·No text on this page.

·No text on this page.

·भूमिका। अथ प्रायः खलु बहुपु नियन्येषु 'लोकमसिद्धयुक्तिन्यायः' इत्या युक्तोक्तिरूपा न्याया लौकिकारशास्त्रीयाश्च संस्कृतप्तरस्वतीमया दृश्यन्ते तत्तन्न्यायस्वरूपाणां विषयाणां च तत्तनियन्धेषु कारन्या भावात्तदन्येषया गैरप्यनधिगम्यमानर्मुहुर्मुहुःखमनुभूयते । अतस्तेषां स्वरूपप्रभृतिपद नार्थ निरुत्तधुदाहतियाश्योपक्रमप्रभृतिभ्य एकत्र संग्रहः प्रेक्षावनां मनी णामानन्दाय भवेदिति बहुकालतोऽस्मदाशेपाऽस्ति स्म । अयेदानी मुलतान गरनिवासिसेतुपालोपनामकपण्डितठाकुरदत्तशम्माभिधा:-विद्वांसो मध्यम व लौकिकन्यायस्वरूपादिवज्ञानजन्यानन्दमनायासेनाऽनुभवेयुरिति,स्वर लोकनिवासिनो निजज्येष्ठात्मजस्य भुवनेशदत्तशामिवस्य चिरमिहेलात स्मृतिस्स्यादिति च मनस्याधाय 'भुवनेशलोकिकन्यायसाहस्री नामकमिमं ग्रन्थं निर्माय मुद्रयितुं मह्यमार्पितवन्तः। स च मया स्वकी 'श्रीवेङ्कटेश्वर' मुद्रणालये शोभनारस्वच्छमरणपुष्टपवेषु सम्मुद्रः प्रकाश्यते । तदेतद्हणवलोकनादिमिर्मामनुगृहन्तु मनीपिण इति भूद मभ्यर्थयते। श्रीकृष्णदासात्मज-शेमराजः, श्रीवेङ्कटेश्वर' स्टीम्-मुद्रणालयाध्यक्षो मुम्बयी-स्थः

·No text on this page.

·No text on this page.

·भुपनेशलौकिकन्यायमादीन्यायानुक्रमणिका । -- FIFE TE: rerfr १. अनवर १५ दे. Vतीसमरिता १११११cre: १ ५.८ मिरिना प्रा. पाणिनीया. १८ লাখ मम्मा. पिता स्यतरण २४२ यानयम नित्यासाई daui परवृत्ति इलाय पति पाणीय .९.१५९१ Mirat १९५५१९ विरे . अध्या. १९11.भमभ्यया २४.1.1 अनम्यहम्य: ७४ मनातेमहा. २५४/६५ जनाला. १.५६१२ मनवायाम्या. १८५८६४ भनारल्या. १११ ९६२ भनासंगमा० १४८९९७ अनुकरणहि ६४९ अनुत्तमप्यु २०४८२९ अनुपदिष्टंसा ३.०५५ अनुवृत्तिन्या १९० भन्तरेणापिनि १.२/६५९ मतदापिका. १६६ भन्ने या मतिः ०९.२ अन्न रण्डाविस रस.. सपुर पिवितो पुष्टी. rint. - ·(२) न्यायाङ्क: ६५५ अंवकवर्तकीय ५९३ अन्धकरपतन ७६ अन्धगजन्या० ७७ अन्धगोटांगू० अन्धचटक० ३०२ अन्धदर्पण १७९ अन्धप१० २४ अन्धपरम्प० ३४१ अन्धस्यैवान्ध० ९१२ अन्धाऽनन्ध ८८० अन्यगेदस्थि. २७० अन्यद्भुक्तम् ४२७ अन्यार्थम्प्रकृतम् ४८८ अन्याविकन्या ६०५ अन्पेनचान्यस्य ६१० अन्योन्याश्रय ४१९ अन्वयव्यतिरेक १३२ अरन्यानन्तु ३५२ सराहामाया ४९४ अपवादन्या. २८७ अपसारिनामिक ७.८ अमाशयम ५८६ अराधेनोपपमो ६१६ व्यारनारि. २०० अरमनन्याय. ८२६ नमश्यप्रनिधन ८.५ अभागटाम ९.५. अभिमूनिभया० .. मध्यनादायी न्यायानुक्रमणिका । पृष्टाङ्का न्यायाङ्काः २२८:४३१ अभीखावियो. १७८ ८३२ अभेदका गुणा ८२८ अभ्यन्तराय ४० ४४५ अभ्यन्तरे हि समु. ९१९ अरस्कान्तन्यायः १२५ ४६२ अयाचितमण्डनन्या. ७६ ३०६ अरण्यरोदनन्या ९५९ अरण्यचन्द्रिकान्या० १२२८३७ अर्थवशाद्विभक्ति. ३०१,५८४ अर्थायोक्तवन २९३/ ७१९ अर्थात्समर्थों १०९/७७३ अर्धकुकुटीन्या. १४४. २५५ अर्बजरतान्या० १७५/५४१ अर्घटीफिकग्या. २११२५६ अर्धवेशन्या. २१३) ८७६ अवैशसन्या. १४१, ७७६ अरमुन्मत्तवधि ६९ १८९ अरस्यहतोय. १२०/२३५ अवयवप्रसिद्धः १७८४६२० अवयवावरवा. ११३ | २२१ आया अर्थवतो २११६२२ अवयव का ४४८ अवयं शाखार्थ २२२ ६५ प्रशिक्षिता ३५५ प्रशासन २८१ | ६५८ मशनोई गृहा. २९२ ७१४ीय ११२ १९६ भदशोपनिडा १११ भमोरया..

·न्याशनुकमाणका । पृष्ठान ८० पृष्ठावा' न्यायाध १८५६९८ आयाम' मग ११७१९३ आयुमंतामनि ८८ ४६७ आरपष्टी १४५५४९ अरोपगुगकयों २२० / ९१७ भारांदाऽवरोह. २६९ २४५ अपाढतं परति ९२ ३३४ नयागः २२० ९७ रामन्या० १४ विकार ३२२ इन्दुस्वहन्या. ४५२ इन्द्रजालन्या ११२ ५.८ इन्द्रियाभ्यामजा १३१ २७४ पुवेधगय. १२० ११८ १९१ ट. शगुमा० तरीय भत्यन्या. मनि पाय सामयिरी. লাগান मिसम्यरिंग सिमरण रम्परामधनी- सहिषुण्डलन्या. रदिनपुरन्या. हिनिलायिनी दिगुजवतन्या. आ. काशमुष्टिह नाकाशकारपिछ. पायधिारण गग्यातानामर्थ विभिट. गानामन्ते त्मिाश्रयन्या दायन्ते च पादित्यगतिन्या. मानधक्यप्रतिक रापयपि सती. मणकन्या. नामोदपट्प. न.म्रवणन्या० मानन्पृष्टःको. २३०, ९४४ हि विवेकप० १२५ २८८४८३ तार्थानामप्रयोग ९५ ७९६ उत्पतितापिहि २७६ १२१ उनिमशन १७२ ९८४ उहाँले भवने प २१३/ ७१७ नपजीवन्ति शत्या ६८ उपजीव्योपजीव० २०३ | ४.४ उपोश्यानुपदे. २५० ९३ उनपयननय. १०८१४३ उपमाद्वरं भिक्षा. ७८२ उपगन्यायः २६११४६ उभयनस्पाशा ५४८ उभाभाव विशि. ११.] ४६८ उपाण्टकभक्षण २७५ १५ १६९ ·न्यायानुक्रमणिका। (यादा पृष्ठकाः न्यायाहा छा . ता. १८५ साम्यत्तिाच्छन्द ४८४ तारध्यात्ताग्छब्द ३१३ वालमपन्या. ति. १२६ विलतण्डुर. ૨૮૮ १७५ २२१ ६३४ तुलायष्टिन्या. २४३ तुम्रमनन्या ८३५ तुल्यबलप्रेषण ४०९ तुपउंदन १८१ तुप्यतुदुर्जन 4 १३८ बलितं न हिरण्य. टि. रिहिमन्या. त. २ तक्रमौण्डिन्या ६ वण्डलमक्षण. ६३ त्तत्प्रख्यन्या० :६ तत्सामीप्यात्ताच्छ० १७ उत्साहचर्यात्ताच्छ. १८सत्स्थानापन्नस्त. १ तदभिन्नाभिन्नस्य ७९ तागमे हि दृश्य ३९ तद्धतोरेव तदस्तु २५ तदेकदेशभूत १७ सगुणमुपलभ्यत ९४ वन्तुन्यायः 14परमहण. १९८ वप्तमाष्ट्रतिलक ११८ ततपरशुप० ६९८ सप्तधाष्ट्रविर. १२. सप्तमाक्षिकोद्धर ४.१तमःप्रकाश ६६१ चमोदीपल्या. ५८९ साघुडाकिनी ३८६ रममावा. ०५६ सांप्रतिष्ठाना- १८९ मस्मिन्विदिते. ७२२ वरपरस्य पुर. १३ १४६ ८० द. ११२ २१८ १० तृणजलौका. २१६४३३ तृणाराणमाण. ३१८ १८८ त्यजेदेकंकुल. ५१ १२२ त्यापादुस्तदिनी २०९ २८४ दग्धरत्र. २०९/ ५९३ दग्धपट. १९७ दग्धीज. १३७/२८३दग्घरसना. २३१) २६१ दग्धेवनाहि. २७३] ४३४ ६ण्डपक्र १३३) २५० दण्डसमारण २५४, १७२ दण्डापूरन्या. २.७५६६ दत्ततिलांजलि. २४५ १९४ चित्राएप. ११२ ८१ ·न्यायानुक्रमणिका । 7 पृष्ठादाः प्रतिनिम्म संगमुहायलो० रेदः किन घुरते होमन्या २०४ मशाला दफदाय २९७ ग्रमेव सर्व नगर्दभ० अफित्स्यवश २३ ९९ किमपिटोके. हे सृष्टि संभवत्यह दे. नाधिकरण इत्तपुत्रः २९९ दि. २९५४२३द्विगता अपि २२५ ५८१ दिर्घद्ध सुरक्षं २९० ११९ घटारोहण २९४ धनवयन्या० ८५६ धनुर्गुणन्या. ११४ धर्माधर्मात्मा धा. २९२ ४२ धार्मकल्सनावो २४० घान्यपाल ५११ धूल्यन्धकार न. ७८. न सलु धीमतां ३०३ ९५२ न सलु प्रेम १९७४२६ न पान्याय ४४७ ननियुकमन्य. ३७० नटागनान्या. २९५ नइलोदकं ९१६ नदीसमुद्र २. ८१८ नीसमुद्र |९२४ नवयुवेग० ५२१ न दृष्टयकुशलं ९५५ न धर्मवृद्धेषु ९६३ ननु यतविशेष ६२८ ननु स्वार्थपरो ९५१ नववधव्यमसस ९३९ न साहसमना २८२ |५९२ नसि प्रोतवली १४४ १५२ २८० दत्तहननोद्यत रत्तापुत्र कालबयो केशन्या. लोदीप० धिोमुस० १८६ २०९ स्वोपचार ·(१२) न्यायानुक्रमणिका । पाहाः न्यायाधाः . न्यायादा ६१४ पूर्वावाधेन पृ. ७६८ पृथिव्योपधि .५८७ पृष्टाकोटिन्या. म. ८५६ प्रकरणाद्वाक्य ६० प्रकृतिप्रत्ययाः ५९४ प्रकृतिपद्विकृतिः ९९६ प्रकृतिवदनुक. ३४२ प्रक्षाटनाद्धि ९६५मणमन्त्यनपाय० ८६८ प्रतिप्रधानं गुण ९४५ प्रतिभावश्च पश्यन्ति १६२ प्रत्यक्षे किमनुमान. ५९६ प्रत्यवयवञ्च ९९८ प्रत्यासत्तिन्या. ७५२ प्रथमपासेमक्षिका १७३ प्रदीपन्यायः ६९१ प्रदीपे प्रदीप २४५ प्रधानमल्लनिक ६७ प्रधानाऽप्रधानयोः ५३७ प्रधाने गृहीत ८९८ प्रपामेटन्या० ९२८ प्रमदान्या ७३३ प्रमूगां हि विभू० १५९ प्रयोजनमनुदिन्य ५६४ मतानुनमक ६३९ प्रसिद्धानुवादन ७९३ माश्यं स्वगुणोदयेन ९४९ प्रायेण मार्यादीनाल्यं २५९ ७७२ प्रायेण सामग्यविधी ३६ प्रासादयामि ५१६ सवंगमगति. फ. २८९ ४७६ फलमुखगौरवं ४ पटवत्सदकार व. १२२ ९५७ यावृत्तिन्या० ३१२३०८ वधिरकणेजप. २९१ १९९९ पधिरामंदकर्णः ३०८३६३ यहुच्छिद्रघटप्र. ५३१ वटुभ्यः श्रोतव्यः २०९ १९ चहुराजकपुर० ४६९ बहुसपत्नीक० २५३ १८ वहुकारटमृग ७४ ५६७ यहूनामनुरोधोक २३७ ३६५ बहूनामनुग्रहो ३६६ घहूनामनुसरणं वा. १९१ १०४ वाणोष्टीन्या 1५६४ यालादपि सुभा० २९८ ५८५ वालिमप्रविन्या० २४८ वि.. १२६] ४५८ चिसतिगोयान १९९११३ बिस्वपल्वाट. २२४ २२५ बिल्वविभजन ·न्यायानुक्रमणिका। पृष्टाधा न्यायाझाः पृष्ठाकाः ૨૮૮ २६० ८८ ८५२ भूतम्भव्यायदि ८८ |७७७ भूनं भव्याय कल्पते ७५९ भूयस्न्यासदार २२५ ३४. भूलिशानि १३१ घी. जिमन्या. [जार पु. भुक्षित:किदि. भुक्षि न प्रति भुक्षितः किन ब्रा. हिणमागन्या. क्षिणपरिणाज. सिष्ठ गप्रमण २२५ / ६७३ मूसैन्याय १८ ५.४ भोपि पादपसाराय ८३१ भदका गुणा ६.८ भोपात ३९५ भरपविप्रन्या. ८४ ८१ ७. २०९ ६४५ ३२३ अमरत्यायः ३२४ भ्रमरन्या ३२५ मरम्या ३५अष्टावसरन्या १४ वादिन्या० २९५ म. धितेपि एभुने 'दयनियमेना. द्रमभद्रपा न्यायः ग्मीभूतप भा. मितीन्या. विधाऽपिशारण: भि. शुशामसरण भियायालय. पगन्याय: २२८ मशिन्या- ७५१ परिवारपाने ७ मतमोम २८७ |९७८ मधाऽऽ] ९. गमतोलन ४६९ माहानिया. १९३५५८ महिमापत्रमा ११७/४९९ ममिमा ४७. मशिदादा १२.२१५मरसन्या. २०४८.1मधुबरराजमपुर सभासद 'पासिरा ·(१४) न्यायानुक्रमणिका। न्यायाङ्काः ६९९ मधुररसभावि० ६७३ मध्यदीपक २४७ मध्यममणि ७२१ मध्यासीनो घटः ६९२ मनोराज्यविजृमण ९७६ मन्दायन्ते न खलु १४२ मरणाद्वरं व्याधिः ९४० मर्कटमदिरापानादि १०० मलिनदर्पणन्या० २६ मल्लप्रामन्या. ५६२ महादोषत्यागोऽल्प. ८९७ महामत्स्यतीर० ७९४ महान्महत्स्वेव ८१ महिपी प्रसवोन्मुखी मा. ९०३ मा जीवन्यः २३० मात्स्यन्यायः ४६६ मानाधीनामेयसिद्धिः ७८५ मापिका गुणाः २४१ मारणाय गृहीवो ८३० मार्दवे पदवो दोपाः ७३७ मालतीपुष्पमाना ८८१ माल्यं कम्य विचित्र. पृष्टाः न्यायाधः २३८ (३०७ मूर्खमेवन २३३ ७१४ मूषविषाण १०१ ५५१ मूपासिकताम्रा २४५ मृ. ३३७ ४४२ मृगहष्णान्या० ३४८ मृगभिया सम्या. २१४ मृगबागुरान्या० (३०० मृगमारण (१५४ मेघौदये शालिसमृद्धी १९८ य. २९८ ४७१ यः कल्पपूर्वक० ५४ यः कारयति सः ४२ १०७ यः कुरुते स भुक्के ७६६ यज्ञ स्तूयते तद्वि० ९०८ यत्कार्य जायते २९९ ४९१ यत्कृतकं तदनित्यं ७८४ यत्परः शब्द ८१२ यत्मायः श्रूयते ८१३ यत्प्राये यच्च २८२ ७२० यत्रार्थावगतिरेव १३९ यत्रोभयोः समो दोष १५० यत्रोभया समो ६५.७ यथा नाम तथा गुगः १९९ यथा संस्ख्या २०२ १८५५ यदन्तरेण यन्न २८० |९३३ यदनः पुस्पो लोके ९७४ यदृष्टं दृश्यते स्वने ७१६ यह यदपेशं २४९ ५५१ यद्यया पतये ५७४ मुसमरवीति वक्तव्यं ८२३ मुख्यासम्भोगीण. २२ मुजादिपीकोख. ७४२ मूईमूहमा ·पृष्टा 1: यो. २३८ ५८८ ४८ २८ न्यायानुक्रमणिका। पृष्टाः न्यायाधः पदा पत्करण २३८ रदा पन फरोति वाहनहीतर (६५६ योगादिर्यलीयसी १६० विशेषयोः कार्य ५.८ योग्यप्रयुक्त ७७ योग्यो योग्येन नितिगद्वन्तु ५९. पोजनमायायां भार्थाश्यों न २७० ८०५ यो पनिरूपित. মামীমা ७३६ यो यद्वपति स्यदण्टरतस्य ७१. यो ये प्रति गण्य. पामान भ्रम. ८३३ पो पस्य माग पा. ९७९ यो पेचिन दूरायः गाना दक्षस्य २९० ९.० यो याय मित्र एयरामेव ४३० यो दि भुगत रशी भावना २७८ . मुम्हारसी ५० रा.पटम्या- दिशीशीतला १६४ एणुगगा. दिशा पक्षावारको ३६ पाराधिकरण प्रीतिविवेकानां १५५ १६९३ स्थपत्या विपिउनावही ५६५ शादी पिता ११८४० रगिणः विगतगुपित पिस्नान वाय. विपनं दार. ३५७ रागप्रयापक व विशेष्ये १८५ राजपुरमर पानिपामा १७. सरसंसार २७ रामानुएलपि ८५८ राधिगत्र ५९. रात्री पनि पुनरयस समा. पाता १५/४६. होधिार ९ १ ९. ७८ नमा यो ·न्यायानुक्रमणिका । पृष्ठ ६.२ रूपसामान्य २३३ रुटियागमर ५८ रेयागर ३१५ रोगिन्यायः पृष्ठावा न्यायाङ्कः ९७२ वदिविरफुलिंग २१०/१७६ वहिन्याय. ३९७ पद्रियूम ७.७ पराटान्वेषण २० यरगोटी. ६७६ वरं सोशयिका १५३ परपाताय (६७७ वरमध कपोतः (७८७ घराटकान्वैपणे ३१२ (३६४ यन्नि मानान्य २५० यातु शनि मागा ३८५मायाश्यस्य १८५स्यायन ५. सपय देशमा १८गरप पा. • eneमारमिन्ट २९: जीवन एनान्तु दी. ५२८ वाक्यान्यपि १८१२ वाक्यानिनि ८६. याइनियम २०३ यानिमन्दुरा- २०६ यातदीपन्यायः ५२५ वायुनावमा ... वायुमा वायुभेन्योरा १८. पाठापना . ६.५ सेमा पेटमा ...शिनामसमपर ..THERE trimurters. ... Hिin ·HI remi . . Int 7 imar NEETIHAR ::ttvn T Kiran Kirtising 1". 'yatriभारी - दाममा : " Ty ry ८ reunita {পাশা -famAnup virgini Witernment -ormirey. • प्यारवाया दी. प्रारियां पी. ४८ वपन. .६ पनि निपि मार लिमिएलो मूह : गमावा. गर्म. बच्यासार stoनिगर शहाभिः ८ गत १५.५ पला. ४५. परमे ४८५ पते पर १७६३५. शरपुष्पायर ६८. रागमन १० १ १ - ·(१८) न्यायानुक्रमणिका । न्यायाद्वार ७६२ शल्यवाना २९९ शवोद्वर्तन ७१८ शशविपाशा ९५३ शशिना सह सा. पृष्ठावाः न्यायादा २५७/६८८ इनरुपांतीय २१५/८४७ श्येनाधिकरण शृ. ३१. ९६६ प्रियं हि मततो २३४ श्रुतयोगितामे. ५१५ भुतानुमितयोः ५३४ श्रेयांसि यहुषि 30 २३. सारा ७७१ गाम्येचत्यप मि. ६८. शिरोकार जी. ८८५,शीनगर ...पिताश्नर ६० ९४६ दलविदा Y. सुमनतिजा ८१९ लादला 7. Per न्या गदिमांना ३४५ भाकर्तगमगर जापान्या ३.३ भरटोनामना ८.१ अकालिया २६. अधीनगर प. ६. पटणा भिगत 12. पग-या- २.12.2पनियापित प्राचिन ममता - ... गर ५.fi Miral ... ....

·प्रमादाः मा. भागनकमणिका । पादा न्यायात योन vieटिममार. ... Fridan ६५ मटिमानिायितः vvy ninainte "११.६ मपि ... गरिने दक्षिक १८६८६ गावागानां गिन १६ नाम्या: १६.२१ मंदादिभ्रमन्याः ६६ गहमारतासह ८trमागमारमाए .८५ रमाका: ४६ सायाभूता समुदाय वाय. ...६ समुहमारः अपि १८७ साधनानुष्टाना ५.६ गगुहपति ६८७ गापेटमगम १. संपन. ४८१ गामध्ययोगः सम्पदा ४५ मामान्यवाषयाय yy i ATC ४५८ सामान्पाविस ... गम्मदायकवाय ८.८ मासुकः पाणिभिः गम्भवग्यभिचागण्या ८८ मार्वजनीनग्नुल्या मी काय सवारण ६४ सापकाशनिरप० ४१ मंना ममुरा - सर्व परमिपंद ७५.१ मिद्धमदयुत्या ५६ मय वाक्य मा. मिहमृग. ५.६मा विशपथ ३५८ सिमपन्या: ७८८ मयंवदान्तमा १३ सिंहावलोकन १९८ सवंशया प्रत्या ६. ३१९ मिहीधारक ६.७ गईः म्याथ ममीहने ६५६ सगठम्य परित ५११ मर्यापेक्षन्या- ८७ मुतजन्ममृति ५२९ मम्म १३१ सुन्योपगुन्द ६२६ मा इमे स्वभूत्यर्थ २१५ ६१३ मुपेटिका ५८६ ग गुगाःपावन ३१७११ मुमभि. ५.४ मा चदा या १८६] ४४० गुमप्रबुद्ध १४८ २८४ ४४ मि. ११६ ·(२०) न्यायानुक्रमणिका। न्यायाहाः २५७ मुमगाभिभुः ४५९ मुमगायालो. ८९२ मुवर्णन्या. १९८ मनोकदाह ८०२ सूचीमुग. ८०३ सामुग्गी २६९ म्याटक ६९४ मांस्तन्या. पृष्ठाङ्काः न्यायाङ्काः १८४/९३६ स्वस्थ चिन. १५८/८०८ स्वजातिदुरति. २९६ ९७३ स्वत एव सनां |२७२ स्वमव्यान ९०७ स्वप्ने नृप इति ८२१५८ स्वप्रकाशा २७६/१४१ स्वमायसिद्ध २७६/२७३ सभावो दुरसिमामः ७४१ कमायो मामि २३७ ५४४ स्वयं नीर्णः ३५४ स्वयमशन. ३६. स्वाई स्वव्यव. ८. स्यागुममपि २१ म्यामित्यादि है. ५मष । ४२११मका दलान माग |२८० नाममा दि. २०५ ७२५ मन्बरका १११ मेगा मदती. गो. ४५ मांगना मापानावरी . . ९१. ५१: मगर १९. मला ८. ६ २२६वामयः १३म्मानिननन दो. १८ERY iri.t: । 24. मायामनाराम ·॥श्रीः॥ भुवनेशलौकिकन्यायसाहस्री। श्रीगणेशाय नमःवन्दे श्रीगणनायकाभिकमलं लोक सदा वन्दितं भक्तस्वान्तसरोवरेषु सततं साचनमानन्द- ५५॥ हेमाभूपणकेसरं सुललितं सोन्दर्यगन्धान्वितं नित्यं .५५६ फमलं पेपीयमानम्मुहुः ॥१॥ श्रीमगुरूं यमरामसुमेर नानादिशागतसुशिष्यसुगीतकी- तम् ॥ वाराणसीवसतिवासितवामदेवं पट्शास्त्रपाठनव- शीकृतदेवदेवम् ॥२ ॥ भाप्ये फणीन्द्ररचिते विहितश्र- ...: वेदे विदग्यवरवन्दितपादपद्मम् ॥ विद्योपकारकरणा- कृतावतारं ब्रह्मावयोधमुनिवर्ण्यमहानुभावम् ॥ ३ ॥ ..पाले.. कृतकृत्यो द्विजः सुधीः ॥ कुब्य ठाकुर- ५. सेतुपालाद्वजातिजः ॥ ४॥ स्मृतये भुवनेशस्य पy५ धीमतः ॥ लोकिकन्यायसाहस्रीनाम्ना ग्रन्थं .ine: ॥५॥ ये चात्र लौकिकन्यायाः प्रोक्तास्तेपामुदा- दि. ॥ घेदान्तशास्त्रमा काचित्काचिध शब्दशास्त्रगा ६ ॥ काचिन्न्यायानुगा काचिन्मीमांसाशास्त्रगा तधा ।। ... . तद्वत् प्रायः प्रोक्तापरापि पा ॥ ७ ॥ कचित्तेपामर्थे स्पष्टे स्फुटं स्मृतम् ॥ प्रायः संक्षे- प्रोक्तं विस्तरादपि च चित् ॥ ८॥ अथ तावन्मङ्ग- परिनिर्विप्नसमात्यर्थं च गणपतिन्याय' उदाहियते- . . .

·... (२) भुवनेना- अथ गणपतिन्यायः॥१॥ "गणः प्रमथाटांधे चण्डासन्यप्रभेदयोः" इति मेदिनी ॥ गणस्य प्रमथाख्यरुद्रानुचरस्योभूताऽवयवभेदक- समुदायस्य प्रत्येकस्य पतिवा-अनुताऽवयवभेदात्मकसमू हस्य पतिरिति गणपतिशब्दार्थः-इत्यर्थद्वयविवक्षायां यथा गणपतिशब्दश्चरितार्थस्तथा प्रकृतेऽपि । किञ्च ।। गागर त्यास्तु-तुरीयः परमः शिवः श्रीगणपतिरेव, स एव वैग. पैयामदेवशब्दाभिधेयो महाविष्णरित्युच्यते न तु शिवा विष्णुदयं यास्ति येनेकः शिवो विष्णुर्वा मुर्तित्रयमभ्यः द्वितीयस्तदतिरिक्त इत्युपगम्येत । एवञ्च स एव साक्षात मान ब्रह्मादीनान्तु तदंशत्वेन ब्रह्मत्वं व्यपदिश्यते विष्ट शानामिव विष्णुत्वम् । तथा च अतिः-"नमस्ते गण वमेव प्रत्यक्ष ब्रह्मासि'इत्यादि । अत्र विशेषसम्बन्धर न्ययोगव्यवच्छेदिनवकारेण पार्थ एय धनुर्धरः' इस एनकारण पार्यादन्यत्रानुदरत्वस्येव गणपतरन्या । शाददात्ययोगी व्यवलियते । अनः श्रेयस्कामगर गर्गदा स एवाराव्यस्तदागधनं विनान्यदेयपूजाय करणेग फलजनकरवान् । मृष्यापाराधनकन्यारोग्या मसान्तायनानन्तरं • गर्भगिणाधिपात्" मामप्यत्र मानम्!"गणानारका इनि मापिदिनाध्याय मंत्री ?, अपि प्रमाणात । ०५ नामनियामः प्रियागां .. ३.७वामद निधीनां गा निधिनिया पगी ·गरिमारमाहमी। शाहनजानिगर्भधमात्वमजानि गर्भधम"॥ अस्थायी 4-सन्ति सर्वभूतानि यत्र:-सर्वस्मिन् वसतीति, पतन पा,यस्ते,वस्पते,पास वसुः। वस निवासे' १. आच्छादने या । "शृस्मृनिहित्रप्पसिबसिहनिक्लिदि- मिनि" इत्युः । तत्सम्बोधने हे क्सो परमेश्वर ! निमनसो मदीयधन श्रीगणेशदेव गणाना पति त्वा हवामहे, आयाहयामः खे आहाने, स्पर्धाया च" .. दिगणीपो धातुः इयतीत्यादिरूपं, दोः पश्यादेशवत् तेहपादोन 'हवामहे' इति प्रयोगनिप्पत्तिः॥ गण्यन्ते Ratnaनति गणाः श्रेष्टाः । गण सन्याने घ, ज़ था, आलोपस्य स्थानिवत्त्वाम्नद्धितेपांमध्ये ये गणाः :: ता पतिमीश्वरमित्यर्थःसफलप्रशस्ततरमीम भावः ॥ किय-प्रियाणां प्रेप्टानामिन्द्रादिदेवानां आधिपतित्वेन तेषां ये प्रेयांसः कार्तिकेयादयस्तारक +4जनित तर पां पति युद्धारम्भे खदाराध- विध्वंसपृर्यकपिजयप्रदत्वेन पति फलप्रदातारमीश्वरं हवान किञ्च-निधीनां निधिपति त्या हवामहे-निधयः हापनश्च पन्नश्च शंखो मरकच्छपी॥ मुकुन्दकुन्द- खर्चश्च निधयो नव॥” इति महापद्मादयो धना- नेपांमध्ये ये निधयोऽतिशयानन्तसुखभोगप्रतिका सिप पति दातारं त्वां हवामहे ।। मदीय कार्य जापमानजन पूर्व कार्यसिभिलतपे गणेशावाहनमन्त्ररूपस्तुतिः कविपनत्यूह

·No text on this page.

·. M लौकिकन्यायसाइसी। स्योपटसायणादियेदभाष्यकईमिनार्थकत्वेनाऽप्रामाण्यं ति याच्यम् । वेदमन्त्राणां कामधेनुरुपत्यात्, एफस्येव मन्त्रस्यासोक्ताऽनेकधार्थानां शास्त्रेपूपल- । तथा हि-"चत्वारि शृङ्गा प्रयोऽस्यपादा दे शीर्ष सप्त हस्तासोऽस्प। त्रिधा पद्धो वृपभो रोरवीति महो यो मत्या आवियेश' ॥ इति । अयं मन्त्रः शुक्रायः अयाजसपिहिता सप्तदशाध्याये ९१ । ऋग्वेदे तृतीयाटकीयाऽष्टमा:- ..५६५। १० वगर्गे तृतीया ऋक् । अस्य मन्त्रस्यार्थस्तु- महापरावियतन दिल५. महाभाप्य- रेण कृतः । निरुक्तादिषु चान्यप्रकारेण यास्काचार्या- तो दृश्यते । तथाहि महाभाप्ये-चत्वारि शा- ' . कलारि पदजातानि, नामाख्यातोपसर्गनिपाताश्च । ५ पादाः-प्रयःकालाःभूतभविष्यद्वर्तमानाः देशीर्ष- शब्दात्मानो नित्यः कार्यश्च । सप्तहस्तासोऽस्य-सप्त ५. विधा पक्ष:-त्रिपुस्थानेषु घद्ध उरसिकण्ठेशिर ति। वृपभो चर्पणाद् । रोरवीति-शब्दं करोति। कुत एत. रोतिःशब्दका।महोदेवो मत्या आविवेश-महान् देवः दो मा मरणार्माणो मनुप्यास्तानाविवेश । महता वन नः साम्यं यथा स्यादिति शब्दस्य वृपत्वेन निरूपण- ति॥ किय-यास्काचार्यस्तु-चत्वारि थाति चेदा एव उक्ताः त्रयोऽस्य पादा इति सवनानि प्रीणि देशी यो। सप्त हस्तासः सप्तच्छन्दांसि । निधा पद्ध- ·मुवनेश- कियत इति ॥ किश्च-गणपते अहं त्वया आ अजानि उत्पादितः ॥ आपुर्बकणिजन्तस्य ‘जनी प्रादुभावे इति धातोः कर्मणि रूपमाजानीति "ध्ययहिताश्च" ।। १८२ इति व्यवहिते छान्दसप्रयोगः ॥ कीहशोऽहं-गर्भ- धं मात्रा गर्भ धीयते यस्स गर्भधं "व्यत्ययो बहुल ३.१०८५ इति सूत्रेण लिङ्गव्यत्ययः छान्दसः, गम्भ इत्यर्थः । उक्तं च-"सुप्तिापग्रहलिङ्गनराणां कालहल स्वरकर्तृयहां च । व्यत्ययमिच्छति शाखदेवां सोपि सिद्धपति यादुलकेन"इति॥ किस-अजति गच्छति भक्ता दयं,या-अजति क्षिपति शरानसुरान्प्रति,-'अज गति णयोः'अच् प्रत्ययः ॥अथवा न जायते अजः उच-"; हि जातो न जाये न जानिये कदाचन क्षेत्रशः सर्वभूता तस्मादद्दमनः स्मृतः॥” इति ॥ 'जनी प्रादुर्भाव' "अन्येप्य दि-"इति ८ः-तरसम्योधने हे अज जन्मादिविकाररहि अवयवावयविभागरहित इति यायत्,-यं गर्भ, गर्भ मासि न भरसि, एनेन जन्मयिकारकपनेन नदुतरन सर्वेषां यथाक्रममावान् । ग. दियाफपिणा-या भाविकारा भरलीनि यापायणिः-जायने, अस्ति, पर्सने, বিগান, ধান, হানি, মানিকার पराधीनः दार्गावानिनि पन्यने, सन्नु विकाराभापा निर्टिकारामाधीनः परमेशमान गणपति चाल पर गलं कर्तुगानुगन्यथा कर्नु गगन যু নানা কা-"নিমযাবার ·। सौशिलान्यापमाली। स्पोपटसापणादियेदभाष्यफर्युक्तमिधार्थकत्वेनाऽप्रामाण्यं स्यादिति पाच्यम् । वेदमन्त्राणां कामधेनुरूपत्वात्, एफस्पेय मन्त्रस्याप्सोक्ताऽनेकधार्थानां शास्त्रेपूपल- म्भत्वाच । तथा हि-"चत्वारि शृङ्गा प्रयोऽस्यपादा ने शीपं सप्त हस्तासोऽस्य । त्रिधा पद्धो यूपभो रोरवीति महो देयो मा आवियेश" ॥ इति ॥ अयं मन्नः शुकृय. जुन्यदयाजसनेयिमंहितायां सप्तदशाध्याये ९१ सङ्ग- ख्यात्मकः । सरयेदे तृतीयाऽटकीयाऽष्टमाs- ध्यायदशम १० वग्गें तृतीया ऋक् । अस्य मन्त्रस्याऽर्थस्तु- सायणोपटमहीधरादिकृतभाप्यार्थाद्विलक्षणो महाभाष्य- कारेण कृतः । निरुकादिषु चान्यप्रकारेण यास्काचार्या- दिभिः कृतो दृश्यते । तथाहि महाभाप्ये-चत्वारि शृङ्गा- णि-चत्यारि पदजातानि, नामारयातोपसर्गनिपाताश्च । अयोऽस्य पादाः-प्रयःकालाः भूतभविष्यद्वर्तमानाः द्वे शीर्ष- द्वौशब्दात्मानौ नित्यः कार्यश्च । सप्तहस्तासोऽस्य-सप्त विभक्तयः। विधा पद्धः-त्रिपुस्थानेषु यद्ध उरसि कण्ठेशिर सीति । पृपभो वर्पणाद् । रोरवीति-शब्दं करोति। कुत एत- द्-रोतिःशब्दकामहोदेवो मत्यो आविवेश-महान् देयः शब्दो मां मरणधर्माणो मनुप्यास्तानाविवेश । महत देवेन नः साम्यं यथा स्यादिति शब्दस्य वृपत्वेन निरूपण मिति॥१॥ किश्च-पास्काचार्येस्तु-चत्वारिंशृङ्गेति वेदाए एते उक्ताः। प्रयोऽस्य पादा इति सवनानि प्रणि । देश प्रायणोदयनीये। सप्त हस्तासः सप्तच्छन्दांसि । त्रिधा व ·भुवनेश- स्त्रेधा वर्द्धः मन्त्रबाह्मणकल्पैर्वपभो रोरवीति रोरवणमस्य 'सवनक्रमेण ऋग्भिः-यजुर्मि-सामभिः । यदेनमृग्भिः शंस- न्ति, यजुर्घ्यजन्ति,सामभिःस्तुवन्ति,महोदेव इत्येपहि महान् देवो यद्यज्ञो मत्या आविवेशेत्येप हि मनुष्यानाविशः ति यजनाय तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनायेत्याह ॥२॥ किञ्च- "अभिधानेर्थवादः"१।२।३६ इति पूर्वमीमांसामूत्रविवरणे तु-चत्वारि शृङ्गा इति चतुहानामृत" इति मन्त्राचतु शृङ्गाणि । त्रीणि सर्वनानि पादादिम्पती द्वे शीपांगायच्या दिसतच्छन्दांसि हस्ताः। त्रिधा बद्धः त्रिभिदेवद्धः। वृषभ कामवीरोरवीति शब्देःसामादिभिः साध्यत्वादितिभा इत्युक्तमिति ॥ ३ ॥ किश्च-सायणाचार्य:-पर्या सूनास्याग्निमृर्यादिपञ्चदेवतात्मकत्वात्पथधाज्यं मन्त्र व्याख्येयस्तथापि निरुक्तायुक्तरीत्या यज्ञात्मका सूर्यम्य च प्रकाशकत्वेन तत्परतया व्याख्यापते अस्य यज्ञारमकस्याऽनः चत्वारि शृङ्गाः-चत्वारो येदा शृगस्थानीयाः । यद्यप्यापस्तम्येन 'यज्ञं व्यायास्यामः त्रिभिदैविधीयते' इत्युकं तथाप्पाथर्वणस्येतरानपेक्षयों काग्निसाख्यानां परम्नकर्मणामभिधायकत्यादपेक्षया चत्वारि शृङ्मा इत्युतम् । प्रयोस्य पादाः सरनानि प्रीण्यप पादाःप्रनिमापनत्वात्यादा उच्यन्न शीर्ष-प्रमोदन यायच, दृष्टिगोमप्राधान्येनेदमुफमागाहनाम:-TIMES दापि हातामुम्पमापनं एन्दाग्यपि देयनामीणनस्य गुगर सायनमिति नयवहारः त्रिधा य:-गप्रमाणात ॥

·७ गरियायनी! ग्निप्रकार पसः, पन्धनमस्य तमिप्यायचातापमः-फला- नां पर्दिता गरवानि भृशं-शब्दापते, भाग्यजुःपामतिः शब्यागम्नुनिम्होप्राएरपादितनिभिरसी राति एवं मादेवा-एप यक्षात्ममहानुभायो देवः । मनाविश- मत्यजमाननिप्यायल्यात प्रयेा उपचर्यताअन याम्क:- पत्यारिङ्ग नि-येदा यापन उगाः'इत्यादिना निरयोच. नदनानुमन्धेयम् ॥ अथ सूर्यपक्षेप्यास्पायने-अम्पादित्य. म्य पवार हाणि घतला दिश पताः श्रयणायाहार- गीत्युपचय॑न्तो प्रयोऽस्प पादाः-प्रयो वेदाः पादस्थानीयाः। भपन्ति गमनसाधनस्यात् । तथा हि-काग्भिः पूयहि विधि देय ईयते' इत्युपमाम्य पदग्न्यग्निभिरेति मर्यः' इति हि घेदत्रयेण गणतिरामानादि शीर्ष-अहध रानिश्चेनि द शिरसी। सप्तहस्तासोऽस्य-सप्त रहमपःपहिधलक्षणा मतयः एकः साधारण इति सप्तहस्ता भवान्त । विधा पन:-निपु स्थानेषु क्षित्यादिपु अन्याधात्मकरवेन संबद्धः,मीप्मयहि मन्ताग्न्यनिभिनिधा बद्धो यापभो पर्पितारोरवीति शब्द करोति पृष्टपादिद्वारा । स महो महान् देयो मानाविवेश तनियन्तृतया मूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च इति हिश्रुत- म्"एवमयादिपक्षेपि योग्यम्॥शाब्दिकास्तु शब्दब्रह्मतया व्याचक्षते । अपरे वापरतया | तत्सर्वमत्र द्रष्टव्यमित्याह well महीधरादयस्तु-यो पृपभः कामानां पर्पिता रोरवीति 'शब्द' यागन्तम् ।प्रत्यर्थ शब्दं करोति सोऽयं महोदेयो महति पूजयति, मयते वा जनेरिति महो महान् देयः - , ·. (८) भुवनेश- ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानां प्राणिनामुपजीव्यो ज्ञानकर्मसमु. ञ्चयकारिणी विदुषां शरीरभूतो मान्मनुष्यानाविवेश आविशति स्म मनुष्यान् व्याप्य तिष्ठति स्म ॥ यस्य वृषभस्य पज्ञस्य चत्वारि शृङ्गा-शृङ्गाणि ब्रह्मोद्गातृहोत्रध्वर्युलक्ष- णानि । 'त्रयः पादाः ऋग्यजुस्सामरूपाः । 'द्वे शीर्ष- शिरसी हविर्भानप्रवग्र्याख्ये "शिर एवाऽस्य हविर्धा ग्रीवा वै यज्ञस्योपसदः । शिरः प्रवर्यः” इतिश्रुरे अस्य वृपभस्य सप्तहस्तासः-सप्त होतारो हस्ता हस्ताई व्याप्रियन्ते सप्त छन्दांसि वा हस्ताः यश्च त्रिधा त्रि कारद्धः प्रातस्तवनमाध्यंदिनसवनतृतीयसबनेर्वद्ध इति शब्दग्रामो वा व्याख्येयः ॥ चत्वारि शृङ्गाणि-नाम स्पातोपसर्गनिपाताः। प्रयः पादाः-प्रथमपुरुपमध्यमपुर पोत्तमपुरुषाः। त्रयः काला वा। वे शीर्षे कार्यताव्यद्यते सप्त हस्ताः सप्त विभक्तिरूपाः। विधा बद्धः एकवचन द्विव चनबहुवचनवद्धः । वृपम इवाऽयमन्यशास्त्राणि अधः कृत्व रोरवीति । सोऽयं महान् देवो मानाविवेश-आवि शति स्म, प्रतिपादयतिस्म मनुष्येष्विति मनुष्याधिकार वच्छात्रस्येति न्यायादित्येवं यज्ञं शब्दय वृपत्वेन प्रतिपा दयन्तीति।कियाऽन्ये शिष्टास्तु-वेदरुपयज्ञपुरुषस्य धम्म ऽर्थकाममोक्षरूपाणि चत्वारि शृङ्गाणि, कोपासनाम्पा स्त्रयः पादाः, व्यष्टिममष्टिरूपे देशीय, सप्त स्वराः "निषादर्पभगान्धारपमध्यमवताः । पचमवेत्यमी सर नन्त्रीकण्टोस्थितारस्वराः" इत्युका अस्प हस्ता, - निध ·" . सफिकम्पायसाहनी। पक्षः गद्यपद्यगीतिरीतितो पडः। यदा-ईशात्मप्रतिबिम्ब- रुपैर्वधः वृपभश्चतुर्वर्गवृष्टिकर्ता महान् देवो मनुष्येषु जीवात्मरूपेणाविवेश इति विवर्णयन्तीति॥एयथन पत- अलिपादा अनाप्ताः, न च यास्कादयो मिथ्यावादिनोऽतो ज्ञायते वेदमन्त्राणांप्रकरणवशादातोक्ता नानार्था भवन्ती. नि, न त्याधुनिकपापण्डिजनहत्ता अर्थाः प्रामाणिका भवन्तीति योध्यम्।न च श्रीगणपतिपक्षीयो "गणानांत्या- इति मन्त्रार्थः कुनचिन्न दृश्यत इति वाच्यमा मन्त्रप्रदीपिका- दिवबाप्तमन्थेपुतदर्शनाताअथर्वशिरसि वरदपूर्वतापिन्युप- पदि आश्वलायनगृहपरिशिष्टादिग्रंथेषु चास्यार्थस्य सम्मानितत्वाच । परम्परातश्शिष्टव्यवहाराचेति दिग्॥१॥ वृद्धकुमारीवरन्यायः॥२॥ अयं महाभाष्ये "न मुने"। ८१२६३ इति सूत्रव्याख्या नावसरे व्याख्यातः। तद्यथा-वृद्धकुमारी तपस्विनी इन्द्रेणो का परंपृणीप्वेति सा वरमणीतपुत्रा मे बहुक्षीरतमोदन कांस्यपाभ्यां भुजीरन्निति। न च तावदस्याः पतिर्भवति कुतः पुत्राः कुतो गावः कुतो धान्यं, तत्रानया एकेन वाक्येन पतिः पुत्राःगावो धान्यमिति सर्व सहतिं भवति । एवमिहापि नेऽसिद्धत्वप्रतिषेधं त्रुवतानाभावोपि सङ्ग्रहीतो भवतीति। केचिनु-यथाऽनया पृद्धकुमार्या एकेन वाक्येन पतिः पुत्रा गावो धान्यमिति सर्व सङ्ग्रहीतं भवतीति तथा काशीमर- णान्मुक्तिरिति श्रुत्या यद्यरसाधनमन्तरेण मुत्त्यनुत्पत्तिस्ता- ·(१०) मुवनश- सर्वसङ्ग्रहीतं भवतीति युक्तमस्य वृद्धकुमारीवरन्यायस्यो- दाहरणमिति वदन्ति । वृद्धकुमारी०, वृद्धकुमारीवाक्य, वृद्धकुमारीवर० इति पर्याया इति योध्यम् ॥२॥ वृहब्राह्मणवरन्यायः॥३॥ यया-आसीत्कचिजन्मान्धोऽत्यन्तदरिद्रोऽजातविवाहो वृद्धो ब्राह्मणः स च नानाविधैर्दुःखैबलवत्पीडितस्तीव्रतप श्चरणेन परमेश्वरमाराधयामास। तस्य तपसा प्रीतः परमे श्वरस्स्वाभीष्टमेकं वर याचस्वेति तं प्रेरयामास । ततः ब्राह्मणो यदि चक्षुम्मत्वं याच्यते तहिं दारिद्यपीडा स्यादेव तथा भार्यायां याचितायामपि दारिद्यान्धत्वसन्तत्यभाषा पुनर्दुःखं जनयेयुरेबंधने याचितेप्यन्धत्वादीति किं याचनीय मिति चिन्तासमाकुलो भयो विचार्य प्रार्थयत्-स्वाय राजसिंहासनस्थितमीक्षितुमिच्छामीति। अथ च तस्य युद्धिः कोशलनः परमप्रीतेन परमेश्वरेण वरप्रदानेनानुगृहीतो धर्म चक्षुषी मनाला भायां सन्ततिं च प्राप्यात्यन्तमाननन्देति । तथा प्रश्नपीति ॥३॥ फरवत्महकारन्यायः॥४॥ यथा-आपम्नम्यगनम, नद्यथा-आने कला निम्मिने टायाग अनुरपद्यता एवं धमें पर्यमाणे अांदगांत पद्यन्ते ॥पया "आनम्तो मालागी महागंगिगोगमः" ঘনিনানিৰ্মায় ওয়ঃ:লিখুঘলসি- গণমৃগয়া প্রমানি না থাকায় ·गोविन्याया। पिनमपि ददातितकफनाकांक्षया बदेवनारधनमन्प- दपिपलंपाउनीनिपतालमानविपयफलफियव्यवहा- रान्तरेप्यापि पापम् ॥ ४॥ कण्ठचामीकरन्यायः॥५॥ तरराख्या करिशेपचामीकरपदाव्यस्तत्र भयं था. मीकरमापमा-चमनं पामिः रणजादिभ्यः पतीण, 'अना- चमेः इति आयोऽविपक्षितवाशिः "यदि०" टीम् । चामी परोति धामीकरं “चामीकरं जातर महारजतकायने' भिधानात् चामीकर मुवर्ण, तेन निर्मितं भूपणमपि चामीपरं रथा-कण्ठगनं हेमभपणमलानादप्राप्तमिव कण्ठे तम्पश्येत्युपदेशाज् ज्ञातं प्राप्तमित्युपचयंते, नपा प्रत्यगा- रमतया ब्राह्मणः प्राप्तस्वेपि मायोपहितत्वादप्राप्तमिर स्व. हदि तत्पश्यति गुरूपदेशाक्षातं प्राप्तमिति निश्चीयते ।। उक्तश-"प्रत्यगात्मया तस्य प्राप्सत्वेपि च सर्वदा॥ कण्ठ- चामीकरन्यायाचव्याप्तिरुपयर्यते ॥” इति ॥५॥ अ चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं व्रजेत् । इप्टार्थस्य च संसिद्धी को विद्वान् यत्नमाचरेत्६॥ अफे गृहकोणे स्पष्टमन्यत् । तथा यदि निजगृहकोणे मा. क्षिक विन्देत तर्हि तल्लाभाय पर्वतं प्रतिगमनं व्यर्थम, तथा स्वात्मनि ब्रह्म विज्ञाय ब्रह्मवेत्ता तदन्येपणाप तीर्थादिपु न भयतत इति भावः। एयमन्यत्रापि . पत्राल्पायासेनाभी. १ कृतावर इति नाता प्रमिद भारः सनिविशेर पर्यः ।

·(१२) भुवनेश- एसिद्धिर्जायते तत्र बहायाससाध्ये प्रेक्षावतां न प्रवृत्ति- रिति प्रदर्शनायास्य न्यायस्य प्रवृत्तिरिति ॥ ६ ॥ मज्जनोन्मज्जनन्यायः॥७॥ यथा नद्यादो पतितस्तरणानभिज्ञः कदाचिन्मजति कदा चिदुन्मजति, तथा-संसारसमुद्रे पतितो ब्रह्मतत्वानभिज्ञो जीवः कदाचिन्मजति कदाचिदुन्मजति शान्तिसु- खं न प्राप्नोति यावद्भगवञ्चरणारविन्दाश्रयो न भवेत उक्तं हि-"अपारसंसारसमुद्रमध्ये निमजतो मे शरणं किमस्ति। गुरो कृपालो कृपया यदेतद्विश्वेशपादाम्बुजदीर्घ- नौका ॥१॥” गर्भस्तुतो-"वय्यम्वुजाक्षामलसत्त्वधारि समाधिनायोशतचेतसेके । त्वत्पादपोतेन महस्कृतेन कुर्वन्ति गोवत्सपदं भवाब्धिम् ॥ स्वयं समुत्तीर्य सुदुस्सा घुमन् भवार्णवं भीममदभ्रसोहदाः। भवत्पदाम्भोरुहना- धमत्र ते निधाय याताः सदनुमहो भयान् ॥” इति ॥ ७॥ जलतुम्बिकान्यायः॥ ८॥ यथा पलिमा नुम्बिका नदीममुद्रादो मनन्ती पर क्षया आगन्य निष्टनि, नया जीयो देशप लोकार का गन्या निति अयमेव तस्य गोक्षपनि दिगम्बरना मन्यन्त ॥ अनेनेव न्यायन कम्योगमनमिनि येगा. कराः॥ यम- जलनगन्यायोपि मानियाnc॥

·लौकिकन्यायसाहनी।
पञ्जरमुक्तपक्षिचालनन्यायः॥९॥
यथा परान्मुक्ताः पक्षिणः सदोर्धमेव चलन्ति एवमेव
जीवो देहान्मुक्तस्सदोर्यमेव गच्छति इति स एव तस्य मोक्ष
इति दिगम्बरेकदेशिनो मन्यन्ते । ते च प्रष्टव्या:-परान्मु.
कस्य शुकादेः पशिण इयात्मनस्सततोगमनं मुक्तिरिति
चेत्तदा वक्तव्यं किमयमात्मा मृतॊऽमूर्तो वा । प्रथमे निर-
वयवःसावययो वानिरवयवत्वे निरवयवो मूर्तः परमाणुरि-
ति परमाणुलक्षणापत्त्या परमाणुधर्मावदात्मधर्माणामती-
न्द्रियत्वं प्रसनेत ॥ सावयवत्वे यत्सावयवं तदनित्यमिति
प्रतिवन्धवलेनानित्यत्वापत्तो कृतप्रणाशाकृताभ्यागमोनि-
प्रतिवन्धी प्रसरताम् ॥ अमूर्तत्वे गमनमनुपपन्नमेव
चलनात्मिकायाः क्रियाया मूर्तप्रतिबन्धादिति ॥९॥
तृणजलौकान्यायः॥१०॥
यथा तृणजलोका तृणान्तरमाश्रित्य पूर्व तृणं त्यजति
तथा जीवस्स्वाविद्यादिभिर्देहान्तरं निप्पायेव पूर्व देहं
त्यजतीति भावः॥१०॥
एकसम्बन्धिदर्शनमपरसम्बन्धिस्मारकमि-
ति न्यायः॥११॥
यथा हस्तिपकदर्शनं हस्तिनः स्मारकं भवति तथा-
हस्तिपकदर्शनस्य हस्तिस्मारकत्ववन्नयादिज्ञानस्य तत्स-
म्वन्धिकुशादिकस्मारकत्वम्भवतीति भावः ॥११॥

·भुवनेश- स्थूणानिखननन्यायः॥ १२॥ "स्थूणा स्तम्भेपि वेइमनः" इत्यमरः। अपिशब्दाल्लो हप्रतिमायामपि। स्थूणा यथासकृरसञ्चाल्य निखनने क्रियमाणे दृढा भवति तथोत्तरग्रन्थेन प्रागुपपादितार्थदाय भवतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ सिंहावलोकनन्यायः॥ १३॥ यथा सिंहः कश्चिन्मृगं हत्वाऽग्रे गच्छन्नन्योपि चेत्स्या तमपि हन्यामिति धिया पश्चात्पश्यति हन्ति च दृष्टिपथ मागतम्, तथावुद्धिपथागतस्त्रपक्षपरिपन्थिपरिकल्पितपुर रुपामासान्तरनिरासायाप्युत्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्यर्थः ॥ १३ । अस्थूलारुन्धतीन्यायः ॥१४॥ यत्रातिसूक्ष्मार्थज्ञापनाय तरक्रमेण तत्समीपः समीप तरः समीपतमश्चार्थस्तत्तयोच्यते तत्रायं न्यायोज्यतरति यथास्तमिते नमरुन्धतीच दर्शयनीति विधिद्वारा यध्या सादान प्राप्तेतिसूक्ष्माया अरुन्धत्या झटिनि प्रदर्शयितु माक्यतया तापचन्नं तत्वेन यदति, नतश्चन्ग्रेगरास्तरस मीपस्थास्तारिकारनास्तरसमीपस्थाः मरामिशिता मगीपनगरनामीपमं यमिष्टं तलेनोपदिश्य नामेव तत्त या योधयन्नानि नगा यहादीनागारमानगिय मन्यमाना प्राता गृहे नट नष्टा ययमिनिदाता एपन्ने,नागार यन्नी “आला व नायनं पुनः" ॥१॥ "म एष पुरण मयः ॥ २॥ “अन्नगामा प्रायमरः ॥ ३॥ अन्यो ..

·- . लौकिकन्यायसाहसी । न्तरात्मा मनोमयः ॥४॥"अन्योन्तरात्मा विज्ञानमयः" ॥५॥"अन्योन्तरात्माऽऽनन्दमयः" ॥६॥ इत्यादिका श्रुतिः पुत्रद्यानन्दमयान्तानामनात्मत्वं दर्शयन्ती निर्विशेषा- - रमतत्त्वमेवात्मत्वेन दर्शयतीति भावः॥ फार्चच्च स्थूलाऽरुन्ध- • तीति विनाऽक्रारं न्यायस्वरूपमुक्तम् । केनचित्-अरुन्धती- प्रदर्शनन्यायत्वेनोदावियतेऽयमिति ॥ १४॥ पारिपदन्यायः॥ १५॥ 'समज्या परिपद् गोष्ठी सभा' इत्यभिधानात् परिपदि, सभायां साधुः "परिपदोण्यः" ।।१० इत्यत्र 'परिपदः' इति योगविभागाण्णोऽपि, पारिपदः सभ्यः। तैपामेकस्मिन कृतेप्यवशिष्टेस्तत्कायनिर्वाहो यथा भवति तथा प्रकृते:- पीत्यर्थः ॥१५॥ नाऽन्यदृष्टं स्मरत्यन्य इति न्यायः॥१६॥ यथा कस्यचिदुत्तरपन्दस्य पूर्वस्मानिन्नतया पूर्वेणानु. भूतस्योत्तरेणाऽस्मरणापत्तिस्तथा प्रकृतेऽयं न्यायः। शरीरस्य न चैतन्यं मृनेषु व्यभिचारतः । तथात्वं चेदिन्द्रिया- णामुपघाते कथं स्नृतिः ॥ इति कारिकाव्याख्यानावसरे भापापरिच्छेदकृता ध्वनितः। तथाहि-ननु चक्षुरादीनामेव ज्ञानादिकं प्रति करणत्वं कर्तृत्वश्चास्तु विरोधे साध. काभावादत्त आह-तथात्वमिति, चेतन्यमित्यर्थः उपपाते नाशे सति अर्थाचक्षुरादीनामेव कथं स्मृतिः । पूर्व चक्षुपा साक्षारतानां चक्षुपोभावे स्मरणं न स्यादनुभवितुरभा- वादन्यदृष्टस्याऽन्येन स्मरणासम्भवादिति “सव्यहष्टस्ये. ག ·(१६) भुवनेश- तरेण प्रत्यभिज्ञानात” ३ । १ । ७। इति गीतमसूम भाग्येपि तमेवैतहि पश्यामि यमज्ञासिपं सव्येन चक्षुपा दृष्टमथतेरणापि चक्षुपा प्रत्यभिज्ञानाद्यमद्राक्षं तमवेतर्हि पश्यामीति ॥ इन्द्रियचैतन्ये तु-नान्यदृष्टमन्यः प्रत्यनि जानातीति प्रत्यभिज्ञानुपपत्तिः। अस्त्विदं प्रत्यभिज्ञानं तस्मादिन्द्रियव्यतिरिक्तश्चेतन इति ध्वनितश्चेति ॥१६॥ विनिगमनाविरहन्यायः॥ १७ ॥ एकतरपक्षपातिनी युक्तिर्विनिगमना, वैकल्पिके वस्तु न्येकस्मिन्नवधारणा शक्तिरिति यावत्, तस्या विरहो दि- योग इत्यर्थः ॥ यथा-केचित्सूर्यसिद्धान्तानुयायिगणितस्य सम्यक्त्वादतिसूक्ष्मत्वम् । अपरे पन्नत्वस्यैवाऽतिसूक्ष्मत्वमतो वहुसम्मत्तत्वादिनिगमनादि- रहेण वैपरीत्यापत्तो दृग्गणितस्यैव विनिगमकस्यतैरपि वक्तव्यत्वेन सौरा एवाऽतिसूक्ष्मा इति रिक्तं वच इति वहवस्तु दृग्गणितेक्या- भावः ॥१७॥ वहुवकाकृष्टमृगन्यायः॥१८॥ यथा वहूनां वृकाणां प्रत्येकं भोक्तृत्वे वहनामकमत्या सम्भवेन विरुद्धादिक्रियया मृगदेहस्योन्मथनप्रसङ्गस्तथा प्रकृतेपि ॥१८॥ बहुराजकपुरन्यायः ॥ १९॥ यथा एकस्मिन्पुरे यदा वहयो राजानस्तदा तेपामकम- त्याभायन प्रजानां शस्तथा एकस्मिन्देहे नाने ·लौकिकन्यायसाहस्री। (१७) न्द्रियाणां कर्तृत्वे स्वीकृते मिथो विरोधान्नेकमपि सिध्येत् । तथाहि-चदा चक्षुर्दर्शनाय प्रवर्तमानं भवति तदाऽन्यानि चे. न्द्रियाणि स्वस्वक्रियया निर्वाहोद्यतानि भवन्ति चेत्तदा दर्श- नादिकमपि जायते, एवं विवक्षायामस्य प्रवृत्तिरिति॥१९॥ वरगोष्टीन्यायः॥२०॥ गोष्टी-गावोऽनेका वाचस्तिष्ठन्त्यत्र 'गोष्टी सभा' इत्य- मरः। अन्योन्यवार्तालापस्थानविशेष इति।वरलाभाय गोष्टी वरगोष्ठी। तया यथावरवधूवन्धूनामकमत्ये सति विवाहादि- रूपमेकं काय निप्पाद्यते तथा प्रकृतेपि ॥ २० ॥ स्वामिभृत्यादिन्यायः॥२१॥ यथा भृत्यादिः सर्वो जनः स्वाम्यादिकं सर्व स्वप्रयोज- नाय वाञ्छत्यवं स्वाम्यादिरपीति भावः ॥ २१ ॥ मुआदिपीकोद्धरणन्यायः॥ २२ ॥ यथा मुआख्यतृणादिपीकाख्यं गर्भस्थं मृदु तृणं पहि- रावरणकतया स्थितानांमुआरपतृणानांविभजनेन समुद्धि- यते तथाऽस्मापि यतयान्वयव्यतिरेकलक्षणोपायेन शरीर- त्रितया ब्रह्मचर्यादिसाधनसम्पन्नेः पृथक् कृतश्चेत्स पर- नीव जायते, चिदानन्दरूपत्वस्य लक्षणस्योभयोरविशि- टत्वात् । उक्तथ पञ्चदश्याम-“यथा मुआदिपीकेवमात्मा वृत्तपा समुदतः । शरीरत्रितयाधीरेः परम्प्रदेव जायते।" इति ॥२२॥ २

·सोप्यताहशः, सबै तु विलक्षण इति चोध्यम् । इममेनि
यथान्येप्यपि जनेषु सस्नु माठानां यदुनानगरमा
भुवनेश-
गड्डुलिकाप्रवाहन्यायः॥ २३॥
यथा गडुलिकानामवीना. गणादेका चेत्कूपे पतिः
तदा वार्यमाणा अपि सर्वास्तत्र पतन्तीति तथा
तेपि ॥ २३ ॥
अन्धपरम्परान्यायः॥२४॥
यथा अन्धेन नीयमानाअन्धाः पतन्ति तथा प्रकृनेरि
अयं प्राक्तनन्यायसदृशोप्यूर्वमुख्येऽनवस्थास्यले एबोर
हियते ॥ २४ ॥
वटे यक्षन्यायः ॥२५॥
यदि वकृपरम्परोपदेशस्य मूलभूतोऽनुभयो नास्ति ।
खप्रमाणविशेषतया यदन्तीनि केचित् ॥ २५॥
मलग्रामन्यायः॥२६॥
इन्युज्यने नया प्रस्तपि ॥ २६ ॥
ब्राह्मणग्रामन्यायः ॥२७॥
अपं पूर्वगतः पाटः ॥ २७ ॥
अम्ररणन्यायः॥ २८॥
अयं पुगहा : एतामा विनिता र
प्रनितिमाशाप्रमाणदिशाभ्यास
निमा मनकाम्॥१८॥

·लौकिकन्यायसाहसी। नहि त्रिपुत्रो द्विपुत्र इति न्यायः ॥ २९॥ त्रित्वस्य द्वित्वव्यापकत्वेपि वाक्यस्य सावधारणत्वात् पुत्रत्रयवतः पुत्रद्वयवत्त्वेपि न तस्य द्विपुत्रशब्दवाच्यता । न्यूनसंख्याव्यवच्छेदकत्वेन निशब्दस्य न यथा द्विपुत्रवाच- कतेत्येवं यत्र विवक्षा तनास्य प्रवृत्तिरिति ॥ २९ ।। देवदत्तापुत्रन्यायः ॥३०॥ यथा नहि देवत्ताया एव पुत्रः किन्तु देवदत्तस्यापि,मातुः प्राधान्यविवक्षायां देवदत्तापुत्र इत्युच्यते । यथा च दाक्षी- पुत्रः पाणिनिः। अत एव यजुर्वेदे वंशकीर्तने स्त्रीप्राधान्येनेव निर्देशः। यथा-“अथ व शस्तदिदं वयं भारद्वाजीपुवाभा- रद्वाजीपुत्रो वात्सीमाण्डवीपुत्राद्वात्सीमाण्डवीपुत्रः" इत्यादि शना० १४॥२॥४॥३०॥ देवदत्तपुत्रन्यायः॥३१॥ अयं पितुः प्राधान्यविवक्षायां शेयः ॥३१॥ व्यपदेशिन्यायः॥३२॥ एकस्मिन्नुभयारोपो व्यपदेशः। यथा-देवदत्तस्यैयः एव पुत्रः स एप.ज्येष्ठस्स एव कनिष्ठः । किश-निमित्तसझाया- विशिष्टोऽपदेशो मुख्यो व्यवहारो व्यपदेशः,सोस्यास्ति तेन 'तुल्यमित्यर्थः । व्यपदेशिपदावेन पावयवत्लाभभावः, जश्त्यचर धुक् ।। ३२॥

·- (२०) भुवनेश- देवदत्तहन्तृहतन्यायः॥३३॥ -यथा देवदत्तस्य हन्तार हते देवदत्तस्योन्मजनं न में तीति तथा अज्ञानवाधके ज्ञाने विनष्टे पुनरज्ञानोद बन्धप्रसको न भवतीति । अयं न्यायः "अचः परस्मि पूर्वविधौ” ११५७। इति सूत्रमहाभाप्यपि ॥३३ देवदत्तहननोचतहतन्यायः॥३४॥ यथा देवदत्तहननोद्यतस्य हनने तु भवत्येवोन्मः नम, तथा रामावित्यत्र पूर्वसवर्णणि न वृद्धर्हन किन्तु हननोद्यतसजातीयस्य प्रसक्किमात्र, प्रसक्तस्यैवान पेधात् ॥ ३४॥ भ्रष्टाक्सरन्यायः॥ ३५॥ • यथा-केनचित्कञ्चिव्यत्युक्तं त्वयाऽमुकावसरेऽत्रागन्त तवाभीष्टसिद्धिर्भविष्यति ह्यन्यथा न । एवं प्रतिज्ञातार सरे स नायातो भ्रष्टावसरत्वात्तस्याभीष्टसिद्धिर्न जान तथा प्रकृतेपि।किश्च-अयंन्यायोध्याकरणशाने नाभीय "तो सत्"।२।१२७/इत्यादिनिर्देशात्। ध्वनितवेदम् इा गुणपड़ी" १।१।।इति सूत्रमहाभाप्या भाष्यप्रदीपोद्योते ! निरूपित, विस्तरभयानेह प्रपश्चितमिनि ॥ ३५ ॥ प्रासादवासिन्यायः ॥ ३६ ॥ यथा एक एव देवदानः कालभदन प्रासादोपर्यभर वसतपि प्रासादयासमाधान्येन प्रासादयासीत्यु ·लौकिकन्यायसाहमी। तथा "मुखनासिफावचनोनुनासिकः" १ १ १।८ । इति सूत्रस्थमहाभाप्ये तु मुखमहणं शक्यमकर्तु, केनेदानी- मुभयवचनानां सिद्धिर्भविष्यतीति, प्रासादवासिन्याये- नेति । तद्यथा-केचित्प्रासादवासिनः, केचिभूमिवा- सिनः, केचिदुभयवासिनः। ये प्रासादवासिनो गृह्यन्ते ते प्रासादवासिग्रहणेन, ये भृमिवासिनो गृह्यन्ते ते भूमिवा- सिग्रहणेन, ये तृभयवासिनो गृहन्ते ते भूमिवासिग्रहणेन 'प्रासादवासिग्रणेन च, एवमिहापि केचिन्मुखवचना: केचिन्नासिकारचनाः, केचिदुभयवचनाः। तत्र ये मुखव- चना गृहन्ते ते मुखग्रहणेन , ये नासिकावचना गृह्यन्ते ते नासिकाग्रहणेन, ये तभयवचना गृह्यन्ते ते मुखग्रणेन नासिकामहणेन चेत्युक्तम् ॥३६ ।। ' सर्व कार्य सकारणमिति न्यायः ॥३७॥ कार्य प्रागभावप्रतियोगि, कार्यनियतपूर्ववृत्तिकारण- मिति सर्व कार्यजातं घटादिज्ञानं सकारणं मृदादिज्ञान- पूर्वकं भवति। उक्तञ्च कारणज्ञानतः कार्यविज्ञानथा- पि सोवदत् " इति ॥ उक्तश्च-"जगतां यदि नो कर्त्ता कुलालेन विना घटः चित्रकार बिना चित्रं स्वत एव भवे- दिति ॥" ॥३७॥ कार्येण कारणसम्प्रत्यय इति न्यायः ॥३८॥ ' यथा-घटादिरूपकार्येण कुलालादिरूपकारणस्य सम्प्र- 'ययो भवतीति स्पष्टम् ॥ ३८॥ ..

·(२२)
भुवनेश-
. तदेतोरेव तदस्तु किन्तेनेति न्यायः ॥ ३९ ॥
तस्य कपालादेहेंतोदादेरेव तहटादिकारणत्वमस्तु
किन्तेनान्तर्गडुना कपालादिरूपकार्येणेत्यर्थः । “गडुम
स्वल्पपात्रे स्याद्डुर्विश्वम्भरे पुमान्” इति कोशः । अत्र
गदुशब्देन वृथात्वमेव ॥ ३९॥
कारणगुणप्रकमन्यायः॥४०॥
यथा-कारणगुणाः कार्ये स्वसमानजातीयकार्यगुणा-
नारभन्ते । यथा-शुक्लतन्तुरूपादयः शुक्लपटरूपादीनिति !
न्यायार्थः ॥ कारणगुणाः स्वसमानजातीयकार्यगुणार
म्भका इत्याकारकेण न्यायस्वरूपं वदन्ति वैशेषिकाः।
यथा शुक्लेभ्यस्तन्तुभ्यः शुक्लस्य वस्त्रस्य प्रसवदर्शनात
तद्विपर्ययाऽदर्शनाच, तथा चेतनस्य ब्रह्मणो जगत्कारण
वेऽभ्युपगम्यमाने कार्य जगत्यपि चेतन्यमत एव वदन्ति ।
"हाररेव जगजगदेव हरिहरिनो हि जगन्न हि भिन्नतनुः।
इति यस्य मतिस्सततं स्मरति स नरो भवसागरमुत्तगति।।
इति॥ परथाय न्यायः"महद्दीर्घयद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम'
रा२१११॥ इति ब्रह्मसूत्रशारीरकभाष्ये प्रत्युक्त इति विस्तर
भिया नेह प्रपश्चितम् ॥१०॥
पञ्जरचालनन्यायः ॥४१॥
यथा स्वयत्नैर्दशभिः पाक्षभिरेकक्रियोत्पादनन पार
घासनं किंपते तथा दशभिरिन्द्रियः प्राणरूपेकरिष्योत्पा-
दनेन देहवालनं क्रियत इति भावः ॥४१॥

·No text on this page.

·. यते योनि तथाल्यो प्रलीयते। अव्य पुरुपे ग्रालासिमले (२४) मुवनेश- सोपानावरोहन्यायः॥४५॥ 'अवरोहोऽवतरणेऽपि' इति मेदनीकारः । यथा हि पेन क्रमेण सोपानमारोहन्ति तद्विपरीतक्रमेण ततोवरोहन्तीति लोके प्रसिद्धम् तथा पञ्चकोशावतरणकमेणाद्वैततत्त्वे युद्धि मारोहयितुमशक्को भोग्यभोगायतनतदानयचतुदर्शभुवन दाधारब्रह्माण्डानि पञ्चीकृतपश्चभूतमात्राणिन तेभ्योऽतिरि च्यन्तइति सम्भावयेत्,पञ्चीकृतानि भूतानि सूक्ष्मशरीराणि चापञ्चीकृतभूतेभ्यो नातिरिच्यन्ते इति जानीयात् । एवं गन्धतन्मात्रात्मिकां पृथ्वी रसमात्रात्मकत्वेन भावयेत् । अपश्च रूपतन्मात्रात्मकतेजोमात्रत्वेन तच्च तेजःस्पर्शतमा प्रात्मकवायुमानत्वेन तथ वायु शब्दतन्मात्रात्मकाकाशमा- त्रत्वेन तथाकाशं स्वकारणभूतमायोपहितमहेश्वरमानत्वेन भावयेदिति । एयश्च-यथा पूर्वोक्तकमेणावरोहरणासुरसेन भूमिमानोति तथैवानेन विपरीतक्रमेण भावनात्सुरेन भमानमद्वितीयं शिवप्रानोति । प्रलयोप्यनेनैव व्युत्क्रमेग भवतीतियोध्यम् 'साक्षात्प्रकृतो विकारलयः इति न्यापान तथा च स्मर्यते-"जगत्प्रतिष्ठा देवर्षे पृथिव्यप्सु प्रलीयने ज्योतिष्यापः प्रलीयन्ने ज्योतिर्यायो प्रलीयने । यायुध ली. सम्पलीयते॥” इति ॥१५॥ साक्षात्प्रकृती विकारलय इति न्यायः ॥ ४६॥ यथा पटादलंगा दिकपालादायय न पागाप पानमवादिनि नदधाकि मादाग-टो प्रनपा गोहत न ·- 'लौकिकन्यायसाहस्री। (२५) विकाराः पुरुप इति पञ्चविंशतितत्त्वानि सन्ति । तत्वारम्भ- कत्वं प्रकृतित्वं, तत्त्वानारम्भकत्वं विकृतित्वं; केवलविकार- त्वमिति यावत् । प्रकृतयोटयथा-मूलप्रकृतिः १,अस्या एव संवरजस्तमसां साम्यावस्था, प्रधानञ्च, अव्यक्तञ्च, माया च, उपादानकारणञ्चेत्यादयः पर्यायाः। महान् २, अहङ्कारः ३, शब्दतन्मात्रा ४, स्पर्शतन्मात्रा ५, रूपतन्मात्रा ६; रसतन्माना ७, गन्धतन्मात्रा ८ इति। विकाराः १६ यथा- पञ्च महाभूतानि, पञ्चज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, एकम्मन इति पोडश विकृतयः।शब्दादीनां सूक्ष्मत्वं तन्मा- प्रत्वम् "तस्मिँस्तसिंस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता" इ. त्युक्तमूलकारिका-"मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याःप्रकृ- तिविकृतयःसन्त । पोडशकस्तुं विकारो न प्रकृतिर्न विकृतिः पुरुषः ॥ इति । एवं हि विकारस्य स्वप्रकृतिलयो यत्र विव- क्ष्यते तत्रास्य न्यायस्य प्रवृत्तिरिति । अयमपि शास्त्रीयो न लोकिकः॥४६॥ अध्यारोपाऽपवादाभ्यां निष्प्रपञ्चं प्रपजच्यते इति न्यायः ॥४७॥ यस्तुन्यवस्त्वारोपोऽध्यारोपः । यथा-असर्पभूतायां रजो सारोपः, अरजतभूतायां शुक्तो रजतारोपश्चेति वेदान्तिनः । ननु कथमवस्तुनो निरात्मकस्यारोपः कचिदृष्टपूर्वस्य सतः कचिदारोपदर्शनात्, यथा जवायां ; दृष्टस्य लौहित्यस्य स्फटिके आरोप इति चेत्सत्यम्,- ·आंदगी ननिननि" "नंह नानाम्नि किया" पारित t थानुपपत्त्या अन्यागपितत्वं कल्प्यत इत्याकरे स्थिती मनि सदनिकगाभावनिश्चयोपवादः, यथा स्थाण्यादी धान्य गिवियः-श्रानो ,योगिकः०, प्रत्यक्षधनि ३ . "अया! भुवनेश- तसिद्धयेऽनुभवमात्रमपेक्ष्यते न तु पूर्वमनुभूतस्य तात्वि त्वमपि व्यतिरेकाभावात, संदिग्धविपर्ययेप्यपि 3 स्थाणो मे नरो वा राक्षसो वा इति सन्देह आसीत्, अ रज्ज्वां सोयमिति - विपर्यय आसीदित्यादिसंस्का - कार्यस्मृतिदर्शनात् । न च सन्देहविपर्यययोरेवेयं स्मृति तदर्थयोरिति वाच्यम्, अर्थविरहिणोस्तयोः स्मृतिगोच त्वायोगात्। तस्मात्तुच्छेतरस्य पूर्वपूर्वनमानुभूतस्याप्युत्तर चरारोपोपपत्तिः। भ्रमप्रवाहस्य च वीजापुरप्रवाहन्दः नाऽनादितयाऽन्योन्याश्रयानवस्थादिप्रसङ्गाऽनवकाशान तथा च-परमार्थयति सच्चिदानन्दब्रह्मणि वस्तुभ्यवस्तुनी निर्वचनीयस्याज्ञानतत्कार्यादेरध्यारोपः, ब्रह्मतत्त्वसाक्षात रेण चाध्यारोपिताज्ञानादेनियत्तिः, यथा शुक्तिकादिक्षाने रजतादिनिवृनिः। अतं गवाज्ञानादीनां ज्ञाननियंत्या अपवादो नाम रजुधियतम्य मर्पम्य रनुमानत्वयार विवतंग्यावस्नुनोज्ञानादेः प्रपद्यस्य यन्तुगातत्वमिति एवमयमभिप्रायोस्ति-यथाधिष्टाने म्याण्यायनिकणाभानिधयः अयमेव याचा विलापनमिति पोरगते । ग मार्य पार मान्या प्रनीता प्रीतम्य पुरुषादः - प्रतिमानिधयः श्रामो पायः । पति ·लौकिकन्यायसाहसी। (२७) रेकेण फटकाद्यभावनिश्चयवान्निखिलकारणब्रह्मातिरेकेण- निखिलप्रपश्चाभाव निर्धार्य दृश्यमानस्य मिथ्यात्वनिर्धार- णाप्रपञ्चस्य ब्रह्ममात्रात्मकत्वनिश्चयो यौगिको वाधः २। इयं रज्जुन सर्प इत्युपदेशसहकृतप्रत्यक्षेणेव तत्त्वमस्या- दिवाश्यजनितेन चिन्मानोहमिति प्रत्यक्षेण ब्रह्मात्मनि- श्चयः प्रत्यक्षबाधः ३१ ताभ्यामध्यारोपापवादाभ्यां निष्प- पञ्चं सच्चिदानन्दानन्ताद्वयबल प्रपञ्च्यते, विस्तार्य्यत इति भावः ॥४७॥ रेखागवयन्यायः॥४८॥ यथा केनचिद्रामीणेन पृष्टो बन्यो हि कीडशो गवय इति । स तं लिखित्वा दर्शयामासाऽयं गवयो भवतीति । स चर्जुबुद्धित्वादेखागवयमेव गवयं मेने। पश्चादने गत्वा गवयं दृष्ट्वा रेखाया तद्बुद्धिं तत्याजेति लौकिकी गाथा । तथा एप पुरुषः" इत्यादिश्रुतेः पूर्वोक्तकायानभिज्ञोऽनात्मा- नमेवात्मतया जानीते, श्रीसद्गुरुशास्त्रोपदेशेनात्मनि ज्ञाते तदारमवृद्धिमपबदतीति ॥१८॥ शाखाचन्द्रन्यायः॥४९॥ यथा शुक्लाद्वितीयाचन्द्र दिदर्शयिपुरात आदी दिगन्त- गर्गतनक्षत्रादिभ्यो दृष्टिं वारयितुं शाखायां चन्द्र इत्यधि- करणत्वेन सम्बन्धविशेषेणादो शाखायामुपलक्षणमुपादत्ते, ततश्च दिगन्तरव्यावृत्तचक्षुपश्चन्द्रसमीपवर्तितारकादिपु चन्द्रभ्रमो मा भूदिति तत्स्वरूपं प्रकृष्टप्रकाशात्मक पोध- ·मुवनेश- यःकारयति स करोत्येवेति न्यायः॥५४॥ कारयितुः कर्तृत्वमिति ॥५४॥ . द्वाविमो न्यायो समानार्थको। यथा राजादिहिं भू युद्धादिकं कारयन्स्वयं करोतीति प्रसिद्ध तथा प्रकृतेपि काकतालीयन्यायः॥ ५५॥ अयं न्यायोऽष्टधोपमालङ्कारमीमांसायां धम्मॉपमा याचकलुप्तोपमोदाहरणे-"यत्तया मेलनं तत्र लाभो मेय तरने नदेनकाकतालीयमविततिसम्भवम् ॥” इति 'अभवकिम्ब्रवीमि ते' इति वा पाठः । इति पयं प्रकृत्यं दानोऽपयदीक्षितः कुवलयानन्दे हीष्टाचाना येणीसंहा नाटके नु-"फलन्नि काकतालीय सभ्यः पाशा न किस नि' इत्यत्राःनिष्टाचाना दादनः। काफनालगन्नी ममा বিষয় স্থানান্তদানাদাবরিন। নানানগি मालपतन मित्र काफ्नालामिति "मामाच नदिपपान" ३.१०६ । इनि झापकादिवा मनामः । इया रागागा সব নথিয়ানি হত্যবিষযথা पसवानाज्ञापयानि 5 गुणा 121४॥ मग या ममाग ! नया कामामनगालानापा कमा दम्य विक्षम नभेनिया यादव মনোয়ারাবনিয়া: অসেশন ৭ ল সা : নাসার पनि IETTETTRIPAT ·लौकिकन्यायसाहस्री। (३) नरवेन तदुपमेययोः स्वीयगमनतन्व्यवस्थानयोः पृथग- नुपात्तत्वेनोपमेयतयान्वयायोगात्काकतालसमागम एवो- पमानम्। एवञ्च काकतालसमागमसदृशः काकतालपदार्थः। तस्य चाभेदेनस्वीयतन्वीसमागमरूप उपमेये अन्वय इति। तादृशसमासानन्तरथ काकतालमिव काकतालीयमिति द्वितीयस्मिन्निवार्थे “ समासाच तद्विपयात्" ५।३।१०६। इति सूनेण "इवे प्रतिकृतों" ५।३।१६। इत्यधिकार- स्थेन छः प्रत्ययः । तथा च-पतनदलितं तालफलं यथा काकेनोपभुक्तमेवं रहोदर्शनक्षुभितहृदया तन्वी स्वेनोप- भुक्तेति तदर्थः । न च सकृदुचरितः शब्दः सहदेवाड- र्थमवगमयति इति न्यायात् सकृदुचरिताभ्यां काकतालप- दाभ्यां कथमुपमानद्वयावयोध इति वाच्यम्, अनुभवानुसा- येनुशासनेन व्युत्पत्तिवैचित्र्यस्य स्फुटं प्रतिपत्तेरिति । एवञ्च-दुरुहत्वात्पद्यं व्याख्याय तत्रोपमानलुप्तादयश्चत्वारो- पि भेदा विस्तरभयानोका इति । अयं न्यायः “समासाच तद्विपयात् ५।३।१०६॥ इति सूत्रमहाभाष्येपि व्याख्यात इति ॥ ५५॥ अजाकृपाणायन्यायः ॥ ५६ ।। अनापि सजापाणपदाभ्यां तदागमनपतने लक्ष्येते। अजागमनमिव पाणपतनमियाऽजाकृपाणम्,ततोऽजापा णमियाजाकृपाणीयमितिा एवमागच्छन्त्या अजायाः कृपा. णपतनायथा यधस्तरसदृशं मरणमिति फलितोर्थः । एष- मन्यदपि सर्व पूर्वोक्तन्यायतुल्यमेवेति । एतावांस्तु विशेषः- ·यायां मल्लस्य केयर्तकस्यबन्धनंन युज्यते तथा प्रकृतेऽपीत्यय इति केचित् । अन्ये तु-मल्हो बाहुयुद्धकुशलस्तद्ददधोलमि तवाससां कटी पन्धनं यथा योजनप्रायायां तस्यामपुत (३२) भुवनेश- यत्काकतालीयन्यायोऽवितर्कितेष्टलाभेऽनिष्टलाभे वा तरति ह्यकस्मान्महाफलस्याये पंतने काकस्य भोगलाभ च्छिरसि पतने मरणस्यापि सम्भवात् । अयमजाकृपा यन्यायस्तु-अकस्मात्केवलानिष्टप्राप्ती प्रवर्तते । अत ए सिद्धान्तकोमुद्यामतर्कितोपनत इत्युक्तम्।अचिन्तितोपपर यादृच्छिक इत्यर्थः ।। ५६ ॥ सकृदुच्चरितरंशब्दः सकृदेवार्थमवग- मयतीति ॥५७॥ अयं काकतालीयन्याये व्याख्यातप्राय एवेति ॥ ५७ नहि भिक्षुको भिक्षुकं याचितुमर्हति सत्य- न्यस्मिन्नभिक्षुक इति न्यायः॥ ५८ ॥ स्पष्टार्थोऽयम् ॥ ५८ ॥ योजनप्रायायां कावे-मल्लवन्धनन्यायः॥५९। यथा कार्याख्यायां नया योजनेन योजनचलनेन ना तयेत्याहारनि ।। ५९ ।। प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः प्रत्ययाऽर्थस्य प्राधान्य मिति न्यायः॥६० ॥ यथा औपगयो पापक इत्यादौ हिप्रत्ययार्थस्यापत्यका ·गहिरासी। दिपाय प्राधान्यं पानोरयादिकियान्ययादेयमन्यप्रापि दोष ॥६॥ अवश्यापेक्षिताऽनपेक्षितयोरपेक्षित स्मरणीय- मिति न्यायः ॥६१॥ अक्टताऽभावकस्याऽभावकल्पनापेक्षया कटप्ताऽमावस्येव तत्कल्पनमुचित- मिति न्यायः ॥६२।। नित्याऽनित्यानित्यविधिर्वलवानितिन्यायः६३ नियमेन भयो निरयः त्यपन व इति स्यप् ॥एने प्रयो 'न्यायाः समानाभिप्रायकाः । यताएतप्रसंगि नित्यं, नदि- परीतमनित्यमित्यर्थः। अन एय तुदतीत्यादौ परादपि गुणा- नित्यन्याच्प्रत्ययादिर्भपतीत्येयं लोकेऽपि व्यवहारः ॥ विर-साप्रतियोगि-यं नित्यत्वं, ध्वंसप्रतियोगित्वम- नित्यन्यमिनि । किशेदमनित्यत्वं प्रिविध संसर्गानित्यत्व, परिणामाऽनित्यत्यम् २, प्रध्वंसाऽनित्यत्वम् ३ । तत्र स्फटि- कस्य लाक्षायुपधाने स्वरूपतिरोधानेन पररूपभासः, उपधानापगमे स्वस्पप्रतिभासात्परिणामाभाव इति संसर्गानित्यत्वम् १, यथा च पदरीफलस्य श्यामतातिरो. भाव लोहित्यस्याविर्भाव इति परिणामानित्यत्वम् २, 'यथा च सर्वात्मना विनाश इति प्रध्वंसानित्यत्वमिति ३ ॥ एतधिविधानित्यत्वप्रनिक्षेपेण नित्यतां प्रतिपादयितुं ३ ·विषयान्तराभावान्न तस्य सङ्कोचः। एवमन्यत्र लोकप्री (३५) मुवनेश- पतअलिराह-ध्रुवं कूटस्थमविचाल्यनपायोपजनविकार्यन त्पत्त्यवृद्धयव्यययोगि यत् तन्नित्यम् इति । तत्र ध्रुवं कूट स्थमिति संसर्गाऽनित्यता परिहता । अविचालीति परि- णामानित्यता परिहता। अनपायेत्यादिना प्रध्वंसाऽनित्यना परिहता ॥अथ वा तदपि नित्यं यस्मिंस्तत्त्वं न विहन्यते किं पुनस्तत्त्वं तनावस्तत्त्वमिति ॥ किञ्च-प्रत्ययजन भूताऽभावप्रतियोगित्वं नित्यत्वम् यथा एकादश्यामु पणं नित्यमिति । किञ्च-वंसप्रागभावाऽप्रतियोगि: नित्यत्वम् । यथा गगनं नित्यम् । किञ्च-अहरहर्ज यमानत्वमपि नित्यत्वं, यथा नित्यं कुमाराः न्तीति ॥६१॥६२॥६३।। सावकाशनिरवकाशयोर्निरवकाशो वली- यानिति न्यायः॥६४॥ सम्भवद्विषयान्तरस्सावकाशः,अतथाभूतो निरबकाश तेन निरवकाशेन सावकाशो विधिर्वाध्यते । यथा-"माहि स्यात्सर्वभूतानि" इति निषेधवाक्यं निरवकाशेन "इवेत. मालभेत" इति वाक्येन वाध्यते हिंसाया वैधेतरविषयकापस म्भवेन तत्र तस्य सावकाशत्वात् । क्रीड पश्वालम्भनरंय चेति ॥१४॥ कृत्रिमाऽकृत्रिमयोः कृत्रिमे कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायः ॥६५॥ नयथा-लोके गोपालकमानय, कटजकमानयेति ·जिम्पायमानी। परपा मंशा भपनि स आनीयने, न पो गाः पालपति, पोपा पटे जान इति। अयं संप्रत्ययोऽधारप्रकरणादाभयती. गि। पपा गोपालकमानय माणयकमध्यापयिष्यतीति पधिहम्नरयाऽध्यापनाऽयम्भवानसंशिन एर प्रहण- मिनि । व्याकरणशाखेतु "उभयगतिरिह" भपति इत्युग "पागणपतुति संख्या १।१।२३ । इति सप्रमहा. भाप्पटयोरिति ॥६५॥ सहचरिताऽसहचरितयोस्सहचरितस्यैव ग्रहणमिति न्यायः ॥६६॥ पधारामलक्ष्मणामिति । अन दाशरपे रामस्य प्रहणं न नु परशुरामपलरामयोलंक्ष्मणसाहचर्यादिस्यन्यत्रापि पो. ध्यमिति संक्षेपः ।। ६६ ॥ प्रधानाप्रधानयोः प्रधान कार्यसंप्रत्यय इति न्यायः॥६७॥ यथा-लोफे पाहुपु गच्छरसु सेन्यरथेषु कोयमिति प्रश्ने राजेत्युत्तरं दृश्यते॥अयं न्यायः"नपुंसकमनपुंसकनेक- वद्यास्यान्यतरस्याम् " १।२।६९ । इति, "हेतुमति च" ३।१।२६ । इति सूत्रमहाभाप्यकेयटयोः स्पष्टः ॥ ६७ ॥ उपजीव्योपजीवकयोरुपजीवकस्य प्रावल्यमिति न्यायः॥६८॥ प्रत्यक्षविरोधेन तदितरसर्चयाध्यत्वे विवक्षितेऽयं प्रव, नने । अयमन्यत्रापि सत्युपजीव्योपजीवकभाये प्रपर्चते।

·(३६) भुवनेश- तद्यथा-उपजीव्यते आधीयते कार्याय यदिति व्युत्पत्त्वं पजीव्यशब्दः कारणपरः, उपजीव्यत उत्पद्यते यर्दाि व्युत्पत्त्योपजीवकशब्दः कार्यपरः। एवञ्च-कार्यस्य कारण विरोधो नोचित इति भावः। एवञ्चतन्न्यायमूला " सन्नि पातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्य” इति परिभाषे त्युकं परिभापेन्दुशेखरे, विस्तरभिया नेह प्रपञ्च्या इति ॥६॥ गौणमुख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्यय इति न्यायः॥६९॥ अभिव्यक्तपदार्था ये स्वतन्त्रालोकविश्रुताः॥ शास्त्रार्थास्तेपु कर्त्तव्याःशब्देपुन तदुक्तिपु॥७॥ इमो द्वौ न्यायो शास्त्रेषु व्याख्यातप्रायो, अत एवेह संक्षेपत उदाहृतो विस्तरभियेति । तथाहि-गुणादागतो गौणः,यथा गोशब्दस्य जाड्यादिगुणनिमित्तोऽथों वाहीका अप्रसिद्धश्च सज्ञादिरपि तद्गुणारोपादेव बुध्यते । मुखमिद प्रधानत्वान्मुख्यः'प्रथम इत्यर्थः। गोणे ह्य) शब्दः प्रयुज्यः मानो मुख्याध रोपेणेव प्रवर्तते ॥ अयं न्यायः ॥ अमे स्तुत्स्तोमसोमाः" ८ । ३।८२ । इति सूत्रमहाभाप्येऽभि- हितः-अनेदर्दीर्घात्सोमस्य, अग्नेर्दीर्घात्सोमस्येति वक्तव्यम्। आशीषोमो। इतरथा खनिष्टप्रसङ्ग, इनरथा घनिष्टं प्रसज्येत अग्निसोमी माणयकाविति । तत्तहि वक्तव्यं न वक्तव्यं, गोणमस्ययोमुं.ये कार्यसम्प्रत्ययः । तद्यथा-गोरनुयन्थ्यो। ।

·लौकिकन्यायसाहसी ।
जोऽनीपोमीयः न बाहीकोऽनुवध्यत इति । एतेनाभिव्यक्त
न्यायोपि व्याख्यातो विज्ञेयः ॥ ६९॥ ७० ॥
तदभिन्नामिन्नस्य तदमिन्नत्वमिति न्यायः॥७॥
यथा सर्वेपा ब्रह्मादिदेवानामीश्वरांशत्वाचदभिन्नत्वे:-
न्योन्यमप्यभेद इति भावः ॥७१ ॥
लक्षणप्रमाणाभ्यां वस्तुसिद्धिरिति न्यायः॥७२॥
लक्ष्यते ज्ञायते पदार्थोऽनेन लक्ष-दर्शनाइनयोः' करणे
ल्युट् । लक्षणमसाधारणो धर्मः। तहिविधम्-इतरभेदानु-
मापकं, व्यवहारप्रयोजकञ्चेति नेयायिकाः। सजातीयवि-
जातीयव्यावर्तको लक्ष्यवस्तुगतः कश्चिल्लोके वेदे वा
प्रसिद्धो धो लक्षणमिति मीमांसकाः। प्रमाता येनार्थ
प्रमिणोति तत्प्रमाणम् । अयं शब्दो नित्यक्लीवेकत्ववानिति
'वेदाः प्रमाणम् 'स्मृतयः प्रमाणम्' इत्यादि । बहुवचना-
न्तमपि "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि इनि ।
तेन लक्ष्ये वस्तुनि सम्भावनायां जातायां प्रमातुमयुक्तः
प्रमाणेन तदवगच्छति,यथा ताभ्यां वस्तुसिद्धिस्तत्तयवहा.
रयोग्यतया ज्ञानम् । तथा च यथा गन्धवत्वादिलक्षणेन
प्रत्यक्षादिप्रमाणेन च पृथिव्यादिसिद्धिस्तथा पत्र विवक्षा
तनास्य प्रवृत्तिरितिाएपश्चाग्नीन्द्रादित्येश्वरवादे तत्तद्गता-
ससर्गादिहेतुत्वरूपेश्वरलक्षणं श्रुत्यादिप्रमाणय तत्र तत्र
दर्शयन्त ईश्वरत्वं साधयन्तीति ॥७२॥

·(३८) मुवनेश- अनधीते महाभाष्ये व्यर्था स्यात्पदमञ्जरी। अधीतेऽपि महाभाष्ये व्यर्था स्यात्पदम- अरी॥ इति न्यायः॥७३॥ यथैवमीश्वरमनाराध्याराध्य चान्यदेवमपबगैच्छा व्यर्था .' आराध्य चान्यदेवमनाराध्य परमेश्वरं मुक्तीच्छाव्यर्थी ७३॥ : कूपमण्डकन्यायः॥७४॥ यत्र महाजनप्रणीतसत्यपदार्थ ज्ञानलबदुर्विदग्धोऽ ल्पज्ञो न सम्मनुते तत्रास्य प्रवृत्तिः । यथा-समुद्रमण्डूका कथञ्चित्तत्तीरसमीपस्थकूपे प्रविष्टस्तश्च दृष्ट्वा कूपमण्डूका अदृष्टिगोचरोयमिति ज्ञात्वा पप्रच्छु:-कुत आगतो भवा निति,समुद्रादिति तत्प्रतिवचनं श्रुत्वा कियान्स इति पृष्ट- वन्तो महानिति तेन प्रत्युक्ताः।ततस्तेष्वेकः कूपमण्डूकर स्वजचा प्रसार्य किमेताबानित्युक्तवान्, नहि; महान् स इति प्रतिवचनमाकर्ण्य द्वितीयजयां प्रसार्य तोतापा. निति भविष्यतीत्युवाच । पुनरपि तेन निराकृतस्तृतीय- जयां प्रसार्य तुरीयां जवाञ्च प्रसायोलुत्य च क्रमेण प्रादेशवितस्तिपरिमितं देशं किमतावानिति पृच्उँस्ते- न च निरस्तश्चेत्तर्हि कूपसदृशो भविष्यतीत्युवाच। भूयोपि भ्रातर्नास्ति अयं कूपस्वल्पोन्यः सरितां पतिरनवगाह्य ग- म्भीरो लक्ष्यपारावारोऽतीय महत्तम इति तेन प्रत्युक्त स्तर्हि नास्त्येव स यः कूपादपि महान् वन्तु मिथ्येव प्रलप: तं निराचक्रोसच तं स्वमनसिहसितवानिति गाथा - ·गरिमायामीन लोय. नायने । नया प-या ममतात्या निराकुकृष. मकर उपहारयां प्राग्नधान्यमतानभितस्नापण. पर उपासमारपदी भवतीनि न्यायसननिरिनि ॥७॥ इंसवकन्यायः॥ ७॥ पमानासपोरटएपदाधे मर्यजनोपदासस्तधान्यं प्र. पर्नने । नयथा-"फर लोहिनलोचनास्पचरणों हंगः पुनी मानसास्विन्ततारित सुवर्णपंफजपनं नीरं पदा निर्मालम् । रत्नानां निचयाः मुवर्णलतिका पैदूर्यरोदाः एपिन्मपदृया अपि तन सन्ति न पराफर्य हीही सम्॥"प्रति सपकसंपादरूपपपेन पिटतोपमितियदा- "हंसः तो पयः वेतः पो भेदो पकहंसयोः । क्षीरनीर- पृथचार हंगो इसोपको पकः। दति पपेन या पिटतः॥७॥ अन्धगजन्यायः॥ ७६॥ यत्र नन्वानभिज्ञमूर्याणां परस्परकसहस्तवायमयतरति। अन् निधारितो गोन्धगजस्तस्य न्याय इति मध्यमपद- लोपगर्भः पष्टीतत्पुरुषः । यथा हि लोके श्रूयते-जन्मान्धा पहयः पथिदनन्धं पुरुपमूचूरस्मान्गजं दर्शयेति स च गज- शालायां तामीत्वा तं तं गजावयवं तेन तेन प्राहयित्या चावाचायं गज इति, ते च तं तमवयवमेव गजत्लेन निश्चित्य स्वस्थानमागताः परस्परं कलई चर:-शूर्प- सहयो गज इति कर्णस्पर्शी, महासर्पसदृश इति शुण्ड- प्राही,स्तम्भनुल्य इति जल्पामहीता,पुच्छग्राहकस्तु स्थूल- ·इति शारीरकसूत्रभाष्ये यदि चाज्ञस्य सतो मुमुक्षो (४०) मुवनेश- रज्जुसमो गज इत्युवाचेति तथा वेदशास्त्राभिप्रायानभिज्ञा आर्याभासादिनोपि कानिचिदुरूह तिप्रभृतिवाक्यानि स्वस्वाभीष्टप्रदानीव पश्यन्त इतराणि तु पश्यन्तोप्यप- श्यन्त इव तत्वमजानन्तोऽन्योन्यं विवदन्त इत्यर्थः ॥६॥ अन्धगोलाङ्कलन्यायः॥७७॥ यत्र धू-वञ्चिताज्ञजनदुःखवृत्तं तत्रास्य प्रवृत्तिःअन्धेन गृहीतं गोलालं पुच्छमित्यर्थः । तद्यथा-कश्चित्किल दु. प्टात्मा धूर्तः कान्तारे नानालङ्कारालङ्कृतशरीरं भ्रान्तम स्वबन्धुपुरे जिगमि' कंचित्पथिकने पथिक किमत्र वया दुःखेन स्थीयते, आगच्छ त्वां पुरमार्ग दर्शयामीत्युक्ताई श्वास्य च स्वविषये विश्वास नीतवान्।स च पार्थकः कर्णा- मृतं वचनमाकर्ण्य तमाप्त मत्वा यभापे-अहो भाग्यमहो भाग्यं यदनभवान्मां दीनं स्वाभीष्टं पुरं प्राप्तुमसमर्थ भूत इति, स च विप्र ( वसु लिप्मुस्तं कान्तारान्तरं नोखा छलेनान्धीकृत्य तद्भूपणानि गृहीत्वा गोलाङ्गलं आहपि- त्वाऽनेन स्वेष्टपुरं प्राप्स्यसीत्युक्त्वा च स्वस्थानं गतः। स चार न्धःसन्नपि तद्वचनश्रद्धया तदत्यजन्स्वाभीष्टपुरमप्राप्य पृषः भाऽनुगतो वने कण्टकाविद्धपादे महदुखं प्राप। तथैवं पाप ण्डिवञ्चितमूर्खाः पुरुपा दुखं प्राप्नुवन्तीति भावः । न्यायः "तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात् अयं " रचेननमनारमानमात्मेत्युपदिशेत्प्रमाणभृतं शास्त्रं सप ·लौकिकन्यायसाहस्री। (४१) श्रद्दधानतया प्रकृतन्यायेन तदात्मदृष्टिं न परित्यजेत्तद- तिरिक्तं चात्मानं न प्रतिपादयेत् । तथा सति पुरुषार्थादि- हन्येतानथं च मच्छेदित्युकं, विद्युतश्च रत्नप्रभाया- मिति ॥७७॥ चतुर्वेदविन्यायः॥७८॥ चथा गोहिरण्यादिरूपं पहुधनं चतुर्वेदविदे देयं भव- तीति कस्यचिदातुर्वचनं श्रुत्वा कश्चिन्मुग्धो वेदाश्चत्वार इत्यहं जाने, मयं देयमिदमिति वदन्न तु लेभे तत्प्रत्युतो- पहास्यतां प्राप्तः, तथा यः सचिदानन्दरूपं प्रत्यगभिन्न ब्रह्मेत्यादिशब्दमानाभिज्ञस्तदर्थाभिज्ञो या तत्त्ववित्त्वाभि- मानेन तद्गतिमिच्छति न स तामेति घुपहसनीयश्च भव- तीति शेयमिति ॥७॥ नृपनापितपुत्रन्यायः॥७९॥ यत्रातिनिन्येपि स्वकीयेऽतिरम्यतावुद्धिविवक्षा तत्राय- मतरतीति । यथा-इत्थं हि किल लोकिकी गाथा-कस्य- चिन्नृपस्य भृत्यो नापित आसीत्, स कदाचित्प्रातरुत्थाय सर्व पुरमन्विष्यातीव सुन्दरो पालो मे दर्शनाय स्वयात्रा- नेय इति नृपेणाऽज्ञप्तः, स तु नापितो राजाज्ञां श्रुत्वाऽखि- लपुरमन्विष्य दृष्ट्वापि च तत्र तत्रातिरम्यान्यालान्स्वसुततु- ल्यान मस्या तानपहाय स्वसुतमेवोपशान्तानलागाराभं फाणं खल्याट पशहस्यवाहुजंघ स्थललम्बोदरं राजवेश्मनि नीत्वा राक्षे निवेदयामास-राजनानीतोऽयमतिरम्यतमो ·(४२) मुवनेश- चालः। दृष्ट्वा च तं कुरूपं नापितपुत्रं राजा उपहासं कृतवानयं खल इति मत्वा चुकोपोवाच च-अरे मुर्ख कि दमिति । नापितश्च कुपितं राजानं ज्ञात्वा कृताञ्जलिपु- भूस्खोवाच-राजेन्द्रमोले! तव चरणमुपलभे, नायमुपहार किन्तु मे मनसीत्यमेव निश्चयः-मत्पुत्रसदृशो रम्यस्त्रिल क्यामपि नास्ति, तव नगरस्य का कथेति । राजा च सत्य मीदृश्येव रागग्रहगृहीतचित्तदशेति कोपं तत्याजेति तथा यथातिकुरूपेपि स्वसुते रागातिशयवशातापितर सर्वोत्तमत्वधीस्तथा केपाश्चिदाधुनिकपापण्डिमतानुयापि मन्दधियां प्राक्तनजन्मकुसंस्कारप्रयुक्तरागातिशययशास्र स्मिंश्चिदतिक्षद्वेपि मते सर्वोत्तमत्वधीः परिहत्य च सनात- नोतस्मातपोराणिकोत्तममतानीति न्यायसंगतिरिति७१॥ स्वांगुष्ठमपि चुम्बन्तमिक्षुदण्डमयाचतेति न्यायः ॥८॥ यत्र श्रौतस्मार्तसनातनधर्मानभिज्ञवर्णाश्रमभ्रष्टा मग जनाः स्वस्थनीतिगोगरेभ्यस्वाभिलपिनातृष्णापरनेच्या आचार्याभागेभ्यो निजाभीष्टार्थान् याचन्ते तत्रा चरितार्थ इति ॥ ८ ॥ महिपी प्रसवोन्मुखी महिपो मदनातुर इतिन्यायः॥८१॥ पत्र फेचिमहामना गृतम्गायनामिस्थानानि পরবর্তি বাতিসন্তান শ না করা

·No text on this page.

·स्यासंगरवन घटावियामिनाशोत्पत्ति: महावीरगोभमानी / सपनेश- नाच प्रकृतन्यायविषयत्वं शुारमिति भेदयादिनो य न्तीति ।। ८४ ॥ पुत्रलिप्सया देवं भजन्त्या भापि नष्ट इति न्यायः॥८५॥ अस्य पूर्वन्यायसविपये प्रवृत्तिः । यथा-निः दिनः शन्ते-ननु प्रत्यगभिन्नमेकमेवाऽदितीय गे सिमान्तो भयतामिति । "ईश्वरः सर्य एते" पापुचया प्रष्टतन्यायेन जीयेशाऽभेदं साधयितुं प्रवृत्तर्भवन्तिः रा याधिसम्मनेशाऽभयोऽपि नाशितःस्यादिति यदन्तीति।। वृद्धिमिटवतो मूलं विनष्टमिति न्यायः॥८६॥ अयमपि पूविपये प्रयते । सर्वपामीशयाकारित यास्यानां व्यवस्थामायादप्रामाण्यापत्तिरित ॥१॥ सुतजन्ममृतिन्यायः॥ ८॥ गथा फधिकायियमाराध्य ततः पुर्व सपा पुर ग्लायामाप दयानगरमाराध्य मानला क्ष पा पृदियकोपारपूजातमाणं गार्ग मा # मारि ॥७॥ माननीनस्तुल्यायव्ययः ॥८॥ नियमांगा पापः॥4॥ '.- ·। " शविसमायणगी। चर्मतन्ती महिपी हन्तीति न्यायः ॥ ८॥ सप्तमीह निमित्ते । निमितं च फलम्, तथा पर्मतन्यः यमित्यर्थः । अयं न्यायो योपरय हेतोची हातुमिच्छति तत्र विपये प्रवर्तत इति । तथा चोक रघुवंशे-'अपस्य हेतोपंह हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे स्यम इति ॥ ८९॥ मण्डूकतोलनन्यायः ॥९॥ यथा मण्डूकतोलने तुलास्था मण्डूकास्तुलात उखुत्यो. खुत्व पतन्ति तथा प्रहतेपीति घोध्यम् ॥ ९ ॥ सच्छिद्रघटाम्बुन्यायः ॥ ९॥ पूर्वोतन्यायसदृशाविषयेऽयं प्रवर्तते ॥ ९॥ एकामसिद्धिं परिहरतो द्वितीया आपद्यत इतिन्यायः ॥१२॥ अयमपि तथा। पोद्धाधिकारे उदयनाचार्येणोक्ता-“अ. 4.१५ शरीरीति विशेषणेन स्वरूपाऽसिद्धि परिहरतो घोडस्याऽव्याप्यत्वासिद्धिराप- इत्यन्तेन ॥ ९२ ॥ उपनयनपनयन्धम्मों विकरोति धम्मिणमिति न्यायः ॥१३॥ यया पूर्वस्वरूपरसादिधर्मस्य परिवृत्तौ रूपरसाद्युत्तरो- पत्नी च तण्डुलादेम्मिणो विकृतिदृश्यते तथा प्रकृतेपि ·मुवनेश- यस्य धम्मिणः पूर्वधर्मस्यापगमेऽन्यधर्मस्योत्पत्तिस्तत्रा न्यायोऽवतरतीति ॥ ९३॥ दुश्चिकित्स्यव्रणपीडितानां व्रणं शिशमयिपोः शस्त्रग्रहणमिति न्यायः ॥ ९४ ॥ यथा व्रणपीडितपुंसः पीडानिवृत्तये शस्त्रेण वणं छिनति वैद्यम्स तु वैद्यत्वेनोच्यते न तु घातकत्वेन, एवं च निर न्तरदुःखमयसंसारपरिवृत्तिान्तानां जीवानां कञ्चित्कालं विक्षेपविंगमसमुल्लसदात्मानन्दानुभवेन विश्रान्ति संपाद यितुकामस्य शिवस्य संहाराय तामसत्वम्। वस्तुतस्तु-निर. तिशयकरुणाम्बुधित्वमेव शिवस्य । अत एव निदानजस्य भिपजोरुग्णहिंसां प्रयुञ्जतो न किञ्चिदपि नेण्यम् । “घृर्णवात्र प्रयोजिका" इति शिवपुराणे व्याख्यातम् । एतेन तामसत्वरूपेण रुद्रस्याऽपकर्पत्वप्रलापो मूर्खाणां निरस्त इति ॥९॥ सर्व विशेपणं साऽवधारणमिति न्यायः॥९॥ यथा शयः श्वेत इत्यत्र श्वेत एवेत्यर्थ एवमन्पत्रा वोध्यमिति ॥१५॥ सर्व वाक्यं साध्वधारणमिति न्यायः॥९६ ॥ यथावधारणार्थक एवकारस्त्रिविधः-१ क्रियान्वितः विशेषणान्वितः, ३ विशेपान्वितश्च । तत्र प्रथमस्यात्यन्ता योगव्यवच्छेदोऽर्थः, यथा नीलमुत्पलं भवत्येवेति । द्वितीय

·लौकिकन्यायसाहस्री।
स्याऽयोगस्यवच्छेदोध यथा शंख,श्वेत इति पूर्वमुक्त
तृतीयस्यान्ययोगव्यवच्छेदोर्थः,यथा पार्थ एव धनुर्धर
वमन्यत्रापि योध्यम् ॥ ९६ ॥
इक्षुरसन्यायः॥९७॥
यवेक्षुरसो बहुरसोऽपि वहिर्मलिनो दृश्यते तथा मायान
यहरूपापि चाहिस्तमोरूपा दृश्यते, तस्याश्च य द्विमलत
रूपं तदेवेक्षुरसस्येव सिता । यथा चेक्षमाधुर्य सिताय
कृत्स्नमभिव्यज्यतेऽन्यत्र मलसम्पर्कादल्पमल्पतरश्चैवं परै-
श्वर्य सत्त्व इति शुद्धे सर्वमभिव्यज्यते ॥ ९७ ॥
इक्षविकार इति न्यायः॥९८॥
अयमपि पूर्वविपये प्रवर्तते। यथेाविकारेप्वपि रसगुड-
शर्करासितासु मालिन्याऽपगमतारतम्यादेव विभिन्नरूपत्वं
दृदयते तथा सत्त्वादिप्वपि योध्यमिति ॥ ९८ ॥
संसर्गजा दोपगुणा भवन्तीति न्यायः ॥ ९९ ॥
यथा " सन्तप्तायसि संस्थितस्य पयसो नामापि न
ज्ञायते मक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्रस्थितं राजते।
स्वात्यां सागरशुक्तिमध्यपतितं तन्मौक्तिकंजायते प्रायेणाऽ-
धममध्यमोत्तमगुणः संसर्गतो जायते ॥” इति श्लोकेन
विवृतोयं न्यायः॥ ९९॥
। मलिनदर्पणन्यायः॥ १० ॥
पूर्वार्थज्ञाते स्पष्टोऽयम् ॥ १० ॥

·(४८) भुवनेश- व्रीहिवीजन्यायः॥ १०१॥ यथा ब्रीहिंवीजस्य स्थूलस्तुपः स्पष्ट ततआन्तरः सूक्ष्म स्तुपः फलीकरणनामा, ततोप्यान्तारो गर्भभूतस्तण्डुलः। तंत्र च यथा विवके क्रियमाणे सत्यपि तुपदयोपधाने तण्डुलादेवाकरोत्पत्तिरान्तरत्वात्. एवं रजस्तमसोर्गर्भा सत्वादेव वियदाद्युत्पत्तिरत एव श्रेयस्कामेस्सत्यापच्छिा परमेश्वरो हरिरेवाराध्यो नान्यो देव इति वैष्णवेकदेशिन वदन्तीति ॥ १०१॥ राजसं तामसं चैव दूरतः परिवर्जये- दिति न्यायः॥ १०२॥ अयं पूर्वन्यायपोपकः। स्पष्टः ॥ १०२ ॥ ब्रीहिवीजन्यायः॥१०३॥ अनेन न्यायेन केचिन्छेवाः तमो वा इदमप्रे आसीत इति श्रुनिमनुमृत्येवश्च यथा नीहिस्तम्बे प्रथमं तुप एया चिभरति, तनस्तद्गर्भ प्रहत्यापूरेण क्षीरम्भरति, तदा पुनः प्रकृत्यापूरेण घनतां गतस्तण्डुलाग्यः सारो भो तम्मिध सिद्धे नदीनं दृढं सदाकुरोत्पादनक्षम भयति, शिव प्रथमं नम पवाविभयनि स्म, नशेश्वरणापरफया भावादेकदा प्रध्यापिनं (यपम्पान ) प्रवृनिस्वभाव पत्त्या गावं म्यादेय गुणमासम्पयियक्षायां त्रिगुण ए पुरषः, नगपरिपक्षायां तु प्रयः, नापि ममोपामिति इंश, मोगाविधिषिः, सम्यागणुिः, मो सका ·. सौकिकन्यायसाहसी। गुणोपराधित्वात, कारणोपाः शियस्यानुगो जीपी स्तः "कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः' इत्यादिभुतेः । अत एव तो न श्रेयस्कामोपासनाही किन्तु शिव एवेति वदन्तीतिमतान्तरप्रदर्शनाय पुनरुक्कोऽयं न्याय इति।।१०३॥ चाणोष्ट्रीन्यायः॥ १०४॥ यथा कश्चिदुष्टपतिरजगरेण पेष्टितमुष्ट रक्षन्याणेर- जगरं जपानति, लोकिकी गाथा, तथा निषेधवाक्यानि याधावधित्वेनात्मानं रक्षयंत्यनारमानं यावन्त इति॥१०॥ उष्ट्रलगुडन्यायः॥ १०५॥ अयं हि स्वमते परेणोद्भाव्यमानानां दृषणानां तन्मते पातनेत्रतरतीति। यथाउनेणोपमानेने घलगुडेन तत्प्रहारः तथा प्रकृतेपि ॥ १०५॥ पुष्टलगुडन्यायः॥ १०६॥ यथा यहूनां गुनां मध्य एकस्य शुनः परिहारार्थ प्रक्षिप्तः पुष्टलगुडस्तं प्रहत्याऽन्यानपि प्रहरति, तथैकतान्त्रिकमत- निरासाय प्रयुक्तया युत्या तत्सदृशमतान्तरमपि निरा- क्रियते ॥ १०६॥ यः कुरुते स भुंक्त इति न्यायः ॥ १०७॥ स्पष्टः॥१०७॥ कैसुतिकन्यायः ॥ १०८॥ किश्च तदुत च, समाहारो वा किमुत तस्य भावः केमुत्य केमुतिको वा काव्यापिचिरस्प नामान्तरमाउक्तश्च- ..

·मुबनेश- "कैमुरपेनाऽर्थसंसिद्धिः काव्यार्थापत्तिरिप्यते। स जित न्मुखेनेन्दुः का वार्ता सरसीरुहाम्॥ इति । क्वचिदपिन घोत्यते । यथा-"स्वामिनां निन्दनं श्रुत्वा ये न या त्वरान्विताः । स्थानान्तरं ह्यप्रतिष्ठास्तेपि स्युः पार नयः॥" अयं भावः-यदीशनिन्दां श्रुत्वा ये शीघ्र स्थः न्तरं न यान्ति ते ह्यप्रतिष्टास्तन्तः पापयोनयो भवन्त कि वक्तव्यम् अत्र प्रकृतन्यायद्योतकोऽपिरिति ॥ १०८ विपकीटन्यायः॥ १०९॥ यथा विपाजातःकीटो विपं भक्षन् सन् विपस्यो जीवा तद्वत्प्रकृतेपिाविवृतश्चाध्यं पद्येन । तयथा-"विप्राऽस्मिन्नर महान्कथय कस्तालद्रुमाणां गणः को दक्षः परवित्तदार रणे सर्वोपि पौरो जनः । को दाता रजको ददाति वस प्रातहीत्वा निशि तत्किं जीवसि हे सखे विपकृमिन्य येन जीवाम्यहम् ॥” इति॥ १०९॥ कीटभृङ्गन्यायः ॥११०॥ यथा कीटको भ्रमरं ध्यायन्भ्रमरत्वाय कल्पते एवथ कीटो भ्रमरेण गृहीतस्तद्भिया तमभिध्यायँस्तत्स्वरू पतामेति, तया हरिहरी प्रेम्णाऽन्योन्यमभिध्यानादन्यो न्यात्मकतां प्राप्तावित्यर्थः॥ ११०॥ अश्मलोष्टन्यायः ॥ १११॥ पथा तृलाद्यपेक्षयाऽतिकटिनस्यापि लोष्टस्याऽनमा क्षया मृदुलं, तथा प्रकृतेपि ॥ १११ ॥ - ·लौकिान्पायसाहसी । पापाणेप्टकान्यायः॥ ११२॥ वष्टकापेक्षया पापाणस्यातिकठिनलम् , तथा प्रहै- तेपिअन्यायः पूर्वोक्तवेपम्याधिक्यविषयकन्यायापेक्षया स्वल्पवेपम्यविवक्षायां योध्यः ॥ ११२॥ बिल्लखल्वाटन्यायः॥ ११३॥ व्याख्यातायं न्यायः लोकनातयथा-"खल्वाटो दिवस- इबरस्य किरण: संतापितो मस्तके वाच्छन्देशमनान विधिवशादिल्बस्य मूलं गतः । तत्राऽप्यस्य महाफलेन पत- ता भने सशब्द शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्यरहितस्त- वेव यान्त्यापदः । तत्रापदां भाजनम्' इति वा पाठान्तर- मिति ।। ११३॥ धमाऽधात्मकन्यायः ॥ ११४॥ कोपपानन्यायः॥ ११५॥ तण्डुलभक्षणन्यायः ।। ११६॥ विपभक्षणन्यायः ।। ११७॥ तप्तपरशुग्रहणन्यायः॥ ११८॥ घटारोहणन्यायः॥११९॥ तप्तमाक्षिकोढरणन्यायः॥ १२०॥ उदकनिमज्जनन्यायः॥ १२१॥ एतायष्टोन्यायादिव्यविशेपारमकाातत्यकारचाकरादि- मन्थतोऽवसेयो विस्तरभयादव नोक्तः। यथा दिव्यसा- ·रथेति शेपलक्षणेन व्याख्यातम् । फ पुरुपपरत्वम्, फवां अथातो धम्मजिज्ञासा" इति ॥ धर्मःप्रसिद्धो यात्र- (५२) मुवनेश- धारणपूर्वदिनोपवासतश्चौराद्यस्य तत्पानादिकाले सु भवति, शास्त्रनिर्दिष्टावंधिकाले तु महदुःखं भवति, तर हरिहरादिदेवतास्वेकभक्तिव्याजेनेतरनिन्दा ' कुर्ब निन्दाव्यसनिनो यद्यपि तत्काले स्यात्सुखम् । तथा निन्दाजन्याघपरिपाककाले तिघोरं नरकादिदुःखम्भव तीति न्यायाऽष्टकसङ्गतिरिति । किञ्चान प्रसङ्गगत्य धर्माऽधर्मयोः स्वरूपलक्षणादिकं किञ्चिन्निरूप्यते- 'स्या धर्ममस्त्रियाम्' इत्यमरः। ध्रियते लोकोऽनेन, वा धरति लोकमिति 'धृञ्-धारणे' अस्मात् "अर्तिस्तुसुइसृधृक्षि क्षुभायावापदियक्षि नीभ्यो मन्” १३७ इति ओणादिको मन् प्रत्ययः । "चोदना लक्षणोर्थों धर्मः' इति जैमि नीयसूत्रलक्षितधर्मशब्दस्य यागादिपरत्वं भाष्यसम्मतम्। परेषा मते स्वर्गसाधनाटभेदपरत्वमिति । तथाहि- "अथातो धर्मजिज्ञासा” इति सूत्रभाप्ये धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा, सा हि सस्य ज्ञातुमिच्छा-स कथं जिज्ञा सितव्यः,को धर्मः, कथंलक्षणः, कान्यस्य साधनानि, कानि साधनाभासानि, किम्परश्चेति । तत्र को धर्मः, कथंलक्षण इत्येकेनेय स्प्रेण व्याख्यातम् । "चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः" इति । कान्यस्य साधनानि, कानि साधनाभासानि, किम्प पुरुषो गुणभूत इत्येतासां प्रतिज्ञानां पिण्डस्यैतत्सूत्रन ·लोरियन्यायसाहस्री। सिम्रो वा स्यात् । स चेत्प्रसिद्धोनं जिज्ञासितव्यः अथाs- प्रसिद्धो नितराम, तदेतदनर्धकं धर्मजिज्ञासाप्रकरणम् । अध वाऽर्थवद्धर्म प्रति हि विप्रतिपन्ना बहुविदः केचिदन्यं धर्ममाहुः। केचिदन्यं सोयमविचार्य प्रवर्तमानः कश्चिदेवो- पाददानो विहन्येतार्थादनर्थकं चच्छेत् । तस्माद्धम्मों जिज्ञासितव्य इति । स हि निःश्रेयसेन पुरुषं संयुनीति प्रतिजानीमहे । भा० तदभिधीयते "चोदनालक्षणोऽथों धर्मः" इति २ सू.। चोदना इति लिङ्लोट्तव्यदादिश- ब्दव्यवस्थापितविधिनिषेधरूपयजनादिक्रियायाः प्रवर्तकं वचनमाहुः । चोदनेव लक्षणं प्रमाणं यस्य तादृशोर्थः, स धर्मः । 'चुद-प्रेरणे' चोरादिको धातुः, चोद्यते प्रवर्त्यतेऽ- नया, युच। "चोदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः इति भहोताआचार्यचोदितः करोति इति हि दृश्यते । लक्ष्यते येन तल्लक्षणम्, धूमो लक्षणमनोरिति हि वदन्ति ।तया यो लक्ष्यते सोर्थः पुरुपं निःश्रेयसेन संयुनक्तीति प्रतिजानी- ।चोदना हि भूतं भवन्तं भविप्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवं जातीयकमर्थं शाशोत्यवगमयितुं नान्यस्कि- श्वनेन्द्रियम् । य एव श्रेयस्करः स एव धर्मशब्देनोच्यते। हि यागमनुतिष्ठति तं धाम्मिकमि- ५. यश्च यस्य का स तेन व्यपदिश्यते । यथा- 41 लारक इति । तेन यः पुरुपं निःश्रेयसेन संयुनक्ति धर्मशब्देनोच्यते। न केवलं लोके, वेदेपि "पशेन यज्ञ- जन्त देवास्तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्" इति यज- 1 ·(५४) मुक्नेश- तिशब्दसाध्यमेव धर्म समामनन्तीति । उभर्या चोदना लक्ष्यते-अर्थोऽनर्थश्चेति । कोर्थः-यो निःश्रेयस ज्योतिष्टोमादिकोऽनर्थः यःप्रत्यवायः श्येनो वनइपुनि इत्येवमादि । कथं पुनरसावनथें हिंसा, हिंसा सा मा दित्यर्थग्रहणमिति शावरभाप्यम् । एतन्मतानुसार लौगाक्षिभास्करेणोक्तम् । यथा-अथ को धर्मः, कि त लक्षणमिति चेदुच्यते-यागादिरेव धर्मः । 'तल्लक्षणं वेदप्रतिपाद्यप्रयोजनवदर्थो धर्मः। प्रयोजनेऽतिव्यातिवा णाय प्रयोजनवदिति । भोजनादावतिन्याप्तिवारणाय वे प्रतिपाद्योति । अनर्थफलकत्वादनर्थभूते इयेनयागादाचा व्याप्तिवारणायार्थ इति संक्षेपः ॥ तार्किकाच-" विहित क्रियया साध्यो धर्मः पुंसो गुणो मतः। प्रतिपिद्धक्रिय साध्यः स गुणोऽधर्म उच्यते॥"इतिकिञ्च-पइविधो धम्म तथाहि-वर्णधर्मः १, आश्रमधर्मः २, वर्णाश्रमधर्मः। गुणधर्मः ४, निमित्तधर्मः ५, साधारणधर्मः ६ इति नित्यं मयं ब्राह्मणो वर्जयेदित्यादिवर्णधर्मः १, अग्नीन्धन भैक्षचर्यादिनिमंधर्मः २, पालाशो दण्डो ब्राह्मणस्ये त्यादिवर्णाश्रमधर्मः३, शास्त्रीयाभिषेकादिगुणयुक्तर राज्ञः प्रजापालनादिर्गुणधर्मः१, विहिताऽकरणप्रतिषिड सेवनानिमित्तं प्रापश्चित्तमिति निमित्तधर्मः ५, “अहिंसा सत्यमस्तेयं शोचमिन्द्रियनिमहः । एतं सामासिक धर्म चातुपये प्रयीन्मनुः ॥” इत्यादिः साधारणधर्मः ६ इति ।। १११-१२१ ॥

·No text on this page.

·.
-
(५६)
मुवनेश-
तत्राऽस्य प्रत्तिः। तदुक्तमभियुनेः-"काकेभ्यो रत्यन
नमिति घालोपदेशतः । उपयातप्रधानत्वान्न इवादि
रक्षति ॥” इति ॥१२॥
नीरक्षीरन्यायः ॥ १२५॥
यत्र सत्याऽसत्यविवेचनं तवाऽस्य प्रवृत्तिः । यया .
दुग्धे सम्मिश्रिते न प्रतीयते, तथा तथ्यं ब्रह्म, वि
मिथ्याभूतमज्ञानादि, ते च सम्यमिलिते तादात्म्य
स्तो न प्रतीयते । यथा सम्मिभिते नीरक्षीरे हीदं नीरा
क्षीरमिति पृथकतुं केऽपि पक्षिणो विनाहंसनशक्नुवन्ति,त
चेदं तथ्यमिदमतथ्यमिति ज्ञातुं विवेकलं परमहंसं वि
न कोऽपि शक्नोति पंडित इति भावः । उक्तश्च-"क्षीरंद्र
जगच्च नीरमुभयं तद्योगमभ्याहतं दुर्भदं वितरेतरं चिरा
सम्यग्विभक्तीकृतम् । येनाशेषविशेपदोपलहरीमा
दुपी शेमुपी सोऽयं शीलवतां पुनाति परमो हंसो द्विजात
प्रणीः ॥ अस्यार्थ:-क्षीरं दुग्धं परमानन्दधनं ब्रह्म, ज
सुन रमानन्दवर्जितं दुःखात्मकम, तदुभयं योग पर
रतादात्म्यं प्राप्तम् । पुनश्चतरं भेत्तं विलक्षणीकर्नु दुर्घ
येन सम्यग्विभक्तीकृतं सोऽयं दिजातीनां द्विजानामपर्ण
परमहंसः । अशेपा ये विशेपेण दोपा उत्कृष्टदोप
रागद्वेषादयस्तेषां लहरीमासेदुपीमासमन्तात्सेवितवत
शेमुषी शीलवता वुद्धिं पुनाति । पक्षे, द्विजातयः पक्षिण
इत्यर्थः ॥ १२५॥

·No text on this page.

·(६४) मुक्नेश- सनं कार्यमेव । ततः शुद्धान्तःकरणे जाते भवत्येव ज्ञान मित्याधुक्तं पञ्चदशीग्रन्थे-"उपवासाद्यथा भिक्षा वरं ध्यान तथाऽन्यतः" इत्यादि ॥ १४३॥ मेघोदये शालिसमृडौ कोद्रवाऽ(न.) शनमिति न्यायः॥१४४॥ यथा मेघोदये वृष्टो सत्यां शालिसमृद्धो ब्रीहिसम्पत्त्या कोद्रवःकुत्सितधान्यविशेपस्तस्यभक्षणं त्यज्यते,तथा ज्ञानो- दये कर्मादिकं तुच्छमेव । केचितु-मेघोदय इति पदं विहाय शालिसमृद्धी कोद्रवाऽशनमिति न्यायस्वरूपं बद- न्ति । यथा-शालिरुत्तमधान्यविशेषः, कोद्रव इत्यधमधा- न्यविशेषः । उत्तमवस्तुसद्भावे यत्राऽधमवस्तुसेवनं तत्राऽस्य प्रवृत्तिरिति ॥ १४४॥ यादृशी शीतला देवी तादृशं खरवाहन- मिति न्यायः ॥१४५॥ अयं तुल्यस्वरूपविषक्षायामवतरतीति ॥ १४५॥ यादृशो यक्षस्तादृशो बलिरिति न्यायः ॥११६॥ तुल्यरूपोपहारविवक्षायामस्य प्रवृत्तिरिति ॥ १६ ॥ यादृशं मुखं तादृशी चपेटिकति न्यायः॥१४॥ तुल्यरूपपरिहारविवक्षायामस्याऽवतार इति ॥ १४७ ॥ एकाकिनी प्रतिज्ञा हि प्रतिज्ञातं न साधये- दिति न्यायः ॥ १४८॥ .

·लोकिकन्यायसारखी। म्भसा नहि प्रतिज्ञामात्रेणाऽर्थसिद्धिरिति न्यायः १४९॥ यथा-प्रतिज्ञामात्रकरणेन प्रतिज्ञातोऽयो न सिध्यति, 'किन्तु प्रयासान्तरेणेति भावः अनयोरर्थक्येऽपि स्वरूपभे- दमाश्रित्य भेदेन निर्देश इति घोध्यम् ॥ १८ ॥१४९॥ कूपखानकन्यायः॥ १०॥ यथा कूपखानकेन परि सा प्रक्षाल्पते, तथा दोपस्तदुपासनाजन्यसुटतमहिनोपोनाद्रेितयोधेन समूलं निवर्त्यत" इति ज्ञेयम् । महाभाप्ये तु-किम्पुनश्शब्दस्य ज्ञाने धर्मः, आहो स्वित्प्रयोग इति पहुधा मीमांसाम- भाव्य 'पुनस्तुप्यतु दुर्जनन्यायेनापशध्दशानस्य 'विपरी- तित्वमाणाऽधर्मसाधनत्वमभ्युगम्यापि समाधानान्तरमु- कम् । तथाहि महाभाष्यम्-"अथ वा कूपखानकरदेत- "विप्यति तयथा-पखानकः कूप खननु यद्यपि मंदापांशु. "भिधायकीर्णो भति, सोऽप्सुसआतासु तत एव ताण- मासादयति, येन स चं दोपो नियतें भूयसा पाऽभ्युदपेन योगो भयति एपमिहापि यद्यपशब्दशानधर्मस्तथापि "यस्वसो शब्दलाने धर्मस्तेन स च दोपी निर्घानिप्यते, भूयसाऽभ्युदयेन योगो भविष्यति" इत्युक्तं परपदापा. मिति ॥ १५० ॥ निम्नंगाप्रवाहन्यायः॥१५॥ 'यया नदीप्रवाहपतिताः कीटाधा भारतीदारतान्तर- माशु मजन्तः शर्म न लभन्ते, 'सपा जन्मतो जन्म ·- : भुवनेश- प्रजन्तो. जीवाः स्वकर्मभ्रान्ताः सुखं नेव लभन्ते उक्तञ्च-"कुर्वते कर्म भोगाय कर्म कर्तुच भुञ्जते । न कीटा इवाव दावर्चान्तरमाशु ते ॥ - ब्रजंतो जन्म जन्म लभंते नैव नितिम् ।सत्कर्मपरिपाकान्ते करुणानि धिनोद्धृताः ॥ प्राप्य तीरतरुच्छायां विश्राम्यन्ति यथ सुखम् अनयोरर्थः कुर्वत इति भोगाय सुखायर भवाय. मनुष्यादिशरीराण्यधिष्ठाय कर्म तत्तच्छरीरोचि तानि कर्माणि कुर्वते । जातावेकवचनम्। पुनश्च कर्म कर देवादिशरीरेस्तत्तत्फलं भुअते च, फलानुभवाभावे तत्वत्स जातीयेच्छानुपपत्त्या तत्तत्साधनाऽनुष्टानानुपपत्तेः। एवं धर्म मानास्ते जीवा नदीप्रवाहपतिताः कीटा आवर्तादावर्ग- न्तरमाशु प्रजन्तो यथा नितिं सुखं न लभन्ते, एवमाशु जन्मनो जन्म प्रजंतस्सुखं नैव लभन्त इति । सरकम्र्मेति- ते कीटास्सत्कर्मपरिपाकारपूर्वोपार्जितपुण्यकर्मपरिपारा- कृपालुना केनचित्पुरुषविशेपेणोद्धृता नदीप्रवाहादा निस्सारितास्सन्तस्तीरतरुच्छायां प्राप्य सुखं यया भवति तथा विश्राम्यन्तीति ॥ किच-यथा नदीप्रवाहप्रवाहिताः कीटाया अन्यवान्पन नीताश लिश्यन्ति,तथा परमेश्वरस्पा अनेकमूर्तिध्यानादेर्युगपरकर्तुमशक्यत्वात्कालभेदेनाप्नुपाने चित्तस्थाऽसिद्धेरन्यन प्रचस्य जन्मान्तरीयम्पानरूप चिनचिप्रवाहमवाहितस्याभ्यनाऽनपनेतिकेशो नीति।यपाह श्रीहरिः- पूर्वाभ्यासेन तनय द्विपते शशी पिसः" इति १५१॥

·- सामानात पट्टफुटीप्रभातन्यायः ॥ १५२॥ पहानदीनीगादियानं, 'घाट' निभापायां प्रसिद्ध नगर पाटी पणिमादिभ्यो गजमायभागमाहरगजमृत्य- निवापागापरधानविदोपः। पपा-पापुटीम्येभ्यः करणा- हिन्यो भारपा राम पलापिनानां पपिपजां पणिज्ञा दरे মাধি ঘশ্বমানিয়ার বাদ সমাবেশ परनेपि ॥ १५९ ॥ वरपाताय कन्यावरणमिति न्यायः१५३॥ न हि वरघाताय कन्यामुद्राहयन्तीति न्यायः॥१५४॥ दापिनो मानपिपपको समानार्पको सप्टो पनिटा- न्सरपातादिसम्भावनापामभीष्टविपि पस्नु न परणीयमि- स्पताल प्रवर्तेते ॥ १५३ ॥१५॥ नष्टाऽश्वदग्धरयन्यायः॥ १५५॥ यपाटी रथिनों पथिदाम प्रविश्य रपाभ्यामपता- बाँध ताभ्यां मोचयित्वा स्वाभीष्टपवादो निविष्टों। ततो देवनामिना दंदसमाने प्रामे तपोरेफः पवादन्याधिस्सार- पियामीति धिपा रथमादो निस्सारितवानपरस्त्वम्वान् । तावता तस्मिन्स्पले दग्धे कस्याऽम्बा नटा दितीयस्य रथो दायाती च यथाऽन्योन्याकांक्षया सेकं रयं छला स्येप्टदेश प्रापतुः, तपार्थवावविधिवाक्ये घेतरेतराफाल- ·यथा कटुताभीत्या निम्बादिकंटुद्रव्यपानसकुर्वाणय (६८) भुवनेश- येकवाक्यता प्राप्य प्रवृत्त्यादि जनयत इति सोपा "स्थानेऽन्तरतमः ११११५०। इति मूत्रमहामाप्येप्युक्तोऽ न्याया तयया-"सम्प्रयोगोवानटाउनदग्धरणवत्। अय नष्टाश्वदग्धरयंवत्सह सम्प्रयोगो भवति । तद्यथा-सवान नष्टो ममापि रथो दग्ध उभो सम्प्रयुज्यावहे इति॥१५५॥ सविशेषणे हि वर्तमानौ विधिनिषेधी सति विशेपवाधे विशेषणमुपसंक्रामत इति न्यायः॥ १५६॥ यथा घटाकाशमानय न मण्याकाशमित्यानयन विपयो विधिनिषेधो विशेष्याकाशे वाधादटादिरूपं विशे पणमुपसंक्रामतस्तथा प्रकृतेपीति ॥ १५६ ॥ अहिकुण्डलन्यायः॥ १५७ ।। यथा एकस्याऽहेरहित्वेनाऽभेदस्तस्यैव कपडलावस्थर प्रांशुत्वाऽवस्था दश्च तात्त्विकः, एवं ब्रह्मणोपि चेतन्यरु गाऽभेदो जीवेश्वरत्वादिरूपेण भेदश्च तात्विक इति:१५७ स्वप्रकाशाश्रयन्यायः ॥ १५८॥ .... 'यथा रवेस्तदाश्रितप्रभारूपद्रव्यस्य च सत्यपि भेद तेज स्वरूपसाजात्यनाऽभेदस्तथा प्रकृतेऽपि ॥१५८ ॥ "गुडजिहिकान्यायः ॥ १५९॥ माणवकस्य जिह्वायां गुडलेपनं कृत्वा निम्बादि कटुद्र ·" RAur लौकिकन्यायसाइसी। (६९) पाययन्ति पित्रादयः, तथाऽर्थवादवाक्यानि कष्टे फर्मण्य- प्रवर्तमानं पुरुपं स्वयक्षप्यादिकं धावयित्वा तस्मिन्प्रव- तैयन्तीति संक्षेपः । अत्र गुड इति मधुरद्रव्यमानस्योपल- क्षणम्। फलश्रतिरपिरोचनाओ। तदुक्कमभियुक्त:-वेदोक मेव कुर्वाणो निस्सद्धोऽथितुमीश्वरःनिष्कालभते सिद्धि रोचना फलश्रुतिः ॥ फलश्रुतिरियं नृणां नाश्रेयो रोचन परम् । श्रियो विवक्षया प्रोका यथा भैपज्यरोचनम्॥ अस्य तात्पर्य्यमुक्कं तत्रैव-"पिव निम्यं प्रदास्यामि खलु. खण्ड- कलड्डुकान्।पित्रेवमुक्तः पिपति तिक्कमप्यति बालकः । तत्र यथा निम्बादिपानस्य न खलु खण्डादिलाम एवं प्रयोजनं किन्वारोग्यम्, तथा वेदोऽप्यवान्तरफले प्रलो- भयन्मोक्षायैव कर्माणि विधत्ते। उक्तचाऽनर्घराघवटीकाका- ररुचिपतिना-'उभयेऽप्येतेऽभिमतवस्तुपुरस्कारेण गुडजिति- कायां रसास्वादसुखं मुखे दत्ता कटुकोपधपानादाविव प्रवर्तयितव्याः 'यदाह-"स्वादुकाव्यरसोन्मिभं शास्त्रमा प्युपयुअते । प्रथमं लीढमधवः पियन्ति कटुकोषधम् ।। इति ॥१५९॥ :: ... नहि दृष्टेऽनुपपन्नमितिन्यायः॥१६०॥ नहि.प्रत्यक्षविपये प्रमाणान्तरान्वेषणमिति यन्न वि. वक्षा तत्रास्य प्रवृत्तिः स्तथाहि प्रत्यक्षस्य सर्वप्रमाणवाध- कवाद, अनुपपत्तेरापत्तिरूपतया व्यतिरेकानुमितिरुप- तया वा प्रत्यक्षेण वाध्यत्वात् 'प्रत्यक्षविपये विरोधिन्या नुपपन्न सम्भव इति ॥ १६०। '' ·- (७०) भुक्नेश- नहि. करकङ्कणदर्शनायाऽदर्शापेक्षेति न्यायः॥ १६१ ।। यथा प्रत्यक्षयोग्यं करे स्थितं कङ्कणं प्रत्यक्षेणेव गृह न तदर्शनायाऽऽदर्शापेक्षा ह्येवं प्रत्यक्षसामग्रीसत्वे तर पदार्थप्रतीतिः, नाऽनुमित्यादिसामध्यपेक्षेति विवक्षायाम प्रवृत्तिरिति। न हि करिणि दृष्टे चीत्कारेण तमनुमिमते मातार इति वाचस्पत्युक्तमतन्न्यायमूलकमेव । अनुमित्स यान्तु तदपेक्षा,प्रत्यक्षपरिकलितमप्यर्थमनुमानेन बुभुत्सा तर्करसिका इति वाचस्पत्युक्तरिति ॥१६॥ प्रत्यक्षे किमनुमानमिति न्यायः ॥ १६२॥ प्रत्यक्षानुमानयोश्चाविलम्बितप्रतीतिरूपत्वात्प्रत्यक्षं बली य इति। "निपातैय॑यदिहन्तकुविनेचेचण्कञ्चिद्यनयुक्तम् ३० । इति सूत्रस्थकैयटोक्तिरय्यनुकूला स्तीति ॥१२॥ भक्षितेपि लशुने न व्याधिशान्तिरिति न्यायः॥ १६३॥ यत्रं कृतेपि चाऽनिष्ट कर्मणि नाऽभीष्टप्राप्तिस्तत्राऽस्य प्रवृत्तिरिति स्पष्टा ॥ १६३॥ रज्जुसप्पैन्यायः ॥ १६४॥ यथारजोरज्ञानतायास्सप्पात्मनाभान, ज्ञातायास्तुस्वरू ·लौकिकन्यायसाहस्री। पेण, तथा ब्रह्मणोऽनवयुद्धस्य सप्रपञ्चरवेन, पुरस्य च निष्प्रपंचत्वेन भानं न मानांतरविरुद्धमित्यर्थः ।। १६४॥ आभणकन्यायः ॥ १६५।। • आभणकं लोकिकोक्किोकप्रसिद्धकथनमिति यावत् । यथा वराटकाऽन्वेपणे प्रवृत्तश्चिंतामणिं लब्धवानिति वासिष्ठोक्तिरिति ॥ १६५॥ अन्ते या मतिस्सा गतिरिति न्यायः॥ १६६ ।। यथा-"यं वापि समरन्भावं स्यजत्यन्ते कलेवरम् । तन्तमेवेति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः॥" इति श्रीभग- वद्वाक्यानकुलोऽयं न्याय इति ॥ १६६ ॥ अज्ञा(जा)तपुत्रनामोत्कीर्तनन्यायः॥१६॥ भाविसंज्ञया निर्देशेऽस्य प्रत्तिरिति । स्पष्टः ॥ १७ ॥ ब्राह्मणश्रमणन्यायः ॥ १६८॥ ब्राह्मणलक्षणं हि- "न" २ । २ । ६ । इति सूत्रस्य । “तेन तुल्यं मिया घेदतिः" ५ । १।१५॥ इति सूत्रस्य प महाभाप्ये प्रोत्तम् । तथाहि-"तपः श्रुतं प योनिक्षेत्येतद्ब्राह्मणकारकम् । तपःभुताभ्यां यो हीनो जातिब्राह्मण एव सः।"। अरयाऽर्थः फैपटापाप्यरुपः। तपाहि-तप इति तपधान्द्रायणादि कर्म, भुतं पदपेदारादीनामभ्ययनम्, योनिर्माण्यां मानणाजन्म । प्राहाणकारकमिति शेषपष्टीसमा माहरण ·न्यायो प्रानयादिमतेऽपि प्रयत्तंते। तथा हि-ननु परमात्मनो (७६), मुवनेशल.. स्त्येव व्यवस्थायां वर्त्तते । तद्यथा-देवदत्वादीन्समुपविष्टा- नाह देवदत्तादय:आनीयन्तामिति, त उत्थाप्यानीयन्ते । अस्ति प्रकारे वर्तते । तद्यथा-देवदत्तादय आठ्या अभि- रूपा दर्शनीयाः पक्षवन्तः । देवदत्तप्रकारा इति गम्यते । यथा भू-सत्तायाम् इत्यादिधातुर्हि निजनानार्थीपसर्गप्रत्य- - यरूपोपाधिभेदेन नानात्वं भजति, तद्यथा-भवतीत्यत्र "सत्तायां मंगले वृद्धो निवासे व्याप्तिसम्पदो अभिव्याप्तो च शक्तौ च प्रादूर्भावे गतौ च भूः॥"इत्युक्तार्थभेदेन प्रभावा- नुभावपरीभवपरिभवेत्यादावुपसर्गभेदेन भवनं भूयते भवितेत्यादौ प्रत्ययभेदेन चार्थभेदःप्रतीयते, तथैकमेव ब्रह्म उपाधिभेदेन नानेवावभासत इति ॥ १७८॥ अन्धपगुन्यायः॥ १७९॥ यथा कश्चिच्चक्षुप्मान्पुमान्पारन्यमन्धनरमाश्रित्य प्रव. यति किश्चित्फलमुद्दिश्य,तथा चेतनः पुरुषः स्वयमप्रवर्त- मानः प्रवत्तिशकिमदचेतनं प्रधानं प्रवर्तयतीति सापा उक्तश्च-"पुरुपस्य दर्शनार्थ केवल्यार्थ तथा प्रधानस्य। पङ्ग्वन्धवदुभयोरपि संयोगस्तत्कृतस्सर्ग इतिः॥१७९॥ लोहचुम्बकन्यायः ॥ १८०॥ यया चुम्बकमणिनिष्क्रियोऽपि सन्निधिमात्रण स्वयम प्रवर्तमानोपि लोहमाकृप्य प्रवर्तयति, तरिकपातुध भवति, तथा पुरुषः प्रधानं प्रवर्तयतीति साहायाः । असं ·लौकिकन्यायसाहती। (७) निरवयवस्य निष्क्रियस्य . . कर्तृत्वकारयितृत्वयोरसम्भवे "सर्वाधिपत्यं कुरुते महात्मा, एप एवं साधु कर्म कारयति, एप त आत्मान्तर्याम्यमृतः ". इत्यादिश्रुतीनामात्मनः कर्तृत्वकारयितृत्वप्रतिपादिकानामप्रामाण्यं स्यादिति चेन्न, सनिधिमात्रेणात्मनस्तावसम्भवात् । यथा सूर्यसान्नि- प्यात्तमोनिवृत्ती सत्यां तनिष्पत्ति सूय्यैः करोतीत्युपचर्यते, यथा च घुम्बफसान्निध्यादयसि, चलति सति नचलने घुम्यकमयधालयतीति घुम्यके उपचर्यते, तथात्मसान्नि- प्यात्प्रकृती विजृम्भमाणायां तद्विजृम्भणं सर्वाधिपत्यं पर- मात्मन्युपचर्च्यतेऽपिकारिण्येष, तधेयात्मसानिध्यायादेः प्रहची सत्यां युद्धपादीनारमा प्रवर्तयतीनि नप्रनिगन्म- न्यविक्रिय एवोपचर्यते "परमारमा करोति कारयनानि ध्यायतीय लेलायतीव " इति श्रुतेः । पविधकर्तृरवकारपितृत्वयोरसम्भवात् । तमिममर्थ- गादाय प्राणिनामास्थातन्यसिद्धपे परमात्मनः फर्ग कारयितृत्वरा श्रुतयो पदन्ति । अनयोत्तरीत्या परमात्मनः पृष्टपादिक्रियाप्रतिपादिकानामेतासारा धुतीना प्रामाण्यमभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा "निप्पलं नि. जिपं शान्तम्"' इति, "न तदमाति कियन । न सदश्वाति कधन" इत्यादिभुतीनामात्मनो निर्विकारव. प्रतिपादिकानो ध्याफोपस्स्यात् । पत एवं परमात्मनो पिमियर पातिप्रमाणकम्, तत आत्मा विधिर बरोति नकारपतीति सिग॥१८॥ आत्मन ·: मुक्नेश- (८०) सम्भवति,न चाज्ञातविशेषण तद्विशेष्यं वशीकरोती तदर्थः ॥ १८७॥ त्यजेदेकं कुलस्यार्थ इति न्यायः॥ १८८ : यत्रोभयकोटिकसंशये कत्र यदर्थहानिदितीपरी कारे कार्यहानिस्तन द्वितीयः पक्षः स्वीकार्य है भावः॥१८८॥ अल्पस्य हेतोर्वहु हातुमिच्छन्विचारमूढः प्रतिभासि मे त्वमिति न्यायः॥ १८९ ॥ अपमपि पूर्वसदृशः॥१८९ ॥ अन्तरेणापि निमित्तशब्दं निमित्तायों गम्यत इति न्यायः॥ १९०॥ पतम्यायमूलकमेव पक्ष्यमाणन्यापपराकम् । म न्याय: "दिने नि" १११५.। इति एपमहान मापभिदिन इति ॥ १॥ विपं मृत्युरिति न्यायः॥ १९.१ ॥ मृत्यानिमिममिति गम्यते ॥१॥ दानले जीवनमिति न्यायः ॥ ११२॥ सालं नग निमिममिनिगम्यने ।। 11 आयुनमिति न्यायः ॥ १९३॥ निर्मिनेमित गम्मत ...

·. J लौकिकन्यायसाहती। (८१) दधिवापुपं प्रत्यक्षोज्वर इति न्यायः॥९४॥ ज्वरनिमित्तमिति गम्यते । त्रपु पिच रंगव' इति, “जतुत्रविकारे तु.जातपं प्रापुपं निपु" इति चामरः । "त्रपुजतुनोः पुर” । ४।३ । १३८ । इत्यण् पुगागमश्व प्रपुणो विकारस्त्रापुपमिति ॥ १९४ ॥ नड़लोदकं पादरोग इति न्यायः ॥ १९५॥ पादरोगनिनित्तमिति गम्यते । नडास्सन्त्यस्मिन्स न- इलः। 'नान्नद्दल इत्यपि' इत्यमरः । नडस्तृणभेदस्त- द्युक्तमुदकं नडलोदकम् "कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुं' 1४।२।८७। इति इमतुः ॥ १९५॥ अशोकवनिकान्यायः॥ १९६॥ अयमेकस्मिन्साध्येऽनेकेषु साधनेषु सत्स्वप्यादावेक- स्मिन्प्रयुक्त सति साध्यसिद्धावन्यप्रयोगाभावात्तत्स्वय- मेव निवर्चते, पूर्व कस्यचित्प्रयोगे चेच्छेव नियामिकेति विवक्षायां प्रवर्तते। यथा-रावणो लङ्कायां सीता नीत्या राक्ष- सीभ्य आज्ञप्तवान्-अशोकवनिकायामियं स्थाप्येति । ताश्च तत्र वयस्सन्ति । तत्रेकस्यां स्थीयते चेचावतेव तदाज्ञायाः परिपालितत्वात्सर्वत्र स्थापयितुमशक्यत्वाचान्पत्र स्थापनं स्वयमेव निवर्त्तते । केचितु-यथा रावणेन सीता नीता चेदशोकवनिकायामेवेति नियामिकैव, कुतः स्थापिता ना. न्यत्रेत्यत्र रावणेच्छेव नियामिकेति, तावतेव तदवस्थान- सिद्धेः सर्वत्र स्थापनासम्भवाचान्यन स्थापनं स्वयमेव ·. (८२) मुग्नेश- -निवर्तत इति न्यायार्थमाहुः। सर्वथापि प्रकृतन्यायोदाहरण सहतेन क्षतिरिति ॥ १९६ ॥ स्थालीपुलाकन्यायः॥ १९७॥ पुलाकस्तु-" स्यात्पुलाकस्तुच्छधान्ये सङ्क्षपे भक्त सिक्थके " इत्यमरातुच्छधान्ये तण्डुलशून्ये धान्ये, संक्षेपे विस्तारे, भकसिक्थके अन्नावयव इत्यर्थके भवति । यथा प्रज्वलितचुल्ल्यधिरोहितस्थाल्यन्तर्गतेप्वेकस्मिन्पके नि- श्चिते सर्वे पुलाका निश्चीयन्ते, तद्वत्प्रकृतेऽपि । यथा वा पाचकः स्थालीपुलाकस्येकस्य पफताज्ञानेन सर्वस्याप्य- न्यस्य पफतां विजानाति, तथा ब्रह्मविद्यतिः स्वमुत्या सन्मुिक्कानेव विजानाति, न तु स्वमात्रमिति शङ्करान- स्वामी ।। १९७॥ सूचीकटाहन्यायः ॥ १९८॥ यपालोदकारम्प्रति पूर्व कश्चित्कटाहोत्पादनार्थी शागत पवारसच्युत्पादनार्थी प्राप्तः, तत्र लोहकारः प्रथमं कर त्वेन प्राप्तमपि फटाहं पहुकालसाप्यत्वात्तत्परित्यज्य पक्ष कव्यतया प्राप्तामपि स्वल्पकालसाध्या सूची प्रथम पादयति, तथानेकेषु पदेपु पास्येषु व्याप्येयेषु प्रथमपटि मपि पृहदाक्यं परित्यज्य मध्ये चान्ते या पठितं रखकर तिव्यं च्यात्यायते प्रमतान्तरेऽपियोप्पम् ॥१९॥ यथासङ्ख्यन्यायः ।। १९९॥ सपम् "पचासहयमनुदेशः समानाम" १1३111 नि पाणिनीपसुप्रसिद्धः । पया "टासिटसागिता

·कितन्यापसावी।
स्याः ७।१।१२। इत्यादिपु पाणिनीयसूत्रेषु टासिक-
सादीनुदिपेनास्पप्रभृतयो विधीयन्ते यथाक्रमं प्रथमः
प्रपमेन द्वितीयो दितीयेनेत्यन्पयं प्रानुपन्तीति, एवमन्य
प्रापि योध्यम् ॥ १९९ ॥
थव्मक्षन्यायः॥ २० ॥
यथा-अभक्षोऽयं द्विज इत्युक्तिरम्भक्षस्पानादिभक्षके
पपि सत्त्वादस्मिस्तदितरभक्षणनिषेधे पर्यवस्यतीति।२००
वायुमक्षणन्यायः॥ २०१॥
अयमपि पूर्वसदृशः ॥ २०१॥
कुम्भीधान्यन्यायः॥२०२॥
कुम्भी उखा, रन्धनस्थालीति यावत् । यथा कुम्मी-
धान्याय विप्रायेयं धेनुर्देयत्पत्र विशेषणसाफल्याय कुम्भ्या-
मेव धान्य यस्येति विरलते, तथा "तन्त्वोपनिपदं पुरुष
पृच्छामि" इत्यत्रोपनिपदमित्युपनिपन्मात्रैकगम्यमिति वि-
एयताम्, अन्यथा विपुलधान्यवतामपि सर्वेषां विप्राणां
कुम्भीधान्यसम्भवेन कुम्भीधान्यायति विशेषणवेयर्य-
वजीवतदुपाध्यादेरप्योपनिषदयोधविषयत्वसम्भवेन विशे-
पणयापातात् । अयश्च-"चुटू" १।३।७। इति
सूत्रमहाभाप्येऽप्यभिहितः। तथाहि-"कुम्भीधान्यः श्रोत्रिय
इत्युच्यते । यस्य कुम्भ्यामेव धान्यं स कुम्भीधान्यः ।
यस्य पुनः कुम्भ्याश्चान्यत्र च धान्यं नाऽसो कुम्भी-
धान्यः । नायमिद्रिधिः कुम्भीधान्यन्यायेन शक्यो विज्ञा-
तुम्" इत्यादि ॥ २०२॥

·भुवनेश- ((१८१) ब्राह्मणपरिव्राजकन्यायः ॥२०३॥ " अयं यत्र सामान्यवाचक सहप्रयुक्तविशेषवाचकपः वात्तदर्थाऽन्यपरतया नीयते तत्र प्रवर्तते । यथा-ब्राह्म भोज्यन्तामित्यत्र परिव्राजकानामपि ब्राह्मणवाहाह्मण परिव्राजकेतरव्राह्मणपरमिति ॥ २०३।। ब्राह्मणवसिष्टन्यायः॥२०४॥ यथा-ब्राह्मणा आयाता वसिष्ठोप्यायात इत्पन्न प्रयर वाश्यनव ब्राह्मणत्वेन रूपेण वसिष्ठस्याप्यागमनस्य सिर यद्वसिष्टोप्यायात इति वाश्यान्तरं प्रयुज्यते, तत्पूर्वयाम्प घटकनाक्षणपदोपात्तयसिप्टेतरयारद्वयात्तधर्मविशेषयोक नपरतया पर्यवस्पतीति । अस्योदाहरणानि पर महाभाये "हलन्त्यम"१॥३॥३॥ इति सूत्रे व्ययमिता नत्यं हलित्संज्ञं भवतीति वक्तव्यमिति धार्मिकस्थव्ययमित पदं व्यारण्यातम् "के पुनर्व्ययसिताः-धातुप्रातिपदिकमा यनिपातागमादेशाः" इति । अत्र प्रातिपदिकपदेनंग प्राति पदिकरयन रपेण निपातानामपि सङ्महे सिद्ध प्रानन्या येन निपातपदोपादानमिति शेखरकारादयः । ९-पमा "उपदेशेजनुनासिक इत् ॥३॥इत्यत्रोपदेशपदाप्रति दिका प्राचीनत्रयाकरणकारिका-"धानुसूत्रगणोणाविधा लिदानुशासनमाभागमप्रत्याशा उपदेशfna इत्पमापि मूत्रोपादानेन गोगदान चोगादिनिबार रनधान्नी लाम सिझे सदपादान प्रतापायनेनि।

·"
लौकिकन्यायसाहती। (८५.).
यधा वा दायभागप्रकरणे याज्ञवल्क्यवचनम् भू- पि.
तामहोपात्ता नियन्धो द्रव्यमेव वा। तत्र स्यात्सदृशं स्वाम्यं
पितुः पुत्रस्य चैव हि।।" इत्यत्रापि द्रव्यपदेनैव भूनियन्धयो-
लाभे तदुपादानं प्रकृतन्यायानुगतमिति । ४-यथा सांख्य-
कारिका-"अष्टविकल्पो देवस्तैर्यग्योन्यश्च पञ्चधा भवति ।
मानुप्यश्वेकविधस्समासतो भोतिकस्सर्गः ॥"। अस्या
अर्थः-अष्टविधो देवसर्गः-ब्राह्मः, प्राजापत्यः, ऐन्द्रः, पेत्रा,
गान्धः, याक्षः, राक्षसः, पेशाँच इत्यष्टविधो देव-
सर्गः । तैयंग्योन्यश्च पञ्चधा भवति-पशुमुर्गपक्षिसरीसे-
पस्थावरा इति । अत्रापि पशुभ्यो मृगाणां पृथडिदेशः
प्रकृतन्यायेन चरितार्थ इति संक्षेपोनाऽन्यत्र विस्तर
इति ॥ २०४ ॥
गोवलीवईन्यायः॥२०५॥
" उक्षा भद्रो पलीयई ऋपभो सृपभो कृपः । अनडा-
न्सोरभयो गोः " इत्यभिधानाद्वामानय यलीवईवानये-
त्यत्र गोपदेनेय पलीवईयोधसिद्धी पलीबईपदं दुईम्यत्व.
ज्ञापनपरत्वेन सफलमिति । यद्यप्ययं न्यायः पूर्वन्यायस-
मानार्थकमायोऽस्ति, तथापि खेतावांस्तु विशेषः-यन्न विशे-
पणोपाचस्य प्राशस्त्यमभिप्रेतं तत्र पूर्वन्यायप्रवृत्तिः, यत्र
तन्नास्ति किन्तु प्रसिद्धयप्रसिद्धिनियन्धनं भवेत्तत्राऽयं
प्रवर्तते । गोपदस्य हि स्त्रीव्यगो प्रसिदिरप्रसिद्धिः पुम्यः
काविति ॥ २०५॥

·.
(८६.).
मुवनेश-.
करिबृंहितन्यायः ॥२०६॥
अयं विशिष्टवाचकपदानां सति पृथग्विशेषणवाचकण-
बसमधाने विशेष्यमानपरताया प्रवर्चते। यथा-'
करिगर्जितम्' इति कोशाद्विशिष्टवाचकस्य हितपदस
'तत्र स द्विरदवृंहितशङ्की' इत्यादौ विशेषणवाचि द्वि
दपदसमवधानाद्यथा गजिंतरूपविशेप्यमानपरत्वमिति
यया च-"उद्दामदानद्विपहितैः शतैनितान्तमुतुगत
चलध्वजस्यन्दननेमिनिस्वनेर भनिरुच्छ
समयाकुलं नभः॥” इति । यथा वा-सकीचकर्मारुतपूप
रन्धेः' इत्यत्रापि कीचकपदस्य-" कीचका वेणवस
स्युर्ये स्वनन्त्यनिलोद्धताः" इत्यभिधानाद्विशिष्टवाच
कपि तथा विशेप्यमानपरत्वमिति । यथा वा-सूर्यप्ति
द्वान्ते स्पष्टाधिकारे-"दक्षिणोत्तरतोऽप्येवं यातो राहुः खरं
हसा । विक्षिपत्येप विक्षेपं चन्द्रादीनामपक्रमात् ।।
विक्षेप विक्षेपणम, स्वरंहसात्मवेगेन विक्षिपति । अंत्र
विशिष्टवाचकत्येऽपि विशेपमानपरत्वमिति योध्यम् ॥२०॥
करकणन्यायः ॥ २०७।।
तथा-'
कणं करमपणम्' इति कोशारकरण
दस्य करभूषणवाचित्वेऽपि तरपूर्वकरशम्दप्रयोगे या
प्रयोगकाले तस्य करसम्बन्धिता घोरपते, एयगन्य.
म्यापि नकाले तत्सम्बन्धयोतना पत्र प्रयोगस्तारप
पृत्तिः ॥ २०७॥

·लौकिकन्यायसाहसी।
(4)
गजघटान्यायः॥२०८॥
करिणां घटना घटा' इति कोशातथा पूर्ववत् ।
यथा-'मदान्धसिन्धुरघटा', यथा -"योपा मेघनीला
चलति गजघटा राक्षसस्तन यायादेतत्पारिलवाम्म छुति-
तुरगवलं धार्यतां राक्षसेन। पचीनां राक्षसोऽन्तं नपतु पल
मिति प्रेपयन्मखमालामज्ञासीरहयोगास्थितमिह नगरे
राक्षसानांसहस्रम॥" इति मुद्राराक्षसनाटके २ अंक॥२०॥
नीलेन्दीवरन्यायः॥२०९॥
'इन्दीवरच नीलेऽस्मिन् ' इति कोशाचया पूर्व
वत् । यथा-'नीलेन्दीवरलोचना' मष्टिव्याकरणमहलाच.
रणमिति । "नीलेन्दीवरशंकया नयनयोर्यन्धकयुद्धपाधरे
पाणी पद्मधिया मधूफकुसुमभ्रान्त्या तथा गण्डयोः
लीयन्ते कपरीपु पान्धवजनव्यामोद्दजातस्यहा दुर्वारा
मधुपाः किपन्ति तरुणि स्थानानि रक्षिप्पसि॥ इति ॥२०९।।
चन्द्रज्योत्स्वान्यायः ।। २१० ॥
'चन्द्रिका फौमुदी ज्योल्मा' इति कोशातथा पूर्व-
यत् । यथा-" चन्द्रज्योत्साशरदि पुलिने सेकतेस्मिन्स.
रखा पादयूतं चिरतरमभूस्सियूनोः पयोधित् । एको
पफि प्रथमनिहतं फैटभं फंसमन्यस्स खं तत्र कथय भग-
पन्को हतस्तम पूर्वम ॥” इति ।। ९१० ॥
पर्वताधित्यकान्यायः॥ २११ ॥

·. (८) मुवनेश- यथा-" अधित्यकायामित्र धातुमय्यां लोभद्रुमं सानु मतः प्रफुल्लम्" इति ॥ २११ ॥ पर्वतोपत्यकान्यायः॥ २१२॥ “उपत्यकानेरासना भूमिरुपमधित्यका" इति कोश तथा पूर्ववत् ॥ २१२॥ वाजिमन्दुरान्यायः ।। २१३ ॥ 'पाजिशाला तु मन्दुरा' इति कोशातया पु- यत् ।। २१३ ।। मृगवानरान्यायः॥२१४॥ 'यागुरा मृगपन्धनी' इति कोशानथा पूर्ववत् ।। २१४॥ अश्वभृत्यन्यायः॥ २१५॥ कम्पायमश्वोयम्पायं भूरयः, कस्यायं भृत्यो पस्यापम इन्यत्र यथा न यस्तुनिर्णयः, मया प्रशनेपि ॥ २१५॥ चीनक्षन्यायः॥ २१६॥ पपा यीनाक्षो भनि, वृक्षाटीनामिनि ॥ २६ ॥ बीजांकरन्यायः ॥ २१७॥ 'मंग:मिनयोडिदिमा पारिवानांकुरो एन,अग्निा पन याजालनिगिनि, पत्र पाश গােনা রোনসখা খাবার রা,রােবণ খানাপাৰ কৰে। শোনােবা পদাৰ গাল কা: সম্পূর্ন নাসর কাগোপ্যাধা না 17 ·आ- लौकिकन्यायसाहसी। न्याश्रया एपचप्रमाणकत्रागृह्यते,यत्रचनप्रमाणकत्वंतन नानादित्वकल्पनेतिाप्रामाणिकप्रवाहस्पेवाऽनादित्वकल्पना नान्यस्येति सिद्धान्तात्सूचितश्च तथा, च शारीरकभाष्ये यथा-" तस्कृतधमाधमनिमितं सशरीरस्वमिति चेन्न. शरीरसम्बन्धस्यासिद्धत्वाधर्माधर्मयोरात्मकृतत्वासिद्धेः, शरीरसम्बन्धस्य धर्माधर्मयोस्तकृतत्वम्य चेनरेनराम- यत्वप्रसङ्गादन्धपरम्परेवपा कल्पना इति । त्मनः शरीरसम्बन्धे जाते धमाधम्मात्पत्तिः, नस्याच सत्यां सम्बन्धरूपजन्मेत्यन्योन्याश्रयादेकस्यासिद्धया दि. तीयस्यासिद्धिःस्यादिति परिहरति-नेत्यादिनान वेतदेह- जन्यधधिर्मकर्मण एतदेहसम्बन्धहेतुत्वे म्यादन्यो- न्याश्रयः। पूर्वदेहकर्मण एतद्देहसम्बन्धोत्पत्तिः, पृर्वदहश्च तत्पूर्वदेहकर्मणस्तदेहसम्बन्धोत्पत्तिः तत्पूर्वदेहयतकर्मण इति वीजाकुरवदनादित्वान्नाय दोप इत्यत आह-अन्धेति । अप्रामाणिकीत्यर्थः। न हि बीजादङ्घरस्ततो वीजान्नरम यथा प्रत्यक्षेण गृह्यते, तथात्मनो देहसम्बन्धः पृर्वकर्म- कृतः प्रत्यक्षो, नाप्यास्ते कश्चिदागमः प्रत्युता असङ्गो हि इत्यादिश्रुतिः सर्वकर्तृत्वं वारयतीति भाव इति आनन्द. गिरिः॥२१७॥ अण्डकुछुटीन्यायः ।।२१८ ॥ स्पहार्यः पूर्ववत ॥ २१८॥ नौनाविकन्यायः ॥२१९ ॥ ..

·भुवनेश- यथा-यत्रोद्वाघोद्वाहकभावस्तत्रायं प्रवर्चते। न चे नास्थलेऽन्योन्याश्रयदोपोऽवतरतीति ॥ २१९॥ न हि सुशिक्षितोऽपिवटुःस्वस्कन्धमारोढुं पटुरिति न्यायः॥ २२० ॥ आत्माश्रयस्य दोपत्वविवक्षायां स्पष्टोयम् ।। २२० ॥ न हि सुतीक्ष्णाऽप्यसिधारा स्वयं छेत्तु- माहितव्यापारेति न्यायः॥ २२१ ॥ अयं कर्तारं विना करणस्य कार्याक्षमत्वविवक्षायां प्रर ते ॥ २२१॥ तक्रकौण्डिन्यन्यायः ॥ २२२ ॥ अयं सामान्यशास्त्रस्य विशेषशास्त्रेण याध एव प्रवर्तते पथा घ्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक कौण्डिन्यायेत्या का ण्डिन्यस्यापि ब्राह्मणत्वात् ॥ २२२॥ येन नाप्राप्ते यो विधिरारभ्यते स तस्य बाधको भवतीति न्यायः ॥ २२३ ॥ प्राप्तमिति भावे का, येन नाप्राप्त इत्यस्य परकका वयंप्रासावित्यर्थः, नदयम्य प्रकृतार्धदाययोधकरवात् । अयं हि-विशेपशाम्रोदयविशेषधम्मायच्छिमाचिसामा- स्पषम्मावच्छिमादेदपकशाप्रस्य विशेषशानेण पाधी पार तत्र प्रवर्तते । सामान्यज्ञानस्याप्रातियोगोचारिसाध्य kि विदोषमाप्रम्य पाधकर पीनमिति । पाल्पापक सामा

·No text on this page.

·मुवनेश-
आकाशाद्वायुः” इत्यादिविशेषश्रुत्या बांध इति । तऋति
न्यायः, येन नाप्राप्तेति न्यायश्च । अनयोरुभयोाययोरे.
कविषयत्वमत एवं तककोण्डिन्यन्यायोऽपि तदप्रातियोग्ये-
चरितार्थविषये विधेयविपये एवेति परिभाषेन्दुशेखरेभि-
हितमित्यन्यत्र विस्तरः ।। २२३ ।।
असिद्धम्बहिरङ्गमन्तरङ्ग इति न्यायः ॥२२४॥
अयं शास्त्रे लोके च प्रवर्तते । तथा च-"अचः परस्मि
न्पूर्वविधो" १।१ । ५७। इति सूत्रमहाभाष्ये-" प्रत्य
गवर्ती लोको लक्ष्यते । तद्यथा-मनुष्योऽयं प्रातरत्यार
शरीरकार्याणि करोति ततस्सुहृदां ततस्सम्बन्धिनाम्"
: इत्यादिशास्त्रीयोदाहरणानि ततोऽवसेयानि । विस्तर
भिया नेह प्रपञ्चितानि । तत्रास्यार्थस्तु-अन्तर्मध्ये वहि-
रङ्गशास्त्रीयनिमित्तसमुदायमध्येऽन्त तानि निमियानि
यस्य तदन्तरङ्गम् । एवं तदीयनिमित्तसमुदायादहि ताः
हुकं वहिरामिति । शास्त्रेति लोकोपलक्षकमिति
नेयम् ॥ २२४ ॥
विल्लविभंजनन्यायः ॥ २२५॥
अनवधुद्धार्थे प्रवृत्तिरशस्येति यत्र विवक्षा तन
प्रवर्तत इति ॥ २२५॥
स्थावरजङ्गमविपन्यायः॥ २२६॥
यथा रजतादिज्ञानताधज्ञानयोः सवत्सनाभा
रूपजङ्गमस्थावरविषयोश्चेतरेण पूर्वयाधः प्रसिद्ध, तर
प्रश्तेऽपि ॥ २२६ ॥

·लौकिकन्यायसाहस्री।
कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशत इति
न्यायः॥२२७॥
अस्प न्यायस्य तु-"प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टान्त-
सिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितण्डाहेत्वाभासच्छल-
जातिनिग्रहस्थानानां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेयसाधिगमः"
इति गौतमीयसूत्रान्तर्गतमधिगम इति पदमुदाहरणं
'योध्यमिति संक्षेपः। विस्तरेण तु तत्रैव बोध्यम् ।। २२७॥
वीचितरङ्गन्यायः॥ २२८॥
तद्यथा-पद्यपि वोचितरङ्गशब्दो प-यो, 'भङ्गस्त-
राऊर्मिळ स्त्रियां पीचिः' इति कोशात्, तथापि वीचे-
रस्वल्पतररयेव तरको यत्र वीचितो यथोत्तरोत्तरं तरङ्ग-
जननं वाग्वादिसंयुक्ताद्धदादेर्वाचिर्जायते, तद्भावापन्नाच
तस्मात्तरहान्तरम्, तस्मात्तद्भावापन्नाथ तरहान्तरम् ,
एवं स्वजन्यजन्यादिरूपो न्यायः। यथा-शब्दस्य ढकादि-
देशे शुद्भवः, स च प्रकृतिन्यायात्स्वसन्निहितशब्दान्तर-
मारभते, स च शब्दः शब्दान्तरमिति तजन्यजन्यशब्द-
परम्परया श्रोत्रेण सह सम्बन्धाष्ट्रवणम् । तदुक्तं ता-
कि:-वीचीतरङ्गन्यायेन तदुत्पत्तिस्तु कीर्तिता" वीचि-
शब्दो हस्वान्तो दीर्घान्तोऽपि। वीचीत्यत्र उन्दोभन्दोपः
प्रतीयत इति ॥ २२८ ।।.
कदम्बमुकुलन्यायः॥.२२९॥

·, " मुवनेश- कदम्बो वृक्षविशेषः, तस्य मुकुल:-ईपदिकसितपुष्प कलिकेति यावत् 'कुइमलो मुकुलोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । तद्यथा-गोलाकारकदम्बपुष्पस्य गोलके यथा सवियदे युगपरपुष्पाणामुत्पत्तिः, एवं शब्दस्यापि । अपि चोकम- "कदम्बमुकुलन्यायादुत्पत्तिः कस्यचिन्मते" इति ॥ २२ ॥ मात्स्यन्यायः॥२३०॥ यथा-प्रवलमत्स्या निर्वलांस्तानाशयन्तीति न्यायार्यः' अयश्च वासिष्टे प्रह्लादोपाख्याने तत्समाधि प्रस्तुत्योकः- "एतावताऽथ कालेन तद्रसातलमण्डलम् । बभूव राज तीक्ष्णं मात्स्यन्यायकदर्थितम् ॥” इति ॥२३०॥ अत्यन्तवलवन्तोऽपि पौरजानपदाजनाः। दुर्बलैरपि वाध्यन्ते पुरुपैः पार्थिवाश्रितैः॥ इति न्यायः ॥२३॥ अयं यत्र निर्वलेनापि प्रवलसहायेन प्रवलो वाप्यते तत्र प्रवर्तते । अर्थस्तु स्पष्टः । पूर्वमीमांसायाम-उत्पतिविधिः विनियोगविधिः, अधिकारविधिः, प्रयोगविधिश्चेति चतु चिंधविधिषु बगप्रधानसम्बन्धयोधकात्मकविनियोगविणे स्सहकारभूतानि पद् प्रमाणानि । श्रुतिलिंगंवाक्यप्रकरण स्थानसमाख्यारूपाणि सन्ति इति । तत्र समाख्या योगिक शब्दः । सा च द्विविधा-वेदिकी लोकिकी चेति संक्षेपामय -पुस्पादीनामेकत्र समावेशे पूर्वपूर्वस्य प्रायल्यमुत्तरोता. स्प दोषल्पम् । एवं हि-समाझ्यातस्थानं पलीयः, स्थानान- ·. सौरिकन्पायसाहनी। करणं क्लीपः, प्रकरणाद्वाक्यं वलीयः, वाक्याल्लिविलीयः, लिशानुतिर्बलीयसीति भावः। एवं च यद्यपि समारुयातः प्रकरणं बलीयस्तयापि तस्य लिहुन पाधितत्वात्समाख्या- या दुर्घलाया अपि प्रपललिङ्गाधितत्वेन प्राबल्यात्सव सामान्यसम्बन्धे प्रमाणम् दुर्वलस्यापि प्रक्लाश्रितस्य प्रायल्यात् । अत एव श्रुत्यपेक्षया दुर्वलाया अपि स्मृतेराच- मनरूपप्रवलपदार्याश्रितत्वेन प्राबल्यात्पदार्थधर्मगुणभु. तभीतकर्मत्यागेन वेदकरणानन्तरं श्रुतराचमनमेव कार्य: मित्युक्तमिति प्रकृतन्यायसहतिरिति मी०न्याप्र० ॥२३॥ आख्यातानामर्थ वृवतां शक्तिस्सहकारि- णीति न्यायः॥२३२॥ अन्यायो मीमांसादर्शने व्याख्यातः । तथा हि-ननु या वास्यशेपाभावस्तन कयं सन्दिग्धानिर्णयः, यथा- सुवेणाऽवयति, स्वधितिनावयति, हस्तेनाऽवयतीति भूपते । अत्र सन्देहः-कि मुवेणाऽखिलवस्तुमात्रस्यावदा- नम्, तथा स्वधितिना, हस्तेन च, आहोस्विस्कयाचिद्वयव. स्थयेत्याशङ्कायामाह जेमिनिः सूत्रम्-" अर्थादा कल्पने- कदेशत्वात् " १।१।२१ । अस्याय:-" वा अथवा पत्र वास्यशेपाभावस्तन, अर्थात सामर्यात कल्पना कुत एक देशत्वात् । सामर्थ्यस्यापि शक्तिमहे उपयोगितया योध- पीजेकदेशवात् । अयं भावः-आख्यातानामपं युवतां शकिस्सहकारिणीति न्यायात, कटे भुंक्ते, कांस्यपाध्यां भुंक्ते, इत्यत्र लोकिकारतत्तद्रस्त्वनुसारेण व्यवस्था कल्प- ·डाटमयोहानी इमिरमानमाया मृगः" इति। पगार :- मुक्नेश--- यन्ति । कंटे आसीनः, कांस्यपाध्यामोदनं निधापति वेदेऽपि-"अञ्जलिना सक्तून् जुहुयात् " इत्यत्रं यद्यपि विह स्तसंयोगोऽअलिस्तथापि गुरुदेवतादिप्रसादनार्थाशति निच्छिद्रसंयोगो न भवति ताशाअलौ सतनामसार भावात् । अतः सामर्थ्यात्संयुक्तः प्रसूतिद्वयात्मको मार गतावकाशोपेतोऽअलिहीतः, एवमत्रापि द्रवद्रव्यरू ज्यस्य युयो योग्यः, छेदनीयस्य मांसस्य शमति स्वधितिः, संहतस्य पुरोडाशस्य हस्त इत्यनेन प्रकारेग युवाया व्यवस्थिताः । शक्तिः पुरुषसामर्थ्यमिति ॥ ३॥ रूढियोगमपहरतीति न्यायः ॥ २३३ ॥ यथा-यनान्यत्रातिप्रसक्तादययवा लोपने सपने साथ योगारसमुदायशक्तः प्राबल्यं विपश्यते, तपार प्रपनने । यथा-गॉरित्यादायन्यप्रातिप्रमकप्रतिपयर पालोचनप्सत्यपेक्षागमनकवादिरुपयांगाधरपागेन । दया माशालांगूलककुदसुरथिपाणादिमती व्यकिएंधने, मा-" वगंगु रथकारोजीनादधीत " इरान रथकारवाई चास्यवदपोत्पदनो वर्णविशेष उध्यत, न तु भीती गुमन्या दिनानिर्मित गर । जान्या, गुणेन या निगाहें पम्नुनि माहिर गन्ने । यथा-दित्यः, विश्या, गा, गुर नि निरगुपयोगट-प्राधार दिस्तु-स ·सविषयासारखी। शाद। यया-आदितयादिशब्दा यागिका इति । अत्रा:- दिरया अपन्यमिति "दिकागदफिनः" इनि सपन्तात् "मीभ्यो दक् ति दयप्रत्ययेन फेचन योगार्थ पनि २३३॥ श्रुतयोगिकलामे मत्यनन्वितरूढार्थ- स्त्याज्य इति न्यायः ॥ २३ ॥ अयं हि-विठोपविपयनया पूर्वन्यायम्य बाधकारने। मण्डपं भोजयतीत्या मण्डं पियानि यागिकार्यवाना:- वितरहरपदार्थत्याग इति ॥ २३४ ।। अवयवप्रसिद्धः समुदायप्रसिदिलीय- सीति न्यायः॥२३५॥ यपा-" स्वसा निश्चतस्रथ ननान्दा दुहिना नया। याता मातनि सतेने स्वस्त्रादय उदाहनाः ॥” इनि । अन्न पटितगुद्धदस्य जननीवाचकस्यैव मातृशब्दस्य " न प- दम्बत्रादिभ्यः १।१।१०। इति स्वस्त्रादित्वप्रयु. कडोनिषेधः, न च परिच्छेत्तृवाचकमातृगब्दम्य । योग- जयोघे तदनालिहिताद्धरदिजापस्थिनिः प्रनियन्धिकेति व्युत्पत्तिरेतद्दीजमिति । स्थकाराधिकरणन्यायसिद्धोऽयं न्यांय इति ।। २३५॥ स्थकाराधिकरणन्यायः ।। २३६ ॥ यथा-" रथकारोऽमीनादधीत इत्यत्र स्थकारपदस्य सत्त्वात्सन्देहः-रथं करोतीति व्युत्पत्त्या रथकारः कश्चन ब्राह्मणो रथकारपदयोध्या प्रकृतवाश्यजन्यमहावाक्यार्थ- " ·(९८) मुवनेश- बोधविपयो ग्राह्यः, उत-रूढः सङ्करजातीय इति । वा या अश्याधानोपयोगिनी विद्या तस्या अकल्प नुरोधेन द्विज एव रथकारपदबोध्य इति पूर्वपक्ष माहिप्योग्रौ प्रजायते विट्शदाङ्गनयोर्चपात् । शूद्र करणो वैश्याद्विन्नास्वेप विधिः स्मृतः ॥ माहिप्येण व पयान्तु रथकारः प्रजायते।" इति मनुना करण्यां माहिर णोत्पन्नस्य रूढिरियं रथकार इति प्रदर्शितमिति पूर्वा प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावेन तस्येव ग्रहणम् । तदन्यथानु पच्याझ्याधानोपयोगिविद्याया अध्ययनस्यापि कल्पनमि सिद्धान्तितमिति । किञ्चित्प्रकाशिताऽर्थोप्ययं स्वरूपप्रदर नार्थ पुनरुत इति बोध्यम् ।। २३६ ।। शाब्दी ह्याकांक्षा शब्देनैव पूर्यत इति न्यायः॥ २३७॥ न हि शाब्दमशब्देनेति न्यायः ॥ २३८॥ इच्छागोचरत्वस्य मोक्षसाधारणत्वात्तत्रैव यज्ञादिविनि योगः कुतो न स्यादिति शङ्कानिरासायेमावुभौ न्यायो प्रदः ते । स्पष्टो चेमाविति ॥ २३७॥२३८॥ मत्स्यकण्टकन्यायः ।। २३९॥ यथा मत्स्यमांसार्थी तत्सम्बद्धान्कण्टकादीनपि तायडू हानि, त्यजति च तस्मिन्यहीते, तथा तत्सम्पदलक्षपाति- क्षया तदुपाधी अपि गृह्येते, त्यज्यते च भागरयागला णपा सति लक्ष्यामहे । उपपादितोयमयों विस्तरतोऽपया .

·No text on this page.

·(१००) मुवनेश- रुद्धं विरुद्धांशमात्रं त्यक्त्वा तेनैवसेनेव सदाचार मुच्यन्त इति ॥ २४ ॥ पदमभ्यधिकाभावात्स्मारकान विशि- ष्यत इति न्यायः ॥ २४२॥ लक्ष्यार्थबोधे प्रमात्वसम्पादकतया पदान्तरसाफल्य मिति बोध्यम् ॥ २४२॥ तुलोन्नमनन्यायः ॥२४३ ॥ यथा हि तुलायाः पश्चिमभागस्थाधस्तात्कनिष्ठिकाया घातेनोन्नमने कृते सति पूर्वभागस्य नमनं यत्नमन्तरेणेव भवति, तथा हि एकस्मिन्स्वपक्षपरिपन्धिनि जिते तत्पक्ष पातिनोऽन्येऽपवादिनों विनोद्यम जिता भवन्तीति ॥ २४३॥ प्रधानमल्लनिवर्हणन्यायः॥२४४॥ मल्हा वाहुयुद्धविशारदास्तेषु प्रधानस्य नियहणं-मार- णम्-भूमो प्रतिष्ठापनम्-तत्पृष्ठभागस्य तया सँयोजनमि- ति यावत् । यथा जयकामेन प्रधाने निगृहीते हि तदपेक्षया दुर्वलानामन्येषां पराजयः सुकर इति न्यायार्थः ।। २४४ ॥ आपाटवाते चलति दिपेन्द्रे चक्रीवतो वारि- धिरेव काप्ठेति न्यायः॥ २४५॥ चलतीति सप्तम्यन्तं पदम, देहलीदीपकन्यायेनोभयर सम्बध्यते । चक्रीवान् गईमः " चक्रीवन्तस्तु वालेया रास मा गईभाः बराः" इत्यमरात् । स्पष्टमन्यत् । अयं न्यायः राभिर्युनिभिः प्रचलनरशुष्कनकर्कशत्येन प्रतियोऽपि

·No text on this page.

·मुवनेश- तोयेषु च पुष्करस्था रराज साचारुनिशाकरस्था ।" इति अन्यच्च-" कृताश्च वेदर्यमया विहंगा रुप्यप्रवालेच तय विहंगाः। चित्राश्च नानावसुभिभुजंगा जात्यानुरुपास्तुरगा शुभांगाः॥” इति । अत्राऽमध्यपतितस्यापि क्रियापदर सर्वत्र सम्बन्धः । अनायमपि विशेषः पूर्वन्यायापेक्षया.पण न्तव्य इति । किञ्च-"न वेति विभापा" ११११४४ । इनि सूत्रस्थ इतिशब्दः काकाक्षिगोलकन्यायेनोभाभ्यां सम्प प्यते । नोति निषेधः, वेति विकल्पः, विभाषायाः संशी- त्यर्थः । किगोतं. मुनीश्वरः-"अविरोधिसुग्वे बुद्धिः रमानने पगमागमो । कुर्वन्त्यास्ने कामादेपा काकाक्षिवदितम्ततः। एफेय दृष्टिः काकस्य यामदक्षिणनेत्रयोः । यात्यायायेगा. नन्दद्वये नत्यविदो मतिः ॥ भुजानो विषयानन्द प्रामानव घनचरित् । विभाषाभिज्ञयदि यादभी लौकिकवैदिको ।” इति ॥ २४८॥ अणुरपि विशेपोऽध्ययमायका इति न्यायः॥२२२॥ दमिन्यमेवेति विषयगोदाध्ययापः । अगा. मानमयगयः पो-भलागणि' :नि पानांग, "आत य"-12३३ । इनि एकअगमा শমাণ গানম্যালথালানিং বুদা না बडे जाटमामिभयं गति गापमहा '५ तिनाति मागायत t-famfar

·No text on this page.

·भुगने- नाजुमार्गेण सिदयतोऽर्थस्य वक्रेण साध. नाध्योग इति न्यायः ॥२५३॥ स्पष्टः। पूर्भरत् ॥ २५३ ॥ भुजला शिरोवेष्टनेन नासिकास्पर्श इति न्यायः॥ २४॥ सरायः। पूरत ॥२५॥ अर्धजरतीन्यायः ॥ २५५॥ पत्र गणागे पारणे प्रग निशिशोक हामागभ किगने, गनायं गायोगा। पा-शाली मामी, तायाः पवितवर्ष गुमा মাসালাশনি গ্রা, সায* রামায়ণ নায়াগা মা? महागात पा.माणानि.गा- भर मग मायामाप्रामाणगंग मग, मोनापिनिगमिनाः || २९५ अवशन्यायः ॥२५॥ गाजियन टीमागी. नित मन मनाना ar समयाय ॥ ह 2:17:21 ·। हाकिन्यारताहती। पलक्षणविरुद्धधर्मवयंनसम्भवतीनि केचित्। यथा सुभ- गात्यं भिक्षकत्वं पुंस्वा यथाविधपदयसामानाधिकर- ण्यारपतीयमानमपि विरुद्धत्वादेकम्मिन्युगपन्न सम्भवति, तथा प्रवृत्तेऽपीति केचित् । अन्ये नु-यथा सुभगाभिक्षुको प्रलपातफभयाकशिच्छरणं प्रपन्ना । स च शरणागत- त्यागदोपत्रवणात्सर्वप्रयत्नेनोभयो रक्षणे प्रथलार कृतस्व- घातभयेन त्यागे वा प्राप्तेपि सुभगां रक्षनि. भिक्षुकं त्यज- तीति यतत्र तस्येच्छेव नियामिका, न वन्यत्किचिद्विनि- गमकमस्ति, तथा प्रकृतेऽपि ईशवचनादुभयोः प्रामाण्ये पौरपेपत्वान्मूलसापेक्षतया धम्माधर्मादो तदभावादप्र- माण्ये चाप्राप्तेऽप्युक्तविभागे ताफिकच्छेव नियामिकेत्यर्थ- माहुः । एवं स्मृत्यादिप्वागममूलकतया प्रामाण्यं न तु पिवचनत्यादिना, वृहस्पतिमणीतनास्तिकशास्त्राणामपि प्रामाण्यापचेरित्यादि स्वयमूहमिति ॥ २५७ ॥ एकत्र निर्णीतः शास्त्रार्थोऽन्यत्रापि तथेति न्यायः ।। २५८॥ यथाशकस्य पालवृद्धावस्थायां विवाहनिधो विधिद्वारे- ण निर्णीत एवं व्रतबन्धादिप्वपि शेयमिति । किञ्च-यत्र स्वमतविरुद्धेषु नानाविधवादिमतेष्वेकन प्रपलयुक्तिशा- स्त्रप्रमाणसिद्धस्वमतेन स्वमतविरुद्धवादिमतं निरस्तश्चेत्त. पन्ये सर्वे निरस्ता ज्ञेया इति ॥२५८ ।।

·(१०६) मुग्नेश- कण्टकन्यायः ॥ २५९॥ तत्र कण्टकाःप्रसिद्धाः शत्रवश्च। तत्र प्रथमपक्षे,पादपवित केटकं यथा दृढेन कण्टकांतरेण निष्कास्याऽनेनापि कालांत पीडामा भवत्विति तमप्यन्यादौ प्रक्षिपन्ति प्रथम पादलमे न तदुद्धारायानुप्रविष्टेन च कृतं व्रणादिकं यथा योग्योपायर पशमं नयन्ति। द्वितीयकल्पे च यथा-येशनवः स्वदेशोपद्रव कुर्वति तदपेक्षया प्रवलममित्रान्तरं सामदानरूपोपयोगेन वशीकृत्य तद्दारा तान्पराजित्य भेददण्डरूपोपायेन तमपि पराजयन्ते, तैः कृतं प्रजोत्सादनाद्युपद्रवं च स्वस्वस्थाने स्थापनादिना दूरीकुव्यंन्ति नीतिनिपुणा नृपा इति, तथा प्रकृतेऽपि । अख्यात्यात्मख्यात्यसत्ख्यात्यन्यथाख्यातिभेदा. चतुर्विधख्यातयसन्ति । तत्राख्यात्यसतव्यात्यात्मख्यातिया- दानन्यथाख्यातिवादेन निरस्यन्तमपि निराकुन्तीति । अनिर्वचनीयख्यातो तेस्तर्कितं दूपणगणमुद्धरन्ति इति न्यायोदाहरणसंगतिः। तत्प्रकारस्तु ग्रंथविस्तरभयारहो. पन्यस्त इति ॥ २५९ ॥ जलकतकरेणुन्यायः ॥ २६० ।। अयं याध्यं प्रयाध्य स्वयमेव यापकनितिविपक्षायां प्रवर्तते । यथा मपाजले प्रक्षिताः कनकम्योपविपिशरस्य 'निगली इति भाषायां प्रमिदम्य रणयोगांविनम्मारगर कजला विलाप्य स्वपमेय विलगन्ने, गया नयमान विलापमानं निवर्य स्वयमेष नियनंन इगि ॥ १० ॥ ।

·No text on this page.

·-- अपनेश- कण्टकन्यायः ॥ २५९।। तत्र कण्टकाः प्रसिद्धाः शत्रवश्वातत्रप्रथमपक्षे,पादप्रवि केटकं यथा दृढेन कपटकांतरेण निष्कास्याऽनेनापि कालांत पीडामा भवस्विति तमप्यन्यादौ प्रक्षिपन्तिाप्रथमं पादला नतदुद्धारायानुप्रविष्टेन च कृतंत्रणादिकं यथायोग्योपायर पशमं नयन्ति। द्वितीयकल्पेच यथा-येशत्रवःस्वदेशोपद्र कुति तदपेक्षया प्रवलममित्रान्तरं सामदानरूपोपयोगे वशीकृत्य तदारा तान्पराजित्य भेददण्डरूपोपायेन तर्मा पराजयन्ते, तैः कृतं प्रजोत्सादनायुपद्रवं च स्वस्वस्थान स्थापनादिना दूरीकुर्वन्ति नीतिनिपुणा नृपा इति, तय प्रकृतेऽपि । अख्यात्यात्मख्यात्यसत्ख्यासन्यथाख्यातिभेदा चतुर्विधख्यातयसन्ति । तत्राख्यात्यसव्यात्यात्मख्यातिवा दानन्यथाख्यातिवादेन निरस्यन्तमपि निराकुवन्तीति । अनिर्वचनीयख्यातो तैस्तर्कितं दूपणगणमुद्धरन्ति इति न्यायोदाहरणसंगतिः। तत्प्रकारस्तु ग्रंथविस्तरभयान्नेहो. पन्यस्त इति ॥२५९॥ जलकतकरेणुन्यायः ॥ २६०॥ अयं वाध्यं प्रवाध्य स्वयमेव वाधकनिवृत्चिविषक्षायां प्रवर्तते । यथा सपङ्कजले प्रक्षिप्ताः कतकस्यापधिविशेपस्य 'निर्मली'इति भापायां प्रसिद्धस्य रेणयो रजांसि तस्मात्सर्प फजलापंक विलाप्य स्वयमेव विलीयन्ते, तथा तत्त्वज्ञान निवर्त्य स्वयमेव निवर्तत इति ॥ २६० ।। ,

·लौकिकन्यायसाहस्री। (१०७)
दग्धंन्धनवह्निन्यायः॥२६॥
यथा-दग्धानीन्धनानि येन सोऽग्निर्य्यथा स्वयमेव प्रशा.
म्यतीति । उक्तञ्च-" यथा निरिन्धनो वह्निस्वयोनावुपशा-
म्यति। तथा वृत्तिक्षयाञ्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति" ॥ इति ।
अस्यार्थः-निरिन्धनो दग्धकाप्टो वहिस्स्वयोनो स्वकारणे
तेजोमान उपशाम्यति, ज्वालादिरूपं विशेषाकारं परित्यज्य
तेजोमात्ररूपे यथावतिष्ठते, तथा तेनैव प्रकारेण चित्तमन्तः-
करणमपि वृत्तिक्षयानिरोधसमाध्यभ्यासेन राजसादिसकल-
वृत्तिनाशात्स्वकारणे सत्त्वमात्र उपशाम्यति,सत्त्वमात्रावशेष
भवतीत्यर्थः॥२६१॥
यन्निवृत्तिमद्रस्तु. तदुत्पत्तिमदपीति
न्यायः॥२६२॥
'ध्रुवं जन्म मृतस्य च' इति भगवद्वाक्यमस्मिन्न्याये
बीजम् ॥ २६२॥
विशिष्टधर्मे वृत्तस्य विशेषणप्रवृत्तित्वनि-
यम इति न्यायः ॥ २६३॥
यथा-दृश्यते हि कुण्डली यातीत्यादौ विशिष्टत्तेर्ध-
र्मस्य गत्यादेः कुण्डलादिरूपविशेषणवृत्तित्वमिति । कु-
ण्डली भुंक्ते इत्यादो तु कुण्डलादिरूपलक्षणत्वाद्विशेष्य-
स्यैव भोजनान्वय इति ॥ २६३॥

·(१०८) भुवनेश- व्यापकव्यावृत्त्या व्याप्यव्यावृत्तिरिति न्यायः॥ २६४॥ स्पष्टः । अन्यूनदेशकालवृत्तित्वं व्यापकत्वमपरिच्छिर खमसीमत्वमिति यावत् । विपूर्वकः आप्ल-व्यासो' तर ण्वुल्तृचौ" इति ण्वुल, व्याप्नोतीति व्यापकः । अननि देशकालनियमं व्याप्यमिति, व्याप्तुं योग्यमित्यर्थः । एवर व्यापकाभावे व्याप्याभावो न्याय्य इति सिद्धम् । यथा- आकाशाभावेशब्दाभावः। अयं यत्राधाराधेयभावो नित्यस प्रवर्तत इति ॥ २६ ॥ पदार्थः पदार्थेनान्वेति न पदार्थैकदेशेनेति न्यायः॥ २६५॥ अयं न्यायो मुक्तावल्या लक्षणाप्रकरणे निर्दिष्टः । तथा हि-यदि एकदेशान्वयो न स्वीक्रियते तदा गम्भीरायां नयां घोप इत्यादौ नदीपदस्य गम्भीरनदीतीरे लक्षणा, पदं तु तात्पर्यग्राहकमिति संक्षेपः । विस्तरभिया नात्र अपश्चितः ।। २६५॥ व्यक्तिन्यायः ॥ २६६॥ अयं न्यायः पूर्वोकन्यायस्यापवादः । तथाहि-स्पीकि यते हि जातिविशिष्टव्यक्तो शब्दशक्तिमुपगच्छनिस्ताकि करपि । गोरनित्येत्यादी पदार्थकदेशस्यापि व्यक्तरनिरपारा दन्त्रय इति ।। २६६ ॥ गम्भीर ·. लौकिफन्यायसाहसी। श्वभूनिर्गच्छोक्तिन्यायः ॥ २६७॥ यंत्र परकृतनिषेधं निराकृत्य स्वयं निषेधति, तवार्य प्रवर्तते । यधा-भिक्षामटते पटवे भिक्षाम्प्रत्याचक्षाणां स्वस्नुपां भर्त्सयित्वा श्वभूः पुनस्तमाहूय समागते तस्मि- नास्ति भिक्षा निर्गच्छेति तथैव प्रत्याचप्टे, तथा प्रकृ- तेऽपि ।। २६७ ।। नारिकेलफलाम्बुन्यायः ॥ ३६८॥ . यथा दृढावयवसथ्योगवति नारिकेलफले कथं जलमा- यातमिति न तर्फगोचरतामेति, तथाऽगता लक्ष्मीर्ने लक्ष्यते । उक्तश्च-“आगता लक्ष्यते नैव नारिकेलफलाम्बु- पत्" इति । लक्ष्मीरिति शेषः ॥ २६८ ॥ गजभुक्तकपित्थन्यायः ॥ २६९ ॥ यथा-गजभुक्तं हि कपित्थफलं तदुदरादभग्नमेव निः- सरति, तच्च भग्नं सन्मजाशून्यं प्रक्षालितमिवाभातीति प्रसिद्धम् । तथा च-यथा निच्छिद्रादतिकठिनात्तस्मादति. सान्द्रं तन्मज्जादि कथं निस्सृतमिति न तर्फगोचरता. मेति, तथा गतापि लक्ष्मीनव लक्ष्यते । उक्तश्च-"गता विलक्ष्यते नैव गजमुक्तकपित्थवत्" इति ॥ २६९ ॥ अन्यद्भक्तमन्यदान्तमिति न्यायः ॥२७॥ यथा-विप्नविघाताय कृतं मगलं शिप्यशिक्षाये निव- ध्नातीत्यत्र विध्वंसम्मति मालस्य कारणताभिहिता - - ·भुवनेश- सिद्धान्तिना । तत्र वादिना तु-ननु मङ्गलं न विश प्रति न वा समाप्ति प्रति कारणम, विनापि मङ्गलं नास्ति कादीनां ग्रंथे निर्विधपरिसमाप्तिदर्शनादित्युतम् । = वादिमतेभुक्तवान्तापत्तिोपः : प्रकृतन्यायत आयाति, न वा समाप्ति प्रतीत्युक्तरिति ।.२७१ ।। आम्रान्पृष्टः कोविदारानाचष्ट इति न्यायः॥२७१॥ अयं हि-"अर्धवत्-" १॥२॥४५इति सूत्रमदा प्येभिहितः । तथाहि-" अर्थरता नोपयते झाले. यचंगात् । अर्धयता नोपपयते वृक्षशब्दस्य । किं कारणा फेवलेनापचनात् । न फेवलेन वृक्षशब्देनार्थी गापने फेन नति, राप्रत्ययकेन । न या प्रपत्येन निस्यार केवलस्याप्रयोगः।ग या एप दोषः। किडारण।। प्रापो नित्यमम्यन्यान् । निरयगम्यन्यायना प्रालि प्रत्यय इनि । प्रत्ययेन नित्यसम्बन्धाकेला प्रपोगी। সৰিলনি। বাঘাষণঃ। য়ায়। যা दागनावटे" इनि ॥ २१॥ स्वप्नत्यानन्यायः॥२७२॥ যখাধো বায়বন বিন্যা বা ধ্যা पायोग गरिदियो, प्रतरि॥५॥ स्वभावो दातिकमाइनिन्यायः ॥२७३ ।। . ।

·लौकिकल्पापसाहसी।
इपुवेगक्षयन्यायः ॥ २७४॥
यथा धनुपः सकाशान्मुक्तस्पेपोणिस्य कर्मणः प्रार-
ब्धवेगक्षयादेव क्षय इति प्रसिद्ध, तथा प्रकृतेपि ।। २७४ ॥
चक्रभ्रमणन्यायः॥२७५॥
यथा चक्रभ्रान्तिहेतो कुलालव्यापारे निवृत्तेऽपि भ्रांति-
क्षयो अंगक्षयादेव भवति, तथा प्रकृतेऽपि ॥ २७५ ॥
कारणनाशे कार्य्यनाश इति न्यायः॥२७६॥
केचित-समवायिकारणनाशे कार्यनाशो यथा तन्तु.
नाशे पटनाश इति वदन्ति । परे तु-असमवायिकारण-
नाशेऽपि कार्यनाशो यथा तन्तुसम्योगनाशे पटनाश इति
यदन्तीति। अन्यच्च योगयुद्धपभावे तत्कार्यभूतो मोक्षोऽपि
न सम्भवति, तथान्यत्रापि ॥ २७६ ।।
योग्यो - योग्येन सम्बध्यत इति
न्यायः ॥ २७७॥
यथा-दृश्यते हि लोकेऽन्योन्ययोग्यानामेव नरपशुप-
क्षिमभृतीनां मिथुनत्यादिसम्बन्ध इति ॥ २७७ ॥
कार्य्यनाशे कारणनाश इति न्यायः॥२७॥
यथा पटनाशे तन्तुनाश इत्यादि । २७८ ॥
यावच्छिरस्तावती शिरोव्यथेति न्यायः॥२७९॥
स्पष्टः॥२७९॥

·( १९२)... भुवनेश- हस्तामलकन्यायः॥२८०॥ यथा हस्ते स्थितमामलकं फलमसन्दिग्धं दृश्यते, तथा "तत्वमति" इत्यादिमहावाक्यकर्तृकर्मवासनाभ्यां प्रति-- धरहितं सत्पूयं परोक्षतया प्रकाशित तत्त्वे परोक्षमपरोक्ष- तया तत्त्वावभासनसमर्थ ज्ञानं जनयतीति भावः। उकर पंचदश्याम्-" वाक्यमप्रतिवद्धं सत्यापपरोक्षावभासिते । करामलकवरोधमपरोक्ष प्रसूयते ॥” इति ॥ २८० ॥ करस्थविल्वन्यायः ॥२८॥ अयं पूर्ववत् ॥ २८॥ अहिनिर्लयनीन्यायः॥ २८२॥ अहिनिीयतेऽस्यां साहिनिलयनी । सर्पत्यचेत्यः यथा सर्पः सत्वचं प्रागात्मतयोपगतमपि त्यागानन्तरंस मीपे वर्तमान (गा) मपि न कदानिदात्मत्वेन जानाति तथा देहं योधात्प्रागात्मत्वेनाभिमतमपि सनि यो कदाप्यारमतया पदयनानि भावः ॥ २८२ ॥ दग्धरशनान्यायः॥२८३॥ राना रन्जुः। दन्त्यमयोपिरगनाशनः । यथा का र ः पूर्वयधिगुणवादिग्ण प्रतीयमानापि निग्माण युध्यने युधः, नया प्रपयं गंगा प्रतीयमानमणि निष्णा वनि युध इति ॥ २३॥ दग्धपवन्यायः॥ २८2॥ यत । यथा पम्प दापयति माता ·लौकिकन्यायसाहसी। गृह्यते, एवं पत्र वस्तुनो दाहेपि तदाकारप्रतीतिः, तत्रास्य । प्रवृत्तिः॥ २८४॥ चित्रपटन्यायः॥ २८५॥ यथा-धोतो पाहतो २ लान्छितो ३रञ्जित इत्येवं. प्रकारांश्चतस्रोवस्था यथा चित्रपटे घुपलभ्यन्ते, तथा पर. मारमन्यपि चिदं १ तर्यामी २ सृवात्मा ३ विग ४ चेत्य- वस्थाचतुष्टयं पोद्धव्यमित्यर्थः। उक्तं च पंचददयाम्-“यथा चित्रपटे दृष्टे सवस्थानां चतुष्टयम्। परमात्मनि विज्ञेयं तथा ऽवस्थाचतुष्टयम् ॥ यथा धोतो पहितो हिलान्छितो रक्षितः पटः । चिदन्तर्यामिसूत्रात्मा विरादात्मा तथैर्यते॥स्वतः शुभ्रोन पोतः स्यादहितोन्नपिलेपनात् । मायाकारेली- न्छितस्स्यादशितो वर्णपूरणात् ॥” इति ॥ २८५॥ चम्पकपटन्यायः॥२८६॥ यथा दूरीयतेप्यपि पटनिष्ठचम्पकपुप्पेपु पटे उपलभ्य- मानो गंधी निराधयगुणायस्थायोगारपाश्रयं द्रव्यं पाप- यति, तथा प्रकृतेऽपि ॥ २८६ ॥ अपसारिताग्निभूतलन्यायः ॥ २८७ ॥ पूर्ववत् ॥ २८७ ॥ शहत्खातंदरगन्यायः ॥२८८ ॥ पथा उत्पाटितदन्तपांग गोनापकारक्षमोभति,नया गाशितरपसायरारपि नहि गोत्रपकमिति ॥९call ८

·(११४)
भुवनेश-
चित्राङ्गनान्यायः॥ २८९॥
यथा चित्ररूपाङ्गना स्त्री दृश्यमाना. न चुम्बनोऽ.
लिंगनादिफलं जनयितुं शक्नोति, तथा निरहंकारतया
तत्त्वविदा कृतान्यपि विहितनिपिद्धानि कर्माणि स्वफल
जन्यदेहान्तरमारब्धं न क्षमन्ते । अत एव तत्त्ववित्स्वात.
कर्मफलेन न युज्यत इति भाव इति वदन्ति ॥ २८२ ॥
चित्रामृतन्यायः ॥ २९०॥
पूर्ववत् ॥ २९० ॥
चित्रानलन्यायः ॥ २९१॥
पूर्ववत् ।। २९१ ॥
आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्त.
थेति न्यायः ॥२९२॥
यथा-"प बन्ध्यामुतो याति सपुष्पकृतशेखरः । मृग
"तुष्णाम्भमि मातः शशधनुर्धरः।" इत्यान यष्या.
सुनादीनां त्रिषु कालेवभावः ॥ २९२ ॥
अदग्धदहनन्यायः॥ २९३॥
यथा न हि यदिदग्धं दहति किन्सदामिनि,
प्रतिपि । "इको झट" ११२१९नि महाभार:-
प्पयमभिहितः । नयथा-" अलमारि गरि
मभिरवति नद्यथा-मनिरपंददाय नरहनि, पर मार
दरनि" इनि ॥२९॥

·सोकिरन्यायमादत्री। धनञ्जयन्यायः ॥२९४॥ यथा-" नित्ययोधपरिपीडितं जगदिनम तुदति बारपजा मतिः । पालुदेवनिहतं धनमयो हन्ति कोरच- फुलं यथा पुनः ॥ "इति ॥२९४ ॥ ऊपरवृटिन्यायः॥२९५॥ समुद्रवृष्टिन्यायः ।। २९६ ॥ जलताडनन्यायः २९७ ॥ जलमन्यनन्यायः॥२९८॥ शवोदत्तनन्यायः ॥ २९९ ॥ मृतमारणन्यायः॥३०॥ पिष्टपेपणन्यायः ॥ ३०१॥ अन्धदर्पणन्यायः॥३०॥ श्वपुच्छोन्नामनन्यायः ।।३०३॥ काकदन्तपरीक्षा (गवेपण) न्यायः॥३०४॥ काफस्प दन्तास्सन्ति न वा, तेषां दोहयं न वेति॥३०॥ गईभरोमगणनान्यायः॥३०५॥ अरण्यरोदनन्यायः॥३०६॥ मूर्खसेवनन्यायः॥३०७॥ वधिरकर्णजपन्यायः॥३०८॥ न हि विवाहानन्तरं वरपरीक्षेतिन्यायः३०९॥

·मुवनेश- कृते कायं किम्मुहूर्तप्रश्नेनेति न्यायः ३१० सुप्तडिम्भमुखचुम्बनन्यायः ॥३११॥ ऊपरवृष्टिप्रभृतयस्सप्तदश १७ न्याया वेपर्यययोर- काः।यन क्रिया निष्फला, तवेषां प्रवृत्तिरिति भावः। स्पष्टास्सिवें ॥ २९५॥ ३११॥ सैपा महतो वंशस्तम्वाल्लदाऽनुकृप्यत इति न्यायः॥३१२॥ अपं यन वृथा कार्यकरणे स्वल्पफलफाममणि महायगकरणम् , तत्र प्रवर्नते। मला " सूत्रमहामा गुदाहनश्च । तथाहि-"स एप सूत्रभेदेन लुका देशः एन्यायर्थः सन्प्रत्यारयायते, सेपा महतो वंशर म्यादा गुरुप्यते" इति। " लदा करंगभेद स्यारा याघे गगान्तरे" इति मेदिनी । 'लदा प्रामगटफे' इति ष 'उद-दाव्य' इनि धातोः “अशियापिलटिकणिरार्सि शिभ्यः कन" इत्यागादिकः छन् । “शि कृति" इन दभावः॥३.२.॥ तालमपन्यायः॥३३॥ খাবাগা পায়নি: ri दाविदारगानालागां गर्षण तासापति गिर मिनि दयामान॥ि ३१॥ कहागन्यायः॥ ३११।। पत्र परवंदनादाने नाराका

·लौकिकन्यायसाहस्री।
"फडाराः कर्मधारये"२।२॥३८॥ इति पाणिनिसूत्रे
बहुवचनेन कडारादय इति ज्ञायते, तथा "निवीतमापृष्ठ-
देशावलम्बमाम्यधर्मपु" इति निगमपारशिष्टे दर्शनात्-
ग्राम्यधर्मो मैथुनम् । कडारा इतिवद्दहुवचनमाद्यर्थे । सूत्रपु-
रीपयोरुत्सर्गपरिग्रह इत्याचाराऽऽदर्शः ॥ ३१४ ।।
रोगिन्यायः ॥३१५॥
यथा रोगिनाशे रोगस्याऽपिनाशस्तथा प्रकृतेपि॥३१॥
अश्वतरीगर्भन्यायः ॥३१६॥
यथा-वडवातो गर्दभादुत्पन्नाऽश्वतरी, तस्या गर्भो यथा
तन्नाशाय भवति, तथा प्रकृतेऽपि । उक्तश्च-"सकदुष्टम-
पीष्टं यः पुनस्संधातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भम-
श्वतरी यथा।" इति । किञ्च-नन्वज्ञानकार्यान्तःकरणय-
त्यात्मकं ज्ञानं कथं स्वकारणीभूताऽज्ञाननाशाय स्यादुपंजी-
व्यविरोधादिति चेत्-प्रकृतन्यायादवेहि ॥ ३१६ ॥
वृश्चिकीगर्भन्यायः॥ ३१७॥
पूर्ववत् ॥ ३१७ ॥
कदलीफलन्यायः॥३१८॥
पूर्ववत् ॥ ३१८ ॥
सिंहीक्षीरन्यायः॥३१९॥
यथा सुवर्णपात्र एव सिंहीक्षारं तिष्ठति फलाय च
भवति, तथा सद्गुरूपदेशो हि शमादिसाधनसम्पन्ने स.
च्छिप्य एव प्रतिष्ठां लभते ॥ ३१९॥

·(११८) भुवनेग- व्याघ्रीक्षारन्यायः ॥ ३२०॥ पूर्वन्यायपर्यायान्तरम् ॥ ३२०॥ शूर्पन्यायः ॥ ३२१॥ यथा शुप्पो हि बुसादि त्यक्त्वा शुद्धमन्नमवशेषयाति तथा शिप्यो हि गुरूणां गुणानेव ग्रहाति,नतु दोपान्।।३२१॥ इन्दुक्ष्वेडन्यायः ॥ ३२२ ॥ उक्तं च-" गुणदोपो बुधो ग्रह्णन्निन्दुवेडाविवेश्वरः। शिरसा श्लाघते पूर्व परं कण्ठे नियच्छति ॥” इति ॥३२२॥ भ्रमरन्यायः॥३२३॥ यथा भ्रमरो हि पुप्पाणां कण्टकादोंस्त्यका गन्धगुण मात्रमादत्ते, तथा प्रकृतेऽपि ॥३२३॥ भ्रमरन्यायः॥३२४॥ यथा भ्रमरो हि प्रतिपुप्पं गन्धमादत्ते, निर्गन्धीभूत परित्यज्याऽन्यत्पुप्पमवलम्बते, तथा प्रकृतेऽपि ।। ३२४ ॥ भ्रमरन्यायः॥ ३२५॥ यथा भ्रमरोहि स्वदंशेन कठिनकाष्ठमपि सच्छिद्रीकरोति, परन्तु स्वप्रीतिपात्रकोमलाऽवयवमुकुमारकमलकुसुमान पाती स्वजातिक्रियां त्यजतीति, तथा सन्मित्रं सन्मित्र- प्रति वर्तते ।। ३२५॥ पतङ्गदीपकन्यायः ।। ३२६॥ यथा पतङ्गाल्यकीटविशेषः स्वप्रीतिपात्रदीपके निजाद- .

·लोरिकन्यायसाहस्त्री।
दाहकत्वसत्त्वेऽपि तत्र पतनं प्रीतिवशमापनो नो जहाति,
तथा सन्मित्रस्य व्यवहारः ॥ ३२६ ॥
चालनीन्यायः॥३२७॥
यथा चालनी सारं परित्यज्याऽसारमानं ग्रहाति, तथा
प्रकृतेऽपि । "क्षुद्रच्छिद्रशतोपेतं चालनं तितउः स्मृतः
इति कात्यः । 'चालनी तितउः पुमान्' इत्यमरश्च ।
चाल्यते धान्याद्यनया । चलेणिजन्ताल्ल्युत्, ङीप् ।
छ (च) लनीति-परूण इति च भापा। किञ्च-चालनीभ्रा-
मणे तत्स्थतंडुलादीनां तच्छिद्रद्वारा सर्वेषां यथा पतनमः
एवं फचित्स्थितरस्तूनां सर्वेषां लक्षणादिवहिर्भावों यत्र
सम्भाव्यते, तत्रास्य प्रवृत्तिः । यथा-व्यापकतालक्षणे
साध्यप्रतियोगिताकाभावप्रवेशे महानसीयवहयधिकरणे
महानसीयवहयभावस्य च सत्त्वेन वहिप्रतियोगिकाभा-
वस्य तत्तदधिकरणे सत्त्वात्सर्वेषां वहीनां व्यापकताल-
क्षणबहिर्भाव इति ॥३२७॥
मक्षिकान्यायः॥ ३२८॥
यथा मक्षिका हि सर्व देहं परिहत्य प्रणस्थानमेवाइ.
वलम्वते, तथा दुष्टोऽपि ॥ ३२८॥
जलौकान्यायः॥३२९॥
यथा जलौका हि स्त्रीस्तनाग्रे लग्ना क्षीरं त्यक्त्वा रुधिरं
पियति, तथा दुष्टोऽपि॥ ३२९॥

·(१२०) भुवनेश- रासभरुतन्यायः॥३३०॥ यथा गर्दभशब्द आदावत्युच्चेरुपभ्रूयते, पश्चान्मन्दतां प्राप्नुवन्क्रमेण परिक्षीयते, तथा नीचप्रीतिरपि पुरा वृद्धि प्राप्य पश्चात्क्रमेण क्षीयत इति भावः ॥ ३३०॥ पूर्वाह्नच्छायान्यायः॥३३१॥ यथा दिनपूर्वार्द्धच्छाया प्रथम महती पश्चाक्षीणा, तथा खलस्य मैत्री ज्ञातव्येति भावः ॥३३१॥ पराहच्छायान्यायः॥३३२ ।। यथा दिनपराईच्छाया प्रथम लम्वी पश्चान्महती, तया सजनमेत्री। उक्तंच-"आरम्भगु क्षयिणी क्रमेण लप्पी पुरा वृद्धिमती च पश्चात् । दिनस्य पूर्वार्द्धपरार्द्धभिन्ना छायेव मेत्री खलसजनानाम् ॥” इति ॥ ३३२ ।। कुकुटध्वानन्यायः॥३३३॥ यथा कुकुटध्वनिर्हस्वदीर्घप्लुतभेदेन क्रमेण वर्द्धते, तथा साधुमेत्री । कुछटरुते उकारे एकद्विनिमात्रत्वप्रसिद्धरकारा- दयो नोका इति “उकालोज्झस्वदीर्घप्लुतः" १॥२॥ २७ । इति सूत्रशन्देन्दुशेखर इति ॥ ३३३ ।। इक्षुदण्डन्यायः॥३३४॥ यश्वपात्पणिपर्वणि रसोकर्षस्तथा सजनमध्यपि क्रमश उदयनां प्रामोतीति । उप-क्षीरपारक्रमशः

·No text on this page.

·( १२२)
मुग्नेश-
भूलिङ्गशकुनिन्यायः ॥३४०॥
हिमाचलप्रान्तदेशे भृलिङ्गाख्यः पक्षी-मा साहसं कुम्बि-
ति पुनःपुनरुच्चैर्बदन् सिंहदंष्ट्राग्रलग्नं मांसं जिघृक्षतीति
प्रसिद्धम्, तथा परोपदेशमात्रकुशलः स्वयञ्च यथेष्टावरण
शीलो दाम्भिकस्त्याज्य एवोति भावः। उक्त चमहाभारत-
"न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेदपि गायति । प्रकृति या-
न्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्वथा ॥” इति ॥३४०॥
अंधस्यैवान्धलग्नस्य विनिपातः पदेपद इति
न्यायः ।।३४१॥
यथान्धानुयायिनोऽन्धस्य प्रतिपदं विनिपातो भवनि,
तथा मुर्खाऽनुयायिमुर्खस्य नाभीष्टसिद्धिः,किन्त्वनर्थप्राति-
रेव भवतीति भावः ॥३१॥
प्रक्षालनाद्धि पद्धस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति
न्यायः॥ ३४२॥
पङ्कलेपने प्रक्षालनमपेक्ष्य पङस्पर्शनमेव न कर्तव्यमिति
लोकप्रसिन्द्रिवदन्यत्राप्यनिष्टसाधनस्य कारणान्तरेण निवाः
रणमपेक्ष्यानिष्टसाधनमेव न कर्तव्यमिति यन्न विवक्षा
तत्राऽस्य प्रवृत्तिरिति ॥ ३४२॥
पङ्कप्रक्षालनन्यायः ॥३४३॥
अयं पूर्ववत् ॥ ३४३ ॥

·लौकिकन्यायसाहसी। अकृतव्यूहाः पाणिनीया इतिन्यायः॥३४४॥ नकृतो विशिष्ट अहो येस्ते अकृतव्यूहाः । पाणिनीया इति पदमुपलक्षणमात्रम्-युद्धिमन्त ऊहापोहकुशलाः पुरुषा निमित्रं विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्य न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ श्वः कर्तव्यंमद्यैव कुर्वितिन्यायः ॥ ३४५॥ "श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम् ॥ इनि ॥ ३४५॥ स्वकरकुचन्यायः॥३४६॥ यथा स्वकरेण स्वकुचयोमर्दनं कुर्बती युवती ने सुरवं लभते, तथा जिज्ञासुरपि न स्वनंत्रविचारेण ज्ञानमानाति, किन्त्वाचार्यद्वारा तत्त्वज्ञान प्राप्नोति "आचार्यवान् पुरुषो वेद" इति श्रुतेरिति ॥ ३४॥ भिक्षुभियास्थाल्यनधिश्रयणन्यायः॥३४७॥ यथा भिक्षुकभयेन कोपि स्थाल्यधिश्रयणं न करोति, तथा स्वतंत्रविचारेण तत्त्वज्ञानासम्भवनोएदेशकानाच प्रतारकत्वशङ्कास्पदत्यात्प्रत्युत तेभ्योऽनर्थप्राप्तिशङ्कासम्भ- वेन तद्भयेन त्याज्य एव गुर्बधीनो ब्रह्मविचार इति न समीचीनम् । किन्तु शास्त्रोक्तप्रकारेण सम्पपरीक्षया साधु- वाऽसाधुत्वनिरिणादसाधुत्यागसाध्याश्रयणयोः सम्भवे- १-दतर-"निजगुणगरिमा सुखाऽऽकर: स्याश्यमनुवर्णयता सना न तावत् । निरकमेटन कामिनाना कुचलाइराउनेन को गिनोदः ॥" इति ।

·(१२२) भुवनेश-
भूलिङ्गशकुनिन्यायः ॥३४०॥
हिमाचलप्रान्तदेशे भूलिङ्गास्यः पक्षी-मा साहसं कुम्बि
ति पुनःपुनरुच्चेर्वदन् सिंहदंष्टाग्रलनं मांसं जिघृक्षतीति
प्रसिद्धम्, तथा परोपदेशमात्रकुशलः स्वयश्च यथेष्टाचरण-
शीलो दाम्भिकस्त्याज्य एवेति भावः। उक्तं च महाभारत-
"न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेदपि गायति । प्रकृति या.
न्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्यथा ॥” इति ॥३४॥
अंधस्यैवान्धलग्नस्य विनिपातः पदेपद इति
न्यायः॥३४१॥
यथान्धानुयायिनोऽन्धस्य प्रतिपदं विनिपातो भवति,
तथा मुर्खाऽनुयायिमुर्खस्य नाभीष्टसिद्धिः,किन्त्वनप्राप्ति-
रेव भवतीति भावः ॥ ३४१॥
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति
न्यायः॥ ३४२॥
पङ्कलेपने प्रक्षालनमपेध्य पडास्पर्शनमेव न कर्तव्यमिति
लोकप्रसिद्धियदन्यत्राप्यनिष्टसाधनस्य कारणान्तरेण निया
रणमपेक्ष्यांनिष्टसाधनमेव न कर्तव्यमिति यत्र विवक्षा
तनास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ३४२ ।।
पङ्कप्रक्षालनन्यायः ॥३४३॥
अयं पृर्वयत् ॥ ३४३ ॥

·। लौकिकन्यायसाहसी। अकृतव्यूहाः पाणिनीया इति न्यायः॥३४४॥ नतो विशिष्ट उहो येस्ते अकृतव्यूहाः । पाणिनीया इति पदमुपलक्षणमात्रम बुद्धिमन्त उहाऽपोहकुशलाः पुरुषा निमित्तं विनाशोन्मुखं दृष्ट्वा तत्प्रयुक्तं कार्यं न कुर्वन्तीत्यर्थः ॥ ३४ ॥ श्वः कर्तव्यंमद्येव कुर्वितिन्यायः ॥३४५॥ *श्वः कार्यमय कुर्वीत पूर्वाहे चापराह्निकम् । न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं याप्यथ वाऽकृतम् ॥” इति ॥ ३४५ ॥ स्वकरकुचन्यायः॥३४६॥ यथा स्वकरेण स्वकुचयोर्मईनं कुर्वती युवती ने सुख लभते, तथा जिज्ञासुरपि न स्वतंत्रविचारेण ज्ञानमामोति. किन्वाचार्यद्वारा तत्त्वज्ञानं प्राप्नोति "आचार्यवान् पुरुषो वेद" इति श्रुतेरिति ॥ ३४६॥ भिक्षुभियास्थाल्यनधिश्रयणन्यायः॥३४७॥ यथा भिक्षुकभयेन कोपि स्थाल्यधिश्रयणं न करोति, तथा स्वतंत्र विचारेण तत्त्वज्ञानासम्भवनोपदेशकानाच प्रतारकत्वशङ्कास्पदत्वात्प्रत्युत तेभ्योऽनर्थप्राप्तिशवासम्भ- तमयेन त्याज्य एव गुर्बधीनो ब्रह्मविचार इति न समीचीनम् । किन्तु शास्त्रोक्तप्रकारेण सम्यक्परीक्षया साधु वाऽसाधुत्वनिर्धारणादसाधुत्यागसाध्याश्रयणयो सम्भव- १-उत्तम-"निजगुणगारमा सुखाऽऽकर: स्यात्स्वपमनुः ।। निनारकर्मन कामिनीना फुचकराकरन को दिनोंद ।। इति ।

·(१२१) भुवनेश- नाऽसाधुकृतप्रतारणभिया ब्रह्मविचारो न स्याम्य ही भावः ॥३४७॥ मृगभियासस्याऽनाश्रयणन्यायः॥३४८॥ पूर्ववत ॥ ३४॥ यूकामियाकन्याऽनाश्रयणन्यायः ॥३४९ पूर्वगत् । उकग-"काव्ये शुभे चिरचित गल नो। भ्यः फधिगुणो भाति यद्यपि सम्प्रतीह । कुग्यो तथा गुमनार्थमिदं गन: कि गुफामयेन परिधानतियोः। मात् ॥” इति ॥२२॥ एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीति न्यायः॥३५. यथा या कपुर यासिनोमानिना:भोग भःनिमयागि।अगदियानिधाशोन ११।५नि अमहाभामिदिनः । गपाहिए। देवाशिम्पारगम्यानम् । एकदेशविनगांग कनंदा नगनुनिधनागोग माता पातायात्रा करती मनन्यायानाति निदमन माग या-या का मी यामिनि, नाकी ने । टिकलीहित्यन्यायः ॥ ३५॥ का दिन ·किकन्यायसाहनी ताहिरता निवृत्तिः, तथाअमेत्युपाधितंत्रस्प जीवस्य तदा भाचा इति ॥ ३५१॥ • आकाशपरिच्छिन्नन्यायः॥ ३५२।। पथा घटायवच्छेदहातस्याफाशे परिच्छिसत्यस्य घटा- पभाषेऽभावः, तथा पूर्ववत् ॥ ३५२ ॥ देहाधोमुखत्वन्यायः॥३५३॥ यथा यातायुपाधिकृतस्य स्वदेहे धोमुग्यस्त्रादेस्तदप- गमेऽपगमः, तथा पूर्ववत् ॥ ३५३ ॥ स्वयमशक्तः कथं परान्साधयिष्यतीति न्यायः ॥ ३५४॥ यथा-चाक्षुपदर्शनाभावमितस्य राहोः केनोर्य शुभा:- शुभफलदातृत्वसामर्थ्य नास्तीति केपांचिभ्योतिचिदा- म्मतम् ॥३५४॥ अशक्तास्तत्पदं गन्तुंततो निन्दां प्रकुर्वत इति न्यायः ।। ३५५॥ स्पष्टः ।। ३५५॥ कर्णकौन्तेयन्यायः॥३५६॥ यथा कर्णः कौन्तेय एव सन्नपि कौन्तेयत्वाज्ञानाद्राधे- यमात्मानं मेने, पश्चादाप्तोपदेशेन कौन्तेयमात्मानं मन्यते स्म, तथा नींव स्वस्वरूपालानाजीवमात्मानं मन्यते । गुरूपदिष्टमहावास्यजयोधादयोधवाधे ब्रह्मवाहमिति मन्यत इति ।। ३५६।।

·(१२४) भुवनेश- नाऽसाधुकृतप्रतारणभिया ब्रह्मविचारो न त्याज्य इति भावः ॥३४७॥ मृगभियासस्याऽनाश्रयणन्यायः ॥३४८॥ पूर्ववत् ॥ ३४८॥ यूकामियाकन्याऽनाश्रयणन्यायः ॥३४९॥ पूर्ववत् । उक्तञ्च-"काव्ये शुभे विरचिते खलु नो खले भ्यः कश्चिद्गुणो भवति यद्यपि सम्प्रतीह । कुयां तथा सुजनार्थमिदं यतः किं यूकाभयेन परिधानविमोक्ष स्यात् ॥” इति ॥ ३४९॥ एकदेशविकृतमनन्यवद्भवतीतिन्यायः॥३५०॥ यथा श्वा कर्णे पुच्छे या छिन्ने चैव भवति,नायो नई भइति,तथा प्रहनेपि। अयं हि स्थानिवदादेशोऽनलिओं ११॥ ५६ । इति सूत्रमहाभाप्येऽभिहितः। तथाहि-": देशविकृतस्योपसंख्यानम् । एकदेशविकृतस्योपसलपान कर्तव्यम्ाकिं प्रयोजनम्।पचनु,पचंतु तिमणेन प्रहण एका स्यात् । एकदेशाविकृतस्यानन्यवासिद्धम् । एकदेशी कृतमनन्यपद्भयतीति तिड्महणेन महणं भविष्यति । तयया-श्वा कर्ण पुच्छे वा छिन्ने श्रेय भयति, गईमः" इति ॥ ३५॥ स्फटिकलीहित्यन्यायः ॥ ३५ ॥ यथा म्फटिक जपापुष्पादिराविधियनलौहिरपार नागोन

·"
.
लौकिकन्यायसाहती। (१२५)
तनिवृत्तो निवृत्तिः, तथाऽस्मेत्युपाधितंत्रस्य जीवस्य तद्दा-
धाचदाध इति ॥ ३५१ ॥
आकाशपरिच्छिन्नन्यायः ।। ३५२ ।।
यथा घटायवच्छेदकृतस्याकाशे परिच्छिन्नत्वस्य घटा-
धभावेऽभावः, तथा पूर्ववत् ॥ ३५२ ॥
देहाधोमुखत्वन्यायः॥ ३५३ ॥
यथा वातायुपाधिकृतस्य स्वदेहेऽधोमुखत्वादेस्तदप-
गमेऽपगमः, तथा पूर्ववत् ॥ ३५३ ।।
स्वयमशक्तः कथं परान्साधयिप्यतीति
न्यायः॥ ३५४॥
यथा-चाक्षुपदर्शनाभावमितस्य राहोः केतो; शुभाऽ-
शुभफलदातृत्वसामर्थ्य नास्तीति केपांचिज्योतिर्दियदा-
म्मतम् ॥ ३५॥
अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वत
इति न्यायः॥३५५॥
स्पष्टः॥३५५॥
कर्णकौन्तेयन्यायः ।। ३५६ ॥
यथा कर्णः कौन्तेय एव सन्नपि कोन्तेयत्वाज्ञानाद्राधे.
यमात्मानं मेने, पश्चादाप्तोपदेशेन कौन्तेयमात्मानं मन्यते
स्म, तथा ब्रह्मेय स्वस्वरूपाज्ञानाजीवमात्मानं मन्यते ।
गुरूपदिष्टमहावास्यजयोधादयोधयाधे प्रवाहमिति
मन्यते इति ॥ ३५६ ॥

·मुग्नेश- राजपुत्रव्याधन्यायः॥३५७॥ यथा कधिदाजपुनः स्वमातृसपरन्या कयानित्यनि क्षितो व्याधशं प्राराः । तेन च पुनरवेन पालितः व्याधमेगात्मानं मन्यते स्म, पशाररूपंनिरामपुपातिः यातां मंशिणामुपदेशामाजानमात्मानं मला पेन सने प्रति प्रापेखि पूर्वागत् ॥ २५७ ॥ सिंहमेपन्यायः॥३५८ ॥ मा निशाकोषि पनिटामीणा मी Mirr नापि गा.पालापा मागाभिमादितं विशेष पश्यनागानमनिमेशन riमंदारिन गुभगे, नया पानानि ॥३५॥ प्रयोजनमधिग्य न मन्दापि पार्वत इति न्यायः ।। ३ ।। असं म्याग नहानामा: नाति-ना दिन मन:प्रनि । गानfany पूर्वरं निगमागमा Tatainी सामान aur mar ५२ अनी Tritik FASTHARTI नाfir imanapru Mant - ·सहिषपारमाहमी। (१९७) मारणाविरोधात् । सार्थमनपेदय परतुन्यप्रहरणेच्या हि कारण्यम् । तम्मादीश्वरस्य जगत्मानं न घुग्यत इत्याशं- पापां प्रतिपतिः रम महाचार्य:- प्रयोजनमनुदिदय.' इत्यादि । नास्तिकशिरोमणे! ताबदीकिपापित नेत्रे निर्माल्य परिभाषयनु भयान । करुणपा प्रवृत्तिरस्त्येव । न घ निगर्गनः मुखमयमार्गप्रमहः, सज्यप्राणिनसुकृत- नपरिपाकाविशेषापम्योपपत्तेः । न च स्वातंत्र्यभंगः शंसनीयः, म्यांगं स्वव्यवधायकं न भवतीति न्यायेन प्रापुन तनिया हायति पिरम्पत, विस्तरभिया नेह प्रपंच्यात पनि ॥३५९.॥ स्वाङ्गं स्वव्यवधायकं न भवतीति न्यायः ॥ ३६० ॥ पिण्डं त्यक्त्वा करंलेदीति न्यायः ॥३६॥ यथा-विहाय ब्रह्मानन्दं तल्लेशभूतविपयानन्दायनुभवनं व्यमिति ।। ३६१॥ घटप्रदीपन्यायः॥३६२ ।। यथा घटनिष्टो दीपो घटस्योदरमान भासयति, तथा प्रकृतऽपि ॥ ३६२॥ बहुच्छिद्रघटप्रदीपन्यायः ॥ ३६३ ॥ . अयं श्रीशंकराचार्यः संक्षेपेण भाप्यतात्पर्यप्रकाशके श्रीमदक्षिणामूर्तिस्तोत्रेऽभिहितः । तथाहि नानाधि- ·. तत्त्वज्ञानमुपदिशति शिष्येभ्य इति गुमः । श्रीः तत्त्वयोधा. श्वासी गुरुश्च श्रीगुरुस्तस्य मतिरेव मूर्तिर्यम्य स तथा (१२८) भुवनेश- घटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं ज्ञानं यस्य तु चक्षु दिकरणद्वारा पहिः स्पन्दते । जानामीति तमेव भान्तम भात्येतत्समस्तं जगत्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्री णामूर्तये ॥” इति । अस्यार्थः नाना अनेकानि छिद्रा यस्मिन् स नानाछिद्रः, स चासो घटश्चेति तथा। तस्योन मध्ये स्थितो यो महादीपोऽक्षुद्रदीपस्तस्य प्रभावमास्तर नन्याधीनाऽलुप्तप्रकाशस्वभावं यस्य चिदात्मनोऽनेकच्छि वति देहे स्थितस्य ज्ञानं स्वरूपभूतं चक्षुरादिकरणद्वार तत्तदिन्द्रियच्छिद्रमार्गेण बहिर्विषयेषु रूपादिषु स्पन्द गच्छति। यथा घटच्छिद्रेभ्यो विप्रसृता दीपप्रभास्तत्तत्सनि हिताविपयान्प्राप्य तदाकाराः सत्यस्तद्ततमोऽभिभवंति तथा देहच्छिद्रगतेन्द्रियद्वारा प्रसरन्मनोवृत्त्यवभावकतया तदात्मतामापन्नानि चिदात्मस्वरूपाणि ज्ञानानि स्फुरण- स्वभावानि तत्तदर्थं प्राप्य तदाकाराकारितानि विषयगताः ज्ञाततामभिभवन्ति, विषयप्रकाशशब्दवाच्यानि भयन्ती त्यर्थः। यस्य ज्ञानमेवम्प्रकारेण बहिः स्पन्दते, तस्मै श्रीग रुमूर्तये श्रीदक्षिणामूर्तये इदं नमो नमस्करणमस्तु । णाऽभिमुखी मूर्तिर्यस्य स दक्षिणामूतिः शिवः । राति मिकाविष्कृता शोभाऽस्मिन्नस्तीति श्रीमान् , दक्षि श्रीगो तस्मै । श्रीदक्षिणामूर्तये इति योजना देवनारपण गुण रूपेण च गृहीतमनिद्वयमित्युक्तं भवतीनि । उसमर्थ सुरमा

·लाविशन्यायसहस्त्री।
वृदयति-जानामीति । अहमिदं जानामीति स्वगतेन निर-
पेक्षकारस्वरूपेण विषयमवभासयन्यः स्वयमेव भासते,
तमेव भान्तं प्रकाशमानमनुसृत्येतत्समस्तं जगद्भाति, न
स्पत इत्यक्षरयोजना । तथा च श्रुति:-"न तत्र सूर्यो
भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयममिः
इति । " तमेव भान्तमनुभाति सच, तस्य भासा सर्च-
मिदं विभाति " इति ॥ ३६३॥
वस्तृनि मानान्यपेक्षन्ते न प्रयोजनानीति
न्यायः॥३६॥
श्रुत्यादिमानसिद्धवस्तुनः प्रयोजनाभावापराधेन निर-
सनमशक्यमिति विवक्षायामस्य प्रवृचिरिति ॥ ३६४ ॥
वहूनामनुग्रहोन्याय्य इति न्यायः॥३६५॥
यथाः-" बहूनामप्यसाराणां मेलनं कार्यसाधकम् ।
तृणेस्सम्पाद्यते रज्जुस्तया नागोऽपि बध्यते ॥” इति॥३६५॥
बहुनामनुसरणं न्याय्यमिति न्यायः ॥३६६॥
स्पष्टः॥३६६॥
व्यञ्जकव्यंग्यन्यायः ॥ ३६७॥
यथा व्याक आतपादि व्यंग्यस्य घटादेराकारतामेति
तथा । उक्तं च-" व्यसको वा यथालोको व्यंग्यस्थाकार-
तामियात् । सर्वार्थव्यअकत्वाधीराकारा प्राश्यते ॥"
इति ॥ ३६७॥

·(१३०). मुवनेश- दाहकदाह्यन्यायः ॥ ३६८॥ यथा दृश्यते हि विगतज्यालस्य दाहकस्याओसगा द्याकारता तथा ।। ३६८।। शैलूपीन्यायः॥३६९॥ यथा शेलूपी नटी क्रमेण विविधरूपाणि धने, तर अर्यालंकारेप्कोपमेर नाना प्रतीपायलंकाररूपाणि भने उक्तय-"उपमेका शेलूपी संभाला चित्रभूमिकाभेगर प्रीणपति काव्यर नर्तयति तद्विदां नेतः ॥" इति ॥ नटाङ्गनान्यायः॥ ३७०॥ पथा रामगोशागता नटभाग्यो योयो नटः पति का भाग्यासि गुनोणि, सा तंतं प्रनि तोति यात नि प्रमिदम् । अयम् "अगादेदितीयम" || পি :r:লি:। ময়গা-ঘোনালি বুক टासनानि । गया नटानां विगो लगना योग प्रति-कम्प गृपं कम्ग गुणमिति नन गाणा. मानान्यपि पाणयमानः फागुणने गंत भा' इति॥ जलप्यन्यायः॥ ३७१।। गया amir आप:' इलियmint दिल दनं, गारिका গােয় লালবাগ গ্রা ·लफिकल्यापसाइम्री। वायुशेत्योप्ण्यन्यायः ॥ ३७२ ॥ प्रययत् ॥ ३७२॥ भूशेत्योप्ण्यन्यायः ॥ ३७३ ॥ पूर्ववत् ॥ २७३॥ लोहाग्निन्यायः॥३७४॥ अयं परस्परधर्माभ्यासतादात्म्याध्यासयोम्बिवक्षाया प्रवर्तते ॥ ३७१ ॥ अहिभुकैवर्तन्यायः ॥३७॥ अयं तादात्म्याध्यासे एर शेयः । अहिामोन्मादकर ओपधिविशेषः, अहिफेनस्यादिकारणम् 'पोस्त' इति पाश्चा- त्यभापायां प्रसिद्धः। तंभुक्त इत्यहिभुक् 'पोस्ती' इति भाषा- यां प्रसिद्धः। यतें दाराधीवरो' इत्यमरः । यथा श्रूयते हि लोके-कधिदहिभु नावमारुख तत्र पहुजनसमुदाय दृष्ट्वा फेनचिन्मे विनिमयो न स्यादिति धिया स्वपादे रज्जु पाद्धा तन्द्रां प्राप । केवर्तश्योपहासाथ तत्पादात्तां रज्जु मोचयित्वा स्वपादे पयन्धानावि च पारंगतायामबरो- हणसमये प्रयुद्धोऽहिभुक्स्वपादे रज्जुमदृष्ट्वा कैवर्तपादे च रज्जु दृष्ट्वा अहमयमयमहमिति स्वहदि निश्चित्य-रे फेवर्त स्वमहमहं च त्वमिति तेन विवादं कृतवानिति तथा प्रध- तेऽपि ॥३७५॥ वातप्रदीपन्यायः ॥ ३७६ ॥ पातेन दीपनित्तिः ॥ ३७६ ॥ .

·मुरत- मेहदीपन्यायः ॥ ३७७ ॥ संहाभारे जातंदीपनितिः ॥ ३७७ ॥ ज्ञानमज्ञानस्यैव निवर्तकमिति न्यायः३७४ दिविधा हि नितिः-विरोधिना, सामग्री निवृत्त्या व यथा यानेन दीपनागस्तथा या तेलयादिनाशे दारी गृत्तिः । तत्र तथा या निवृत्तिरज्ञानम्य, विनीया कार्य गर्गस्येति । एतेन न्यायत्रयं व्याख्यातमिति ॥ ३७॥ तदागमे हि दृश्यत इति न्यायः॥ ३७९॥ यथा-दृश्यते हि तेलादावनुतरूपोद्भुतस्पर्शतेजोजन वागमे सन्तापोपलब्धिरिति तद्धर्म एव न तेलादिधर्म तथा जाप्रदादी बुद्धी सत्यां दुःखादयो दृश्यन्ते, सुपुप्त्या तन्निवृत्ती नोपलभ्यतेऽतस्तद्धम्मी एव नात्मधर्माः, सावप्युपलब्धिप्रसङ्गादिति ॥ ३७९ ॥ वध्यघातकन्यायः ।। ३८० ॥ यथा भुजङ्गादिभूषितां वनभूमिं दृष्ट्वा भुजङ्गभुगादेर भावोऽवगम्यते, तथा प्रकृतेऽपि ॥ ३८० ॥ खादकघातकन्यायः॥३८१॥ अयं न्यायो यत्र कथंचित्परम्परया हेतोरप्युपचारे साक्षाद्धेतुत्वमुध्यते, तत्र प्रवर्तते । यथा यदि छागादिखाद का नराः स्युन स्युस्तहि घातका इति। खादका एव घातक इति न्यायायः॥ ३८१ ॥ । ५-

·लौकिकन्यायसाहती।
वालाग्रशतभागोऽपि न कल्प्यो निष्प्र-
माणकः। प्रमाणवन्त्यदृष्टानि कल्प्यानि
सुबहून्यपि ॥ इति न्यायः॥ ३८२॥
स्फुटः॥ ३८२॥
सदसतोरुत्पत्तिनित्त्यसम्भवेन परस्प-
रविरोधे च
प्रकारान्तरस्थितिरिति
न्यायः॥३८३॥
स्फुटः ॥३८३ ॥
गलेपादुकान्यायः॥३८४॥
यथा-कस्यचिद्गृहस्थस्य गृहेऽन्नाद्यर्थित्वच्छलेनागतो
निषण्णश्च कश्चिदिटस्स्तेनं तत्वतो ज्ञात्वा गच्छगच्छेति
पुनःपुनरुच्यमानोपि यदा धोत्येन स्वेच्छया गमनं न स्त्री-
करोति, तदा पादुकासहितं पादं गले निधाय तोदयित्वा
च बलान्निस्सार्यते, तथा प्रकृतेपि ॥ ३८४ ॥
यस्याज्ञानं भ्रमस्तस्य भ्रांतस्सम्यन
वेद स इति न्यायः॥३८५॥
यथा-यस्याऽनात्मनि देहादावारमत्यभ्रमोऽस्ति तस्या-
ज्ञानमस्तीति कल्प्यत इति ।। ३८५ ॥
तरतमभावापन्नं फलं तरतमभावापन्नसाध-
नायत्तमिति न्यायः॥३८६॥
यथा-विचारपाटवेन यावद्यावद्वियकदादयं भवति
तावत्तायड्रमशथिल्य जायत इति भावः ॥ ३८६ ॥

·नारदस्तत्समीपं गरुडं प्रेषयामास । ततस्तत्पक्षवातेन यथा दृढाध्यवसायस्य पक्षिणो गरुडसाहाय्यादण्डलामा, (१३४) मुक्नेश- सन्दिग्धं सप्रयोजनं च विचारमहतीति न्यायः॥३८७॥ . “ यथा-विचारविषयत्वं हि नाजातस्य नापि निश्चित' किन्तु सन्दिग्धस्येति भावः ॥ ३८७॥ चिन्तामणि परित्यज्य काचमणिं गृहा- तीति न्यायः॥३८८॥ यथा यत्रं ब्रह्मावबोधहेतुविचारं विहायाऽन्यत्र र कुर्वन्ति, तत्रायं चरितार्थः ॥ ३८८ ॥ पर्तिवरान्यायः ॥ ३८९॥ यथा स्वयंवरा कन्याऽन्याँस्त्यक्त्वा सर्वोत्तमत्वेनाभिन यमभीष्टतमत्वेनादत्ते, न ततोऽन्यत्राभीष्टतमत्वमतिं कुरुते तथा प्रकृतेपीति ॥ ३८९ ॥ टिट्टिभन्यायः ॥ ३९०॥ अयं पंचतंत्रे विवृतः । तथाहि-कस्यचिटिटिभाया क्षिणोऽण्डानि स्वतटस्थानि समुद्रस्स्वबौचिनाऽपजहार ।। च पक्षी स्वसाहसेननं शोपयिष्यामीति प्रवृत्तो भार्यादि भिबहुधा वार्यमाणोपि नोपरराम, प्रत्युत तानपि यो ताँध पतनोत्पतनाभ्यां यहुधा क्लिदयतः सानवलोक्य कृपालु गुप्यन्समुद्रो भीतीपदान्यानीय पक्षिणे ददायिति। तथाग i ·लौकिकन्यायसाहंसी। (१३५) तथा दृदयुद्धेजिज्ञासोरतिदुर्लभस्यापि तत्त्वज्ञानस्थेशाs- नुपहात्सुखेन लाभो भविष्यतीति ॥३९०॥ वनव्याघ्रन्यायः॥३९१॥ ह्रदनकन्यायः॥ ३९२॥ यथा वनव्याघयोः, हदनक्रयोश्च परस्परवियुक्तयोः शवरधीवराभ्यां प्रधर्षणीयता भवति, संयुक्तयोस्तु परस्पर- साहाय्यमाचरतो१चर्पता भवति, तथा प्रकृतेपि३९१॥३९२ स्थवडवान्यायः ॥३९३॥ यथा-रथे.नियुक्त वडवे ते मिलित्वेव रथं वहतः, वियुक्ते तु न शक्नुतो वोढुं, परस्परस्नेहातिशयात्कुरुतश्च हेपणम्, तथा प्रकृतेपि ॥३९३॥ भर्छन्यायः ॥ ३९४॥ यथा धूयते हि लोकिकी गाथा वेदान्तप्रधस्था-भई नामा मंत्री कस्यचिद्राज्ञो वभूव । स च राजाज्ञया दूरदेश- स्थराजविरोधिदस्युजननिग्रहार्थं गतः। तान्हत्वापि तदेश- मर्यादास्थापनार्थ तत्र-चिरं विलम्बिते तस्मिन् राजसमी- पे तच्छत्रुभूता राजपुरुषा दस्युकर्तृकं भर्तृवधं निखिलन- गरे घोपयित्वा राजेऽपि साभिज्ञानं निवेदितवन्तः। आग तानि भई प्रेपितसमाचारपत्राणि च मार्ग एव विलोपया मासुः । श्रुत्वा च भर्छबधं राज्ञा सचिवान्तरं कृतम् । तर कियकालानन्तरं कृतकृत्यो भईः स्वपुरमभ्यागच्छन्प' राजकृतसचिवांतरं श्रुत्वा वेराग्यमाश्रित्योपशशामाऽभ्युर

·भुवनेश-
च वने । तच्छत्रुभूताः प्राप्तसचिवाधिकारास्स. ह्येकम
त्येन राज्ञे मृतभर्छः प्रातपिशाचयोनिर्भरमावगुण्ठितदेह
विकरालस्वरूपो निर्जनवने विचरतीति विज्ञापयामासुः ।
ततः कदाचिन्मदान्धो राजा मृगयाऽनुगतो बने भस्मानु.
लिप्तशरीरभच्छु दृष्ट्वा पिशाचतां गतोऽयमिति मेने, तया
प्रकृतेपि ॥ ३९४ ॥
भैरवविप्रन्यायः॥ ३९५॥
पूर्ववत् ॥ ३९५॥
न सेव्यः केवलो नृप इति न्यायः ॥ ३९६॥
पूर्ववत् ।। ३९६ ॥
वह्निधूमन्यायः॥ ३९७॥
यथोत्पत्तिप्रतीतिरूपद्वारभेदावधिमयोरितरेतरापेक्षत्र
न विरुध्यते, तथा प्रकृतीपे । किञ्च-यथा धूमरूपकार्य
दर्शनाकारणरूपवहेरनुमानम्, तथा यत्र कार्यलिङ्गेन
कारणाऽनुमानम, तत्राऽस्य प्रवृत्तिरिति ॥ ३९७ ।।
गोमहिपीन्यायः ॥३९८॥
यथा गवादेर्महिप्यादेश्च न केनचिनिमित्तेनाऽन्योन्य
मैत्री भवति न केनचिच्च विरोध इति,तथा-प्रकृतेपि॥३९८॥
अहिनकुलन्यायः ॥ ३९९ ॥
शाश्वतिके विरोधे स्पष्टः ॥ ३९९ ।।
सिंहमृगन्यायः ॥ ४०॥
पूर्ववत् ॥ ४०॥

·लौकिकन्यायसाहसी तम प्रकाशन्यायः॥४०१॥ अयमुपमयोपमईकमाचे स्पष्टः ॥ ४०१॥ रश्मितृणादिन्यायः॥४०२॥ यथाऽदित्यरश्मयः स्वभावतस्तृणादेर्भासका अपि सूर्य- कान्तमपयारूढास्तदाहका भवन्ति, तथाप्रकृतेऽपि ॥४०२॥ गोमयपायसन्यायः॥४०३॥ अयं प्रत्यक्षादिविरोधेनाऽनुमानस्य पाधितस्त्र प्रच- तते ॥ ४०३ ॥ उपदेश्यानुपदेशत्वे विपरीतं वलावल- मिति न्यायः॥४०४॥ यथा-दृश्यते हि पन्द्रादावतिविपुलपरिमाणोपदेशन प्रादेशपरिमाणमाहिणः प्रत्यक्षस्य चाधः। दृश्यते च व्योति शन्देकविशेषगुणतोपदेशसहहतेन नीलप्याथभावानुमा. नादिनोपजीयस्यापि नीलादिरूपप्रतियोगिप्रत्यक्षस्य पाथ इति ॥ ४०४॥ दामव्यालकटन्यायः॥४०५॥ भीमभासदृढन्यायः॥४०६॥ इदं न्यायउयम् दामल्यालफटन्यायोन स्यानर कदाचन। भीमभासदन्यापः सर्वदा तेस्तु राधव ॥ इत्यादि पासिष्टे समपरामुपन्पस्तम्। तत्राधस्योशेस्तरां दशामापरस्याप्पत. स्थातिनीदिशामासिरपश्यं कालेन भरतीति तत्वोधोऽ-

·(१३८)
भुवनेश-
वश्यं सम्पाद्य इति विवक्षायां प्रवृत्ति । यथा-दाम-व्याल-
कटाख्यास्त्रयोऽसुराः शम्बरेण स्वमायया निम्मिताः। तेच
तलपहारादिना मेवादिचूर्णीकरणे शक्ताअप्यज्ञानप्रभाषा
स्कालेन मशकादियोनि प्रापुरिति प्रसिद्धं तत्र ॥ द्वितीयस्य
तु-तत्वविन्न कदापि स्वपदारपततीति विवक्षाशं प्रवृत्तिः।
यथा-भीम-भास-दृढाख्यास्त्रयोऽसुरास्तेनेव शम्बरेण तथा
निम्मिताश्चिरं जीवन्मुक्तिसुखमनुभूय निर्वाणपदं प्राप्त
इति संक्षेपः । प्रपञ्चस्तु तत्रैव द्रष्टव्य इति ॥ ४०५ ॥४०६॥
यावत्तैलं तावद्याख्यानमिति न्यायः॥४०
स्फुटः॥४०७॥
यावत्स्नानं तावत्पुण्यमिति न्यायः॥४०८॥
स्फुटः ॥ ४०८ ॥
तुपकण्डनन्यायः॥४०९॥
यथा तुपस्य धान्यत्वचः निस्तुपीकरणमुलूखलादिना
व्यर्थम, तथा प्रकृतेऽपि । 'धान्यत्वचि तुपः पुमान्' इत्य.
मरः ॥४०९॥
क्रमविपर्यासन्यायः॥४१०॥
यत्र क्रमस्य पूर्वापरविधेर्विपर्यासो व्यत्ययो भवति,
तत्रायमयतरतीति । "स्याद्वयत्यासो विपासो व्यत्यय
विपर्यये" इत्यमरः ॥१०॥
क्षुत्स्वादुतां जनयतीति न्यायः॥४११॥
म्फुटः॥ ११ ॥

·लौकिकन्यायसाहती। (१३९) शङ्काभिस्सर्वमाकान्तमिति न्यायः॥४१२॥ स्फुटः। सर्वत्र निश्चयाभावविवक्षायामस्य प्रवृत्तिः १.२॥ न ह्ययं स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति न्यायः ॥ ४१३॥ स्फुटः ॥ ४१३॥ घटीयंत्रन्यायः॥४१४॥ यथा-"जीवनमहणे नम्रा गृहीत्या पुनरुत्थिताः। किं कनिष्ठाः किमु ज्येष्ठा घटीयंत्रस्य दुर्जनाः॥" इत्यनेन विद्य- तोयमिति ॥ ४१४॥ घटीयंत्रन्यायः ॥४१५॥ यथा च-तत्त्वज्ञानाग्निःश्रेयसं भवतीति सिद्धान्त किं. तत्त्वज्ञानादनंतरमेव निःश्रेयसं सम्पद्यते, या नेत्याशवाया- मुच्यते-तत्त्वज्ञानाहुःखजन्मप्रवृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्त- रोत्तरापाये तदनन्तराभाव इति । तत्र मिथ्याशानं नामा:- नात्मनि देहादापारमयुद्धिः। तदनुयूलेषु गगः । प्रतिफलेषु देपः । पस्तुतस्वारमनः प्रतिकूलमनुकूलं पान किंचि. समस्ति, परस्पराऽनुबन्धाय रागादीनां मूयोरज्यति, गो मुसति, मूढः फुप्यति, फुपितो मुहतीति । ततस्तेदो, प्राणी प्रतिपिधानि शरीरेण हिंसास्तेयादीनि हायरतिः याचाऽनृतादीनि, मनसा परद्रोहादीनि, सेयं पापरुपा प्रवृतिरधर्ममावहतीति । एवं शरीरेण प्रास्नानि दानपर- परियाणादीनि, पापा हितसत्यादीनि, मनसा अहिंसा- - -- , ·. । (१४०) भुवनेश- दीनि, सेयं पुण्यरूपा प्रवृत्तिर्द्धर्मः, सेयमुभयी प्रवृत्तिः। ततः स्वस्वाऽनुरूपं प्रशस्तं निन्दितं वा जन्म शरीरादेः प्रादुर्भावः, तस्मिन्सति प्रतिकूलवेदनीयतया वासना- मकं दुःखं भवतीति त इमे मिथ्याज्ञानादयो दुःखान्ता अविच्छेदेन प्रवर्तमानाः। संसारशब्दार्थों घटीयंत्रन्यापेन निरवधिरनुवर्तते । यदा कश्चित्पुरुषधौरेयः पुराकृतसुकृत परिपाकवशादाचार्योपदेशेन सर्वमिदं दुःखायतनं दुःखा नुपक्तश्च पश्यति, तदा तत्सर्व हेयत्वेन बुद्धयते । ततस्तद विद्यादिकं तन्निवर्तयितुमिच्छति, तन्निवृत्त्युपायश्च तत्व ज्ञानमिति, तत्त्वज्ञानान्मिथ्याज्ञानमति, मिथ्याज्ञानापापे दोषा अपयान्ति, दोपापाये प्रवृत्तिरपति,प्रवृत्त्यपाये जन्मा पति, जन्मापाये दुःखमात्यन्तिकं निवर्तते । सात्यन्तिकी निवृत्तिरपवर्गः । तथा च पारमपं सत्रम-"दुःखजन्मप्र- वृत्तिदोपमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये नदनन्तराभावाद पवर्गः" इति ।। ४१५॥ कनककुण्डलन्यायः॥४१६॥ यथा मुवर्णजन्यकुण्डलम्य सुवर्णाभिन्नत्वम्, स्पकारणजन्यजगतः कार्यस्य ब्रह्मरूपकारणताभितार मिति । सव्यं खल्विदं ब्रह्म नह नानाम्नि किं नन","Tर. मेवाद्वितीय ग्राम","पुरुष गयेद रायम्", "नवारापन मिदं गर्व मये राज्यामिदं जगत्" इत्यादिभूनानि शु. नमनमिति ॥ १६ ॥ नथानमः ·लौकिकन्यायमानी। (११) हलान्तं ब्रह्मवर्चसमिति न्यायः॥ ४१७ ॥ यथा-"राज्यश्रीब्रह्मशापान्ता हलान्तं ब्रह्मवर्चसम् । आचारो घोपवासान्तः कुलस्यान्तं त्रियश्चलाः ॥ " इति । उक्तथ श्रीमद्भागवते तृतीयस्कन्धे नरमाध्याये- नाभि- हृदादिह सतोम्भसि यस्य पुंसो विज्ञानशकिरहमासमन- न्तशक्तेः । रूपं विचित्रमिदमस्य विवृण्वतो मे मारिपीट- निगमस्य गिरा विसर्गः ॥ इति । अस्य लोकस्य टीका-अम्भसि सतो पस्य नाभिदादिहान, विज्ञाने शक्तिर्य्यस्य महत्तत्त्वात्मकस्य चित्तस्य तदभिमानी, अस्य रूपमिदं विस्तारयतो मे निगमस्याऽवयवभूतानां गिगं विसर्ग उभारणं मारीरिपीट हलान्तं ब्रह्मायचंयमिति न्या. येन मा लुप्यतामिति ॥ ११७ ।। तत्स्थानापन्नस्तत्कायं लभत लभत इति न्यायः॥४१८॥ अपं । स्थानिवदादेशोनाल्विधी इति सूत्ररथमहाभाष्ये पनितः। तपथा-" लोके यो यस्य प्रसझे भवति लभतेसो तकृतानि कार्याणि । मया- उपाध्यापस्य शिप्यो यापपुलानि गररा अप्रासनादीनि लभते " इति ॥ ४१८॥ अन्वयव्यतिरेकिन्यायः॥ ४१९ ॥ पथा-पतारे यसरमन्रयो, पदभावे पदभाशे पति- रेकाअन्वयव्यतिरेको स्तोरिमन् इनिःअन्नपन पतिरेकेण ·, ( १४२) भुवनेश- चव्याप्तिमति हेतावयं प्रवर्तते। यथा वहींसाध्ये धूमवत्व यत्रयन धूमस्तत्रतत्राग्निरित्यन्वयव्याप्तिः । यत्र वद्धि- स्ति तत्र धूमोपि नास्तीति व्यतिरेकव्याप्तिः। यथा महान सादो॥१९॥ चातकजीमूतन्यायः॥ ४२०॥ यवाभीष्टसिद्धो सत्यां बहुकालिक्यपि ततृष्णोपशः म्यति, तवास्य प्रवृत्तिरिति । "शमयति जलधरधारा चान कयूंनां तृपां चिरोपगताम् । क्षपयति च वधूलोचनमल 'धारा कामिनां प्रयासरुचिम्॥” इति। 'सव्वसहापतितमग्न न चातकानाम्' इत्यादि ॥ ४२०॥ गतानुगतिको लोको न लोकः पारमार्थिक इति न्यायः॥४२१॥ यथा ननिद्राह्मणेन कम्माशिपुम्पारनं यत् करिम चिड़ामे कश्चिदाता धनाट्यः प्रतिग्राह्मणं रोप्पकाई ददातीनि । नदाकापं स लुब्धग्राह्मणम्तन गन्नुमाम पथ्यं भागनं विधाय संस्थाप्य च नत्र म्यानमा टुं तदुपरि मृत्पिण्यं निधाप ना गतः गने म नति न्यायो जनानन ममायातम्गाय न पिण्डागार मागाव्य व नार्थयुनि ना गरिपाइयं निमाप मा. मामा दन्थं कालापये जातं देवमानिनम्गकागार पाय गतकमादलु पुनः पतनानकापरणे विनय पलादिनापिटल्या.

·सौकिकन्यायमानी। मवलोक्य भ्रान्तस्सन्स्वस्थापितकमण्डलुस्थानमनवगन्य शोकाकुलचित्त इमं पचं पपाद- गतानुगतिको टोकोन लोकः पारमार्थिकः। पिण्डद्वयप्रदानेन गतं मे नाम्रभाजनम्॥ इति। अन्पदपि-"एकस्य कर्म संघीय करोत्यायोपि गर्हिनम् । गतानुगतिको लोकोन लोकः पारमार्थिकः ॥” इति॥२१॥ साधनाऽनुष्ठानतंत्रा हि साध्यसमिहिरि- ति न्यायः॥४२२॥ यधा-साधनानि चत्वारि-नित्यानित्यवस्तुधियेयः ।, इहामुत्रार्थफलभोगविरागः २, शमदमादिषट्सम्पतिः ३, मुमुक्षुत्वं च नित्यं पस्त्वे माल, तमयनिरिणं सरंग- नित्यम्, अयमेव नित्यानित्ययरतुयिकः । विगगः पाता, स्वर्गभांगेपुच्छाराहिल्यमादागादिगाधनसम्पनिः का-दा- मो दमरतपस्तितिक्षाश्रद्धा समाधान पति दामः पानी निमः, दमः पः-चक्षुरादिपायनियनिपहा, तपः किग- समानुपानगेप, नितिक्षा पा-शीतोष्णादिमुपयादि सहिष्णुत्पा, घसा योदशी-गुरपेदान्तयाय विभाग, समाधान फिर-विकारपम् । गुगक्षयं किm-मोक्षों में भयादिती। पतरसाधनानुमानता हि पपा सार स्पारमतानस्य संसिलिभाति, तथा प्रकृतांतरेपी निधोप, पितरभिपा नेह प्रपप्पते ॥ ४२२ ॥ दिगता अपि हेतवो भवन्तीति न्यायः॥ १२३ ॥ दारों गताः प्रयोजनवार सापाकाहारः। नपश- ·(१४४) मुवनेश- "आम्राश्च सिक्काः पितरश्च प्रीणिताः। एका क्रिया पर करी प्रसिद्धा” इति महाभाष्यमतेन मृतपितॄणां श्राद्धन णादि कर्म शास्त्रविहितं नास्तीति वदन्तः परास्ताः। एवेतत्पोषकं महाभाष्यवाक्यान्तरम्-"तयथा-अयं चेन्न रिष्यति न च पूर्वेभ्यः पितृभ्यो दास्यति" इत्यादि ॥४२३ जामार्थ प्रस्तुतस्य सूपादेरतिथ्युपका- रकत्वमिति न्यायः ॥ ४२४॥ यथा-सायाभिमतप्रधानकारणवादनिरासाय प्रमा वेदान्नमत्रोक्तयुकयो योगाभिमतप्रधानकारणमपि निरा- कुबन्तीति दिगित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४२४ ॥ गृहार्थमारोपितस्य दीपस्य रथ्योपकारक- समिति न्यायः ॥ ४२५॥ पूर्वचन ॥ ४२५॥ न चान्यार्थ प्रकृतमन्यायं भवतीति न्यायः॥४२६॥ यथा न हि गोधा गर्पन्नी गर्णणादहिभातील प्रापि ॥ १६॥ अन्याय प्रकृतमन्यार्थ मयतीनि न्यायः॥१२१, নগখাকশা: দুর্গা, গাব গান पीयन, पटगने म, दाम भ. Pat: नागाल्या धिमा गनिगमा । मंन्यानि मामा मांग योग 'पद्मावत ·लौकिकन्यायसाहसी। (१४५) वाक्यान्यपि द्विगतानि भवन्तीति न्यायः॥४२८॥ यथा-शहस्याप्यर्थवहिर्गतत्वमित्यर्थः । तद्यथा-वेतो धावति, अलम्वुसानां याता| अन श्वेत इति छेदेन कीदृश इत्यस्योत्तरमिदमिति । एवं केपां जनपदानां गंता, को वा समर्थ इति प्रश्ने, उत्तरम्-अलम्बुसानां याता अलम्बु- सा देशविशेपाः । चुसानां पलालवर्णानां याता प्राप्तिमान, अलं समर्थ इति चार्थः ॥ ४२८ ॥ एकस्याप्यनेकशक्तिसम्भवादनेकार्थप्र- त्यायनमविरुद्धमिति न्यायः॥४२९ ॥ अनेकार्थशव्देषु चरितार्थोयं न्यायः स्पष्टार्थः ॥ ४२९ ॥ योहि.भुक्तवन्तं प्रति ब्रूयान्मा भुक्था इति किं तेन कृतं स्यादिति न्यायः॥४३०॥ अयं "स्थानेऽन्तरतमः" १।१।५०। इति सूत्रमहा- भाप्ये "अनर्थकञ्च" इति वार्तिकव्याख्यापसरे युदाहृतः। भुक्था इति निरनुस्वारपाठ इति बोध्यम् ॥ ४३० ।। असति बाधके प्रमाणानां सामान्य पक्ष पात इति न्यायः॥ ४३१॥ ॥ सति कुडये चित्रमिति न्यायः॥ ४३२॥ स्फुटः॥४३२॥ १ एतेन मा सो धाराति पनितमय । २ मा पान।

·(१५६) भुवनेश- तृणारणिमणिन्यायः॥ ४३३॥ तृणं प्रसिद्धम् , अराणिस्तु-निर्मन्थ्यदारुणि त्वर योः' इति कोशादाग्निसिद्धयर्थ निर्मन्थनीये काष्ठवि वर्तते, मणिस्तु-अग्निगर्भारमकसूर्यकान्तपदवाच्याश्मत्रिम पो गृह्यतेऽवारणिपदसाहचर्य्यात् । एवं हि "प्रतिभेव श्रुत भ्याससहिता कविता प्रति। हेनुर्मूदन्बुसंवद्धा वीजपंति लतामिव ।।” इति चन्द्रालोकीयप विकृपवता गाग्गाम हेनोदाहृतः । श्रुतं शास्त्रम् चतुर्दशविद्यास्थानं पुराणादि आयुर्वेदायुपवेदचतुष्कञ्च, तस्याभ्यासः पठनपाठनावेक्षण पौनःपुन्यम्, तत्सहिता प्रतिभा बुद्धिविशेष एव कविता प्रति कवित्वविशेपं प्रति हेतुः कारणम् वीजपंक्तिलता- मिव । मृदम्बुसम्बद्धेति वीजपंकेविशेषणम् , शास्त्रपदची लंकारिकव्यवहारगजतुरगखालक्षणग्रन्थानामुपलक्षणाम् । यदि च तादृशप्रतिभाभावेपि काव्यकर्तृत्वानुभवरतदा काव्यविशेपे दृष्टस्य कारणतास्तु, न तु सर्वत्र काव्ये माना भावात्, अदृष्टकल्पनागौरवाच्च । न च सत्यां ताशपति- भायां काव्यानुत्पत्तिः कथमिति वाच्यम् , इच्छादिरूपकार णान्तरभावेन तदुपपत्तेः । एवं च विजातीयकाव्येऽदृष्टस्य कारणता, सजातीयकाव्ये प्रतिभायाः, यतस्तृणारणिमणि- न्यायेन हेतुत्वान्न व्यभिचार इत्यादि । एवं तार्णवहिं प्रति तृणस्य, आरणवाहि प्रत्यरणेः, मणिजन्यवहिं प्रति मणेध कारणस्वम् । ननु बहित्वावच्छिन्नं प्रति तृणादेः कारणत्य, ·लौकिकन्यायसादसों। (१५७) पररपरव्यभिचारात गवं यत्र कार्यकारणभाववाहुल्यं,कार्यता- पच्छेदकं कारणतावच्छेदकं च नाना तन्नास्यप्रवृत्तिः॥३३॥ दण्डचकन्यायः ॥ ४३४॥ यथा दण्डचक्रसूत्रसलिलादेर्घटत्याद्यनेकवविच्छिन्नं प्रति सारणत्वमेवं विवक्षापामस्य प्रवृत्तिः। ननु काव्यस्य का!मात्रवृत्तितया कार्यतावच्छेदकत्वेन तदवच्छिन्नं प्रति हेतुतयादृष्टस्य कारणतास्ति इति चेल, तादृशनियमे माना भावात् । अस्तु वा इच्छात्वेन हेतुत्तेति दिक् । एतेन काव्य- मानेऽष्टस्य कारणता, अदृष्टाभ्यासप्रतिभानां च दण्डच. कन्यायेन कारणतेति काव्यप्रकादोक्तिः परास्तेति गाग्गा- भहः॥१३॥ जहत्स्वार्थावृत्तिन्यायः॥ ४३५॥ यथा-जहति पदानि उपसर्जनीभूतानि स्वार्थ यस्यां सा उहत्स्वार्था । परार्थाभिधानं वृत्तिः । परस्य शब्द- स्य योऽर्थस्तस्याभिधानं शब्दान्तरेण यत्र सा वृत्तिरिः त्यर्थः । एवं हि दृश्यते लोके-पुरुषोयं परकर्मणि प्रवर्त- मानः स्वं फर्म जहाति । तद्यथा-तक्षा राजसम्मणि प्रवर्तमानः वं तक्षकर्म जहातीत्यादि "समर्थः पदनिधिः' २१११। इति सूत्रमहाभाप्ये स्पष्टम् ॥किच-पत्र वाघ्या. र्थस्यान्वयाभावस्तत्र जहत्स्यार्थी वृत्तिः प्रवत्रिपया-* क्रोशन्ति, अत्र मंचपदं मश्वस्थपुरुषे लाज्ञानिक, या मोशनकर्तृत्वान्वयासम्भवादिति . - M ·(१८) अजहत्स्वार्थावृत्तिन्यायः॥ ४३६॥ गया एवं हि दृश्यते लोहे-भिभुको द्वितीया मि समासामा नो जहाति, रामपायासीfram वामानामा यति निगो गान्ति. गागो दापि मामि। सामानि उपपिरामि। जमारणागुणा ॥१॥ पानीभिन्यागः ॥ ४३७ ॥ सामना-मना) ATMEL पानी furint नागा ॥ THERE.निकाल nिfifti ....यमि . -- ·लौकिकन्यायसाहती। (१४१) . पि। अयम् "इको गुणवृद्धी" १११।३। इति सूत्रमहाभाप्ये:- भिहित इति ॥ १३९॥ समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिरिति न्यायः ४४० अयम् " हलोऽनन्तरास्सयोगः" १।१।७। इत्या- दिसूत्रमहाभाप्येऽभिहितः। तद्यथा-"गग्र्गाः शतं दण्डय- न्तामर्थिनश्च राजानो हिरण्येन भवन्ति न च प्रत्येकं दण्डयन्ति" इति ॥१४॥ स्वभावसिद्धन्यायः ॥ ४४१॥ अयम् " स्थानेऽन्तरतमः" १।१।५: । इति सूत्रम- हाभाप्ये घनितः-"तद्यथा-"समाजेपुसमासेपु समवायेषु चास्यताम्" इत्युक्ते, नेय कृशाः कृशैस्सहासते, न पाण्डवः पाण्डुभिः, येपामेव किंचिदर्थकृतमान्तर्य तरेय सहासते । तया-गावो दिवसचरितवत्यो यो यस्याः प्रसवो भवति तेन सह शेरते । तथा यान्येतानि गोयुक्तकानि संघुष्टकानि भवन्ति तान्यन्योन्यमपश्यन्ति शब्दं कुर्वन्ति । एवं तावचे. तनावरसु, अचेतनेष्वपि । तद्यथा-लोप्टः क्षिप्तो बाहुवेगं गत्वा नेव तिर्यग्गच्छति, नोर्द्धमारोहति, पृथ्वीविकारः पृथिवीमेव गच्छत्यान्तर्य्यतः। तथा-या एता आन्तरिक्ष्यः सूक्ष्मा आपस्तासां विकारो धम, स धूम आकाशे निवाते नेव तिर्यग्गच्छति,नागवरोहति,अधिकारोऽप एव गच्छ- त्यान्तर्यतः ।' तथा-ज्योतिपो विकारोऽचिराकाशदेशे निवाते सुप्रज्वलितं नेव तिर्यग्गच्छति, नार्यागवरोहति, - ·यता भवगागरम्य । पुत्राः पालनमिनरे सुहदरमहा मुवनश- ज्योतियो विकारो ज्योतिरेव गच्छत्यान्तर्यतः" इति. तथा प्रकृतेपि । उक्तश्चान्यत्रापि-“घृष्टंघृष्टं पुनरपि पुनध- न्दनं चारुगन्धं छिन्नंछिन्नं पुनरपि पुनः स्वादु चक्षुर ण्डम् । दग्धंदग्धं पुनरपि पुनः काञ्चनं कान्तरणं न प्र. णान्ते प्रकृतिविकृतिर्जायते चोत्तमानाम् ॥” इति ॥४४१। मृगतृष्णान्यायः॥४४२॥ यथा-ग्रीप्मे मरुदेशे सिकतासु सर्यरश्मयः फ्री कल्पिता अपां धारा इय भवन्ति, मृगास्तृपितास्ता अ धारा मन्या पश्यन्ति, भ्रमन्ति च न च तारसन्ति, हा भ्रान्तिर्मगतृष्णापदयाच्या, सास्त्यस्याम् अर्शभाषण' सच "रेचित्त चिन्तय निरचरणो मुरारेः पारं गमिष्पी . सर्व पिलोकय संप मृगतृष्णिकाभम् ॥" इति ॥४२॥ गन्धर्वनगरन्यायः॥१४३॥ খালানাদিয়াশলাহা-নায় कानीनानादियानिपतातोरणाविना पृवमानमयाचनागिनगिरी मापने, तर दृश्यने, उपमृत्य गनोपन यन, नदया-गात उस नन- अनेक EिETA सागर उताना माना गया। निः" : ६४।। पिन ·लौक्सिन्यायसाहसी। सन्नियोगशिष्टानामन्यतराऽपाय उभयो- रप्यपाय इति न्यायः॥४४४॥ तयथा-देवदत्तयज्ञदत्ताभ्यामिदं कार्य कर्तव्यमित्या, देशे देवदत्तापाये यज्ञदत्तोपिन करोति, तथा प्रहतेपि अयम् "पृतक्रतोरै च" ४।१।३६ । इति सूत्रमहाभाप्ये- ऽभिहितः ॥४४४॥ अभ्यन्तरे हि समुदायेऽवयव इति न्यायः॥४४५॥ तद्यथा-वृक्षः प्रचलन्सहावयवैःप्रचलतीति “एकाचोद्वे प्रथमस्य" ६।१।१। इति सूत्रमहाभाप्पेभिहितः । तथा च "लक्ष्यलक्षणे व्याकरणम्" इति वार्तिकस्थमहा- भाप्ये प्रकारान्तरेण ध्वनितः । तद्यथा- "समुदायेषु हि शब्दाः प्रवृत्ता अवयवेष्वपि वर्तन्ते । तद्यथा-पूर्वे पश्चालाः, तैलं भुक्तम्, घृतं भुक्तम्, शुकः, नीलः, कृष्ण इति । एवमयं समुदाये व्याकरणशब्दः प्रवृत्तोऽवय- वेपि प्रवर्तते",एवं प्रकृतेपि ॥४४५॥ उभयतस्स्पाशारज्जुरिति न्यायः ॥ ४४६ ॥ अयं पक्षद्वयदोपसत्त्वे प्रवर्तते । 'स्पश-याधनस्पर्श- नयोः' इति भोवादिकस्य, ' स्पश-ग्रहणसंश्लेपणयोः' इति चोरादिकस्य वा स्पाशेति स्पमेतट्टायन्तमिति क्षेयम् । "सेपोभयतस्स्पाशारजुर्भवति' इति "हल्याभ्यो दीर्घा सुतिस्यटक्कं हल्' ६।१।६८। इति सूत्रमहाभाष्यकैय- उत्तरे पश्चाला, ·भुवनेश-. नयुक्तमिव युक्तश्च यत्किश्चिदृश्यते तत्र तस्माद्रिझे (१५२) टयोरुक्तत्वात् । उभयतः पाशा रज्जारीते सकाररहितपा- शेति टावन्तरूपन्वशुद्धमेव, पूर्वोक्तभाप्यविरोधात्, पाशे वन्धनशस्त्रयोः' इत्यभिधानात्पाशशब्दस्य पुंस्त्वाच । यथा- मृगादिवन्धनादुभयत्र कृतायां स्पाशायां रज्जी प्रविष्टो मृगादिः कुतश्चिदपि मार्गानन्तुं न शक्नोति, तथा राजेत्यत्र नलोपे कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्यासिद्धत्वान्नकारान्तं पदं न भवति, किन्तु सकारान्तम् । यदा त 'स्वादिप्वसर्वनाम- स्थानेऽयचि' इति अयचि सर्वनामस्थाने पूर्व पदमिति व्याख्यानम्, तदा सावपि परतः पदसंज्ञायां सत्यां नलोपः सिद्धयति । कृते तु नलोपे संयोगान्तत्वाभावात्सुलोयो न प्रामोतीत्युभयथा दोपप्रसङ्गः । तथा वा-भावकार्य्यस्य तत्पूर्वकस्वनियमात्तस्य किश्चित्कार्य वाच्यम् । तञ्च किम ज्ञानम् ब्रह्म या । आये आत्माश्रयः, द्वितीयेऽनवस्था; दीति प्रकृतन्यायापात इति ॥ ४६॥ नभिवयुक्तमन्यसदृशाऽधिकरणे तथाह्यर्थ- गतिरिति न्यायः॥४४७॥ तत्सदृशेऽधिकरणे द्रव्ये कार्य विज्ञायते, हि यतस्त- थार्थगतिरस्ति, तादृशस्यैवार्थस्य गतेलकि प्रतीतिरस्ती ति गायः । तद्यथा-अब्राह्मणमानयेत्युक्ते ब्राह्मणसदृश क्षत्रियमेयानयति, नासी लोप्टमानीय कृती भवतीति नयुक्तस्योदाहरणम् । न चायं न्यायः प्रमनकयिप - ·. लाकिस्न्यापगादत्री। स्तस्य निषेधपरत्वात् । तथोक्तं हरिणा-" उभी नगी समाख्याती पर्युदासप्रसजको। पर्युदासः सदरमाही प्रस- जास्तु निषेधकृत् ॥” इति। इययुक्तोदाहरणं तु लोके प्रमि- मेर चन्द्रमिय नुवं पश्येत्यादि । अयम् " भृयादिभ्यो भुव्यच्चेलोपश्च हलः"३।१।१२ । इति सूत्रमहामाये स्पष्टः । " सुद् कात्पूर्वः "६ ॥ १ ॥ १३५ । इनि मुत्रमहा- भाप्ये त्यस्य न्यायग्य नयनामिययुन चान्यम्मिन्महशे फाय्यं विज्ञायते ' इति स्वरूपान्तरमुगामिति क्षेपण । परि. भाषेन्दुशेखरे लोकिकन्यायसिद्धपरिभाषायेन व्यपाहतो यमिति तय विस्तारः॥ १७ ॥ अवयवे शाम्रार्थसम्प्रत्यय इति न्यायः४२८ " वसन्ते प्राणोशीनादधीत" इति सरदाधाय पातः मानार्थ इति हत्या पुनः प्रवृति भवतीति " गीष्टमे ग्रामण उपनेयः " इति सदुपनीय प्रतः शाबा इति शरया पुनः प्रनि गपनीनि, तपा "विदयंगगारि- सिरसामाभिरूपरएशेत् " इति सरपरश्य पात: सशास्त्रार्थ पति छत्या पुनः प्रशसिन भरतीति, तथा म. रोपि " एकः पूर्वपरयोः" ६३१५८ प्रति समरसमहा- भाप्ये पिपृतोय न्यायः, पिस्तरमपात प्रपनपते ॥४॥ सम्भवति सामानाधिकरण्ये चयधिकर- ण्यस्याऽन्याय्यत्वमिति न्यायः॥ १४९।। आधारोऽधिकरणम्, सगानमधिकरणं पदोस्वयी - ·१ एकमुदाहरणं सामान्यता योगायन प्रयोजन पर्यः | मकाली २गुम्यायन मिदनादनदतिमी ""nt मिनिम्काभेत दिन ararti मुक्नेश- वस्तामानाधिकरण्यमेकाश्रयत्वम् । पदयोरेकार्थनिष्ठत्वमे कविशेष्यकप्रतीतिजनकत्वमिति यावत् । न चैकार्थनिने सत्येकविभक्तिकत्वं सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । देव- दत्तः पचतीत्यत्रास्ति सामानाधिकरण्यं न आकविभक्ति- कत्वम्, गौरश्व इत्यत्रास्त्येकविभक्तिकत्वं न तु सामाना धिकरपयमिति कैयटोक्तः । अत एव " वृद्धिरादेच्" । १११। इति सूत्रमहाभाप्ये " इदं खल्वपि भूयस्मामाना धिकरण्यमेकविभक्तिकत्वञ्च द्वयोश्चेतद्भवति" इति में नोपादानमिति तद्भिन्नं वेयधिकरण्यमिति ॥ ४४९ ॥ न ह्येकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजय- तीति न्यायः॥ ४५०॥ मुद्गौदण्” स्पष्टः ॥ ४५०॥ मृपासिक्तताम्रन्यायः॥ ४५१॥ 'तेजसावर्तनी मूपा' इत्यमरः । तेजसमावर्तते पत्र सा तेजसावर्तनी स्वर्णादिपाकार्थः पात्रविशेपो मूपास्यान, 'कुटाली' इति मुलतानभापायां ख्याता । मूप- इत्यस्माद्धातोभिदायलिति । यथा तत्र भूपायर्या द्रुत ताप्नं नामि । इनिग नान यो- साई संगो नृपते नायमै शुचिः । न." यादिनामयोपनिन.य च-सहाय' 'मMERE' या महागं कमिला । प-स्नेये ·लोकिकन्यायसाहसी। (१५५) सेक्तं सत्तन्निभं जायते तत्समानाकारवद्भवति,तथा रूपादी. भ्वपयान्व्याप्नुवद्विपयीकुर्वञ्चित्तमवश्यं तत्सदृशमुपलभ्यत ति भावः। उक्तञ्च पंचदश्याम्-"भूपासिकं यथा तानं निभं जायते तथा। रूपादीन्व्याप्नुवञ्चित्तं तन्निभं दृश्यते सुवम् ॥” इति ॥ ४५१॥ इन्द्रजालन्यायः ॥ ४५२॥ इन्द्रेण योगविशेपेण जालमित्यर्थः । यथा-मन्त्रीपधा- दिना यथास्थितस्य वस्तुनोऽन्यथा प्रत्यायनं भवति, तथा सय जगन्मायामयं मिध्याभूतमित्यर्थः । उक्तथ पद्धेः- "एतस्मास्किमिवन्द्रजालमपरं यद्गर्भवासस्थितं रेतश्चेतति हस्तमस्तकपदप्रोमृतनानांकुरम् । पर्यायेण शिशुत्ययोयन- जरावपेरनेकेतिं पश्यत्यत्ति शृणोति जिप्रति तथाऽगच्छ. त्यथो गच्छति ॥" इति ॥ ४५२ ॥ चक्षुर्दीपन्यायः ॥ ४५३ ॥ यथाऽन्धकारावृतपटादिदर्शने चक्षुर्दीपावुभावप्यपेक्ष्येते, दीपदर्शने तु तथा न किन्रवकं चक्षुरेयापेक्ष्यते तथा "महा- पयज्ञाननाशाय प्रतिव्याप्तिरपेक्षिता । स्वयं स्फुरणरूप. स्वानाभास उपयुज्यते ॥” इति ॥ ४५३ ॥ या प्रीतिरविवेकानां विपयेप्वनपायिनी। वामनुस्मरतस्सा मे हृदयान्माप सर्पतु ॥ इति न्यायः॥४५४॥ "एति न्यायेन सर्यस्मानोग्यजाताद्विरसाधीः । उप-

·ज्ञानं नोदेति । तद्यथा-हिरण्यनिधि निहितं क्षेत्र उपर्युपारे
स
मित्यत आह-इति न्यायेनेति । इत्यनेन पुराणोकन्यायेन
र्यात्मनि घुपसंहृत्यैवमात्मानं बुभुत्सते वोद्भुमिच्छतीति
यातोसि बलात्कृष्ण किमद्भुतम् । हृदयाद्यदि नियति
यथा-सति त्रिविधभूतभाविवर्तमानाऽन्यतमप्रतिवन्धे
(१५)
भानेग-
संदत्य तां प्रीति भोकाव बुभुरसते॥"। अयमयः-भोग्य
प्रेमत्यागपुरस्सरमात्मप्रेमकर्तव्यतायां दृष्टान्तस्त्रनवरे ।
मप्रार्थनापुरस्सरं पुराणवचनरूपन्यायमुदाहरति यानी
रिति । नास्ति विवेको येषां तविक अर्शआदि
ऽन् । अर्थादविवेकिनामात्मज्ञानशून्यानांविषयेष्वनपाचिन
हढा या प्रीतिरस्ति हे माप लक्ष्मीपते सा प्रीतिस्त्वाननु
स्मरतस्त्वां सदा चिन्तयतो मम हृदयान्मनसः
अपगच्छतु । मम मनो विपयेप्यासक्ति परित्यज्य त्वयं
सदा तिष्ठस्वित्यर्थः । यदा-अविवेकिनां विषयेषु हा
या यादृशी प्रीतिरस्ति सा तादृशी विषयेषु विद्यमाना
प्रीतिस्त्वामनुस्मरतो मे हृदयान्माऽपसर्पतु मा अपगच्छ
सदा तिष्ठत्वित्यर्थः । भवत्वेवं पुराणे श्रुतो किमायात,
सर्वस्माद्भोग्यजातात्पतिजायादिलक्षणाद्विरक्तधीः विरक्ता
धीर्य्यस्याऽसौ विरक्तधीः पुरुपस्तां भोग्यगोचरां प्रीतिभोक
भावः। उक्तञ्च कयाचिद्भक्तशिरोमणिगोप्या हस्तमुक्षिप्य
पौरुष गणयामि ते॥” इति ॥४५४॥
हिरण्यनिधिन्यायः॥४५५॥

·. लौकिमान्यायसाहनी। (१५७) संचरन्तो न विन्देयुः, एवमेवेमाः प्रजास्सर्वा अहरह- ब्रह्मलोकं गच्छन्ति हत एतं ब्रह्मलोकं न विन्दन्तीति संक्षेपः ॥१५५।। अतीतमहिपीनेहन्यायः॥ ४५६ ॥ यथा-कश्चिद्यतिः पूज्यं गार्हस्थ्यदशायां. कस्यांचिन्म- हिप्यां स्नेहं कृत्वा पश्चात्संन्यासानन्तरं श्रवणे प्रवृतोऽपि तेनेव स्नेहजनितप्रतिबंधनेन तत्त्वं गुरुणोपदिष्टमपि न ज्ञात- वानिति लोके गाथा प्रतीयते, तथाभूतोपि प्रतिवन्धो ज्ञानमवरुणद्धि । विस्तरस्तु वेदान्तग्रंथेषु वोध्यः ॥ ४५६ ॥ व्यभिचारिणीन्यायः॥४५७॥ यथा परपुरुपाऽऽसक्ता व्याभिचारिणी स्त्री निजगृहक- मणि व्यग्रापि निजजारसङ्गजन्यकामानन्दं स्वान्तेन प्रतिक्षणं ध्यायति, तथा धीरो लोके व्यवहरन्नप्यखण्डब्रह्मा- नन्दरसंहदयाब्जेस्वादयतीति भावः।उक्तंच-"यथा व्यस, निनीनारी व्यग्रापि गृहकर्मणिातदेवाऽऽस्वादयत्यन्तः पर- सगरसायनम् ॥ एवं तत्त्वे परे शुद्धे धीरो विश्रान्तिमागतः। तदेवाजस्वादयत्यन्तहिय॑यहरन्नपि ॥” इति ॥ ४५७ ॥ मणिप्रदीपप्रभान्यायः॥ ४५८॥ मणिश्च प्रदीपश्च मणिप्रदीपी, तयोः प्रभा मणिप्रदीप. प्रभा । यथा-कस्मिंश्चिन्मन्दिरे अपवरकस्य आवरकस्य आच्छादकस्येति यावद्, अन्तर्दीपस्तिष्टति तस्य प्रभा पहिरिप्रदेशे रत्नमिव वर्तुला घुपलभ्यते, तथा ·(१५८) मुग्नेश- न्यस्मिन्मन्दिरेऽपवरकस्यान्तःस्थितस्य वहिरमदेशे दीपप्रमेव रत्नसमानोपलभ्यते, तथावित्र प्रभादयं दूरतो दृष्ट्वाध्य मणिरयं मणिरिति बुद्ध्या हो पुरुषायभिधावनं कुरुतस्तयोर्दयोरपि प्रभाविपये जायमान मणिज्ञानं भ्रान्तमेव। अथापि दीपप्रभायां मणिबुद्धिं कृत्वा धावता पुरुपेण मणिनोंपलभ्यते,मणेः प्रभायां मणिबुद्धया धावतामणिहभ्यत एव । अयं भावः-या दीपप्रभायां मान भ्रान्तिरस्ति स विसंवादिभ्रमः, या मणिप्रभायां मणिबुद्धि रस्ति स सव्वादिभ्रम इति। एवं हि- स्वयं भ्रमोरि संबादी यथा सम्यक्फलप्रदः । ब्रह्मतत्त्वोपासनापि तथा मुक्तिफलप्रदा ॥” इत्युक्तमित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ४५८ ।। सुभगावालोदिताख्यायिकान्यायः॥ ४५९॥ सुभगा वालयोदिता आख्यायिका । कथेत्यर्थः। यद्वा- सुभगया वालायोदिता सुभगावालोदिता । यथा-" वाल. स्य हि विनोदाय धात्री वक्ति शुभां कथाम् । महावाहो राजपुत्रास्त्रयः शुभाः॥ दो न जातो तथेकस्तुगर्भ एव न च स्थितः । वसन्ति ते धर्मयुक्ता अत्यन्तासति पत्तने । स्वकीयाच्छ्न्यनगरान्निर्गत्य विमलाशयाः । गच्छ न्तो गगने वृक्षान्ददृशुः फलशालिनः ॥ भविष्यनगरे तत्र राजपुत्रास्त्रयोऽपि ते । सुखमय स्थिताः पुत्र मृगयाव्यवहा रिणः ॥ धान्येति कथिता राम बालकाख्यायिका शुभा १ पुंरद्धावस्त न शंस्यः, प्रियादिधेनवाठात् । कचित्सन्ति ·लौकिकन्यायसाहसी। निश्चयं निर्ययो वालो निर्विचारणया धिया ।" इति, तथा " इयं संसाररचना विचारोज्झितचेतसाम् । बालका- ख्यायिकवेस्थमवस्थितिमुपागता॥ इत्यन्यत्र विस्तरः ४५९॥ राहोशिशर इति न्यायः ॥ ४६०॥ अयं न्यायो भाष्यप्रदीपभाप्यप्रदीपोदयोतयोकियटना- गोजिमाभ्यामुदाहृतः । तथाहि-महाभाष्यपस्पशा- हिके-“अथ व्याकरणमित्यस्य शब्दस्य कः पदार्थः । सूत्रम् । सूने व्याकरणे पष्ठयोऽनुपपन्नः । सूत्रे व्याक- रणे पष्टयों नोपपद्यते व्याकरणस्य सूत्रमिति" ॥ इति मीमांसापां चहुधानुयुज्य प्रत्युच्य च " नेप दोपः । व्यपदे- शिवद्भावेन भविष्यति" इति समाहितामति । अत्र फेयट:- 'ध्यपदेशिवनायेनेति-यथा राहोशिशर इत्येकस्मिन्नपि वस्तुनि शब्दार्थभेदाभेदव्यवहारः, एवमिहापि व्याकरण- शब्देन शाखस्य व्याकृतिक्रियायां करणरूपत्वमुच्यते । सूत्रशब्देन तु समुदायररूपतेति भेदव्यवहार उपपद्यते इति। अत्र शब्दार्थभेदादिति प्रतीकमादाय नागेश:- अनेकाव- स्थायुक्तं शिरो राहुशब्दार्थः, यस्किश्चिदेकायस्थायुन शिर- शब्दार्थः, ताशराहुशब्दार्थस्य तादृशशिरःपदार्थोऽत्र- चय इति पटवर्थोपपत्तिरिति भावः । सूनशब्देन तु समु- दायरूपतेति केयटः । अत्रेकावस्थायकस्य तस्य व्याति- क्रियाकरणावस्था विशिष्टमययय इति तद्पाययवस्याऽयं समुदाय इत्यर्थः । ईदृशे स्थले विकल्पात्मकं ज्ञानं वस्तु- शून्यमेव । व्यपदेशियद्भावधिपयेप्येवमेव । “शब्दज्ञानानु- पाती यस्तुगन्यो विकल्पः" इति योगमने पतञ्जलयुक्त ·शिरः मृतो विष्णुचक्रच्छिन्नशिरस्कोपि न मृतः । ब्रह्मवरप्रदान (१६०) मुदनेग- रित्यन्य इति नागेशः । अत्र केचिदित्य मियो विवदन्त राहुः शिरः, कवन्धो वाऽयं प्रश्नः, केतुः शिरः कवन्धो बेति च । यदि च-राहुशिशरः, कवन्धः केनुश्चेदेयं पे तहि राहु:- कथं लत्तयति, केतुश्च कथं न लत्तयति । राहोर्लत्ता नास्त्व शिरोमात्रत्वात, केतोश्च कवन्धरूपत्वाहत्ता सम्भवति । ज्योतिशास्त्रे तु केतुजन्यलत्तादोपो नाभिहितः, राहो. चोक्तः । किञ्च-शिखी केतुरित्यपि कथमशिरस्कस्य शिखाया असम्भवादिति । अथ च कवन्धो राहुः केतुरिति मतं मतिमतो भवतो भवति चेत्-कथं तर्हि लिखितमस्ति-"सन्त्यन्ये च वृहस्पतिप्रभृतयस्सम्भाविनः पञ्चश (पा) स्तान्प्रत्येप विशेषविक्रमरुची राहुर्न वेरायते । द्वावेव असते दिनेश्वरनिशाप्राणेश्वरी भास्वरी भ्रातः पर्वणि पश्य दानवपतिश्शीवशेषाकृतिः॥” इति । किन- एक एव हि तेजस्वी सेहिकेयो विधन्तुदः । शिरोः मानावशेषण जीयन्ते येन शत्रवः॥” इति। किञ्च-"एकस्स एव जीयति हृदयविहीनोऽपि सहृदयो राहुः । यस्स किल लघिमभाजनमुदरं न विभर्ति दुप्पूरम् ॥” इति । ईट- शानि वचनानि बहूनि सन्ति । राहोशिशर इति न्यायरूपा भियुक्तोक्तिश्च कथमित्यलं बहुना ॥ किश्च-ग्रहणकारको:- प्टममहो राहुरस्ति न वा । अस्तीति-कथम, किमाकार, नवेति कथमिति मीमांसायामुच्यते-अत्र वहयो विकल्पाः। तथाहि-केचित्तु-पुरा संहिकयोऽसुरविशेषी राहुः पीता- - ·झोक्किन्पापसाइसी। (१६१) तश्च महत्वं गत इति । उक्तं च-" कश्यपस्य गृहिणी तु सिंहिका राहुवास्तुतनयावजीजनत् । पूर्वजो हरिनिक तकन्धरो देवतैरवरजो निपातितः ॥” इत्यादि । किञ्च- जातमहत्वेऽप्यसितत्वात्सूर्यादिप्रबन्न दृश्यते गगने पर्व कालादन्यत्र ब्रह्मवाक्यादिति ॥ अन्ये तु-मुखपुच्छविभ- काहं राहुं वदन्तीति । मुखपुच्छाभ्यां विभक्तान्यंगानि यस्य सः । तदाह वीरभद्रः "सिंहिकातनयस्यास्य राहो पुच्छमुखाहते। नाऽन्यदस्त्यपरं वाहुकटिपादादिकं तथा", इति । अपरे तु-भुजंगाकारमिमं प्राहुः । यथोक्तम्-“भष- दकान्तरितो राहुः सूर्याचन्द्रमसावुभौ। छादयस्पुरगाकारो वरदानात्स्वयम्भुवः ॥” इति । देवलस्तु-" अन्धकारमयो राहुर्मेघखण्ड इवोत्थितः। आच्छादयति सोमार्यो पर्व काले सुपस्थिते ॥"इत्याह ।अपरे तु-मूर्तिरहितमन्धकारमयं राहुमाहुरिति । तमोमयस्य तमसः' इति सिद्धान्तोक्तः । इत्यादियहवो विकल्पाः । एवं यथाकथञ्चिदस्तु राहुस्स एव सूर्याचंद्रमसोमहणं करोतीति घराचार्यमतम् । इद- मेव च राहुकृतं ग्रहणं लोके आगोपालाह्ननादिप्रसिद्ध मिति कथयन्ति केचित् । वराहमिहिराचार्य्यस्तु-पूर्वाचा पतनानाविकल्पान्स्वनोदयुक्तिभिनिराकृत्य स्वमतमा: इत्यम्-"एवमुपरागकारणमुक्तमिदं दिव्यद्यम्भिराचाप्यः । । राहुरकारणमस्मिन्नित्युक्त शाखसम्भावः।योसाचसुरो राष्ट्र स्तस्य प्रक्षणा वरोऽयमातसः । आप्यापनमुपरागे दचहुता- शेन ते भविता । तस्मिन्काले सान्निध्यमस्य तेनोपचयेते ·धातुः, हानि पनि प्रहं गरिति पुषनः । पार राहनीवविदोषः, चन्द्रपानम्नु देश्यविशेगो गाः पहला (१६२) मुक्नेश- राहुयाम्योत्तरा शशीगतिर्गणिते छुपर्यते तेन एतदुर भवति । "किञ्च गोलगणितेपु जिष्णुजः सोमरोमकमयाः योऽपि चा पर्यायेण ननु राहुपातयो मनी विदधुरेव तांति का"अस्यार्थः-जिष्णजोब्रह्मगुप्तः,सोमः प्रसिद्धः रोम मुनिः,मयो मयासुरः, आदिपदेन ब्रह्मवसिष्टादीनां महणार एते तान्त्रिकाः शास्त्रप्रणेतारो राहुपातयो मनी पर्यायेगे। विदधुः, पातपर्याये राहुशब्द प्रयुञ्जते घटकलशवदिति। तथा चोक्तम्-“कुमुदिनीपतिपातो राहुमाहुरिह केपि तमे।' इति । अतो यः पातः स एव राहुरिति सोमरोमकादीनाम- केत्तसम्पात एवं गहुरित्यर्थः । एवं सिंहिकासुतदेत्यात शेपो राहुस्तकबन्धः केतुळ स्वतन्त्रतया साक्षारसूप्येयो छादको नास्ति, किन्तु शरवृत्तक्रांतवृत्तयोः किल संघातो- एकश्चन्द्रपानस्थानम्, दिनीयस्तरसप्तमं न । हे अपि राहो, स्थाने,त्येकं राहोरपर केमोश्च । नयो रगो विश्चन्द्रोपामार्ग मैति, शरयाहुल्यात् । शरो हि-राहुचन्द्रविन्धमाययोरन्न रम्, अतो मानेश्या दूने शरे सत्येव महणं न त्वर्षि हत्येनदहगणिते प्रसिद्धमापन चन्द्रनिक्षेपशाना या न्द्रपातः परिकल्पितम्म एवं लोके राहुरिरगुपने, राम ग्रहणे कारणमिनि मिहिगशयः । सूर्यमिवान "दक्षिणोनानाध्य पालो गाम्परहमा विशिषणावि चंद्रादीनामपकमात्॥"गिनि-पानम्यानापिधानी - ·लौकिकन्यायसाहसी। कायु पति तहीका।सिद्धान्तशिरोमणावपि-"दिग्देशका- लापरणादिभेदान्न च्छादको राहुरिति वन्ति । तन्मानिनः केवलगोलविद्यास्तत्संहितावेदपुराणगुप्यम् ॥ राहुः कुभा• मण्डलगः शशाई शशाङ्कगश्छादयतीनविम्यम् । तमो- मयो ग्रहावरप्रदानात्सयांगमानामविरुद्धमेतत् ॥” इति । तथाहि संहितायाम्- जिहावलेडि परितस्तिमिरतुदो मण्डलं यदि सलेहम्” इति । "अशनिभयसम्प्रदायी पाट- लिकुसुमोपमो राहुः" इति । तथा च श्रुतिः-स्वर्भानुर्ह वा आसुरिः सूर्य तमसा विव्याध" इति माध्यदिनी श्रुतिः। अथर्वभुतो हंसोपनिपदि च -" सोहं धनमिति धनमिति किलिकिलिलक्षराहोः शिर आच्छादयति भाच्छन्नं पाप्मा वे छाया रजनीरूपा पाप्मानं करोदुराधर्पयति कर्पयति घृणी विरश्मिविरेचयति पृचीमाच्छादयति दीप्तिमाच्छादयति द्युतिमाच्छादयति" इत्यादि । तथा च पुराणवाक्यम्- "सर्व गंगासमं तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः। सव्वं भूमि- समं दानं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥” इति। तथा च स्मृतिवा- क्यम्-"न प्रशस्तं निशि स्नानं राहोरन्यत्र दर्शनात " इति । " सव्र्वेषामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने” इति च । एतन यद्वराहमिहिरो न राहुरित्याह ताण्डवितवाहुरुचके- स्सा तदुक्तिश्चिन्त्येत्यलं बहुविस्तरेण ॥१६॥ नागृहीतविशेषणाबुद्धिर्विशेष्यमुपसंक्राम- तीति न्यायः॥४६१॥ १ श्रा' रियायु-डायपि पाठः, मातिछ मनोभ्यूश ।

·(१६) भरनेश- जातिरेव शमार्थ इति मीमांसकमतम् । सपती व्यतीनामानन्त्यादेकव्यको शनिमहे व्यत्तपन्तरारोमा न व्यको शक्तिसम्भवः । जातिविशिष्टायां व्यको शानि रिखको तुनाहीतीशेपणा युरिटिशेष्यमुपसंगम न्यायालयासाग जागो शफिरस्तु व्यनि- ससारिपन्यत्र रिस्तरः ।। ४३१ ।। अयाचितमण्डनन्यायः ॥ ४६२॥ गमगरमानापाmiffगाल Art निपानिपते। मान भणम "अलमारमामा पर IN THइत् । rifyi निगमाक्ष: । पालमा गि पग लगाना, नागाहा Iferint itm कोनीया माnि mitram filat पान प्रानाभागा नील प.निकाली रा, मानानाnimalt nafraterfari mira नावर her.rr. 41.fnmint TAir Am Hit Faraz Shaftar • ::EMAmaintent ... Retu ·लौकिकन्यायसादत्री। (१६५) दर्शनीयमिति कटशब्दादुरपद्यमानया द्वितीययाऽभिहिनं कम्मेंति कृत्वा भीप्मादिभ्यो द्वितीया न प्राप्नोति । का तहिं प्राप्नोति । प्रथमा । तद्यथा-कृतः कटो भीम उदारः शोभनो दर्शनीय इति । करोतेरुत्पद्यमानेन केनाभिहितं कम्र्मेति कृत्वा भीष्मादिभ्यो द्वितीया न भवति । का तर्हि । प्रथमा भवति । नेप दोपः। न हि ममानभिहिना- धिकारोऽस्ति, नापि परिगणनम्, सामर्थ्यान्मे विभक्तीना- मुत्पत्तिर्भविष्यति । अस्ति च सामर्यम् । किं कर्मवि- शेपो वक्तव्यः । अथ वा कटोपि कर्म, भीष्मादयोपि कर्म- णीत्येव सिद्धम् । अध वा कट एवं फर्म, तरसामानाधि- करण्याद्रीप्मादिभ्यो द्वितीया भविष्यति" इत्यादि । 'विशेप्यसमानविभक्तिवं विशेपणे न्याप्पमिति भापः। तयथा-ईश्वरस्य सुहृदः स्वयं निर्धना अपि तदीयेन भनेन धनफलभाजस्तद्वत्' इति फेयरः । विस्तरस्तु भाप्या. दिपु ॥ १६२॥ नामार्थयोरभेदान्वय इति न्यायः॥४६३॥ नम्यतेऽभिधीयतेोऽनेन 'णम्-प्रदरपे शम्दे प' इति भातोः"नामन्सीमन् "इति निपातितःपाम्ना-अभ्यासे' इति धातो ममित्यादिना निपातनान्मलोपः। वा-नमति आख्याता प्रति विशेषणीभपतीति नामानामान अर्प- पदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्" १।२।१५।“पृतद्धि- तलमासा"१॥२॥१६॥इति सप्रदरलक्षितशतिरदिका- परपयापन एयते । अर्पते गम्पते, मायति पाल-ग- ·M (१६६) भुवनेश- तो' "उपिकुपिगार्तिभ्यस्थन् इति थन्ायदा-अर्थ्यते पाय- ते सखरूपत्वात्सबेरित्यर्थः 'अर्थोऽभिधेये' इत्यमरः। अर्थ, अभिधेयः,वाच्य इति पर्यायाःतयोरभेदस्तादात्म्यसामन्य इति भावः । अत एव पुरोवर्तिपदार्थ दृष्ट्वा याचकजिज्ञा सया कोऽयमिति प्रश्ने देवदत्तोऽयमित्युत्तरम् । सा गयोक्तं पातअलभाप्ये-"सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतरा ध्यासरूपः, स्मृत्यात्मकोऽयं शब्दः सोऽर्थः योऽर्थः स शमः इति । इतरेतराध्यासः परस्परात्मकारोपः। अन्यस्मिान्य विभासोऽध्यासः। स्मृन्यात्मक इत्यनेन ज्ञात एव सः शक्तियोधक इति सूचितम्ाकः शब्दः, कोऽर्थ इति प्रश्ने पर इत्ययं शब्दो घट इत्ययमर्थ इति समानाधिकरणोपरा नाच्छन्दार्थयोरध्यारासिद्धिः अन एय रामेति पक्षा नाम मानभई पिनाकिनः। शौर्यगाणस्य ममा यादिनः।"इत्यादौ शब्दार्थयोगप्पदन व्यवहारमा भोगिये. काक्षरं ब्रह्मा' इत्यादायपि अभेदने निशः। कपटीगा 'अयं गौरयं शुम इनिदाददार्थगोभिंदन लोक गाहारी नान, इत्यादि, अभेदम्याध्यतत्याग । भदव्याहागी अम्पायम्यायं यानिामनगोहा- arty मुपन्यम्यय शब्दार्थम्ग प्रकाTE:निवपादनमा म्यम्यानाविका निमिति गनु iral न्यादिकादेमबदाहानितिन.प.नामा म्यापिनन दादादिगा irrjim निपानिएम: नामायापनि .

·लौकिकन्यायसाहस्री। (१६७) ति।आये राज्ञः सुतस्य धनमित्यादौ व्यभिचार। द्वितीये तु स्तोकं पचतात्यत्रेत्यादि नेह प्रपञ्च्यते विस्तरभियेति ४६३ यद्विवाहस्तद्गीतगानमिति न्यायः॥ ४६४॥ यथा यद्वधूवरयोविवाहो भवति लोके गानमपि तत्स: म्बन्धि गीयते, नान्यदिति । तथा तत्तद्देवतापुराणादिपु तत्तद्देवतामाहात्म्यवचनानि युपपद्यन्त इति नापि क्षति. नापि परस्परं विरोधः पुराणानामिति ॥ ४६४ ॥ कुशकाशालम्बनन्यायः॥ ४६५॥ यथा नद्यादो पतितः सन्नन्यदालम्बनमलभमानो व्याकुलचित्तः कुशकाशादीनालम्यते, तथा चादे दृढासु' युक्तिपु निरस्तासु भ्रान्तचित्तः पुमान्निर्वलां युक्तिमवल म्बमानः कृतकृत्यो भवतीति भावः ॥ ४६५॥ मानाधीना मेयसिद्धिरिति । प्रमाणा- धीना प्रमेयसिद्धिरिति । न्यायः॥ ४६६ ॥ मानप्रमाणशब्दो पर्यायवाचको । एवं मेयप्रमेयशब्दा- वपि ज्ञेयाविति । प्रमाता येनार्थ प्रमिणोति, प्रमीयते वा तत्प्रमाणम् । यत्प्रमीयते तत्प्रमेयम् । 'माङ्-माने " अचो यत्" ३।१।९७। इति यति "ईद्यति " ६।४।६५। इतीत्वे " सार्व०” इति गुणः । प्रमानुं योग्यं, प्रत्यक्षा- दिप्रमाणेः परिच्छेद्यमिति यावत् । यथा--जीवनोपयं शुद्धचैतन्यं वेदान्तानां प्रमेयमिति । " आत्मशरीरेन्द्रि-

·मिति न्यायमतम् ॥ वैशेषिकास्तु-"शब्दोपमानयोहोरे
पृथक्प्रामाण्य मिप्यते । अनुमानगतार्थत्वादिति येशषि
(१६८)
भुवनेश-
यार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोपप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु भने
यम् ” इति गौतमसूत्रामिति । अत एव " प्रमाणप्रने
यसंशयप्रयोजनदृष्टान्तसिद्धान्ताऽवयवतर्कनिर्णयवादका
वितपडाहेत्वाभासच्छलजातिनिग्रहस्थानानां तत्वज्ञाना
निःश्रेयसाधिगमः" इति न्यायशास्त्रादिमसूत्रे प्रमाणशन
प्रथमोपात्तः । तदनुसारेण लक्षणस्य कथनीयतया सूत्र
प्रथमोद्दिष्टस्य प्रमाणस्य प्रथमं लक्षणं कथ्यते । साधना
श्रयाऽव्यतिरिक्तत्वे सति प्रमान्याप्तं प्रमाणम् । तच्च मतभे
दाबहुविधम् । तथाहि-प्रत्यक्षमेकमिति वृहस्पतिमतानुया
यिनास्तिकशिरोमणिलोकायतमित्यन्वर्थनामधेयकचा
काः। “दृष्टमनुमानमाप्तवचनच सर्चप्रमाणसिद्धवान् ।
त्रिविधं प्रमाणमिष्टप्रमेयसिद्धिःप्रमाणाधि ॥" इति कारि
लपानालाः ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात्तचतुनि
मतम् ॥” इत्युक्तेः प्रत्यक्षमनुमानं च प्रमाणम, शब्दोपमा
नयोग्त्यनुमानविधयैव प्रामाण्यमिति यदल्लीति ॥ प्रत्य.
क्षाऽनुमानापमानशब्दार्थापत्तिभदापाविधमिनि प्राभा
फराः ॥ प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापायभागण्यानि
पट प्रमाणानीति वैदिकाः ॥ प्रत्यक्षा नानापमानसमा
यांपाथमायामनियापायी प्रमाणानीति योग
शिकाः ॥ प्रमयं दादाप्रकारकमामाया:
योध्यमिति ॥ १५॥

·लौकिकन्यायसाहसी। असाधारण्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायः॥४६७॥ असाधारण्यश्च तदितरावृत्तित्वे सति सकलतवृत्तित्व- मिति । व्यपदेशवञ्च-"व्याजेनात्माभिलापोक्तिळपदेश इतीर्यते” इति । तथा-प्रमाणादिपदार्थपोडशके प्रतिपाद्य. माने कथमिदं न्यायशास्त्रमिति व्यपदिश्यत इत्याशङ्कायां प्रकृतन्यायेन न्यायस्य परार्थानुमानापरपर्यायशब्दस्य सकलविद्यानुग्राहकतया सर्वकर्मानुष्ठानसाधनतया प्रधान. स्वेन तथा व्यपदेशो युज्यत इति समाधानमिति । तथाऽ- भाणि सर्वक्षेन-" सोऽयं परमो न्यायः विप्रतिपन्नपुरुष- प्रतिपाद्यकत्वात्तथा प्रवृत्तिहेतुत्वाच" इति। पक्षिलस्वामिना च-सेयमान्वीक्षिकी विद्या प्रमाणादिभिः पदार्थःप्रविभज्य माना- प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः. सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां विद्योदेशे परीक्षिता ॥” इति योध्यम् ॥ ४६७॥ उम्रकण्टकभक्षणन्यायः॥४६८॥ यथोट्रस्य शमीकण्टकवेधजातदुःखकालेऽपि शमीपत्रम- क्षणजसुखलेशो भवति, तथाऽभीष्टविषयोपार्जनदुःखकाले तदुपार्जितद्रव्यजसुखलेशो यत्रोपदिश्यते, तत्रास्य प्रवृत्ति- रिति ॥ ४६८॥ वहुसपत्नीकन्यायः॥ ४६९॥ यथा-बहुसपत्नीकः पुरुषः सर्रासां पत्नीनां युगपत् कामनाकरणे शक्तो दुःखमनुभवति, तथा नानेन्द्रियविष- ·दित उदात्तमर्द्धहस्वम्" १।२।३२। इति सूत्रमहाभा- पदय यश्चापदान्तो हलवश पूर्वः। दीपंश्च यण हसत (१७४) भुवनेश- न हि सर्वः सर्व जानातीति न्यायः ॥४७॥ स्फुटः ॥४७८॥ न हि सर्वत्रानीशशक्तिरिति न्याय॥४७९॥ स्फुटः ॥४७२ ॥ क्षीरोदकसम्पृक्तन्यायः ॥ ४८० ॥ अयं न्यायः “सन्योः"६।१।९। इति सूत्रमहामः प्येऽभिहितः अस्थायमर्थः। संमिश्रयान्न ज्ञायते कियत्भार कियदुदकमिति। कस्मिन्याऽनकाशेक्षीरम,करिमन्यावर उदकमिति। प्रकृतिप्रत्ययसंश्लपस्यन्यायस्य प्रचिदर्शित भाप्यकारेणेत्यलमतिपल्लवितेन । किञ्चायं न्यायः। तस्या ऽपि विस्तरेणोक्त इति ॥ ४०॥ सामर्थ्ययोगन्यायः॥४८१॥ अयं न्यायः "इको यणचि" ६।११७७ । इति सूत्रम हाभाप्याभिहितः । तथाहि-"जश्त्वं न मिचं यणमय प्रत सम्बन्धया गुणद्धियाध्या ॥ नित्ये न यः शार भावसमामे तदर्थमनगाचका सामर्थ योगास हि चिदस्मिन्पश्यामि शाग्ने पदायक म्यात् ॥ इति । "HT: म्यानन्यमापनो पदिन्छति करोनिनन् । नदी गद्गा यमुना पम्पली नदी ॥" मनि ॥ ११ ॥ पाभिने ·सौकिकन्यायसाहसी। (१७५) न हि भुक्तवान्पुन(क्त इति न्यायः ॥१८२॥ स्फुदः। उतधायम् "इकोऽसवणे शाकल्पस्य हस्वश्व ६।१।१२७। इति सूत्रभाष्ये ॥ ४८२ ।। उक्तानामप्रयोग इति न्यायः॥ ४८३ ।। अनित्योयं न्यायः "उक्तार्थानामपि प्रयोगो दृश्यते। तयधा-अपूपी दायानय, ब्राह्मणो द्वावानयेति "प्रत्यभिवा- देऽशूद्रे” ८।२।८३ । इति सूत्रभाप्यात् ॥ ४८३ ॥ तात्स्थ्यात्ताच्छच्चमिति न्यायः ॥४८॥ अयम्"योगादारयायाम्" ४ । १६४८ । इति सूत्रम- हाभाप्ये भिहितः। तयथा-"मया हसन्ति, गिरिर्दयते " इति स्पष्टः॥ ४८४ ॥ ताइात्ताच्छन्द्यमिति न्यायः॥ ४८५॥ तद्यथा-जटिनं यान्तं ब्रह्मदत्त इत्याह । ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि जटिन्यपि तानि क्रियन्तेत्तो जटी ब्रह्मदत्त इत्युच्यत इति ॥ ४८५ तत्सामीप्यात्ताच्छन्द्यमिति न्यायः ॥४८६॥ गंगायां घोपः, कूपे गर्गकुलमित्यादिषु स्पष्टोयं न्यायः॥१८॥ तत्साहचत्तिाच्छन्द्यमिति न्यायः॥४८७॥ कुन्तान्प्रवेशय, यष्टीःप्रवेशयेत्यादिपुस्यष्टोयं न्यायः४८७॥ अव्याविकन्यायः॥४८८॥ तपथा-अवेमौसमिति विग्रह्माविशब्दादुत्पन्नं भवत्या- ·- मानपरिमाण एव सिध्यति, न ननोन्यूनापते, मनन्यायन पाच्छिन्नजलानां गंगादीनां समुद्रन्नीगनायगरगों न्यःमात्रमोमादिप्रदान्तः पुनःपुनः गलगुणितोपानमा निनावानानन्दो विजानतः रामिदम महानि गण ( १७६) भुवनेश- विकमिति । एवमथर्वाणमधीत इति विगृह्यायधि: मिति भविष्यतीति भाव इति भाप्ये स्पष्टम् ॥ १८ ॥ शते पञ्चाशदिति न्यायः॥ ४८९ ॥ यथा-व्यापकशतसंख्यायां व्याप्यपञ्चाशत्संख्या नि प्टा, एवं यत्र व्यापके व्याप्यस्य निवेशस्तत्रास्य प्रवृत्तिः अयं न्यायः “यावानर्थ उदपाने सर्वतः सम्प्लुतोदके तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजाननः ॥ " इ. भगवद्वाक्यव्याख्यायामित्यमुदाहृतः शङ्करानन्दस्वामिनाः यावानिति-उदमुदकं पिबन्त्यस्मिन्नित्युदपानं जलाशयः। जातावेकवचनम् । तस्मिन्नुदपाने जलाशये सब विद्यमानचापीकूपतडागपुकारणीनदनयादो पुण्पनी सानदानार्चनादिक्रियया साध्यमानोर्थः पुण्यलक्ष यावान् यायपरिमाणकः सिध्यति । सर्वतः सम्प्लुतो सर्वत्र सम्प्लुतं परिपूर्णमुदकं यस्य स सर्वतःसम्प्लोरर समुद्रस्तस्मिन्नेव नानदानाचनादिक्रियया लम्यमानः पुण्यरूपोर्थस्तावानेय गंगादिपुण्यतीर्घषु या क्रियमाणनानदानादिक्रियालभ्यमानपुण्यविशेषः गादिवेदेषु प्रसिद्धः कम्मभियांगानागनमताने योगादिभिरन्यच पुण्यविशेषः सम्पयमानः श्रुग्युत आन । समता प्यार ·लौकिकन्यायसाहसी । (१७७) स्वञ्च सचिदानन्दग्रह्मेव पश्यतः ब्राह्मणस्य ब्रह्मविद्यते 'मानुभूत्या सिध्यति, एवमन्यत्रापि शेयमिति ॥ ४८९॥ शतपत्रपत्रभेदन्यायः ॥ ४९० ।। यथा-सूच्या शतपत्रपत्रभेदने कालयोगपद्यप्रतिभ्रंमः, तथाहि-प्रथमक्षणे सूचीक्रियया तस्याः पत्रेण संयोगः, द्वितीये पत्रावयवयोः, तृतीये तयोविभागः, तुरीय आरंभसं- योगनाशः, पञ्चमे पत्रनाश इति प्रतिपत्रभेदने बहुक्षणवि- लम्वस्य युक्तिसिद्धत्वात्, तथा दीर्घशप्कुल्यादिभक्षणादो रासनादिज्ञानानां योगपद्यप्रतीतेर्धम इति । एवं क्रमेण जायमानायां क्रियायां योगपद्यभ्रमो यत्र विवक्ष्यते, तत्रास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ४९० ॥ यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायः॥ ४९१ ॥ कृतकं कार्य, जन्यभाष इति यावत्ातथाच कार्यमात्र; स्योत्पत्तेः प्रागसत्त्वेन प्रागभावप्रतियोगित्वान्न प्रागभावा; प्रतियोगित्वघटितनित्यत्वम् । बंसस्य प्रागभावप्रतियोगि: वेपि भाववत्स्वाभावान व्यभिचार इति तार्किकाः। वेदांति मते तु ध्वंसस्यापि नाशाभ्युपगमेन न भावत्वं विशेपणी- यमिति भेदः॥ ४९१ ॥ औपाधिकाऽऽकाशभेदन्यायः ॥ ४९२॥ यथोपाधिकाकाशगोचरं ज्ञानं सविशेषणे हीति न्यायेनो- पाधिभेदविषयम, तथा जीवनाभेदविषयं प्रत्यक्षादिक तदुपाधिभेदविपयमित्येवं यत्र विवक्ष्यते, तत्रायं प्रवर्तते ।

·गुडाभावेपि तदाशया यथा लेहनमेवं यत्र वस्त्यसमावि
(१७८)
भुवनेश-
"घटसंवृत आकाशे नीयमानेः । यथा पुनघटो नीयेत ना
काशं तद्वज्जीवो नभोपमः ॥” इति श्रुत्युक्तिश्चैतन्न्यायमू-
लिकेति ॥ ४९२ ॥
अन्धकूपपतनन्यायः॥ ४९३ ।।
अनेन पथा गंतव्यमिति सत्पुरुषेणोपदिष्टस्तं पन्धात
मुञ्चन्नन्धो यथा कूपे पतति, एवं वेदाशुपदिष्टमार्ग परि
त्यजन्नज्ञो नरकादिंदुःखेषु पततीत्यस्य न्यायस्य तत्र प्रवृ:
तिरिति ॥ ४९३॥
अपवादन्यायः॥ ४९४॥
अधिष्ठाने भ्रान्त्या प्रतीतस्य तदतिरेकेणाभावनिश्चयो:-
पवादः। यथा-स्थाण्यादी प्रतीतस्य पुरुपादेः स्थाण्वायति.
रेकेणाभावनिश्चय इति ॥ ४९४ ॥
कफोणिगुडन्यायः ।। ४९५॥
के सुखं स्फोरयति 'स्फुर-स्फुरणे सञ्चलने च' णिजन्तः।
अचइ, पृपोदरादिः। यद्वा-केन सुखेन फणति, स्फुरति पा
'फण्-गतो', 'स्फुर-संचलने'ततइन्, एपोदरादिः। भुनाह
प्रवेष्टोदोः स्यात्कफोणिस्नु कूपरः” इत्यमरः। कफोणो
भुजमध्यग्रंथो-कोहणी-कूणी-किहुनी-दृटक'इति प्रसिद्ध
तत्प्रत्याशया व्यापारभेदम्तवास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ४९५ ॥
काकमांसं शुनोच्छिष्टं स्वल्पं तदपि दुर्ल-
भमिति न्यायः॥४९६॥

·लौकियन्पापसाहसी। (१७९) अत्यंतनिकृष्टस्यातितुच्छस्यापि दुर्लभत्वेऽयं न्यायः प्रवर्तत इति ॥ ४९६ ॥ दग्धवीजन्यायः ॥ ४९७॥ यथा दग्धस्य पीजस्य नाडरोत्पादकता, एवमविवेक नाशे न संसारवृक्षप्ररोह इत्येयं यत्र विवक्षा, तत्रास्य प्रवृचिरिति ॥ ४९७ ॥ विलवर्तिगोधान्यायः ॥ ४९८॥ यथा बिले गर्ने पर्तमानाया गोधाया विभजनं विभा- जफधर्मेण निर्देशो न सम्भवति तस्या अशष्टत्यात, एपम- शातपरसिद्धान्तस्य तपणाय प्रवृत्तिर्भवतीत्येवं विपक्षा- यामस्य पत्तिरिति । अन गोधापदं पिलनियासिनां सपा- दीनामुपलक्षणं शेयमिति ।। १९८ ।। मणिमन्वन्यायः ॥ ४९९॥ यया मणिमन्त्रादीनां यहेर्दाहं प्रति स्तन्येण प्रति- पंधफरवं लोकप्रसिहं न प तत्र पुरायापेक्षा, एवं कामिनो जिज्ञासाया अपि ज्ञानमानं प्रति प्रतियंपफरयमित्येवं या पृपपप्रतिपंधफरपं, तपारय प्रवृत्तिरिति ॥ ४९९ ॥ यदिशेपयो कार्यकारणभागोऽसति बा- धके तत्सामान्ययोरपीति न्यायः॥५०॥ पधा-तार्गिकाणां पटारपालालातिरवादिना कार्प- पारणभापे सिझे पापपेन एतित्वेन प कार्यकारणमा- ·पवादः। यथा-स्थाण्यादी प्रतीतस्य पुरुगदेः स्थाणायम. कंग पनि 'मपुर गण गमलन गिरना (१७८) भुवनेश- घटसंवृत आकाशे नीयमानेः । यथा पुनघटो नीयेत ना काशं तद्वज्जीवो नभोपमः ॥” इति श्रुत्युक्तिश्चेतन्यार लिकेति ॥ ४९२ ॥ अन्धकूपपतनन्यायः॥ ४९३ ॥ अनेन पथा गंतव्यमिति सत्पुरुपेणोपदिष्टस्तं पन्याने मुथमन्धो यया कूपे पतति, एवं वेदायुपदिष्टमार्ग पार त्यजन्मज्ञो नरकादिंदुःश्येषु पततीत्यस्य न्यायस्य सत्रमा चिरिति ॥ ४२३॥ अपवादन्यायः॥१९॥ अघिद्याने भान्सा प्रतीतम्प तदनिणाभारनियो रंकणाभारनिश्चय इति ॥ १४ ॥ कफोणिगढन्यायः ॥ १५॥ अब दः पादगदिमा यदाकन गुणेन गणनि स्तुतिया -না',' পান'স, হাশি प्रदीः म्याकमाणिग्नु गमा: " गारः। भुनमध्यप्रथा-कोरणानी हिनी-ति प्रति না। বাসা সা গন্ধ পায়। दागासया दमादमत्राणप्रतिनि" काकमांमं नोन्टिष्टा नपि दुई ·लौकिकन्यायसाहस्री। (१७९) अत्यंतनिकृष्टस्यातितुच्छस्यापि दुर्लभत्वेऽयं न्यायः प्रवर्तत इति ॥ ४९६ ।। दग्धवीजन्यायः॥ ४९७॥ यथा दग्धस्य पीजस्य नाटुरोत्पादकता, एवमविवेक- नाशे न संसारवृक्षप्ररोह इत्येवं यत्र विवक्षा, तत्रास्य प्रवृत्तिारति ॥ १९७ ॥ विलवर्तिगोधान्यायः॥ ४९८॥ यथा बिले गते वर्तमानाया गोधाया विभजनं विभा- जफधम्र्मेण निर्देशो न सम्भवति तस्या अदृष्टत्वात, एवम- ज्ञातपरसिद्धान्तस्य तदूषणाय प्रवृत्तिर्भवतीत्येवं विवक्षा- यामस्य प्रशत्तिरिति । अत्र गोधापदं विलनिवासिनां सपा- दीनामुपलक्षणं ज्ञेयमिति ॥ ४९८ ॥ मणिमन्त्रन्यायः॥ ४९९॥ यथा मणिमन्त्रादीनां बहेर्दाहं प्रति स्वातन्त्र्येण प्रति- पंधकरवं लोकप्रसिद्ध न प तन युत्तयापेक्षा, एवं फामिनो जिज्ञासाया अपि ज्ञानमात्रं प्रति प्रतिबंधकत्वमित्येवं यत्र पृथक्प्रतिबंधकरवं, तनास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ४९९ ॥ यदिशेपयोः कार्यकारणभावोऽसति वा- धके तत्सामान्ययोरपीति न्यायः॥५०॥ यथा-तार्षिाणां पटरवालालपतित्यादिना कार्य- कारणभाये सिद्ध कार्परपेन एतिलेन च कार्यकारणभा- , ·. (१८०) भुवनेश- यः, न तु कुलालकृते तित्वेन द्रव्यत्वेन घटादिकं प्रति कारणत्वम्, तथाले तयोरन्यथासिद्धवेनाकारणत्वं स्यात् कारणतां प्रत्यन्ययासिद्धेधिकरवाताअत एव न द्रव्यररने दण्डादेर्घटादिकं प्रति कारणत्वं, नापीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षा- वच्छिन्नं प्रति, इन्द्रियत्वस्येकस्याभागादिति ॥ ५००॥ इतिश्रीमद्विद्वन्दवन्दितपादारविन्दनीमन्महानुभार विद्वद्वय॑श्रीमत्पण्डितविभवरामशिप्यमुलतान नगरवास्तव्यसेतुपालोपनामकठाकुरदत्त शर्माविरचितभुवनेशन्यायसाहती- मन्ये पूर्वाद्ध समाप्तम् ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अथोत्तरार्द्धमारभ्यते॥ " रक्तपटन्यायः ॥ ५०१॥ यदा तु निराकांक्षेऽपि वाक्ये आकांक्षामुत्थाप्येकवा- क्यता क्रियते, तदा रक्तपटन्यायप्रवृत्तिः। यथा पटोस्तीति वाक्यस्य निराकांक्षस्यापि कीदृश इत्याकांक्षामुत्थाप्य रक्त इत्यनेनेकवाक्यता क्रियते, तथा प्रकृतीनां दर्शपूर्णमासा- दीनां स्वप्रकरणस्थांगनिवृत्तोपकाराकांक्षाणामनारभ्याधी- तापिंकृतीनां चातिदिष्टाः परिपूर्णानां शरमयादिभिः सहोस्थिताकांक्षापिरहेऽप्युत्थापिताकांक्षयान्वय इत्येवं विफ- येऽस्य प्रचारः ॥ ५०१॥ टुतातन्तुन्यायः॥५०२॥ लूता कीटविशेषः। स यथा स्वदेहाचन्तून्निाति संह- रति च स्वदेहे, तथा च तस्याः स्वतस्तन्तुनिर्माणे स्वतो निमिनकारणस्वरूपकर्तृवं, स्वदेहापेक्षयोपादानकारपत्वं च, एवं ब्रह्मणो जगतां स्वतः कर्तृत्वम्, स्वशक्तिमायाद्वारो- पादानत्वं च । एवं च जगत् स्वशक्त्या निर्माति, स्वशको संहरति चेत्येवं विवक्षायामस्य प्रवृत्तिरिति ।। ५०२ ।। लोटलगुडन्यायः॥५०३॥ यथा लोप्टस्योपमईको लगुडस्तधोपमयोपमईकयोः सा- ·भुवनेश- चिव्यविवक्षायामस्य प्रवृत्तिारति। लोप्टो मृत्पिण्डः, लगुडे दण्डः ॥ ५०३ ॥ विशेष्ये विशेपणं तत्रापि च विशेपणमिति न्यायः॥५०४॥ यथा भूतलं अलबद्धटवदित्यादो भूतले घटो विशेर- णम्, स च भूतलांशे विशेषणमिति रीत्या यत्र भासते, तमा स्य प्रवृत्तिरिति ॥ ५०४॥ शङ्खवेलान्यायः ॥ ५०५॥ यया पेलाविरोपे शंसध्यनिविशेपो यम नियमितातर शंखध्यनिना पेलाविशेषज्ञान जायते, तथा पत्र nि ! तमाम्य प्रत्तिः । यया-जत्रोतरं पेशायः, येशायोत्तर पर इति कमविशेषज्ञानमिनि ॥ ५०५॥ श्यामरकन्यायः॥५०६॥ यथा घटपटादो श्यामगुणनाशे गुणोपनियर पूर्वगुणनाशरणममासानग्राम्य प्रामिति ॥ ५॥ मन्दंशपतितन्यायः ॥५०७॥ मन्दताः मनापी इनि या प्रमिति: । : সথান: খ গ ঘণতা বৃষ্টি হয়ে মনসা এ বস্তু বিষণ, সন্ধা दिति॥

·सीशिवन्यायसाहमी। (१८९)
अथ सन्निहितादपि व्यवहितं साकांक्ष
बलीय इति न्यायः॥५०८॥
शाब्दयोधयोग्यतया साकांक्षस्य स्वार्थान्वयबोधप्रयोज.
कतेति नियमेन तस्प चासत्तिकममनाहत्यान्वययोग्यपदा-
र्थवाचकशब्दस्य व्यरहितत्वेऽष्यासकिं प्रकल्प्य यथा कामा-
दायन्वयः, एवं पत्र साकांक्षवं तव तस्यान्वय इति पत्र
विवक्षा तत्रास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ५०८ ॥
सन्निहिते बुद्धिरन्तरंगमिति न्यायः॥५०९॥
सन्निकृष्टविप्रकृष्टयोरुभयोर्यान्वयसम्भावना तत्र सन्नि-
हितस्येवासचिवलादन्वयो न विप्रकृष्टस्येत्येवं विवक्षाया-
मस्य प्रवृत्तिरिति ॥ ५०९॥
समूहालम्बनन्यायः॥५१०॥
यत्रोपस्थितपदार्थानां विशेषणविशेप्यभावेनान्वयासम्भ-
वस्तनोपस्थितपदार्थानां समूहमालम्ब्येव बोधः। यथा-घटः
पटश्चेत्यादो घटपटयोरुभयोरेय विशेष्यता, समूहाल-
म्यनयोधे च विशेष्यतादयम्, संशये खेका विशेष्यतेति
भेदः ॥.५१०॥
सर्वापेक्षन्यायः॥ ५११॥
यथा पहुपु निमंत्रितेपु एकस्मिन्नागतेपि तस्मै भोजन
न दीयते अपेक्ष्यन्ते च सर्वे,एवं यत्र सर्वापेक्षा तत्रास्प प्र.
चिरिति॥ ५११॥

·उहाकमानी लिमित (न) समागतागपिनाका यथा रिलिकापेक्षया यंगःशावानः नावाला (१८४) भुवनेश- स्थविरलगुडन्यायः॥५१२॥ वृद्धहस्तपातितलगुडस्य यथा यथास्थानं न पतनमें लक्ष्यस्थानेऽपतनं यत्र तत्रास्य प्रवृत्तिरिति ॥ ५१२ ॥ अधिकन्तु प्रविष्टे न तहानिरिति न्यायः॥५१३॥ यत्राधिकप्रवेशेपि प्रकृतस्य न हानिस्तवाय प्रवर्तत इति ॥ ५१३ ॥ गोश्रृंगग्राहिकान्यायः ॥ ५१४ ॥ यथा केनचिदस्माकं गौः केति पृष्टःकश्चित्तस्या गोःशमाः दाय हस्तेनेयं गोर्भयतामिति गां दर्शयति, तथा आत्मा क इति शिप्यपृष्टो गुरुः सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति, यतो श इमानि भनानि जायन्ते” इति च स्वरूपतटस्थलक्षणाा ग्रह्मोपदिशनीति भावः ॥ ५१४ ॥ पिपीलिकागतिन्यायः॥५१५॥ यथा पिपीलिका वृक्षशिरःस्थितमधुरफलरमाम्पादने । दित्यशक्ता सत्यपि यायामेन गचन्नी कायान्नो तबराम: वश्यमाम्यादने, नवाजानी पुरुषः श्रुतिस्मृनिपुगणपिहित कोरापनादिमार्गमज्ञानगुद्रातःकरणनया जन्मान्तर कदाचिरणानपूर्णज्ञानोपश्यं ग्रह्मानन्दमनुभातीति । ५१५ लबलमगतिन्यायः ।। ५१६॥

·लौकिकन्यायसाहस्री। (१८५)
स्वल्पायासेन लभते, तथैव मध्यमाधिकारी आज्ञान्यपेक्षया
जन्मान्तरीयशुद्धसंस्कारतया शुद्धमनस्कः सद्गुरुसकाशाल-
व्याध्यात्मविद्यश्चिद्धनानन्दीयरसं झटित्यास्वादत इति५१६
विहङ्गमन्यायः॥५१७॥
यथा पिपीलिकाप्पुवामापेक्षया विहंगमोऽनायासेनोचत-
ममपि मधुरं फलरसमास्वादते, तथैवोत्तमाधिकारी ज्ञानी
मध्यमाधिकार्यपेक्षयाऽनायासेन जन्मान्तरीयसंस्कारैःशु-
द्वान्तःकरणतया लब्धपूर्णज्ञानोऽचिरादेव चिदानन्दरूपता
प्रामोतीति । ५१७॥
शूकरवाटिकान्यायः॥५१८॥
यथा शूकरः पुष्पितां पुप्पवाटिकां प्रविश्य तत्रत्यविधि-
प्राणि सुरभीणि तरुफलपुष्पाणि परित्यज्य विष्ठामेव चिनुते,
तथैव खलः सतां गुणसमुदायमुपेक्ष्य केवलच्छिद्रमन्वेष-
यतीति संक्षेपः ॥ ५१८॥
सर्व पदं हस्तिपदे निमग्नमिति न्यायः॥५१९॥
यत्र महति लघ्यारोपस्तत्राय प्रवर्तत इति ॥ ५१९॥
अश्रेष्ठः श्रेष्ठानुसारीति न्यायः ॥ ५२०॥
यथा चोक्तं गीतायां भगवता श्रीकृष्णेन-"यद्यदाचरति
श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुव.
तते ।" इति अ०३, श्लो० २१ । “ यदि यह न पाये जातु
कर्मण्यतन्द्रितः । मम वनिवर्तते मनुष्याः पार्थ सर्व-
शः॥"इति च अ० इति ॥ ५२०॥

·सर्व वेदा यत्पदमामनन्तीति न्यायः ॥५२॥
(१८६)
भुवनेश-
न द्वेष्टयकुशलं कर्म कुशले नानुपजी
इति न्यायः ।। ५२१ ॥
ज्ञानी हि अकुशलं कर्म न द्वेष्टि, कुशले कर्माणित-
नुसक्तो न भवति, समधुद्धित्वादिति भावः ॥ ५२१ ॥
अकामस्य क्रिया काचिदृश्यतेनेहकहि.
चित् । यद्यहि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य
चेष्टितम् ॥ इति न्यायः ॥ ५२२ ।।
अनेन पुंसः सकलकर्माचरणकारणं सर्वानर्थवीज कान
एवेति योधितमिति । योग्यत्वाऽयोग्यत्वविवारमनरेन
वस्तु दृष्टं श्रुतं च । कामयति पुमांसमिति कामः, वैपनि
प्रवलेच्छाऽन कामशब्देनोच्यते । अत एवोक्तं भगवता-
"काम एप क्रोध एप रजोगुणसमुद्भवः । महाशनो मार
पाप्मा विद्धयेनमिह वेरिणम् ॥” इति ॥ ५२२ ।।
गृहस्थः स्त्रियमुद्रहेदिति न्यायः ॥ ५२३॥
यथान हिणी गृहमुच्यते' इत्युक्ते गृहे रहिपयां तिर्न
ति गृहस्थस्सन स्त्रियमुद्रहेदिति याये भरिप्याशि
दिखमादाय गृहस्थत्वव्यपदेशः,
योध्यम् ॥ ५९३ ॥
तया प्रश्न
यथा-सर्वम्यापि शानस्य महानात्पर्य निर्षिशेप ए
प्राणीति पर्यायमिनमिति ॥२४॥

·दौकिकन्यायसाहसी । (१८७). वायु वमिवाम्भसीति न्यायः ॥ ५२५ ॥ यथा नद्याः परं पारं गच्छन्ती नौकां प्रतिकूलो वायुरी' हीत्वा महावर्ते पातयति, जलेनापूर्व वा मजयति, महापा- पाणेनाभिहत्य भञ्जयति,पुनरपारं विपमस्थानं वा गमयति, सर्वथाऽनर्थवतीमेव करोति, तथा विदुपोऽपि प्रज्ञां विवेकबु- द्धिमनाद्यविद्यावासनाभिरुच्चावचाभिराकृष्टं मनो विपये वा कर्मणि वा योगे वाप्युपास्तो या व्यवहारे वान्यत्र वा पात. यित्वा वायु वमिव विध्वंसयतीत्यर्थः ।। ५२५ ॥ समुद्रमापः प्रविशन्ति यहदिति न्यायः ॥५२६॥ यथा समुद्रमापः गङ्गानर्मदागोदावरीकृष्णाकावेरी- सिन्ध्यादिमहानदीनदानां नानामुखेम्यस्समागता नाना- विधवर्णरसगंधगुणफलवत्यः स्वकीयशुल्लानीलारुणपीतादि- गुणविशेष, मधुराऽम्लतितकपायादिरसविशेपं, परिमलपू- त्यादिगन्धविशेष, लघुत्वगुरुत्वादिगुणविशेषमेकद्वित्रिचतु:- पञ्चपट्समाप्टनवदशशतकृच्छसमानपुण्यविशेष, तमन्नाम- विशेपञ्च परित्यज्य समुद्रभावमेव गच्छन्ति, समुद्रं प्राप्य तत्सम्बन्धिमहिना नामरूपगुणविशेषैः समुद्रान्न भिद्यन्त इत्यर्थः, तथा प्रकृतेपि ॥ ५२६ ॥ ऋतुमतीकन्यकान्यायः॥५२७॥ यथा कन्यका स्वयमृतुमती भूत्वा जननी जनकं भ्रात- रच सर्व स्वजनं त्यक्त्वा भर्तारमेवेकमाश्रित्य तदेफालम्ब- ना भूत्वा तव रमते, तेनेव तृप्यति, हुप्यति, आनन्दति, - ·- . द्वारा स्वस्य मोक्षहेतु भवति, वृष्टयादिद्वारा जगरिस्थनिन (१८८). मुपनेश- नाऽन्यं शृणोति, पश्यति, स्मरति, स्पृशति, स्वयं पतित्र भूस्खा तत्रैव तिष्ठति, तथैव ब्रह्मविदो यतेः प्रज्ञा समाधिन प्रौढीभूय देहं प्राणमिन्द्रियजातञ्च सर्व दूरतः परित्या सच्चिदानन्दैकरसं परब्रह्मेकमेवाश्रित्य तदेकालम्बना भूत्वा तत्रैव रममाणा नन्दन्ती, तुष्यन्ती, हृष्यन्ती सई पतिव्रतावन्नान्यच्छृणोति,पश्यति, मनुते, विजानाति, साँ सदा तदात्मना तिष्ठतीति ॥ ५२७॥ योग्यप्रयुक्तं साधनं कार्यसाधकमिति न्यायः॥५२८॥ यथा-नाहं कर्म करोमीत्यभिमानवन्मूढ़तमकृततः संन्यासस्य तदपेक्षया परमेश्वरमाराध्याहं तरिष्यामीनी- श्वरार्पणयुद्धया निरभिमानिना मुमुक्षुणा कर्म ज्याय इति भावः । अत एवोक्तं भगवता--"निपतं कुरु कर्म वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः” इति ॥ ५२८ ।। एका क्रिया द्यर्थकरीवभृवेति न्यायः॥५२९॥ यथा-मुमुक्षुणा श्रोत्रियेण क्रियमाणं कर्म सति- क्रियमाणता- च भवत्यत उभयथापि कर्म कर्तव्यमेवेति ॥५२९।। निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इति न्यायः॥ ५३०॥ यथा-"चिद्धीदं सर्व, सद्धीदं सर्व, सम्माधिमा प्र वेदं मम” इत्यादिश्रुतिभिः हरिरय जगनगदेव ही

·लौकिकन्यायसाहसी।
ईरितोपि जगनहि भिन्नतनुः" इत्याद्याप्तोक्तिभिश्चेदं सर्व
ब्रह्मैव ब्राह्मकार्यत्वात् । मृत्कार्यभूतो घटो मृयथा । इदं
सर्व ब्रह्मेव ब्रह्मण्यारोपितत्वात, शुक्तिरजतवदित्यादि-
युक्तिभिर्सदादिदृष्टान्तेश्च सम्पग्विचार्यमाणे सर्व ग्राम-
वास्तीत्येवं श्रुतिस्मृतियुक्तिदृष्टान्तानुभावैर्जगतो
ब्रह्ममात्रले सिद्ध जगतः कार्यत्वं निवत्तम् । तन्निवृत्त्या
ब्रह्मणोऽपि निमित्तापायेति न्यायेन कारणत्वं निवत्तमेव
भवतीति कश्चिद्वादी ॥ ५३०॥
बहुभ्यः श्रोतव्य बहुधेति न्यायः ।। ५३१ ।।
अयं न्यायः सत्सु बहुषु गुरुप्वन कश्चिदेको ब्रह्मवित्तमो
लभ्यते, ततः संसारभ्रमापनोदकं सम्यग्ज्ञानं सलक्षणं सि-
ध्यतीत्यभिप्रायकोस्ति । न तु बहुभ्यो ज्ञान सम्पादनीय-
मिति, "श्रोत्रियं ब्रह्मनिटम्" इत्येकवचनश्रवणात, " उ-
पासीदेकमेव सद्गुरुं ब्रह्मवित्तमम्" इत्येकवचनाच्चति ॥५३१॥
देशकालवयोवस्थाबुदिशक्त्यनुरूपतः ।
धर्मोपदेशो भैपज्य वक्तव्यं धर्मपारगैः॥
इति न्यायः॥५३२॥
स्पष्टः॥ ५३२ ॥
न हि स्वस्कन्धं स्वयमारोढुं शक्नोतीति
न्यायः॥ ५३३॥
यत्र वेफस्येव कर्तृकर्माभावो लोकशास्त्रविरुद्धः प्रती-
यते, तवाय प्रवर्तत इति ॥ ५३३ ॥

·fail I पा:- ,* भानेश- श्रेयांसि बहुविनानि भवन्ति महतामपीति न्यायः॥ ५३४॥ गत्र शुभे कर्मणि विराम भोरापमा भारः॥ ५२४॥ जन्मान्तरसहोए बुन्निा भागिता पुरा। तामेव भगते जन्तुरुपदेशो गनः॥ रविन्यायः॥ ५३५॥ 41 निशागि त " पानीपणापमानानी॥ कामियाधिकरणान्यागः ॥ ५३६ ॥ infiftyat * fo !! it fift.r: । अनि :..12.11.maithili 1221 1113' भ .

·पासितमिनि सिधान्तः । पिस्तर पूर्वमीमांसादाने शेय दति ।। ५३६ ॥ प्रधाने गृहीतेप्रधानग्रहस्यान्याय्यत्वादि- तिन्यायः ॥ ५३७॥ पधाचं समुद्र इत्यत्र तरङ्गफेनयुट्युदादिमत्ययादर्शन- मिति भावः ॥५३७॥ इन्द्रियाभ्यामजय्याभ्यां द्वाभ्यामेव हतं जगत् । अहो उपस्थजिहाभ्यां ब्रह्मादि- मशकावधि ॥ इति न्यायः ॥५३८॥ यथा--अनाथविद्यया विषपभोगलाम्पटयमेवानुगमित- मिदं जगनाममाणिजातं सर्वयेति भावः॥५३८॥ क्रियाभेदात्फलभेद इति न्यायः ॥ ५३९ ॥ यथा यथा पयत्यरोति, तथा तत्रफलमानोती- ति ॥५३९॥ कृतात्ययेऽनुशयवानिति न्यायः ॥ ५४० ॥ कृतस्य कर्मणोऽत्ययो नाशः कृतात्यवस्तस्मिन् अनु- • शयवान् भवति । "भवेदनुशयो द्वेपे पश्चातापानुबन्धयोः" : इति मेदिनी। घेदविहितकर्मानुष्ठानथ, तदानित्यर्थः। कर्मफलसंक्षये शेपकम्मानुभूत्ये निवर्तत इति भावः ५४०॥ अईलौकिकन्यायः ।।५४१॥ अयं न्यायः "स्त्रीशूदद्विजवन्धूनां त्रयीन श्रुतिगोचरा" ·नुमिनिमामी ला नि, एनादागिन ( १९२) भुवनेश- इति श्रीमद्भागवतप्रथम १ स्कन्धचतुर्थाऽ ४ प्यायपध विश २५ पथविवरणे श्रीमद्वल्लभाचार्यरुक्तः। तथाहि यद्यप्यलौकिकप्रकारेण वेदसाध्यं फलमप्यलौकिकमिति- नान्येन तसिद्धिः, अथाप्यर्द्धलौकिकन्यायेन भद्देषित पुराणेप्यर्द्धलौकिकन्यायेन वा भारतादिना कार्य सेत्स्य तीति भावः॥ ५४१॥ यावत्सम्पातमुपित्वेति न्यायः ॥ ५४२॥ यावत्पुण्यफलानुभूतिनिर्णयस्तावत्पर्यन्तं स्वर्गभोगान नुभवन्ति सुकम्मिण इति ॥ ५४२॥ कार्य सर्व कारणमानमिति न्यायः ॥५४३।। यथा-कार्य सर्च घटादिरूपं मृन्मानमित्यर्थ इति॥५३२ स्वयं तीर्णः पराँस्तारयतीति न्यायः ॥५४११ यथा जलतरणवियाकुदालः स्वयं तीर्णः परानपि तारयितुं शमोतीति, तथा मुगुरुः शिक्षानुशिष्टः पशिष्या. दिक्षयानि भायः ॥ ५४४ ॥ श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो वलीयानिति न्यायः॥५१॥ श्रुनय सम्बन्धी नानुमिनेन प्रकरणादिप्रागनपर्धः प्रकरणादिनः धुनयलययादिनि भायः । भुननं मा भारिताम् । यथा प्रत्यक्षम्य गामीपनि गापपीमा गमाने विषय आता प्रमाग गाने, मा. .

·लौकिकन्पापसाइनो प्रत्यक्षतामायाः प्रथमोत्पन्नप्रमितिजनकत्वात्तादृशसामग्री- जन्पप्रमितिकरणं प्रत्यक्षप्रमाणं दुर्घलसामग्रीजन्यानुमिति: करणानुमानापेक्षया प्रवलमिति व्यवहारः । तथा साक्षा- तस्थरे शाब्दसामग्रीसम्भवात्तत्राप्यनुमानापेक्षया शा- च्दप्रमितिकरणस्य प्रावल्यमित्यन्यत्र विस्तरः॥५४५॥ विशेपणाभावे विशिष्टाभाव इति न्यायः॥५४६॥ इमंन्याय नैयायिकाःपक्षतालक्षणे प्रकाशयन्तिातयथा-सि- पास्यपाविरहविशिष्टसिद्ध्यभावःयक्षता इति लक्षणे सति प्रकृतन्यायेन सिद्धो सत्यामपि सिपाधयिपासत्त्वेऽनुमितिर्भ- त्येव । तत्र सिपाधयिपाविरहात्माविशेषणाभावात्प्रतिवन्ध- कीभूतायाः विशेपायाः सिद्धेरप्यभावः, एवमन्यत्र ॥५४६॥ विशेपाऽभावे विशिष्टाऽभाव इतिन्यायः॥५४७॥ अयमपि न्यायः पक्षतालक्षणे संघटते । तद्यथा-पत्र सिद्धिर्नास्ति तन सिपाधयिपायां सत्यामसत्यामपि प्रक- तन्यायेन पक्षता भवति । तत्र विशेपीभूतायाः सिद्धेरभावा- । विशेषणस्याप्यभावः, एचमन्यत्र ।। ५४७ ॥ उभयाभावे विशिष्टाभाव इति न्यायः॥५४८॥ अस्य न्यायस्याप्युदाहरणं पक्षता सम्भवति । तद्यथा- यत्र सिद्धिरस्ति सिपाधयिषा च नास्ति तत्र प्रकृतन्पायेन पक्षता न भवति । पक्षताप्रतिवन्धकसिपाधयिपाविरह- विशिष्टायाः सिद्धेः सत्त्वात् । सिपाधयिपाविरहविशिष्टसि ·मानेग- भयभावस्थाऽसतानुभयाभारप्रयुक्तविशिष्टामात्र उत्सर मतिविस्तरेण ॥ ५॥ आरोपगुणकयनं स्तुतिरिति न्यायः ॥५४९॥ स्तुतिरूपार्थवाद इत्यर्थः ॥ ५४९ ।। कीटोन्डारन्यायः ॥५५॥ यथा नदीप्रवाहपतिताः कीटा आवर्तादारान्तरमा यजन्तो दुःखितास्सन्तस्सत्कर्मपरिपाकात् (पूर्वोपार्जित पुण्यकर्मपरिपाकात्) कृपालुना केनचित्पुरुषविशेषेणोदता नदीप्रवाहादहिन्निमारिनाम्मन्नम्नीरताच्छायां प्राप्य सुर्ख यथा भवति तथा विश्राम्यन्ति, तथैवमाशु स्वकृतकम- जन्यफलभोगाय मनुष्यादियोनिषु जन्मनो जन्म प्रजन्तो जीवास्संसारानलदग्धा दुःखं लभमानाः पूर्वोपार्जितपुण्य- कर्मपरिपाकादेव तत्त्वदर्शिनः प्रत्यग्भिन्नब्रह्मसाक्षाकार- पदाचार्यात्सद्गुरोस्सकाशादुपदेशं नवमस्यादिमहावाक्या- थजन्यज्ञानरूपमवाप्य मोक्षसुखं प्राप्नुवन्तीति । यद्य- प्ययं विषयः निम्नगाप्रवाहन्याये १५१ हुक्तस्तथापि न्याः । यान्तररूपप्रदर्शनाय पुनरुक्तो न दोष इति सुधीभिर्विभा- वनीयम् ।। ५५० ॥ यद्यथा वर्तते तस्य तथात्वं भाति मानत इति न्यायः ॥ ५५१ ॥ यच्छुफ्त्यादि यथा येन शुक्तिकादिरूपेण वर्तते, तस्य. तथावं शुक्त्यादिरूपत्वं प्रमाणतः स्फुरतीत्यर्थः । उक्त ·लौकिकन्यायसाहस्री। "यद्यथा वर्तते तस्य तथात्वं भाति मानतः । अन्यथालं भ्रमेणेति न्यायोयं सार्वलोकिकः ॥” इति ॥ ५५१ ॥ वस्तुशक्किन्यायः॥ ५५२॥ यत्र पदार्थशक्तःप्रापल्यं विवक्ष्यते, तत्रायं प्रवर्तते । तद्य- था-"जले तैलं खले गुह्यं पाने दानं मनागपि । प्राक्षे शास्त्रं स्वयं याति विस्तारं वस्तुशक्तितः॥” इति ॥ ५५२ ॥ अनुवृत्तिन्यायः ॥५५३॥ अनुवृत्तिः सेवा, अभ्यास इति यावत् । यन्नाऽभ्यास- प्रावल्यविवक्षा तनाऽयं प्रवर्वते । तयथा-"सिंहो पली द्विर- दशूकरमांसभोका संवत्सरेण कुरुते रतिमेकवारम् । पारा- वतः खरशिलाकणभोजनोपि कामीति नित्यमनुवृत्तिरिहापि हेतुः॥” इति ॥ ५५३ ॥ पनसोदुम्बरादिवदिति न्यायः॥ ५५४॥ अयं कश्यपसंहितायामुदाहृतः। तथाहि-ननु फचिद्र- जोदर्शनं विनापि गर्भसम्भवो दृश्यते, चित्तु सत्यपि रजसि गर्भाऽनुपलम्भ इति । नप दोपः-गर्भधारणं हि रजो विना न भवतीत्येपा व्याप्तिः। तत्र पचित्प्रकटं. फचिदप्रकटमन्तरेऽवतिष्ठते । तत्राऽप्रकटेऽपि रजस्यन्तर्ग- तरजस्सत्त्यावर्भधारणसस्भयोऽतः प्रागुक्तदोपाभावः । अत आह-"पपंवादशकादूर्द्ध यदि पुप्पं पहिनहि । अन्तः पुष्पं भवत्येव पनसोदुम्बरादिवत्॥” इति । 'पनसः कण्टकि. फले इत्यमरः । 'कटफल, फटाहर इति, 'फनस इति, च - ·. मुानेग- भापा। "उदुम्बरो जन्तुफलो यज्ञाहो हेमदुग्धकः॥ इल- मरः । 'गूलर' इति, 'डुमर' इति च मापा ॥ ५५ ॥ नास्ति नटे विचार इति न्यायः ।। ५५५॥ यत्र प्राक्तनदुष्कृतजन्यपरिपाकग्रातानर्थपरम्परावशतः कुसहनिलीनता प्रतीयते तत्रायमवतरतीति । तद्यथा- "भिक्षो कन्याश्या ते नहि शफरवधे जालमन्नासि मल्या स्तेमी मद्योपदंशा मधु पियसि समं वेश्यया यासि वेश्याम्। दत्त्वानि मूयरीणां तव किमु रिपो भितिभेत्तास्ति येषां चौरोऽसि वृतहेतोस्त्वयि सकलमिदं नास्ति नष्टे विचारः॥” इति ॥ ५५५॥ चक्रवाकीचक्रवाकन्यायः॥५५६ ॥ श्रूयते हीमो जलचरपशिदम्पती दिने सम्पृको सन्ती यथेच्छं नदीतीरे विहरतः, सूर्यास्तवेलायामन्यतर उद्दीप नद्याः परे पारे गत्या शब्दायते, इहत्यस्तदनुकृत्योड्डीय परे पारे याति, परस्थ आवारतीर आयाति, पुनः पारस्थ आवार- मारवास्थः पारं यात्यायाति चैवं रात्रिपर्यन्तं कुरुतः पुनर्मिलतो रात्री वियुञ्जात इत्येवं विपयविवक्षायामयमय- तरतीति ।। ५५६ ॥ काकिणीन्यायः॥५५७॥ 'वराटकानां दशकद्वयं यत्सा काकिणी' इतिपद्येन विट. तोऽयम् । यथा-"भियन्तेभ्रातरो दाराः पितरस्सुहृदस्तथा। एकाऽऽस्निग्धाः काकिणिना सद्यस्सर्वेऽरयः कृताः।” इति। 1.

·लौकिकन्यायसाहस्री। (१९७) अस्यार्थः-भिद्यन्ते स्नेहं त्यजन्ति। कथम्भूताः-एकालिग्धाः एके एकप्राणास्ते च ते आस्निग्धा अतिप्रियाश्चेत्यर्थः कुतः- काकिणिना, पुंस्त्वमार्पमिति श्रीभागवते एकादश११- स्कन्धे त्रयोविंशा २३ ध्याये ॥ ५५७ ।। कार्यात्कारणजन्मेति न्यायः ॥५५८ ॥ यत्र कार्यात्कारणोत्पत्तिर्विवक्ष्यते, तत्राऽयं प्रवर्त्तने । तद्यथा-"अम्बुजमम्युनि जातं कुत्रापि न जातमम्युजा- दम्बु । मुरभिदि तद्विपरीतं चरणसरोजान्महानदी जाता।" ॥१॥इति । “जाता लता हि शेले जातु लतायां न जायते वोलः सम्प्रति तद्विपरीतं कनकलतायां गिरिद्वयं जातमा" ॥२॥इति । सरसि भवं सरोज नास्ति सरोजाजनिस्सरस्याः फ। नूलमिदं मजवनितानेत्रसरोजान्नदीशतं वहति॥ ॥३॥ इति। पङ्कारपङ्केहमिति धातुः सृष्टेति नियन्त्रिता नियतिः । मुखपढ़ेरुहमध्याहोचनपढेरुहोगवश्चित्रम्॥"॥१॥ इति । "पुप्पाणाम्प्रभवो ये विरन्यातो वृक्षशाखायाः आकर्णिता न दृष्टा तय पदमूलात्सरोजजनिः॥" ॥५॥ इति च ॥५५८॥ दृष्टे सम्भवत्यदृष्टकल्पना न न्याय्येति न्यायः॥५५९॥ प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धे काय्येप्रत्यक्षकल्पना न कार्या तस्या अयोग्यत्वादिति । महाभारतोद्योगपर्वकोनपष्टयधिकशतत- माध्याये १५९-“य आरमनो दुधरितादमुभं प्रामुयासरः। न स कालं न वा देवानेनसा गन्तुमर्हति ॥” इति नवम- ·न्यायेन दृष्टार्थताप्यस्य शास्त्रस्य,वादरूपन्तु फलं सर्वेवर रूपसूक्ष्मकालज्ञानं स्यात्तदा म्थूलात्सूक्ष्मं ज्याय इति न्याये- न स एव पातमध्यकालो विवाहादिमंगलकत्येपु स्पाग्यो ९ श्लोकटीकायाम्-एनसा दोपेण देवान् कालं वा गन्तु पालव्धुं नार्हति, दृष्टे सम्भवत्यष्टकल्पनाया अन्याय्ययाः दृष्टाऽपराधे देवस्य कालस्य योपालम्भः कर्तुमुक्तिो ने तु तस्मिन्त्सतीत्यर्थ इत्युक्तमिति। अयं पीयूपधारायामप्यान हितः।तथाहि-"ननुज्योतिश्शास्त्राऽध्ययनं न्यायशास्त्रादिइन् किं वादमात्रफलम, उत-चिकित्साशास्त्रवत्प्रत्यक्षदृश्यफल मिति प्रोच्यते-दृष्टे सम्भवत्यष्टकल्पना न न्याय्यति शास्त्रेषु तुल्यमिति । उक्तञ्च-“अन्यानि शास्त्राणि विनोद मात्रं न किञ्चिदेपान्तु विशिष्टमस्ति । चिकित्सितं ज्योति- पमन्त्रवादाः पदेपदे प्रत्ययमावहन्ति ॥” इति ॥ ५५९ ॥ स्थूलात्सूक्ष्म ज्याय इति न्यायः॥ ५६० ॥ अयमपि तेनेव विवृतस्तत्रैव-यदा तु महापातस्य न्यथा गणितग्रन्थेषु पातस्थितिकालानयनवेयर्यप्रसा इति निष्कृष्टोऽर्थ इत्युक्तः ॥ ५६० ॥ खपुप्पन्यायः॥५६१ ।। अयमपि पक्षमध्ये निधिद्धगवृद्धिम्नु ग्यपुष्पन्यापनुग्दै- वेत्युकम्नेनैवेति ॥ ५६१ ॥ महादोपत्यागोऽल्पदोपांगीकागे यथा लोकप्रमिद्विरिति न्यायः ॥५६२ ।। सटाध्यमिति ॥ ५० ॥ स्थिति ·। . लौकिकन्यायसाहसी। ऊपरवापितवीजन्यायः॥५६३ ॥ धेयर्थ्यबोधकोयम्। यत्र क्रिया निष्फला तत्रैवाऽवतरती: ति स्पष्टार्थः ।। ५६३॥ प्रसक्तानुप्रसक्तन्यायः॥५६४।। अयमन्यादेशेनाऽन्यदीयस्यापि सहानुष्ठाने अन्योदेशेन प्रवृचावन्यस्याऽपि सिद्धो यावत्तत्र प्रवर्तते । पधा अलं प्रस काऽनुप्रसक्तनेत्युक्तिः प्रायो ग्रन्थेषु दृश्यते ॥ ५६४ ॥ रथ्यादीपन्यायः॥५६५॥ पथा-रध्यायां प्राक् पश्चाच नीयमानस्य दीपस्याऽमे दीप- प्रभा यस्मिन्प्रदेशे गच्छति तस्मितेव प्रदेशे क्षणान्तरे दीपोऽपि गच्छत्येवंविधविवक्षा यत्र तत्रायं प्रवर्तते । रथ्या प्रतोली विशिखा' इत्यमरः । 'गली' इति भापा । ५६५॥ दत्ततिलांजलिन्यायः ॥ ५६६ ॥ पत्र पुत्रादिदत्ततिलांजलिवद्वस्तूत्सृज्पते, तनाऽस्पाच- तार इति संक्षेपः ॥ ५६६ ॥ बहूनामनुरोधो न्याय्य इति न्यायः ॥५६७॥ स्पष्टः ।। ५६७॥ निमित्तान्तरमेवाऽनैमित्तिकमिति न्यायः ॥ ५६८॥ यथा-"पोडशर्नुनिशाः स्त्रीणां तासु पुग्मासु संविशेत" इति यापल्ययर्षियचसा पोडशदिनातिक्रमे सत्वन्तरम- ·संक्षेपः॥ ५६८ ॥ अयं ज्योतिश्शास्त्रे व्यवहृतः । तथाहि-"सपामेव वर्णानां सूतकं राहुदर्शने" इत्यादिवहुषु वाक्येषु राहुदर्श 'दक्षिणोत्तरयोरेव पातो राहुश्च' इति । अतो राहोर्दर्शनमेर हुदृश्यत एवात एव 'राहुग्रस्ते निशाकरे' इत्यादिपुराणोतिः चार्येरेवोक इतिा सर्यागमानामिति-"स्वभीनुर्ह या आमुरिः सूर्य तमसा विव्याध"इति माध्यंदिनीश्रुतिः। "सर्य गङ्गासम तोयं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाःसर्व भूमिसमंदानं राहुमन्ते दिया स्यमामयो ग्रहायरमदानाभाविम्यं प्रविश्य नन्हें हादपति, चन्हें प्रविश्य रवि यादयनीनि मांगमानामविसमिति। (२००) मुवनेश- पेक्ष्य देशकालशुद्धिं विचार्य गर्भाधानं, कार्यमेवति समीपलक्षकशब्दमङ्गीकृत्य तदर्थः क्रि- यत इति न्यायः॥५६९ ॥ नपदमुक्तम्, नैतत्सहृदयहृदयङ्गमं प्रतिभाति । यतः-- दृश्यरूपाः कालस्य मूर्त्तयो भगणाश्रिताः। शीघ्रमन्दोचरा ताख्या ग्रहाणां गतिहेतवः॥” इति सूर्यसिद्धान्ते चन्द्रादिः ग्रहपातानामदृश्यतोक्तापातो राहुश्च पर्यायः।उक्तञ्च तत्रे: गगनकुसुमायमानम्। न च ग्रहणे सूर्यचन्द्रयोक्छादकोरा सङ्गच्छत इति वाच्यम्, 'छादको भास्करस्येन्दुर्भूठाया यन्त्र स्यच'इति सिद्धान्तात्ापुराणेन सह विरोधपरिहारस्तु रा कुभामण्डलगःशशांक शशांकगश्छादयतीनविम्यमातमोम यो ब्रह्मवरप्रदानात्सर्वागमानामविरुद्धमेनन्" इति भास्करा- फरे॥"इति पुराणवाक्यमतोऽविरुद्धमुच्यते। गानियतगनि. .

·किया-पायमानी।
"तस्मिन्काले सानिध्यमस्य तेनोपचपते रातुः इति वराहो-
हेरिति । एवं सति राहोर्दर्शनं राहुदर्शनमिति तत्पुरुषोप्यु-
पपन्न पत्यत आह--समीपलक्षफशब्दमंगीहत्य तदर्थः
क्रियत इति न्यायेन समाहितः। विस्तरस्तु पूर्व ४६० पाये
प्रोक्त इति ॥ ५६९ ॥
विशेषवाक्यादर्शने हि सामान्यवाक्यस्य
नानाविधोऽयों व्याकर्तुं शक्यत इति
न्यायः॥ ५७० ॥
स्पष्ट इति ॥ ५७० ॥
विशेपसन्निधाने हाम्नातं सामान्यं तद्यति-
रिक्त सामान्ये वर्तत इति न्यायः॥५७१।।
ग्राह्मणा आपाता पशिष्टोप्यागत इतिवत् । यथा-
"चतु त्यस्त्यदल्यायां पायाले पद्यनाडिकाः । विनात्यः
सर्वदेशेषु वर्जनीयाः प्रयत्नतः॥"इति जगन्मोहनकृतनारद-
वचने अहल्यापायालो देशविशेपो । सर्वदेशशब्दोऽहल्यापा-
चालव्यतिरिकदेशेषुवर्चत इति ज्योतिश्चिन्तामणिः॥५७१॥
दृष्टं किमपि लोकेऽस्मिन्न निोपं न निर्गु-
णमिति न्यायः ।। ५७२॥
अयं-सर्वत्र गुणदोपो भरत इति विवक्षायां वर्तते ।
स्पष्टार्थ इति ॥ ५७२॥

·(२०२). भुवनेश- समं स्यादश्रुतत्वादिति न्यायः ॥ ५७३ ॥ अयं न्यायः पारस्करगृह्मपरिशिष्टकाण्डिकायां धृतः। तथा हि-तंतश्च समं स्यादश्रुतत्वादिति न्यायेनेकन मन्त्रणें- काहुतिरिति ॥ ५७३॥ मुखमस्तीति वक्तव्यं दशहस्ता हरीत- कीति न्यायः॥ ५७४॥ अयमसम्भववस्तुवतार जन आक्षेपरूप इति । स्पष्टः ॥ ५७१ ॥ सामान्यवाक्यस्य विशेपवाक्यानुरोधा- द्विशेपे पर्यवसानमिति न्यायः ॥५७५ ॥ यथा पुरोडाशं चतुर्धा करोति, आग्नेयं चतुर्धा करोती- तियत् । तेन न वैश्वदेवाण्यपुरोडाशस्य चतुर्धा करणमिति। "पुरोडाशो हविर्भेदे चमस्यां पिष्टकस्य च । रसे सोमल तायाश्च हुतशेपे च कीर्तितः ।" इति विश्वः ।। ५७५॥ चण्डालधृतेकहस्तन्यायः॥ ५७६ ॥ अयं लोकेन विवृतः । तथाहि-" यथाहि गण्डाला तैकदस्तो मनन्नगाधेऽपि सन्प्रियाहे । भये पुनः पाशि- भोगतोऽपि नया न गुध्येदुटु पापयुफमा" इति पोनिधि न्तामणी विस्तर इति ॥ ५७६ ॥ यावचनं वाचनिकमिति न्यायः॥५७।। पपा-मरणोपानमयोः पORNनिधानसोनि

·लौकिकन्यायसाहसी।
यावद्रविणा भुक्त्वा न त्यक्तं तावत्यजेदित्युक्तं तत्रैवेति ।
अन्यत्रापि यथा च धर्माऽधर्मयोर्मनुप्याधिकारस्तेन का-
शीखण्डे पिशाचमोचनाख्याने पिशाचस्यापि तत्ताना-
पिशाचत्वनाशोक्तिनिपादस्थपतीष्टिवत्प्रकृतन्यापेन तन्मा-
प्रविपयतैवेति योध्यमिति ॥ ५७७ ॥
आदित्यगतिन्यायः॥५७८।।
पथादित्यगतिः सती प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते देशान्तर-
प्रात्यानुमीयते, तथा खड्दावृक्षयोः सदपि लिक सूक्ष्मवारप्र-
त्यक्षेणाऽशक्यं प्रहीतुं तत्कृतकार्यदर्शनादनुमीयते,
एवं प्रयतेऽपीति "खिया:०" १११।३। सूत्रमाप्ये स्प-
प्टम् ॥ ५७८॥
एकोपि हन्ति गुणलक्षमपीह दोपः कश्चि-
त्परो यदि गुणोऽस्ति न तहिरोधी। मद्य-
स्य विन्दुरपि पावनपञ्चगव्यं सम्पूर्णमत्र
कलशं मलिनीकरोति ॥ इति न्यायः॥५७९॥
स्पष्टाऽभिप्रायकोयं न्यायो ज्योतिर्विदा श्रीपतिनाभि-
हितः॥ ५७९॥
एकोहि दोपो गुणसन्निपाते निमज्जती-
न्दोः किरणविवाङ्ग इति न्यायः॥ ५८० ॥
अपं कुमारसम्भये कालिदासोक्तिमपः स्पटाभिमा-
यक:॥५८०॥

·(२०१)
भुनेश-
द्विदं सुबहम्भवतीति न्यायः॥ ५८१ ॥
स्पष्टाऽभिप्रायकोऽयम् । किश-शम्भेशेतरे सीना
पप्रारणे-योत्यविषये हि उकार्यानागप्रयोग इतिह
न्यायो न सगरतीत्यभिप्रेत्य लरि व्यसिलुनारे simil
नि सुगर भातीति न्यायेन रागुणगस्य हरवारि
मिति । नायमभिप्राय:-" करि कर्मापतिहारे"।
२१४ क्रियारिनिगगे पोरगे पर्सामनपा स्यासिया
दागिनाते अन्याय योग्य लानं गेनारगः । म
मार:-rum पोग्यं नम्ग तारणं पागनिहार।
पा-पापापं शम्पादिलाने ग्रामणः कगंगी।
লাগা শি, গলা
स्पर प्रयोगान । पाने नागपणापामा
i. .गनिहानि कानमा
ri गागण fungi font-
दयानगमायण पानिजनि८॥
अनागलातनन्यायः ॥२॥
या माया गर,
१EERRH
मिनिपानी नite : Aalh
ofrra-man. 1. AtI
relativitik
यालयानता विपनियनिनक्ष.
नमामिनन्याय ॥४॥

·लौकिकन्यापसासी। (२०५) सरया:-विशेपस्यायतराधर्यरूपस्य च्यारयानाच्छि- पतात-शिष्टलक्षणन्तु-"न पाणिपादचपलो न नेत्रचप- लो पतिः। न याचा पलवमिति शिष्टस्य लक्षणम् ॥" इति । किय-धम्मेणाधिकृतो येस्तु वेदः सपरिहणः । ते शिष्टा बामणा ज्ञेयाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतवः।" इति । व्या- ख्खानग-“पदच्छेदः पदाथोंनिर्विग्रहो पाययोजना । आक्षेपोज्य समाधानं व्याग्न्यानं पविध मतम् ॥"इत्युक्तर- क्षणं ज्ञेयम् । प्रतिपत्तिर्निभयः हि यतः संदेहाच्छास्त्रमल- क्षणमननुष्टापकं लक्षणमलक्षणं तथा न, शास्त्रस्य निर्णय- जनकत्यौचित्यादित्यर्थः। असंदिग्धानुशानसिद्धयर्थेन शाख्ने संदिग्धोधारणरूपाचार्य्यव्यवहारेण सन्देहनिवृत्तेाख्या- नातिरिक्तनिमित्तानपेक्षत्वं योध्यत इति यावत् । अयं न्यायो महाभाष्ये प्राय उकः परिभापेन्दुशेखरे मुखयन्ध एष परिमापारूपेणोत्तो नागेशेरित्यलमिति ।। ५.३ ।। अर्थस्योक्तत्वेन पुनःप्रयोगवैयर्थ्यादिति न्यायः॥५८४॥ अयम् — उतार्थानाम्-2८३' इति न्यायस्य स्वरूपा- न्तरम् ।। ५८ ॥ वालिसुग्रीवन्यायः॥ ५८५॥ यथा यालिसुप्रीवयोयुध्यमानयोर्भगवता श्रीरामचन्द्रेण यालिनि हते पालिनः सुग्रीवापेक्षया दोर्यल्यं मन्यन्ते शूरा- भिमानिन इत्येवं प्रकृतेऽप्यूमिति ।। ५८५ ॥ - ·(२०६) भुवनेश: . अंबाधेनोपपत्ती वाधो न न्याय्य इति न्यायः॥५८६॥ अयं ज्योतिश्शास्त्रे व्यवहतः। तत्र हि-ननु संस्कारप्रा. रणगृहप्रवेशप्रकरणादीनां पार्थक्योपनिवन्धात्पञ्चांगदोपार- वादकता कुतोनास्तीति चेदुच्यते-तत्र हि-'पञ्चांगसंशुन- दिनादिके च' इति वसिष्टादिभिः, 'पर्यास्यरितोनतिः शुभेहि' इति ग्रन्थकृताप्यतिदेशोपनिबन्धस्य कृतवान् । अतः सर्वापयादिकेत्ययुक्तः पक्षः, । तस्मादयानोपपती वाधो न न्याय्य इति तोपियस्य विवेक इत्येव युका पक्ष इत्युक्तं ज्योतिविंदा गोविन्दशर्मणा ॥ ५८६ ॥ पृष्टाकोटिन्यायः॥५८७ ॥ अयं न्यायो यत्र धादिविषये यन्मानं पृच्छयते तन्मानं सर्वमेव वक्तुमसमर्थत्वेऽपि तत्र यत्किचिदुपयोगि तत्कापते, तद्विषये प्रवर्तते । उक्तच धम्मनियन्धे-अथ सिद्ध रिते का तत्संख्येति प्रायश्चित्तकदंचायुक्तगणना लिख्यते ।। च पृष्टाकोटिन्यायेन यकुमशक्यापि स्थलोपाधिविषयांनी च्यते' इति ।। ५.७ ॥ सन्दिग्धेपु वाक्यशेपादिति न्यायः ॥५८८॥ अयं निर्णयसिन्धापनन्तचतुर्दशीप्रकरणे:मिहिनः । तपः दि-नयन्तु विध्ययादयोभितारकापनापोगा- मंदिग्धेय वाक्यपादिनि न्यायेन एगो परा या met:

·लौकिकन्यायसाइसी। (२०७) व्यापिन्येव मुख्येत्युक्तम् । अन्यत्रापि विस्तरशः प्रोक्तोऽपं न्यायो विस्तरभिया नेह प्रपञ्च्यत इति ॥ ५८८ ॥ तस्मिन्विदिते सर्व विदितं भवतीति न्यायः॥ ५८९॥ अयं श्रीमदालभाचार्यः श्रीमद्भागवतस्य सुबोधिनीटी- कायामुदाहतः । तत्थम्-'अयमर्थः-विदुरो मेत्रेयसमीपे गला स्वस्य सर्वज्ञतासिद्धये यहु पृष्टवान् । तत्र-तस्मिन्वि- दिते सर्व विदितं भवतीति न्यायेन भगवचारीने ज्ञाते सर्व ज्ञातं भवति' इत्युक्तमिति ॥ ५८९ ॥ विमुश्चेन्मुच्यमानेष्विति न्यायः॥५९० ॥ यथा कालमस्तस्वप्राणपितृभ्रातृसुतसुहदादयोऽनित्य- त्यानंश्यन्त्येवमेव युद्धा युधः पुरेव तेषां महादिकं मुबेदिति विपयेऽयं न्यायोऽवतरतीति तत्रव श्रीवल्लभाः॥ ५९० ॥ अदोपतैव सगुणो विगुण इति न्यायः॥५९१॥ अयमपि सुबोधिन्यां प्रथम १ स्कन्धत्रयोदशा १३ ध्याय सतविंशे २७ पये द्रष्टव्य इति ॥ ५९१॥ नसिप्रोतवलीवईन्यायः॥ ५९२॥ यथा पलीपर्दा वृपमा नासि नासिकायाम् "पदसोमास्" ६।१।६३ इति नासिकाया नसादेशः । प्रिवृत्रततन्तुदाम- भिः प्रोताः स्यूता. नासिकाटिदस्यूतहस्यदामभिराधार- भूतायां दीर्घायां तन्त्यां पना इति यावत् , स्वस्वामिनो मीशादिगोणीहन्ति, तथा प्रामणक्षमियपेश्यशूद्रग्रह-

·दनि मायं नगे गन्य मान-सम्मांग yyfrir.
(२०८)
भुवनेश-
चारिगृहस्थवानप्रस्थयतय इतिनामात्मफदामभिर्वाचन
विधिनिषेधात्मकवेदलक्षणायां बद्धा वेदलक्षणा दीर्घर-
ब्राह्मणक्षनियादिरूपो योनिसम्बन्धः, इन्द्रियाणिवलीम
भगवदिच्छा स्तम्भः। एवं सति स्ववर्णाश्रमविहितकम्मनि
रीश्वरस्य पलिं यज्ञादिलक्षणपूजां कुर्वन्तीति भावः। उE.
श्रीमद्भागवतप्रथम १ स्कन्धत्रयोदशा१३ व्यायेकचत्वारिंशः
४१ पद्ये-"यथा गावो नसि प्रोतास्तन्त्यां पद्धाश्च दामभिः।
चाक्तन्त्यां नामभिर्वद्धा वहति बलिमीशितुः॥” इनि॥५१॥
दग्धपटन्यायः॥५९३॥
अग्निना दग्धेपि पटे यथा निहं दग्धं न भाति,
नष्टेपि सर्वपदाभिमानं वियत एय, एवंपिपये पं प्राता
इति सुबोधिनी ॥ ५९३ ॥
प्रकृतिवहिकृतिः कर्तव्येति न्यायः॥ ५९४ ॥
अयं महाभाग्यपस्पशाया कयटेनोनः । नपाहि-"
सत्यपि" इति भाग्यप्रतीकमादाग- यस्मिन्यागेही
कर्तव्यतापदिष्टा यागान्तरेणापजील्यने गा प्रहति येनी
पजीव्यते गा विकृतिः । प्रकृनियट्रिनि. नगेनिक
समव्ययम्थापिने न्याय प्रहनिप्रगयादीनामा
सम्यग्विज्ञानानि । मनामन्योsfer in
निर्वगामिनि । तामागं firi"
.
मिनि ॥ ५॥

·लौकिकन्यायसाहनी। (२०९) भक्ष्यनियमेनाऽभक्ष्यप्रतिषेधो गम्यत इति न्यायः॥ ५९५॥ यथा-"पञ्च पञ्चनखा भक्ष्या इत्युक्तेर्गम्यत एतदन्येऽ- पक्ष्याः" इति पस्पशायाम् ॥ ५९५ ॥ प्रत्यवयवञ्च वाक्यपरिसमाप्तिरिति न्यायः॥५९६॥ तयथा-देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामिति, न चोच्यते प्रत्येकमिति,प्रत्येकं च भुजिः परिसमाप्यते॥५९६॥ कुलालचक्रकीटन्यायः॥ ५९७॥ यत्र शीघ्रगत्याऽऽधाराश्रयेणाऽऽधेयस्य प्रतीपगतिः प्रती- यते, तत्रायमवतरतीति। ज्योतिःसिद्धान्तेऽयं व्यवहतः । तथाहि-यान्तो भचक्रे लघुपूर्वगत्या खेटास्तु तस्यापर- शीघ्रगत्या । कुलालचके भ्रमिवामगत्या यान्तो न कीटा इव भान्ति यान्तः ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणिगोलाध्याये भास्कराचार्येणोक्त इति । एवं हि श्रीमद्भागवते पञ्चमस्क- न्धे द्वाविंशतितमःध्यायेपि यथा कुलालचरेण भ्रमता सह भ्रमतां तदाश्रयाणां पिपीलिकादीनां गतिरन्येव प्रदेशान्त- रेप्वप्युपलभ्यमानत्वात्, एवं नक्षत्रराशिभिरुपलक्षितेन फालचक्रेण"इत्यादि ॥५९७॥ तप्तभ्राएतिलन्यायः ॥५९८॥ तद्यथा-तप्ते भ्राष्ट्रे तिलाः प्रक्षिप्ता मुहूर्तमपि नावतिष्ठ-

·No text on this page.

·लौकिकन्यायसाहस्री। (२११) यन्मथुरायां गृहीतमित्यादि । अन्यस्मॅिश्चान्यस्मिँश्च रूपसा. मान्यात्तदेवेदमिति भवतीति “अइउण्" इति सूत्रमहा- भाप्य उक्तः॥६०२॥ - येपां संघाता अर्थवन्तोऽवयवा अपि तेपा- मर्थवन्त इति न्यायः॥६०३ ॥ तयथा-"एकश्चक्षुप्मान्दर्शने समर्थस्तत्समुदायश्च शत- मपि समर्थम्, एकश्च तिलस्तेलदाने समर्थस्तत्समुदायश्च खारीशतमपि समर्थम्" इत्ययं “हयवरट्" सूत्रमहाभाप्ये स्पष्टः ॥६०३ ॥ येपांपुनरवयवा अनर्थकास्समुदायाअपि तेपामनर्थका इति न्यायः॥६०४॥ तयथा-"एकोन्धो दर्शनेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च शत. मपि दर्शनेऽसमर्थम्, एका सिकता तैलदाने समर्था तत्स- मुदायश्च खारीशतमप्यसमर्थम्" इत्यपि "हयवरट्" सूत्र- भाष्ये ॥६०४॥ अन्येनचाऽन्यस्य विधिर्भवतीतिन्यायः६०५॥ तद्यथा "देवदत्तसमाशं शराबरोदनेन च यज्ञदत्तः प्रति विधत्ते,तथा संग्रामहस्त्यश्वरथपदातिभिः"इति"येन विधि- स्तदन्तस्य" १।१।७३ । इति सूत्रभाष्य उक्तः॥६०५॥ कार्यविपरिणामात्सिद्धमिति न्यायः॥६०६।। अनाऽन्यस्य विपरिणामाऽसम्भवात्सामर्थ्याकार्यवेन ·. १२१०) मुवनेश- न्ते, एवं प्रकृतान्तरेऽपि। अयं न्यायः "स्थानेऽन्तरतमः॥१॥ ११॥ ५० ॥ इति सूत्रमहाभाप्ये स्पष्टः॥ ५९८ ॥ पाठक्रमादर्थक्रमोवलीयानितिन्यायः ॥५९९॥ यथा-"अनड्वाहमुदहारि या त्वं हरसि शिरसा कुम्भं . भगिनि साचीनमभिधावन्तमद्राक्षीः” इति । तस्य यथेष्टम- भिसम्बन्धो भवति-उदहारि भगिनि या त्वं कुम्भ हरति शिरसानवाहंसाचीनमभिधावन्तमद्राक्षीरिति। अत एवा- नुपूर्येण सन्निविष्टानां यथेष्टमभिसम्बन्ध इति न्यायोप्यद- तरतीति। "न पदान्त-"११११५८ । इति सूत्रमहाभाष्य- कैयटयोः स्पष्टः ॥५९९॥ सम्बन्धिशब्दैर्वा तुल्यमेतदिति न्यायः॥३०॥ तद्यथा-सम्बन्धिशब्दाः-मातरिवर्तितव्यं,पितरि पति- तव्यं, श्रुश्रूपितव्यमिति। न चोच्यते स्वस्यां मातरि स्वस्मि- पितरीति। सम्बन्धाद्गम्यते--या यस्य माता, यो यस्प पितति "आदिरन्त्येन सहेता" १।१।७१ । इति सूत्रम हाभाप्ये स्पष्टम् ॥ ६००॥ नामैकदेशे नामग्रहणमिति न्यायः॥६०१॥ यथा-दत्तः देवदत्तः, भामा-सत्यभामा, भीमः-भीम- सेन इत्यादि क्षेयम् ॥ ६०१ ॥ रूपसामान्यन्यायः॥६०२॥ तद्यथा-तानेय शाटकानाच्छादयामो ये मयुराया नेव शालीन्भुमहे ये मगधेषु, तदेवेदं भवतः कापिणं 1 ·लौकिकन्यायसाहसी। (२११) चन्मयुरायां ग्रहीतमित्यादि । अन्यस्मिधान्यस्मिँच रूपसा. मान्यात्तदेवेदमिति भवतीति “अइउण" इति सूत्रमहा- भाप्य उक्तः॥६०२॥ येप संघाता अर्थवन्तोऽवयवाअपि तेपा- मर्थवन्त इति न्यायः॥६०३ ॥ तयथा-"एकश्चक्षुप्मान्दर्शने समर्थस्तत्समुदायश्च शत- मपि समर्थम् , एकश्च तिलस्तेलदाने समर्थस्तत्समुदायश्च खारीशतमपि समर्थम् " इत्ययं “हयवरट्" सूत्रमहाभाष्ये स्पष्टः ॥६०३ ॥ येपांपुनरवयवा अनर्थकास्समुदायाअपि तेपामनर्थका इति न्यायः॥६०४॥ तद्यथा-"एकोन्धो दर्शनेऽसमर्थस्तत्समुदायश्च शत- मपि दर्शनेऽसमर्थम्, एका सिकता तेलदाने समर्था तत्स- मुदायश्च सारीशतमप्यसमर्थम्" इत्यपि "ययरट्" सूत्र- भाप्ये ॥६०४॥ अन्येनचाऽन्यस्य विधिर्भवतीतिन्यायः६०५॥ तद्यथा "देवदत्तसमाशं शरावेरोदनेन च यज्ञदत्तः प्रति विधत्ते,तथा संग्रामहस्त्यश्वरथपदातिभिः इति"येन विधि- स्तदन्तस्य" १।१।७३ । इति सूत्रभाष्य उक्तः ॥६०५॥ कार्यविपरिणामात्सिडमिति न्यायः॥६०६॥ अत्राऽन्यस्य विपरिणामाऽसम्भवात्सामर्थ्याकार्यत्वेन ·(२१२) भुवनेश- बुद्धिह्यते, तेन तु कार्यशब्दो बुद्धिपर्याय इति केयट । अत एव भाष्ये कार्या बुद्धिः, सा विपरिणम्यत इत्यु- कम् । तद्यथा-कश्चित्कश्चिदुपदिशति-प्राचीनं प्रामादाना इति, तस्य सर्वत्राम्रबुद्धिः प्रसक्ता । ततः पश्चादाह- ये क्षीरिणोऽवरोहवन्तः पृथुपर्णास्ते न्यग्रोधा इति, सतत्राः प्रबुद्धया न्यग्रोधबुद्धि प्रतिपद्यते । स ततः पश्यति थुद्धया: आमाँइचापकृष्यमाणान्यग्रोधाश्चाऽधीयमानान् । नित्या एव च ह्यस्मिन्विषये आम्रा नित्याश्च न्यग्रोधाः,बुद्धिस्तस्य विपरिणम्यत इत्येवं प्रकृतेऽप्यूहनीयम् । प्राचीनमिति-प्रा. चि देशे प्राक् लुप्तास्तात्यन्तम् । ततः "विभाषाञ्चेरदिन- स्त्रियाम्" ५।४।। इति स्वार्थे खः। तत्र सप्तम्यर्थस्या , भिहितत्वादन्तर्भूतत्वाच प्रथमा विभक्तिः कृतेति "स्था निवदादेशोऽनल्बिधी" १।१।५६ । इति भाष्यकेयटयोः' स्पष्टम् ॥ ६०६॥ पितापुत्रन्यायः॥६०७॥ तथथा स एव कश्चित्प्रति पिता भवति, कश्चित्प्रति पुत्रो भवत्येवं प्रकृतेऽपि योप्यमिति "तस्मिन्निति निर्दिष्ट पूर्वस्य" ५। १।६६ इति सूत्रभाप्ये स्पष्टम् ॥ ६०७ ॥ भेउघातन्यायः॥ ६०८॥ तथथा भेर्याघातो भेरीमाहस्य कचिदिशतिपदानि गच्छति, कचित्रिंशत्, कधिचत्वारिंशदेवं प्रतापि६०८ १ "मन" इति गाता . .

·लौकिकन्यायसाहती। आत्माश्रयन्यायः॥६०९।। स्वापेक्षत्वमात्माश्रयः । स चोत्पत्तिस्थितिलतिद्वारा प्रेधेत्यन संक्षेपोऽन्यत्र विस्तरः॥६०९॥ अन्योन्याश्रयन्यायः॥ ६१०॥ स्वग्रहसापेक्षमहसापेक्षमाहकरूप इति तार्किकाः। परस्पर- .ज्ञानसापेक्षज्ञानाश्रयरूप इति स्मार्ताः यथाऽन्योन्याश्रयाणि कार्याणि शास्त्रे न प्रथन्ते, यथा नौनावि पद्धानेतरत्राणाय भवतीति महाभाष्ये पृद्धिरादेजादिबहुसूत्रव्याख्यानावसरे:- भिहितम् । तथा चाऽन्यत्रोक्तम्-"हलन्त्यम् आदिरन्त्येन सहेता" इत्येतयोमियो हलिच्छब्दावयोधाय बन्योन्याश्रय आगत इति संक्षेपः । अयमपि चात्माश्रयवधेधा ॥ ६१०॥ चक्रकन्यायः॥६११॥ अन्योन्याश्रय एवाऽवर्तितःचक्रकं भवति । तच स्वापे- क्षापेक्ष्यपेक्षित्वरूपमिति। अस्यापि घारमाश्रयवविध्य- मिति ।। ६११॥ अनवस्थान्यायः॥ ६१२॥ उपपाद्योपपादकयोरविश्रान्तिरिति मीमांसकाः । अव्य- वस्थितपरंपरोपाधिनाऽनिष्टप्रसगरूप इत्यन्ये । "धातोः"३॥ ११९११ इति सूत्रमहाभाष्ये तु-"आ कुतोऽयं धात्वधिकारः। किं प्राग लादेशादाहो स्विदातृतीयाध्यायपरिसमाप्तेः" इति पहुधा संमीमांस्य ननु चोक्तमलुनन्नपुननित्यत्रापि प्राप्नोति।

·भुवनेश- नैष दोपः । लोपे कृते न भविष्यति।नाच लोपः प्राप्नोति। किं कारणम् । ईत्वेन वाध्यते । नान्नेवं प्राप्नोति । कारणम् । अन्तिभावेन वाध्यते। नाञान्तिभावःप्राप्नोति। किं कारणम् । जुस्भावेन वाध्यते । नात्र जुस्भाः प्राप्नोति । किं कारणम् । लोपेन वाध्यते । ये .. ईत्वेन । ईत्वमन्तिभावेन । अन्तिभावो जुस्भावेन । जुस्भावो लोपेनेति चक्रकमनवस्था च प्रसज्येत” इत्याए क्तमित्यन्यत्र विस्तरः। किञ्च-पञ्चदशीग्रन्थस्य तत्त्वनि काख्यप्रथमविवेक-"विकल्पो निर्विकल्पस्य सविकर स्य वा भवेत् । आये व्याहतिरन्यवाऽनवस्थाऽत्मा अयादयः ॥ इत्यत्राऽऽत्माश्रयाऽन्योन्याश्रयचक्रका: नवस्थाश्चत्वार एवोक्ताः । तथाहि-विकल्प इति सविकल्पस्य वा निर्विकल्पस्य वा लक्ष्यत्वमिति । तयोर्विकल्पस्त्वया कृतः !स किं निर्विकल्पस्य उत विक. ल्पस्य भवेत् । आये पक्षे व्याहतिस्त्वयोक्तो व्याघात एव । अन्यत्र द्वितीयपक्षेऽनवस्थादयः। न्याश्रयचक्रकाणि गृह्यन्ते । तथाहि-सविकल्पस्य विकल्प इत्यत्र विकल्पेन सह वर्जन इत्यत्र तृतीयान्तविकल्पपदेन अपमान्तविकल्पपदेन चेक एवं विकल्पोऽभिधीयने, दीया। एक एव चेत्स्वयमेक एवं विकल्पाश्रयविशंपणनयाप स्तदानिनो विकल्पश्चेत्तदात्माश्रयता । हो नंगदा तृतीया- न्तशब्दनिर्दिष्टस्यापि विकल्पम्य मयिकम्पपवारदाना यम्यापि मविकल्पत्यानद्विशेषणभृतां विकल्पः । प्रिय " आदिपदेनात्माश्रयान्यो- ·1 लौकिकन्यायसाहसी। आन्तशब्दनिर्दिष्ट एव विकल्प उत ताभ्यामन्यः। आयेऽ- योन्याश्रयता। द्वितीयेऽपि धम्मिविशेषणीभूतो विकल्पः के प्रथमान्तशब्दनिर्दिष्ट उत तेभ्योऽन्यः। आये चक्रका- पत्तिः । द्वितीये तस्याप्यन्यस्तस्याप्यन्य इत्यनवस्थापात इति ॥ ६१२॥ सुपेटिकास्थापनन्यायः॥६१३ ॥ यथा समीचीनां पेटिकां दृष्ट्वा स्वस्योत्कृष्टं वस्तु सर्वे स्थापयन्ति, तथा भगवतः कीर्ति श्रुत्वा स्वबुद्धिरलं भग यति स्थापयन्तीति श्रीवल्लभचरणैः प्रथमस्कन्धसुबोधिन्यां ध्वनित इति ॥ ६१३॥ पूर्वावाधेन नोत्पत्तिरुत्तरस्य हि सेत्स्य- तीति न्यायः॥६१४॥ अनेन हि श्रुत्युक्तकालाधिकरणकभोजनादेः प्रवृत्तिमा पुरुषविपयतया विहितस्य सदोपवासादिवोधनवचनसंको- चतया संकुचितवाक्यार्थस्य यथावदनुष्टानेन सिध्यत्येक यथोक्तफलसम्पादकत्वमिति योध्यमिति धम्मसन्दर्भ:६१५ अतिदेशन्यायः॥६१५॥ तंद्वत्करणमतिदेशः। यत्र तत्स्थानापन्ने तक्षारोपो दिश्यते, तत्रायमरतरतीति ॥ ६१५॥ पर्जन्यन्यायः॥ ६१६॥ "पर्जन्यो मेघशब्देऽपि ध्वनदम्युदशकयोः" इति मे नीकाराभिधानात्पर्जन्यः सशब्दमेघे वर्तते। यथा पर्ज

·(२१६)
भुवनेश-
जलेपि वति स्थलेऽपि वर्यत्येवं विवक्षायां प्रवर्चते
न्यायः । अयम् "इको झल" ११२॥ ९३ । इति सूत्रमहा
भाप्यभिहितः। तद्यथा-"कृतकारि खल्वपि शास्त्रं पर्जन्य
वत् । तद्यथा-पर्जन्यो यावदनं पूर्ण च सर्वमभिवर्षति'
इति । किञ्चायं भ० गी० अ०९ श्लो. ९ टीकार्य
नीलकण्ठ्यां व्यवहृतः। तथाहि-उदासीनवदासीनम् इति
यथा पर्जन्यो वीजविशेपेषु रागं केपुचिद्वेषं चालयो
दासीनस्सन्वर्पति, एवमीश्वरोऽपि पुण्यवत्सु रागं पापिपु द्वेष
'चाऽकुर्वअगत्सृजतीति प्रोक्तमिति ॥ ६ ॥
तद्गुणमुपलभ्यत इति न्यायः॥६१७॥
अयम् "उधेरुदात्तः" १।२।२९ । इति सूत्रमहामा-
प्य उक्तः । तयथा-"द्वयो रक्तयोर्वत्रयोर्मध्ये शुलं यचं
तद्गुणमुपलभ्यने । यदरपिटके रिक्तको लोहफंसस्तनुण उप.
लभ्यते" इति ॥ ६१७॥
जतुकाप्टन्यायः॥६१८॥
यथा जतु काटय समयेतं प्रयत्नभेदेन जतुनः काठ
काष्टाय जनु पृथक् क्रियते, तथा यत्र पस्तुतो भिरयोः
केनचिदुपापिना टिष्टयोः पुनः प्रयत्नान्तरेण प्रथवरण,
नमास्यप्रतिः। यथा घोतं. साहित्यदर्पणे दागरि
पानवारप्रकरण-"इह फेचिदादा-गभङ्गालोप एष शार
पविषयः । गोदानादियाभदादिलप्रपानोपार्यरत
नियोः मादयोनंनुकाटन्यायेन लेपः" इति ॥ ६१८॥

·लौकिकन्यायसाहसी। (२१७)
नान्तरीयकन्यायः॥६१९॥
नान्तरीयमवश्यंभावीत्यर्थः । यथा-प्रतिवन्धकाभावे
शान्तरीयकार्योत्पत्तिः अवश्यम्भाविनीत्यर्थ इत्युक्तम् ।
स्था च कश्चिदन्नार्थी शालिकलापं सपलालं सतुपमाहरति
शान्तरीयकत्वात् स यायदादेयं तापदादाय तुपपलालान्यु-
सृजति। तथा कश्चिन्मांसार्थी मस्यान्सकण्टकान्सशक-
लानाहरति नान्तरीयकत्वात्, स यावदादेयं तावदादाय
शकलकण्टकान्युत्सृजतीति, प्रकृतेप्येवमिति "स्वरितारसं-
हितायामनुदानानाम्" १।२।३९ । इति सप्रमहाभाष्य
उक्लोयम् ।। ६१९ ॥
अवयवार्थवत्त्वात्समुदायार्थवत्त्वमिति
न्यायः॥ ६२०॥
अपयपैरर्थयनिस्समुदाया अर्थपन्त इत्यर्थः । तथधा-
लोके आदपमिदं नगरम्, गोमदिदं नगरमित्युच्यते । नप
सय तमादया भवन्ति, न सर्वे पा गोमन्तः, एवं प्रकृतेऽपि ।
अयं न्यायः अर्थवत्-१॥२॥४५॥ इति सूबभाप्प उक्तः॥६९०॥
अवयवा अर्थवन्तो न समुदाय इति
न्यायोऽपि ॥६२१॥
तपथा-पस्य हि पदव्यं भवति स तेन कार्य फरोति,
पस्प प पा गायो भवन्ति स तासां क्षीर पृतमुपभुक्त।
अन्यरेतद्रष्टुमशवपमित्यवि तमाये ॥११॥

·(२१८) भुवनेश- अवयवे कृतं लिङ्ग समुदायस्य विशेषक भवतीति न्यायः ॥६२२॥ तद्यथा गोः सस्थनि कणे वा कृतं लिङ्गं समुदायत विशेषकम्भवति, एवं प्रकृतेऽपि । " पूर्ववत्सनः" ११३५ ६२ । इति सूत्रभाष्य उक्तः ॥ ६२२ ।। छन्दोवस्कवयः कुर्वन्तीति न्यायः॥ ६२३ ॥ स्पष्टः । “चू स्याख्यो नदी" १।४।३ । इति सूत्रभाव उक्तः ॥ ६२३॥ निरंकुशाः कवय इति न्यायः॥ ६२४॥ अभियुक्तोक्तिरूपोऽयं सष्टः । यथोक्तम्-"प्रभुः स्वात- व्यमापन्नो यदिच्छति करोति तत् । पाणिनेन नदी गका यमुना च स्थली नदी ॥” इति ॥६२४ ॥ तदेकदेशभूतं तद्ग्रणेन गृहात इति न्यायः ।।६२५॥ तयथा-गहां यमुनां प्रविष्टा अनेका नया गायमुना ग्रहणेन गृह्यन्ने, तथा च देवदलास्थो गी देवदतामह १RAI माग पूर्व जान गवा दी । Tin Arrist. मुन " भिनुम RAINMENT 'भूतो नाविको भविष्यममनानुमान Jaiseanti, गयोधम। २ "Nirat rep are man ·" । लौकिकन्यापरासी। न रखते ११४॥ १३॥ इति सूत्रमहा- भाप्य उक्तः॥ ६२५॥ सर्व इमेस्वभृत्यर्थप्रवर्तन्त इति न्याया६२६॥ सर्वः स्वार्थ समीहत इति न्यायः ॥६२७॥ ननु स्वार्थपरो लोक इति न्यायः ॥ ६२८ ॥ इमे त्रयः समानाऽभिप्रायकाः। प्रथम:-"हेतुमति च" ३।१।२६ ॥इति सूत्रमहाभाप्योक्तः । तथाहि-"ये ताब- देते शुरुशुश्रूपवो नाम, तेपि स्वभूत्यर्थ प्रवर्तन्ते, पार- लौकिकच नो भविष्यति, इह च नः प्रीतो गुरुरध्यापयि- प्यतीति । तथा य एते दासाः कर्मकरा नाम, तेऽपि स्वभूत्यर्थ प्रवर्तन्ते, भक्तं चेलं च लप्स्यामहे, परिभाषाश्च नो भविष्यन्ति । तथा य एते शिल्पिनो नाम, एतेऽपि स्वभूत्यर्थं प्रवन्ते, मित्राणि नो भविप्यन्तीति वेतनंच लप्स्यामहे " इति । द्वितीयस्तु-पञ्चतन्त्रोक्तः । तृतीयस्तु- श्रीमद्भागवतोक्त इति ॥ ६२६ ॥ ६२७ ॥ ६२८ ॥ अतस्मिन्स इत्येतद्भवतीति न्यायः॥६२९॥ अयं "योगादाख्यायाम" १1१1१८॥ इति सूत्रमहा- भाष्येऽभिहितः । तथाहि- चतुर्भिः प्रकारेरतस्मिन्स इत्येतद्भपति-तास्थ्यात् १, तादात् २, तसामी- प्यात् ३, तत्साहचा ४ दिति । तास्थ्याचावत्-मथा हसन्ति, गिरिर्दयते मचा हसन्तीत्यत्र वालेषु मञ्चला- ·(२२०) मुवनेश- रोपान्मश्चशब्दप्रवृत्तिहसन्तीति पदान्तरप्रयोगादिलायर इति कैयटः । तादात्-जटिनं यान्तं ब्रह्मदत्त इस्लाइ ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि जटिन्यपि तानि क्रियन्त इल्लो जटी ब्रह्मदत्त इत्युच्यते । तत्सामीप्यात्-गङ्गायां घोर कूपे गर्गकुलम् । तत्साहचर्यात्-कुन्तान्प्रवेशय, पर्ट प्रवेशयेति । इत्येवं यत्र विवक्ष्यते, तत्रायं प्रवर्तते ॥ ६ ॥ गुडश्लेष्मन्यायः॥६३०॥ यथा गुडः श्लेप्मिणः श्लेप्माणं वर्द्धयित्वा पक्षाचे से माणं निपातयति तद्वत्प्रथम विश्वासमुत्पाद्य शन्संरच विनाशने प्रवर्तत इति । तथोक्तम्-“ उच्छेद्यमपि विन्नी पर्धयन्त्यरिमेकदा । गुडेन वद्धितः श्लेष्मा सुखं गृपानि पात्यते ॥” इति ॥ ६३०॥ अनवयवे शास्त्रार्थसम्प्रत्यय इति च न्यायः॥६३१॥ सिद्धन्तु धम्मोपदेशनेऽनययविविज्ञानात् , यथा लौकि- कर्वेदिकधितिासिद्धमेतत् । कथम् । धर्मोपदेशनमिदं शान माधोपदेशने स्मिशानवयन शाखाः गाप्रतीपते। ययायोकिकवैदिकेषु प तान्ने । लोक गारन्-ग्राहाणो । हिन्नन्यः,मुग न येति । यामागमानं न हन्यने, गरामा पीयनोयदिपायपर्यनमायार्थमम्प्रत्यगामयात पर नमान माहत्या एकाच गुगमीयानपत्र कामया: गाता पूवरा बारागः प्रत्युत्पति, पूर्णप्रयोगानं प्रणाने ·लौकिकन्यायसाहसी। (२२१) दिचावयवेन शास्त्रार्थसम्प्रत्ययः स्यात्-एक पूर्ववयसं प्रत्यु- पायाऽन्यत्र कामचारस्स्यात् । तथा वेद खल्वपि-"वसन्ते राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेत"-इति। अग्न्याधान- मित्तं वसन्तेवसन्ते इज्यते । यदि चावयवेन शास्त्रार्थ- सम्प्रत्ययः स्यात्, सकृदिष्ट्वा पुनरिज्यायां न प्रवर्तते, एवं कृतेऽपि ॥६३१॥ ऊर्दू प्राणा व्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति। प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्ता- न्प्रतिपद्यते ॥ इति न्यायः॥६३२॥ अयं न्यायोऽर्धवादरूपः प्रत्युत्थानप्रशंसापरः । इदं न्यायत्रयम् “एकः पूर्वपरयोः" ६।१।०४। इति सूत्रभाष्ये पष्टमिति ॥६३२॥ गुरुकृतदण्डो न दोपावह इति न्यायः॥६३३॥ अयं "वाक्यादेशमन्त्रितस्याऽसूयासम्मतिकोपकुत्सनम- सेनेपु'८।१८। इति सूत्रमहाभाप्ये ध्वनितः । तथाहि- असूयाकुत्सनयोः कोपभर्सनयोश्चैकार्थत्वात्पृथक्त्वनि- शस्यानर्थकत्वमाशड्येवं ताह-"सामृतेः पाणिभिमन्ति गुरवो न विषोक्षितैः। लालनायिणो दोपास्ताडनाभयिणो गुणाः" इति प्रतिवाक्येनेति ॥ ६३३ ॥ तुलायष्टिन्यायः ॥ ६३४॥ यथा तुलायष्टिः स्तोकेनोन्नतिमायाति, स्तोकेन यात्य-

·No text on this page.

·हौकिकन्यायसाहसी। (२२१) यदि चायययेन शालार्थसम्प्रत्ययः स्यात-एक पूर्ववयसं प्रत्यु- स्थायाऽन्यत्र कामचारस्स्यात् । तथा वेदे खल्वपि- वसन्ते ब्राह्मणोऽग्निष्टोमादिभिः क्रतुभिर्यजेत" इति। अग्न्याधान- निमित्तं वसन्तेबसन्ते इज्यते । यदि चावयवेन शास्त्रार्थ- सम्प्रत्ययः स्यात्, सकृदिष्ट्वा पुनरिज्यायां न प्रवर्तते, एवं प्रकृतेऽपि ॥६३१॥ ऊर्द्ध प्राणा व्युत्कामन्ति यूनः स्थविर आयति।प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्ता- न्प्रतिपद्यते ॥ इति न्यायः॥६३२॥ अयं न्यायोऽर्थवादरूपः प्रत्युत्थानप्रशंसापरः । इदं न्यायप्रयम् "एकः पूर्वपरयोः ६।१।८४ । इति सूत्रभाष्ये स्पष्टमिति ॥ ६३२॥ गुरुकृतदण्डो न दोपावह इति न्याय।।६३३॥ अयं "वाक्यादेरामन्त्रितस्याऽस्यासम्मतिकोपकुत्सनमा रसनेपु'८।१८। इति सूत्रमहाभाप्ये पनितः तपाहि- असूपाकुरसनयोः कोपभर्सनयोश्चैकार्थत्वात्सवक्त्यनि- दास्पानर्धकस्यमाइयवं तीह-सामृतेः पाणिभिमन्ति गुरषो न विपोक्षितः लालनाधयिणो दोपास्ताडनाभायणो गुणाः" इति प्रतिगमयेनेति ॥ १३ ॥ तुलायष्टिन्यायः ।। ६३४॥ यथा तुलापष्टिः स्तोकेनोसतिमापानि पोफेन पाय- ·(२२२) मुवनेश- धोगतिम्, एवं खलजनोऽपि स्तोकेनोन्नतिमायाति, स्तोकेनाधोगति याति ।। ६३४ ।। सङ्गगुणदोपन्यायः ॥६३५॥ अयं पद्येन विवृतः। तथाहि-"सन्तताऽयसि संस्थितस्त्र पयसो नामापि न ज्ञायते मुक्ताकारतया तदेव नलिनीपत्र- स्थितं राजते । स्वात्यां सागरशुक्तिकुक्षिपतितंतजायते में क्तिकं प्रायेणाऽधममध्यमोत्तमगुणःसंवासतो जायते।" इति न्यायद्वयं पञ्चतंत्रे विकृतमिति ॥ ६३५॥ अधिफेनादिन्यायः॥ ६३६ ॥ अयं न्यायो दृग्दृश्यद्वयविवेकापरनामवाक्यसुधाकरम- न्ये व्यवहृतः। तथाहि-"सृष्टिर्नाम ब्रह्मरूपे सच्चिदानन्दर- स्तुनि । अब्धो फेनादिवत्सर्वनामरूपप्रसारणम् ॥” इति । अस्यार्थः-ब्रह्मस्वरूपे सञ्चिदानन्दवस्तुन्यारोपितनामरूप- योरवस्तुत्वादधिष्टानस्य नवलक्षण्यं द्योतयति वस्तु शब्दासच्चिदानन्दश्च तद्वस्तुचेति सच्चिदानन्दवस्तु तमि न्-परमार्थसच्चिदानन्दलक्षणे ब्रह्मणीत्यर्थः । नाम च रुप ञ्च नामरूपे, मधे च ने नामरूपे च तयोः प्रसारणं-विस्ता र: चिननिः, सृष्टिरित्युच्यते । एतदुनं भवनि ब्रह्मणान स्थिताया विक्षेपास्मिकाया मायायास्तस्मिन्नेव : समस्तनामरूपाकारेण विवर्तनं यत्मैव मृष्टिस्पुि इति । अत्र न्यायरूपदृष्टान्तमाह-अब्धी यदिति अन्धाययस्थिताया विक्षेपात्मिकाया मायायास्नयन ·लौकिकन्पापसाइसी। (२२३) रहायुददाकारेण विवर्तनं सृष्टिशब्देनोच्यते, तथाापीति भावः ॥६३६॥ निवातस्थितदीपन्यायः॥६३७॥ "निवातायाश्रयावातौ शस्त्राभेयं च वर्म यत्' इत्य- मरः । अत्र निवातपदेन निरुतो निवृत्तो वा वातो वायुर्य- स्मादित्यर्थक वायुरहितं स्थानमुच्यते,निवाते स्थितो निवा- तस्थितः, निवातस्थितचासो दीपश्चेति निवातस्थितदीपः। यथा निवानस्थले स्थापितो दीपो निश्चलो भवति, तथा शमप्राप्तं चित्तमपि निश्चलं भवतीत्यर्थः । उक्तच वादसुधा- याम्-"निर्विकल्पस्समाधिः स्यान्नियातस्थितदीपवत्" इति। श्रीमद्भगवद्गीतायामपि - यथा दीपो निवातस्यो नेद्गते सोपमा स्मृता।योगिनो यतचिचस्य युञ्जतोयोगमात्मनः॥" इति अ०६ श्लो० १९ ॥ ६३७॥ जलतरंगन्यायः ॥६३८॥ यथा जलगुणा माधुर्यद्रवशेत्यादयो जलस्योपरि वात- वशातरङ्ग उत्पन्ने सति जलविवर्त्तत्वेन जलनिष्ठे तस्मि- स्तरङ्गे प्राप्य तरङ्कोत्पत्त्यनन्तरं तरङ्गाविवर्त्तत्वेन तरकनिष्ठे फेनेप्यनुगताः । जलं, तरङ्गः, फेन इति भेदव्यवहारे विद्य- मानेऽपि जलादीनां माधुय्यंद्रवशेत्यव्यतिरेकेण स्वरूपाभा- वतया तेषां माधुर्यवशेरयात्मकत्वात्पूर्वपूर्वाऽधिष्ठानस्यैवी- सरोत्तरव्याचाकारेण विवर्चमानत्वात् । उत्तरोतरकार्यस्य १ स्थित इति ।

·(२२४) भुवनेश- पूर्वाधिष्ठानानन्यत्वं प्रदर्शितमनेन न्यायेन।उक्तंच-मा यंदवशेत्यादिनीरधर्मास्तरङ्गको अनुगम्याथ तनिष्ठे फेने- प्यनुगता यथा॥” इति वादसुधाकरः॥६३८॥ प्रसिद्धाऽनुवादेनाऽप्रसिद्ध निरूपणीय- मिति न्यायः॥६३९॥ अयं न्यायो दृश्यविवेकापरपर्यायवाक्यसुधास्पद न्थटीकायां व्यवहतः। तत्र हि-"रूपं दृश्य लोचनं रगर इतु मानसम् । दृश्या धीयत्तयः साक्षी हगेय न तु हरपते।' इति प्रथमपद्योपोद्घाते । यथा प्रारीप्सितस्प मन्याया विशन परिसमाप्तिप्रनपगमनाय शिष्टाचारपरिपालनाप ग फेयलकूटस्थप्रत्यग्योधरुपपरमात्मस्वरूपानुस्मरणलक्षणं गंगलमाचरन्सच्चिदानन्दाग्यण्डेकरसम्परूपाऽवस्थानल क्षणम्प गोक्षस्य तन्यमम्यादिमहायाश्यार्धापरीक्षशाना सकरवात, याक्यार्थज्ञानम्प चान्वयव्यतिरकाभ्यां पाई. परिशोधनपूर्वकन्यान, पदार्थपरिशोधनम्, 'प्रनिद्रा देना:प्रमिदं निरूपणीयम्' इनि न्यायेन प्रतिज्ञासामः নাৰ প্ৰণিঃনগণস্বাণীন) श्रीमन्मदगमार्ग: श्रीमरमागरमा प्रतिशत मयं हदि निधाय प्रागनिक्षा हायिका प्राधान्येन वपदाग्निानादि Armatiim परमानिधिः श्रीमानीनायगर armaपिन म मंसिय प्रमाननाnt-free ·लौकिकन्यायसाहस्री। (२२५) अङ्गारन्यायः॥ ६४०॥ यथा-अङ्गार उष्णस्तापयुक्तश्चेद्धस्तं दहति, उष्णेऽङ्गारे रहीते हस्तो दग्धो भवतीत्यर्थः । शीतलश्चेत्स हस्तं मलि- नीकरोति च, एवमंगारस्वभावो दुष्टजनोऽपि । अत एव तत्संसर्ग न कुर्यादिति विषयेऽस्य प्रवृत्तिारति ॥ ६४०॥ बुभुक्षितः किं द्रिकरण भुङ्क्त इति न्यायः६४१॥ अयं लालसातिशये वर्चते । यथा-"जागत्ति लोकों ज्वलति प्रदीपः सखीजनः पश्यति कौतुकं मे । क्षणेकमानं कुरु कान्त धैय्यं घुभुक्षितः किं द्विकरण भुझे"इति।६४१॥ बुभुक्षितं न प्रतिभाति किश्चिदिति न्यायः६४२॥ उक्तध-"जागर्नु लोको ज्वलतु प्रदीपः सखीजनः पश्यतु कोतुकन्ते।क्षणकमानं न करोमि धेयं पुभुक्षित न प्रतिभाति किश्चित्॥” इति पूर्वन्यायस्य प्रतिवाफ्यमिद- मिति। इमो दो न्यायो प्रश्नोत्तररूपो शेयाविति ॥ ६४२ ॥ बुभुक्षितः किं न करोति पापमितिन्यायः६४३॥ दरिद्रः किं न कुरुत इति न्यायः ॥६४४ ॥ इमो दो स्पष्टार्थाविति ॥ ६४३ ॥ ६४४ ॥ निरस्तपादपे देश एरण्डोऽपि द्रुमायत इति न्यायः॥६४५॥ पत्र पसग्जनदुर्लभरपेऽल्पलादरस्तत्राय प्रवर्तते । उक्तय-"पर विजनो नास्ति साप्पत्ताल्पधीरपि।

·(२२६) मुवनेश- निरस्तपादपे देश एरण्डोपि दुमायते॥” इति। एरण्डश्चित्र- काख्यःक्षुद्रवृक्षविशेषः ॥६४५॥ सर्व खलस्य चरितं मशकः करोतीति न्यायः॥६४६॥ स्पष्टार्थः। उक्तंच-"प्रारपादयोः पतति खादति पृष्ठमांस कर्णे कलं किमपि रोति शनेर्विचित्रम्। छिद्रं निरुप्प सहसा प्रविशत्यशंकः सर्व खलस्य चरितं मशकः करोति।" इति ।। ६४६॥ छिद्रेष्वना बहुलीभवन्तीति न्यायः ६४७॥ यत्र दुःखादुःखान्तरप्राप्तिरिति विवक्ष्यते,तत्रायमस्तर तीति । उक्तश्च-"एकस्य दुःखस्य न यावदन्तं गच्छाम्यह पारमिवार्णवस्य । तावद्वितीयं समुपस्थितं मे छिद्रेष ना यहुलीभवन्ति ॥” इति । किश-"क्षने प्रहारा निपत न्यभीषणं धनाये दीव्यति जाठराग्निः। आपसु याणि समावमन्ति च्छिदेवन यहुलीभवन्ति॥” इति विष्णु शम्मा ॥ ६४७ ।। जलविन्दुनिपातन्यायः ॥ ६४८ ॥ पथा जलकणिकापानेन पटः मा पोन, पी. पानां धर्मम्य धनम्प र नामामयोभातीनिषिपेड़ स्य निगिनि । उमा-"जलबिन्दुनिपान गराः पुराने घटः। महेतुविधानां पापंग सपनाय इति ॥१४॥ ५

·लौकिकन्यायसाहसी। (२९७)
अनुक्तमप्यूहति पण्डितोजन इति न्यायः६४९
विचक्षणो जनोऽकथितमपि विषयमनुभवतीति भाव
इति विषयेऽस्य प्रचारः। उक्तञ्च-"उदीरितोऽर्थः पशुनापि
गृह्यते हयाश्च नागाश्च वहन्ति चोदिताः । अनुकमप्यूहति
पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि बुद्धयः॥" इति॥६४९॥
काचमणिन्यायः॥६५०॥
यथा मणिकाचयोः परीक्षाकाल एवायं काचोऽयं मणि-
रिति निश्चीयते, एवं यत्र विवक्षा, तत्रायं प्रवर्तते। उक्तं
च-"मणि उति पादेषु काचः शिरसि धार्यते । क्रयविक्र-
यवेलायां काचः काचो मणिमणिः॥” इति ॥६५० ॥
काकपिकन्यायः॥ ६५१ ॥
गोगवयन्यायः॥ ६५२ ॥
एवमिमावपि न्यायो काचमणिन्यायसमानविपयो ।
तथाहि-"काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदःपिककाकयोः।
प्राते वसन्तसमये काकः काकः पिकः पिकः ॥” इति ।
"यथा गोगवयभ्रान्तिः कस्य नाम न जायते। दोहने ज्ञायते.
सम्यग्गोरेपा गवयो नहि ॥ ॥६५१ ॥६५२ ॥
करिघण्टान्यायः॥ ६५३ ॥
यत्र वलापेक्षया युद्देमहत्त्वं विवक्ष्यते, तत्रास्यावतारः।
उक्तंच-"मतिरेव वलाद्रीयसी यदभावे कारणामियं दशा।
इति घोपयतीव डिण्डिमः करिणो हस्तिपकाइतः फणन् ॥"
इति ॥६५३॥

·(१२८) भुवनेश- पटुकर्णो भिद्यते मन्त्र इतिन्यायः ॥६५४॥ मन्त्रः मंत्रणाकार्यम् । पटसंख्याकाः कर्णा यस्मिस्त- थाभूतः, तृतीयपुरुषश्रुत इत्यर्थः। भियते प्रकाशं यातीति स्पष्टः॥६५४॥ अन्धकवर्तकीयन्यायः ॥६५५॥ अन्ध एव अन्धकः । स्वार्थे कः । नेत्रविहीन इत्यर्थः । वंतिका पक्षिविशेषः । वनचटका इति प्रसिद्धा । देशमा पायां तु 'घटेरा' इति प्रसिद्धा। "वर्तका शकुनी प्राचाम" उदीचान्तु वर्तिकेति स्त्रीप्रत्यये सि० को० गणसूत्रादित्य विकल्पः। अन्धकश्च वर्तिका चाऽनयोस्समाहारः-अन्धकर र्तकम् “स नपुंसकम्" २।४ । १७ । इति नपुंसकरवम् । अन्धकवर्गकमिवान्धकवर्तकीयम् "समासाचतदिपपात्" ५।३।१०। इति सुत्रेण उप्रत्ययः। उस्येयः । अयं न्यायः काकतालीपन्यायविद वितर्षितेष्टलाभेनिष्टलाभेनापतरनि। यथा कश्चिदन्धकः पुमान्करतलेन पर ताइपवर्तन, तस्य हस्तद्वयमध्ये पर्तिका पक्षिविशेषो देवात्सायानि, सनु दुखभः, नथा मानुपजन्मनि रानां सहोनिदुर्लभः। अत एवोक्तम्-"मंगारसागरमिमं श्रमता नितान्तं जीवन मानवमवः समापि देयात् । तत्रापि यमुपनगापाले प्रसूतिम्मन्महनिश्च नदिहान्धकवनकायमा नि। किन- पयालयकम्य पुंगः पादन्यागोलकिनी पनिकायविगा. परि पनेन, मपा मापदनामधयकीयमिति द्वापारपः कागान्योन्यं मियानानि ॥ १५ ॥ - ·लौकिकत्यायसाइली। • (२२९) योगाबिलीयसीतिन्यायः॥ ६५६ ॥ योगादित्यस्य योगिकात्प्रकृतिप्रत्यययोगलभ्यार्यवाच- नादित्यर्थः । रूदिस्तु-प्रकृतिप्रत्ययार्थमनपेक्ष्य शाब्दयो- जनकशब्दात्मिकेति। विस्तरस्त्वन्यत्रेति ॥ ६५६ ॥ यथा नाम तथा गुण इति न्यायः॥६५७।। स्फुटः॥६५७॥ अशक्तोऽहं गृहारम्भेशक्तोऽहं गृहभञ्जन इतिन्यायः ॥६५८॥ अयम् “सूचीमुखि दुराचारे रण्डे पण्डितमानिनि । असमर्थो गृहारम्भे समर्थों एहभाने ॥” इति पद्यमूलकः प्रतीयते।चटकाम्प्रति पानरयाफ्यमिदम् । अस्यास्यायिका तु पंचतन्त्रादिप्रन्येभ्योऽवसेया, नेह विस्तरः ॥ ६५८ ॥ अन्तर्दीपिकान्यायः॥६५९॥ अयं मुण्डकोपनिपदीयशाफरभाप्ये । तथाहि-"सत्येन लभ्यस्तपसा खेप आत्मा सम्यग्ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नि- त्यम्" इति । नित्यं सदा, नित्यं सत्येन, नित्यं तपसा नित्यं सम्यग्ज्ञानेनेति सर्वत्र नित्यशब्दोऽन्तर्दीपिकान्या नानुपाच्य इति ॥६५९॥ अस्त्रमत्रेण शाम्यतीति न्यायः ॥ ६६०॥ अर्थ मनमियाऽपरपायसुरेश्वराचार्यकृतने र्मासिदिटीफायामुफः तपाहि-'नवस्नमस्त्रेण शाम्पत ·(२२८) मुवनेश- पटुकर्णो भिद्यते मन्त्र इति न्यायः ॥६५४॥ मन्त्रः मंत्रणाकार्यम् । पटसंख्याकाः कर्णा यस्मिस्त- थाभूतः, तृतीयपुरुपश्रुत इत्यर्थः। भियते प्रकाशं यातीति स्पष्टः ॥६५॥ अन्धकवर्तकीयन्यायः ॥ ६५५ ॥ अन्ध एव अन्धकः । स्वार्थे कः । नेत्रविहीन इत्यर्थः। वर्तिका पक्षिविशेषः । वनचटका इति प्रसिद्धा । देशमा. पायां तु 'घटेरा' इति प्रसिद्धा । “वर्त्तका शकुनो प्राचाम्' उदीचान्तु वर्तिकेति स्रीप्रत्यये सि० को० गणसूत्रादिर. विकल्पः। अन्धकश्च यतिका चाऽनयोस्समाहार:-अन्धका कम् “स नपुंसकम्" २।४।१७ । इति नपुंसकतम् । अन्धकवर्गकमिवान्धकवर्तकीयम "समासाचतदिपपान् ५।३।१०। इति सूत्रेण उप्रत्ययः । छस्येयः । अयं न्यापः काकतालीयन्यायविदविननिष्टला.निष्टलाभेगारतरतिर यथा कश्चिदन्धकः पुमान्करतलेन करं नाइपयन, तस्य हस्तदपमध्ये यनिका पक्षिरिशेपो देवारममापानि, सनु दुईमः, नया मानुपजन्मनि गतां महानिर्दभः। अन एवोक्तम्-"मंगाग्मागमिमं भ्रमता निकाल जायेग मानसमाः ममापि देयान् । नत्रापि पदयागापाले, प्रमनिम्मन्महानिश तदिहान्धकार्नकापमा निशि- पथावकम्य पुंगः पादन्यागोस्निो पनिकामधिगी. पर पनेत, नया मापदमागधाडायगिनि । दरवार: गान्योन्यं मियन्तीति ॥ १५५ ।।

·सोफियत्यायसाहती।
नीकाराभिधानादन सोधीरं काजि शेयमिति । यथा--
सुखाभिव्यक्तिर्मुचिरिति पक्षं परित्यज्य दुःखनिवृत्तिरेव
मुक्तिरिति स्वीकारः प्रकृतन्यायमनुभावयतीति सर्वदर्श-
नसंग्रहेऽक्षपादीयेभिहितः ॥ ६६५॥
गगनरोमन्यन्यायः॥ ६६६ ॥
अयमप्यसम्भवयस्तुनि ध्यर्थप्रयत्लकरणे प्रवर्तते ।
पशूनामुद्गीर्य चर्वणं रोमन्थ उच्यते । 'उगल' इति
मुलतानभाषा । स० द० सं० पाणिनिरामानुजनययोः
स्पष्टः॥ ६६६॥
पवनताडनन्यायः ।।६६७॥
अयमपि तथा ॥ ६६७ ॥
पीलुपत्रफलन्यायः॥६६८॥
यथा-पीलुरक्षस्य पत्राणि कटुकानि, फलानि च
राणि । द्वयोः पत्रफलयोः पीलुजन्यत्वात्साम्यमिति ।
अपश्चाऽत्यन्ताऽसङ्गतमूर्खवितर्ककथनाविर्भावे प्रवर्तते ।
एवद्याऽभेदसाधको हेतुर्गोमयपायसीयन्यायदाभासत-
पीलुपत्रफलन्यायवदाभासतां च भजेदिति घोद्धे । विस्तां,
रंस्तु तत्रैवेति ॥ ६६८॥
तमोदीपन्यायः॥ ६६९॥
तथाहि-"अज्ञानं ज्ञातुमिच्छेद्यो मानेनाऽत्यन्तमूढधीः।
स तु नूनं तमः पश्येद्दीपेनोत्तमतेजसा" इति चेदान्त-
सिद्धान्तमुक्तावली ॥ ६६९ ॥

·मुषनश स्थिति घोधयन्नेप क्रीडति कूपयन्नघटिकान्यायप्रको पंण घटिका उत्तौल्यते. पवमतिदुर्योधत्वेन गम्भीरादपि न्यायेन काम्यः काम्यानां निपिद्धनिषिद्धानां निवृत्तिरस्ति- त्यत आह-न च काम्यैः' इति ॥६६॥ यादृशं तादृशमेव साधयतीति न्यायः६६१॥ चौरान्वेषणे चौर एवं प्रयोक्तव्य इति न्यायः॥६६२॥ इमावपि 'अस्त्रम्० ६६.' इति न्यायसमकक्षायामवर- रत इति ॥६६१॥ ६६२॥ आकाशमुष्टिहननन्यायः॥६६३ ॥ अयमसम्भववस्तुनि प्रयलकरणेऽवतरतीति सर्वदर्श- नसंग्रहीयजेमिनीये ध्वनितः॥६६३ ॥ कूपयन्त्रंघटिकान्यायः॥६६४॥ अयं मृच्छकटिकाख्यप्रकरणदशमांककोनषष्टितम ५९ श्लोकेन व्याख्यातः। तथाहि-"काँश्चिनुच्छयति प्रपूरयति वा काँश्चिन्नयत्युन्नति कौश्चित्पातविधी करोति च पुनः काँश्चिन्नपत्याकुलान् । अन्योन्यं प्रतिपक्षसंहनिमिमां लोग विधिः॥” इति। अस्याः प्रकारांतरेणापि-गम्भीरकूपादपि शाखादुपदेशादिरूपयंत्रण साधरणं भवतीनि ॥ १५ ॥ क्षीरं विहायारोचकग्रस्तः सौवीरमचिम. नुभवतीति न्यायः ॥ ६६५॥ "गोपी काशिक गोतांसने पदरीफले" इनि गरि

·सौकिकन्यायसाहसी। (२३१)
नीकाराभिधानादन सौवीरं काञ्जिकं ज्ञेयमिति । यथा-
सुखाभिव्यक्तिमुक्तिरिति पक्षं परित्यज्य दुःखनिवृत्तिरेव
मुक्तिरिति स्वीकारः प्रकृतन्यायमनुभावयतीति सर्वदर्श-
नसंपहेक्षपादीयेऽभिहितः ॥ ६६५॥
गगनरोमन्थन्यायः॥६६६॥
अयमप्यसम्भवयस्तुनि व्यर्थप्रयत्नकरणे प्रवर्तते ।
पशूनामुद्गीर्य चर्पणं रोमन्य उच्यते । 'उगल' इति
मुलतानभाषा । स० द० सं० पाणिनिरामानुजनययो
स्पष्टः॥ ६६६॥
पवनताडनन्यायः॥६६७ ॥
अयमपि तथा ॥६६७॥
पीलपत्रफलन्यायः॥६६८ ॥
यथा-पीलुरक्षस्य पत्राणि फटुकानि, फलानि च
राणि । द्वयोः पत्रफलयोः पीलुजन्यत्वात्साम्पमि
अयथाऽत्यन्ताऽसङ्गतमूर्खवितर्ककपनाविर्भावे प्रय
एयथाऽभेदसाधको हेतुर्गोमयपायसीयन्याययदाभ
पीलुपत्रफलन्यायवदाभासतां प भजेदिति घोडे।
रस्तु तत्रैवेति ॥ ६६८॥
तमोदीपन्यायः॥ ६६९॥
तथाहि-"अशानं ज्ञातुमिच्छेयो मानेनाऽत्यन्तर
सतु नूनं तमः पश्येद्दीपेनोचमतेजसा ॥" इति
सिद्धान्तमुपापली ॥ ६६९ ॥

·- मुक्नेश- छत्रिन्यायः॥६७०॥ यथा-लोके छत्रिणो यान्तीति प्रयोगे सपरिवारे राज्ञि गच्छति छन्यच्छत्रिसमुदाये छत्रिशब्दो वर्तते । अयं न्यायः शारीरकसूत्रशाङ्करभाष्ये १।२।११।, १।२।१२।३। ३।३। सूत्रत्रयविवृतौ व्यवहृतः।तत्र हि-"ऋतं पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराद्धये । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रिणाचिकताः॥" इति कठवल्लीश्रुत्यर्थे-तत्र किमिह बुद्धिजीवौ निर्दिष्टो, उत्त- जीवपरमात्मानाविति बहुधा संमीमांस्य ऋतं पिबन्तावि- त्यत्र तु जीवे पिवत्यशनाद्यतीतः परमात्माऽपि तत्साह चाच्छत्रिन्यायेन पिवतीत्युपचर्य्यत इत्यायुक्तम्।विस्तर- भिया नेह प्रपञ्च्यत इति ॥ ६७० ॥ न हि कठोरकण्ठीरवस्य कुरङ्गशावः प्र- तिभटोभवतीति न्यायः॥६७१॥ कण्ठीरवः सिंहः । 'कण्ठीरवो मृगरिपुः' इत्यमरः कुरङ्गस्य मृगस्य शावः, शिशुरित्यर्थः । प्रतिभटः सम्मुखः युद्धका । अयं न्यायो यलवता सह निर्वलो नेव योद्धं क्षमत इत्यर्थविवक्षायां प्रवर्तते । उक्तं हि स० ६० सं० अक्षपाददर्शने-'ननु गगनादिकमकर्तृकं शरीराजन्यस्या- मंगनवदिति चेत् नेतत्परीक्षाक्षममीक्ष्यते, न हि कठोर कण्टीरवस्य इत्यादि ॥६७१ ।।

·कौकिकन्यायसाहनी। पाटचरलण्ठितेवेश्मनियामिकजागरण- मिति न्यायः ॥६७२॥ पाटपरचोरः । यामिकः प्रहरकः । पहिरेदार' इति, 'चौकीदार' इति च भापा । प्रयोजनाऽनुपयुक्तवेलायामय मयतरतीति खण्डने स्पष्टः ॥ ६७२ ।। मध्यदीपकन्यायः॥६७३ ॥ पुरोपमध्यमणिपदस्य प्रतिरिति ॥ ६७३ ॥ लोटप्रस्तारन्यायः॥६७४॥ लोटरय मृत्तिकापिण्डस्य प्रस्तारो विस्तार इति पायत् । अयं पथा एपिण्डरय भुलालोनानायपियं पटशरावप्रति. प्रतिप्रतिरूपं रपपत्येवं विवक्षायां प्रयते । अत एप लोप्ररतारन्यापेनाऽनन्तचित्यमामित्युतः दुर्गा- पासेन ॥ ६७४ ॥ लोएप्रस्तरन्यायः॥६७५॥ लोटो गरिपडः । परतरः पापाणः । पत्र लघुतरयर पाया गुरुतरपरतुनरत जायते, समास्य प्रतिः । अन्ये शु-पर पुरलापरतुनोररूपान्तरपियक्षा, तपास्य प्रति रिति ।। ६७५॥ परं सोशयिकानिप्कादशियिकः कार्पा- पण इति न्यायः॥६७६।। गानाSIT: सोशयिकः । टक प्रापः । सन्देएत .

·(२३) भुवनेश- इत्यर्थः। तस्मात् "साप्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूपणे पले। दीनारेऽपि निष्कोऽस्त्री" इत्यमरात्सुवर्णानामष्टाधिकशता- रमकनिष्कादसांशयिकः कार्यापणो वरम् । कापिणं नाम राजतपरिमितरूपकस्य रूपेया' इति स्यातस्येति । न्यायो:- यं संदिग्धबहुमूल्ययस्त्वपेक्षयाऽल्पमूल्यवस्तुपरत्वविपये प्रर- तेते ॥ ६७६ ॥ वरमय कपोतःश्वो मयूरादिति न्यायः॥६७७ अयमुक्तविषयेऽवतरतीति ॥ ६७७ ॥ विपुलकदलीफललिप्मया जिह्वाछेदन- मिति न्यायः ॥६७८॥ अपच सदम०पूर्णप्रशनये पदाहतः । तथाहि-एवं च परमेश्वगामेदनष्णया विष्णोर्गणोरकर्षण गृगवणा समन्याभिधानं विपुलकदलीफलारिया जिवादनानुर रत्येतादृशविष्णुविषाणाधनममप्रोशप्रमादिति ॥१७॥ शरपुम्पीय इति न्यायः ॥ ६॥ शासनादीयादयामनि । यथा-दाथ Amain रात्र पुरुष उत्पिता नेर नगनु साल निति ॥५॥ म. पया-मांग + 1 ६८० ॥ गा ·लौकिकन्यायसाहस्री। (२३५) शिरश्छेदेपि शतं न ददाति विंशतिपञ्च- कन्तु प्रयच्छतिशाकटिक इति न्यायः६८१॥ अयं न्यायः सद०सं०पूर्णप्रज्ञमतेऽभिहितः । तथाहि-- ननु प्रपञ्चस्य मिथ्यात्वमभ्युपेयते, नाऽसत्त्वमिति चेत्तदे- तत्सोऽयं शिरश्छेदेपि शतं न ददाति विंशतिपञ्चकं प्रयच्छ- तीति शाकटिकवृत्तान्तमनुहरेन्मिथ्यात्वाऽसत्त्वयोः पर्याय- वादित्यलमतिप्रसङ्गेन । शकटेन चरति गच्छति-"च- रति" इति ठक् । शाकाटकः।शकटेन गमनकर्तेति यावत् । शाकटिकवृत्तं पञ्चतन्त्रे द्रष्टव्यम् ॥ ६८१ ॥ शीर्प सप्पो देशान्तरे वैद्य इति न्यायः॥६८२॥ उकच-"उपरि घनं धनरटितं रे दपिता किमेतदाप- तितम् । हिमवति दिव्योपधयः शी सर्पः समाविष्टः ।" इति ॥ ६८२॥ अगतिकगतिन्यायः॥६८३ ॥ स्पष्ट इति ॥ ६८३॥ लक्षणाश्रया लक्ष्यस्य व्यवस्था न्याय्यति न्यायः॥ ६८४॥ स्पष्ट इति ॥ ६८४॥ लक्ष्याश्रयेण तुल न्तराऽभावादिति न्यायः ।। स्पष्टः। इति न्यायत्रय धातोः ·मुवनेश- इत्यर्थः। तस्मात् "साप्टे शते सुवर्णानां हेम्न्युरोभूषणे पले। दीनारेऽपि निष्कोऽस्त्री" इत्यमरासुवर्णानामष्टाधिकशत:- स्मकनिष्कादसांशयिकः कार्यापणो वरम् । कापिणं नाम राजतपरिमितरूपकस्य 'रूपैया' इति ख्यातस्येति।न्यायो:- यं संदिग्धवहुमूल्यवस्त्वपेक्षयाऽल्पमूल्यवस्तुवरत्वरिपये नमः ते ॥ ६७६ ॥ वरमद्य कपोतःश्वो मयूरादितिन्यायः॥६७७॥ अयमुक्तविषयेऽवतरतीति ॥ ६७७ ॥ विपुलकदलीफललिप्सया जिहाछेदन- मिति न्यायः ॥६७८॥ अपय सदम०पूर्णप्रशानये युदाइतः । तथाहि-पर घ परमेश्वगामेदतृष्णया विष्णोर्गुणोरकर्पस्य गृगतृष्णा समन्याभिधानं विपुलकदलीफललिया निशानगनुह रन्येनादृशविष्णुविदेषणान्धतगराप्रपामारामादिति ॥ शरपुम्पीय इति न्यायः ॥ ६७२ ।। कारतालीपादयगिनि । मादा शिका. गम पुष इस्पिताण न हाम्न शाप मिति॥६॥ पंगेन्मन्जनीयन्यायः॥६८० ॥ पधा-दाग मशिगा गोमsi, nel मनपनि त ।। ६० ।।

·, लौकिकन्यायसाहसी । (२३७) प्रदीपे प्रदीपं प्रज्वाल्य तमोनाशाय यत- मान इति न्यायः॥६९१ ॥ प्रदीपं प्रज्वाल्य प्रदीपे तमोनाशाय यतमान इत्यर्थः । लघोरुपायात्साध्यसिद्धो भवन्त्यां गुरावुपाये प्रवर्त्तमानस्य तवैवेदं दोपोद्भावनम्-प्रदीपे प्रदीपं प्रज्वाल्य तमोनाशाय यतमानस्येव पुंस इति । अयं काव्यदीपिकायाम् ॥ ६९१ ॥ मनोराज्यविजृम्भणन्यायः॥ ६९२॥ स्यचित्तपरिकल्पितमनोरथविकाश इत्यर्थः।"मनोरथानां समाप्तिरस्ति घर्पायुतेनाप्यथ वाऽन्दलक्षः। पूर्णेपुपूर्णेषु पुनर्नवानामुत्पत्तपस्सन्ति मनोरधानाम्॥” इति । अयश १०८०सं०चार्याकदर्शने, पाणिनिदर्शने च दर्शितः। तथाहि चार्वाके-नयास्तीरे फलानि सन्तीति पचनश्रवणसमनंतरं फलार्थिनां नदीतीरे प्रवृत्तिरिति तदेतन्मनोराज्यविजृम्भ- णमिति । पाणिनीये तु-ननु स्फोटवाचकतापक्षेपि प्रागु- पविकल्पप्रसरेण पटफुटीप्रभायितमिति घेतदेतन्मनोरा- ज्पविजृम्भणं पैपम्यादिति ॥ ६९२ ॥ वदतोव्याघातन्यायः॥ ६९३॥ पपा-जिदा मे नास्ति, मम माता पनयेत्यादो प्रसर- तीति स०६०सं० पोलमयेऽभिहित इति ॥ ६९३ ॥ सूर्यास्तन्यायः॥६९४ ॥ पपा संयरतं गते सति जारपोरानपानादयः रवटा-

·भवति कुण्डं पदरमिति । 'पिटरःस्थाल्युखा कुण्डम' इत्या
(२३६)
मुवनेश-
कादिच्छायांवा" ३।१।७।इति सूत्रमहाभाष्यकैपटयोः
स्पष्टम् ॥ ६८५॥
सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणं
न प्रयुज्यत इति न्यायः॥ ६८६ ॥
सापेक्षमसमर्थवदिति न्यायः॥६८७॥
इमो द्वो न्यायो व्याकरणशास्त्रविपयिणौ प्रकरणप्रसा
खेनेहोक्तौ । विस्तरभियान व्याख्याती । "सुप आत्मनः
क्यच्" ३ । १ । ८। इति सूत्रभाप्योक्तौ । तस्मादेवाऽवते.
याविति ॥ ६८६ ॥ ६८७॥
श्येनकपोतीयन्यायः॥६८८॥
यथा कपोतोऽतर्कितागतेन इयेनेन गृहीतस्तथा कार-
तालीयवज्ज्ञेयमिति ॥ ६८८ ॥
चन्द्रचन्द्रिकान्यायः ॥ ६८९ ॥
यथा-सर्वदेवकारणस्य रुद्रस्य या शक्तिश्चंद्रचंद्रिकान्या.
येन तदुद्दोधरूपिणी स्वाधीनवाइभति प्रसिद्धा, सेव भवा.
न हि भवति कुण्डं वदरमिति न्यायः॥६९०॥
आधेयभावे एकाश्रयत्वे वानसमानाधिकरपयं न हि
नीति ॥ ६८९ ॥
मरः । 'टोकनी' इति भाषा।'सोवीर यदरं घोण्टा'इत्यमरः।
पिर' इति प्रसिद्धमिति ॥ ६९० ॥

·लौकिकन्यायसाहसी । (२३७) प्रदीपे प्रदीप प्रज्वाल्य तमोनाशाय यत- मान इति न्यायः॥६९१ ॥ प्रदीप प्रज्वाल्य प्रदीपे तमोनाशाय यतमान इत्यर्थः। लघोरुपायात्साध्यसिद्धो भवन्त्यां गुरावुपाये प्रवर्त्तमानस्य तवैवेदं दोपोद्भावनम्-प्रदीपे प्रदीपं प्रज्वाल्य तमोनाशाय यतमानस्येव पुंस इति । अयं काव्यदीपिकायाम् ॥ ६९१ ॥ मनोराज्यविजृम्भणन्यायः॥ ६९२॥ स्ववित्तपरिकल्पितमनोरथविकाश इत्यर्थः।"मनोरथानां न समासिरस्ति वर्षायुतेनाप्यथ वाऽब्दलक्षः। पूर्णेपुपूर्णेषु पुनर्नवानामुत्पत्चयस्सन्ति मनोरथानाम्॥” इति । अयञ्च सद०सं०चार्वाकदर्शने, पाणिनिदर्शने च दर्शितः। तथाहि चार्वाके-नयास्तीरे फलानि सन्तीति वचनश्रवणसमनंतरं फलार्थिनां नदीतीरे प्रवृत्तिरिति तदेतन्मनोराज्यविजृम्भ- णमिति । पाणिनीये तु-ननु स्फोटवाचकतापक्षेपि प्रागु- तविकल्पप्रसरेण घट्टकुटीप्रभायितमिति चेत्तदेतन्मनोरा- ज्यविजृम्भणं वैषम्यादिति ॥ ६९२ ॥ वदतोव्याघातन्यायः॥६९३॥ यथा-जिह्वा मे नास्ति, मम माता पन्ध्येत्यादौ प्रसर- तीति स० द० सं० योद्धनयेऽभिहित इति ॥ ६९३ ॥ सूर्यास्तन्यायः॥ ६९४ ॥ यथा सूर्येऽस्तं गते सति जारचौरानचानादयः स्वेष्टा- ·(२४०) भुवनेश- भावनियमोऽतिप्रसङ्गं भक्तुमर्हतीति । तथाहि-उपप्याय- बुद्धयनुभूतस्य शिष्यबुद्धिः स्मरेत्तदुपचितकर्मफलमनु भवेद्वा।तथा च-कृतप्रणाशाऽकृताभ्यागमप्रसङ्ग इत्याहते। रामानुजीये तु-न च चिच्छन्दवाच्या जीवात्मानः परमा- . स्मनः सकाशाद्भिन्ना नित्याश्च । तथा च श्रुतिः-"दा सुर्णा सयुजा सखायौ" इत्यादिका । अत एवोक्तम्- 'नानात्मानो व्यवस्थातः' इति । तन्नित्यत्वमपि श्रुति- प्रसिद्धम्-"न जायते म्रियते वा विपचिन्नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे॥" इत्यपरथा कृतप्रणाशाकृताम्याः । गमप्रसङ्ग इति ॥ ७०२॥ कुलालचक्रन्यायः॥७०३॥ यथा हस्तदण्डादिभ्रमिप्रेरिनं कुलालचक्रमुपरतेऽपि तसिमस्तलादेवाऽसंस्कारक्षयं भ्रमति, तथा भवस्येना. रमनाऽपवर्गप्राप्तये बहुशो यत्कृतं प्रणिधानं मुक्तस्यता भावपि पूर्वसंस्कारादालोकान्तं गमनमुपपद्यत इत्याईना आहुः॥ ७०३ ॥ व्यपगतलेपालावून्यायः॥७०४॥ पथा मृनिकालेपटतमलापुद्रव्यं गलेषः पगति, पुनरः मतगृनिकायन्धमूद गयति, सपा कर्माहित आगा. रंगत्वादृर्ष गस्नात्यानाः ।। ७०२ ॥

·. ( लौकिकन्यायसादसी। एरण्डवीजन्यायः ॥७०५॥ यथा-पन्धमछेदादेरपडवीजयचोर्ध्वगतिरिति ॥ ७०५.॥ अग्निशिखान्यायः॥ ७०६॥ यथा स्वभावतोऽग्निशिखोर्ध्व गच्छति । सापकविनाप्यु- कम्-'प्रसिद्ध ज्वलनं हविर्भुजः' इति । तदात्मापि चोर्द्ध गच्चतीत्याईताः। एवं हि मुलालचमादयश्चतारो न्यायारसमानविपयास्सर्वदर्शनसंग्रहाईतदर्शनेऽभिहिताः । तपादि-फुलालचफयव्यपगतलेपालापदेरपडवीजवदामि- शिसायति । अत एव पठन्ति-" गत्यागल्या निवर्तन्ते पन्द्रसूर्यादयो पहाः । अथापिन निवर्तन्ते पालोकायाश- मागताः" इति ॥ ७०६ ॥ हेरम्बनरसिंहन्यायः ।। ७०७॥ यथा-दरम्धनरसिंहयारेकदेशे गजय सिंहवं यापर- स्मिारयमिनि देशदेन विरोधाभायातस्यादिनस्येक गि एप सत्वासाचादिनाकान्तरपाभिधाने एटा- Fताउनुपपोरिति रामानुजीपा इति ।। ७७ ॥ अप्राप्ते शासमर्थयदितिन्यायः॥७०८॥ अपं ११० २०१० रामानुजीये। तथाहि-"आमा पारे मायः भोगतो मग्नयो निदिध्यासितव्यः" इति, "भागकोपासीन," "पिशाय पति," अनुविध विजानाति" यानिनिभ्यः ।। अप्पयनविधिना सांगरप ·... (२४२) मुवनेश- दस्य पुरुषस्य प्रयोजनवदर्थदर्शनात् । तन्निर्णयाय स्वरत एव श्रवणे प्रवर्चमानतया तस्य प्राप्तत्वात् । मन्तव्य इति चानुवादः । श्रवणप्रतिष्ठार्थत्वेन मननस्यापि प्रातवाद । अप्राप्ते शास्त्रमर्थवादिति ।। ७०८॥ पिण्याकयाचनार्थ गतस्य स्वारिकातल : दातृत्वाभ्युपगम इति न्यायः॥७०९ ॥ "तिलकिडन्तु पिण्याकस्तथा तिलखलिः स्मृता इत्य- भिधानम् । स्पष्टाभिप्रायकोऽयं न्यायः। स० द० सं० पूर्व प्रजनय इति १७०९ ॥ ; यो यं प्रति सेव्यस्स तस्माद्भिन्न इति न्यायः॥७१०॥ अपमपि तत्रेय । तत्र तथाहि अनुमानेनापि जीवेश्वरण- भेदोऽसीपते । परमेश्वरो जीवादिनः, तम्प्रति सेयवाद। यो ये प्रति सेव्यस्स तस्माद्भिग्नः, यथा भृत्याद्राजा 1900 अनन्यलभ्यश्शास्त्रार्थ इति न्यायः ॥११॥ शानस्वरुपमुक्तं स्कान्दे-"अग्यजुस्सामाधयशंग भारत पाथरात्रकम् । मूलगमायणं व शामित्यभिधीयते । यमानुकूलमेनस्य नय शाग्नं प्रकीर्तितम् । अतोन्या दिस्नारो नैवशाग्नं कुबरमतत्इति । तदननानन्यायः স্থানে যান মশ ঘন সর নাম, किन्नत एम वेदयास्यानां नापप्पमिनि १००० सुगंझीय उमामिनि ॥ ११॥ ।

·लौकिकन्यायसाहस्री। (२४५)
• अनन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायः॥७१२॥
स एव हि शब्दस्यार्थों यः प्रकारान्तरेण न लभ्यते।
अनंन्यलभ्यः शब्दार्थ इति न्यायाद् । अत एव गंगापदस्य
तीरमर्थः। लक्षणयैव तत्प्रतिपत्तिसम्भवादित्युक्तं मीमासा-
न्यायप्रकाशे ॥ ७१२ ॥
कामाकुलकामिनीन्यायः ॥ ७१३॥
यथा- नायकगुणगणसंश्रवणप्रवृद्धाऽनुरागा काचन
कामिनी मदनवितला विरहक्लेशमसहमाना मदनलेखाऽ-
वलम्बनस्वावस्थानिवेदनानि विधत्ते । ततो वेगातन्निकट-
मटत्यपि । तस्मिन्नवलोकितेऽपि, तदवलोकनं तदीयगुण-
परामर्शाभावे जनसाधारणत्वं प्राप्ते हृदयंगमभावं न
लभते । यदा तु मूविचनात्तदीयगुणपरामर्श करोति,
तदा तत्क्षणमेव पूर्णभावमत्येति । एवं स्वात्मनि विश्वेश्व-
रात्मना भासमानेऽपि, तन्निर्भासनं तदीयगुणपरामर्शविर-
हसमयं पूर्णभावं न सम्पादयति । यदा तु गुरुवचनादिना
सर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिलक्षणपरमेश्वरोत्कर्पपरामों जायते,
तदा तत्क्षणमेव पूर्णात्मतालाभ इति । स० द० सं० प्रत्य-
भिज्ञादर्शने ध्वनितोऽयं न्यायः॥७१३ ॥
मूपकविपाणन्यायः ॥७१४॥
नहि कश्चित्प्रेक्षावान्मूपकविपाणं प्रतिपेढुं यतते॥७१em
गगनारविन्दन्यायः॥७१५॥

·(२४४) : भुवनेश- - स्फुटार्थोयम् । द्वाविमो न्यायावत्यन्ताभावदृष्टान्ते प्रव- तेंते । ओलूक्ये स्पष्टौ ॥ ७१५॥ - यद्ग्रहे यदपेक्षं चक्षुस्तदभावग्रहे पितदपे. क्षत इति न्यायः ।। ७१६ ॥ आलोकग्रहे आलोकापेक्षायाअभावेन तदभावग्रहेपित दपेक्षाया अभावादिति। स०व०सं०औलूक्ये विस्तरः॥७१६॥ कुलकन्यान्यायः॥७१७॥ यथा कुलकन्यका सह सोंदर्यादिगुणेनिजजनकहर्य एव गौरव प्रामोति । तथा च विवक्षायामयमवतरतीति । प्रोक्तं च रुद्रकविना-" सत्यं सन्ति गृहेगृहे सुकवयो येषा वचश्चातुरी स्ने हर्ये कुलकन्यकेव लभते जातेर्गुणगों- रखम् ॥” इति ॥ ७१७॥ शशविपाणन्यायः ॥ ७१८॥ अयमप्यत्यन्ताभावविवक्षायामवतरति । तस्मादीचरो हि शशविषाणायत इति चेत्तदेता चतुरचेतसां चेतसि न. मत्कारमाविष्करोतीति सद०सं० अक्षपादीये ॥७१८॥ अर्थात्समर्थो विद्वानधिक्रियत इति न्यायः ॥ ७१९॥ अयं स ६०सं० जैमिनीय। नथाहि-"तस्मासामर्थ्य- प्राप्तायाधी भाव्यत्वेनाऽवनिष्ठते-अर्यात्ममर्थी विद्वान शिनियन इनि न्यायेन वार्णिमासादिविषयासयोगः क्षमाणानन्याय पाध्यायं विनियुसने" इत्यादि ॥११॥ . । ।

·. लौकिकन्यायसाहस्री। (२४५) यत्रार्थावगतिरेव नास्ति तत्र संदेहस्य का कथेति न्यायः॥७२०॥ स्पष्टाभिप्रायकोऽयम्।सद संजैमिनीये स्पष्टः॥७२० मध्यासीनो घट इति न्यायः॥ ७२१॥ यथा-समनस्केन्द्रियसनिकृष्टः स्पष्टालोकमध्यमध्या- सीनो घट इति न्याये विपयप्रयोजनयोरसम्भवेन विचारशा- स्त्रमनारभ्यमिति पूर्वपक्ष इति सद०सं० जेमिनीय।।७२१॥ तस्करस्य पुरस्तात्कक्षे स्वर्णमुपेत्य सर्वा- ङ्गोद्धाटनं प्रतिभातीति न्यायः॥ ७२२ ॥ अयमपि-सन्द०सं जेमिनीये विस्तृतः । इह विस्तरभि- या विरम्यते ॥ ७२२ ॥ यश्चोभयोस्समो दोपो न तेनैकश्योद्यो भ- वतीति न्यायः॥७२३॥ वर्णानामेव वाचकत्वोपपत्ती नातिरिक्तस्फोटकल्पनाऽव- कल्प्यत इति सन्द०सं० पाणिनीयेऽभिहितः ।।७२३ ।। पुष्करपलाशन्यायः॥ ७२४॥ यथा-पद्मपत्रं जलेन लिप्त न भवति, तत्समकक्षायाम- वतरत्ययम् । यथोक्तम्-'पद्मपत्रमिवाम्भसा' इति ॥७२॥ न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्म- कृदिति न्यायः॥७२५॥ .

·भाग- अर-भीमागाही रुपा पापEARTrit कर-लोके जा कसानिकभियोगा को र Sriri Tafreenified Ajinा जाप श FTTTTTTTTT गरिन पतिमि TAIN A Test anपो1ि anhitratshilatterjt on the Asst.titi initi titi •in italialistinayirthatain thistiry menstraitighte sxiii ...... itutihi tit paik. t raks kr. tylekinn: 11thi.it . . .hironjiranti 18 है ............. - ·लौकिकन्यायसाइली। (१४७) अयं कालिदासकविना कमारसम्भवे व्यवहतः स०३ म्लो०६३ ॥७२८॥ वत्सक्षीरन्यायः॥७२९॥ यथा वत्सविद्धयर्थमचेतनं क्षीरं प्रवर्चते,तथाऽचेतनापि प्रकृतिः पुरुषमोक्षणाय प्रवर्चत इति सांख्याः। उकंच- "वत्सविवृद्धिनिमिचं क्षीरस्य यथा प्रवृत्तिरहस्य। पुरुपवि- मोक्षनिमित्तं तथा प्रवृत्तिः प्रधानस्य ॥ इति ॥ ७२९ ॥ निर्विमर्शा हि भीरव इति न्यायः॥७३०॥ अस्यार्थः-भीरयो भयशीलाः पुमांसो निर्विमशानिर्वि- चारा भवन्तीति परिणाम न विचार्य कायं कुर्वतीति भावः । अनारख्यापिकाऽस्ति कथासरित्सागरे लावणकल- म्बके-आसीत्पुरा कामन्दिका नाम नगरी गङ्गातटे। तत्र मठनिवासिमौनव्रतधारी परिवाट् कश्चिशिक्षार्थ कस्यचिद्ध- हिजो रहे गतः । तत्र दृष्ट्वाऽद्भुतां सरूपां वणिकन्या कामातुरो भूत्वा हाहा कष्टमिन्युवाचोयेस्ततः स्वमठं गतः वतस्स वणिकस्य शठसंन्यासिनः समीपं गत्वा रहसि पर- छ-स्वामिन्कुतो भवता मोनं त्यक्तमिति। तच परिवाडेव- मनवीदुलक्षणेयं ते कन्या, यदाऽस्याः परिणयो भविष्यति तदा ससुतदारस्य ते क्षयो भविष्यतीति निषितमिति तां वीक्ष्य में जातं दुःखम् यतस्त्वं मे भक्तोऽसीत्यतो मया मान स्यक्त्वा हाहा कष्टमित्युक्तम् । स्वमिदानीमिमां कन्यां नकः मुपरिन्यस्तदीपायां मंजूपार Rm

·--
.
(२४८)
ले तथास्थिति प्रतिज्ञाय तथैव सर्व चके। अत समा
निर्विमा हि भीरव इति ॥ ७३०५
अभीष्टस्त्रीवियोगाा सविवेकोऽपि का
ध्यत इति न्यायः ॥ ७३१ ॥
यथा-वासवदत्तादिविरहपीडया वासराजादपोत
न्तभूताः । स्पष्टाभिप्रायोऽयमिति ॥ ७३१ ॥
कर्त्तव्यं हि सतां वच इति न्यायः ॥७३२ ॥
स्पष्टार्थः ।। ७३२॥
प्रभृणां हि विभृत्यंधाधावत्यविपये मति
रिति न्यायः॥७३३॥
अयमहल्येन्द्रप्रस्ताव दृष्टान्तभूत इति ॥ ७३३ ।।
अशीलं कस्य नाम स्यान खलीकारका.
रणमिति न्यायः॥ ७३४॥
अशीलं दुष्टस्वभावः। नाम-प्रति। कममा
रकारणमपमानहेतुर्न भवति, अपितु मां भी
भावः । खलीलपकार स्पान्' इति को ort
कुकर्म सर्वस्य फलत्यात्मनि ?
न्यायः॥७३५॥
सार्थः ॥ ७३५ ।।
यो यहपति वीज हिलमते मापी
लमिति न्यायः॥३६॥
रथः॥३९॥

·लौकिकन्यायसाहसी। (२४९) मालतीपुष्पमश्मना हन्तुमीहत इति न्यायः॥७३७॥ मालतीति पुप्पविशेपस्य नाम । तामश्मना पापाणेन हन्तुमीहते चतत इति भावः । अयोग्यसम्मेलनेऽस्य प्रचार इति ॥७३७॥ कदाणां परे प्राणाः प्रायेणाऽर्थसञ्चया इति न्यायः ।।७३८॥ कदर्यलक्षणम्-"आत्मानं धर्मकृत्यच पुत्रदाराश्च पीडयन्। यो लोभारसचिनोत्यर्थान्स कदर्य इति स्मृतः॥" इति । स्पष्टार्थः ॥ ७३८॥ विपया कृप्यमाणा हि तिष्ठन्ति मुपथे कथमिति न्यायः ॥ ७३९॥ . स्पार्थः ॥ ७३९ ॥ भद्रमभद्रं वा कृतमात्मनि प्रकल्पत इति न्यायः॥७४०॥ स्पष्टः॥७१०॥ स्वभावो मुनि वर्त्तत इति न्यायः १७४१॥ स्पष्टः । अभीप्त्यादिन्यायद्वादशकं कथासरित्सागरे पटमिति ॥ ७४१॥ मृदं मूहभापयैव वोधयेदिति न्यायः॥७४२॥ सटायोपं महाभारतसभापशिशुपालोपाख्यानेऽष्टात्रि

·(२४८)
भुवनेश-
स तथाऽस्त्विति प्रतिज्ञाय तथैव सर्व चके। अत एवोक्तं
निर्विमर्शा हि भीरव इति ॥ ७३०॥
अभीष्टस्त्रीवियोगा. सविवेकोऽपि वा:
ध्यत इति न्यायः ॥ ७३.१ ॥
यथा-वासवदत्तादिविरहपीडयां वत्सराजादयो दृष्टा-
न्तभूताः । स्पष्टाभिप्रायोऽयमिति ॥ ७३१ ॥
कर्तव्यं हि सतां वच इति न्यायः ॥७३२॥
स्पष्टार्थः ॥ ७३२॥
प्रभूणां हि विभृत्यंधा धावत्यविपये मति-
रिति न्यायः॥७३३॥
अयमहल्येन्द्रप्रस्ताव दृष्टान्तभूत इति ।। ७३३ ॥
अशीलं कस्य नाम स्यान्न खलीकारका-
रणमिति न्यायः॥७३४॥
अशीलं दुष्टस्वभावः । नाम-प्रसिद्धे। कस्य खलीका-
रकारणमपमानहेतुर्न भवति, अपि तु सर्वस्यैव भवतीति
भावः । 'खलीकारोऽपकारे स्यात्' इति कोशः ॥ ७३४ ॥
कुकर्म सर्वस्य फलत्यात्मनि सवदेति
न्यायः॥७३५॥
स्पष्टयर्थः ॥ ७३५॥
यो यहपति वीजं हि लभते सोऽपि तत्फ-
लमिति न्यायः ।।७३६॥
स्पष्टः ॥ ७३६ ॥

·लौकिकन्यायसाहस्री। (२४९) मालतीपुष्पमश्मना हन्तुमीहत इति न्यायः॥७३७॥ मालतीति पुप्पविशेषस्य नाम । तामश्मना पापाणेन हन्तुमीहते यतत इति भावः । अयोग्यसम्मेलनेऽस्य प्रचार इति ॥७३७॥ कदाणां परे प्राणाः प्रायेणाऽर्थसश्चया इति न्यायः॥७३८॥ कदर्यलक्षणम्-"आत्मानं धर्मकृत्यञ्च पुत्रदाराश्च पीडयन्। यो लोभारसचिनोत्यर्थान्स कदर्य इति स्मृतः॥" इति । स्पष्टार्थः ॥७३८॥ विपयाऽऽकृष्यमाणा हि तिष्ठन्ति मुपथे कथमिति न्यायः ॥ ७३९॥ स्पष्टार्थः ।। ७३९ ॥ भद्रमभद्रं वा कृतमात्मनि प्रकल्पत इति न्यायः॥७४०॥ स्पष्टः॥ ७४०॥ स्वभावो मूर्ध्नि वर्त्तत इति न्यायः॥७४१॥ स्पष्टः । अभीष्टेत्यादिन्यायद्वादशकं कथासरित्सागरे स्पष्टमिति ॥ ७४१॥ मूढं मूटभापयैव वोधयेदिति न्यायः॥७४२॥ स्पष्टापायं महाभारतसभापर्वशिशुपालोपाख्यानेष्टात्रिं.

·(२५०) भुवनेश- शा ३८ ध्यायसप्तम ७श्लोकटीकायाम् । तत्र-मूढं मूढभा. -पयेव बोधयेदिति न्यायेन शिशुपालमतमनुसत्यैव कृष्ण- स्याधिक्यमाह द्वाभ्याम्-क्षत्रिय इति । क्षत्रियः क्षत्रिय जित्वा रणे रणकृतां वरः।यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः॥” इति ॥७४२॥ जले तरंगवुवुदन्यायः॥७४३ ॥ अयमप्येवम् ४० अ १४ श्लोकटीकायाम् । तत्र हि-कुतः कृष्णोऽन्येषां तेजास्यादचे, न तु तानि पृथकिष्ठन्तीत्यत आह-"चतुर्विधानां भूतानां त्रिषु लोकेषु माधवः । प्रभव- श्चैव सर्वेषां निधनं च युधिष्ठिरा।" इति। टी०-चेतनाचेतन- प्रपञ्चस्य जले तरंगबुबुदन्यायेन तत्रैवोत्पत्तिप्रलययोःश्रय- णादेप योनिस्सर्वस्य प्रभवाप्ययो हि भूतानामिति तदन्य- वात्सर्वस्येति भाव इत्युक्तमिति । अस्य न्यायस्य पूर्वोक्त- जलतरंगन्यायापेक्षया किञ्चिद्वैलक्षण्यमस्तीति योप्यम्७५३ आनर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं वलावल- मिति न्यायः ।। ७४४॥ अयमप्येवम् ४१ अ०१ श्लोष्टी० । तत्थम् ननु विभी. पिकाभिहाभिरित्यादिप्रन्यो भगवशिन्दापरत्वास भता. र्थवादः, किन्तु ध्यानमा ध्येयसारूप्यप्रापकम् । तश देपे. णापि कर्तव्यमित्यतिशयोक्तिमा ध्यानविधस्तायफग । अन्यया भगवग्निन्दानां वेनादीनां भगयमिन्दया पेगो दिनम्नमणि पानिन इत्यादिदोपम्मरणमनुपपा म्यान् ·लौकिकन्यापसाहस्री। मृहदारण्यकपचमे च-ब्राह्मविदं याज्ञवल्क्यं द्विपतः शाक- त्यस्य सयो मृत्युरुक्कोऽस्न्यां च संस्कारालाभेन दुर्गतिश्च सुचिता । साक्षाद्ब्रह्मादिपस्तु ततोऽप्यधिक दुःखं वक्तव्यं स्यात् । अत्रच द्विपतोऽपि शिशुपालस्याऽपराधशतं क्षारवा तस्मै भगवता सायुज्यं दत्तमित्युच्यते । तस्मानिन्दामन्यः प्रमागमोजतानामगावर र नया रि- प्रिय iamsin. दाहरणायुक्त्वेति चेन्न, तद्वत्कृतस्यापि भारतस्य तथावा- पत्तेः, अनन्यगतिप्रकरणवाधापचेश्च । आनर्थक्यप्रतिह- तानां विपरीतं चलावलमिति न्यायेनाकाशादिश्रुतिवनिंदा- श्रुतिरपि गोण्या इत्या ब्रह्मपरतया नेयेति युक्तमुत्पश्याम इत्याधुक्तमिति ।। ७४४॥ सैन्धवोदकन्यायः॥७४५॥ सैन्धवलक्षणम्-यया सैन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदक- मेवानुविलीयते, एवं प्रकृतेऽपि । न्यायोऽयं म०भा० ५० ५० अ० ३१३, श्लो० ८६ टी० । तत्र हि-युधिष्ठिर उवाच । "सन्तो दिग्जालमाकाशं गोरन्नं प्रार्थनाविषम् । श्राद्धस्य ब्राह्मणः कालः कथं वा यक्ष मन्यसे ।" इति पद्यं पहुशो विवृत्य-ननु च्यावर्चक उपाधिभेदे जाग्रति सति कथमन- योरभेदस्स्यादत आह-गोरन्नमिति । गच्छतीति गोरिन्द्रि- यम, तबाह्य शब्दाद्यर्थजातं वा। तदन्नमदनीयं प्रविलाप- नीयं सेन्धवोदकन्यायेन यथा सेन्धवखिल्य उदके प्रास्त उदकमेवानुबिलीयते । अत्र हि "एते सर्व एकं भवति'' ·(२५२) भुवनेश- इत्यादिश्रुतिभ्य उपाध्योमिथ्यात्वादेवं रज्जूरगवत्यविलय- स्सुखसाध्य इत्यर्थ इत्युक्तम् ॥ ७४५ ॥ गुणोपसंहारन्यायः॥ ७४६॥ उपसंहारो नाम सामान्यप्राप्तस्य विशेषे नियमनम् । यथाहुः-"सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषतः” इति । अयं म०भा०उ०प०अ०४२लो०१ टी०। तत्रेत्यम्-सनत्सुः जातीये भाग्यकारादिभियाख्यातान्सम्प्रतितनपुस्तकेषु च स्थितान्पाठालोकाँश्च, गुणोपसंहारन्यायेनेकीकृत्य व्याख्यायत इत्युक्त इति । ठान्दोग्ये समानप्रकरणे-"गुणो- पसंहारन्यायेनोपास्यब्रह्मण उदाहृतमन्त्रवर्णादिसिद्धिविन- हसिद्धिवत्कारेण" इत्यादिनोक्तम् ।। ७४६ ॥ शुकनलिकान्यायः॥ ७४७॥ अयम्-म०भा०३०५० ९६ अ० 'काकुदीकं शुकं नाकम- क्षिसन्तर्जनं तथा । सन्तानं नर्तकं घोरमास्यमोदकमष्टम- म॥” इति ४२ श्लोकटीकायामभिहितः। तथाहि-काकुदी- कमित्यादयोऽष्टावस्त्रजातयः । येनाऽत्रेणाभिभूता रथगजा- दीनां ककुद्येव शेरते, तत्काकुदीकं प्रस्वापकं नाम । येन शुकनलिकान्यायेनाभयेऽपि भयदर्शिनो हयरथादिपादेषु गाढं क्लिप्यन्ति तच्छुक मोहनं नामेत्यादि ॥७४७ ॥ शृङ्गग्राहिकान्यायः॥ ७४८॥ शृङ्गस्य ग्रहणं यस्यां क्रियायां सा शृङ्गपाहिका । “स- क्षायाम्” ३ । ३ । १९। इति सूत्रेण पुबुल् । यत्रैकांग- ·सौकिकन्यायसाहसी। क्षणेनेवांगी लक्ष्यते, तन्नाय प्रवर्चते। यथा-गोरजे का दीया गोरिति गोपः पृष्टः, शृंगं गृहीत्वा गां प्रदर्शयति, यन्ते गोरिति । यथा च महाभा० उ०प० ४५ अ०९ श्लोक दमविरोधिन एवं प्रातिकुल्यादयो मददोपत्वेन सुचिता अपि शृंगमाहिकया प्रकर्षण विधिमुखेन न प्रोक्ता इत्यर्थ इत्युक्तम् ।। ७४८॥ विक्रीते करिणि किमंकुशे विवाद इति न्यायः॥७१९॥ अयं श्लोकाभ्यां नियः । यथा-"सोमिनियंदनि विभीपणाय लक्षां देहित्य भुवनपते पिनेय कोशम् । सोमि. निम्प्रति निजगाद रामचन्द्रो विकीते करिणि किमंकुशे पि- यादः॥" इति । "नारब्धं फुचपरिरम्भणे याम्यं मयं थि- पति चुम्पने कदापि । किं नीवीगतमपले रणरिस पाणिं विपीने करिणि किगंकुरो विवादः ॥” इति ॥ ७४९॥ पद्ये मित्र निरन्तरा कथेति न्यायः॥७५० ।। पटः।।७५०॥ मक्षिकास्थाने मक्षिकापात इति न्यायः॥७९॥ अयं गायो तारापरपापिपये प्रपने पट 11७५१|| प्रथमयासे मक्षिकापात इति न्यायः॥७:२॥ अयम्-पार्ममाररभ पप भिसामदेवारनीति७५२॥ क्षते मक्षिकापात इति न्यायः॥७५२ ॥ अविशनयते फार्मनि पिणेपि मरने ।

·मुवनेश- स्पष्टः । वैये इत्यादिचत्वारो न्याया लौकिकगापा- रूपाः ॥७५३ ॥ न होकमेव सविशेष निर्विशेष च भवतीति न्यायः॥७५४॥ अयं न्यायोऽद्वैतकौस्तुभेऽभिहितः। तत्र हि-"सत्यकामः सत्संकल्पः अस्थूलमनण्वहस्वम्” इत्याधुभयविधश्रुति- सम्भवादुभयलिंगं ब्रह्मेति प्राप्ते, अभिधीयते । नोभयलिंग ब्रह्म, एकस्य वस्तुनो द्वैरूप्यायोगात् । न टेकमेव सविशेष निविशेषं च भवतीति युक्त्येत्युक्तमिति । विस्तरस्तु ततो. अवसेयः। विस्तरभयान्नेह प्रपञ्चितमिति ॥७५४॥ अचिन्त्याः खलु ये भावा न तास्तण साधयेदिति न्यायः ॥७५५॥ अस्यार्थ:-ये भावा जगजन्मोपादाननिमितपरिमाण धर्माधर्मादयः पदार्थाश्चिन्तयितुमयोग्यास्तान्न तर्केण साधयेदिति । न हि ते तर्केण साधयितुं शक्यन्ते, तर्का- न्तरेण तेपां बाघसम्भवात्- तोऽप्रतिष्ठानाच्चेति न्यायाच॥७५६॥ अत एवास्य न्यायस्योत्तरार्द्धमन्यत्र पठन्ति-नाप्र- तिष्ठिततर्केण गम्भीरार्थस्य निश्चयः” इति । यथा हि- पुराणेपु पचाशत्कोटियोजनभूगोलपरिमाणमित्यादि यदु- १ प्रहने हेतुमतोऽव्यय संदरकोटिप्रविष्टः । १ मचिरया इस्पाः।

·लौकिकन्यायसाहसी। (२५५) कम्, तत्प्रकृतन्यायेन समाधेयमिति सम्भवाऽसम्भवमी. मांसायां योध्यमिति म० भा० भी० ५० अ०५ श्लो० १२ टीकेति ॥७५५॥ ७५६ ॥ पात्राऽपात्रविचारस्तु धेनुपनगयोरिवति न्यायः॥७५७॥ यथा-"तृणात्सआयते क्षीरं क्षीगत्सआयते विपम्" इति । गावस्तृणं खादन्ति क्षीरं ददति । सर्पाश्च क्षीरं पिवन्ति विपं ददत्येवं झारखा पानाऽपात्रविचारः कर्तव्य इति भावः॥७५७ ॥ न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गतिं तात गच्छ- तीति न्यायः॥७५८॥ अयम्-भगवद्गीतापष्ठाघ्यायचत्वारिंश ४० च्लोकोत्तरार्द्ध रूपः । अस्यार्थस्तु-न हि कल्याणकृच्छुभकृत्कश्चित्पुरुषो- दुर्गतिं गच्छति, किन्तु सद्गतिमेव गच्छति । च श्रुति:-"तद्य इह रमणीयचरणाअभ्यासोहयत्ते रमणीया योनिमापधेरन्याह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वै. इपयोनि या" इति । " अतिकल्याणरूपत्वान्नित्यं कल्याणसंश्रयात् । स्मर्तृणां वरदत्वाश ब्रह्म तन्मंगलं परम् ॥” इति । 'मंगलानां च मंगलम् ' इति । 'पवित्रं मंगलं परम्' इति । परब्रह्मणो मंगलस्वरूपत्वस्मरणा- स्कल्याणं मंगलस्वरूपं ब्रह्म फरोति स्वात्मना साक्षाद्वि- जानातीति कल्याणकट्रह्मविकश्चिद्राह्मणो वा क्षत्रियो वाऽ- तथा ·(२५६) भुवनेश- न्यो वा योगभ्रंशं प्राप्य दुर्गतिं निरयं न गच्छति । जडभरतादी प्रसिद्धमिति प्रसिद्धिद्योतनार्थी हिशद- इति ॥ ७५८॥ भूयस्त्वात्तद्वाद इति न्यायः॥ ७५९ ॥ यत्रेतरवस्तुसत्त्वेऽपि यस्य वस्तुनो वाहुल्यं तैय लोक प्रवाद इत्यर्थेऽयं प्रवर्तते । स्पष्टः॥ ७५९ ॥ न हि सार्वभौमानन्दमनुभवबाजा ग्रामा- धिपतिसुखं तुच्छमपेक्षत इति न्यायः७६०॥ अपमधिकसुमसच्चे पसुपत्यागपियक्षायाममतरतीति तथा शुतमेवं मुमुक्षुरपण्डेकररापरमानन्दगनुभवमान्या मुच्छमुगमपेक्षन इनि नयाऽनुसन्धानटीकायामिनि ७१. चक्रनाभिन्यायः ।। 1 । अयम-म० भादशा०प०मा०५० यातान.ring अ.११८ टी. टीकामाम् । यमा-पां बनलाष्टम्ननगधिर गामि प्र : न" अदयापनि दाहाहानि परमात 12.1 मा याना : नर ना निंगि प्रयोग परिट निष्ट नमनानियापन निमार, ग मन्यः पनामा पार रसायन...॥ . 1 : II ·लौकिकन्यायसाहनी। ( २५७) शल्यकवानाखुन्यायः॥७६२॥ अयम्-म० भा०शां०५० अ० ८८ श्लो०६ टीकायाम्। "यथा शल्पकवानाखुः पदं धूनयते सदा । अतीक्ष्णेना- भ्युपायेन तथा राष्ट्र समापिवेत्॥ इति । शल्यकवाँस्तीक्ष्ण- तुण्ड आखुविशेषः । स हि निद्रितस्य मनुष्यस्य पादत- लस्थ मांसमतीक्ष्णेनेवोपायेन भक्षयति । शयानस्वीपद्वेद- नया पदं किं चिदनयते कम्पयते, न तु तीनवेदनया प्रयुध्यन्नाखू निवारयति । तद्वद्राष्ट्रं समापिवेदित्युक्तम् । शलतीति शल्यम् । "शलगतो" " वा पुंसि शल्यं शंकुर्ना", इत्यमरः। ट्रे घाणाग्रस्य नामनी । शल्य एव शल्यकः । तद्वान । "उन्दुरुर्मुपकोप्याखुः" इत्यमर इति ॥ ७६२ ।। जलमौक्तिकन्यायः॥७६३॥ अयम् देशकालपानश्रद्धाविशेषादल्पमपि महत्तमन्त्र जलमोक्तिकन्यायेन प्रामोतीति दर्शनादितिम भा. अन . १० १२ अ०९ श्लो० टीफायामुक्त इति ॥ ७६३ ॥ श्मशानवेराग्यन्यायः ॥ ७६४ ॥ अयमपि-म० भा० अ० १० अ०१३ मटोल १३ टीकायामुक्तः । तत्यम्-द्वितीये 'यो माम्' इति स्टॉक प्रहरणे मनसि श्मशानवैराग्यन्यायेन जितो मया काम इति निश्चित्य प्रयतते संन्यासादिकं करोति, नस्य मन- स्येय पुनरहं प्रादुर्भवामि । यदाहुरभियुनाः-प्रमादिनी परिश्चित्ताः पिशुनाः फलहोस्सुकाः संन्यासित ·भुवनेश- देवसन्दूपिताशयाः ॥” इति । अन्यत्रापि-"श्मशानान्ते पुराणान्ते मेथनान्ते च या मतिः । सा मतिस्सर्वदा काले नरोनारायणो भवेत् ॥” इति ॥ ७३४॥ संशयात्मा विनश्यतीति न्यायः ॥ ७६५॥ स्पष्टः।।७६५॥ यच्च स्तूयते तद्विधीयत इति न्यायः॥७६६।। अनेनाध्ययनवदर्थज्ञानस्यापि विधिरभ्युपगन्तव्य इत्यु- म० भा० उपोद्घाते ॥ ७६६ ॥ ऊर्णनाभिन्यायः॥७६७॥ ऊर्णनाभिस्तन्तुसर्जने प्रसिद्धः कीटविशेषः । 'मकरी' इति देशभापायां प्रसिद्धः । ऊर्णनाभ इति पाठोऽपि । "लूता स्त्री तन्नुवायोर्णनाभमर्कटकाः समाः ॥” इत्यमरः । ऊर्णेव तन्तुर्नाभौ यस्य स ऊर्णनाभः, ऊर्णनाभिर्वा "अर्णा मेपादिलोम्नि स्यात्" इत्यमरः । "अच् प्रत्यन्यव. पूर्वासामलोनः" ५।४।७५ इति सूत्रे अजिति योगवि- भागमूलकत्वेनाप्रत्ययविकल्पः । “डयापोः संज्ञाछन्दसो- घहुलम्" ६१३१६३ इत्यूर्णाशब्दस्य हस्वः । यथोर्णनाभिः स्वत ऊर्जा सजति, संहरति च, एवं जगदीश्वरोऽपि सृजति, संहरति च। "यथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते च स यथोर्णना. भिस्तन्तुनोचरेत्, यथाऽः क्षुद्रा विस्फुलिहा व्युचरन्ति, एवमेवास्मादात्मनो हि सबै प्राणाः सर्वे लोकारस देवास्सर्माणि भूतानि व्युच्चरन्ति” इत्यादिश्रुतेः । अयं ' परयालिनि पाद: साधासायनिमानि । । m --- ·लौकियायसाहनी। न्याय एकस्यैव ब्राह्मणोऽभिन्नोगदानले कर्तृत्वे च दृष्टान्त- रूप इति वृहदारण्ये शारीरकसूत्र ११२१२१३ भाप्ये, आहेतकोस्तुभादिपु र स्पष्टः ॥ ७६७॥ पृथिव्योपधिन्यायः ॥७६८॥ पथा पृथिव्यामोपवयम्संभयन्तीति, नातेपि ५६८ पुरुपकेशलोमन्यायः ।। ७६९ ।। यथा पुरुपाकेशलोमानि सम्भवन्ति, नपारामाभ- पतीह विश्वमिति । शारीरकभाष्येऽभिडिनं न्यायद्यमिद- मिति ॥७९॥ न हि स्वल्पो दोपोऽमितगुणाभिभावक इति न्यायः ॥ ७७०॥ स्पष्टाधाऽयमिति ॥ ७० ॥ शाम्येत्प्रत्यपकारेण नोपकारेण दुर्जन इति न्यायः ॥ ७७१॥ रपटायोज्यामिति ॥ ७७१ ॥ प्रायेण सामग्यविधी गुणानां परामुखी विश्वसृजः प्रवत्तिरिति न्यायः ॥ ७७२ ॥ स्परः। एने प्रयो न्यायाः फशिकालिदाराभिरपार अईहष्टीन्यायः ॥ ७७३॥ হ-যা যা ২হাছামাল হায় पलामिनि पिनाया गया पयामरते नरः, यन्तु गरपान सम्मपनि, एदेविपरिपपरपालिन 4 ·उपनरा- प्रतिकूष्माण्डन्यायः ॥७७४॥ अयं स० द० सं० जैमिनीये। पूतिशब्दोऽन दुर्गन्धिवा- चकः, यथा-पूतिगन्धिरित्यत्र । शेष स्पष्टम् ॥ ७७४ ॥ वज्रलेपन्यायः॥७७५॥ "अयम्-वस्तुनः सुदृढसुस्थिरत्वविवक्षायां प्रवर्तते। इमावपि तत्रैवेति ॥ ७७५॥ अलमुन्मत्तवचसि काव्यदूपणोद्भावनेनेति न्यायः॥७७६॥ यत्र विक्षेपबहुलं धावनमेव पुरुषार्थ मन्यमानायालेरप्यु. पहसनीयास्तत्र स्पष्टाभिप्रायोयमिति ॥ ७७६ ।। भूतं भव्याय कल्पत इति न्यायः॥७७७॥ स्पष्टार्थः ॥७७७ ॥ किमज्ञानस्य दुष्कर इति न्यायः ॥७॥ स्पष्टापाध्यमिति ॥ ७७०।। गुर्वपि विरहदुःखमाशाबन्धम्साहयतीति न्यायः॥७७९॥ अयमभिज्ञानशाकुन्तल चतुर्थाई नाति-"गगा विपिएण विणा गमेइ अणि विगाहामागम अपि विरहकप आगावन्धी महादि ।" इति प्रानगापा । अस्याः गणतं यथा-"पारित्रियाविना गायनिातनी पिपरादनगम । गुपि सिहागामाया मार पनि इति ।

·सौकिकन्पायमाहमी। (२६" न खलु धीमतां कश्चिदविपयो नामेति न्यायः॥ ७८०॥ अयमपि तत्रयोक्तः। स्पष्टः।। ७.०॥ आमोदपट्पदन्यायः॥७८१ ॥ अयच पधेनोपनिवन्धोऽनघंगधवनाटके। नाहि आफारणेच चतुरास्तयन्ति परेगितम् । गर्भस्य केतकी पुष्पमामोदनव पदपदाः ॥" इनि ।। ७०१ ।। उपसर्गन्यायः ॥ ७८२॥ यप्रेकयस्तुन उपाधिभेदेन नानात्यविवक्षा,नप्राध्यं प्रवर्ती उपसर्जनमुपसृज्यते या । "सृज विसर्गे पर प्रत्यपः-टप. सर्गः। "उपसर्गाः क्रियायोगे" ११४।५९ इनि पाणिनि- सूत्रेण प्रादीनामुपसर्गसंज्ञा क्रियते। प्रादपध-प्रपग,अप, सम, अनु, अप, निस्, निर्, दुम् दर, वि,आर. नि. अधि, अपि, अति, तु, उत, अभि, प्रति, परि, उप पापानि संग्याका उपसर्गपदपायाः। यथूक गपापमयों नाना. कियायोगस्पोपाधिभंदन नानातां भजति नपा-१ पनि "प्रयोगे पियोगे भृशा पाना शहिमालयमा पुनातु शान्ता। पदन्त्यादियौपदी प्र सातस्तथा समाप्परटामिलापे॥१॥ प्रसिद्ध पाणे सपा प्रीण- नेपि"रपटादशरपपु पर्वते । नयाहि ममेण-अपुननि., प्रपुर, प्रयुज्यते, प्रयोगे १३ दियोगे यथा-गोपति.मोपिला, प्रेपनिप्रमिः २ । भृशा पधा-प्रदन्ति ।

·(२६२) भुवनेश- प्रवादः३।तृप्ती यथा-प्रभुक्तमन्नम् ४ । शुद्धौ यथा-प्रसन्न मुदकम् ५। शक्तौयथा-प्रशक्तो विद्यायाम् ६। अग्रे यथा- प्रवालो वृक्षस्य ७ । अग्रपूजायां यथा-प्राञ्जलिः स्थितः । सुशान्तौ यथा-प्रशान्तो वह्निः ९। आदिकर्मणि यथा- प्रारब्धम् १०। उदीर्णे यथा-प्रवलो राजा ११॥ सम्भवे यथा.. हिमवतो गङ्गा प्रभवति १२ । ऐश्वर्ये यथा-प्रभुदेवदतः १३ । दृष्टे यथा-प्रलोकयति १४ । अभिलापे यथा-प्रार्थ: यते कन्याम १५ । प्रसिद्धः १६ । प्रयातः १७। प्रत्तुष्यति १८ ॥ १ ॥ “परा वधे गती घर्षे ह्याभिमुख्यभृशार्ययोः । अप्रधाने विमोक्षे स्याद्विक्रमप्रातिलोम्ययोः ॥ ॥२॥ परा इत्युपसर्गो नव ९ स्वर्थेषु । वधे--पराहतः१ । गतो-पलायते २१-परामृष्टः ३ । आभिमुख्ये-परावृत्तः ४ । भृशार्थ- पराजितः ५। अप्रधाने-पराधीनः६। विमोक्षे-पराकृतः ७ । विक्रमे-पराक्रान्तः ८। प्रातिलोम्ये पराङ्मुखः९ ॥२॥ वियोगे वर्जने चोर्ये ह निर्देशवारणे। विपर्ययविद्य- त्योश्च ह्यप इत्ययमुच्यते॥" ॥३॥अप इत्युपसर्गोऽयस्वर्थेषु । वियोगे-अपयान्ति १। यर्जने-अपसाकेतासृष्टी देयः २॥चौयय-अपहरति धनम् । ह अपहसन्ति । निदेशे अपदिशति ५। वारणे-अपसरति पापात् ६ । विपर्याय अपशब्दः । विकृता-अपकृतमिति ८ ॥ ३ ॥ "सिद्धा समक्षे प्रभवेक्ययोगसमन्ततोभावाविभूपणेषु । छेपाभिमुख्ये च वियोगसत्ये यदन्ति सं स्वीफरणे च कांपे।" || समित्युपसर्गप्रयोदशनषु । सिद्धा-सं.

·लौकिकन्यायसाहसी। (२६३) सिद्धिः१। समक्षे-संकथा वर्तते । प्रभवे-सम्भवत्यग्निः काटे ३ । ऐक्ये-संवदन्तिमुख्याः १। योगे-सङ्गच्छते५। समन्ततोभावे-संकीर्णः६। विभूषणे-संस्क्रियते कन्या। श्लेप-संघचे कार्यम् ८ । आभिमुख्ये-सम्मुखम् ९ । वि- योगे-संविभक्तः १०॥ सत्ये-सम्मतः११ स्वीकरणे-संग. हाति १२ । कोपे-संक्रुद्धः १३ ॥४॥ "पश्चादाये लक्षणे चाभिमुख्ये सामीप्याधिष्ठानसादृश्यहीने । स्वाध्यायपि प्रोक्त एवानुवन्धे पूर्वाचार्येरन्वयं धै विसर्गे ॥" ॥५॥ अनु इत्युपसगों दशवर्षेषु वर्चत इति 1 पश्चादाये-अनुवन्धः, • अनयायी १। लक्षणे-जपमनु पापर्पत, पक्षमनु विद्योतते विद्यत् २। आभिमुरये-अनु मातरं धापति पालः ३। सामीप्ये-अनुगिरम्-गिरेः समीपमित्यर्थः। सामीप्येऽ- व्ययीभावः। "गिरेश्च सेनकस्य" ५।४।११२ । इति स- मासान्तप्टच ४। अधिष्ठाने-अनुशोणं पाटलिपुत्रः ५। सादृश्ये-अनुष्धतिः ६। हीने-अनु हार सुराः, हरेहींना इत्यर्थः । “हाने" ११४।८६ । इति फर्मप्रचनीयसंज्ञा । "फर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया" २ ॥ ३॥८॥इति द्वितीया ७। स्वाध्याये-अनुवाक्यमधीते ८ । अनुयन्धे-अनुदायः । "दीर्घटेपानुतापयोः" इत्यमरः । "दोपोत्पादेऽनुपन्धस्पात् इति घ ९ । विसर्गे-अनुमान्तो गच्छति १० ॥ ५ ॥ "ध्यातिशुलिपियोगेषु पिशाने पावलम्बने । युधेः परिभवे प्रोफ ईपदप्पपः स्फटम् ॥ ॥६॥ अब इत्युपसर्गः सप्त. सर्येषु पन्ते । व्याप्ती यथा-अबकोणः १गने अरदान ।

·पापात्पर । (२६१) भुवनेश- मुखम् २ । वियोगे-अवमुक्ता कान्ता ३। विज्ञाने-अ- तोऽर्थः । अवलम्बने-दण्डमवष्टभ्यास्ते ५। परिभवे-ज. वहसनि ६ । ईपदर्थे-अवलम्बनम् ७ ॥६॥ भूशार्थपु वियोगादेशयोश्च निर। लाभानिक्रमयोः प्रोतः पण्डितैरवधारणे"॥७॥ निरित्युपसर्गा:टम्बर्थेषु वर्तते । एवं निस् सकारातोऽपि ज्ञेयः। द्वापि समानार्थी। पापे-निर्म- र्यादा १ । अत्यये-निर्जलं सर: । भृक्षार्थ-निर्णीतम् ३ । वियोगे-निःशल्यम् , निर्याणम् . निर्यातः ।। आवेगे- निर्दिष्टः ५। लाभे-निर्देशः ६ । अनिझम-निष्कान्तः । अयधारणे-निश्चितम् ८॥७॥ नगण्य मनालाभास म्पत्तिषु दुरुच्यते । ईपदर्थे शे प्रोक्तः पूर्यानार्य. पी. वरः ॥८॥ एवं दुस् सकारान्तोऽपि। दुरदा इत्युप- रागों पम्पर्थेषु वने । यर्य-दुर्वर्णः । कुलगा दुष्ण २.पः २ । अलाभे-दुष्पापम् ३ । गम्पनी दुगना माद-दुाहीतः ५। यो-दुग्यः ६। किम, निग, पुग :ति दागों मान्तो "निसम्नानायनागाने" - । । । १॥ इनि पाणिनिग निगनि निदेशा.. " दानमिन्दान्य-दामाण गहा मनात इति भाव्याने "निरः कुषः" ।।४निगा गंगपिका [ वाइनिग निशानानियोगामिनि निरयन, दृग्यन पत्र निगदगीमाम्याran मगरगावो' इति गगन मनाई रेग्न नियन, दृष्टपत दति भानिया । .

·लौकिकन्यायसाहसी। ॥८॥"नानार्थे भयकुत्सने च कलहे दूरार्थपैशुन्ययोरेश्व- Uऽतिशयप्रदर्शनभृशाकिर्पशोर्येषु च । अप्राधा- न्यवियोगमोहचटुलस्थानेपदथें स्फुटं संशुद्धो कथितं तथैव विमुखे चाथै विरायेवुधैः॥" ॥९॥ वि-इत्युपसर्ग एको. नविंशत्यर्थपु वर्त्तते । नानार्थ-विचित्रा पाणिनेः सूत्राणां गतिः १ । भये-विषण्णः २ । कुत्सने-विरूपः ३। कलहे- विवादः, विभाज्यं धनम् । दूराथ-विप्रकृतमध्यानम् ५। पशुन्ये विकरोति । ऐश्वर्य-विभुदेवदत्तः ७ । अतिशये- विकीर्णः वा प्रदर्शने-विलोकनीया कन्या ९।भृशार्थे विशुद्धा नयः १० । उत्क-विस्मितो जनः ११. शोग्य-विकान्तः १२। अप्राधान्य-विनष्टः १३॥ वियोगे-विमुक्तः१४। मोहे- विमनस्कः १५। घटुलस्थाने 'चटुलश्चञ्चले कान्ते' इति शब्दार्थचिन्तामणिः । विभ्रान्तः १६ । ईपदर्थे-विगलितः १७। संशो-विमलं जलम् १८॥ विमुख-विमुखम् १९॥९॥ " स्पच्छाप्तिपुपन्धने च निलये पाक्ये समीपे महे स्वन्त. भर्भावनिवृत्तियिस्मयभयादानोर्द्धकौशिपि । कृच्छ्रे शाट्य- निमन्त्रणाभिविधिपु श्लेषाभिमुग्येपि चाइ निर्देशाऽवधि- पिक्रियासु शकने स्थानादिकर्माण्यपि ॥ ॥१०॥ आडित्यु- पसर्गः सप्तविंशत्पर्धेषु । स्पर्खायाम्-माझे माइमादयते ।। इजायाम्-आकांक्षते २ । आनो-आसादितमनेन ३१५- न्धने-आगुथति कवचम् ४ । निलये-आवसधः पावाश्ये-- आज्ञापयति सः समीपे-आसनः प्रहे आलम्बन्लेट। अन्तर्भाये-जापीतमुदयं सिकताभिः ९१ निएत्ती-आरतः, ·. । (२६१) भुवनेश- मुखम् २ । वियोगे-अवमुक्ता कान्ता । विज्ञाने-अबग- तोऽर्थः । अवलम्बने-दण्डमवष्टभ्यास्ते ५ परिभवे-अ. वहसति ६ । ईपदर्थे-अवलम्वनम् ७॥६॥ "पापात्ययः भूशार्थेषु वियोगादेशयोश्च निर्। लाभातिकमयोः प्रोक्तः पण्डितैरवधारणे"॥७॥ निरित्युपसोऽष्टस्वर्थेषु वर्तते । एवं निस् सकारातोऽपि ज्ञेयः। द्वावपि समानार्थी पापे-निर्म- र्यादा १ । अत्यये-निर्जलं सरः भृशार्थ-निर्णीतम् ।। वियोगे-निःशल्यम्, निर्याणम्, निर्यातः ४। आदेशे- निर्दिष्ट: ५। लाभे-निर्देशः६। अतिक्रमे-निष्क्रान्तः७१ अवधारणे-निश्चितम् ८॥७॥ "वैवर्ण्यकुत्सनालाभास- म्पत्तिपु दुरुच्यते । ईपदर्थे कृशे प्रोक्तः पूर्वाचार्यः कवी- श्वरः॥" ॥८॥ एवं दुसु सकारान्तोऽपि। दुर्दुस् इत्युप- सर्गो पट्स्वर्थेषु वर्त्तते । वैवर्ये-दुर्वर्णः १ । कुत्सने-दुप्पु- रुपः २ । अलाभे-दुप्पापम् ३ । असम्पत्तो-दुर्गतः ४ । ईपदर्थे-दुर्गृहीतः ५। कृशे-दुःस्थः६ । किञ्च, निस,दुस् इति द्वावुपसर्गों सान्तौ "निसस्तपतावनासेवने” ८ । ३ । १२ । इति पाणिनिसूत्रे निस इति निर्देशाव, निष्कृतं, दुष्कृतमित्युदाहृत्य-इदुलपधस्य सकारस्य यो विसर्जनीय इति भाप्योक्तेश्च "निरः कुपः" ७।२।४६ । इति “सुदु. रोरधिकरणे" [वा०] इति च निर्देशाद्रांतावपि योध्याविति निरयते, दुरपत इत्यत्र निसदुसो रुत्वस्याऽसिद्धत्वात "उप- सर्गस्यायतो" ।२ । १९.इति सूत्रेण न लत्वम् । नि- रोस्तु निलयते, दुलयत इनि रूपदयं भवतीति योध्यम् ॥ , . .

·.. सौकिकन्यायसाहनी। (२६५) 1८॥ "नानार्थ भयकुरसने च कलहे दुरार्थपशुन्ययोरेश्व- Uऽतिशयप्रदर्शनभृशाोत्कर्षशाय्येपु च । अप्राधा- न्यवियोगमोहचटुलस्थानेपदथे स्फुटं संगद्धो कथितं तथैव विमुखे चार्थे विराद्येयुधः ।।"॥९॥ वि-इत्युपसर्ग एको. नविंशत्यर्थेषु वर्तते । नानार्थ-विचित्रा पाणिनेः सूत्राणां गतिः । भये-विषण्णः २। कुत्सने-विरूपः ३ । कलहे. विवादः, विभाज्यं धनम् ४ । दूराय-विप्रक्रनमध्यानम् ५। पशुन्ये विकरोति ६ । ऐश्वर्य-विभुदेवदनः ७१ अतिशये- विकीर्ण: वा प्रदर्शने-विलोकनीया यन्या भृशार्थे विशुद्धा नयः १० उत्क-विस्मितो जनः ११ शाग्य-विकान्तः १२। अप्राधान्ये--विनष्टः १३॥ पियोगे-विमुक्तः१५ मो.- विमनस्कः १५। घटुलस्थाने 'चटुलश्चाले फान्त' इति शब्दार्थचिन्तामणिः । विभ्रान्तः १६ । ईपद-विगलितः १७॥ संशुमो-विमलं जलम् १८॥ रिमुखे-विमुखम् १९॥६॥ " स्पच्छासिपु पन्धने घ निलये पाये समीप प्रहे पन्न- भीवनिनिविस्मयभपादानोर्द्धकाशिपि । एप्ले शाट्य निमन्त्रणाभिविधिपु स्टेपाभिमुग्यपि चार निशायधि- बिगियासु शकने स्थानादिकर्मण्यपि ॥ १०॥ आहित्य. पसर्गः साविशस्पर्धेषु । रप याम्-मासे माउमापते ।। इच्छायाम्-आपांक्षते ९ । आलो-आसादितमनेन ।प. न्धने-मामुमति फरपा । निलप-आरसपः पावार- आशापयति सः ६ । समीपे-आसप्रहे आलाशने अन्तर्भा-माणसिकताशिः ९निरा- ·(२६६) मुवनेश- आरमति विस्मये-आनन्दितःश भये-आकम्पितः१५ आदाने-आदत्ते धनम् १३ । उर्द्धकर्मणि-कदम्बमारोहति श्रीकृष्णचन्द्रः१ आशिपि-आशास्ते १५। कृच्छे-आपक गतः १६ । शाव्ये-आचरति कपटेन १७ । निमन्त्र आमन्त्रितः १८ । अभिविधी-आकुमारं यशो रामचन्द्रल आजन्मशुद्धानामित्यादि १९ । पे-आलिङ्गति २०॥ आभिमुख्य-आगच्छति रामः २१ । निर्देशे-आदिशति २२ । अवधो-आसमुद्रक्षितीशानामिति, आसकलादा २३ । विक्रियायाम्-आश्वासपनि २४ । शकने-आफमने गगनं चन्द्रमाः २५। म्याने-आम्पदम २६ । आदिकम्मणि. आरभते विद्यामध्येतुमिति २७ । किय-अयमापसगों दिल्देिन द्विधा तथा चोन, महाभाट्ये-"ईपय क्रिया. योगे मर्यादाभिविधा न यः । एतमानं हितं मियागाप. स्मरणयोरदित् ॥” इति । रिमभिप्रामोनि. शाहिरगन्धिन प्रामाति । यथा-पदर्थ-दपदुष्णम्-ओष्णमिति । किया. योग-आईक्षस-पक्षस इति । वाक्ये-आप न मन्यो। स्मरण-एवं किल मदिति ॥ १०॥ निश शामागे दृष्टकम्मंण्यचोभारपियामोगगगोशे । गत स्तो न्धने गशिष्टं युयर्मयभाये निगम निगेषु ।। ||१नि~ गुरमर्गश्चतुर्दशालानियो-निमिशन यदिशामिना दल्यादिनार्थ-निएहीनः । आधी-निलयः३॥ टकम्मणि-नियो देवदमः, जागागागदिनिधित गोमा सिनिलम्यिागको ..

·No text on this page.

·(२६८) मुग्नेश- मिलिनेन समुच्चयः ५। प्रदने-अपि गच्छति ६। भू- -अपि नाति हारम् ७। गर्हायाम्-धिग्देवदत्तमा स्तुयादृपलमिति । क्रियागतगीत्वमपियोत्यम्, तदे विगित्यादिनानुद्यत इति ८ पदार्थ-पदस्याप्रयुज्यम नपदान्तरस्यार्थः पदार्थः । यथा-सपियोऽपि स्वादिस्याः बिन्दुरित्यादिरप्रयुज्यमानपदस्यार्थोऽपिना द्योत्यत इति वोच्चम् ९ । अन्ववसंग-अन्ववसर्गः-कोमचाराऽनुज्ञा यथा--अपिस्तुहि-यथेच्छंस्तुहिवायथेष्टं कर्विति यावदिति १०॥१३॥ "भृशार्थेऽतिशये च स्यादृद्धयतिक्रान्तयोरपि : अन्यतिक्रमणे प्रोक्त उपसर्गविचक्षणः।।" ॥१४॥"अतिरति- क्रमणे च” १।४।९५ इति सूत्रस्थचेन पूर्वसूत्रस्थं पूजा- यामिति पदमनुकृप्यते । तेन पूजार्थेप्यतिवर्तते । एवञ्च पट्स्वर्थेवनिरन्ति । भृगार्थ-अतितमा आपः १। अति- शये-अतिमानुपमस्य ज्ञानम् २ । वृद्धो-अतिमेयं गम- नम् ३ । अतिक्रान्ते-अतिनु जलम् ४। अतिक्रमणे- अतिहस्तयति, अतिकामति वा ५। पूजायाम्-अतिदे- वान कृपणः, देवेभ्योऽधिको देवपूज्यो वा कृष्ण इत्यर्थः ६ ॥१४॥ "पूजायां च समृद्धों च भृशार्थाऽभीलयोरपि । उपसर्गविशेपस्सुः प्रोक्तोऽनुमतावपि॥" ॥१५॥ सु-इत्यु- पसर्गः पञ्चस्वर्थेषु वर्त्तते । पूजायाम-सुसिक्तम, सुस्तुतम् १ । समृद्धो-सभद्रम् २ । भृशार्थ-सुवहा आपः ३ । अभीले कृच्छे-सुपुष्करं सत्रतं वा ४ । अनुमतो-सुकृतम् ५ ॥ १५॥ "प्रावल्यलाभमोक्षोर्द्धकर्मप्राकाश्यशक्ति ।

·लौकिकन्यायसास्त्री। (२६९) वियोगाभावयन्धे स्यादुदस्वास्थ्यप्रधानयोः ॥१६॥ उदि- त्युपसर्ग एकादशस्वर्थेषु वर्तते । प्राबल्ये-उद्दलः सर्पः ११ लाभे-उत्पन्नं द्रव्यम् । मोक्षे-उद्दामः ३। अर्द्धकर्मणि- आसनादुत्तिष्ठति ।प्राकाश्ये-उच्चरति ५। शक्को-उद्वाहः ६. वियोगे-उत्पथेन गच्छति ७ । अभाये-उत्पथः ८॥ धन्धे-उद्दद्धा गोः ९ । अस्वास्थ्ये-उत्सुका १० । प्रधाने. उत्कृष्टः ११ ॥१६॥ "पूजोतीडादने नृत्ये सादृश्या- नाययोरभिःारोगाभिमुण्यसामीप्ये स्यादृशार्थप्रयोगयो।" ।। १७ ।। अभि-इत्युपसग्गों द्वादशस्वर्थेषु वर्तते । पूजा- याम्-अभिवादयति १। उक्ती-अभिधत्ते-२। इच्छा- याम्--अभिलपति ३ । अदने-अभ्यवहरति ४। नृत्ये- अभिनयः ५। सादृश्ये-अभिजातः ६। आम्नाये अभ्यः स्यति ७।रोगे-आभिस्पन्दः ८। अभिमुख्ये अभिमुखः स्थितः ९। सारूप्ये-अभिरूपः १० । भूशार्थे-अभिरतः ११॥ प्रयोग-अभिजानाति १२ ॥ १७ ॥ "सादृश्या- दानरुगहिंसातयोग व्याप्तिवारणे । नित्तिप्रतिविम्वाभि- मुख्य च व्यत्यये प्रतिः।। " ॥१८॥ प्रतीत्युपसर्ग एकादश- स्वषु वर्त्तते । सादृश्ये-प्रतिकृतिर्देवदत्तस्य । तृणकामादि- निर्मितं प्रतिमा परपर्यायवस्तु प्रतिकृतिरिति । आदाने- प्रतिरदाति २१ रुजि-प्रतिश्यायः 'प्रतिश्यायस्तुपीनसः' इत्यमरः३। हिंसायाम्-प्रतिहितः । तद्योग-प्रतिपन्नमे- तत् ५। व्याप्ती-प्रतिकीपर्णः पांशुभिः६ । वारणे--प्रतिनि- वृत्तः ७. निवृत्ती-प्रतिक्रान्ता. प्रतिविम्वे-प्रतिहस्ती।

·(२७०) मुवनेश- आभिमुख्ये-प्रति सूयं गच्छति १० । व्यत्यये-तैलाघृतं प्रतिददातीति ११ "लक्षणेस्थम्भूताख्यानभागवीप्सासु प्रतिपर्यनवः" १।४।९। इति सूत्रोक्तार्थप्वपि ।लक्षणे- वृक्षं प्रति विद्योतते विद्युत् । वृक्षमिति । वृक्षप्रकाशेन विद्युत द्विद्योतनदेशज्ञानाक्षो लक्षणम् १. इत्थम्भूताख्याने इत्थंभूतः कंचित्प्रकारम्प्राप्तः, स आख्यायतेऽनेनेति-इत्य- म्भूताख्यानम्-प्रकारविशेपनिरूपकम् । तत्र यथा-विष्णु- म्प्रति भक इति २, भागे-लक्ष्मीहरिम्प्रति-हरेर्भाग इत्यर्थः ३, वीप्सायाम्-वृक्षवृक्षं प्रति सिञ्चतीति : १८|| "परि दोपोक्तिविभूषण उपरमपूजासमन्ततोभावे । व्या. स्यालिङ्गनवर्जननिवसनशुचि रोगीप्सास॥॥१९५ परि- इत्युपसग्गों द्वादशस्यर्थेषु वर्त्तते । दोपोको-परिहसति देवदत्तः १ । विभृपणे-परिष्करोनि कन्याम् २ । उपरमे- परिपूर्णः कुम्भः३। पृजायाम्-परिचरति गुरुम् । ममन्ततो भावे-परिभ्रमति ५। व्याप्ता-परिगता हस्निना प्रामः६। आलिङ्गने-परिप्वजनि प्रियाम् ७ । वर्जन-परिगतेभ्यो वृष्टो देवः, परिहरेः मंसार: ८ । निवगने परिधान ९ ॥ गुचि-परिदेवनम ? | गंग-परिगता टिकः ११। प्सायाम-वृक्ष वृक्षं पांगिनि १२ इति। प्रतिय. अणेत्यम्भूनाख्यानभागष्यपि शेयमिति ॥ १९॥ "दाक्षि. पीसामृनदानपातयोगसामर्यसमीप पानी तथाचार्यहनी व दोष युपश्ययं गम्मणनिधये दरयुपमार्गमगादमय .. " उर ·लोकिकन्यायसादमी। (२७१) वर्तते । दाक्षिण्ये उपचारः १ । चीप्सायाम्-देवं दे. वमुपयाचते २। मृते-उपरतो देवदत्तः ३ । दाने-उ- सरत्यर्थं ब्राह्मणाय । पूजायाम-उपासितो वह्निः ५ । तयोगे-उपपन्नं ध्यानमाह ६ । सामर्थ्य-उपकरोति देव- दत्तः ७ । समीपे-उपकुम्भम् ८ । व्याप्तो-उपकीर्णः पां- शुभिः९। आचार्यकृती-उपदिशति शिप्येभ्यः १०। दोपे- उपघातः ११ । आरम्भणे-उपक्रमते भोक्तुम् १२। निश्च- ये-उपपन्नमेतत् १३ । "उपोधिके च' १।४। ८७ इति सूत्रेणाधिकार्थे हीनार्थे चोप वर्तते । यथा-उप पराबै हरे- गर्गुणाः । परा दधिका इत्यर्थः । हीने-उप हरि सुरा इति ॥ २०॥किञ्च-उपसर्गाणां घोतकत्वमेव, न पाचकत्वम् । उक्तं हि-"द्योतकाः प्रादयो येन निपाताश्चादयस्तथा । उपास्येते हरिहरी लकारो दृश्यते यथा ॥ निपाताश्चादयो लेया उपसर्गास्तु प्रादयः। द्योतकत्वात्कियायोगे लोका- दवगता इमे।" इति ॥ स विधा-"धात्वर्थ पाधते कश्चित्क- श्चित्तमनुवर्तते । तमेव विशिनष्टयन्य उपसर्गगतिबिधा।" इति ॥ क्रमश उदाहरणानि यथा-आदत्ते, प्रसूते, प्रणम- तीति। उपसर्गाणां नास्ति स्वकीयः कश्चिदर्थः,केवलं प्रदीप इव घटं धात्वर्थमेव व्यअयन्तीति शाकटायनमतम् । गा- य॑मते तु-सन्त्युपसर्गाः सार्थकाः। प्रदीपस्तु व्यायापि घटादीन्स्वमपि प्रकाशयति, तथानोपपन विशेपोधः, कियासामान्यमानमा ७८२॥ : किया- ।

·(२७६) भुवनेश- कार्यकरणे बुद्धिःप्रकाश्यते। स्वस्थ प्रकृतिस्थे जने को वाजनः पण्डितो न-सर्व एव पाण्डित्यं दर्शयतीति भाववि- पयेऽस्य प्रचार इति ।। ८०० ॥ आख्खन्नपिटन्यायः ॥८०१॥ यथा-भूपकोऽज्ञापिटं भक्षणीयदव्याधारविशेष पातपि. तुमेव शमोति, तदुद्धत्तुं सम्यक्सम्पादयितुं यावर शस्नुत इत्यर्थविषयेऽस्य प्रत्तिरिति ॥ ८०१॥ सूचीमुखन्यायः॥ ८०२॥ अस्य गाथा यथा-कम्मिभिरपर्यने यानग हगन्तों शीतेन वेपमानकलेवरा यहिकणसदशगुआफलान्यवनिय यहियान्च्या फुत्कुर्वन्तः । समन्तातम्यः । अप गुची. मुखनामा पक्षी नेपां तं गृयामागायलीगाह- भो मृर्गा नेने यहिकणा गुलाफलानामानि जनमा च्छीतरक्षा भविष्यति, दविष्यतां कधिक्षिणांती पनपदगो गृहा या । अब नेपागको गृहपानामुपाग- কিলানো বাধা সাশা। শাবি পান। नांववार । अब नायकन पिताना पाहता शिलायामामालित सामः ॥ ॥ मचीमन्यायः ॥ ८०३॥ গথ সাখা অখ-র্নিয়ন বাসা दमनी गतः गा । मत्र कदागिने र परं. BEमृगः किमान: free.

·सोषिकन्यायसाहमी। (२७७)
विष्टः। अथ ते तादृशमवलोक्य घटका माह-भो भद्र
हस्तपादसमोपेतपुरपाकृतिस्वं मूढ शीतेन कधं पीध्यसे,
"गृहं फधं न कुरुपे । एतच्छुत्या तां यानरः सकोपमाह-
'सूचीमुखी दुराचारा रण्डा पण्डितवादिनी। नाशङ्कतेप्रज-
ल्पन्ती तक्किमेनां न हन्म्यहम् ॥" एवं प्रलप्य तां शमी-
मारुख तस्याः फुलायः शतधा सण्डशः कृत इति । इदं
न्यायद्वयं मूर्योपदेशकरणविपये प्रवर्तते । अत्र सूचीय मुख
यस्याः सेत्यर्थः ॥ ८०३॥
नाश्मनि स्यात्क्षुरक्रियेतिन्यायः ॥८०॥
अयमपि पूर्वन्यायद्वयविपये सधरतीति ।। ८०४ ।।
निर्धनमनोरथन्यायः॥८०५॥
अयं पद्येनोपनिवद्धः। यथा-"उन्नम्योन्नम्य तोव निर्ध-
नानां मनोरथाः । हृदयेप्वेय लीयन्ते विधवास्त्रीस्तना-
विव ॥” इति ॥ ८०५॥
समागमास्सापगमा इति न्यायः॥ ८०६ ॥
सर्वमुत्पादि भंगुरमिति विषयेऽस्य प्रचार इति ॥ ८०६॥
पद्मपत्रस्थिततोयन्यायः॥८०७॥
अयं पूर्ववदस्थिरताविषये, महत्संसर्गादुत्तमफलं भव-
तीति विपये च प्रवर्तते । उक्तच-"पद्मपत्रस्थितं तोयं
धत्ते मुक्ताफलश्रियम् । महाजनस्य सम्पर्कः फस्य नोन्नति-
कारकः ॥" इति ॥ ८०७ ॥

·(२७८) भुवनेश- स्वजाति१रतिक्रमेति न्यायः ॥ ८०८॥ अन गाथाऽस्ति । यथा-गंगातटे कस्यचिन्मुनेरालो श्येनमुखात्परिभ्रष्टा मूपिका पतिता, मुनिश्च तां दृष्ट्वा दया. हृदयो निजतपोयोगवलेन मानवीं कन्यां कृत्वानपत्यापे स्वजायाये दत्तवान्।सा तया पालिता युवती यराहा जाता। ततस्तत्परिणयाय परयितुं सूर्यपर्जन्यमारुतगिरीनापाग मुनिःस्वकन्यामुवाच-पुनि एप्यन्यतमं यरय। सा तान दीनतिदहनात्मक-गृष्णवर्णजडात्मका- ऽतिनपलारमा- कठिनस्तब्धारमकासिरुप्यानुररीवकार। ततः ग मुगि: पकमानाय कन्यां प्रार-पुनि पनं यग्य । नतः मा माई दृष्ट्वा प्रमहा राती मुनिमुवान-भगवनमा पुग्यनापिका ग्या मुपकाय देहि। मुनिना ना ना । उग-"गणं भनांगगगग पलंगंगा form | HIT प्रामा मतातिगतमा इति॥ व्याघचोरधनुयायः ॥ ८०५॥ স্বয় গায়নকালি প্লা। হযােব'থা নর্মান না শপ जदम्प प्रतिरनानि ॥ १॥ यादी भावना यम्य मिदिमचनिनाद शीति न्यायः ॥८101 माटामिति ॥ ॥

·रोकिकन्यायसाहसी। (२७९)
श्वशुष्कास्थिन्यायः॥ ८११॥
लौकिकगाथारूपोऽयम् । यथा श्वा कुकरः शुष्कं नीरस-
मस्थि मुखे धृत्वा चर्वति । स्त्रमुखोद्भवरफला विना
किश्चिदपि तृप्तिकारकं फलं न भवति तस्य । न जहाति
स तदस्थि, तथा मुखोऽपि निप्फलं वस्तु गृहीत्वा फलाभा-
वेऽपि न त्यजतीति विपयेऽस्य न्यायस्य सञ्चार इति ।।८११॥
यत्प्रायः श्रूयत इति न्यायः॥ ८१२॥
स्पष्टार्थोऽयमिति ॥ ८१२॥
यत्प्राये यच्च यादृक्च तत्तागवगम्यत
इति न्यायः॥ ८१३॥
अयमपि तथा स्पष्टः ॥ ८१३ ।।
कोटिशोदृश्यमानोपबृंहणन्यायः ॥८१४॥
पतन्न्यापानुरोधादीश्वरस्याजरत्यादेग्रिहगुणत्वसिद्धिः।
स्वधीकल्पितन्यायिर्व्यवस्थापनादुपहणानुरोधायवस्थापन
ज्यायः। “विभेत्यल्पभुत्तादो मामयं प्रहरिप्यति। इतिहास-
पुराणाभ्यां पेदार्थमुपहयेत् ॥ पदार्थों यः स्वयं ज्ञातस्त-
संदेहो भयेदपि।पिभिनिधिते तस्मिन्या शङ्का स्यान्म-
हात्मनाम्॥ तथा च-"तस्योपरि शिवं ध्यायेत्साम्पं
सर्वमनोहरम्।सर्वलक्षणसम्पन्नं गाढयोवनशोभनम्"इत्या-
धुपयहणानुरोधादिप्रहगुणत्यनेयान्नयो युक्त इत्यलं पाटवि-
तेनेस्यन्यत्र विस्तरः ॥ १॥

·(२०) भुवनेश- पञ्चकोशावतरणन्यायः॥ ८१५॥ अयं श्रुतिमात्रसिद्धत्वान्न लोकिकः । अत एोहन श्चित इति । सोपानारोहणन्याये ४५ विस्तृतः ॥ ८१५॥ कुमारीकङ्कणन्यायः॥ ८१६ ॥ अयं लोकेन विटतः । तथाहि-"पहनायूलहोमिय द्वाभ्यां संघर्षणं तथा । एकाकी गिगारप्पामि कुमारी यथा ॥” इति ॥ ८१६ ॥ शकुनिसूत्रन्यायः ॥ ८१७॥ नदीममुद्रन्यायः ॥ ८१८॥ शुन्हीदलयणन्यायः ॥ ८१९॥ चोरापहार्यन्यायः ॥२०॥ विपयन्यायः ॥20॥ नानाक्षामन्याय ॥२२॥ मन- TrantiHITat मागाTHAT HI14THI माग पाया main risti मांत iii mai म. PRIMIMishrat rai मुख्यामार गिरा यमन

·शौकिकन्यायसाहस्री। (२८१)
अयम्मुहूर्त्तचिन्तामणिटीकायां धृतः। तत्रच-सा दृष्टेन्दुः
सिनीवाली' इति वाक्यमीमांसायाम्-ननु च दृष्टश्चन्द्रो
यस्यामित्यन्यपदार्थे सप्तमी सामीप्यपरेति व्याख्यायत इति
चेन्न,तस्याः सामीप्यसप्तम्या गोणाधारपरत्वान्मुख्यासम्भवे
गोणग्रहणं युक्तमित्युक्तमिति ॥ ८२३ ॥
एकवृन्तगतफलद्रयन्यायः ।।८२४॥
स्पष्टः । 'वृन्तं प्रसववन्धनम्' इत्यमरः । अयं साहि-
त्यदर्पणस्य दशमपरिच्छेदे लेपालंकारप्रकरण उक्ता तथा-
हि-'अभङ्गस्तु-अर्थश्लप इव यत्र स्वराभेदादभिन्नप्रयत्नो-
चार्य्यतया शब्दाभेदादर्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायन
टेप' इति ॥ ८२४॥
योयनिरूपितसांसिद्विकप्रकाराकान्तस्स
तन्निरूपिततज्जातीयविशेपणाधानविशेष-
सन्तानक इति न्यायः॥ ८२५॥
अयं मर्यादापरिपाटीपन्थे विस्तरशो निरूपित इति
विरम्यते ॥ ८२५॥
अभक्ष्यप्रतिपेधेन वा भक्ष्यनियम इति
न्यायः॥८२६॥
तद्यथा-"अभक्ष्यो प्रामकुक्कुटः अभक्ष्यो मामसूका
इत्युक्त गम्पत पतदारण्यो।
याम् ॥८२६॥

·(२८२) भुवनेश- द्रव्यवच्चोपचार इति न्यायः॥ ८२७ ॥ द्रव्यवञ्चोपचाराः प्राप्नुवन्ति । उपचारा-व्यवहाराः । यथैकेन घटेनोदकाहरणादिक्रियां युगपदनेको न करोत्येवं प्रकृतेऽपि योध्यमितिं प्रत्याहाराहिक इति ।। ८२७ ।। अभ्यन्तराश्च समुदायेऽवयवा इति न्यायः॥ ८२८॥ यथा वृक्षःप्रचलन्सहावयवैः प्रचलति, तथा प्रकृतेऽपि घोध्यम् । प्रत्याहाराहिके म० भा० इति ॥ ८२८ ॥ अनुपदिष्टं सत्कथं शक्यं विज्ञातुमसच्च कथं शक्यं प्रतिपत्तुमिति न्यायः ॥२२९॥ स्पटायिं प्रत्याहारालिके ।। ८२९ ।। माईवे यहवा दीपा इति न्यायः ।। ८३० ॥ अयन गायकरिना विगृतः प्रकारान्तरण। समाहि- "तुल्यपराधे मानुगानुगन्तं निर्माण यत् । हिगाpry प्रमते नम्रदिन्नः स्फुटं फलम् ॥” इति गाय: ॥२०॥ भेदका गुणा इति न्यायः ।।८३१॥ एवं विद्यायन रोक-एकोयगा-मोद गागलप गुण भेदादन्यत्वं भवनि-अन्यदिद दीनगन्यदिदमुरगामिनि, एवं प्रती॥ अभेदका गुणा इनि न्यायः॥८३२॥ থা-বলা মাথা নহয় firf .

·- लौकिकाम्यायसाहसी। (२८) स्यां न जहाति, तथा घालो युवा वृद्धो वत्सो दम्यो चली- वई इति, एवं प्रकृतेऽपीति "वृद्धिरादेच्" सूत्रभाष्ये ॥८३२॥ यो यस्य प्रसङ्गे लभतेऽसी तत्कृतानि कार्याणीति न्यायः॥ ८३३॥ तद्यथा-उपाध्यायस्य शिष्यो याज्यकुलानि गत्वाऽपास. नादीनि लभते, एवं प्रमतान्तरेऽपियोध्यम् । अयं "म्यानि- यदादेशोऽनल्विधो" १ । १ । ५६ । इनि मृत्रमाये स्परः।।८३३॥ कान्तारन्यायः॥८३४।। तद्यथा-कश्चित्कान्तारे समुपस्थिते सार्थमुपादने, स पदा निम्मानकान्तारो भवति, तदा माथ जहानाति "त्यदादीनि घ" ११ ११७॥ सुप्रभाष्ये गोकोऽयम् ॥१३॥ तुल्यवलप्रेपणन्यायः॥ ८३५॥ नण्या-लोफे द्वयोग्तुल्यपलपारेकः प्रेप्यो भनि, म तयोः पय्यायण कार्य पनि । पदा तमुभी गुगपरोप- । यतो नानादिक्षुप पाय भयत्तस्तार पद्यमावविरोधार्थी भपापुभयोन करोति । किं पुन: फारणगुभयोर्न फोनि, योगपधासम्भवादित्यादिकम् “अन्नादिपध"६१ ११८५॥ इति प्रभाये स्पष्टम् ॥ ८३५ ॥ कामचारश्च पतिनिर्देशे धास्यशेष सम- यितुमिति न्यायः ॥ ८३६॥ तथपा-उशीनरवागनेषु पशः सन्ति, ।

·(२८४) भुवनेश- मातृवदस्याः कलाः सन्ति, न सन्तीति संक्षेप इति "रियाः पुंवद्भापित-"६।३ । १ सूत्रभाप्ये स्पष्टम् ॥ ८३६ ॥ अर्थवशाद्विभक्तिविपरिणाम इति न्यायः८३७ तद्यथा-उच्चानि देवदत्तस्य गृहाण्यामन्त्रयस्वैनम् । देश दत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोऽश्वा हिरण्यमाल्यो वैधवेयः। देवदत्त इति गम्यते । पुरस्तात्यष्ठीनिदिष्टं सा. द्वितीयानिर्दिष्ट प्रथमानिर्दिष्टय भवतीत्येवं प्रकृतेपि ॥ "ठस्येकः" ७।३ । ५० । इति सूत्रभाष्ये स्पष्टम् ।।८३७॥ सामृतेः पाणिभिनन्ति गुरवो न विपो- क्षितेः । लालनाश्रयिणो दोपास्ताडनाथ यिणो गुणाः ॥ इति न्यायः ॥ ८३८॥ अयं-"वास्या दंगमन्वितम्यागपागम्मनितोपपुरान- भर्सनपु" ८।१।८। इनि गृत्रमहाभागा पाहि- "अमुया कुरगनमित्येकोथः। कोपो भागनगिरीका। अगृयामगनपी: कोपभगनाशकातानिin- नधकः । न हानमुपन्कुगनि, नमामिलामनगगे। ननु न मोः अपिता अनि नाकामानाः । अन्ननग्न नाशगंगानं कुर्वन्ति गा कुपियाग भापनि । गर नयाद-मामन:-"इस्पादि ॥१२॥ विपम्य विपमापथमिति न्यायः॥ ८३१ ॥ भर गीगाधारपटः ॥ ३ - ·लौकिकन्यायसाहस्री। (२८५) जित्वरीवदुपाचरेदिति न्यायः ॥ ८४॥ अयं "विदूराञ् ज्यः" ४।३।८४। इति सूत्रमहाभाप्ये व्यवहतः । तथाहि-'लमुनिया' इति ख्याते कृष्णपीतवर्ण- विशिष्टेमणो वैदूर्यमित्युच्यते। विदराख्यान्नगरात्प्रभवति वे- दूर्यमितिप्रकृतसूत्रेण ज्यप्रत्यये वृद्धयादिके च कृते वैदूर्य- शब्दो निप्पन्नो भवति । तत्रत्यभाप्याऽभिप्रायस्त्वेवम् अयु- कोऽय निर्देशो न खसी मणिविंदुरात्प्रभवति,किन्तहिन्याल- वायाग्यपर्वतविशेपात्प्रभवति । तत्पर्वतसमीपे विदूरनगरे संस्क्रियते। एवं तर्हि-"वालवायो विदूरच प्रकृत्यन्तरमेव था। नयेतप्रेति चेद् याजित्वरीवदुपाचरेत्॥" यथा पणिजो घा. राणसी जित्यरीत्युपाचरन्ति,एवं पेयाकरणा घालयायं विदूर- इत्युपाचरंतीत्युक्तम् । अयमभिप्रायः-यालयायशब्दो पिद- रशब्दमापद्यते, ज्यश्चास्मात्प्रत्ययो वचाव्यः । पा विदूर- शब्दो नगरविशेपस्येय पर्वतपिशेपस्यापि याचकः, म एप प प्रतिस्येनाश्रीयत इत्यर्थः। पर्वते विदूरशब्दोन प्रसिद्ध इनि घेत्-जित्वरीयब्ययाहरेत् । प्रतिनियतपुरुषापेक्षाऽपि प्रसिद्धि- भवति-वणिजश्च मालार्थ पाराणसी जिरवरीति व्यवहार न्तीति, तथा प्रहतेऽपि योध्यम् ॥ ८१० ॥ अचेतनेष्वपि चेतनवदुपचारो दृश्यत इति न्यायः॥८४१॥ देशान्तरप्रापिलक्षणकार्यदर्शनादतनेप्यषि मिया- व्यवहारः-अपमरप फोणोऽभिनिःसृतः । 3.

·(२८६) मुवनेश- इति । अभिनिष्कामति द्वारम्"१३१८६। इति सूत्रमहा- भाप्योक्तोऽयं न्यायः॥ ८४१॥ गुणिनि गुणज्ञो रमत इति न्यायः ॥८४२॥ स्पष्टार्थोऽयमिति ॥८४२॥ कुण्डधारोपास्तिन्यायः॥ ८४३॥ यथा कुण्डधारो हि कश्चिद्यक्षो धनाथं स्वविषयकोपास- नां कृतवतः कस्यचित्प्रत्यक्षीभूय धनादिरूपपुरुषार्थमल्प मन्वानस्तेन सह देवसम्मतिं प्राप्य,देवताः प्रार्थ, तत्प्रसा देन ज्ञानानुष्टानभाजं कृत्वा तं मोक्षभागिनमकरोदिति भारते प्रसिद्धिः । तथा शिवशत्यादिमन्त्रग्रहीतुरपि तत्तद्देवताः स्वप्रसादेन मोक्षोपायानुष्ठानादिविरोधिरजस्त- मोनिवर्हणसत्वाभिवृद्धिद्वारा चिराय मोक्ष सम्पादयन्तीति रामानुजीया इति ॥ ८४३ ॥ घटदर्शनायोन्मीलितचक्षुरिति न्यायः ८४४॥ अयं न्यायः-न च सन्ध्यावंदनत्यागजन्यप्रत्यवायपरी: हारनिमित्तकप्रायश्चित्तेन कथं ब्राह्मण्यमुत्पाद्यमिति वाच्यम्, घटदर्शनायोन्मीलितयारिति न्यायनात्पादनीयत्यादित्यु- कोजान्तखण्डननिवन्धने ।। ८४४ ॥ देवताऽधिकरणन्यायः॥ ८४५॥ यतु-फेचिन्मन्यन्ते विग्रहयोधकथुत्यादेपासना- परत्वादारोपितविग्रहेणाप्युपासनासिद्धेर्नेशस्योक्तविग्रहसि.

·लौकिकन्यायसादरी। (२८७) द्धिरिति-तन्न, उपासनापरेभ्योऽप्यविरोधे देवताधिकरण- न्यायाप्रतीयमानार्थसिद्धेरनिवार्यत्वादित्युक्तं संग्रहे८eyn पाष्टतिर्यगधिकरणन्यायः ॥८४६ ॥ अयमपि तत्रयोक्तः, विस्तरभिया नेह प्रपच्यन इति ।। ८१६ ॥ श्येनाधिकरणन्यायः ॥८४७॥ अयमपि तथा ॥८१७॥ गुणे त्वन्याय्यकल्पनेति न्यायः ।। ८१८॥ यथा-लक्षणातो घावयभेदस्य जपन्यत्सारक्षणा हि पददोपो याश्यभेदस्तु याफ्यदोषः पश्याम्यदोपयामध्य पद गय दोपकल्पनाया उचिनलागुणे स्यन्यायपकापनेति न्यायादित्युकं न्यायप्रकाशे ।। ८४८ ॥ असआतपिरोधित्वन्यायः॥ ८४५ ॥ अपमपि तथा नति ।। ८४९ ।। पटाद्यन्यायः ॥८५०॥ भावार्थाधिकरणन्यायः ॥ ८५१ ॥ हंगी दोन्यायप्रकार उदारतीसपाहि-"पशेलार्ग- फामः" इत्यमापयामानार्थी भायनामिधीप-माये. विति । सापतित्रयमपेक्षते- किम्भावयन, र केन भार. घेतकरभाषयेदिति । सत्र माल्यार रसों भाग्यतयानति वर्ग ·(२८८) भवनेश- क्षायां समानपदोपात्तो यागो भावार्थाधिकरणन्यायेन कर- णतयाऽन्वेति यागेन स्वर्ग भावयेदित्यादि ।।८५०॥ ८५१॥ भूतम्भव्यायदिदृश्यत इति न्यायः८५२॥ अयं मीमांसान्यायप्रकाशे धृतः । तथाहि-किं द्रव्य- गुणयोः फलभावनाकरणमुत-धात्वर्थस्येति भावार्थाधिक रणे संदिह्य द्रव्यगुणयोरेव भावनाकरणत्वं भूतम्भव्याय दिदृश्यत इति न्यायादित्याशड्य धात्वर्थस्यैव भावना- करणत्वामित्युक्तं तत्रेति ॥ ८५२ ॥ तत्प्रख्यन्यायः॥८५३ ॥ अयमपि तत्र । तथाहि-"अग्निहोत्रं जुहोति" इत्यस्यो- त्पत्तिविधित्वं,"दना जुहोति" इत्यादीनां च.गुणविधित्वम् क्तमिति चेत्सत्यम्-अग्निहोत्रं जुहोतीत्यत्र यद्यपि रूपं नोपलभ्यतेऽग्निहोत्रशब्दस्य तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वादि- त्युकमिति ॥ ८५३ ॥ आकृत्यधिकरणन्यायः ॥ ८५४ ॥ अयमपि तत्रेय। तथाहि-एवं चाऽख्यातयाच्या भावना कारं विनाऽनुपपद्मा तमाक्षिपति । आक्षेपादेव कर्नुः प्रतिपचिसम्भवे किमिति तद्वाचकस्यमाख्यातस्य कल्पनी- यम् । न च विनिगमनाविरहः, कृतिमान्हि कर्ता, एवं कृतेरेव भावनापरम्परया आकृत्यधिकरणन्याये. नात्यातयाच्यस्यसम्भयेन तद्वतः कर्नुच्यत्वं कल्प- नीपं गौरवप्रसादित्युक्तमिति । अन्यत्रापि । तत्र- ·लौकिकन्यायमासी। (२८९) किच-आख्यातयाच्यः कति यादिनोऽपि मते देवदत्तः पचतीति सामानाधिकरण्यं न मुख्यम, तन्मते-आख्यातेन तृतीयावनिकृष्टशक्तिमात्ररूपकर्तृकारिकाभिधानाच्यक्तिम- दृव्यस्यात्यधिकरणन्यायेनानभिधानादित्यायुक्तमि- ति ।। ८५४ ।। यदन्तरेण यत्न सम्भवति तस्य तदर्थत्वं तदपेक्षमिति न्यायः॥८५५॥ यथा- हि शानमन्तरेण कर्मानुष्टानं सम्भवतीति प्रोसंतमेवेति ॥ ८५५ ॥ प्रकरणादाक्यं चलीय इति न्यायः ॥८५६॥ प्रकरणलक्षणं यथा-"शाकदेवासम्बद्धं शाग्नकार्या. न्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाग पन्धभेदं विपमितःn" मीमांसकमते-विनियोगविधेः सहपारभूतेषु पट्मु प्रमाणेषु चतुर्थप्रमाणाभयाऽऽशक्षाप्रकरणमिति । अत एव हामी एवं हघिरजपेतागषीद घेतां गहोज्यायोमाताम्" पत्र. म्दापीपदरय लिगदसङ्गित्ये सिझे इदं हरियादपि नदे. বন্যাযin ন, যারা णादापपरय पलीयस्यादिति मोक्तामिति ॥ ८॥ विश्वजिन्यायः॥८५७॥ पपा-विधगिदधिकरणे हि "शिभजिता एजेन"बर पलरयाधषणारफलमगारेण परिधिमग्नुपपसराय पले फायपि सामिलपितरौन सम्र्गः परमिन्यु

·(२९०
मुवनेश-
क्तम् । एवं च यत्रार्थवादवाक्ये विधियाक्ये फलं न श्रूयते
तत्र स्वर्गः फलं कल्प्यत इति प्रकृतन्यायविपयःएवं प्रह-
तान्तरेप्युह्यमिति ॥८५७॥
रात्रिसत्रन्यायः ॥ ८५८॥
यत्र विधिवाक्ये फलं न श्रूयते, तत्रार्थवादवाक्योक्तं
फलमतिदिश्यत इत्यर्थवादातिदेशः, अयमेव रात्रिसत्रन्या-
यस्य विषयः । अत एव रात्रिसत्राधिकरणे हि-"प्रतिति-
टन्ति ह वा परा ता रात्रीरुपयन्ति" इत्यत्र विध्युद्देशे फला.
श्रवणात्फलमन्तरेण च विधिथुतेरनुपपचेरवश्यं फले
कल्पयितव्येऽर्थवादादिकं प्रतिष्ठास्यं फलमित्युक्तमिति
दिग् ॥ ८५८ ॥
होलिकाधिकरणन्यायः॥८५९ ॥
वानियमन्यायः॥८६॥
दर्वीहोमन्यायः ॥ ८६१॥
वाक्याऽर्थप्रतिपत्तिन्यायः॥ ८६२॥
अङ्गगुणनिपेधे तादर्थ्यादिति न्यायः।।८६३॥
अनारभ्याऽधीतानां च प्रकृती वा हिरुक्त-
स्वादिति न्यायः ।। ८६४ ॥
यागानां देवस्य चेतरेप्षिति न्यायः ॥८६५॥
पशुसोमाऽधिकरणन्यायः ।। ८६६ ॥
निपादस्थपतिन्यायः ॥ ८६७॥

·लौकिकन्यायसाहस्री। (२९१) प्रतिप्रधानं गुण आवर्तनीय इति न्यायः८६८ गुणविरोधन्यायः ॥ ८६९॥ अत्र पूर्वमीमांसान्यायाना न्यायमालाशास्त्रदीपिकामी- मासान्यायप्रकाशभादीपिकाप्रभृतिमीमासानिवन्धेषु व. हुशः स्पष्टं वितत्यादिङ्मात्रमिह प्रदर्याऽस्य ग्रन्यस्य विस्तरभयात्कॉंश्चिद्वपाख्याय काँश्चिदव्याख्याय चोपरम्यन इति ॥ ८५९-८६९ ॥ दुःखमेव सर्वं विवेकिन इति न्यायः॥८७० ॥ दुःखे सक्चंदनयनादौ सुखत्यारोप इत्यायुतं पातअल- दर्शने माधवाचार्येणेति ॥ ८७॥ मधुकरराजमधुमक्षिकान्यायः॥ ८७१ ॥ यथा मधुकरराजं मधुमक्षिका अनुवर्तन्ते, नधेन्द्रि- याणि चित्तमिति योगशास्त्रे विस्तरः॥ ८७१ ॥ चतुव्यूहन्यायः ।। ८७२ ॥ चत्वारो व्यहाः,विभागा इति यावत्,यत्र । यथा-शायरा प्रमते-घासुदेवसंकर्पणप्रद्युम्नाऽनिरुद्धाग्यमयचतुर्पदा- दनोच्यन्ते । पचोपनिषदि प-शरीरपुरुषच्छन्दः पुरष. वेदपुरुपमहापुरुषाचतुर्दीहशब्देनोक्ताः । सास्यसमजल- दर्शनयोध-हेयम्, हानम, हेयहेतुः, हानोपायधेति घरवारो व्यहाः प्रतिपाद्या भवन्ति । तत्र-त्रिविधं दुल्य हेयम, तदस्यन्तनिवृत्निनिम, प्रकृतिपुरुषमयोगदार पाविषको हेयहेतुः, पिकल्यानिस्तु हो

·(२९२).
भुवनेश-
चिकित्साशास्त्रे तु-रोगः, आरोग्यम्, निदानम्, भपज्य-
मिति चत्वारो व्यूहत्वेन प्रोक्ता इति । तथाऽन्यत्रापि शाखे
यथासम्भवं चतुर्दूहमूहनीयमित्येवमस्य न्यायस्यावतार
इति ॥ ८७२ ॥
सन्यायः ।।८७३ ।।
सक्तुन्यायेन कर्मकारकप्राधान्ये परित्यक्ते स्वतन्वाद
प्टमेवानापि स्यादित्यत आह-"यथाश्रुतोपपत्तेर्न सकुन्यायः"
इति सूत्रम् । अस्यार्थ:-सत्तुपु गत्यभावाच्नं परित्यज्या.
ऽश्रुतं कल्प्यतां नाम, नेह नयुक्तं प्रशित वादिस्यर्थ इति
मीमांसादर्शनम् ।।८७३ ।।
न हि सोपानके पादे पुनरप्युपानहं प्रति-
मुञ्चतीति न्यायः ॥ ८७४ ॥
स्पष्टार्थोऽयमिति ॥ ८७४ ॥
अभाण्डलाभ इतिन्यायः॥८७५॥
यथा फेनचिदापणिकेन स्यापेक्षितगाधनगृतभाण्या-
म्या भावनजन्यायातिरपितव्या, ग गाभाएसिसी
साधनभूनम्यार्थम्याभावभीष्टमिद्धिरियो, रामार्प
न्यापोयनातीनि । यथा -गोपि गुभारभारे
पग्मेवादानमियायही नभालामाभीमान
-पत्र मानगाभागामध्य गदिमागं
नागुमपत्र गणाचीन मनि ॥ ८७५॥

·लौकिकन्यायसाहनी ।
अर्द्धवेशसन्यायः ॥ ८७६ ॥
अयं न्यायः पूर्वोक्तार्द्धकुक्कुटीन्यायसंमानविपये प्रव
तते । अयं शारीरकसूत्रगाप्ये व्यवहतः । तथाहि-"ना
चार्द्धवेशसं सम्भवति" इत्युक्तम् । वेशसं हिंसा प्रोच्यते
यथोक्तम्-"परं हुतवहज्वालापुञ्जस्यान्तर्व्यवस्थितिः । न
शोरिचिन्ताविमुखजनसंवासवेशसम् ॥” इनि कात्यायनः
शोरिचिन्ताविमुखेपु तन्निन्दापरेपु जनेषु यः संवासस्स एवं
वेशसं हिंसा, तन्न वरमित्यर्थ इति ॥ ८७६ ॥
अंगुलीदीपिकया ध्यान्तध्वंसविधि-
न्यायः॥८७७॥
यथा-अंगुल्या पञ्जिता दीपिका-अंगुलीदीपिका । अन-
या घान्तस्यान्धकारस्यं घंसविधिःक्रियमाणो नो सफलता
प्राप्नोति । यन महत्कर्मनिप्पत्तये स्वल्पमर्थाचनाऽसमर्थ
प्रायं कारणं प्रयुज्यते, नत्रायं सवरतीति ।। ८७७ ॥
अंगुल्यग्रे करिणांशतमिति न्यायः॥८७८॥
यत्राऽश्रद्धेयतोपन्यासो विवक्ष्यते,तप्रायमपतरतीति
पिपीलिकाभिर्मन्थानगिरिविलेपन-
न्यायः॥८७९॥
अयमपि पूर्वन्यायविपये प्रवर्तत। यधाहुः-"श्रद्धात्म्य
मन्धानगिरि पर्यलिम्पपिपीलिकाः" इति ॥ ८७९ ॥
अन्यगेहस्थितान्द्रमान गेहान्तरमग्निम-
दितिन्यायः ॥८८०॥

·(२९४) मुग्नेश- यत्र साधनीयोऽर्थस्सन्देहविषयीभूतो भवति स पक्षः। यथा-पर्वतो वह्निमान इत्यग्नी साध्ये पर्वतः । तत्र बद्धे. तुर्न वर्त्ततेति, किन्त्वन्यत्रैवासी स्यात्तेन च यदि साध्योऽर्थः साधयितुमिप्येत, तदाऽन्यगेहस्थिताड़मान्न गेहान्तरमग्नि- मदित्येप न्यायः प्रोक्तः । यथा-विद्वत्तमो देवदत्तो भूयिष्ठं ह्यध्ययनं विष्णुदत्तस्येति । अत्र विद्वत्तमत्वसाधनमध्ययन- भूयिष्ठत्वं देवदत्तपक्षभिन्ने विष्णुदत्त एव वर्त्तत इति । अपक्षवृत्तित्वं च-पक्षभिन्नमात्रवृत्तित्वम्, न तु पक्षवृत्ति- स्वाभाव इति वोध्यमिति ॥ ८८० ।। माल्यं कस्य विचित्रएप्परचितं प्रीत्यै न सञ्जायत इति न्यायः॥ ८८१ ॥ सर्वसुन्दरपदार्थे सर्वजनाभिरुचित्वविवक्षायामवतर- त्ययम् ॥ ८८१॥ भस्मीभृतस्य देहस्य पुनरागमनं कुत इति न्यायः ।। ८८२॥ अयं न्यायः पुनरावृत्तिगमनाभावविवक्षायां प्रवर्तते ८८२ पक्रिणि वहवो गुणा इति न्यायः ॥ ८८३॥ अत्र वक्रिणि-अनृजावित्यर्थः । यथा चन्दुिः शिवेन शिरसा धाय॑ने, लोकश्च नमस्यत इति सर्वत्र शेयमिति८८३ घटाऽल्पदर्पणन्यायः॥८८४॥ यथा घटानां-कुम्भानामिभशिरमा पाशृिंगाणां या विशालतापंपि दर्पण विलोक्यने, तथा प्रश्नपि । यम ·लौकिकन्यायसाहती। लघ्वाधारे, विशालाधेयमापनविवक्षा, तत्रायमवतरतीति शंकरजये ॥ ८॥ घटानां निर्मातुत्रिभुवनविधातुश्च कलह इति न्यायः॥ ८८५॥ अस्प न्यायस्याल्पशक्तिमतो बहुशक्तिमता सह विग्रह- विवक्षायामवतार इति ॥ ८८५॥ दर्पणमुखाऽवलोकनन्यायः॥ ८८६ ॥ अयं यादृशं मुखं दर्पणे पश्यति, तादृशमेव दृश्यत इति विपये प्रवर्तते ॥ ८८६॥ क्षीराब्धिवासिक्षीरकामन्यायः ॥८८७॥ अयं यत्राप्तकामोऽपि स्वीयजनतुष्टिचिकीर्पया किच्चि. याचेतद्विपये प्रचरति । यथा-क्षीरार्णयनिवासिश्रीकृष्णो गोप्टे गोपीः क्षीरं याचते स्मेति शंकरजये ॥ ८८७॥ खरीविषाणन्यायः ॥ ८८८॥ असदस्तुसम्भावनविवक्षायामयं प्रचरतीति स्पष्टः८८८॥ शीतकिरणकराऽवलम्बनन्यायः ॥ ८८९ ॥ अयं सशक्तिपहिर्भूतवस्तुग्रहणार्थसाहसकरणेऽवतरतीति स्पष्टः शङ्करजये ॥ ८८९॥ गोमयवृश्चिकन्यायः॥८९०॥ देहकेशन्यायः ।। ८९१॥ इमो न्यायापरयन्तसादृश्यन्तृपादानोपादेययोनपिक्षित. मिति विपयविवक्षायां प्रपत्तेंते इति शंकरविजय।।८९०॥८९१ .

·- (२०.६) मुवनेश- सुवर्णन्यायः॥ ८९२॥ यया सुवर्ण निवर्षणच्छेदनतापनादिकम्मभिन्नत्कृष्टता प्राप्नोति, तथा पठितशास्त्रमपि घोषणपरिप्रश्न विचारणादि- भिरुत्कृष्टतां लभते, एवं प्रकृतान्तरेऽपि ॥ ८९२ ॥ निषेध्यवोधाद्विनिपेव्यवाध इति न्यायः॥८९३॥ निषेध्यज्ञानान्निपेध्यस्य बाधो भवति, नाऽन्ययेत्यर्थ विपयेऽस्य प्रचार इति शंकरविजये ॥ ८९३॥ कुञ्जरस्नानन्यायः॥८९४॥ अयं स्वच्छकर्म कृत्वा तदनु तस्कृतकर्मविघातक- कर्मकरणविपये प्रवर्तते। यथा-हस्ती स्नानं कृत्वा जला- शयाइहिर्विनिर्गम्य स्वशुण्डादण्डेन धूलिं निजशीर्पपृष्ठोपरि क्षिपति-मलिनीकरोतीति चावदित्येवं प्रकृतेऽपि वोध्यम् ॥ ८२४ ॥ पुष्पवन्तोपकारन्यायः ॥ ८९५ ॥ "एकयोक्त्या पुष्पवन्तौ दिवाकरनिशाकरी" इत्यमरः । पुप्परन्तशब्दो मतुवन्तोऽकारान्तोऽपि । 'पुष्प-विकसने'। भावे घञ्। पुप्पः-प्रकाशस्तइन्नावित्यर्थः। एकयोक्त्यति वचनात्पुप्पबन्त इति, पुष्पवानिति या। सूर्यश्चन्द्रो वा न वक्तव्यः। यथा रोदसी इत्येकयोक्त्या द्यावापृथिव्यावु- च्यते इति । अकारान्तपक्षे अव-रक्षणे' "विशिभ्या- झच्” १२६ । इत्योणादिकसूत्रेण वाहुलकाज्झचप्रत्यये "झोऽन्तः" ७ ! १।३।इत्यन्तादेशे अवन्त इति सिद्धम् । पुष्पस्य प्रकाशस्यावन्नो रक्षकावाधाराविति यावत् । शक- ·लौकिकन्यायमादमी। (२९८ न्यादित्वारसाधुः । 'रविशशिनी पुष्पवन्ताख्यो' इति णीधरशिखरस्थितपुप्पबन्ताभ्याम्' इत्यादिनाममालादि योगदर्शनादिति । अत एव प्रकृतन्यायेऽपि पुष्पवन्ताभ मृत उपकारः पुष्पयन्तोपकारः। मध्यमपदलोपिसमा इति । यथा पुष्पयन्ताभ्यां स्वस्वसकाशादन्येभ्यो महालादि महेभ्यो दादी राशी दत्त्या स्वपा चकको राशिः स्थापि तः,एवमुदाराशयाः परोपकारतया यहुभ्यां बह दच्या विधि- दवशिष्टेनापि संतुल्य सर्वोपरि विराजन्ते । पुष्पयन्नयो राशिवितरणप्रकारस्तु प्रसन्गत्या लिख्यते । नदित्यम्- सूयेन्दुभ्यां शीमगामित्वादादो विदा याचितम् । नम्म सर्येण कन्यादराशिचन्द्रेण मिथुनराशिर्दनः। ततम्मन्न्यून- गनिमाय तुला रसृय्यण, प- चन्द्रेण दत्तः । नन एवं भामा- याऽलिः सम्यण, मेपश्चन्द्रेण - दनः । तत एवं गृहम्पनये धनुः ९१रयो मान न पन्द्रो इत्तवान् । नन एवं दाने धराय मुर्यो मकरं पुम्भन्तु पन्द्रोऽदादिति ॥ ८९५॥ धनुर्गणन्यायः ॥ ८९६ ॥ अयं न्यायायपा -कुटिलपि पपिपरा गुणं धागा. जयन्ति ननमहान्मरमु म्यभारमा निकुटिलपि जने मागेपयनीति पिपपपतरति। मन सापणापा:- जनगनोनियुटिरे पि जने महाभियोगपति ir धनुषी रा"दनि १६॥ म.

·(२९८) भुवनेश- महामत्स्यतीरन्यायः ॥८९७॥ श्रीतोऽयं न्यायः यथा महामत्स्यस्तरात्तीरं सचरस्ती राद्भिन्न एव, न त्वभिन्नो नापि तेन तीरेण लिप्यते, एबमा. ध्यात्मिकसम्बन्धेन देयात्मा जाप्रदादो सञ्चरस्तस्मानित एव, नापि जाग्रदादिरूपधर्मवान्या । तथा च श्रुतिः-"म. हामत्स्य उभे कूले समरति, पूर्व चापरं चेयमेवाऽयं पुरुष गतान्सभरति, स्वमान्तं युद्धान्तचेति ॥ ८९७ ॥ पामेलन्यायः ॥ ८९८॥ यथा प्रपा पानीयशाला नस्यां नानादिग्भ्यो पहगो जीरा मिलन्ति, द्वितीये क्षणे भिामार्गाः प्रयान्ति, एवं संसारिणी जीग मिलन्ति वियुअन्तीति ।। ८१८ ॥ नयाश्रितेषु गुणदोपविचारणा स्यादिति न्यायः ।।८०५॥ अयं पनारनियता नयाहि-दोषागरि टिलानि कलडिनी:पि मियायगानसमये हिलांदगापि । गतान যাবি মান নি? শালা म्यान" इनि॥८॥ कियामिहिम्मत्वं भाति महा नोपक रणति न्यायः॥". अमनमः । भवा-पटी सामानं मृगरानो ने शाम पाकिमान- ·. लौकिकन्यायसाहस्री। विधगुणः । अगस्त्यः पायोधि यदकृत कराम्भोजकुहरे क्रियासिद्धिस्सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे॥” इति ॥९००॥ यस्य दण्डस्तस्य महिपीति न्यायः॥९०१॥ लोकिकगाथारूपोऽयम् ॥ ९०२ ॥ जीवितोऽपि नजीवत्स यदि लोकेन दूप्यत इति न्यायः॥९०२॥ अयमपि लाफिकगाथारूपः ॥ ९०२ ।। मा जीवन्यः पराऽवज्ञादुःखदग्धोऽपि जीव- तीति न्यायः ।। ९०३॥ पूर्वसमानविपयः । उक्तश्च माघकरिना-"मा जीवन्यः परावज्ञादुम्ग्वदग्धोऽपि जीवति । तस्याऽजननिरेयास्तु जननीकेशकारिणः॥" इति ॥ ९०३ ॥ भेकोऽपि पादप्रसाराय चेप्टत इति न्यायः९०४ कुब्जोऽपि चित्र शयितुं समीहत इति न्यायः॥९०५॥ असमर्थस्य समर्हिकर्मकरणसमीहनेऽवतरतो दावि- माविति ।। ९०४ ॥९०५॥ दर्पणप्रतिविम्वन्यायः॥९०६॥ अयं न्यायः सुरेश्वराचार्येण षिवृतः । तथाहि-"अन्तर- स्मिरिमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगद् । घहिन्मापया भाति दर्पणे प्रतिविम्ययत् ॥” इति । अस्यार्थ:-हमें १ महात ·रीगण्याविदय यहधा मानीश्वरः" इति ॥१०॥ ( ३००) भुवनेश- प्रसिद्धाः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धाः लोका. विश्वशब्दानि- द्दिष्टा अस्मिन्परमात्मन्यन्तर्मध्ये वर्तन्ते, न ततो बहिः स्वतन्त्रतयेत्यर्थः । उक्तमेवार्थ प्रकटयति-अन्तर्विश्वमिदं जगदिति। विश्व सर्वमेवेदं जगदन्तर्नाऽत्र सोचकारणमि- त्यर्थः । ब्रह्मैव भूतानां ज्येष्टं तेन कोऽहंति स्पदितुम् । ब्रह्म- देवास्त्रयस्त्रिंशद्ब्रह्मन्निन्दुप्रजापती ॥ ब्रह्मन्हि विश्वाभूतानि नावीवान्तस्समाहितः ॥इति श्रुतिवाक्यशेषः । इदं विश्वं दर्पणे प्रतिविम्वितमिय दर्पणान्तर्गतमिवान्तःस्थमेव विश्वं मायया बहिदिति-आभातीति योजना ।। ९०६ ॥ स्वप्ने नृप इति न्यायः॥९०७ ॥ अयं "यथा स्व नृपो भूत्वा भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान् । चतुरहवलोपेतशनिया रणागणे ॥ परात्पराजितो भत्वा बनम्प्राप्य तपश्चरन । महतमात्रमात्मानं मन्यते कल्पजी- चिनम् ॥ व जान कालेपि मनोराज्यं करोत्यसो । कालनद्योधयंगन क्षीणमायुर्न पक्ष्यति ॥” इति तत्रेय विवृतः ॥ ९०७ ॥ यत्कार्य जायते यस्मात्तस्मिँस्तत्प्रति- तिष्ठतीति न्यायः ॥ ९०८॥ यथा-"मृनिकायां घटस्तन्ती पटः स्वर्णगुलीयकम् । नि वैशेपिकाः प्रास्तथा नेपायिका अपि॥” इति ॥१०॥ मरिलभास्करन्यायः॥९०९॥ "यथा मदिलमारिदय यहुधा भाति भास्करः । मया

·समन्यायमानी। (३०१)
कीलप्रतिकीलन्यायः॥ ९१० ॥
अयं यथा-"अन्तःकरणसम्बन्धान्निखिलानीन्द्रिया-
ज्यपि । रथांगनेमिवलये कीलिता इव कीलकाः ॥” इति ।
अस्याः-स्वभावतो पहिर्मुखप्रवृत्तानामिन्द्रियाणां प्रवृत्त्य-
कुदाभावे विषयनियमाभावादन्तःकरणवृत्तस्तन्नियाम-
कता परालया। तथा च-रथाङ्गम्य रथचक्रस्य नेमिसंझे
पलये कीलिता अस्पिताः फीलका अरा इय स्वस्वधिपयेपु
निखिलान्यपीन्द्रियाण्यन्तःपारणेन नाभिस्थानीयन निया.
मन सम्बन्धादर्षितानि भवन्तीत्यर्थः ॥११॥
धूल्यन्धकारधृमानविमुक्तगगनमिति
न्यायः ॥ ९११॥
अयं पस्नुनोऽतिशुअत्यपियक्षायामश्नरति ।
पोकर-"निर्विकल्पं परं प्राक्ष नितापिलयाल्पना ।
धल्पन्धकारधूमाघ्रविगुरागगनोपमम् पनि ।। १११ ।।
अन्धाऽनन्धन्यायः॥९१२॥
पशपरमानन्धो भपति, नमारप प्रनिः । यथा-पदा
'अहं गरिमति पापपोत्पपापियामानं योगी पापनि,
सदाभोपनधो भपनि । तपा पशुभिः-"तं या एनं
सेतुं तीर्यान्धरसानन्धो भाति" इति पेना-मांदा-
विधार, परमेश्वरं मी-प्राप्येति भनिएपपरई इति
भीपापणिनीलपटः॥ ९१२॥

·(३०२) भुवनेश- अचलं गुणवृत्तमिति न्यायः॥९१३॥ अयं नीलकण्ठीयभगवद्गीताटीकायाम् अ०१, ग्लो १८ उक्तः । तथाहि-'कर्मणीति । कर्मणि-कर्माकर्म- विकात्मके देहेन्द्रियादिव्यापारे विद्यया प्रत्यगात्मन्या. रोपिने सति तनाऽकर्म-कर्माभावं नास्थेन तीरतरी चलन आरोपिते सति तत्त्वबुद्धया तत्र चलनांभारमिय यः पश्येत्तथाञ्चलं गुणवृत्तमिति न्यायेन त्रिगुणात्मकेषु' इत्यायुक्तम् । विस्तरस्तु तत्रेयेति ॥ १.१३ ॥ केदारिकन्यायः॥९१४॥ यथा केदारिकः केदारेषु कुल्यागल समारयाकरण द्वार पिधायापरम्योडाटयति, तदेराग्येण पिपपपोतः रिलीकियोभ्यामेन कल्याणप्रोन उढाटान इगिनील काट १०ी. ३५॥१॥ आंतप्रीतन्यायः॥९१५॥ अयम "मपि समिदं प्रोनं राग्रे गणिगणा" इनि अ., टीकायां पिम्नति ९१५॥ नदीममुद्रन्यायः ॥ १.१६॥ अपम मागी.. टीकारांना दाहनः । तथादि-रमेर गगानगवांगमा पाjin পি সমানালিসালমান तपाय नपा म अति:-गया नरः मनमाना: टेम्मानिनामनिहाय HTTri ·सकिन्यागहमी। विषय परात्परं पुरुपमुपैति दिव्यम् ॥" दस्युकमा विषया- न्तरप्रतिपादनादन्पम्मिन्न्याये नास्नि पुनमगादीपायकार इति ॥ ९१६ ॥ आरोहावरोहणन्यायः॥१.१७॥ अयं योगशाले व्यवहनः । नधादि-मूलाधारादिय- ह्मरन्ध्रान्तस्थानेप्यारोहाचगान्यायन मवाग्निपयोग काले भ्रुयोर्मध्य आज्ञाचक्र प्राणमायश्यत्याराम । ५. विस्तरभियोपरम्यत इत्पन्यत्र पिस्तरः ॥ ११७ ॥ दृष्टिसृष्टिन्यायः ॥९१८॥ अयमपि नीलकण्ठयां व्यस्ततः । तथाहि-अयं मार:- प्रजापतेःस्थापकाले तन्कल्पितःम्यापरगदमप्रपनाम: तदीयेऽज्ञानेच्याशताव्ये लीयते राध्यागमे । तथा नियमा- गमे पुनस्तत एव यथापूर्वमाविर्भवति । एवं एटिसू. प्टिन्यायेनास्मरकल्पितोऽप्ययं पियदादिप्रपोगरनुपूतों लीयतऽस्मत्प्रयाध यथापूर्वम्प्रादुर्भयनीनि ॥ ९१८॥ अयस्कान्तन्यायः ॥ ९१५॥ अयमुदासीनत्वे कर्मप्रवकत्यविषक्षायामवसरति गमा कूटस्थाऽध्यक्षाऽयस्कान्तकल्पप्रवर्तकः सँभरारं जगार दयति, तथा प्रकृतेऽपि घोध्यमिति ॥ ९१९ ॥.... ऊहापोहन्यायः॥९२० ॥ अन्यथाभतरण विपरिणम ·तमा (३०४) भुवनेश- सलिकन च सर्वाभिविभक्तिभिर्येदे मन्त्रा निगदिताते चावश्यं यज्ञगतेन पुरुपेण 'यथायथं विपरिणमयितव्याः इति । अत्र फेयटो यथा-तत्रामेमन्त्रोऽस्ति-अमो' वा जुष्टं निर्वामि" तत्र "सोय्यं चहें निपेट्रह्मपस। कामः" इति सोये चरो मन्त्र ऊसते-"सूर्याय त्या जुर निर्यपामि" इति । "अपूर्वोत्प्रेक्षणमूहः" इति जैमिनिः। “अध्याहारस्तर्क ऊहः' इत्यमरः। तर्कनिराकरणमणेह..' अपगत ऊह इत्यर्थः । इमो दो मिलित्वा यत्र स्तः, न्यायः प्रवर्तते। यथा-ऊहापोहकुशलोऽयं जनः । ऊहापोह. कौशलाहीनथायामिति ॥ १०॥ संवादिभ्रमन्यायः ॥ ९२१ ॥ पया कधिनमणिप्रभा मणियुद्धगा पश्यन्मान्त पर तथापि नद्रहणकाले मणि लमडत गाविनमः, वंदायनामणिप्रा. नगदाणा या गाय: न्याहारना धान्न एय, गयापिनासाका कालेगात गम्य नादायम्ग साक्षाका.गि मा-गागन' जायत इति नारदमपानि:11मा भ्रमः मंगदिश्रमपणं । १६ur fam. ए कुममधान्यन्यायः ॥ १.२२॥ अयमी नाराटंन यादगार मिशन मितिमार मनमा मायाaffi...

·. लोकिकन्पापसाहसी (३०५) नहि मरुमरीचिसरसी क्रमशः शुष्यतीति न्यायः॥९२३॥ अयप्रान्तिविषयविवक्षायामवतरतीति स्पष्टः ॥२३॥ नद्यम्बुवेगन्यायः ॥९२४॥ अयं श्रीमद्भगवद्गीतायां वियतः तथाहि "यथा नदीनां पादयोऽयुवेगा: समुद्रमवाभिमुखा द्रवन्ति । तथा तवाड- मी गरलोकवीरा विन्ति घरकाण्पभिविश्वलन्ति ॥” इति ॥ ९२४॥ जलचन्द्रन्यायः ॥९२५॥ पथा-जरपापु चंद्रप्रातिपिम्यानि चन्द्रारस्थानि भि. पनि पनानाविधानि दृश्यन्ते। परततरतु नेयमेवंविषयव्य- पाथापामय प्रयाने। तथाच श्रुतिः- एक पप तुभूतारमा भोगने पयस्थितः। एकपा घहुधा चैव श्यते जलचन्द्र पत् ॥” इति ॥ ९५५॥ पतनान्तास्समुच्छ्या इति न्यायः ॥९२६॥ पधा-ये पदाद्ध गान्ति तेषां पासोऽयवश्य भाषी विषये प्रतिपायमधार इति संक्षेपः ॥ ९९६ ॥ पतिविस्फुलिङ्गन्यायः ॥ ९२७॥ पयायोक्षदा विरपालिका प्यूचरन्तपेश्मयतस्क DORAE स एस आगानो पुपान्तीति रिपेठ प्रभा॥९८७॥ प्रमदान्यायः॥९२८॥ पा-वारदा प्रमाशं भर्गुः सुखं जायते, मामा-

·(३०६)
मुवनेश-
तश्चैत्रस्य दुःखं जायते, तस्यामेव सपल्या द्वेष इति प्रमदये-
कयेव सर्वे भावा भवन्तीति विपयेऽस्य प्रवृत्तिरिति । ९२८॥
सर्वारम्भा हि दोपेण धूमेनाग्निरिवावृता
इति न्यायः॥९२९॥
स्पष्टार्थोऽयं भगवद्गीतावाश्यात्मकः ।। ९२९ ।।
शीतलाप्रस्तरन्यायः ॥ ९३०॥ :
यथा-शीतलाप्रस्तरः पूज्यते तोल्यतेऽपि जनरेवंविध-
विपयविवक्षायां प्रवर्ततेऽयमिति ॥ ९३०॥
-गिरिमुत्पाट्य मूपिकोद्धृतेति न्यायः ॥९३१।।
-यत्र कृतेऽपि यह्वायाससाध्ये कर्मणि, तुच्छफलोपलब्धि.
स्तत्रोऽयं प्रवर्तत इति । तथा चोक्तं पञ्चतन्ने. "खनन्नाखु.
विलं सिंहः पापाणशकलाऽऽकुलम् । प्राप्नोति - नखभङ्ग या
फलं वा भूपको भवेत् ॥” ॥ ९३१ ।।
न हि प्रत्यक्षविरुद्धं शास्रसहस्रणाऽपि वो-
धयितुं शक्यमिति न्यायः ॥ ९३२॥
यथा-न जलादेनवनीतजनकत्वादिकं योध्यतइति९३२
यदन्नः पुरुपो लोके तदन्नास्तस्य देवता
इति न्यायः ॥ ९३३॥
यथा-विश्वामित्रपिरचयाजना श्वपनगृहादाहत्येन्द्रा
दिदेवोदेशेन त्यस्या भौश्यामीति मनसि शरया यदा यथा.
देवनं तहागाँस्न्यः प्रवृत्तस्तदा तुष्टरिन्द्रादिभिष्टिः
पृष्टा, सम्यं च तत्क्षणमेय प्रभूनममृदित्याग्यायिका पुर
गै गमर्यन इत्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९३३ ॥

·लौकिकन्यायसाहतीं। (२०७) अज्झल्न्यायः॥९३४॥ . अचः स्वराः । हलो व्यञ्जनानि । अयं श्लोकेन विवृतः। तथाहि-"एकाकिनोऽपि राजन्ते सारसत्त्वारस्वरा इव । व्यञ्जनानीव निस्सत्त्वाः परेपामनुगामिनः।" इति ॥९३४॥ सलिलादग्निरुत्थित इति न्यायः ॥९३५॥ अयमपि पयेनोपनिवद्धः । तथाहि-"विद्या हि विनया- ऽवाप्त्ये सा चेदविनयावहा । किं कुर्मः कुत्र या यामः सलिलादग्निरुत्थितः॥” इति ॥ ९३५॥ स्वस्थे चित्ते वृत्तयः संस्फुरन्तीति न्यायः॥९३६॥ अयमप्येवम्-"चिन्ताऽऽक्रान्तं धातुबद्धं शरीरं नष्टे चित्ते धातवो यांति नाशम् । तस्माञ्चित्तं सर्वतो रक्षणीयं स्वस्थे चित्ते वृत्तयस्संस्फुरन्ति ॥” इति ।। ९३६ ॥ पञ्जरस्थसिंहन्यायः॥ ९३७॥ अयमप्येवम । यथा-"लेहतन्तुमयः पाशैर्यद्धः सन्तान- रज्जुभिः । पारस्थो यथा सिंहः समर्थोऽपि वशीकृतः॥" इति ॥९३७॥ लपोरशंखन्यायः ॥ ९३८॥ अयं लोकवद्धः। यथा-"शंखिनी काञ्चनं दद्यादहं शंखो लपोरकः । वदामि यदुवाक्यानि न ददामि कपर्दिकाम् ॥" इति ! लपतीति-सपोरकः । 'लप-च्यकायां वाचि'। किशोरादयश्च ६८" इत्यौणादिक ओरन् प्रत्ययः, ततः स्वार्थे कः॥९३८॥ -

·(३०८)
मुवनेश-
न साहसमनारुह्य नरोभद्राणि पश्यतीति.
न्यायः॥९३९ ॥
स्पष्टार्थोऽयमिति ॥ ९३९ ॥
मर्कटमदिरापानादिन्यायः॥ ९४० ॥
स्पष्टोऽयम् ॥ ९४०॥
आपद्यपि सतीवृत्तं किं मुञ्चन्ति कुलस्त्रिय
इति न्यायः ॥९४१॥
अयम्-पतिवतासतीत्वरक्षणविपये प्रवर्तत इति॥९४१॥
पञ्चभिर्मिलितैः किं यजगतीह न साध्यत
इति न्यायः॥ ९४२॥
अयम्-पञ्चभिरेकमतिजनैः सर्वमेव साध्यत इति विव-
'क्षायामवतरतीति ॥ ९४२॥
ऐकमत्ये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति
न्यायः॥९४३॥
अयश्चेकमतिविशिष्टो द्वावपि सर्व स्वाभीष्टं साधयत
इति विपये प्रचरतीति ॥ ९४३ ॥
ईर्ष्या हि विवेकपरिपंथिनीति न्यायः॥९४४॥
"परोकांक्षमा स्यादोर्जन्यान्मन्युतोऽपि च"। सा
विवेकस्य इदं हेयमिदमुपादेयमिति विवेचनायाः परिपन्धिः-
नी शत्रुरूपेत्यर्थः । स्पष्टमन्यदिति ॥ ९४४ ॥
प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्व प्रज्ञावतां धिय
इति न्यायः ॥९४५॥

·लौकिकन्यायसाहसी। (३०९) "प्रज्ञा नवनवोन्मेपशालिनी प्रतिभा मता" । सर्वतो- मुखी घुद्धिरिति यावदिति स्पष्टार्थोऽयम् ॥ ९४५॥ शीलं हि विदुपां धनमिति न्यायः ॥ ९४६ ॥ स्पष्टार्थोऽयम् ॥ ९४६ ॥ अता कुट्टनीकूटरचना विधेरपीति न्यायः॥ ९४७॥ परनारी पुंसा योजयित्री 'कुहनी' इति प्रसिद्धा । 'कुट्टनी सम्भली समे' इत्यमरः । तस्याः कूटरचना, कपटर- चनेत्यर्थः । "मायानिश्चलपन्नेषु फैतवाऽनृतराशिपु । अयोधने शेल सौराहे कुटमखियाम्" इत्यमरः । अन्यत्स्पष्टम् ।। ९४७ ।। कःप्राज्ञो वाञ्छति स्नेहं वेश्यासु सिकतासु चेति न्यायः॥९४८॥ स्पष्टः॥९१८॥ प्रायेण भाऱ्यांदोशील्यं नेहान्धो नेक्षते जन इति न्यायः॥९४९ ॥ स्पष्टः॥९४९॥ विशुद्धसत्वा विरलाः पुनः स्त्रिय इति न्यायः॥९५०॥ स्पष्टः॥९५०॥ नववैधव्यमसावेदनमिति असहा ·भुवनेश--- तुकाया भावो वैधव्यम्।नवं च तवैधव्यं चति नववधव्यम् । नवग्रहणं दुःसहखद्योतनार्थम् । अन्यत्पष्टमिति ॥ ९५१ ॥ न खलु प्रेम चलं सुहजने इति न्यायः॥९५२ ।। स्पष्टः॥९५२॥ शशिना सह याति कौमुदी सह मधुन तडित्प्रलीयते । प्रमदा पतिवम॑गा इति प्रतिपन्नं हि विचेतनरपि ॥ इति न्याय९५३ ... स्पष्टः॥९५३॥ पदंसहेत भ्रमरस्य पेलवं शिरीपपुष्पं न पुनः पतत्रिण इति न्यायः ॥९५४ ॥ पेलवं मृदुलं शिरीपपुप्पंभ्रमरस्य भृङ्गस्य पदं पदस्थि सहेत पतत्रिणः पुनः पक्षिणस्तु पदं न महत इति कुमारस- म्भवे स०५, श्लो०४ । अतिसौकुमार्यविवक्षायामयमवत. रतीति ।। ९५४।। न धर्मवृद्धेषु वयः समीक्ष्यत इति न्यायः९५५॥ तथोकं मनुना-" न तेन वृद्धी भवति येनास्य पलितं शिरः । यो ये युवाऽप्यधीयानस्तं देवाः स्थविरं विदुः ।। इति । तन्मूलकोऽयं न्यायः ॥ ९५५ ॥ वृक्षवृत्तिन्यायः॥९५६॥ अयम्-पिनोधर्म स्वतः सिद्धवस्तुप्रासिजीयन विवक्षायां प्रवर्चत । यथा-वृक्षो मेपोदकेन चन्द्रकिरणश्च जीयनीति प्रसिद्धम्। तथाऽऽ६ कालिदासः वृक्षवृतिव्यतिरिक्तसाधनः " ·लौकिकन्यायसाइसी ! चकवृत्तिन्यायः॥९५७ ॥ अजगरवृत्तिन्यायः ॥ ९५८॥ इमो द्वावपि न्यायो व्याख्यातविषयो क्षेयो स्पष्टाऽभिप्राः याविति ॥ ९५७ ॥ ९५८॥ अरण्यचन्द्रिकान्यायः ॥ ९५९ ।। रमणाऽभावे यत्र रमणीशृङ्गारचना, तनाऽस्य संचारः । अत एव 'स्त्रीणां प्रियालोकफलो हि वेपः' इत्युक्तिः सह- छत इति ।। ९५९ ॥ न हि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृपा हितै- पिण इति न्यायः॥९६०॥ भारविश्लोकरूपोऽयम् ॥ ९६०॥ हितं मनोहारिच दुर्लभ वच इति न्यायः९६१ इति भारविः स्पष्टः ।। ९६१ ॥ अनार्यसङ्गमादरं विराधोऽपि समं महात्मभिरिति न्यायः॥९६२॥ इति भारविः स्पष्टः ।। ९६२ ॥ ननु वक्तृविशेपनिस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चित इति न्यायः॥ ९६३ ॥ इति भारविः ॥ ९६३ ॥ वालादपि सुभापितं ग्राह्यमिति न्याया: ६४॥ “इति भारविः स्पष्टः ॥ ९६४॥ .

·मुग्नेश- प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपचन्द्रमिव प्रजा नृपामिति न्यायः ॥९६५॥ इति भारविः॥ ९६५॥ श्रियं हिसततोत्साही दुर्वलोऽपि समश्नुत इति न्यायः ॥ ९६६॥ इति भारविः ॥ ९६६ ॥ लघूयन्खलु तेजसा जगन्न महानिच्छति भूतिमन्यत इति न्यायः ॥ ९६७॥ इति भारविः ॥ ९६७ ॥ ज्वलितं न हिरण्यरेतसंचयमास्कन्दति भस्मनां जन इति न्यायः ॥ ९६८॥ इति भारविः ॥ ९६८ ॥ अभिभृतिभयादमुनतः सुखमुज्झन्ति न धाम मानिन इति न्यायः॥९६९ ॥ इति भारविः ॥ ९६९ ॥ पदातिन्यायः॥९७०॥ यथा-बुद्धिवलापरपर्यायचतुरंगाख्य (शतरंज) कीडने पदाति जुमार्गेण चलन्हननावसरे वक्रमार्गमुररीकरोति । अयं भावः बुद्धिवलाख्य (शतरंज) क्रीडने कल्पितो राज- मन्त्रिणीसह चतुरङ्गवलेनाऽन्योन्य युध्यतः। तत्र तेषां गति भेदोऽस्ति । पदातेस्तु जुपथेन गमनम्, वक्रमार्गेण चाग्रस्थशत्रुहन्तृत्वमिति तद्विदो वदन्तीति, एवं दुर्जनाss PL.

·लौकिकन्यायसाहस्री चारो ज्ञेयः। तथा चोकम्-"जुना. पथा चलन्नपि हनने वक्रां गति कलयन् । धुद्धिवलाख्यं भीडन्पदातिरिव दुर्ज- नो शेयः ॥” इति ।। ९७० ॥ श्वपिशुनन्यायः॥९७१॥ यथा श्वा तथा पिशुनः, यथा पिशुनस्तथा ति विषय- विवक्षायामयमत्रतरति । अयं पोनापि विवृतः। तथाहि- "अस्थिरतया प्रकृत्या पालध्यासक्ततया च वक्रतया।ज्ञाति विरोधेन पुनः सहशरसदृशःशुनः पिशुनः ॥” इति ॥९७१॥ दुर्जनगईभन्यायः॥९७२॥ यथा दुर्जनस्तथा गर्दभः, यथा गर्दभस्तथा दुर्जन इत्यर्य- विवक्षायामस्य प्रवृत्तिः। अयमपि ग्लोकेन निवद्धः तथाहि "मलिनीकुर्वन्नर्जुनवम॑मदी भवति राधेयः यदि ताडनादि लभते तथापि तच्छील एव खल!" अस्यार्थ:-खलस्तथापि तच्छील एवाकाथमानदाह-अर्जुनवम तमार्गमा धवलोऽ र्जुनः' इत्यमरः । मलिनीकुर्वन्-किच रा:-धनं यदि धेयः- निधातुं योग्यः-सचितो भवति, तदा मदी भवति, मदवा- म्भवति । पुनर्यदि ताडनादि लभते-देहलीदीपकन्यायेन मदीत्यस्योभपत्र सम्बन्धः।गर्दभपक्षेखलारलयोरभेदाल्ख. रस्तथापि तच्छील एव किर्बन-अर्जुनयम-उपपलमार्ग लोठनादूल्युत्थापनेन मलिनीकुर्वन् । पुनयों. मासे मदी मतो भवति- । दुष्टं शीतं न यजति।

·(३१४)
मुवनेश-
मार्ग मलिनीकुर्वन्राधेयः कर्णः मदी भवतीत्यर्थोऽपि
ध्वनित इति ॥ ९७२॥
स्वत एव सतां परार्थता ग्रहणानां हि यथा
यथार्थतेति न्यायः ॥ ९७३॥
अयं श्रीहपोंक्तिरुपः । अस्यार्थः-हि यतो यस्मात् सतां
साधूना परार्थता परोपकारित्यं स्वत एव स्वभावत एव
भवतीति शेषः । यथा-ग्रहणानां ज्ञानानां स्वतः परार्थता
प्रामाण्यम् । ज्ञानानां स्वतः प्रामाण्यं न तु परत इति
मीमासकाः। यद्वा गृहान्ते शायन्तेया एभिरिति ग्रहणानि
इन्द्रियाणि, तेपां यथार्थता-अधीनननिकम्य यतिता, स.
स्वार्थग्राहकतेत्यर्थः । यथा श्रवणादीन्द्रियाणि सामिष्ट
शब्दार्थमन्यमनपेक्ष्येव प्रत्यक्षयन्ति, तथा साधयः
परम्प प्रेरणमनपेभ्येवोपकुर्वन्नीति भावः ॥ ९७३ ॥
यष्टं दृश्यते स्वप्नेऽननुभूतं कदापि नति
न्यायः॥९७४॥
स्पष्टोत्यं नेपधीकायां वियत इति ॥ ९७६ ।।
मझायाः फलति न चिरणोपकागे मद्द-
स्थिति न्यायः ।। ९७५।।
अभ्यार्थः-मदम गुणगरिष्टेप रिपये योगाकार ग
निगणन फन्दानि, किन्तु नरकालगायनिक
न उकारागाईः गगहागाहित पता
इनि काशिदामः॥७॥

·लौकिकन्यायसाहसी।
मन्दायन्ते न खलु मुहृदामभ्युपेतार्थ-
कृत्या इति न्यायः॥९७६ ॥
अस्यार्थ:-सुहदो मित्राणां ये अभ्युपेतार्थकृत्या:-
महीयतपरकार्यकरणदप्रतिज्ञाः सत्पुरुपास्ते न मन्दाय-
ते नाटस्पं कुर्वन्तीस्यन्वय इति कालिदासः ॥ ९५६ ॥
गोपगृहिणीन्यायः॥९७७॥
अयं पद्येनोपनिषद्धः। तथा हि-"हत्वानृपं पतिमवाप्य
भुजगन्दष्टं देशान्तरे विधियशागणिकाऽस्मि जाता । पुत्रं
स्यक समधिगम्य चितां प्रविष्टा शोचामि गोपरहिणी कथ
मपनकम्"अस्याऽऽख्यायिफत्थम्-काचिन्नृपपरनी व्यभिचा
रिणी पुष्टानिजपति नृपं विपेण हत्वा स्वेटोपपतिम्प्रतिगता
तं तम देपासर्पण दष्टं मृतं प्राप्य निराशा सती देशान्तरे
गत्या पेक्ष्या जाता। तत्र देयादाध्ययरथायां पूर्वपतिनृपोत्पन्न-
निजानं पेश्याधर्मेण संगता। तर पालापनद्वारा सहयो-
मियो मासापुमत्यप्रत्यभिता जाताततस्तापापप्रायश्चित्ता
गातापुपो नदीतीरे पिता प्रपिष्टी । पुनस्वग्निना दग्धो
गुता पं दुष्टानु पितासकाशादुरगुत्य नयाँ पतिता। ततः
नचिनोपन निप्पास्य निजराहिणी एता। तत्र सा पदा-
पिसावित्रया मन्पनी शिरसि ला गता। तत्र रप्पा-
पावागधिरसो मापनी पतिता भारा घाम च नष्टं
रहा पानं रमा प्रोपाच-हत्या हपमित्यादि। अयं
पायोनिपपरामातिदिएपे प्रदर्शन कि॥ १७ ॥

·(३१६)
मुषनेश-
मञ्जूपाऽऽखुन्यायः॥ ९७८॥
अयं न्याय इष्टार्थसमुद्यमनिष्टार्थप्राप्तिविपये सञ्चरति
यथा-कदाचित्कश्चिन्मूपको भक्ष्याऽशया संर्पमञ्जूषां दृष्ट्व
प्रविष्टस्तत्र तेन भक्षित इति ॥ ९७८ ॥
यो वैचित्तेन दूरस्थः समीपस्थो हि दूरत
इति न्यायः॥९७९ ॥
स्पष्टः॥९७९॥
यो यस्य मित्रं न हि तस्य दूरमिति
न्यायः॥९८०॥
स्पष्टः॥९८०॥
न हि कृतमुपकारं साधवो विस्मरन्तीति
न्यायः ॥ ९८१॥
स्पष्टः॥९८१॥
शूरा हि प्रणतिप्रिया इति न्यायः॥९८२॥
स्पष्टः॥९८२॥
न्यग्रोधवीजन्यायः ॥९८३॥
स्वल्पमपि सूक्ष्ममपि यस्तु सुपाननं या पहुशो पिरत
तं भवेत्राऽयं प्रवर्तने यथान्यमोधर्यानं म्तोकमपिमुक्षेत्र
उप्तं सविस्तीर्णनां यानि, तथा प्रश्नापि ॥ १३॥
उद्दीप्त भवने च कृपसनने प्रत्युद्यमः कीदृश
इति न्यायः॥९८२॥
माटः॥12॥

·लौकिकन्यायसाहस्री। (३१७)
कुसुमस्तबंकन्यायः॥९८५॥
यथा पुप्पस्तवकं द्विगतिकम्भवति-सर्वलोकमर्द्ध-
स्थितिर्वा, वने विशीर्णता, तथा महात्मनामपीत्येवंवि-
षयेऽस्य प्रवर्तनमिति ॥ ९८५॥
सर्वे गुणाकाञ्चनमाश्रयन्तीतिन्यायः॥९८६॥
प्रसिद्धाऽभिप्रायकोऽयम् ॥ ९८६ ॥
होतारमपि जुह्वानं स्पष्टो दहति पावक
इति न्यायः॥९८७॥
अयम्-चण्डकोपाना कश्चिदपि प्रियो न भवतीति
योतयतीति ॥९८७॥
मिल्लीचन्दनन्यायः॥९८८॥
अयं पोन विवृतः । तथाहि-" अतिपरिचयादवज्ञा
सन्ततगमनादनादरो भवति । मलये भिल्लपुरन्ध्री चन्दन-
तरुमिन्धनं कुरुते ॥” इति ॥ ९८८ ॥
चन्दनगुणन्यायः॥९८९॥
अयं भर्तृहरिणा विवृतः तथाहि-"किन्तेन हेमगिरिणा
रजताऽद्रिणावा यनाभिताश्च तरवस्तरवस्त एव ।मन्यामहे
मलयमेव पदाश्रयेण फंकोलनिम्यकुटजा अपि चन्दनाः
स्युः॥ इति ॥९८९॥
कन्दुकन्यायः॥ ९९० ॥
यथा कन्दुकः कराऽऽधातः पातितोऽपि स्वभावत एयो-
त्पतति, तथा साधुवृत्तयो भवन्तीति ॥ ९९० ॥

·(३१) भुवनेश- हंसकाकन्यायः ॥ ९९१ ॥ अयं श्लोकोपनिवद्धः । तथाहि- इभतुरगशतेः प्रया- न्ति .मूढा गुणवन्तो विबुधाश्चलन्ति पदयाम्। गिरि- शिखरगताऽपि काकपंक्तिः पुलिनगर्न समेति राज- हंसेः ।" इति ॥ ९९१॥ विवेकभ्रष्टानां भवति-विनिपातः शतमुख इति न्यायः॥९९२॥ स्पष्टः॥ ९९२॥ क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्षणमिति न्यायः॥९९३॥ अयमापद्यापत्सत्वे प्रवर्तत इति ॥ ९९३ ॥ तन्तुन्यायः॥ ९९४॥ अयं समुदायम्य कार्यमापतिक्षायामाते । पगा. सन्तः सूत्राणि पनि गिटितानि.काप्यं सापयन्ति, तथा महान्तोऽपि मिलिताः स्वकार्य साधयन्तीति भायः॥२९॥ यूपरशनान्यायः॥९९५॥ मायशानीयोऽयं न्यायः। नया च निः- परेक स्मिन्यूपे दे रमने पाठिययनि नम्मादको है, भाये बिन्दने यनेका गानां दयोप्युपयां: पायपनि मम्माका हो पाती बिन्दन" । इनि ननिरीगंहिता ६-4।४।५।७। यार्थत्ववा-यधामाकमिपंप पायगेतापाय. नरा समययः मादिगे या पुषम्पादिप्यने ।

·सौकिकन्यायसाहती। (३१९)
तस्य परिमाणादिर्यथा स्मृती-"चतुर्हस्तो भवेयूपो यज्ञवृक्ष-
समुद्भवः। वर्तुलः शोभनः स्थूलः कर्तव्यो वृपमोलिकः ॥"
इति । भविप्ये च-"विल्वस्य पकुलस्यैव कलो यूपः प्रश-
स्यते इति सामवेदिनां वृपोत्सर्गतत्त्वमिति । युवन्ति वन-
न्त्यस्मिन् पशुमिति यूपस्तत्र दे रशने परिव्ययति, संनि-
यत इत्यर्थो पाहुलकादिति । रशना रज्जुविशेपस्तस्मादेकः
पुरुषो द्वे जाये विन्देत-दे जाये स्त्रियो परिणयेदित्यर्थः । यद्य-
स्मादेकां रशनां द्वयो!पयोन परिव्ययति-न संवृणुते,
तस्मान्नेका स्त्री द्वो पती विन्देतेत्यर्थः । एतेन विधवाविवाह
स्वीकुर्वन्तः परास्ता इति । यत्तु-एका स्त्री एकस्मिन्काले
द्वौ पतीन विन्देत, कालान्तरे तु विन्देतेवेति तात्पर्य्यमस्याः
चैतेरिति-तन्न-यदेकस्मिन्निति श्रुतावेककालपदाऽभावा-
दित्यन्यत्र विस्तरः॥९९५॥
प्रकृतिवदनुकरणम्भवतीति न्यायः॥९९६॥
प्रकृतिरत्र परमाऽऽत्मेति गृह्यते । अनुकरणश्च सदृशीक
रणम् । यथा-परमाऽऽत्मसदृशा एव तदवतारा इति चोध्य-
मित्यन्यत्र विस्तरः ॥ ९९६ ॥
अनुकरणं हि शिष्टस्य साधु भवतीति
न्यायः॥९९७॥
यथा-लोके य एवमसो ददाति, य एवमसो यजते, य
एवमसावधीत इति । तस्याऽनुकुर्वन्दद्याश्च यजेत चाऽधी
यीत च सोऽप्यभ्युदयेन युज्यत इति "कलक" सूत्रमहा-
भाष्ये सुविस्तर इति ॥ ९९७॥

·(३२०) भवनशलौकिकन्यायसाहती। प्रत्यासत्तिन्यायः॥९९८॥ यत्र शीघ्रोपस्थितिविवक्षा, तत्राऽस्यावतार इति ॥१८९५ बधिरान्मन्दकर्णः श्रेयानितिन्यायः ॥९९९॥ स्पष्टः ॥ ९९९॥ परोपकाराय सतां विभूतिरिति न्यायः॥१००० यत्र परोपकारविवक्षा, तत्राऽस्य प्रवृत्तिरिति । उकंच- "परिनिर्मथ्य वाग्जालमिदमेव सुनिश्चितम् ।नोपकारापर पुण्यं नाऽपकारादचं परम् ॥” इति शम् ॥ १००० ।। धैक्रमे शिवनेत्रपपिनधिचन्द्रसम्मितहायने श्रायणे धवले दले फणिपञ्चमीयुतगीप्पती ॥ . सङ्ग्रहो भुवनेशदत्तयशोऽर्थको मुलतानके अन्य पप समाप्तिमा गतः प्रसीदनु शङ्करः ।।१।। इति श्रीमविद इन्दवन्दितपादारविदीमागदानुगार श्रीरपिटतविभवरामशिष्यमुलताननगरयारत पसे तुपालोपनामकटाकुरदत्तशम्गंविरचिनमयनेश. न्यायसाहनीप्रन्यायानरानं समाराम् ॥ समानधापं प्रायः॥ १० मिने- गेली. "tity-AT-44i.

·No text on this page.