·No text on this page.

·No text on this page.

·STUDENTS' EDITION.
KALIDASA'S
ABHIJNANA-SAKUNTALAM,
EDITED BY
ARCHA
BANARSI DAS JAIN, M. A.,
CENTRAL
(New Delhi).
AND
MADAN GOPAL SHASTRI,
REVISED BY
MAHAMAHOPADHYAYA PANDIT SIVA-DATTA,
SEN
PUBLISHED BY
Messrs. DAS BROTHERS,
Þ 31.24
ANARKALI, LAHORE.
1923.
Printed by L. Diwan Chand at the Mercantile Press, Railway Road, Lahora.
23124
- No 1771
25

·No text on this page.

·TO
RAI BAHADUR
Misra JWALA SAHAI, B.A.,
RETIRED SESSION JUDGE, PANJAB ;
This work is dedicated
As a mark of gratitude for his valuable suggestions and
esteem for his Sanskrit erudition,
BANARASI DAS, M.A.,
MADAN GOPAL SHASTRI.
15976

·No text on this page.

·0$ THE DIRECTOR GENERAL OF
CONTENTS
Frontispiece
Preface
I
6 #
06
Introduction
IV
Text
I
Explanatory Notes
125
Index of verses
134
wo
Library Reg No
INDIA.

·No text on this page.

·antique paper and the printing is clear and free from misprints. independently. Another noteworthy feature of this edition is OPINIONS. I have had a cursory glance through the final proofs of the Sakuntala, which is being edited jointly by Lala Banarsi Das, M.A., and Pandit Madan Gopal, Shastri. As it is designed to be a "students' edition" I consider it well adapted to suit that purpose. An English translation of some of the more important phrases and words is given in the margin, and the Sanskrit readering of the Prakrit is also placed alongside. These features will naturally appeal to most students. The type as well arrangement of the text are good, making the general get-up quite above the average. The editors are to be congratulated on bringing out this new and excellent edition of Kalidasa's Sakuntala. (Sd.) PRABHU DUTT SHASTRI, I.E S., BHARATI BHAVANA, VIDYASAGARA' (CAL.) LAHORE. Shastravachaspati (Nadia.) 28th April, 1923. Lala Banarsi Dass M.A., Lecturer, Oriental College, Lahore and Pandit Madan Gopal Shastri have shown me a copy of the first form of a really valuable edition of the Abhijnana-Sakuntala which they are bringing out for the use of the University students. The book is printed on unglazed The work will be published in three parts which will contain respectively the text with an introduction and glossary of personal names and technical terms at the end; a free English translation and the Sanskrit commentry with notes on obscure passages. The text contains marginal notes in English on difficult words to enable the student to prepare his work 6 the arrangement adopted in the Prakrit portions where the Sanskrit Chhaya follows each line of the Prakrit text, each Sanskrit word being printed immediately under the corresponding Prakrit form. I consider this to be a decided improvement on the available editions of the drama and will, it is hoped, encourage greater attention to the study of Prakrit which is generally neglected by students preparing for University examinations. The text has been prepared after a careful collation of the various Nagari versions. The book is intended ·2 mainly for the University Students, but it is hoped that the English translation will be equally useful to the general publie ignorant of the Sanskrit language. (Sd.) DAYA RAM SAHNI, M.A., Supdt. Archeological Survey, Hindu & Buddhist Monuments, 19th March 1923. Northern Circle, Lahore. I have seen a few pages of the student's edition of the Sakuntala. The get up is not bad. I should even say that it is quite creditable for a Lahore press to turn such a neat work. One good thing about it is that the Prakrita passages are immediately followed by the Sanskrit equivalents. This enables the student to notice at a glance the differences between Sankrit and Prakrita. (Sd.) L, SARUP, M.A., Ph. D., Professor of Sanskrit, Oriental College, Lahore. खाला बनारसीदास जी M. A. और पं० मदनगोपाल जी शास्त्री ने महाकवि कालिदास के प्रसिद्ध शकुन्तला नायक का छात्रोपयोगी संस्करण निकाल कर छात्रों का बड़ा उपकार किया है। संक्षिप्त पर उपयोगी भूमिका, कठिन तथा पारिभाषिक शब्दों का अन्त में उपकोश, तथा हाशिये पर अंग्रेज़ी अर्थ छात्रों के उपयोग की दृष्टि से ही दिये गये हैं। यह संस्करण अब तक निकले हुए संस्करणों के आधार पर ही निकाला गया है। उन में पाई जाने वाली प्रत्यक्ष अशुद्धियों को शुद्ध भी कर दिया गया है। श्राशा है इन शुद्धियों का तथा इन के आधार का स्पष्ट रूप से निर्देश पुस्तक में किसी न किसी स्थान पर अवश्य कर दिया जावेगा। इस संस्करण की बड़ी विशेषता यह है कि प्राकृत वाक्यों की छाया पृष्ठ के नीचे न देकर प्राकृत शब्दों के साथ २ ही दी गई है जिस से विद्यार्थी को प्राकृत तथा संस्कृत शब्दों के तुलनात्मक अध्ययन में बड़ी सहायता मिलेगी। परन्तु इस छाया को यदि कुछ और छोडे अक्षरों में छापा जाता तो बहुत अच्छा होता । प्राकृत, छन्द, और अलंकार संबन्धी परिशिष्ट भी उपयोगी और पुस्तक की विशेता हैं। छपाई कागज़ के और उत्तम होने से पुस्तक की उपादेयता और भी बढ़ गई है। (Sd.) मङ्गलदेव शास्त्री, M. A. D. PHIL.' (Oxon). ।

·2.0 prising The novel arrangement of this edition will toward. 3 editors, Lala Banarsi Das, M. A., and Pandit Madan Gopal Shastri; and am decidedly of opinion that the edition, when completed and brought out, will certainly meet the requirements of the University students, for whom it is intended, to mark and inwardly digest its excellent features, viz., the marginal notes in English on important phrases and words, the Prakrit portions alongside the Sanskrit, a free and lucid English translation, and the Sanskrit commentary with copious notes on obscure passages. No point touched upon is slurred the way of the University students in this province. The text is faultless, and leaves very little to be desired in the matter of printing and general get-up. (Sd.) GANESH DATTA SHASTRI, Vidyalankar, Vedantabhaskar, Professor of Sanskrit and Theology, Sanatan Dharam College; Emeritus Professor of Sanskrit, Government College, Oriental College and Forman Christian College, Lahore. 3rd June 1923 over. I have just done looking over this edition of Abhijnan- Sakuntalam and I am very happy to note that the book is as interesting as it is useful. The very first thing for which the editors merit our best thanks is the excellent and almost novel arrangement of the edition. I understand that the book is going to be done into three parts, each having a decidedly separate purpose, with copious notes and commentaries and I trust the Sanskrit reading public in general and the University students in particular will give it the welcome it so eminently deserves There are, to be sure, only a few good editions of this drama, but it is not too much to say that this will be one of them. One of the many good features of this edition is the arrangement under which the Sanskrit Chhaya comes just below the Prakrit Text, thus making the reading business so Very easy I wish, however, the transliterated portions were printed in bold type so as to make this part of the job faultlessly successful.

·joy and wish teen at the pains of giving. 4 The book, besides, has been much the more convenient for the plenty of marginal notes in English which Mr. Benarsi Dass M. A, and his collaborator Pandit Madan Gopal M. K. SIRCAR, Senior Professor of Sanskrit, D. A. V. College, Lahore, And Lecturer in Sanskrit, 1-5-23 Punjab University. Ihave just carefully read the Abhijnana-Sakuntalam dráma of Kalidasa, edited by Pandit Madan Gopal Shastri and Lala Banarsi Das M. A., of the Oriental College, Lahore. I consider that this book will properly serve all the purposes of the College students; because, in this book, t the English translation of some of the more important phrases and words is given in the margin, and all the Sanskrit words are given just below their Prakrit words. Both the type and the arrangement of the text are good, and the book is clearly printed on unglazed antique paper, and is free from all kinds of misprints. It is said that the work will be published in three parts, which will contain (I) the text with introduction, (II) the Sanskrit commentary with notes on obscure passages and (III) the complete English translation of the text. The editors are to be congratulated on bringing out this new and excellent edition of Kalidasa's Shakuntala. (Sd.) VANSHIDHAR SHASTRI, PROFESSOR OF SANSKRIT, Forman Christian College, Lahore. 5th June 1923. YU ES die er ·PREFAGE. Need for the present edition.-Kalidasa's Abhijnana Sakuntalam is admittedly one of the best books in Sanskrit Literature and is, therefore, prescribed for one examination or other by all the Universities in India. The want for an edition of this book suitable for students' purposes has always been felt. The Indian editions available at present are either too copious in giving information on a point or are too meagre. In the former case the students are tired of reading the matter a good deal of which is either beyond their scope or is already known to them, while in the latter case they are disappointed not to find exactly what they want. The consequence of all this is that students fail to follow the text intelligently and cram the English translation as found in the available editions. This point is sufficiently borne out by the fact that many students in their answer books reproduce the full translation of verses wholly different from those Bet in the question paper. In addition to the above they are full of texual misprints and mistakes. The Prakrit portions of all the Indian texts have been found to abound with serious mistakes. Besides thie the get-up of these editions is not attractive. In some editions, the text is broken into small pieces and all kinds of matter is promiscuously muddled up-text, chaya, grammatical notes, explanatory notes, commentary, translation, etc. These portions are so widely separated from one another that by the time a student has read one portion with its paraphernalia, he forgets its connection with the following one. In other editions, the chaya and notes are too far removed from the text, cbaya being given in footnotes and the notes at the end of the book. To do away all these defects, the present edition has been prepared. It is intended mainly for the use of students preparing for the Intermediate Examination Examination of an Indian and especially of the Panjab University. The following are some of its chief features which make it more suitable for the desired end than any other edition published in India : 1. The Syllabus of the Punjab University has been kept in view when preparing this edition.

·fi 2. The marginal notes are quite a new feature of this edition. They are given in the margin almost in a line opposite the word or phrase. The eye can at once pick them up without the irksome task of turning over pages, or taking down the eye to the bottom of the page. The proper use of these potes is that students may cultivate the habit of preparing their new lesson at homne before doing it in the class. The case and number of nouns have been denoted in the marginal notes by numeral figures prefixed to the notes. Thus the first figures, 1-8, stand for cases, and the second figures, 1-3, stand for Dumbers -- singular, dual and plural repectively. 3. Some of the more important words and phrases have been dealt with in notes appearing at the end of the book. A reference to them bas, however, been made in the text by adding & star mark to the word or phrase explained in the notes. 4. Sanskrit commentary has been omitted altogether as the number of students who consult it at all is exceedingly small. They, too, cannot follow it quite on account of its stiffness. Likewise, the English translation of the text has been withheld so that the students may be compelled to understand the text intelligently from the lips of their professor. In case the commentary and translation be considered necessary, they will be brought out later on in separate volumes. 5. The introduction to the present edition contains a really useful matter. Unlike other editions no attempt has been made to discuss the question of Kalidasa's date or to compare and contrast his poetry with that of other Sanskrit poets; for such a discussion is only a stumbling block to an F. A. student. On the contrary a brief account of the elementary technique of the Sanskrit drama has been given. Prakrit and Prosody have been dealt with in two appendices.

·6. The Chaya or Sanskrit rendering of the Prakrit passages has been given an important place here. It has been printed immediately below the Prakrit text word under word. The object of this interlinear Chaya is that students may compare at a glance the words of both the languages, and may thus form general rules of Phonetics for themselves. The chaya lines have been enclosed within square brackets to distinguish them from the Prakrit lines. So much about the general arrangement of the matter. As regards the correctness of the text, the Devanagari recension contained in Monier-William's edition has been followed with a few amendations made by consulting Cappeller's edition and others. For cages of doubt in Prakrit passages, a reference was made to Pischel's Grammatik der Prakrit-Sprachen and his edition of Sakuntala representing the Bengali recension. As regards the get-up of the book, every care has been taken by the publisher to make it as attractive as possible. (a) Antique paper of a superior quality was specially imported from England for this book. (b) Quite new type was used in setting this book. The editors' best thanks are due to Rai Bahadur Lala Daya Ram Sahni, M. A., Superintendent, Archæological Department, Northern Circle, through whose kindness the permission of the Director-General of Archæology in India was obtained for the reproduction of a plaque discovered by him at Bhita (Allahabad District). This plaque, which is about two thousand years old, represents a scene from the story of Sakuntala and has been used as a frontis-piece to this book. It may be pointed out that although proof sheets were revised several times, yet a few misprints have escaped notice, but such misprints have been carefully gleaned and corrected in Errata and Corrigenda. The editors would think their labour amply repaid if this edition proves of use to students as intended by them. -0.

·No text on this page.

·are latter is and its characters speak through his lips, while the INTRODUCTION. SANSKRIT POETRY. The general term for poetry in Sanskrit is FCT which is divided into two classes-"BETET epic poetry, and operateur drama;" the former is supposed to be recited by the poet latter is capable of being represented on the stage, all its characters reciting their own parts and gesticulating the various actions as in real life. रघुवंश, कुमारसंभव, fugaz etc. examples of steel, while ale acer, Freaça rahat etc. are examples of any. Both are again divided, into sub-classes, which it is needless here to describe. The following are the three chief elements of a drama 1. Plot teg), 2. Hero (17), 3. Sentiment (E). According to a convention of the poets, the plot of a drama must be taken from a subject with which the audience is fully acquainted. Hence, most of the dramas have their plot drawn from the Ramayana and Mahabharata, the greate pics of India. The plot is the sum total of various incidents that are intended to be acted on the stage. It is of two kinds-1. primary (ale 2.secondary (strer). The primary is that which relates to the chief characters of the play and pervades through the whole piece, the secondary is that which appears in the furtherence of the main topic, and is concerned with characters other than the hero and the heroine. Sanskrit writers on the science of drama have further divided the plot into several kinds according to the purpose it serv it serves on the stage. But a fresh student cannot appreciate the subtle differences between them unless he has thoroughly studied several plays. The whole story of a drama may be divided into two classes according as it is actually represented or recited on the stage (TPTGU), or it is only suggested or implied being of a dry or otherwise unfit nature (o. The suggestions or implications of the 4 portions of the story are made in five ways, viz. fêstu, raft, gre praait and dry. The hero of a 14 is the chief figure around whom all the incidents are woven. For example TTATE is the hero of the Ramayaua. The heroine is the female counterpart of the hero; for example star in the case of Ramayana. The hero ·vi and the heroine of a drama must possone good qualities that are worth following by others. There are several companions of the hero and the heroine, as for instance the face of the hero and female friends of the heroine. Sentiment (CE) is the lasting impression or feeling produced in a person of a poetic sensibility when he hears a to recited or sees a play represented on the stage. Every poem or play is written by its author with the express object of producing on his audience a sentiment of some kind or other, The sentiment thus kept in view by the poet while composing his poem or play is called the prevailing sentiment of that composition. Eight kinds of sentiments are counted by Indian rhetoricians, viz,, I SITT the erotic; 2. ETRE the comic; 3. out the pathetic; 4. as the furious; 5. at the heroic ; 6 the terrible; 7. THEE the loathsome and 8. the marvellous. Some add to this number a ninth sentiment called ura the quietistic. Of these nine the first is the prevailing sentiment in अभिज्ञानशकुन्तलम् KALIDASA. Nothing is known of the personal history of Kalidasa, the author of Abhinana-Sakuntala, one of India's greatest poets (HET far). Tradition assigns him to the reign of king Vikarmaditya of Ujjayini who is supposed to have established the Vikrma era beginning from 57 B. C. This tradition, though of late origin, has a good weight with the orthodox Pandits of India. It states that he was one of the nine gems or wise men at king Vikrmaditya's court. धन्वन्तरिक्षपणकोमरसिंहशङ्क- वेतालभट्टघटकपरकालिदासाः । ख्यातो वराहमिहिरो नृपतेः समायां रतानि वै वररुचिर्नव विक्रमस्य ॥ But the European scholars have questioned the authority of this verse on the following grounds : (1) There is absolutely no documentary eivdence whatever for the existence of such a prince as Vikrmaditya in the first century B. C. (2) TIETATET, whom the above verse makes a contemporary of Kalidasa, flourished in the 6th century A. D. as he takes in his tatacar the year 506 A, D, as the cpoc year of his calculations, ·fell in love with Salountala in the hermitage and married her vii (3) There are reasons to believe that some of the personages counted among the nine gems lived in the 5th or 6th century A. D. The general belief of the scholars about Kalidasa is that he flourished at the court of one of the early Gupta emperors who had the title of Vikramaditya. The Gupta period (A. D. 300-650) was the golden age for Sanskrit learning. This period must have seen the scene of Kalidasa's literary activities. The description of the conquests of Samudra Gupra as found in his Allahabad pillar inscription seems to be an echo of Raghu's universal conquests as described in Kalidasa's Raghuvamsa. It is very likely that the one was suggested by the other Although the date of Kalidasa has been the subject of much discussion among learned scholars, yet it is not possible at present to say definitely when he lived. His date will ever remain open to critiscism until some authentic inscriptional evidence comes forth. HIS WORKS. The following works extant at present are ascribed to Kalidasa - (१) अभिज्ञानशकुन्तलम् (२) विक्रमोर्वशीयम् Dramas (३) मालविकाग्निमित्रम् (४) रघुवंशम् (५) कुमारसंभवम् Epics (६) मेघदूतम् (७) ऋतुसंहारम् (1) Abhijnana-Sakuntala describes how king Dushyanta secretly according to the rate form of marriage. The king returned to his capital promising to send for Sakuntala in a few days; but he totally forgot everything about the marriage. The sage apple, Sakuntala's godfather, was told by a heavenly speech how she was married to Dushyanta which was approved by the sage. As she was big with child, the sage thought it hroper to send her to her husband under the escort of two permits. When the hermits asked the king to accept Sakuntata as his wife as he had married her secretely in the hermitage the king rejected her, for he said that he did not remember if }Lyrics ·a the demon's abodeb viii he had at all married her. Being thus humiliated, Sakuntala prayed to heaven for death, but was taken away by a nymph to heaven where Sakuntala gave birth to a son. In the meantime Dushyanta recovers the memory of Sakuntala's marriage, feels a great remorse and passes his days in sad melancholy. Indra invited him to a battle and when returning, Dushyanta comes across with Sakuntala's child. He involuntarily feels a fatherly affection for it, and on an enquiry from its attendant, recognises it to be his own son, and is thus reunited with Sakuntala. (2). Vikramonvasiyam describes how King gocate saved the celestial nymph auf a dancing girl at Indra's Court who had fallen into the hands of a demon. While returning from each other before they parted. Once gaunt was playing the part of a heroine in drama that was being enacted before Indra. When asked on the stage "On whom is your heart set?” she absentmindedly replied “On gacete." Thereupon the heavenly stage-manager cursed her to fall from paradise and live upon earth with gacara until he should see a child born of her. The two lovers were thus united although conditionally. A son was born to gasft who got the babe brought up secretly from the King, because she knew that she would be separated from the King if the latter saw the babe as was the condition of the curse. Once it so happened that getut entered a hermit's grove where women's entry was strictly forbidden, At once she was transformed into a creeper, but after long and touching lamentations the King was re-united with his celestial mate through the powers of a ruby which he had picked up in rocks. As ill-luck would have it, a vulture snatched from a servant's hand the ruby of re-union which he took to be a piece of bloody meat. While the King and his companions were lamenting the loss of the ruby, a chamberlain entered bringing the ruby and an arrow with which the vulture had been shot. On the arrow the words “It belongs to y, the son of उर्वशी, and पुरुरवस् were engraved. He also ushered the boy who had shot the bird and a hermit woman. This woman explained that the boy was the son of gazit, and had been trusted to her care as soon as born, garft being asked why he kept it a secret, stated the whole story about the curse. Gent was at ·ix the point of disappearance from the King's sight when a celestial messenger came in and announced God Indra's pleasure that sazit should live with geras till his death. (3) Malavikagnimitram has for its hero a historic person prince Agnimitra of the Sunga dynasty. He reigned in the second century B.C. The theme of the drama is the love between the prince Agnimitra and Malavika, a forlorn princess who had been sent as a present to Agnimitra's queen. Aynimitra fell in love with Arafat after seeing her in a picture. The queen carefully guarded are from coming into the King's sight and she put the girl in the charge of TUTTE, a royal dance master, for instruction in the art of dancing in which the girl proved exceptionally efficient. Gautama, the clown, devised a plan for bringing Arafat into the King's presence by stirring up rivalry between the royal dance master tuare and #. Each claimed superiority over the other. At last it was agreed that both should exhibit their best pupils in the King's presence. TUIE was first asked to show his skill. He introduced Aralafil who performed the dance and music extremely well and fell in love with the King. Here the two lovers came face to face. When the queen heard about the mutual love between अग्निमित्र and मालविका she locked up the latter. But the clowns succeeded in bringing about a meeting between the two lovers when the real story was disclosed. It was found that stara was the daughter of a King and consequently there could be no objection to Agnimitra's marrying her. The marriage was performed amidst great rejoicings. (4) Raghuvamsa describes in nineteen cantos the history of the Kings of the Solar dynasty i.e., Rama and his ancestors. (5) Kumara-sambhava describes the birth of Kumara, the War-God--the son of great and fua. (6) Meghaduta is a message conveyed through a cloud by a demi-god og to his wife from whom he had been separated for a year which was the sort of punishment inflicted by his master god for his carelessness. This poem is one of the most beautiful pieces in Sanskrit literature, and has been commented upon by more than twenty writers. It consists of about a hundred and fifteen stanzas in Hohtrat metre. (7) ऋतुसंहार consists of lyrical verses describing the various seasons.

·ABHIJNANA-SAKUNTALA. This work is the master-piece of Kalidasa and possesses all the merits necessary for a drama. Ever since its composition, it has been appreciated in India by poets of all ages. With the introduction of Sanskrit literature into Europe, it has greatly influenced the minds of European Scholars. Goethe, the famous German poet, says about Sakuntala:- "Would'st thou the young year's blossom and the fruits of its decline, And all by which the soul is charmed, enraptured, feasted, fed? Would'st thou the earth and heaven itself in one sole name combine ? I name thee, O Sakuntala, and all at once is said." Translated from German by E. B. Eastwick. SOURCE. The story of Sakuntala is described in Mahabharata in answer to Janamejaya's question about Bharata's life. Kalidasa has developed it into a dramatic theme. It is also found in the Padma-Purana.

·xi APPENDIX A. Rules for changing Sanskrit into Prakrit. a.-Alphabet. The Prakrit alphabet does not contain the sounds, C, D, at, 27, 9 and (i) Forest (1) The I, of Sanskrit words is sometimes changed into # in Prakrit e.g., i-ar 'Straw,' -** 'done', sometimes into Teg., ÍT fe 'hermit', IT-fir deer,' sometimes into 3 e.g., ऋतु-उदु 'season', वृद्ध-वुड्ढ old, and sometimes into रि.g., Tv-fu 'debt,' -itos 'bear. (2) is changed into a e, J., FF-10c 'made. (3) The à and sit of Sanskrit words are replaced in Prakrit by ए and sो respectivelye.g., शैल-सेल 'mountain', ऐरावत- 50197 'Indra's elephant'; auct-ES ‘Moonlight, wie-TRE "son, sometimes they are changed into 51 and respectively, e. g. -are 'fate', ot-ag 'enmity', R-48T 'citizen. 5.-Consonants. (4) The 77, J and on of a Sanskrit word are replaced in Prakrit by y, a and a respectively e. g. arma-yuq 'eye' ta- 'certainly;' Ter-TIET 'branch' ag-ae 'control $19-arr "red.' (5) The initial of a Sanskrit word is replaced by s7 in Prakrit e. 9. Tag 'barley,' - 'if (6) Other initial letters (excepting 7, 4, T. q) rema in unchanged in Prakrit. (7) The single letters, E, T, T, T, U,,T, and , when not standing at the beginning of a Sanskrit word are dropped in Prakrit e. g. 1-T 'world', सागर-साभर 'Ocean? aan-asry 'speech', 757-7* elephant, qu-a 'wind,' qr- 'foot, - 'monkey,' RT-51'victory', re-sia 'soul.' (8) The single letters ख घ, थ, ध, फ and भ when not standing at the beginning of a Sanskrit word become in Prakrit e. g., Te-'face', Ha-he 'cloud', IT-TIET ‘stanza, T-El blood,' IETS a kind of flower,' 79 -0€ “Sky. The (9) The letters I and of a Sanskrit word become & and respectively in Prakrit, e. g. 4-5 'pitcher', Tz-T6 'cloth', 769-96 'studying,' afa-16 'difficult', fio- 'stool. (10) The letter q of a Sanskrit word often becomes t in, Prakrit in e. g., 4-ay colour', stq-fra 'lamp', 119-en 'curse, 4- 'other.'

·xii > (11) The final consonants disappear in Prakrit, e.g., देवात्-देवा 'from a god', जगत्-जग 'universe', मनस्-मण 'mind.' (12) The final # is changed into anusvara (-) e.g., GEH-au 'forest. 6.-Conjunct Consonants. (dyk #GT) (13) The letters 7. 3, 7, 9 and a when followed by a mute (ETRT) consonant, disappear, and the following mute is doubled, e g. 17 'red', yo-ya 'milk', E5-ENT ‘sword', उत्पल उप्पल lotus', उद्गम-उग्गम appearance,' सुप्त-सुत्त asleep', T-'obtained (14) # for T preceded by a consonant disappaer, and the preceding consonant is doubled e. g. -ot 'couple' fascina@os 'hindrance, 1199-FTIT 'worthy. (15) , T and a when preceded or followed by a consonant are dropped, and the remaining consonant is doubled, e.g. F*- 'Indra', -as little', grea-gesig 'bright.' (16) , q, & when followed by a hard consonant are dropped and the hard consonant is aspirated and doubled, 2.9. 96-9fe dry', 74-9057 "after 2-hg 'eight tre-face 'sight पुष्प-पुप्फ 'flower, हस्त-हत्थ 'hand',अवस्था-श्रवत्था 'condition. (17) # and then become one in Prakrit e. g., tre-ace 'calf', अप्सरस्-श्रच्छरा 'nymph.' (18) क्ष becomes क्ख or च्छ in Prakrit e. g. अति-अक्खि 'eye', कुक्षि-कुच्छि or कुक्खि 'belly.' (19) T, ST, T and eat become T. 53, 551 and Ei respectively in Prakrit, e.g. ET-TU 'true', TET-Tost 'street', 4-6 'to-day', TETO-EPIT 'study.' (20) becomes 57 e. g. Ja-TJET 'secret', EU-UFI 'mild.' (21) न्म becomes म्म e. g. जन्म-जम्म 'birth.' (22) FT and 7 become To e.g. ayF-TETTU ‘proper name' T-ryu 'sacrifice'. (23) & and & become and y respectively, e.g. 348-Jagu 'ointment', baina furt-Haigent 'a cowrie shall'. (24) T, & and a followed by a nasal mute (o V, ) are changed into and the order of the letters reversed e. g., TET- पएह 'question,' विष्णु-विण्हु Visnu' विस्मय-विम्हा 'surprise.' Notes--(i) There are exceptions to almost every rule. (ii) Prakrit has lost the dual number for which the plural is used e. g. TENT-ETAT 'two hands'. (iii) For dative, the genitive is used in Prakrit e.g., heart-ya q 'Obeisance to God.'

·xiii (iv) Declension and conjugation in Prakrit are much simplified. (0) In dramas three kinds of Prakits are employed- Maharashtri, Saurseni and Magadhi. The above rules mostly apply to Maharastri. In Sauraseni a is changed to and yt to Je, g. -a 'then' 3ia-Toe 'he goes', - 'how'. In Magadhi z is changed to ल and ET, The nominative of nouns in # ends in reg. aru:- fa foot, ac-a 'man' gaur-great 'man'. to T APPENDIX B. $ METRS (ry:) (1) पद्यं चतुष्पदी तच्च, वृत्तं जातिरितिद्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं. जातिर्मात्राकृता भवेत् ॥ Metrical composition consists of four lines each and is divided into two classes and stifa. A stanza is measured by the number of syllables in a line while a sta stanza is measured by the number of more-PTAT. (2) A वृत्त may be of three kinds, समवृत्त, अर्धसमवृत्त and विषमवृत्त. A समवृत्त has all the four lines similar in scheme, while an Sitha has the alternative lines similar and a faqaa has all the four lines dissimilar to one another. (3) T: TESTT Tizt: garaadigar. The fourth part of a stanza (***) is called a line or quarter (T). The point in a line (91€) where the reader is required to stop his breath and then proceed on is called cæsura (fa). It serves the purpose of a comma in matter of punctuation. (4) Asyllable (3197) is a vowel with or without one or more consonants. A syllable is short if the vowel is short, and long if the vowel is long. A short vowel forms a long syllable if it is followed by an Anusvara, Visarga or a conjunct consonant. A short syllable at the end of a line is considered long or short according to the requirements of the metre. (5) A short syllable is denoted by the sign () and a long syllable by (-). (6) A group of three syllables is called a ty which are eight in number मगण नगरण - RAS यगण ATV ·Xiv ব (7) CHAIST HEC Etat, द्विमात्रो दीर्ष उच्यते। HATTET FAIT # A short syllable is counted as one Art, a long as two, a ca vowel as three and a consonant as half. (8) The arrangement of syllables in the lines of a stanza is called its Scheme. Scheme of some of the important metres. (i) or Fr. This is by far the commonest metre. In it are written the Ramayana, Mahabharata, Puranas and most other works. Each line has eight syllables of variable length. There are several varieties of this metre. The typical one has the following scheme. Ist and third lines 2nd and 4th lines 1. e. The quality of 5th, 6th and 7th syllables only is fixed, others may be short or long. (ii) cast of eleven syllables. -"--Tuo (iii) उपेन्द्रवज्रा of eleven syllables. उपजाति a mixture of both इन्द्रवज्रा and उपेन्द्रवजा (v) tarafact of fourteen syllables. KI 1 wait Veneta wotein (vi) graTT of seventeen syllables. --- (vii) percut of seventeen syllable. (viii) That of seventeen syllables. --1- कश्चित्कान्ताविरहगुरुणा स्वाधिकारप्रमत्तः । The whole of Meghaduta is composed in this metre, (ix) शार्दूलविक्रीडित of nineteen syllables. (*) at is a sua metre. The first and third lines must each contain twelve matras, the second eighteen and the fourth fifteen, ·DRAMATIS PERSONÆ. }-1 TVTALES. FET-The Manager of the play. दुष्यन्त-Hero of the play. विदूषक-The King's confidential companion. भरत-The king's son. सोमरात-The king's spiritual guide. रैवतक (दौवारिक) -The king's servants. करभक, कञ्चुकी वैतालिकौ-The king's bards. कराव-The foster father of Sakuntala. शारव, शारदत, हारीत, Disciples of Kanva. गौतम श्याल-The king's brother-in-law, head of the police officers. सूचक, जानुक-Two policemen. मातलि -Indra's charioteer. मारीच (कश्यप)-A sage, one of the Prajapatis. FEMALES. नटी-Wife of Sutradhara. शकुन्तला-Heroine of the play. अनसूया-प्रियंवदा -Sakuntala's friends. गौतमी-A female ascetic. चतुरिका, परभृतिका -Maids in the king's service. मधुकरिका प्रतीहारी, यवनी-Attendants on the king. OTHER PERSONS MENTIONED. मघवन् (इन्द्र)-The king of the gods. जयन्त-Indra's son. कौशिक-The sage Visvamitra. मेनका-A heavenly nymph. दुर्वासस्, नारद-Sages.

·22 21 36 " " " " 56 " " " 65 " हो " " 22 " " " fܢ " ERRATA AND CORRIGENDA. PAGE 8 Line 33 for read 15 14 शकन्तला शकुन्तला 13 निवेदितुम् निवेदयितुम् 40 12 चिन्तता चिन्तिता 43 20 पौरव द्वन्दिभिः द्वन्द्रिभिः 57 26 संस्तीर्ण संस्तीर्ण 65 27 गहदिस्स गहीदस्स 28 गृहतिस्य गृहीतस्य 68 16 अहो 73 प्रत्याचष्टुम्*" प्रत्याख्यातुम् IO4 25 पच्चावरगद पच्छावणद 125 श्राशीनर्म श्राशीनम 126 27 पोषणत पोषणात् 129 श्रवणकारता श्रवणकातरता I29 26 गाधण गान्धर्वेण 130 21 , संस्कृतमश्रित्य, संस्कृतमाश्रित्य 132 28 क्षरिमादत्ते क्षीरमादत्ते 132 32 क्षरिस्य क्षीरस्य * 'पञ्चाचविखटुं' इत्यस्य संस्कृतम् प्रत्याख्या(क्शा)तुम इत्येव 'चक्षिङः ख्याञ' इति नियमानुसारेण यद्यपि भवति, तथापि 'Kalidasa's Sakuntala Von Carl Cappeller, Leipzig 1909' पुस्तकं दृष्टमेवास्माभिरपि प्रकाशि- तम् । एवमेवान्यत्र 'प्राचक्खिदुं' इत्यस्य श्राख्या(क्शा)तुम्' इत्येवमेवानुवादस्य योग्यत्वेऽपि 'श्राचष्टुम्' इति मुद्रापितम् । MARGINAL NOTES. PAGE 2 Letter F for sou read soul. C for erralavant read irrelevant. 52 G for escerted read escorted. 60 C for wouuds read wounds. A for previousl read previously. EXPLANATORY NOTES, PAGE 125 line 40 for hich read which. 12 " " " " " 16 " " III ·॥ श्रीः॥ ॥अथ अभिज्ञानशकुन्तलम् ॥ प्रस्तावना। a 2-1. Oblation cear-sensation i.e. sound d 1-1. endowed *See notes the tiring-room fattiring is over অস, সুঙ্গ g 1.1. order या सृष्टिः नष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । o ther (cro) make यामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु। वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥१॥ नान्द्यन्ते-* e looking towards सूत्रधारः*-(नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) प्रायें, यदि नेपथ्यविधानमवसितंतीतस्तावदागम्यताम् । नटी-(प्रविश्य ) म्हि । प्राणवेदु अजो, को णित्रोत्रोg [आर्य, इयम् अस्मि। आज्ञापयतु आर्यः, कः नियोगः] अणुचिट्ठीअदु त्ति। [अनुष्ठीयताम् इति] सूत्र०- आर्य, अभिरूपभूयिष्ठाh परिषदियम् । अद्य खलु कालि-1-1. दासग्रथितवस्तुना नवेनाभिज्ञानशकुन्तलाख्येन* नाटकेनो- पस्थातव्यमस्माभिः। तत् प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः। नटी- सुविहिदप्पोअदाए अजस्सण किं पि परिहाइस्सदिji will be ranting [सुविहितप्रयोगतया आर्यस्य न किम् अपि परिहास्यते। ] सूत्र- आर्ये, कथयामि ते भूतार्थम् । आपरितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चेतm ॥२॥ I even thoroughly नटी-( सविनयम् ) एव्वं णेदं। अणन्तरकरणिजं दाव अजा प्राणवेदु । [एवं नु एतत् । अनन्तरकरणीयं तावद् आर्यः प्राज्ञापयतु ।] सूत्र०- किमन्यदस्याः परिषदः श्रुतिप्रसादनतः।। n than ploading नटी- अध कदमं० उण उर्दु अधिकरित्रp गाइस्सं। [मय कतमं पुनर ऋतुम् अधिकृत्य गास्यामि ।। composed mostly of the learned see notes i by every character individually * Home * 2.1. real truth m1-1. mind the ears ma 02-1. which of many) ? WATERTAIGARH ·૨ अभिज्ञानशकुन्तले a 2-1, worth enjoying b with reference to the Summer season € 1-3. pleasant at their close e make ear-rings on सूत्र- नन्विममेव तावदचिरप्रवृत्तमुपभोगक्षमय ग्रीष्मसमयमधिकृत्य। गीयताम् । सम्प्रति हि सुभगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गसुरभिवनवाताः। प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीया ॥३॥ नटी- तह। [तथा] (इति गायति) इसीसिचुम्बिाईd भमरोहिं सुउमारकेसरसिहाई। & 2-3. gently kissed [ईषदीषञ्चम्बितानि भ्रमरैः सुकुमारकेशरशिखानि।] श्रोदंसन्तिः श्रमाणा पमदानो सिरीसकुसुमाई ॥४॥ [अवतंसयन्ति दयमानाः प्रमदाः शिरीषकुसुमानि ॥] सूत्र०- आये, साधु गीतम्। अहो रागवद्धचित्तवृत्तिरालिखित/// 1.1. having the इव सर्वतो रङ्गः । तदिदानी कतमत् प्रकरणमाश्रित्यैनमारा- धयामः। नटी- णं अजमिस्सेहिं पढमं एव्व आएणत्तं अहिराणाण- [ ननु आर्यमित्रैः प्रथमम् एव आक्षप्तम् अभिज्ञान-]] सउन्दलं णाम अपुव्वं गाडनं पओएण अधिकरीअदुh [शकुन्तलं नाम अपूर्व नाटकं प्रयोगेण अधिक्रियताम्]]ject ति। [इति।] सूत्र०- आर्ये, सम्यग् अनुबोधितोऽस्मि। अस्मिन् क्षणे विस्मृतं i (I) am reminded खलु मया तत् । कुतः तवास्मि गीतरागेण हारिणा प्रसभं) हृतः। एष राजेव दुष्यन्तः* सारङ्गेणातिरंहसा ॥५॥ ( इति निष्क्रान्तौ) ॥ प्रस्तावना*॥ feeling of its sou fixel (your) melody g 1-1. audience HAMROS habould be the subof (oury dramatio parformance i forcibly see notes k by the very fleet antelope 2 see notes ·*2 gea notes a 7-1. blaok-antelope 37-1. (thee) having thy bow atrung cin person d 2.1.iva. notes also प्रथमोऽङ्कः। ॥ अथ प्रथमोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशति मृगानुसारी सशरचापहस्तो राजा रथेन सूतश्च ) सूत:-(राजानं मृग चावलोक्य आयुष्मन् , कृष्णसारे दचक्षुस्त्वयि चाधिज्यकामुके। मृगानुसारिणं साक्षात् पश्यामीव पिनाकिनम् ॥६॥ राजा सूत, दूरममुना सारङ्गेण वयमाकृष्टाः । अयं पुनरिदानीमपि, ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने वद्धदृष्टिः पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । दभैरर्धावलीद्वैःg श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवाh पश्योदनप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुो प्रयाति ॥७॥Tithe ( सविस्मयम् ) कथमनुपतत एव मे प्रयत्नप्रेक्षणीयः) संवृत्तोऽयं Paifficulty मृगः। सूत:-- आयुष्मन्, उत्खातिनी/ भूमिरिति मया रश्मिसंयमनाद् रथस्य : 1.1. full of bollows मन्दीकृतो वेगः। तेन मृग एष विप्रकृष्टान्तरः संवृत्तः। सम्प्रति || 1.1. spoed हि समदेशवर्तिनस्ते न दुरासदोm भविष्यति । राजा- तेन हि मुच्यन्तामभीशवः।। e7.1. chariot 13-1. hinder-halk g3.3 half-chewed h 1.1. strewing the 51.1. visible with m1-1. difficult to catch n 1-3. rein यथाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( रथवेगं निरूप्य ) आयुष्मन् , पश्य, पश्य मुक्तेषु रश्मिषु निरायतपूर्वकाया निष्कम्पचामशिखा निभृतोलकर्णाः । प्रात्मोद्धतैरपि रजोभिरलञ्चनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव० रथ्या:p ॥८॥ राजा-(सहर्षम् ) सत्यमतीत्य हरितोष हरीश्च वर्तन्ते वाजिनः। तथा हि यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलतां यदर्धे विच्छिन्नं भवति कृतसन्धानमिवs तत् । प्रकृत्या यद्वक्रं तदपि समरेखं नयनयो- नं मे दूरे किञ्चित्तणमपि न पार्श्वे रथजवात् ॥ ६ ॥ सूत, पश्यैनं व्यापाद्यमानम् । ( इति शरसन्धानं नाटयति ) नेपथ्यas At with impatiance of the deer's speed p1-8. chariot-horse q 2-3. Sun's horae ir 2-3. Indra's horno s as if united t 5.1. speed of the chariot ·४ a6-1. being within range of your arrow b atop the horses Pawmami 01.1. to be dise charged d 1-1. life el.1, very frail 88 अभिज्ञानशकुन्तले सूतः-(आकर्यावलोक्य च ) आयुष्मन् अस्य खलु ते वाणपथवर्तिनः कृष्णसारस्यान्तरे तपस्विन उपस्थिताः। राजा-(ससम्भ्रमम् ) तेन हि प्रगृह्यन्तां वाजिनः। सूत:- तथा। इति रथं स्थापयति) (ततः प्रविशत्यात्मनातृतीयो वैखानसः।) वैखानसः-( हस्तमुद्यम्य) राजन् , अाश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो न हन्तव्यः । न खलु न खलु वाणः सन्निपात्योऽयमस्मिन् c मृदुनि मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः । क वत हरिणकानां जीवितं चातिलोलं क च निशितनिपाता वज्रसारा/ शरास्ते ॥१०॥ तत्साधु कृतसन्धानं प्रतिसंहर सायकम् । आर्तत्राणाय धः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागसि ॥११॥ राजा- एष प्रतिसंहृतः । (इति यथोक्तं करोति) वैखानसः- सहशमेतत् पुरुवंशप्रदीपस्य भवतः। जन्म यस्य पुरोवंशे* युक्तरूपमिदं) तव । पुत्रमेवंगुणापेतं चक्रवर्तिनमाप्नुहि ॥ १२ ॥ इतरी- (बाहू उद्यम्य) सर्वथा चक्रवर्तिनं पुत्रमाप्नुहि । राजा-सप्रणामम् ) प्रतिगृहीतम्। वैखानस:- राजन्, समिदाहरणाया प्रस्थिता वयम् । एष खलु कण्वस्य महर्षे-| wood 7 for fetching the रुपमालिनीतीरमाश्रमो* दृश्यते । न चेदन्यकातिपातस्तत् प्रविश्यmप्रतिगृह्यतामातिथयःn सत्कारः। मपि चguest रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविनाः क्रियाः समवलोक्य । बास्यसि कियद भजो में रजति मौर्वीकि तिnal 11-3. hard adamant g withhold, restore to its quiver h4-1, protection of the distressed 17-1. innocent * Beo votes g this well becomes 2-L, universal monarch gee notes m if other duties woula not be interfered with m1-1. propar for a --- हाई का होली o 1-1, marked with the Boar of the ·प्रथमोऽङ्कः। a 1-1.patriaro h, see notes also wom sioned c to propitiate d a holy place, Bee notos also mmmwing राजा- अपि सन्निहितोऽत्र कुलपतिःa? वैखानस:- इदानीमेव दुहितरं शकुन्तलामतिथिसत्काराय नियुज्य दैवमस्याःo having commis- प्रतिकूलं शमयितुंः सोमतीर्थd गतः। राजा- भवतु, तां द्रक्ष्यामि । सा खलु विदितभक्तिमौमहर्षेः कथ- 01-1. knowing (my) यिष्यति। वैखानसः- साधयामस्तावत् ॥ f (we) depart ( इति सशिष्यो निष्क्रान्तः) राजा- सूत, चोदयावान् । पुण्याश्रमदर्शनेन तावद् आत्मानं पुनीमहेg|| 9 we {willy purify devotion am - h 1-1. expanse X THANI यदाशापयत्यायुष्मान् । (इति भूयो रथवेगं निरूपयति ) राजा-(समन्तादवलोक्य ) सूत, अकथितोऽपि ज्ञायत एव यथायमाभोगस्तपोवनस्येति।। सूतः- कथमिव । राजा किन पश्यति भवान् ? इह हि नीवारा शुकगर्भकोटरमुखभ्रष्टास्तरूणामधः प्रस्निग्धाः) क्वचिदिगुदीफलभिदः सूच्यन्त एवोपला:ILS. विश्वासोपगमादभिन्नगतयः शब्दं सहन्ते मृगा- स्तोयाधारपथाश्चावल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किता.m॥१४॥ 11-8. path of the अपिच- कुल्याम्भोमिःn पवनचपलैः शाखिनो० धौतमूला मिन्नो रागः किसलयरुचामाज्यधूमोद्गमेन । एते चार्वागुपवनभुवि च्छिन्नदर्भाङ्कुरायांp नष्टाशङ्का हरिणशिशवो मन्दमन्दं चरन्ति ॥ १५ ॥ i 1-3. rice growing wila excessively oily M:13. stone reservoirs m bark-dress of * 3-8 water rivulet 01-3. tree p7-1. having the atalks of Darbha grass mown q 1-3. fearless Wa सर्वमुपपन्नम्। राजा-(स्तोकमन्तरं गत्वा ) तपोवनवासिनामुपरोधोr मा भूत् । अत्रैव तावद्रथं स्थापय 1-1. disturbance ·६ अभिज्ञानशकुन्तले HD 21-3. rein सृतः- धृताः प्रग्रहाः । अवतरत्वायुष्मान् । राजा-अवतीर्य) विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम । इदं तावद् | 0 3-1. humble dress गृह्यताम् । ( इति स्तस्याभरणानि धनुश्चोपनीय) सूत, यावदहमाश्र- मवासिनः प्रत्यवेक्ष्योपावर्ते, तापदापृष्टाः क्रियन्तां वाजिनः। सूतः- c (I) return mamme तथा। d.2.1.omen @ throbs 16-3. destiny g to the right ( इति निष्क्रान्तः) राजा-(परिक्रम्यावलोक्य च ) इदमाश्रमद्वारम् । यावत्प्रविशामि। (प्रविश्य निमित्तंd सूचयन् ) शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरतिश्च बाहुः कुतः फलमिहास्य। अथवा भवितव्यानां/ द्वाराणि भवन्ति सर्वत्र ॥ १६ ॥ नेपथ्ये इदो इदो सहीश्रो । [इतः इतः सख्यौ]। राजा-(कर्ण दत्त्वा) अये । दक्षिणेनg वृक्षवाटिकामालाप इव श्रूयते । यावत्र गच्छामि । (परिकम्यावलोक्य च) अये, एतास्तपस्विकन्यकाः स्वप्र- माणानुरूपैः। सेचनघटेर्वालपादपेभ्यः पयो दातुमित एवाभि- वर्तन्ते । ( निप्य ) अहो मधुरमासां दर्शनम् । शुद्धान्तदुर्लभमिदं) वपुराश्रमवासिनो यदि जनस्य । दूरीकृताः खलु गुणैरुद्यानलता वनलताभिः ॥ १७ ॥ यावदिमां छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि । ( इति विलोकयन् स्थितः) (ततः प्रविशति यथोक्तव्यापाराm सहसखीभ्यां शकुन्तला ) शकुन्तला- इदो इदो सहीओ। [इतः इतः सख्यौ।] अनसूया- हला सउन्दले, तुवत्तो वि तादकस्लवस्स अस्समरुक्खा [हला शकुन्तल, त्वत्तः अपि तातकाश्यपस्य श्राश्रमवृक्षाः] पित्रदरे त्ति तक्केमिए । जेण णोमालियाकुसुमपेलवावि h8-3, proportioned to their atrength i 4-3. young plants harem 1.1-8. surpassed I(I) watch m 1-1. as described meaning me- (1) suppose 01-1 tender as HeaKARAN-HESENTERNE ·a7-1. filling the basing of the trees direction प्रथमोऽङ्कः। तुम एदाणं अालवालपूरणेवणिउत्ता। [त्वम् एतेषाम् श्रालवालपूरणे नियुक्ता।] शकुन्तला- हला अणसूप, ण केवलं तादणिोओएव्व । अस्थि मे सोदर-15 1.1. father's [हला अनसूये, न केवलं तातनियोगः एव । अस्ति मे सोदर- सिणेहो वि एदेसु। [स्नेहः अपि एतेषु] (इतिवृक्षसेचनं रूपयति) GTGTT कथमियं सा करावदुहिता। असाधुदर्शीखलु तत्रभवान् काश्यपो | 01.1. indiscrete य इमामाश्रमधर्मे नियुक्ते। d 7-1. dury (life) o! hermitage इदं किलाव्याजमनोहरंथ्वपु- artlessly स्तपातमंसिाधयितुं य इच्छति । 12-1. fit for pen. ध्रुवं स नीलोत्पलपत्रधारयाg 3 3-1. edge of the blue-lotous-leaf शमीलतां छेनुमृपियवस्यति ॥ १८ ॥ h attempts भवतु । पादपान्तरित एव विश्वस्तांतावदेनां पश्यामि । i 1.1, concealed ( इति तथा करोति) 52-1, having suspicions raised মুক্তবলা- सहि अणसूए, अदिपिणद्धेरणा वक्वलेण पिअंवदाए णिश्रान्तिद k 3-1. too tightened [सखि अनसूये, अतिपिनद्धेन वल्कलेन प्रियंवदया नियन्त्रिता] । सिढिलेहि दाव णं। [अस्मि। शिथिलय तावद् एनम् ।] अनसूया- beautiful behind the tree no Cloosen [तथा।] ( इति शिथिलयति) प्रियंवदा-(सहासम) एत्थ पत्रोहर-वित्थारइत्तअंm अत्तणो जोव्वर्ण उवालह।। [अत्र पयोधर-विस्तारयितृकम् आत्मनो यौवनम् उपालभस्व। मं किं उवालम्भसि। [मां किम् उपालभसे।] m 2-1. that causes the expansion of (your) breasts n blame H- सम्यगियमाह। इदमुपहितसूक्ष्मप्रन्थिना० स्कन्धदेशे 03-1.fastened with delioate knobs.

·a3-1. concealing the orlhs of (her) two breasts 61.1. enveloped ८ two negatives used to strengthen aurfirmative - d3-1, moss e 1-1. spot f 1.1. embellishment g causes (me) to hasten, as it were h (1) attend अभिज्ञानशकुन्तले स्तनयुगपरिणाहाच्छादिनाव वल्कलेन । वपुरभिनवमस्याः पुष्यति स्वां न शोभां कुसुममिव पिनद्धं पाण्डुपत्रोदरेण ॥ १६ ॥ अथवा काममननुरूपमस्या वपुषो वल्कलम् । नःपुनरलङ्कारश्रियं न पुष्यति । कुतः- सरसिजमनुविद्धं शैवलेनापिd रम्यं मलिनमपि हिमांशोलेक्ष्म लक्ष्मी तनोति । इयमधिकमनोशा वल्कलेनापि तन्वी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥ २० ॥ शकुन्तला-(अग्रतोऽवलोक्य ) एसो वादेरिदपल्लवांगुलीहिं तुवरेदि विg में केसर- [एषः वातेरितपल्लवाङ्गुलीभिः त्वरयति इव मां केशर-] रुक्खयो। जाव णं सम्भावमि। [वृक्षकः । यावद् एनं सम्भावयामि।] (इति परिकामति) प्रियंवदा- हला सउन्दले, एत्थ एव्व दाव मुहुत्त चिट्ठ । [हला शकुन्तले, अत्र एव तावत् मुहूर्त तिष्ठ।] शकुन्तला- किं णिमित्तं? [किं निमित्तम् ?] प्रियंवदा- जाव तुए उवगदाए लदासणाहो विश्र अनं केसर- [यावत् त्वया उपगतया लतासनाथः इव अयं केशर- रुक्खो पडिभादि । [वृक्षकः प्रतिभाति।] शकुन्तला- अदो क्खु पिकंपदा सि तुमं । [अतः खलु प्रियंवदा असि त्वम् ।] राजा- प्रियमपि तथ्यमाह शकुन्तलां प्रियंवदा । अस्याः खलु अधरः किसलयरागः कोमलविटपानुकारिणौm बाहू । कुसुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु सन्नद्धम् ॥॥ २२ ॥ अनसूया- हला सउन्दले, इयं सभंवरवहू० सहारस्स तुए हता शकुन्तले. इयं स्वयंवरवधूः सहकारस्य त्वया] + for a while, lit. 48 minutes 51-1. POBeessed of a guardian k looks ८ (play upon word) sweet-apeaking m 1-2. resembling tender twigs * l-I. pervaded walam 01-1.self-elected wifey see potes also ·प्रथमोऽङ्कः। a 1.1. named बाRANI c1-1. union d 1-1 youthful by । SOMB & 3.1. state of baving formed किदणामहेश्रा वणजोसिणि त्ति णोमालिया। रणं [कृतनामधेया वनज्योत्स्ना इति नवमालिका । एनां] विसुमरिदा सि । [विस्मृता असि।] शकुन्तला तदा अत्ताणं पि विसुमरिस्सं । [तदा आत्मानम् अपि विस्मरिष्यामि। (खतामुपेत्यावलोक्य च ) हला, रमणीए क्खु काले इमस्स लदापात्रवमिहुणस्सा | pair [हला, रमणीये खलु काले अस्य लतापादपमिथुनस्य] वइअरोः संवुत्तो। णवकुसुमजोवणाः। वणजोसिणी । बद्ध- [व्यतिकरः संवृत्तः। नवकुसुमयौवना वनज्योत्स्ना । बद्ध-] (its) fresh blos. पल्लवदाएउवभोक्खमो सहारो। [पल्लवतया उपभोगक्षमः सहकारः।] young shoots just ( इति पश्यन्ती तिष्ठति) प्रियंवदा-(सस्मितम् ) अगलूए, जाणासि किं णिमित्तं सउन्दला वणजोसिणि [अनसूये, जानासि किं निमित्तं शकुन्तला वनज्योत्स्नाम् ] अदिमेत्तं/ पेक्खदि ति? [अतिमात्रं प्रेक्षते इति ? ] अनसूया- ण क्खु विभावेमिg। कहेहि । 9 (1) Duderstand [न खलु विभावयामि । कथय ।] प्रियंवदा- जधा वणजोसिणी अणुरूवेण पाअवेण सङ्गदा, अवि [यथा वनज्योत्स्ना अनुरूपेण पादपेन सङ्गता। अपि] णाम एव्वं अहं पि अत्तणो अणुरूवं वरं) लहेअंति। i I wish; would that 152-1. husband [नाम एवम् अहम् अपि श्रात्मनः अनुरूपं वरं लभेय इति । शकुन्तला- एसो गुणं तुह अत्तगदो मणोरहो। [एषः नूनं तव आत्मगतः मनोरथः।] (इति कृतसमावर्जयति) f so much h3-1 suitable ·अभिज्ञानशकुन्तले राजा- a 1-1. Siring from a wife of different caste, nee riotes b away with doubt 1-1.fit be married ar Kshatriya doubtful matters e unerring guide (towards truth) f (I will) ascertain glit. turns towarda, attacks अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात् । अथवा कृतं सन्देहेन। असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः । सतां हि सन्देहपदेषु वस्तुपुd प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥२२॥ तथापि तत्त्वत एवैनामुपलप्स्ये।। शकुन्तला-( ससम्भ्रमम् ) अम्मो सलिलसेसम्भमुग्गदो रणोमालियं उज्झित्र [अहो सलिलसेकसम्भ्रमोद्गतः नवमालिकाम् उज्झित्वा ] वअणं मे महुअरो अहिवट्टदि।। [ वदनं मे मधुकरः अभिवर्तते।] ( इति भ्रमरबाबा नाटयति) राजा-सस्पृहं विलोक्य ) साधु, बाधनमपि रमणीयमस्याः। यतो यतः षट्चरणोऽभिवर्तते ततस्ततःप्रेरितलोललोचना । विवर्तितभ्ररियमद्या शिक्षते भयादकामापि हि दृष्टिविभ्रमम् ॥ २३ ॥ अपि च । ( सासूयमिव ) चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशासि बहुशो वेपथुमती रहस्याख्यायीव) स्वनसिाः मृदु कर्णान्तिकचरः। करं व्याधुन्वत्याः पिवसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तत्त्वान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥ २४ ॥ शकुन्तला ण एसो छिट्टो विरमदि। अण्णदो गमिस्सं। [न एषः धृष्टः विरमति । अन्यतः गमिष्यामि।] ( पदान्तरे स्थित्वा सदृष्टिक्षेपम् ) कहं इदो वि श्राअच्छदि । हला, परित्ताअध परित्ताअध [कथम् इतः अपि आगच्छति । हला, परित्रायध्वं परित्रायध्वम्] में इमिणा दुविणीदेण, दुहमहुअरेण अहिएन्नमाणं । [ माम् अनेन दुर्विनीवेन दुष्छमधुकरेण अभिभूयमानाम् ।। h 1-1. Frith frowa. ing brows i outer-corner of the eye j like a whisperer of secrets k (thou) art humming 1-1. successfal; fortunate m stops n 81, ill-behaved ·Malman 61-1. occasion. - e2-1. rudeness प्रथमोऽङ्कः। उभे--( सस्मितम् ) कामो वयं परित्ताहूँ । दुस्सन्दं अकन्द । राअरक्खिदाई [के आवां पारेत्रातुम् । दुष्यन्तम् आक्रन्द । राजराक्षतानि ] तवावणाई णाम। a verily [तपोवनानि नाम 1] राजा अवसरोऽयमात्मान प्रकाशायतुम् । न भेतव्यम्। (इत्य|क्ते म्बगतम्) राजभावस्त्वाभिज्ञातो भवत् । भवतु । एवं तावदभिधास्ये। € 1-1. royalty शकुन्तला-(पदाम्लरे स्थित्वा ) कहं इदो वि में अणुसरदि। [कथम् इतः अपि माम् अनुसरते ।] राजा--सत्वरसुपसृत्य) का पौरवे वसुमती शासति शासितरि दुविनीतानाम् । 8 7.1. reigning अयमाचरत्यविनयं मुग्धासु तपस्विकन्यासु ॥ २५ ॥ (सर्वा राजानं दृष्ट्वा किञ्चिदिव सम्भ्रान्ताः) अनसूया- 11.1. very alarming अज्ज । ण क्खु कि पि अञ्चाहिदी । इअंणो पिअसही [आर्य । न खलु किम् अपि अत्याहितम् । इयं नौ प्रियसखी] महुअरेण अहिहूप्रमाणा कादरीभूदा । [ मधुकरेण अभिभूयमाना कातरीभूता।] ( इति शकुन्तलां दर्शयति) राजा-(शकुन्तलाभिमुखो भूत्वा) श्रपि तपो वर्धते? g does your penance prosper? (a form of greeting ( शकुन्तला साध्वसादवचना तिष्ठति ) अनसूया- दाणि अदिधिविसेसलाहेण । हला सउन्दले, गच्छ distinguished [इदानीम् अतिथिविशेषलाभेन । हला शकुन्तले. गच्छ ] उडअं। फलमिस्स अग्धं) उवहर । इदं पादोदीः 21. cottage 152-1. offering, see [उटजम्। फलमिश्रम् अर्घम् उपहर । इदं पादोदकं] भविस्सदि । Washing feet [भविष्यति । राजा- भवतीनां सूनृतयैव गिरा कृतमातिथ्यम् । ascetics) HESAR ha guest potes a lso K 1-1. water for ८3-1. Sreat ·a7-1. cool account of thick sbade b 2-1. removal of fatigue anus side of d 6-1, inoonsistent with the penancegrove e 6x1, emotion १२ अभिज्ञानशकुन्तले प्रियंवदा- तेण हि इमस्तिं पच्छाअसीअलाए । सत्तवण्णवदिश्राए [तेन हि अस्यां प्रच्छायशीतलायां सप्तपर्णवेदिकायां] मुहुत्त उवविसिन परिस्समविणोद) करेदु अज्जो। [ मुहूर्तकम् उपविश्य परिश्रमविनोदं करोतु प्रायः।] राजा-- नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः। अनसूया हला सउन्दले, उइदं णो पज्जुवासणं अदिधीणं । 01-1, sitting by the [हला शकुन्तले, उचितं नः पर्युपासनम् अतिथीनाम् । एत्थ उवविसम्ह! [अत्र उपविशामः।] ( इति सर्व उपविशन्ति) शकुन्तला-(आत्मगतम् ) किं णु क्खु इमं जणं पेक्खिन तवोवणविरोहिणो। [किं नु खलु इमं जनं प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनः] विधारस्सगमणी म्हि संवुत्ता । विकारस्य गमनीया अस्मि संवृत्ता। राजा-(सर्वा विलोक्य) अहो समवयोरूपरमणीय/ भवतीनां सौहार्दम् प्रियंवदा-( जनान्तिकम् ) अणसूए, को णु क्खु एसो । चदुरगम्भीराकिदी महुरं [अनसूये, को नु खलु एषः । चतुरगम्भीराकृतिः मधुरम् ] पालवन्तो पहाववन्दो वि लक्खीअदि । g l-1 endowed with majesty [श्रालपन् प्रभाववान् इव लक्ष्यते ।] अनसूया- सहि, मम वि अत्थि कोदूहलं ।। पुच्छिस्सं दाव h 1-1. curiosity [सखि, मम अपि अस्ति कौतूहलम्। प्रक्ष्यामि तावद्] णं [एनम् ।। (प्रकाशम) अजस्स महुरालावजणिदो विस्सासो मं मन्तावेदि । (his) sweet words [आर्यस्य मधुरालापजनितः विश्वासः मां मन्त्रयति ।] कदमो अजेण राएसिवंसो) अलङ्करीअदि । कदमो 151-1. race of roya कतमः आर्येण राजर्षिवंशः अलतियते । कतमः] f 1-1. charming by reason of equality of age and appearance i 1-1. created by sages ·a Subjected to%B exposed be not uneasy C 2-1. concealment of self of religion RE प्रथमोऽङ्कः । वा विरहपज्जुस्सुअजणो किदो देसी । किं णिमित्तं वा [वा विरहपर्युत्सुकजनः कृतः देशः । किं निमित्तं वा] सुउमारदरो वि तोवरणगमणपरि स्तमस्स अत्ता पदं [सुकुमारतरः अपि तपोवनगमनपरिश्रमस्य आत्मा पदम् ] उवणीदो । [उपनीतः ।] शकुन्तला--( आत्मगतम्) हिन, मा उत्तम्म। एला तुए चिन्दिदं अणसूत्रा [हृदय, मा उत्ताम्य । एषा मा उत्ताम्य । एषा त्वया चिन्तितम् अनसूया ] मन्तदि । [मन्त्रयते।] राजा-(आत्मगतम्) कथमिदानीमात्मानं निवेदयामि । कथं वात्मापहारः करोमि। भवतु । एवं तावदेनां वक्ष्ये । (प्रकाशम् ) भवति, यः पौरवेण राशा धर्माधिकारे। नियुक्तः सोऽहमविघ्नक्रियोपलम्भाय धर्मा-4T1supervision रण्यमिदमायातः। अनसूया- सणाहा दाणि धम्मचारिणो । [सनाथाः इदानीं धर्मचारिणः । ( शकुन्तला शृङ्गरलज्जां निरूपयति) सख्यो-(उभयोगमा विदित्वा जनान्तिकम् ) हला सउन्दले, जइ एत्थ अज तादो सरिणहिदो भवे ? [हला शकुन्तले, यदि अत्र अद्य तातः सन्निहितः भवेत् ?] शकुन्तला-(सरोषम् ) तदो किं भवे ? [ततः किं भवेत् ?] सख्यो- इमं जीविदसवस्सेणा वि अदिधिविलेस किदत्थं [इमं जीवितसर्वस्वेन अपि अतिथिविशेषं कृतार्थ ] करिस्सदि । [करिष्यति ।] शकुन्तला तुम्हे अवेध । किं पि हिपए करिथ मन्तेध । [युवाम् अपेतम् । किम् अपि हृदये कृत्वा मन्त्रयेथे।] e 1-3. possessed of a guardian f6-2. both i.e. Sakuntala and Dushyanta g3-1. all the property of (his) life MAHENRNA h be off ·अभिज्ञानशकुन्तले ण वो वत्रणं सुणिस्सं । [न वां वचनं श्रोष्यामि ।] राजा- बयमपि तावद्भवत्यौ सखीगतं किमपि पृच्छामः । सख्यो- अन्ज, अणुग्गहो विप्र इअं अब्भत्थणा । [आर्य, अनुग्रहः इयम् अभ्यर्थना a 2-1. relating to your triend 61.1. request bacy d 1-1. having fami. Jy name भगवान् काश्यपः शाश्वते ब्रह्मणिः वर्तते । इयं च वः सखी | e in perpetual celi- तदात्मजेति कथमेतत् ? अनसूया सुणादु अजो । अस्थि को वि कोसिश्रो ति [शृणोतु आर्यः । अस्ति का अपि कौशिकः इति] गोत्तणामहेश्रो महप्पभावो राएसी । [ गोत्रनामधेयो महाप्रभावः राजर्षिः। राजा- अस्ति, श्रूयते। अनसूया-- तं णो पिनसहीए पहवं अवगच्छ । उज्झिाए। [तं नौ प्रियसख्याः प्रभवम् अवगच्छ । उज्झितायाः ] सरीरसंवड्ढणादीहि तादकस्सयो से [शरीरसंवर्धनादिभिः तातकाश्यपः अस्याः पिता।] - RANA e2-1. gourcele. father 16-1. deserted पिदा। राजा-- ning । उज्झितशब्देन जनितं मे कौतूहलम् श्रा मूलाच्छोतुमिच्छामिg|| from the begin- अनसूया- सुणादु अजो । गोदीतीरे पुरा किल तस्स रायसिणो [शृणोतु आर्यः । गौतमीतीरे पुरा किल तस्य राजर्षेः ] उग्गे तवसि वट्टमाणस्स कि पि जादसोहि। देवेहि जादसोहि देवेहिं | 8-8. alarmed [ उग्ने तपसि वर्तमानस्य किम् अपि जातशङ्कः देवैः] मेणश्रा णाम अच्छरा पेसिदा णित्रमविग्यकारिणी । [ मेनका नाम अप्सरा प्रेषिता नियमविघ्नकारिणी ।] राजा- अस्त्येतदन्यसमाधिभारुत्वां देवानाम् । 1.1. dread from others devotion ·प्रथमोऽङ्कः। a 2-1. ravishing; lit. intoxioating hene b rest could be easily guessed अनसूया- तदो वसन्दोदारसमए से उम्मादइत्तअंग रूवं पेक्खिन [ततः वसन्तावतारसमये अस्याः उन्मादयितृकं रूपं प्रेक्ष्य।] ( इत्योक्ते लज्जया विमति) राजा- परस्तादवगम्यत एव । सर्वथाप्सरःसम्भवैषा। अनसूया- अह इं। [अथ किम् ।] राजा- उपपद्यते। मानुषीषु कथं वा स्थादस्य रूपस्य संभवः । न प्रभातरल ज्योतिहदेति। वसुधातलात् ॥२६॥ (शकन्तलाधोमुखी भूत्वा तिष्ठति) राजा-(प्रात्मा तम्) लब्धावकाशो मे मनोरथः। किन्तु सख्याः परिहासोदाहृतां वरप्रार्थनां श्रुत्वा धृतद्वैधीभावकातरं/ मे मनः। प्रियंवदा-( सस्मितं शकुन्तलां विलोक्य नावकाभिमुखी भूवा ) पुणो वि वत्तुकामो। वित्र अजो। gl•1 eager to ask [पुनर् अपि वक्रुकामः इव आर्यः।] (शकुन्तला सखीमङ्गया तर्नयति) 01.1. birth; possibility dtremulously radiant flash e2-1 uttered in joke f 1:1 held in sus. pense (and therefore) anxious राजा- h 1-1 whom * questions could be put freely सम्यगुपलक्षितं भवत्या । अस्ति नः सञ्चरितश्रवणलोभादन्यदपि प्रष्टव्यम्। प्रियंवदा- अलं विभारित्र । अणिअन्तणाणुप्रोमोh तवस्सिअणो णाम । [अलं विचार्य । अनियन्त्रणानुयोगः । अनियन्त्रणानुयोगः तपस्विजनः नाम] राजा- सखीं ते ज्ञातुमिच्छामि । वैखानसं किमनया व्रतमा प्रदाना व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । अत्यन्तमात्मसदृशेक्षणवल्लभाभि- यहो निवत्स्यति समं हरिणाजनाभिः ॥ २७ ॥ madroom 1-1. monastic still kar gift in marriage ·Malaimadana । aliliantotram b1-1. hopefull HIRONGS লিঙ্গালমাল प्रियंवदा- अन्ज, धम्मचरणे वि परवसो अवे जरो । गुरुयो उण [आर्य, धर्मचरणे अपि परवशः अयं जनः । गुरोः पुनर] से अणुरूववरप्पदाणे सङ्कप्पो। [अस्याः अनुरूपवरप्रदाने सङ्कल्पः । राजा- आत्मयतम् । न दुरवापेयं खलु प्रार्थना । भव हृदय साभिलाष सम्पति सन्देहनिर्णया जातः । अाशङ्कसे यदग्नि तदिदं स्पर्शलम रत्नम् ॥ २८ ॥ शकुन्तला-(रोषभिव) अणसूप, अहं गमिस्सं । [अनसूये, अहं गमिष्यामि।] अनसूया- किं णिमित्तं ? [किं निमित्तम् ?] शकुन्तला- इमं असम्बद्धप्पलाविणि पिअंवदं अजाए गोदभीए [ इमाम् असम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदाम् आर्यायै गौतम्यै ] णिवेदइस्स निवेदयिष्यामि।] अनसूया- सहि, ण जुत्तं ते अकिदसक्कारम् अदिधिविसेसं विसजिअ [सखि, न युक्तं ते अकृतसत्कारम् अतिथिविशेषं विसृज्य ] सच्छन्ददो गमणं। [स्वच्छन्दतो गमनम् । ] ( शकुन्तला न किञ्चिदुक्त्वा प्रस्थितव ) राजा-(ग्रहीतुमिच्छनिगृह्यात्मानम् । प्रात्मम्तम् ) अहो चेष्टाप्रतिरूपिका कामिनो मनोवृत्तिः। अहं हि अनुयास्यन् / मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः । स्थानादनुचलनपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः ॥ २६ ॥ प्रियंवदा-(शकुन्तला निरुध्य ) हला, ण दे जुत्तं गन्तुं। [हला, न वे गुळं गन्तुम् ।] Cerrelavant: none Bense ameramd of one's own accord el.1. dissimlar to (his) gestures f1-1. about to follow g 1-1. oleoked from advancing ·१७ a thou owest me प्रथमोऽङ्कः। शकुन्तला-(सभ्रूभङ्गम् ) किं णिमित्तं? [किं निमित्तम् ?] प्रियंवदा- रुक्खसेपणाई दुवे धारेसि मे । एहि दाव । अत्ताणं [वृक्षसेचने द्वे धारयसि मे । एहि तावत् । श्रात्मानं] मोचित्र तदो गमिस्ससि। [ मोचयित्वा ततो गमिष्यसि ।] ( इति बलादेनां निवर्तयति) राजा- भद्रे,वृत्तसेचनादेव परिश्रान्तामत्रभवती लक्षये। तथा ह्यस्याः स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलौ बाहू घटोत्क्षेपणा- दद्यापि स्तनवेपथु जनयति श्वासाप्रमाणाधिकः । बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने धर्माम्मलां जालक बन्धे नंसिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः ॥३०॥ तदहमेनामनृणां करोमि । ( इत्यालीयं दातुमिच्छति ) ( उभे नाममुदातराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः) Human b 1-2 baving palma exceedingly red c 1-1 mora than usual ; abnormal fillet having given way @ 1-3 dishevelled g free from 1-1 debt अलमस्मानन्यथा सम्भाव्य राज्ञः प्रतिग्रहोऽयभिति राजपुरुषं/ 1-I present ; gift मामवगच्छथ। प्रियंवदा- तेण हि णारुहदि एदं अङ्गुलीप्रअं अङ्गुलीविरोधे । [तेन हि नार्हति एतद् अङ्गुलीयकम् अङ्गुलीवियोगम् ।] अजस्स वअणेण अणिरिणाg दाणि एसा। [आर्यस्य वचनेन अनृणा इदानीम् एषा।] (किञ्चिद्विहस्य ) हला सउन्दले, मोइदा सि अणुअपिणा/ अज्जेण अधवा 3-1 oompassionate [हला शकुन्तले, मोचिता असि अनुकम्पिना आर्येण अथवा] महारापण । गच्छ दाणिं । [ महाराजेन । गच्छ इदानीम् ।] शकुन्तला-(आत्मगतम् ) जइ अन्तणो पहविस्स। [ यदि अात्मन:प्रभविष्यामि ।] ; if I have control over myselt ·@ what power have you to send me away or to detain me? b or my wish has found free scope c mingles d she lends ear, i.e., listens attentively e for the most part । fl-1 amusing him. self with chase g 1-1 dust he branch, bough of अभिज्ञानशकुन्तले (प्रकाशम् ) का तुमं विसजिदव्वस्स रुन्धिदव्वस्स वाa? [का त्वं विस्रष्टव्यस्य रोद्धव्यस्य वा?] राजा-(शकुन्तलां विलोक्य । आत्मगतम् ) किं नुखलु यथा वयमस्यामेवमियमप्यस्मान् प्रति स्यात् । अथवा लब्धावकाशा मे प्रार्थना । कुतः, वाचं न मिश्रयतिः यद्यपि मे वचोभिः कर्ण दात्यभिमुखंd मयि भाषमाणे । कामं न तिष्ठति मदाननसम्मुखी सा भूयिष्ठमन्यविषयाः न तु दृष्टिरस्याः॥ ३१ ॥ नेपथ्ये- भो भोस्तपस्विनः, सन्निहितास्तपोवनसत्त्वरक्षायै भवत । प्रत्यासन्नः किल मृगयाविहारी/ पार्थिवो दुष्यन्तः । तुरगखुरहतस्तथा हि रेणु- विटपविषक्लजलावल्कलेषु । पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूहां इवाश्रमद्रुमेषु ॥ ३२ ॥ तीव्राघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्नेकदन्तः) पादाकृष्टवततिवलयासङ्गसञ्जातपाश: । मूर्तो विघ्नस्तपस इव नो भिन्नसारङ्गयूथो धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीत:m ॥ ३३ ॥ ( सर्वाः कर्ण दत्त्वा किञ्चिदिव संभ्रान्ताः ) राजा-(आत्मगतम्) अहो धिक् पौरा अस्मदन्वेषिणस्तपोवनमुपरुन्धन्ति । भवतु । प्रतिगमिष्यामस्तावत् । सख्यौ- अज; इमिणा श्रारण्णअवुत्तन्तेण पज्जाउल म्ह । [आर्य, अनेन आरण्यकवृत्तान्तेन पर्याकुलाः स्मः।] अणुजाणाहिn णो उडअगमणस्स० । [अनुजानीहि नः उटजगमनाय ।] राजा-(ससम्भ्रमम्) गच्छन्तु भवत्यः । वयमप्याश्रमपीडा यथा न भविष्यति तथा प्रयतिष्यामहे । (सर्व उत्तिष्ठन्ति) Swarm loouets श्रपि च, j violent blow k creeper 2 1.1 embodied m 1-1 terrified at the aight of chariot PRINEERIN n pernit; allow o cottage. There is no dative case in Prakrit and the genitive is used in its place ·द्वितीयोऽङ्कः। सख्यौ- अज, असम्भाविदादिधिसकारं भूत्रो वि पेक्खणणिमित्तं [आर्य, असम्भावितातिथिसत्कारं भूयः अपि प्रक्षणनिमित्तं] | hospitality लज्जेमो अजं विएणवेहूँ । [ लज्जामहे आर्य विज्ञापयितुम् ।] a 2-1 who has not received due राजा- 51-1 honoured । MOR 8 wait । मा मैवम् । दर्शनेनैव भवतीनां पुरस्कृतोऽस्मि । शकुन्तला- c 1.1 pricked अणसूए, अहिणवकुससूईए परिक्खदं मे चलणं । [अनसूये, अभिनवकुशसूच्या परिक्षतं मे चरणम् । ] dentangled कुरवसाहापरिलग्गं च वक्कलं । दाव पाडिवालेध [कुरवकशाखापरिलग्नं च वल्कलम् । तावत् प्रतिपालयतं ] में, जाव रण मोप्रावमि। [माम् , यावद् एतद् मोचयामि।] ( इति राजानमेवावलोकयन्ती सव्याज विलम्ब्य सह सखीम्यां निष्क्रान्ता ।) राजा- मन्दौत्सुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति । यावद्नुयात्रिकान् । समेत्य || 2-3 kollower नातिदुरे तपोवनस्य निवेशयामि । न खलु शक्नोमि शकुन्तला व्यापारादात्मानं निवर्तयितुम् ।। मम हि h 1-1 not being in गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं/ चेतः। चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवात नीयमानस्य ॥ ३४ ॥ Fi against the wind ( इति निष्क्रान्ता: सर्वे) ॥ इति प्रथमोङ्कः॥ malous g to divert harmony See notes * Pau wammam 151-1 dejected । अथ द्वितीयोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति विषण्णो) विदूषकः ) विदूषकः-( निश्वस्य ) भो दिदं । एदस्त मिअासीलस्ता रएणो वस्सभावेण 1.1 given to chase [ भोः दिष्टम् । एतस्य मृगयाशीलस्य राज्ञः वयस्यभावेन] णिविएगोम्हि । अनं मित्रो; अयं वराहोm, अश्र [निर्विरणः अस्मि। अयं मृगः, अयं वराहः, अयं] सङ्कलो त्ति मज्झरणे वि गिम्हविरलपाअवच्छामासु [शार्दूलः इति मध्याह्ने अपि ग्रीष्मविरलपादपच्छायासु ] 17 1-1 disgusted; tired m1-1 boar n 1-1 tiger ·a 7-3 path of forest b imperf. pass. part. to wander about C astringent d 1-3 bitter e at irregular hours f roasted on spit gis eaten h bruined 3 7.1 dawn k 8-3 base-born 1 bird m 1.1 awakened m.ceases 06.1 boil, eruption p 1-1 pimple g 7-8 lagged behind २० अभिज्ञानशकुन्तले वणराईसु श्राहिण्डीअदि अडवीदो अडविं । पत्तसङ्कर- [वनराजेषु श्राहिण्ड्यते अटवातः अटवीम् । पत्त्रसङ्कर-मा-हिर कसाआणि कडुआणि गिरिणइजलाणि पीअन्ति । अणि- [कषायाणि कट्टनि गिरिनदीजलानि पीयन्ते । अनि-] अदवेलं सुल्लमसभूइट्ठा/ श्राहारो अण्हीआदे।। तुरगाणु- [यतवेलं शूल्यमांसभूयिष्ठः श्राहारः अश्यते । तुरगानु- धावणकाण्डदसान्धणा। राताम्म वि णिकाम सइव्वं ण i comfortably [धावनकण्डितसन्धेः रात्रौ अपि निकामं शायतव्य न] त्थि । तदो महन्त जव पच्चूस) दासोएपुत्ताहाल साण- [अस्ति । ततः महति एव प्रत्यूषे दास्याःपुत्रैः शकुन-] लुद्धपहि! वणग्गहणकोलाहलण पडिबोधिदोm म्हि । एत्तएण [लुब्धकैः वनग्रहणकालाहलन प्रतिबोधितः श्रास्म। इयता] दााण पि पांडा णणिकमाद । तदो गण्डस्स० उवार [इदानीम् अपि पोडा न निष्कामात । ततः गण्डस्य उपरि ] पिण्डिाp संवुत्ता। हिश्रो किल अम्हेसु ओहोणेसुप [पिटका संवृत्ता। ह्यः किल अस्मासु अवहीनेषु] तत्तभवदो मित्रानुसारेण अस्समपदं पविट्ठस्स तावस- [तत्रभवतो मृगानुसारेण आश्रमपदं प्रविष्टस्य तापस-] कराणा सउन्दला णाम मम अधरणदाएर दांसदा । [कन्यका शकुन्तला नाम मम श्रधन्यतया दर्शिता।] सम्पदं णअरगमणस्स मणं कहं पि रण करेदि । श्रज [साम्प्रतं नगरगमनाय मनः कथम् अपि न करोति । अद्य] वि तस्स तं जेव चिन्तअन्तस्स अच्छीसु पभादं [अपि तस्य ताम् एव चिन्तयतः अक्ष्णोः प्रभातम् ] आसि । का गदी । जाव णं किदाचारपरिकम्म [श्रासीत् । का गतिः । यावद् एनं कृताचारपरिकाणं] पेक्खामि। [प्रेक्षे] ( इति परिक्रम्यावलोक्य व) एसो बाणासणहत्थाहिं। जवणीहिं वणपुप्फमालाधारि- [एषः बाणासनहस्ताभिः यवनीभिः वनपुष्पमालाधारि-] णीहिं परिखुदो इदो जेव ाअच्छदि पिशवपस्सो। [णीभिः परिवृतः इतः एव आगच्छति प्रियवयस्यः।। y 3-1 misfortune 8 what remedy ? of arrow; t seat bow ·b 2-1 rest d. 7-1 not success. ful द्वितीयोऽङ्कः। भोदु । अङ्गभङ्गवित्रलोक वित्र भवित्र चिहिस्सं । a 1-1. troubled by paralysis of limbs [भवतु । अङ्गभङ्गविकलः इव भूत्वा स्थास्यामि। जइ एव्वं पि णाम विस्तमं लहेअं। [यदि एवम् अपि नाम विश्रमं लभेय । ] ( इति दण्डकाष्ठमवलम्व्य स्थितः) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा) राजा- कामं प्रिया न सुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वासि ।। c granted, though अकृतार्थेऽपिd मनसिजे रातिमुभयप्रार्थना/ कुरुते ॥ ३५ ॥ (स्मितं कृत्वा) एवमात्माभिप्रायसम्भावितेष्टचित्तवृत्तिःg प्रार्थयिता 7.1 love f. 2.1 enjoyment विडम्ब्यते । तद्यथा स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेरयन्त्या तया i it was looked den, looking; glance यातं यञ्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव । मा गा इत्यवरुद्धया यदपि सा सासूयमुक्ता सखी disdeinfully 1.1.1 relating to me सर्व तत्किल मत्परायणमहो/ कामी स्वतां पश्यति ॥३६॥ 11-1 lover विदूषकः-(तथा स्थित एव ) भो वनस्स, ण मे हत्था पसरन्ति । ता वाबामेत्तण [भो वयस्य, न मे हस्तौ प्रसरतः । तद् वाचामात्रेण] जत्राचीअसिm। [जाप्यसे ।] greeted g inferred h is deluded । Punapplian-Manikajal m thou art Wished viotory MOHAN n having troabled कुतोऽयं गात्रोपघातः? विदूषकः- कुदो किल सनं अच्छी श्राउलीकरिश्रn अस्सुकारणं [कुतः किल स्वयम् अक्षिणी भाकुलीकृत्य अश्रुकारणं] पुच्छेसि? [पृच्छसि ?] राजा- न खल्ववगच्छामि । भिन्नार्थमभिधीयताम् । विदूषकः- भो वनस्स, जं वेदसो खुजलीलंp विडम्बेदि. तं कि [भो वयस्य, यद् वेतसः कुब्जलीलां विडम्बयति, तत् किम् अत्तणो पहावेण, णं णईवेअस्स ? [प्रात्मनः प्रभावेण, ननु नदीवेगस्य ?] o plainly ARU p 2-1 imitation of hump-backed per- BON 46.1 force. of the Ourrent ·२२ अभिज्ञानशकुन्तले WANTRA New a 2-3 state affaire 7-1 unfrequented c7-1 wild region d forexter e wild beast f 6-3 with their joints shaken vour में नदीवेगस्तत्र कारणम् । विदूषकः- मम वि भवं। [मम अपि भवान् ।] राजा- कथमिव? विदूषकः- एव्वं रजकजाणिa उभित्र एवारिसे अमाणुससञ्चारे। [एवं राज्यकार्याणि उज्झित्वा एतादृशे अमानुषसञ्चारे ] अमानुषसञ्चारे ] | by men पाउलप्पदेसे वणचरत्तिणाd तुए होदव्वं । जं सच्चं [श्राकुलप्रदेशे वनचरवृत्तिना त्वया भवितव्यम् । यत् सत्यं] पञ्चहं सावदाणुसरणेहिं सोहिअसन्धिबन्धाणं मम [प्रत्यहं श्वापदानुसरणैः संक्षोभितसन्धिवन्धानां मम] गत्ताणं अणीसो म्दि संवुत्तो । ता पसादइस्संविसजिदु]g I shall beg ata. [गात्राणाम् अनीशः अस्मि संवृत्तः। तत् प्रसादयिष्ये विस्रष्टुं] एकाहं पि दाव विस्समिटुं। [माम् एकाहम् अपि तावद् विश्रमितुम् ।। राजा-(स्वतगम् ) अयं चैवमाह । ममापि काश्यपसुतामनुस्मृत्य मृगयाविक्लव 1-1 disinolined to चेतः । कुतः, live न नमयितुमधिज्यमस्मि शक्तो धनुरिदमाहितसायकं मृगेषु । सहवसतिमुपेत्य यैः प्रियायाः कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः ॥३७॥ विदूषकः-( राज्ञो मुखं विलोक्य ) अत्तभवं किं पि हिपए करिश्र मन्तेदि । श्ररणे [अत्र भवान् किम् अपि हृदये कृत्वा मन्त्रयते। अरण्ये] मए रुदिनं श्रासि) । [मया रुदितम् आसीत्।] राजा-(सस्मितम् ) किमन्यत् ? अनतिक्रमणीयं मे सुहृद्वाक्यमिति स्थितोऽस्मि । विदूषकः- चिरं जीव। [चिरं जीव।] ( इति गन्तुमिच्छति) 11-1 instruction in beautiful glances j I have wept in the wilderness my words bays fallen on deaf ears me 1-1 not to be transgressed ·द्वितीयोऽ। E । a 2-1 with a remainder i.e. uofinished राजा- वयस्य, तिष्ठ । शृणु सावशेषं मे वचः। विदूषकः- प्राणवेदु भवं। [प्राज्ञापयतु भवान् । -- 03-1 helper विश्रान्तेन भवता ममाप्येकस्मिन्ननायासेकर्मणि सहायेनः 07-1emy भवितव्यम्। विदूषकः- किं मोदअखाजाएd ? [किं मोदकखादिकायाम् ?] d eating राजा- यत्र वक्ष्यामि। विदूषकः- almma & 1-1 opportunity गहीदो खणो। [गृहीतः क्षणः । राजा- Japan कः कोऽत्र भोः ? दौवारिक:--(प्रविश्य ) श्राणवेदु भट्टा। [आज्ञापयतु भर्ता] रैवतक, सेनापतिस्तावदाहयताम् । दौवारिकः- तधा । [तथा ।] । इति निष्कम्य सेनापतिना सह पुनः प्रविश्य ) एसो अण्णावणुक्कराठो/ भट्टा इदो दिएणदिही जेव चिट्ठदि । 1-1 eager to give [एषः आज्ञापनोत्कण्ठः भर्ता इतः दत्तदृष्टिः एव तिष्ठतिll with eyos fixed उवसप्पदु अजो। [उपसर्पतु आर्यः ।। सेनापतिः--( राजानमवलोक्य ) दृष्टदोषापि स्वामिनि गुण एव संवृत्ता। तथा हि देवः orders hither मृगया केवलं he though found injurioda ·a.comrtant D able to hear not affected emallest amount of fatigue d though reduced e lit, taken; tracked ommain - अभिज्ञानशकुन्तले अनवरतधनास्फालनक्रूरपूर्वक रविकिरणसहिष्णु क्लेशलेशरभिन्नम् । अपचितमपिd गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति ॥३८॥ (उपेत्य) जयतु स्वामी। गृहीतश्वापदमरण्यम् । किमिति स्थीयते। राजा- मन्दोत्साहः कृतोमि मृगयापवादिना माठव्येन सेनापतिः-( जनान्तिकम् ) सखे,स्थिरप्रतिबन्धो भव । अहं तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्ति-1 firm in oripo- मनुवर्तिष्ये । ( प्रकाशम् ) प्रलपत्येष वैधयः । ननु प्रभुरेव |g1.1 fool निदर्शनस् । पश्यतु देवः। मेदश्छेदकशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्त भयक्रोधयोः। उत्कर्षः स च धन्विनां यदिषवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले। मिथ्यैव व्यसनं वदन्ति मृगयामीर विनोदः कुतः ॥३६॥ विदूषकः-(सरोषम् ) अवेहि रे उच्छाहहेदुश। अत्तभवं पकिर्दिा श्रापरणो। [अपेहि रे उत्साहहेतुक । अत्रभवान् प्रकृतिम् आपन्न ।] तुमं दाव अडवीदो अडविं आहिण्डन्तो शरणासिबालोलु- [त्वं तावद् अटवीतः अटवीम् आहिण्डन्. नरनासिकालोलु-] वस्स जिराणरिच्छस्सm कस्स वि मुहे पडिस्ससि । [पस्य जीर्णर्तस्य कस्य अपि मुखे पतिष्यसि ।] h 1-1 cbanged 1-1glory 7 moving mark 12-1 natural state 1 greeds m6-1 old bear राजा- o I do not approve p pond ; pool a group r2-1 rumination भद्र सेनापते, आश्रमसन्निकृष्टस्थिता सः। अतस्ते वचो | n vioinity नाभिनन्दामि० । अद्य तावत् गाहन्तां महिषा निपानसलिलंक शृङ्गैर्मुहुस्ताडितं छायाबद्धकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विश्रब्धं क्रियतां वराहततिभिर्मुस्ताक्षतिः पल्वले 8 1.1 uprooting of विश्राम लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः ॥ ४० ॥ सेनापतिः- यत् प्रभविष्णवे रोचते। राजा- तेन हि निवर्तय पूर्वगतान् वनग्राहिणः । यथा न मे सैनिकास्त- पोवनमुपरुन्धन्ति, तथा निषेद्धव्याः। पश्य musta, a kind of #rass - t 4-1 mighty one ·a calmpees b 1-1 bidden 01-3 agreeable to touch see notes * dawn a I-1 destroyed द्वितीयोऽङ्कः। शमप्रधानेषु तपोधनेषु गूढं हि दाहात्मकमास्त तेजः। स्पर्शानुकूला इव सूर्यकान्ता*- स्तदन्यतेजोऽभिभवाद्वमन्ति ॥४१॥ सेनापतिः- यदाज्ञापयति स्वामी। विदूषकः- गच्छ भो दासीएपुत्त । धंसिदोवदे उच्छाहवुत्तन्तो। [गच्छ भोः दास्याम्पुत्र । ध्वसितः ते उत्साहवृत्तान्तः। ] (निष्क्रान्त: सेनापतिः) राजा-(परिजनं विलोक्य) अपनयन्तु भवत्यो मृगयावेषम् । रैवतक, स्वमपि स्वं नियोगम- शून्यं कुरु। परिजन:- जं देवो प्राणवेदि । [यद् देवः प्राज्ञापयति । ( इति निष्क्रान्तः विदूषकः- कि भवदा दाणि हिम्मच्छिा सम्पदं इमस्सिं [कृतं भवता इदानी निर्मक्षिकम् । साम्प्रतम् अस्मिन् ] पादवच्छामाविरइदविदाणसणाof सिलाअले। उवविसदु [पादपच्छायाविरचितवितानसनाथे शिलातले उपविशतु] भवं । जाव अहं पि सुहासीणोh होमि । [भवान् । यावद् अहम् अपि सुखासीनः भवामि।] e fill up your office, 9.2., stand at the door inue see notea f canopy 7-1 stone-seat h [-1 comfortably seated राजा- m गच्छाग्रतः। विदूषकः- mamme एदु भवं । [ एतु भवान् । (उभौ परिक्रम्योपविष्टौ ) राजा माउम्प, अनवासवःफजोऽसि । येन स्वया द्रष्टव्यानां परन thou hast not obtained frei of (thy) eyes 3 1-1 tbe best विदूषकः- णं भवं अग्गदो मे वहृदि । [चतु भवान् अप्रतः मे वर्वते ।।

·२६ अभिज्ञानशकुन्तले HINDI a ornament से सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति । अहं तु तामेवाश्रमललामभूतां। शकुन्तलामधिकृत्य ब्रवीमि । विदूषकः-(स्वगतम् ) होदु । अवसरं ण दाइस्सं । [ भवतु। अस्य अवसरं न दास्यामि ] (प्रकाशम् ) भो वास्स, जइ सा तवस्सिकराणा अणभत्थणीश्रा, [भो वयस्य, यदि सा तपस्विकन्यका अनभ्यर्थनीया,] ता किं ताए दिद्वार। [तदा किं तया दृष्टकया।] 71.1 not fit to be wooed. Bee notes also 07-1fit to be abandoned see notes d 1-1 found (by kanva) when deserted by her (Menaka) 03-3date 16.1 disgusted h diadaining; slighting i 1-1 desire m सखे, न परिहार्य वस्तुनि पौरवाणां मनःप्रवर्तते । सुरयुवतिसम्भवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम्।। अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमल्लिकाकुसुमम् ॥ ४२ ॥ विदूषकः-(विहस्य) जधा कस्स वि पिण्डखज्जूरेहि उव्वेजिदस्स/ तिन्ति- [यथा कस्य अपि पिण्डखर्जूरैः उद्वेजितस्य , तिन्ति-] डिअाए अहिलासो भवे, तधा अन्तेउरइत्थिारअणपरि-19 7-1 tamarind [डिकायाम् अभिलाषः भवेत्, तथा अन्तःपुरस्त्रीरत्नपरि-] भाविणो। भवदो इअं अब्भत्थरणा। [भाविनः भवतः इयम् अभ्यर्थना।] न तावदेनां पश्यसि, येनैवमवादीः । विदूषकः- तं क्खु रमणिजं, जं भवदो वि विम्हां उप्पादेदि । [तत् खलु रमणीयम्, यद् भवतः अपि विस्मयम् उत्पादयति। राजा- वयस्य, किं बहुना, चित्रे निवेश्य परिकल्पितसत्त्वयोगा रूपोच्चयेन मनसा विधिना कृता नु। स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति सा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्यm वपुश्च तस्याः॥४३॥ m 2-1 ominpotence विदूषकः- जइ एव्वं, पञ्चादेसो दाणिं रूववदीणं । [यदि एवम्, प्रत्यादेशः इदानी रूपवतीनाम् । ] 152-1 wonder 1:1-1 united with life 2 1-1 unique n lit. rejection supplanter

·द्वितीयोऽङ्कः।
२७
IN
a 1-1 ungmelled
b).1 uninjured
03-3 nail
a 1-1 spotless
e will approach to
इदं च मे मनसि वर्तते ।
अनाघ्रातंव पुष्पं किसलयमलून करम्है--
रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनास्वादितरसम् ।
अखण्डं पुण्यानां फलामेव च तद्रूपमनघं।
न जाने भाक्तारं कमिह समुपस्थास्यतिः विधिः ॥४४॥
विदूषकः--
तेण हि लहु/ परित्ताअदु णं भवं । मा कस्स वि
[नेन हि लघु परित्रायताम् एनां भवान् । मा कस्य अपि]
तवस्सिणो इङ्गुदीतेलाचक्कणसीसस्स। हत्थे पडिस्सदि ।
[तपस्विनः इङ्गुदीतैलचिक्कणशीर्षस्य हस्ते पतिष्यति ।
f ston
ggreasy
IMER
h
1-1 dependant
on another
परवती/ खलु तत्रभवती । न च सन्निहितोऽत्र गुरुजनः ।
विदूषकः-
अध भवन्तं अन्तरेण कीदिसो से दिहिरात्रो?
[अथ भवन्तम् अन्तरेण कीदृशः अस्याः दृष्टिरागः ?]
i towards
m
j naturally
21-1 glance
1 1-1 raised from
caure other
(than love)
m 1-1 with (its)
course checked
by modesty
m1-1 love
-
02.1 lap
निसर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याजनः) । तथापि तु,
अभिमुखे मयि संहतमीक्षिता
हसितमन्यानामेत्तकृतोदयम् ।
विनयवारितवृत्तिरतस्तयाm
न विवृतो मदनो। न च संवृतः ॥ ४५ ॥
विदूषकः-
किं णु खु दिट्ठमेत्तस्स तुह अङ्क प्रारोहदु ?
[किं नु खलु दृष्टमात्रस्य तव अङ्कम् पारोहतु?]
राजा-
मिथःप्रस्थाने पुनः शालीनतयापिp ममाविष्कृतो भावस्तत्र-23-1 state of being
भवत्या । तथाहि
दर्भाङ्कुरेण चरणः क्षत। इत्यकाण्डे।
g. 1-1 pricked
तन्वी स्थिता कतिचिदेव पदानि गत्वा ।
आसीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती
tl.1 disentangling
शाखासुवल्कलमसक्कमपि
modest
or without occasion
s turned backwards
द्रुमाणाम् ॥ ४६॥

·अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः- तण हि गहीदपाधेो मोहि । किदं तुए उववणं। [तेन हि गृहीतपाथेयो भव । कृतं त्वया उपवनं] तवोवणं त्ति पेक्खामि । [तपोवनम् इति प्रेक्षे।] a provender b pleasure garden Vipasat 03.1 pretext MARAug । d2-1 one sixth of wild rice. See potes also सखे, तपस्विभिः कैश्चित् परिज्ञातोऽस्मि । चिन्तय तावत् केनाप- देशेनः पुनराश्रमपदं गच्छामः । विदूषकः- को अवरो अवदेसो । णं भवं रामा। [कः अपरः अपदेशः । ननु भवान् राजा। राजा- ततः किम् ? विदूषकः- णीवारछट्ठभाd अम्हाणं उवहरन्तु त्ति । [नीवारषष्टभागम् अस्माकम् उपहरन्तु इति ।] राजा- मूर्ख, अन्यपेव भागधेयमेते तपस्विनो निर्वपन्ति यो रत्नरा- शीनपि विहायाभिनन्द्यते । पश्य, यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो नृपाणां क्षयि तत्फलम् । तपाषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः॥४७॥ नेपथ्ये- हन्तां सिद्धार्थी स्वः। राजा-(कर्ण दत्त्वा) अये धीरप्रशान्तस्वरैस्तपस्विभिर्भवितव्यम् । दौवारिका-(प्रविश्य ) जेदु जेदु भट्टा । एदे दुवे इसिकुमारा पडि- [जयतु जयतु भर्ता । एतौ द्वौ ऋषिकुमारको प्रति-] हारभूमि) उवहिदा। 3 2-1 lit. the ground [हारभूमिम् उपस्थितौ।] e 2 1 tribute. Suffix धेय does not obange the meaning of the word to wbich it is added fpay g is welcomed h 1-1 perishable i an exclamation of pleasure, sorrow etc. near the porter door A k immediately m तेन ह्यविलम्बित प्रवेशय तौ। दौवारिकः- एसो पवेसेमि । [एषः प्रवेशयामि] (इति निष्क्रम्य । ऋषिकुमाराभ्यां सह प्रविश्य) ·द्वितीयोऽङ्कः। २६ इदो इदो भवन्ता। [इतः इतः भवन्तौ।। उभौ राजानं विलोकयतः) TAIN - प्रथमः अहो दीप्तिमतोऽपि विश्वसनीयतास्य। वपुषः । अथवा, उपपन्न- मेतदस्मिन्नृषिकल्पे) राजनि । कुतः, अध्याक्रान्ता वसतिरमुनाप्याश्रमे सर्वभोग्ये रक्षायोगादयमपि तपः प्रत्यहं संचिनोति । श्रस्यापि द्यां स्पृशति वशिनश्चारणद्वन्द्वर्गातःf पुरायः शब्दो मुनिरिति मुहुः केवलं राजपूर्वः ॥४॥ द्वितीयः- गौतम, अयं स बलभित्सखो। दुष्यन्तः? 1-I trustworthi IASN b 7-1 resembling & Rishi, but somewhat iuferior C1-1 taken possesso ion of d accumolates *2 1 heaven 111.1 Fung by pairs of Celestial mine strels g Indra प्रथमः- tion h 2.1 having the ocean ag its dark boundary tall like a bar or bolt whioh fastens sgate 9 7.1 belonging to Indra अथ किम् । द्वितीयः- तेन हि नैतञ्चित्रं यदयमुदधिश्यामसीमां धरित्री- मेकः कृत्स्रां नगरपरिघप्रांशुबाहुर्भुनक्ति। आशंसन्ते समितिषु सुराः सक्तवैरा हि दैत्यै- रस्याधिज्ये धनुषि विजयं पौरहूते) च वजे ॥४॥ उभौ-(उपगम्य) विजयस्व राजन् । राजा-(पासनादुत्थाय ) अभिवादये भवन्तौ। उभौ- स्वस्ति भवते। ( इति फलान्युपहरतः) राजा-सप्रणाम परिगृह्य) प्राज्ञामिच्छामि। उभौ- विदितो भवानाश्रमसदामिहस्थः । तेन भवन्तं प्रार्थयन्ते । राजा- Rame किमाज्ञापयन्ति? उभौ- तत्रभवतः करवस्य महर्षरसान्निध्याद्रक्षांसि न इष्टिविघ्नमुत्पा- दयन्ति । तत्कतिपयरात्रा सारथिद्वितीयेन भवता सनाथी क्रियतामाश्रम इति। * for a few nights having mastor or a guardian ·अभिज्ञानशकुन्तले राजा- asiadeos rows; N अनुगृहीतोऽस्मि। विदूषकः-(अपवार्य) एसा दाणि अणुऊला दे अब्भत्थणा । [एषा इदानीम् अनुकूला ते अभ्यर्थना।] राजा- स्मितं कृत्वा ) रैवतक, मद्वचनादुच्यतां सारथि सवाणासनंबरथमुपस्थापयेति । lite west of ac. दौवारिकः- जं देवो प्राणवेदि। [यद् देवः प्राज्ञापयति ।] (इति निष्क्रान्तः) उभौ-( सहर्षम) अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि । आपन्नाभयसत्त्रेषुः दीक्षिताः खलु पौरवाः ॥५०॥ राजा-(सप्रणामम् ) गच्छतां पुरो भवन्तौ । अहमप्यनुपदमागत एव । उभौ- विजयस्व । ( इति निष्क्रान्तौ) B 7-3 sacrifice of exempting the distressed from fear 01-3 ordained Mewalase Madaan d inundation & is not left - माठव्य, अप्यस्ति ते शकुन्तलादर्शने कुतूहलम् ? विदूषकः- पढमं सपरिवाहd पाखि । दाणिं रक्खसवुत्तन्तेण बिन्दू [प्रथम सपरिवाहम् आसीत् । इदानीं राक्षसवृत्तान्तेन बिन्दुः] वि णावसेसिदो। [अपि नावशेषितः राजा- मा भैषीः । ननु मत्समीपे वर्तिष्यसे । विदूषकः- एसो तव चक्करक्खीभूदो/म्हि । [एषः तव चक्ररक्षीभूतः अस्मि ।] दौवारिका-(प्रविश्य) सज्जो रथो भट्टिणो विजअप्पत्थाणंg अवेक्खदि । एसो उण [सजः रयः भर्तुः विजयप्रस्थानम् अपेक्षते । एषः पुनर्]] f 1-1 protector of wheel g 2-1 advance to victory ·द्वितीयोऽङ्कः। एअरादो देवीण प्राणत्तिहरो करभो श्रादो। [नगरात् देवानाम् आज्ञप्तिहर: करभकः प्रागतः।] राजा-(सादरम्) किमम्बाभिःप्रेषितः? दौवारिक:- a 6-3 queen-mother. Plural used to show respect अध ई। [अथ किम् ।। राजा- ननु प्रवेश्यताम् । दौवारिकः- तधा। [तथा] ( इति निष्क्रम्य । करभकेण सह प्रविश्य) एसो भट्टा । उवसप्प। एषः भर्ती । उपसर्प।] करभक:- जेदु जेदु भट्टा । देवी प्राणवेदि -'श्राआमिणि चउत्थ- [जयतु जयतु भर्ता । देवी प्राज्ञापयति-'श्रागमिनि चतुर्थ-] दिअहे पुत्तपिण्डपालणो णाम उववासो भविस्सदि । तहिं [दिवसे पुत्रपिण्डपालनः नाम उपवासः भविष्यति । तत्र] दीहाउणा अवस्सं अम्हे सम्भाविदad त्ति । [दीर्घायुषा अवश्यं वयं सम्भावयितव्याः इति । m b body Cl.lfast d 1-3 ought to be honoured राजा- - e 1-1 not to be transgressed इतस्तपस्विकार्यम् । इतो गुरुजनाज्ञा । द्वयमप्यनतिक्रमणीयम् किमत्र प्रतिविधेयम् ? विदूषकः- तिसङ्क* वित्र अन्तरा/ चिट्ठ। [विशङ्खः इव अन्तरा तिष्ठ।] see notes fin tbe middle PM सत्यमाकुलीभूतोऽस्मि । कृत्य योनिदेशत्वाद्ध द्वैधीभवति मे मनः। पुरः प्रतिहतं शैलैः स्रोतः स्रोतोवहो यथा ॥५१॥ ( विचिन्त्य ) सखे, त्वमम्बया पुत्र इति प्रतिगृहीतः। अतो || 1-1 accepted भवानितः प्रतिनिवृत्य मां तपस्विकार्यव्यग्रमानसमावेद्य तत्र- भवतीनां पुत्रकृत्यमनुष्ठातुमर्हति । g 6-2 duty h is divided into two 2 1-1 checked ·३२ अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः- णं क्खु में रक्खोभीरुनं गणेसि । [ननु खलु मां रक्षोभीकं गणयसि । राजा-(सस्मितम्) भो महाब्राह्मण*, कथमेतद्भवति संभाव्यते ? विदूषकः- जधा राप्राणुएण गन्तव्वं तधा गमिस्सं । [यथा राजानुजेन गन्तव्यं तथा गमिष्यामि।] Eee notes a Founger brother king 3 1-1 heir apparent. See Dotes also ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति सर्वाननुयात्रिकांस्त्वयैव सह प्रस्थापयामि। विदूषकः-(सगर्वम् ) तेण हि जुवराओ। म्हि दाणिं संवुत्तो। तेन हि युवराजः अस्मि इदानीं संवृत्तः। राजा-(प्रात्मगतम् ) चपलोऽयं बटुः । कदाचिदमत्प्रार्थनामन्तःपुरेभ्यः कथयेत् । 0 1.1 fellow भवतु । एनमेवं वक्ष्ये । ( विदुषक हस्ते गृहीत्वा । प्रकाश ) वयस्य ऋषिगौरवादाश्रमं गच्छामि । न खलु सत्यमेव तापसकन्यकायां 65-1 reverence for शकुन्तलायां ममाभिलाषः । पश्य, क वयं व परोक्षमन्मथोए मृगशावैः सममेधितो जनः । परिहासविजल्पितं/ सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥५२॥ विदूषकः- अध छ। [अथ किम् ।] ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ इति द्वितीयोङ्कः॥ ascetics @ 1.1 having no percrpcion love; uninfuenced by love 1.1 uttered in juke Maaye H ·see notes women free from 1-3 molestation 63-1 roar c dispels d for strewing on thealtar see notes e 1.1 ointment of Usira , a kind of fragrant grass भर 14-10ooling , grl breath; life h 2.1 belonging to the sacrifice called Vitana तृतीयोऽङ्कः। ३३ ॥अथ तृतीयाङ्कादी विष्कम्भः॥ ( ततः प्रविशति कुशानादाय यजमानशिष्यः) शिष्यः- अहो महाप्रभावो राजा दुष्यन्तः, येन प्रविष्टमात्र एवाश्रमं तत्रभवति निरुपलवानिनः कर्माणि संवृत्तानि । का कथा वाणसन्धाने ज्याशब्देनैव दूरतः । हुङ्कारणव धनुषः स हि विनानपोहतिः ॥ ५३॥ यावदिमान वेदिसंस्तरणार्थ । दीनृत्विग्भ्य उपहरामि । (परिक्रम्या- वलोक्य च । प्राकाशे ) प्रियंवदे, कस्येदमुशीरानुलेपनं मृणालवन्ति च नलिनीपत्राणि नीयन्ते ? (तिमभिनीय ) किं ब्रवीषि 'आतपलङ्घनाद् बलवद् अस्वस्था शकुन्तला । तस्याः शरीर- निर्वापणायेति। प्रियंवदे, यत्नादुपचर्यताम् । सा हि तत्रभवतः कुलपतेरुच्छ्वसितम्।। अहमपि तावद्वैतानिक शान्त्युदकमस्यै गौतमीहस्ते विसर्जयिष्यामि । (इति निष्क्रान्तः) ॥ इति विष्कम्भः ॥ ॥ अथ तृतीयोङ्कः॥ (ततः प्रविशति समदनावस्थो राजा) राजा-(सचिन्तं निश्वस्य ) जाने तपसो वीर्य) सा बाला परवतीति मे विदितम् । न च निनादिवः सलिलं निवर्तते मे ततो हृदयम् ॥५४॥ भगवन् कुसुमायुध, त्वया चन्द्रमसा च विश्वसनीयाभ्यामति- सन्धीयता कामिजनसार्थ:m | कुतः, तव कुसुमशरत्वं शीतरश्मित्वमिन्दो- ईयमिदमयथार्थ दृश्यते मद्विधषु। विसृजति० हिमगभैरग्निमिन्दुर्मयूखै- स्त्वमपि कुसुमबाणान् वज्रसारी करोषि ॥५॥ भगवन् कामदेव, न ते मय्यनुक्रोशः।। (मदनबाधां निरूप्य ) कुतस्ते 21-1. pity; com. कुसुमायुधस्य सतस्तैदण्यमेतत् । श्रां ज्ञातम् । अद्यापि नूनं हरकोपवन्हिा- स्त्वयि ज्वलत्यौ: इवाम्बुराशौ । त्वमन्यथा मन्मथ मद्विधानां भस्मावशेषः कथमित्थमुष्णः ॥ ५६ ॥ 1-1 in the state of one in love j 2-1 potency 5-1 low land Z is deceived m 1.1 host of lovers n 1-1 antrne o emito passion 91.1 fire of Siva's wrath, ses notes also sul marine fire s1-1 nothing left but Ashes ·३४ अभिज्ञानशकुन्तले अथवा a incessantly 2.1 having intoxicating (and) long eyes 66.1 reproached d3-3 hundreds of desires enear अनिशमपिa मकरकेतुर्मनसोरुजमावहन्नभिमतो मे। यदि मदिरायतनयनां तामधिकृत्य प्रहरतीति ॥ ५७ ॥ भगवन् कन्दर्प, एवमुपालब्धस्य ते न मां प्रत्यनुक्रोशः। वृथैव सङ्कल्पशतैरजन।- मनङ्ग नीतोऽसि मया विवृद्धिम् । आकृष्य चापं श्रवणोपकराठे मय्येव युक्तस्तव बाणमोक्षः॥ ५८ ॥ ( सखेदं परिक्रम्य ) व नु खलु संस्थिते। कर्मणि सदस्यैरनुज्ञातः 17.1 finished श्रमक्लान्तमात्मानं विनोदयामि । (निःश्वस्य ) किं नु खलु मे 92-1 weary with प्रियादर्शनादृते शरणमन्यत् । यावदेनामन्विष्यामि । (सूर्यमवलोक्य) इमामुग्रातपा। वेलां प्रायेण लतावत्यवत्सु मालिनीतारेषु सस- खीजना शकुन्तला गमयति । तत्रैव तावद्गच्छामि । ( परिक्रम्या- वलोक्य च ) अनया बालपादपवाथ्या सुतनुचिरं गतात तर्क-23-1_evenue h 2-1 intensely hot 17.3 dotted with bowers of creepers j pasa es of young trees यामि । कुतः, L1-8 cavity of flower-stalk m 1-3 emeared with milky juice nl.1 pleasant because of fresh breeze o spray p 3-3 inflamed by the bodiless one, ie, Kamadeva q rattan r1-1 depressed ssara सम्मोलान्त न तावद् बन्धनकोषास्तयावचितपुष्पा । क्षीरस्निग्धाश्चामीm दृश्यन्ते किशलयच्छेदाः ॥ ५६ ॥ (स्पर्श रूपयित्वा ) अहो प्रवातसुभगोऽयमुद्देशःn शक्यमरविन्दसुरभिः कणवाही० मालिनोतरङ्गाणाम् । अङ्गैरनङ्गतप्तरविरलमालिङ्गितुंp पवनः ॥ ६० ॥ (परिक्रम्यावलोक्य च) अस्मिन् वेतसपरिक्षिप्ते लतामण्डपे सन्निहितया तया भवितव्यम् । तथा हि । ( अधो विलोक्य ) अभ्युन्नता पुरस्तादवगाढा. जघनगौरवात्पश्चात् । द्वारेऽस्य पाण्डुसिकते पदपक्तिदृश्यतेऽभिनवा ॥ ६१ ॥ यावद् विटपान्तरेणावलोकयामि । ( परिक्रम्य । तथा कृत्वा । सहर्षम् ) अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम्।। एषा मे || 1-1 full bliss or मनोरथप्रियतमा सकुसुमास्तरणं शिलापट्टमधिशयाना सखी- भ्यामन्वास्यते।। भवतु । श्रोष्याम्यासां विश्रम्भकथितानि । ( इति विलोकयन् स्थितः) (ततः प्रविशति यथोक्तव्यापारा सह सखीभ्यां शकुन्तला ) ( सख्यावुपवीजयतः) सख्यौ-( उपवीज्य । सस्नेहम् ) हला सउन्दले, अवि सुहाअदि दे एलिणीपत्तवादो ? [हला शकुन्तले, अपि सुखायते ते नलिनीपत्रवातः१] eyes ab is attended v 2-3 friendly talk ·तृतीयोऽङ्कः। ३५ a1-1 having Usira applied to the bosom 3 bracelet 01.1 disordered d6-2 prevalence of love and hot season शकुन्तला- किं वीजप्रन्ति मं सहीनो। [किं वीजयतः मां सख्यौ।] सख्यौ विषादं नायित्वा परस्परमवलोकयतः) राजा- बलवदस्वस्थशरीरा शकुन्तला दृश्यते । ( सवितर्कम् ) तत्किमय- मातपदोषः स्यात्, उत यथा मे मनसि वर्तते । (साभलावं निर्य) अथवा कृतं सन्देहेन। स्तनन्यस्तोशीर प्रशिथिलमृणालैकवलयं। प्रियायाः साबाधं तदपि कमनीयं वपुरिदम् । समस्तापः कामं मनसिजनिदाघप्रसरयोd- नं तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु ॥२॥ प्रियंवदा-( जनान्तिकम् ) अणसूए तस्स राएसिणो पढमदंसणादो श्रारहिअ पज्जुस्सुश्रा 2 5-1 frst sight [अनसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनाद् श्रारभ्य पर्युत्सुका] वित्र सउन्दला । किं शुक्खु से तरिणमित्तो अनं [इव शकुन्तला । किं नु खनु अस्याः तनिमित्तः अयम्] आतङ्को भवे। [श्रातङ्कः भवेत् । अनसूया- सहि, मम वि ईदिसी पासका हिस्सा होदु । पुच्छिस्सं [सखि, मम अपि ईदृशी आशङ्का हृदयस्य । भवतु । प्रक्ष्यामि] दाव णं । (प्रकाशम्) सहि, पुच्छिदव्वा सि किं पि । [तावद् एनाम्। सखि, प्रष्टव्या असि किम् अपि ।] बलिअं क्खु दे सन्दाको । [बलीयान् खलु ते सन्तापः।] शकुन्तला-(पूर्वान शयनादुत्थायg ) हला, किं वत्तुकामा सि । [हला, किं वाकामा असि। अनसूया- हला सउन्दले, अणब्भन्तराh क्खु अम्हे मदणगदरसा [हला शकुन्तले, अनभ्यन्तरे खलु आवां मदनगतस्य] वुत्तन्तस्स । किन्तु, जादिखी इदिहासणिबन्धेतु) कामj 7-8 legendary [वृत्तान्तस्य । किन्तु, यादृशी इतिहासनिबन्धेषु काम-] f1-1 malady - half-rising from her bed HINDI h1-2 ignorant 161 relating to love balee ·love-gick Ieople 66.1 remedy C..1 aitachment अभिज्ञानशकुन्तले प्रमाणाणं अवत्था सुणीअदि तादिसिं दे पेक्खामि । [यमानानाम् अवस्था श्रूयते ताशी ते प्रेक्षे] कहेहि, किं णिमित्तं दे सन्दावो ? विश्रारं क्खु परमत्थदो [कथय, किं निमित्तं ते सन्तापः ? विकारं खलु परमार्थतः ] प्रजाणिश्र अपारम्भो पडिनारस्ल । [अज्ञात्वा अनारम्भः प्रतिकारस्य।] राजा- अनसूययापि मदीयस्तकर्कोऽवगतः। शकुन्तलामात्मगतम् ) बलिनं क्खु मे अहिणिवसो दाणि पि । सहसा [बलीयान् खलु मे अभिनिवेशः इदानीम् अपि । सहला] पदाणं ण सकणोमि णिवेदिहूँ । [पतयोः न शक्नोमि निवेदितुम् ।। प्रियंवदा- सहि सउन्दले, सुटु एसा भणादि । किं अत्तणो प्रात [सखि शकुन्तले, सष्ठु एषा भणति । किन् आत्मा आतङ्कम् । उवेक्खसि । अणुदिअहं क्खु परिहीअलि अङ्गह। । केवलं [उपेक्षसे । अनुदिवसं खलु परिहीयले अझैः । केवलं] अङ्गैः । केवलं]/ limbs ; thy limbs लावरणमई छात्रा तुमं रण मुञ्चदि । [लावण्यमयी छाया त्वां न मुञ्चति ।] राजा अवितथमाह/ प्रियंवदा । तथा हि क्षामनामकपोलमाननमुरः काठिन्यमुक्तस्तनं मध्यः क्लान्ततरः प्रकामविनतावंसौ छविः पाण्डुरा । शोच्या च प्रियदर्शना च मदनक्लिष्टेयमालदयते पत्त्राणामिव शोषणेन मरुता स्पृष्टा लता माधवी ॥६॥ शकुन्तला- सहि, कस्स वा अरणस्स कधइस्सं ।किन्तु श्राधास- [सखि, कस्य वा अन्यस्य कथयिष्यामि । किन्तु प्रायास-] इत्तिा दार्णि वो भविस्सं । [यित्री इदानी वां भविष्यामि।] đ thun art abandoned by thy are wasting away e 1-1 lovely complexion HTAmf not untrue, true g1-1 having cheeks excessively emaciated h 1-1 waist 21-2 shoulder j 1-1 deplorable । K 1-1 troublesome अदो एव्व क्खु सिब्बन्धो/सिणिद्धजणसंविभत्ता हि दुक्खं 11-1 importunity [अतः एव खलु निर्बन्धः । बिग्धजनसंविभक्त m1.1 shared by affectionate friends ·a1.1 of bearable pain who shares hex pains and. pleasures Ctwo negatives used to streng then the athrmative see notes - तृतीयोऽङ्कः। सज्भवेदणं होदि । [सह्यवेदनं भवति] राजा- पृष्टा जनेन समदुःखसुखेन बाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाधिहेतुम् । दृष्टो विवृत्य बहुशोऽप्यनया सतृष्ण- मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोऽस्मि ॥६४॥ शकुन्तला- सहि, जदो पहुदि मम दसणपहं श्रादो सो तवोवण- [सखि, यतः प्रभृति मम दर्शनपथम् आगतः सः तपोवन-] रक्खिदा राएसी। [रक्षिता राजर्षिः ।] (इत्यर्थोकेन लज्जां नाटयति) उभे- कधेदु पित्रसही। [कथयतु प्रियसखी।] शकुन्तला- तदो पडुदि तग्गदेण अहिलासेण एतद्वत्थ म्हि संवुत्ता। [ततः प्रभृति तद्गतेन अभिलाषण एतवस्था अस्मि संवृत्ता।] राजा-( सहर्षम् ) श्रुतं श्रोतव्यम् । स्मर एव तापहेतुर्निर्वापयिताd स एव मे जातः । दिवस इवानश्यामस्तपात्यये जीवलोकस्य ॥६५॥ शकुन्तला तं जइ वो अणुमदं, तधा वध, जधा तस्स राएसियो [तद् यदि वाम् अनुमतम्, तथा वर्तेथाम, यथा तस्य राजर्षेः] अणुकम्पणिज्जा होमि । एणधा अवस्स सिञ्चध [अनुकम्पनीया भवामि । अन्यथा अवश्यं सिञ्चतं ] मे तिलोअंग। [मे तिलोदकम् ।] d 1-1 cooler e7-1 end of the hot season otherwise most certainly pour out for me water mired with sesa mums Beed. notes also remover of doubta ARAM 01-1 संशयोच्छेदि। वचनम् । प्रियंवदा-(जनान्तिकम् ) अगसूप, दूरगअमम्मधा अक्खमा इयं कालहरणस्स । [अनसूये, दूरगतमन्मथा अक्षमा अक्षमा इयं कालहरणस्य ।। h 1-1 far gone in lover ·an whom she has fixed hr affections अभिज्ञानशकुन्तले जस्सिं बद्धभावा एसात, सो ललामभूदो पोरवाणं। [यस्मिन् बद्धभावा एषा, सः ललामभूतः पौरयाणाम् ।। ता जुत्तं से अहिलासो अहिणन्दिटुं। [तद् युक्तम् अस्याः अभिलाषः अभिनन्दितुम्।] अनसूया- तधा जधा भणासि । [तथा यथा भणसि।] प्रियंवदा-(प्रशाशन्) सहि, दिद्विश्रा, श्रणुरूवो से श्रहिणिवेसो। सारं [सखि, दिष्ट्या, अनुरूपः अस्याः श्रभिानवेशः। सागर वजिश्र कहिं वा महाई प्रोददि । को दाणि [वर्जयित्वा कुत्र वा महानदी अवतरति । कः इदानीं] सहश्रारं अन्तरेण अदिमुत्तलदं पल्लविदं सहेदि। [सहकारम् अन्तरेण प्रातमुक्तलता पल्लवितां सहते।] 6 2.1 sprouted Ene botes radaare को उण C Eecretly किमत्र चित्रम् यदि विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तेते* | अनसूया- उवायो भवे, जेण अविलम्बि णिहुधंल [कः पुनर् उपायः भवेत्, येन अविलम्बितं निभृतं] श्र सहीए मणोरहं सम्पादेम्ह । [च सख्याः मनोरथं सम्पादयावः। प्रियंवदा- णिहुअं ति चिन्तणिज भवे । सिग्धं त्ति सुअरं। [निभृतम् इति चिन्तनीयं भवेत् । शीघ्रम इति सुकरम् । अनसूया- कंध विश्र। [कथम् इव ।] प्रियंवदा- णं सो राएसी इमस्सिं सिणिद्धदिट्ठीए सूइदाहिलासो [ननु सः राजर्षिः अस्यां स्निग्धदृष्ट्या सूचिताभिलाषः] इमाई दिअहाई पजाअरकिलोd लक्खीअदि । [इमानि दिवसानि प्रजागरकृशो लक्ष्यते ।] राजा-(मात्मानमवलोक्य ) सत्यमित्थंभूत एवामि । तथा हि - d1.18maciated by sleepleksnoga ·a 1.1 having its jewels made colourlena C 1-1 love-letter of the remains of an offering made to goda e 2.1 hidden ander flowers Rela al f can friend's suggestion have any other alter. native ? तृतीयोऽङ्कः। ३६ इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्णमणीकृतं । निशि निाश भुजन्यस्तापाङ्गप्रवर्तिभिरश्रुभिः । अनातलुलितज्याघाताङ्कं मुहुर्मणिबन्धनात् कनकवलयं त्रस्तं त्रस्तं मया प्रतिसार्यते ॥६॥ 61-1 gold bracelet प्रियंवदा-(विचित्र) हला, मश्रणलेहोल से करीअदु । इमं देवदासेसावदेसेणd a under the pretext [हला, मदनलेखः अस्याः क्रियताम् । इमं देवताशेषापदेशेन ] सुमणोगोविदं करित्र से हत्थनं पावइस्सं । [सुमनोगोपितं कृत्वा अस्य हस्तं प्रापयिष्यामि।] अनसूया- रोअदि मे सुउमारो पोओ। किं वा सउन्दला भणादि ? [रोचते मे सुकुमारः प्रयोगः । किं वा शकुन्तला भणति ?] शकुन्तला- सहीणिोश्रो वि विकप्पीअदि/? [सखीनियोगः अपि विकल्प्यते?] प्रियंवदा- तेण हि अत्तणो उवरणासपुव्वं चिन्तेहि दाव किं पि 9 preceeded by an [तेन हि श्रात्मनः उपन्यासपूर्व चिन्तय तावत् किम् अपि] ललिदपबन्धणं [ललितपदबन्धनम्।] शकुन्तला हला, चिन्तेमि अहं । अवहीरणभीरु पुणो वेवदि) [हला, चिन्तयामि अहः । श्रवधीरणभीरुकं पुनः वेपते मे हि। [मे हृदयम् । राजा-(सहर्षम् ) अयं स ते तिष्ठति सङ्गमोत्लुको/c K 1-1 pining for विशङ्कसे भीरु यतोऽवधीरणाम् । लभेत वा प्रार्थयिता न वा श्रियं श्रिया दुरापः कथमीप्सितो भवेत् ॥६७॥ सख्यौ- अयि अत्तगुणावमाणिणिm, को दाणिं सरीरणिव्वावइत्तिअं [अयि श्रात्मगुणावमानिनि, कः इदानीं शरीरनिर्वापयित्रीं ] सारदिनं जोसिणिं पडन्तेण वारेदि । [शारदी ज्योत्सां पटान्तेन वारयति ।] allusion to your. self h 2-1 pretty composition in verge Halese of * 1-1 afraid being rejeoted i flutters union c. 13-1 goddess of beauty and form8-10 you who uodervalue your own merits of skirt garment ·b 3-1 forgetful to wink an 01.1 having eye-brow raised d2.3 Verse @ 3.1 thrilling mamropan f 1-3 writing mate. rials 97.1 as soft as the अभिज्ञानशकुन्तले शकुन्तला-(सस्मितम्) णिोइदा दाणि म्हि।। al am compelled by you to do this [नियोजिता इदानीम् अस्मि ।] ( इत्युपविष्टा चिन्तयति) TGT स्थाने खलु विस्मृतनिमेषेण चक्षुषा प्रियामवलोकयामि। यता, उन्नमितैकभूलतमाननमस्या पदानि रचयन्त्याः । कएटकितेन प्रथयति मय्यनुराग कपोलेन ॥६॥ शकुन्तला- हला, चिन्तिदा मए गीदिशा । ण क्खु सरिणहिदाणि उण [हला, चिन्तता मया गीतिका । न खलु सन्निहितानि पुनः] लेहणसाहणाणि [लेखनसाधनानि ।] प्रियंवदा- इमस्सिं सुश्रोदरसुउमारेषु णलिणीपत्ते णहहिं णिक्खित्तवरण breast of a parror [अस्मिन् शुकोदरसुकुमारे नलिनीपत्रे नखैः निक्षिप्तवर्ण । करेहि। [कुरु । शकुन्तला-(यथोक्तं रूपयित्वा ) हला, सुणध दाणिं सङ्गदत्या ण वत्ति । [हला, शृणुत इदानी सङ्गतार्थ न वेति ।] उभे- अवहिद) म्ह। [अवहिते स्वः।] शकुन्तला-(वाचयति) तुज्झ ण ाणे हिअनं,मम उण कामो दिवा वि रत्ति पि। [तव न जाने हृदयं, मम पुनः कामः दिवा अपि रात्रिम अपि] णिग्घिण तवेदि बलिअं, तुइ वुत्तमणोरहाइ! अङ्गाई॥६६॥ Thaving (her) [निघृण तपति बलीयः त्वयि वृत्तमनोरथायाः अङ्गानि ॥] राजा-(सहसोपसृत्य) तपति तनुगात्रि मदनस्त्वामनिशं मां पुनर्दहत्येव । ग्लपयतिm यथा शशाङ्कन तथा हि कुमुद्धती दिवसः ॥७॥ m causes to fado A 2-I having letters engraved * 1-1 connected in Bense 9 1-2 attentive 7.8.1 cruel desires on thee centered ·a pressed तृतीयोऽङ्कः। सख्यौ-(विलोक्य सहर्षमुत्थाय ) साश्रदं अविलम्बिणो मणोरधम्स । [स्वागतम् अविलम्बिनः मनोरथस्थ।] (शकुन्तलाभ्युत्थातुमिच्छति) राजा- अलमलमायालेन। संदष्टकुसुमशयनान्याशुक्लान्तबिसभङ्गसुरभीणि ।। गुरुपरितापानि न ते गात्राण्युपचारमर्हन्ति ॥ ७१ ॥ श्रनसूया- इदो सिलादलेकदेसं अणुगेराहदु वस्सो। [इतः शिलातलैकदेशम् अनुगृह्णातु वयस्यः।] ( राजोरविशति । शकुन्तला सलज्जा तिष्ठति) प्रियंवदा- दोरणंपि वो अरणोरणाणुराओ पञ्चक्खो। सहीसिणेहो [द्वयोः अपि युवयोः अन्योन्यानुरागः प्रत्यक्षः । सखीनेहः] उण में पुणरुत्तवादिणिक करेदि । [पुनर् मां पुनरुक्तवादिनीं करोति ।] 62-1usnalehow of respect c lit. said again ; superinona राजा- - d1.1 intopded speech ez-tlit. after-pain; repentance 16.1 "fallen into trouble; distressed भद्रे, नैतत्परिहार्यम् । विवक्षितं हनुक्तमनुतापं जनयति । प्रियंवदा- श्रावरणस्स/ विसअवासिणो जगस्स अत्तिहरेण रराणा [पापत्रस्य विषयवासिनः जनस्य श्रार्तिहरेण यज्ञा] होदव्वं ति एसो वो धम्मो । [भवितव्यम् इति एषः वः धर्मः। ] राजा- मास्मात्परम्। प्रियंवदा- तेण हि इग्रं गो पिघलही तुम उहिसिन इमं [तेन हि इयम् श्रावयोः प्रियसखी त्वाम् उहिश्य इदम् ] श्रवत्थन्तरं भवदा मनणेण आरोविदा । ता अरुहसि [श्रवस्थान्तरं भगवता : मदनेन आरोपिता । तद् अहसि] अभुववत्तीए जीविदं से अवलम्बिदूं)। [अभ्युपपस्या जीवितम् अस्याः अक्तम्षितुम् ।। g lit. no other than this; this is exaotly my dary 12-1 another state; unhealtby opadi. tion 13-1a0ceptande y to sustain s ·४२ अभिज्ञानशकुन्तले शकुन्तला-(प्रियंवदामवलोक्य ) हला, किं अन्तेउरविरहपज्जुस्सुअस्सा रापसिणो उवरोहेण | 4G-1_nflicted by [हला, किम् अन्तःपुरविरहपर्युत्सुकस्य राजर्षेः उपरोधेन tion from the res reagon of separacretnpartments of his palace राजा- 62-1devoted tomo other सुन्दरि, इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयसन्निाते हृदयं मम । यदि समर्थयसे मदिरेक्षणे मदनबाणहतोऽस्मि हतः पुनः ॥७२॥ अनसूया- वनस्स, बहुवल्लहा राप्राणो सुणीअन्ति । जघा णो पिसही 01-3 raving many [घयस्य, बहुवल्लभाः राजानः श्रूयन्ते । यथा नौ प्रियसखी] बन्धुअणसोअणिज्जाe ण होदि सधा निव्याहि । [बन्धुजनशोचनीया न भवति तथा निर्वाहय। lit. wine. eyed; having eyes intoxicating like wine; lovelyeyed one Pafavourite cunserts 01.1griered for by her relations SURUNOPINE g 1.1 having the aga for her girdle h our anxiety is dixxipated $1.1 little fawn भद्रे. किंबहुना। परिग्रहबहुत्वेऽपि/ द्वे प्रतिष्ठे कुलस्य मे । समुद्ररशनाg चोर्वी सखी च युषयोरियम् ॥७३॥ उभे- गिब्वुद म्ह। [निवृते स्वः।] प्रियंवदा-(सदृष्टिक्षेपम्) अणसूए जघा एसो इदो दिएणदिट्ठी उस्सुश्री मिश्रपोश्रो [अनसूये, यथा एषः इतः दत्तदृष्टिः उत्सुकः मृगपोतकः] मादरं अराणसदि, पहि, सओएम ग। [मातरम् अविष्यात एहि, संयोजयावः एनम् ।] (इत्युमे प्रस्थिते ) शकुन्तला- हला. असरण म्हि । श्रगणदरा) वो श्राश्रच्छदु। [हला, अशरणा श्रास्म । अन्यतरा युवयोः प्रागच्छतु।] उभे- पुढवीए जो सरणं, सो तुह समीवे पट्टदि । [प्रथेव्याः या शरणम्, खादव समीपे धर्तते। (इति निष्कान्ते) j 1-1 either of the Uwo maa ।

·तृतीयोऽङ्कः। ways शकुन्तला कहं गदाओ एव्व। [कथं गते एव] a 1.1 adorer b 3-3 remover langour अलमावेगेन । नन्वयमाराधयिता। जनस्तव समीपे वर्तते। किं शीतलैः क्लमविनोदिभिरावातान्। संचारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः। अङ्के निधाय करभरुः यथासुखं ते संयाहयामि चरणावुत पद्मताम्री ॥ ७४॥ शकुन्तला- ण माणणीएसु अत्ताणं अवराहइस्सं । [न माननीयेषु आत्मानम् अपराधयिष्यामि।] ( इत्युत्थाय गन्तुमिच्छति) men.nl सुन्दरि, अपरिनिर्वाणोd दिवसः । इयं च ते शरीरावस्था । उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितस्तनावरणम् । कथमातपे गमिष्यसि परियाधापेलवैरङ्गैः ॥७॥ ( इति बलादेनां निवर्तयति शकुन्तला- पारव, रक्ख विण। मश्रणसन्तत्ता वि ण क्खु अत्तणो [पौरव, रक्ष विनयम् । मदनसन्तप्ता अपि न खलु श्रात्मनः पहवामि । [प्रभवामि] 08.1 the word करम means the part of the hand tween the wrist and the angers' and the upper part of an Alephant's trank'; and thigh or hip.' When ऊरु is a second member in a compound and implies resemblance, takes the effix 5 in the fem. The apithet mny there. fore mean *ropad thighed one, having thigh gracefully tapering like the truok of an elephant, 1.I having its great hent not entirely subsided e 3-3 too feeble to bear burdshipa See notes भीरु, अलं गुरुजनभयेन । दृष्ट्वा, ते विदितधर्मा तत्रभवानात्र दोषं ग्रहीष्यति कुलपतिः। अपि च, गान्धर्वेण विवाहेन* बढ्यो राजर्षिकन्यकाः । श्रूयन्ते परिणीतास्ताः/ पितृभिश्वाभिनन्दिताः ॥७६॥ शकुन्तला- मुञ्च दाव मं । भूत्रो वि सहीजणं अणुमाणइस्संg। [मुश्च तावद् माम् । भूयः अपि सखीजनम् अनुमानयिष्यामि। 11-3 married FIwill take counsel with राजा- भवतु । मोक्ष्यामि । MP STHAN शकुन्तला कदा? [कदा?]

·AtmladMON 03.1 bee अभिज्ञानशकुन्तले राजा- अपरिततकोमलस्य यावत् कुसुमस्येव नवस्य षट्पदेन ।। श्रधरस्य पिपासता मया ते सदयं सुन्दरि गृह्यते रसोऽस्य ॥७७॥ ( इति मुबमस्याः समुन्नयि तमिच्छति । शकुन्तला परिहरति नाटयेन) नेपथ्ये- चक्कवाकवहुए, अामन्तेहि सहअरं । उवहिदा रश्रणी। [चक्रवाकवधुके, आमन्त्रयस्व सहचरन् । उपस्थिता रजनी ।] शकुन्तला-(ससम्भ्रमम् ) पोरव, असंम मम सरीखुत्तन्तोवलम्भस्सा अजा गोदमी [पौरव, असंशयं मम शरीरवृत्तान्तोपलम्भाय आर्या गौतमी] इदो एव आअच्छदि । दाव विडवन्तरिदो होहि । [इतः एव प्रागच्छति । तावद् विटपान्तरितो भव ।] 809 notes 3 bid farewell to inquire after (my) health. In Prakrit geni. tire is used for dative Rumalse तथा। (इत्यात्मानमगवृत्य तिष्ठति ) (ततः प्रविशति पात्रहस्ता गौतमी सख्यौ च ) सख्यो- इदो दो अजा गोदमी। [इतः इतः श्रार्या गौतमी। गौतमी- शकुन्तलामुपेत्य ) जादे, अवि लहुसन्दावाई दे श्रङ्गाई ? [जाते, अपि लघुसन्वापानि ते अङ्गानि ?] शकुन्तला- अज्जे, अस्थि मे विसेसोd। [पायें, अस्ति मे विशेषः। गौतमी- इमिणा दग्भोदएण गिराबाहं एव दे सरीरं भविस्सदि । [अनेन दर्भोदकेन नियबाधम् एष ते शरीरं भविष्यति।] (शिरसि शकुन्तलामभ्युक्ष्य) घच्छे, परिणदो दिअहो । एहि, उडजं एव्व गच्छम्ह । [वत्से, परिणतः दिवसः। एहि, उटजम् एव गच्छामः।] (ति प्रस्थिताः) d1-1 charge for the better - e the day is closing ·४५ a 1.1 regretful and broken-hearted b guarded तृतीयोऽङ्कः। शकुन्तला-(आत्मगतम्) हिमश्र, पढमं एज्य सुहोवणदे मणोरधे कादरभा ण [हृदय, प्रथमम् एव सुखोपनते मनोरथे कातरभा न] मुञ्चसि । साणुसअविहडिअस्स कहं दे सम्पदं सन्दाघो। [मुञ्चसि । सानुशयविघटितस्य कथं ते साम्प्रतं सन्तापः।। पदान्तरे स्थित्वा । प्रकाराम् ) लदावलअ सन्दावहार, भामन्तेमि तुमं भूओ वि [लतावलय सन्तापहारक, आमन्त्रये स्वां भूयः अपि] परिभोधस्स। [परिभोगाय।] (दुःखेन निष्कान्ता शकुन्त वा सहेतगभिः) राजा-(पूर्वस्थानमुपेत्य । सनिःश्वासम् ) अहो विघ्नवत्यः प्रार्थितार्थसिद्धयः। मया हि मुहरङ्गलिसंवृताधरोष्ठ प्रतिषेधाक्षरविक्लवाभिरामम् । मुखमंसवितिः पदमलाक्ष्याः कथमप्युनिमितं न चुम्बितं तु ॥७॥ कनु खलु सम्प्रति गच्छामि । अथवा, इहैव प्रियापरिमुक्तमुक्त खतापलये मुहरी स्थास्यामि । (र्वतोऽवलोक्य ) तस्याः पुष्पमयी शरीरलुलिता शय्या शिलायामियं क्लान्तो मम्मथलेख एष नलिनीपत्ने नखैरर्पितः। हस्ताइष्टमिदं बिसाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो। निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छनोऽस्मि शून्यादपि ॥७॥ आकाशे- राजन्, सायन्तने सवनकर्मणि संप्रवृत्ते वेदी हुताशनवती परितः प्रकीर्णाः । छायाश्चरन्ति बहुधा भयमादधानाः सन्ध्यापयोदकपिशा पिशिताशनानाम्/ con Cdenial d1-1 bending tor wards ber shoulder Conce coca pied, now abandoned rubbed 81.1 ornament of lotus-fibre ho 7-1 pertaining to orening राजा- 018 brown as ever ning clouds 6.3 lit, eater of raw flesh; Rakshasa अयमयमागच्छामि। (इति निष्क्रान्तः) ॥ इति तृतीयोऽङ्कः ॥

·४६ अभिज्ञानशकुन्तले ॥ अथ चतुर्थाङ्कादी विष्कम्भः ॥ (ततः प्रविशतः कुसुमावचयमभिनन्यो सहयों अनसूया हला. पिश्चंषदे. जइ वि गन्धब्वेण विवाहविहिणा णिव्वुस- [हला, प्रियंवदे, यदि अपि गान्धर्वण विवाहविधिना णिवृत्त-] कल्लाणा सउन्दला अनुरूवमनुगामिणी संधुत्त ति णिव्युदं1.1 [कल्याणा शकुन्तला अनुरूपभर्तगामिनी संवृत्ता इति निर्वृतं] मे हि, तह वि एत्ति चिन्तणिज ? [मे हृदयम्, तथा अपि इयत् बिन्तनीयम् ? प्रियंवदा- कहं चित्र। [कथम् इव ।] completely Theory b 1-1 rejoiced Namasome MediaNP 0 1-3 distinguished personalities आज सो रापसी इहि परिसमावि इसीहि विसजिलो [श्रध सः राजर्षिः इष्टिं परिसमाप्य ऋषिभिः विसर्जितः] अत्तो परं पषिसि अन्तेउरसमादो इदोगदं धुत्तन्तं [प्रारमनः नगरं प्रविश्य अन्तःपुरसमागतः इतोगतं वृत्तान्तं सुमरदिया गवति । [स्मरति वा न वा इति । प्रियंवदा- पीसद्धा होहि । ण तादिसा प्राकिदिविसला गुणधिरोहिणो [विश्रब्धा भव । न तादृशाः श्राकृतिविशेषाः गुणविरोधिनः] होन्ति । किन्तु तादो दाणि इमं बुत्तन्तं सुणिमण श्राणे [भवन्ति । किन्तु तातः इदानीम् इमं वृत्तान्तं श्रुत्वा न जाने किं पडिवजिस्सदि त्ति। [किं प्रतिपत्स्यते इति।] अनसूया- जह अहं पेक्खामि, तह तस्स अणुमदं भवे । [यथा अहं प्रेते, तथा तस्य अनुमतं भवेत् ।] प्रियंवदा- कहं विश्र? [कथम् च १] अनसूया- गुणवदे करणश्रा पडिवादणिज्जय त्ति अयं दाव पढमो [गुणवते कन्या प्रतिपादनीया इति अयं तावत् प्रथमः] d. 1-1 approved e daughter should be given to a tuous busband ·1.1 resolve 6 3 1 little trouble । ¢ 1-8 enough for the sacred offer. 21.1 fortunadaity. Ave notes also चतुर्थोङ्कः। सङ्कायो। तं जइ देवं एच लम्पादेदि, णं अध्यापासण। [सङ्कल्पः । तं यदि दैवम् एव सम्पादयति, ननु अल्लायासेन] किदत्यो गुरुश्रणो। [कृतार्थः गुरुजनः।] प्रियंवदा-(पुष्पभाजनं विलोक्य) साह, अवइदाई बलिकम्मपजताई० कुसुमाई। [सखि, अवचितानि धलिकर्मपर्याप्तानि कुलुमानि । अनसूया--- णं पिअसहीए सउन्दलाए सोहम्गदेवाd अश्वणीश्रा। [ननु प्रियसख्याः शकुन्तलायाः सौभाग्यदेवता अर्चनाया।] प्रियंवदा- जुजदि । [युज्यते।] ( इति तदेव कारभते) नेपथ्ये- अयमहं भोः। अनसूया-(कर्ण दत्त्वा) सहि, अदिविणा वित्र णिवेदिई । [सखि, अतिथिना इव निवेदितम् ।। प्रियंवदा- णं उडजसरिणहिदा सउन्दला। [ननु उटजसन्निहिता शकुन्तला ।। (मात्मगतम् ) अज्ज उण हिपण अखरिणहिदा। [अद्य पुनर् हृदयेन असन्निहिता। अनसूया- होदु । अलं एत्तिपहिं कुसुमहि । [भवतु । मलम् इयद्भिः कुतुनः।] (इति प्रस्थिते) नेपथ्ये- श्रा अतिथिपरिभाविनि/ विचिन्तयन्ती यमनन्यमानसा तपोधनं घेस्ति न मामुपस्थितम् । स्मरिष्यति त्वांमलबोधितोऽपि सन् कथां प्रमath प्रथमं कृतामिव 114 haa eith Reems Pomegrent announced arrival mumAR 18.I disrespectfal tosguemb nben re minded h11 drunkard ·anta a 1-1 absent-minded pro- Voker with auxit tream. bling with jesiou, bounding difficult to heck d6-1 file Homeman । eprepato अभिज्ञान शकुन्तले प्रियंवदा-- हद्धी हद्धी । अपि एच संधुतं । कस्लिपि [हाधिक हाधिक् । अप्रियम् एव संवृत्तम् । कस्मिन् अधि] पूजारहे अवरद्धा सुरणहिमा सउन्दला । [দুলাই अपराद्धा शून्यहदया शकुन्तला (पुरोऽवलोक्य ए क्खु जस्सिं कस्सिं पि। एसो दुव्यासो सुलहकोवो 1.1_easily [न खलु यस्मिन् कस्मिन् अपि । एषः दुर्वासाः सुलभकोपः] महेसी । तधा सविन वेअचडुलुप्फुल्लदुब्बाराए गईए [महर्षिः । तथा शप्त्वा वेगचटुलोत्फुल्लदुर्वारया गत्या] पडिणिवुत्तो। को भएणो छुदवहादो। दहिदुं पहविस्सदि। [प्रतिनिवृत्तः। कः अन्यः हुतवहात् दग्धुं प्रभविष्यति।] अनसूया- गच्छ। पाइसु पणमित्र णिवत्तेहि एं। जाव अहं [गच्छ। पादयोः प्रणम्य निवर्तय एनम् । यावद् अहम् ] अग्धोदनं उवकप्पेमिः। [अर्घोदकम् उपकल्पयामि ।] प्रियंवदा- तधा। [तथा] ( इति निक्रान्ता) अनसूया-(पदान्तरे स्खलितं निरूप्य) अम्मो, आवेअक्खलिदाएगईए पन्भर्ट्स मे हत्थादो पुप्फ- [अहो, आवेगस्खलितया गत्या प्रनष्टं मे हस्तात् पुष्प-] भाषणं। [भाजनम् ।। ( इति पुष्पोषयं रूपयति) प्रियंघदा-प्रविश्य ) सहि पकिदिवकोg सो कस्स अणुण पडिगेएहदि । किं g1.i crooked by [सखि, प्रकृतिवक्रः सः कस्य अनुनयं प्रतिगृह्णाति । किम् ] nature पि उण खाणुकोसो किदो। [अपि पुनः सानुकोशः कृतः।] अनसूया-(सस्मितम् ) तस्विं पहु पई पि। बिस्मिन् बहु पनः अपि । कथय ।] 13-1 faltering through baste । k2-1propitiation ·a8.1 unaware of the potency penance 3 1.1 pardonable MANISHNA c curse will come to an end चतुर्थोऽङ्कः। प्रियंवदा- जदा णिवत्तिदंण इच्छदि, तदा विरणविदो मए । भअवं, [यदा निवर्तितुं न इच्छति, तदा विज्ञापितः मया । भगवन् ] पढम ति पेक्खि अविरणादतवप्पहावस्स दुहिदु- [प्रथमम् इति प्रेक्ष्य अविज्ञाततपःप्रभावस्य दुहित-] जणस्स भअवदा एको अवराहो मारसिदव्वोत्ति । [जनस्य भगवता एकः अपराधः मायेतव्यः इति ।] अनसूया- तदो तदो? [ततः ततः] प्रियंवदा- तदो मे वर्ण अण्णधा भावहूँ णारिहदि । किन्दु अहिराणाणा- [ततः मे वचनम् अन्यथा भवितुं नाहति । किन्तु अभिज्ञाना-] भरणदसणण सावो णिचत्तिस्सदिः' त्ति मन्तअन्तोd सत्र [भरणदर्शनेन शापः निवर्तिष्यते' इति मन्त्रयमाणः स्वयम्] 10 11 mattering अन्ताराहिदो। 01.1disappeared [अन्तर्हितः । ] अनसूया- सक्क दाणि अस्ससिदुं अथि। तेण राएसिणा possible (for us) [शक्यम् इदानीम् आश्वासतुम् अस्ति । तेन राजर्षिणा] सम्पत्थिदेण सणामहेअङ्किअं अङ्गुलीअनं सुमरणीअं त्ति [सम्प्रस्थितेन स्वनामधेयाङ्कितम् अङ्गुलीयकं स्मरणीयम् इति] सनं पिणद्धं । तस्सिं साहीणोवानाg सउन्दला g 1-1 having a re- [स्वयम् पिनद्धम् । तस्मिन् स्वाधीनोपाया शकुन्तला] भविस्सदि। [भविष्यति।] प्रियंवदा- सहि, एहि । देवकजं दाव णिव्वत्तेम्ह। [सखि, एहि । देवकार्य तावद् निर्वतयावः।] इति परिकामतः) प्रियंवदा-( अवलोषय अणसूए, पेक्ख दाव । वामहत्थोवहिदवत्रणा आलिहिदा [अनसूये, प्रेक्षस्व तावत् । वामहस्तोपहितवदना आलिखिता] | ieft hand lit. now it is to breathe; bave no anxiety About Sakuntala now medy in ber owa power h 1-1 with her face resting on her ·1.1 tender by ५० ashe in indifferent even to her own 0 2-1 guest Hinmen c let this secret be confoed to both nature Asmita अभिज्ञानशकुन्तले वित्र पिसही। भगदाए चिन्ताए अत्ताणं पि रण [इव प्रियसखी। भर्तृगतया चिन्तया अात्मानम् अपि न] एसा विभावदित । किं उण प्राअन्तुअं८ । [एषा विभावयति । किं पुनर आगन्तुकम् । ] अनसूया- पिअंवदे, दोण्ह एव्व णो मुहे एसो वुत्तन्तो चिट्ठदुः। [प्रियंवदे द्वयोः एव नौ मुखे एषः वृत्तान्तः तिष्ठतु। रक्खणीश्रा खु पकिदिपेलवा। पित्रसही। [रक्षणीया खलु प्रकृतिपेलवा प्रियसखी।] प्रियंवदा- को दार्णि उरहोदएण गोमालियं सिञ्चदि। [कः इदानीम् उष्णोदकेन नवमालिकां सिञ्चति ।] ( इत्युभे निष्क्रान्ते) ॥ इति विष्कम्भः॥ ॥ अथ चतुर्थोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशति सुप्तोत्थितः। शिष्यः) शिष्यः- वेलोपलक्षणार्थम् / श्रादिष्टोऽस्मि तत्रभवता प्रवासादुपावृत्तेनg to ascertain the काश्यपेन । प्रकाशं निर्गतस्तावदवलोकयामि रजन्या इति । ( परिक्रम्यावलोक्य च ) हन्त प्रभातम् । तथा हि यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोषधीनाम्। आविष्कृतारुणपुरःसर एकतोऽर्कः । तेजोद्वयस्य युगपद्व्यसनोदयाभ्यां) लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥ ८२॥ 8 1.1 awakened from sleep - कियदवशिष्टं | from journey 3-1just returned A bow much of the night remains i lit. lord of herbe; the moon 53-2 simultaneous rise andfall श्रपि च 1.1 of impressive beanty 113arising from a lover's separation अन्तहिते शशिनि सैव कुमुद्वती में दृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभाः । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्या दुःखानि नूनमतिमात्रसुदुःसहानि ॥ ८३॥ अपिच कर्कन्धूनामुपरिm तुहिनं रञ्जयत्यग्रसन्ध्या दामा मुश्चत्युटजपटलं वीतनिद्रो मयूरः । mm 6.3 jujnbe%; Panj. Kokun ber see notes । 2-1 made of grass ·a1.1 stretching his body 63.1who has dis. persed darkness cl. highest as. cent चतुर्थोऽङ्कः। वेदिप्रान्तात् खुरविलिखितादस्थितश्चैष सद्यः पश्चादुर्भवति हरिणः स्वाङ्गमायच्छमानः ॥ ८४ ॥ श्रपिच पादन्यासं क्षितिघरगुरोर्मूर्तिं कृत्वा सुमेरोः क्रान्त येन क्षयिततमसा मध्यमं धाम विष्णोः । सोऽयं चन्द्रः पतति गगनादल्पशेषैर्मयूखै- रत्यारूढिर्भवति महतामप्यपत्रंशनिष्ठा ॥५॥ अनसूया-(प्रविश्य पटाक्षेपेण) एवं णाम पिसअपरम्नुहस्त वि इमस्त जणस्स ण [एवं नाम विषयपराङ्मुखस्य अवि अस्य जनस्य ना एवं ण विदि, 'तेण रराणा सउन्दलाए স্বল্প [एतद्न विदितम्, 'तेन राज्ञा शकुन्तलायाम् अनार्यम् ] श्राअरिद ति। [आचरितम्' इति] d 6.1 withdrawn from worldly concerns शिष्यः ROMAN whome C1-1 awakened 17-3 usual । one's wish, 48., successful यावदुपस्थितां होमवेला गुरवे निवेदयामि । ( इति निक्रान्तः । अनसूया- पडिसुद्धा वि किं करिस्तं । ण में उरेड/वि मित्र- [मतिद्धा अति किं करिष्यानि । न मे उचित अपि निज-] करविजेतु हत्यपाश्रा पसरन्ति । कामो दल सकामोy 1911 possessed of [करणीयेषु हस्तपादाः प्रसरन्ति । कामः इदानीं सकामः] होदु । जेण असञ्चसन्धे जणे सुद्धहिना सही पदं । h 7.1 making false [भवतु । येन असत्यसन्धे जने शुद्धहृदया सखी पदं । promise कारिदा । अहवा दुधाससावो एसो विधारेदि । अण्णधा [कारिता । अथवा दुर्वासाशायः एषः विकारयति । अन्यया] कई सो रापसी तादिसाणि मन्तित्र पत्तियस्त कालस्स [कथं सः राजर्षिः तादृशानि मन्त्रयित्वा एतावतः कालस्य] लेहमत्तं पि ण विसजेदि । ता इदो अहिराणाणं [लेखमात्रम् अपि न विसर्जयति । तस्माद् इतः अभिज्ञानम्] विसजेम । दुक्खसीले तवस्तिजणे [अङ्गुलीयकम् अस्य विवर्जयावः। दुःखशीले तपस्विजने] को अब्भत्थीप्रदु। णं सहीगामी दोसो ति वलिदा [क. अपवान् । नतु सजीमामी दोषः इति व्यजिता) अङ्गुलीअयं से i who among the ascetics, already beariug the hard. ships of pedanca, may be requested ( to carry the ring to the king) 1.I convinced ·a I dare pot C such being the state of affairs d 2-1 rites per formed at deparna e to enquire if she had had comfortable sleep २ अभिज्ञानशकुन्तले वि ण पारेमिव पवासपडिणिवु तस्स तादकस्ल वस्स [अपि न पारयामि प्रवासप्रतिनिवृत्तस्य तातकाश्यपस्थ] दुस्सन्दपरिणीदं श्रावरणसत्तं) सउन्दलं णिवादेहूँ । 6--1 big with child [दुष्यन्तपरिणीताम् आपनसत्त्वां शकुन्तलां निवेदयितुम्।] इत्थंगए अम्हेहिं किं करणिजं । [इत्थंगते अस्माभिः किं करणीयम्। प्रियंवदा-(प्रविश्य, सहपम् ) सहि, तुवर तुवर सउन्दलाए पत्थाणकोदुन णिवत्तिहूँ। [सखि, वरय त्वरय शकुन्तलायाःप्रस्थानकौतुकं निर्वतायेतुम।] श्रनसूया- सहि, कहं एवं? [सखि, कथम् एतत् ?] प्रियंवदा- सुणाहि दागि। सुहसइदं पुच्छिदूं। सउन्दलासासं [शृणु इदानीम् । सुखशायतं प्रष्टुं शकुन्तलासकाशं] गदा म्हि । [गता अस्मि।] अनसूया- तदो तदो? [ततः ततः] प्रियंवदा- दाव एणं लजावणदमुहि परिस्सजिअ स ताइकस्सवेण [तावद् एनां लजावनतमुखी परिष्वज्य स्वयं तातकाश्यपेन] एवं अहिणन्दिदं, 'दिहिया, धूमाउलिददिहिणो व [एवम् अभिनन्दितम्, 'दिष्ट्या, धूमाकुलितदृष्टः अपि] जजमाणस्स पावए जेव्व पाहुदी पडिदा । वच्छे, सुसि- [यजमानस्य पावके एव आहुतिः पतिता । वत्ले, सुशि-] स्तपादिरणा वित्र विजा असोअणिजा संवुत्ता*। अज [प्यपरिदचा इव विद्या अशोचनीया संवृता । अद्य] एव इसिपडिरक्खि। तुम भत्तु णो सासं विसजेमि त्ति । [एच ऋषिप्रतिरक्षितां त्वां भर्तुः सकाशं विसर्जयामि'इति।] अनसूया- अघ केण सूझ्दो तादकस्सवस्स वुत्तन्तो? [प्रय केन सूचितः तातकाश्यपस्य वृत्तान्तः१] NA 16.1 having sight dimmed by smoke * see notes ported 2-1 sages m ·maaNews चतुर्थोऽङ्कः। प्रियंवदा- अग्गिलरणं पविस्त सरीरं विणा छन्दोमईए। वात्राए । [अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमय्या वाचया।] अनसूया-( सविस्मयम् ) a 2-1 fire-fanctuary 5 3.1 metrical; composed in verse कहहि । see notes see notes 02-1 mixed with uneasiness arising from separation [कथय । प्रियंवदा-संस्कृतमाश्रित्य ) दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः । अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगी शमीमिव ॥८६॥ अनसूया-(प्रयंवदामाश्लिष्य ) सहि पि मे, पिअं मे । किन्दु अज एव्व सउन्दला [सखि, प्रियं मे, प्रियं मे । किन्तु अद्य एव शकुन्तला] णीअदि ति उकएठालाहारणंः परितोसं अणुहोमि । [नीयते इति उत्कण्ठालाधारणं परितोषम् अनुभवामि । प्रियंवदा- सहि, वनं दाव उक्कण्ठं विणोदइस्लामो । सा तवस्सिणी [सखि, आवां तावद् उत्कराठ विनोदयिष्यावः। सा तपस्विनी] णिज्बुदा होदु। [निर्वृता भवतु । अनसूया तेण हि एइस्तिं चूर साहाचलम्बिदे णारिएरसनगर [तेन हि एतास चूसा जाबनायो नारिकेलल नुद्के ] एतरिणमितं जेब कालन्तरवना। णिबितामर केलर- [एतनिमित्तम् एव कालान्तरक्षमा निक्षिता मया केशर-] मालिया । ता इमं हत्यलाग गहिर करहि । जाव अहं [मालिका । तद् इमां हस्तनिहितां कुता यावद् अहम् ] पि से मिलोणं तित्यनानं दुधाकिललाणे [अपि अस्याः मृगयेचनां तीर्थ तिकां दूर्वाकिसलयानि] त्ति मङ्गलसमालम्भणाणि* विरएमि । [इति मङ्गलसमालम्भनानि विरचयामि।] प्रियंवदा- तधा करीअदु । [तथा क्रियताम् । अनसूया निष्क्रान्ता । त्रिवदा नाट्यन सुमनसो गृहाति) HARDAN ( d 1-1 capable of keeping fresh for some time . 808 notes MINAR ·01-1with berlicks washed and comb. 63.3 having con. secrated wild rice in their hands C 3-3 reciting 826. picious songs अभिज्ञानशकुन्तले नेपथ्ये- गौतमि, श्रादिश्यन्तां शारवमियाः शकुन्तलानयनाय । प्रियंवदा-(कर्ण दत्त्वा) अणसूए, तुवर तुवर । एदे क्खु हथिणाउरगामिणो इसीनो [अनसूये, त्वरय त्वरय । एते खलु हस्तिनापुरगामिनः ऋषयः] सहावीअन्ति। [शब्दाय्यन्ते ।] अनसूया-(प्रविश्य समालम्भनहरता) सहि, एहि गच्छम्ह । [सखि, एहि गच्छावः।] ( इति परिक्रामतः) प्रियंवदा-(विलोक्य) एसा सुज्जोदए जेव्व सिहामजिदा पडिच्छिदणीवारहत्थाहिं। [एषा सूर्योदये एव शिखा गार्जिता प्रतिष्ठितनीवारहस्ताभिः] सोत्थिवाणिश्राहिं तावसीहिं अहिणन्दीप्रमाणा सउन्दला [स्वस्तिवाचनिकाभिः तापसीभिः अभिनन्धमाना शकुन्तला चिट्ठदि । उवसप्पम्ह णं। [तिष्ठति । उपसर्वावः एनाम्।। ( इत्युपसर्पतः) ( ततः प्रविशति यथोद्दिष्टव्यापारावस्था शकुन्तला ) तापसीनामन्यतमा-(शकुन्तला ति) जादे, भन्तुणो बहुमाणसूत्रअं। महादेवीसह लहेहि । [जाते, भर्तुः बहुमानसूचकं महादेवीशब्दं लभस्व ।] द्वितीया- वच्छे, वीरप्पसविणी होहि । [वत्से, वीरप्रसाविनी भव ।] तृतीया- वच्छे, भत्तुणो बहुमदा होहि । [वत्से, भर्तुः बहुमता भव । ( इत्याशिषो दत्त्वा गौतमीवर्ज निष्कान्ताः) सख्यौ-(उपसृत्य) सहि, सुहमजणं दे होदु । [सखि, सुखमार्जनं ते भवतु ।] de 2.1 indicating great honour 82.1the titleChief Queen' f 1.1 mother of berons glit. may it be an auspicious ablation to thes is.. may it, briug thes good fortune ·d1-1 ready चतुर्थोऽङ्कः। शकुन्तला- साई मे सहीणं । इदो णिसीदध। [स्वागतं मे सखीभ्याम् । इतः निषीदतम।] उभे- मङ्गलाचारायादाय । उपविश्य ) हला, सजा होहि, जाव मङ्गलसमालम्भणं विरएम। [हला, सजा भव, यावद् मङ्गललमालम्भनं विरचयावः। शकुन्तला एवं पि बहुमन्तव्वं । दुल्लई दार्णि में सहीमण्डणं 01-1 decoration by (my) friends [एतद् अपि बहुमन्तव्यम् । दुर्लभम् इदानीं में सखीमण्डनं ] भविस्सदि। [भविष्यति।] ( इति वापं विसृजति) उभे- सहि, उइदं ण दे मङ्गलबाले रोदिहूँ । [सखि, उचितं न ते मङ्गलकाले रोदितुम् ।। ( इत्यभूणि प्रमृज्य नाटयेन प्रसाधयतः ). प्रियंवदा- आहरणोइदं रूवं अस्समसुलहहिं पसाहणेहिं विप्प- [श्राभरणोचितं रूपम् श्राश्रमसुलभैः प्रसाधनैः विप्र-] श्रारीअदि। d is elighted [कार्यते।] (प्रविश्योपायनहातावृषिकुमारको । उभौ- इदमलङ्करणम् । अलकियतामत्रभवती । (सर्वा विलोक्य विस्मिताः) गौतमी- वच्छ णार, कुदो एदं ? [वत्स नारद, कुतः एतत् ?] प्रथमः तातकाश्यपप्रभावात् । गौतमी- कि माणसी सिद्धी ? [किं मानसी सिद्धिः?] mami c 3.3 decoration Mana B is it through the power his mind ?

·ne a 1.1 silken o produced motes अभिज्ञानशकुन्तले द्वितीयः- न खलु । श्रूयताम् । तत्रभवता वयमाञप्ता: 'शकुन्तलाहेतोव- नस्पतिभ्यः कुसुमान्यहरतति ।' तत इदानीम् , क्षौम केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं) निष्ठयतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारस* केनचित् । अन्येभ्यो वनदेवताकरतलेरापर्वभागोत्थितैः- दत्तान्याभरणानि तकिसलयोद्धदप्रतिद्वन्दिभिःd॥७॥d emulating प्रियंवदा-( शकुन्तनां विलोक्य ) हला, इमाए अब्भुववत्तीय सूइदा दे भत्तुणो गेहे अणु- [हला, अनया अभ्युपपत्त्या सूचिता ते भर्तुः गृहे अनु-] होदव्वा राअलच्छि ति । [भवितव्या राजलक्ष्मीः इति । (शकुन्तला ब्रीडां रूपयति ) गौतम, एोहि । अभिषकोत्तीय काश्यपाय वनस्पतिसेवां 2-1 Fervice done निवेदयावः। द्वितीयः- by trees तथा। Unt on any olnar m-n18 g 3-1 acquaintance (with decoration) through pictures maste h2.1 kill ( इति निष्क्रान्तौ) सख्यो- अए, अणुवहुत्तभूसणो/ अनं जणो । चित्तकम्मपरिश्रएण/111 who has never [अये, अनुपभुक्तभूषणः अयं जनः । चित्रकर्मपरिचयेन ] अङ्गेसु दे आहरणविणिोनं करेम्ह । [अङ्गेषु ते श्राभरणविनियोगं कुर्वः।] शकुन्तला- जाणे वो णेउणं। [जाने वो नैपुणम् । (उभे नाटयेनालंकुरुतः) (ततः प्रविशति स्नानोत्तीर्ण : काश्यपः ) काश्यपः- यास्यत्यद्य शकुन्तलति हृदयं संस्पृष्टमुत्कराठया कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् । वैक्लव्यो मम तावदीदृशमपि स्नेहादरण्यौकसः) 56.1 lit. living ins पीड्यन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखैनवैःk ॥८८॥ ( इति परिक्रामति) N 4.2-1 restlessness forert, i.e., ascetio k separation ·। a 1-1 with one's toilet finished mona a obaerve the usual etiquette (by respecta) seenotes चतुर्थोऽङ्कः। सख्यो- हला सउन्दले, अवसिदमण्डणासि । परिधेहि सम्पदं [हला शकुन्तले, अवसितमएडना असि । परिधत्स्व साम्प्रतं] खोमजुअलं। [सौमयुगलम।] (शकुन्तलोत्याय परिषत्ते) गौतमी- जादे, एसो दे आणन्दपरिवाहिणा चक्खुणा परिस्सजन्तोः 31 overflowing [जाते, एषः ते आनन्दपरिवाहिना चनुषा परिष्वजमानः] cl-I embracing वित्र गुरू उवद्विदो । श्राारं दाव पडिवजस्स। paying him your [इव गुरुः उपस्थितः । आचारं तावत् प्रतिपद्यस्व ।] शकुन्तला-(सबीडम्) ताद, वन्दामि। [तात, वन्दे। काश्यपः- ययातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुबहुमता भव । सुतं त्वमपि सम्राजं सेव पुरुमवाप्नुहि* ucen गौतमी- भश्रवं, घरो क्खु एसो।ण श्रासिया । [भगवन, वरः खलु एषः। न आशीः।] काश्यपः-- वत्ते, इतः सद्यो हुताग्नीन् प्रदक्षिणी कुरुष्व । (सर्वे परिक्रामन्ति) काश्यपः-(ऋक्छन्दताशास्ते) reciting & verse in. श्रमी वेदि परितः क्लुप्तधिष्ण्याः) समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः। 1 1-3 having fixed अपघ्नन्तो दुरितं हव्यगन्धै- (तानास्त्वां वह्नयः पावयन्तु । ६०॥ प्रतिष्ठस्वेदानीम् । ( सदृधिक्षेपम् ) व ते शारिवमिश्राः ? । (प+स्था+व) स्था शिष्यः-(प्रविश्य ) भगवन, इमे सः। proceed काश्यपः- भगिन्यास्ते मार्गमादेशय । शारिवः- इत इतो भवती। (सर्वे परिकामन्ति) Mrunese a blesses her by Vedic metre,08 Dotes alao places 02-1eril becomas after 9 Atman. start - ·५८ rauAMIN a though tond of decoration its young bouckoo. This bird is said to have ones brought up by Crows 01-1 responded अभिज्ञानशकुन्तले काश्यपः भो भोः सचिहतास्तपोवनतरवः! पातुं व प्रथम व्यवस्यति जलं युष्मास्यपीतेषु या नावते प्रियमण्डनापि। भवतां मेहेन या पल्लवम् । प्राधे धः कुलुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः सेयं याति शकुन्तला पतिगृहं सर्वैरनुज्ञायताम् ॥ ११॥ । कोपिलवं सूवयित्वा) अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिारेवं बलवासबन्धुभिः । परभृतविरतं कल यथा प्रतिवचनोकृतमेभिरीशमः ॥ १३ ॥ अाकाशे- रम्यान्तर कमलिनीहरितैः सरोभि- मछायामिनियमितार्कमयूखतापः । भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्याः) शान्तानुकुलपवनच शिवश्च पन्थाः॥ १३॥ ( सर्वे सविस्मयमाकर्णयन्ति) गौतमी- जादे, णादिजणसिणिद्धाहिं। अनुषणादगमणा सि तवोवण- 08-8 as akectionate [जाते, शातिजनस्निग्धाभिः श्रनुज्ञातगमना असि तपोवन-] देवदाहिं । पणम भवदीर्ण । [देवताभिः । प्रणम भगवतीभ्यः।] शकुन्तला-(स्प्रणाम परिक्रम्य । जमान्तिकम् ) हला पिवदे, णं अजउत्तदंसणुस्सुमाए वि अस्सम [हला प्रियंवदे, ननु आर्यपुत्रदर्शनोत्सुकाया अपि आश्रमं] परिच्चअन्तीए दुक्खण मे चलणा पुरदो पवन्ति । [परित्यजन्त्याः दुःखेन मे चरणौ पुरतः प्रवर्तते। प्रियंवदा- ण केवलं तवोवणविरहकादरा सही एव्व । तुए उवडिद- [न केवल तपोवनविरहकातरा सखी एव । त्वया उपस्थित-] विनोबस्त तवोवणस्त वि दाव समवत्था दीसदि । [वियोगस्य तपोवनस्य अपि तावत् समवस्था दृश्यते।] 1.1 pleasant at intervals @ 1.1 baving the heat of the san's rays' warded off f 1-7 having its duet soft as the pollen of lotoses HUNTHANA as relatives S * MA ·५६ 1-3 dropping monthrula of with their pole luaves falling चतुर्थोऽङ्कः। उग्गलिअदम्भकवला मिश्रा परिश्वत्तणचणा मोरा। [उद्गलितदर्भकवलाः मृगाः परित्यक्लनर्तनाः मयूराः ।] श्रोसरिअपण्डुपत्ता मुन्नन्ति अंसू वित्र लदाश्रो ॥ ४॥ [अपमृतपाण्डुपत्त्राः मुञ्चन्ति अभूणि इव लताः ॥] शकुन्तला--(मृवा) ताद, लदावहिणि वणजोसिणि दाव आमन्तइस्सं । [तात, लताभगिनीं धनज्योत्स्वां तावद् अामन्त्रयिष्ये।] काश्यपः- अवैमि ते तस्यां सोदयस्नेहमू। इयं तावदक्षिणेन । शकुन्तला--(लतामुपेत्य । पणजोसिणि, चूसङ्गदा वि में पञ्चालिङ्ग इदोगदाहिं [वनज्योत्स्ने, चूतसंगता अपि मां प्रत्यालिङ्ग इतोगताभिः] साहावाहाहिं । अजप्पहुदि दूरपरिवत्तिणी दे खु भविस्सं । [शाखाबाहाभिः। अधप्रभृति दूरपरिवर्तिनी ते खलु भविष्यामि। c2.1 siaterly afteotion काश्यपः- da.ldesired @ 1-1 having mo anxietics 11.I trust सङ्कल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतैर्गता त्वम् । चूतेन संश्रितवती नवमालिकेय- मस्यामहं स्वयि च संप्रति वीतचिन्तः ॥ १५ ॥ इतः पन्थानं प्रतिपद्यस्व । शकुन्तला-(सन्यौ प्रति ) हला, एसा दोराहं वो हत्थे णिक्खेवो।। [हला, एषा द्वयोः वां हस्ते निक्षेपः।] सख्यो- अनं जणो कस्स हत्ये समप्पिदो। [अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः। (इति वाष्पं विहरतः) काश्यपः- अनसूये, अलं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यामेव स्थिरीकर्तव्याg101-1_ought to be शकुन्तता। सर्वे परिकामन्ति) মানরা ताद, एखा उडजपज्जन्तचारिणी गम्भमन्थरा मिअवहू जदा gount of being big [वात, एषा उटजपर्या-तवारिणी गर्भमन्या मृगवधूः यदा ] cheered up h1-1 slow on 20. with child ·६० 01-1 bringing forth without any mishap me अभिज्ञानशकुन्तले अणधप्पसवा होदि, तदा मे के पि पिणिवेदात्त [अनघप्रसवा भवति, तदा मे कम् अपि प्रियनिषेदयितारं] विसज्जइस्सध। [विसर्जयिष्यथ। काश्यप:- नेदं विस्मरिष्यामः। शकुन्तला गतिमङ्गं रूपायित्वा) को णु क्यु एसो शिवसणे मे सजदि। [कानु खलु एषः निवसने मे सजति।] (इति परावर्तते) काश्यप:- o who is it that sticks to my garment? पत्ते, 1-1 healer of fonuds d. tanred with handfnls of Syama. ka grains 8 1-1 adopted son MOHITRA । fwill take care of यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां तैलं न्यषिच्यत मुखे कुशसूचिषिद्ध । श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति सोऽयं न पुत्रकृतकः पदवीं मृगस्ते ॥ ६६ ॥ शकुन्तला वच्छ, किं सहवासपरिश्चाइणि में अणुसरसि । अचिर. [वत्स, किं सहवासपरित्यागिनीं माम् अनुसरसि । अचिर-] प्पसूदाए जणणीए विणा विधढिदो एव्य दाणि पि [प्रसूतया जनन्या विना विवर्धितः एव । इदानीम् अपि ] मए विरहिदं तुमं तादो चिन्तहस्सदि। णिवत्तेहि दाघ । [मया विरहितं त्वां तातः चिन्तयिष्यति । निवर्तस्व तावत्।। ( इति रुदन्ती प्रस्थिता) काश्यपः- उत्पदमणोनयनयोरुपरुद्धवृत्तिg 96.2 having eye. वाष्पं कुरु स्थिरतया विरतानुबन्धम्।। अस्मिनलक्षितनतोन्नतभूमिभागे मार्गे पदानि खलु ते विषमी भवन्ति ॥ १७ ॥ शाङ्गरवः- भगवन् , श्रोदकान्तात् स्निग्धो जनोऽनुगन्तव्य इति श्रूयते । आ-+-उदकान्तात् तदिदं सरस्तीरम् । अत्र सन्दिश्य) प्रतिगन्तुमर्हसि । jhaving given (ar) काश्यप:- तेन हीमा वीरवृक्षच्छायामाश्रयामः । (सर्वे परिक्रम्य स्थिवाः) lashes törned up A 2-1 having further production Btopped Man i far as the water's brink directione ·a hard in the lob I buffer ooprolation nawincate चतुर्थोऽङ्कः। ६१ काश्यपः-(आत्मगतम्) किं नु खलु तत्रभवतो दुष्यन्तस्य युक्तरूपमस्माभिः सन्देष्टव्यम्। ( इति चिन्तयति) शकुन्तला ( जनान्तिकम् ) हला, पेक्ख । एलिणीपत्तन्तरिदं पिसहरं अदेक्खन्ती [हला, प्रेक्षस्व । नलिनीपत्त्रान्तरितं प्रियसहचर अपश्यन्ती] प्रादुरा चकव. भारडादे-'दुष्कर अहं करेमिः।' ति। [आतुप चकाकी आरटति-'दुष्करम् अहं कमि' इति ।] अनसूया- सहि, मा एवं मन्तेहि । [सखि, मा एवं मन्त्रयस्व ।] एसा वि पित्रेण विणा गमेह रणि विसादीहर। o tardy on aooount [एगा अपि प्रियेण विना गमयति रजनी विषादतिराम् ]] of sorrow गरु पि विरहदुक्खं आसावन्धोः सहायेह ॥ ८ ॥ 6 1-1 tio of hope ; [गुरुकम् अपि विरहदुःखम् आशावन्धः साहयति ॥] काश्यपः शाहरव, त्वया मवचनात् स राजा शकुन्तला पुरस्कृत्यdd haring presented वक्तव्यः। शाहरवः- धाज्ञापयतु भवान् । काश्यपः- अमान्लाधु विचिन्त्य संयम धनानुचैःकुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कयमप्यमान्धवकृतां नेहप्रवृत्तिं च ताम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमिय/ दारेषु दृश्या त्वया भाग्यायत्तमतः परं न खलु तद्वाच्यं वधूबन्धुभिः ॥ ६En शारिवः- गृहीतः संदेशः। काश्यपः- घले, त्वमिदानीमनुशालनीयासि । बनौकखोऽपि सन्तो लौकिकशाध वयम् । शारिवः- धीमतां कश्चिदविषयो। नाम। A 1-1 subject out काश्यपः सा त्वमितः पतिकुखं प्राप्य emotin any way brought about by relatives f honour, respeoto ful behavion - ne aoquainted with Wordly affairs न खलु of reach gam ·B thonah wiorged Cairat e 1.1 not arrogant of the family क्खु सब्ब mane . see potes अभिज्ञानशकुन्तले शुधषस्व गुरुन्कुरु प्रियसखीवृत्ति सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृतापि रोषणतया मा स प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिण परिजने भाग्येष्वनुत्लेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥१००il bane कथं वा गौतमी मन्यते? गौतमी- एत्तिो वहूजणस्त उवदेसो । जादे, एई क्खु [एतवान् वधूजनस्य उपदेशः । जाते, एतत् खलु सर्वम् ] प्रोधारेहि। [अवधारय।] काश्यपः वत्से, परिष्वजस्व मां सखीजनं च । জানিনা ताद, इदो एब्ध किं पिवदामिस्साओ* सहीओ णि- [तात, इतः एव किं प्रियंवदामिश्राः नि] वत्तिस्सन्ति? [वर्तिष्यन्ते?] काश्यप: वत्से, इमे अपि प्रदेये । न युक्तमनयास्तत्र गन्तुम् । त्वया सह गौतमी यास्यति । शकुन्तला-(पितरमाश्लिष्य) कह दाणिं तादस्स अकादो परिभट्टा मलप्रतडुम्मूलिदार [कथम् इदानीं तातस्य अङ्कात् परिभ्रष्टा मलयतटोन्मूलिता) चन्दणलदा विश्न देसन्तरे जीविद धारदस्सं ? [चन्दनलता इव देशान्तरे जीवितं धारयिष्यामि ?] काश्यपः- वत्ले, किमेवं कातरासि ? अभिजनवतो भर्तुः श्लाध्ये स्थिता गृहिणीपदे विभवगुरुभिः कृत्यैस्तस्य प्रतिक्षणमाकुला । तनयमचिरात्प्राचीवार्क प्रसूय च पावन मम विरहजां न त्वं वत्से शुच गणयिष्यति ॥ १०१ ॥ ( शकुन्तला पितुः पादयोः पतति ) g1.1.mprooted from of Malaya mountain slopes tainepawar h 6.1 of noble birth 1-1 busy काश्यपः- यदिच्छामि ते तदस्तु।

·a simultaneously 1-1 glow to recog. nise 01-1ghocked f excessive afteobion is apt to suspecte evil चतुर्थोऽषः। शकुन्तला-(सख्यावुपेत्य ) हला, दुवे विमं सम एव पारस्तश्रध। [हला, द्वे अपि मां समम् एव লিখা।] सख्यो-(तथा कृन्वा) साहे, जहणाम सोरामा पहिराणाणमन्धरो भये, तदो [सखि, यदि नाम सः राजा प्रत्यभिज्ञानमन्थरः भवेत्, ततः] से इमं अत्तणामहेअङ्किअं अङ्गुलीप्रश्र दंसेहि । [अस्मै इदम् आत्मनामधेयाङ्कितम् अङ्गुलीयकं दर्शय।] शकुन्तला- इमिणा सन्देहेण वो आकस्पिद म्हि । [अनेन सन्देहेन चापाकम्पिता अस्मि] सख्या- मा मात्राहि । अदिसिणहो पावसङ्की)। [मा विभीहि । अतिनेहः पापराती।] शारिवः युगान्तरमारूढः सविता । त्वरतामत्रभवती। शकुन्तला-(आश्रमाभिमुखी स्थित्वा) ताद, कदा णु भूत्रो तवोवणं पेक्खिस्सं? [तात, कदा नु भूयः तपोवनं प्रेक्षिष्ये ?] काश्यपः- श्रूयताम्। भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य । भी तदर्पितकुटुम्बभरेण सार्ध शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽसिन् ॥ १०२ ॥ गौतमी- जादे, परिहीअदि गमणवेला । णिवत्तेहि पिदरं । अधवा [जाते, परिहीयते गमनवेला। निवर्तय पितरम् । अथवा] चिरेण वि पुणो पुणो एसा एवं मन्तइस्सदि । णिवत्तदु [चिरेण अपि पुन: पुनर् एषा एवं मन्त्रयिष्यते । निवर्ततां] gascended to an other division of the &ky, see noten also wom h 1-100-wife of the earth bounded by four cardinal points Dushyanta's 800 SahiwNEION भवं। [भवान् । काश्यपः- वत्ले, उपलभ्यते) तपोऽनुष्ठानम् । is interrapted ·a 1-1 emaciated by the practice of renance formerly offered c1-1 concoaled । ६४ अभिज्ञानशकुन्तते शकुन्तला--(भूयः पितरमाश्लिष्य ) तववरणपीडिदं तादसरीरं । ता मा अदिमेतं मम किदे [तपश्चरणपीडितं तातशरीरम् । तद् मा अतिमात्रं मम कृते] उकरठ। [उत्कण्ठस्व] काश्यपः-(सनिःश्वासम् ) शममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से त्वया रचितपूर्वम्।। 2.1 उटजद्वारविरुढ नीवारबलि विलोकयतः ॥ १०३ ॥ गच्छ । शिवास्ते पन्थानः सन्तु । (निष्क्रान्। शकुन्तला सहयायिनश्च) सख्यो-( शकुन्तलां विलोक्य) हद्धी हद्धी । अन्तलिहिदा सउन्दला वणराईए। [हाधिक् हाधिक् । अन्तर्हिता शकुन्तला वनराज्या।] काश्यपः-(सनिःश्वासम् ) अनसूये, गतवती वां सहधर्मचारिणी । निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां प्रस्थितम्। उभे- ताद, सउन्दलाविरहिदं सुगणं वित्र तवोवणं कधं पविसामो? [तात, शकुन्तलाविराहतं शून्यम् इव तपोवनं कथं प्रविशावः?] काश्यपः- स्नेहप्रवृत्तिरेवंदर्शिनी । ( सविमर्श परिक्रम्य ) हन्त भोः। शकुन्तलां | course of efec. पतिकुलं विसृज्य लब्धमिदानी स्वास्थ्यम् । कुतः अर्थो हि कन्या परकीय एव e 1.1 property तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः।। जातो ममायं विशदः प्रकाम प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥१०४॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ इति चतुर्थोऽङ्कः ॥ tion views it thus f 1.1 another'a 86.1 husband A 1-1 clear; calma 1-1 who has re. turned the de. poait ·पञ्चमोऽङ्कः। ॥ अथ पञ्चमोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा विदूषकश्च ) विदूषकः- कर्ण दया) भो भो वस्त, सङ्गीदसालन्तरे अवधाणं देहिता कल- [भोः भोः वयस्य, संगीतशालान्तरे अवधानं देहि। कल-] विसुद्धाप गीदीए सरसओो सुणीनदि । जाणे, तत्तहोदी [विशुद्धायां गीत्यां स्वरसंयोगः श्रूयते। जाने, तत्रभवती] हंसवदिश्रा वरणपरिश्रनं करेवि ति। [हंसपदिका वर्णपरिचयं करोति इति ।] a turn thy atten. terior of the mi. Firhall sweet And clear c 2-1 acquaintance musical merderies, prace tice in singing तूष्णी भव । यावदाकर्णयामि । (प्राकाशे गीयते) अहिणवमडुलोलुवो तुम, तह परिचुम्बित्र चूअमरिं। [अभिनवमधुलोलुपः त्वं, तथा परिचुम्ब्य चूतमअरीम् ।] कमलवसइमेत्तणिव्वुप्रो, महुअर वीसरिओसि णं कहं १०५/mero dwelling [कमलवसतिमात्रनिर्वृतः, मधुकर विस्मृतः असि एनां कथम॥] d. 1-1 eatisfied with in the lotus . 1.1. Overflowing with love Aamme person i.e., Ham. sa padika अहो रागपरिवाहिणी गीतिः । विदूषकः- किं दाव गीदीए अवगदो अक्खरत्थो ? [किं तावद् गीत्या अवगतः अक्षरार्थः ?] राजा-(स्मितं कृत्वा) सकृत्कृतप्रणयोऽयं जनः । तदस्या देवीं वसुमतीमन्तरेण महदु: Fronoe loved this पालम्भनं गतोऽस्मि । सखे माठव्य, मवचनादुच्यतां हंसपदिका निपुणमुपालब्धोऽस्मीति। विदूषकः-- जं भवं प्राणवेदि । ( उत्थाय ) भो वनस्ल, गदिस्स [यद् भवान् श्राज्ञापयति । भोः वयस्य, गृहतिस्य] ताए परकीएहिं हत्थेहिं सिहएडए ताडीप्रमाणस्स अच्छ- [तया परकीयैः हस्तैः शिखण्डके ताड्यमानस्य अप्स-] राए बीदराअस्स वित्रण थि दाणिं मे मोक्खो। सिहंडन f. गृहीत इव [रया वीतरागस्य इव न अस्ति इदानी मे मोक्षः । g7-1 tuft of hair on the head It goes with rहीदस्स i.e., seized by the केशेषु मृत्युना Hitor padeso Te 3-1 manner of a oitizen गच्छ, नागरिकवृत्त्या संज्ञापयैनाम् ।

·alesunee 62.3 permanently Existing in paat lipop HD d1-1 castom अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः का गई। [का गतिः । (इति निष्क्रान्तः) राजा-(अहमगतम्) किं नु खलु गीतार्थमाकरयष्टजनविरहातेऽपि बलवदुत्कण्ठि- तोस्मिा अवा, रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दान् पर्युत्लुकी भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तश्चेतसा स्मरति नूनमयोधपूर्वक a ancora ously भावस्थिराणि जननान्तरसौहदानिः ॥ १०६ ॥ ( इति पर्याकुल स्तिष्ठति) 02-3 friendships of (ततः प्रविशति कञ्चुकी कञ्चुकी- अहो नु खल्वीदृशीमवस्थां प्रतिपन्नोऽस्मि । आचारd इत्यवहितेन मया गृहीता या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः। काले गते बहुतिथे? मम सैष जाता प्रस्थानविक्लवगतेरवलम्बनार्थम् ॥ १०७ ॥ मोः कामं धर्मकार्यमनतिपात्यं देवस्य । तथापीदानीमेव धर्मा- सनादुत्थितस्य] पुनरुपरोधकारि करावशिष्यागमनमस्सै नोत्सहे gb-1 seat of judg. निवेदयितुम् । अथवा, अविश्रामोऽयं लोकतन्त्राधिकारः । कुतः, othes of public भानुः सकृटुक्ततुरङ्ग एव रात्रिन्दिवं गन्धवहः प्रयाति । शेषः सदैवाहितभूमिभारः षष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः ॥१०८॥ यावन्नियोगमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्यावलोक्य च ) एष देवः। प्रजाः प्रजाः स्वा इव तन्त्रयित्वा) having governed निषेवते थान्तमना विविक्तम्।। यूथानि संचार्य रविप्रतप्तः शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः ॥१०॥ (उपगम्य) जयतु जयतु देवः । एते खलु हिमवतो गिरेरुपत्य- कारण्यवासिनः काश्यपसंदेशमादाय सस्नीकास्तपस्विनः संप्राप्ताः । श्रुत्वा देवः प्रमाणम् । 07.1 long. six तिथुक् added to denote measure or length f1-1 not to bede. layed Administration admits of no pose i 6.1 lit, living upon the sixth part ..., tax; king k 2-1 solitude ·६७ Halyan .See notes (3.1 prescribed by the soriptura पञ्चमोऽङ्कः। राजा-(सादरम्) किं काश्यपसंदेशहारिणः? कञ्चुकी अथ किम् । राजा- तेन हि मनाद्विसाप्यतानुपाध्यायः सोमरातः । अमूना- अमवासिनः श्रौतेन विविता सत्कृत्य स्वयमेव प्रशयितुमई- तीति । अहमप्यत्र तपस्वि दर्शनोचित प्रदेश स्थितः प्रति- पालयामि। काबुकी- पदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः) राजा- उत्थाय) वेत्रवति, अग्निशरणमार्गमादेशय । प्रतीहारी- वो इदो देखो। [इतः इतः देवः।] राजा-(परिक्रामति । अधिकारखेदं निरूप्य सर्वः प्रार्थितमर्थनधिगम्य सुखी संपद्यते जन्तुः। रातु चरि- वार्थता दुखोसरैवः। औरतुक्यमानमवसादयति प्रतिष्ठा क्लिन्नाति लब्धपरिपालनसिरेव । नातिप्रमापनयनाय न च श्रमाय राज्यं स्वइस्तवृतदएडमिवातपत्रमः ॥११॥ (नेपथ्ये) वैतालिका- विजयतां देवः। प्रथमः- स्वसुखनिरभिलाष खियले लोकतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिविथैव अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीवमुष्णंg शमयति परितापं छायया संचितानाम् ॥११॥ द्वितीयः- नियमयसि बिमार्गप्रस्थितानात्तदएड:h प्रयमयखि विवादं कल्पसे रक्षणाय । 61-1 Success their bjuct 01.1followed by pain dil atainment of high diguity e like an umbrella handla ot Which is held in hard to see nobas wwmum । 01.1 indifferent to your own forts 9 @ 10assive heat • I-I holding the aceptro 1 you are able to Protect Gours Aubjecta ·६८ अभिज्ञानशकुन्तले अतनुषु विभवेषु शातयः सन्तु नाम त्वयि तु परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं । प्रजानाम् ॥११२॥ 07-3not mengra: abundaut 61-1 duty of kineman recently एते क्लान्तमनसः पुनर्नवी कृताः स्मः। ( इति परिकामति) प्रतीहारी- अहिणवसम्मजणससिरीनो सरिणहिदहोमधेणू अग्गिसरणा-1011 beautiful be. [अभिनवसम्मार्जनसश्रीकः सन्निहितहोमधेनुः अग्निशरणा-]] eleaned लिन्दोd । श्रारुहदु देवो। [लिन्दः । प्रारोहतु देवः।] राजा-(आरुह्य परिजनांसावलम्बी तिष्ठति) वेत्रवति, किमुद्दिश्य भगवता काश्यपेन मत्लकाशमृषयः । d 1.1 terrace of bre. sanctuary प्रेरिताः स्युः ? * 6-8 baving penanos alcumulated ſ 3-3 ain g 1-1 bewet with many misgivity h to pay homage ; to greet किं तावद् वतिनामुपोढतपसां विघ्नस्तपो दूषितं धर्मारण्यचरेषु केनचिदुत प्राणिवसवेष्टितम् । अहो स्वित्मसघो ममापचारतैर्विष्टम्भितो वीरुधा- मित्यासढबहुप्रतर्कमपरिच्छेदाकुलंg मे मनः ॥११३॥ प्रतीहारी- सुअरिदणन्दिणो इसीओ देवं सभाजइहुँh आश्रद त्ति [सुचरितनन्दिनः ऋषयः देवं सभाजयितुम् आगताः इति ] तकेमि। [तर्कयामि।] (ततः प्रविशन्ति गौतमीसहिताः शकुन्तला पुरस्कृत्य मुनयः । पुरश्चैषां कञ्चुकी पुरोहितश्च) कञ्चुकी- इत इतो भवन्तः। शारिवः- शाद्वत, महाभागः काम नरपतिरभिन्नस्थितिरसौ न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि) भजते । तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा जनाकीर्ण मन्ये हुतवहपरीतं! गृहमिव ॥११॥ शारद्धत:- स्थाने भवान्पुरप्रवेशादित्थंभूतः संवृत्तः । अहमपि MINATAN 11-1 not swerving from rectitude even the lowest 13-1 perpetually accustomed to se. olusion 1 9.1 enveloped in hames ·a 2-1 empared with duate 61-1 having free motion पञ्चमोऽङ्कः। अभ्यक्तमिव सातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध व सुप्तम् । बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसङ्गिनममि ॥११५॥ शकुन्तला-(निमित्तं सूचयित्वा ) अम्महे, किं मे वामेदरंः रणभणं विप्फुरदि । [अहो, किं मे वामेतरं नयनं विस्फुरति । गौतमी- जादे, पडिहदं अमङ्गलं । सुहाई दे भत्तुकुलदेवदाश्रो [जाते, प्रतिहतम् अमङ्गलम् । शुभानि ते भर्तृकुलदेवताः ] वितरतु। ci.lright; not lofhi [वितरन्तु 1] Act tin dakina classes and ordara e we are indifferent in this matter the more 1-8 not elated ( इति परिकामति) पुरोहितः-(राजानं निर्दिश्य मो मोस्तपस्विनः, असावत्रभवान्वर्णाश्रमाणां रक्षिताः प्रागेव protector or all मुक्तासनो वः प्रतिपालयति । पश्यतैनम् । शारिवः- मो महाब्राह्मण, काममेतदभिनन्दनीयम् । तथापि षयमत्र मध्यस्थाः कुतः भवन्ति नत्रास्तावः फलागमै- नवाम्बुभिभूरिविलम्बिनो/ घनाः। f 1-8 hanging down अनुद्धता सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥११६॥ प्रतीहारी- देव, पसरणमुहवरणा दीसन्ति । जाणामि विस्सद्धकला/ h 1-3 having some [देव, प्रसन्नमुखवर्णाः दृश्यन्ते । जानामि विश्रब्धकार्याः] quiet and इसीभो। [ऋषयः ।] राजा-(शकुन्तलां दृष्ट्वा) अथात्रभवती। का विद्यगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या । मध्ये तपोधनानां किसलयमिव पाण्डुपत्त्राणाम् ॥११७॥ प्रतीहारी- देष, कुदूहलगभो) पडिहदो ण मे तो पसरदि । णं [देव, कुतूहलगर्भः प्रतिहतः न मे तर्कः प्रसरति । ननु]onity saxy business $ 1-1 vailed 1.1 fall of ouri.

·७० अभिज्ञानशकुन्तले दसणीया उण से पाकिदी लक्खीदि।] [दर्शनीया पुनर् अस्याः प्राकृतिः लक्ष्यते । 01-1 onzht motto be looked at mind भवतु । अनिवर्णनीयंत्र परकलत्रम् । शकुन्तला-हस्तमुरसि कृत्वा । मात्मगतम् ) हिम, किं एवं वेवास ? अजउतस्त भावं ओधारिश्र b having called to [हृदय, किम् एवं वेपसे ? आर्यपुत्रस्य भाषम् अवधार्य] धीरं दाव होहि । [धरं ताघद् भव।] पुरोहितः-(पुरो गत्वा ) एते विधिवदर्चितास्तपस्विनः। कश्चिदेषामुपाध्यायसंदेशः । तं देवः श्रोतुमर्हति । राजा- अवहितोमि । ऋषयः-(हस्वानुद्यम्थ ) विजयस्व राजन् । राजा- सर्वानभिवादये। ऋषयः- इष्टेन युज्यस्व । ở 7-1 Tur d my title of Ragan is indeed niguite cant अपि निर्विघ्नत पसो मुनयः ? ऋषयः- कुतो धर्मक्रियाविघ्नः सतां रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति घर्माशो कथमाविर्भविष्यति ॥ ११८ ॥ राजा- अर्थवान् खलु मे राजशन । अथ भगवाँलोकानुग्रहाय कुशली काश्यपा. ऋषयः- ८ स्वाधीनकुशलाः सिद्धिमन्तः । स भवन्तमनामयप्रश्नपूर्वक/- मिदमाह। राजा- किमाज्ञापयति भगवान् ? शारिवः- यन्मिथःसमयादिमा मदीयां दुहितरं भवानुपायंस्त।। तन्मया प्रीतिमता युवयोरनुज्ञातम् । कुतः, 81-3 having prosperity in their power with inquiries about your wok g you married ·a 6.3 adorabla 11.1 bringing to gether Chan incurred 20 Mahima C1-1 time for apeaking 13-1secretritet.e., पञ्चमोऽ स्वमहतां पानसरः स्मृतोऽसि नः शकुन्तला मूर्तिमती च सक्रिया। समानयंस्तुल्यगुणं, वधूवरं चिरस्य वाचन गतः प्रजापतिः । ११६॥ तदिदानीमापनसत्त्वा प्रतिगृह्यतां सहधर्मचरणायति।। d4.1 joint perfor- गौतमी- manoe cf religiour प्रज, किं पि वत्तुकाम दि । ण मे वश्रणावसरोय [मार्य, किम् अपि वक्नुकामा अस्मि । न मे वचनावसरः] अस्थि । कहं ति। [अस्ति । कथम् इति ।] गावेक्निो गुरुश्रणो इमोश ण तुप वि पुच्छिनो धन्धू । [नावेक्षितः गुरुजनः अनया न स्वया अपि पृष्टः बन्धुः1] पण चरिप भएण्ड एकमेकरल ॥१२०॥ [पक्रमेण चरिते कि भएतु एकैकस्य ॥] गान्धर्व विवाह शकुन्तला-(प्रात्मगतम् ) किं शुक्खु अजउत्तो भणादि। [किं नु खलु आर्यपुत्रः भणति ।] किमिदिमुपन्यस्तम्g? शकुन्तला-मात्मगतम् ) पायत्रो बलु पलो वनणावरणासो। [पावकः खलु एषः वचनोपन्यासः ।। शारिवः- कथमिदं नाम । भवन्त एव सुतरां लोकवृत्तान्तनिष्णाताhi सतीमपि शातिकुलैकसंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमती विशङ्कते। अंतः समीपे परिणेतुरिष्यते तदप्रियापि प्रमदा स्वबन्धुभिः ॥१२॥ राजा- किं चात्रभवती मया परिणीतपूर्वा ? शकुन्तला-(सविषादम् । प्रात्मगतम् ) हिनध, सम्पदं दे पासङ्का । [हदय, साम्प्रतं ते आशङ्का । शारिवः- किं कृतकार्यदेषाधम प्रति विमुखतोचिता राज्ञः ? g What is it that yon proposoP 13 fally quainted with the ways of the world i married by me before op account of dia like to a previous Bol ·अभिज्ञानशकुन्तले कुतोऽयमलत्कल्पनाप्रश्नः ? शार्जरवः मूर्छन्स्यमी विकारा प्रायेणैश्वर्यमत्तेषु । a whence I this inquiry about false fabrication b 1-3 change of purpose reproved with too great sovexity d will recollect । @1-1 of unblemiaked beauty विशेषेणाधिक्षिप्तोस्मिः गौतमी- जादे, मुकुत्तअंमा लज। अवणइस्सं दाव दे ओउण्ठणं । [जाते, मुहूर्त मा लज्जस्व अपनेष्यामि तावद् ते अवगुण्ठनम्।] तदो तुम भट्ठा अहिजाणिस्सदि।। [ततः त्वां भर्ता अभिज्ञास्यति।] ( इति यथोकं करोति ) राजा-(शकुन्तला निर्थ । भारमगतम् ) इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्तिः प्रथमपरिगृहीतं स्यान्न वेत्यव्यवस्यन् । भ्रमर इव विभात कुन्दमन्तस्तुषारं न खलु च परिभोक्तुं नैव शक्नोमि हातुम् ॥ १२२॥ (इति विचारयनिस्थतः) प्रतीहारी- अहो धम्मावेक्खिदा/भट्टिणो । ईदिसं णाम सुहोवणदं [अहो धर्मावेक्षिता भर्तुः । ईशं नाम सुखोपनतं] / duty रूवं देक्खिन को अपणो विधारेदि । कः अन्यः विचारयति।] शारिवः- मो राजन, किमिति जोषमास्यते। f 1.1 regard [रूपं दृष्ट्वा wwwmom g why do you si so silentP राजा- k doubt ing myself to be ber husband मोस्तपोधनाः, चिन्तयन्नपि न खलु स्वीकरणमत्रभवत्याः स्मरामि । तत्कथमिमाभित्यकसत्वलक्षणां प्रत्यात्मानं क्षेत्रि- समाशङ्कमानः प्रतिपत्स्ये? शकुन्तला-( अपवार्य) अबस्स परिणए एव्व सन्देहो । कुदो दाणिं मे दूराहि- [आर्यस्य परिणये एव संदेहः । कुतः इदानीं मे दूराधि-] रोहिणी भासा । [रोहिणी भाशा।। i 1.1 bigb-flown ·a 2-1 seduced 02-1 stolen. Sakuntala was mar- Tied by Dushyanta while Banva was not nt home c1-1 robber mmam will him convince पञ्चमोऽङ्कः। ७३ शाङ्गरवः- मा तावत् कृताभिमर्शामनुमन्यमानः सुतां त्वया नाम मुनिर्विमान्यः। मुष्टं प्रतिग्राहयता स्वमर्थ पात्रीकृतो दस्युरिवासिक येन ॥ १२३ ॥ शारद्वतः- शारिव, विरम त्वमिदानीम् । शकुन्तले, वक्तव्यमुक्तमस्माभिः । सोऽयमत्रभवानेवमाह । दीयतामस्मै प्रत्ययप्रतिवचनम्।। d1-1 reply that शकुन्तला-(प्रश्चार्य) इस अवस्थातरं गदे तारिसे अणुराए किं वा सुमराविदेण । [इदम् अवस्थान्तरं गते तादृशे अनुरागे किं वा स्मारितेन।] अत्ता दाणिं मे सोत्रणीभो त्ति वसिदं । (प्रकाशम् ) [प्रात्मा इदान। मे शोचनीयः इति व्यवसितम्।] अजउत्त। ( इत्य/के ) संसइदे दाणि परिणए ण एसो [आर्यपुत्र । संशयिते इदानीं परिणये न एष:] समुदाआरोः । पोरव, ण जुर्ग णाम दे तधा पुरा अस्समपदे [समुदाचारः । पौरव, न युक्तं नाम ते तथा पुरा आश्रमपदे] सहावुत्ताणहिअ इमं जणं समश्रपुवं पतारित्र ईदिसेहिं 21 naturally [स्वभावोत्तानहृदयम् इमं जनं समयपूर्व प्रतार्य ईदृशैः ] अक्खरेहिं पञ्चाचक्खिदूं।। [अक्षरैः प्रत्याचष्टुम् ।] राजा-(कौँ पिधाय) शान्तं पापम्। व्यपदेशमाविलयितुं किमीहसे जनमिमं च पातयितुम् । ब्यपदिश्यते कूलङ्कषेव सिन्धुः प्रसन्नमम्भस्तटतरं च ॥१२४॥ शकुन्तला- is distinguishod; family; title होदु । जइ परमत्थदो परपरिग्गहसङ्किणा.) तुए एव्वं [भवतु । यदि परमार्थतः परपरिग्रहशाङ्किना त्वया एवं ] believing पउत्तं, ता अहिएणाणेण इमिणा तुह आसवं श्रवणइस्सं। (me) to be the [प्रयुक्रम, तद् अभिज्ञानेन अनेन तव आशङ्काम् अपनेष्यामि।] € 1-1 proper form of address open-hearted oto discard, reject h2-1 by which a person अनेन that 11-1 that corrodes the banks 53-1 wife of another उदार कल्पः। excellent idea ·अभिज्ञानशकुन्तले शकुन्तला-(मुद्रास्थानं परामृश्य हद्धी, हद्धी । अङ्गुलीअसुण्णा मे अङ्गुली । [हाधिक् हाधिक् । अङ्गुलीयकशून्या मे अङ्गुलिः । ( इति सविषादं गौतमीमवेतो गौतमी- गुणं दे सक्कावदारब्भन्तरेव सचीतित्थसलिलं वन्दमाणाए [नूनं ते शक्रावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थसलिलं वन्दमानायाः] पभई अङ्गुलीअं । [प्रभ्रष्टम् अङ्गुलीयकम् ।। राजा-सस्मितम् । इदं तत्प्रत्युत्पन्नमति स्त्रैणमिति यदुच्यते । शकुन्तला- एत्थ दाव विहिणा दंसिदं पहुत्तणं । अवरं दे कधइस्सं । [अत्र तावद् विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् । अपरं ते कथयिष्यामि। sacred place of pilgrimage Where Intra descended upon the earth b a holy bathing place consecrated to Saci, Indra's wife c this what call the readiness of woman's invention Men- श्रोतव्यमिदानी संवृत्तम् । शकुन्तला- णं एक्कदिअसे णोमालिश्रामण्डवे णलिणीवत्तभाश्रणगदं [ननु एकदिवसे नवमालिकामण्डपे नलिनीपत्रभाजनगतम् ] उअनं तुह हत्थे सरिणहिदं आसि । [उदकं तव हस्ते सन्निहितम् आसीत् ।। राजा-- ऋणुमस्तावत् । शकुन्तला- तक्खणं सो मे पुत्तकिदो दीहावङ्गोd णाम मिश्रपोश्रो [तत्क्षणं सः मे पुत्रकृतकः दीर्घापाङ्गः नाम मृगपोतकः] उवविदो। तुए अअं दाव पढमं पिवदु ति अणुत्र- [उपस्थितः । त्वया अयं तावत् प्रथमं पिवतु इति अनुक-] म्पिणा उवच्छन्दिदो उपएण। ण उण दे अपरिचादो e1-1 coaxed; en- [म्पिना उपच्छन्दितः उदकेन । न पुन ः ते अपरिचयात् ] हत्थभास/ उवगदो । पच्छा तस्सिं जेव्व मए गहिदे |12-1_use of the [हस्ताभ्यासम् उपगतः । पश्चात् तस्मिन् एव मया गृहीते] सलिले गेण किदो पणो । तदा तुम इत्थं पहसिदो सि । [मतिले अनेन कृतः प्रणयः । तदा त्वम् इत्थं प्रहसितः असि।] d 1-1 having eyes with long outer corners ticea hana N ·७५ पञ्चमोऽङ्कः। सवो सगन्धेनु विस्सलदि। दुवे वि एत्थ श्रारएणश्रा [सर्वः सगन्धेषु विश्वसिति । द्वौ अपि अत्र श्रारण्यको] 17-3 relative त्ति। own end - C 6-1 deceit INDIA 1-3 cuckoo h 3-1 standard of [इति।] বাড়া- एवमादिभिरात्मकार्यनिवर्तिनीनामनृतमयवाङ्मधुभिराकृष्यन्ते 6-3 trying to विषयिणः। गौतमी महाभा. अरुहसि एवं मन्तिदूं। तवोवणसंवढिदो [महाभाग, न अर्हसि एवं मन्त्रयितुम् । तपोवनसंवर्धितः] श्रणभिराणो अनं जणो केवल । [अनभिः अयं जनः कैतवस्य।] राजा तापसवृद्ध, स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुषीषु de 1-1 untaught subtlety संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः । 01-3 gifted with intelligence प्रागन्तरिक्षगमनात् / स्वमपत्यजातf before soaring in the sky मन्यैर्द्विजैः परभृताः खलु पोषयन्ति ॥१२५॥ शकुन्तला-(सरोषम् अणज, अत्तणो हिअाणुमाणेण/ पेक्खासि ? को दार्णि thy own heart [अनार्य, श्रात्मनः हृदयानुमानेन प्रेक्षसे ? कः इदानीम् ] अण्णो धम्मकञ्चुअप्पवेसिणो तिणच्छएणकूवोवमस्स) तव i 6-1 putting on [अन्यः धर्मकञ्चुकप्रवेशिनः तृणच्छन्नकूपोपमस्य तवा अणुकिदं पडिवजिस्सदि ? 6-1 resembling [अनुकृतं प्रतिपत्स्यते ?] राजा--(प्रात्मगतम्) संदिग्धबुद्धिं मां कुर्वन्नकैतव इवास्याः कोपो लक्ष्यते । तथा नया मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तौ वृत्तं रह प्रणयमप्रतिपद्यमाने । through want of recollection भेदा वोः कुटिलयोरतिलोहिताक्ष्या भग्नं शरासनमिवातिरुषा स्मरस्य ॥१२६॥ (प्रकाशम् ) भद्रे, प्रथितं दुष्यन्तस्य चरितम् । तथापीदं न लक्षये। 1 1-1 well known शकुन्तला- सुछ दाव एत्य सच्छन्दचारिणीmकिद म्हि । जा अहं wilful; [सुठु तावद् अत्र स्वछन्दचारिणी कृता अस्मि । या अहम् ] the garb virtue of hidden under grass a. well k whose attitude is severe - MARNavin 1-1 self-willed ·श्रामशानशकुन्तल इमस्स पुरुवंसप्पच्चएण मुहमहुणो हिअहिदविसस्स [अस्य पुरवंशप्रत्ययेन मुखमधोः हृदयस्थितविषस्य ] हत्थब्भासं उवगदा । [हस्ताभ्यासम् उपगता।] । इति पटान्तेन मुखमावृत्य रोदिति) शारिवः ८ इत्थमात्मकृतमप्रतिहतं चापलं दहतिः । अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्सङ्गतं रहः । अशातहृदयेष्वेवं वैरी भवाते सौहृदम् ॥१२७॥ a thus burns selfcommitted and uncounteracted rashness accusation अयि भोः, किमत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मान् सम्भृतदोषैरधिक्षिपथा। 6 3-3 accumulated शाहरवः-( मासूयम् ) श्रुतं भवद्भिरधरोत्तरम्। श्रा जन्मनः शाठ्यमशिक्षितो य- स्तस्याप्रमाणं वचनं जनस्य । परातिसन्धानमधीयते यै- 01-1 deceiving of विद्येति ते सन्तु किलाप्तवाचःd ॥१२८॥ d 1-3 worthy of belief ; speaker राजा-- भोः सत्यवादिन् , अभ्युपगतं तावदस्माभिरेवम् । किं पुनरिमा- मतिसन्धाय लभ्यते। e by deceiving her शारिवः- विनिपाता। others of truth f1-1 ruin ENIN विनिपातः पौरवैः प्रार्थ्यत इति न श्रद्धेयमेतत् । शारद्वतः- शारिव, किमुत्तरेण । अनुष्ठितो गुरोः सन्देशः। प्रतिनिवर्तामहे वयम् । ( राजानं प्रति) तदैषा भवतः कान्ता त्यज वैनां गृहाण वा । उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी ॥१२॥c गौतमी- गच्छाग्रतः। (इति प्रस्थिताः) शकुन्तला- कहं इमिणा किदवेण विप्पलद्धg म्हि । तुझे वि में [कथम् अनेन कितवेन विप्रलब्धा अस्मि । यूयम् अपि माँ] authority ovran achmitten as he allaching g 1-1 deceived । न । 33 FRE See M ·dost thou assume APRIma पश्चमोऽङ्कः। a 2-1 weeping, परिदेविगि। परिश्चअध। lamenting [परिदेविनी परित्यजथ।] ( इत्यनुप्रतिष्टते) गौतमी-(स्थित्वा ) वच्छ सगरव, अणुगच्छदि इनं क्खु णो करुणपरिदविणी [वत्ल शाङ्गरव, अनुगच्छति इयं खलु नः करुणपारदोवनी] b 7-1 cruel by his सउन्दला। पञ्चादेसपरुले भन्तुणि किं वा मे पुत्तिा repudiation [शकुन्तला। प्रत्यादेशपरुषे भर्तरि किं वा मे पुत्रिका] करिस्सदि। [करिष्यति। शाङ्गरवः-(सरोष निवृत्य) किं पुरोभागिनि स्वातन्त्र्यमवलम्बसे? € 0 naughty girl, independence शकुन्तला भीता वेपते) शाङ्गरकः- शकुन्तले. यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्कुलया। त्वया । the family अथ तु वेत्ति शुचि ब्रतमात्मनः पतिकुले तव दास्यमपि क्षमम् ॥१३०॥ तिष्ठ, साधयामो वयम् । राजा- भोस्तपस्विन्, किमत्रभवतीं विप्रलमसे ? कुतः, कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव । C वशिनां हि परपरिग्रहसंश्लेषपराङ्मुखी वृत्तिः ॥१३॥ शाङ्गरवः- यदा तु पूर्ववृत्तमन्यसङ्गाद्विस्मृतो भवान्, तदा कथमधर्मभीरु1ि/I-1 afraid losing the virtue राजा-- भवन्तमवात्र गुरुलाघवं पृच्छामि। g 2-1 heavier and the lighter (sin) मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति संशये। दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांशुल: ॥१३२॥ h 1-1 defiled by पुरोहितः-( विचार्य) यदि तावदेवं क्रियताम् । राजा- अनुशास्तु मां भवान् । d 3-1 fallen from inclinfatin omin einfat । 1-1 averse to embrace the wife of another of Ka the contact with another's wite ·Maminews अभिज्ञानशकुन्तले पुरोहितः If you ask why nobore this, this अत्रभवती तावदा प्रसवादसद्गृहे । तिष्ठतु । कुत इदमुच्यत a till delivery इति चेत्, त्वं साधुभिरुद्दिष्टः-प्रथममेव चक्रवर्तिनं पुत्रं जन- यिष्यसीति । स चन्मुनिदौहित्रस्तल्लक्षणोपपन्नो भविष्यति, अभिनन्ध शुद्धान्तमेनां प्रवेशयिष्यसि । विपर्यये तु पितुरस्याः समीपनयनमवस्थितमेव । deciatedly 1-1 endowed with this mark cif it be otherwise a grant me en. trance यथा गुरुभ्यो रोचते। पुरोहितः वत्से, अनुगच्छ माम् शकुन्तला भअवदि वसुहे, देहि मे विवर। [भगवति वसुधे, देहि मे विवरम् ।] ( इति रुदन्ती प्रस्थिता । निष्क्रान्ता सह पुरोधमा सह तपस्विभिश्च । राजा शाप- व्यवहितस्मृतिः। शकुन्तलागतमेव चिन्तयति) नेपथ्ये- आश्चर्यम् । राजा-(प्राकार्य किं नु खलु स्यात् । पुरोहितः-(प्रविश्य सविस्मयम् ) देव, अद्भुतं खलु संवृत्तम् । e 1-1 having lost memory through eurse । किमेवम् ? पुरोहितः- देव, परावृत्तेषु करवशिष्येषु सा निन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला बाहूत्क्षेपं ऋन्दितु च प्रवृत्ता। राजा- किंच। पुरोहितः- स्त्रीसंस्थान/चाप्सरस्तीर्थमारा- दुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम ॥१३३॥ ( सर्वे विस्मयं रूपयन्ति) राजा- भगवन् , प्रागपि सोऽस्माभिरर्थः प्रत्यादिष्ट एव। किं वृथा तणान्विष्यते । विधाम्यतु भवान् । f 1-1 in the form of a woman ।

·षष्ठोऽङ्कः। पुरोहितः-( विलोक्य ) विजयस्व। ( इति निष्क्रान्तः) MORRNONNN india वेत्रवति, पर्याकुलोऽसि । शयनभूमिमार्गमादेशय । प्रतीहारी- इदो इदो देवो। [इतः इतः देवः। (इति प्रस्थिता) राजा- कामं प्रत्यादिष्टां स्मरामि न परिग्रहं मुनेस्तनयाम्। बलवन्तु दूयमानं प्रत्याययतीव। मां हृदयम् ॥१३४॥ cching (इति निक्रान्ताः सर्वे ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः ॥ a forces ine, as it were, to believe (her story) *see notes ॥ अथ पञ्चमषष्ठाङ्कमध्ये प्रवेशकः ॥ (ततः प्रविशति नागरिकः श्याल: * पश्चाद्वद्ध रुपमादाय रक्षिणौ च ) रक्षिणी-( ताडयित्वा) अले कुम्भिला, कधेहि, कहिं तुए ए मणिबन्धणुक्ति- [अरे कुम्भिलक, कथय कुत्र त्वया एतद् मणिबन्धनोत्की-] एणणामहेए लाअर्काए अङ्गुलीअए शमाशादिदे ? [नामधेयं राजकीयम् अङ्गुलीयकं समासादितम् ? ] पुरुषः-(भीतिन दकितेन ) पशीदन्तु भावमिश्शा।। अहके ण ईदिशकम्मकाली। [प्रसीदन्तु भावमिश्राः । अहं न ईदृशकर्मकारी।] 61-3Gentle sirs प्रथमः- MANORAM app किं क्खु शोहणे बह्मणे त्ति कदु लज्ञा पलिग्गहे दिरणे ? [किं खलु शोभनः ब्राह्मणः इति कृत्वा राज्ञा प्रतिग्रहः दत्तः १] पुरुषः- शुणुध दागि। श्रहके शकावदालभन्तलवाशी धीवले । [शृणुत इदानीम् । अहं शक्रावताराभ्यन्तरवासी धीवरः।] द्वितीयः- पाडञ्चला, किं अम्हहिं जादिं पुश्चिदे ? [पाटश्चर, किम् अस्माभिः जाति पृष्टः १] ·अभिज्ञानशकुन्तले अन्तरा a 8-1 informer b in due order श्याल:- सून, कधेदु सव्वं अणुक्रमेण । मा गं [सूचक, कथयतु सर्वम् अनुक्रमेण । मा एनम् अन्तरा] पडिबन्धेध। [प्रतिबध्नीतम् ।] उभौ- जं आउत्ते प्राणवेदि । कधेहि । [यद् आवुत्तः श्राज्ञापयति । कथय ।] HIDHAR । chy nets, hooks and other contrivance for catcling fish अहके जालुग्गालादीहिं मश्वबन्धणोवाएहि कुडुम्बभलणं [अहं जालोद्गारादिभिः मत्स्यबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणं ] कलेमि । [करोमि ] श्याल:-( विहस्य) विसुद्धो दाणि आजीवः । [विशुद्धः इदानीम् श्राजीवः।] पुरुषः- भट्टा, मा एवं भण । [भर्तः, मा एवं भण ।] शहजे किल जे वि णिन्दिए ण हु शे कम्म विवजणीत्रए। [सहजं किल यद् अपिनिन्दितं न खलु तत् कर्म विवर्जनीयम् ।। पशुमालणकम्मदालुणे अणुकम्पामिदुः एव शोत्तिए* ॥१३॥ [पशुमारणकर्मदारुणः अनुकम्पामृदु : एव श्रोत्रियः ॥] श्याल:- तदो तदो ? [ततः ततः ?] a 1-1 inborn e 1-1 tender with compassion see notes Ramnia 11-1 kind of fish एक्कश्शिं दिअशे खण्डशो लोहिदमश्चके/ मए कम्पिदे। [एकस्मिन् दिवसे खण्डशः रोहितमत्स्यः मया कल्पितः।] जाव तश्श उदलब्भन्तले एदं लदणभाशुलं अङ्गुलीनं [यावद् तस्य उदराभ्यन्तरे एतद् रत्नभासुरम् अङ्गुलीयकं ] देक्खिदं । पश्चा अहके शे विक्कआए दंशअन्ते गहिदे [दृष्टम् । पश्चात् अहम् तत् विक्रयाय दर्शयन् गृहीतः] भावमिश्शेहि। मालेध वा, मुश्चेध वा। श्र शे [भावमित्रैः । मारयत वा, मुञ्चत वा । अयम् अस्य] ·षष्ठोऽङ्कः। ८१ Siltolhapu आश्रमवुत्तन्ते। [भागमवृत्तान्तः ।] c inust be investir gated d8-1 cut-purso, lit.knot-cutter e 1-3 careful जाणु, विस्लगन्धी गोहादी मच्छबन्धी जेव्व हिस्संस|| 1-1 stinking ok [जानुक, विस्रगन्धिः गोघाती मत्स्यवन्धः एव निःसंशयम] 1-1 Fisherman अङ्गुलीश्रमदसणं से विमरिसिदव्वं । राउलं एव्व [अङ्गुलीयकदर्शनम् अस्य विमष्टव्यम् । राजकुलम् एव] गच्छामो। [गच्छामः।] रक्षिणी- तधा। गश्च ले गरिठभेदाः । [तथा । गच्छ रे अन्थिभेदक। ( सर्वे परिक्रामन्ति) श्याल सूअश्र, इमं पुरदुवारे अप्पमत्ता पडिवालेध । जाव इमं [सूचक, इमं पुरद्वारे अप्रमत्तौ प्रतिपालयतम् । यावद् इदम्] अङ्गुलीअभं जधागमणं भट्टिणो णिवेदिन तदो सासणं [अङ्गुलीयकं यथागमनं भर्तुः निवेद्य ततः शासनं] पडिच्छित्रणिकमामि f having received [प्रतीष्य निष्कमामि] उभौ- पविशदु पाउत्ते शामिपशादाश्र। [प्रविशतु प्रावुत्तः स्वामिप्रसादाय।] ( निष्कान्दः स्याल:) जाणुन, चिलाअदि क्खु उत्ते । [जानुक, चिरायति खलु श्रावुत्तः।] द्वितीय:- णं अवशलोवशप्पणीश्रा, लाप्राणो। [ननु अवसरोपसर्पणीयाः राजानः । Satta । g 1-3 accessible at proper time प्रथमः- h itch 16-3 victim वध्यस्य जाणुन, फुलन्ति मे हत्था इमश्श वज्झश्शां शुमणो [जानुक, स्फुरतः मे हस्तौ अस्य सुमनः] पिणद्धं)। [पिनद्धम् ॥ ( इति पुरुषं निर्दिशति) , this was a sign of death. A victim had wreath of flowers tied round his neck ·२ one that kills another without any cause प्रतीष्य ] 61-1 with a paper in his hand 02-1 royal command d1-1 food for the vultures e 1-1 fisherman अभिज्ञानशकुन्तले पुरुषः-- ण अलुहदि भावे अकालणमालणेव भविटुं । [न अर्हति भावः अकारणमारणः भवितुम् । द्वितीयः-(विलोक्य) पशे अम्हाणं शामी पत्तहत्थे लानशाशण पडिच्छिन्न [एषः नौ स्वामी पत्त्रहस्तः राजशासन इदोमुहे देक्खीदि । गिद्धबली भविश्शशि शुणो [इतोमुखः दृश्यते । गृध्रबालेः भविष्यसि शुनः] मुहं वा देखिश्शशि। [मुखं वा द्रक्ष्यसि।] श्याल:- प्रविश्य) सूमश्र, मुचीअदु एसो जालोवजीवी । उववरणो किल [सूचक, मुच्यताम् एषः जालोपजीवी । उपपन्नः किल] अअं अङ्गुलीअस्स आश्रमो । [अयम् अङ्गुलीयकस्य आगमः। सूचक:- जधा पाउत्ते भणादि। [यथा श्रावुत्तः भरणति।] द्वितीयः- एशे जमशदणं/ पविशिन पडिणिवुत्ते । [एषः यमसदनं प्रविश्य प्रतिनिवृत्तः । (इति पुरुषं मुक्तपरिबन्धनं करोति ) पुरुषः-(श्यालं प्रणम्य ) भट्टा, अध कीलिशे में आजीवे? [भर्तः, अथ कीदृशः मे आजीवः ?] श्याल:-- एसो भट्टिणा अङ्गुलीप्रअमुल्लसम्मिदो। पसादोवि दाविदो। * 1-1 equal to the [एषः भर्ना अङ्गुलीयकमूल्यसम्मितःप्रसादः अपि दापितः। 6T-Tgift (इति पुरुषायार्थ प्रयच्छति) पुरुषः-(सप्रणामं प्रतिगृह्य ) भट्टकेण अणुग्गहिद म्हि । [भा अनुगृहीतः अस्मि ।] § 2-1 abode of hell Yama B g1-1 livelihood ·षष्ठोऽङ्कः। = a 5-1 stake gallows walwa b1-1gift 03-1 liked favourite - a 1-1 of high value sorved एशे णाम अणुग्गहिदे जे शुलादो अवदालिन हथिक्खन्धे [एषः नाम अनुगृहीतः यः शूलात् अवतार्य हस्तिस्कन्धे] पडिहाविदे। [प्रतिष्ठापितः1]c जानुक आउत्ता, पालिदोशि कधेदि तेण अङ्गुलीश्रपण भट्टिणो [आवृत्त, पारितोषिकं कथयति तेन अङ्गुलीयकेन भर्तुः ] शम्मदेण होदव्वं। [सम्मतेन भवितव्यम् । ] श्याल:- ण तस्सिं महारुहं रदणं भट्टिणो बहुमदं ति तक्केमि । [न तस्मिन् महार्ह रत्नं भर्तुः बहुमतम् इति तर्कयामि ।] तस्स दसणेण भट्टिणो अभिमदो जणो सुमरिदो । मुहुत्तनं [तस्य दर्शनेन भर्तुः अभिमतः जनः स्मृतः । मुहूर्तकं] 01-1 naturally re- पकिदिगम्भीरो वि पज्जुस्सुश्रमणो आसि । f 1-1 agitated in [प्रकृतिगम्भीरः अपि पर्युत्सुकमनाः आसीत् ।] सूचक शेविदं णाम आउत्तेण। [सेवितं नाम आवुत्तेण।] unkonam taarenteracerwia जानुका णं भणाहि । इमश्श किदे मश्चिाभत्तुणो त्ति । [ननु भण। अस्य कृते मात्स्यिकाभर्तुः इति] (इति पुरुषमसूयया पश्यति ) पुरुषः- भट्टालका, इदो अद्धं तुम्हाणं शुमणोमुलं/ होदु । [भट्टारकाः, इतः अर्ध युष्माकं सुमनोमूल्यं भवतु ।] ing about my जानुक:- एत्तके जुजइ। [एतावद् युज्यते।] श्याल:- धीवर, महत्तरो तुमं पिअवस्सको दाणि मे संवुत्तो । [धीवर, महत्तरः त्वं प्रियवयस्यकः इदानीं मे संवृत्तः। mind Mamrata § 6-1 husband of a fish-woman the 1-1 price of flower (for bindhead) or something worth flower -- ·a 1-1 attested over Sorne liquor : ladambari is a sort of wine. It is distilled from Tud mbu flowers. 0 2-1 liquor shop कादम्बरीसक्खि अम्हाणं पढमसोहिदं इच्छीअदि । ता [कादम्बरीसाक्षिकम् अस्माकं प्रथमसौहृदम् इष्यते । तत्] सोरिडश्रावण जेव्व गच्छामो! [शौण्डिकापणम् एव गच्छामः ।] सर्वे- तधा। [तथा।] (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ प्रवेशकः । 03-1 airy car f 1-1 bathing time । h I will ascertain it with my eyes ॥अथ षष्ठोऽङ्कः॥ (ततः प्रविशत्याकाशयानेन सानुमती नामाप्सरा:) सानुमती शिव्यत्तिदं मए पजाणिव्वत्तणी अच्छरातित्थसारणज्झel formed by turas [निर्वर्तितं मया पर्यायनिर्वर्तनीयम् अप्सरस्तीर्थसान्निध्य Mar Ansaransirtha जाव साहुजणस्स अभिसेकालो त्ति सम्पदं इमस्स [यावत् साधुजनस्य अभिषेककालः । इति साम्प्रतम् अस्य ] रापसिणो उदन्तं पञ्चक्खी करिस्सी । णं मेणासम्बन्धेण10 2-1 uews [राजर्षेः उदन्तं प्रत्यक्षी करिष्यामि । ननु मेनकासम्बन्धेन] सरीरभूदा दाणि मे सउन्दला । ताए अ दुहिदुणिमित्त शरीरभूता इदानी मे शकुन्तला। तया च दुहितृनिमित्तम् ] आदिट्टपुव्व म्हि ।( समन्तादवलोक्य ) किं गु क्बु उदुच्छवे 6-1 great vernal [आदिष्टपूर्वा अस्मि। किं नु खलु ऋतूत्लवे] वि णिरुच्छवारम्भं विश्र एवं राउलं दीसदि। अस्थि [अपि निहलवारम्भम् इव एतद् राजकुलं दृश्यते । अस्ति ] मे विहवो पणिधाणेण) सव्वं परिगणा९ । किन्दु सही। [मे विभवः प्राणिधानेन सर्व परिज्ञातुम् । किन्तु सख्याः] श्रादये मए माणइवो। होदु । इमाणं जेव्व उजाणपा- [प्रादरः मया मानयितव्यः। भवतु । अनयोः एव उद्यानपा-] लिप्राणं तिरकारिणीपरिच्छण्णा पासपरिवीतगी भोवत्र k a kind of magi- [लिकयोः तिरस्करिणीपरिच्छन्ना पार्श्व परिवर्तिनी भूत्वा ] उवलम्भिस्स। [उपलप्ये] festival 53-1 meditation cal veil ·८५ षष्ठोऽङ्कः। ( इति नाट्येनावतीर्य स्थिता) (ततः प्रविशति चूता कुमवलो यन्ती चेटी। अप्सरा च पृष्ठतस्तस्था:) a 8-1 essence of life 6.8-1 mangoblossom आअम्बहरिप्रपण्डुर वसन्तमासस्स जीत्रसम्बस्स ! [प्राताम्रहरितपाण्डुर वसन्तमासस्या जीवसर्वस्व । दिवो सि चूअकोरत्र उदुमङ्गलं तुमं पसाएमि ॥१३६॥ [दृष्टः असि चूतकोरक ऋतुमङ्गलं त्वां प्रसादयामि ॥] द्वितीया- परडदिए, किं एआइणी मन्तेसि ? [परभृतिके, किम् एकाकिनी मन्त्रयसे ?] c play upon word 1. Personal name 2. Cuckoo HINMARApAR महुअरिए, चूदकलिअं देखि उम्मत्तिा परहुदिना [मधुकरिके, चूतकलिकां दृष्ट्वा उन्मत्तिका परभृतिका] होदि । [भवति।] द्वितीया-(सहर्षे खरयोपगम्य ) कधं उवहिदो महुमासोd | [कथम् उपस्थितः मधुमासः।] d 1-1 spring महुरिए, तब दाणे कालो एसा मनविभमगीदाणं । [मधुकरिके, तब इदानीं कालः एषः मदविनमगीतानाम् ।] द्वितीया- साहे, अवलम्ब मं । जाव अग्गपादाहिदा भवित्र [सखि, अजम्बस्व माम् । यावद् अप्रपादस्थिता भूत्वा ] चूदकलि गेरिहा कामदेवञ्चणं करेमि । [चूतकलिकां गृहीत्वा कामदेवार्चनं करोमि/1] € 1-1 standing on tip-toe 12-1 worship of Kamadeva, the god of love प्रथमा जइ मम वि क्वु अद्धं अञ्चणफलस्ल । [यदि मम अपि खनु अर्धम् अर्चनफलस्य । द्वितीया- अकधिदे वि एवं सम्पजदि । जदो एकं जेवणो जीविदं। [अकथिते अपि एतत् सम्पद्यते । यतः एकम् एव नौ जीवितम्।। दुधाठिदं सरीरं। ( सखीमवलम्ब्य स्थिता चूताङ्कुरं यहाति) [द्विधास्थितं शरीरम् ।]

·a though not quite expanded होदि। 02-1a. particular mode of joining hands in supplication 01-1 having for his mark ladies Those husbands are gone abroad Woman अमिशानशकुन्तले अए, अप्पडिबुद्धो वि० चूदप्पसवो एत्थ बन्धनमा रही [अये, अप्रतिबुद्धः अपि चूतप्रसवः अत्र बन्धनमजनुभिः] कपातहतका कला [भवति ।] तुं सि मए चूअङ्कुर दिगणो कामस्स गहिश्रवणुस । [त्वम् अपि मया चूताङ्कुर दत्तः कामस्य गृहीतधनोः। ] पहिअजणजुवइलक्खोल पञ्चमहिनो सरोहोहि १३७॥ [पथिकजनयुवतिलक्ष्यः पञ्चाभ्यधिकः शरः भव ।।] ( इति चूताछु । पति) कञ्चुकी-(प्रविश्य घटाक्षेपेण कुपितः ) मा तावदनात्मक्षेd देवेन प्रतिषिद्धे वसन्तोलये त्वमानकाल- 8-1 thoughtless काभङ्गं किमारभसे! उभे-(भीते) पसीददु प्रजा । अगाहित्थाओ अम्हेe ! [प्रसीदतु आर्यः। अगृहीतार्थ श्रावान। कञ्चुकी- न किल श्रुतं युवाभ्याम् यद्वासन्तिकैतभिरपि/देवस्य शासनं | even by the ver प्रमाणीकृतं तदाश्रयिभिः पत्रिभिश्च । तथाहि चूतानां चिरनिर्गतापि कलिका बध्नाति न स्वं रजः सन्नद्धं यदपि स्थितं कुरवकं तत्कोरकावस्थया। कण्ठेषु स्खलित गतेऽपि शिशिरे पुंस्कोकिलानां रुतं शङ्के संहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणार्धकृष्टं शरम् ॥१३८॥ suspeet, उभे- ण त्यि सन्देहो। महप्पहावो राएसी। [न अस्ति सन्देहः। महाप्रभावः राजर्षिः।] e te have heard nothing of it nal plants g3-1 budding state h 6-3 male-cuckoo 11-1 note; ery 2-1 half-drawn from quiver Mahadera प्रथमा- amavad अज, कदि दिअसाई अम्हाणं मित्तावसुणा रहिएण भट्टियो [आर्य, कति दिवसानि आवयोः मित्रावसुना राष्टियेण भर्तुः ] पादमूलं पेसिदाणं । इत्थं च णो पमदवणस्स पालणकम्म [पादमूलं प्रेषितयोः। इत्थं च नौ प्रमदवनस्य पालनकर्म ] ·a 3-1 by reason of our being 61-1 unheard before Mamme © 1-1 forbidden d 1-3 fond of fes. tivals षष्ठोऽङ्कः। समप्पिदं । ता अाअन्तुबदाए अस्सुदपुवो अम्हेहिं एसो [समर्पितम्। तद्अागन्तुकतया अभुतपूर्वः भावाभ्याम् एषः], strangers घुत्तन्तो। [वृत्तान्तः।] कञ्चुकी- भवतु । न पुनरेव प्रवर्तितव्यम् । उभे- अन्ज, कोदूहलं हो। जइ इमिणा जणण सोदव्वं, कधेदु [आर्य, कौतूहलं नौ । यदि अनन जनेन श्रोतव्यम्, कथयतु] भवं । किं णिमित्तं भट्टिणा वसन्तूसवो पडिसिद्धो ? [भवान् । किं निमित्तं भर्ता वसन्तोत्सवः प्रतिषिद्धः? ] सानुमती- ऊसवाप्पाd खु मणुस्ला । गुरुणा कारण होदव्वं । c [उत्सवप्रियाः खलु मनुष्याः । गुरुणा कारणन भवितव्यम्।। कञ्चुकी- बहुलीभूतमेतत् किं न कथ्यते । किमत्रभवत्योः कर्णपथं नायातं शकुन्तलाप्रत्यादेशकौलीनम् ? उभे- सुदं रहिणो/ मुहादो जाव अङ्गुलीपदसणं । [श्रुतं राष्ट्रियस्य मुखात् यावद् अङ्गुलीयकदर्शनम् ।। कञ्चुकी- तेन ह्यल्पं कथयितव्यम् । यदैव खलु स्वाङ्गुलीयकदर्शना- दनुस्मृतं देवेन रू त्यमूढपूर्वी मया तत्रभवती रहसि शकुन्तला मोहात्प्रत्यादिष्टेति । तदाप्रभृत्यव पश्चात्तापमुपगतोदेवः। तथा हि रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्याप्रान्तविवर्तनैर्विगमयत्युन्निद्रा एव क्षपाः । दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्खलितस्तदा भवति च ब्रीडाविलक्षश्चिरम् ॥१३६/-7-3 name सानुमती- पि मे। [प्रिय मे। कञ्चकी 8.COM अस्मात्प्रभवतो वैमनस्यादुत्सवः प्रत्याख्यात)। € 1-1 gossip about the rejection of Sakuntala MURARIES f 61 king's brother-in-law g 3-3 tossing about on the edge of the couch h 2-3 night GANDRurane j 1-1 prohibited ·अभिज्ञानशकुन्तले उभे- जुजदि। [युज्यते।] नेपथ्ये- एदु एदु भवं। a attend to your duties decoration + [पतु एतु भवान् ।] कञ्चुकी-(कर्ण दत्त्वा) प्रये, इत एवाभिवर्तते देवः। स्वकर्मानुष्टीयताम्।। उभे- বখ। [तथा ] ( इति निष्कान्ते) (ततः प्रविशति पश्चात्तापसदृशवेषो राजा विदूषकः प्रतीहारी च कञ्चुकी-(राजानमवलोक्य । अहो सर्वास्ववस्थासु रमणीयत्वमाकृतिविशेषाणाम् । एवमुत्सु-6 6-3 distinguished personalities कोऽपि प्रियदर्शनो देवः। तथा हि प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्टार्पित c 1-1 having given up all forms of बिनकाञ्चनमेकमेव वलयं श्वासापरलाधरः।। a 1-1 having lips चिन्ताजागरणप्रताम्रनयनस्तेजोगुणादात्मनः bloodless from sighing संस्कारोल्लिखितो महामणिरिव क्षीणोऽपिनालक्ष्यते॥१४०/- 1-1crquisitely polished सानुमती- राजानं दृष्ट्वा ) ठाण क्खु पञ्चादेसविमाणिदा वि इमस्ल किदे सउन्दला [स्थाने खलु प्रत्यादेशविमानिता अपि अस्य कृते शकुन्तला] किलम्मदि। f is heavily op- [काम्यति] राजा-(ध्यानमन्दं परिक्रम्य) प्रथमं सारङ्गाच्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि सुप्तम् । अनुशयदुःखायेदं। हतहृदयं सम्प्रति विबुद्धम् ॥१४॥ g 4-1 anguish of सानुमती- रणं दिसाणि तवस्सिणीए भाअहेश्राणि । [ननु ईदृशानि तपस्विन्याः भागधेयानि ।] विदूषकः-(अपवार्य) लविदो एसो भूश्रो वि सउन्दलावाहिणा । ण आणे कधं [लचितः एषः भूयः अपि शकुन्तलाव्याधिना । न जाने कथं] pressed remorse ·examined awake far into a ted that to letter MINS षष्ठोऽङ्कः। चिकिच्छिदवो भविस्सदि त्ति । [चिकित्सितव्यः भविष्यति इति ।] कञ्चुकी-(उपगम्य ) जयतु जयतु देवः। महाराज, प्रत्यवेक्षिता a 1-3 carefully प्रमदवनभूमयः । यथाकाममध्यास्तां विनोदस्थानानि महाराजः । राजा- वेत्रवति, मद्ववनामात्यमार्यपिशुनं ब्रूहि-चिरप्रबोधान्न संभा- by remaining वितमस्माभिरद्य धर्मासनमध्यासितुम् । यत्प्रत्यवेक्षितं पौरकार्यthe night c 1-1 investigated मार्येण, तत्पत्त्रमारोप्य दीयतामिति ।' d having commit- प्रतीहारी- जं देवो प्राणवेदि। [यद् देवः आज्ञापयति। ( इति निष्क्रान्ता) राजा- वातायन, त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु । e fulfil your office कञ्चुकी- यदाज्ञापयति देवः। ( इति निष्क्रान्तः) विदूषकः- किदं भवदा णिम्मच्छिनं । सम्पदं सिसिरावच्छेअरमणीप T-1 pleasant on [कृतं भवता निर्मक्षिकम् । साम्प्रतं शिशिरातपच्छेदरमणीये ] इमस्सिं पमदवणुदेसे अत्ताणं रमइस्ससि । [अस्मिन् प्रमदवनोद्देशे आत्मानं रमयिष्यसि ।। राजा- ८ वयस्य, रन्ध्रोपनिपातिनोजी इति यदुच्यते तदव्याभिचारिh point h 1-1 quite true ; वचः । कुतः, having no ception मुनिसुताप्रणयस्मृतिरोधिना 13-1 obstructing मम च मुक्तमिदं तमसा मनः। of my love for मनसिजेन सखे प्रहरिष्यता hermit's daugh- धनुषि चूतशरश्च निवेशितः ॥१४२॥ विदूषकः- जाव इमिणा दण्डकहेण कन्दप्पबाणं गास- [तिष्ठ तावत्, यावद् अनेन दण्डकाष्ठेन कन्दर्पवाणं नाश-] इस्सामि । [यियामि।] Kamasan account of cool shade 9 hole 3 a weak the remembrance ter MHANSAR विद्य दाव, ·Brahmana. This tendant अभिज्ञानशकुन्तले ( इति दण्डकाष्टमुद्यम्य चूताङ्कुर पातयितुमिच्छति ) राजा-(सस्मितम् ), भवतु । पृष्टं ब्रह्मवर्चसम्। । सखे, कोपविष्टः प्रियायाः किञ्चिदनु-141-1_glory of a कारिणीषु खतासु दृष्टिं विलोभयामि । is said ironically विदूषकः- 61-1 personal at- एवं आसरणपरिभारिआ चदुरित्रा भवदा सन्दिट्ठा- [ननु आसन्नपरिचारिका चतुरिका भवता सन्दिष्टा-] 'माहवीमण्डवे इमं वेलं अदिवाहइस्सं । तहिं मे ['माधवीमण्डपे इमां वेलाम् अतिवाहयिष्यामि । तत्र चित्तफल अगदंd सहत्थलिहिदं तत्तहोदीए सउन्दलाए Ito a picture-tablet [चित्रफलकगतां स्वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुन्तलायाः] e 9-1 portrait पडिकिदि आणेहि' त्ति। [प्रतिकृतिम् प्रानय' इति । CI shall pass d2-1 committed PHYSION Mam f1-1 furnished with marble slab 3-1 ईदृशं हृदयविनोदस्थानम् । तत्तमेव मार्गमादेशय । विदूषकः- इदो इदो भवं। [इतः इतः भवान्।] ( उभौ परिकामतः । सानुमत्यनुगच्छति ) विदूषकः एसो मणिसिलापट्टअसणाहो/ माहवीमण्डवो उवहाररमणी- [एषः मणिशिलापट्टकसनाथः माधवीमण्डपः उपहाररमा-] अदाए णिस्संस साप्रदेण विश्र णो पडिच्छदि । ता यतया निःसंशयं स्वागतेन इव नौ प्रतीच्छति । तत् ] पविसि णिसीदद् भवं। [प्रविश्य निषीदतु भवान् । ( उभौ प्रवेशं कृत्वोपविष्टौ) सानुमती- खदासंसिदा पेक्खिस्सं दाव सहीए पडिकिदि । तदो [लतासंश्रिता प्रेक्षिष्ये तावत् सख्याः प्रतिकृतिम । ततः ] भत्तुणो बहुमुही अणुरानं णिवेदइस्सं । [अस्याः भर्तुः बहुमुखम् अनुराग निवेदयिष्यामि ।] (इति तथा कृत्वा स्थिता) ag reeableness of its offerings (of delicions flowers) m से h 2-1 manifested in various ways; excessive राजा- सखे, सर्वमिदानीं स्मरामि शकुन्तलायाः प्रथमवृत्तान्तम् ।कथि- तवादसि भवते च । स भवान्प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपमुपगतो ·b 3-1 whose intellect is like षष्ठोऽङ्कः। नासीत् । पूर्वमपि न त्वया कदाचित् संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम । कश्चिदहमिव विस्मृतवानसि त्वम् । विदूषकः- ण विसुमरामि । किन्दु सव्वं कधिन अवसाणे उण तुए [न विस्मरामि । किन्तु सर्व कथयित्वा अवसाने पुनः त्वया] परिहासविअप्पो एलो ण भूदत्थो त्ति आचक्खिदं । a 1-1_speech ut- [परिहासविजल्पः एषः न भूतार्थः इति श्राचष्टम् । ] tered in joke मए वि मिप्पिएडबुद्धिणा तधा एव्व गहिदं ।अधवा [मया अपि मृत्पिण्डबुद्धिना तथा एव गृहीतम् । अथवा] | Inmp of clay भविदव्वदा बलवदी। [भवितव्यता बलवती।]. सानुमती- एव्वं दं। [एवं न्वेतत् ।] -(ध्यात्वा) सखे, त्रायस्व माम्। विदूषकः- भो, किं एदं ? अणुववरणं खुईदिसं तुइ । कदाचि 0 1-1 unbecoming [भोः, किम् एतत् अनुपपन्नं खलु ईदृशं त्वयि । कदाचित् ] सप्पुरेसा सोप्रवत्तव्वाd ण होन्ति । रणं पवादे वि d 1-3 subjee [सत्पुरुषाः शोकवर्तव्याः न भवन्ति । ननु प्रवाते अपि] णिकम्पाय गिरीश्रो। [निष्कम्पाः गिरयः । stomamar ne grief 01-3 immoveable राजा- । वयस्य, राकरणविक्लवायाः प्रियायाः समवस्थामनुस्मृत्य बलवदशरणोऽस्मि । सा हि इतः प्रत्यादेशात्स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता मुहुस्तिष्ठेत्युञ्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे पुनदृष्टिं वाष्पप्रकरकलुषामर्पितवती/ मयि क्रूरे यत्तत्सविषमिव शल्यं दहति माम् ॥१३॥ सानुमती- अम्हहे ! इंदिसी सकजपरदा। इमस्ल सन्दावेण अहं रमामि। 1-1 devotedness [अहो। ईदृशी स्वकार्यपरता। अस्य सन्तापेन अहं रमे।] | business 12-1 with tears bedimmed gushing own ·१२ ing अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः- भो, अस्थि में तक्को । केरण वि तत्तहोदी पात्रासचारिणा |a 3-1 celestial be- [भोः, अस्ति में तर्कः । केन अपि तत्रभवती श्राकाशचारिणा] णीद ति। [नीता इति।] राजा- कः पतिदेवतामन्यः पी माष्टुंमुत्सहेत । मेनका किल सख्यास्ते 2-1 whose deity जन्मप्रतिष्ठेतिः श्रुतवानस्मि । तत्सहचारिणीभिः सखी ते हृतेति मे हृदयमाशङ्कते। सानुमती- सम्मोहो क्खु विम्हणीश्रो ण पडिबोधो । [सम्मोहः खलु विस्मयनीयः न प्रतिबोधः।] विदूषकः- जइ एव्वं, अत्यि समाश्रमो कालण तत्तहोदीए। [यदि एवम्, अस्ति खलु समागमः कालेन तत्रभवत्या।] is her husband c 1-1 place of birth ANIM d1-1 recollection राजा- कथमिव विदूषकः- ण क्खु मादापिदरा भत्तुविश्रोअदुक्खिदं दुहिरं देक्खिढुं [न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदु:खितां दुहितरं द्रष्टुं ] पारेन्ति। [पारयतः।] 8 2-1 pained at separation from her husband f are able g 1-1 illusion h1-1 mental delusion वयस्य, स्वप्नो नु मायाg नु मतिभ्रमो. नु क्लिष्टं नु तावत्कलमेव पुण्यम् । असनिवृत्त्यै तदतीतमेव मनोरथानामतटप्रपातः ॥१४॥ विदूषकः- मा एव्वं । णं अङ्गुलीनं एब्व णिदंसणं । अवस्स- [मा एवम् । ननु अङ्गुलीयकम् एव निदर्शनम् । अवश्य- म्भाविणो अचिन्तणीओ समाश्रमो होदि ति। [म्भाविनः अचिन्तनीयः समागमः भवति इति । राजा-( अङ्गुलीयकं विलोक्य ) अये, इदं तावदमुलभस्थानभ्रंशिां शोचनीयम् । 21-1 proof 151-1 fallen from a place which it will not easily regain ·१३ षष्ठोऽङ्कः । तव सुचरितमङ्गुलीय नूनं प्रतनु ममेव विभाव्यते फलेन । अरुणनखमनोरमासु तस्या- श्च्युतमासे लब्धपदं यद्ङ्गुलीषु ॥१४॥ सानुमती- अण्णहत्थगदं भवे, सच्चं एव्व सोपणी [यदि अन्यहस्तगतं भवेत्, सत्यम् एव शोचनीयं] a 7-3 charming on account of TOSY nails भवे। 0 1-1 ring - [भवेत् ।] विदूषकः- भो, इनं णाम मुहा केण उद्देसेण तत्तहोदीए हत्थसंसग्गं [भोः, इयं नाम मुद्रा केन उद्देशेन तत्रभवत्याः हस्तसंसर्ग] पाविदा? [प्रापिता?] सानुमती- मम वि कोदूहलेण आधारिदो एसो। [मम अपि कौतूहलेन श्राकारितः एषः। राजा श्रूयताम् । यदा स्वनगराय प्रस्थितं मां प्रिया सवाष्पमाह- 'किञ्चिरेणार्यपुत्रः प्रतिपात्रं दास्यति' इति । विदूषकः- तदो तदो? [ततः ततः१] made to 01-1 speak Coad d how long will it be ere my lord will make me his queen SONIdea MOHAMPA पश्चादिमां मुद्रां तदङ्गुलौ निवेशयता मया प्रत्यभिहिता । एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षर गणय गच्छसि यावदन्तम् । तावत्प्रिये मदवरोधगृहप्रवेशं Litern नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ॥१४॥ तञ्च दारुणात्मना मया मोहानानुष्ठितम् । सानुमती- रमणीयो क्खु अवही विहिणा विसंवादिदो। [रमणीयः खलु अवधिः विधिना विसंवादितः।] Charming engagunentit é 3-1 cruel f 1-1 thwartea ·seas अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः- कधं धीवलकप्पिदस्त लोहिदमच्छस्स उदलब्भन्तले [कथं धीवरकल्पितस्य रोहितमत्स्यस्य उदराभ्यन्तरे ] प्रासि? [आसीत् ?] राजा- शचीतीय वन्दमानायाः सख्यास्ते हस्ताबङ्गास्रोतसि परिभ्रष्टम् । विदूषकः- जुज्जा। [युज्यते।] सानुमती- अदो एव्व तवस्सिणीए सउन्दलाए अधम्मभीरुणो इमस्स [अतः एव तपस्विन्याः शकुन्तलायाः अधर्मभीरोः अस्य ] राएसिणो परिणए सन्देहो आसि । अधवा, ईदिसो [राजर्षेः परिणये सन्देहः आसीत् । अथवा, ईदृशः ] अणुरायो अहिराणाणं अवेक्खदि । कधं विन एदं । [अनुरागः अभिज्ञानम् अपेक्षते । कथम् इव एतत् ।] I. Ferretta foreach if duty 12-1 recognition राजा- b let me Dow address a few words of proof to this ring C6-3mad १. उपालप्त्ये तावदिदमङ्गुलीयकम् । विदूषकः-(आत्ममतम् ) गहिदो रोण पन्था उम्मत्तत्राणं । [गृहीतः अनेन पन्थाः उन्मत्तानाम् ।] राजा- कथं नु तं बन्धुरकोमलाङ्गुलि। करं विहायासि निमग्नमम्भासि । अथवा, अचेतनं नाम गुणं न लक्षये-- न्मयैव कस्मादवधीरिता प्रिया ॥१७॥ विदूषकः-(आत्मगतम् । कधं बुभुक्खाए खादिदव्वो म्हि ? [कथं बुभुक्षया खादितव्यः अस्मि ?] d2-1 having slender and delicate fingers e 1-1 inanimate object How is it that I Samratinkey राजा- अकारणपरित्यक्ते, अनुशयतप्तहदयस्तावदनुकम्प्यतामयं जनः पुनर्दर्शनेन ।

·a1.1 committed to portrait षष्ठोऽङ्कः । (प्रविश्य पटाक्षेपेण चित्रफलकहस्ता चतुरिका- इ चित्तगदाव भट्टिणी। [इयं चित्रगता भी। इति चित्रफलक दर्शयति) विदूषकः- साहु वस्ल । महुरावत्थाणदंसपीओ भावाणुप्पवेसो।। [साधु वयस्य । मधुरावस्थानदर्शनीयः भावानुप्रवेशः।] खलदि विश्र मे दिट्ठी पिण्णुरणपदेसेसु । [स्खलति इव मे दृष्टिः निनोन्नतप्रदेशेषु ।] सानुमती- अम्मो एसा राएसिणो हिउणदा। जाणे, सही अग्गदो मे [अहो एषा राजर्षेः निपुणता । जाने, सखी अप्रतः मे] वट्टदि त्ति । [वर्तते इति] 61-1 delineation of sentiment राजा- 03-1 sketch; drawing woman यद्यत्साधु न चित्रे स्याक्रियते तत्तदन्यथा । तथापि तस्या लावण्यं रेखया किश्चिदन्वितम् ॥१४॥ सानुमती- सरिसं एवं पच्छादावगुरुणो सिरोहस्स अणवलेवस्स । भासदृशम् एवं पश्चात्तापगुरोः स्नेहस्य अनवलेपस्य च विदूषकः- भो, दाणि तिरिण तत्तहोदीओ दीसन्ति । सव्वाश्रोत भ [भोः, इदानी तिनः तत्रभवत्यः दृश्यन्ते । सर्वाः च] दसणीबाओ। कद्मा एत्य तत्तहोदी सउन्दला? [दर्शनीयाः । कतमा अत्र तत्रभवती शकुन्तला ?] सानुमती अणभिएणो क्खु ईदिसस्स रुवस्स मोहदिट्ठी अजयो । *[अनभिः खलु ईदृशस्य रूपस्य मोघदृष्टिः अयं जनः । d 1-3 all MAHAMAND e 1-1 dull-sighted स्वं तावत्कतमां तर्कयसि ? विदूषकः- तकेमि, जा एसा सिढिलकेसबन्धणुव्वन्तकुसुमेण केसन्तण 1 3-1 with flowers [तर्कयामि, या एषा शिथिलकेशबन्धनोद्वान्तकुमेन केशान्तेन] through thories kened hair-ban ·extended अभिज्ञानशकुन्तले उभिएणस्सेश्रबिन्दुणा वत्रणेण विसेसदो ओसरिोहिंग 03-2 gracefully [उद्भिन्नस्वदबिन्दुना वदनेन विशेषतः अपमृताभ्यां] बाहाहिं अवसेमसिणिद्धतरुणपल्लवस्त चूदपादचस्स पासे 6 6-1 with its ten- [बाहुभ्याम् अबसेकस्निग्धतरुणपल्लवस्य इंसिपरिस्सन्ताः विश्र आलिहिदा, एसा सउन्दला। इदराभो | Poured upon [ईषत्परिश्रान्ता इव आलिखिता, एषा शकुन्तला । इतरे,10 1-1 a little tired सहीनो ति। [सख्यौ इति । चूतपादपस्य पायें tening with the water (she has passion BHARAT । निपुणो भवान् । अस्त्यत्र मे भावचिह्नम् ।। d 1-1 proof of my स्विन्नाङ्गुलिविनिवेशो रेखामान्तेषु दृश्यते मलिनः । e 5-1 rising up अश्रु च कपोलपतितं दृश्यमिदं वर्णिकोच्छ्वासात् ॥१४॥ of the pigment चतुरिके, अर्धलिखितमेतद् विनोदस्थानम्। तस्माद्गच्छ, वर्तिकां/12-1 brush तावदानय। चतुरिका- अब माठव्व, अवलम्ब चित्तफलअं। जाव आच्छामि । [आर्य माठव्य, अवलम्बस्व चित्रफलकम् । यावद् प्रागच्छामि।] राजा- अहमेवैतदवलम्बे । ( इति यथोक्तं करोति) (निक्रान्ता चेटी) राजा- अहं हि साक्षात्प्रयामुपगतामपहाय पूर्व चित्रार्पितां मुहुरिमां बहुमन्यमानः । g 1-1 making स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य having plenty of water जातः सखे प्रणयवान मृगतृष्णकायाम् ॥ १५० ॥ : 7-1 mirage विदूषकः- आत्मगतम्) एसो अत्तभवं रणदि अदिक्कमित्र मिअतिरिहाए सङ्कन्तो। [पषः अत्रनवान् नदीम् अतिक्रम्य मृगतृष्णया संक्रान्तः] (प्रकाशम् ) भो, अवरं किं एत्थ लिहिदव्वं । भोः, अपरं किम् अत्र लिखितव्यम् ] सानुमती- जो जो पदेसो सहीए मे अहिरूवो, तं तं आलिहिदुकामो [यः यः प्रदेशः लख्याः मे अभिरूपः, तंतर प्रालिखितुकामः] भवे । भिवेत् ।। much h2-1 SMSA/Pitraa ·षष्ठोऽङ्कः। १७ swans resting on its sandbanks 61-3hill C 6-3 Himalaya lit. father of Parvati राजा- श्रयताम् । कार्या सैकतलीनहंसमिथुनाव स्रोतोवहा मालिनी a 1-1 with a pair of पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः। शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोर्निर्मातुमिच्छाम्यधः 2 2-1 rubbing गृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम्॥१५॥ विदूषकः-(प्रात्मगतम् ) जधा अहं पेक्खामि, पूरिदव्वं णेण चितफल [यथा अहं प्रेते, पूरयितव्यम् अनेन चित्रफलकं] लम्बकुच्चाणंद तावसाणं कदम्बेहि।। e 6-3 having long [लम्बकूर्चानां तापसानां कदम्बैः।] f 3-3 multitude inlender for वयस्य, अन्यञ्च शकुन्तलायाः प्रसाधनमभिप्रेतमत्रg विस्मृत-19 1-1 ornament मस्माभिः। विदूषकः- किं वित्र । [किम् इव ।] सानुमती- वणवासस्स सोउमारस्सा अजं सरिसं भविस्सदि । [वनवासस्य सौकुमारस्य च यत् सदृशं भविष्यति ।] beards BARA h 6-1 tenderness i 1-1 with its stalk fastened on (her) ear j 1-1 necklace of lotus fibres k 3-3 beantiful like the tender petal of a red lotus कृतं न कर्णार्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बिकेशरम् । न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्र) रचितं स्तनान्तरे ॥ १५२ ॥ विदूषकः- भो, किं णु तत्तभोदी रत्तकुवलअपल्लवसोहिणा अग्गहत्थेण [भोः, किं नु तत्रभवती रककुवलयपल्लवशोभिना अग्रहस्तेन] मुहं श्रावरिश्र चइदचइदा . विश्न ठिदा। [मुखम् भावार्य चकितचकिता इव स्थिता।] (सावधानं निरूप्य । दृष्ट्वा ) श्रा, एसो दासीएपुत्तो कुसुमरसपाडच्चरो तत्थभोदीए [प्राः, एष: दास्याःपुत्रः कुसुमरसपाटश्चरः तत्रभवत्याः ] वअणं अहिलङ्घदि महुअरो । [वदनम् अभिलङ्घति मधुकरः।] ८1-1 bastardly ·१८ अभिज्ञानशकुन्तले a 1-1 impertinent ननु वार्यतामेष धृष्टः। विदूषकः - भवं एव्व विणीदाणं सासिदा इमस्स वारण पहावि- [भवान् एव अविनीतानां शासिता अस्य वारणे प्रभवि-] स्सदि। [ध्यति । 61-1 chastiser 02-1 removal; driving away the trouble of hovering round about hers Meaner amar युज्यते । अयि भोः कुसुमलताप्रियातिथे, किमन परिपतनखेद- मनुभवसिd ? & Why do you take एषा कुसुमनिषण्णा तृषितापि सती भवन्तमनुरक्ता। प्रतिपालयति मधुकरीन खलुमधुविना त्वया पिवति॥१५३॥ सानुमती- अज, अभिजादं क्खु एसो वारिदो। e politely [आर्य, अभिजातं खलु एषः वारितः।] विदूषकः- f 1-1 driven off पडिसिद्धा/वि वामाg एसा जादी। g 1-1 perverse [प्रतिषिद्धा अपि वामा एषा जातिः।] राजा- एवं भो न मे शासने तिष्ठसि । श्रयतां तर्हि सम्प्रति। अक्लिष्टबालतरुपलवलोभनीय h 1-1 as charming as an uninjured पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु । बिम्बाधरी स्पृशसि चेद्भमर प्रियाया- lip स्त्वां कारयामि कमलोदरबन्धनस्थम् ॥ १५४ ॥ 2-1 imprisoned विदृषकः- एव्वंतिक्खदण्डस्ला किंण भाइस्सदि ? ( प्रहस्य । प्रात्मगतम् ) K 6-1 inflicting so severe a punish- [एवंतीक्ष्णदण्डस्य किंग मेष्यति?] एसो दाव उम्मत्तो । अहं पि एदस्त सङ्गेण इदिसवश्रणो [एषः तावद् उन्मत्तः । अहम् अपि एतस्य सङ्गेन ईदृशवचनः] वित्र संवुत्तो । (प्रकाशम् ) भो, चित्तं क्खु एदं । [इव संवृत्तः। भोः, चित्रं खलु एतत्।] blossom of young tree 2-1 Bimba-like in the hollow of a lotus ment HOMos . कथं चित्रम् ।

·षष्ठोऽङ्कः। ३ a 1-1 not knowing thefact सानुमती अहं पि दार्णि अण्वगदत्था कि उण जधालि [अहम् अपि इदानीम् अनवगतार्था । किं पुनर यथालि-] हिदाणुभावी एसो। [खितानुभावी एषः।] 1-1 actually perceiving as it is painted 01-1 wicked act, d1-1 transformed. into a picture वयस्य, किमिदमनुष्ठितं पौरोभाग्यमूल ? दर्शनसुखमनुभवतः साक्षादिव तन्मयेन हृदयेन । स्मृतिकारिणा त्वया मे पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ॥१५५॥ (इति वाष्पं विहरति) सानुमती- पुवावरविरोही अपुरो एसो विरहमग्गो। [पूर्वापरविरोधी अपूर्वः एपः विरहमार्गः।] e 1-1 inconsistent with what preceded and what followed राजा- F 1-1 rendered vain g 1-1 lit. wiped out; a.toned for वयस्य, कथमेवमविश्रान्तदुःखमनुभवामि । प्रजागरात् खिलीभूतस्तस्याःf स्वप्ने समागमः। वाष्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥ १५६ ॥ सानुमती- सव्वधा पमजिदं तुए पञ्चादेसदुक्खं सउन्दलाए । [सर्वथा प्रमार्जितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं शकुन्तलायाः।] चतुरिका- प्रविश्य ) जेदु जेदुः भट्टा। वट्टिाकरण्ड गरिहा इदोमुहं [जयतु जयतु भर्ता । वर्तिकाकरण्डकं गृहीत्वा इतोमुखं ] पत्थिद म्हि। [प्रस्थिता अस्मि] h 2-1 box containing brushes (and paints) राजा Halades t on the way. किं च। चतुरिका- सो मे हत्थादो अन्तरा तरलिश्रादुदिलाए देवीए वसुमदीए [सः मे हस्तात् अन्तरा तरलिकाद्वितीयया देव्या वसुमत्या ] अहं एव अजउत्तस्स उवणइस्सं ति सबलकार। [अहम् एव आर्यपुत्रस्य उपनेष्यामि इति रूबलात्कारं] गहिदो। [गृहीतः।] j forcibly ·१०० अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः- दिहिया तुमं मुक्का। [दिष्ट्या त्वं मुक्ता] चतुरिका- जाव देवीए विडवलम्गं उत्तरीअं तरलिभा मोचेदि, [यावद् देव्याः विटपलग्नम् उत्तरीयं तरलिका मोचयति,] ताव मए णिवाहिदो अत्ता । [तावद् मया निर्वाहितः आत्मा।] AN a I took myself off वयस्य, उपस्थितादेवी बहुमानगर्विताच । भवानिमां प्रतिकृति । 1-1 made insolent रक्षतु। by too much honour paid (to her) e 5-1 poisonous influence of the harem विदूषकः-- अत्ताणं त्ति भणाहि । (चित्रफलकमादायोत्थाय च ) जइ [आत्मानम् इति भण। यदि] भवं अन्तेउरकालकूडादो मुश्चीअदि, तदो मं मेहप्प- [भवान् अन्तःपुरकालकूटात् मुच्यते, ततः मां मेघप्र-] डिच्छन्दे पासादे सहावेहि । [तिच्छन्दे प्रासादे शब्दय ।] ( इति द्रुतपदं निष्क्रान्तः) सानुमती- अण्णसङ्कन्तहिश्रो वि पढमसम्भावणं अवेक्खदि । [अन्यसङ्कान्तहदयः अपि प्रथमसंभावनाम् अपेक्षते ।] अदिसिढिलसोहदो दाणिं एसो । [अतिशिथिलसौहृदः इदानीम् एषः ।] प्रतीहारी-(प्रविश्य पत्त्रहस्ता) जेदु जेदु देवो। [जयतु जयतु देवः। d1-1 with heart transferred to another e 1-1 whose affection is very weak राजा- f1-1 turned back वेत्रवति, न खल्वन्तरा दृष्टा त्वया देवी? प्रतीहारी- अध ई। पत्तहत्थं मं पेक्खि पडिणिउता।। [अथ किम् । पत्रहस्तां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता।] राजा- कोयज्ञा कार्योंपरोधंg मे परिहरति । 9 2-1 impediment in state-affairs ·a 6-1 revenue b 1-1 attendea with child" षष्ठोऽङ्कः। प्रतीहारी- देव, अमञ्चो विएणवेदि, 'अत्थजादस्स गणणाबहुलदाए [देव, अमात्मः विज्ञापयति, 'अर्थजातस्य गणनाबहुलतया] एक एव्व पोरकजं अवेक्खिदं। तं देवो पत्तारूढं [एकम् एव पौरकार्यम् अपेक्षितम् । तद् देवः पत्तारूढं] पञ्चक्खीकरेदुः' त्ति । c (the lord) mal notice [प्रत्यक्षीकरोतु' इति।] राजा- इतः पत्रिकां दर्शय । ( प्रतीहार्युपनयति) राजा--(अनुवाच्य) कथम् । समुद्रव्यवहारीd सार्थवाहो धनमित्रो नाम नौव्यसने// 0 1-1 trading by विपन्नः । अनपत्यश्च किल तपस्वीg। राजगामी तस्यार्थसञ्चय | 1-1 merchant 7-1 shipwreck इत्येतदमात्येन लिखितम् । कष्टं खल्वनपत्यता । बहुधन- 91-1 poor fellow त्वाद्वहुपत्नीकेन तत्रभवता भवितव्यम् । विचार्यताम् । यदि काचिदापनसत्त्वा तस्य भार्यासु स्यात् । h 1-1 big प्रतीहारी- देव, दाणि जेन्च साकेदप्रस्स सेटियो दुहिदा णिव्वुत्त- [देव, इदानीम् एव साकेतकस्य श्रेष्ठिनः दुहिता निवृत्त-] पुंसवणा जात्रा से सुणीअदि । i 1-1 having Puma just completed. [पुंसवना जाया अस्य श्रूयते । ] Pumsavana is one राजा- ननु गर्भः पित्र्यं रिक्थमर्हति) । गच्छ । एवममात्यं ब्रूहि । प्रतीहारी- property. जं देवो प्राणवेदि । [यद् देवः प्राज्ञापयति ।] (इति प्रस्थिता राजा- पहि तावत्। प्रतीहारी- इअं म्हि । [इयम् अस्मि।] राजा- किमनेन सन्ततिरस्ति नास्तीति । Roma savana ceremony of the sixteen Tites of the Hindus the child in the womb must inherit its fathor's ·। १०२ अभिज्ञानशकुन्तले येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना Garo soparated bloving स स पापाहते तासां दुष्यन्त इति घुष्यताम् ॥१५७॥ cbe it proclaimed प्रतीहारी- एव्वं णाम घोसइदव्वं । ( निकम्य, पुनः प्रविश्य ) काले पवुटुं [एवं नाम घोषयितव्यम् । काले प्रवृष्टम्] विश्रd अहिणन्दिदं देवस्स सासणं । [इव अभिनन्दितं देवस्य शासनम् ।] राजा-(दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य) 0-3 supportless एवं भोः सन्ततिच्छेदनिरवलम्बानां/ कुलानां मूल पुरुषावसाने/y the failure of सम्पदः परमुपतिष्ठन्ति । ममाप्यन्ते पुरवंशश्रिय एष एव पुरवंशश्रिय एष एव |g at the demise of वृत्तान्तः । प्रतीहारी- पडिहदं अमङ्गलम्।। [प्रतिहतम अमङ्गलम् ] d like the timely Shorer of rain e 1-1 hailed the head of the family h. may the evils be averted AASANA i Fie on me who rejected the good when it presented itself to me. autam vimumaimer promising a plentiful harvest धिश्मामुपस्थितश्रेयोऽवमानिनम् । सानुमती- असंसकं सहि जेव्व हिश्रए कदुन णिन्दिदो णेण [असंशयं सखीन् एव हृदये कृत्वा निन्दितः अनेन ] अप्पा। [भात्मा] राजा- संरोपितेऽध्यात्मनि धर्मपत्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा। कल्पिग्यमाणा महते फलाय) वसुन्धरा काल इवोप्तवीजा ॥ १५८ ।। सानुमती- अपरिच्छिण्णा दाणिं दे सन्ददी भविस्सदि। [अपरिच्छिन्ना इदानीं ते सन्ततिः भविष्यति।] चतुरिका-(जनान्तिकम् ) अए, इमिणा सत्थवाहवुत्तन्तेण दिउणुब्वेश्रो! भट्टा । णं [अये, अनेन सार्थवाहवृत्तान्तेन द्विगुणोद्वेगो भर्ता । एनम्] अस्सासि, मेहप्पडिच्छन्दादो अजं माठव्वं गेबिहान [आश्वासयितुं मेघप्रतिच्छन्दाव: अर्थ, माठव्यं गृहीत्वा ] माअच्छा [प्रागच्छ । K 1-1 unbroken 11-1 whose grief is doubbled ·षष्ठोऽङ्कः। प्रतीहारी- सुठु भणासि। [सुष्टु भणसि।] (इति निष्क्रान्ता) HINDuraum a 1-3 ancestor lit. partaker 0 oblation to th dead b 2-3 prepared according to th Vedic rito 62-3 obsequia offering SASUR d 3-1 fault of the Screen अहो दुष्यन्तस्य संशयमारूढाः पिण्डभाजः । कुतः, अस्मात्परं बत यथाश्रुति सम्भृतानि को नः कुले निवपनानि नियच्छतीति । नूनं प्रसूतिविकलेन भया प्रसिक्तं धौताश्रशेषमुदकं पितरः पिवन्ति ॥१५६॥ ( इति मोहमुपागतः) चतुरिका-संभ्रममवलोक्य ) समस्ससदु समस्ससदु भट्टा। [समाश्वसितु समाश्वसितु भर्ता ।] सानुमती हद्धी हद्धी । सदि क्खु दीवे ववधाणदोसेणd एसो [हाधिक हाधिक् । सति खलु दीपे व्यवधानदोषेण एषः ] V. अन्धबारदोसं अणुहोदि । अहं दाणिं जेव्व णिव्वुदं [अन्धकारदोषम् अनुभवति । अहम् इदानीम् एव निर्वृतं] करेमि । अधवा सुदं मए सउन्दलं समस्सासअन्तीए [करोमि । अथवा श्रुतं मया शकुन्तलां समाश्वासयन्त्याः] महेन्दजणणीए मुहादो । जएणभाओसुत्राय देवा जेन्च तधा [महेन्द्रजनन्याः मुखात् । यज्ञभागोत्सुकाः देवाः एव तथा] अणुचिहिस्सन्ति जधा अइरेण धम्मपदिणि भट्टा अहिण- [अनुष्ठास्यन्ति यथा अचिरेण धर्मपत्नीं भर्ता अभिन-] न्दिस्सदि ति। ता जुतं एवं कालं पडिवालेढुं। [न्दिष्यति इति । तस्माद् युक्तम् एतं कालं प्रतिपालयितुम् ।] जाव इमिणा वुत्तन्तेण पिअसहि समस्सासेमि । [यावद् अनेन वृत्तान्तेन प्रियसखीं समाश्वासयामि।] ( इत्युद्भान्तकेन निष्क्रान्ता ) नेपथ्ये अब्बम्हरणं अब्बम्हरणं* । [अब्रह्मण्यम अब्रह्मण्यम् । e 1-3 eager for their portions of the sacrifice MAIN see notes HASON New Del: ALDLDIAN ·१०४ अभिज्ञानशकुन्तले राजा-(प्रत्यागतप्राणः । कर्ण दत्त्वा) अये माठव्यस्येवार्तस्वरः । कः कोऽत्र भोः ? प्रतीहारी-(प्रविश्य) परित्ताअदु देवो संसअगदंब वनस्सं। [परित्रायतां देवः संशयगतं वयस्यम् । a 2-1 fallen into danger mms lb 1-1 Who has done violence to Man. avakas See notes also invisible HYANE taken by care. lessness ANSAR केनात्तगन्धो माणवकः ? प्रतीहारी- अदिहरूवेण केण वि सत्तेण अदिक्कमित्र मेहपडिच्छन्दस्स 3-1 [अदृष्टरूपेण केन अपि सत्त्वेन अतिक्रम्य मेघप्रतिच्छन्दस्य] a having seized पासादस्ख अग्गभूमि आरोविदो। e 2-1 pinnacle [प्रासादस्य अग्रभूमिम् आरोपितः । राजा-(उत्थाय) मा तावत् । ममापि सत्त्वैरभिभूयन्ते गृहाः । अथवा, अहन्यहन्यात्मन एव ताव- ज्ज्ञातुं प्रमादस्खलितं न शक्यम् । 11-1 wrong step प्रजासु कः केन पथा प्रयाती- त्यशेषतो वेदितुमस्ति शक्तिः ॥१६०॥ नेपथ्ये- g this interjection भो वनस्स, अविहार अविहा । is used in calling for help [भोः वयस्य, अविधा अविधा।] राजा-( गतिमेदेन परिक्रामन् ) सखे, न भेतव्यं न भेतव्यम् । नेपथ्ये-(पुनस्तदेव पठित्वा) कधंण भाइस्सं । एसो मं को वि पञ्चावणदसिरोहरं [कथं न भेष्यामि । एषः मां कः अपि पश्चादवनतशिरोधरम् ] इक्खंh विश्र तिक्खभङ्गं करेदि। [इतुम् इव तीक्ष्णभङ्गं करोति ।] राजा--( सदृष्टिक्षेपम् ) धनुस्तावत् । यवनी-(प्रविश्य शाहिस्ता) भट्टा, एदं हत्थावावसहिद सरासणं। iglove3; protes tor [भर्तः, एतद् हस्तावापसहितं शरासनम् ।] ( राजा सशरं धनुरादत्ते) h 2-1 sugar-cano of hand ·the fresh throat. blood e 8-1 flesh-eater ware षष्ठोऽङ्कः। १०५ नेपथ्ये- एष स्वामभिनवकराठशाणिनार्थीa a 1-1 thirsting for शार्दूलः। पशुमिव हन्मि चेष्टमानम् । b1-1 tiger आर्तानां भयमपनेतुमात्तधन्या c1-1 refuge दुष्यन्तस्तव शरणं भवत्विदानीम् ॥१६॥ राजा-(सरोषम् ) कथं मामेवोहिशतिः । तिष्ठ कुणाशनः । त्वमिदानी न भवि-ja alludes प्यसि । (शङ्गमारोप्य ) वेत्रवात, सोपानमार्गमादेशय । प्रतीहारी इदो इदो देवो । [इतः इतः देवः 1] ( सर्वे सत्वरमुपसर्पन्ति) राजा-(समन्ताद्विलोक्य) शून्यं खल्विदम्। नेपथ्ये अविहा अविहा। अहं अत्तभवन्तं पेक्वामि। तुम में [विधा अविधा। अहम् अत्रभवन्तं प्रेते। त्वं मां] रण पेक्खसि । विडालग्गहिदो। मूसश्रो विश्रा गिरासो 11-1 seized by a [न प्रेक्षसे । विडालगृहीत: मूषक: इव निराशः] म्हि जीविदे संवुत्तो। [अस्मि जीविते संवृत्तः। राजा- भोस्तिरस्करिणीगर्वितg, मदीयमत्रं त्वां द्रक्ष्यति । एष तमिg | Prordsmat सन्दधे। ering thyselt in. यो हनिष्यति वध्यं त्वां रक्ष्यं रक्षति च द्विजम् । हंसोहि क्षीरमादत्ते* तन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥१६२ ॥ ( इत्यत्रं सन्धत्ते) (ततः प्रविशति विदूषकमुत्सृज्य मातद्धिः) मातलि:h- कृताः शरव्यं हरिणा) तवासुराः शरासनं तेषु विकृष्यतामिदम् । प्रसादसौम्यानि सतां सुहृजने softened पतन्ति चतूंषि न दारुणाः शराः॥१३॥ राजा-( अस्त्रमुपसंहरन् ) अये, मावलिः । स्वागत महेन्द्रसारथे। cat mane visible see notes h 1-1 Indra's cheria ateer i mark 53-1 Indra *1-3 with kindness ·। . & I am attentive d 1-1 descendant of Kalanemi, see notes also * see notes Gun अभिज्ञानशकुन्तले विदूषकः-(प्रविश्य ) अहं जेण इडिपसुमारं मारिदो, सो इमिणा साप्रदेण a slaughtered like a victim at [अहं येन इष्टिपशुमारं मारितः, सः अनेन स्वागतेन] sacrifice अहिणन्दीअदि। B is greeted [अभिनन्द्यते।] मातलिः-(सस्मितम्) आयुष्मन् , भ्रूयतां यदर्थमस्मि हरिणा भवत्सकाशं प्रेषितः । राजा- अवहितोऽस्मिक मातलि:- अस्ति कालनेमिप्रसूतिर्दुर्जयोd नाम दानवगणः । राजा- अस्ति । श्रुतपूर्व मया नारदात् । मातलि:- सख्युस्ते स किल शतक्रतोरजय्य- स्तस्य त्वं रणशिरसि स्मृतो निहन्ता। उच्छेत्तुं प्रभवति यन्न सप्तसप्ति/- स्तन्नैश तिमिरमपाकरोति चन्द्रः॥१६॥ स भवानात्तशस्त्र एवमिदानी तमैन्द्ररथमारुह्य विजयाय प्रतिष्ठताम् । राजा- अनुगृहीतोऽहमनया मघवत: सम्भावनया। अथ माठव्यं प्रति भवता किमेवं प्रयुक्तम् मातलि:- तदपि कथ्यते । किंचिनिमित्तादपि मनःसन्तापादायुष्मान्मया विक्लवो) दृष्टः। पश्चात्कोपयितुमायुष्मन्तं तथा कृतवानसि। कुतः, || 1-1 depressed ज्वलति चलितन्धनोऽग्निा:- * 1-1 having its विप्रकृतः! पन्नगः फणं कुरुते । प्रायः स्वं महिमान & क्षोभात्प्रतिपद्यते हि जनः ॥१६५॥ राजा-(जनान्तिकम् ) वयस्य, अनतिक्रमणीया दिवस्पतेराशाm ! तत्र परिगतार्थ कृत्वा मवचनादमात्यपिशुनं ब्रूहि । n having made him acquainted with 66.1 lord of hundred sacrifices ; Indra 11-1drawn by seven steeds; the sun 92-1 nocturnal odity h 6-1 Indra 13-1 honour ? fuel stirred up ८1-1 irritated -14 m order of Indra the circumstance ।

·१०७ सप्तमोऽङ्कः। त्वन्मतिः केवला तावत्परिपालयितुं प्रजाः। अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कर्मणि व्यापृतं धनुः ॥१६६॥ a 1-1 employed इति। Baisa विदूषकः- जं भवं प्राणवेदि। [यद् भवान् अाज्ञापयति।] ( इति निष्क्रान्तः) मातलिः- आयुष्मान् रथमारोहतु । ( राजा रथारोहणं नाटयति ) ( इति निक्रान्ताः सर्षे) ॥ इति षष्ठोऽङ्कः॥ Kunt ॥ अथ सप्तमोऽङ्कः ॥ (ततः प्रविशत्याकाशयानेन रथारूढो राजा मातलिच) राजा- MINoteube executed (Indra's) mission c 5-1 extraordi- Dary reception d3-1 honour मातले, अनुष्ठितनिदेशोऽपि मघवतः सत्क्रियाविशेषाद्नुपयुक्त:- although I have मिवात्मानं समर्थये। मातलि:-( सस्मितम् ) आयुष्मन् , उभयमप्यपरितोषं समर्थये। A... प्रथमोपकृतं मरुत्वतः प्रतिपत्त्यात लघु मन्यते भवान् । गणयत्यवदानतोषितो भवतः सोऽपि न सक्रियागुणान्॥१६७० 1-1_filled with मातले, मा मैवम् । स खलु मनोरथानामप्यभूमिर्विसर्जनावसर- सत्कारः। मम हि दिवौकसां समक्षमर्धासनोपवेशितस्या अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं। जयन्तमुद्वीच्या कृतस्मितेन । प्रामृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दारमाला हरिणा पिनद्धा ॥१८॥ राजा- joy at your heroic deed 14 fto offer half of one's seat is the highest honour that can be bestowed upona person inwardly longing h 2-1 Indra's son kita rooke 92-1 मातलिःrdcrera hearth किमिव नामायुष्मानमरेश्वरानार्हति । पश्य । सुरसखस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्धृतदानवकण्टकम् । तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेशरिणश्च* पुरा नखैः ॥१६॥ Vistarai *see notes ·अभिज्ञानशकुन्तले a 1-1 greatness b honour c1-1 dawn d1-1 sun अत्र खलु शतक्रतारेव महिमा स्तुत्यः । सिध्यन्ति कम महत्स्वाप यनियोज्याः संभावनागुणमवेहि तमीरश्वराणाम् । किं वाभविष्यदरुस्तमसा विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणा धुरि नाकरिष्यत् ॥ १७ ॥ मातलि:- सदृशमेवैतत् । (स्तोकमन्तरमतीत्य ) आयुष्मन्, इतः पश्य नाक- पृष्ठगतस्य सौभाग्यमात्मयशसः । विच्छित्तिशेषः। सुरसुन्दरीणां वर्णरमी कल्पलतांशुकेषु। संचिन्त्य गोतिक्षममर्थबन्ध) दिवौकसस्त्वचारतं लिखन्ति ॥ १७१॥ e f-1 having reached the surface of heaven 13-3 residue of paints g verse suitable for singing Mdsanatani - with demons Ein what region of the winds - 152-1 three-coursriver S. & Gunges k 2-1 free from darkness account of the second stride of see notes also मातल, असुरसंप्रहारोत्सुकेला पूर्वद्यर्दिवमधिरोहता न लक्षितः 23-1 eager to fight स्वर्गमार्गः। कतरस्मिन् मरुतां पथि वर्तामहे । मातलि:- त्रिस्रोतसं.) वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतीषि वर्तयति च प्रविभक्करश्मिः । तस्य द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्की. वायोरिमं परिवहस्य वदान्त मार्गम् ॥ १७२॥ Vishnu : मातले, अतः खलु सबाह्यान्तःकरणो ममान्तरात्मा प्रसीदाते । ( रथाङ्गमवलोक्य ) मेघपदवीमवती । स्वः। 2 2-1 path of the मातलि:- कथमवगम्यते? राजा- अयमरविवरेभ्यश्चातकनिष्पतद्भिmthe spokes ईरिभिरचिरभासां तेजसा चानुलिप्तः। गतमुपरि धनानां वारिगर्भोदराणां पिशुनयति रथस्ते शीकर जिन्ननेमिः ॥ १७३ ॥ मातलिः शादायुष्मान् स्वाधिकारभूमौ वर्दिष्यते । clouds m Im3-3 interstices of m 1-1 with wheels bedewed with moisture ·सप्तमोऽङ्कः। a 1-1 presenting a wonderful sight राजा-(अधोऽवलोक्य) वेगावतरणादाश्चर्यदर्शनः संलक्ष्यते मनुष्यलोकः । तथा हि शैलानामवरोहतीव शिखरादुन्मजतां मेदिनी पणीभ्यन्तरलीनतां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः। सन्तानात्तनुभावनष्टसलिला व्यक्ति भजन्त्यापगाः केनाप्युत्क्षिपतेव पश्य भुवनं मत्पाबमानीयते ॥१७४॥ मातलि:- साधु दृष्टम् । (सन्हुमानं विलोक्य ) अहो उदाररमणीयाd पृथिवी । b 2-1 state of their being enveloped in the foliage 02-1_magnitude; distinctness d1-1 majestic and charming excellent han. idea e 1-1 emitting मातले, कतमोऽयं पूर्वापरसमुद्रावगाढः कनकरसनिस्यन्दी golden fluid सान्ध्य इव मेघपरिघः सानुमानालोक्यते । मातलि:- आयुष्मन्, एष खलु हेमकूनो नाम किंपुरुषपर्वतस्तपसां// a class of gods सिद्धिक्षेत्रम् । पश्य स्वायंभुवान्मरीचेयः प्रबभूव प्रजापतिः। सुरासुरगुरुः सोऽत्र सपत्नीकस्तपस्यति ॥१७॥ राजा- तन ह्यनतिक्रमणीयानि श्रेयांसि । प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्तं | having cireum- गन्तुमिच्छामि। माताल:- प्रथमः कल्पःh ( नाटये मावतीणों) राजा-( सविस्मयम् ) उपोढशब्दा न रथाङ्गनेमयः * 1-3 causing 10 प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः । अभूतलस्पर्शतया निरुन्धत- स्तवावतीर्णोऽपि रथो न लक्ष्यते ॥१७॥ मातलि एतावानेव शतक्रतोरायुष्मतश्च विशेषःj । 3 1-1 distinction राजा- मातले, कतमस्मिन् प्रदेशे मारीचाश्रमः ? मातलि:-( हस्तेन दर्शयन् ) घल्माकानिमनमूर्तिहरसा सन्दष्टसर्पत्वचा body half buried करठे जार्णलताप्रतानवल येनात्यर्थसंपीडेतः। sound 1-1 with his in an ant-hill ·अभिज्ञानशकुन्तले अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रजटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कविम्बं स्थितः ॥१७७ राजा- a 4-1 practising नमस्ते कष्टतपसेवा hard penance मातलि:-(संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा) homelage महाराज, एतावदितिपरिवर्धितमन्दारवृक्षः प्रजापतेराश्रमं 2-1 having Mon, by Aditi प्रविष्टौ स्वः । dara trees reared mellestale 02-1 pool of nectar स्वर्गादधिकतरं निवृत्तिस्थानम् । अमृतमिवावगाढोऽसि । मातलि:-( रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्मान् । राजा-(अवतीर्य) मातले, भवान्कथमिदानीम् । मातलि:- संयन्त्रितो मया रथः । वयमप्यवतरामः। ( तथा कृत्वा ) इत पायुप्मन् । (परिक्रम्य) दृश्यन्तामत्रभवतामृषीणां तपोवनभूमयः। - d7-1 in desire-yielding trees । -- मनु विस्मयादवलोकयामि। प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता सत्कल्पवृक्षत वने abounding तोये काञ्चनपझरेणुकपिशे धर्माभिषेकक्रिया । भ्यानं रत्नशिलातलेषु विबुधस्त्रीसन्निधौ संयमो यत्काक्षन्ति तपोभिरन्यमुनयस्तस्मिंस्तपस्यन्त्यमी॥१७८ of great Aralai Tesine उत्सर्पिणीः खलु महतां प्रार्थना । ( परिक्रम्य । आकाशे ) अये | 0 1-1 high-soaring वृद्धशाकल्य, किमनुतिष्ठति भगवान्मारीचः । किं ब्रवीषि- 'दाक्षायण्या प्रतिव्रताधर्ममधिकृत्य पृष्टस्तत्तस्यै महर्षिपत्नीस-11-1_Daksha's हितायै कथयति' इति । राजा-(कणे दत्त्वा) Innot wait the भये, प्रतिपाल्यावसराः खलु मुनयः ।। La discours ut मातलि:-( राजानमवलोक्य) अस्मिनशोकवृक्षमूले तावदास्तामायुष्मान् । यावत्स्वामिन्द्रगुरवे निवेदयितुमन्तरान्वेषी भवामि । NOR daughter AR यथा भवान्मन्यते । (इति स्थितः) ·सप्तमोऽङ्कः । १११ a 1-1 previous) scorned toplam afalta closely attend मातलिः- आयुष्मन्, साधयाम्यहम् । (इति निष्क्रान्तः) राजा-(निमित्तं सूचयित्वा) मनोरथाय नाशंसे किं बाहो स्पन्दसे वृथा । पूर्वावधीरितं श्रेयो दुःखं हि परिवर्तते ॥१७६॥ नेपथ्ये- मा क्खु चावलं करेहि । कधं गदो जेव्व अचणो [मा खलु चापलं कुरु । कथं गतः एव आत्मनः] पकिदि। [प्रकृतिम् ।] राजा-( कर्ण दत्ता) अभूमिरियमविनयस्य । को नु खल्वेष निषिध्यते ? ( शब्दानुसारे- णावलोक्य । सस्मितम् ) अये, को नु खल्वयमनुबध्यमानस्तपस्वि- नीभ्यामबालसत्त्वो बालः। अर्धपीतस्तनं मातुरामर्द क्लिष्टकेशरम् । प्रक्रीडितुं सिंहशिशुं बलात्कारेण कर्षति ॥१०॥ (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टकर्मा तपस्विनीभ्यां बालः) बाल जिम्भ सिध । दन्ताई दे गणइस्स। [जृम्भस्व सिंह । दन्तान् ते गणयिष्यामि। प्रथमा- अविणीद, किं णो अपञ्चणिव्विसेसाणि सत्ताणि विप्प- [अविनीत, किं नः अपत्यनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्र-] अरेसिd। हन्त वड्ढदि दे संरम्भो । ठाणे क्खु इसि- [करोषि । हन्त वर्धते ते संरम्भः । स्थाने खलु ऋषि-] जणेण सव्वदमणो त्ति किदणामहेनो सि । [जनेन सर्वदमनः इति कृतनामधेयः असि ।] 61-1 with the strength not of a chila 02-1 having mane disordered by rough handling dtease अब • 1-1 childlessness किं नु खलु बालेऽस्मिन्नौरस इव पुत्रे निह्यति मे मनः। नूनमनपत्यता मां वत्सलयति । द्वितीया- एसा खु केसरिणी तुमं लवेदि, पुत्तनं ण [एषा खलु केशरिणी त्वां लवयति, यदि अस्या पुत्रकं न] मुञ्चोसे । [मुञ्चसि] ·अभिज्ञानशकुन्तले बालः-(सस्मितम् ) अम्हहे । बलिअं क्खु भीदो म्हि । [अहो । बलीयः खलु भीतः अस्ति। ( इत्यधरं दर्शयति) महतस्तेजसो बीजं बालोऽयं प्रतिभाति मे ......ope स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इव स्थितः॥१८१॥ (13-1 condition of a spark Ø 1-1 waiting for fuel 02-1 toy वच्छ, एवं बालमिइन्दनं मुञ्च । अवरं दे कालणअंक [वत्स, एतं बालमृगेन्द्रकं मुश्च । अपरं ते क्रीडनकं] दाइस्सं। [दास्यामि । बाल:- - कहिं ? देहि णं। [कुत्र ? देहि एनम् ।] (इति हस्तं प्रसारयति ) राजा- SAHRIMADI 0 1-1 mark of uni. versal monarch 8 1-1 stretched forth to get the object of attraction f 1-1 with its fingers connect ed by a web कथं चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेनd धार्यते । तथा ह्यस्य प्रलोभ्यवस्तुप्रणयप्रसारितो विभाति जालग्रथिताङ्गुलि करः । अलक्ष्यपत्त्रान्तरमिद्धरागया नवोषसा भिन्नमिवैकपङ्कजम् ॥ १८२ ॥ द्वितीया- सुव्वदे, ण सको एसो वात्रामेत्तण विरमाविहूं। गच्छ । [सुव्रते, न शक्यः एषः वाचामात्रेण विरमयितुम् । गच्छ।] उडए मक्कण्डेअस्स इसिकुमारपस्स वरण- [मदीप उटजे मार्कण्डेयस्य ऋषिकुमारकस्य वर्ण-] चित्तिदो मित्तिामोरओ चिट्ठदि । तं से उवहर। [चित्रितः मृत्तिकामयूरकः तिष्ठति । तम् अस्य उपहर।। मम केरए g1-1 pencock made of clay imom तधा। [तथा।] (इति निष्क्रान्ता) ·सप्तमोऽङ्कः। mamimar बाल:- इमिणा जेव्व दाव कीलिस्सं। [अनेन एव तावत् क्रीडिष्यामि । (इति तापसी विलोक्य हसति) dee sire takes the object in the dative case 64-1 difficult to please ; way. ward 03-3 innocent smiles through which buds of the teeth were visible d2-3 fondly soliciting a refuge in their lap € 3-1 dust of their limbs of grasp whose hand is difficult to unloosen स्पृहयामिव खलु दुर्ललितायास्सै। आलक्ष्यदन्तमुकुलाननिमित्तहासैः- रव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तीन् । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्d वहन्तो धन्यास्तदङ्गरजसा मलिनीभवन्ति ॥१८॥ तापसी- होदु । ण मं अनं गणेदि । ( पार्श्वमवलोकयति ) को एत्य [भवतु। न माम् अयं गणयति । कः अत्र] इसिकुमाराणं । (राजानमवलोक्य ) भद्दमुह, एहि दाव । [ऋषिकुमाराणाम्। भद्रमुख, एहि तावत् ।] मोएहि इमिणा दुम्मोहत्थग्गाहेण डिम्भलीलाएg बाही- 13-1 [मोचय अनेन दुर्मोचहस्तग्राहेण डिम्भलीलया बाध्य-] माणं बालमिइन्दअं। g 3-1 childish play [मानं बालमृगेन्द्रकम् ।] राजा-(उपगम्य । सस्मितम् ) अयि भो महर्षिपुत्र। एवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना संयमः किमिति जन्मनस्त्वया । सत्त्वसंश्रयसुखोऽपि दूभ्यते कृष्णसर्पशिशुनेव चन्दनम् ) ॥१८४॥ तापसी- भहमुह, नक्खु अनं इसिकुमारो। [भद्रमुख, न खलु अयम् ऋषिकुमारकः । राजा- भाकारसदृशं चेष्टितमेवास्य कथयति । स्थानप्रत्ययात्तु वय- मेवंतर्किणः। ( यथाभ्यर्थितमनुतिष्ठन्/ बालस्पर्शमुपलभ्य । भात्ममतम् ) अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेणm स्पृष्टस्य गात्रेषु सुखं ममैवम् h1-1 forbearance i is violated 51-1 sandal tree confidence created by the place Lacting. as quested m 3-1 scion the family of ·प्रामशानशकुन्तला 22-1 bliss 66-1 blessed । c resembling d 1-1 not aversa & fondling the boy MARA कां निवृतिक चेतसि तस्य कुर्या- धस्यायमङ्गाकृतिनः प्ररूढः ॥१८॥ तापसी--( उभौ निर्वगये ) अच्छरिअं अच्छरि। [आश्चर्यम् आश्चर्यम् । राजा- आयें, किमिव ? तापसी- इमस्स बालनरुवस्स देवि संवादिणी प्राकिदि त्ति [अस्य बालकरूपस्य ते अपि संवादिनी प्राकृतिः इति] विम्हिद म्हि । अपरिइदस्स वि दे अप्पडिलोमोd [विस्मिता अलि । अपरिचितस्य अपि ते अप्रतिलोमः] संवुत्तो ति। [संवृत्तः इति। राजा-बालमुपलालयन्ट) न चेन्मुनिकुमारोऽयम्, अथ कोऽस्य व्यपदेशः? तापसी- पुरुवंसो। [पुरुवंशः।] राजा-(प्रात्मगतम्) कथमेकान्वयो मम । अतः खलु मदनुकारिणमेनमत्रभवती मन्यते । अस्त्येतत् पौरवाणामन्त्यं कुलवतम्।। भवनेषु रसाधिकेषु पूर्व क्षितिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् । नियतैकयतिव्रतानि पश्चा- तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् ॥१८६॥ (प्रकाशम्) न पुनरात्मगत्या मानुषाणामेष विषयः)। तापसी- जधा भइमुहो भणादि। अच्छासम्बन्धेण इमस्स जगणी [यथा भद्रमुखः भणति । श्रपक्षरासंबन्धेन अस्य जननी] पत्थ देवगुरुणो तवोवणे पसूदा । [अत्र देवगुरोः तपोवने प्रसूता। राजा अपवार्य) इन्त द्वितीयमिदमाशाजननम् । (प्रकाशम् ) अथ सा तत्रभवती किमास्यस्य राजर्षेः पनी? / How strange He belongs to the same race as II 91-1 tamily-vor h1-3 rigidly ob. serving the one vow of ascetics 2 serve as homes 1-1 place 1-1-1 another ground for hope ·Home Inwful of his wite another's wife the bird सप्तमोऽङ्कः। तापसी- को तस्स धम्मदारपरिच्चाइणो णाम सङ्कित्तिदुं a 6-1 repudiater कः तस्य धर्मदारपरित्यागिनः संकीर्तितुं] चिन्तिस्सदि। [चिन्तयिष्यति । राजा-(स्वागतम्) इयं खलु कथा मामेव लक्षीकरोति । यदि तावदस्य शिशोर्मातरं | balludes to नामतः पृच्छेयम् । ( विचिन्त्य ) अथवा, अन्यायः परदारपृच्छा- व्यापारः। 1-1 talking about तापसी-(प्रविश्य मृन्मयूरहस्ता) सव्वद्मण, सउन्दलावरणंd पेक्ख । 22-1 beanty of [सर्वदमन, शकुन्तलावण्यं प्रेक्षस्व ।] बालः-( सदृष्टिक्षेपम् ) कहिं वा मे अम्बा ! [कुत्र वा मे अम्बा उमे- पामसारिस्सेएक वञ्चिदो माउवच्छलो। € 3-1 similarity of sound (name) [नामसादृश्येन वञ्चितः मातृवत्सतः।] द्वितीया- वच्छ, इमस्स मित्तिामोरअस्त रम्मत्तण पेक्ख त्ति f 2-1 beauty [वत्स, अस्य मृत्तिकामयूरकस्य रम्यत्वं प्रेक्षस्व इति ] भणिदो सि। [भणितः, असि] राजा-(आत्मगतम् ) किं वा शकुन्तलेत्यस्य मातुराख्या । सन्ति पुनर्नामधेयसा- दृश्यानि । अपि नाम मृगतृष्णिकेव नाममात्रप्रस्तावोg मे 91-1_mentioning विषादाय कल्पते। बाल. अजुए, लोअदि मे एसो भहमोलो। [आर्यके, रोचते में एषः भद्रमयूरकः।] (इति क्रीडनकमादत्तेh) | takes tbe toy प्रथमा-(विलोक्य । सोद्वेगम् ) i 1-1 the magical प्रम्हहे, रक्खागरण्डो से मणिबन्धेjण दीसदि। string cf. Panghai [अहो, रक्षागरण्डका अस्य मणिबन्धे न पश्यते।] 157-1 wrist HAPAN of the name mere horadun ·११६ अभिज्ञानशकुन्तले SRTANI a 5-1 affray with the lion's cub - अलमलमावेगेन । नन्विदमस्य सिंहशावविमर्दात् परिभ्रष्टम् । ( इत्यादातुमिच्छति) उमे- मा खु मा खु एवं अविलम्बित्र । कधं । गहिदं णेण ? [मा खलु मा खलु एतद् अविलम्ब्य । कथं । गृहीतम् अनेन ?] ( इति विस्मयादुरोनिहितहस्ते परस्परमवलोकयतः) राजा- किमर्थ प्रतिषिद्धाः स्मः। प्रथमा- सुणादु महाराश्रो । एसा अवराइदा णाम भोसही। इमस्स [शृणोतु महाराजः । एषा अपराजिता नाम अोषधिः अस्य] जादकम्मसमए भअवदा मारीएण दिएणा । एदं किल [जातकर्मसमये भगवता मारीचेन दत्ता । एतां किल] मादापिदरो अप्पाणं च वजित्र अवरो भूमिपडिदं ण [मातापितरौ आत्मानं च वर्जयित्वा अपरः भूमिपतितां न] गेएहदि। [गृह्णाति।] राजा- अथ गृह्णाति? 8 herb named Aparajita (undefeated c7.1 occasion of the natal ecremony प्रथमा- d1-1 witnessed 3 observed e 1-1 transforma tion ANIHION तदो तं सप्पो भवित्र दंसदि । [ततः तं सर्पः भूत्वा दशति ।] राजा- भवतीभ्यां कदाचिदस्याः प्रत्यक्षीकृताd विक्रिया ? उभे- प्रणेत्रसो। [अनेकशः।] राजा-(सहर्षम् । आत्मगतम् ) कथमिव संपूर्णमपि मे मनोरथं नाभिनन्दामि । ( इति बालं परिष्वजते) द्वितीया- सुव्वदे, एहि । इमं वुत्तन्तं णिश्रमव्वावुदाएसउन्दलाए] [सुव्रते, एहि । इमं वृत्तान्तं नियमव्यापृतायै शकुन्तलायै] णिवेदेम्ह । [निवेदयावः।] (इति निष्क्रान्ते) f 4-1 engaged in VOWS HWS ।

·सप्तमोऽङ्कः। Wa मुञ्चम। are mes a Even this controversy vinces me. 67-1 time of metamorphose बाल:- जाव अम्बाए सभासं गमिस्। [मुञ्च माम् । यावद् अम्बायाः सकाशं गमिष्यामि राजा- पुत्रक, मया सहैव मातरमभिनन्दयिष्यसि ।। बाल मम क्खु तादो दुस्सन्दो। ण तुमं । [मम खलु तातः दुष्यन्तः। न त्वम् ।] राजा-अस्मितम् । एष विवाद एव प्रत्याययति । (ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुन्तला) शकुन्तला- वित्रारकाले वि पकिदित्थं सव्वदमणस्स ओसहिं सुणि [विकारकाले अपि प्रकृतिस्थां सर्वदमनस्य ओषधिं श्रुत्वा ] ण मे आसा आसि अत्तणो भामहेएसु । अधवा जधा [न मे आशा पासीत् आत्मनः भागधेयेषु । अथवा यथा] साणुमदीप आचक्खिदं, तधा सम्भावीअदि एदं । [सानुमत्या प्राचष्टम्, तथा संभाव्यते राजा-(शकुन्तलां विलोक्य ) अये, सेयमत्रभवती शकुन्तला । यैषा वसने परिधूसरे वसाना नियमक्षाममुखीd धृतैकवेणिः । अतिनिष्करुणस्य शुद्धशीला मम दीर्घ विरहव्रतं बिभर्ति ॥१८७॥ शकुन्तला-(पश्चात्तापविवर्ण राजानं दृष्ट्वा ) ण क्खु अजउत्तो वित्र । तदो को एसो दाणिं किद- [न खलु आर्यपुत्रः इव । ततः कः एषः इदानीं कृत-] रक्खामङ्गलं दारअंg मे गत्तसंसग्गेण दूसेदि।। [रक्षामङ्गलं दारकं मे गात्रसंसर्गेण दूषयति।] protected by an auspicious बालः मातरमुपेत्य) अम्ब, को एसो पुलिसो मं पुत्त ति श्रालिङ्गदि ? [अम्ब, कः एषः पुरुषः मां पुत्र इति श्रालिङ्गति ?] एतद्।] c 2-2 dusky 1-1 with her face emaciated by (her) observance of vows e 1-1 bearing single braid of hair / 2-1 pale from repentance g2-1 son h pollutes let ·११८ अभिज्ञानशकुन्तले राजा- ourable result प्रिये, क्रौर्यमपि मे त्वयि प्रयुक्तमनुकूलपरिणामं संवृत्तम् , यद- 10 1-1 having fav. हमिदानीं त्वया प्रत्यभिज्ञातमात्मानं पश्यामि । शकुन्तला-(आत्मगतम् ) हिअत्र, समस्सस समस्लस । परिश्चत्तमच्छरण अणुश्र-63-1_whose jea. [हृद्य, समाश्वसिहि समाश्वसिहि । परित्यक्तमत्सरेण अनुक- म्पिद म्हि देव्वेण । अजउत्तो क्खु एसो। [पिता अस्मि दैवेन । आर्यपुत्रः खलु एषः।] lousy is gone राजा- प्रिये, स्मृतिभिन्नमोहतमसो दिष्ट्या प्रमुखे स्थितासि मे सुमुखि । उपरागान्तेd शशिनः समुपगता रोहिणीय योगम् ॥ १८८ ॥ शकुन्तता- जेदु जेदु अजउत्तो। [जयतु जयतु आर्यपुत्रः।] ( इत्योक्ते वाष्पकराठी विरमति) DUBE 06-1 darkness of. whose infatuation is removed by the revival of memory d at the end of an eclipsc e1-1 name of the fourth lunar constellation Tho f1-1 having decoration Mo NA सुन्ददि, वाष्पण प्रतिषिदेऽपि जयशब्दे जितं मया । यत्ते दृष्टमसंस्कारं पाटलोष्टपुटं मुखम् ॥१८॥ बाल. अम्ब, को एसो? [अम्ब, कः एषः!] शकुन्तला- वच्छ, दे भाहेबाई पुच्छ [वत्स, ते भागधेयानि पृच्छ । ] राजा-( शकुन्तलायाः पादयोः प्रणिपत्य) मुतनु हदयात् प्रत्यादेशव्यलीकमपैतु ते किमपि मनसः सम्मोहो मे तदा बलवानभूत् । प्रबलतमसामेवंप्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः खजमपि शिरस्यन्धः क्षिप्तां धुनोत्याहिशङ्कया ॥ १० ॥ शकुन्तला- उठेदु अजउत्तो । पूर्ण मे सुअरिदप्पडिबन्धनं पुराकिदं [एसिधतु आर्यपुत्रः । नूनं मे सुचरितप्रतिबन्धकं पुराकृतं - Buffe g1-1 sorrow cause ed by repudiation h3-1 mistaking (it) for a ser. pent ·सप्तमोऽङ्कः। तेसु दिअसेसु परिणामाहिमुहं प्रालि । जेण साणुकोसो [तेषु दिवसेषु परिणामाभिमुखम् आसीत् । येन सानुक्रोशः] वि अजउत्तो मह विरसोव संवुत्तो। ( राजोत्तिष्ठति ) अध [अपि आर्यपुत्रः मयि विरसः संवृत्तः । कधं अजउत्तेण सुमरिदो दुक्खभाई अ जणो ? [कथम् आर्यपुत्रेण स्मृतः दुःखभागी अयं जनः ?] 21-1 indinterent अथ] - 8 1-1 having the dart of grief extracted (from my bosom) उद्धृतविषादशल्यः कथयिष्यामि । मोहान्मया सुतनु पूर्वमुपेक्षितस्ते यो वापविन्दुरधरं परिबाधमानः । तं तावदाकुटिलपक्षमविलग्नमद्य वाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयोः भवेयम् ॥ १६१ ॥ ( इति यथोक्तमनुतिष्ठति) शकुन्तला-( नाममुद्रा दृष्टा) अजउत्त, एदं तं अङ्गुलीमअं । [आर्यपुत्र, एतद् तद् अङ्गुलीयकम् ।] c 1-1 free from remorse NRN अस्मादङ्गुलीयोपलम्भात्खलु स्मृतिरुपलब्धा । विसमं किदं गण । जं तदा अजउत्तस्स पञ्चाणकालेdd 7-1 the time of convincing [विषमं कृतम् अनेन । यद् तदा आर्यपुत्रस्य प्रत्यायनकाले] दुल्लहं आसि। [दुर्लभम् आसीत् । es of its union with the season । तेन तुसमवायचिह्न प्रतिपद्यतां लता कुसुमम् । शकुन्तला- ण से विस्ससामि । अजउत्तो जेव्व णं धारेदु । [न अस्मै विश्वसामि। आर्यपुत्रः एव एतद् धारयतु ।] ततः प्रविशति मातलिः) मातलि:- दिष्ट्या। धर्मपत्नीसमागमेन/ पुत्रमुखदर्शनेन चायुष्मान् वर्धते । 13-1 union with राजा- अभूत् संपादितस्वादुफलो मे मनोरथः । मातले, न खलु विदितोऽयमाखण्डखेन वृत्तान्तः स्यात् । lawful wito ·a what is out of the ken mighty lords of BAD १२० अभिज्ञानशकुन्तले मातलि:-(सस्मितम् ) किमीश्वराणां परोक्षम् । एत्वायुष्मान् । भगवान्मारीचस्ते दर्शनं वितरति । राजा- शकुन्तले, अवलम्ब्यतां पुत्रः । त्वां पुरस्कृत्य भगवन्तं द्रष्टुमिच्छामि। शकुन्तला- जिहिरिश्रामि अजउत्तण सह गुरुसमीवं गन्तुं ! [जिमि आर्यपुत्रेण सह गुरुसमीपं गन्तुम् ।] I feel ashamed राजा- 08.1 name of Aditi, अयि । आचरितव्यमेतद्भ्युदयकालेषु । एह्येहि । सर्वे परिकामन्ति) (ततः प्रविशत्यदित्या सार्धमासनस्थो मारीचः) मारीचः-(राजानमवलोक्य ) दाक्षायणि, पुत्रस्य ते रणशिरस्ययमग्रयायी दुष्यन्त इत्यभिहितो भुवनस्य भर्ता । चापेन यस्य विनिवर्तितकर्म जातं तत्कोटिमत्d कुलिशमाभरणं मघोनः ॥ १९२॥ अदितिः- सम्भावणीश्राणुभावा से पाकिदी। [संभावनीयानुभावा अस्य प्राकृतिः।] #lalet: Kalnal affection आयुष्मन्, एतौ पुत्रप्रीतिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां पितरा- वायुप्मन्तमवलोकयतः। तावुपसर्प । d1-1 sharp-edged moy hot & 1-1 having its dignity inferrable राजा- 19-1 subsisting in twelve forms मातले, एतौ प्राहुादशधास्थितस्य मुनयो यत्तेजसः कारणं भर्तारं भुवनत्रयस्य सुषुवे यद्यनभागेश्वरम् । यस्मिन्नात्मभुवः परोऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं द्वन्द्वं दतमरीचिसंभवमिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम् ॥ १६३ ॥ मातलि:- अथ किम। E ·21.1 Indras gervant SOURINMENT b 1-1 match-less ; insurmountable HAMARNO . I saluts you सप्तमोऽङ्कः। राजा--(प्रणित) उभाभ्यामपि वासवानु रोज्यो दुष्यन्तः प्रणमति । मारीच: वरस, चिरंजीव । पृथिवीं पालय । अदिति:- वच्छ, अप्पडिरयो होहि । [वत्स, अप्रतिरथः भव।] शकुन्तला.- दारप्रसहिदा वो पदवन्दणं करेमिः । [दारकसहिता वां पादवन्दनं करोमि।] मारीचः -- पत्ले, आखएडलसमो भर्ता जयन्तप्रतिमः सुतः । प्राचीरन्या न ते योग्या पौलोम्या सदशी भव ॥ १६४॥ अदितिः जादे, भतुणो बहुमदा होहे । अवस्सं दीहाऊ वच्छो [जाते, भर्तुः बहुमता भव । अवश्यं दीधयुः वत्सः] उहकुलणन्दयो हो । उवविसध। [उभरकुलनन्दनः भवतु । उपविशत।] (सर्वे बजापतिमान उपविशन्ति ) मारीच:-(एकै निर्दिशन् ) दिष्ट्या शकुन्तला साध्वी सदपत्यालदं भवान् । श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ॥ १६५ ॥ wife ot Indra 81-1 delight of both families Aamcuteen । भगवन, प्रागभिप्रेतसिद्धिः । पश्चाहर्शनम् । अतोऽपूर्वः खलु धोऽनुग्रहः । कुतः, उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक् तदनन्तरं पयः । care निमित्तनैमित्तिकयोरयं स्तव प्रसादस्य पुरस्तु संपदः॥ १९६॥ मातलि:- एवं विधातार: प्रसीदन्ति । 11-1rsing of clouds M. CAT SET भगवन् , इमामाशाकरी घो गान्धर्वेण विवाहविधिनोपयम्य कस्यविकालस्य बन्धुमियनीठां स्ववियैथिल्यात् प्रत्यादिश·a 6-1 having the Same family name as you your kins-man १२२ अभिज्ञानशकुन्तले अपराद्धोऽस्मि तत्रभवतो युष्मत्सगोत्रस्य करावस्य ! पश्चादगु- नीयकदर्शनादूढपूर्वी तद्दुहितरमवगतोऽहम् । तचित्रमिव मे प्रतिभाति। यथा गजो नेति समक्षरूपे तस्मिन्नतिक्रामति संशयः स्यात् । trett पदानि दृष्ट्वा तु भवेत्प्रतीति- स्तथाविधो मे मनसो विकारः॥ १६७ ॥ UPRIMALINE domit keer Emah मारीचः- । वत्स, अलमात्मापराधशङ्कया। सम्मोहोbऽपि त्वय्यनुपपन्नः। धृयताम् । 8 1-1 mental delusion राजा dent signs of d 1-1 consort in e 5-1 blame 1-1 One who अवहितोऽस्मि। मारीचः- यदैवाप्सरस्तीर्थावतरणात् प्रत्यक्षवैक्लव्यां शकुन्तलामादाय 02-1 bearing evi- मेनका दाक्षायणीमुपगता तदैव ध्यानादवगतोऽस्मि-'दुर्वाससः | distress शापादियं तपस्विनी सहधर्मचारिणी। त्वया प्रत्यादिष्टा नान्यreligious duties थेति' । स चायमङ्गुलीयकदर्शनावसानः । राजा-(सोच्छामम् ) एष वचनीयान्मुक्तोऽस्मि । शकुन्तला-(स्वगतम्) दिद्विश्रा। अकारणपश्चादेसीf ण अजउत्तो । ण क्खु [दिष्ट्या । अकारणप्रत्यादेशी न आर्यपुत्रः । न खलु] repudiates with सत्तं अत्ताणं सुमरेमि । अधवा पत्तो मए स हि सावो [शप्तम् आत्मानं स्मरामि । अथवा प्राप्तः मया सः हि शापः ] विरहसुगणहिअाए ण विदिदो । जदो सहीहिं सन्दिट्ठ [विरहशून्यहृदयया न विदितः। यतः सखीभ्यां सन्दिष्टा] म्हि भत्तुणो अङ्गुलीनं दंसइदव्वं त्ति।' [अस्मि 'भर्तुः अङ्गुलीयकं दर्शयितव्यम् इति।'] मारीच:- वत्से, चरितार्थासिh । सहधर्मचारिणं प्रति न स्वया मन्युः |n you have gained कार्यः। पश्य। your object शापादसि प्रतिहता स्मृतिरोधरूक्षे. i 7-1 harsh owing भर्तर्यपेततमसि प्रभुता तवैव । out cause g 2-1 cursed - feeling of resenline to the obstruction of his mefuper ·सप्तमोऽङ्कः । छाया न मूर्छति मलोपहतप्रसादेव शुद्धे तु दर्पणतले। सुलभावकाशा ॥१६॥ a7-1 having ita brightnesstarnished by dirt b 7-1 surface of a mirror in this Bakuntala's son Bharata भगवन् , अत्रः खलु मे वंशप्रतिष्ठा । ( इति बालं हप्तेन गृहाति) मारीच: तथाभाविनमेनं चक्रवर्तिनमवगच्छतु भवान् । पश्य । रथेनानुद्घातस्तिामतगतिनाd तीर्णजलधिः पुरा सप्तद्वीपांe जयति वसुधामप्रतिरथः । इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात् / सर्वदमनः पुनर्यास्थत्याख्यां भरत इति लोकस्य भरणात् ॥१६॥ d3-1 with its mor tion steady owing to absence of jolts e 2-1 consisting of seven iglands 5-1 forcibly taming राजा- भगवता कृतसंस्कारे सर्वमस्मिन्वयमाशास्महे । अदितिः- भश्रवं, इमाए दुहिदुमणोरधसम्पत्तीए करणो वि दाव [भगवन् , अस्याः दुहितमनोरथसंपत्तेः कण्वः अपि तावत] | Oceantar सुदवित्थारो करीश्रदु । दुहिदुवच्छला मेणा इध जेव्व [श्रुतविस्तारः क्रियताम् । दुहितृवत्सला मेनका इह एव] में परिचरन्ती चिट्ठदि। [मां परिचरन्ती तिष्ठति।] शकुन्तला--(आत्मगतम् ) मणोरधो क्खु मे भरिणदो भवदीए । [मनोरथः खलु मे भणितः भगवत्या ।] 4. मारीचः तपःप्रभावात्प्रत्यक्षं सर्वमेव तत्रभवतः । g hence, indeed, the sage did not get indignant with me, अतः खलु ममानतिकुद्धो मुनिः । मारीच:- तथाप्यसौ प्रियमस्माभिः प्रष्टव्यः। कः कोऽत्र भोः ? शिष्यः-(प्रविश्य) भगवन, प्रयमरिम। मारीचः गालव. इदानीमेव विहायसा गत्वा मम वचनात्तत्रभवते करवाय प्रियमावेदय 'यथा पुत्रवती शकुन्तला तच्छापनिवृत्तौ स्मृतिमता दुष्यन्तेन प्रतिगृहीतेति' । dama- ·१२४ अभिज्ञानशकुन्तले शिष्यः- यदाहापयति भगवान् । 1.1-1Tndra b1-1 bountiful of rain 01-1 abundantly performing $90- rifices 2 3-3 laudable on account of the favours (con. ferred) on both worlds ninematur मारीच:-- घरल, स्वमपि स्वापत्यारसहितः साबण्डलस्य रथमारुह्य ते राजधानी प्रतिष्ठस्व राजा यदाज्ञापयति भगवान् । मारीच:- अपिच। तव भवतु विडोजा माज्यवृष्टिः प्रजासु त्वमाप विततयज्ञः स्वर्गिणः प्रीणयालम् । युगशतपरिवतीनेवमन्योन्यकृत्यै- नेयतमुभयलोकानुग्रहलाघनीयैः ॥२० ॥ राजा भगवन्, यथाशक्ति श्रेयसे यतिष्ये। मारीच:- पत्स, किं ते भूयः प्रियमुपहरामि। राजा अतः परमपि प्रियमस्ति । यदिह भगवान् प्रियं कर्तुमिच्छति तहीदमस्तु भरतवाक्यम् । प्रवर्ततां प्रकृतिहितायः पार्थिवः सरस्वती श्रुतिमहतां महीयताम् । ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशकिरात्मभूत ॥२०१॥ इति निष्क्रान्ताः सर्वे) ॥ इति सप्तमोऽङ्कः॥ ॥ समाप्तमिदमभिज्ञानशकुन्तलं नाम नाटकम् ॥ ॥ शुभं भूयात् ॥ 84-1 welfare of (his) subjects 16-3 mighty in the scriptures g may he put an end 2-1 re-birth i 1-1 having energy everywhere diffused म ·as EXPLANATORY NOTES. Page 1 नान्द्यन्ते-At the end of Nandi. Nandi is a technical term in dramas. Literally it means anything that pleases as it is derived from the root ar to please. नन्दन्ति देव: अत्र; नन्दति परिषद् अत्र इति वा घन पृषोदरत्वात् वृद्धिः डगे नाट्यपदीर. a work on dramaturgy defines नान्दी ॥ श्राशीनमस्क्रियारूपः लोका काव्यार्थसूचकः । नान्दीति कथ्यते ... " नान्दी in a stanza having a double meaning. On the one hand, it refers to the chief events of the plot, and, on the other hand, it invokes e blesuing on the audience, or offers worsbip to the local dieties. The recitation of this verse is also accompanied by musical Fat which consists of twelve kinds of musical instruments, vis., भंभा-मुकुंद-मद्दल-कडम्ब-भालरीहुडुक्क-कंसाला । काइल-तलिमा सो संखो पणवाय बारसमो "मलयागर on Nandi- Sutra. The same authority derives at as follows दुनदु समृद्धौ इत्यस्य धातोरुदितो' न इति नमि विहिते नन्दनं नन्दिः प्रमोदो हर्षः । नन्दन्ति प्राणिनः अनेन अस्मिन् वा नन्दिः ; सर्वधातुभ्यः इति श्रोणादिका प्रत्ययः अपरे तु नन्दी इति पठन्ति ते च 'इकुष्यादिभ्य, इति सूत्रात् इक् प्रत्ययं समानीय स्त्रीत्वे रे नन्दी वर्तयन्ति तत: च 'इतोऽक्त्यर्थातू' इति उनीप्रत्ययः। These rules refer to Hemacandra's grammar. The नन्दी described here is of four kinds. viz., नामनन्दी, स्थापनानन्दी, द्रव्यनन्दी and भावनन्दी. For details see मलयगिरि p. 2. For our purposes ai is the same as that. Every Hindu drama opens with 712 and is said to be employed for the removal of obstacles. सूत्रधार-(Lit. the holder of the thread through which the various incidents of the plot are strung.) Manager or chief actor who governs the stage, and takes a prominent part in the प्रस्तावना or prelnde. He is tbus defined:-नाट्यस्य यदनुष्ठान तत् सूत्रं स्यात् सबीजकम् । रंगदेवतपूजाकृत सूत्रधार इति स्मृतः ॥ अभिज्ञानशकुन्तलम्-शकुन्तैः पक्षिावशषैः लाता रक्षिता शकुन्तला । Sakuntala is so called because she was reared for some time by Sakunta birds after she had been deserted by her parents. अभिज्ञायते अनेन इति अभिज्ञानम् a sign of recognition : here the ring. अभिज्ञानेन स्मृता (or ज्ञाता) शशुन्तला Sakuntala recognised by the token ring. ताम् अधिकृत्य कृतं नाटकम् अभिज्ञानशकुन्तलम्. The drama written with reference to her is called Abhijana- Sakuntlam. Another variant of the title of the play is अभिज्ञानशाकुन्तलम् hich also could be defended gramatically.

·126 Page 2 ged -A king of the Lunar dynasty. Another form of his name is geheet. sa fata--is an introduction with which the stagemanager, often accompanied by his wife, opens the play, briefly referring to the author and the plot. Page 3 29-One of the parts into which a drama is divided, corresponding to an act of English dramas. पिनाकिनम् ---पिनाक : अस्य अस्ति इति पिनाकी Siva is called fortiffi.e., "armed with a trident"; or according to some "armed with bow named Pinaka.” Siva, not being invited to Daksha's sacrifice, was so indignant, that, with his wife, he suddenly presented himself, confounded the sacrifice, dispersed the gods, and chasing Yajna, the lord of sacrifice, who fled in the form of a deer, overtook and decapitated him. Page 4 96–More often spelt as go was a distant ancestor of Dushyanta. He was so famous that his descendants came to be known as Pauravas. मालिनी-also called मन्दाकिनी is a tributary of the Ganges now called dyer running in the vicinity of Hastinapur. Page 5 aura-A sage who feeds and teaches ten thousand pupils, and provides them with board and lodging. दशसाहस्रं योऽन्नदानादिपोषणत् । अध्यापयति विप्रर्षिरसौ कुलपतिः स्मृतः॥ सोम तीर्थ-is another of name प्रभास a place of pilgrimage on the coast of Gujrat Kathiawar. Page 8. asa (Skt. Fariat) selection for one's self Was a form of marriage in which a princess selected publicly a husband from among a number of assembled suitors.

·127 Page 10. adaH-A Brahinana was allowed to marry wives from all the four castes, a Kshatriya from the three i.e., Kshatriya, Vaisya and Sudra. But a Kshatriya could marry a girl sprung from a Brahmana father and a Kshatriya mother. Therefore he conjectures that Sakuntala must be the daughter of Kanva from a Kshatriya wife, else how could he be possessed of a liking for her, because otherwise his marriage with Sakantala would be illegal. As a matter of fact she was born of a Kshatriya father (the royal sage विश्वामित्र) and the celestial nymph मेनका and consequently she was quite elegible to become his queen. ROS Page 11. was a respectful offering to Brahmans and guests of rice, Durva, grass, flowers, fruit, etc., with water in a small boat-shaped vessel. Page 19. afraig -A fine silk-cloth imported from China. Page 25. at al-A kind of stone or crystal which emits light and heat when exposed to the sun's rays. A similar crystal is Efes Pilar which emits drops of water if exposed to the terar might have been a kind of lens known to the ancient Hindus, Parag agt gut furHita-(The place) has now been made clear of flies by Your Majesty. Altar ( AGAT) has perhaps an allusion to the Greek female attendants who hung about the king like flies. Page 26. Typrut-It was not allowed for a Kshatriya to marry a hermit's daughter. gryaraéta-offspring of a heavenly damsel. Once aarht was engaged in practising severe austerities. Indra being afraid lest alfa might usurp his throne by his successful austerities, sent down the celestial nymph a to disturb him. The sage was captivated by Menaka's beauty as a result of which Menaka gave birth to Sakuntla.

·128 Pg 28. VEREE --Menu says that a king might levy as tax one-sixth part of the produce, be it grain liquids, fruits, etc. But even though dying with want, he should not levy any tax from hermits and learned Brabrdanas. Tart is wild rice upon which the hermits live. Pas here jokingly suggests that the king migat levy a tax equal to one-sixth of the start produce from the hermits. Wag faez ( 2 )--He was the father of the celebrated king Hariscandra of Ayodhiya. He was a good king and loved his person to ar excess. Desiring to celebrate a sacrifice by which he migat go up to heaveu in his rortal body, he requested his priest pas to officiate for him. But being refused, be next requested Vasishtha's sons who likewise refused and cursed bin to become a STEIG. Then he approached fasziwith the same request which accepted by the latter. A sacrifice was commenced but no gods would come to take part in it as fu, had become a ETITEIT. Thereupon the enraged fermaila by his own power lifted up fanz with his cherislied mortal body. When he had reached the vault of heaven, Indra burled him down. But feratfast supported him sayiig, stay মিহাদ্ভু, and the monarch remained suspended as a constella tion in the Bouthern hemisphere. Hence the well known proverb त्रिशङ्कुरिवान्तरा तिष्ठ Page 32. AUTZETT-This use of aa (HET) in the compound HETU is ironical as it implies censure. तैले शंख महच्छब्दो न दीयते । The word महत् when added befere oil etc., gives a censurable sense. But the term is sufficiently flattering to the simple minded Vidushaka who is unable to mark the irony in it. E-(acs:)--The young prince formally admitted to a share in the government and associated with the reigning monarch. Page 33. re-is a monologue or dialogue between minor ·129 actors to convey to the audience such part of the story as is! not represented on the stage but has an important connection with the preceding and the following incidents. lag-( za tria sfat). One who sacrifices at the proper time; a priest officiating at a sacrifice. हरकोपवह्नि-alludes to the destruction of कामदेव by Sivat with a flash of fire darting from his third eye when the former had entered into the latters' penance grove to cause, disturbance in his mind so that he might marry Parvati. Cf. Kumarasambhava 3.-72. Page 37. Tuatar-(uneasiness or anxiety for hearing her reply) The king was afraid lest Shakuntala expressed some other cause for her indisposition than love for him. STTTTT" Ramaz-This sentence alludes to the rite of performing a r in the name of deceased relative. It consisted in offering a ball of rice, flour, and milk or in pouring out water and sesamum seed mixed. It has become a proverbial saying and means 6 take me to be dead." Page 38. विशाखे शशाङ्कलेखामनुवर्तते -The fagre constellation congists of two stars. The word free here refers to the two friends of Sakuntala and meet to Sakuntala herself. Page 43. 1 गाधर्वेण विवाहेन -One of the eight forms of marriage. ब्राझो Taur ard: THITETETTTET: 1 Trutal tage detyHTSTA: 1 It is a marriage which is entirely the outcome of mutual love of the pair and is concluded without the performance of any ceremony. For Kshatriya it is the best recommended form. Page 44. kat -the female or bird. The male and female of these birds keep together during the day and are patterns of constancy and connubial affection. But the legend is that they are doomed to pass the night a part in consequence of a curse by some saint. Accordingly as soon ·130 as night commences they take up their station on opposite banks of a river, and call to eaca other pitious cries. Page 47. ETENT T-- (atartaar) The deity presiding over good fortune of a married woman in that is the union with her husband (Hindi GETT). Page 50. अग्रसन्ध्या-सन्ध्या generally means the juncture of day and night that is morning and evening twilight. अप्रसन्ध्या means the morning, Page 52. सुसिस्सपरिदिण्णा संवुत्ता-(सुशिष्यपरिदत्ता RETTI ). In ancient times a teacher did not impart learning to an undeserving student; for it was a belief that knowledge given to an unworthy pupil became a cause of anxiety for the teacher. Yaska, the author cf the Nirukta who flourished about the fifth century B. C. savs :- IT TAIFTITIH गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमास्म । असूयकायानृजवेऽयताय मा या वीर्यवती तथा RITAI Page 53. ESTHETET-Female characters in & Sanskrit drama are not allowed to speak Sanskrit but when they are to repeat the words of a Sanskrit-speaking character they can do so. TAHT -(like Sami-wood). The legend is that the goddess पार्वती, bolag one day under the influer.ce of strong passion, reposed on a truik of this tree, whereby an intense beat was generated in the pith or interior of the wood, which ever afterwards broke into a sacred flane on the sligbtest attrition. M. W. मङ्गलसमालम्भणागि-(मालसमालम्भनानि). मङ्गल समालम्भन is the act of smearing the body with coloured perfumes, such as saffron, sandal, &c. ; the plural is here used for the unguents themselves, which are said to be mangala 'conductive to good fortune.

·131 Page 56. GIGITTE: ----A red dye prepared from an insect, analogous to the cochinial insect. This minute red insect is found in great umbers in IT, Indian fig-tree, and some other trees. It punctures the bark whence exudes a resinous milky juice, with which it surrounds itself in a kind of nest, and which when dry may be broken off, and used for various purposes. Page 57. शर्मिष्ठा-was the daughter of वृषपर्वन् king of the demons and co-wife of art, the daughter of Taleri Though originally sent with ta an her maid in attendance, strig hy her superior charms and accomplishments soon won the heart of IT and afterwards became his beloved queen. Sarmishtha's was a love-marriage (Tirzarare) like that of Sakuntala. ge-He was an ancestor of TFT and is famous for an act of filial piety. He was a son of JTIT from his wife UST. Once TTIT was cursed by T to become prematurely old but was allowed afterwards to transfer his decrepitude to any one of five sons who would take it. 95 alone consented to make the exchange. After a thousand years I restored to ge his yonth and beauty and conferred on him a boon that he would be the ancestor of a great ruling family. মাযাহ-মদিযা is to walk round an object of veneration on meeting it, keeping the right side always towards it. It is a form of paying respect. SP EFTEITIET - This particular verse is a kind of prey ETTSTET, a form of Vedic metre consisting of eleven syllables to each 4.2, but it is not regular. Page 62. TETETA FAIT The word TÀ27 is added to a noun to denote respect. THE HEATS would mean the respected friend Priyamwada and others. Page 63, YTTETCHTAG:-T is a measurement of length and time. In the former sense it is equal to four cubits (SFTEQE), In the latter sense it is equal to three hours (a TEC). The meaning of the phrase seems to be that the sun has sufficiently risen high, viz., it is noon.

·132 Page 67. उपाध्याय--A teacher who subsists by teaching a part of the Veda or Vedangas, grammar, etc. He is distinguished from an Frari who is wholly a spiritual teacher investing his pupils with the sacred thread' and and giving them instructions in the Vedas. वैतालिक-was a bard or herald who announced the appropriate time for a king's duties. Page 79. श्यात-or स्याल means 'wife's brother'. In dramas it generally means a king's brother-in-law introduced as police officer. He is full of foolishness and vanity. Page 80. शात्तिए-(श्रोत्रिय ) A Brahman versed in the Vedas. जन्मना ब्राह्मणो शेयः संस्कारैचिज उच्यते विद्यया याति विप्रत्वं त्रिभिः श्रोत्रिय उच्यते। Page 103. अब्बम्हएणं-(अब्रम्हण्यम् ) An unbrahmanical or sacrilegious act, used as an exclamation, meaning " help help disgraceful deed is being perpetrated " a Page 104. away, गर्व . केनात्तगन्धो माणवकः-पात्तगन्ध. is equal to आत्तगर्व आत (श्रादत्त) taken गर्व means pride. The whole word प्रात्तगन्ध means whose pride is taken away ', hence humble ; insulted'. माणवक (a small man) is a name of विदुषक। Page 105. हसो हि क्षरिमादत्ते-It is an old belief that a Swan can separate milk from a mixture of water. The explanation is given by Malayagiri in his commentary on the नन्दीसूत्र । ननु हंसः क्षीरमुदकामश्रितमपि कथं विभक्ती करोति ? येन क्षीरमेव केवलमापिबति । न तूदमिति। उच्यते, तजिह्माया अम्तत्वेन क्षरिस्य कूर्चिकीभूय पृथग्भवनात् ॥ Page 106. / कालनेमि-He was the son of the demon हिरण्यकाशिपु and had a hundred arms and as many heads.

·193 are-He is a celebrated divine sage or sent. He acts as a kind of messenger of the gods. His chief characteristic is that he takes delight in causing quarrel between two parties. He is supposed to be ever-alive चिरंजीवी. Page 107. gemauf T: -aeftare " the man-lion”. Vishnu assumed the form of a crea ture half man, half lion which was his fourth incarnation to deliver the worlds from the tyranny of an insolent demon called हिरण्यकशिपु, the father of प्रह्लाद. Page 108. द्वितीयहरिविक्रमनिस्तमस्कम्-(having its darkness expelled by the second stride of facy ). The story of Vishnu's second stride was this --An Asura named act a descendant of Ferrafaty had, by his devotions, gained the dominion of Heaven, Earth, and Patala. feru undertook to trick him out of his power and assuming the form of that, he appeared before aat nts, and begged, as a boon, as much land ag he could pace in three steps. This was granted, and the god immediately expanded himself till he filled the world, deprived at at the first step, of earth ; at the second, of heaven; but in consideration of some merit left TATO still under his rule.-M. W.

·... .... 00 वसन्तान श्लोकसूची। Terse Metro Page Verse Metre Page अक्लिष्टबालते वसन्ततिक... आलक्ष्यदन्तमुकुला वसन्तति० ११३ अतः परीक्ष्य कर्तव्यं० अनुभ ६। इतः प्रत्यादेशात् शिखरिणी" अद्यापि नूनं हरकोप० उपजाते ३३ । इदं किलाव्याज वंशस्थविल ७ মৃৎ শিলঃ খ इदमनन्यारायण द्रुतविलम्बित४२ अध्याक्रान्ता वसात० मन्दाक्रान्ता २६ इइमुपहितसूक्ष्म मालिनी अनवरतधना मालिनी ...२४ । इसीलिचुम्बिाई ... श्रार्य अनाघ्रातं पुष्पं शिखारेणी उम्गलि अदनकवला अनिशमापे मकर श्रार्या .... ... उत्पमणोनयन यो ... वसन्तति०.६० अनुकारिणे पूर्वेषां अनुष्टुभ .३० उत्सृज्य कुसुमशयनं "श्रा ... ...४३ अनुमतगमना ।कुन्त० अपरचक्रा" ५८ उदेति पूर्व कुसुमं ... वंशस्थविल १२१ अनुयास्यन्मुनि স্মথ। १६ /उन्ना मतैकभूलत श्रार्या अनेन कस्यापि उपजाति ११३/ उपोढशब्दान रथाङ्ग वंशस्थविल १०६ अन्तर्गतप्रार्थन २०७एककमत्रदिवसे वसन्तति० ...६३ एमाश्राविरुद्ध रथोद्धता ११३ अपरिक्षतकोमलस्य० औपच्छन्द०४४ एष स्वामभिनव प्रहर्षिणी" १०५ अभिजनवतो भर्तु " हरिणी एषा कुसुमषिएणा"आर्या अभिमुखे माय द्रुतावलम्बित २७/ एसा वि पिएण अभ्यतामेव स्नातः प्रार्या ...... ६६ | श्रौत्सुक्यमात्रमव 'वसन्तति०.६७ अभ्युन्नता पुरस्तात् कथं नुतं नु त बन्धुर वशस्थविल १४ श्रमी वेदि पारतः त्रिष्टु ५७ | कः पौरवे वसुमती " श्रायो अयं स ते तिष्ठति वंशस्थविल ३६का कथा बाण अनुष्टुभ श्रयमरविवरेभ्यः मालिनी ...१०% कामं प्रत्यादिष्टां श्रार्या .."७६ अर्थो हि कन्या पर इन्द्रवजा ६४/ कामं प्रिया न सुलभा अर्धपीतस्तनं अनुष्टुभ् '१११ / कार्या सैकतलीनहंसशार्दूल वि० ...१७ असंशयं क्षत्रपरिग्रह वंशस्थविल का स्विदवगुण्ठन आर्या ६४ अस्मात्परं वत यथा" वसन्तति० १०३ किं शीतलैः क्लम .." वसन्तति० ४३ अस्मान्साधु विचिन्त्य० शार्दूलवि० ६१ किं तावद् व्रतिनाम् शार्दूलवि... ६८ अहन्यहन्यात्मन उपजाति १०४ तो धर्मक्रिया अहिणवमहुलोलुवो० अपरवना "६५ | कुमुदान्येव शशाङ्क: आर्या आअम्बहारअपएडुर० आर्या कृतं न कर्णार्पित वंशस्थविल "६७ श्राखण्डलसमो भर्ता०अनुष्टुभ् १२१ कताभिमामनु उपजाति ... ७३ प्राचार इत्यवाहितेन "वसन्तति० ६६ कृताशरव्यं हरिणा वंशस्थविल १०५ धाजन्मनःशाव्य उपजाति "७६ कृत्ययोभिन्नदेश ३१ वापरितोषाद्विदुषां " आर्या १ कृष्णसारे ददश्चक्षु ६२ 10 ........ 28..... .... 2.0 .... . MAA *.. ."२१ 08. ... *. .... 22 ... ७७ ... ... ... *... ... .. ..

·Verse . 92 2. ५ yotidee तचित्रं यदय ..... ... .... 428 WW. (१३५) Metie Pg. Verse कर्कन्धूनाम परि मन्दाकान्ता न खजुन खलु चारण:० मालिनी कवक परोक्ष वैनालीय न नमायनुपाचप पुषिरताना क्षामनामकपोल शार्दू जावे० ३६ नियमासावमार्ग মানী ६७ क्षामं केनचिदिन्दु ....."५६ / नीवारहः शुभमर्म शार्दूनाव० गच्छति पुरः शरीरं "नार्थी भन्दक्रान्ता २६ गान्धर्बण विवाहेन" अनुष्टुभ ४३ / परिग्रह हुत्वेऽपि अनुष्टुम् गाहन्तां महिषा शार्दूलवि० २४ / पातुं न प्रथम शादूलवि०५८ प्रीवामनाभिरामं स्नग्धरा ...३ / पादन्यासं क्षितिधार मन्दाक्रान्ता ५१ चलापानां दृष्टिं शिखरिणी...१ पुत्रस्य ते रण वसन्तति० १२० चित्रे निवेश्य परि" वसन्तति०...२६ पृष्टा जनेन सम न्यूतानां चिरनिर्गता "शार्दूलवि० ८६ मगरस्खिलीभूत" अनुष्टुस् जन्म यस्य पुरोर्वशे " अनुष्टुभ " ४ प्रजाः प्रजाः स्वाइ उजाति ६६ जाने तपलो वीय प्रायो मत्यादिविशेष शार्दूलवि०" ज्वलति चलितेन्धेगो प्रथमं सारङ्गादया प्रार्थी रगावक्खिो गुरअयो० आर्या" प्रमोपकृत महत्वतः० चैतालीय तत्साधु कृतसन्यानं अनुष्टुभ प्रलाध्यवस्तुप्रणय वंशस्थविल ११२ देषा भवता कान्ता प्रवर्ततां प्रकृति विरा तव कुसुमशरत्वं मालिनी नागानामनिलेन वंशस्थविल .९० तव भवतु विडोजा शार्दूलवि० १२० तव सुचरितमङ्गलीय० पुषितामा ६३ भवापुस्लावियु औपच्छन्दः ११४ तवालि गीतरागेण अनुष्टुभ भवन्ति नन्नास्तरवः" वंशस्थविल ६६ तस्याः पुष्पमयी शालाय. '४५ भव हृदय सानिलाषं० श्रार्या নান্নাঘৰমানৰ भानुः लद्युततुरङ्ग० इन्द्रवजा 3 ষ স্বাব ४० भूत्वा चिराय चतुरन्त वसन्तति०...६३ मनो थाय नाशंस" अनुष्टुम् तुं सि मर चूर"आर्या ८६ मय्येव विस्मरण वसन्त तुरगखुरहतस्तथा पुष्मितामा १८ महतस्तेजलो बीजं० अनुष्टुभ् त्रिस्रोतसं वहति वलन्तति० १०८ स्वन्मतिः केवला महाभागः कानं शिखरिणी ६८ अनुष्टुभ " ०.६ त्वमहतां प्राग्रसरः"वंशस्थविल ७१ मानुषीषु कथं वा मुक्केषु रश्मियु वसन्तति० दर्भाङ्कुरेण चरणः वसन्तति०...२७ मुनिसुता प्रणय द्रुतविलम्बित ८६ दर्शनसुखमनुभवतः "आर्या औपच्छन्द० ४५ दिष्ट्या शकुन्तला." अनुष्टुर'. १२१ मुहरजुलिसंवृता दुण्यान्नादि ৫। মূল আন্ত 0.00.. POM २२४ "१२४ प्रारदिशधा स्थित 29 .2 ७५ ... ...A. ... *** 03 4..

·4 + 5 g ६ मोहान्मया सुतनु ... ... यद्यत्साधु न चित्रे P 300 " यस्य त्यया ब्रण ..... ... . ... ... २ Verse Metre Page Verse Metre Page मेदश्च्छेदकृशोदरं शार्दूलवि० २४ शुद्धान्तदुर्लभिदं आर्या वसन्तति० ११६ शुश्रूषस्व गुरून्कुरु० शार्दूलवि० ६२ यथा गजो नेति उपजाति १२२ | शैलानामवरोहतीव० "१०६ बदालोके सूक्ष्म शिखरिणी ३ संख्युस्ते स किल... प्रहर्षिणी १०६ यदि यथा वदति " द्रुतविलम्बित ७७ | सङ्कल्पितं प्रथम वसन्तति०५६ यदुत्तिष्ठति वर्णेभ्यो अनुष्टुभ ... २८/ सतीमपि शातिकुलैक० वंशस्थविल ७१ ... ६५ | सन्दष्टकुसुमशयना आर्या ययातेरिव शर्मिष्ठा ५७ / सरसिजमनुविद्धं... मालिनी वसंतति० ...६० सम्मीलन्ति न तावद् प्रार्या '३४ यात्येकतोऽस्तशिखरं० ५० संरोपितेऽप्यात्मनि० उपजाति ...१०२ या सृष्टिः स्रष्टुराधा० स्रग्धरा १/ साक्षत्प्रियामुपगता० वसन्तति ६६ बास्य त्यद्य शकुन्तलेति० शार्दूलवि० ५६ सा निन्दन्ती स्वानि० शालिनी येन येन वियुज्यन्ते० अनुष्टुभ् १०२ सायन्तने सवन वसन्तति०.४५ यो हनियति वध्यं १०५ सिध्यन्ति कर्मसु १०८ रथेनानुत्खातास्ति. शिखरिणी १२३ सुतनुहदयात् हरिणी रम्यं द्वेष्टि यथा पुरा० शार्दूलवि०८७ सुभगसलिलावगाहा आर्या रम्याणि वीक्ष्य मधु० वसन्तति०' ६६ | सुरयुवतिसंभवं २६ रम्यान्तरः कमलिनी० ५८ सुरसखस्य हरे द्रुतविल० १०७ रम्यास्तपोधनानां० आर्या स्तनन्यस्तोशारं शिखरिणी ३५ वल्मीकार्धनिमग्न... शार्दूलवि० ११० स्त्रीणामशिक्षित वसन्ततिलका७५ बसने परिधूसरे" औपच्छन्द० ११७ स्निग्धं वीक्षित शार्दूतवि०... २१ वाचं न मिश्रयति • वसन्तति०...१८ वाप्पेण प्रतिषिद्धेऽपि० अनुष्टुभ् ११८ स्मर एव तापहेतु आर्या विचिन्तयन्ती यमनन्य० वंशस्थविल ४७ स्मृतिभिन्नमोहतमसो० प्रार्या... ११८ विच्छित्तिशेरैः सुर उपजाति"१०८ स्रस्तांसावतिमात्र शार्दूलवि०१७ वैखानसं किमनया" वसन्तति....१५ स्वप्नो नु माया नु उपजाति १२ व्यपदेशनाविलयितुं आर्या ""७३ | स्वमुखनिरभिलाषः मालिनी ६७ शक्यमरविन्दसुरभिः .......३४ | स्वायंभुवान्मरीचेर्यः... अनुष्टुभ् १०६ शर्मप्रधानेषु तपो० " उपजाति २५ स्विनाङ्गुलिविनि आर्या शममेष्यति मम शोकः० श्रार्या ""६४ शहजे किल जे वि० वैतालीय ...८० शान्तमिदमाश्रम आर्या ६ शापादति प्रतिहता""बसन्तति० ११६ ... .. 44. १ ... *." .... ... पावलि प्रतिहता बसन