं प्रकल्प्य सुकरमिति भावः ।

·मुक्तिवादः। ७१ बिना वेदवोधितानेककारणतास्थले समुच्चय इति सिद्धान्तस्याप्यविरोधः । तत्वज्ञाने मानमात्मके काशी- मरणजन्यतावच्छेदकतया जातिविशेषाणां मानसत्व- ज्याप्यानां कल्पयितुं शक्यतया मिथो व्यभिचारा- नवकाशात् । मृतशरीरावच्छेदेन ज्ञानोत्पत्त्यसम्भवेन काशीमरणाद्युत्तरं शरीगन्नरपरिग्रहोपि कल्प्यतेऽन- न्यगतिकत्वात् । भगवतो महारुद्रस्य तारकोपदेशस्तु मुमूर्षुतादशायामेव मृतस्योपदेशामम्भवात् तथा च ज्ञानकर्मणां व्यापारव्यापारिभावमवलम्ब्य समा- धत्ते मैवमिनि । साहित्य विनेति । स्वकारणता- साहित्यबोधकपदं विनेति तदर्थः । ननु तत्त्व- ज्ञानहेतूनां योगाभ्यासकाशीमरणादीनामनेकत्वेन पर. स्पर व्यभिचारः स्यादत आह तत्वज्ञान इति । मु मृर्घनादशायां मरणाव्यवहितप्राक्क्षणे । उपदेशा- सम्भवादिति । उपदेशो हि परज्ञानफलकस्तथा च मृ. तस्य शरीराभावाशानोत्पत्त्यसम्भवेन न तत्राप्तस्य प्र. वृत्तिरिति भावः । अत्रेति । अत्र काश्याम् प्राणेष्वित्यत्र प्राणनिर्गमनप्राकालीनत्वं भावसप्तम्यर्थस्तस्य च व्या. चष्टे इत्यत्रान्वयः तथा च प्राणनिर्गमनप्राकालीनसं- सारनिवर्नकोङ्काररूपब्रह्मोपदेष्टा भगवान् रुद्र इत्यर्थः । नचोङ्कारपरत्वं ब्रह्मशब्दस्यापसिद्धान्त इति वाच्यम् "मोमित्यकाक्षरं ब्रह्मत्यादि"गीतायां “तद्वाचकः प्रण.

·७२ गादार्याम् श्रुतिः “अत्र हि जन्तोः प्राणेषूत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारक ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वामोक्षी भवति" । तदुपदे- शस्यादृष्टद्वारा शरीरान्तरपरिग्रहाधीनात्मतत्त्वसाक्षात्का. रजनकत्वम् । न च मुमूर्षुनादशायां तारकोपदेशे त च्छरीरावच्छेदेनैवात्मतत्त्वसाक्षात्कारसम्भवात् किमर्थं शरीरान्तरस्त्रीकार इति वाच्यम् तच्छरीरावच्छेदन तारकमन्त्रोपदेशादात्मतत्वज्ञानस्वीकारे काशीमरण हेतुत्वानुपपत्तेः । यदि च काशीमरणकारणताबोध- कवाक्यानां सदानामाबोधकस्य तारकोपदेशस्य हेतु तायामेव तात्पर्यम् अन्यथा एकेनापरस्यान्यथासि. व" इति योगसूत्रे च ब्रह्मपदस्योङ्कारवाचकत्वात् । एकेनोपदेशेनापरस्य काशीमरणस्य मोक्षम्प्रतीति शे. - तत्त्वज्ञानसम्भव इति । तथा चैतन्मते काशीमरण- स्य भगवदुपदेशप्रयोजककाशीमरणप्राक्कालज्ञानसम्पा. दकतया तदुपदेशे प्रयोजकत्वमित्यर्थः । केषाश्चिन्मतमाह काशीमरणमिति । अस्मिन्मते गङ्गाजलसम्बन्धेन मृत. शरीरेऽदृष्योत्पत्तिवज्ज्ञानोत्पत्तिरिति भावः । अत्र च मते उपदेशस्य शब्दात्मकतया मृतात्मन्यदृष्टजनकत्वे त दवच्छेदकसम्बन्धस्य दुर्चचता, कीचच्छरीरान्तर- ग्रहणेन निर्वाच्यत्वे गौरव मोक्षानुपपत्तिश्चेत्यस्वरसो बोध्यः । वैकल्पिकहेतुतायां संवालताभ्यां फलानुत्पत्ति- ·Nu मुक्तिवादः। दुष्परिहारत्वादित्युच्यते तदा तच्छरीराचच्छेदेनापि तत्वज्ञानसम्भवो बोध्यः। काशीमरणमात्मतत्त्वज्ञाने तारकोपदेशसम्पादने- नैवापेक्षितम् काशीमरणोत्तरमेव च कर्णे भगवान् तारकमुच्चरति । तचोचारणम् तच्छरीरावच्छेदेन झा- नमनुत्पाद्यापि अदृष्टद्वारा तदुत्तरगृहीतशररािवच्छ- देनात्मतत्वज्ञानमुत्पादगतीसपि केचित् । काशीगङ्गा- मरणादीनामदृष्टद्वारा संचलनसम्भवेपि उक्तयुक्त. कलिपकी कारणव तृणादीनां वरिख । न चैवं सं बलितयोहियवयोरिव काशीगङ्गामरणयोः फला- नुत्पादकत्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । वैषम्यात् तथाहि व्रीहि यत्रयोरेकपकरणे क्रमेण यागसाधननाया विधा- नायवसाधनत्वेन प्रथमतो लाभे साधनान्तराका- जानुदयात् ब्रीकरणको यागः किं करणकः फल- साधनमिति विकल्पमुख्याकाङ्क्षयैव यत्रविध्युत्थापन वाच्यम् तादृश्याकाङ्क्षया व्रीहिकरणकत्वाभावविशिष्ट. माशङ्कते न चेति । समाधत्ते वैषम्यादिति । वै. षम्यमेव स्फुटयति तथाहीति । एकप्रकरणे दर्शपौ- र्णमासयाकप्रकरणे । आकाक्षानुदयादिति । यव- साधनत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकवादित्यर्थः । ब्रीकरणक ७ ·गादाधर्याम् -~-~~ विशेषरूपावच्छिन्नतदितरकारणकत्वविशिष्टयागे फ- लसाधनताबोधविषयकत्वात् । वाकाराध्याहारेण यवैर्यजति इति वाक्वात् वीहिकरणकत्वाभावयवकर- णकत्वरूपोभयविशेषणविशिष्टयागविषयक एवं साध. नताबोधः स्वीकरणीय: विशिष्टे च यस्य कार्यस्य साधनतयान्त्रयो विशेषणस्य तत्कार्यप्रयोजकत्वे वेदस्य तात्पर्य मोत्सर्गिकमिति वीहिभिर्यजेनेसतो व्रीहिकरण. स्यैव यरित्यतश्च यवकरणकस्यैव ततो वीहिकरण. कतरूपविशेषणस्यापि फलोपयोगितं प्रतीयत इति उभयारशास्त्रार्थना । प्रकृते च प्रकरणभेदाद विधिप्र- वृत्तः पौर्वापर्यानियमेन मोक्षस्य किं साधनामिसेताव- न्मात्राकाङ्क्षयैव साधनत्वेनैव गङ्गापरणकाशीमरणादी- इति। तथा च सामान्यतोयागे व्रीहिकरणकत्वे निश्चितेऽपि तदकरणकयागे जिज्ञासा युक्तैवेति भावः । विशेषरूपे ति । यवत्वरूपविशेषवर्मावच्छिन्नेत्यर्थः। वाकाराध्याहा. रेणेति। तथाच व्रीहिकरणकत्वाभावो वाकारार्थः । स च यागेऽन्वेतीति भावः। ननु यदि यवकरणकत्वयागत्वा- मयमात्र फलसाधनतांशे प्रयोजकं तदोभयकरणकयाग. स्यापि यवकरणकत्वेन कलसाधनत्वं स्यादत आह विशिष्ट इति । प्रकरणभेदादिति । तथाच मोक्षे का. शीमरणजन्यत्वानुपस्थितिकाले मोक्षे किं कारणमि ·मुक्तिवादः। ७५ -~-~~~~ नां विधानादितरासाहियबिशिष्टानामेव तेषां मोक्ष माधनतया प्रतीते: काशीमरणगङ्गामरणभगवन्नारा. यणस्मरणरूपमंबलनेऽपि फलसिद्धिनष्पत्यूहैवेति । परस्पराभावमापेक्षनया यथा व्रीहियवयाविरुद्धरूपता तथा न प्रकृते अपि तु वाजपेयाश्वमेधादिवत् पृथक्- कल्पतैव विकल्प उभयोरशास्त्रार्थनापवादश्व विरुद्ध कल्परूपविकल्पादरः । तत्र पृथक्कलारूपविकल्पपरः । अथ परस्पराभावसापेक्षमा व्रीहियवस्थले प्रामाणिकी प्रथमप्रवृत्तवीहिविधितो यवकरणकत्वाभावविशिष्ट- स्यैव व्रीहिकरणकयागस्य फलसाधनत्वापसयना- दिति चेन तृणनिरपेक्षान्मणिरूपद्रव्याद्युत्पत्तावीप तृणाद्वहिर्जायते द्रव्याद्वेति अपयोगात्तदुत्तरवाक्यस्थे- त्येतावन्मात्राकाङ्क्षया गङ्गामरणविध्युत्थानादिति भावः । वैकल्पिककारणतामुभयत्रोपपादयति परस्परेति । पृ थक्कल्पता पृथक्प्रधानविधियोध्यता । विरुद्धति । विरुद्धकल्परूपे विकल्पे आदरस्तापर्य यस्य सः । तदेवो पपादयति तत्रेति । ननु यविधिनोभयारशास्त्रार्थत्वेपि प्रथमवीहीवधिना वा साहित्यस्याप्रतिपादनात्कुत उ भयकरणकयागे सादृशफलासांधनत्वमित्याशङ्कते अ थेति । समाधत्ते तृणेति । यवासाहित्यबोधस्यति । तात्पर्यवशादुत्तरवाक्यगतघाकारस्य पूर्वत्र योजनयति ·------- -~- ७६ गादाधर्याम् नापि वाकारेण पूर्वकल्पव्यवच्छेदसाहिसस्य उत्तर कल्प इव उत्तरकल्पव्यवच्छेदसाहियस्यापि पूर्वकल्पे- ऽपि बोध इति व्युत्पत्तीहिभिर्यवैर्वा इसादावपि बी- द्यादौ यवासाहित्यबोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादित्य. न्यत्र विस्तारः॥ इति श्रीमहामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृत- मुक्तिवादः समाप्तः। भावः । प्राचीननैयायिकास्तु एकविंशतिप्रकारदुःखध्वं. स एवापवर्गः । षडिन्द्रियानि षड्बुद्धयः शरीरं सुखं दुःखञ्चत्यकविंशति दुःखपदार्थ इत्याहुः । इति श्री म. म. गदाधरभट्टाचार्यकृतमुक्तिवाद- चन्द्रिका समाप्ता॥

·प्राचीननवीनमुक्तिवाद- सझेपः। सालोक्यमथ सारूप्यं साष्टिः सामीप्यमेव च सायुज्यञ्चेति मुनयो मुक्ति पञ्चविधां विदुः ।। तत्र भगवता सममेकस्मिल्लोके वैकुण्ठाख्येऽव- स्थानं सालोक्यम् । सारूप्यश्च भगवता सह समान- रूपता, श्रीवत्सवनमालालक्ष्मी सरस्वतीयुक्तचतुर्भुज- शरीरावच्छिन्नमिति यावत् । सालोक्येऽपि चतुर्भुजा- वच्छिन्नत्वमस्त्येव वैकुण्ठामिनां सर्वेषां चतुर्भुज- स्वात् परन्तु श्रीवत्सादिरूपाशेषविशेषणविशिष्टत्वं न तत्रोत तदपेक्षया तस्याधिक्यम् । साष्टिः भगव- दैश्वर्यसमानश्वैर्यम् कर्तुमर्कर्तुमन्यथा कर्तुं समर्थत्वात् । सामीप्यञ्च तथाभूनैश्वर्यादिविशेषणयुक्तत्वे सति भगवतोऽतिसमीपे नियतमवस्थानम् । सायुज्यश्च निर्वा- णम् । तच्च न्यायवैशिषिकादिमते आत्यन्तिकदुःख- निवृत्तिः । सालोक्यादिदशायां दुःखनिवृत्तिसत्रेऽपि नासावात्यन्तिकी तस्या क्षयितया तदनन्तरमन्ततश्चर- ·७८ मुक्तिवादसङ्ग्रह d --- www मदुरू वस्यवोत्पादादिति न तद्दशायामतिप्रसङ्गः । अतस्सालोक्यादेः स्वतः पुरुषार्थत्वाभावात् ' तदु- त्तरं शरीरपरिग्रहेण बन्धप्तम्भवाच तेषां तुच्छनया निर्वाणमेवाद्देश्यम् । तत्वज्ञाने तान्त्रिकाणांप्रवृत्तीना- णमेवापवर्गपदशक्यम् अन्येषान्तु गौणमुक्तिपदप्रयो- गविषयतेति । अत्रात्यांन्तकत्वं स्वसमवायिसमवेतत्त. कालिकविशेषणतोभयमम्बन्धेन दुःखपागभाववदन्य- त्वम् । दुःखवदन्यत्वम् वा । नचैवमर्थममाजग्रस्ततया नीलेतरघटनादिवत् मुक्तित्वं न कार्यतावच्छेदक- मिति वाच्यम् अर्थसमाजग्रस्तस्य हि कार्यतानव- च्छेदकत्वं प्रमाणाभाव एव बीजम् प्रकृते च श्रुति- रूपममाणसचेनार्थप्तमाजग्रस्तस्यापि तस्य तत्त्वज्ञान- जन्यतावच्छेदकत्वोपगमात् । नवीनास्तु चरमदुःखध्वंस एव मोक्षः। चरमत्वञ्च लाघवात् तत्वज्ञाननाश्यतावच्छेदकतया ताशसम्ब. न्धेन दुःखवदन्यदुःखमात्रत्तिदुःखत्वव्याप्यो जांति - विशेषः । न च गोवधादिजन्यतावच्छेदकतया जाति- भिः सह सायमिति वाच्यम् तस्य तीनां विरुदत्वात् केवलस्यैव तजनकत्वोपगमा- त् । तत्वज्ञानेनाहत्त्र चरमदुःखमुत्पाद्य तटुंमजन- तादृशजा- ·न्यायवेदान्तमतम् । - ~~~~~~ नाव तद्वंमस्य चोत्कटेच्छाविषयतया तत्माघनत्वेन तत्पतियोगिनो दुःखस्यानुपादेयत्वात् । नचैवं दुःखपदवैयर्थम् आयन्तिकनिवृत्तिरियस्यैव सम्प- कत्वादिति वाच्यम् दुःखत्वम्पाप्या जातिरिति परि- चयाय तदुपादानात् । एतेन खड्गाभिघातादिजन्य- तावच्छेदकजातिभिः साङ्कर्यमपि निरस्तम् तादृश- जातेस्तत्तज्जातिविरुद्धत्वोपगमात् । न च तत्वज्ञान- स्यैव तादृशदुःखजनकत्वतन्नाशकत्वोपगमे तादृश- दुःखस्य क्षणिकलापत्तिरिति वाच्यम् प्रथमक्षणे तत्माक्षात्कारसामग्न्याः प्रतिबन्धेन द्वितीपक्षणे त. माशासम्भवात् । नचैवमेतादृशप्रतिबन्धकल्पने गौर- वमिति वाच्यम् काशीमरणादिरूपनानाविधोपायजन्य- तायां भवन्मते तादृशदुःखबदन्यदुःखध्वंसत्वस्याव- च्छेदकगौरवात् तदपेक्षया विजातीयदुःखनाशम्भ- ति प्रतियोगित्वलौकिकविषयत्वघटितसामानाधिकर. ज्यप्रत्यासत्या साक्षात्कारत्वेन एकपतिबन्धकताया न्याय्यतादित्याहुः । वेदान्तिनस्तु तत्वज्ञानादविद्यानिवृत्तौ विज्ञान- मुखात्मकः केवलात्मा अपवर्गे वर्तते इति विवक्षित- विवेकेन विद्यापनाश एवं मोक्ष इति वदन्ति । तत्र ·मुकिचादसा अविद्या आत्मनि शरीराभेदावगाहिबान पदार्थान्तरम् वा? उभयथापि मुखदुःखाभावात्साधनेतरत्वेन तमित्र- तेरपुरुषार्थवाद उत्पन्नतत्त्वज्ञानिनः शुकादेः शरीर- दुःखभोगदशायामपि अविधानापासवान्मुक्तत्वप्रस. नाच । त्रिदण्डिनस्तु आनन्दमयपरमात्मनि जीवात्मनो लयो मोक्षः । लयश्च लिङ्गशरीरापगमः । लिङ्गशरीर- मेकादशेन्द्रियाणि पञ्चमहाभूतानि सूक्ष्ममात्रया सम्भ- यावस्थितानि जीवात्मनि मुखदुःखावच्छेदकानि । तथा च सुखदुःखावच्छेदकसूक्ष्ममात्रावच्छिन्नमिलिताव- स्थिततावदिन्द्रियममुद्भूनपचयाधिष्ठानात्मकलिङ्गा- रीरनाश एत्र मोक्ष इति पर्यवसित इत्याहुः । तन्न तस्यापि स्वनोऽपुरुषार्थत्त्वाचादृशलिङ्गशरीरे प्रमाणा- भावाच । प्राभाकरास्तु आत्यन्तिकदुःखमागभावो मुक्तिः। आत्यन्तिकत्वं च स्वसमानाधिकरणयावदधर्मनाशवि- शिष्टत्वम् । तेन संसारितादशायां नातिप्रसङ्गः । न च मागभावस्यानादित्वेन सिद्धत्वादपुरुषार्थत्वम् । तस्य स्वतः कसनपक्षितत्वेपि प्रतियोगिजनकाधर्मनाशमुखेन कृतिसाध्यत्वात् । तथा हि कृत्यधीनतत्वज्ञानादधर्म- ·मीमांसकमतम् ८१ NAAMKAR AR नामा सति अग्रिमसमये दुःखपागभावस्वरूपमस्ति कृत्या विनाऽधर्मेण दुःखजननान्न तत्मागभावस्वरूप- मस्तीति मोक्षसाधारणकृतिमाध्यत्वं प्रागभावेऽप्यक्ष. तम् । न चैवमावश्यकवायुगपदधर्मनाशा एव मोक्षो- ऽस्तु युगपत्वं चैककालावच्छ नैकात्मवृत्तित्वं तेने- दीनान्तनाधर्मनाशे नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् अधर्मध्वं- सस्य स्वतः पुरुषार्थत्वासम्भवात् दुःखप्रागभावस्य तु दुःखमागभावत्वेन स्वतः पुरुषार्थत्वाविरोधात् इति व्याचक्षुः । तदपि हेयम् मागभावस्य प्रतियोगिजन- कलनियमेन मुक्तस्यापि दुःखोत्पादप्रसङ्गात् । पति- योग्यजनकत्वे प्रागभावे भानाभावात् तस्य प्रतियोगि- मात्रप्रमाणकत्वात् । नचैवमपि प्रायश्चित्तेषि खिमा- गभावार्थितया प्रवृत्तिन स्यादिति वाच्यम् । इष्टत्वाद । स्वातन्त्र्यं मृत्युर्वा मोक्ष इति चार्वाकाः । आत्मोच्छेदो मोक्ष इति माध्यमिकाः । र्धाम- निवृत्तौ निर्मलज्ञानादयो महोदय इनि विज्ञान- वादिनः । आवरणमुक्तिर्मुक्तिरित्याहताः । सर्व- कर्तृत्वमेकं विहाय वासुदेवस्य सर्वज्ञत्वादीनां क. ल्याणगुणानां प्राप्तिमत्त्वे सति भगवद्याथात्म्यानुभयो मोक्ष इति रामानुजाः । जगत्कर्तृत्वलक्ष्मीश्रीवत्सवले ·८२ मु० सङ्ग्रहचार्वाकादिमतम विष्णोनिरवधिकानन्दादिमशानन्दो मोक्ष इति मा. ध्वाः। द्विभुजकृष्णेन सह स्वांशभूनानां जीवानां गो. कोके लीलानुभव इति वल्लभीयाः । चन्द्रचूडव- पुषः सतः पार्वत्यालिङ्गनमिति कापालिकाः । पृ- त्मितालाभ इति प्रत्यभिज्ञावादिनोऽभिनवगुप्तपा दाः । पारदरसपानेन देहस्थैर्य जीवन्मुक्तिरेत्र मोक्ष इति रसेश्वरवादिनो मोविन्दभगवत्पादाचार्यादयः । पराज्यप्रथमवाणीपशनं मोक्ष इति वैयाकरणाः । प्रकृत्युपरमे पुरुषस्य स्वरूपेणावस्थानं मुक्तिरिति साङ्ख्याः । पुरुषस्य कैवल्यनावस्थान कैवल्यमिति पातञ्जला इति । एतेषां मण्डनखण्डनप्रकारस्तु सुधी. भिस्तदन्थेषु स्ययमूहनीयः। इति प्राचीननवीनमुक्तिपदार्थसङ्केपः ।

·No text on this page.