Central Library, University Of Rajasthan
Singhi Jain Series
Front matter
SINGHI JAIN SERIES Á COLLECTION OF CPITICAL EDITIONS OF Il'FOPTANT JAIN CANONICAL, PHILO. SOPHICAL HISTO PICAL, LITERAR!, NARRATIVE AND OTHER WORKS 1!: Fa...-17 SAIISKPIT, SPREHPAISA AND OLD RĀJASTHĀNI- GUJARĀTI LANGTAGES, AND OF NEW STUDIES BY COMPETENT RESEARCH SCHOLARS ESTABLISHED IN THE SACRED HELIORY OF THE SAINT LIKE LATE SETH SRI DALCHANDJI SINGHI OF CALCUTTA BY HIS LATE DEVOTED SON DĀNASILA-SĀHITYARASIKA-SANSKRITIPRIYA SRIMAN BAHADUR SINGHJI SINGHI DIRECTOR AND GENERAL EDITOR ĀCHĀRYA JINA VIJAYA MUNI (F02. DIRECTOR-BHARATIYA VIDYA BHAVAN-BOMBAY) CITDEF THE EXCLUSIVI PATRONAGE OF Sri RIJENDRA SINGH SINGHI Siri NARENDRA SINGH SINGHI ruralIDTY SINGULI JUX SISTRA SIKSILAPITIA BHARATIYA VIDYA BHAVAN BOM BLY
KATHAKOŚA PRAKARANA
OF
ŚRI JINEŠVARA SŪRI
CRITICALLY AND AUTHENTICALLY EDITED IN THE ORIGINSL LTLIKTIT
WITH AN LLABORATE INTRODUCTION IN HINDI
BY
ĀCHÄRYA JINA VIJAYA MUNI
PUBLISHED BY
SINGHI JAIN SASTRA SIKSHAPITHA
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
BONI BAY
V. B.2005)
Filtr:, rin'in
(19:24. D.
Vol. No. 11]
Price Rs 10-1-(
। मिंधीजनयन्यमालासंस्थापकमातिः ।। २ नि ब िदो मुर्गमका मनोना । मभिदागद दया या युग बनवनान्दिनी ।। कावी नियन्याना अंगवाजाः । धनाच्या मनामान्या धर्मरमरगणाः ॥ श्रीदालचन्द त्यामाद ने बरमान्यवाद । मावन माग्यो वः मित्रीकुलप्रभाकरः ॥ वाय वागदी यश का व्यारागंतृदिन । दानापानां नयनानियः॥ मायनर माया च मुनिष्टया । पान् विपुल यानी कोब्यधिषो जनिष्ट मः॥ दन्त मन्द्रमार्गान माफमारना । अन्न पतिव्रता पर्ग शीलसामान्यभूपगा ।। श्रीनहादुरम्झिायो गार्गन्दनवन्नयोः । अभवन मुनी दानी धर्मप्रियच नौनिधिः । प्राटा पुग्यवता नंन पानिलकमुन्दन । या मीनापचन्द्रग मामिनं कुलाम्बरम् ॥ श्रीमान गजेन्द्रनिहाय यष्टपुट मुगिनिन. । य: संगायनयान पिनुदक्षिगबाहुवन ।। नन्द्रगिट इल्यान्यन्नजन्नी मध्यमः मुगः । मनुबाचन्द्रग्घिका कनिष्टः साम्यदर्शन ॥ मनि प्रयोति मग आसननिपगणाः । विनाना मला मन्याः पिनुमांगांनुगामिनः ॥ सन्य:रि बहरतम्यानवन म्यबादियान्यवा. । धननः समृहः पन म रात्र व्यगत ॥ ९ १० १२ ११ १५ १८ १९ - २० - २५ मानवां पदापनी वा नामीरियो प्ययम् । नत्राप्याना यदाचार्ग तचित्रं विदुपां नन्छ । नागे न दुनोत्री न दिलामो न दव्ययः । दृष्ट. कदापि नदगे यता ना विन्मयान्यदम् ॥ मनी गुन्जनानां ग पिनीतः सजनान् पनि । बन्युजन नुग्नो भून, मीनः पाप्यगणप्यपि ॥ दाचितिमा विद्या-पितानपृतक । विनामादि-गाहित्य-संस्कृनि-य कलाप्रियः ॥ गमुम्य समाजम्य धमन्याम्पंगवे । प्रचाराय च शिक्षाया दनं नन धनं धनम् ॥ गया पमा-गमिन्यादा भूपाध्यक्षपदाधित. । दरवा दानं यथायोग्यं प्रोमादिवाथ कमंटाः ।। एवं बन दोन जाग्न गुमनिष्टया । समग म यथामनि, मरुमाणि पदामयः ॥ अथान्यता प्रमान पितुः नये । कर्नु मिनिद विशिष्टं य कायं मनम्पचिन्नयन ॥ य.in मंदवामीन मन्या-नानर्गवः स्वयम् । सन्मान नरज्ञानवयं यवनीयं मयाऽप्यग्म् ॥२॥ विचार न नि एन. प्राच मुसम्मानम । अदापदन्यमित्राणां विपां चापि वाहनाम् ।। मागमान का ति निकेन ने मिपीपदानि न पा न पीठ मनीष्टिपत ॥ श्रीपि. प्रात मुनिनामा च विशुगः । पीकन प्रार्थितन नन्याधिष्टायकं पदम् ॥ मानवादापिहयः । बनाम मुद्रा येन मी तापदं यगम् ।। पीन्द्र यांनीयपावनाविना । गमनागानन्द्रा न अनिष्टा व्यवीय ॥ निना परि म गायोगिम्म् । पाटन शान्टिगनां गंथर ग्रन्थगुम्फनम् ॥ माना । नियम धपा प्रारच्या ग्रन्थमारिका ।। मा मेट सीन दागिना । व्यक्ति पर दयं गायमुमिनये ।। Printinuiren या जलान्यामाय विकासमा य म प्रदायान ।। r:मादमा मुनि. । मयं गिर गनगमायान्यन चाम्धिाः ॥ roat: rrrrrarianगमाकामाय नमोगरा. प्रमिंग ॥ Tr:- Tranाय विभगाय 7 नाना rry rrrrrrrमयगय प्रन्समाग गरिता ॥ RE: गरि गम् ।। TE:::: !! Imperit सगा। ४. " | Mainारवाद पत्रिम im' ... ' ' ४५ : ' .:. -::. 7 MED Torr ant Praz: । २६ 27 T 3 ॥ सिंघीजनग्रन्थमालासम्पादकप्रशस्तिः । २ ३ स्वस्ति श्रीमेदपाठाख्यो देशो भारत विश्रुतः । रूपाहेलीति ससानी पुरिका तय नुनिता ॥ सदाचार-विचाराभ्यां प्राचीननृपतेः समः । श्रीमचतुरसिंहोऽत्र राठोडान्यय भूमिपः ॥ तत्र श्रीवृद्धिसिंहोऽभूद् राजपुत्रः प्रसिद्विभार । क्षात्रधर्मधनो यश्च परमारकुलाप्रणीः ।। मुज-भोजमुखा भूपा जाता यस्मिन् महाकुले । कि वण्यंते कलीनत्यं तत्कुलजातजन्मनः ॥ पत्नी राजकुमारीति तस्याभूद् गुणमहिता । चातुर्य-रूप-लावण्य-नुवाक्लौजन्यभृपिता ॥ क्षत्रियाणीप्रभापूणां शौर्योद्दीप्तमुखाकृतिम् । यां रदैव जनो मेने राजन्यपुरजा बिरम् ॥ पुत्रः किमनसिहाग्यो जातस्तयोरतिप्रियः। रणमल इति चान्यद् यन्नाम जननीकृतम् ॥ श्रीदेवीहंसनामाऽत्र राजपूज्यो यतीश्वरः । ज्योतिभपज्य विद्यानां पारगामी जनप्रिय ॥ आगतो मरदेशाद यो भ्रमन् जनपदान् वहन् । जान. श्रीपतिमिहस्य प्रीति-प्रदाम्पदं परम् ॥ तेनाधाप्रतिमप्रेम्णा स तत्सूनुः स्वसन्निधौ । रक्षितः, शिक्षितः सम्य, कृतो जनमतानुग. ॥ दौर्भाग्यात् तच्छिशोर्खाल्ये गुर-तातो दिवंगतौ । विमूढः स्वगृहात् मोऽथ याच्या विनिगंगः ।। ६ ९ तथा च- ૧૨ ११ २२ २३ भ्रान्स्वा नैकेपु देशेषु सेविस्वा च बहून् नरान् । दीक्षितो मुण्ठितो भूत्या जातो जनमुनिमातः ॥ ज्ञावान्यनेकशास्त्राणि नानाधर्ममतानि च । मध्यन्धवृत्तिना नेन तपातत्त्वगवेपिणा ॥ अधीता विविधा भाषा भारतीया युरोपजाः । अनेका लिपयोऽप्येवं प्रव-नूननकादिका ॥ येन प्रकाशिता नैके ग्रन्धा विद्वत्प्रशसिताः । लिखिता यहयो लेगा ऐतिारतप्याम्रिता ॥ स बहुभिः सुविद्वद्भिस्तन्मण्डलच सत्कृतः । जिनविजयनामाऽयो रयातोऽभवद् मारिए । यस्य तां विश्रुतिं ज्ञात्वा श्रीमदगान्धीमहात्मना । आहत नादर पुण्यपत्तनात् म्बयमन्यदा ॥ पुरे चाहम्मदाबादे राष्ट्रीय शिक्षणालय. । विद्यापीठ इति ग्यातः प्रतिटिनो यदाऽभवत । आचार्यत्वेन तत्रोचनियुक्तः स महात्मना । स-मुंनि-निधीन्दे पुरातत्वाग्यमन्दिरे ॥ पर्पाणामष्टकं यावत् सम्भूप्य तत् पदं तत. । गत्वा जर्मनराष्ट्रे म त नरहनिमपीगवान् ॥ तत मागत्य सल्लमो राष्ट्रकार्ये च सक्रियम् । कारावासोऽपि सम्प्राप्तो येन म्बराज्यपनि । फ्रमात् ततो विनिर्मुक्त. स्थितः शान्तिनिपेतने । विश्ववन्धकयीन्द्रधीरवीन्तनायभूपिते ॥ मिधीपदयुतं जनज्ञानपीटं तदाश्रितम् । स्थापित नत्र सिंघीधीडालचन्दम्प ननुना ।। धीयहादुरसिंहेन दानवीरेण धीमता । स्मृत्यर्थ निजतातस्प जनमानसमारयम् ॥ प्रतिटितश्च तस्यामो पदेऽधिष्टातृसम्जफे । अध्यापयन् परान् निप्पान् मन्थयन् जनवा पम् ॥ तस्यय प्रेरणां प्राप्य प्रीमिंघीकुलफेनुना । न्वपितृधेयने सपा प्रारब्धा प्रामारिया ॥ अधैवं विगतं यस्य वर्षाणामष्टकं पुनः । अन्यमालापिकामार्थप्रतिपु प्ररम्पतः ॥ पाणे-रने-नयेन्देव्ये मुंवाईनगरीलित । मुशीति दिरदर पार पन्ध्यालारपीमग ॥ प्रवृत्तो भारतीयानां विधानां पीटनिर्मिती । कर्मनिटम्य तन्याभूत् प्रपस. मपन्गेऽपिगा। विदुपो धीमता योगा मंरा जाता प्रतिहिता । भारतीय पदोपेग दिन पर पाया । भाहूतः सहपाराय मुख्दा स मुनि. प्रती । तत प्रभृनि नमापि मयोग प्रागवान् ॥ समपनेऽन्यदा तस्स सेवाऽधिका पेक्षिता । मीना ननभान मायापारिता ॥ गन्द-निध्य-चन्द्राब्दे परमे दिहिता पुन । एनमन्यापलीहा गेम गरयोगा। परामसार सतनव श्रीनिंपीपरभाम्रता । भाविधामयाय प्रन्पमा ममपिता ॥ प्रदता समाग्री पुनम्नरपोपदेशात । पिनिगम्भिरपरनय गुती दंपादरपे गते पाले निधीक्योंदियनन । पानवाला रोगा।' पितृवापंप्रगप पसीएनदामंत । राजमिनमाया ॥ पुष्परोपपिगुनारा प्रवागारएले पुन । भुमो गुनांदा अन्भनालामनिराधं पिम्प काशितन् । योनिपनि म सकियो । विमनस्ताहादा सरिधानन्या महा। पिर रियो रिमिर २९ । २९ - ३२ 1 सिंघी जैन ग्रन्थमाला सअघावधि मुद्रितग्रन्थनामावलि - मेनु.नावरचित प्रवन्धचिन्तामणि मूल १२ यगोविज्योपाध्यायविरचित झानविन्दुप्रक- संत ग्रन्प. २ पुराननप्रयन्धसंग्रह यहुविध ऐतिष्यतथ्य १३ हरिपेणाचार्यकृत बृहत्कथाकोश. परिपूर्ण बनेक निवन्ध नंय. १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. ३ राज्यवारिचित प्रवन्धकोश. १५ हरिभद्रसूरिविरचित धूर्ताच्यान. 2 निम्मररत विविधतीर्थकल्प. १६ दुर्गदेवकृत रिटसमुच्चय. ५ नेतन्योपाच्यात देवानन्दमहाकाव्य. १७ मेघविजयोपाध्यायकृत दिग्विजयमहाकाव्य. ६ गोविन्योपाध्यात जैनतर्कभाषा. १८ कवि अब्दुल रहमानत सन्देशरासक. ७ हेमचन्द्राचात प्रमाणमीमांसा. १९ भर्तृहरिकृत शतकत्रयादि सुभाषितसंग्रह. ८ नारलादेत अकलङ्कनन्यत्रयी. २० शान्त्याचार्यकृत न्यायावतारवार्तिक वृत्ति. ९ प्रबन्धचिन्तामणि-हिन्दी भापान्तर. २१ कवि पाहिल रचित पदमसिरीचरिउ. १० प्रनाचन्द्रदरिचित प्रभावकारित. २२ महेश्वरमरिकृत नाणपंचमीकहा. ११ सिद्धिचत्रोपाचावरचित भानुचन्द्रगणि २३ भद्रबाहुसंहिता. चरित. २४ जिनेदररिकृत कथाकोपप्रकरण. Life of Hemachandrācharya: By Dr. G. Buhler. संप्रति मुन्नमाणनन्यनामावली- १ खरतरगच्छद्गुर्वावलि. ११ जयपाहुडनाम निमित्तगात्र. २कुमारपालचरित्रसंग्रह. १२ केलविरचित लीलावतीकथा (प्रान). ३ विविधगच्छीयपट्टायलिसंग्रह. १३ गुणचन्द्रविरचित मंत्रीकर्मचन्द्रवंशमवन्ध, ४ जैनपुन्नकाशतिलंग्रह. भाग २. २४ नाचन्द्रविरक्ति हम्मीरमहाकाव्य. रितिसंग्रह निन्दालेन्व- विनि नमन किनिनन्य. २५ महेन्टमरिहत नर्मदासुन्दरीकथा. ६ नमी कुवलयनालारुया. १६ जिनदत्ताल्यानद्वय (प्रास्त). ७ घनाभ्युदयमहाकाव्य. १ २७ भूविरचित पउमचरिट (बसनंग). ८ कार्तिकीमुदी १८लिदिन्द्रत काव्यप्रकाशखण्डन. अनियनि प्ररर. २१ मंदगत चारदेशमाला. १० रन जंबूचरित्र (: २० ला अर्थशाख-सटीक. मुद्रणा निर्धारित एवं नजीकृतग्रन्यनामावलि नं. ३ प्रद्विवन्टो. समान. ६गममा टरदेवानार टीर. -:-. ....ना. 7:---. गरीब, प {पर : पा) .. (OT. (.:) ना. दया. Part-7 r 7 ),ri. है . १५ ७ . - विषयानुक्रमणिका ख० बाबू श्री बहादुरसिंहजी सिंघी और सिंघी जैन ग्रन्थमाला-स्सरणांजलि प्रास्ताविक वक्तव्य १२-१६ पृए १ * कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वरसूरि * १ प्रस्तुत कथाकोप प्रकरणका प्रकाशन १-२ प्रस्तुतग्रन्थकी प्राप्त प्रतियां २ जिनेश्वर सूरिका समय और तत्कालीन परिस्थिति २-७ जिनेश्वर-सरिके समयम जैन यति जनोकी अवस्था अणहिल्लपुरमे चत्यवासियोंका प्रभाव ३ जिनेश्वर सृरिका चैत्यवासियोंके विरुद्ध आन्दोलन विधिपक्ष अथवा खरतरगच्छका प्रादुर्भाव और गौरव जिनेश्वर सूरिके जीवनका अन्य यतिजनोंपर प्रभाव जिनेश्वरसूरिसे जनसमाजमे नूतन ३ ४ ट ६ गणधरलार्धशतक तथा वृहद्गुर्वाय लिके वर्णन का सार २६-३३ सोमतिल करि वर्णित जिनेवर सृरिके चरितका सार वृक्षाचार्य प्रवन्धावलिगत जिनेवर सरिने चरितका सार ३६-३७ कथाओंके सारांशका तारण अहिल्लपुरके प्रति जैन मन्दिर चौर जनाचार्य जिनेश्वर सरिकी कार्यसफलता ४१-४३ ७ जिनेश्वर रिकी ग्रन्थरचना ४३-७२ जिनश्चरीय ग्रन्या विषयमे एक विप विवेचन (१) हारिभद्रीय अष्टक प्रकरणवृत्ति (२)चत्यवन्दनविचरण (३) पट्रम्यानक प्रकरण (४) पंचलिंगी प्रकरण (५) प्रमालदा पथना प्रमाण ५७ (६) निर्माणलीगनी पाया जनाधानाहित्यारा पत्र परिचय निर्धापनीलावती पायानारस मंसिर परिचय (७) फयाकोश प्रकरण 5:-22 शालिनदी पारामार लिमार नारागामारी पचारारार नामपिर नागगनगाहा 25 युगका आरंभ ६ ८ ३ जिनेश्वर सूरिके जीवनचरितका साहित्य ७-१९ बुनिसागराचार्यरत उल्लेस जिनभद्राचार्यकृत उहेस १० जिनचन्द्रसृरिएत उहेस ११ अभयदेवसृरिएत उलरा १२ चर्चमानाचार्यरत उलरा देयभद्राचार्यरत उग १८ जिनदत्तसरिएन उहारा ४ जिनेभर रिके चरितकी नाहित्यिक मामग्री २१ ५ जिनेश्वरसरिकी पूर्वावधाका परिचय२६-२६ ६ जिनेवरहरिके चरितका भार २६-१३ एनिमल 1ܘ | ६२ विषयानुक्रमणिका। " ८७ " " . " " " " ८५-९० १८ १९ " पृष्ठ पृष्ठे मनोरयधावस्की कथाका सार ८३ ७ जिनवन्दने विष्णुदत्त नागदत्तकथानकम् ३८-३९ रामका कहा हुआ लौकिक आख्यान ८ जिनगुणगाने सिंहकुमार ३९-४९ दत्तका कहा हुआ आख्यान ८५ ९ साधुवैयावृत्त्ये भरतचक्रवर्ति ५०-५५ पार्वधावकका कहा हुथा कथानक १० साधुदानफले शालिभद् ५५-६४ ईश्वरकथानक ८८ ११ कृतपुण्य ६४-६९ यक्ष श्रावकका कथानक १२ आर्याचन्दना ७०-७१ ९२ १३ वनदानपर धनदेवकी कथा मूलदेव ७२-७४ जैनमन्दिरोंकी पूजाविधिक विषयमें पूर्णश्रेष्ठि ७४-७६ कुछ विचारणीय चर्चा सुन्दरी ७६-७८ मनोरथ ७८-८४ जिनमन्दिरके विधान विषयमें धवलवणिकपुत्रकी कथा [रामकथितलौकिकाख्यानकम्] . ७९-८० कुन्तला रानीका आरयान ९८ [दत्तश्रावककथिताख्यानकम् ] ८०-८१ सावधाचार्यका भात्यान ९९ [पार्श्वश्रावकोक्त पुण्डरीकाख्यानम् ] ८२-८३ वणिक्पुत्र दृष्टान्त १०० [पार्श्वश्रावककथितमीश्वराख्यानम् ] ८३-८४ संप्रदाय मेद होनेके सूचक कथानक १०६ हरिणकथानकम् गुरुविरोधी मुनिचन्द्र साधुका कथानक १०७ घृतदान ९१-९२ योताम्बर-दिगम्बर संघर्प सूचक कथा ११० वसतिदान ९२-९३ जैन और बोद्ध भिक्षुओंके संघर्पकी कथा १११ २० वस्त्रदान ब्राह्मण धर्मीय सांप्रदायिकोंके साथ जैन २१ वरश्राद्ध ९४-९५ साधुओंका संघर्ष ११६ २२ सुभद्रा ९५-१०१ निदंडी भक कमलवणिकका कथानक २३ मनोरमा १०१-१०४ शौचबादी ब्राह्मण भक्त कोशिक वणिक्का २४ शासनोन्नतिकरणविषयकश्रेणिक १०४-१०५ फयानक वालणक उपद्रवले जैन साधुकी रक्षा दत्त फरनेवाले धनदेव धावकका कथानक १२० २६ शासनदोपोद्भावने जयदेव १०६-१०९ जिनेश्वर सृरिका विविध विषयक देवड १०९-११२ दाताका परिसान ११२-११३ २९ साधुगणटोपदर्शने कौशिकवणिक् ,, परिशिष्टात्मक ११३-१४ ३० गणधरमाधगत प्रकरणान्तर्गत जिन वर- ३१ साधुजनापमाननिवारणे धनदेय ११७-१२५ सरि चरितवर्णनम् १-२२ ३२ विपरीतवानफले धवल १२५-१३५ परतरगच्छ पट्टापलिगताहर २३-२४ [सारद्याचार्यकथानकम्] १३१ कधामापकरण मृलग्रन्धानुक्रम ६ [चणिगदारकदृष्टान्तः] पिनादिका ३३ नधोमात्प्रदाने प्रद्युमराज १४ विपरीतधर्मस्थायण गुनिचन्द्रमाधु मार नररमानम् 2. सामनोलकरण यमन १६०-101 २६ मामासाने गुन्दगा হালাল प्रमर कथानककोगप्रकरण-मूलपत्रपाट १८२-१८४ २५ " " २८ कमल " " १३५-१५० -- 3 २-11 १-४ . 10-100 " . १ ।
समर्पण
३५ वर्प जितने जीवनके विशिष्ट कालव्यापी
शास्त्रावगाहक, सौहार्दपूर्ण, सहचार एवं महकार
की
सुखद स्मृतिके समुपलक्ष्यार्थ
प्रज्ञा न न य न - पण्डि त प्र व र
श्री सु ख ला ल जी
के
करकमलमें
*
-जिन विजय
ख० बाबू श्री बहादुर सिंहजी सिंघी और सिंघी जैन ग्रन्थ मा ला : से कर, स्मरणाञ्जलि] अनन्य धावपोपर, कार्यमाधक, उत्मादप्रेरक और सहदय मेहास्पद बाबू श्री यहादुर मिंडी निर्मा, जिन्गने मेरी विशिष्ट प्रेरणासे, अपने स्वर्गवासी माधुचरित पिता श्री बालचंकी गयी पुण्यनग्ग निमित्त. दम 'निवी जैन ग्रन्थमाला' की कीर्तिकारिणी स्थापना करके, दग्वि प्रतिवर्ष दजागं पये पर रनेकी आदा उदारता प्रस्ट की थी; और जिनकी ऐसी माधारण नामनि माय बनन्य आर्थिक उदारवृत्ति देख कर, मैने भी अपने जीवनका विशिष्ट ननिमाली और बहुत ही मृल्यवान अवशेष उत्तर काल, इस अन्यमालाक ही विकास और प्रकाशके चिसामना पनि कर दिया था; तथा जिन्होंने इस ग्रन्थमालाका विगत १३-१४ वपामें ऐसा सुदर, मन्ट और मांदरणीय कायंपल निष्पन्न हुना भविष्यमें इसके कार्यको और अधिक प्रगतिमान नया विनोण में देन्बनेकी अपने जीवनकी एकमात्र पनि अभिलापा रखी थी; और तदनुसार, मंग मेजा और योजना अनुसरण करके प्रस्तुन ग्रन्थमाराकी प्रबन्धात्मक कार्यव्ययस्या 'भारतीय दिलामका' समारंग कर देनेकी सानी उदारता दिन्वा कर, जिन्होंने इसके भावीक सम्बन्धी निश्चित कानीमामाजी धी; पुण्यवान, साहित्यरनिक, टवाग्मनस्क, अमृताभिलापी, अभिनन्दनीय ना, बन म ग्रन्थमाल प्रकाशनों को प्रत्यक्ष देवनेर लिये इम संसारमें विद्यमान नहीं है। सन १९८४ की मार नामी ५ ची नार्गवरो, ५९ वर्षकी अवन्या में वह महान् बारमा इम मेमन प्रचार र गया । उनो भव्य, आदरणीय, म्हगीय, और श्लाघनीय जीवनको अपनी कुछ शाना सहित प्रदान बने निमिन, उनके जीवनका भोटामा संक्षिप्त परिचय आलेचित योगा। मिनी जीवन, मायके वाम नाम भरगामा विस्तृत आलेखन, मैंने उनके ही 'स्मारक नये 'भागीय विधा' नामक पत्रिक नृतीय भागकी अनुपूर्ति में किया 7 । मारि लागनेही दा पने बाले बाचको पद 'स्मारकः प्रा' नापादि। दर मिनी अंगारे मुनिदाबाद परगनम गित अजीमगंज नामक न्यानमें " ५.६HI, चारदली सिंधी एकमात्र पुत्र थे । टनकी माता श्रीमती मनु. र उम्र या यकीनी मुपुत्री थी । श्री महामार्गमी पर यान भी काम मुगिढ़ नगर में व्याटी गई थी। परमार --71m : चार पटी नाश, बाद वहादर मिजी मिची. रमन मुनि धनादा ना लीग Pी श्री निरागंदी माध, मंग.४ में आया। form ... गर नगर प्रमान टायरि साथ ...inनगिन - rani गगनमा 7.mami x fee 25:01..." | Am 'T सगे + T र -- 41 14.4 माला। ५ - - -- मुख्य व्यापार जूटके सबसे बड़े व्यापारी हो गये थे। उनके पुरपाने उनसे जापानी जो. सिंह निहालचंढके नामसे चलती थी, वह बंगालने जूटका व्यापार करनेवाली देनी तमा दिगो पेटी. योंमें सबसे बड़ी पेटी गिनी जाने लगी। वावू ढालचंदजी सिंघीका जन्म संवत् १९२१ मे हुआ था और १९३५ में उनका श्रीमल-मार्ग साथ विवाह हुआ । १४-१५ वर्षकी भवस्थाने डालचंदजीने अपने पिताकी दुकान कारभार, जो कि उस समय बहुत ही साधारणरूपसे चलता था, अपने हाथमे लिया। वर सजीमगज छोट पर करता आये और वहां उन्होंने अपनी परिश्रमशीलता तया टच्च अघवमारके द्वारा कारभार दीरे पोरे बहुत ही बढाया और अंतमें उसको एक मबसे बटे 'फर्म' के न्पम न्यापित किया । जिस समानाने 'जूट वेलर्स एसोसिएशन की सापना हुई, उस समय बाद डालचंदजी सिंघी उसके सर्वप्रथम प्रेरि बनाये गये । ज़टके व्यापारमें इस प्रकार सबसे पटा न्यान प्राप्त करने के बाद उन्होंने सपना र दूसरे दूसरे उद्योगोंको लोर भी दिया । एक मोर उनोने मध्यप्रान्सन्धित कोरीया स्टेटमें योगी खानोंके उद्योगकी नींव डाली और दूसरी ओर दक्षिणजे शकति और अफलाराके राज्योम धिा ने परयरोंकी खानोंके तथा वेलगाम, सावंतवाडी, इचलकरजी जसे न्यानामे ला पोसार' की स्वानों के विकासको शोधके पीछे अपना लक्ष्य केन्द्रित किया। कोरलेके उद्योग निदे उनी मर्म डालचद वहादुरसिंह' इस नामकी नवीन पेढीकी स्थापना की; जो कि बाज रिमानमें एप. अप्रगम पेढी गिनी जाती है । इसके अतिरिक्त उन्होने बंगालके चोवीसपरगना, गपुर, पूर्णिया कादि पदनाम बड़ी जमींदारी भी परीदी और इस प्रकार बंगाल के नामांकित जमींदारोंमें भी उनोने अपना नाम स्थान प्राप्त किया। पाव डालचटजीकी ऐसी नुप्रतिष्टा केवल व्यापारिक क्षेत्रमं ही मर्यादित नागी। अपनी उदारता और धार्मिकताके लिये भी उतने ही सुप्रसिद्ध थे। उनकी परोपकारगति भी उनी । प्रशंसनीय थी । परतु साथमें परोपकारसुलभ प्रसिदिसे से दूर राते थे । बर्रा अधिक परिमानमें से गात रीतिसे ही अर्थी जनाको अपनी उदारताका लाभ दिया करते थे। उन्होंने अपने जीवन गोगदान किया रोगा, परतु उसकी प्रसिद्धिकी कामना उनहोने लममें भी नहीं थी। उनये. मुपुर पागू भी वहादुर सिंहजीने प्रमंगवश मुझे कहा था कि 'ये जो कुछ दान धादि करते थे रमवी गायर ने मुख गरको भी न होने देते थे।' इसलिये उनके दान सम्बन्धी फेवल २-४ प्रमहावी ही गपर मुरो प्राप्त हो सकी भी। सन् १९२६ मे 'चित्तरजन सेवा सदन' के लिये कलकत्ता चंदा किया गया था। उस समय पर पार सुद महात्माजी उनके मकान पर गये थे तब उनाने विना मांगे ती मदारमानीको म पारे लिये १०००० दस हजार रपये दिये थे। १९१७ मे पलकत्ताम 'गवर्नमेण्ट हाउस' के मेटानम, सॉट कामास समारनियम पाय लिये एक उत्सव हुभा था उसमें उनाने २१००० रपये दिये थे, गधा प्रथम महायुदो ममग मी ३,००,००० रपये के 'पॉर यॉण्डस्' गरीद पर मरवारी चदंग मदद की भी भरनी पिलाने उन्होंने अपने निकट पुटुम्पी जनायो-जिनवी आर्थिक गिति पानीमाधार प्रसीपी उनसे-पा लास रपये यांट देनेवी व्यवस्था की थी; जिमरा पाल्न उनई सुपुर पार पहादुर मितीने दिया था। पाव टालचंदजीका गास्यजीवन घनी आदर्भम या । उनी धर्मरती श्रीमती मनाही पर आदर्श और धर्मपरायणा पानी थी। पति पत्नी दोनो समाचार, सुविचार और गुमावती गी ये। दालचंदजीपा जीपन यात ही मामा और मारपणे परिपूर्ण था। अपहार र माता की उनका अत्यंत प्रामाणिक और नातिपूर्वक पर्नन था। समापनदार शानना. ऊपर उनी गारी पायी। उनकी नराधिपर पुती 27ी " सत्यधिक रचि रहनी थी। पिजनगर चोर परामगार Erri, जो पोगविषयक शिवा सादानी और नादिर, उमाद::; पागिक प्रशियाची सोर पर होगांधी और मों पर सास रियागोवा गातार भी रिया शार: 1:--Trry rh - विचार हो ऐली मानसिक सारा रोग' is ::.: 1, रनोंने अपनी पती पुरानी भी शासन नि ६६ बाबू श्री वहादुरसिंहजी-स्मरणांजलि । जैन धर्मके विशुट तत्वोंके प्रचार और सवापयोगी जैन साहित्यके प्रकाशनके लिये भी उनकी सास रचि ची और पंजिनावर सुखलालजीक परिचयके बाद इस कार्य के लिये कुछ विशेष सक्रिय प्रयत करनेकी उनकी उकाला जाग उठी थी । इस उत्कण्ठा को मृर्तरूप देनेके लिये वे कलकत्ताम २.४ लाख रुपये सर्च करके किमी साहित्यिक या शक्षणिक केन्द्रको स्थापित करनेकी योजनाका विचार कर ही रहे थे जितनेमें एकाएक सन् १९२७ (वि.सं. १९८४)ने उनका स्वर्गवास हो गया। बाय दालचंदजी सिपी, अपने समयले बंगाल निवासी जैन-समाजमें एक अत्यन्त प्रतिष्ठित व्यापारी, टीबंदी उद्योगपति, बडे जमींदार, उदारचेता सद्गृहस्य और साधुचरित सत्पुरुप थे। वे अपनी यह मर्य सम्पत्ति और गुणवत्ताका समग्र वारसा अपने सुयोग्य पुत्र बाबु वहादुर सिंहजीके सुपूर्द कर गये, जिन्होंने अपने इन पुष्पलोक पिनाकी स्थूल सम्पत्ति और सूक्ष्म सत्कीर्ति-दोनोंको बहुत ही सुंदर प्रकार चढ़ा कर पिताकी अपेक्षा भी सवाई श्रेष्ठता प्राप्त करनेकी विशिष्ट प्रतिष्ठा प्राप्त की थी। बाबू श्री याहादुर मिहीमें अपने पिताकी व्यापारिक कुशलता, व्यावहारिक निपुणता और सांस्कारिक सन्निष्टा तो मंपूर्ण संगन बारमे के रूपमें टतरी ही थी; परन्तु उसके अतिरिक्त उनमे बौदिक विशदता, जगम्मर रसिका और विधिविपयग्राहिणी प्राञ्जल प्रतिभाका भी उच्च प्रकारका सनिवेश हुमा था और ट्पनिये के एक असाधारण व्यक्तित्व रखनेवाले महानुभावोंकी पंक्तिमें स्थान प्राप्त करनेकी योग्यता मानिल कर मंथे । वे अपने पिनाके एकमात्र पुत्र थे, अतएव रन पर, अपने पिताके विशाल कारभारमें, बचपनसे ही विगेपर देनेरा नव्या पढ़ा था। फलम्बरूप ये हादस्कूलंका अभ्यास पूरा करनेके सिवाय कॉलेजमें जान अधिक अन्यान जानेका अवसर प्रात नहीं कर सके थे। फिर भी उनकी ज्ञानरुचि बहुत ही तीय ी, मनपर उन्होंने स्वयमेव विविध प्रकारके साहित्यके वाचनका अभ्यास खूब ही बढ़ाया और मनिये में ग्रेजीये. मित्राय, बंगाली, हिंदी, गुजराती भाषाएँ मी बहुत अच्छी तरह जानते थे और इन मापानि यिनित विविध पुन्नी पटनमें सतन निमग्न रहते थे। बनने ही टन्हें प्राचीन वन्नुनौत संग्रहका भारी गोक लग गया था और इमलिये वे प्राचीन मित्रों, चित्रों, नियों और वैनी दृमर्ग दूसरी मूल्यवान् चीजोंका संग्रह करनेके अत्यन्त रसिक हो गये । म माय उनग जवाहिरातकी ओर भी सूब नाक यद गयाथा अतः चे इस विषयमें भी सूब निपालन गर्दथे । मरे परिणामस्वरूप उन्होंने अपने पाम मियों, चित्रों, हस्तलिग्नित बहुमूल्य परी मागि जो अमूल्य मंग्रा एकत्रित किया बर आज हिंदुनानक इने गिने हुए नामी संग्रहोंमें, पा मापाचान प्राप्त करेमा है । टनक. प्राचीन मिझोका मंग्रह तो इतना अधिक विशिष्ट प्रकारका Hir उमरा मार्ग दुनिया में नीमरा या चाथा ज्यान मारा। इस विषय में इतने निपुण हो गरि सो म्यूजियमारे फ्यूग्टर भी बार वार टनम मटार जोर अभिप्राय प्राप्त करने के लिये करतारोमाने। मेय मनिसार कारण देश-विदेशी यमी माहनिर प्रवृत्तियाँ करनेवाली को मार भाति बने । उदारणबला-गॅयल, प्रशियाटिक सोसायटी ऑफ यंगार, - गोगापटी ना, यंगीय मारिया परिषद कारत्ता, न्यूमन्नेटिक सोसायटी माय र मानव काही सभापः। rror farria का नगर बने मंगामाको उनि मुममन 27 Mirmil Tr: नाका परिचय दिया था। टन्होंने इस - rainी, सविता नही मिल गयी। furti द भी मिदिमा पानी - rti-याnirai ममय, मम्मी Arr : Tr..:7 , ना मलापता am .or: "1" । 4 . - ... .
जनन माला। हिंदू एकेडेमी, दोलतपुर (बंगाल). २० १५०००) तरकी-उर्दू बंगाला. ५०००) हिंदी-साहित्य परिषद्भवन (इलाहाबाद) १२५००) विशुद्धानंद सरस्वती मारवाडी हॉस्पीटल, कलकत्ता. १००००) एक मेटर्निटी होम कलकत्ता. २५००) बनारस हिंदू यूनिवर्सिटी. २५००) जीयागा हाइस्कूल. ५०००) जीयागञ्ज लण्डन मिशन हॉस्पीटल. ६०००) कलकत्ता-मुर्शिदाबाद जैन मन्दिर. ११०००) जैनधर्मप्रचारक सभा, मानभूम. ५०००) जैनभवन, कलकत्ता. १५०००) जैन पुस्तक प्रचारक मण्डल, मागरा. ७५००) जैन मंदिर; आगरा. ३५००) जैन हाइस्कूल, अंबाला. २१०००) जैन प्राकृतकोपके लिये. २५००) भारतीय विद्याभवन, वंवई. १००००) 1 ही उदार इसके अतिरिक्त हजार-हजार, पाँच-पाँचसोकीसी छोटी मोटी रकमे तो उन्होंने सैकडोंकी संख्यामें दी हैं, जिसका योग कोई डेढ दो लाखसे भी अधिक होगा। साहित्य और शिक्षणकी प्रगतिके लिये सिंघीजी जितना उत्साह और उद्योग दिखलाते थे, उतने ही वे सामाजिक प्रगतिके लिये भी प्रयत्नशील थे । अनेक बार उन्होंने ऐसी सामाजिक सभाओं इत्यादिमें प्रमुख रूपसे भाग ले करके अपने इस विषयका अान्तरिक उत्साह और सहकारभाव प्रदर्शित किया था। सन् १९२६ में बंबई में होनेवाली जैन श्वेताम्बर कॉन्फरन्सके खास अधिवेशनके वे सभापति बने थे । उदयपुर राज्यमें भाये हुए केसरीयाजी तीर्थकी व्यवस्थाके विषयमें स्टेटके साथ जो प्रश्न उपस्थित हुमा था उसमें उन्होंने सबसे अधिक तन, मन और धनसे सहयोग दिया था। इस प्रकार वे जैन समाजके हितकी प्रवृत्तियोंमें यथायोग्य सम्पूर्ण सहयोग देते थे; परतु इसके साथ वे सामाजिक मूढता और साम्प्रदायिक कट्टरताके पूर्ण विरोधी भी थे । धनवान और प्रतिष्ठित गिने जाने वाले दूसरे रूढिभक्त जैनोंकी तरह वे संकीर्ण मनोवृत्ति या अन्धश्रद्धाकी पोषक विकृत भकिसे सर्वथा परे रहते थे । आचार, विचार एवं व्यवहारमें वे बहुत और विवेकशील थे। उनका गार्हस्थ्य जीवन भी बहुत सादा और सात्विक था । बंगालके जिस प्रकारके नवावी गिने जाने वाले वातावरणमें वे पैदा और बड़े हुए थे उस वातावरणकी उनके जीवन पर कुछ भी खराब असर नहीं हुई थी और वे लगभग उस वातावरणसे विलकुल अलिप्स जैसे थे । इतने बड़े श्रीमान् होने पर भी, श्रीमंताइके-धनिकताके बुरे विलास या मिथ्या आडम्बरसे वे सदैव दूर रहते थे। दुर्व्यय और दुर्व्यसनके प्रति उनका भारी तिरस्कार था। उनके समान स्थितिवाले धनवान जब अपने मोज-शौक, आनंद-प्रमोद, विलास-प्रवास, समारम्भ-महोत्सव इत्यादिमें लाखों रुपये उड़ाते थे तब सिंधीजी उनसे बिलकुल विमुख रहते थे। उनका शौक केवल अच्छे वाचन और कलामय वस्तुओंके देखनेका तथा संग्रह करनेका था। जब देखो तब, वे अपनी गादी पर बैठे बैठे साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, चित्र, विज्ञान, भूगोल और भूगर्भविद्यासे सम्वन्ध रखने वाले सामयिकों या पुस्तकोंको पढते ही दिखाई दिया करते थे। अपने ऐसे विशिष्ट वाचनके शौकके कारण वे अंग्रेजी, बंगाली, हिंदी, गुजराती आदिमें प्रकाशित होने वाले उच्च कोटिके, उक्त विषयोसे सम्बन्ध रखनेवाले विविध प्रकारके सामयिक पत्रो और जर्नलोंको नियमित रूपसे मंगाते रहते थे । ऑर्ट, मार्किमॉलॉजी, एपीग्राफी, ज्योग्रॉफी, आइकॉनोग्रॉफी, हिस्टरी और माइनिङ्ग आदि विषयोंकी पुस्तकोंकी उन्होंने अपने पास एक अच्छी लाइब्रेरी ही बना ली थी। घे स्वभावसे एकान्तप्रिय और अल्पभापी थे। व्यर्थकी बातें करनेकी ओर, उनका बहुत ही अभाव रहता था। अपने व्यावसायिक व्यवहारकी या । १ भोर ।
S ख० बाबू श्री वहादुरसिंहजी सिंघी-स्मरणांजलि । - बहुत ही निवमापी ये। परंतु जब उनके प्रिय त्रिपयोंकी-जैसे कि स्थापत्य, इतिहास, चित्र आदिकी- वी चटी तय टसमें वे इतने निमन्न हो जाते थे कि कितने ही घण्टे व्यतीत हो जाने पर भी वे टसन बकने नहीं थे और न किसी तरहकी च्यालताका अनुभव करते थे। उनकी एदि लवंत तीन थी। किसी भी वस्तुको समन्नने या उसका मर्म पकड़नेमें उनको थोड़ा सा भी समय नहीं लगता था। विज्ञान और तत्वज्ञानकी गंभीर बातें मी चे अच्छी तरह समझ सकते ये और उनका मनन करके उन्हें पचा लेते थे। तर्क और दलीलबाजीमें वे बड़े बड़े कायदाबाजोंसे मी बाजी मार लेने तथा बाहे जमा चालाक भी उन्हें अपनी चालाकीसे चकित या मुग्ध नहीं बना सकता था। अपने निद्रान्त या विचारमं ये बहुत ही हमनस्क ये । एक बार कोई विचार निश्चित कर लेनेके बाद चोर गिनी भार्यका चीकार कर लेनेके बाद उसमेंले चल-बिचल होना बिलकुल पसंद नहीं करते थे। व्यवहारमें भी ये बहुत ही प्रामाणिक वृत्तिवाले थे। दूसरे धनवानोंकी तरह व्यापारमें छल-प्रपंच, धोन्वावटी या सबसल करकं धन प्राप्त करनेकी तृष्णा उनको यकिंचित् भी नहीं होती थी। उनकी एनी व्यावहारिक प्रामागिकनारो लक्ष्य में रख करकं इंग्लेण्डकी मर्कन्टाइल वेकके डायरेक्टरोंकी बोर्डने पनी कल रत्ताकी गाना बोटमें, एक दायरेक्टर होनेके लिये उनसे खास प्रार्थना की थी। इसके पहले निमी भी हिंदुसानी व्यापारीको यह मान प्राप्त नहीं हुभा था। प्रनिमा और प्रामाणिकता के साथ उनमें योजनागक्ति मी बहुत उच्च प्रकारकी थी। उन्होंने अपनी ही स्वतंत्र बुद्धि और लालता द्वारा एक ओर अपनी बहुत बड़ी जमींदारीकी और दूसरी ओर कोलियारी आदि माइनिङ्गक व्योगकी, जो मुव्यवस्था और सुघटना की थी, उसे देख करके टस-उस विषयके जाता लोग चरुिन तो जाते थे । अपने वरके छोटे से छोटे कामसे शुरु करके टेट कोलियारी जैसे बढ़े कारयाने नकम-जहीं कि हजारों मनुष्य काम करते रहते है - बहुत ही नियमित, सुव्यवस्थित और मुयोजित गनिम काम चला करे, श्रमी टनकी सदा व्यवस्या रहती थी। दरबानसे लगा कर अपने समवयस्क जसे पुनो तर, एक समान, टच प्रकारका निन्त-पालन और शिष्ट आचरण उनके यहाँ दृष्टिगोचर होता था । मिपीडी में ऐनी समर्थ योजकशक्ति होने पर मी, और उनके पास सम्पूर्ण प्रकारकी साधन-सम्पन्नता शेने पर भी, वे प्रपंचमय जीवनसे दूर रहते थे और अपने नामकी प्रसिढिके लिये या लोगोंमें बढ़े आदी गिनानं लिये बनी को प्रवृत्ति नहीं करते थे । रायबहादुर, राजाबहादुर या सर-नाइट इत्यादि गरपान टपाधियों धारण करनेकी या कामिलामें जा करक ऑनरेबल बननेकी उनकी कमी इच्छा भी । पनी पाटबरपूर्ण प्रवृनियों में पसेका दुर्व्यय करने की अपेक्षा वे सदा साहित्योपयोगी और शिक्षापत्रीनी पायाम अपने धनका मक्य्यय किया करते थे । भारतवर्षकी प्राचीन कला और उससे नबंध सपनं वाली प्रानान वन्नुभोनी और उनका उरस्ट अनुराग था और इसलिये उसके पीछे उन्होने गाना र गचं नियेथे - - मिनीती याममंग प्रत्यक्ष परिच र सन् १९३० में प्रारम्भ हुआ। टनकी दया अपने सद्गन पुण्य- मार, किमान माविका प्रमार और प्रमाग होवनी, कोई विशिष्ट मंन्या स्थापित जमी । ग नाशालीन मार्ग, सरचार्ग और सन्मित्र पंटिनप्रवर श्रीमुपलालजी, सामाजीक र प्रामाजन ब; धनएर श्री बहादुर सिजी मी दन पर उतना ही fireमार राटिली पगमार प्रनामे, उन्होंने गुजग उप कार्यकी योजना और प्रागा की गरमने भी अपनी नीराम प्रति आशंक अनुरुप, Ty: सन्दीanा, उमा या और मोहाय मोकार दिया। :::, किरीटी यामनार का प्रिनिनिरममान विधरियान ...... EPारनाविनर मिली जानीनी गाना मी जोर वाहन 7 - 27tar - यदि पार्य प्रारम प्रिया । म प्रांग ल, मय पान पापा' नामक .."या Tar: यप। -ri Ari... मामा iim. ", rifts-trai r: .., simirबर first + , + . . . -- न , . - स नग्रन्थ माला। ६९ जैन ग्रन्थमाला' की विशिष्ट योजनाका भी सहर्ष स्वीकार किया और इसके लिये आवश्यक और अपेक्षित अर्थव्यय करनेका उदार उत्साह प्रदर्शित किया। प्रारम्भमें शान्तिनिकेतनको लक्ष्यमें रख कर, एक ३ वर्षका कार्यक्रम बनाया गया और तदनुसार वहाँ काम प्रारम्भ किया गया । परन्तु इन तीन वर्षोंके अनुभवके अन्तमें, शान्तिनिकेतनका स्थान मुझे अपने कार्य और स्वास्थ्यकी दृष्टिसे वरावर अनुकूल प्रतीत नहीं हुभा । अतएव अनिच्छापूर्वक मुझे वह स्थान छोड़ना पड़ा और अहमदाबादमें गुजरात विद्यापीठ'के सन्निकट 'अ ने का न्त विहार' बना करके वहाँ इस कार्यकी प्रवृत्ति चालू रखी । इस ग्रन्थमालामें प्रकाशित ग्रन्थोंकी सर्वत्र उत्तम प्रशंसा, प्रसिद्धि और प्रतिष्ठा देख कर सिघीजीका उत्साह खूब बढ़ा और उन्होंने इस सम्बन्धमें जितना खर्च हो उतना खर्च करनेकी, और जैसे वने वैसे अधिक संख्यामें ग्रन्थ प्रकाशित होते हुए देखनेकी अपनी उदार मनोवृत्ति मेरे सामने वारंवार प्रकट की। मैं भी उनके ऐसे अपूर्व उत्साहसे प्रेरित हो कर यथाशक्ति इस कार्यको, अधिक से अधिक वेग देनेके लिये प्रयत्नवान् रहा । सन् १९३८ के जुलाई मालमे, मेरे परम सुहृद् श्रीयुत कन्हैयालाल माणेकलाल मुंशीका-जो उस समय वबईकी काँग्रेस गवर्नमेण्टके गृहमंत्रीके उच्च पद पर अधिष्ठित थे-मकस्मात् एक पत्र मुझे मिला, जिसमें इन्होंने सूचित किया था कि 'सेठ मुंगालाल गोएनकाने दो लाख रुपयोंकी एक उदार रकम मुझे सुप्रत की है, जिसका उपयोग भारतीय विद्याओंके किसी विकासात्मक कार्यके लिये करना है और उसके लिये विचार-विनिमय करने तथा तदुपयोगी योजना बनानेके सम्बन्धमें मेरी आवश्यकता है अतएव मुझे तुरत बबई आना इष्ट है' - इत्यादि । तदनुसार मैं तुरत बंबई आया और हम दोनोंने साथमें बैठ करके इस योजनाकी रूपरेखा तैयार की और उसके अनुसार संवत् १९९५ की कार्तिक शुक्ला पूर्णिमाके दिन, श्री मुंशीजीके निवासस्थानपर 'भारतीय विद्याभवन' की, एक बृहत् समारम्भके साथ, स्थापना की गई। भवनके विकासके लिये श्रीमुशीजीका अथक उद्योग, अखण्ड उत्साह और उदार आत्मभोग देख कर मेरी भी इनके कार्यमें यथायोग्य सहकार अर्पित करनेकी पूर्ण उत्कण्ठा हुई और मैं इसकी आन्तरिक व्यवस्थामें प्रमुख रूपसे भाग लेने लगा। भवनकी विविध प्रवृत्तियों में साहित्य प्रकाशन सम्बन्धी जो एक विशिष्ट प्रवृत्ति स्वीकृत की गई थी, वह मेरे इस ग्रन्थमालाके कार्यके साथ, एक प्रकारसे परस्पर साहा- यक स्वरूपकी ही प्रवृत्ति थी । अतएव मुझे यह प्रवृत्ति मेरे पूर्व-अंगीकृत कार्य में बाधक न हो कर उलटी साधक ही प्रतीत हुई और इसलिये मैंने इसमें यथाशक्ति अपनी विशिष्ट सेवा देनेका निर्णय किया। सिंघीजीको जब इस सारी वस्तुस्थितिसे परिचित किया गया, तब वे भी भवनके कार्यमें रस लेने लगे और इसके संस्थापक सदस्य बन करके इसके कार्यके प्रति उन्होंने अपनी पूर्ण सहानुभूति प्रकट की। जैसे मैंने ऊपर बतलाया है वैसे, ग्रन्थमालाके विकासके लिये सिंघीजीका उत्साह अत्यन्त प्रशंसनीय था और इसलिये मैं भी मेरे स्वास्थ्य आदिकी किसी प्रकारकी परवाह किये विना, इस कार्यकी प्रगतिके लिये सतत प्रयत्न करता रहता था। परन्तु ग्रन्थमालाकी व्यवस्थाका सर्व प्रकारका भार मेरे अकेलेके सिर पर आश्रित था, भतएव मेरा शरीर जब यह व्यवस्था करता करता रुक जाय, तब इसकी स्थिति क्या होगी इसका विचार भी मैं वारंवार किये करता था। दूसरी ओर सिंघीजीकी भी उत्तरावस्था होनेसे वे वारंवार अस्वस्थ होने लगे थे और वे भी जीवन की अस्थिरताका माभास अनुभव करने लगे थे। इसलिये ग्रन्थ. मालाके भावीके विषयमें कोई स्थिर और सुनिश्चित योजना बना लेनेकी कल्पना हम बराबर करते रहते थे। भा० वि० भवनकी स्थापना होने के बाद ३-४ वर्ष में ही इसके कार्यकी विद्वानोंमें अच्छी तरह प्रसिद्धि और प्रतिष्ठा जमने लगी थी और विविध विषयक अध्ययन-अध्यापन और साहित्यिक संशोधन-संपादनका कार्य अच्छी तरहसे आगे बढने लगा था। यह देख कर सुहृवर मुंशीजीकी खास माकांक्षा हुई कि 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला'की कार्यव्यवस्थाका सम्बन्ध भी यदि भवनके साथ जोड़ दिया जाय, तो उससे परस्पर दोनोंके कार्य में सुंदर अभिवृद्धि होनेके अतिरिक्त ग्रन्थमालाको स्थायी स्थान प्राप्त होगा और भवनको भी विशिष्ट प्रतिष्ठाकी प्राप्ति होगी, और इस प्रकार भवनमें जैन-शास्त्रोंके अध्ययनका और जैन-साहित्यके प्रकाशनका एक अद्वितीय केन्द्र बन जायगा । श्रीमुंशीजीकी यह शुभाकांक्षा, ग्रन्थमाला सम्बन्धी मेरी भावी तिाका योग्य रूपसे निवारण करनेवाली प्रतीत हुई और इसलिये मैं उस विषयकी योजनाका विचार करने लगा। यथावसर सिंघीजीको मैंने श्रीमुंशीजीकी आकांक्षा और मेरी योजना सूचित की। वे मा० वि० भ० के स्थापक-सदस्य तो थे ही और तदुपरान्त श्रीमुंशीजीके खास नेहास्पद मित्र भी थे। इसलिये उनको भी यह योजना अपना लेने योग्य प्रतीत हुई। पंडितप्रवर श्री मालालजी जो इस ग्रन्थमार क. 82 ६१० ख० वाचू श्री वहादुर सिंहजी सिंधी-गरणांजलि । भारम्भसे ही अंतरस हितचिंतक और सक्रिय सहायक है, उनके साथ भी उस योजना सम्बन्ध सैने उचित परामर्श किया और संवत् २००१ माग गुम्म (म: यन् १.४३ ) में मियीनी सायं. प्रसझसे बंबई जाये तन, पररपर निर्णात विचार मीनिमय , म मनगालाकी प्राचनसम्बन्धी सर्व व्यवस्था भवन अधीन की गई। मिंधीजीने के अतिरिक्त उम असर पर, मेरी प्रेरणास भवनको दूसरे और १० हजार रूपयोंकी उदार रका भी दी, जिसके द्वारा भवनमें उनके नामका एक 'हॉल' वांधा जाय और उसमें प्राचीन वस्तुमा तथा चित्र आटिका संग्रा रग्गा जाय । भवनकी प्रबंधक समितिने सिंधीजीके इस विशिष्ट और उदार दानक प्रतिघोपल्पमें भवन में प्रचटिन 'जैनशान-शिक्षणविभागको स्थायी रूपसे 'सिंघी जैनशास्त्र शिक्षापीठ नाममें प्रचलित रखनेका सचिशेप निर्णय किया। - ग्रन्थमालाके जनक और परिपालक सिंघीजी, प्रारम्भसे ही इसकी सर्व प्रकारको व्यवस्थाका भार मेरे ऊपर छोड कर, वे तो केवल पास इतनी ही माकांता मते थे कि ग्रन्थमालामें किस गराः अधिकाधिक अन्य प्रकाशित हों और कैसे उनका अधिक प्रसार हो । इस सम्बन्धमें जितना पर्थ हो टराना ये बड़ा ही उत्साहसे करनेके लिये उत्सुक थे। भवन पो गन्यमाला समर्पण करने समय उन्होंने मुजसे का शि- "अब तक तो वर्षमें लगभग २-३ ही ग्रन्थ प्रकट होते है। परन्तु यदि भाप प्रकागिग कर सकें तो प्रति- मास दो दो ग्रन्थ प्रकाशित होते देख कर भी मैं तो अतृप्ती रहेगा। पत्र का लापका और मेरा जीवन है तव तक, जितना साहित्य प्रकट करने -करानेकी आपकी इच्छा हो गदनुग्गर आप व्यवना करें। मेरी ओरसे आपको पैसे का थोडासा भी संकोच प्रनीत नहीं होगा।" जैन साहित्य के उदार के लिये गेली उत्कट आकांक्षा और ऐमी उदार चित्तवृत्ति रखने वाला पानी और बिनत्र पुगप, मैने मेरे जीवन में दूसरा और कोई नहीं देखा । अपनी उपस्थितिमें ही उन्होंने मेरे द्वारा ग्रन्थमाला साते लगभग ७५००० (पोने लाख) रुपये खर्च किये होगे । परन्तु उन १५ वपोंके बीच में एक बार भी उन्होंने मुझसे यह नहीं पूछा कि कितनी रकम किस ग्रन्थके लिये सर्च की गई है या किस अन्य सम्पादन के लिये किसको क्या दिया गया है ? जव जव में प्रेस इत्यादिके दिल उनके पास भेजता तब तर, चे तो केवल उनको देख कर ही ऑफिसमें वह रकम चुकानेकी रिमार्कके साथ भेज देते। मैं उनसे कभी किसी दिलके बारेमें बातचीत करना चाहता, तो भी ये उस विषयमे उत्साह नहीं बतलाते और इसके बजाय ग्रन्थमालाकी साइज, टाईप, प्रिंटींग, बाइंडींग, हेडिङ्ग आदिके बारेमें वे खूब सूक्ष्मतापूर्वक विचार करते रहते और उस सम्बन्ध विस्तारसे चर्चा किया करते । उनकी ऐसी अपूर्व ज्ञाननिष्टा और ज्ञानभक्तिने ही मुझे उनके सेहपाशमें बद्ध किया और इसलिये मैं यत्किंचित् इस प्रकारकी ज्ञानोपासना करनेमें समर्थ हुआ। उक्त प्रकारसे भवनको ग्रन्थमाला समर्पित करनेके वाद, सिधीजीकी ऊपर बतलाई हुई उत्कट आकांक्षा लक्ष्यमें आनेसे, मेरा प्रस्तुत कार्यके लिये और भी अधिक उत्साह बढा । मेरी शारिरिक स्थिति, इस कार्यके अविरत श्रमसे प्रतिदिन बहुत अधिक तीवताके साथ क्षीण होती रही है, फिर भी मैंने इस कार्यको अधिक वेगवान् और अधिक विस्तृत बनानेकी दृष्टिसे कुछ योजनाएं बनानी शुरु की। अनेक छोटे बड़े ग्रन्थ एकसाथ प्रेसमें छपनेके लिये दिये गये और दूसरे वैसे अनेक नवीन नवीन ग्रन्थ छपानेके लिये तैयार किये जाने लगे। जितने अन्य अब तकमें कुल प्रकट हुए थे उतने ही दूसरे ग्रन्थ एक साथ प्रेसमें छपने शुरु हुए और उनसे भी दूनी संख्याके ग्रन्थ प्रेस कॉपी भादिके रूपमें तैयार होने लगे। इसके बाद थोड़े ही समयके पीछे-अर्थात् सेप्टेम्बर १९४३ में-भवनके लिये कलकत्ताके एक निवृत्त प्रोफेसरकी बढ़ी लाईब्रेरी खरीदनेके लिये मै वहाँ गया। सिंधीजी द्वारा ही इन प्रोफेसरके साथ वात- चीत की गई थी और मेरी प्रेरणासे यह सारी लाईब्रेरी, जिसकी किंमत ५० हजार रुपये जितनी मांगी गई थी, सिंधीजीने अपनी ओरसे ही भवनको मेट करनेकी अतिमहनीय मनोवृत्ति प्रदर्शित की थी। परन्तु उन प्रोफेसरके साथ इस लाईब्रेरीके सम्बन्धमें योग्य लोदा नहीं हो सका तब सिंघीजीने कलकत्ताके सुप्रसिद्ध स्वर्गवासी जैन सद्गृहस्थ बावू पूर्णचन्द्रजी नाहरकी बढी लाईब्रेरी ले लेनेके विपयमें मुझे अपनी सलाह दी और उस सम्बन्धसे स्वयं ही योग्य प्रकारसे उसकी व्यवस्था करनेका भार अपने सिर पर लिया। कलकत्तामें और सारे बंगालमें उस वर्ष अन्न-दुर्भिक्षका भयंकर कराल-काल चल रहा था। सिंघीजीने अपने वतन मजीमगंज-मुर्शिदावाद तथा दूसरे अनेक स्थलोंमें गरीवोंको मुफ्त और मध्यमवित्तोंको अल्प मूल्यसें हजारों मन धान्य विवीर्ण करनेकी उदार और बड़ी व्यवस्था की थी, जिसके निमित्त उन्होंने उस वर्पमें .
लगभग तीन साढे तीन लाख रुपये खर्च खाते लिख डाले थे । वंगालके निवासियोंमें और जमींदारों में इतना बड़ा उदार आर्थिक भोग उस निमित्तसे अन्य किसीने दिया हो वैसा प्रकाशमें नहीं आया। अक्टूबर-नवम्बर मासमें उनकी तबियत बिगडनी शुरु हुई और वह धीरे धीरे अधिकाधिक शिथिल होती गई । जनवरी, १९४४ के प्रारम्भमें, मैं उनसे मिलनेके लिये फिर कलकत्ता गया। ता. ६ जनवरीकी संध्याको उनके साथ बैठ कर ३ घण्टे पर्यंत ग्रन्थमाला, लाईब्रेरी, जैन इतिहासाले- खन भादिके सम्बन्धमे खूब उत्साह पूर्वक बातचीत हुई। परन्तु उनको मानों अपने जीवनकी अल्प- ताका आभास हो रहा हो उस प्रकारसे, वे बीच बीचमे वैसे उद्गार भी निकालते जाते थे। ५-७ दिन रह करके मै यंबई भानेके लिये निकला तव वे बहुत ही भावप्रवणतापूर्वक मुझे विदाई देते समय बोले कि "कौन जाने अब फिर अपने मिलेंगे या नहीं?" मैं उनके इन दुःखद वाक्योंको बहुत ही दबे हुए हृदयसे सुनता और उद्वेग धारण करता हुआ उनसे सदाके लिये अलग हुभा । उसके बाद उनका साक्षात्कार होनेका प्रसङ्ग ही नहीं माया । ५-६ महीने तक उनकी तबियत अच्छी-बुरी चलती रही और अंतमे जुलाईकी (सन् १९४४ ) ७ वी तारीखको वे अपना विनश्वर शरीर छोड़ कर परलोकमें चले गये। मेरी साहित्योपासनाका महान् सहायक, मेरी क्षुद्र सेवाका महान् पोषक और मेरी कर्तव्यनिष्ठाका महान् प्रेरक सहृदय सुपुरुष, इस असार संसारमें मुझे शून्य हृदय बना करके स्वयं महाशून्यमें विलीन हो गया। यद्यपि सिंघीजीका इस प्रकार नाशवान् स्थूल शरीर इस संसारमेंसे विलुप्त हो गया है परन्तु उनके द्वारा स्थापित इस ग्रन्थमालाके द्वारा उनका यशःशरीर, सैंकडों वर्षों तक, इस संसारमें विद्यमान रह करके उनकी कीर्ति और स्मृतिकी प्रशस्तिका प्रभावदर्शक परिचय भावी जनताको सतत देता रहेगा। सिंघीजीके सुपुत्रोंका सत्कार्य सिंघीजीके स्वर्गवाससे जैन साहित्य और जैन संस्कृतिके महान पोषक नररत्नकी जो बडी कमी हुई है उसकी तो सहज भावसे पूर्ति नहीं हो सकती है। परन्तु मुझे यह देख कर हृदयमें उच्च आशा और मावासक आह्लाद होता है कि उनके सुपुत्र श्री राजेन्द्र सिंहजी, श्री नरेन्द्र सिहजी और श्री वीरेन्द्र सिहजी अपने पिताके सुयोग्य संतान हैं । अतएव वे अपने पिताकी प्रतिष्ठा और प्रसिद्धिके कार्यमे अनुरूप भाग ले रहे हैं और पिताकी भावना और प्रवृत्तिका उदारभावसे पोषण कर रहे हैं। सिंघीजीके स्वर्गवासके बाद इन बंधुओंने अपने पिताके दान-पुण्यनिमित्त अजीमगंज इत्यादि स्थानोंमें लगभग ५०-६० हजार रुपये खर्च किये थे । उसके बाद थोडे ही समयमें सिंघीजीकी वृद्धा माताका भी स्वर्गवास हो गया और इसलिये अपनी इस परम पूजनीया दादीमाके पुण्यनिमित्त भी इन बन्धुभोंने ७०-७५ हजार रुपयोंका व्यय किया। 'सिघी जैन ग्रन्थमाला' का पूरा भार तो इन सिंघी बन्धुभोंने पिताजीद्वारा निर्धारित विचारानुसार, पूर्ण उत्साहसे अपने सिर ले ही लिया है और इसके अतिरिक्त कलकत्ताके इण्डियन रीसर्च इन्स्टीट्यूटको बंगालीमें जैन साहित्य प्रकाशित करवानेकी दृष्टिसे सिंघीजीके स्मारकरूपमें ५००० रुपयोकी प्रारम्भिक मदद दी । सिंघीजीके ज्येष्ठ चिरंजीव बाबू श्री राजेन्द्र सिंहजीने मेरी कामना और प्रेरणाके प्रेमसे वशीभूत होकर अपने पुण्यश्लोक पिताकी अज्ञात इच्छाको पूर्ण करनेके लिए, ५० हजार रुपयोंकी स्पृहणीय रकम भारतीय विद्याभवनको दान स्वरूप दी और उसके द्वारा कलकत्ताको उक्त नाहर लाईब्रेरी खरीद करके भवनको एक अमूल्य साहित्यिक निधिके रूपमें मेट की है। भवनकी यह भव्य निधि 'बाबू श्री बाहादुर सिंहजी सिंघी लाईब्रेरी' के नामसे सदा प्रसिद्ध रहेगी और सिंघीजीके पुण्यसरण की एक बडी ज्ञानप्रपा बनेगी। घावू श्री नरेन्द्र सिंहजीने, अपने पिताने बंगालकी सराक जातिके सामाजिक एवं धार्मिक उत्थानके निमित्त जो प्रवृत्ति चाल की थी, उसको अपना लिया है और उसके संचालनका भार प्रमुख रूपसे स्वयं ले लिया है। (सन् १९४४) के नवंबर मासमें, कलकत्तामें दिगम्बर समाजकी ओरसे किये गये 'वीरशासन जयंती महोत्सव' के प्रसङ्ग पर उस कार्यके लिये इन्होंने ५००० रुपये दिये थे तथा कलकत्तामे जैन श्वेताम्बर समुदायकी ओरसे बांधे जाने वाले "जैन भवन" के लिये ३१००० रुपये दान करके अपनी उदारताकी शुभ शुरुभात की है । भविष्यमें "सिंघी जैन ग्रन्थमाला' का सर्व आर्थिक भार इन दोनों बन्धुओंने उत्साहपूर्वक स्वीकार कर लेनेकी अपनी प्रशंसनीय मनोभावना प्रकट करके, अपने स्वर्गीय पिताके इस परम पुनीत यशोमंदिरको उत्तरोत्तर उन्नत स्वरूप देनेका शुभ संकल्प किया है । तथास्तु । सिंघी जैन शास्त्रशिक्षापीठ -जि न वि ज य मुनि भारतीय विद्या भवन, बंबई. ।
प्रास्ताविक वक्तव्य . कुछ जिन वन्नृरि विरचित 'ग्राम लक्षण प्रन्यो विषयमें एक छोटासा लेख मैंने सन् १९. भिनन्या नानने (जब मैं ववईन चातुर्मासके समय रहा था) लिखा था; जो विमान दर ५० मी नाथूरामजी प्रेनी द्वारा संपादित जन हि तै पी' पत्रमें (भाग ) नामित हुआ था । उन छोटेसे लेखमें मैंने जिनेश्वर लूरिके व्यक्तित्व और का विपन तथा उनके रचे हुए 'प्रमालक्षण' ग्रन्थक परिचयके रूप में कुछ विचार प्रकट किये विशेष स्मृति नहीं रही थी। प्रस्तुत कथाकोष नामक मूल अन्धका मुद्रण कार्य जम्मान और नए मान्नाविक बनव्य लिन्बनेका प्रसंग आया तो, उस लेखकी स्मृति दोन नवीना का मेरे पास नहीं मिला । इसलिये श्रीयुत प्रेमीजीके पाससे से प्यानपूर्वक पटा तो मुझे लगा कि प्राताविक रूपमे यह लेख ही दे दिया जाय दम लोदेले लखने ३० वर्ष परले मैने जो विचार प्रकट किये हैं उनमें आज भारी गन्ति या अशुद्धि दृष्टिगोचर नहीं हो रही है और ना ही ऐसी कोई करने विशेष बात ही बात हुई है, जिससे जिससे इस विषयमे विशेष नक परिबन करने जना गई विचार स्कुरित हो । परंतु 'प्रास्ताविक वक्तव्य के रूपमे नियों द्वारा कर प्रासंगिक परिचय देना तो आवश्यक था ही, और कुछ अन्धक नशिबना मान या; अतः स दृष्टि से जब कुछ लिसना प्रारम्भ किया और मानेमा बिचागंग मननपूर्वक निरावलोकन किया, तो जिनेश्वर सूरिके समयकी : पहितिकारक विगद चित्र आन्नों, नामने उठने लगा। उनके समयका और न .००-१८८ बनिन निसका सिंहावलोकन करने पर, वह चित्र और भी .:. ने लगातार उममे जिनेश्वर मूरिसी शिप्यसंतति के विशिष्ट कार्य-कलापता mनोरोने लगा । अनः स चित्र के समग्र आभासतो फिरसे गर उसमें वो बात नवा 'प्रान्नायिक कान लिय- ५ -- . , नो, यमाय नमान करनी पन्चना की। 'कथाकोप ननगर १२४ पृष्टीने ती प्रकरण निब गये उनमें ::. नारा प्रकाशन गर '२. जिनाम्गारिका नमय और तत्कालीन कलम ३. जिनधरवारिक जीवनचरितका it प्रमोद अपना दिमती ::::पान रोगि १५.४६i. नारदमे का गाय न , I HIT निजी गरि, मामी: ..नमकी PAN . . , * । . . - t । सर : ti . म " वक्तव्य ६१३ उसको लिखते समय, फिर साथमें यह भी थोडासा विचार हो आया, कि जब जिनेश्वर सूरिके चरितके विषयमें इतना विस्तारसे लिखा गया है तो फिर उनके रचे हुए उपलब्ध सभी ग्रन्थोंका भी थोडा थोडा परिचय दे दिया जाय तो उससे जिज्ञासु वाचक वर्गको, उनके शब्दात्मक ज्ञान- देहके स्वरूपका भी कुछ परिचय हो जायगा । इस विचारसे फिर 'जिनेश्वरसूरिकी ग्रन्थरचना' इस ७ वें प्रकरणका लिखना आरम्भ किया। इसके २-४ पृष्ठ ही लिखे गये थे कि उतनेमें मुझे कार्यवश बम्बई आना पडा । और फिर अन्यान्य संपादनों आदिके कार्य में, इमका लिखना वहीं अटक गया । उधर प्रेसमें जो लिखान भेजा गया था वह भी प्रेसकी शिथिलताके कारण महिनों तक वैसे ही पड़ा रहा और उसका छपना प्रारम्भ ही नहीं हुआ। बादमें उदयपुरमें होने वाले 'अखिल भारतीय हिंदी साहित्य सम्मेलन'के स्वागताध्यक्षके पदका कार्य कुछ सिर पर आ कर पड जानेसे तथा फिर उसी उदयपुर ही में महाराणा द्वारा प्रस्तुत की गई 'प्रतापविश्वविद्यालय' की स्थापनाकी योजनामें कुछ भाग लेनेकी परिस्थिति उत्पन्न हो जानेसे, एवं फिर कलकत्ता आदि स्थानों में कुछ समय रहनेका निमित्त आ जानेसे, इस प्रकरणका लेखनकार्य आगे बढ ही नहीं सका और जो विचार पूनाके उस प्रशान्त स्थान और मनोरम वातावरणके बीच में रहते हुए, मनमें उपस्थित हो कर ऑखोंके सामने संगठित हुए थे, वे सब विखरसे गये । कोई वर्ष डेढ वर्ष वाद जा कर प्रेसने पूनासे भेजे हुए प्रकरणोंका काम छापना शुरु किया, ६-७ महीनोंमें जा कर कहीं ५-६ फार्म छप कर तैयार हुए। तब फिर पिछले वर्षके (सं. १९०४ के ) फाल्गुण मासमें एकाग्र हो कर अवशिष्ट प्रकरणका लिखान पूर्ण किया और प्रेसमें दिया-जिसकी छपाईकी समाप्ति अब इस वर्तमान सं. १९०५ के फाल्गुण मासमें हो कर, यह ग्रन्थ' इस रूपमें वाचक- वर्गके करकमलमें उपस्थित हो रहा है। जैसा कि मैंने ऊपर सूचित किया है, इस निबन्धमें मैने कोई विशेष नूतन तथ्य नहीं आलेखित किये हैं; उसी पुराने छोटेसे लेखमें जो विचार मैंने संक्षेपमें अंकित किये थे उन्हींका एक विशद भाष्यसा यह निबन्ध है । इस निबन्धमे जो कुछ भी ऐतिहासिक पर्यवेक्षण मैने किया है। वह प्रायः साधार है । इसकी प्रत्येक पंक्तिके लिये पुरातन ग्रन्थोंके प्रमाणभूत उद्धरण दिये जा सकते हैं । प्रस्तावनाका कलेवर न बढ जाय और सामान्य पाठकों को प्रस्तुत विवेचन कुछ जटिलसा न लगे इस कारण मैंने उन उद्धरणोंका अवतारण करना यहां उपयुक्त नहीं समझा । जो कुछ विचार मैने यहांपर प्रदर्शित किये हैं वे सूत्रात्मक रूपमें - संक्षेपमें हैं । इस इतिहासको विशेष रूपसे लिखनेके लिये तो और कोई प्रसङ्ग अपेक्षित है। जैन इतिहासका यह काल बहुत ही अर्थसूचक, स्फूर्तिदायक और महत्त्वदर्शक है इसमें कोई सन्देह नहीं । सिंघी जैनग्रन्थमालाके कथासाहित्यात्मक विविध मणि जैन कथासाहित्यकी जिस विशाल समृद्धिका संक्षिप्त निर्देश, मैंने आगेके निबन्धमें (पृ. ६५-७० पर ) 'जैन कथासाहित्यका कुछ परिचय' इस शीर्षक नीचे किया है, उस समृद्धिके परिचायक कुछ विशिष्ट एवं प्राचीन ग्रन्थोंको प्रकाशमें लानेकी दृष्टिसे जिन प्रकीर्ण कथासंग्रहात्मक बहुमूल्य मणियोंका इस ग्रन्थमालामें गुम्फन करना मैंने अभीष्ट समझा है, उन्हींमेंसे यह एक विशिष्ट मणि है- यह इसके पढनेसे पाठकोंको स्वयं ही प्रतीत हो जायगा ।
No text on this page.
प्रास्ता क वक्तव्य उतने अंशमें ऐहिक और पारमार्थिक दोनों दृष्टिसे सुख और शान्तिका भोक्ता बनता है । जिसके आत्मामें इन गुणोंका चरम विकास हो जाता है वह मनुष्य सर्वकर्स विमुक्त बन जाता है और संसारके सर्व प्रकारके द्वंद्वोंसे परपार हो जाता है। जैसे व्यक्तिके जीवनविकाराके लिये यह धर्म आदर्शभूत है वैसे ही अन्यान्य समाजके लिये और समूचे मानव समूहके लिये भी यह धर्म आदर्शभूत है। इससे वढ कर, न कोई धर्मशास्त्र और न कोई नीतिसिद्धान्त, मनुष्यकी ऐहिक सुख-शान्तिका और आध्यात्मिक उन्नतिका अन्य कोई श्रेष्ठ धर्ममार्ग बतला सका है। जैन कथाकारोंने सद्धर्म और सन्मार्गके जो ये ४ प्रकार बतलाये हैं वे संसारके सभी मनुष्योंका, सदा, कल्याण करनेवाले है इसमें कोई शंका नहीं है। चाहे परलोकको कोई माने या नहीं, चाहे स्वर्ग और नरकको कोई माने या नहीं; चाहे पुण्य और पाप जैसा कोई शुभ अशुभ कर्म और उसका अच्छा या बुरा फल होनेवाला हो या नहीं, लेकिन यह चतुर्विध धर्म, इसके पालन करनेवाले मनुष्य या मनुष्यसमाजके जीवनको, निश्चित रूपसे सुखी, संस्कारी और सत्कर्मी बना सकता है इसमें कोई सन्देह नहीं है। संसारके भिन्न भिन्न धर्मोने और भिन्न भिन्न नीतिमार्गोंने ऐहिक और पारलौकिक सुखशान्तिके लिये जितने भी धार्मिक और नैतिक विचार प्रकट किये हैं और जितने भी आदर्शभूत उपाय प्रदर्शित किये हैं उन सबमें, इन जैन कथाकारोंके बतलाये हुए इन ४ सर्वोत्तम, सरल और सुगम धार्मिक गुणोंसे बढ कर, अन्य कोई धार्मिक गुण, सनातन और सार्वभौम पद पानेकी योग्यता नहीं रखते । ये गुण सार्वभौम इसलिये हैं कि इनका पालन संसारका हर कोई व्यक्ति, विना किसी धर्म, संप्रदाय, मत या पक्षके बन्धनके एवं बाधाके कर सकता है। ये गुण किसी धर्म, मत, संप्रदाय या पक्षका कोई संकेतचिन्ह नहीं रखते । चाहे किसी देशमें, चाहे किसी जातिमें, चाहे किसी धर्ममें और चाहे किसी पक्षमें- एवं चाहे किसी स्थिति में रह कर भी, मनुष्य इन चतुर्विध गुणोंका यथाशक्ति पालन कर सकता है और इनके द्वारा इसी जन्ममें, परम सुख और शान्ति प्राप्त कर सकता है। सनातन इसलिये हैं कि संसारमें कभी भी कोई ऐसी परिस्थिति नहीं उत्पन्न हो सकती, कि जिसमें इन गुणोंका पालन मनुष्यके लिये अहितकर हो सकता हो या अशक्य हो सकता हो । यह है इन जैन कथा ग्रन्थोंका श्रेष्ठतम नैतिक महत्त्व । इसी तरह, सांस्कृतिक महत्त्वकी दृष्टिसे भी इन कथाग्रन्थोंका वैसा ही बहुत उच्चतम स्थान है। भारत वर्षके, पिछले ढाई हजार वर्षके सांस्कृतिक इतिहासका सुरेख चित्रपट अंकित करनेमें, जितनी विश्वस्त और विस्तृत उपादान सामग्री, इन कथाग्रन्थोंमेंसे मिल सकती है उतनी अन्य किसी प्रकारके साहित्यमेंसे नहीं मिल सकती । इन कथाओंमें भारतके भिन्न भिन्न धर्म, संप्रदाय, राष्ट्र, समाज, वर्ण आदिके विविध कोटिके मनुष्योंके, नाना प्रकारके आचार, विचार, व्यवहार, सिद्धान्त, आदर्श, शिक्षण, संस्कार, नीति, रीति, जीवनपद्धति, राजतंत्र, वाणिज्य व्यवसाय, अर्थोपार्जन, समाजसंगठन, धर्मानुष्ठान एवं आत्मसाधन आदिके निदर्शक वहुविध वर्णन निवद्ध किये हुए हैं जिनके आधारसे हम प्राचीन भारतके सांस्कृतिक इतिहासका सर्वांगीण और सर्वतो- मुखी मानचित्र तैयार कर सकते हैं । जर्मनीके प्रो. हर्टेल, विण्टरनित्स, लॉयमान आदि भारतीय विद्या - संस्कृतिकें प्रखर पण्डितोंने, जैन कथासाहित्यके इस महत्त्वका मूल्यांकन वहुत पहले ही कर लिया था और उन्होंने इस विषयमें कितना ही मार्गदर्शक संशोधन, अन्वेषण, समालोचन और संपादन आदिका उत्तम कार्य भी कर दिखाया था, लेकिन दुर्भाग्यसे कहो या अज्ञानसे कहो, हमारे भारतवर्षके विद्वानोंका इस विषयकी ओर अभीतक स्थूल दृष्टिपात भी नहीं हो रहा , नया IN IT पा , मी माग TITA Amit नमन कारका और 4 f f, H . +-- नयो, ", THER यमा या ATTIrformin मनोनी शिनानिमा, म . मय सद रतीशी नामा माग free मागिता र पगालोपतो गर, नागार मPिriATERTAIT - गर्ने विषय में भी उनकी जिननिग iii गाने प्रणा करते रहते थे। नापिने मन- मामी ana मोगा-मगता मे गोंगों निगपरेका THE FIर हालसा उनकी उन अन्तिम मगामा भी, ना. ६ जना सन १. नागासागर, जो उनने आखिरी नानालाप र सो , उनि म ति मागे अपना मामा, मनोभाव प्रकट किया था। जिन प्रताप नगर में गुरमे पता को ये मी मारा किंचित आलेखन नारनका पार माग निवामें गिनना है कि यदि वे आज जीवित होते नो जस्र को पट कर कान प्रम मोहे और अपना हाकिमन्नोभाव प्रकट करते । मेरी का भी भला हानी कि यदि परलोचित उनकी आमा तिमी र म कृतिको जात कर मकेगी तो अक्सनकांनी प्रमजतात अनुभव करेगी। जिनेश्वर म्यूरिने अपनी ग 'कथा को पल्प तिग उपसंहार करले एप, अन्तमें अपने प्रयासके सफल होनेकी कामना इस प्रकार प्रकट की है- सम्मत्ताः गुणाणं लाभो न होज फित्तियाण पि। ता होज णे पयासो सफयत्यो जयउ सुयदेवी ।। अर्थात- 'यदि किन्हीं भी गनुप्योंको-हमारी इस कृतिके पठनले - सम्यक् तत्त्वादि गुणोंका जो लाभ हुआ तो हम अपने इस प्रयामको नहतार्थ सिद्ध हुआ समझेंगे।' हम भी अन्तमें जिनेश्वर सूरिके ही इन वचनों का अनुवाद करते हुए, यही कामना करते हैं कि इन अन्योंके पठन-पाठनसे यदि किन्हीं भी जगज्जनोके जीवनका, कुछ भी आध्यात्मिक विकास हो कर वह प्रगति के पथ पर अग्रसर हुआ तो, इस ग्रन्थमालाके संस्थापक, संरक्षक, संचालक और सम्पादक गणका प्रयत्न सफल हुआ सिद्ध समझा जायगा । किंबहुना ? तथास्तु । माघशुक्ला १३, सं. २००५ (ता० ११-२-४९) [स्वीय जीवनकै ६१ व वर्षका अन्तिम दिन ] सिंघी जैन शास्त्र शिक्षापीठ भारतीय विद्याभवन, बंबई -जिन वि ज य मुनि
सिंघी जैन ग्रन्थमाला]
ताडप्रतीय प्रति-जेसलमेर
[कथाकोषप्रकरण
समभात्मतापरत्ताधासारखाउणत्तपियवान्दविनमत
स्यायनाविणपध्यामातातानानामसवव्यावसामगतिम
पिपरनाकासनसाहिसिाफ्तारानातुमयकापीपवियरि
बादवयावानात्मनागासातारागाहसहसाहहिवडाका
मासमिहीपतससाबसाइजणवानासनलयशसदवमयर
नमंतासामागय्यातणियासहिणाकीसवानासशताउनठमुलवासीधाम्नलिविवादि
वहारवाग्रनजिविसाहाय्यानाणम्पसपक्वाशानामालहिणातिसंखराला
यापरयणस्वयामदेवरतविरुणाव नियातीपदाहियासमायुमुन्यातस्मपठत्ती
नाकानसमापदविकणमयगउतरपातासाविकपवियामयपश्यनकाणमिको
वासानिन्छा दिवारात्रिगया जानाध्यापिंडदातामहवोसलाउरिडा
1
यगामहिमहाकणसाचयनिणवाम्मालाधनाउवातावक
रुपवेवमेवसणाविषययविविनकाराना नानबमेनरया
(वयावसासेखस्मरान्नाजियामासणमायेपछतप्प
व्यतावशायविनासानारमातमिपीसकरिजणायसिया
खावावयासासण्हापवमानणविकायचविखासम्म
यसाहतस्मापिछशिणवम्मप्यतावणीमनेणवियाकयिताबासमागतान
निराहतावासनिहवियाहामानाबणययोहिमेनियादम्पयस्विनीप
स्मवियलिमामाहरोहीयाहियेसम्मतेसानासावागासरवायागायाराज
सगिाहायउत्तमजनमोरमापवसगोसावगस्मसमावावियाववाहसद
समपारमावादाणयमा छहासंयवासणिउतनशामगाजणवपाथ
मिंधी जैन ग्रन्थमाला]
पाटण प्रति A, अन्तिम पत्र
[कथाकोपप्रकरण
मालकागातafanदादीनानघटनाबवित कितदित्यक्षतरमणिकल्पिाविषयमदीयमातिाकघाम दियादातलमाधान
तात्तस्यसमामिदतरमतवसतिगमगातातफलसराारस्यतनिधितमिधाचादीनावासारतापतिपतिलकरामाराकारणानी
दमय हादीमासारताप्रतिपादकमतण्वसमारंपतिनिवदामाझ तालिलावतेवरफलप्रसाधकथाहातासमतीयवचन।।
कलिगत तारातापनिवाकरवक्षरोगसमयवसिदामामिलालसिधानसम्मतोमवापसेदरताकासमहारोएगलासाडा)
हालातवियागपिनारदाकणारयामासकयाजाळयवसयादेवी धाख्यासिकादियानालारलाअहिलवविक्षियोतामपिरवार)
मिगिरपानावातातावदस्माकं प्रयासक शाकाविरदिगागावासवासासन कातानिष्पादिता घाड़ानामागलाष्ठ गया
उपादेवीजयचितितिवाचकवायतदेवासरछत्तीतिबामा तेकघाकारयात्माननिकियासिरियामागसवितासगावे
समारग एसकहाणयाका साखिएणसारारिसमा गगनामाव्याच्या श्रीवहभागभिरविशाम्पावधाना
यम हान्नवासिनाविरचिनसमासिनदीपाएपझोन
कधाकाशाष मुलकछारकानाकामानिnि
बाराना नोकविनीता गोजितवरसूरिवियरतिक घानकरकाश विवरणसमोझेबानाधायपासन
समा
.
1
4. "
.
Fac(Int
.
.
-
.
4.
.""
N... htt'५'६
.
। । कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि। cho १. प्रस्तुत कथाकोष प्रकरणका प्रकाशन । स. १९३२ के ग्रीष्मकालमें, दो महिने हमने पाटणमें व्यतीत किये और 'सिंघी जैन ग्रन्थमाला में प्रकाशित करने लायक कई ग्रन्थ वहांके भण्डारोंमेंसे प्राप्त किये । यह 'कथा कोष प्रकरण'भी उनमेंसे एक था । जैन कथा-साहित्य बहुत विशाल है । प्राकृत, संस्कृत, अपभ्रंश और प्राचीन देशभाषामें लिखे गये इस विषयके साहित्यके अनेक ग्रन्थ भण्डारोंमें भरे पडे हैं । भारतवर्षके प्राचीन इतिहास, समाज, भाषा और संस्कृतिके अध्ययनकी दृष्टिसे इन कथाग्रन्थोंका अन्वेषण, संशोधन और प्रकाशन बहुत ही महत्त्व रखता है । विगत दो-ढाई हजार वर्षों की भारतीय संस्कृतिका जैसा प्रासंगिक और प्रामाणिक चित्र इन जैन कथाग्रन्थों से प्राप्त हो सकता है वैसा अन्य किसी प्रकारके ग्रन्थोंमेंसे नहीं । परन्तु खेदका विषय यही है कि हमारे भारतीय विद्वानोंको इस प्रकारके साहित्यकी न तो कोई समुचित जानकारी ही है और न उनमें इसके अन्वेषणकी और अवलोकनकी चाहिये वैसी मार्मिक दृष्टि ही है । जर्मन विद्वानोंने इस विषयके महत्त्वको कोई तीन-चार बीसीयोंसे पूर्व ही अच्छी तरह पहचान लिया था और डॉ. वेबर, डॉ. लॉयमान, डॉ. याकोबी, डॉ. व्युल्हर, डॉ. हर्टेल आदि जैसे समर्थ भारतीय-विद्या-विज्ञ विद्वानोंने छोटे- बडे ऐसे कई जैन कथाग्रन्थोंका संशोधन, संपादन, समालोचन और समीक्षण आदि करके इस विषयकी ओर विद्वानोंका लक्ष्य आकर्षित किया था । डॉ. हर्टेल, जिन्होंने संस्कृत पञ्चतन्त्रकी जगद्व्यापी कथाओंका अद्भुत अध्ययन किया और उन पर जर्मन तथा इंग्रेजीमें कई बडे बडे ग्रन्थ लिखे, जैन कथासाहि- त्यका भी सबसे अधिक सूक्ष्म और विस्तृत अध्ययन किया और इस विषयके महत्त्वको प्रकाशमें रखनेके लिये अनेक निबन्ध एवं पुस्तक-पुस्तिकाएं प्रकट की । इन जैन कथाग्रन्थोंका ऐतिहासिक, सामाजिक, धार्मिक, नैतिक एवं सांस्कृतिक दृष्टिसे क्या वैशिष्टय है, इसका दिग्दर्शन भी उन्होंने अपने निबन्धोंमें ठीक ठीक कराया है । डॉ. हर्टेलके निबन्धोंके अवलोकनसे हमारे मनमें यह इच्छा पैदा हुई, कि जैन भण्डारोंमें ऐसे जो अनेक कथा-संग्रहात्मक ग्रन्थ छिपे हुए पड़े हैं उनको प्रकाशमें लानेसे एक तो जैन साहित्यका महत्त्व प्रकाशमें आएगा; और दूसरा, भारतकी प्राचीन संस्कृतिविषयक साहित्य- सामग्रीके अभिलाषियोंको इस अपूर्व निधिका परिचय प्राप्त होगा। इस दृष्टिको लक्ष्य कर, हमने भिन्न भिन्न ग्रन्थभण्डारों में प्राप्त होनेवाले ऐसे अनेक कथासंग्रह संगृहीत किये हैं - और अब भी किये जा रहे हैं- एवं उन्हें यथासाध्य प्रकाशमें लानेका प्रयत्न कर रहे हैं । इसी प्रयत्नके फलस्वरूप आज यह ग्रन्थ विद्वानोके करकमलमें उपस्थित हो रहा है । प्रस्तुत ग्रन्थकी प्राप्त प्रतियां। पाटणके भण्डारों से हमें इस ग्रन्थकी दो पुरानी प्रतियां उपलब्ध हुई जिनको हमने A. और B की सज्ञा दे कर, पाठभेदोंका उद्धरण करनेमें तत्तन्नामसे उनका उपयोग किया है । प्रतियां दोनों ही प्रायः अशुद्धप्राय थीं। इन प्रतियों पर लेखनकालका कोई निर्देश भी नहीं मिला । परंतु इनकी स्थिति देखते हुए मालूम होता है, कि विक्रमीय १६ वीं शताब्दीकी लिखी हुई होनी चाहिये । क०प्र० १
No text on this page.
वे किसी अज्ञात कर्तृक प्राचीन पूर्वाचार्यप्रवन्ध एवं अन्यान्य पट्टावलियां आदि अनेक ग्रन्थों - प्रबन्धोंमें कितना ही ऐतिहासिक वृत्तान्त प्रथित किया हुआ उपलब्ध होता है । जिनेश्वर सूरिके समयमें जैन यतिजनोंकी अवस्था । इनके समयमें, श्वेताम्बर जैन संप्रदायमें, उन यतिजनोंके समूहका प्राबल्य था जो अधिकतर चैत्यों अर्थात् जिनमन्दिरोंमें निवास करते थे । ये यतिजन जैन देवमन्दिर, जो उस समय चैत्यके नामसे विशेष प्रसिद्ध थे, उन्हींमें अहर्निश रहते, भोजनादि करते, धर्मोपदेश देते, पठन-पाठनादिमें प्रवृत्त होते और सोते बैठते । अर्थात् चैत्य ही उनका मठ या वासस्थान था और इसलिये वे चैत्य वा सी के नामसे प्रसिद्ध हो रहे थे । इसके साथ उनके आचार-विचार भी बहुतसे ऐसे शिथिल अथवा भिन्न प्रकारके थे जो जैन शास्त्रोंमे वर्णित निर्ग्रन्थ-जैनमुनिके आचारोंसे असंगत दिखाई देते थे एक तरहके मठपति थे । शास्त्रोक्त आचारोंका यथावत् पालन करनेवाले यति- मुनि उस समय बहुत कम संख्यामें नजर आते थे। अणहिल्ल पुरमें चैत्यवासियोंका प्रभाव । गुजरातकी पुरातन राजधानी अणहिल्ल पुर, जो उस समय सारे भारत वर्षमें एक प्रधान नगरी समझी जाती थी और जो समृद्धि और संस्कृतिकी दृष्टिसे बडी ख्याति रखती थी, जैन धर्मका भी एक बडा केन्द्रस्थान बनी हुई थी। जैन धर्मके सेंकडों ही देवमन्दिर उसमें बने हुए थे । हजारोंकी संख्यामें वहां जैन श्रावक लोग वसते थे । व्यापार, कृषि और राजकारभारमें इन जैनोंका स्थान बहुत ऊंचा था - सबसे अधिक अग्रगण्य था। भारतके सुन्दरतम स्थापत्यके एक अनन्य उदाहरण स्वरूप; आबू पर्वत परके आदिनाथके मन्दिरका एवं कुंभारियाके जैन मन्दिरोंका निर्मापक, महान् कलाप्रिय और गुजरातके साम्राज्यका प्रचण्ड रक्षक, महा दंडनायक विमल मंत्री आदि जैसे अनेक जैन श्रावक उस नगरके प्रमुख नागरिक माने जाते थे । शास्त्रकार शान्त्याचार्य, महाकवि सूराचार्य, मन्त्रवादी वीराचार्य आदि जैसे प्रभावशाली, प्रतिष्ठासंपन्न और विद्वदग्रणी चैत्यवासी यतिजन उस जैन समाजके धर्माध्यक्षत्वका गौरव प्राप्त कर रहे थे । जैन समाजके अतिरिक्त आम जनतामें और राजदरबारमें भी, इन चैत्यवासी यतिजनोंका बहुत बड़ा प्रभाव था । जैन धर्मशास्त्रोंके अतिरिक्त, ज्योतिष, वैद्यक और मन्त्र-तन्त्रादि शास्त्रों और उनके व्यावहारिक प्रयोगोके विषयमें भी, ये जैन यतिगण बहुत विज्ञ और प्रमाणभूत माने जाते थे। धर्माचार्यके खास कार्यों और व्यवसायोंके सिवा, ये व्यावहारिक विषयोंमें भी बहुत कुछ योगदान किया करते थे । जैन गृहस्थोंके बच्चोंकी व्यावहारिक शिक्षाका काम प्रायः इन्हीं यतिजनोंके अधीन था और इनकी पाठशालाओंमें जैनेतर गण्य-मान्य सेठ साहुकारों एवं उच्चकोटिके राजदरबारी पुरुषोंके बच्चे भी बडी उत्सुकता पूर्वक शिक्षालाभ प्राप्त किया करते थे । इस प्रकार राजवर्ग और जनसमाजमें इन चैत्यवासी यतिजनोंकी बहुत कुछ प्रतिष्ठा जमी हुई थी और सब बातोंमें इनकी धाक बैठी हुई थी। पर इनका यह सब व्यवहार, जैन शास्त्रकी दृष्टि से यतिमार्गके सर्वथा विपरीत और हीनाचारका पोषक था । जैन शास्त्रोके विधानके अनुसार जैन यतियोका मुख्य कर्तव्य केवल आत्म- कल्याण करना है और उसके आराधन निमित्त शम, दम, तप आदि दशविध यतिधर्मका सतत पालन करमा है । जीवन-यापनके निमित्त जहां कहीं मिल गया वैसा लूखा-सूका और सो भी शास्त्रोक्त विधिके अनुकूल -भिक्षानका उपभोग कर, अहर्निश ज्ञान-ध्यान निमग्न रहना और जो कोई मुमुक्षु जन अपने ४ कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । पास चला आवे उसे एक मात्र मोक्षमार्गका उपदेश करना है। इसके सिवा, यतिको न गृहस्थ जनोंका किसी प्रकारका संसर्ग ही कर्तव्य है और न किसी प्रकारका किसीको उपदेश ही वक्तव्य है । किसी स्थानमें, वहुत समय तक नियतवासी न वन कर सदैव परिभ्रमण करते रहना और घनी वसतिमें न रह कर, गांवके वहार जीर्ण-शीर्ण देवकुलोंके प्रांगणोंमें या पथिकाश्रयोंमें एकान्तनिवासी हो कर किसी-न-किसी तरहका सदैव तप करते रहना ही जैन यतिका शास्त्रविहित एक मात्र जीवनक्रम है। जिनेश्वर सूरिका चैत्यवासियोंके विरुद्ध आन्दोलन । इस प्रकारके शास्त्रोक्त यतिधर्मके आचार और चैत्यवासी यतिजनोंके उक्त व्यवहारमें, परस्पर वडा असामंजत्य देख कर, और श्रमण-भगवान् महावीर उपदिष्ट श्रमण धर्मकी इस प्रकार प्रचलित विप्लव दशासे उद्विग्न हो कर, जिनेश्वर सूरिने उसके प्रतीकारके निमित्त अपना एक सुविहित मार्गप्रचारक नया गण स्थापित किया और उन चैत्यवासी यतियोंके विरुद्ध एक प्रवल आन्दोलन शुरू किया। यों तो प्रथम, इनके गुरु श्री वर्धमान सूरि स्वयं ही चैत्यवासी यतिजनोंके एक प्रमुख सूरि थे । पर जैन शालोंका विशेष अध्ययन करने पर मनमें कुछ विरक्त भाव उदित हो जानेसे और तत्कालीन जैन यति- संप्रदायकी उक्त प्रकारकी आचारविषयक परिस्थितिकी शिथिलताका अनुभव कुछ अधिक उद्वेगजनक लगनेसे, उन्होने उस अवस्थाका त्याग कर, विशिष्ट त्यागमय जीवनका अनुसरण करना स्वीकृत किया था। जिनेश्वर सूरिने अपने गुरुके इस स्वीकृत मार्ग पर चलना विशेष रूपसे निश्चित किया इतना ही नहीं परंतु उन्होंने उसे सारे संप्रदायव्यापी और देशव्यापी बनानेका भी संकल्प किया और उसके लिये आजीवन प्रवल पुरुषार्थ किया । इस प्रयत्नके उपयुक्त और आवश्यक ऐसे ज्ञानवल और चारित्रवल दोनों ही उनमें पर्याप्त प्रमाणमें विद्यमान थे, इसलिये उनको अपने ध्येयमें बहुत कुछ सफलता प्राप्त हुई और उसी अणहिल्ल पुरमें, जहां पर चैत्यवासियोंका सबसे अधिक प्रभाव और विशिष्ट समूह था, जा कर उन्होंने चैत्यवासके विरुद्ध अपना पक्ष और प्रतिष्ठान प्रस्थापित किया । चौलुक्य नृपति दुर्लभराजकी समामें, चैत्यवासी पक्षके समर्थक अग्रणी सूराचार्य जैसे महाविद्वान् और प्रबल सत्ताशील आचार्यके साथ शास्त्रार्थ कर, उसमें विजय प्राप्त किया। इस प्रसंगसे जिनेश्वर सूरिकी केवल अणहिल्ल पुरमें ही नहीं, परंतु सारे गुजरातमें, और उसके आस-पासके मारवाड, मेवाड, मालवा, वागड, सिन्ध और दिल्ली तक के प्रदेशोंमें खून ख्याति और प्रतिष्ठा बढी । जगह जगह सेकडो ही श्रावक उनके भक्त और अनुयायी वन गये । इसके अतिरिक्त सेंकडों ही अजैन गृहस्थ मी उनके भक्त वन कर नये श्रावक बने । अनेक प्रभावशाली और प्रतिभागील व्यक्तियोंने उनके पास यतिदीक्षा ले कर, उनके सुविहित शिष्य कहलानेका गौरव प्राप्त किया। उनकी शिष्यसन्तति बहुत वढी और वह अनेक शाखा-प्रशाखाओंमें फैली । उसमें बडे बडे विद्वान् , क्रियानिष्ठ और गुणगरिष्ठ आचार्य-उपाध्यायादि समर्थ साधु पुरुष हुए । नवागवृत्तिकार अभयदेव सूरि, संवेगरद्गशालादि ग्रन्योके प्रणेता जिनचन्द्र सूरि, सुरसुन्दरी चरितके कर्ता धनेवर अपरनाम जिनभद्र सूरि, आदिनाथचरित्रादिके रचयिता वर्धमान सूरि, पार्थनाथचरित्र एवं महावीरचरित्रके कर्ता गुणचन्द्र गणी अपर नाम देवभद्र सूरि, संघपट्टकादिक अनेक मन्योंके प्रणेता जिनवल्लभ सूरि-इत्यादि अनेकानेक बडे बडे धुरन्धर विद्वान और शास्त्रकार, जो उस समय हरन्न हुए और जिनकी साहित्यिक उपासनासे जैन वाङ्मय-भण्डार बहुत कुछ सुसमृद्ध और सप्रतिष्टित पना-इन्हीं जिनेचर सूरिके शिय-अशिप्पोमसे थे।
, विधिपक्ष अथवा खरतर गच्छका प्रादुर्भाव और गौरव । इन्हीं जिनेश्वर सूरिके एक प्रशिष्य आचार्य श्री जिनवल्लभ सूरि और उनके पट्टधर श्री जिनदत्त सूरि (वि. सं. ११६९-१२११) हुए जिन्होंने अपने प्रखर पाण्डित्य, प्रकृष्ट चारित्र और प्रचण्ड व्यक्तित्वके प्रभावसे मारवाड, मेवाड, बागड, सिन्ध, दिल्लीमण्डल और गुजरातके प्रदेशमें हजारों अपने नये भक्त श्रावक बनाये- हजारों ही अजैनोंको उपदेश दे दे कर नूतन जैन बनाये । स्थान स्थान पर अपने पक्षके अनेकों नये जिनमन्दिर और जैन उपाश्रय तैयार करवाये । अपने पक्षका नाम इन्होंने विधि पक्ष ऐसा उद्घोषित किया और जितने भी नये जिनमन्दिर इनके उपदेशसे, इनके भक्त श्रावकोने बनवाये उनका नाम विधि चैत्य ऐसा रक्खा गया । परंतु पीछेसे चाहे जिस कारणसे हो-इनके अनुगामी समुदायको खर तर पक्ष या खरतरगच्छ ऐसा नूतन नाम प्राप्त हुआ और तदनन्तर यह समुदाय इसी नामसे अत्यधिक प्रसिद्ध हुआ जो आज तक अविच्छिन्न- रूपसे विद्यमान है। इस खरतर गच्छमें उसके बाद अनेक बडे बडे प्रभावशाली आचार्य, बडे बडे विद्यानिधि उपा. ध्याय, बडे बडे प्रतिभाशाली पण्डित मुनि और बडे बडे मांत्रिक, तांत्रिक, ज्योतिर्विद , वैद्यकविशारद आदि कर्मठ यतिजन हुए जिन्होंने अपने समाजकी उन्नति, प्रगति और प्रतिष्ठाके बढानेमें बडा भारी योग दिया । सामाजिक और सांप्रदायिक उत्कर्षकी प्रवृत्तिके सिवा, खरतर गच्छानुयायी विद्वानोंने संस्कृत, प्राकृत, अपभ्रंश एवं देश्य भाषाके साहित्यको भी समृद्ध करनेमें असाधारण उद्यम किया और इसके फल- खरूप आज हमें भाषा, साहित्य, इतिहास, दर्शन, ज्योतिष, वैद्यक आदि विविध विषयोंका निरूपण करने वाली छोटी-बडी सेंकडों-हजारों ग्रन्थकृतियां जैन भण्डारोंमें उपलब्ध हो रही हैं । खरतरगच्छीय विद्वानोंकी की हुई यह साहित्योपासना न केवल जैन धर्मकी ही दृष्टिसे महत्त्ववाली है, अपि तु समुच्चय भारतीय संस्कृतिके गौरवकी दृष्टिसे मी उतनी ही महत्ता रखती है। साहित्योपासनाकी दृष्टिसे खरतर गच्छके विद्वान् यति-मुनि बडे उदारचेता मालूम देते हैं । इस विषयमें उनकी उपासनाका क्षेत्र केवल अपने धर्म या संप्रदायकी बाडसे बद्ध नहीं है । वे जैन और जैनेतर वाङ्मयका समान भावसे अध्ययन-अध्यापन करते रहे हैं । व्याकरण, काव्य, कोष, छन्द, अलंकार, नाटक, ज्योतिष, वैद्यक और दर्शनशास्त्र तकके अगणित अजैन ग्रन्थोंका उन्होंने बडे आदरसे आकलन किया है और इन विषयोंके अनेक अजैन ग्रन्थों पर उन्होंने अपनी पाण्डित्यपूर्ण टीकाएं आदि रच कर तत्तद् ग्रन्थों और विषयोंके अध्ययन कार्यमें बडा उपयुक्त साहित्य तैयार किया है । खरतर गच्छके गौरवको प्रदर्शित करने वाली ये सब बातें हम यहां पर बहुत ही संक्षेपमें, केवल सूत्ररूपसे, उल्लिखित कर रहे हैं । विशेष रूपसे लिखनेका यहां अवकाश नहीं है । इस ग्रन्थके साथ ही हम खरतर गच्छंकी एक बहुत विस्तृत और बहुत पुरातन पट्टावलि - जिसका नाम हमने 'युगप्रधानाचार्य गुर्वावलि' ऐसा रखा है-प्रकट कर रहे हैं, जिसमें इन जिनेश्वर सूरिसे प्रारंभ कर, श्री जिनवल्लभ सूरिकी परम्पराके खरतर गच्छीय आचार्य श्री जिनपद्म सूरिके पट्टाभिषिक्त होनेके समय तकका- विक्रम संवत् १४०० के लगभगका - बहुत विस्तृत और प्रायः विश्वस्त ऐसा ऐतिहासिक वर्णन दिया हुआ है । उसके अध्ययनसे पाठकोंको खरतर गच्छके तत्कालीन गौरवकी गाथाका अच्छा परिचय मिल सकेगा। इस तरह पीछेसे बहुत प्रसिद्धि प्राप्त उक्त खरतर गच्छके अतिरिक्त, जिनेश्वर सूरिकी शिष्यपरम्परामेंसे अन्य मी कई-एक छोटे-बडे गणनाच्छ प्रचलित हुए और उनमें भी कई बडे बडे प्रसिद्ध विद्वान्, - , . कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । ग्रन्थकार, व्याख्यानिक, वादी, तपखी, चमत्कारी साधुन्यति हुए जिन्होंने अपने व्यक्तित्वसे जैन समाजको समुन्नत करनेमें उत्तम योग दिया जिनेश्वर सूरिके जीवनका अन्य यतिजनों पर प्रभाव । जिनेश्वर सूरिके प्रबल पाण्डित्य और प्रकृष्ट चारित्रका प्रभाव इस तरह न केवल उनके निजके 'शिष्यसमूहमें ही प्रसारित हुआ, अपि तु तत्कालीन अन्यान्य गच्छ एवं यतिसमुदायके मी बडे बडे व्यक्तित्वशाली यतिजनों पर उसने गहरा असर डाला और उसके कारण उनमेंसे मी कई समर्थ व्यक्तियोंने, इनके अनुकरणमें, क्रियोद्धार और ज्ञानोपासना आदिकी विशिष्ट प्रवृत्तिका बड़े उत्साहके साथ उत्तम अनुसरण किया । इनमें बृहद्गच्छके नेमिचन्द्र और मुनिचन्द्र सूरिका संप्रदाय तथा मलधार गच्छीय अभयदेव सूरिका समुदाय एवं पूर्णतल्ल गच्छानुयायी प्रद्युम्न सूरिका शिष्यपरिवार विशेष उल्लेख योग्य है । मुनिचन्द्र सूरिकी शिष्य-सन्ततिमें वादी देवसूरि, भद्रेश्वर सूरि, रत्नप्रभ सूरि, सोमप्रभ सूरि आदि बडे ख्यातिमान् , महा विद्वान् और समर्थ ग्रन्थकार हुए । इन्हींकी शिष्यपरंपरामें आगे जा कर जगचन्द्र सूरि और उनके शिष्य देवेन्द्र सूरि, तथा विजयचन्द्र सूरि आदि प्रख्यात आचार्य हुए, जिनसे श्वेताम्बर संप्रदायमें पिछले ५००-६०० वर्षों में सबसे अधिक प्रतिष्ठाप्राप्त तपागच्छ नामक संप्रदायका प्रचार और प्रभाव फैला । वर्तमानमें श्वेताम्बर संप्रदायमें सबसे अधिक प्रभाव इसी गच्छका दिखाई दे रहा है । मलधार गच्छीय अभयदेव सूरिके शिष्य-प्रशिष्योंमें हेमचन्द्र सूरि (विशेषावश्यकमाण्यव्याख्यादिके कर्ता) लक्ष्मणगणी, श्रीचन्द्र सूरि आदि बडे समर्थ विद्वान् हुए जिनके चारित्र और ज्ञानके प्रभावने तत्कालीन जैन समाजकी उन्नतिमें विशेष प्रशंसनीय कार्य किया । पूर्णतल्ल गच्छमें देवचन्द्र सूरि और उनके जग- प्रसिद्ध शिष्य कलिकाल-सर्वज्ञ हेमचन्द्र सूरि और उनके शिष्य रामचन्द्र, बालचन्द्र आदि हुए । हेमचन्द्र सूरिकी सर्वतोमुखी प्रतिभाने जैन साहित्यको कैसा गौरवान्वित किया और उनके अप्रतिम सदाचरण तथा अलौकिक तपस्तेजने जैन समाजको कितना समुन्नत बनाया यह इतिहास प्रसिद्ध है। जिनेश्वर सूरिसे जैन समाजमें नूतन युगका आरंभ । इनके प्रादुर्भाव और कार्यकलापके प्रभावसे जैन श्वेताम्बर समाजमें एक सर्वथा नवीन युगका आरंभ होना शुरू हुआ। पुरातन प्रचलित भावनाओंमें परिवर्तन होने लगा । त्यागी और गृहस्थ दोनों प्रकारके समूहोंमे नये संगठन होने शुरू हुए । त्यागी अर्थात् यतिवर्ग जो पुरातन परम्परागत गण और कुलके रूपमें विभक्त था, वह अब नये प्रकारके गच्छोके रूपमे संघटित होने लगा । देवपूजा और गुरूपास्तिकी जो कितनीक पुरानी पद्धतियां प्रचलित थीं उनमे संशोधन और परिवर्तनके वातावरणका सर्वत्र उद्भव होने लगा। इसके पहले यतिवर्गका जो एक वडा समूह चैत्यनिवासी हो कर चैत्योंकी संपत्ति और संरक्षाका अधिकारी बना हुआ था और प्रायः शिथिलक्रिय और वपूजानिरत हो रहा था, उसमें इनके आचार- प्रवण और भ्रमणशील जीवनके प्रभावसे, बडे वेगसे और बडे परिमाणमे परिवर्तन होना प्रारंभ हुआ । इनके आदर्शको लक्ष्यमें रख कर, जैसा कि हम ऊपर सूचित कर आये हैं, अन्यान्य अनेक समर्थ यतिजन चैत्साधिकारका और शियिलाचारका त्याग कर, संयमकी विशुद्धिके निमित्त उचित क्रियोद्धार करने लगे और अच्छे संयमी बनने लगे । संयम और तपश्चरणके साथ साथ, भिन्न भिन्न विषयोंके शास्त्रोंके अध्ययन और शान-संपादनका कार्य भी इन यतिजनोमें खूब उत्साहके साय व्यवस्थित रूपसे होने लगा । सभी उपादेय निपयोंके नये नये ग्रंय निर्माण किये जाने लगे और पुरातन ग्रन्योपर टीका-टिप्पण आदि रचे जाने लगे । अध्ययन अध्यापन और अन्य निर्माणके कार्य में आवश्यक ऐसे पुरातन जैन , ग्रन्थों के अतिरिक्त ब्राह्मण और बौद्ध संप्रदायके भी, व्याकरण, न्याय, अलंकार, काव्य, कोष, छन्द, ज्योतिष आदि विविध विषयोंके सभी महत्त्वके ग्रन्थोंकी पोथियोंके संग्रहवाले बडे बडे ज्ञान भण्डार भी स्थापित किये जाने लगे। अब ये यतिजन केवल अपने अपने स्थानोंमें ही बद्ध हो कर बैठ रहनेके बदले भिन्न भिन्न प्रदेशमें घूमने लगे और तत्कालीन परिस्थितिके अनुरूप, धर्मके प्रचारका कार्य करने लगे । जगह जगह अजैन क्षत्रिय और वैश्य कुलोंको अपने आचार और ज्ञानसे प्रभावित कर, नये नये जैन श्रावक बनाए जाने लगे और पुराने जैन गोष्ठी-कुल नवीन जातियोंके रूपमें संगठित किये जाने लगे। पुराने जैन देवमन्दिरोका उद्धार और नवीन मन्दिरोंका निर्माण कार्य भी सर्वत्र विशेष रूपसे होने लगा। जिन यतिजनोंने चैत्यनिवास छोड दिया था उनके रहनेके लिये ऐसे नये वसतिगृह बनने लगे जिनमें उन उन यतिजनोके अनुयायी श्रावक भी अपनी नित्य-नैमित्तिक धर्मक्रियाएं करनेकी व्यवस्था रखते थे। ये ही वसतिगृह पिछले कालमें उपाश्रयके नामसे प्रसिद्ध हुए । मन्दिरोंमें पूजा और उत्सवोंकी प्रणालिकाओंमें भी नये नये परिवर्तन होने लगे और इसके कारण यतिजनोंमें परस्पर, शास्त्रोंके कितनेक विवादास्पद विचारों और शब्दार्थों पर भी वाद-विवाद होने लगा; और इसके परिणाममें कई नये नये गच्छ और उपगच्छ भी स्थापित होने लगे । ऐसे चर्चास्पद विषयों पर स्वतंत्र छोटे-बडे ग्रन्थ भी लिखे जाने लगे और एक-दूसरे संप्रदायकी ओरसे उनका खण्डन-मण्डन भी किया जाने लगा। इस तरह इन यतिजनोंमें पुरातन प्रचलित प्रवाहकी दृष्टिसे, एक प्रकारका नवीन जीवन-प्रवाह चालू हुआ और उसके द्वारा जैन संघका नूतन संगठन बनना आरंभ हुआ । इस तरह तत्कालीन जैन इतिहासका सिंहावलोकन करनेसे ज्ञात होता है, कि विक्रमकी ११ वीं शताब्दीके प्रारंभमें जैन यतिवर्गमें एक प्रकारसे नूतन युगकी उषाका आभास होने लगा था जिसका प्रकट प्रादुर्भाव जिनेश्वर सूरिके गुरु वर्धमान सूरिके क्षितिज पर उदित होने पर दृष्टिगोचर हुआ। जिनेश्वर सूरिके जीवन कार्यने इस युग-परिवर्तनको सुनिश्चित मूर्तस्वरूप दिया । तबसे ले कर पिछले प्रायः ९०० वर्षोंमें, इस पश्चिम भारतमें, जैन धर्मका जो सांप्रदायिक और , सामाजिक स्वरूपका प्रवाह प्रचलित रहा उसके मूलमें जिनेश्वर सूरिका जीवन सबसे अधिक विशिष्ट प्रभाव रखता है और इस दृष्टिसे जिनेश्वर सूरिको, जो उनके पिछले शिष्य-प्रशिष्योंने, युगप्रधान पदसे सम्बोधित और स्तुतिगोचर किया है वह सर्वथा ही सत्य वस्तुस्थितिका निदर्शक है । ३. जिनेश्वर सूरिके जीवनचरितका साहित्य । जिनेश्वर सूरिके इस प्रकारके युगावतारी जीवन कार्यका निर्देश करनेवाले उल्लेख यों तो सेंकडों ही ग्रन्थों में प्राप्त होते हैं । क्यों कि उनकी शिष्य सन्ततिमें आज तक सेंकडों ही विद्वान् और ग्रन्थकार यतिजन हो गये हैं और उन सबने प्रायः अपनी अपनी कृतियोंमें इनके विषयमें थोडा-बहुत स्मरणात्मक उल्लेख अवश्य किया है । इन ग्रन्थोंके सिवाय, बीसियों ऐसी गुरुपट्टावलियां हैं, जिनमें इनके चैत्सवास निवारण रूप कार्यका अवश्य उल्लेख किया हुआ रहता है । ये पट्टावलियां भिन्न-भिन्न समयमें, भिन्न-भिन्न यतियों द्वारा, प्राकृत, संस्कृत और प्राचीन देश्य भाषामें लिपिबद्ध की हुई हैं । इन ग्रन्यस्थ लेखोंके अतिरिक्त जिनमूर्तियों और जिनमन्दिरोंके ऐसे अनेक शिलालेख भी मिलते हैं जिनमें भी इनके विषयका कितनाक सूचनात्मक एवं परिचयात्मक निर्देश किया हुआ उपलब्ध होता है । परन्तु
कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि ।
ये सब निर्देश, अपेक्षाकृत उत्तरकालीन हो कर, मूलभूत जो सबसे प्राचीन निर्देश हैं उन्हींके अनुलेखन
रूप होनेसे तया कहीं कहीं विलिव प्रकारकी अनैतिहासिकताका खल्प धारण कर लेनेसे, इनके विषयों
यहां खास विचार करनेी कोई आवश्यकता नहीं है । हम यहां पर उन्हीं निर्देशोंका सूचन करते हैं
जो सबसे प्राचीन हो कर ऐतिहासिक मूल्य अधिक रखते हैं।
जैसा कि हमने जर सूचित क्रिया है जिनेश्वर सूरि एक बहुत ही भाग्यशाली साधुपुरुष थे । इनकी
यशोरेखा एवं भाग्यरेखा वडी उत्कट थी। इससे इनको ऐसे ऐले शिष्य और प्रशिप्यल्प महान् सन्ततिरत्न
प्राप्त हुए जिनके पाण्डित्य और चारित्र्यने इनके गौरवको दिगन्तव्यापी और कल्यान्तस्थायी बना दिया ।
को तो प्राचीन काल्में, जैन संप्रायमें सेंकडों ही ऐसे समर्थ आचार्य हो गये हैं जिनका संयमी जीवन
जिनेश्वर सूरिके समान ही महत्त्वशाली और प्रभावपूर्ण था, परन्तु जिनेवर सूरिके जैसा विशालप्रज्ञ और
विशुद्ध संयमवान् , विपुल शिष्य-तमुदाय शायद बहुत ही थोडे आचार्योंको प्राप्त हुआ होगा। जिनेश्वर सूरिक
शिष्य-प्रशियोंमें एक-से-एक बढ कर अनेक विद्वान् और संयमी पुत्व हुए और उन्होंने अपने महान्
गुरुको गुण-गाथाका बहुत ही उचस्तरसे खूब ही गान किया है । सद्भाग्यसे इनके ऐसे शिष्य-अशिष्योकी
बनाई हुई वहुतसी अन्यकृतियां आज भी उपलब्ध हैं और उनसे हमें इनके विषयकी यथेष्ट गुरु.
प्रशत्तियां पढनेको मिलती हैं। इनमसे कुछ महत्वके प्रशस्ति-पाठोंका हम यहां उल्लेख करना चाहते हैं।
बुद्धिसागराचार्यकृत उल्लेख ।
जिनेश्वर सूरिके समकालीन और सहवासी अन्यकारोंमें, सबसे पहला स्थान उन्होंके लघु भ्राता
श्री बुद्धिसागराचार्यको प्राप्त होता है । ये जिनेश्वर सुरिके सहोदर भ्राता भी थे और सतीर्घ्य गुरुबन्धु मी
थे। माल्म देता है प्रायः ये दोनों वन्धु साथ ही रहते और विचरते थे । वि.सं. १०८० में ये दोनों
आचार्य जाबालिपुर (आधुनिक मारवाड राज्यका जालोर) में थे। जिनेचर सूरिने यहां पर, इस वर्षमें
हरिमद्राचार्यकृत अटकसंग्रह नामक प्रकरण प्रन्यकी टीका बनाई और बुद्धिसागराचार्यने अपने स्रोपन
पंच नन्थी नानक संस्कृत व्याकरण अन्यको रचना पूर्ण की । इस ग्रन्यकी प्रशस्तिमें बुद्धिसागरा-
चार्यने निम्न लिखित पद्योंमें, संक्षिप्त रूपसे परन्तु बड़े ही सारगर्मित भावसे, अपने वन्धु-आचार्यकी
गुणगरिमाका गौरव पूर्ण उल्लेख किया है।
.
.
१ जिनेवर परिने नी तयं इस व्यारणा स्लेख अपने प्रमालक्षण नामक प्रन्यके अन्तिम लोरमें इस प्रकार किया है-
श्रीवुद्धिलागराचार्यवृत्तव्याकरणं कृनन् । मलामिस्तु प्रमालक्ष्म वृद्धिमायातु सांप्रतम् ।।
इस व्याकरण अन्य की बनी तक एक ही मूल प्रति वेवल मेरके ज्ञानभण्डारने ताटपत्र कार लिखी हुई ज्ञात हुई है।
उनी प्रतिके कारसे, जिनमट चरिणे समयमें, (वि.सं. १४७५-१५६४) कागज पर प्रतिलिपित की गई प्रति
पासाले कीवादनायने नन्टारमें उपलब्ध है । जेसलमेरचा ताडपत्रीय पुस्तक भी प्रासः शुद्ध नहीं है और
जा परले प्रतिलिपित पाटनची प्रत नी ती ही सयुद्धप्राय है । इस ग्रन्पनी अन्तकी पूरी प्रशस्ति इस
लीन्महावीरजिनोऽस मिया, मुधर्मनानाऽस्य च जन्युनामा ।
उन्मादिमिर प्रमयोऽन्स शिप्या, गव्यन्नवोऽसानुपरम्परायाम् ॥ ३ ॥
पद्रोऽन्य सायाबरमग्दलेऽलिन्, मान्दावृतमान्तकान्तिः ।
नयानुम मुदामोधो निना(मिठानानयनान्धकारः ॥ २ ॥
पालेन्दुप मजननिरन्धः शुष्टी पाहीकृतसाधुपनः ।
परसशोपयोव(भूतिः श्रीवधनानो नववर्षमानः ॥३॥
गुरुपदमनुकतु तद्वदेवास्य शिष्योऽशिवदशिवदकल्पः कल्पशाखोपमेयः । अनतिकृदतिकदाधि (?) व्याप्यचित्तोऽप्यचित्तोऽभवदिह वदिहाशः श्रीजिनेशो यतीशः॥ जलनिधिवदगाधो मोक्षरत्नार्थिसेव्यो यमनियमतपस्याज्ञानरत्नावलिश्च । सुरगिरिरिव वातैर्वावदूकैरकम्प्यो घचनजलसुगेतां तर्पयन्नुप्तशस्याम् (१) ॥ सुरपतिरतिवासे जैनमार्गोदयाद्रौ हतकुमततमिस्रः प्रोदगात् सूरिसूर्यः । भवसरसिरहाणां भव्यपद्माकराणां विदधदिव सुलक्ष्मी बोधकोऽहर्निशं तु ॥ इन पद्योंका भावार्थ यह है, कि श्री वर्द्धमान सूरि, कि जो हमारे गुरु हैं, उनके पदका अनुकरण करनेमें सर्वथा उन्हींके जैसे उनके शिष्य श्री जिनेश्वर सूरि हैं। ये कल्याण करनेमें कल्पवृक्षके जैसे हैं। यम, नियम, तपस्या और ज्ञानके समुद्र हैं । मोक्षरूप रत्नकी प्राप्ति चाहने वालोंके लिये अगाध जलनिधिकी तरह उपासनीय हैं । जैसे पवनसे मेरुपर्वत नहीं कांपता वैसे ये भी वावदूकोंके (वाचाल ऐसे वादिजनोंके ) वाग्जालरूप वातसे कंपायमान नहीं होते । अपने वचनरूप जलसे (उपदेशामृतसे) संतप्त आत्माओंको तृप्त करते रहते हैं । कुमतरूप अन्धकारका नाश करने वाले और भव्यजनरूप कमलोंका विकाश करने वाले ऐसे सूर्यखरूप ये सूरि जैनमार्गरूपी उदयाचलके शिखरपर अभिनव उदित हुए हैं। बुद्धिसागराचार्यने इस प्रकार बहुत ही संक्षेपमें इनके पाण्डित्य, चारित्र, धैर्य, वाक्पटुत्व, तेजखिता और यशखिता आदि सभी मुख्य गुणोंका सूत्ररूपसे यहां पर निर्देश कर दिया है और वह संपूर्ण तध्यपूर्ण है । इनके दिये हुए ये विशेषण समी सार्थक हो कर विशेषताके सूचक हैं । बुद्धिसागरा- चार्य जिनेश्वर सूरिके सर्वथा समकक्ष थे । इनके पिछले शिष्य-प्रशिष्योंने इन दोनों गुरुमाताओंका प्रायः सर्वत्र एक साथ और एक ही भावसे गुणगान और यशोविधान किया है । इससे मालूम देता है कि अपने समुदायके ये दोनों बन्धु आचार्य समान भावसे उन्नायक और उपकारक थे । इस लिये बुद्धिसागर सूरिका, जिनेश्वर सूरिके विषयमें किया गया यह संक्षिप्त गुणविधान अत्यधिक महत्त्व रखता है। जिनप्रणीतागमतस्ववेत्ता द्विषां प्रणेतेव मनु[जे ?]तराणां (?)। साहित्यविद्याप्रभवो बभूव श्वेताम्बरः श्वेतयशा यतीशः ॥ ४ ॥ गुरुपदमनुकतुं तद्वदेवास्य शिष्योऽशिवदशिवदकल्पः कल्पशाखोपमेयो । भनतिकृदतिकृदधि (2) व्याप्यचित्तोऽप्यचित्तोऽभवदिह वदिहाशः श्रीजिनेशो यतीशः ॥५॥ जलनिधिवदगाधो मोक्षरत्नार्थिसेव्यो यमनियमतपस्याज्ञानरत्नावलिश्च । सुरगिरिरिव तैर्वा (वातैः ?) वावदूकैरकम्प्यो वचनजलसुगतां (?) तर्पयनुप्तशस्याम् ॥६॥ सुरपतिरतिवासे जैनमार्गोदयाद्रौ हतकुमततमिश्रः (नः) प्रोदगात् सूरिसूर्यः । भवसरसिरहाणां भव्यपभाकराणां विदधदिव सुलक्ष्मी बोधकोऽहर्निशं तु ॥ ७ ॥ श्रीबुद्धिसागराचार्योऽनुग्राह्योऽभवदेतयोः। पञ्चग्रन्थी स चाकार्षीजगद्धितविधिस्सया ॥८॥ यदि मदिकृतिकल्पोऽनर्थधीमत्सरी वा कथमपि सदुपायैः शक्यते नोपकर्तुम् । तदपि भवति पुण्यं स्वाशयस्यानुकूल्ये पिवति सति यथेष्टं श्रोत्रियादौ प्रपायाम् ॥ ९ ॥ भम्भोनिधि समवगाह्य समाप लक्ष्मी चेद्वामनोऽपि पृथिवीं च पदत्रयेण । श्रीबुद्धिसागरममुं त्ववगाय कोद्यो (?), व्याप्नोति तेन जगतोऽपि पदद्वयेन ॥ १०॥ श्रीविक्रमादित्यनरेन्द्रकालात् साशीतिके याति समासहने। सश्रीफजावालिपुरे तदाथं हब्धं मया सप्तसहस्रकल्पम् ॥ ११ ॥छ । फ०प्र०२ कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । जिनभद्राचार्यकृत उल्लेख । कालक्रमकी दृष्टि से, जिनेश्वर सूरिके गुणोंका परिचय देने वाले उनके अन्यान्य विद्वान् एवं प्रधान शिष्योंमें, पहला स्थान धनेश्वर अपर नाम जिनभद्राचार्यका है, जिन्होंने 'सुरसुन्दरी' नामक कथामन्यकी, प्राकृत भाषामें, एक बहुत ही सरस रचना की है । इस कथाकी रचनासमाप्ति वि. सं. १०९५ में, चड्डावलि (चन्द्रावती) नामक स्थानमें की गई है । बहुत संभव है कि ये मी सदैव अपने गुरुके साथ ही रहने वाले शिष्योमेंसे एक हों । क्यों कि प्रस्तुत कथाकोष ग्रन्थकी प्रशस्तिमें कहा गया है कि वि. सं. ११०८ में जब इस ग्रन्थकी रचना पूरी हुई तब, इसका प्रथमादर्श अर्थात् पहली शुद्ध एवं परिपूर्ण प्रति, इन्हीं जिनभद्राचार्यने तैयार की थी। वादमें फिर इसकी अनेक पोथियां लिखवाई गई और उनका प्रचार किया गया । इन्होने अपनी सुरसुन्दरी कथाकी अन्तिम प्रशस्तिमें अपने गुरुका परिचय इस प्रकार कराया है- सीसो य तस्स सूरी सूरो व्व सयावि जणिय-दोसंतो। आसि सिरि-वद्धमाणो पवड्ढमाणो गुण-सिरीए ॥ २४० ॥ रागो य जस्स धम्मे आसि पओसो य जस्स पावम्मि। तुल्लो य मित्त-सत्तुसु तस्स य जाया दुवे सीसा ॥ २४१॥ दुव्वार-वाइ-चारण-मरट्ट-निट्ठवण-निटुर-मइंदो। जिण-भणिय-सुद्ध-सिद्धत-देसणा-करण-तल्लिच्छो ॥ २४२ ॥ जस्स य अईव-सुललिय-पय-संचारा पसन्न-वाणीया । अइकोमला सिलेसे विविहालंकार-सोहिल्ला ॥ २४३॥ लीलावइ त्ति नामा सुवन्न रयणोह-हारि-सयलंगा। वेस व्व कहा वियरइ जयम्मि कय-जण-मणाणंदा ॥२४४॥ एगो ताण जिणेसर-सूरी सूरो व्व उक्कड-पयावो । तस्स सिरि-बुद्धिसागर-सूरी य सहोयरो वीमो ॥२४५॥ पुन्न-सरदिंदु-सुंदर-निय-जस-पव्भार-भरिय-भुवण-यलो। जिण-भणिय-सत्थ-परमत्थ-वित्थरासत्त-सुह-चित्तो ॥२४६ ॥ जस्स य मुह-कुहराओ विणिग्गया अत्थ-वारि-सोहिल्ला । वुह-चक्कवाय-कलिया रंगंत-सुफक्किय-तरंगा ॥२४७॥ तडरुह-अवसह-महीरुहोह-उम्मूलणम्मि सुसमत्था । अज्झाय-पवर-तित्था पंचगंथी नई पवरा ॥२४८॥ इसमें, प्रथम जिनेश्वर सूरिके गुरु वर्द्धमानाचार्यका उल्लेख करके पीछे, उनके दोनों शिष्योंकी अर्थात् जिनेचर मुरि और बुद्धिसागराचार्यकी प्रशंसा की गई है । जिनेश्वर सूरिके लिये कहा है कि ये दुर्मद ऐसे - - १ गणधरसाईशतक्में, जिनदत्त सूरिने इनका परिचय निन्नलिखित गाथाम दिया है- मुगुगजगजणियमहो जिगमद्दो जविणेयगणपढमो। सपरेसि हिया सुरसुन्दरी कहा जेण परिकहिया ॥ जिनदत्त सूरिके इस कथनसे ज्ञात होता है कि ये जिनभद्राचार्य जिनेवर सूरिके सर्व प्रथम (विनेयगणमें प्रथम) शिष्य होंगे। समयदेव गरिने भगवतीमूत्रकी वृत्तिकी प्रगन्तिम इनका रदेख किया है और उन वृत्तिके ग्रन्थनमें इन्होंने अपनी पूरी सहायता प्रदान की इनके लिये उन्होंने इनके प्रति अपना उत्तम उपकृत भाव प्रकट किया है । जिनभद्रके साथ, अभय. देवपे एक सिम्य याचन्द्रगनि नी इन प्रत्यके प्रगयनमें सहायक बने थे, उस लिये इन दोनोंके लिये अभयदेवसूरिने ये निसगत उद्गार प्रस्ट किये हैं। धीममिनेशराचार्यशियागां गुगमालिनाम् । जिनभद्रमुनीन्द्राणामस्माकं चाहिसे बिनः ।। परदगणेगांदमाहाय्याद सिदिमागता ॥
~1 वादीरूपी हाथियोंका मर्दन करनेके लिये मृगेन्द्र जैसे हैं । जिनदेवके कहे हुए शुद्ध सिद्धान्तका उपदेश करनेमें बडे प्रवीण हैं -। इन्होंने, अतीव सुललित पदोंका जिसमें संचार है और श्लेषादि-विविध अलंकारोंसे जो विभूषित है ऐसी प्रसन्न वाणीवाली और अतीव कोमल भाववाली 'लीलावती' नामक कथाकी मनोहर रचना की है, जो सब जनोंके मनको आनन्द दे रही है । इन जिनेश्वर सूरिका प्रताप बहुत ही उत्कट रूपसे फैल रहा है । इन्हीं जिनेश्वर सूरिके सहोदर बन्धु बुद्धिसागराचार्य हैं जो जिनप्रणीत शास्त्रोंके परमार्थका विस्तार करनेमें दत्तचित्त हैं । जिन्होंने अपने शरच्चन्द्र के समान उज्जवल यशसे सारे भुवनतलको भर दिया है। जिनके मुखविवरसे पंचग्रन्थी (व्याकरणशास्त्र) रूप विशाल नदीका, अर्थपूर्ण पानीसे भरा हुआ, वैसा प्रवाह नीकला है जो अपशब्दरूप वृक्षोंका उन्मूलन करनेमें बडा समर्थ है । कहनेकी आवश्यकता नहीं कि जिनभद्राचार्यके ये वचन मी वैसे ही तथ्यपूर्ण हैं जैसे उपर्युक्त बुद्धिसागराचार्यके वचन हैं। जिनचन्द्रसूरिकृत उल्लेख । जिनेनर सूरिके पट्टधर शिष्य जिनचन्द्र सूरि हुए । अपने गुरुके स्वर्गवासके बाद ये ही उनके पट्टपर प्रतिष्ठित हुए और.गणके प्रधान नेता बने । इन्होंने अपने बहुश्रुत एवं विख्यातकीर्ति ऐसे-लघु-गुरुबन्धु अभयदेवाचार्यकी अभ्यर्थनाके वश हो कर, 'संवेगरंगशाला' नामक एक संवेग भावके प्रतिपादक, शान्तरसप्रपूर्ण एवं बृहत्परिमाण प्राकृत कथा-ग्रन्थकी रचना की, जिसकी समाप्ति -वि.सं. ११२५ में हुई । इस ग्रन्थकी प्रशस्तिमें इन्होंने भी अपने गुरुके विषयमें वैसी ही भूरिभूरि प्रशंसासे भरे हुए सारभूत वचन गुम्फित किये हैं जैसे उपर्युक्त दोनों आचार्योंने किये हैं। इनके ये वज्रन इस प्रकार हैं:- कालेणं संभूओ भयवं सिरिवद्धमाणमुणिवसभो। निप्पडिमपसमलच्छीविच्छडाखंडभंडारो॥ ववहारनिच्छयनय व्व दवभावत्थय व्व धम्मस्स । परमुन्नइजणगा तस्स य दो सिस्सा समुप्पन्ना ॥ पढमो सिरिसूरिजिणेसरो त्ति मूवि (१) जंमि उइयंमि । मेहोत्थापहावहामए (?) दूरं तेयस्सिचक्कस्स ॥ अज वि य जस्स हरहासहंसगोरगुणाण पन्भार । सुमरंता भव्वा उव्वहंति रोमंचमंगेसु॥ वीओ पुण विरइयनिउणपवरवागरणपमुहबहुसत्थो। नामेण बुद्धिसागरसूरि त्ति अहेसि जयपयडो॥ अर्थात्- भगवान् महावीरकी शिष्यसन्ततिमें कालक्रमसे श्री वर्धमान सूरि उत्पन्न हुए, जो अनुपम ऐसी प्रशमभावरूप लक्ष्मीके महान् भंडार जैसे थे। इनके, धर्मके द्रव्यस्तव और भावस्तव जैसे तथा व्यवहार और निश्चय नयके स्वरूप समान, परोन्नतिकारक दो शिष्य हुए। इनमें पहले श्री जिनेश्वर सूरि हैं, जो जैनाकाशमें तेजखी सूर्य के समान उदित हुए और जिन्होंने अपने बुद्धिके प्रखर प्रकाशसे, प्रतिस्पर्द्धिरूप मेघोंके अन्धकारको दूर कर दिया । आज भी अर्थात् इस ग्रन्थके बननेके समयमें भी, भन्यजन इनके उज्ज्वल गुणसमूहका स्मरण कर कर, रोमांचोद्गमका अनुभव कर रहे हैं। वर्द्धमान सूरिके दूसरे शिष्य जगप्रसिद्ध ऐसे बुद्धिसागर सूरि हुए जिन्होंने व्याकरण आदि बहुत शास्त्रोंका प्रणयन किया है । । सवेगरंगशाला ग्रन्थकी यह प्रशस्ति हमको बडोदे वाले प. श्रीलालचन्दजी भ० गान्धीने वडे परिश्रम पूर्वक प्राप्त करके भेजी है इसलिये हम इनके इस सौजन्यके प्रति अपना कृतज्ञभाव प्रकट करते हैं।
कथाकोप प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । अभयदेवसूरिकृत उल्लेख । जिनेवर सूरिके, अनुक्रममें शायद तीसरे परन्तु ख्याति और महत्ताकी दृष्टिसे सर्वप्रथम, ऐसे महान् शिष्य श्री अभयदेव सूरि थे जिन्होंने जैन आगम ग्रन्थोमें सर्वप्रधान जो एकादशाङ्ग सूत्र ग्रन्थ हैं उनमेंसे नव अङ्ग सूत्रोंपर, सुविशद संस्कृत टीकायें वनाई । अभयदेवाचार्य अपनी इन व्याख्याओंके कारण जैन साहित्याकाशमें, कल्पान्तस्थायी नक्षत्रके समान, सदा प्रकाशित और सदा प्रतिष्ठित रूपमें उल्लिखित किये जायंगे । श्वेताम्बर संप्रदायके, पिछले सभी गच्छ और समी पक्ष वाले विद्वानोंने, अभयदेव सूरिको वडी श्रद्धा और सत्यनिष्ठाके साथ, एक प्रमाणभूत एवं तथ्यवादी आचार्यके रूपमें, स्त्रीकृत किया है और इनके कथनोंको पूर्णतया आप्तवाक्यकी कोटीमें समझा है । अपने समकालीन विद्वत्समाजमें मी इनकी प्रतिष्ठा वहुत ऊंची थी । शायद ये अपने गुरुसे भी बहुत अधिक आदरके पात्र और श्रद्धाके भाजन बने थे । जिन चैत्यवासी यतिजनोंके विरुद्ध, जिनेश्वर सूरिने अपना दण्ड उठाया था उन्हीं यतिजनोंके पक्षके एक अग्रगण्य, राजमान्य और बहुश्रुत आचार्य द्रोणाचार्यने अपनी प्रौढ पण्डितपरिपके साथ, इन अभयदेव सूरिकी उक्त आगमग्रन्थोंपरकी व्याख्या-रचनाओंको वडे सौहार्दके साथ आद्योपान्त संशोधित किया था और इस प्रकार इनके प्रति वडा सौजन्य प्रदर्शित किया था । अभयदेव सूरिने भी बहुत ही कृतज्ञभावसे, इनके इस अनन्य सौजन्यका सादर स्मरण, अपनी उन रचनाओंमें स्पष्ट रूपसे किया है । अभयदेव सूरिने स्थानांग, समवायाग और ज्ञातासूत्रकी वृत्तियां अणहिल पुरमें, वि. सं. ११२० में समाप्त की तथा जैन आगमप्रन्योमें सबसे प्रधान और वृहत्परिमाण, ऐसा जो भगवती सूत्र है, उसकी व्याख्या सं. ११२८ में पूर्ण की । इन्होंने अपने गुरुकी स्तुति अपनी इन व्याख्याओंके अन्तमें इस प्रकार की है- 'चान्द्रे' कुले सद्धनकक्षकल्पे महाद्रुमो धर्मफलप्रदानात् । छायान्वितः शस्तविशालशाखः श्रीवर्द्धमानो मुनिनायकोऽभूत् ॥ तत्पुप्पकल्पी विलसद्विहारसद्गन्धसंपूर्णदिशौ समन्तात् । वभूवतुः शिप्यवरावनीहवृत्ती श्रुतनानपरागवन्तौ ॥ एकस्तयोः सूरिवरो जिनेश्वरः ख्यातस्तथाऽन्यो भुवि बुद्धिसागरः । तयोविनेयेन विबुद्धिनाऽप्यलं वृत्तिः कृतैपाऽभयदेवसूरिणा ॥ -भगवतीसूत्रकी व्याख्या । निःसम्बन्धविहारहारिचरितान् श्रीवर्द्धमानाभिधान् सूरीन् ध्यातवतोऽतितीव्रतपसो ग्रन्थप्रणीतिप्रभोः । श्रीमत्सूरिजिनेश्वरस्य जयिनो दायसां वाग्मिनां तद्वन्योरपि बुद्धिसागर इति ख्यातस्य सूरे वि ॥ शिष्येणाभयदेवाख्यसूरिणा विवृत्तिः कृता । श्रीमतः समवायास्यतुर्याङ्गस्य समासतः॥ - समवायानसूत्रकी वृत्ति । १ भगवतीपूत्री वृत्तिके अन्त में समयदेव मूरिने द्रोणाचार्या उपकारसरण इस तरह किया है- शासायनिर्णयसुमारमलपट स्टस विद्वन्मधुबतगणस्य मदेव सेव्यः । श्रीनिठारयकुलमन्दपद्मक्त्तः श्रीद्रोणसूरिरनवद्ययशःपरागः ॥ मोधितवान वृचिमिमां युक्तो विदुषां महामन्हेन । शासायनिक निकषककरबुद्धीनाम् ।। इसी परदा मादि अन्य सानो बन्नमें इस प्रकार नसमें उठेख किया है- मिनिपटननदयचन्द्रोगार परिमुस्येन । पण्डितगुणेन गुणरप्रियेण मंगोविता चेयम् ।।
-- जिनेश्वर सूरिके जीवन चरितका साहित्य । यो जैनाभिमतप्रमाणमनघं व्युत्पादयामासिवान् प्रस्थानैर्विविधैर्निरस्य निखिलं बौद्धादिसम्बन्धि तत् । नानावृत्तिकथाकथापथमतिक्रान्तं च चक्रे तपः निस्संवन्धविहारमप्रतिहतं शास्त्रानुसारात्तथा ॥ तस्याचार्यजिनेश्वरस्य मदवद्वादिप्रतिस्पर्द्धिनः तद्वन्धोरपि बुद्धिसागर इति ख्यातस्य सूरे वि । छन्दोवन्ध निबद्धवन्धुरवचःशब्दादिसल्लक्ष्मणः श्रीसंविग्नविहारिणः श्रुतनिधेश्चारित्रचूडामणेः ॥ - ज्ञातासूत्र, प्रश्नव्याकरणसूत्र और विपाकसूत्रकी वृत्ति । चन्द्रकुलविपुलभूतलमुनिपुनववर्द्धमानकल्पतरोः। कुसुमोपमस्य सूरेगुणसौरभभरितभुवनस्य ॥ निःसंबन्धविहारस्य श्रीजिनेश्वराहस्य (?) शिष्येणाभयदेवाख्यसूरिणेयं कृता वृत्तिः॥ -औपपातिकसूत्रकी वृत्ति। चन्द्रकुलीनप्रवचनप्रणीताप्रतिबद्धविहारहारिचरितश्रीवर्द्धमानाभिधानमुनिपतिपादोपसे विनः प्रमाणादिव्युत्पादनप्रवणप्रकरणविधप्रणायिनः प्रबुद्धप्रतिवन्धकप्रवक्तप्रवीणाप्रतिहतवचनार्थप्रधान- वाक्प्रसरस्य सुविहितमुनिजनमुख्यस्य श्रीजिनेश्वराचार्यस्य तदनु तदनुजस्य च व्याकरणादि- शास्त्रकर्तुः श्रीबुद्धिसागराचार्यस्य चरणकमलचञ्चरीककल्पेन श्रीमद्भयदेवसूरिनाम्ना मया महा- वीरजिनराजसन्तानवर्तिना महाराजवंशजन्मनेव । (इत्यादि) - स्थानास्त्रकी वृत्तिका प्रारंभ । भिन्न भिन्न वृत्तियोंके दिये गये इन उद्धरणोंसे ज्ञात होगा, कि इनमें अभयदेव सूरिने, सूत्ररूपसे जिनेश्वर सूरिके उन समी प्रधान गुणोंका उल्लेख कर दिया है जिनका सूचन, इसके पहले दिये गये बुद्धिसागराचार्य, जिनभद्र और जिनचन्द्र सूरिके कथनोंमें गर्भित है । अभयदेव कहते हैं कि - जिनेश्वर सूरि, वर्द्धमान सूरि-खरूप कल्पवृक्षके पुष्पके समान हैं जिन्होंने अपने सदाचार और विहारके सौगन्ध्यसे सब दिशाओंको सुवासित कर दिया है । मदवाले प्रतिस्पर्धि वादियोंका - दर्पवाले वाग्ग्मियोंका जिन्होंने पराजय किया है । जैनदर्शनाभिमत प्रमाणशास्त्रका व्युत्पादन कर जिन्होंने विविध प्रस्थानों द्वारा बौद्ध आदि वादोंका निरसन किया है । नाना प्रकारके व्याख्याग्रन्थ तथा कथाग्रन्थोंकी रचना कर जिन्होंने - उपदेशमार्गका परिक्रमण किया है । शास्त्रानुसार तपःसंयमका पालन करते हुए निस्संबन्ध,एवं अप्रतिबद्ध हो कर जिन्होंने सतत विहरण किया है । इनके लघुबन्धु आचार्य बुद्धिसागर भी ऐसे ही संविग्नविहारी, श्रुतनिधि और चारित्रचूडामणि हैं । इन्होंने छन्दोबद्ध शब्दशास्त्र (व्याकरणशास्त्र ) आदि ग्रन्थोंकी रचना कर अपनी विद्वत्ताकी ख्याति प्राप्त की है - इत्यादि । अभयदेव सूरि बहुत ही परिमित और संतुलित कथन करने वाले तथा अत्यंत समभावी एवं निर्मम खभावके बडे भव्य आचार्य थे। इन्होंने अपने गुरुका इस प्रकार अत्यंत ही खल्प शब्दोंमें जो गुण- सूचन किया है वह बहुत महत्त्व रखता है । वर्द्धमानाचार्यकृत उल्लेख । अभयदेव सूरिके एक विद्वान् शिष्य वर्द्धमानाचार्य हुए, जिन्होंने प्राकृतमें 'मनोरमा' नामक कथाग्रंथ, तथा दूसरा 'आदिनाथ चरित्र' नामक बहुत बडा ग्रन्थ बनाया । क्यों कि ये अभयदेव सूरिके साक्षात् शिष्य थे इसलिये संभव है कि इनको अपने प्रगुरु जिनेश्वर सूरिकी प्रत्यक्ष सेवा उपासना करनेका भी सौभाग्य प्राप्त हुआ हो । इन्होंने 'मनोरमा' कथाकी रचना संवत् ११४० में, और 'आदिनाथचरित्र'की न कथाकोप प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । रचना सं. ११६० में, खंभातमें, पूर्ण की । इन ग्रन्थोंमें इन्होंने अपने प्रगुरुकी प्रशंसा इस प्रकार की है। अप्पडिवद्धविहारो सूरी सोमो व्व जणमणाणंदो। आसि सिरिवद्धमाणो पवद्धमाणो गुणगणेहिं ॥ सूरिजिणेसर-सिरिवुद्धिसायरा सागरो व्व गंभीरा । सुरगुरु-सुक्कसरिच्छा सहोयरा सूरिपयपत्ता ॥ वायरण-च्छंद-निघंटु-कव्व-नाडय-कहाइ विविहाई। विवुहजणजणियहरिसा जाण पबंधा पढिजंति ॥ ताण विणेओ सूरी सिरिअभयदेव त्ति नाम संजाओ। विजियक्खो पञ्चक्खं कयविग्गहसंगहो धम्मो ॥ --मनोरमा कथाकी प्रशस्ति । खमदमसंजमगुणरयणरोहणो विजियदुजयाणंगो। आसि सिरिवद्धमाणो सूरी सव्वत्थसुपसिद्धो ॥ सूरिजिणेसर-सिरिवुद्धिसागरा सायरो व्व गंभीरा । सुरगुरु-सुक्कसरिच्छा.सहायेरा तस्स दो सीसा ।। वायरण-च्छंद-निघंटु-कव्व-नाडय-पमाणसमएण । अणिवारियप्पयारा जाण मई.सयलसत्येसु॥ - आदिनाथ-चरित्रकी प्रशस्ति । वर्द्धमान सूरिने, इन ऊपर उद्धृत गाथाओंमें, अपने प्रगुरुकी प्रशंसा उनके एक खास पाण्डित्य- गुणको लक्ष्य करके ही की है । वे कहते हैं- जिनेश्वर और बुद्धिसागर दोनों 'सूरि-बन्धु बृहस्पति और शुक्रकी जोडीके समान थे । इन बन्धुओंकी व्याकरण, छन्द, निघंटु, काव्य, नाटक, कथा और प्रमाण आदि सकल शास्त्रोंमें अस्खलित गति थी । इनके रचे हुए उक्त विषयोंके ग्रन्थ-प्रबन्ध विद्वज्जन बडे हर्पके साथ पढते हैं। इस उल्लेखसे ज्ञात होता है कि, इन भ्राताओंने काव्य, नाटक, छन्द, निघण्टु आदि विषयोंके मी कुछ प्रबंधोंका प्रणयन किया होना चाहिये । इनमेंका कोई प्रबंध अमीतक हमें ज्ञात नहीं हुआ । जैसा कि आगे चल कर हम इनके उपलब्ध ग्रन्थोंका परिचय करायेंगे, उससे ज्ञात होगा कि व्याकरण, कथा, प्रमाण और कुछ धार्मिक प्रकरण ग्रन्थ ही इनके अमीतक हमें ज्ञात हो रहे हैं। काव्य - नाटकादि प्रबंध या तो नष्ट हो चुके हैं या कहीं किसी अज्ञात ग्रन्थभण्डारमें पडे पडे सड रहे होंगे । उनका अमी तक कोई पता नहीं चला । अभयदेव सूरिने तथा जिनचन्द्र सूरिने मी बुद्धिसागराचार्यको 'व्याकरण आदि शास्त्रोंका प्रणेता' ऐसा सूचित किया है । इससे ज्ञात होता है कि उन्होंने, वर्तमानमें एक मात्र उपलब्ध अपने व्याकरण ग्रन्थ (जिसका कुछ परिचय ऊपर दिया जा चुका है) के सिवा और भी फई मन्धोंका प्रणयन किया होना चाहिये । इसके नीचे जो देवभद्र सूरिका उद्धरण दिया जा रहा उससे यह तो निश्चित ज्ञात होता है कि बुद्धिसागर सूरिने छन्दनिपयक भी कोई शान बनाया था। देवभद्राचार्यकृत उल्लेख । देवमद नरि, जिनके ग्रन्यका उद्धरण यहां नीचे दिया जाता है, वे अभयदेव सृरिके एक पट्टधर शिष्य प्रसन्नचन्द्र नरिके विनेय थे । यों इनके दीक्षा-दायक गुरु तो साक्षात् जिनेश्वर सूरि-ही-के एक शिष्य सुमति वाचक थे और इनका मूल नाम गुणचन्द्र गणी था । अशोकचन्द्राचार्य, जिनको जिनचन्द्र- गरिने छड प्रेमसे रियाभ्यास कराया था और फिर आचार्यपद दे कर अपने पट्टपर प्रतिष्ठित किया था, है . जिनेश्वर सूरिके जीवनचरितका साहित्य । १५ उन्होंने प्रसन्नचन्द्र सूरिके साथ ही इनको मी आचार्य पद दे कर, देवभद्र इस नये नामसे उद्घोषित किया था । प्रसन्नचन्द्र सूरि, मूल जिनेश्वर सूरिके दीक्षित शिष्य थे; परन्तु उनको तर्कशास्त्रादि विद्याका अध्ययन अभयदेव सूरिने कराया था। उनको आचार्य पद प्रदान करते समय अशोकचन्द्र सूरिने, शायद उन्हें अभयदेवके पट्ट पर स्थापित किया था, इसलिये वे अपनेको अभयदेवका भी विनेय कहते थे। देवभद्रने शायद इन प्रसन्नचन्द्रके पास विद्याध्ययन किया हो और इन्हींके पास विशेष रूपसे रहे हों इसलिये ये अपनेको इनका खास अन्तेवासी विनेय सूचित करते हों। जिनचन्द्र गणिने जो उक्त संवेगरंगशाला नामक बृहत् आराधनाग्रन्थ बनाया उसका प्रतिसंस्कार इन्होंने किया था । जिनवल्लभ और जिनदत्त सूरिको इन्हींने आचार्य पद दे कर उनको गणनायक बनाया था। इन्होंने प्राकृत भाषामें पार्श्वनाथचरित्र, महावीरचरित्र, कथारत्नकोषादि ४ बडे बडे प्रौढ ग्रन्थोंकी रचना की है । इनका पहला ग्रन्थ 'महावीरचरित' है जिसकी रचना वि. सं. ११३९ में पूर्ण हुई। इस समय तक इनको आचार्य पद नहीं दिया गया था, इससे इसमें इन्होंने अपना उल्लेख मूलदीक्षित नाम - गुणचन्द्र गणीके नामसे ही किया है । दूसरा ग्रन्थ 'कथारत्नकोष' है जिसकी रचना सं. ११५८ में पूरी हुई और तीसरा ग्रन्थ 'पार्श्वनाथचरित' है जो सं. ११६८ में समाप्त हुआ । इन्होंने अपने महावीर चरित्रमें जिनेश्वर सूरिक विषयमें इस प्रकार उल्लेख किया है- मुणिवइणो तस्स हरट्टहाससियजसपसाहियासस्स । आसि दुवे वरसीसा जयपयडा सूर-ससिणो व्व ॥ भवजलहिवीइसंभंतभवियसंताण तारणसमत्थो। बोहित्थो व्व महत्थो सिरिसूरिजिणेसरो पढमो॥ अन्नो य पुन्निमायंदसुंदरो बुद्धिसागरो सूरी। निम्मविय पवरवायरण-छंदसत्थो पसत्थमई ॥ एगंतवायविलसिरपरवाइकुरंगभंगसीहाणं । तेर्सि सीसो जिणचंदसूरिनामो समुप्पन्नो॥ -महावीरचरित्रकी प्रशस्ति । इनके इस उल्लेखका भी भावार्थ वही है जो ऊपर दिये गये अन्यान्य उल्लेखोंमें गर्भित है । अर्थात् ये कहते हैं कि-मुनिवर वर्द्धमान सूरिके सूर्य और चन्द्रमाके समान तेजस्वी ऐसे श्री जिनेश्वर और बुद्धिसागर नामके दो जगत्प्रख्यात प्रधान शिष्य हुए। इनमें जिनेश्वर सूरि जो प्रथम थे, संसार समुद्र में भूले पडे हुए भव्य जनोंको तारनेके लिये प्रवहणके समान समर्थ हुए । दूसरे बुद्धिसागर सूरि, जो पूर्णिमाके चंद्रमाके समान सुन्दर लगते थे बडे प्रशस्तमति हो कर, उन्होंने व्याकरण और छन्दःशास्त्रकी प्रौढ रचनाएँ की हैं । ये दोनों ही आचार्य एकान्तवादमें विलास करने वाले परवादीरूप मृगोंका भंग करनेमें सिंहके समान बलशाली हुए, इत्यादि । जो कुछ उद्धरण दिये गये हैं वे सब जिनेश्वर सूरिके साक्षात् शिण्योंके ही ग्रथित ग्रन्थोंमेंसे उपलब्ध होनेके कारण इनकी प्रमाणभूततामें किसी प्रकारकी शंकाको अवकाश नहीं है । जिनदत्तसूरिकृत उल्लेख । इन उल्लेखोंमें, कालक्रमकी दृष्टिसे अन्तिम परन्तु ऐतिहासिक दृष्टिसे विशेष महत्त्वका एवं जिनेश्वर- १ पिछले प्रन्ध 'कथारत्नकोष' तथा 'पार्श्वनाथ चरित्र में सक्षेप-ही में नाम निर्देश कर इन्हें सन्तोष धारण करना पड़ा है । क्यों कि जितना उल्लेख करना इन्हें उपयुक्त था उसे ये अपने पहले प्रन्धमें कर चुके थे। ऊपर ये कथाकोप प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । सुरिके मुख्य कार्यकलापका सविशेष सापक ऐसा एक और उद्धरण यहां देते हैं जो जिनदत्त सूरिका कयनवल्प है। जिनदत्त मूरिके त्रिययमें कुछ विशेष परिचय देनेका यहां अवकाश नहीं है । वहुत संक्षेपमें, इनके कार्यका कुछ थोडासा परिचय ऊपर दे ही दिया गया है । ये भी जिनेश्वर सुरिक साक्षात् प्रशिप्योमेंसे ही एक थे । इनके दीमागुरु धर्मदेव उपाध्याय थे जो जिनेश्वर नरिके स्वहस्तदीभित अन्यान्य शिप्योंमेंसे थे। इनका मूल दीक्षानाम सोमचन्द्र था। हरिसिंहाचार्य ने इनको सिद्धान्त अन्य पदाये थे । इनके उत्कट विद्यानुराग पर प्रसन्न हो कर देवभद्राचार्य ने अपना वह प्रिय कटाखरण (वरतना- एक प्रकारकी कलम जिससे लकडीकी पष्टिका पर खडियासे लिखा जाता है), जिससे उन्होंने अपने बड़े बड़े ४ अन्योका लेखन किया था, इनको भेटके खलपमें प्रदान किया था । ये बड़े ज्ञानी, व्यानी और उद्यत बिहारी थे। जिनबल्लभ तरिके स्वर्गवासके पश्चात् इनको, उनके उत्तराधिकारी पट्ट पर, देवमद्राचार्यने आचार्य के रूपमें स्थापित किया था । चैत्यबालके विरुद्ध जिनेश्वर मूरिने जिन विचारोंका प्रतिपादन किया था उनका सबसे अधिक विस्तार और प्रचार वास्तवमें जिनवम सूरिने किया था। उनके उपदिष्ट मार्गका इन्होंने बडी प्रखरताके साथ समर्थन किया और उसमें इन्होने अपने कई नये विचार और नये विधान भी सम्मीलित किये। जिनेवर सरिने अपने जीवन और भ्रमण कालमें कोई निश्चित विधि-विधान वाली अपनी पनस्थापना नहीं की थी । प्रासंगिक परिस्थितिको लक्ष्य कर, जो जो विचार उनके मनमें उत्पन्न होते गये, उनका शालानुसार विचार कर वे तदनुरूप उपदेश देते रहे । इस विश्यका न कोई उन्होंने नये साहित्यका ही निर्माण किया और न कोई नियमबद्ध ऐसा अपना नया विशिष्ट पन ही संगठित किया । वे अपने उपदेशते और अपने आचारले तत्कालीन जैन यतिसमाजमें, एक नई परिस्थितिका, विशिष्ट आन्दोलन उत्पन्न कर गये । उनके इस आन्दोलित वातावरणके कारण, उनकी मृत्युके पश्चात् खल्यसमयमें ही- प्रायः आधीशताब्दीके अन्तर्गत ही-जैन श्वेतांवर यतिवर्गम, कितने ही सांप्रदायिक और धार्मिक विधि-विधानोको ले कर, भिन्न भिन्न गच्छीय आचार्यों द्वारा, कई छोटे वडे गच्छ एवं पक्ष-विपक्षोंका प्रादुर्भाव हो गया । इन पोमें परस्पर अस्मिता और प्रतिस्पर्धाका जोर बढ़ने लगा और ये एक दूसरेके मन्तव्योंका व्यवस्थित खण्डन-मण्डन करनेमें प्रवृत्त होने लगे। वाद-विवादका विषय केवल चैत्यवास और वसतिवान तक ही सीमित नहीं रहा; परंतु मन्दिरोंती प्रतिष्टा, उपासना, पूजा आदिके विधि- विधानोंके वारेने तया साधु-यतियाने आहार-विहारले गरेमें, एवं गृहस्सोंके भी कुछ क्रियाकांडोंके कारे, भिन्न भिन्न प्रकारके कितने ही वाद-विवादात्मक विषय उत्पन्न होने लगे और उनको मुख्य करके पृथक् पृथक् गच्छानुगवियोंका परस्पर संवर्ष होने लगा। उनी संवपके परिणान जिनक्लम मन्किो अपना एक नया 'त्रिविपक्ष' या 'विधिमार्ग' नामक विशिष्ट संव सक्ति कन्ना पडा निमका विर पुीकरण एवं दृढ नंगठन इनके उत्तराधिकारी जिनदत्त मूरिने किया । बिनयन नति, नृलने नाबाडके एक बड़े मठाधीश चेलवाती गुन्के शिष्य थे। परंतु ये उनसे विरक्त धा. गुजग अन्य मूरिध पान, शाबावन्न अन्नके निमित्त, उनके अन्तेवासी हो कर रहे थे। प्रतिभागी विन. मत्रि, साहिला. ग्रन्यकार और ज्योतिःमात्र विशारद थे। इनके प्रवर बल्ल लिमिटान्दको देख कर, अन्यदेव नगि इनपर बडे प्रसन्न रहते थे और अपने मुख्य दोभित शिलानी इन पर अधिन अनुगण दुते थे। अमरदेव नरि चाहते थे कि अपने , , . । - - - ये - जिनेश्वर सूरिके जीवन चरितका साहित्य । उत्तराधिकारी पंट्टपर इनकी स्थापना हो, परन्तु मूल चैत्यवासी गुरुके दीक्षित शिष्य होनेसे शायद इनको गच्छनायकके रूपमें अन्यान्य शिष्य स्वीकार नहीं करेंगे, ऐसा सोच कर अपने जीवित कालमें वे इस विचारको कार्यमें नहीं ला सके । उनके पट्टधरके रूपमें वर्द्धमानाचार्य (आदिनाथ चरितादिके कर्ता)की स्थापना हुई । तथापि अपनी अन्तावस्थामें अभयदेव सूरिने प्रसन्नचन्द्र सूरिको सूचित किया था कि योग्य समयपर जिनवल्लभको आचार्य पद दे कर मेरा पट्टाधिकारी बनाना । परन्तु, वैसा उचित अवसर आनेके पहले ही प्रसन्नचन्द्र सूरिका भी स्वर्गवास हो गया । उन्होंने अभयदेव सूरिकी उक्त इच्छाको अपने उत्तराधिकारी पट्टधर देवभद्राचार्यके सामने प्रकट किया और सूचित किया कि यह कार्य तुम संपादन करना। अभयदेव सूरिके स्वर्गवासके वाद, उनके अन्यान्य शिष्योंका जिनवल्लभके प्रति; 'शायद विशेष सद्भाव नहीं रहा । अणहिलपुर और स्तम्भतीर्थ जैसे गुजरातके प्रसिद्ध स्थानोंमें, जहां अभयदेवके दीक्षित शिष्योका विशेष प्रभाव था, जिनवल्लभको अपना प्रभाव प्रस्थापित करनेका कोई विशेष सुयोग नहीं दिखाई दिया। इससे इन्होंने किसी अपरिचित स्थानमें जा कर, अपने विद्याबलके सामर्थ्य द्वारा अपने प्रभावका कार्यक्षेत्र बनाना चाहा । इसके लिये मेवाडकी राजधानी चित्तोडको इन्होंने पसन्द किया । वहां इनकी यथेष्ट मनोरथसिद्धि हुई और फिर मारवाडके नागोर आदि स्थानों में भी इनके बहुतसे भक्त उपासक बने । धीरे धीरे इनका प्रभाव मालवामें भी बढा । मेवाड-मारवाडमें जो बहुतसे चैत्यवासी यति- समुदाय थे उनके साथ इनकी प्रतिस्पर्धी भी खूब हुई । इन्होंने उनके अधिष्ठित देवमन्दिरोंको अनायतन ठहराया और उनमें किये जानेवाले पूजन, उत्सवों आदिको अशास्त्रीय उद्घोषित किया । अपने भक्त उपासकों द्वारा अपने पक्षके लिये जगह जगह नये मन्दिर बनवाये और उनमें किये जानेवाले पूजा आदि विधानोंके लिये कितनेक नियम निश्चित किये । इस विषयके छोटे-बडे कई प्रकरण और ग्रन्थादिकी भी इन्होंने रचनाएं की। देवभद्राचार्यने इनके बढे हुए इस प्रकारके प्रौढ प्रभावको देख कर, और इनके पक्षमें सेंकडों ही उपासकोंका अच्छा समर्थ समूह जान कर, इनको आचार्य पद दे कर अभयदेव सूरिके पट्टधरके रूपमें इन्हें प्रसिद्ध करनेका निश्चय किया। जिनेश्वर सूरिके शिष्यसमूहमें, उस समय, शायद देवभद्राचार्य ही सबसे अधिक प्रतिष्ठासम्पन्न और सबसे अधिक वयोवृद्ध पुरुष थे । वे इस कार्यके लिये गुजरातसे रवाना हो कर चित्तोड पहुंचे । यह चित्तोड ही, जैसा कि हमने ऊपर सूचित किया है, जिनवल्लभ सूरिके प्रभावका उद्गम एवं केन्द्रस्थान था । यहीं पर सबसे पहले जिनवल्लभ सूरिके नये उपासक भक्त बने और यहीं पर इनके पक्षका सबसे पहला 'वीरविधिचैत्य' नामक विशाल जैन मन्दिर बना । वि. सं. ११६७ के आषाढ मासमें इनको इसी मन्दिरमें आचार्य पद पर अधिष्ठित कर देवभदाचार्यने अपने गच्छपति गुरु प्रसन्नचन्द्र सूरिके उस अन्तिम आदेशको सफल किया । पर दुर्भाग्यसे ये इस आचार्य पदका दीर्घकाल तक उपभोग नहीं कर सके । चार ही महिनेके अन्दर इनका उसी चित्तोडमें स्वर्गवास हो गया । इस घटनाको जान कर देवभद्राचार्यको बडा दुःख हुआ । जिनवल्लभ सूरिने अपने प्रभावसे मारवाड, मेवाड, मालवा, वागड आदि देशोंमें जो सेंकडों ही नये भक्त उपासक बनाये थे और अपने पक्षके अनेक 'विधिचैत्य' स्थापित किये थे उनका नियामक ऐसा कोई समर्थ गच्छनायक यदि न रहा तो वह पक्ष छिन्न-भिन्न हो जायगा; और इस तरह जिनवल्लभ सूरिका किया हुआ कार्य विफल बन जायगा । यह सोच कर देवभद्राचार्य, जिनवल्लभ सूरिके पट्टपर प्रतिष्ठित करनेके लिये अपने सारे समुदायमेंसे किसी विशेष योग्य व्यक्तित्ववाले यतिजनकी खोज करने लगे । उनकी - क० प्र०३ , १८ कधाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । दृष्टि धर्मदेव उपाध्यायके शिष्य पण्डित सोमचन्द्र पर पडी, जो इस पदके सर्वथा योग्य एवं जिनवल्लभके जैसे ही पुरुषार्थी, प्रतिभाशाली, क्रियाशील और निर्भय प्राणवान् व्यक्ति थे । देवभद्राचार्य फिर चित्तोड गये और वहां पर, जिनवल्लभ सूरिके प्रधान-प्रधान उपासकोके साथ परामर्श कर उनकी सम्मतिसे, सं. ११६९ के वैशाख मासमें, सोमचन्द्र गणिको आचार्य पद दे कर, जिनदत्त सूरिके नामसे जिनवल्लभ सूरिके उत्तराधिकारी आचार्य पद पर उन्हें प्रतिष्ठित किया । जिनवल्लभ सूरिके विशाल उपासक वृन्दका नायकत्व प्राप्त करते ही जिनदत्त सूरिने अपने पक्षकी विशिष्ट संघटना करनी शुरू की । जिनेश्वर सूरि प्रतिपादित कुछ मौलिक मन्तव्योंका आश्रय ले कर और कुछ जिनवल्लभ सूरिके उपदिष्ट विचारोंको पल्लवित कर, इन्होंने जिनवल्लभ स्थापित उक्त 'विधिपक्ष' नामक संघका बलवान् और नियमबद्ध संगठन किया जिसकी परम्पराका प्रवाह, जिसे प्रायः अव ८०० वर्ष पूरे हो रहे हैं, आज तक अखण्डित रूपसे चलता रहा। जिनदत्त सूरिने प्राकृत, संस्कृत और अपभ्रंश भाषामें छोटे-बडे अनेक ग्रन्थोंकी रचना की। इनमें एक 'गणघरसार्द्धशतक' नामक ग्रन्थ है जिसमे इन्होंने भगवान् महावीरके शिष्य गौतम गणधरसे ले कर अपने गच्छपति गुरु जिनवल्लभ सूरि तकके, महावीरके शासनमें होने वाले और अपनी संप्रदाय परंपरामें माने जाने वाले, प्रधान-प्रधान गणधारी आचार्योंकी स्तुति की है । १५० गाथाके इस प्रकरणमें, आदिकी ६२ गाथाओं तकमें तो पूर्व कालमें होजाने वाले कितनेक पूर्वाचार्योंकी प्रशंसा की है । ६३ से ले कर ८४ तककी गाथाओंमें वर्द्धमान सूरि और उनके शिष्यसमूहमें होने वाले जिनेश्वर, बुद्धिसागर, जिनचन्द्र, अभयदेव, देवभद्र आदि अपने निकट पूर्वज गुरुओंकी स्तुति की है. और फिर शेष भागमें, ८५ वी गाथासे ले कर १४७ तककी गाथाओंमें अपने गणके स्थापक गुरु जिनवल्लभकी बहुत ही प्रौढ शब्दोंमें तरह-तरहसे स्तवना की है। जिनेश्वर सूरिके गुणवर्णनमें इन्होंने इस ग्रन्थमें निम्न लिखित गाथाएं प्रथित की हैं - तेसि पयपउमसेवारसिओ भमरो व्व सव्वभमरहिमओ। ससमय-परसमयपयत्थसत्थवित्थारणसमत्थो ॥ ६४ ॥ अणहिल्लवाडए नाडऍ व्व दंसियसुपत्तसंदोहे । पउरपए वहुकविदूसगे य सन्नायगाणुगए ॥ ६५ ॥ सहियदुल्लहराए सरसइअंकोवसोहिए सुहए । मज्झे रायसहं पवि सिऊण लोयागमाणुमयं ॥ ६६ ॥ नामायरियेहिं समं करिय वियारं वियाररहिएहिं । वसहि विहारो साहूण ठाविमो ठाविमो अप्पा ॥ ६७ ॥ परिहरियगुरुकमागयवरवत्ताए वि गुजरत्ताए । वसहिविहारो जेहिं फुडीको गुजरत्ताए ॥ ६८ ॥ जेहिं वहुसीसेहिं सिवपुरपहपत्थियाण भयाणं । सरलो सरणी समगं कहियो ते जेण जति तयं ॥ ७५ ॥ गुणकणमवि परिकहि न सकाइ सक्कई वि जेसिं फुडं। तेसिं जिणेसरसूरीण चरणसरणं पवजामि ॥ ७६ ॥ इन गागओंका सारार्थ यह है कि- उन वर्द्धमान नृरि ( जिनकी स्तुति इसके पहले की गाथामें की नई)फे चरणमा भ्रमरके समान सेवारसिक जिनेश्वर सूरि हुए । ये सब प्रकारके भ्रमोंसे .
C जिनेश्वर सूरिके जीवन चरितका साहित्य । २९ रहित थे । अर्थात् अपने विचारोंमें निर्धम थे । ख-समय और पर-समयके पदार्थसार्थका विस्तार करने में समर्थ थे । इन्होंने अणहिलवाडमें, दुर्लभ राजाकी सभामें प्रवेश करके, नामधारी आचार्योंके साथ, निर्विकार भावसे शास्त्रीय विचार किया और साधुओंके लिये वसति-निवासकी स्थापना कर अपने पक्षका स्थापन किया । जहां पर गुरुक्रमागत सद्वार्ताका नाम भी नहीं सुना जाता था उस गुजरात देशमें विचरण कर इन्होंने वसतिमार्गको प्रकट किया। [ इसके बादकी ६ गाथाओंमें, जिनेश्वरके भ्राता बुद्धिसागर और शिष्य जिनभद्र, जिनचंद्र तथा अभयदेवकी स्तवना करके अन्तकी दो गाथाओंमें कहा है कि-] इनके अनेक शिष्योंने, मोक्षमार्गके प्रवासी भव्यजनोंके लिये, ऐसा सरल मार्ग प्रदर्शित किया है जिससे वे उस मार्गसे जा कर अपने अभीष्ट स्थानको प्राप्त कर सके । ऐसे इन जिनेश्वर सूरिके कणमात्र सद्गुणोंका कोई सत्कवि भी ठीक ठीक नहीं वर्णन कर सकता । मैं तो उनके चरणोंका शरण ही खीकार करता हूं। जिनदत्त सूरिकी इसी तरह की एक और छोटीसी (२१ गाथाकी) प्राकृत पथरचना है जिसका नाम है 'सुगुरुपारतंत्र्यस्तव' । इसमें भी इन्होंने अपने गुरुओंकी, बहुत ही संक्षेपमें, परन्तु भावपूर्ण शब्दों में, गुणावलिका गान किया है। जिनेश्वर सूरिकी स्तवनामें निम्नलिखित ३ गाथाएं इसमें प्रथित की हैं- सुहसीलचोरचप्परणपञ्चलो निच्चलो जिणमयंमि । जुगपवरसुद्धसिद्धंतजाणओ पणयसुगुणजणो ॥९॥ पुरओ दुल्लहमहिवल्लहस्स अणहिल्लवाडए पयर्ड । मुक्का वियारिऊणं सीहेण व वलिंगिगया ॥ १० ॥ दसमच्छेरयनिसिविप्फुरंतसच्छंदसूरिमयतिमिरं । सूरेण व सूरिजिणेसरेण हयमहियदोसेण ॥ ११ ॥ इन गाथाओंमें प्रथित भावका तात्पर्यार्थ भी वैसा ही है जैसा ऊपरकी गाथाओंमें गर्भित हैं । इनमें जिनदत्त सूरि शब्दान्तर और भंग्यंतरसे कहते हैं कि- जिनेश्वर अपने समयके 'युगप्रवर' हो कर सर्व सिद्धान्तोंके ज्ञाता थे । जैन मतमें जो शिथिलाचार रूप चोरसमूहका प्रचार हो रहा था उसका उन्होंने निश्चल रूपसे निर्दलन किया । अणहिल्लवाडमें, दुर्लभ- राजकी सभाग, द्रव्यलिङ्गी ( वेशधारी) रूप हाथियोंका उन्होने सिंहकी तरह विदारण कर डाला। खच्छन्दाचारी सूरियोंके मतरूपी अन्धकारका नाश करनेमें सूर्यके समान ये जिनेश्वर सूरि प्रकट हुए । जिनेश्वर सूरिके साक्षात् शिष्य-प्रशिष्यों द्वारा किये गये उनके गौरव परिचयात्मक इन उल्लेखोंसे हमें यह अच्छी तरह ज्ञात हुआ कि उनका आन्तरिक व्यक्तित्व कैसा महान् था। परन्तु इन उल्लेखोंसे उनके स्थूल जीवनका कोई परिचय हमें अभी तक नहीं मिला । सिर्फ जिनदत्त सूरिके किये गये इन अन्तिम उल्लेखोंमें इस एक ऐतिहासिक घटनाका हमें सूचन मिला कि उन्होने गुजरातके अणहिलवाडके राजा दुर्लभराजकी सभामें नामधारी आचार्योंके साथ वाद-विवाद कर, उनका पराजय किया और वहांपर वसति- वासकी स्थापना की । इसलिये अब हमें उन ऐतिहासिक प्रमाणोंका परिचय करना आवश्यक है जिनके द्वारा जिनेश्वर सूरिके उक्त प्रसंगका एवं उनके स्थूल जीवन की अन्यान्य बातोंका परिज्ञाने हो । .
-- २० कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । ४. जिनेश्वर सूरिके चरितकी साहित्यिक सामग्री । जिनेश्वर सूरिके जीवनका परिचय करानेवाली ऐतिहासिक एवं साहित्यिक मुख्य साधन-सामग्री निम्न - . प्रकार है. । 1 १. जिनदत्तसूरिकृत 'गणधरसार्द्धशतक' ग्रन्थ की सुमतिगणि विरचित बृहद्वृत्ति । २. जिनपालोपाध्याय संगृहीत 'स्वगुरुवार्ता नामक बृहत् पट्टावलि'का आद्य प्रकरण । ३. प्रभाचन्द्रसूरिविरचित 'प्रभावकचरित'का अभयदेवसूरिप्रबन्ध । ४. सोमतिलकसूरिकृत 'सम्यक्त्व सप्ततिकावृत्ति' में कथित धनपालकथा। ५. किसी अज्ञातनामक विद्वान्की बनाई हुई प्राकृत 'वृद्धाचार्यप्रवन्धावलि'। इन कृतियोंका परिचय और रचना काल आदि इस प्रकार है- (१) गणधरसार्द्धशतक ग्रन्थ जो मूल जिनदत्त सूरिकी कृति है और जिसका उद्धरण ऊपर दिया गया है, उस पर सुमति गणीने सबसे पहले एक बहुत विस्तृत टीका लिखी है जिसकी रचनासमाप्ति वि. सं. १२९५ में हुई। इस टीकामें ऊपर उद्धृत गाथाओंकी व्याख्या करके, फिर सुमति गणीने जिनेश्वर सूरिका यथाज्ञात चरित भी ग्रथित किया है जो पूर्णदेव गणी कथित 'वृद्ध संप्रदाय' रूप है । सुमति- गणीका यह पूरा प्रकरण, हम इस ग्रन्थके परिशिष्टके रूपमें, मूल स्वरूपमें प्रकाशित कर रहे हैं । सुमति गणीके उल्लेखसे ज्ञात होता है कि जिनेश्वर सूरिका जो चरित-वर्णन उन्होंने निबद्ध किया है वह पूर्णदेव गणीका कहा हुआ है । यथा “अत्र चायं वाचनाचार्यपूर्णदेवगणिमुख्यवृद्धसंप्रदायः।” यद्यपि इस उल्लेखसे यह नहीं निश्चित होता है कि सुमति गणीने, पूर्णदेवकी बनाई हुई किसी कृतिके आधारसे यह चरित निवद्ध किया है, या साक्षात् उनके मुखसे सुनी हुई वार्ता के आधारपर स्वयं उन्होंने यह आलेखित किया है । परंतु इससे इतना तो निश्चित होता ही है कि सुमति गणी रचित इस चरितका आधार प्राचीन वृद्ध- संप्रदाय है और इसलिये इसकी ऐतिहासिकता अधिक विश्वसनीय है । ये पूर्णदेव गणी, सुमति गणीके गच्छनायक-गुरु जिनपति सूरिके गुरुभ्राता थे । वि. सं. १२१४ में जिनचन्द्र सूरिने इनको दीक्षित किया था और सं. १२४४-४५ में जिनपति सूरिने इनको वाचनाचार्यका पद दिया था। (२) दूसरी कृति जिनपाल उपाध्याय ग्रथित खगुरुवार्ता नामक बृहद्गुर्वावलिका आद्य प्रकरण है । ये जिनपालोपाध्याय भी, सुमति गणीके गुरुभ्राता अर्थात् जिनपति सूरि-ही-के शिष्य थे । अतः दोनों समकालीन थे । जिनपालोपाध्यायकी यह कृति, बीकानेरके जैन ज्ञान भण्डारमें उपलब्ध एक प्राचीनतम खरतरगच्छवृहद्गुर्वावलि के प्रारंभमें संलग्नभावसे लिखी हुई मिली है । इस संपूर्ण गुर्वावलिको हम खतंत्र ग्रन्थके रूपमें, इसी ग्रन्थमालामें अलग प्रकाशित कर रहे हैं। जिनपाल अपने इस निबन्धके प्रारंभमें सूचित करते हैं कि जिनेश्वर सूरि आदि अपने पूर्वाचार्योंका यह चरित-वर्णन हम वृद्धोंके कथनके आधार पर कर रहे है । इससे ज्ञात होता है कि जिनपालका यह चरित-वर्णन भी वहुत करके उक्त पूर्णदेव गणीके कथित आधार पर ही प्रथित किया गया है । सुमति गणीका उक्त चरित-वर्णन और जिनपालका यह चरित-वर्णन दोनों प्रायः एकसे ही है । कहीं कहीं शब्द-रचना और वाक्य-रचनामें थोडा-बहुत फरक होनेके सिवा वस्तुवर्णनमें कोई अन्तर नहीं है । इससे ऐसा त्वष्ट मालूम देना है कि इन दोनों-ही-ने पूर्णदेव गणीके कथनकी प्रायः प्रतिलिपि की है । सुमति गनीकी लेखनशैली बहुत कुछ आडंबरवाली होनेसे उन्होने जहां कहीं अपनी ओरसे कुछ वाक्य सन्नीलित करनेका प्रयत्न किया है वहा वैसे आडंबरयुक्त वाक्य या कुछ अन्य प्रासंगिक अवतरण दे कर - - जिनेश्वर सूरिके चरितकी साहित्यिक सामग्री। २१ चरितके शब्दकलेवरको बढानेका प्रसंग लिया है। परंतु जिनपालका चरित-वर्णन बहुत ही सीधा सादा और सरल भाषामें लिखा हुआ हो कर उसमें प्रासंगिक अन्य अवतरणोंका बिल्कुल समावेश नहीं है । अतएव तथ्यकी दृष्टि से यह वर्णन विशेष विश्वननीय प्रतीत होता है । (३) जिनेश्वर सूरिके चरितका तीसरा साधन, प्रभावकचरित है, जिसकी रचना चन्द्रगच्छके आचार्य प्रभाचन्द्रने वि. सं. १३३४ में पूर्ण की है । प्रभाचन्द्रने अपना प्रबन्ध, जिनेश्वर सूरिके शिष्य अभयदेव सूरिको उद्दिष्ट करके लिखा है । अभयदेव सूरिने नवांग सूत्रोंकी टीकाएं बना कर आगम शास्त्र के अभ्यासियोंके लिये महान् उपकार किया है और उनका यह कार्य सार्वजनीन होनेसे सब गच्छवाले और सब पक्षवाले उसको बहुत ही महत्त्व देते थे और इसीलिये अभयदेव सबके श्रद्धाभाजन बने थे । अतः प्रभाचन्द्रने उनके इस विशिष्ट शासनप्रभावक कार्यको लक्ष्य कर उनकी अवदात-वर्णना करनेके लिये इस प्रबन्धकी रचना की। परंतु अभयदेव सूरिक चरितकी पूर्वभूमिका तो जिनेश्वर सूरि के ही चरितमें सम्मीलित है, अतः उनको इसमें इनका भी यथाप्रसंग चरित-वर्णन करना पड़ा है। इसमें कोई शक नहीं कि प्रभाचन्द्र एक बडे समदर्शी, आग्रहशून्य, परिमितभाषी, इतिहासप्रियं, सत्यनिष्ठ और यथासाधन प्रमाणपुरःसर लिखने वाले प्रौढ प्रबन्धकार हैं । उन्होंने अपने इस सुन्दर ग्रन्थमें जो कुछ भी जैन पूर्वाचार्योंका इतिहास संकलित किया है वह बडे महत्त्वकी वस्तु है । इस ग्रन्थकी तुलना करने वाले केवल जैन साहित्य-ही-में नहीं अपि तु समुच्चय संस्कृत साहित्यमें भी एक-दो ही ग्रन्थ हैं। प्रभाचन्द्रने अपने इस प्रबन्धमें, जिनेश्वर सूरिका अणहिलपुरमें चैत्यवासियोंके साथ होने वाले वाद-विवादका जो वर्णन दिया है वह, ऊपर वर्णित दोनों निबन्धोंके चरित-वर्णनके साथ कुछ थोडासा भेद रखता है। जिनेश्वर सूरिके दीक्षित होनेके पहलेका - उनकी पूर्वावस्थाके विषयका- कोई निर्देश ऊपरवाले दोनों चरित-निबन्धोंमें नहीं है । उसका उल्लेख सबसे पहले इसी प्रबन्धमें मिलता है। इसलिये इस दृष्टिसे यह प्रबन्ध और भी अधिक उपयुक्त साधनभूत है । (४) इस साधन-संग्रहमें चौथा स्थान जो सोमतिलक सूरि रचित 'सम्यक्त्वसप्ततिका - वृत्ति'का है, वह रुद्रपल्लीय गच्छके संघतिलक सूरिके शिष्य सोमतिलक सूरिकी रचना है । वि. सं. १४२२ में इसकी रचना पूरी हुई है । इस वृत्तिमें 'वचनशुद्धि'का विषय-वर्णन करते हुए सोमतिलकने सुप्रसिद्ध 'तिलकमञ्जरी' नामक अप्रतिम जैन कथाग्रन्थके प्रणेता महाकवि धनपालका उदाहरण दिया है और उसकी सारी कथा वहां पर लिखी है। इसी कथामें धनपालके पिताका जिनेश्वर सूरिका मित्र होना तथा उसके भ्राता शोभनका जिनेश्वर सूरिका शिष्य होना बतला कर, उनकी कथा भी साथमें ग्रथित कर दी है। परंतु यह सारी कथा असंबद्धप्राय हो कर सुनी-सुनाई किंवदन्तीके आधार पर लिखी गई मालूम देती है; इससे इसका कोई विशेष ऐतिहासिक मूल्य नहीं है । इसमें भी जिनेश्वरकी पूर्वावस्थाका कुछ थोडासा उल्लेख किया गया है जो उक्त प्रभावक-चरितके उल्लेखसे सर्वथा भिन्न है। (५) पांचवां साधन, एक प्राकृत 'वृद्धाचार्यप्रबन्धावलि' है जो हमें पाटणके भण्डारमें उपलब्ध हुई है। इसके रचयिताका कोई नाम नहीं मिला । मालूम देता है जिनप्रभ सूरि (विविधतीर्थकल्प तथा विधिप्रपा आदि ग्रन्थोके प्रणेता )के किसी शिष्यकी की हुई यह रचना है, क्यों कि इसमें जिनप्रभ सूरि एवं उनके गुरु जिनसिंह सूरिका भी चरित-वर्णन किया हुआ है। इसमें संक्षेपमे वर्द्धमान सूरि, जिनेश्वर सूरि आदि आचार्योंका चरित-वर्णन है परंतु वह प्रायः इधर-उधरसे --सुनी गई किवदन्तियोंके आधार ૨૨ कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । पर लिखा गया मालूम दे रहा है । इससे इसका भी ऐतिहासिकत्व विशेष विश्वसनीय हमें नहीं प्रतीत होता । जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका ज्ञापक उल्लेख इसमें और ही तरहका है जो सर्वथा कल्पित मालूम देता है। इन साधनोंमें, प्रथमके तीन निवन्ध हमें अधिक आधारभूत मालूम देते हैं और इसलिये इन्हीं निवन्धोंके आधार पर हम यहां जिनेश्वर सूरिके चरितका सार देनेका प्रयत्न करते हैं ५. जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका परिचय । जैसा कि हमने ऊपर सूचित किया है, सुमति गणी और जिनपालोपाध्यायके चरित-वर्णनमें जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका कोई निर्देश नहीं किया गया है। उनमे तो इनके चरित-वर्णनका प्रारंभ वहींसे किया गया है, जब वर्द्धमान सूरिको सूरिमंत्रका संस्फुरण हुआ और इन्होंने उनको, अपने आदर्शको सिद्ध करनेके लिये, गुजरातकी ओर भ्रमण करनेका आग्रह किया। ये मूलमें कहांके निवासी, किस ज्ञातिके और किस तरह वर्द्धमान सूरिके शिष्य वने इसका वर्णन सबसे पहला हमें प्रभावकचरित-ही-में मिलता है । इसलिये यहां पर हम पहले उसीके अनुसार यह वर्णन आलेखित करते है। इस प्रवन्धके कथनानुसार, जिनेश्वर सूरि और उनके भ्राता वुद्धिसागरका जन्मस्थान मध्यदेश (और सोमतिलकके कथनानुसार उस देशकी प्रसिद्ध नगरी वनारस ) है । ये जातिके ब्राह्मण थे और इनके पिताका नाम कृष्ण था । इन भाइयोंका मूल नाम क्रमसे श्रीधर और श्रीपति था । ये दोनो भाई बडे बुद्धिमान् और प्रतिभाशाली थे । इन्होंने वेदविद्यामें विशद विशारदता प्राप्त की थी और स्मृति, इतिहास, पुराण आदि अन्यान्य शास्त्रों में भी पूर्ण प्रवीणता संपादन की थी । अपना विद्याध्ययन पूर्ण लेने पर, इन दोनो भाइयोने देशान्तर देखनेकी इच्छासे अपने जन्मस्थानसे प्रयाण किया । उस समय मालब देशकी राजधानी धारानगरीकी सारे भारतवर्ष में वडी ख्याति थी । भारतीय विद्याओंका वडा उत्कट प्रेमी और उद्भट विद्वान् राजाधिराज भोजदेव वहांका अधिपति था । ये दोनों भाई फिरते फिरते धारा नगरी पहुंचे। वहां पर एक लक्ष्मीपति नामक वडा धनाढ्य एवं दानशील जैन गृहस्थ रहता था । वह परदेशीय विद्वानों और अतिथियोको बडे आदरके साथ सदा अन्न-वस्त्रादिका दान किया करता था। श्रीधर और श्रीपति ये दोनों भाई उसके स्थान पर पहुंचे । उसने इनकी आकृति वगैरह देख कर, वडी भक्ति के साथ इनको भोजनादि कराया । ये उसके वहां इस तरह कुछ दिन निरंतर भोजनके लिये जाया करते थे और उसके मकान पर जो कुछ प्रवृत्ति होती रहती थी उसका निरीक्षण भी किया करते थे। उस सेठका व्यापार बडा वित्तृत था और उसके वहां रोज लाखोंका लेन-देन होता था। उस लेन-देनके हिसावका लेखा, मकान के सामनेकी भांत पर लिखा रहता था। उसको वारंवार देखनेसे इन दोनों भाइयोंको वह कंटस जैसा हो गया । अकस्मात् दुर्दैवसे एक दिन वहां आग लग गई और वह मकान जल गया । अन्यान्य चीज बलुके साथ वह भीत भी, जिस पर दुकानका हिसाब लिखा रहता था, जल गई । सेठको हमने वटा दुःख हुआ। लेन-देनका हिसाव नष्ट हो जानेसे व्यावहारिक कामोमें अनेक प्रकारकी "हम जगन, अजनी तरह कागजके ग्ने हर वहीं पाते नहीं होते थे, मिलिये व्यापारी लोग अपने रोजाना नादि, मोटा हुआ तो लीटी पष्टिका पर (जो स्लेटके स्थानमें काममें लाई जाती थी ) और बहुत हुआ जीपमा लिद नगर को नमीन पर, पटिया निहीं पानी अथवा स्याहीसे लिख लिया जाता था। पीछेडे, में मदेरे टिपनों पर पियद् कमरिया जाना था। कर 4 तो . जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका परिचय । अडचनें उत्पन्न होनेकी परिस्थिति पैदा हो गई । दूसरे दिन, जब ये ब्राह्मण भाई फिर उसके मकान पर गये, तो सेठकी वह हालत देख कर इनको बडा क्लेश हुआ । सेठकी विषादपूर्ण मुखाकृति देख कर ये उसको कुछ सान्त्वना देनेके लिये उपदेशात्मक दो शब्द बोले, तो सेठने कहा - मुझे इस धन, अन्न, वस्त्रादिके नाशका वैसा कोई खेद नहीं है जैसा लेन देनके हिसाबके नाशका दुःख है। क्यों कि इसके कारण मेरा कई अन्यान्य व्यवहारियों के साथ कलह होगा और मेरी धार्मिकताको धक्का पहुंचेगा । तब इन भाइयोंने कहा, कि उस दिवाल पर जो कुछ लिखा हुआ था वह साराका सारा हमें अक्षरशः याद है; यदि तुम चाहो तो उसे लिखवा सकते हो । यह सुन कर सेठको बड़ी खुशी हुई और उसने इनको अच्छे उच्चासन पर बिठा कर इनके मुंहसे वह लेखा लिखाने लगा। इन्होंने वह सब हिसाब, संवत् , महिना, तिथि, वार पूर्वक, एवं वस्तुओके नाम, परिमाण, मूल्य और लेने-देने वालेके उल्लेखके साथ, ज्यों का त्यों लिखवा दिया । एक विश्वाका भी उसमें फरक नहीं पडा । यह देख कर सेठ बहुत ही प्रसन्न हुआ और उसने मनमें माना, कि अहो ये तो कोई मेरे साक्षात् गोत्रदेवता जैसे मुझपर अनुकंपा करनेके लिये ही यहां आ गये हैं । उसने इनका फिर बहुत ही सत्कार किया और अपने ही घर पर, अपने घरकी सब व्यवस्था करने वालेके तौर पर इनको रख लिया । ये दोनों भाई जितेन्द्रिय और शान्त स्वभावके थे । इससे फिर उस सेठके मनमें आया कि ये तो बडे साधु पुरुष होनेके लायक हैं; अतः यदि इनकी भेट, अपने धर्मगुरु वर्द्धमानाचार्यसे हो जाय तो बहुत उत्तम हो । ऐसा विचार कर सेठ, एक दिन इन भाइयोंको वर्द्धमानाचार्यके पास ले गया जो उस समय वहां आए हुए थे। श्रीपति और श्रीधर आचार्यकी ब्रह्मतेजःपूर्ण तपोमूर्ति देख कर बड़े प्रसन्न हुए और श्रद्धापूर्वक इन्होने उनके चरणोंमें नमस्कार किया । आचार्य भी इन बन्धुओकी भव्य आकृति और उत्तम प्रकारके लक्षणोंसे अंकित देह-रचना देख कर बहुत मुदित हुए । कुछ दिन निरंतर आचार्यके पास आने- जानेसे और शास्त्र-विचार होते रहनेसे इनके मनमें उनके दीक्षित शिष्य हो जानेकी अभिलाषा उत्पन्न हुई और फिर अन्तमें, सेठकी अनुमति और सहानुभूतिपूर्वक, इन्होंने वर्द्धमानाचार्यके पास जैन यतित्वकी दीक्षा अंगीकार कर ली। ये, यों पहले ही बडे विद्वान् तो थे ही, जैन दीक्षा लेनेके बाद थोडे ही समयमें जैन शास्त्रों के मी पारगामी बन गये और कुछ कालके बाद, आचार्यने सब तरहसे योग्य समझ कर, इनको आचार्य पदसे भूषित कर दिया । श्रीधरका नाम जिनेश्वर सूरि रखा गया और श्रीपतिका नाम बुद्धिसागर सूरि । आचार्यने इनको फिर देश-देशान्तरोमें परिभ्रमण कर, अपने शुद्ध उपदेश द्वारा, जैन धर्मका प्रसार करनेकी आज्ञा दी । गुरुने कहा- गुजरातकी अणहिलपुर राजधानीमें चैत्यवासि यतिजनोंका बड़ा जोर हो रहा है और वे लोग वहां पर सुविहित यतिजनोंको न आने देते हैं न ठहरने देते हैं । तुम अच्छे प्रतिभावान् और प्रभावशाली संयमी हो, अतः वहां जा कर अपने चारित्र्य और पाण्डित्यके बलसे, चैत्यवासियोके मिथ्या अहंकार और शिथिलाचारका उत्थापन करो । गुरुकी आज्ञासे ये दोनों भाई, अपने कुछ अन्य संयमी साथियोंके साथ, परिभ्रमण करते करते अणहिलपुर पाटनमें पहुंचे। शहरमें प्रवेश करके इन्होने कई स्थानों पर अपने ठहरनेके मकानकी गवेषणा की परंतु किसीने कहीं कोई जगह नहीं दी । तब इनको गुरु महाराजके कथनकी पूरी प्रतीति हुई । उस समय वहां पर चालुक्य पति दुर्लभराज राज्य कर रहा था । उसका उपाध्याय एवं राजपुरोहित गुरु सोमेश्वर देव था जो - २४ n कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । वृहस्पतिके जैसा विद्वान् और नीतिविचक्षण राजपुरुष था । जिनेश्वरसूरि और बुद्धिसागराचार्य उसके मकान पर पहुंचे। उसके द्वार पर उपस्थित हो कर इन्होंने संकेतविशिष्ट वेदमंत्रोंका वडे गंभीर ध्वनिसे ऐसा उच्चारण किया जिसे सुन कर वह राजपुरोहित आश्चर्यचकित हो गया । पुरोहित उस समय अपने नित्यकर्मके देवपूजनमें लगा हुआ था-वेदमंत्रोंको सुन कर वह मानों समाधिमग्न हो गया। उसने अपने वन्धुको बुला कर कहा, कि जा कर देखो तो वहार दरवाजे पर कौन ऐसे वेदमंत्र बोल रहा है । उसके द्वारा इन भाइयोंका स्वरूप जान कर, पुरोहितने बड़े आदरके साथ इन्हें अन्दर बुलाया और उचित स्थान पर बिठाया । आशीर्वादात्मक कुछ पद्यपाठके वाद, पुरोहितने इनसे वार्तालाप किया और कुछ प्रारंभिक वृत्तांत सुन कर उसने इनसे पूछा कि आप कहां पर ठहरे हैं ? । उत्तरमें इन्होंने कहा कि इस नगरमें चैत्यवासी यतिजनोंका अत्यधिक प्रावच्य होनेके कारण हमें कोई भी कहीं ठहरनेकी जगह नहीं दे रहा है और इसीलिये हम आपके स्थान पर पहुंचे हैं। पुरोहितने वडी प्रसन्नताके साथ, अपने विशाल भवनमें, जहां छात्रोंके पठन-पाठनकी पाठशाला थी, उसके एक एकान्त भागमें इनको ठहरनेकी जगह दे दी । पुरोहितके कुछ अनुचरोंके साथ भिक्षानिमित्त अन्यान्य घरोंमें जा कर इन्होंने वहांसे अपने उचित भिक्षान्न प्राप्त किया और अपने स्थानमें बैठ कर उसका. प्राशन किया। राजपुरोहितके मकान पर इस तरहके कोई अपरिचित जैन यति आ कर ठहरे हैं, इसकी चर्चा एकदम सारे नगरमें फैल गई । प्रथम तो वहुतसे याज्ञिक, सात, दीक्षित, अग्निहोत्री आदि ब्राह्मण विद्वान् कुतूहलवश वहां आ पहुंचे। उनके साथ इन्होंने कई प्रकारकी प्रौढ एवं गंभीर शास्त्रचर्चा की और इनके इस प्रकारके असाधारण शास्त्र-प्रावीण्यको देख कर वे सब बहुत सन्तुष्ट हुए । इतने-ही-में नगरके प्रमुख चैत्यवासी आचार्यके मेजे हुए कुछ मनुष्य आ पहुंचे और उन्होंने इनको आक्रोशपूर्वक शब्दोंमें हुकम दिया कि इस शहरमें चैत्यबाह्य श्वेतांवरोंको ठहरनेका कोई अधिकार नहीं है, इसलिये शीघ्र ही यहांसे नीकल जाओ- इत्यादि । उनके इस प्रकारके असभ्य और धार्श्वपूर्ण कयनको सुन कर, पुरोहितने स्वयं उत्तर दिया कि इसका निर्णय तो राजसभा द्वारा किया जा सकता है, इसलिये आप लोग वहां पहुंचे। उन्होंने जा कर पुरोहितका यह सन्देश अपने आचार्यको सुनाया। दूसरे दिन यथा-समय चैलवासी यतिगण, अपने प्रधान प्रधान व्यक्तियोंके साथ राजसभामें पहुंचे और उन्होने पुरोहितके इस कार्यके प्रति अपना विरोध प्रकट किया । पुरोहित भी उस समय वहां उपस्थित हुआ। उसने कहा कि मेरे स्थान पर दो जैन मुनि आये जिनको इस महान् नगरमें इन जैन मतवालोने कहीं पर ठहरनेकी जगह नहीं दी । मैने इन मुनियोको गुणवान् समझ कर अपने नकानमें ठहरने की व्यवस्था की है । इन लोगोने अपने भट्टोंको मेज कर मेरे स्थान पर हम प्रकार असभ्य व्यवहार किया, इसलिये महाराजसे मेरा निवेदन है कि मैंने जो कोई इसमें अनुचित कार्य किया हो तो उसका दण्ड में भुगतनेको तैयार हूं। राजाने सुन कर कहा कि मेरे नगरमें देशान्तरसे जो कोई गुणवान् व्यक्ति आवे तो उसे न ठहरने देनेशा पानीमाल देनका किसीको क्या अधिकार है ? और उनके ठहरनेके लिये जो कोई स्थान साविकी व्यवस्था करे तो उनमें उनका क्या दोष है ? के उनमें चलवासियांकी ओग्ने राजाको यह कहा गया कि- महाराज! आप जानते है कि इस नगर सारना कागेकटयनीय अनगनने की है । बालपनमें उसका पालन-पोषण पंचासरके चैत्समें जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका परिचय । २५ रहने वाले नागेन्द्रगच्छके देवचन्द्र सूरिने किया था । वनराजने जब इस नूतन नगरकी स्थापना की तो सबसे पहले यहां पर पार्श्वनाथका मन्दिर स्थापित किया गया जिसका नाम 'वनराजविहार' ऐसा रक्खा । फिर उसने अपने गुरुको यह मन्दिर समर्पित कर दिया और उनकी बड़ी भक्ति की। उसी समय संघके समक्ष वनराजने एक ऐसी व्यवस्था कर दी थी कि जिससे भविष्यमें जैनोंमें परस्पर सतविमेदके कारण कोई कलह न उत्पन्न हो । वह व्यवस्था यह है कि अणहिलपुरमें वे ही जैन यति आ कर निवास कर सकते हैं जो चैत्यवासी यतिजनोंको सम्मत हों। दूसरोंको यहां वासस्थान न दिया जाय । पूर्वराजाओंकी “की हुई व्यवस्थाका पालन करना यह पिछले अनुगामी नृपतियोंका धर्म है । इसमें यदि हमारा कोई अनुचित कथन हो तो आप उसका निर्णय दें। राजाने इसके उत्तरमें कहा- 'पूर्वकालीन नृपतियोंकी की हुई व्यवस्थाका हम दृढतापूर्वक पालन करना चाहते हैं; परंतु साथमे हम गुणवानोंकी पूजाका उलंघन भी होने देना नहीं चाहते । आप जैसे सदाचारनिष्ठ पुरुषोंके आशीर्वादसे ही तो राजाओंका ऐश्वर्य बढ़ता है और यह राज्य तो फिर आप ही लोगोंका है इसमें कोई संदेह नहीं है । अब इस विषयमें हमारा आपसे यह अनुरोध है कि हमारे कथनसे आप इन आगन्तुक मुनियोंको यहां वसनेकी अनुमति दें।' राजाकी इस इच्छाके अनुसार उन चैत्यवासी आचायोंने, इन नवागन्तुक मुनियोंको शहरमें निवास करने देनेके विषयमें अपनी सम्मति प्रदर्शित की। इसके बाद पुरोहितने राजासे विज्ञप्ति की कि इनके रहनेके लिये कोई स्थान खयं महाराज ही अपने मुखसे उद्घोषित कर दें जिससे फिर किसीको कुछ कहने-सुननेका न रहे। इतने ही में वहां पर, राजगुरु शैवाचार्य, 'कूरसमुद्र' बिरुद धारक, ज्ञानदेव आ पहुंचे । राजाने उठ कर उनको प्रणामादि किया और अपने ही आसन पर उन्हें बिठाया । फिर उनसे उसने विज्ञप्ति की कि-अपने नगरमें ये जैन महर्षि आए हुए हैं इनके ठहरनेका कोई उचित स्थान नहीं है; यदि आपकी दृष्टिमें कोई ऐसा स्थान हो तो सूचित करें जो इनका उपाश्रय हो सके यह सुन कर ज्ञानदेव बडे प्रसन्न हुए और बोले - 'महाराज ! आप इस तरह गुणीजनोंकी अभ्यर्चना करते हैं यह देख कर मुझे बहुत ही हर्ष होता है । शैव और जैन दर्शनमें वास्तवमें मैं कोई मेद नहीं मानता । दर्शनोमें मेदबुद्धि रखना मिथ्यामतिका सूचक है । 'त्रिपुरुषप्रासाद'के अधिकार नीचे 'कणहट्टी' नामक जो जगह है वह इनके उपाश्रयके योग्य हो सकती है इसलिये उस स्थानको पुरोहितजी उपाश्रयके तौर पर उपयोगमें ला सकते हैं। इसके निमित्त अपने या पराये- किसी भी पक्षवालेने कुछ विघ्न उपस्थित किया तो मैं उसका निवारण करूंगा। ऐसा कह कर उन्होने एक मुख्य ब्राह्मणको ही इस कार्यको संपन्न करनेके लिये नियुक्त किया और कुछ ही समयमें वहां अच्छा उपाश्रय बन गया । उसके बाद, अणहिलपुरमें सुविहित जैन यतियोंके निवास करनेके लिये अनेक वसतियोंके-उपाश्रयोंके बननेकी परंपरा शुरू हो गई । महान् पुरुषों द्वारा स्थापित हुए कार्यकी वृद्धि होती ही है- इसमें कोई संदेह नहीं । बस प्रभावकचरितमें यहीं तक जिनेश्वर सूरिका चरितवर्णन है । इसके आगे फिर अभयदेव सूरिका चरितवर्णन शुरू होता है । प्रभावकचरितकारके कथनानुसार, इसके बाद जिनेश्वर सूरि विहरण करते - १ भणहिलपुरमें 'त्रिपुरुषप्रासाद' नामका राज्यका मुख्य शैवमन्दिर था। क० प्र०४ , . २६ कथाकोष प्रकरण और जिनेश्वर सूरि । हुए मालवाकी धारा नगरीमें गये और वहां महाधर नामक सेठ और उनकी पत्नी धनदेवीके पुत्र अभय- कुमारको दीक्षित किया । अभयकुमार बहुत बुद्धिशाली, अत्यंत तेजखी एवं क्रियानिष्ठ यतिपुंगवके रूपमें प्रसिद्धि प्राप्त करने लगे । इससे फिर जिनेश्वर सूरिने अपने गुरु वर्द्धमान सूरिकी आज्ञासे इनको आचार्यपद पर प्रतिष्ठित किया। इसके बाद, फिर किस तरह अभयदेव सूरिने नव अंग सूत्रोंकी व्याख्याएं की तथा स्थंभनपार्श्वनाथकी मूर्तिका प्रकटन किया इत्यादि अभयदेवके जीवनसे संबद्ध बातोंका वर्णन दिया गया है जिसका उद्धरण करना हमें प्रस्तुत प्रकरणमें उद्दिष्ट नहीं है । अन्तमें इतना ही सूचित किया गया है कि बुद्धिसागराचार्यने ८ हजार श्लोकप्रमाण बुद्धिसागर नामक व्याकरण ग्रन्थकी रचना की और इस तरह ये दोनों भ्राता अपने अपने आयुष्यके अन्तमें समाधिपूर्वक मृत्यु प्राप्त कर दिवंगतिको प्राप्त हुए। ६. जिनेश्वर सूरिके चरितका सार । गणधरसार्द्धशतक वृत्ति तथा बृहद्गुर्वावलिके वर्णनका सार भाग । अब हम यहां पर, उक्त गणधरसार्द्धशतक वृत्तिगत सुमतिगणिलिखित तथा बृहद्गुर्वावलिके अन्तर्गत जिनपाललिखित जिनेश्वर सूरिके चरित का सार देते हैं। जैसा कि हमने ऊपर सूचित किया है, ये दोनों चरित्रवर्णन प्रायः एकसे ही है - एक ही प्रकारकी शब्दरचनामें संकलित है। चरितकी मुख्य वस्तुघटनाओंका उल्लेख दोनोंमें एक ही समान है- कोई विशे- पत्व सूचक न्यूनाधिकता नहीं है । परन्तु सुमति गणिकी लेखनशैली कहीं कहीं बातको कुछ वढा कर और शब्दोंका अनावश्यक आडंबर दिखा कर, घक्तव्यको अधिक पल्लवित करनेकी पद्धतिकी है और जिनपालकी रचनाशैली वहुत सीधी-सादी एवं परिमित शब्दोंमें वार्तागत मुख्य वस्तु-ही-के कहनेकी पद्धतिकी है। इसलिये हम यहां पर जिनपालके निबन्धका ही मुख्य सार देते हैं। जिनपाल एवं सुमति गणीका वर्णन वर्द्धमानाचार्यके वर्णनसे प्रारंभ होता है जो जिनेश्वर सूरिके चरितकी पूर्वभूमिकारूप है । अतः हम मी उसीके अनुसार यहां यह सारालेखन करते हैं । १. अमोहर प्रदेशमें एक जिनचन्द्राचार्य नामके देवमन्दिर (चैत्य) निवासी आचार्य थे जो ८४ स्थावलक (ठिकानो) के नायक थे। उनका वर्द्धमान नामक शिष्य था । वह जब सिद्धान्तवाचना ले रहा था तब उसमें जिनमन्दिरके विषयकी ८४ आशातनाओंका वर्णन पढनेमें आया । उनको पढ कर उसके मनमें आया कि इन आशातनाओंका निवारण किया जाय तो अच्छा कल्याणकर है । उसने अपने गुलसे इसका निवेदन किया। परंतु गुरुने सोचा इसका यह विचार हमारे लिये हितकर नहीं है । गुल्ने उसको मोहबद्ध करनेके लिये आचार्य पद दे कर अपना सब अधिकार उसे समर्पित कर दिया । परन्तु उसका मन चैत्यवासके उस व्यापारमें न चौटा और आखिर में गुरुकी सम्मतिपूर्वक वह अपने कुछ अनुगामी यतियोके साथ वहांसे नीकल कर दिल्ली के प्रदेशमें आया जहां उद्यतविहारी उद्योतनाचार्य ठहरे हुए थे। उनके पास उसने आगमके तत्वोको अच्छी तरह समझ कर, उपसंपदा ग्रहण की और उनका अन्तेवासी बना । उद्योतन सृरिने उसको सूरिमंत्र दे कर आचार्य पद पर स्थापित किया । मरिमन्त्रको प्राप्त करने पर बर्द्धमानाचार्यको यह संकल्प हुआ कि इस मंत्रका अधिष्ठाता कौन है ? इसके जाननेके लिये उन्होंने तीन उपवास किये । तब धरणेन्द्रने आ कर उनसे कहा कि मैं इस मंत्रका अविष्टाता हूं । फिर उस इन्द्रने मंत्रके प्रत्येक पदका क्या फल है इसका भी ज्ञान इनको कराया । बाचार्यको इस मंत्रका फिर बहुत संस्थरण होने टगा अतः वे संस्फुराचार्यके नामसे प्रसिद्ध हुए ।
जिनेश्वर सूरिके चरितका सार। २७ २. इस प्रसंगमें, एक दफह पण्डित जिनेश्वर गणीने इनसे विज्ञप्ति की कि- 'भगवन् ! हमने जो यह जैन शास्त्रोंका परिज्ञान प्राप्त किया है उसका क्या फल है यदि कहीं जा कर इसका प्रकाश न किया जाय । सुना जाता है कि, गुजरात देश जो बहुत विशाल है, चैत्यवासी आचार्योंसे व्याप्त है । अतः हमें उधर जा कर शुद्धाचारका उपदेश करना चाहिये । वर्द्धमानाचार्यने जिनेश्वरके ये विचार सुन कर वैसा करनेके लिये अपनी सम्मति प्रकट की। फिर अच्छे शकुन प्राप्त कर, उधरसे एक भामह नामक सेठका बडा भारी व्यापारी संघ आ रहा था उसके साथ, अपने १८ शिष्यों सहित वर्द्धमान सूरिने गुजरातकी ओर प्रस्थान किया। क्रमसे चलते हुए वे मारवाडके पाली नामक स्थान पर पहुंचे। यहां पर - इनकी सोमध्वज नामक एक जटाधरसे भेंट हो गई जो बडा, विद्वान् और ख्यातिमान् पुरुष था। उसके साथ ज्ञानगोष्ठी करते हुए जिनेश्वर गणीको बडा आनन्द आया । जटाधर भी इनके पाण्डित्यसे बहुत प्रसन्न हुआ और उसने इनकी अच्छी भक्ति की। वहांसे फिर उसी संघके साथ चलते हुए क्रमसे अणहिलपुर पहुंचे । उस समयमें वहां पर न कोई ऐसा उपाश्रय था जहां ये ठहर सके न कोई ऐसा श्रावक भक्त ही था जो इनको ठहरनेका स्थान दे सके । इन्होंने अपना मुकाम पहले शहरके कोटके आश्रयमें कहीं किसी खुल्ली पडशालमें डाला । वहां पर घंटे दो घंटे बैठे रहने पर सूर्यका ताप आ गया और इससे ये सब धूपमें सिकने लगे। तब जिनेश्वर पण्डितने कहा कि- 'गुरुमहाराज! इस तरह बैठे रहनेसे क्या होगा?' गुरुजीने कहा- 'तो फिर क्या किया जाय ?' जिनेश्वर बोले 'यदि आपकी आज्ञा हो तो वह सामने जो बडासा मकान दिखाई देता है, वहां मैं जाऊं और देखू कि कहीं हमें कोई आश्रय मिल सकता है या नहीं ? गुरुजीने कहा-'अच्छी बात है, जाओ। फिर गुरुजीके चरणको नमस्कार करके जिनेश्वर उस मकान पर पहुंचे। वह बड़ा मकानं नृपति दुर्लभराजके राजपुरोहित का था। उस समय पुरोहित स्नानाम्यंगन करा रहा था । जिनेश्वरने एक सुन्दर भाववाला संस्कृत श्लोक बना कर उसको आशीर्वाद दिया । उसे सुन कर पुरोहित खुश हुआ । बोला कोई विचक्षण व्रती मालूम देता है । पुरोहितके मकानके अन्दरके भागमें बहुतसे छात्र वेदपाठ कर रहे थे। इनके पाठमें कहीं कहीं अशुद्ध उच्चारण सुनाई दिया । तब जिनेश्वरने कहा- 'यह पाठोचार ठीक नहीं है । ऐसा उच्चार करना चाहिये। यह सुन कर पुरोहितने कहा- 'अहो! शूद्रोंको वेदपाठ करनेका अधिकार नहीं है । इसके उत्तरमें जिनेश्वरने कहा- 'हम शूद नहीं है । सूत्र और अर्थ दोनों ही दृष्टिसे हम चतुर्वेदी ब्राह्मण हैं । पुरोहित सुन कर संतुष्ट हुआ । बोला- 'किस देशसे आ रहे हो ?' जिनेश्वर-'दिल्लीकी तरफसे । पुरो० 'कहां पर ठहरे हुए हो?' जिनेश्वर-शूल्कशाला (दाणचौकी.) के दालानमें । हम मय अपने गुरुके, सब १८ यति हैं । यहां का सब यतिगण हमारा विरोधी होनेसे हमें कहीं कोई उतरनेकी जगह नहीं दे रहा है। पुरोहितने कहा- 'मेरे उस चतुःशालवाले घरमें एक पडदा लगा कर, एक पडशालमें आप लोग ठहर सकते हैं। उधरके एक दरवाजेसे बहार जा आ सकते हैं । आइये और सुखसे रहिये । भिक्षाके - P - । T रबिनेर मन्।ि अन ने । किनारे . ... : कामाय र :: :: : उन पर पटना से सभी आने पर शिकागो उमेर - " - - कारा करते थे । उगोपुर --'म सब जगाकर बात करने राजदरा के राती गुन घने गला पनी । गजाने गुन का गाना और उनको किसने गुर गाउने तोमो जमने मन ये जाना मान । पर मानि? का (अगर गुनगन -- । सिर मे . " माग rig - + F --- : :::::::::::: for . BT .. .. M । 1- .
जिनेश्वर सूरिके चेरितका सार । निवासी यतिजन शास्त्र-विचार करना चाहते हैं। ऐसा विचार न्यायवादी राजाके समक्ष ही किया, हुआ शोभा देता है । इसलिये आप श्रीमान् कृपा करके उस समय वहां पर प्रत्यक्ष रूपसे उपस्थित रहनेका अनुग्रह करे ।' राजाने कहा- 'यह युक्त ही है । हम वैसा करेंगे।' बादमें निश्चित किये गये दिनको उसी मन्दिरमें श्रीसूराचार्य आदि ८४ आचार्य अपनी अपनी समृद्धिके अनुरूप सज्जित हो कर, वहां पर आ कर बैठे । प्रधानोंने राजाको भी उचित समय बुला मेजा, सो वह भी वहां आ कर बैठ गया । फिर राजाने पुरोहितसे कहा- 'तुम जा कर अपने सम्मत मुनियोंको बुला लाओ ।' वह जा कर वर्द्धमान सूरिसे बोला – 'सभी मुनिगण सपरिवार वहां पर आ कर बैठ गये हैं। श्रीदुर्लभराज भी आ गये हैं । अब आपके आगमनकी प्रतीक्षा की जा रही है । राजाने सब आचार्योको तांबूल दे कर सम्मानित किया है।' पुरोहितके मुखसे यह वृत्तान्त सुन कर वर्द्धमानाचार्य अपने ईष्ट देव-गुरुका मनमें ध्यान कर तथा उनका स्मरण कर, पण्डित जिनेश्वर आदि कुछ विद्वान् शिष्योंके साथ, शुभ शकुन पूर्वक चले और देवमन्दिरमें पहुंचे । राजाके बताये हुए स्थान पर पण्डित जिनेश्वरने आसन बिछा दिया जिस पर वे बैठ गये। जिनेश्वर भी उनके चरणके समीप ही अपना आसन डाल कर बैठ गये । राजाने उनको भी फिर तांबूल देना चाहा । तब उन्होंने कहा- 'राजन् ! साधुओंको तांबूलभक्षणका निषेध है । शास्त्रोंमें कहा है कि - ब्रह्मचारी यतियोंको और विधवा स्त्रियोंको तांबूलका भक्षण करना मानों गोमांसका भक्षण करने जैसा है। इससे विवेकी लोग जो वहां उपस्थित थे उनको अच्छी प्रसन्नता हुई। फिर वर्द्धमानाचार्यने कहा- 'हमारी ओरसे ये पण्डित जिनेश्वर जो कुछ उत्तर-प्रत्युत्तर करेंगे वह हमें- स्वीकृत है, ऐसा आप सब समझे । सबने उसका स्वीकार किया। इसके बाद सूराचार्य, जो उन सब चैत्यवासी यतिजनोंके मुख्य नायक थे, उन्होंने विचार उपस्थित करते हुए कहा – 'जो मुनि वसति अर्थात् गृहस्थके मकान में रहते हैं वे प्रायः षड्दर्शन-बाह्य समझने चाहिये । षड् दर्शनमें क्षपणक (दिगंबर ) जटी ( जटाधारी ) आदि सब आ जाते हैं । इसका निर्णय देनेके लिये उन्होंने 'नूतनवादस्थल' पुस्तिकाकोपढ़नेके लिये अपने हाथमें लिया। इसको सुन-देख कर जिनेश्वरने बीच-ही में यह प्रश्न उपस्थित किया कि महाराज दुर्लभदेव ! आपके यहांके लोगोंमें क्या पूर्व पुरुषोंकी चलाई हुई पुरातन नीतिका प्रवर्तन हैं या आधुनिक पुरुषोंकी चलाई हुई कोई नवीन नीतिका प्रचार है ? राजाने उत्तरमें कहा- 'हमारे देशमें अपने पूर्वजोंकी निश्चित की हुई राजनीतिका ही प्रचलन है, दूसरीका नहीं । तब जिनेश्वरने फिर कहा- 'महाराज ! हमारे मतमें भी, अपने पूर्वपुरुष गणधर और चतुर्दशपूर्वधर आदि जो हो गये है उन्हींका कहा हुआ मार्ग प्रमाण माना जाता है, दूसरा नहीं ।' तब राजाने कहा 'यह तो ठीक ही है । तब फिर जिनेश्वरने कहा- 'महाराज ! हम दूर देशसे यहां पर आये हैं । पूर्व - पुरुषोंके. बनाये हुए ग्रन्थ आदि हम अपने साथ नहीं लाये हैं । इसलिये आप इनके मठमेंसे शास्त्रोंके गछड मंगवानेकी व्यवस्था करें जिससे उनके आधार पर मार्ग-अमार्गका निश्चय किया जाय । राजाने उन स्थानस्थित आचार्योंको उद्देश्य करके कहा- 'ये ठीक कहते हैं। आप लोग अपने स्थान पर संदेशा भेज दें जिससे मेरे राजकर्मचारी.जा कर उन पुस्तकोंके गट्ठडको,यहां पर ले आवें ।' उन्होंने मनमें समझ लिया कि , - हैं - ३० कथायोग प्रकरण और जिनेश्वर मरि । उसमेंसे तो इन्हींका पक्ष सिंह होगा । इसलिये गे गौन रहे । राजाने अपने नोकगेको मा और कहा कि शीव ही पुस्तक यहां पर ला कर हाजर करो । नानुमार ने गीत्र ही यहां लाये गये । पुस्तकोंके आते ही सभाग्यने जिनेकार सरिक हायमें सबसे पहले दसवेकादि का सत्र नामक अन्य आ गया । उसको खोल कर उन्होंने उसमेंकी यह गाथा पही- अन्नहें पगडं लेणं भरज सयणालणं । उधारममिसंपानं डीपनु नियजियं ॥ साधुओको फैसी वसतिमें ठहरना चाहिये इसका वर्णन इस गाया में किया है। इसका अर्थ नमनाने हुए जिनेश्वरने कहा- ऐसी वसति, साधुओंके ठहरनेका शालोम विधान । न कि देयमन्दिगमें । सुन कर राजाने मनमें समग लिया, कि इनका या कायन युक्तियुग माटा देना । । उन अन्यान्य सब अधिकारियोने भी समझ लिया कि हमारे गुरु निदतर हो गये। । फिर भी वे सत्र अधिकारी एक दूसरेको कहने लगे, कि ये हमारे गुरु है, ये हमारे गुरु ई-इत्यादि । उन्होंने सोचा, ऐसा करनेसे राजा समझेगा कि जो हमारे गुरु है. ने मान्य पुरुष अत: उनके विरुत वा कुछ अभिप्राय नहीं प्रकट करना चाहेगा । परंतु राजा तो न्यायवादी था इसलिये उसने सब कुछ ना सगा दिया था । इतनेमें जिनेश्वर सृरिने कहा- 'महाराज ! देखिये तो नही नगर कोई तो मंजीके गुनो, कोई श्रीकरणाध्यक्षके गुरु है और कोई पच्चोंके गुरु है । इस तरह यहां पर सब कोई सबसे संबन्धी दिलाई दे रहे हैं । लेकिन हमारा कोई संबन्धी नहीं दिखाई देता। तब हंस कर राजाने कहा- 'आप हमारे संबन्धी है- हमारे गुरु है ।' रानाके मुखले ये शब्द सुन का ये सब नाचार्य जिनमनस्क हो गये । फिर राना व्यंग्य करते हुए बोला- 'ये सब अधिकारियोंकि गुरु इस तरह बडी वटी गड़ियों पर बैठे हुए हैं तो फिर हमारे गुरु यो इस प्रकार नीचे आसन पर बैठे हुए। इस पर निनेश्वरने कहा महाराज ! साधुओंको गद्दी पर बैठना शासमें निषिद्ध है। और फिर उसके समर्थनमें उन्होंने क्तिनेक शास्त्रके श्लोक कह सुनाये । राजाने पूछा- 'आप लोगोंके ठहरनेके स्थानका क्या प्रबन्ध हुआ है ?' तो जिनेश्वरने उत्तरमें कहा- यहां विपक्षियोके ऐसे प्राबल्यमें हमें कहां ठहरने की स्वतंत्र जगह मिल सकती है। हम तो वहीं पुरोहितजीके आश्रयमें ठहरे हुए है ।' सुन कर राजाने आज्ञा दी कि करडीहट्टीमें नो नावारिसका एक बड़ा मकान पडा है वह इन मुनियोंको ठहरनेके लिये दे दिया जाय । राजाने फिर पूछा- 'आप लोगोंके भोजनकी क्या व्यवस्था है ?' तो इसके उत्तरमें भी जिनेश्वरने वैसी ही दुर्लभता बताई । फिर राजाने पूछा- 'आप सब कितने साधु हैं ?' जिनेश्वर - 'अठारह ।' राजा - 'अहो एक हाथीके पिंडसे सब तृप्त हो जायेंगे।' जिनेश्वरने कहा- 'महाराज ! हम मुनियोंको राजघरानेका अन्न लेना निषिद्ध है।' राजा-'अच्छी बात है, मेरे आदमियोके द्वारा आपको भिक्षा सुलभ हो जायगी।' इस प्रकार शास्त्रविचारमें जिनेश्वर सूरिके पक्षका समर्थन होनेसे राजाने उनको सत्कृतं किया और फिर वे राजसम्मानके साथ उस राजप्रदत्त वसति (उपाश्रय )में जा कर स्थिर भावसे रहने लगे; और इस प्रकार, पहले पहल, गुजरातमें 'वसतिवास की स्थापना हुई। इस प्रकार, जिनेश्वर सूरिको पाटनमेंसे वहार नीकाल देनेके लिये जो दो प्रयत्न किये गये वे दोनों निष्फल हो गये । तब उन चैत्यवासियोने एक और उपायं सोचा। वे जानते थे कि राजा राणीका बड़ा वशवर्ती है- वह जो कुछ कहती है सो वह करता है। अतः उन्होंने राणीको प्रसन्न करनेके लिये एक .
जिनेश्वर सूरिके चरितका सार । तजवीज सोची। सब जितने वडे बडे राजाके अधिकारी थे वे, अपने अपने गुरुकी ओरसे आम, केले, द्राक्षा आदि फलोंसे भरे हुए थालोंमें कुछ मूल्यवान् गहने और वस्त्रादि रख कर उन्हें भेटके रूपमें सजा कर राणीके पास ले गये । जैसे देवताके आगे पूजाका सामान रखा जाता है वैसे उस राणीके आगे जा कर उन्होंने वह सब रख दिया और अपना मनोगत भाव प्रकट किया । राणी इससे तुष्ट हो कर उनके हितमें कुछ करनेकी इच्छा प्रकट कर ही रही थी कि इतने ही में राजाका एक विश्वस्त कर्मचारी, जो दिल्लीकी तरफका रहने वाला था और जो जिनेश्वर सूरिका भक्तजन था, राजाका कोई विशिष्ट सन्देश ले कर वहां आ पहुंचा और उसने राणीको राजाका वह सन्देश दिया । राणीके सामने उक्त प्रकारसे भेंटके भरे हुए थालादि देख कर तथा उन अधिकारी जनोंको वहां उस प्रकार बैठे हुए जान कर, उसने समझ लिया कि जरूर यह कोई, हमारे देशसे आये हुए महात्माओंको नीकालनेका जाल रचा जा रहा है । मुझे भी इसमें कुछ प्रयत्न करना चाहिये और अपने देशके महात्माओंका पक्षपोषक बनना चाहिये । उसने जा कर राजासे निवेदन किया कि 'महाराजका सन्देश राणीको पहुंचा आया हूं'; और फिर साथमें वह बोला कि 'महाराज ! मैंने आज महाराणीके यहां बडा भारी कौतुक देखा ।' राजा- 'सो कैसा ?' पुरुष- 'महाराणी आज अर्हतकी मूर्ति बन गई है । जैसे अर्हतकी मूर्तिके आगे पूजानिमित्त फल, आभूषण और वस्त्रोंसे भरे हुए थाल रखे जाते हैं वैसे ही आज राणीके आगे किया गया है' - इत्यादि । राजाने तुरन्त समझ लिया कि जिन न्यायवादी महात्माओंको मैंने गुरुरूपसे सत्कृत किया है, ये लोग अब भी उनका पीछा नहीं छोड़ रहे हैं । इससे राजाने उसी पुरुषको कहा कि 'तुम शीघ्र जा कर राणीको कह आओ कि महाराजने कहलाया है कि जो भी चीजें तुलारे सामने ला कर रखी गई हैं उनमेंसे यदि एक सुपारीमात्र भी तुमने ली है तो महाराज बहुत कुपित होंगे और उसका परिणाम अच्छा नहीं होगा ।' राणी यह सुन कर डर गई और उसने एकदमसे कह दिया जो जो आदमी ये चीजें लाये हैं वे सब 'अपने घरपर वापस ले जायँ । मुझे इनसे कोई प्रयोजन नहीं है । इस प्रकार यह उपाय मी उनका निष्फेल हुआ। इसके बाद, फिर उन्होंने एक चौथा उपाय सोचा । वह था देवमन्दिरोंकी पूजाविधि न करनेरूप 'सत्याग्रह' का । उन चैत्यवासियोने यह निर्णय किया कि यदि राजा इन देशान्तरीय साधुओंका बहुमान करता रहेगा तो हम सब इन देवमन्दिरोंको शून्य छोड कर देशान्तरोमें चले जायेगें । किसीने जा कर राजाको यह बात निवेदन की तो उसने कह दिया कि 'यदि उनको यहां रहना अच्छा न लगता हो तो खुशीसे चले जायें ।' राजाने उन देवमन्दिरोंकी पूजाके लिये दूसरे बटुक नियुक्त कर दिये और आज्ञा कर दी कि ये लोग सब देवताओंकी पूजा करते रहेंगे । पर देवमन्दिरके विना उन चैत्यवासियोका बहार रहना शक्य नहीं था। इससे कोई किसी बहाने और कोई किसी बहाने, वे सब फिर अपने अपने मन्दिरोंमें आ कर जम गये । बर्द्धमानसूरि इस प्रकार राजसम्मान प्राप्त कर फिर अपने शिष्यपरिवारके साथ देशमें सर्वत्र घूमने लगे । कोई कुछ उन्हें कह नहीं सकता था । बादमें उन्होंने अच्छे मुहूर्त में अपने पट्टपर जिनेश्वर सूरिकी स्थापना की । उनके दूसरे भ्राता बुद्धिसागरको भी आचार्य पदसे अलंकृत किया । उनकी बहिन नो कल्याणमति नामक थी, और वह भी साध्वी बनी हुई थी, उसको 'महत्तरा' का पद दिया गया। जिनेश्वर सूरि फिर अनेक स्थानोंमें विहार करते रहे और लोगोंको अपने भादर्शका उपदेश देते रहे । , , " ૨૨ कथाकोप प्रकरण और जिनेयर सरि । उन्होंने जिनचन्द्र, अभयदेव, धनेश्वर, हरिभद्र, प्रसन्नचन्द्र, धर्मदेव, सहदेव, सुमति आदि अनेक शिष्य दीक्षित किये। वर्द्धमान सूरि अपना आयुष्य काल समाप्त कर, आवूपर्वतके शिखर पर समाधिपूर्वक देवगतिको प्राप्त हुए। पीछेसे, जिनेश्वर सूरिने जिनचंद्र और अभयदेवको, विशिष्ट गुणवान् जान कर, मृरिपद समर्पित किया । वे दोनों 'युगप्रधान' बने । दूसरे और दो शिष्योंको-धनन्धरको (जिनभद्र का नाम दे कर ) और हरिभद्रको आचार्य पद दिया । धर्मदेव, सुमति और विमल इन तीन शिष्यों को उपाध्याय पद दिया । धर्मदेव उपाध्याय और सहदेव गणी ये दोनो सहोदर भाई थे । धर्मदेवोपाध्यायने हरिसिंद और सर्वदेव गणी इन दोनों भाईयोको तथा पण्डित सोमचन्द्रको अपना दीक्षित शिष्य बनाया। सहदेव गणीने अशोकचन्द्रको दीक्षा दे कर अपना शिष्य बनाया जो अपने गुरुका अतीव बल्लभ शिष्य बना। इनको जिनचन्द्र सूरिने विशेष प्रेमके साथ पढाया था और फिर आचार्य पद पर स्थापित किया था। फिर इन अशोकचन्द्रने अपने पदपर हरिसिंहाचार्यकी स्थापना की । तया अन्य और दो विद्वानोको-प्रसन्नचन्द्र और देवभद्रको-आचार्य पद दिया । इनमें देवभद्र सुमति उपाध्यायके शिष्य थे। प्रसन्नचन्द्र, वर्द्धमान, हरिभद्र और देवचन्द्र इन ४ विद्वानोंको अभयदेव रिने तर्कादि शान्त्रीका अध्ययन कराया था। जिनेश्वर सूरि एक दफह आशापल्ली (आधुनिक अहमदाबादकी जगह प्राचीन नगर )में चातुर्मास आ कर रहे । उनकी व्याख्यानसभामें वहां अनेक विचक्षण श्रोता जमते थे । उनको सुनाने के लिये उन्होने अनेक प्रकारके अर्थों और वर्णनोंसे भरी हुई 'लीलावती' नामक बडी मनोरम कयाकी स्वतंत्र रचना की। इसी तरह, डिण्डियाणा (मारवाड) नामक नगरमें चातुर्मास किया तब व्याख्यानके लिये 'कथानक' कोश नामक (प्रस्तुत ) ग्रन्थकी रचना की । इसकी रचनाका मुख्य कारण यह हुआ कि, वहां पर जब वे चातुर्मासके लिये आये तो उन्होने वहांके देवमन्दिर-निवासी आचार्यसे व्याख्यानमें वाचनेके लिये किसी पुस्तककी याचना की, तो उसने वैसा करनेसे इन्कार कर दिया । तव जिनेश्वर सूरि स्वयं, रोज दिनके पिछले दो प्रहरोंमें इस कथानक ग्रन्यकी रचना करते रहते थे और प्रातःकालमें इसका व्याख्यान करते थे। इस प्रकार वहां चातुर्मासमें इस ग्रन्यकी रचना की गई । वहीं पर मरुदेव गणिनी नामक साध्वीने अनशन किया जो ४० दिनमें समाप्त हुआ और वह समाधिमरणपूर्वक स्वर्गको सिधारी । जिनेश्वर सूरिने उस साध्वीको 'समाधि' दिलाई थी और मृत्युके समय उससे कहा कि 'जहां जा कर तुम जन्म लो उस स्थानका हमको निवेदन करना ।' उसने स्वीकार किया कि-'मैं ऐसा करूंगी।' इसके कुछ दिनों बाद, एक श्रावक, जिसके मनमें यह जाननेकी उत्कट इच्छा हुई कि इस वर्तमान समयमें युगप्रधानाचार्य कोई है या नहीं और है तो वह कौन ? इसके लिये उज्जयन्त अर्यात् गिरनार तीर्थ पर जा कर उसने तीन उपवास किये और वहांके अधिष्ठायक देव ब्रह्मशान्तिकी आराधना की । ब्रह्मशान्ति यक्ष उसी समय तीर्थकरोंकी वन्दना निमित्त महाविदेह क्षेत्रमें गया हुआ था। वहां पर उसे उस मरुदेविके नूतन जन्मस्वरूप देवसे भेंट हुई जिसने अपना सन्देशा जिनेश्वर सूरिके पास पहुंचानेके , जिनेश्वर सूरिके चरितका सार । लिये तीन गाथाएँ दीं। इन गाथाओंका अर्थ यह है कि 'मरुदेवि नामक गणिनी आर्या, जो आपके गच्छमें थी, वह मर कर प्रथम वर्गके टक्कल नामक विमानमें, दो सागरोपम आयुष्यवाले एक महर्द्धिक देवके अवताररूपमें उत्पन्न हुई है । श्रमणपति जिनेश्वर सूरिको यह सन्देश पहुँचा देना और कहना कि अपने चारित्रके पालनमें उद्यत रहना, और विशेष कुछ नहीं ।' ब्रह्मशान्तिने आ कर उस श्रावकको उठाया और उसके कपडेके अंचल पर 'म स ट स टच' एसे ६ अक्षर (जो उक्त ३ गाथाओंके प्रत्येक अर्द्धखण्डके आदि अक्षर थे ) लिख दिये । यक्षने कहा- 'पाटनमें जा कर आचार्योंको यह अंचल बताना । जो इनका अर्थोद्घाटन कर सकेगा वही युगप्रधानाचार्य है ऐसा समझना ।' फिर वह श्रावक पाटन गया। वहांकी सब वसतियोंके आचार्योको जा कर उसने वह वस्त्रांचलं दिखाया पर किसीने उसका रहस्य न समझा । फिर जब जिनेश्वर सूरिके पास गया तो उन्होंने चिन्तन करके उस वस्त्रका प्रक्षालन किया तब उस पर उक्त ३ गाथाएँ लिखी हुई दृष्टिगोचर हुई। श्रावकका निश्चय हो गया कि ये ही आजके 'युगप्रधानाचार्य' हैं। इस प्रकार भगवान् महावीरके उपदिष्ट धर्ममार्गकी प्रभावना करके जिनेश्वर सूरि देवगतिको प्रप्ति हुए। उनके पश्चात् उनके पट्टधर जिनचन्द्र सूरि बने, जिनको १८ नाममालाएँ (शब्दकोश), मय सूत्रार्यके मनमें रम रही थीं। वे सर्व शास्त्रोंके जानकार थे । उन्होंने १८००० श्लोक प्रमाण 'संवेशरंगशाला' नामक महान् ग्रंथ भव्य जनोंके हितके लिये बनाया । जाबालिपुर (आधुनिक जालोर, मारवाड )में जब वे थे तब वहांके श्रावकोंके आगे 'चीवंदणमावस्सय' इस गाथासूत्रकी व्याख्या करते हुए जो सिद्धान्त संवाद उन्होंने बतलाये वे उनके शिष्यने लिख लिये थे । उस परसे तीन सौ श्लोकवाले एक 'दिनचर्या' प्रन्थकी रचना की गई जो श्रावकोंके लिये बडा उपकारी सिद्ध हुआ । इस प्रकार वे भी महावीरके धर्मका यथार्थ प्रकाश कर स्वर्गको प्राप्त हुए। :- इस तरह यह जिनपालोपाध्यायरचित जिनेश्वर सूरिके चरितका यथाक्षर सार है । सुमति गणिका चरित भी इसी प्रकारका-प्रायः अक्षरशः इससे मिलता हुआ है । सोमतिलक सूरिवर्णित जिनेश्वर सूरिके चरितका सार। अबे यहां पर संक्षेपमें, सोमतिलक सूरिने जिस प्रकार इनका चरित-वर्णन, उक्त धनपाल-कथा में किया है उसका भी थोडासा सार, पाठकोंको कुछ कल्पना आ जाय इस दृष्टिसे, दे दिया जाता है। इस कथाके अनुसार, जिनेश्वर सूरिकी पूर्वावस्थाका वर्णन इस प्रकार है- मध्यदेशकी वाणारसी (बनारस) नगरीमें गौतम गोत्रवाला एक कृष्णगुप्त नामका ब्राह्मण था जिसके श्रीधर और श्रीपति नामके दो पुत्र हुए। वे दोनों भाई १८ विद्यास्थानके पारगामी थे, ब्राह्मण्य कर्ममें निपुण थे और परस्पर अत्यंत प्रेम रखने वाले थे । वे हमेशा गंगा नदीमें स्नान करके विश्वेश्वर महादेवकी पूजा-अर्चा किया करते थे। ' : फिर किसी समय उनके मनमें सोमेश्वर महादेवकी यात्रा करनेकी इच्छा हुई इस लिये वे वहांसे चले दिये । महादेवकी भक्तिके निमित्त अपने कंधोंपर खड्डे करके, उनमें दीपक रख कर, उनको जलाते हुए चलने लगे। इस तरह बहुतसा मार्ग काटते हुए वे गुजरातके वढवाण नगरमें पहुंचे। वहां पर जैनाचार्य वर्द्धमान सूरि ठहरे हुए थे। रातको जब वे दोनों भाई किसी जगह ठहरे हुए थे तव उनकी इस प्रकारकी देहकष्टदायक भक्तिके वश हो कर, सोमेश्वर देव प्रत्यक्ष हुए और उनको , A क० प्र०५ Trail 14 रा!ि ! " if Fi: .... प्राय: :: :... चरणों का पानी, नी: भगानी गरे । मानिकीमा ": मात्र गरे मन करना उन प्रान मी " -- . उनले नगी ! ::mi ।' तब माग्ने काम म! नमो और कि पति ननितीनी मो उन्होंने उनी मानकर or : किन योदही मम ने नामजी मारीउनसे मारने दीक्षा दी और वो का नाम किनारा । कुल की समय में दोनों को नमक काम न कर उनमः प्रमात्र सर्वत्र फैलने लगा । नय किर गान मूरिन उसलो किरि पाटनमें सनसी यतिवनका यान प्राबल्य से गया रे गुन-गुनोमाका पर मोटा तक ना होने देते हैं, इसलिये तुम मानी गति और बुद्धिवार किन परायके वेश और निगरा मार्ग बटा बगे। गुरुकी ऐसी आमाके अनुसार ने शिर अल्टिर गरे और बर मोजर पुरोहितगे सहायता दुर्टमराजकी समामें उन चैलवासियोंसे शारगर्य कर उनका पराजय किया और वशं पर बनतेत्रासकी स्थापना की। यहांने फिर वे पग्भ्रिमण करते हुए मान्य देशकी उन्नयिनी नगरी में गये। वहांपर राजमान्य ऐसा सोन- चन्द्र नामक बामण या जिसके साथ उनकी अच्छी प्रीति हो गई । एक दिन उस बालगने उनसे पूछा कि 'आप लोग तो 'चूडामणि'नामक ज्योतिष शासके बडे लगता है। क्या मेरे मनके एक प्रश्नका उच्चर देंगे ?' जिनेश्वरने कहा 'बताओ तुम्हारा क्या प्रश्न है ?' तब ब्रामणने कहा मेरे पूर्वजोंका कुछ महानिधि जमीनमें नहीं गडा हुआ पडा है पर उसका स्थान में नहीं जानता । सो आपके ज्ञानसे उसका कुछ पता लगे तो मुझ पर बडा अनुग्रह होगा । यदि वह मिल गया तो उसका आधा हिस्सा मैं आपको र्पण कर दूंगा।' जिनेश्वर सरिने मनमें कुछ मावि सोच कर उसके कयनका लीकार किया और फिर अपने ज्ञानते उसे उस स्थानको दिखाया। वहांपर खोदने पर वह महानिधि निकल आया । सोमचन्द्रने कहा 'मुनिवर ! इसका आधा हिस्सा आपका है सो आप उसे ले लीजिये ।' सूरिने इसके उत्तरमें कहा विप्र ! हमें इस अनर्थकारी अर्थक्री ओक्षा नहीं है। हम तो जो अपना निजका था उसे भी छोड कर चले आये है।' यह सुन कर वह ब्राह्मण चिन्तितसा हो गया। उसके मन में आया कि यदि ये इसमेंसे कुछ नहीं लेते हैं तो फिर मेरा वचन तो मिथ्या हो जायगा । उसके मनकी इस समस्याको लक्ष्य कर सूरिने कहा 'विप्र! हमने जो तुम्हारी संपत्तिमेंसे आधा हिस्सा लेनेका मनोभाव प्रकट किया है उसका असली आशय यह है;
जिनेश्वर सूरिके चरितका सार। कि तुम्हारे जो दो पुत्र हैं उनमें से एककी भिक्षा हमें दे दो । हमें सूचित हो रहा है कि ये तुम्हारे पुत्र बडे भाग्यशाली होंगे। यदि इनमेंसे एक हमारा शिष्य होगा तो वह सद्धर्मका बडा प्रभावक बनेगा और हजारोंका कल्याण करनेवाला होगा।' सूरिका यह कथन सुन कर ब्राह्मण विचारमें पड गया । उसको यह बात बिल्कुल रुचिकर नहीं लगी। अपने पुत्रोंसे यह बात कहनेकी उसकी इच्छा नहीं हुई । उसने वह सारा निधि अपने पुत्रोंको सोंप दिया लेकिन उसके मनमें अपने वचनका खयाल रह रह कर कठने लगा । कुछ दिन बाद वह बीमार पडा और आखिर दशामें आ पहुंचा । मरते समय उसने अपने मनका वह शल्य पुत्रोंके आगे प्रकट कर दिया और कहा कि इसमें तुमको जैसा उचित लगे वैसा करना । उसके इन दो पुत्रोंमेंसे बडेका नाम था धनपाल और छोटेका शोभन । पिताका मृत्युकृत्य करलेने बाद, छोटे शोभनने पिताकी प्रतिज्ञाका पालन करना निश्चय किया और जिनेश्वर सूरिके पास जा कर उनका शिष्य बननेका. और उस तरह अपने पिताके उक्त वचनका ऋण चुकानेका भाव प्रकट किया । सूरिने उससे कहा 'भाई ! हमारा धर्म हठका नहीं है । इस प्रकार अनिच्छासे किया हुआ धर्मकर्म फलदायक नहीं होता । अपने मनकी उत्कट भावनासे प्रेरित हो कर जो कर्म किया जाता है वह सफल होता है । इसलिये तुम्हारे मनमें यदि हमारी दीक्षा लेनेकी इच्छा है तो पहले तुम जैन तत्त्वोंको पढो सुनो, उनका रहस्यार्थ समझो और फिर यदि तुम्हारी उन पर श्रद्धा बैठे तो दीक्षा ग्रहण करो; अन्यथा अपने घर जाओ । आचार्यके ऐसे हितकर वचन सुन कर शोभनका मन अधिक शान्त हुआ और वह उनके पास रह कर जैन शास्त्रोंका मनन करने लगा। जब उसका मन अच्छी तरह दृढ हो गया तब उसको आचार्यने दीक्षा दी । शोभन मुनिके नामसे आगे जा कर वह बडे विद्वान् और संयमी महा- पुरुषके रूपमें प्रख्यात हुआ । उसका छोटा भाई धनपाल, जो बडा भारी महाकवि था, भोजराजाकी सभाका प्रधान पण्डित बना। अपने पिताके पास इस प्रकार छलसे आधी संपत्तिका हिस्सा मांगने और फिर उसके निमित्त अपनेमेंसे एक भाईको ही अपना शिष्य बना लेनेके कारण, धनपालको जैन साधुओं पर बडा क्रोध उत्पन्न हो गया। उसने भोजराजाको कह कर धारा नगरीमें जैन साधुओंका आना-जाना ही बन्ध करा दिया । • इस प्रकार कितनेक वर्ष बीत जाने पर, जब शोभन मुनि एक अच्छे विद्वान् साधुपुरुषकी प्रतिष्ठा प्राप्त कर चुके तब उनको साथ ले कर जिनेश्वर सूरि धारा नगरीमें पहुंचे। गुरुकी आज्ञासे शोभन मुनि अपने भाईके घर पर गये और उससे मिले । धनपाल अपने भाईको इस प्रकार बहुत वर्षों बाद देख कर स्नेह-पुलकित हुआ । भाईके स्नेहके कारण वह फिर जिनेश्वर सूरिके पास भी आने-जाने लगा। धीरे धीरे सूरिने उसको जैन धर्मके उदात्त तत्त्वोंका परिज्ञान कराया और इस प्रकार उसे अपने धर्मका अभिमुख बनाया । फिर तो धनपाल भी जैनधर्मके अहिंसा-सिद्धान्तका दृढ उपासक बन कर उन्हीं जिनेश्वर सूरिका परम भक्त - बन गया। बस यहीं तक इस कथामें जिनेश्वर सूरिका वर्णन है । इसके आगे फिर धनपालकी वह सारी । कथा है जो प्रभावकचरित्र, प्रबन्धचिन्तामणि आदिमें मिलती है । इस कथाका यहां पर वर्णन करना आवश्यक नहीं । - ~~ प्राचार्य प्रबन्धाबालिगन जिनेचर मूरिक चरित्रका सार । ऊपर हमने, इनके चरितका सावन भूल न एक प्राल 'माचार्यप्रवधाय' नामक ग्रन्थका भी निर्देश किया है। इसमें बहुत ही संग जिनेनागारका प्रवन्ध दिया गया है जो कि असंबद्धयाय है । तयापि पाठयोंकी नितामा निमित्त का मार भी यहां पर देन। इम पानि, पाले वर्दगान गरिका प्रबन्ध दिया है। और फिर उसके बाद जिनेश्वला प्रबन्ध इसमें कहा गया है जि-किली समय यईमान गरि परिमाण करने उप निदपुर नगरमें पहुंचे जहां सदानीरा सरस्वती नदी वाती है । उस नदी में बनने वाला रोज लान किया करते हैं। उनमें एक पुरणागोत्रीय जगा नामक वामग, जो सब कियाओंका पारगानी था, एक दिन नटीने नान करके बा रहा था तब बलि भूमिके लिये जाने उप वनान गरिने उसकी भेट हो गई। नारको टेन्ड कर उसने उनकी निन्दा की। बोला 'ये वतावर गड, वेद अल हो पर अपवित्र है।' सुन कर नरिने उत्तर दिया कि 'हे ब्राह्मण ! केवल बार मानसे थोटी ही गुद्धि हो जाती है। देश नेग ही शरीर शुद नहीं है। तेरे शिर पर तो मृतक कलेवर पटा हुआ है ।' मुन का सारण शुद दुआ और बोन्टा क्यों ऐसा निय्या वचन बोल रहे हो ? यदि मेरे मन्तको मृगक बना दोगे तो मैं तुम्हाग शिप्य बन जाऊंगा; नहीं तो फिर तुमको मेग शिष्य बनना पडेगा।' मूरिने कहा 'टीक है, तुम अपने भिर परता करता उनारो।' गरिका कयन सुनते ही उसने कुपिनमारने अरने गन्ना परका कपटा एकदम जोरले मंत्र कर उनके सामने अटकारा, तो उसने एक गरी दुई मछली निकट कर नीचे गिर पड़ी। यह देख कर वह विलक्षितता हो गग । अरना पण हार गया और वचनपालनके निनित सारका शिष्य बन गया । वाद में वह गुरुके पास बडी श्रद्धाले सब प्रकार की शिक्षा ग्रहण कर, सिद्धान्तोक्र पारगानी विद्वान् वना | गुल्ने योग्य नमझ कर 'जिनेश्वर रि' इस नामने उनको अपने पट्ट पर प्रतिष्ठित किया। पीछे वर्द्धमान मूरि तो अनशन कर स्वर्गको प्राप्त हो गये और जिनेवर नरि गच्छनायक हो का सर्वत्र विचरने लगे। फिरते फिरते वे अणहिलपुर पहुंचे। यहां पर ८४ गच्छोंने महारक (आचार्य) चैत्सवासी हो कर मठपति बने हुए थे और मात्र द्रयलिंगीके भेषनं दिखाई देते थे। जिनेवर सूरिने उनके विपक्ष दुर्द्धमराजको सभाम, १०२४ (१) को सालमें, वाद-विवाद निया, निसमें वे सत्र मत्सचे आचार्य अपना पक्ष हार गये । राजाने तुट हो कर उनको 'खरतर' ऐसा बिरुद दिया । इसके बाद उनका गच्छ 'खरतर के नामसे प्रसिद्ध हुआ। जिनेश्वर रिकी पूर्वावस्थामा जो यह वर्णन इस प्रबन्धाकले में किया गया है, इससे मिलता जुलता वर्णन, खरतर गच्छकी पिछली कुछ अन्यान्य पट्टावलियोंने भी किया हुआ मिलना है। उदा. हरणके तौर पर, खरतर गच्छकी जो पट्टावलि नमारल्याणक गगिको बनाई हुई है उसने लिखा है कि- वर्द्धमान भूरि परिक्रमण करते हुए जब सरसानामक पचनमें पहुंचे तो वहां पर सोननामक ब्राझगके शिवेश्वर और बुद्धिसागर नामक ये दो पुत्र तथा कल्याणमती नानकी पुत्री-ये तीनों भाई-बहिन भी सोमेश्वरको यात्राको जाते हुए उस समय उसी गांवमें जा पहुंचे। वहां पर सन्खती नदीके किनारे, किती सानमें, रातको जब वे सोये हुए थे तब शिवने प्रत्यक्ष हो कर उनसे कहा कि 'तुम्हारी इच्छा आनकल्याम करने की है तो यहां पर वर्द्धनान सूरि नानक जैन आचार्य आये हुए हैं उनके पास जाओ । उनको चरणसेवाले तुनको वैकुण्ठकी प्राप्ति होगी। फिर दूसरे दिन प्रातःकाल वे तीनों जन नदी में स्नान करके पदनान सूरिके पास गये और उनसे उन्होंने वैकुण्ठका मार्ग दिखानेकी निति की । सूरिने उनको भहितामय कथाओंके सारांशका तारण । ३७ - जैन धर्मके सिद्धान्त समझाये और उनमेंसे एक भाईकी मस्तककी शिखामें मरी हुई मछली लटक रही थी उसे दिखा कर, केवल ऐसे वाह्य स्नानाचारकी शुद्धिका मिथ्यात्व बतलाया । सूरिके इस उपदेशसे प्रतिबुद्ध हो कर उन्होंने उनके पास फिर जैनयतित्वकी दीक्षा ग्रहण की । इत्यादि । इसके आगेका वर्णन फिर उक्त अन्यान्य प्रबन्धोके जैसा ही दिया गया है और उसमें यह दिखलाया गया है कि किस तरह उन्होंने अणहिलपुरमें चैत्यवासियोंके साथ वाद-विवाद कर अपना पक्ष स्थापित किया । इत्यादि । कथाओंके सारांशका तारण । इस प्रकार ऊपर हमने जिनेश्वर सूरिके चरितका वर्णन करने वाले जिन प्रबन्धों - निबन्धोंका सार उद्धृत किया है, उससे उनके चरितके दो भाग. दिखाई पड़ते हैं - एक उनकी पूर्वावस्थाका और दूसरा दीक्षित होनेके बादका । पूर्वावस्थाके चरितके सूचक प्रभावकचरित आदि जिन भिन्न भिन्न ३ आधारोंका हमने सार दिया है उससे ज्ञात होता है कि वे परस्पर विरोधी हो कर असंबद्धसे प्रतीत होते हैं । इनमें सोमतिलक- सूरिकथित धनपालकथावाला जो उल्लेख है वह तो सर्वथा कल्पित ही समझना चाहिये। क्यों कि धनपालने खयं अपनी प्रसिद्ध कथा-कृति 'तिलकमञ्जरी में अपने गुरुका नाम महेन्द्रसूरि सूचित किया है और प्रभावकचरितमें भी उसका यथेष्ट प्रमाणभूत वर्णन मिलता है । इसलिये धनपाल और शोभन मुनिका जिनेश्वर सूरिको मिलना और उनके पास दीक्षित होना आदि सब कल्पित हैं । मालूम देता है सोमतिलक सूरिने धनपालकी कथा और जिनेश्वर सूरिकी कथा, जो दोनो भिन्न भिन्न है, उनको एकमें मिलाकर इन दोनों कथाओंका परस्पर संबन्ध जोड दिया है जो सर्वया अनैतिहासिक है । वृद्धाचार्य प्रबन्धावलिमें, जिनेश्वरसूरिकी सिद्धपुरमें सरखतीके किनारे वर्धमान सूरिसे भेंट हो जानेकी, जो कथा दी गई है वह भी वैसी ही काल्पनिक समझनी चाहिये । प्रभावकचरितकी कथाका मूलाधार क्या होगा सो ज्ञात नहीं होता । इसमें जिस ढंगसे कथाका वर्णन दिया है उससे उसका असंबद्ध होना तो नहीं प्रतीत होता । दूसरी बात यह है कि प्रभावक- 'चरितकार बहुत कुछ आधारभूत बातों-ही-का प्रायः वर्णन करते हैं । उन्होने अपने ग्रन्थमें यह स्पष्ट ही निर्देश कर दिया है कि इस ग्रन्थमें जो कुछ उन्होंने कथन किया है उसका आधार या तो पूर्व लिखित प्रबन्धादि है या वैसी पुरानी बातोंका ज्ञान रखने वाले विश्वस्त वृद्धजन हैं। इसमेंसे जिनेश्वरकी कथाके लिये उनको क्या आधार मिला था इसके जाननेका कोई उपाय नहीं है। संभव है वृद्धपरंपरा ही इसका आधार हो । क्यों कि यदि कोई लिखित प्रवन्धादि आधारभूत होता तो उसका सूचन हमें उक्त सुमतिगणि या जिनपालोपाध्यायके प्रबन्धोंमें अवश्य मिलता । इन दोनोने अपने निवन्धोमें इस विषयका कुछ भी सूचन नहीं किया है इससे ज्ञात होता है कि जिनेश्वरकी पूर्वावस्थाके विषयमें कुछ विश्वस्त एवं आधारभूत वार्ता उनको नहीं मिली थी। ऐसा न होता तो वे अपने निवन्धोमें इसका सूचन किये विना कैसे चुप रह सकते थे । क्यों कि उनको तो इसके उल्लेख करनेका सबसे अधिक आवश्यक और उपयुक्त प्रसंग प्राप्त था और इसके उल्लेख विना उनका चरितवर्णन अपूर्ण ही दिखाई देता है। ऐसी स्थितिमें प्रभावकचरितके कथनको कुछ संभवनीय मानना हो तो माना जा सकता है । इन सब प्रबन्धोंके आधारसे इतनी बात तो निश्चित होती है कि जिनेश्वर और बुद्धिसागर ये दोनो सहोदर भाई थे और पूर्वावस्थामें जातिसे ब्राह्मण थे । मध्यदेश - शायद वनारस इनका मूल वतन था। मामणपुत्र होनेसे और बहुत बुद्धिमान होनेसे पूर्वावस्थामें इन्होंने संस्कृत वाङ्मयका- व्याकरण, कान्य,
ܣܐ
ܗ ܕ
ܫܙ
ܚܝ
f
*
/ܙ
3
*
ܟܬ
ܐ
ܝܐ
ܙ
ܙ
ܙ
ܕ
ܐ
ܕ
ܢܨ
ܐ
ܕ
ܢܙ
܀
ܟ
3
ܐ
܀
ܐ
ܕ
h
३९ अणहिलपुरके प्रसिद्ध जैन मन्दिर और जैनाचार्य । हुई थी। अणहिलपुरके साम्राज्यका मूल स्थापक पुरुष, चावडा वंशीय वनराज नृपति था, जो अपनी बाल्यावस्थामें, पंचासर गांवके जैन मन्दिरमें वसनेवाले, नागेन्द्र गच्छीय आचार्य शीलगुण सूरि एवं उनके पट्टधर शिष्य आचार्य देवचन्द्र सूरिके संरक्षणमें पला था । अणहिलपुरकी स्थापनाके समय उसने अपने उपकारी आचार्यको वहां बुला कर, उनके आशीर्वाद पूर्वक, अपना राज्याभिषेक कराया और उनको अपने गुरुके रूपमें स्थापित किया। उन्होंने पंचासर गांवसे अपने अभीष्टदेव पार्श्वनाथकी मूर्तिको वहां मंगवाया और वनराजके बनाये हुए उस नवीन जैन मन्दिरमें उसको प्रतिष्ठित किया । आचार्यने उस मन्दिरका नामकरण वनराजके नामस्मरणके साथ 'वनराज-विहार' ऐसा किया, लेकिन लोकोमें अधिकतर वह पंचासर पार्श्वनाथके नामसे ही प्रसिद्ध रहा । इस वनराज-विहारका सर्व प्रबन्ध उक्त आचार्य देवचन्द्र- सूरिकी शिष्यसन्ततिके अधिकारमें चलता था जो नागेन्द्रगच्छीय कहलाते थे । जिनेश्वर सूरिके समयमें इस गच्छके प्रधान आचार्य द्रोणाचार्य और उनके शिष्य महाकवि सूराचार्य थे । वनराज-विहारके अतिरिक्त अणहिलपुरमें और भी कई बडे जैन मन्दिर थे जो अन्यान्य राजकीय एवं धनिक जैन श्रावकोंके बनाये हुए थे। इनमें महामात्य संपकका बनाया हुआ एक थारापद्रीय महाचैत्य था जिसके अधिष्ठाता वादिवेताल शान्तिसूरि थे जो अपने समयमें जैन संप्रदायके सबसे बड़े वादी एवं तर्कशास्त्र और साहित्यविद्याके पारगामी विद्वान् थे । ये द्रोणाचार्य पूर्वावस्थामें जातिके क्षत्रिय थे और गूर्जरेश्वर महाराजाधिराज भीमदेव चालुक्यके मामा थे । शायद, बचपन-ही-में इन्होंने जैन यतित्वकी दीक्षा ले ली थी और अनेक शास्त्रोंका अध्ययन कर ये बडे समर्थ विद्वान् बने थे । चालुक्य राजकुमार मीमदेवकी संपूर्ण शास्त्रशिक्षा इन्हींके पास हुई थी, इसलिये ये राज्यमें राजगुरुके रूपमें सम्मानित होते थे । सूराचार्य जो इनके शिष्यके रूपमें प्रख्यात हुए, वास्तवमें इन्हींके भतीजे थे । इनके भ्राता संग्रामसिंहकी अकाल-ही-में मृत्यु हो जानेके कारण, इनकी भोजाईने, अपने इकलोते पुत्रको, जिसका मूल नाम महीपाल था, शिक्षा-दीक्षा देनेके लिये इन्हींको समर्पित कर दिया था । द्रोणाचार्यने इसको सब प्रकारके शास्त्रोंकी शिक्षा दे कर बहुत निपुण बनाया। फिर इसने नेहवश हो कर अपने पितृव्य एवं गुरुको छोड कर गृहस्थावासमें जाना पसन्द नहीं किया और यतिदीक्षा ले कर उनका त्यागी शिष्य बन गया । पीछेसे पंचासरके मन्दिरके मुख्य अधिष्ठाता आचार्यके रूपमें ये प्रतिष्ठित हुए तथा महाराजाधिराज भीमदेवकी राजसभाके सबसे अग्रणी विद्वान्के रूपमें इन्होंने सारे देशमें ख्याति प्राप्त की । मालवाके परमार सम्राट् महाराजाधिराज भोजदेवकी राजसभामें जा कर इन्होंने अपने पाण्डित्यका अद्भुत कौशल बताया और वहां पर गूर्जरविद्वत्ताकी धाक बिठा कर, भोज जैसे महाविद्वान् और महामति नृपतिको मी चकित किया । ऐसा ही प्रसिद्ध एक और चैत्य था जिसके अधिष्ठाता गोविन्दसूरि नामक आचार्य थे । ये आचार्य मी बहुत बडे विद्वान् थे और राजसम्मान्य पुरुष थे। मीमदेवके उत्तराधिकारी महाराज कर्णदेवके बालमित्र कहे जाते थे । सूराचार्यने साहित्यिक विद्याका विशेष अध्ययन इन्हींके पास किया था । सिद्धराजके समयमें जिन्होंने वादिसिंह नामक एक विदेशी महाविद्वान्को शास्त्रार्थमें पराजित किया था तथा जो सिद्धराजके विशिष्ट मित्र समझे जाते थे उन वीराचार्यके मी कलागुरु ये ही गोविन्दसूरि थे। इन वीराचार्यके गुरुओंका अधिकारभुक्त भी एक ऐसा ही वडी प्रसिद्धिवाला चैत्य था जो भावा- चार्य-चैत्य के नामसे ख्यात था । सिद्धराजने मालवविजय करनेके समय जो विजयपताका हस्तगत की थी उसको ला कर इसी भावाचार्य चैत्यके वलानकके शिखर पर उत्तंभित की थी। इस भावाचार्य- , ܕ + ܢ ܗܝ ܪ ܚܕ ܝܢ ܕ ܐ - ܕ 1 ܟ { ܐ - ܕ ܪ ܪ ܝܝܢ ܙ ܙ ܙ ܫ ܢܕ 1 ܫܕ ܘ 1 ܕ ܚ - ܫܗ ܐ ܝ ܀ ܐ ܕ 4 ܀ - जिनेश्वरसूरिकी कार्यसफलता। गुरुओंका बहुत ही गौरवमय भाषामें और चैत्यवासियोंका बहुत ही क्षुद्र एवं ग्राम्य भापामें, नाटकीय ढंगसे चित्रित किया है- जिसका साहित्यिक दृष्टिसे कुछ महत्त्व नहीं है । तब प्रभावकचरितकारने उस वर्णनको बहुत ही संगत, संयत और परिमित रूपमें आलेखित किया है जो बहुत कुछ साहित्यिक मूल्य रखता है । लेकिन प्रभावकचरितकारने इसका कुछ सूचन नहीं किया कि चैत्यवासियोकी ओरसे उनके पक्षका मुख्य नायक कौन था। तब सुमतिगणि और जिनपालोपाध्यायके प्रवन्धोंमें चैत्यवासीय पक्षनायकके रूपमें स्पष्टतया सूराचार्यका नाम निर्दिष्ट किया गया है। यों तो प्रभावकचरितमें सूराचार्यके चरितका वर्णन करनेवाला एक खतंत्र और विस्तृत प्रबन्ध ही प्रथित है जिसमें उनके चरितकी बहुतसी घटनाओका बहुत कुछ ऐतिहासिक तथ्यपूर्ण वर्णन किया गया है; लेकिन उसमें कहीं भी उनका जिनेश्वरके साथ इस प्रकारके वाद-विवादमें उतरनेका कोई प्रसंग वर्णित नहीं है । परंतु हमको इस विषयमें उक्त प्रवन्धका- रोका कथन विशेष तथ्यभूत लगता है । प्रभावकचरितके वर्णनसे यह तो निश्चित ही ज्ञात होता है कि सूराचार्य उस समय चैत्यवासियोंके एक बहुत प्रसिद्ध और प्रभावशाली अग्रणी थे । ये पंचासर पार्श्वनाथके चैत्यके मुख्य अधिष्ठाता थे । खभावसे बड़े उदग्र और वाद-विवादप्रिय थे । अतः उनका इस वाद-विवादमें अग्ररूपसे भाग लेना असंभवनीय नहीं परंतु प्रासंगिक ही मालूम देता है । शास्त्राधारकी दृष्टिसे यह तो निश्चित ही है कि जिनेश्वराचार्यका पक्ष सर्वथा सत्यमय था अतः उनके विपक्षका उसमें निरुत्तर होना खाभाविक ही था । इसलिये इसमें कोई सन्देह नहीं कि राजसभामें चैत्यवासी पक्ष निरुत्तरित हो कर जिनेश्वरका पक्ष राजसम्मानित हुआ और इस प्रकार विपक्षके नेताका मानभंग होना अपरिहार्य बना । इसलिये, संभव है कि प्रभावकचरितकारको सूराचार्य के इस मानभंगका, उनके चरितमें कोई उल्लेख करना अच्छा नहीं मालूम दिया हो और उन्होने इस प्रसंगको उक्त रूपमें न आलेखित कर, अपना मौनभाव ही प्रकट किया हो । जिनेश्वर सूरिकी कार्यसफलता। जिनेश्वर सूरिका इस प्रकार अणहिलपुरमें प्रभाव जमनेसे और राजसम्मान प्राप्त करनेसे फिर इनका प्रभाव और और स्थानोमें भी अच्छी तरह बढने लगा और सर्वत्र आदर-सम्मान होने लगा। जगह जगह इनके भक्त श्रावकोंकी संख्या बढ़ती रही और उनके वसतिखरूप नये धर्मस्थानोकी स्थापना होती रही । धीरे धीरे चैत्यवासियोंका इनकी तरफ जो उग्र विरोध-भाव था वह भी शान्त होने लगा और इनके अनुकरणमें और भी कई चैत्यवासी यतिजन क्रियोद्धार करनेमें प्रवृत्त होने लगे । इनका प्रचारक्षेत्र अधिकतर गुजरात, मालवा, मेवाड और मारवाड रहा मालम देता है । इनके ऐसे प्रभावको देख कर इनके पास अनेक मुमुक्षु जनोंने दीक्षा लेकर इनका शिष्यभाव प्राप्त किया। इनके ये शिष्य भी बहुत सुयोग्य निकले जिससे इनका शिष्य संप्रदाय संख्यामें और गुणवत्तामें दिन-प्रतिदिन बढता ही गया । ये शिष्य-प्रशिष्य जैसे चारित्रशील थे वैसे ज्ञानवान् भी थे । अतः इन्होंने क्रियामार्गके प्रसारके साथ साथ साहित्यसर्जन और शास्त्रोद्धारका कार्य भी खूब उत्साह और उद्यमके साथ चाल रक्खा । इनके इन शिष्योने कैसे कैसे ग्रन्थ आदि बनाये इसका कितनाक प्रासंगिक परिचय हम ऊपर दे ही चुके हैं । तालिका-रूपसे, इसके परिशिष्टमें, उनकी यथाज्ञात समग्र सूचि देनेका प्रयत्न किया गया है जिससे पाठक इनके शिष्योकी साहित्योपासनाका दिग्दर्शन प्राप्त कर सकेंगे। इनके मुख्य मुख्य शिष्य-प्रशिष्योकी नामावलि जो उक्त दोनों प्रवन्धोंमें दी गई है वह अन्यान्य साधनोंसे मी समर्थित होती है और उसका कितनाक परिचय हम ऊपर यथाप्रसंग दे चुके है। क० प्र० ६ ४२ कथा। प्रकरण और जिनेश्वर सू । जिनेश्वर सृरिका जन्म कब हुआ, दीक्षा कर ली, आचार्यपद कत्र मिला और स्वर्गवास कब हुआ इसकी निश्चिन मितियां इनके चरित-प्रबन्धोंमें कहीं नहीं उपलब्ध होती । इससे इनका संपूर्ण आयु कितने वोका था यह जाननेका कोई साधन नहीं है । तथापि दुर्लभराजकी सभा चैत्यवासविषयक वाद-विवादके प्रसंगका निश्चित उल्लेख मिलनेसे तथा इनके बनाये हुए कुछ ग्रंथों में समयका निर्देश क्रिया हुआ उपलब्ध होनेसे इनके आयुप्य एवं जीवन-कालकी आनुमानिक कल्पना कुछ की जा सकती है । इनके समय-ज्ञापक कार्यका सबसे पहला सूचन दुर्लभराजके समयका है । गुजरातक अन्यान्य ऐतिहासिक प्रमाणो द्वारा यह निश्चित रूपसे बात है कि दुर्लभराजने वि० सं० १०६६ से १०७८ तक ११-१२ वर्ष राज्य क्रिया था । अतः इन्हीं वोंके वीचमें किसी समय उनका पाटण आना और वहां पर उस वाद-विवादता होना सिद्ध होता है। सं० १०८० में वे जावालिपुरमें थे और वहां पर हरिभद्रमरिकृत 'अष्टक प्रकरण' पर विस्तृत संस्कृत टीका रच कर उसे समाप्त की । इसी समय और वहीं पर, इनके लघुनाता बुद्धिसागर सूरिने मी अपना खोपन 'बुद्धिसागर व्याकरण' ग्रन्थ रच कर पूर्ण किया । इससे यह भी माराम देता है कि ये दोनों आचार्य, जावालिपुरमें अविक सनव रहा करते होगे । यह जाबालिपुर इनका एक विशिष्ट कार्यक्षेत्र अथवा केन्द्रस्यानसा मालूम देता है । क्यो कि वि० सं० १०९६ में भी इन्होंने, वहीं अपने चैत्य- बन्दनटीका' नामक एक और अन्यकी रचना की थी। संवत् १०९२ में आशापल्ली (आधुनिक अहमदाबादके स्थान परवसा हुआ पुराना स्थान )में रह कर इन्होंने अपने 'लीलावती' नामक विशाल क्या-ग्रन्यकी रचना पूर्ण को । संवत् ११०८ में प्रस्तुत 'कयानककोप' ग्रन्यका प्रणयन किया । यद्यपि इसमें यह नहीं सूचित किया गया है कि इस प्रन्यन्नी रचना किस स्थान की गई थी; परंतु तक दोनों प्रबन्धोंमें इसके रचना- स्थानका उल्लेख किया हुआ मिलता है और वह है मारवाडका डिण्डगनक नामक गांव । संमत्र है यह अन्य जिनेवर सरिकी अन्तिम कृति हो। इनके बनाये हुए अन्यों में मुख्य एक अन्य जो 'प्रमालक्ष्म है उसके अन्तमें वनानेका समय और स्थानका कोई उल्लेख नहीं मिलता इसलिये उसकी रचनाका निश्चित समय ज्ञात नहीं हो सकता; तथापि उसके अन्तमें बुद्धिसागराचार्यके व्याकरण प्रन्यकी रचना करनेका उल्लेख किया गया है इससे यह अनुमान किया जा सकता है, कि सं० १०८०, जो उक्त व्याकरणकी रचनाका समय है, उस के वाद ही कमी उसकी रचना की गई थी। - १ पिछत्री पञ्चवञ्चिान इस वाद-विवादका संवत दो तरहा लिखा हुआ मिलता है । एक है वि० सं० १०१४ और दूसरा है . १०८० । इसमें १०२४ च उलेख तो सर्बया बान्त है क्यों कि उस समय पाटगमें तो दुर्लमराजके प्रपिता नूलराजका राज्य था। शायद दुर्लभराना तो उस समय जन्म भी नहीं हुआ था। दूबरा, जो १०८० का संवय उल्लेख है वह जी ठीक नहीं है । क्यों कि निश्चिन्न ऐतिहाक प्रमाणोंके आधार पर यह स्थिर हुआ है कि दुर्लभराजनी नृत्यु सं० १०७८ में हो जुनी थी। १०८० में नो उसके पुत्र नामदेवका राज्य प्रवर्तमान था। इसके विद्धमें एक और प्रमान जिनेवर स्त्रिा त उन्लेन नी विद्यमान है। सं० १०८० में तो जिनेवर मूरि, जैसा कि कार बताया जा रहा है, मारवाडले नावालिपुर (जालोर) में थे जब उन्होंने अपनी हरिभत्रीय- अपनी टीच रचकर समाप्त की थी। अतः उच वाद-विवादच दुर्लभराजक तमन्ने अर्थात् १०७८ के पहले और सं० १०६६ के बीच किसी सनग्में होना ही नानना युति इंगत लगता है।
जिनेश्वर सूरिकी ग्रन्थ-रचना । ४३ इनके स्वर्गवासके समयका सूचक कोई स्पष्ट उल्लेख हमारे देखनेमें नहीं आया; परन्तु इनके अतिप्रसिद्ध शिष्य अभयदेवाचार्यने अपनी बनाई हुई आगमोंकी टीकाओंमेंसे स्थानांग, समवायांग और ज्ञाता सूत्रकी टीकाएँ सं० ११२० में पूर्ण की थीं। इन टीकाओंके पीछे जो इन्होने संक्षेपमें जिन शब्दोमें अपने गुरुका वर्णन किया है उनसे भासित होता है कि शायद उस समय जिनेश्वर सूरि विद्यमान नहीं थे। उनका खर्गवास हो चुका था । अतः हमारा अनुमान है कि सं० १११० और ११२० के बीचमें कमी वे दिवंगत हुए होगे। ७. जिनेश्वर सूरिकी ग्रन्थ-रचना । जैसा कि हमने ऊपर सूचित किया है (पृ. १४)-वर्द्धमानाचार्यके उल्लेखसे ज्ञात होता है कि जिनेश्वर सूरिने जैन धर्मके सांप्रदायिक सिद्धान्तोंके प्रतिपादक कतिपय ग्रन्थोंकी रचनाके उपरान्त काव्य, नाटक आदि जैसे सर्वसाधारणोपयोगी विषयोंके कुछ अन्योंकी मी रचना की थी; परन्तु ये सब रचनाएं अद्यापि उपलब्ध नहीं हुई। इनके शिष्य प्रशिण्यादिने इनकी 'अनेक-ग्रन्थ-प्रणेता'के रूपमें प्रशंसा तो खूब खूब की है, लेकिन किसीने भी इन्होंने कितने और किन किन ग्रन्थोंकीर चना की इसका निश्चायक कोई उल्लेख कहीं नहीं किया । इससे इनकी ग्रन्थ-रचना-विषयक समग्रताकी कोई निर्णायक कल्पना नहीं की जा सकती । इनके गुरुभ्राता बुद्धिसागराचार्यने, इनके बनाये हुए ग्रंथोंमेंसे एक मात्र जैन तर्कशास्त्र प्रतिपादक 'प्रमालक्ष्म' ग्रन्थका उल्लेख किया है । इनके एक प्रधान शिष्य जिनभद्राचार्य (पूर्व नाम धनेश्वर )ने इनकी दूसरी एक विशिष्ट कृतिरूप 'लीलावती कथा' नामक रचनाका उल्लेख किया है । अभयदेव सूरिने इनके किसी ग्रन्थविशेषका नामोल्लेख तो नहीं किया परन्तु-जैसा कि ज्ञातादिसूत्रोकी वृत्तियोंके प्रान्तोल्लेखोंसे सूचित होता है - इनके जैनाभिमत प्रमाणतत्त्व-प्रदिपादक ग्रन्थ, तथा नाना ग्रन्यो- की वृत्तियां एवं कथाग्रन्थोके निर्माता होनेकी प्रशंसात्मक स्तुति की है । अभयदेव सूरिने इनकी एक रचना 'षट्स्थानक प्रकरण' पर भाष्य लिखा जिसमें उक्त ग्रन्थके रचयिताके रूपमें इनका उल्लेख किया है । जिनपति सूरिने इनके बनाये हुए 'पञ्चलिंगी प्रकरण' नामक ग्रन्थ पर विस्तृत टीका वनाई है जिसके उपोद्घातमें इनकी 'षट्स्थानक प्रकरण' और 'पञ्चलिंगी प्रकरण' इस प्रकार दो प्रकरण ग्रन्थोकी रचनाका उल्लेख किया है । 'गणधरसार्द्धशतक' की बृहद्वृत्ति सुमति गणिने तथा जिनपालोपाध्यायने अपनी उक्त 'बृहत्पट्टावलि में इनके द्वारा रचित 'कथाकोशप्रकरण'का निर्देश किया है । इस प्रकार (१) प्रमालक्ष्म, (२) लीलावतीकथा, ( (३) पट्स्थानक प्रकरण, (४) पञ्चलिंगी प्रकरण और (५) कथाकोश- इन पांच ग्रन्थोका नाम निर्देश तो उक्त ग्रन्थकारोके कथनसे परिज्ञात होता है; और इन पांचों ग्रन्थों मेंसे, एक 'लीलावती कथा' को छोड कर ,४ ग्रन्थ तो जैसा कि निम्नलिखित विशेष विवरणसे वाचकोंको विदित होगा, वर्तमानमें उपलब्ध भी है । 'लीलावती कथा' मूल रूपमें अद्यावधि कही उपलब्ध नही हुई; परन्तु उसका सार-भागात्मक रूप 'निर्वाणलीलावती' नामका ग्रन्थ जिनरत्न विद्वान्का बनाया हुआ उपलब्ध होता है । इन पांच ग्रन्थोंके अतिरिक्त दो वृत्ति रूपात्मक ग्रन्थ भी इनके उपलब्ध होते हैं, जिसमे एक तो हरि- भद्रसूरिकृत 'अष्टक प्रकरण की व्याख्या और दूसरा 'चैत्यवन्दन विवरण' नामकी व्याख्या है। इन मुख्य ग्रन्थोंके सिवा कुछ फुटकर 'कुलक', 'स्तवादि'के नाम भी इनकी रचनाके रूपमें गिनाये जाते हैं, परन्तु उनके विषयमें कुछ ज्ञातव्य उल्लेख हमारे देखनेमे नहीं आये ।
जिनेश्वरीय ग्रन्थोंके विषय में कुछ विशेष विवेचन । उपर हमने इनके बनाये हुए जिन ग्रन्योंका नामोल्लेख किया है उनका कुछ विवरणात्मक परिचय यहां पर देना चाहते हैं, जिससे पाठकोंको, उन प्रयोक्त विषयोंका कुछ परिचय मिल जाय । (१) हारिभद्रीय अष्टकप्रकरणवृत्ति । जिनेश्वर सूरिके बनाये हुए इन ग्रन्योंमें निर्दिष्ट समयवाला जो पहला ग्रन्थ मिलता है वह हरिभद्रसूरिकृत 'अष्टकप्रकरण' नामक ग्रन्यकी वृत्तिरूप है । सुप्रसिद्ध महान् जैन शास्त्रकार हरिभद्रमरि, कि जिन्होने प्राकृत एवं संकृत भाषामें मिन्न भिन्न विषयके छोटे-बडे सेंकडों ही ग्रन्योंकी रचना की है उनमें उनका एक ग्रन्थ 'अष्टक प्रकरण' नामक है। ८-८ श्लोकोका एक छोटा स्वतंत्र प्रकरण ऐसे ३२ प्रकरणों का संग्रहात्मक यह संस्कृत ग्रन्य है । इन अष्टकोमें हरिभद्रसूरिने जैनदर्शनाभिमत कुछ तात्त्विक, कुछ सैद्धान्तिक और कुछ आचार-विचार विषयक प्रकोणे विचारोका, संक्षेपमें परंतु बहुत ही प्रौढ भाषामें, ऊहापोह किया है । यथा- पहला अष्टक 'महादेव' त्रिपयक है जिसमें 'महादेव' किसे कहना चाहिये और उसके क्या लक्षण होने चाहिये इसका विचार किया गया है । दूसरा अष्टक स्नान' विषयक है, जिसमें शुद्ध स्नान किसका नाम है और उसका क्या फल होना चाहिये, इसका विवेचन है । तीसरा अष्टक 'पूजा' विषयक है, जिसमें उपास्य देवकी शुद्ध पूजा किस वस्तुसे की जानी चाहिये और वह क्यों करनी चाहिये इसका विधान है। चौया अष्टक 'अग्निकारिका' पर है । ब्राह्मणसंप्रदायमें जो 'अग्निकर्म' अर्थात् होम-हवन का विधान है उसका वास्तविक मर्म क्या है और कौनसा होम विशुद्ध होम हो सकता है इसका इसमें स्वरूप निरूपण है । इसी तरह किसी अष्टकम 'भिक्षा' विषयका, किसीमें 'भोजन' विषयका, किसीमें 'जान'का, किसीमें 'वैराग्य'का, किसीमें 'तपका, किसीमें हिंसानिषेध'का, किसीमें 'मांस भक्षण-परिहार'का, किस में 'मद्यपानदूषण का, किसीमें 'मेथुन परित्याग'का, किसीमें 'धर्माधर्मका और किसीमें 'मोक्षस्वरूप'का वर्णन किया गया है । मालूम देता है उस समय धार्मिक जगत्में भारतके ब्राह्मण, बौद्ध और आहेत संप्रदायोमें जिन कितनेक आचार-विचार-विषयक एवं तात्त्विक सिद्धान्तविषयक मन्तव्योंका परस्पर सदैव ऊहापोह होता रहता था और जिन विचारोंके साय गृहस्थ एवं त्यागी दोनों वर्गोका जीवन-व्यवहार संबद्ध रहता था, उनमेंसे कितनेक विशेष व्यापक और विशेष विचारणीय प्रश्नोंकी मीमांसाको लेकर हरिभद्र सूरिने, इस प्रकरण प्रन्यकी, सरल और सुबोध शैलीमें- परंतु बहुत ही तटस्थ और युक्तिसंगत भायामें-वडी सुन्दर रचना की है। जिनेश्वर सूरिके सन्मुख भी ये प्रश्न सदैव उपस्थित होते रहते होगे; क्यों कि उनका कर्मक्षेत्र मी उसी प्रकारके धार्मिक जगत्के अन्तर्गत था । उनको मी सदैव अपने प्रवासमें और प्रवचनमें इस प्रकारके विषयोका नित्य ऊहापोह और शंका-समाधान करना पड़ता रहा होगा । इस दृष्टि से हरिभद्र सूरिके इन अष्टकोंका अध्ययन और मनन उनको बहुत ही प्रियकर होना स्वाभाविक है । मालूम देता है- उनके समय तक इस अन्य पर किसी विद्वानने कोई अच्छी सरल और विस्तृत टीका नहीं बनाई थी। इस लिये जिनेवर मृरिने इस प्रन्यके हार्दको विशेषल्पसे स्फुट करनेके लिये और इसमें प्रतिपादित मन्तन्योका सप्रमाण प्रतिष्ठापन करनेके लिये, इस पर यह संस्कृत वृत्ति वनाई है । जिनेश्वर सूरिकी यह वृत्ति भी हरिभद्र रिकी मूल कृतिके अनुरूप ही प्रोड, सत्रमाण और परिमार्जित शैलीमें लिर्खा गई है । इसका प्रत्येक वाक्य और विचार, सुसम्बद्ध और सुनिश्चित अर्थका प्रकाशक है । मूलके प्रत्येक मन्तव्यको , । जिनेश्वरीय ग्रन्थोंका विशेष विवेचन । ४५ प्रमाणभूत बतलानेके लिये ग्रन्थान्तरों और शास्त्रान्तरोंसे तत्तद्विषयक प्रमाणों और अवतरणोंके उद्धरण दे दे कर जिनेश्वर सूरिने इसमें अपने विशाल अध्ययन और विशिष्ट पाण्डित्यका उत्तम परिचय प्रदर्शित किया है। जैसा कि हमने ऊपर सूचित किया है, इस ग्रन्थमें हरिभद्रसूरिने ब्राह्मण, बौद्ध और आर्हत अर्थात् जैन इन तीनों संप्रदायोंमें कतिपय विशेष विचारणीय तात्त्विक और आचार विषयक प्रश्नोके विषयमें ऊहापोह किया है । इन सब प्रश्नोंकी विस्तृत चर्चाका,- यद्यपि वह बहुत मनोरञ्जक और मननीय है तथापि -- यहां पर अवकाश न होनेसे, उसका दिग्दर्शन कराना शक्य नहीं है । इसके लिये तो जिज्ञासुओंको उस ग्रन्थका ही अवलोकन करना चाहिये । जिनेश्वर सूरिने इस ग्रन्थकी वृत्ति करनेका जो अपना उद्देश आदि बतलाया है वह निम्न प्रकार है- गुणेषु रागाद् हरिभद्रसूरेस्तदुक्तमावर्तयितुं महार्थम् । विबुद्धिरप्यष्टकवृत्तिमुच्चैर्विधातुमिच्छामि गतत्रपोऽहम् ॥ सूर्यप्रकाश्यं क नु मण्डलं दिवः खद्योतकः कास्य विभासनोद्यमी। कधीशगम्यं हरिभद्रसद्वचः काधीरहं तस्य विभासनोद्यतः ॥ तथापि यावद् गुरुपादभक्तेर्विनिश्चितं तावदहं ब्रवीमि । यदस्ति मत्तोऽपि जनोऽतिमन्दो भवेदतस्तस्य महोपकारः॥ जिनेश्वर सूरि कहते हैं कि- मैं विबुद्धि अर्थात् अल्पबुद्धि हो कर भी हरिभद्र सूरिके महार्थवाले 'अष्टक प्रकरण' की जो वृत्ति करना चाहता हूं उसमें मुख्य कारण तो हरिभद्र सूरिके गुणोंमें जो मेरा अनुराग है, वही है । नहीं तो कहां महाबुद्धिवालोंको जानने लायक हरिभद्रके गमीर वचन और कहां मेरे जैसा अल्पबुद्धिवाला उनके अर्थोंका प्रकाश करनेमें उद्यत । यह तो ऐसा ही लगता है जैसे सूर्यके प्रकाशसे प्रकाशित होने लायक आकाशके विशाल खण्डको मानों खद्योत प्रकाशित करनेको उद्यत होता है । तब मी मैंने गुरुकी पादसेवा द्वारा जो अर्थ ज्ञात किया है उसको, लज्जा छोड कर, इस विचारसे प्रकट करना चाहता हूं कि जो मेरेसे भी मन्द बुद्धिवाले जन हैं उनका इससे कुछ उपकार हो । इस वृत्तिकी रचना वि. सं. १०८० में, जाबालिपुर ( आधुनिक जालोर, मारवाड राज्य ) में समाप्त हुई थी। इसकी अन्तकी प्रशस्ति निम्न प्रकार है- जिनेश्वरानुग्रहतोऽष्टकानां विविच्य गम्भीरमपीममर्थम् । अवाप्य सम्यक्त्वमपेतरेकं सदैव लोकाश्चरणे यतध्वम् ॥ १ सूरेः श्रीवर्धमानस्य निःसंबन्धविहारिणः । हारिचारित्रपात्रस्य श्रीचन्द्रकुलभूषिणः ॥२ पादाम्भोजद्विरेफेण श्रीजिनेश्वरसूरिणा । अष्टकानां कृता वृत्तिः सत्त्वानामनुग्रहहेतवे ॥ ३ समानामधिकेऽशीत्या सहने विक्रमाद्गते । श्रीजावालिपुरे रम्ये वृत्तिरेषा समापिता ॥ ४ नास्त्यस्माकं वचनरचना चातुरी नापि तार, बोधः शास्त्रे न च विवरणं वास्ति पौराणमस्य । किन्त्वभ्यासो भवतु भणिती सूदितायाममुष्मात् संकल्पान्नो विवरणविधावत्र जाता प्रवृत्तिः॥५ इति श्रीजिनेश्वराचार्यकृता तच्छिण्यश्रीमदभयदेवसूरिप्रतिसंस्कृता अष्टकवृत्ति. समाता ॥ इन श्लोकोंका सारांश यह है कि- जिनेश्वरके अनुग्रहसे अष्टकोंके गम्भीर ऐसे इस अर्थका जो विवेचन किया गया है उसको ज्ञात करके, सम्यक् तत्त्वकी प्राप्तिके साथ, लोकजन सदैव सच्चारित्रके लिये प्रयत्न करे। निःसङ्ग भावसे विचरण करनेवाले, उत्तम चारित्रके पात्र और चन्द्रकुलके भूपण समान, आचार्य वर्द्धमान सूरिके चरणकमलमें भ्रमरके समान वसने वाले, जिनेश्वर सूरिने प्राणियोंके हितके लिये अष्टकोंकी , , यह वृत्ति बनाई है । विक्रम संवत्सरके १०८० के वपमें सुन्दर ऐसे जाबालिपुर स्थानमें रहते हुए इसे समाप्त की है। न तो हममें कोई ऐसी 'वचन-रचना' बतानेवाली चातुरी है, न वैसा कोई शास्त्रोंका बोध है और नाही मार्गदर्शन करानेवाला, इस ग्रन्थ पर कोई पुराना विवरण ही, हमें उपलब्ध है । तथापि अपना अभ्यास बढानेके संकल्पके वश हो कर हम इस विवरणकी रचनामें प्रवृत्त हुए हैं। जिनेश्वर सूरिके इस अन्तिम उद्गारमें, उनकी अपने पाण्डित्यविपयक निरभिमानिता और साथ ही में अपने अभ्यासकी उत्कंठाका भी अच्छा सूचन हमें मिल रहा है । उनकी वचन-रचना कैसी परिमित, परिमार्जित और भावपूर्ण है और साथ-ही-में उनमें कैसा विशाल शास्त्रबोध है, यह तो जो विद्वान् वयं इस विवरणका मननपूर्वक अध्ययन कर सकता है उसे ही इसका ठीक आकलन हो सकता है । जिनेश्वर सूरिने इस विवरणकी रचनामें, मूलग्रन्थकार हरिभद्र सूरिके समान ही अपना निराग्रह- भाव प्रदर्शित किया है । क्या तो अन्य दर्शनोंके मन्तव्योंकी आलोचना-प्रत्यालोचना करते हुए और क्या स्वयूथ्योंके विचारोंका खण्डन-मण्डन करते हुए - सर्वत्र इन्होंने अपनी निराग्रह वुद्धिका आदर्श उपस्थित किया है । जहां किसी विवादात्मक विचारके विषयमें, सर्वथा निःशंक विधान करना इन्हें समुचित नहीं मालूम दिया, वहां "तत्त्वं पुनरिह केवलिनो विदन्ति" अर्थात् - इसमें तत्त्व क्या है यह तो केवली (केवलज्ञानधारक-सर्वज्ञ ) ही जानते हैं - ऐसा कह कर अपना निरपेक्ष भाव सूचित कर दिया है; और किसी स्थानपर, जहां इनको अपना अभिप्रेत अर्थ ही विशिष्ट रूपसे प्रतिपादन करना उचित जंचा, वहां मी, युक्ति-पूर्वक बडे चातुरीभरे शब्दोंमें उसका समर्थन किया । इसका उदाहरण हमें इसी प्रन्थके प्रणेता हरिभद्र सूरिके एक जीवनविषयक उल्लेखसे ज्ञात होगा। हरिभद्र सूरिके विषयमें, उस समय, बहुमान्य परंपराश्रुति यह थी कि वे स्वयं चैत्यवासी आचार्यके शिष्य थे और उनकी जीवनचर्या भी कुछ कुछ अंशमें चैत्यवासियोंके जैसी ही थी । यद्यपि वे वहुत विरक्त, निःस्पृह, क्रियारुचि और संयमशील आचार्य थे; तथापि उनका बहुतसा आचार-व्यवहार तत्कालीन परिस्थितिके अनुरूप, चैत्यवासियोंके ढंगका था । जिनेश्वर सूरि तो चैत्यवासके बडे कडे विरोधी थे । उन्होंने तो उसका बहुत उग्रभावसे खण्डन किया और उसके पक्षके समर्थक आचार्योंको हीनाचारी कह कर उनके प्रति कठोर अनादर प्रकट किया । चैत्यवासी यतिजन अपने पक्षके समर्थनमें हरिभद्र जैसे महान् समर्थ शास्त्रकारका उदाहरण दिया करते थे और उनको अपना श्रद्धेय पूर्वज बतलाते थे । हरिभद्र जैसे जैन शासनके एक महान् युगप्रवर्तक और समर्थ संरक्षक आचार्यका चैत्यवासीके रूपमें स्वीकार करना जिनेश्वर सूरिको सर्वथा अभिप्रेत नहीं था । यद्यपि हरिभद्र सूरिकी शास्त्रीय रचनाओंमें ऐसा कोई स्पष्ट विधान कहीं मी नहीं उपलब्ध होता है, जिससे उनके चैत्यवासी होनेका समर्थन हो सके या चैत्यवासके पक्षको उत्तेजन मिल सके । बल्कि चैत्यवासके आनुषङ्गिक दोपोंकी और चैत्यवासियोंके प्रकट शिथिलाचारकी उन्होंने अनेक रूपसे निन्दा की है; तथापि वे थे उसी परंपराके अन्तर्गत । इसका ज्ञापक एक सांप्रदायिक मन्तव्य इसी 'अष्टक प्रकरण में अन्तर्निहित है, जिसका तात्पर्य जिनेश्वर सूरिने अपने मन्तव्यानुरूप बतला कर हरिभद्रके विषयमें भी यह बात वडे अच्छे ढंगसे कह दी है कि हरिभद्र तो पूरे संविग्नपाक्षिक अर्थात् संयतमार्गके पक्षके थे । जो संविग्नपाक्षिक होगा वह कभी अनागमिक-आगमके विरुद्ध उपदेश नही कर सकता। । 7 ४७ . जिनेश्वरीय ग्रन्थोंका विशेष विवेचन । प्रसङ्ग यह है - इस अष्टक-संग्रह ग्रन्थमें एक प्रकरण आया है जिसमें तीर्थकरद्वारा असंयत जनको दान देनेका वर्णन है । मालूम देता है प्राचीन कालसे इस विषयमें जैनाचार्योंका परस्पर कितनाक मतमेद चला आता रहा है । हरिभद्र सूरिने इस प्रकरणमें जिस ढंगसे अपना मन्तव्य प्रकट किया है वह कुछ आचार्योको सम्मत नहीं था और इस लिये वे कहते थे कि हरिभद्र सूरिने अपने आचारका समर्थन करने की दृष्टिसे इस प्रकरणकी रचना की है - इत्यादि । उन आचार्योंका कहना था कि हरिभद्र सूरिके कुछ आचार ऐसे थे जो जैनशास्त्र-सम्मत यतिजनोके आचारसे विरुद्ध थे । हरिभद्र सूरि जब भोजन करने बैठते तो पहले शंख बजवा कर भोजनार्थी जनोंको आमंत्रित करवाते और उनको भोजन दिलवा कर फिर अपने आप भोजन करते । यह आचार जैन भिक्षुगणके आचारसे सर्वथा विरुद्ध अतएव दूषित था । जैन मुनि किसी भी असंयत ( जैनेतर) भिक्षुकको, किसी मी प्रकारका दान, न करता है न कर- वाता है । वैसा करनेवाला जैन मुनि विरुद्धाचारी समझा जाता है । उक्त अष्टक प्रकरणमें हरिभद्र सूरिने जिस ढंगसे असंयतदानका कुछ समर्थन किया है वह, उन अन्य आचार्योंके विचारमें, हरिभद्र सूरिके अपने निजी आचारके समर्थनके रूपमें ग्रथित किया मालूम देता है । इसके उत्तरमें जिनेश्वर सूरिने उक्त प्रकरणका अपने मन्तव्यानुसार विवरण कर, हरिभद्र सूरिका मी चैत्यवासी न होना बतला कर, संविग्नपाक्षिक होना स्थापित किया है । जिनेश्वर सूरिका यह उल्लेख निम्न प्रकार है- स्वकीयासंयतदानसमर्थनार्थमिदं प्रकरणं सूरिणा कृतमिति केचित् कल्पयन्ति । हरिभद्राचार्यों हि स्वभोजन- काले शङ्खवादनपूर्वकमर्थिभ्यो भोजनं दापितवानिति श्रूयते । न चैतत् संभाज्यते । संविग्नपाक्षिको यसौ । न च संविग्नस्य तत्पाक्षिकस्य वानागमिकार्थोपदेशः संभवति । तत्त्वहानिप्रसङ्गात् । इस अवतरणके पढनेसे पाठकोंको जिनेश्वर सूरिकी लेखन-शैलीका और प्रतिपादन-पद्धतिका भी कुछ परिचय हो सकेगा। (२) चैत्यवन्दनविवरण । जिनेश्वर सूरिकी व्याख्यारूप दूसरी कृति जो उपलब्ध होती है वह 'चैत्यवन्दन'स्वरूप प्राकृत सूत्रोकी संस्कृत वृत्ति है । इस वृत्तिकी रचना मी उन्होंने उसी ( उक्त ) जाबालिपुरमें की थी जहां उपरि वर्णित 'अष्टकप्रकरण की व्याख्या-रचना की थी । इसका रचना संवत् १०९६ विक्रमीय है । अर्थात् 'अष्टक- प्रकरण' वृत्तिके १६ वर्ष बाद, इसकी रचना की गई है । यह एक छोटीसी कृति है जिसका परिमाण कोई प्रायः १००० श्लोक जितना होगा। 'चैत्यवन्दन'सूत्रपाठ जैन श्वेताम्बर मूर्ति उपासक संप्रदायमें बहुत प्रसिद्ध है । चैत्य अर्थात् अर्हद्विम्ब= जिनमूर्ति । उसकी स्तुति-पूजा किस तरह करनी चाहिये इसके ज्ञापक कुछ सूत्र पूर्वाचार्योंके बनाये हुए बहुत प्राचीन कालसे प्रचलित हैं। इनमेंसे कुछ सूत्र तो-जैसे शक्रस्तवादि - 'आवश्यक सूत्र के अन्तर्गत पठित है- कुछ उसके बहारके हैं । इन सूत्रो पर शायद सबसे पहले हरिभद्र सूरिने एक अच्छी विस्तृत संस्कृत व्याख्या लिखी जिसका नाम उन्होंने 'ल लि त विस्त रा' ऐसा रक्खा । हरिभद्र सूरि रचित ग्रन्थोमें यह भी एक विशिष्ट प्रकारकी प्रौढ रचना है । सिद्धर्षि जैसे महान् भावुक विद्वान्को इस रचनाके पढनेसे उनके मानसिक भ्रमका निवारण हुआ और वे अपने जीवनके आदर्शमें निश्चल हुए । इसके परिणाममें उन्होने 'उपमितिभवप्रपञ्चा' कथा नामक ग्रंथकी रूपकात्मक शैलीम अपनी आध्यात्मिक आत्मकथाकी अद्भुत और अनुपम रचना की । हरिभद्र सूरिकी यह 'चैत्यवन्दनसूत्र-वृत्ति' कुछ विशेष प्रौढ एवं दार्शनिक - १ सिद्धान्तोंकी मीमांसासे ओतप्रोत है; इस लिये इन सूत्रोंका सुगम और सरल रीतिसे अर्थवोध हो सके इस दृष्टिको लक्ष्य करके जिनेश्वर सूरिने अपनी यह नई वृत्ति बनानेका प्रयास किया था। इस चैत्यवन्दन सूत्रपाठके कुछ आलापकोंकी (प्रकरणोंकी) पाठ्य पद्धतिके विपयमें भी पूर्वाचार्योंका परस्पर सांप्रदायिक मतभेद रहा है । जिनेश्वर सूरि एवं उनके गुरुका, एक प्रकारसे नया ही संप्रदाय प्रस्थापित हुआ था इस लिये उनको यह भी प्रतीत हुआ होगा कि हमको अपने संप्रदायके लिये किस प्रकारकी पाव्य पद्धतिका अवलम्बन करना उचित है । अतः इस व्याख्याकी रचना द्वारा उन्होंने उसका भी विधान कर देना समुचित समझा। इसके प्रारंभमें जिनेश्वर सूरिने इस प्रकार उपोद्घातात्मक पद्य लिखे हैं- रागाधरातिविजयाप्तजिनाभिधानं देवाधिदेवमभिवन्ध निराकृताधः । तच्चैत्यवन्दन नियुक्तमशेषसूत्रं शक्रस्तवादि विवृणोमि यथाववोधम् ॥ १ सत्यं सन्ति नयप्रमाणविषयक्षोदः क्षमाः पलिकाः सूत्रस्यास्य चिरन्तनैः कविवृपैदृधाः परं मेदवान् । नानासूरिनिमित्तकोऽपि विविधो मे संप्रदायोऽस्ति यत्, प्रायस्तस्य निवेदनं परकृतौ कर्तुं नु नो शक्यते ॥२ तस्मादेष समारम्भस्तत्प्रकाशाय युक्तिमान् । पूर्वसूरिभिरप्येवं रचिता वृत्तयः पृथक् ॥ ३ नानन्तार्थमिदं सूत्रं व्याख्यातं पूर्वसूरिभिः । नियतार्थप्रकाशेऽतो नोपालम्भोऽस्ति कोऽपि नः ॥४ साधुश्रावकयोरत्र न विशेषोऽस्ति कश्चन । क्वचित् सूत्रे क्रियायां च विशेषः साधुगोचरः ॥५ इन पद्योंका भावार्थ यह है कि- रागादि शत्रुओंको जीतनेवाले जिनेश्वर देवको वन्दन करके, उन्हींके चैत्य अर्थात् प्रतिविम्ब (मूर्ति) को वन्दन करनेके ज्ञापक जो 'शकस्तवादि' विशेष सूत्र हैं उनकी यथामति व्याख्या करनेका प्रयत्न किया जाता है । यों तो इन सूत्रों पर पूर्वकालीन कविश्रेष्ठ (हरिभद्र) ने पनिका रूप, नय और प्रमाण विषयक तर्कोसे परिपुष्ट, जो व्याख्या वनाई है वह विद्यमान है । परंतु इन सूत्रोंके विषयोंमें अनेक आचार्योंके, विविध प्रकारके, मतमेद दृष्टिगोचर हो रहे हैं और इस तरह हमारा भी कुछ थोडासा भिन्नखरूप ऐसा निजी संप्रदाय है । अतः उसका प्रकाशन करनेके लिये हम इस विवरणकी रचना करते हैं । क्यों कि दूसरोंकी कृतिके आधार पर अपना अभिमत विचार प्रतिपादित नहीं किया जाता । इस लिये हमारा यह प्रयास युक्तिपुरःसर ही समझना चाहिए । क्यों कि और और पूर्वाचार्योंने भी अपना अपना अभिमत प्रतिपादित करनेके लिये इसपर अलग अलग ऐसी वृत्तियां वनाई ही हैं । इस 'चैत्यवन्दन' सूत्रको पूर्वाचायोंने अनन्तार्थगर्मित बतलाया है । इसलिये इसका कोई एक नियतार्थ प्रगट करनेमें हमको कोई उपालम्भ नहीं हो सकता । इस चैत्यवन्दनके विधानमें साधु और श्रावक दोनोंका कोई विशेष भेद नहीं है । लेकिन सूत्रोंकी पठनक्रियाकी पद्धतिमें साधुओंका कुछ थोडासा पारस्परिक संप्रदायमेद दृष्टिगोचर जरूर होता है । इत्यादि । इसके आगे फिर शक्रस्तवादिका पाठ किस ढंगसे, किस आसनसे, करना चाहिये इस विषयमें आचार्योंके जो कुछ विशेष मत हैं उनका संक्षेपमें सूचन कर, अपना अभिमत सूत्रविवरण आलेखित किया है । इस विवरणको शैली सरल और स्फुटार्थक है । मूल सूत्रका ठीक स्पष्टीकरण हो सके उतना ही अर्थालेखन इसमें किया गया है। विशेप विस्तृत शास्त्रार्थका जहां कहीं प्रसङ्ग आया वहां उसके लिये यह कह दिया गया है कि यहाँ पर बहुत कुछ कहने लायक है; परंतु वह अन्य स्थानसे (ग्रन्थान्तरसे) जान लेना चाहिये । हमें तो यहां पर, दूसरे विवरणकारोने या व्याख्याकारोंने जो वात नहीं - जिनेश्वरीय ग्रन्थोंका विशेष विवेचन । ४९ बतलाई है और जो हमें अपने गुरु-संप्रदायसे ज्ञात हुई है, उसीका निर्देश करना अभीष्ट है; और फिर जहां कहीं यकिंचित् हमने कुछ अन्य आचार्योंके कथन का अनुवर्तन किया है, तो वह मात्र स्थान शून्य न रखनेकी दृष्टि से ही किया है । जहां कहीं अन्य आचार्योंके संप्रदायसे इनका मतमेद रहा वहां कह दिया है कि इस विषयमें हमारे गुरुओंका कोई व्यवहार नहीं है इसलिये हम इसके विधानमें कोई निर्णय नहीं देना चाहते' इत्यादि । इस विवरणमें उपलब्ध एक उल्लेखसे हमें यह एक ऐतिहासिक प्रमाण मिलता है कि इनके समयमें पादलिप्त सूरिकी प्रसिद्ध 'तरङ्गवती' कथा मूलरूपमें विद्यमान थी । अपने एक मन्तव्यके विधानके समर्थनमें इन्होंने लिखा है कि- “अत एव प्रदीप्तकाचार्येण तरङ्गवत्यां दर्शितमिति ।", इस टीकाके उपसंहार में निम्न लिखित पद्य लिखे हैं जिससे इनके मनोभावका अच्छा आभास मिलता है- नो विद्यामदविह्वलेन मनसा नान्येषु चेावशात् टीफेयं रचिता न जातु विपुलां पूजा जनाद् वाञ्छता । नो मौढ्यान्न च चापलाद् यदि परं प्राप्तं प्रसादाद् गुरोः सुरेजैनमतानुरक्तमनसः श्रीवर्द्धमानस्य यः॥१॥ सत्संप्रदायोऽयमशेषभव्यलोकोपकाराय भवत्व विघ्नः । बुध्येति टीकां विरहेय्य नायं (?) भव्यानशेषानुपकर्तुमीशः ॥२॥ श्रीमजिनेश्वराचार्यः श्रीजावालिपुरे स्थितैः। पाण्णवते कृता टीका वैशाखे कृष्णभौतिके ॥ ३॥ भावार्थ- इस टीकाके बनानेमें न मेरा विद्यामदविह्वल मन ही निमित्त है, न किसीकी कृतिकी ईर्ष्या ही उत्तेजक है अथवा न लोकोसे पूजा प्राप्त करनेकी लालसा ही कोई कारण है । इसी तरह न मूढता एवं चपलता ही इसमें प्रेरक है । केवल जैन मतमें अनुरक्त ऐसे मेरे गुरु · श्री वर्द्धमान मूरिके प्रसादसे जो सत्संप्रदाय मैंने प्राप्त किया है, वह भव्य जनोंके उपकारके लिये निमित्त हो इस बुद्धिसे मैंने यह टीका बनाई है । संवत् ९६ (विक्रमाब्द १०९६) के वैशाखमासमें, जाबालिपुरमें रहते हुए इस टीकाको समाप्त की। (३) षट्स्थानक प्रकरण । जिनेश्वर सूरिने जैनमतानुयायी गृहस्थ उपासकोंके कैसे आचार और विचार होने चाहिये इसको लक्ष्य करके एक छोटासा प्रकरण प्राकृत गाथाओंमें बनाया जो 'षट्स्थानक प्रकरण'के नामसे प्रसिद्ध है । इसमें श्रावक ( उपासक) जीवनके उत्कर्षक ऐसे ६ स्थानोका अर्थात् गुणोका स्वरूप वर्णन किया गया है इससे इसका नाम 'षट्स्थानक प्रकरण' ऐसा प्रसिद्धिमें आगया है । इसका दूसरा नाम 'श्रावकवक्तव्यता प्रकरण' ऐसा भी है। - १ 'अत्र च वहु वक्तव्यं तच्च स्थानान्तरादवसेयम् । इह तु वृत्त्यन्तरानुपात्तस्य खगुरुप्रसादावाप्तसंप्रदायस्यैवाभि. धातुमिष्टखात् । यत्तु परैरेवोकं तत्र स्थानाशून्यार्थ यदि पर कचिदिति ।' २ 'तत्र प्रवृत्तिनिमित्तसप्रदायो नास्माकमतो न तदर्थमायास इति ।- 'तत्रापि न प्रवृत्तौ सप्रदायोऽस्माकं किञ्चित् ।' ३ पादलिप्त सूरिका नाम प्रदीप्ताचार्य के रूपमें यहा उल्लिखित किया है जो प्राकृत पलि त का सीधा संस्कृत भाषन्तर रूप है। एक और जगह भी इन्होंने इसी नामसे इनमा उल्लेख किया है। क० प्र०७ .
५० कथाकाप प्रकरण आ ; इस प्रकरणकी मूलसूत्र भूत मात्र दो प्राकृत गाथाएं हैं जो किन्हीं पूर्वाचार्यकी बनाई हुई हैं । उन्हीं दो गाथाओंमें वर्णित पदोंके विवरण रूपमें इस प्रकरणकी रचना की गई है । इसकी मूल गाथाओंके साथ, कुल मिलाकर १०३ गाथाएं है । इन गाथाओंके विशेप-विवरण रूपमें इनके शिष्य नवाझवृत्ति- कार अभयदेव सूरिने, प्राकृत गाथावद्ध एक भाष्यकी रचना की है । बादमें इन्हींकी शिष्य परंपरामें होने वाले, वि० सं० १२९२ में, जिनपति सूरिके शिपय जिनपाल उपाध्यायने इस पर विस्तृत संस्कृत टीका वनाई। श्रावक अर्थात् उपासक वर्गके गुणोंको लक्ष्य करके जैनाचार्योने अनेक ग्रन्थोंकी रचनाएं की हैं और उनमें अनेक प्रकारके गुणोंका अनेक रूपसे वर्णन किया गया है । इनमें हरिभद्र सूरिका प्रसिद्ध 'धर्म विन्दुनामक' ग्रन्थ, शान्ति सूरिका 'धर्मरत्नप्रकरण', प्रद्युम्न सूरिका 'मूलशुद्धि' अपरनामक 'सप्तस्थानक प्रकरण' आदि ग्रन्थ प्रसिद्ध हैं । इन ग्रन्थोमें श्रावकोके व्यावहारिक और धार्मिक जीवनकी विशुद्धि और प्रगतिके लिये कैसे कैसे गुणोकी आवश्यकता है, इसको उद्दिष्ट करके भिन्न-भिन्न प्रकारके उपदेशात्मक विचार प्रदर्शित किये गये हैं । जिनेश्वर सूरिने भी इस ग्रन्थमें अपने ढंगसे पूर्वाचार्य प्रथित २ गाथाओंके विवरणरूपमें ऐसे ही ६ गुणोंका वर्णन किया है । ये २ गाथाएं इस प्रकार हैं- कयवयकम्मयभावो' सीलत्तं चेव तह य गुणवत्त । रिउमइववहरण चिय गुरुसुस्सा य वोद्भवा ॥१॥ पवयणकोसल्लं पुण छटुं तु होइ नायवं । छट्ठाणगुणेहिं जुओ उक्कोसो सावओ होइ ॥ २ ॥ इन गाथाओंमें यह सूचित किया गया है कि-जो गृहस्थ, उत्कृष्ट अर्थात् आदर्शभूत श्रावक होना चाहे उसे इन छः स्थानोंका (गुणोंका) अपने जीवन में विकास करना चाहिये । ये छः स्थान इस प्रकार है-(१) गृहस्थ धर्मके व्रतोंका परिशीलन करना; (२) शील अर्थात् सदाचारका सेवन करना; (३) गुणवत्ताको बढाना; (४) व्यवहार सरल रखना; (५) गुरुजनों की सेवा शुश्रूषा करना; और (६) प्रवचन अर्थात् जैन मतमें कौशल्य प्राप्त करना । इन छः गुणोंका नाना प्रकारके भेदों द्वारा स्पष्टीकरण करके आचार्यने इनका खरूप इस ग्रन्थमें समझाया है । उदाहरणके लिये- दूसरे शीलस्था- नके विवरणमें गृहस्थको किन किन स्थानोंमें जाना - या न जाना चाहिये इसका विवेचन करते हुए यह कहा है कि- वैसे धर्मस्थानोंमें कभी न जाना चाहिये जहां पाखण्डियोंका निवास हो, इतना ही नहीं, परंतु जहां आचारहीन यतिलोक रहते है ऐसे जैन मन्दिरोंमें भी न जाना चाहिये - इत्यादि । यह उनके समयकी चैत्यवास स्थिति और उसका जो उन्होने विरोध किया उसका सूचक है । इसके साथ यह भी कहा है कि गृहस्थको, किसी अन्य गृहस्थके, ऐसे घर पर भी नहीं जाना चाहिये जहां घरका मालिक उपस्थित न हो; और उस घरमें तो किसी तरह न जाना चाहिये जहां अकेली स्त्री रहती हो । श्राव- कको ऐसा वचन-व्यवहार भी कभी न करना चाहिये जिससे किसी दूसरेके मनमें द्वेषभाव पैदा हो और जो लोकोमें या राजवर्गमें अप्रीति पैदा करनेवाला हो । श्रावकको अपनी वेष-भूषादि भी, अपनी जन्म भूमि, जाति और परिस्थितिके अनुरूप ही रखनी चाहिये । कभी भी नट विटादिकोके जैसा उद्भट वेष नहीं पहनना चाहिये । कुल और देशके विरुद्धका वेष, राजाको भी शोभा नहीं देता तो फिर श्रावकजन जो प्रायः जातिसे वणिक होते हैं, उनको तो ऐसा वेष कभी शोभा दायक नहीं हो , - जिनेश्वरीय ग्रन्थोंका विशेष विवेचन । ५९ सकता। इसमें भी विशेष करके उनकी स्त्रियोंका वेष तो बहुत ही सादा और शिष्टताका सूचक होना चाहिये। इस प्रकार वेषकी शिष्टताका कथन करते हुए जिनेश्वर सूरिने संक्षेपमें श्रावकको कैसे वस्त्र शोभा दे सकते हैं इसका मी थोडासा विधान कर दिया है । यह वस्त्र-विधान उस समयकी सादगीका सूचक है । इसमें तीन वस्त्रविशेषका सूचन किया गया है जिसमें एक तो धोती है दूसरी अंगिया है और तीसरा दुप्पट्टा अर्थात् उत्तरीय वस्त्र है । धोती कैसे पहननी चाहिये, अंगिया कैसी होनी चाहिये और उत्तरीयको कैसे डालना चाहिये इसका भी निर्देश किया गया है। इसी तरह श्राविकाओंका वस्त्र-परिधान कैसा होना चाहिये इसका भी थोडासा निर्देश कर दिया है । इसके विपरीत, नट विटादि अशिष्ट जनोका वेष कैसा होता है उसका स्वरूप बतानेके लिये थोडासा उल्लेख करके, वैसे ही अशिष्ट समाजकी वेश्यादि स्त्रियोंका वस्त्रालंकार किस प्रकारका होता है उसका भी वर्णन किया है। 'व्यवहार सरल रखना' ऐसा जो चतुर्थ स्थानक कहा है उसमें भी धार्मिक और व्यावहारिक दोनों दृष्टिसे श्रावकको अपना व्यवहार कैसा सीधा-सादा और प्रामाणिक रखना चाहिये, इस विषयमें कुछ लौकिक उपदेश भी कहा है। जैसा कि - अर्थोपाय अर्थात् अर्थोपार्जन निमित्त जो व्यवसाय किया जाय उसमें श्रावकको सदैव सच्चाईका व्यवहार रखना चाहिये । तोल नापमें न्यूनाधिकता न करनी चाहिये जो वस्तु जैसी देनी-दिलानी बतलाई गई हो उसमें फेर-फार न करना चाहिये । अतिलोभके वश हो कर किसीको ऊधार आदि न देना चाहिये । जिस वस्तुका व्यापारनिमित्त संग्रह किया जाय वह प्रचलित मूल्यसे अधिक मूल्यकी न होनी चाहिये । व्यवसाय निमित्त हाथी, घोडा, बैल आदिकोका विशेष संग्रह न करना चाहिये । क्यों कि अधिक संग्रह करनेसे उनको दाना चारादिके खिलानेमें अधिक व्यय होगा और मरजाने आदिके कारणसे हानि होगी । इसी तरहसे धान्य अर्थात् अनाजका भी विशेष संग्रह नही करना चाहिये । क्यों कि ज्यादह समय तक पडे रहनेसे उसमें कीडे आदिके पडनेसे सड जानेका और उससे हानि होनेका संभव रहता है । श्रावकको खास करके कपास, रूई, सूत, वस्त्र, प्रवाल, मोती, मंजिष्ठा, सुपारी इत्यादि चीजोका व्यवसायनिमित्त संग्रह करना अच्छा है । क्यों कि ऐसी वस्तुओंके, अधिक समय तक भांडशालाओं (गोदामों) मे पड़े रहने पर भी किसी विशेष प्रकारकी अर्थहानिकी संभावना नहीं रहती। बहुत लाभ होनेकी संभावनाके होने पर भी किसी ग्राहकको अंग ऊपर . १ इस वन-विधानमें उस समय प्रचलित देश्य शब्दों का प्रयोग किया गया है जो विशेषनोंके लिये अध्ययनीय है। यथा- संतलयं परिहाणं झलंब चोढाइयं च मज्यिमयं । सुसिलिट्ठमुत्तरीयं धम्म लच्छि जसं कुणइ ॥ २,१६ २ नट विटोंका वेष कैसा होता है उसका उल्लेख इस प्रकार है- लंसस्स व परिहाण गसह व देह तहंगिया गाढा । सिरवेढो टसरेण वेसो एसो मिडिगाणं ॥ २,१९ ३ वेश्यादिका वस्त्र-परिधान कैसा होता है उसका वर्णन इस तरह है- चूडा संफुसइ पायनहरेहं । जंघद्धं उरघाड परिहाण हवह वेसाणं ॥ २,२० सिहिणाण मग्गदेसो उग्धाडो नाहिमंडलं तह य । पासा य अद्धपिहिया कंचुसो सहइ वेसाणं ।। २,२१ ४ ववहारे पुण ऊणं न देइ पडिरूवग नवा कुणइ । ४,६ ५ भत्योवाभो पुन त पुण सच्चेण ववहरंतस्स । अहवा अइलोमेण उद्धरगमाई नो देइ ॥ ४,१२ भंडं पि अहमहग्घं न संगहे कुणइ निययमुलाभो । आस-कार-गोणमाई न नियट्टा धारए मइमं ॥ ४,१३ असिलिटु नीविवंधो