·No text on this page.

·GAEKWAD'S ORIENTAL SERIES
Edited under the supervision of
the Curator of State Libraries,
Baroda.

·No text on this page.

·No text on this page.

·-
महं श्रीवस्तुपाल. महं श्रीललितादेवी. महं श्रीवेजलदेवी.
' Photo of the images of Vastupala and his two wives in Vastupala's
temple on Mount Abu.”
The Bowbay Art Printing Works, Fort.

·श्रीवस्तुपालविरचितं
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम्
NARANARAYANANANDA
oh..
OF
VASTUPĀLA
EDITED WITH INTRODUCTION AND APPENDICES
BY
C. D. DALAL M. A.,
Librarian, Central Library,
AND
R. ANANTAKRISHNA SHASTRY,
Shastry, Central Library
PUBLISHED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAIKWAD OF BARODA.
CENTRAL LIBRARY
BARODA.
17 16.

·उदास्वद्विश्वविद्यालयमयमनसः कोविदेन्द्रा वितन्द्रा
मन्त्री बद्धाञ्जलिवों विनयनतशिरा याचते वस्तुपालः ।
अल्पप्रज्ञाप्रबोधादपि सपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रबन्धे
भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोषमोषम् ।।
Published by Janardan Sakharam hindalkar, M. A., LL. B., Curator of State Libraries.
Baroda, for the Baroda Government, and Printed by Manilal Itcharam Desai, at
the Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings,
Circle, Fort, Bombay.
Price Rs. 1-4-0.

·INTRODUCTION पीयूषादपि पेशलाः शशवरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लमत्सौरभाः । वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जलाः केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ।। The author of this second work in the Gaekwad's Oriental Series is Vastupâla, wilo with his valour and statesniauship extended and strengthened the power of King Vîradhavala of Dholka. He is, however, better known to us by his numerous public works and especially the temples on Mount Âbu. His tolerance and cosniopolitisni are proverbial. He favoured all creeds and sects and even built mosques for Mahoniedans who were at that time hated as Mlecchas. We have got contemporary records of his deeds of valour and charity and of works of public utility. Besides the various praśastis and inscriptions, and prabandhas in the Prabandhachintamani and Chaturvinſatiprabandha, the glories of his deeds are sung by Someśvara in his Kirtikaumudi and by Arisigla in his Sukritasankirtana. Balachandra, the expenses of whose installation as an Ächârya were defrayed by Vastupala, composed after his death Vasantavilâsa, a Mahâkâvya at the request of Vastupala's son Jaitrasinha. A good deal of valuable information about his career is collected in Jinaharsha's Vastupalacharitra. Vastupâla's life can be viewed from four different stand-points:-(1) as a minister (2) as a warrior, (3) as a philanthropist and builder of public places and temples (4) as a patrou of poets and himself a poet. The first three points will be dealt with in the introductions to the Hammîramadamardana and Vasantavilása. Here we shall see it oniy from the last view-point. . 1 The following frou: पस्नुपालसङ्कीर्तन in तीर्थकल्प of Jinuprabha composed in Samvat. 1385 will illustrate his cosmopolitan nature. लक्षमेकं सपादं जिनबियानां कारितम् । अष्टादश कोटयः षण्णवतिर्लक्षा: श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे द्रविणं व्ययितम् । द्वादश कोव्योऽसीनिमा श्रीउजयंते । द्वादशकोट्यन्त्रिपञ्चाशल्लक्षा अर्बुदशिखरे लूणिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पौषधशाला: कारिता: । पञ्चशतानि दन्तमयसिंहासनानां पञ्चशतानि पञ्चोत्तराणि समवसरणानां जादरमयानाम् । ब्रह्मशाला: सप्तशतानि, सप्तशतानि सत्राकाराणां, सप्तशती तपस्विकापालिकम- ठानाम् । सर्वेषां भोजननिर्वापादिदानं कृतम् । त्रिंशच्छतानि द्वयुत्तराणि माहेश्वरायतनानां, त्रयोदशशतानि चतु- रुत्तराणि शिखरबद्धजैनप्रासादानां, त्रयोविंशतिः शतानि जीर्ण यो नाराणाम् । अष्टादशकोटिसुवर्णव्ययेन सरस्वती- भाण्डागाराणां स्थानत्रये भरणं कृतम् । पञ्चशती ब्राह्मणानां वेदपाठं करोति स्म । वर्षमध्ये सङ्घपूजात्रितयम् । पञ्चदशशती श्रमणानां गृहे नित्यं विहरति स्म । TATI-HEIसहस्रं साधिकं प्रत्यहमभुङ । त्रयोदश तीर्थयात्राः सङ्घपतीभूय कृताः । तत्र प्रथमयात्रायां चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि शकटानां सशय्यापालकानां, A' ·vi - Vasantapala-the poetic name of Vastupala. It will be seen fro author's colophon at the end of each canto of this poem that it bears the Vasantapåla instead of Vastupala. The author himself makes it clear point that he got this name from Harihara, Someśvara and other Balachandra has called his life of Vastupâla Vasantavilása. The subject of the present work. The present work, whic Mahâkâvya in 16 cantos, describes the friendship of Arjuna and K their rambles on Mount Girnar and the consequeut abduction of Subh: Arjuua. The subject-matter is very scanty as the greater part of the taken up by the conventional poetical descriptions such as that of t the people, the king and his court, the rise of the sun and the mo gathering of flowers. The reader will find that Magha's Šisupâlavadha to have been the author's model. The poem seems to have establishi among the poetic world, as the 7th verse of its 1st canto is quoted in Ja Súktimuktávali. One more verse is to be found in the Kavikalpa Antara, the celebrated author of the Balabharata. Narendraprabhar to the poetical skill of our author in the Alankâramahodadhi says tha pâla's poetical skill is such as even renders tender the language of This is most probably a reference to the present work, as its subject i taken from the Mahabharata. . The date of composition. In the last canto of this poem, the says that his first outburst of poetry took the form of a hymn in the सप्तशती सुखासनानाम् , अष्टादशशती वाहिनीनाम् , एकानविंशतिः शतानि श्रीकरीणाम् , एकविंश श्वेताम्बराणाम् , एकादशशती दिगम्बराणां, चत्वारि शतानि सार्दानि जैनगायनानां, नास्त्रिंशच्छ नानाम् । चतुरशीतिस्तडागाः सुबद्धाः । चतुःशती चतुःषष्टयधिका वापीनां, पाषाणमया' । द्वात्रिंशदुः मयजैनरथानां चतुर्विंशतिः, विशं शतं शाकघटितानाम् । सरस्वतीकण्ठाभरणादीनि तुर्विशतिबि.. पालस्य । चतुःषष्टिर्मसीतयः कारिताः । दक्षिणस्यां श्रीपर्वतं श्रीपर्वतं यावत् , पश्चिमाया प्रभ केदारं यावत्, पूर्वस्यां वाराणसी यावत् , तयोः कीर्तनानि । सर्वाग्रेण त्रीणि कोटिशतानि चतुर्दद दशसहस्राणि अष्टशतानि लोष्टिकत्रितयोनानि द्रव्यव्ययः । त्रिषष्टिवारान् सङ्ग्रामे जैत्रपत्रं गृहीतम् । (1) कीर्त्या सौरभसारसान्द्रसुमनःसन्दोहसन्दोहकृत्कान्त्या पाति वसन्तमन्वहमसावित्यर्पिता ख्यातं प्राप वसन्तपाल इति यो नामाद्वितीयं मुदा विद्वद्भिः परिकल्पितं हरिहरश्रीसोमश नरनारायणानन्द (2) शूरः स्थिरतरस्फारशरभारधरः पुरः । आर वैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ॥ कविकल्पलता-षसिद्धिप्रतान & नरनारायणानन्द (8) त्यागाः कुड्लयन्ति कल्पविटपित्यागक्रियापाटवं कामं काव्यकलापि कोमलयति द्वैपाय बुद्धिर्धिकुरुते च यस्य धिषणां चाणक्यचिन्तामणेः सोऽयं कस्य न वस्तुपालसचिवोत्तंसः प्र अलङ्कारमहोदधि ·vil Adiśvara on the Šatrunjaya Hil. - This hymn was composed by Vastupala on the ccasion of his first great pilgrimage which, as the author of the Prabandha. Kintamani says, took place in Samvat 1277. As Jinaharsha's Vastupala- Tharitra makes him to recite the 9th verse of that hymn before Âdinátha, and there is no reference in the last canto to the building of temples on ats. Abu and Girnar in Samvt. 1287 and 1288, we can place the date between samvat. 1277 and 1287. Vastupala, a man of letters.3-Himself a poet, Vastupala was possessed of critical faculties to detect and remove the defects from others' poems. He aways appreciated and admired good poetry5 and it was only due to this that Iarihara was received at the Court of Dholka with honour in spite of the jealousy if Somesvara. He established three great libraries at the great cost of 18 crores. The story of the tact with which Harihara's ms. of Naishadhiya was copied out ind put into his library shows how anxious he was to collect mss. and that iis library contained all important works.6 Mâņikyachandra, the author of Kavya prakáša saiikela was ordered to be given miss. of all religious works from (1) श्रीशत्रुञ्जयशैलशेखरमणेः श्रीनाभिसूनुप्रभोः पीत्वा वक्त्रसुधांशुदीधितिसुधामाकण्ठमुत्कण्ठया । व्यातन्वन् कवितां नितान्तमुदितः सद्यस्तदुद्गारवत् तस्यैवादिजिनेश्वरस्य जनयामास स्तवं यो नवम् ॥ नरनारायणानन्द XVI 39 (2) अथ संवत् १२७७ वर्षे सरस्वतीकण्ठाभरणलघुभोजराजमहाकविमहामात्यश्रीवस्तुपालेन महा- मात्रा प्रारेभे। प्रबन्धचिन्तामणि p.254 (3) वैदुष्यं विगताश्रयं श्रितवति श्रीहेमचन्द्रे दिवं श्रीप्रह्लादनमन्तरेण विरतं विश्वोपकारव्रतम् । दृष्ट्वा तहुयमत्र मन्त्रिमुकुटे श्रीवस्तुपाले कविस्तत्कीर्तिस्तुतिकैतवादिति मुदामुगारमारब्धवान् ॥ सोमेश्वर-सुरथोत्सव Xv. 52. (4) सत्कविकाव्यशरीरे दुष्यदगददोषमोषणैकभिषक् । श्रीवस्तुपालसचिवः सहृदयचूडामणिर्जयति ॥ सोमेश्वर-उल्लाघराघव II He praised the poetry of Someśvara and Harihara as follows. विबुधवर्गनिसर्गबन्धुना चौलुक्यचक्रवर्तिसचिवेन श्रीवस्तुपालेन सूक्तमुदीरितम् । यस्यास्ते मुखपङ्कजे सुखमृचां वेदः स्मृतीर्वेद यत्रेता सद्मनि यस्य यस्य रसना सूते च सूक्तामृतम् । राजानः श्रियमर्जयन्ति महतीं यत्पूजया गूर्जराः कर्तुं तस्य गुणस्तुति जगति कः सोमेश्वरस्येश्वरः ॥ सोमेश्वर-उल्लाघराघव I. 8 मुधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ॥ (5) श्रीशारदैकसदनं हृदयालवः के नो सन्ति हन्त सकलासु कलासु निष्णाः । ताहक्परस्य ददृशे न कवित्वतत्त्वबोधाय बुद्धिविभवस्तु न वस्तुपालात् ॥ उदयप्रभ-धर्माभ्युदय XV. 64 (6).See हरिहरप्रबन्ध in चतुर्विशतिप्रबन्ध.

·V111 his library. He not only appreciated the divine muse, but also requested other: to write religious and literary works for his instruction and delectation. The Katha ratnasagara of Narachandrasûri iu 15 tarugas? and Alankaramaho dadhi of his pupil Narendraprabha in 8 chapters were composed in this way. Vastupala quoted in anthologies. Jalılaņa in his Siktimuktávali ha: quoted three verses of Vastupâla. 4 One of liese occurs as the 7th stanza of the first canto of the present work. The other two cannot be traced. The Sarega dhara paddhali too quotes one verse of Vastupâla which is already found in Jahlaņa's Siktimuktavali. It appears from Ullágha Raghava of Someśvar that Vastupala was fond of composing Sâktis.? Some of these will be foun collected in Appendix II from the Prabandhachintamani, Chaturvinsatz prabandha and Vastupâlacharitra of Jinaharsha. It would thus appear tha Vastupâla's fame as a poet was not restricted to Gujarat, but also extended s far and wide as to attract the authors of the Súktimuktavali and Sarngadhara paddhati to include his verses in their collections. ..' (1) See Appendix III p. 76 (2) अन्येद्युभक्तितो मौलौ निधाय करकुशलम् । तेन विज्ञपितः श्रीमान् नरचन्द्रो मुनीश्वरः ॥ ८ ॥ युष्माभिः स्वकराम्बुजस्य शिरसि न्यस्तस्य माहात्म्वत: iiiiiiiiमया धर्मस्थानशतानि मानिस ते च सन्तेनिरे चेतः सम्प्रति जनशासनकथाः श्रोतुं समुत्कण्टते ॥९ इत्यभ्यर्थनया चक्रुर्वस्तुपालस्य मन्त्रिणः । नरचन्द्रमुनीन्द्रास्ते श्रीकधार:नमागरम् ॥ १० ॥ (3) अन्येदाभक्तितो मौलौ निधाय करकुडलम् । तेन विज्ञापितः श्रीमान् नरचन्द्रमुनीश्वरः ॥ १६ म.नि.... If रे सङ्केपदुर्लक्षणाः सन्त्यन्ये सकलाभिधेयविकला: क्लेशावसेयाः परे । इत्थं का परहस्यनिर्ण पाहि भनेः प्रभूतैरपि ग्रन्थैः श्रोत्रगतैः कदर्थितमिदं कामं मदीयं मनः ॥१७ तन्मे नातिसविस्तरं कविकलासर्वस्वगर्वोद्भुरं शास्त्रं ब्रूत किमप्यनन्यसदृशं बोधाय दुर्मेधसाम् ॥१८ इत्यभ्यर्थनया प्रतीतमनसः श्रीवस्तुपालस्य ते श्रीमन्तो नरचन्द्रसूरिगुरवः साहित्यतत्त्वं जगुः ॥ १९ तेषां निदेशादथ सद्गुरूणां श्रीवस्तुपालस्य मुदे तदेतत् । चकार लिप्यक्षरसन्निविष्टं सूरिनरेन्द्रप्रभनामधेयः ॥ २० (4) सम्प्रति न कल्पतरवो न सिद्धयो नापि देवता वरदाः । जलद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरियं भुवनकोशस्य । यत्रोन्मुखं चातकमब्दवृन्दभ्रमेण गौगन्धित बने। वेल्लत्पताकाग्रगृहीतमुक्तनभोनदीबिन्दुभिरेति तृप्तिम् ॥ अध्वा न यदि निःशङ्कपङ्कसङ्कुलितो भवेत् । ततः कुतस्ते धौरेय धुर्यता व्यज्यतामियम् ॥ (5) यत्रोन्मुखम् (6) सम्प्रति न कल्पतरवो No. 766. अम्भोजसम्भवसुता वक्त्राम्भोजेऽस्ति वस्तुपालस्य । यद्वीणारणितानि श्रूयन्ते सूक्तिदम्भेन ॥ 8 th Act:

·ix Vastupala, a poet. References to Vastupala as a poet are not difficult to find. Vastupala is called the godson of Sarasvatî,1 He himself has used this title in the present work.? In one of the praśastis of his temples on Mouut Girnar, he is called the cit.ni.cil son of the Goddess of Learning. Kavikurijara and Kavichakravarti are his other birudas. In the prasasti of the temple on Mount Abu, Somieśvara calls him the best among poets and says that he never steals ideas of others in his literary composition. In the Alankâramahodadhi it is stated that Vastupala alone lias got reputation in poetical method. 4 Merutunga in his Prabandhachintamani applies the epithet of Mahakavi to Vastupâla, and quotes some Saktis of our poet which, le says, are the compositions of the great poet Vastupala hinise!f,5 Vastupâla as a patron of poets. The extent of his donations to poets was so great that he was called Laghu Bhojarâja. The prabandhas given in the Appendix III amply illustrate his great liberality towards poets. He patronized Someśvara, 6 Harihara, Arisinha, and enriched Damodara, Nanaka, Jayadeva, Madana, Veekala, Krishnasinha, Sajikaraswami and inany other poets and bards who entertained him with their poetry. Someśvara not ouly got a śâsana but he was now and then favoured with very liberal donations. He composed Kîrtîkauniudî in praise of his patron, and in his other works too he has immortalized Vastupala. No work is known to liave (1) धर्मसूनुः सरस्वत्याः; शारदाप्रतिपन्नापत्येन. Girnar Inscription या पायगोपीगे सत्यं वाग्देवतासुतौ । एको दानस्वभावोऽभूदुभयोरन्यथा कथम् ॥ कीर्तिकौमुदी I. 29 (2) नरनारायणानन्दो नाम कन्दो मुदामिदम् । तेने तेन महाकाव्यं वाग्देवीधर्मसूनुना ॥ नरनारायणानन्द XVI 40 (3) विरचयति वस्तुपालश्चुलुक्यसचिवेषु कविषु च प्रवरः । न कदाचिदर्थहरणं श्रीकरणे काव्यकरणे वा ॥ १४ ॥ (4) केचित्काञ्चिझलज्झलायितपदव्युत्पादिनः केचन प्रमानमानमणिय पनियामिकाः । वैदग्धीं दधते रसेप्वपि सदा सर्वाभिसारोल्बणां काव्यस्या वनि वस्तुपालसचिवस्यैव प्रतिष्ठा पुनः ॥ अलङ्कारमहोदधि 15 (5) इत्यादीनि श्रीवस्तुपारमहाकवेः स्वयंकृतान्यमूनि । प्रबन्धचिन्तामणि p. 265 6 Harihara is praised by alhame as under:- स्ववाक्पाकेन यो वाचां पाकं शास्त्यपरान् कवीन् । स्वयं हरिहरः सोऽभूत् कवीनां पाकशासनः ॥ कीर्तिकौमुदी I. 25 ·x mas. been written by Harihara. Arisipha sang the good deeds of his patron in hi Sukſita sankirtana and got a ſâsana. Nothing is known of other poets Śarikaraswami may be probably the Saukarâchârya of Dwârka of the time. The manuscript material—The present edition is based the single of the poem hitherto known, from the Bhandar of the Sarigha il Phofalia Vâdâ at Pattan. It is a very beautifully written paper is. dater Samvat 1477 and is uuiformly correct. A few granımatical and metrical irre gularities will be found in the poem, but in the absence of another ms. cannot say whether they are of the original writer or of scribes. The autho himself with all humility requests the learned world to correct the faults whic! may have occurred in the present poeni either through want of proper know ledge or haste.l The ms consists of 25 leaves with 15 lines on a page. Th scribe's colophon runs as follows : संवत १४७७ वर्षे मार्गशीर्षवदि १४ चतुर्दश्यां बुधे लिखिता ॥ * ॥ श्रीः ॥ * ॥ The following is added, after this, in a different hand, showing that th nis, was purchased by the owner from the scribe for the religious merits of hi mother: श्रीपार्श्वः श्रेयसे भूयाद्भवतां भवतान्तिभित् । यत्सेवा कल्पवल्लीव दत्ते चित्तेप्सितं फलम् ॥ १ ॥ अस्ति स्वस्तिपदं लक्ष्म्या स्वस्तिरस्कारकारकम् । वडली नाम नगरं नगरङ्कत्वदालयम् ॥२॥ तत्राभूगान्धिकश्रेष्ठी प्राग्वाटज्ञातिमण्डनम् । सूराह्वयः श्राद्धधर्मकर्मकर्मठमानसः ॥ ३ ॥ रूपिणीति प्रिया तस्य पुत्राः सोमादयोऽभवन् । गुणप्रपञ्चरुचिराः पञ्च पञ्चानना इव ॥ ४ ॥ नरनारायणानन्दकाव्यं तेन यशस्विना । स्वमातृश्रेयसे श्रेयो निजद्रव्येण लेखितम् ॥ ५ ॥ शुभं भवतु ॥ श्रीः ।। सं० १४७९ वर्षे वडलीग्रामवासिगां०सोमाकेन स्वमातृश्रेयसे नरनार यणानन्दकाव्यपुस्तिका लेखिता ।। श्रीः ।। ग्रन्थाग्रं १२५०. (1) उद्भास्वद्विश्वविद्यालयमयमनसः कोविदेन्द्रा वितन्द्रा मन्त्री बद्धाञ्जलिर्वो विनयनतशिरा याचते वस्तुपालः । अल्पप्रज्ञाप्रबोधादपि सपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रबन्धे भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोषमोषम् ॥ नरनारायणानन्द XVI. 41.

·... ... V-X ... ... ... .. ... ... ... ... ... ७. ... ... ... " ... ... २३. ܗ ܕ ܙ " ... 1. ... ... ... ... ... ... ४१ . ... CONTENTS. Page Introduction TEXT Canto. I. पुरनृपवर्णनम् १. II. सभावर्णनम् ... III. नरनारायणसङ्गमवर्णनम् ... IV. ऋतुवर्णनम् V. चन्द्रोदयवर्णनम् ... VI. सुरापानसुरतवर्णनम् VII. सूर्योदयवर्णनम् ... .. ... ... VIII. निवासनिवेशवर्णनम् २६. 1. पुष्पावचयप्रपञ्चः ३०. X. सुभद्रादर्शनम् ... ... ... ३३. XI. दतिकाद्योतनम् XII. सुभद्राहरणम् ... XIII.सङ्कलकलिसङ्कलनम् .. ४७. XIV.अर्जुनावर्जनम् १२. XV. विवाहवर्णनम् ... ... XVI. प्रशस्तिप्रपञ्चः ... ५८. APPENDICES. I. आदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् ६३. II. श्रीवस्तुपालसूक्तयः ६५. III. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः- (1) उपदेशतरङ्गिणीत: ... ... ... (2) प्रबन्धचिन्तामणितः (3) जिनहर्षवस्तुपालचरित्रतः ... ... ... ७२. (4) राजशेखरकृतचतुर्विंशतिप्रबन्धात् ... Index Corrigenda १२ Photo of Vastupâla's image in Tejpalit's temple on Mt. Abu facing title page ... ... " ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... : ... ... ... ... ... ... ... ...

·No text on this page.

·Primawrt.itORMATHAmarp Newwnwww श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवस्तुपालविरचितं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः आस्ते पुरी शक्रपुरीव मध्ये वारांनिधेारवती प्रतीता। शोणाश्मवेश्मांशुदलत्तमिस्रा या दुर्गभूमीव बभौ दिनस्य ॥ १ ॥ ज्योत्स्लीषु नृत्यानि तनोति रङ्गत्तरङ्गपाणिर्दयितो नदीनाम् । यन्मध्यचन्द्रोपलनसौधसुधाधुनीनामिव सङ्गमेन ॥२॥ एत्य प्रतीची मणिचैत्यकुम्भान्यत्राङ्गनानां च मुखानि वीक्ष्य । ह्रिया पयोधौ पततः प्रपन्नम्लानी विभाधीशविभावरीशौ ॥३॥ नभोनदीस्पर्शवता पताकाञ्चलेन चैत्यानि चलेन यत्र । तापं हरन्ति युमणेरिवोचैः कलङ्कमिन्दोरिव मार्जयन्ति ॥ ४ ॥ इतस्ततोऽपि प्रसरन्ति शुभ्रा यस्यां समीरोमिहताः पताकाः । चैत्येषु धूपागुरुधूमवीची मालिन्यभीता इव वश्चयन्त्यः ॥५॥ यत्रोन्मुखं चातकवृन्दमन्दभ्रमेण चैत्योत्थितधूपधूमे । वेल्लत्पताकाग्रगृहीतमुक्तनभोनदीबिन्दुभिरेति तृप्तिम् ॥ ६ ॥ अनारतं दानरतैरतीव यस्यां वितीर्णेषु विवेकिवर्गः । जना न जानन्ति निजेषु सङ्खयां धनेषु तारागणवेदिनोऽपि ॥७॥ आजन्मदुःस्था इव कल्पवृक्षं वीक्ष्यागतं याचकमेकमेव । सौजन्यभाजोऽपि जना यदन्तर्मिथो विगृह्णन्ति गृहाय नेतुम् ॥ ८॥ दातापि चिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुवर्ग सुमनःसु सिन्धुः । दार्जितो यत्र जनस्य पादौ मुक्ताफलैरश्चति वीचिनुनैः ॥९॥ अलङ्कृता नायकसन्निभेन यस्यां महीपालनिकेतनेन ।

·२ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । विधास्थितिः स्फाटिकभित्तिशुभ्रा विभाति हारस्रगिवाहपतिः ॥१ घण्टापथं कुम्भिघटामदाम्बुच्छटाविलं यत्र विभूषयन्ति । अश्वत्वराविच्छुटदश्ववारहारापदेशाः कुसुमोपहाराः ॥ ११ ॥ मदाम्बुना धूपजधूमजातैः शीतं सदा सिन्धुजलानिलेन । जनाभिमर्दैन सदापि धर्मो यत्रेति कालत्रयमेककालम् ॥ १२ ॥ यतीन्द्रतीव्रतपावकेन मुहुर्मनोभूवलितोऽपि यत्र । जायापतिप्रेमरसादृष्टिपीयूषवृष्टयैव पुनर्नवः स्यात् ॥ १३ ॥ उरःपुरे लोलदृशामरोजकुम्भद्येन स्मरयौवनाभ्याम् । अकारि शृङ्गाररसस्य यस्यां रसेषु साम्राज्यपदाभिषेकः ॥ १४ ॥ जायापतीनामतिरूपभासा दासायिते कामरती यदन्तः । पुरःप्रतिच्छन्दमिषेण सेवां नित्यं विधत्तः स्फटिकावनीषु ॥ १५ ॥ अहर्दिवं सद्मसु रत्नदीपविद्योतद्योदकन्दरेषु । मुग्धाङ्गनानां धनधूपधूमध्वान्तस्त्रपां यत्र रते भिनत्ति ॥ १६ ॥ अन्तनिकेतं निकटे गुरूणां त्रपास्पृशो दर्पणदर्शनेषु । यस्यामवष्टम्भनिभेन रत्नस्तम्भेषु पश्यन्ति मुखानि वध्वः ॥ १७ यस्यां निशि प्रौढगृहाधिरूढस्त्रीवर्गवकेन्दुसभाग्रवर्ती । धत्ते विधुयोमनि हास्यपात्रनटश्रियं लाञ्छनवर्णकेन ॥ १८ ॥ नक्तं शशाङ्कोपलकुटिमेषु यस्यामुडूनि प्रतिबिम्बितानि । पुष्पन्धयाः पुष्पधिया धयन्तः सुधामरन्दैर्मुदमुद्रहन्ते ॥ १९ ॥ यस्यां परस्त्रीं परवैभवं च विदन्ति सन्तस्तृणतोऽपि हीनम् । तृणेन भुक्तोत्तरशौचकर्णकण्डूयनाद्यैरपि किञ्चन स्यात् ॥ २० यस्यां मणिश्रेणिपिनसौधत्विषा निषिद्धेषु तमासु शश्वत् । पतिव्रतानामपतिव्रतानामप्यस्ति भेदो यदि हृद्विकारैः ॥ २१ ॥ रोदित्यसौ चापलदूषणेन दासीव यस्यां गुणयन्त्रिता श्रीः । उत्तालवालत्रुटितोरुहारमुक्ताश्रुभिरि विशारदानाम् ॥ २२ ॥ यस्यां रहस्तुङ्गगृहाग्रभागकृतस्थितीनां कवितुं कवीनाम् । गुरुः सुराणामपि किश्चिदन्तेवासित्वमायाति वियदिलासी ॥ २३ लीलासमुल्लड्विन्तसागरोऽपि निपीतवाटीकुसुमासवोऽपि । यत्रातिमन्दस्तृणमप्यवन्यां वातोऽपि नोत्पाटयते भियेव ॥ २४ साक्षादपि मापतितेषु कोऽपि नैव क्षिपत्याभरणेषु पाणिम् ।

·प्रथमः सर्गः। प्राज्यप्रजाङ्ग्रिक्रमणैरमूनि क्रमेण रेणुत्वमयन्ति यत्र ॥ २५ ॥ तस्यां प्रभुर्विष्णुरभूदमित्रलतादवो यादवमौलिरत्नम् । लक्षीकृतः सर्वदिगीशलक्ष्मीलीलाकटाक्षैरिव कृष्णकान्तिः ॥ २६ ॥ कौमोदकीनन्दकशाङ्गचक्रश्चिरं चतुर्दिग्जयिभिश्चतुर्भिः। यस्योत्तमर्णेव चतुर्भुजस्य मुळे विभूतिं चतुरङ्गसेना ॥ २७ ॥ मत्स्यावतारस्य ममाश्रमोऽयमौर्वाग्निना मा स्म विशोषि सिन्धुः । इतीव तं पूरयितुं स तेने दिने दिने दानपयःप्रवाहान् ॥ २८ ॥ वक्षोरुहाडम्बरपीड्यमानवपुः प्रियायाः पुरुषायितेषु । सस्मार यः कूर्मवरावतारे सिन्धुभ्रमन्मन्दरकन्घटम् ॥ २९ ॥ मग्नः सुखं वैषयिकेऽपि पड़े यः माधृतिवेषिहतिक्षमोऽभूत् । वराहमूर्तेरिव तस्य नौमि स्वेच्छाविलासं स्तनयित्नुभासः ॥ ३० ॥ विदारितं वज्रशिलादृढं यैरुरुः सुरारेर्दललीलयैव । व्यापारिता येन मुहुर्नखास्ते तन्वीतनूषु व्यनमन् हियेव ॥ ३१ ॥ बलाद्ध कृत्य बलिं मुरारिः पुरा प्रतेने भुवि दौस्थ्यदीक्षाम् । चिरान्निराक मितीव दोषं दानं ददाति म ततोऽधिकं यः ॥ ३२ ॥ भवत्प्रतापासहनः सहस्रकरोऽभ्युदेतीत्युरुबन्दिवाचा । रतान्ततान्तोऽपि मुमोच निद्रां प्रगे सहस्रार्जुनकोपनो यः ॥ ३३ ॥ नतोऽपराधी पदयोः प्रियाया निजास्यबिम्बानि नखेषु वीक्ष्य । स्मरन्दशग्रीवमिवोग्रमग्रे धनुर्ग्रहव्यग्रकरोऽभवद्यः ॥ ३४ ॥ स्थाणुं शिरःस्थानलनेत्रदीपं संसूच्य घोरेऽपि रजोऽन्धकारे । मर्माविधो बाणबलेषु बाणान्वध्येषु मध्येमृधमक्षिपद्यः ॥ ३५ ॥ जघान युद्धेषु हटेन शत्रून्रौद्रो रसो मूर्त इव क्रुधा यः । प्रियास्तु तेषां रुदतीरपश्यत् कृपार्द्रचेता नयनैः सबाष्पैः ॥ ३६ ॥ साम्राज्यभाजि प्रमदासु साम्नि दाने पुनर्मागणमण्डलीषु । प्रभावभुनारिगणस्य यस्य द्रिया विलीनौ खलु भेदण्डौ ।। ३७ ॥ असौ प्रजाः पाति पितेव नित्यं क्यप्रवीणा इति तुष्टुवुस्तम् । मूढा न जानन्त्युदरोल्याकिया एव मातापि पितापि तासाम् ॥ ३८ ॥ अपिचिलो तेषां सविलोलमौलिः। मत्कारमिवाचचार ॥ ३९ ॥ यमन्त्रयन्मन्त्रिगणं च कार्ये ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । जगद्गुरुर्दर्शयितुं परेषामेव व्यवस्था जगतीपतीना ॥ ४० ॥ अन्यासु खेलत्युपरुद्ध एव वश्यो ममैवायममायरागः । इत्थं प्रियाभिः पृथगेव मेने स ब्रह्मचर्य तु चचार तत्त्वात् ॥ ४१ पुपोष मित्राण्यपि निर्ममोऽसौ गतस्पृहो राज्यमपि प्रतेने । जघान शत्रूनपि शान्तचेताः प्रभुः प्रजैकार्थकृतावतारः ॥ ४२ ॥ तेजोवह्निस्त्रिजगति कियत्कालमुत्तालदीप्तिः स्थाता तस्य त्रिभुवनविभोर्विद्म निच्छभनेदम् । आकल्पान्तं तपनवडवापावकत्र्यक्षचक्षु- वज्रव्याजाद्विदधति रुचं यस्य तेऽपि स्फुलिङ्गाः ॥ ४३ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये पुरनृपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥ १ ॥ सङ्गामसिंहपृतनारुधिरारुणानि श्रीवस्तुपालकरवालविजृम्भितानि । कीनाशकासरकटाक्षसहोदराणि को नाम वीक्षितयपि क्षमते विपक्षः ॥ द्वितीयः सर्गः एकदा कृतदिनादिसक्रियः सैष भूषणविभाविभासुरः। संसदः सदनमासद्विभुर्दीप्तविद्युदिव वारिदोऽम्बरम् ॥ १॥ दारितारिकुलदन्तिमण्डलीदन्तमौलिमणिकर्मनिर्मितम् । क्रूरभूरमणभीतिदं तदा भद्रपीठमधिभूरभूषयत् ॥२॥ पादपीठचितरत्नजन्मनां भानुभसनपटीयसामपि । रोचिषामुपरिचारिणीर्वहन्पादपल्लवनखच्छविच्छटाः ॥ ३ ॥ आन्तरत्रिजगतीतलज्वलत्पन्नगेश्वरकिरीटरत्नजैः। नाभिवर्त्मपथिकैरिवाधिकैरंशुभिः कपिशमंशुकं वहन् ॥ ४॥ आस्यसौरभमिलन्मधुब्रतीकैतवादुपरिसज्जकजलम् । श्रीविलाससदनोपमे हृदि शारदीपमिव कौस्तुभं वहन् ॥ ५॥ वैरिवीरवनिताश्रुवाहिनीकजलाविलसमुद्रजैरिव । मौक्तिकैर्विरचितं प्रपञ्चयन्हारमङ्गरुचिमेचकं हृदि ॥६॥ कामिनीकुचविलासदुर्मदान्पाणिपङ्कजनखानुरुत्विषः । शोणरत्ननवनिर्मितोमिकाकडूणाङ्गदमदच्छिदो धत् ॥५॥.

·द्वितीयः सर्गः।
धीमतां स्वपरभेदसङ्कथाव्यथ्यमानमनसां शिरोमणिः ।
आत्मकण्ठपरपाञ्चजन्ययोरन्तरं भृशमदर्शयन्त्रयम् ॥ ८॥
अंसयुग्ममभिमानपौरुषश्रीविलासगिरिसोदरं दधत् ।
रत्नकुण्डललुलच्छविच्छलात्तत्पदक्रमणयावकाङ्कितम् ॥९॥
हृत्प्ररूढसततप्रसन्नतावल्लिफुल्लकुसुमैरिव स्मितैः ।
सेवकान् सुरभयन्नभीप्सितश्रीसमागममहोत्सवोत्सुकान् ॥ १० ॥
योतभाजि परमात्मसौरभैरान्तरे जगति लजिताविव ।
निःसृतौ श्रुतिपथेन कुण्डलच्छद्मना रविनिशाधिपौ धत् ॥ ११ ॥
ये उभे अपि युधि क्रुधा दधौ धर्मधामघटिते इव प्रभुः ।
आश्रितेषु नयने ददत्तदा ते सुधाकिरणकल्पिते इव ॥ १२ ॥
दोषकल्मषकपाटसम्पुटच्छादितं जनितसेवने जने ।
भाग्यमुद्धटयमानया भ्रुवा कुश्चिकाकुटिलया विराजितः ॥ १३ ॥
केशगर्भितपयोदमण्डलीमण्डनैरिव तडिल्लताशतैः ।
पद्मरागमणिशेखरमभागौरवैर्गगनवर्त्म गौरयन् ॥ १४ ॥
कान्तकान्तिनिकृतैरपि स्फुरन्माल्यगन्धलयलोललोलुभैः।
सेव्यमानचिकुरो मृदुक्कणैश्चाटुशालिभिरिवालिमण्डलैः ॥ १५ ॥
अङ्गिनीभिरिव सर्वदिग्जयश्रीभिरिन्दुवदनाभिरग्रतः ।
धूतधौतरुचिचामरच्छलात् दौकिनोजवलयशा विभुर्बभौ ॥ १६ ॥
(चतुर्दशभिः कुलकम् )
सेवकैरयमधारि सुप्रभुर्मूर्ति मूर्खमणिबिम्बकैतवात् ।
कौस्तुभप्रतिकृतिच्छलात्कृती सोऽपि तान्गुणनिधीन्दधौ हृदि ॥ १७ ॥
तेन तोयजरुचः प्रपश्चिता निर्विशेषमनु सेवकान्डशः।
श्री.सरोजवनकेलिकौतुकारतेषु च क्षणमदात्पदं तदा ॥१८॥
वैरिवारवधदुर्डरो धियां धाम राम इव राजते भवान् ।
स्तूयमान इति कोविदैः स्फुरदभावजनितस्मितोऽभवत् ॥ १९ ॥
प्रस्तुतागतकथासु विस्मिता मौलिकम्पनमिषान्मनीषिणः ।
चक्रिरे श्रवणकेलिदोलयान्दोलनाविलासितानि तद्विराम् ॥ २० ॥
सर्वदर्शनसमग्रसत्कलाकृत्लशास्त्रमय इत्यमुं जगुः ।
ऐकदेशिकरसस्पृशो जड़ा विश्वमेव तु न तन्मयं विदुः ॥ २१ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
बारसीमनि कृतोडतध्वनीन्बन्दिनो नवनवानुपेयुषः ।
मन्त्रिमित्रकविकेलिसम्मदी सम्पदैव सपदि न्यवारयत्॥२२॥
अर्थिनां पृथुमनोरथातिगं तेन किश्चन तथा ददे तदा ।
तैर्यथा सपदि तस्य मन्दिरबारि कल्पतरुकाननायितम् ॥ २३ ॥
आपतहरविलासिनीजनैर्नूपुरध्वनितनर्सितस्मरैः ।
स्वामिनो न चकृषे सभाजनप्रस्तुतालपनलालसं मनः ॥२४॥
स प्रभुः स्मरवशैः सभामणिस्तम्भपद्धतिषु बिम्बिताकृतिः ।
वारवामनयनाजनैरवष्टम्भसम्भ्रममिषेण सस्वजे ॥२५॥
पद्मनाभपदपद्मसेवनप्रक्रमस्मितमुखैः क्रमेण सा।
राजहंसनिकरैरपूर्यत श्रीविलासरसदीर्घिका सभा ॥ २६ ॥
उल्लसन्नयनकैरवा स्फुरत्तोषतोयधितरङ्गसङ्गतिः ।
कुडलीकृतकराम्बुजव्या तन्मुखेन्दुपुरतः सभा बभौ ॥ २७ ॥
हारमण्डलितदन्तदीधितिः शेखरीकृतकराम्बुजयः।
वेत्रभृत् भृशमनातुरः पुरस्तं तदा मधुजितं व्यजिज्ञपत् ॥२८॥
द्वारि तिष्ठति चिरान्निवारितो रैवताद्रिवनपालपूरुषः।
स्वन्मुखेन्दुरुचिरोचने दधल्लोचने चलचकोरचारुणी ॥ २९॥
सैष सज्जनमनःसरोजिनीहंससंसदमुपैतु यातु वा ।
इत्यवेत्य मुकुटं व्यकम्पयत्तत्प्रवेशनकृतेऽथ केशवः ॥३०॥
यावदाहयति तं न वेत्रभृत्तावदुत्पतितया नभस्तलम् ।
हूतिशब्द इव तस्य निर्ममे विष्णुमौलिकुसुमालिमालया ॥३१॥
वेत्रिनेत्रचलनात्ततः सभां स प्रविश्य च विनम्य च प्रभुम् ।
सर्वकालसकलर्तुमालिनो रैवतस्य कुसुमान्यढोकयत् ॥ ३२ ॥
तस्य पुष्पनिवहस्य च क्षणाविश्वनाथवदनाम्बुजस्य च ।
नव्यसौरभरसान्मिथस्तदा षट्पदा विदधिरे विपर्ययम् ॥ ३३ ॥
भूलताविलसितेरितः प्रभोः प्राञ्जलिस्तद्नु स व्यजिज्ञपत् ।
गूढसम्मसुधातरङ्गिणीरङ्गदूर्मिचयतुल्यया गिरा ॥ ३४ ॥
यः परैः कचिदृष्टपृष्ठभूर्यस्तवापि मनसा सुहृन्मतः ।
यः परस्वपरकामिनीपरद्रोहमोहरहितः सतां हितः ॥ ३५ ॥
विश्वतीर्थपटलानि पावयन्पावनोरुचरितः स्वभावतः ।
स प्रभासमुवि मध्यमोऽधुना भूषणीभवति पाण्डुनन्दनः ॥ ३६ ॥

·तृतीयः सर्गः। तबचःश्रवणसम्मदामृतलानपावनतरान्तरात्मनि । दीयतां किमु तवेति जल्पति श्रीपतौ स्मितमुखं जगाद सः॥३७॥ त्वां विभुं प्रतिमुवं दिवाकरादर्थयेऽन्वहमहर्मुखेष्वहम् । याचितेन जगदीश दीयते नोषिणा तदधिकं किमु त्वया ॥ ३८॥ तस्मै ददावथ मुरारिरपारतोष- स्तत्पारितोषिकविभूषणवाहनादि । ज्ञातो बहिः सहचरैरपि मोहवाट्रि- र्येनैष सोऽहमिति कृप्तवचा विनिर्यन् ॥ ३९ ॥ शैलेन्द्रचूतबदरीवनखेलितानि तानि स्मरन्निव भवान्तरलालितानि । रन्तुं नरेण सह रैवतकावनीषु नारायणोऽजनि समुत्सुकचित्तवृत्तिः ॥ ४०॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाग्नि महाकाव्ये सभावर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥२॥ दृश्यः कस्यापि नाऽयं प्रथयति न परमार्थनादैन्यमन्य- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहृदयतया कोऽपि नैपुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन्व्यसनपरवशं लोकमालोक्य सृष्टः स्पष्टं श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नूतनः कल्पवृक्षः ॥२॥ तृतीयः सर्गः अथ कथमपि कल्पकोटिकल्पं क्षणमपि निर्गमयाम्बभूव देवः । नरपरिचयसत्वरो रथैकप्रगुणनसम्भ्रमनिर्भरेऽपि सूते ॥१॥ अथ रथमभजझुजासहायो बलमपि वल्लभमप्रतीक्षमाणः रणरणकबलेन पाण्डुसूनोः सपदि वशीकृतमानसो मुरारिः॥२॥ हृदयमपि विभो रयाजयद्भिनरपरिम्भमनोरथातिकृष्टम् । रथचलननियोगतुल्यकालं हरिभिरभूष्यत रैवतोपकण्ठः ॥३॥ रथिपतिरयमेति कोऽतिदूरे निगति यावदिदं हृदैव पार्थः । त्वरितममुमुपेत्य तावदम्युत्थितिकृतसम्भ्रममालिलिङ्ग विष्णुः ॥ ४ ॥ इह हृदि सुहृदः सदाऽस्मि नो वा ध्रुवमिति वीक्षितुमच्युतार्जुनाभ्याम् ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । दृढतरपरिरम्भकैतवेन प्रकटमकाटिमियोऽपि हत्प्रवेशः ॥ ५ ॥ यदयमधिपतिय॑धत्त जिष्णोर्भुजपरिरम्भनिपीडनं तदानीम् । यदि तदुदधिमन्थने वितन्यात्तदिह भवेन्न लवोऽपि मन्दरस्य ॥ ६ चिरसमयसमागमोत्कपार्थप्रचलभुजापरिरम्भसम्भ्रमेण । हरिजठरजगन्मुमूर्च्छ नैव प्रमदसुधारससेकतः कथञ्चित् ॥ ७ ॥ सुहृदयममुमवाप्य सव्यसाची किमपि तदूर्जितमर्जयाम्बभूव । प्रभुरयमुदपाटि येन विश्वत्रयनिलयः परिरम्भलीलयैव ॥ ८॥ समजनि परिरम्भणेन नारायणनरयोरिह कोऽपि स प्रमोदः। परमपदलयोऽपि निःस्पृहोऽपि व्रतिनिवहः स्पृहयाम्बभूव यस्मै ॥९॥ अपुनरपसृतिप्रपञ्चभाजोरिव परिरम्भ भरे तयोविभेदम् । विपुलपुलकदण्डकैर्मियोन्तर्गतपरिभाषणकौतुकानि तेनुः ॥ १० ॥ उरसि रसिकयोस्तयोः प्रमोदादृढपरिरम्भविभिन्नभूषणेऽपि । द्रुतमतनुत तारहारलक्ष्मी स्मितरुचिविच्छुरिताश्रुबिन्दुपतिः ॥ ११ ॥ कथय कथय पार्थ तीर्थयात्रां विरचितवानसि कुत्र कुत्र तीर्थे । जनय नयनयोर्विकीर्णतोष श्रवणपथं सुकृतिन् कृतार्थमेनम् ॥ १२ ॥ इति गदति तदा गदाग्रजेऽस्मिन्नुदितमुदि मितभस्मितेन्दुशोभे। अमृतरुचमुवाच वाचमैन्द्रिः प्रमदरसप्रसरप्रसत्तिभाजम् ॥१३॥ (युग्मा ध्रुवमवधिमपूरयं पुराऽहं नियमितकाननवासवासराणाम् । त्वयि पुनरवलोकिते ममाभूत्रिभुवनतीर्थमयेऽद्य तीर्थयात्रा ॥ १४ ॥ त्वमपि मदवलोकमद्वचोभिर्यदि मुदमुद्रहसि त्रिलोकनाथ । तदिति फलमदत्त भाग्यवल्लिमयि तव भालनिभालनोद्भवैव ॥ १५ ॥ इति परमपरस्परानुरागप्रगुणितगौरवगौरवाग्विवेकौ । रहसि विहमितौ विलेसतुस्तौ मृद्गति रैवतकावनीवनीषु ॥ १६ ॥ हृद् इव सुहृदः पुरो नरस्य स्वयमथ सङ्कथयाम्बभूव विष्णुः। निजनगरनगस्य रैवतस्य पुतिजितदैवतपर्वतस्य शोमाम् ॥१७॥ गुरुगगनमहील्हादिकन्दोऽवनिवनितानवकेशपाशबन्धः । अविरतगतिखिन्नदक्षकन्याविलसनभूमिरयं मनोचिनोति ॥१८॥ स्फटिकघटितभूमिकासु भास्वत्तरतरलयुतिमण्डलाचलुसार। इह जलरहसनिभृङ्गकोलाहलकलितः कथयन्ति पल्बला स्वम् ॥१९॥ भुवि भवदीयदोघेतायां गगनथुनीजलकेलिशान्ततापाः।

·तृतीयः सर्गः। इह शिखरिणि गण्डभित्तिकण्डूयनमपि सानुषु दिग्गजाः सृजन्ति ॥२०॥ नियतमविदिताभिरन्तराले स्फटिकतटीभिरिह स्खलन्ति बाणाः। शबरकरसमुज्झिताः पशनामिव सुकृतेन कृताभिरुज्ज्वलेन ॥२१॥ उपरितनशिरसरःसु लोकान्तरितमपि घुमणि निरूपयन्तः । इह न विरहिणो भवन्ति कोका निशि बिसिनीनिचया न सडचन्ति॥२२ उपरितनवनावनीषु नीचैश्चलजलदास्विह चातकाः स्मयन्ते। अलकणनिकरैनिकाममन्दभ्रमदसशन्दवनेसहस्तमुक्तः ॥२३॥ इह तटविनिवेशिराजसूरे परिणतदिग्गजकर्णतालवीज्ये। तरलिततडिदायुधा ध्वनन्तः क्षितिभृति भान्ति पयोभृतोऽङ्गरक्षाः ॥२४ अरुणमणिगणप्रणडमूर्तेरलिकुलकोकिलकोमलद्युतोऽस्य । प्रसरति परितो वपुष्यमान्ती युतिपटलीव तडित्वतां मिषेण ॥ २५ ॥ श्रमविहितफलाय नेह कोऽपि स्पृहयति गूढनिधानमण्डलाय । यदयमनुपदं जनार्थमुद्घाटितपटुरत्ननिधानभूतसानुः ॥ २६ ॥ इह विवरपथस्पृशः कदाचिद्गुरुशिखराधिरुहः कदाचिदेते । भुजगजगति वा नभस्तले वा सुरसरितं मुनयः श्रयन्ति शुद्धयै ॥२७ अनवरतरसादृष्टिलीलाविशदमरीचितरङ्गभासमानः । त्वमिव हृदि निरन्तरं मदीये निवसति सानुचरः सुरव्रजोऽस्मिन् ॥२८॥ मणितमभिनयत्सु मङ्गपारापतपतगेषु विशेषितानुरागाः । अनुकृतचटुषु स्वयं शुकेषु प्रियमिह मानमुचः स्त्रियः श्रयन्ते ॥ २० ॥ विसमरतिमिरे गुहागृहे स्त्रीरसविवशेषु चिरं वनेचरेषु । श्रुतकृतशमितैस्तडित्यदीपैर्निनदति खिड्ग इवेह वारिवाहः ॥ ३० ॥ दिवसविवशमन्धकारमेष स्वकुहरसीमनि रक्षति क्षितिधुः। रजनिजनिततामसप्रसनं दिवसमपि ज्वलदौषधिच्छलेन ॥ ३१ ॥ इह यदकृत तिर्यगङ्गामिश्रा रुचिरकुचा सुमुखीब किसारस्त्रीः । सततनतिरतासु तेन मन्ये विबुधवषु विधिर्धशं प्रसनः ॥ ३२॥. सकलनकलनीयमेव देवैरपि धरणीधरणप्रवीणशक्तिम् । शिखरिणममुमय पश्यतस्त्वामिव किमु कृप्यतु नेत्रयोईयं मे ॥ ३३ ॥ प्रमद्वनमिदं तदीपमो प्रमुदितमस्य गिरेपत्यकासु ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । त्वयि विलसति समिधौ प्रसूनैः स्मितमिव मृत्यति पल्लवाग्रहस्तः ॥३ शशिमणिगणबन्धबन्धुरासु प्रतिनिशमन विलासदीर्घिकासु। प्रसृमरकर एष तोयकर्मान्तिकविभवं रजनीविभुबिभर्ति ॥३५॥ प्रतिमितनिजमूर्तिवीक्षणेन स्फुटमणिमित्तिषु भासुरप्रमोदाः । अपि रजनिषु निमितं प्रियाणामिह विरहं न विदन्ति चक्रवाकाः॥ समिरविसमरैगिरीन्द्रचूलागतशशिकान्तसुधालबैर्विमिश्रा। प्रतिकलमतिरोचते हिमांशौ रुचिरिह केलिचकोरकामिनीभ्यः ॥ असमशरनृपस्य विश्वजेतुर्यश इव गायति षट्पदीकुटुम्बे । रविरनुपदमत्र नृत्यतीव स्फुटवरलारवनूपुरप्रणादम् ॥ ३८॥ नवकुसुमपरागराजिभाजि अमरकदम्बककबुरेऽन्तरिक्षे। अपि सविधमुपैति नात्र सिंहः समुदितधूमदद्वानलमेण ॥ ३९ ॥ छायाभिरन्धतमसानि विधाय मूले दत्तच्छटा मधुरसैस्तरवः सृजन्ति । शाग्वाग्रहस्तचलनप्रसृतः प्रसूनैः शय्यामिह प्रियसखा इव दम्पतीनाम् ॥ ४०॥ अस्मिल्लतानां च महीरुहां च मियः परीरम्भभृतां सकम्पम् । स्वेदोदबिन्दूनिव पश्य पुष्पव्रजान् हरत्येष शनैः समीरः ॥४१॥ पश्य प्रसूनविनिविष्टनिरन्तराल- रोलम्बजालमिषतोऽञ्जनमञ्जुलश्रीः । छायेव मूलमणिवेदिमरीचिवीचि- नुन्ना स्फुरत्युपरि भूमिरुहामिहासौ ॥ ४२ ॥ तपोवने कामतपोधनस्य वनेऽत्र सर्व ऋतवः सदैव । निर्वैरमन्योन्यविरोधिनोऽपि मिलन्ति पुष्परिमतभासमानाः ॥४६ ताहग्भासुरभूति तस्य विफलं राज्यं विलासाचल: सोऽयं रैवतको न यस्य तदिदं लीलावनं यस्य न । किश्चैतत् व्यमप्यवैमि विफलं तस्य प्रशस्यः सुहृत पाश्र्वे यस्य भवादृशो न हि शोः पीयूषारप्रपा ॥ ४४ ॥ इत्युदामरसप्रसृत्वरगिरं दामोदरं सम्मदी द्राक्षामण्डपमण्डनायितरची माणिक्यवेदातटे ।

·चतुर्थः सर्गः।
धृत्वा पाणितले न्यवेशयदसौ भीमानुजन्मा नव-
प्रेमस्थेमवशो मिरामकला प्रस्तावयन्नात्मनः ॥४५॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये नरनारायणसामवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥३॥
श्रीवस्तुपाल कलिकालविलक्षणस्त्वं
संलापसे जमति चित्रचरित्रपात्रम् ।
यदानसौरभवता भवता वितेने
नानेकपेन मदमेदुरिता मुखश्रीः ॥ ३ ॥
चतुर्थः सर्गः
अथ विष्णुमद्भुतमुदा विजयी निजगाद कः स्तवपरोऽस्तु तव ।
ऋतवः सदा षडपि यस्य वने विदिता नमोऽत्रभवतेऽभवते ॥१॥
अरुणाङ्गिपाणिनयनं किरणाद्भुतकौस्तुभं बत भवन्तमिव ।
मुदिते दृशौ मम विलोकयतो मधुमद्य माद्यदरविन्दरविम् ॥२॥
यदि जेतुमिच्छसि जगन्ति ततः कुरु मां करे किमपरैः कुसुमैः ।
वदति स्मरं पृथगितीव मुहुः कुसुमावलिर्भमरवामरवा ॥३॥
हदि मनकामशरशल्यशते बत चुम्बकं प्रियमघत्त वधूः ।
प्रतिबोधितव मदमोहवती मधुपध्वनेः कलतया लतया ॥४॥
गदिताः किमप्यलिकुलकणितैः परितर्जिताः किसलयाङ्गुलिभिः ।
दयिताजने निबिडमानभृतो निभृतं रसालतरुणा तरुणाः ॥ ५ ॥
सपदि प्रविश्य हृदि संयमिनामपि दुर्गमे विधुरतां विधे ।
मदनावनीशवरवीर इव भ्रमरध्वनिः पिकवच:कवचः ॥६॥
अधरानुबन्धमधुरेण वधूमुखशीधुनाऽकुलवपुर्बकुलः ।
कुसुमानि यान्यषित तैः समदान जयति स्मरो रिपुरुषा पुरुषान् ॥७॥
सहजबिषोऽपि न विरोधमधु वमाज्ञया स्मरमहानृपतेः ।
यदधुम्बि चम्पकतातिर्मधुरस्तिमिरायत(तविभातविभा ॥ ८ ॥
तिमिवत् प्रियाभयरसमचलान्मदनो निहन्तुमिव पान्थजनान् ।
नवकिएकात्यधित वालग्रहयन्त्रवत् प्रवरधीवरधीः ॥९॥

·१२
नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
मलयानिलैर्विरहिणां च वधूसहचारिणां च पृथगेव भदै ।
ध्रुवमुष्णता च हिमता च फणिश्वसितोद्भवा मलयजालयजा ॥१
पदताडनेऽप्यतुलरागतयातनृत्तपल्लवकरं तदिदम् ।
सखि कान्तसन्निभमपि प्रमदं जनयत्यशोकवनमेव न मे ॥ ११ ॥
तिलकोऽपि पश्य विरहेऽद्य हहा मदनस्य बाणयति पुष्पततिम् ।
सकटाक्षविभ्रममदर्शि वृथा हृदयेशमेव समया स मया ॥ १२ ॥
प्रियनिर्विशेषमपि यस्य मया परिरम्भणं कुरुबकस्य कृतम् ।
सखि हन्ति मां तमभिगम्य मदी मदनो जगत्रितयशातयशाः ॥१
इति गद्गदाकुलितकण्ठपदं निगदन्त्य एव विरहिप्रमदाः ।
द्रुतमागतैः प्रियतमैर्नितमामतथावचोभरचितारचिताः॥१४॥ (कल
ज्वलिताग्निपिङ्गलकरालकराकुलभानुसाध्वसमये समये ।
क्षितिजावलीभिरुचितं रुचितं मधु पुष्पतोऽवनिहितं निहितम् ॥
शितिकण्ठकण्ठकमनीयरुचेर्भवतः कठोरमहसः सदृशम् ।
विधे शिरीषरजसाकुलितं शुचिना दिवो रविवरं विवरम् ॥ १६
शुचिना प्रियेण परिरम्भमियं रचयाञ्चकार किल केलिवनी ।
अनुरागिणी विकचपाटलया नवमल्लिकाप्रसवहासवहा ॥ १७ ॥
समयानुभावशिशिरे पतितास्तपतसमूर्तय इवोडगणाः ।
बभुराहिता विचकिलावलयो हरिणीदृशामुरसि तारसिताः ॥ १८
भृशमुच्चतां यदतनिष्ट महालहरीततिः पतिरयं पयसाम् ।
तवैमि निर्भरमनामि रविच्छविमण्डलाद्धरया धरया ॥ १९ ॥
समये गभीरहृदयः सलिलं शिशिरीचकार बत कूपगणः ।
अजनिष्ट सम्प्रति यतः परितः सरितां गणोऽपि तपयातपयाः॥
ध्रुवमालवालयलयेषु पयःपरिपूरितेषु निजमूलभुवि ।
प्रविशन्त्यमी प्रतिकृतिच्छलतः पृथिवीरुहस्तपनतापनताः ॥ २१ ॥
हिमता गतैव जगतोऽर्कभिया सुदृशां कुचौ शिखरिदुर्गरुचौ ।
इति कामिनोऽनुपमशैत्यगुणस्पृहयाऽभवन् परमदारमदाः ॥ २२
नवपाटलाप्रसवलासबलादुदिते स्मरे परमया रमया ।
तरुणीततिर्मधुरसाधुरसा दयिते बभूव नतमानतमाः ॥ २३ ॥
मरदुत्तरङ्गितपिशङ्गपटाञ्चलम लस्य हरकण्ठरुचः ।
तव तुल्यतामकलयजलदस्तडिता प्रभारुधिरयाचिरया ॥२४॥

·चतुर्थः सर्गः। परिरम्भणे गलदुडुप्रसवस्रजि बाढमीलितरवीन्दुदृशाम् । रसिनो दिशां त्रिदशनाथधनुर्मिषतोऽम्बुदा नखमदुःखमदुः॥ २५ ॥ पतति प्रकाममुडपुष्पगणे गगनद्रुमस्य करकच्छलतः । रभसादघयदमुं यदसौ घनपद्धतिर्गजसमाजसमा ॥ २६ ॥ जनयञ्जने मुदमुदारतरामपि कालिमानमभजजलदः । यदनेन चण्डरुचिचन्द्रमसौ त्रिजगहशामपि हितौ पिहितौ ॥ २७ ॥ प्रियवेश्ममार्गमसतीषु दिशनिव लोकदृष्टिचकितासु घनः । शुशुभे मुहुःप्रकटितान्तरितक्षणिकामिषानुपमदीपमदी ॥ २८ ॥ बहिरेव कण्टकवतीमभजत् बत केतकीमिह सुधामधुपः । न तदीयमप्यरसधूसरकं मनुते रसैकहृदयं हृदयम् ॥ २९॥ सरिदृर्मिनिर्मितमृदङ्गरवैः स्मितनीपभृङ्गकृतगीतलये। जगति स्मयं दिशति केकिततिर्नववृत्तलोलुपकलापकला ॥ ३०॥ अपि सद्गुणैर्धवलयाऽबलया क्रियते न किं चतुरयाऽऽतुरया । वरजातिरेनमलिनं मलिनं यदसौ भजत्यसमहासमहा ॥ ३१ ॥ प्रबलप्रतापशुचिकीर्तिभृतस्तव साम्यमत्र यदि सङ्घटते। रुचिभारदुःसहसहस्ररुचौ शरदि प्रपञ्चितविधौतविधौ ॥ ३२ ॥ शरदः स्फुरत्तरुणिमोष्मसदृक्तरणिद्युतेर्नवसरोजदृशः । सुरचापशेखरजुषः शुशुभे शशिदीधितिः परमहारमहाः ॥ ३३ ॥ सरसी निजं सरसिजैरभितः सुरभीकृतं सरसमेव जलम् । पथिकबजाय ददतीव मुहुर्विमलं सहंसरवतीरवती ॥३४॥ पथिकाः पथि स्मृतवधूमुखदृग्गतिविभ्रमा मुमुहुरत्र मुहुः। सरितां प्रवाहमवलोक्य सरोरुहकैरवप्रसवहंसवहम् ॥ ३५ ॥ असनप्रसूनघटया घटितः कटरे शिलीमुखगणः प्रगुणः । विधृतक्रुधेव धुतकान्तवधूनिधनकनिष्करुणयारुणया ॥ ३६॥ प्रतिदन्तिनां मदषा विषमच्छद्गन्धिवायुनिशितान्दमिषात् । गगने ययुर्युगजगोत्रगजाः परिहत्य तधिदिवनन्दिवनम् ॥ ३७ ॥ बनखण्डमण्डनमिदं सहद घनकालमेनमनु मा स्म गमत् । शरदागमे यमिति केकिकुल व्यषितच्छदच्छविकलं विकलम् ॥ ३८॥ मुनिरप्यगस्तिरुदगान्मृगयनिव बाणपत्रनयनां शरदम् ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इति सङ्कुचन्तु सरितोऽम्बुनिधिस्फुटदृष्टतत्प्रतिभयाऽतिभयाः ॥ ३९ नत्ते शरद्यबलया वलयावलिनाभासुरमुदारमुदा। शुकसंहतिः कलमतो लमतो घनमार्गसीमनि रयान्निरयात् ॥ ४० ॥ परसूरमण्डलसहोत्थमहः स्खलनावलक्षमहिमैकनिधिः । त्वमिव प्रजासु जयति स्म सहाः फलिनीषु गाढतरजातरजाः ॥ ४१ नितमां तमीषु महतीषु मुहुः कृतकापराधघटनाकुपितैः । मिथुनैर्मियोऽप्यनुनयेन रसः किल कोऽपि कामकलितः कलितः ॥४॥ विदितं यदुष्णमवटेषु पयस्त्रपया पतत्तदिह धर्मचयः । यदमुं विलय गहनं तुहिनं भुवनेऽभिभूततमभूतमभूत् ॥ ४३ ॥ रतिजानियौवनतपखितपोवनशैलयोरिव वधूकुचयोः । स्थितमुष्णभावमहरन हिमो महिमा हि तापसततः सततः॥ ४४ ॥ त्वरितं हुताशहरिति स्फुरितस्तपनोऽपि शीतभरभीत इव । ददति व्यथां न कथमन्यजने मस्तः प्रसृत्वरतुषारतुषाः ॥ ४५ ॥ मदनस्य मानिमदशैलभिदे शतधारकोणशततामगमन् । शतपत्रिकासु कुसुमच्छनावलयः शतं कुमुमितामु मिताः ॥ ४६ ॥ अवियोगिनां विरहिणां च तनौ तरुणीकुचोष्मजुषि तापपुषि । बत सर्वथैव विफलस्य जने पवनस्य शैत्यपतितापतिता ॥४७॥ परिकम्पतेऽद्य रविभारविभादहनप्रभालिपिधराऽपि धरा । पवमानवल्लभमदम्भमदं हिममित्यधावत रसात्तरसा ॥४८॥ शिशिरस्ततान तव तारयश:सुरभीकृतक्षितितलस्य तुलाम् । नवकुन्दपुष्पपटलं यदिह त्रिदशापगाजलसितं लसितम् ॥ ४९ ॥ लघुतां प्रयाति यदहस्तदहो जलधौ प्रवेष्टुमतुलौर्वभृति । तुहिनातुरस्त्वरयते तुरगानपि चण्डिमप्रसविता सविता ॥५०॥ परितःपतत्तुहिनदूनतनोः पुलकोद्गमगुतिमधत्त दिवः । पवमानलोलितलवङ्गरजःकणराजिरत्यसितभासितभाः ॥५१॥ उष्णौ हिमोर्जितनिशातनिशागमेषु तीब्रेहि तप्ततपनातपनाशिशैत्यो श्रीणांकुचौ समरसामरसायन्तः केस्युनहर्षसदनं सदनामा आकार्षद मिय:कथामिति तयोरारामरामः कचित् कोऽपि क्षोणिमृदीदृशोस्ति तटिनीकासारसारस्थितिः।

·पञ्चमः सर्गः। लोकेऽस्मिन्निति वीक्ष्य मङ्गु चलितः शोभाविभावणुति लोकेऽन्यत्र विलोकितुं तु भगवान् राजीवजीवप्रदः ॥५३॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये ऋतुवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥ ४ ॥ गृह्णासि नाम परतोऽपि नवान् गुणांस्त्वं त्यागो गुणस्तव नवस्तु न वस्तुपाल । लोकोत्तरस्तदपरस्य नरस्य स स्यात् यत्ताहशो नहि शोः पथि माशानाम् ॥ ४ ॥ पञ्चमः सर्गः अथ ननाम वधूमनु पश्चिमामुदितदिग्गजकुम्भनवस्तनीम् । इतरदिग्गतिनिर्मितविप्रियः प्रिय इवाधिकरागधरो रविः ॥१॥ विरहिणां मयि गच्छति विप्रियं प्रियजुषां प्रियमत्र करोमि किम् । रविरितीव चिराय विचारयंश्चरमपर्वतमूर्ध्नि विलम्बितः ॥२॥ द्रुतमनुज्झिततापपरम्परोऽपरदिशा विनमन्ननुरक्तया । रविरसावधिरोप्य नगोन्नतस्तनतटे स्म चिरं परिरभ्यते ॥३॥ अवनतानि विमुच्य तनीयसी त्वरितमुच्चतरेषु रुचिः स्थिता। ब्रजति भास्वति भर्तरि दूरतस्तवलोकरसादिव रागिणी ॥ ४ ॥ अहमिहैव करोमि निशि स्थितिं पृथगितीव विवादरवाकुला । विटपिमौलिषु दत्तपदा मुहुस्त्वरितमुत्पतति स्म खगावलिः ॥५॥ अभवदर्द्धनिमीलितपद्मग् हिमसमीरसुखादिव पभिनी। रविमिवाईलसत्कुमुदेक्षणा कुमुदिनी क्षणपातिनमैक्षत ॥ ६ ॥ विघटमानतनू नियतेर्बलादतिचलेन मुहुः परिरम्भिणौ । जगति हन्त रथाङ्गविहङ्गमौ न कमरोदयतां करुणारवैः॥७॥ कनककुण्डलमेव दिवो रविर्दधद्घोगलितकलवं वपुः । अपरपर्वतमूईनि दूरतः पतनकूणितकोटिरिवाबभौ ॥ ८॥ गिरिशिरस्थगिताईमष क्षणं घुमणिमण्डलमस्तमदर्जनैः। मुखसरोजमिवेक्ष्यत नासिकावधि दिनस्य महापदि मजतः ॥९॥ अपसतं तपनेन यथा यथा तिमिरगभिषेष शनैः शनैः ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रसृतमल्पजवेन तथा तथाऽभिमुखभानुभयादिव तामसैः ॥१०॥ अरमताऽपरदिग्दयितां रविनिरिगुहागृहगुप्ततनुर्भुवम् । मलिनिमानममानमसूयया तदितरा नितरां दधिरे दिशः ॥ ११ ॥ रविरथस्य तदात्वमलक्ष्यतां गतवतश्चरमाचलसीमनि । अरुणकेतुपटाञ्चलचञ्चलं क्षणमलक्ष्यत सान्ध्यमहो महः ॥ १२ ॥ अथ मलिम्लुचदौस्थ्यलतादवैश्चलदुलूकविलोकनभास्करैः । अभिसरत्कुलटाकरदीपकैः जगदपूरितमां तिमिरोमिभिः॥ १३ ॥ सपदि दिक्षु किमु क्षुभितोऽम्बुधिर्नभस एव विभा किमलम्बत । किमुरगैरुदपाति रसातलादिति जनेन तदाऽनुममे तमः ॥ १४ ॥ रविकरोतिमुक्तमिलातले किमपतद्रियदेव मलीमसम् । क पतितो रविरित्यवलोकितुं घनपथेऽधिरुरोह धरैव किम् ॥१५॥ किममिलन्मलिनीकृतमूर्तयस्तपनभर्तृशुचा ककुभोऽभितः । तिमिरनिर्विवरे भुवनेऽभितोभविभिरित्यभिशङ्कितमाकुलैः।।१६॥(युग्मर गगनकाननसीमनि तारकैः कुसुमितासु तमोनववल्लिषु । अजनि युक्तमसौ कुसुमायुधस्त्रिजगतीविजयव्यसनोन्मुखः ॥ १७ ॥ प्रियनिकेतनवर्त्मनि चञ्चलैश्चलितमस्खलितं कुलटाकुलैः। प्रसृमरे तिमिरेऽपि नवज्वलन्मदनदीपविभाभरभासिभिः ॥१८॥ अनुदिते सति तत्क्षणमौषधीप्रियतमे च गते च रुचिप्रिये। प्रियवियोगजदुःखसखी तदा रुचिरशिश्रियदौषधिमण्डलीम् ॥ १९ ॥ रविभटैरिव सासु दीपकैzतमघास्थितकालिमकैतवात् । हठहतस्य तदा तमसस्त्वचा विरचिते नियतं स्थितमासने ॥२०॥ हिमकरागमनप्रगुणा तमश्चिहुरसञ्चयमध्यमसीमनि । अदित वासवदिक् प्रसृतप्रभालवनिभेन तदा घुसूणच्छटाम् ॥ २१ ॥ प्रियतया नलिनी यदि मूञ्छिता निपतिते तरणौ किमु कौतुकम् । महदिदं यदलिध्वनिनाऽरुदत् कुमुदिनी प्रसरत्कुमुदानना ॥ २२ ॥ गिरिशिरोऽन्तरितस्य हिमथुतेर्युतिभरः कपिशो बहलीभवन् । अदहदाशु वियोगिवनावली स्मरशिखीव दवत्वमुपागतः ॥ २३ ॥ विघटितेऽपि निदाघरुचौ हिमगुतिकरप्रसरेऽपि विसर्पति ।। न सरसीभिरमोचि कदुष्णता नवरथाङ्गविहङ्गमतापतः ॥ २४ ॥ उदयशैलशिरोवनकिंशुक युवतिमानगजेन्द्रसितादृशः।

·पथमः सर्गः १७ स्मरधनुर्डरजैत्रधनुर्बभौ समुदितैकलवः क्षणदाधवः ॥२६॥ अथ निपीय तमिस्रसुरारसं भृशममोचि दिशा नमुचिद्विषः । उदयदर्डसुधाकरकैतवात्कनकशुक्तिरिवेयमधोमुखी ॥ २६ ॥ प्रथमधामलवैर्विरलीकृतं दिवि निरीक्ष्य तृणप्रतिमं तमः। नियतमुत्पतताङ्कमृगेण स प्रकटितः सकलोऽपि विधुर्बलात् ॥ २७ ॥ शशिनि शोणतनौ स्फुटलाञ्छने वलयिते परितस्तिमिरोर्मिभिः। अलिकुलाकुलपङ्कजवासजं सुखमसेव्यत सायमपि श्रिया ॥ २८ ॥ तिमिरसीधुरसासरारुणे त्वयि मुधाऽजनि रागिमतिभ्रमः । शठ मया परिरम्भपरोऽपि यदितनुषे रजनीमुखचुम्बनम् ॥ २९ ॥ इति सुरेन्द्रदिशेव रुषा हतः सितरुचिः पतितो वियदङ्गणे । अथ विकस्वरकोमलकौमुदीपरिमलैरवशेषदिशोऽहसन् ॥३०॥ (युग्मम्) दिवि निशाकरकान्तिभिराहतं गिरिगुहासुमहौषधिभिःक्षितम् । निपतितं त्रसदन्धतमं तमो जलपतौ तदिहोत्पतितं पयः ॥ ३१ ॥ निजसुताः परिदातुमिवौषधीगिरिगणो विधुकान्तजलैर्व्यधात् । शुचिकलावलिसंवलितद्युतेईिजपतेर्ननु पादपवित्रताम् ॥ ३२ ॥ जनदृशां सुकृतार्णववीचिका इव हिमांशुमरीचिझलझलाः। क्रमसमीकृतविश्वनतोन्नतास्त्रिजगतीं परितस्तरिरेतराम् ॥ ३३ ॥ कटरि काचन पादपवित्रता विजपतेः परमेशशिरोमणेः । अबिभरुमलिनान्यपि गौरतां यद्भिवकृतः सुकृतैरिव ॥ ३४ ॥ मदनयान्त्रिकयन्त्रजवोज्झिते स्फटिकगोल श्वोच्छलिते विधौ सपदि भङ्गभियेव पलायितं मृगदशामभिमानमहाबलैः ॥ ३५ ॥ न निकरोषि बचांसि ममेत्यसौ स्मरणशंवदधीः प्रजिंघाय माम् । अनुनयाय तवायतह पुनस्त्वदपमानभिया स्वयमेति न ॥ ३६ ।। स्मरशरावलिविवाहदन्तरा गलितमानरसामृतिभ्रंशम् । अयि भवन्मयमेव विलोकते जगदिदं विरहज्वरपीडया ॥ ३७॥ असुसहक ननु भासि तदन्तरा तदिह कण्ठगतिस्त्यज विग्रहम् । सपदि विग्रहमुक्तिरसोन्मुखास्तदसवोपि हि कण्ठपथं ययुः ॥ ३८ ॥ प्रियजनं ननु मन्मुखवाचितप्रणतिचाटुगिरं लघुमानय । त्यज भदं पदयोः पतितास्मि ते तदनुकारपटुबदुभाषिणी ॥ ३९ ॥ स्मरनिशाकरयोरपि शङ्करज्वलनदृष्टितिरस्कृततेजसोः । स्वभिमानभिदोन्मयोः पुरस्त्वमिति मामतिलजयथाः स्म मा॥४०॥ -- ·१८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इति निशातिलकायितकौमुदीरमणरश्मिगलन्मदयोर्मिरः । अनुनयं कथमप्यतिवाञ्छतोर्वियमितानुनयप्रथयोः स्वयम् ॥ ४१ । अनुदितापि सखी चतुरा चिरादुभयतोऽप्यनुनायकतां गता। प्रणयिनोः प्रणयातुरचित्तयोरधित मानविभेदनिमित्तताम् ॥ ४२ ॥ (सप्तभिः कुलक अथ समेततथाविधदृतिकानुनयदत्तमुदोऽपि मनस्विनः । प्रतिभयादपराधकृतो ययुः प्रियतमासदनाय शनैः शनैः ॥ ४३ ॥ विशति सागसि भर्तरि दर्पणो मुखविलोकमिषाविधृतोऽन्तरा । मृगहशो मदभेदनिवेदिना सपदि वेपथुना भुवि पातितः ॥ ४४ ॥ प्रणयिनाभ्युदितेन कृतागसा सपदि कापि पराकुखतां गता। स्फटिकभित्तिगतत्प्रतिमेक्षणाद्विवलिता स्म पुरः परिरभ्यते ॥ ४५ द्रुतमभिप्रियमुत्थितयाऽन्यया रणितनूपुरकङ्कणकाश्चिभिः । स्मरविलासकलारसनाटिकामुखमहोत्सववाद्यमिवादधे ॥ ४६ ॥ रभसचञ्चलकुण्डलनादतो न खलु गोत्रभिदामशृणोबधूः । सरसविप्रियकम्प्रतनौ प्रिये किमपि सात्त्विकभावमशन्त ॥ ४७ अनुनयाय विलीनमदो मिथः प्रचलितौ मिलितौ पथि सङ्कटे । प्रणयिनावुदितप्रमदनपं सपदि केन रसेन न भावितौ ॥१८॥ एकाकिन्यपि कामभूपतिमहासाहाय्यतोमानिना- मीनधनग्रहव्यतिकरन्यग्रे सुधादीधितौ । दायादीव जवाढौकत तदाहकारहुङ्कारिणी सौरभ्याभिसरन्मधुव्रतवधूनादेन कादम्बरी ॥ ४९ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्गः ॥ करसरसिरुहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू- दजनि वदनपत्रं सम वाग्देवतायाः। इह जगति समस्ते वस्तुपाल स्तुमः के सचिवतिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम् ॥ ५॥ म

·षणः सर्गः
१९
षष्ठः सर्गः
अथ नलिनमुखी निजं च भृङ्गध्वनितेनावसरं सुराशशंस ।
रसरसनरसं मुखं च यूनां चषकानि स्वयमाप बिम्बितेन ॥ १॥
अधरमधुरतागुतानि नूनं दयितास्यानि निरीक्ष्य बिम्बितानि ।
नवसरकरसेषु दम्पतीनामभवत् कापि विशेषतः पिपासा ॥२॥
धुरि मधुरिमबन्धुरं वधूनामधरोष्ठं पिबति प्रियेऽतिरागात् ।
मिलदलिनिनदै रुरोद मन्ये निजपानावसरं सुराप्यनाप्य ॥ ३ ॥
इदमयमथवा धाति धुर्य ननु माधुर्यमितीव बोडुकामाः।
सरसमरसयन्मुखं च वध्वा नवमध्वासवमप्यथो युवानः ॥ ४ ॥
मधुरमधुमधीरमईपीतं वितरन्त्याश्चषके च्युते प्रकम्पात् ।
मुकुलितनयनं धृताधरोष्ठो मुखगण्डूषमपात्कृती प्रियायाः ॥५॥
न रसनरसमाससाद भृङ्गीरवलीलाजुषि तादृशं सुरायाम् ।
मणितरवपुषोऽधरे प्रियाया हृदयेशः किल यादृशं प्रपेदे ॥ ६ ॥
मुहुरपि सरकं निपीय कान्ताधरपाने मणितानि यहितेनुः ।
मधुरमिदमितोऽप्यतीव कण्ठैः स्तवनं चक्रुरितीव तावानः ॥ ७ ॥
जितमिव मधु मेनिरे वधूनामधरैः पानकृतः परीक्षमाणाः।
विधुमणिचषकैरितीव दधे जयबुद्धथैव सुधा सुधांशुधौतैः ॥८॥
रसयति सरकं धवे वधूनामधरोष्ठो मधुपैरवापि धन्यैः।
मुहुरिह दयिताधरं च रागाडयति प्रापि सुराऽपि तैर्विदग्धैः ॥९॥
मधु सरभसमौज्झदात्ततापा युवतिर्गोत्रभिदा प्रियेण दत्तम् ।
दधति तधरे च शीघुधौतान्दशनाङ्कानपरापि तापमाप ॥ १० ॥
अधित कमपि कान्तयाईपीतोऽघरसङ्गेन रसं सुरारसस्तम् ।
अमदयदपि भाजनस्थितोऽसौ रसनोपक्रमिणोऽपि येन यूनः ॥ ११॥
स्फुरदरुणदृशम्युतोत्तरीयाः सहसा क्तगिरोऽधिपैनमस्याः।
अभिनवमददैवतावतारात्परतन्त्रा विजुपूर्णरायताक्ष्यः ॥ १२ ॥
मदवशकपिशं मियोऽपि वक्षः सहसा वीक्ष्य रसत्रसविचाराः ।
कथमिव मयि कोपभागसीति प्रणता दम्पतयस्तदानुनिन्युः॥ १३ ॥
दपितमधरचुम्बनाय धृत्वा चिहुरैर्वीक्ष्य च सनिधौ विपक्षम् ।
क्षिपसि किमिह चक्षुराक्षिपन्ती करभोरुरिति लाघवं लुलोप ॥ १४ ॥

·२०
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
हृदि मधुकृतमोहनाभिलाषे अपयेव अपयापि मनु मुक्ते
अजनि लसदनङ्गमङ्गनानां परिहासोऽभिमतैः सहस्तताः ॥ १५ ॥
क्षणमतिकुपिताः क्षणं प्रसन्ना हसिताश्च क्षणमाकुला क्षणं च ।
नवनवरसभङ्गिभिर्मुगाक्ष्यो हृदयं नूनमनीन्तन् प्रियाणाम ॥ १६
अविरतमधुपानधौतरागस्फुटदन्ताङ्कधरोऽधरस्तरुण्याः ।
अपरमृगशि प्रकोपनायामिव सङ्कोपयितुं पपे शठेन ॥ १७ ॥
समधुरगुणया ड्रियं हरन्त्या प्रतिकान्तं सुरयैव कापि मुग्धा ।
चटुवचनमघाटि मन्दमन्दं स्वयमन्तर्गतया वयस्ययेव ॥ १८॥
मदपरवशचेतसां वधूनां द्रुतमुक्तोज्झितमन्द्रमध्यतारैः ।
प्रतिपदमनवस्थितप्रयोगैरपि गीतैर्दधिरे मुदं युवानः ॥ १९ ॥
युवतिषु मृदुगायनीषु रागाचषकं रागिषु वायत्तु रिक्तम् ।
इह शरधनुषी विमुच्य मूर्तो बत नृत्यन्निव दियुते मनोभूः ॥ २०
चिरविरचितचुम्बनप्रपञ्चाधराबारुदशामुदस्य रागम् ।
अभिमुखपतितेषु तन्वते स्म प्रतिकान्तानयनेषु रागभाजः ॥ २१ ।
इह निवसति सा तवेति सेयं निगदन्ती किलमानमत्यजन्ती ।
मररसविवशा वधूर्घनाभ्यां हृदयं पत्युरपीडयस्कुचाभ्याम् ॥ २२
हृतवति रमणेऽशुकं रमण्या हृदयं ब्रीडभरेण वा मुदा वा।
विपुलकपुलकोद्गमैर्दधौ वा परिधानं परिरथुमुच्छ्रितं वा ॥ २३ ॥
स्पृशति परिवृढे कुचदयीं यत्रपया सङ्कुचनं चकार भील।
नमदुदरतया तदुच्चमुच्चैहृदयं प्रत्युत दौकयाशकार ॥ २४ ॥
हृद्वनिमभितः शनैः स्पृशर्मिदुविस्तारितपाणिलीलयैव ।
कथमपि मुदृशामलभ्यतात्मा युवभिर्युक्तमहो मुहुः स्मरान्धः ॥ २
निबिडतररदाङ्कपीज्यमानाहयितेन प्रसभं कृतागसाऽपि ।
तम्णमृगदृशां तनौ प्रविष्टोऽधरबिम्बास्किल कोपकम्प एवं ॥ २६ ।
रभसदलितहारसापराषः परिरम्भः सहसैव दम्पतीनाम् ।
सकलमपि वपुः प्रख्ढमुक्तास्तबकं स्वेदपयोलवैश्वकार ॥ २७ ॥
अधित कृतकमेष यं पुरा मजयहेतोरपनेष्यते स रागः।
इति भृशमधरे निपीयमाने रमणैः पाणियुगं ननर्स बयाः ॥ २८ ।
दयितकरतलैयदि प्रपेदे सकलैः स्पर्शवशादतीव तोषः।
पृथगिन तदपि स्तने तरुण्याः प्रमथुकसाजोऽनुभूतः॥ २९ ॥

·षष्ठः सर्गः प्रियतमकरपल्लवेन नूनं परमानन्दपदं व्यचिन्ति किश्चित् । युवतिकुचशिलोचयादधस्ताविधौ भैरवपातसाहसं यत् ॥ ३० ॥ अतुलकुचनितम्बशैलसीम्नि स्फुटनाभीदभाजि कान्तहस्तः । चकित इव चचाल कम्पमानः शनकैर्मध्यपथे कृशे कृशाङ्गयाः ॥ ३१ ॥ स्खलित इव वलीविलवनेन प्रियपाणिः पतितश्च नाभिकूपे । कृतवलयविरावमाकुलाभ्यां चकृषे च द्रुतमङ्गनाकराभ्याम् ॥ ३२ ॥ रसवशगवधूकरानिरुद्धे प्रियपाणौ हरति क्षणेन वासः । प्रसृतमधुरसार्द्रितेन ने जघनेन स्वयमेव लज्जयेव ॥ ३३ ॥ वसनमिदमिति प्रकीर्णकान्तीरपनेतुरेव नेतुः । करमरुधदहो करेण कान्ता गलितं पूर्वमजानती दुकूलम् ॥ ३४ ॥ भुजयुगहढबन्धनेन यूनां रससर्वस्वमदीदृशन् रमण्यः । त्वरितमिदमिमेऽपि बाढमूल्यसन्दशनिपीडनेन तासाम् ॥ ३५ ॥ हृदयमतिवशीकृतं मियोऽपि स्फुटमानप्रहनिग्रहाय चके । असमशरगुरूपदेशमन्त्रैरिव कण्ठे मणितारवैयुषभ्याम् ॥ ३६ ॥ अशिथिलपरिरम्मतो दधानाः पिहितं दम्पतयो मियोङ्गमङ्गः। अधरमय दृशं मुहुभुचुम्बुर्मुखसौन्दर्यमलोकयन्मुहुश्च ॥ ३७ ॥ वसनविनयने करावरोध परिरम्भे विकृति ध्रुवोऽभिमानात् । अधररसनसम्भ्रमे तु चक्रुश्चटुवाचं सुदृशो रसाय यूनाम् ॥ ३८ ॥ कलयति कलतां प्रियं च वश्यं विधाने मणिते नितम्बिनीनाम् । स्वयमकृत कृती न कार्मुकज्यानहटङ्काररवं ड्रियेव कामः ॥ ३९ ॥ सुरतगतिषु दर्शयन्मुखाज नववध्वा वसनास्तदीपकायाः । सततमपि मणिइतः स्वमूर्धा समये प्रत्युपकृद्धभूव यूनः ॥ ४० ॥ गलितसकलतन्तवोऽपि हारा गुणपूर्णा इव भूषयाम्बभूवुः । दृढतरपरिरम्भणेङ्गममस्फुटमुक्तामणयो रतानि यूनाम् ॥ ४१ ॥ परिदलनभयादिवाशुमुक्तस्तनसङ्गो गलकन्दलाबलम्बी। पुरुषरतकृतां लुलन्वधूनां स्मरदोलाललितं बभार हारः ॥ ४२ ॥ परिचितपुरुषायितप्रपचा मृदुलीलालसदङ्गकास्तरुण्यः। हृदयविसमरैरोजकुम्भैररुचन्मरसार्णवे तरन्त्यः ॥ ४३ ॥ रुचितमभिमतेषु यद्यदासीलमदास्तत्तदनुक्तमेव चकुः ।

·२२ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । हृद्यमपि विदन्त्यमूर्यदेषां नियतं सन्ततमन्तरा वसन्त्यः ॥४४॥ अपि धनजघनस्तनास्तरुण्यो दधिरे लाघवमिष्टतुल्यमेव । इति दयितमुखश्रमाम्बुपातैरभिषिक्ता रतसङ्गरे स्मरेण ॥ ४५ ॥ प्रियहृदयवशीकृतिप्रतिज्ञाभरभाजो मणितस्य कामिनीनाम् । निधुवनधुतभूरिभूषणालीरववारः परिवारतां जगाम ॥ ४६ ॥ रचितकृतकमानधैर्यलजा मुहुरङ्गीकृततुष्टिभावधाष्टाः । प्रणयिनि परिभोगभाजि वध्वः सहसा सञ्चुकुचुर्ददुस्तनुं च ॥ ४७ ॥ अलमलमिति वाचमाचरन्त्यो रभसं तु प्रसभं रते वहन्त्यः । कृतकरुदितचञ्चवोऽपि चश्चञ्चटवो यूनि मुदं ददुस्तरुण्यः ॥ ४८ ॥ करुणभणितिसीत्कृतानुगर्भ वचनं मन्दमिति प्रिया यदूचुः । मदनमवशंवदा युवानो दधिरे तेन विशेषनिर्दयत्वम् ॥ ४९ ॥ क्षणमुपचितचाटुदीप्तकम्पं विलुलत्कातरमीलदईनेत्रम् । समरतसुखवाञ्छयैव यूनो रभसः कोऽप्यतिवाक्पथो बभूव ॥ ५० ॥ सुरतविरतिखेदितं कपोलौ परिरभ्य स्थितमेव रागियुग्मम् । नवमिव विरराज चम्पकस्रग्मयधम्मिल्लसमीपसौरभेण ॥५१॥ कटरि विघटनोत्सुका युवानः सुरतान्तेन वधूजनेन मुक्ताः। मणितरणितचाटुचुम्बनायैः समनीयन्त च ते पुनर्नवत्वम् ॥५२॥ रभसभरगृहीतपवासापिहितोरू रमणी रयादुदस्थात् । विवलितवपुरेकपादपाणिभ्रमिनश्यत्कुचवचितेष्टदृष्टिः ॥५३ ॥ अवयवनिवहेषु दम्पतीनां नखलक्ष्माणि निरन्तरस्थितीनि । विषमशरविमुक्तपञ्चबाणीपदलीलामवहन्त पञ्च पञ्च ॥५४॥ प्रथममविदितानि दानकाले दृढदत्तान्यपि रागिणो रसेन । नखदशनपदानि मन्दमन्दं पवनस्पर्शवशेन जानते स्म ॥ ५५ ॥ ध्रुवमभवदशेषभूषणानामपि भूषाकरमङ्गमङ्गनानाम् । विरहितमपि तैरिदं यदाभात् रतमर्दे तु न तानि तच्च्युतानि ॥५६ । जघनमतिघनं निरीक्ष्य सयः श्रमजस्वेदजलाईचीरहश्यम् । मुहुरपि रतये प्रियोऽघितल्पं परिरभ्य प्रमदा मदामिनाय ॥१७॥ इत्थं नितान्तरतरागविशेषकान्त- कान्तीनि वीक्ष्य वनिवदनानि चन्द्रः।

·सप्तमः सर्गः २३ सयोऽभिभूत इव ललितचित्तवृत्ति- झपां विधातुमपराम्बुधिमभ्यधावत् ॥ ५८॥ इति गूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये सुरापानसुरतवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥६॥ इतरगुणकथायाः कायिकत्वस्पृहाया- मिह वहति सहास्य कस्य नो लास्यमास्यम् । तव तु विततकीर्तेः कीर्तनं कर्तुकामः सुरगुरुरपि शङ्के वस्तुपाल त्रपालुः ॥६॥ सप्तमः सर्गः। वाति स्म वेल्लितलताकुसुमोऽतिमन्दमन्दोलनर्तिततुषारतुषावतारः । अश्रान्तकान्तरतखेलनखिन्नकान्तासङ्कल्पकल्पविटपीव निशान्तवायुः॥१॥ प्रासादवेदिषु निरन्तरमन्तरिक्षकुक्षिम्भरिः स्फुरितमाप मृदङ्गनादः । तेमप्रणुन्नमिव शीतमरीचिबिम्बमालम्बत स्खलितडम्बरमम्बरान्ते ॥२॥ चित्तेशचाचयचन्द्ररुचिप्रपञ्चपश्चेषुचापकलयापि न यः प्रयातः । मानं विभिद्य तमपि प्रमदासुशब्दैः शब्दायुधस्वमधाचरणायुधोऽपि ॥३॥ स्वप्ने निरीक्ष्य चरणप्रणतं युवानं सद्यः प्रसादरभसादुषसि प्रबुद्धा । अभ्यागतं चकितमेव चिराय काचिदाश्चर्यमनमनयत्परिरभ्य तल्पे ॥४॥ हृयावधिदेधिविलोलनलोलकान्ताताडकर्णकलापकलापनादः । निर्मममन्थरवराशिरसौ युवानं स्मेरस्मरं स्मरयति स्म रतोत्सवानाम् ॥५॥ सारस्वतस्कृतिशुचौ कविपुलवानां चित्ते स्फुटस्फुटिकदर्पणदर्पचौरे । वाग्देवता स्वयमियं प्रतिबिम्बितेव शुद्धा मतिः प्रभवति स्म कवित्वतत्वे ॥६॥ वळ पयः कतिपयेऽपि निपीय हन्तुमन्तर्गतान् गिरिगुरूनपि रोगपूगान् । दध्युः प्रगे शुभमुदकमुदस्तनिद्राः सुस्वप्नलब्धिमुदिता इव बुधिभाजः ॥७॥ संवर्धितो मधुरवारिविमुक्तवाहहेपारवैगिति जागरयाशकार । सुसोस्थितविपपदान्दुकवृन्दनादो बन्दीश्वरस्वरपिधानपटुर्नरेन्द्रान् ॥ ८॥ सूर्याश्वपादधयचूर्णितपूर्ववारिखेलाचनान्तमणिरेणुरिवोत्पतिष्णुः । माच्यांमभापरिचयोविचकास किञ्चित्कुप्यचकोरकुललोचनकोणशोणः ॥९॥ श्रीचन्दनद्रवमिवाशु हिमांशुधाम निर्धूय कौतुकवती बत वासवी दिक।

·२४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । आरक्तविस्तृतरविच्छविकैतवेन काश्मीरजेन रजसा विभवं बभार ॥१०॥ गुप्तो रसानिशि भृशं परिभुज्य नीलीरागः कलकणितमजुरलिनलिन्या । धामाधिपे द्रुतसमागमभाजि किश्चिदुद्घाटितच्छदकपाटपुटं निरासि ॥११॥ अन्तर्खलत्तरलभृङ्गकनीनिकेन किञ्चित्पयोलवभृताईनिमीलितेन । तेने मुदं कुमुदिनीकुमुदेक्षणेन अस्यत्करो हिमकरोऽपि रतादिवाभूत् ॥ १२ । संसक्तकजलसितिद्युति मूईि पात्रं यन्त्रं तमोभिरिव क्लसमवेक्ष्य दीपाः । तैले पलायिनि भयादिव मल्लिकायाः पाश्चात्यभागमभजन्त दशांदहन्तः ॥१३ अस्मविभुर्दिवमियाय रविनवेति ज्ञातुं महौषधिततेरिव निःसृताभिः । त्यक्तानि कान्तिभिरुग्रगिरीन्द्रकुञ्जदुर्गाण्यपूरयिषत त्वरितंतमिस्त्रैः ॥ १४ रागो रथाङ्गमिथुनस्य मिथोऽभिषङ्गप्रीतिस्पृशो भृशममानिव मानसान्तः । भूत्वा बहिर्बहुविभातविभातरङ्गरङ्गच्छलाद्गनगर्भमपूरि भूरिः ॥ १५ ॥ दायादता विदितवैरिणि नित्यमिन्दौ मन्दायितामृतकले किल भूमिमुक्ते । एकेन चन्द्रवदनावदनोपमानलक्ष्मीरलाभि कमलेन विकस्वरेण ॥ १६ ।। नक्तं भरेण परिभुज्य सुधाकरेण त्यक्ता च्युतप्रसववन्दनमण्डनेव । प्रातः क्षणं गलिततारकचक्रवाला निश्चन्द्रिकाततिरतीव विदिद्युते द्यौः ॥ १७ । अस्तु क्षणं हृदि मम प्रमदप्रदोयं नैनं जनोपि कलयिष्यति सान्ध्यभासा । इत्युन्मुदः प्रियतमाहृदयाङ्गरागं लग्नं बभञ्जुररुणं तरुणा न यान्तः॥१८॥ म्लानं विमुच्य कुमुदं चिरभुक्तमस्य द्वेष्ये प्रयातु नलिने मलिनः षडतिः । धिग्धिक पुनः सुनयनावदनांशुपानध्यानः सुधारुचिममुश्चदमुं चकोरः ॥ १९ ॥ आनन्दिनो दिनमुखे खलु वीक्ष्य पक्षिराजाग्रज तपनसूतमुपेतमगे। अभ्युत्थिताः पटुगिरस्तरुविष्टरेभ्योऽपृच्छन् सुखागमकथामिव पक्षिणोऽमी २० पूर्वाङ्गनातनुनखक्षतमण्डनाभस्तोकोदितामणिमण्डलखण्डदम्भात् । वक्रीकृतेन दिवसः प्रसभं चकर्ष ध्वान्तस्य जीवितमिवाङ्गुलिपल्लवेन ॥ २१ ॥ नारगरङ्गमुदयाचलतुङ्गशृङ्गगुप्ताईमम्बरमणेविरराज बिम्बम् । उल्लासितांसपिहितैकतट हिरण्यताडपत्रमिव पूर्वदिगङ्गानायाः ॥ २२ ॥ उत्तानदानवकदम्बकडम्बरेण ध्वान्तेन तान्तमवगम्य जगत्समग्रम् । अब्धेर्विमुक्तमिव चक्रधरेण चक्र चक्राम शक्रदिशमम्बररत्नबिम्बम् ॥ २३ ।। जाग्रत्कलङ्कहरिणाङ्कमिषात्प्रतीच्यां सज्जीचकार रजतप्रचितं प्रचेताः । भानौ विभूषयति भासुरभासि पूर्वी दूर्वाहुरप्रकरकर्बुरमर्धपात्रम् ॥ २४ ॥ प्रातर्जगत्वभिनवोत्सवभाजि गीतस्फीताननासु नलिनीज्वलिनीनिनादैः।

·सप्तमः सर्गः।
आबिभ्रती घुमृणपात्रमिवात्र भानुं शोभाममृज्यत मुखेषु दिशां दिनश्रीः॥२५॥
याचिष्यते जगति दुर्लभमप्ययं यहास्ये तदस्य नवनिर्भरभक्तिभाजः ।
ध्यात्वेति भानुरुदयी मुदितः किलाभूदर्घालिप्रतिमया पुरतो जनस्य ॥ २६ ॥
उद्दीप्तपश्चिमशिलोचयचूलचुम्बिचश्चन्नभोमणिमणिज्वलनप्रतापैः।
शङ्के क्रमेण कलया कलया गलित्वा प्रातस्तुषारकिरणोऽजनि कीर्तिशेषः ॥२७॥
संरम्भतस्त्रिजगतीभवनान्तराले तूर्ण चचाल निखिले खलु वासरश्रीः ।
रागो निरन्तरतरस्तदयं रराज तत्पादयावकरसप्रसरैरिवास्मिन् ॥ २८ ॥
अम्भोरुहेऽपि बत गर्दभिकेऽपि तुल्यं रागं यदि व्यतनुत प्रभुरेव भानुः ।
आद्यं तथापि सविशेषमुखानुरागं साक्षाभूव कलुषं मुखमुद्रयाऽन्यत् ॥२९॥
बालांशुमालिकरमण्डलमण्डनेन बन्धूकबन्धुरतरं दधती शरीरम् ।
छायावलीवलयिता च नवप्रवालवैडूर्यजालघटितेव बभौ त्रिलोकी ॥ ३० ॥
धिग् रागवानहमिहापि सुरेभकुम्भावस्याः स्तनौ प्रणयवानधिरोहतीन्द्रः।
एवं रुषेव तरणिः परितापमाप्य पूर्वाममुश्चत दिवं च रुचा सिषेवे ॥ ३१ ॥
विस्पष्टदृष्टपरमाणुविलासनीलैर्जालान्तरमसमरैर्नवरश्मिदण्डैः ।
भल्लैरिव द्युमणिनापहृतं गृहान्तर्ध्वान्तं धृतक्षतमलक्ष्यत रक्तचन्द्रैः ॥ ३२॥
निःशेषभूमिधरकन्दरमन्दिरान्तर्गर्वोडुराण्यपि जघानतमां तमांसि ।
प्रक्रीडदमणिविस्तृतवह्निकीलालीलायितेन सहसा महसामधीशः ॥ ३३ ॥
दीसार्ककान्ततलतापविलीनहैमक्ष्माभृन्नवीनविवरावलिलब्धमार्गाः ।
स्वर्भूविभूषणमहर्मणिरश्मिपाताः पातालमूलतिमिराण्युदमूलयन्त ॥ ३४ ॥
नक्तं निरङ्कुशतया कुशसूचिभेद्यो यः सर्वतस्त्रिभुवनेपि ममौ कथंचित् ।
माति स्म सोपि दृशि घूकविहङ्गमस्य भानोभयात् झगिति सङ्कुचितोऽन्धकारः ३५
पूर्वावनीघरशिरस्तटधातुरागः प्राचीनदिग्युवतिमौलिजपावतंसः ।
देवो वियगिरिशमूर्तिकृशानुनेत्रं भानुः क्रमाच्छविभरं बिभराम्बभूव ॥ ३६ ॥
इत्येनां रजनी रसाचितमिथोवार्ताभ्यसूयात्रस-
निद्रौ निर्गमयाम्बभूवतुरतिप्रेम्णा मुकुन्दार्जुनौ ।
प्रीतो रैवतकावनीघरवनीदेशाय साकं पुरी-
लोकैराशु चचाल तत्परिचयोत्तालश्च तालध्वजः ॥ ३७॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये सूर्योदयवर्णनो नाम सप्तमः सर्गः ।।
जनव्यामोहवल्लीयमिन्दिरा मन्दिरे स्थिता ।
मन्त्रिणा वस्तुपालन कल्पवल्ली विनिर्मिता ॥७॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
अष्टमः सर्गः
हैमे रामः स्यन्दने चन्दनश्रीर्नीलं चेलं धारयन्नारोह ।
शोणश्रीके लक्ष्यलक्ष्मेव सद्यः सन्ध्याभिन्ने वारिदे शारभन्दुः ॥१॥
चक्रे कृष्णालोकतृष्णाय हतिं लोकायेव स्यन्दनः सात्वतस्य ।
वातापातप्रस्फुरत्केतुहस्तप्रायो जाग्रवाहशब्दप्रवाहः ॥२॥
नो माति स्म व्योमपात्रेऽप्यमात्रो यात्रारम्भोत्ताननिस्वाननादः ।
स्थानं कर्तुं तुङ्गतुङ्गानि भूभृच्छृङ्गाणीति भ्रंशयामास मन्ये ॥ ३ ॥
रत्नश्रेणीभासि शाले विशाले तेजोजालैरप्यलक्ष्यां प्रतोलीम् ।
सैन्यान्यापुः सम्मुखायातवातवातज्ञातद्वारदेशावकाशम् ॥४॥
वेगेनाहम्पूर्विकायानमानस्फूतैः सूतैस्तुल्यकालं विमुक्ताः ।
अन्योन्यस्य स्यन्दना घट्मानाः प्राकारस्य द्वारदेशानिरीयुः ॥५॥
रेणौ वाहव्यूहखाते प्रभूते पडीभूतैर्दन्तिदानाम्बुपूरैः।
वेगावप्रहारतोऽङ्गुष्ठशक्तिक्षिप्रैः पादैरुत्तरन्ति स्म भृत्याः ॥ ६ ॥
व्यक्तं रिक्तो नैव केनापि पूर्ये तूर्ण पूर्णः केनचिन्नैव शोष्ये ।
इत्युत्कर्षादेव वर्षासु रिक्तं ग्रीष्मे पूर्ण यः स्वयं स्वं तनोति ॥ ७ ॥
अन्तर्नित्यं येन वृन्दारकाणां वृन्दैवन्द्यं बिभ्रता विश्वनाथम् ।
वीचीचश्चत्फेनदम्भेन भेजे श्रेयः साक्षाहन्तिदन्तावदानम् ॥ ८॥
विश्वाधारं येन जामातृमात्रा पात्रं धृत्वा विश्वरूपं हृदन्तः ।
शम्भोमिक्षाभस्मयोग्यस्य मन्ये लक्ष्मीलिप्सोस्तस्य दत्तोडचन्द्रः॥
धामाधारः केलिसौधं कलानां मत्पुत्रोऽसौ दृक्सुधाबिन्दुरिन्दुः ।
एक लक्ष्म क्षाल्यमस्मिन्निदं यः स्मृत्वेव स्यान्नक्तमभ्रंलिहोमिः ॥१
चचच्चूलारत्नमालस्तमालपायच्छायः प्रोच्छलोगिपूगः।
और्वज्वालाजालभूर्भाति धूमावर्सस्तोमो विस्फुलिङ्गीव यस्मिन् ॥
ईदक्षश्रीरीक्ष्यते योऽन्तरिक्षे तेनापीतं धिग्जना जानते माम् ।
अङ्गप्रौढिं कुम्भयोनेरितीव ख्यातुं लोके यः क्षिपत्यम्बुबिन्दन् ।'
धूमस्तोमैर्वाडवाग्नेरिवान्तासुप्तस्येव श्रीपतेस्तेजसा यः।
रेजे रामक्षुण्णरक्षोमृगाक्षीदृग्मुक्ताम्भाकजलेनेव नीलः ॥ १३ ॥
भक्त दीसैरोषधीनां वितानैः स्फूर्जज्ज्वालैः सूर्यकान्तैर्दिवापि ।
म जो गवम्व शश्वयं यस्मिन्सेतशैलच्छलेन.॥१४॥

·अष्टमः सर्गः। २७ तस्याम्भोधेः स्मेरदम्भोजशोभां यच्छन्दृष्टया स्पष्टमप्राप्तपूर्वाम् । प्रापत्तूर्ण सैन्यलोकेन साकं लीलाशैलं रैवतं रेवतीशः ॥ १५ ॥ (नवभिः कुलकम्) पौढप्रीती संहतो कृष्णपार्थों तौ सानन्दः प्राप सौनन्दपाणिः । उच्चैःपीठं सम्मुखाभ्युत्थिताभ्यां तूर्ण ताभ्यां हैममध्यासितोऽसौ ॥ १६ ॥ अन्तःशोभाभासमाने तृणालीशालिन्युञ्चैर्वृक्षवल्लीविताने । तत्रावासानाशु विश्वकनेतुः सेना तेने रैवतोपिरान्ते ॥ १७ ॥ स्वच्छायाभिः सौरभैः पुष्पपते ङ्गीगीतैर्माधुरीभिः फलानाम् । अङ्गेनापि श्रीनिधानेन वृक्षरक्षप्रीतिः स्वाश्रितानां वितेने ॥ १८ ॥ स्वावासेषु स्थापितेष्वेव रीत्या जग्मे लोकैरप्यनापृच्छय किश्चित् । कृष्णावासोऽदर्शयत्केतुना तत्तेषां शङ्के सर्वदिग्लोलिना तान् ॥ १९ ॥ अग्रे गत्वा स्थापयित्वाऽट्टपङ्गिं तूर्ण तस्थुस्तत्र वाणिज्यभाजः । उच्चैःपीठाध्यासिनो लम्बकूर्चाटोपत्रस्यत्तुन्दिलत्वापवादाः ॥ २० ॥ कञ्चिद्वाचा लोचनान्तेन कश्चित् कश्चित्कायोल्लासभावभ्रमेण । तिष्ठन्सद्यः स्थापिते सन्निवेशे वेश्यालोकस्तोषयामास पुंसः ।। २१ ॥ प्रत्यग्रप्राग्भूमिमुक्तैकपादोदञ्चचीरस्तोकदृश्योरुदेशाः । तूर्ण यानादुत्तरन्त्यस्तरुण्यो वीक्ष्यन्ते स्म स्मेरदग्भिः स्मरातैः ॥ २२ ॥ प्रवेष्योपि स्पष्टमन्धंभविष्णुर्लयो दूरादेत्यसर्वाङ्गमङ्गे। दुःखं धूतो रेणुरेणेक्षणाभिः स्रस्तस्तूर्ण भूतले मूर्छयेव ॥ २३ ॥ खेदस्वेदोहामधामानि सयः पूर्णेन्दुश्रीजित्वराण्याननानि । तानि स्थाने वीजयंश्चामरालीलीलालोलैरञ्चलैचञ्चलाक्ष्यः ॥ २४ ॥ वंशाग्रेण क्षोणिमुक्तेन सौख्याध्यामय स्यन्दनानाशु बाला । नामग्राहं हर्षहास्यानुग: शब्दैः शेषानाहयन्ति स्म डिम्भान् ॥ २५ ॥ एणः कुलादुत्पतन दूरयात्राखिनेनापि द्राक् समभ्युत्थितेन । भीलोलाक्षः केनचिन्नैव जन्ने ध्यातः स्त्रीवास्तामोहितेन ॥ २६ ॥ ऊढाः प्रौढं सवरद्रिर्विमानव्यग्रस्कन्धेर्यैस्तदा चेटवर्गः। मृद्यन्ते स्म स्पर्डया तैरखिनैः खिन्नाः क्षोणीजानयोज्मी विषि विका२७॥ तापादन्तःसङ्गतानां द्विपानां कुम्भैरन्तोबिन्दुसन्दोहसान्दैः। व्यक्त मुक्ताहारहारिस्तनश्रीबडस्प? रेजिरे सिन्धुवध्यः॥ २८॥ भ्रान्तैरन्तर्दन्तिभिः शैललीलैारां पूरे पल्वलेषु प्रवृडे ।

·२८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम्। सद्यो मूलोच्छेदमाशय शङ्के लब्धातड्गः पङ्कजिन्यो ममज्जुः ॥ २९ दूरोदश्चद्वीचिनिर्मवदजं निर्मग्नानामन्तरातापशान्त्यै । दन्तीन्द्राणां पुष्करैः स्पष्टदृष्टैः कल्लोलिन्यो रेजुरम्भोजभाजः ॥ ३० ॥ हास्यं मा स्यादय कुम्भवयं वः प्रत्यक्षेषु स्पष्टमासां कुचेषु । ध्यात्वेतीव स्त्रीषु नीरागतासु व्रीडादन्तरिमग्नं गजेन्द्रैः ॥ ३१ ॥ पझे बोधादास्यलास्यं दधाने हस्ताणाम्भोजिनीराकलय्य । मूईन्यध्यारोपयामास भूपः स्त्रैणभ्रान्त्या शिक्षितो राजदन्ती ॥ ३२ । धौते दाने वारिभिरणानां सम्मनाम्भोजषण्डेऽपि भग्ने । प्रीतिं नीरायातनारीमुखाब्जर्भेजुर्भृङ्गाः कुत्र चिन्ता न धातुः ॥ ३३ ॥ कुम्भस्याम्भःपूर्यमाणस्य शब्दं श्रुत्वा दूरादन्यदन्तिभ्रमेण । एत्य व्यालो योषितोऽग्रे नताया मध्यं पश्यन्नत्रसत् सिंहशङ्की ॥ ३४ सिन्धौ क्रुध्यन्नन्यगन्धेभगन्धाहत्वा घातं स्वप्रतिच्छन्द एव । भने तस्मिंस्तोयकम्पेन तेने मत्तो दन्ती गर्जितान्यूर्जितानि ॥ ३५ ॥ हस्तोदस्तैश्चातकान्प्रीणयन्तो नीरैर्डीरध्वाननृत्यन्मयूराः । अम्भोधिभ्यस्तोयलीलातिनीला निर्जग्मुस्ते वारिवाहा इवेभाः ॥ ३६ दन्ती दानैर्गण्डकण्डूयनोत्थैः साक्षावृक्षं सौरभाढयं चकार । दृरोक्षिप्तैः सद्य एव प्रसूनस्तोमैः सोपि प्रत्युपाकारि तेन ॥ ३७ ॥ भन्नः शाखी क्रीडया कुञ्जरेण भ्रष्टो नोा तट्टढालानबन्धात् । लोकाः किन्तु व्यापदं क्रूरशूरम्लानैर्जजुस्तस्य पत्रप्रसूनैः ॥ ३८ ॥ उद्यहानामोदलुब्धालिमालागीतप्रीताः सैन्यभाजो गजेन्द्राः । आलानद्रुच्छामायूरपत्रच्छत्रच्छायच्छन्नतापा विरेजुः ॥ ३९ ॥ लीलामील दृष्टिभुक्तापभुक्तैरेवाहारैरुन्मदाः सादिनोऽपि । चाटूत्तया वा ताडनक्रीडया वा नाशु प्रासं ग्राहयामासिरेऽमी ॥ ४० धातूद्भिन्नाः पीवराश्चीवराणामत्रावासाः सर्वतः पर्वताभाः। पर्यन्तेषु प्रेजितैः शाखिदत्तच्छायै रेजुः पादकल्पैः करीन्द्रः ॥ ४१ ॥ स्फूर्तिर्यादृक् साश्ववारेऽश्ववारे तादृग् नासीदस्तनिःशेषभारे । तेजोभाजामप्रभाव्यं स्वभावे तेजः स्पष्टं यत्पराकान्तिषु स्यात् ॥ ४ मन्दं मन्दं सश्चरन्दरयानव्यासङ्गेनालक्षि यः खिन्न एव । सेनाभाजां विस्मयं स प्रतेने मुक्तो धावन्नेव रेवन्तितोऽश्वः ॥ ४३॥ उत्तिष्ठदिल्लनान्ते नवाग्वैः साई वेगादगलनैव बाढम् ।

·अष्टमः सर्गः।
सर्वाङ्गीणस्पर्शसौख्यातिरेके रेणुश्रेणिच्छमना भूरुदस्थात् ॥४४॥
सर्वाङ्गीणक्ष्मापरीरम्भशोभाहृद्यः सद्यः सापराधोऽपि गच्छन् ।
भेजे वाजी सम्मुखीनाभ्युश्चदीचीहस्तैस्ताड्यमानोऽपि सिन्धुम् ॥४५॥
चापल्यश्रीभास्वराणां मुखाग्रस्फूर्जफेनभ्राजिनां ध्वानभाजाम् ।
जज्ञे लोलल्लोचनैः स्थानपालैः कल्लोलानां वाजिनां वा न भेदः ॥ ४६॥
क्रीडकीडं कौतुकादीर्घकालं मन्दं मन्दं निःसरन्वाजिराजः ।
किञ्चिल्लीलालोलकल्लोलमूर्त्या कल्लोलिन्या न त्वसावन्वगामि ॥ ४७ ॥
ते प्रत्येकं ख्यातिमन्तो महान्तः पृथ्वीनाथैः सस्पृहं प्रेक्ष्यमाणाः ।
रेजुः पतिस्थापिता भोगपात्रैरास्ये बद्धैर्लब्धकूर्चा इवाश्वाः ॥ ४८ ॥
उष्ट्रा रावं चक्रुरुत्सार्यमाणे भारेऽप्युच्चैर्यत्ततो दुःखितास्ते ।
हेलाविश्वोल्लङ्घनारम्भिणोऽल्पक्षोणीगत्या नूनमद्याप्यतृप्ताः ॥ ४९ ॥
मुक्तद्राक्षास्तम्बजम्बूरसालो बब्बूलादिग्रासलोलाधरोष्ठः ।
उष्ट्रव्यूहोऽहासि रूपानुरूपे सत्याहारे पक्षिरावैर्वनीभिः ॥५०॥
मुक्ते भारे सद्य एव प्रमत्ता ध्यानत्रस्तस्पर्डिनः सौरभेयाः ।
शृङ्गैः स्वाङ्गच्छायया युध्यमानाः सिन्धो रोधः पातयामासुराशु ॥५१॥
दृग्मार्गमेत्य रचितानतयः पदान्तमागत्य निर्मितपुनःप्रणतिप्रपञ्चाः ।
सम्भाविताः समनमन्मुकुटेन पाण्डुपुत्रेणसम्मदमधुर्वसुधाधिनायाः॥५२॥
सैन्यं कृतावासमशेषतोपि कुतूहलेनेव निरीक्षितुं तत् ।
नभोऽग्रचूलामधिरुह्य देवः स्थिरीबभूव क्षणमुष्णरश्मिः ॥ ५३ ॥
स्वैरं विलस्य सकलासु वनस्थलीषु छायापि तीव्रतपनातपतापितेव ।
भूमीरुहां प्रसववृन्दमरन्दधारासम्पातशीतलतराणि तलानि भेजे ॥५४॥
तन्वाने तरणौ करव्यतिकरोत्पाटं ललाटन्तपे
विष्वक सङ्कुचितैर्विनिश्चलतया ग्राव्णेव निर्मापितैः ।
क्षिप्त्वा नम्रतराग्रमग्रचरणबारेण मौलिं निज-
च्छायासीम्नि मरूप्रदेशमहिषैः केदारदेवायितम् ॥ ५५॥
सम्पातेन सदैव निर्झरजलवातैर्विलीनं मही-
पीठेनापि निमर्मरत्वमधित व्योमापगापङ्कजम् ।
पातालं तपनोपलाचलतलमोडूतधूमध्वज-
ज्वालोधैरसमञ्जसं समजनि प्रौढप्रतापे रवौ ॥ ५६ ॥

·३० . नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इत्यात्ममौलिमणिजर्जरितान्धकारा गुप्तप्रकीर्णकरशीकरभाजि भेजुः । भूपाःस्वभावशिशिराणि रयादसूर्यम्पश्यानि रैवतककन्दरमन्दिराणि५७ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये निवासनिवेशवर्णनो नामाष्टमः सर्गः ॥ ८॥ श्रीवस्तुपालसचिवस्य परे कवीन्द्राः कामं यशांसि कवयन्तु वयं तु नैव । येनेन्द्रमण्डपकृतोऽस्य यशःप्रशस्तिरस्त्येव शक्रहृदि शैलशिलाविशाले ॥ ८ ॥ नवमः सर्गः प्राप्तपौरपरिवारपरीतः पार्थसौहृमदेन मुकुन्दः । अन्यदा मधुमहोत्सवकेलीकौतुकेन विललास वनान्तः ॥ १ ॥ रोमराजिगुणराजिनि मुष्टिग्राह्यमध्यभुवि चम्पकचारौ । मन्मथोऽजनि मिथो युवलोके स्त्रीजने करगते धनुषीव ॥२॥ कामिनीरनुयतां तरुणानां बाहुमूलनिहितोरुभुजानाम् । तत्कुचाग्रशिखराणि न पाणिन्द्रमाप परिरम्भपराणाम् ॥ ३ ॥ न्यकृतानुलयचाटुरपि प्राक् प्रेयसा स्वयमियाय समं स्त्री। कामचापकुटिलास्वलिगुञ्जाटद्धृतासु तरुमञ्जरिकासु ॥ ४ ॥ दूरवर्तिनि वरे द्रुतमेका दुर्वहस्तननितम्बभरापि । सञ्चचाल पुरुषायितलीलालब्धलाघवलया लटभभूः ॥५॥ आलिलुप्तपदकापि लतान्तर्नर्मगोपिततनूरनुगेन । प्रापि काप्यधरपानपरालित्रासलोलकरकङ्कणनादैः ॥ ६ ॥ आसन्मृगदृशः प्रतिहारः स्पर्डिना मनसिजेन सनाथम् । आशु कौतुकविलासनरेशद्वारदेशपद्वीमिव दोलाम् ॥७॥ तत्क्रुधाप्युपचकार पुरारिर्यचकार रतिनाथमनङ्गम् । स्त्रीनितम्बनिचितेष्वपि दोलामण्डपेषु स ममौ यदबाघम् ॥ ८ ॥ प्रासितं हरिनखैरिव वः किंशुकैर्मुगमुदैक्षत चन्द्रः । भूतले दिवि च विस्तृतदोलालोलमानललनास्यमिषेण ॥९॥ सारनपुररवैश्चलदोलाकेलिलोलरमणीचरणाप्रैः । श्रीरमोदत विराविमरालोत्सङ्गजङ्गमनभोनलिनामः ॥ १०॥ बैणमेव निजशस्त्राममोचं मन्यते स्म मकरध्वजबीरः।

·नवमः सर्गः।
अक्षिपरिजितमय मिदं यहोलया दिवि सुरानपि जेतुम् ॥ ११ ॥
दोलया तरलया वपुरासां यत्समीकृतकृशाकृशमैक्षि ।
तत्कुचाग्रभरभङ्गभियेव ब्रह्मणा तदपि मध्यमपूरि ॥ १२ ॥
दोलयाद्भुतगतागतिभाजामुन्नतस्तननितम्बविलग्नम् ।
योषितां युवभिरुवंतनूनां भग्नभनमवलग्नमशङ्किः ॥१३॥
चापयष्टिमिव दीधितिमेषां यत्सतान तरला मणिदोला।
विश्वविश्वजयिनो रतिभर्नुर्बाणता तबलाभिरलाभि॥ १४ ॥
योषितः सह धवैरतिभूमि गन्तुमुज्ज्वलविलासरसानाम् ।
आसदन्नतिगतिं दिवि दोलां कामदत्तमिव मङ्गु विमानम् ॥ १५ ॥
कामुकैः कुचनितम्बनतानां प्रेतया तरलितोवंतनूनाम् ।
भङ्गनिर्भरभयादृढमुष्ट्या योषितां झटिति मध्यमधारि ॥ १६ ॥
उन्नतोभयशिखाऽघटि रत्नप्रेड्डया तरलया रुचिरेखा।
प्रेमपाथसि विलासपयोधौ नौरिव प्रियजुषः प्रमदायाः ॥ १७ ॥
तादृशैरपि गतागतखेलैर्यन्न बिभ्युरबला विलसन्त्यः ।
दोलया तरलितैस्तरुभिस्तत्पुष्पवृष्टिमसृजत् कुसुमेषुः ॥ १८ ॥
प्रेजितक्षितिरुहच्युतपुष्पस्फारसौरभविशेषितलोभाः ।
योषितः प्रियतमैः सह चेतस्तन्वते स्म कुसुमावचयाय ॥ १९ ॥
मा व्रज ध्वनिमितीव वितेने सन्नतावतरणस्पृशि दोला।
स्त्रीजने तु रभसादवतीर्णे मूर्च्छयेव विरहेण जुघूर्णे ॥ २० ॥
तृसपुष्कलवपुः सह रत्या विश्वदम्पतिमिषेण मनोभूः ।
सर्वतोऽप्यवचिचाय शरार्थ सज्जितानि मधुना कुसुमानि ॥ २१ ॥
सम्मुखीनमिलदक्षिविभावोद्भिन्नमानसरसेन मिथोपि ।
अन्यतः पतिरमुञ्चत पुष्पाण्यन्यतः करमसज्जयत स्त्री ॥ २२ ॥
पल्लवेषु सदृशः प्रमदायाः पाणिरप्यवचयाय गृहीतः।
तादृशम्रदिमतो बत मत्त्वा मङ्गु दक्षदयितेन चुचुम्बे ॥ २३ ॥
लूनपुष्पवलभृङ्गभियेव द्राक् पतिं चतुरया परिरभ्य।
नैव लाघवमलाभि कयाचित् कल्पिताऽन्ययुवतेरपि नेा ॥ २४ ॥
व्यामविस्तृतभुजोपि नितम्बे न क्षमः त्रियमुदायितुं यत् ।
उबपुष्परुचिमेव युवा तन्मध्यबस्तुमुष्टिरुदाले ॥ २५ ॥

·३२ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । कापि गोत्रभिदि भर्तरि पुष्पं दातुमिच्छति वधूनतमुष्टिः संहतस्तनकठोरतयेव स्वं शुशोच भृशमस्फुटितं हृत् ।। २६ ।। अक्षिण पुष्परज एव विनेतुं पत्युरसकृतपाणिरुदित्य । विस्मृतास्यपवनप्रतिकारा स्त्री रसादकृत चुम्बनमेव ॥ २७ ॥ माद्यति स्म कुसुमासवपाना कापि विक्लवविघूर्णितदृष्टिः। तद्विशङ्कतरवल्लभगाढाश्लेषपात्रमपरापि ममाद् ॥ २८ ॥ या ददे मृगदृशः कुसुमस्रक नाम नामभिदया दयितेन । एतया लघुतयैव स बद्धः स्वोऽप्यचेतनहृदां हि परः स्यात् ॥ २९ ॥ कोपि गोत्रभिदया नवमालां योषितो तोषयदन्याम् । किञ्च तत्पदहतः पुलकाडु विग्रहं दधदपीडयदेनाम् ॥ ३० ॥ गुप्तगर्भकमपि स्फुटपुष्पं जानती निजशुचिस्मितभिन्नम् । बध्नती दयितकेशकलापं मार्जनेषु विरराम न रामा ॥ ३१ ॥ मुग्धया प्रियतमश्चिहुराली गुम्फितुं नखमुखेन विवृण्वन् । स्रस्तपाणिरपरामुखचुम्बी पुष्पसञ्चयपरोऽयममानि ॥३२॥ माद्यतु प्रियकरे धृतकम्पे काप्यबद्धचिहुरा नवपुष्पैः । धिक्परा प्रियतमस्वकरस्रग्बाढबद्धचिहुरापि ममाद ॥ ३३ ॥ यौवनोष्मभरतत्क्षणदत्तम्लानिरप्युरसि चम्पकमाला । अङ्गगौररुचिगौरवलिप्ता स्त्रीजनस्य सरसैव विरेजे ॥ ३४ ॥ मारुतेन कुसुमावचयोत्थः स्फारितो दिवि रराज परागः । योषितामयममानि च मूर्तो मूर्तिमान् रुचिभरः कनकामः ॥ ३५ ॥ कान्तहस्तधुतचीरसमीरैर्योषितामभिहतः श्रमधर्मः । तैरवर्घात पुनर्मदनाग्निं दीपयद्भिरभितः परितापः ॥ ३६ ।। कान्तपाणिपटशीतसमीरों तथा मृगहशो मुदमापुः । दीतकोपदहनोष्णसपत्नीश्वासमारुतरयेण यथैताः ॥ ३७ ॥ अङ्गके मृगदृशां रवितापारोपितश्चिरमराजत रागः । तादृशश्रमजलापनयेच्छालोलपाणितलसमितो नु ॥ ३८ ॥ यत्सहस्रकरजं क्लमवारि छिद्यते क तदपि बिकरेण । तज्जयाय निरपायमुपायं रागिणस्तदिति मजनमीयुः ॥ ३९॥ हृत्त्वा हृत्त्वा व्रततिविततेः पुष्पभूति प्रभूतां यान्तीः कान्ताः सममनुचरैर्नीरदुर्गाय नूनम् ।

·दशमः सर्गः
my
अन्वीयुस्ते चिरपरिचयात्पक्षपातैकदक्षा
लोलाः कोलाहलभरभृतश्चश्वरीकमवीराः ॥ ४०॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये पुष्पावचयप्रपञ्चो नाम नवमः सर्गः ॥
करसरसिरुहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू-
दजनि वदनपनं सम वाग्देवतायाः।
इह जगति समस्ते वस्तुपाल स्तुमः के
सचिवतिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम् ॥९॥
दशमः सर्गः।
मौलौ सपुष्पे व्यजनायमानैः पक्षभ्रमैश्छत्रततीकृताङ्गैः।
भृङ्गैर्मलत्तापनतापधर्माश्चेलुः सहेलं पयसे महेलाः ॥१॥
मूलस्फुटाभिर्विततातपत्रच्छायाभिरादिच्छदमेचकाभिः ।
स्मेराब्जमुख्यः स्थलपङ्कजिन्यो रेजुर्गता जगमतामिवैताः ॥२॥
काचिदरे छत्रितचीवरेऽपि सद्योऽभिधाभेदिनि तापमाप ।
तस्याः सपत्नी चलितापि तापे छायाममायां पुनराससाद ॥३॥
कल्लोलिनीभिः प्रतिपत्तिहेतोहंसा नियुक्ता इव संमुखीनाः ।
मञ्जीरमञ्जुक्कणितेन हृताश्चेलुश्चलाक्षीरभि चारुवाचः ॥ ४ ॥
अम्भोजसौरभ्यधरोऽम्बुबिन्दुसन्दोहवाही मृदुलः समीरः ।
अभ्याययौ सम्मुखमङ्गनानां नूनं नदीसम्प्रहितोपचारः ॥५॥
अभ्युक्षणान्युच्छलितोदबिन्दुवृन्देन दत्त्वेव नितम्बिनीनाम् ।
भूमौ स्रवन्ती लुठिता सखीव पस्पर्श पादौ लुलितोर्मिहस्तैः ॥ ६ ॥
तीरस्थिते पादयुगानि जानुन्ने करान्कण्ठमिते मुखानि ।
राजीवयन्त्यः सलिले क्रमेण चक्रुः प्रवेशं सुहशो नदीषु ॥७॥
पूर्व प्रविष्टावपि नाभिदन्ने कृष्णौ हदे व्याकुलितौ पयोभिः ।
अभ्यागतस्त्रैणनितम्बशैलाभोगेन नासामपि लड्डयदिः ॥८॥
नार्यः स्तनस्तम्बनितम्बबिम्बाभोगेन चक्रुर्विगुणं यदम्भः।
तेनेव तेने द्विगुणत्वमासां तेनापि सद्यः प्रतिबिम्बयोगात् ॥९॥
लोले जलास्तनचुम्बिबिम्बे स्खे चक्षुषी वीक्ष्य तिमिनमेण ।
वोदुर्नवोढा रभसेन कण्ठाश्लेषोत्सवाय प्रथमाय जाता ॥ १० ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । . चित्तेशपाणिच्युतनीरधारा दूरे तरुण्याः स्खलिता करेण । दीर्घा रराज स्मरकार्मुकाय संसज्यमानेव मृणालमौर्वी ॥ ११ ॥ अक्षिण प्रियाया रभसेन कश्चिदम्भः सदम्भः प्रचुरं विकीर्य । लोलोऽन्यकान्तामुखविभ्रमेण स्मेरं समीपे कमलं चुचुम्ब ॥ १२॥ हस्ता विरेजुः सुदृशां निमग्नाः स्वच्छेऽसदघ्नेऽम्भसि दृश्यरूपाः । तासां जितानीव मुखप्रभाभिः पमानि सबीडमधोमुग्वानि ॥ १३ ॥ साकं सखीभिः कुतुकात्तरन्ती प्रेक्ष्य प्रियं शून्यलुलत्करापि । अम्भासु नो काचिदचेतनत्वसंस्तम्भितश्वासतया ममज ॥ १४ ॥ गोत्रान्तरालापकृतागसोऽपि पढेरुहं दत्तवतः प्रियस्य । काचित्तदुड्डीनषडत्रिभीत्या कण्ठेऽपि लग्ना न लघुत्वमाप ॥ १५ ॥ खेलन् जलैः सजितया कथंचिद्राग्भिः सखीनां सह मुग्धयान्यः। तत्पीतिहेतोरपि हारयित्वा मेने मुहुः स्वं कृतकृत्यमेव ॥ १६ ॥ कान्ते छलानिर्मितनीरसेके मुग्धा सखीं यत्कुपिता जघान । तं भावमात्मन्यभिशङ्कमाने तस्मिन्मुदाऽभूत्पुलकप्रदोहः ॥ १७ ॥ रोधस्तटेभ्यः कुतुकाभीक्ष्णं दत्त्वापि झम्पामनु चित्तनाथान् । उच्चैनितम्बस्तनशैलभारादाराः प्रपेतुः प्रथमं पयासु ॥ १८ ॥ क्षिप्तैः स्वयं वारिकणैर्वधूनां वक्षोजपीठाद्वलितैः स्खलित्वा । नूनं युवानो हृदये तदम्भः पुष्पेषुपुष्पैरिव घातमापुः ॥ १९ ॥ सेकं सृजन्ती दयिताननेन्दौ नेत्राञ्जलिप्रेमजलैरभीक्ष्णम् । शन्या व्यलासीजलशुन्ययैव काचिद्वयस्यासु करप्रसृत्या ॥ २० ॥ शङ्के तदा कैरवलोचनानां केलिच्युतैराभरणैः सरत्नैः । तवाहिनीवारिभरप्रणुन्नै रत्नाकरोऽभून्मकराकरोऽपि ॥ २१ ॥ अम्भोहतैस्ताः सरितोऽङ्गनानां नेत्राञ्जनैश्चन्दनलेपनैश्च । कल्माषिता भास्करजहुकन्यासम्भेदशोभां बिभराम्बभूवुः ॥ २२ ॥ सान्तरागास्तटिनीतरङ्गाः कान्ताकुचस्पर्शविशेषलोलाः । विस्रस्तहारच्युतमौक्तिकौघैः सस्वेदबिन्दुप्रसरा इवासन् ॥ २३ ॥ अङ्गच्युताश्चारुदृशां विलोलकल्लोलनुन्नाः सरितां तटेषु । म्लानिं प्रपन्ना विरतालिशब्दाः पुष्पस्रजो मौनमिव प्रतेनुः ॥ २४ ॥ अङ्गत्विषा चम्पकदामनीरधौतै खाडैनैवकिंशुकलक। स्त्रीणां मितेन स्मितमल्लिमाल्यं भ्रष्टेषु पुष्पेष्वपि मण्डनानि ॥ २५

·दशमः संगः
मध्येऽम्बुदुर्ग विकचारविन्दश्रीलुण्टनेनेव नितान्तरक्तम् ।
चक्षुईयं चारुदृशो धाना मङ्गुत्तरन्ति स्म तरङ्गिणीभ्यः ॥ २६ ॥
नृनं विनियनितानितम्बवक्षोजविक्षोभवियोगदुःखात् ।
कल्लोलिनीनां रसमञ्जुलेन कल्लोलजालेन कृशत्वमापि ॥ २७ ॥
यत्केशपाशे पतितानि नूनं चित्तानि यूनां मृगचञ्चलानि ।
अन्यत्र गन्तुं चिरमक्षमाणि यान्ति स्मरव्याधशरव्यभावम् ॥ २८ ॥
सीमन्तदण्डानुगतेन यस्या लाभार्डचन्द्रेण जगद्विजित्य ।
पुष्पायुधश्चम्पकसन्निभेन क्षोभं न शम्भोरपि किं तनोति ॥ २९ ॥
मन्ये स्मरव्याधधनु:समानां यस्या ध्रुवं वीक्ष्य पलायमानः ।
पन्थानमास्येन्दुमृगस्ततान सीमन्तमूर्त्या चिहुरान्तराले ॥ ३० ॥
शङ्केऽवतंसाम्बुजषट्पदानां गीतेन पक्षानिललीलया च ।
कर्णोन्मुखं धावति नेत्रयुग्मं यस्या मनोभूमृगयामृगाभम् ॥ ३१ ॥
भ्रूपक्षरेखारुचिरस्य कामकीरस्य यस्यास्तनुवल्लिभाजः ।
नासा विभाति स्फुटपाटलौष्ठबिम्बीफलासत्तिनतेव चञ्चुः ॥ ३२ ॥
यस्याः कपोलौ मदनावनीशकान्तायीखेलनकुटिमाभौ ।
नासाविभक्तौ श्रुतिपाशलोलदोलाञ्चितौ कस्य न सम्मदाय ॥ ३३ ॥
कीर्तिप्रवाहो नवयौवनस्य शृङ्गारयोनेर्जयवैजयन्ती।
पुण्यात्मनः कस्यचिदङ्गिपुण्यं यस्याः स्मितं राजति हारहारि ॥ ३४ ॥
यस्या मुखे दन्तततिनितान्तमोष्ठप्रभापाटलिता चकास्ति ।
आर्द्रा पदश्रेणिरलक्तकाङ्का वाग्देवताया इव सञ्चरन्त्याः ॥ ३५ ॥
यस्या विराजत्यधरोऽरुणश्रीज्योत्लासगर्भस्मितकान्तिगर्भः ।
कामस्य रुद्रानलविलस्य पुष्पप्रवालप्रथितेव शय्या॥ ३६ ॥
यस्या हृदन्तर्गतपुष्पबाणत्राणामसूनैरिव जातसङ्गः।
श्वासानिलम
सौरभमातनोति ॥ ३७॥
नासीर
दुरीधुर्यगुरु: पिकीनाम् ।
ण्ठकम्बु मधुरारवेण ॥ ३८ ॥
येनेव नतौ दधाति ।
परोहपणासमौ या स्मरचित्रशाला ॥ ३९ ॥
युगस्य रश्मिदण्डाविव देषगृहीतपयौ ।
पाटलत्वलुण्टाकपाणी विशदौ विभातः॥४०॥

·३६
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
i
मुक्त्वा मृणालीसुदुमप्यमान्तं रोमालिमूर्त्या निजचापदण्डम् ।
यस्याः स्तनौलत्यनिरन्तरालझारेप्यनङ्गो हृदये विवेश ॥४१॥
मध्ये न मन्ये विजितो नलाङ्गयाः पञ्चाननः काननबद्धवासः।
यस्याः स्तनस्तम्बतटीधियेव कुम्भीन्द्रकुम्भौ कुपितो भिनत्ति ॥४२॥
जित्वा प्रसूनैरपि विष्टपानि जेतुं त्रिशूलायुधमप्यजेयम् ।
मन्ये यदन्तस्त्रिवलिच्छलेन शल्यत्रयं सज्जयते मनोभूः ॥ ४३ ॥
यस्याः कलापानणुकिङ्किणीनां काणै रतिनृत्यति मध्यसीम्नि ।
तत्तत्पदैकभ्रमिपाणिचिहशोभां सुवृत्ता वितनोति नाभिः ॥ ४४ ॥
यस्या विभाति स्मरभूमिपाललीलागृहश्रोणिकृतप्रतिष्ठात् ।
रोमावली काश्चिमणिप्रदीपादभ्युत्थिता कजलमञ्जरीव ॥ ४५ ॥
यस्या नितम्बो गुरुरेव भाति पश्चेषुपृथ्वीपतिपूजनीयः ।
यत्सेवनादेव दिने दिनेऽपि काश्चीकलापस्य गुणप्रवृद्धिः ॥ ४६ ॥
आभाति यस्या जघनप्रदेशः कामस्य लीलाखुरलीगृहाभः ।
ऊरुस्थलहारि निवेशिरम्भास्तम्भब्यीतोरणदत्तशोभः ॥ ४७ ॥
यस्या नितम्बस्थलभूरिभारक्रान्तस्य जवायुगलस्य गौरम् ।
कल्याणमञ्जीररुचिच्छलेन निस्यन्दि लावण्यमिवावभाति ॥ ४८ ॥
वक्षोजशैलान्तरिते मुखेन्दौ सन्ध्यारुणं पादयुगं यदीयम् ।
विष्वगू नखैस्तारकितं सरोजम्लानिक्षमं वीक्ष्य न कः सकामः ॥ ४९
लीलागतिं शिक्षितुमभ्युपेतैर्दिव्यैरदृश्यैरिव धातृहंसैः।
या स्तूयते सश्चरणेषु मञ्जुसिञ्जानमञ्जीररवच्छलेन ॥ ५० ॥
निःसीमसीमन्तमणिर्वधूनां कन्या जलौघादथ निःसरन्ती।
आकृष्यमाणेव पुरः स्तनाभ्यां मन्दं सुदुर्वायनितम्बभारा ॥५१॥
लावण्यपूरातिपरीतदेहनिस्यन्दवत्तीयकणान्किरन्ती।
पार्थेन सद्यो मदनातुरेण विष्णुस्वसादौ ददृशे सुभद्रा ॥५२॥ (कुलकम
नीराचीरान्तरहश्यमानसर्वाङ्गलावण्यविशेषरम्याम् ।
पश्यनिमां मन्मथमथ्यमानचेताश्चिरं चिन्तयति स्म पार्थः ॥५३॥
वृद्धः स धाता खलु यः किलास्मिन् दृष्टेऽपि पूर्व घटिते मुखेन्दौ ।
साक्षादनुदिन्नमनोविकारो निर्मातुमेतां सकलां शशाक ॥ ५४॥
प्रेमोत्तरं मार्जयिता मुकेश्याः केशानिमान् कः सुकृती करात्रैः।
अस्याः करादर्शविलम्बिबिम्बे सञ्चारयल्लोचनमाननेन्दौ ॥ ५५ ॥

·एकादशः सर्गः वीरः कुचक्ष्माघरदुर्गमेऽस्याः कन्दर्पदुर्गे हदि का प्रवेष्टा । चक्षुःपथेनाभिमुख कटाक्षनाराचपातैरभिताब्यमानः ॥५६॥ पादप्रणामेऽपि न मे प्रसादमेषा विधातेति मुधैव तिष्ठन् । कामातया कः स्वयमेत्य धन्यः प्रौढापराधोऽप्यनयाऽनुनेयः॥५७ ॥ अस्या वितन्वन् हृदि पत्रवल्लीं कंपादसम्प्राप्तविशेषरेखाम् । साक्षादपूर्णामपि कामलोलः कश्छेकधीलोपयिता हृदैव ॥५८ ॥ एतस्याः श्रवणावतंसकलिकासौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गाभोगसहोदराः प्रतिपदं वन्दे कटाक्षच्छटाः । को धन्यः स्तनसङ्गभङ्गविगलन्मुक्तावलीबिन्दुकं संरुद्धः परिरम्भदम्भनिभृतं प्रेमामृतं पास्यति ॥ ५९॥ इत्यन्तःप्रथमानसंशयतुलारूढः प्ररूढव्यथा- टोपः सोऽपि सुभद्रया निजसखीसज्ञाचलनेत्रया। लावण्यैकनिकेतमिन्द्रतनुभूदृष्टश्च दर्पोडतं कन्दर्पण हता च सा हृदि तदा कर्णान्ततान्तैः शरैः ॥ ६०॥ एकोऽपि स्वयमेककालमिषुभिभिन्दन्सुभद्रार्जुनौ कामः कीर्तिमवाप कामपि तदा धुर्यो धनुर्धारिणाम् । अन्योऽन्यप्रथमानमानसरसौ दृष्ट्वा च तौ हृष्टिभाग् विष्णुारवती जगाम सुहृदा तेनैव दत्तोत्सवः ॥ ६१ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये सुभद्रादर्शनो नाम दशमः सर्गः ॥ या श्रीः स्वयं जिनपतेः पदपद्मसमा लस्थले सपदि सङ्गमिते समेता। श्रीवस्तुपाल तव भालनिभालनेन सा सेवकेषु मुखमुन्मुखतामुपैति ॥ १० ॥ एकादशः सर्गः अथ यामा हृदि प्रविष्या मदनामेयकबाणकल्पया। कनकोज्ज्वलया सुभद्रया निबिडं दाहमुवाह फाल्गुनः॥१॥ परिशोषितदीर्घिकाजले सहसा मर्मरिताजसंस्तरे।

·.
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
हृदि तापिनि तस्य दिद्युते कुसुमेषोः कुसुमेषुभिः परम् ॥ २॥
शरदिन्दुमुखि प्रसीद मे निगदन्नीदृशमाकुलो मुहुः ।
अधिरोपयति स्म नीरज दयितापादशिया स मूर्धनि ॥ ३॥
स्मरमार्गणदारिते स्फुटीकृतमन्तःस्थमिव प्रियामुखम् ।
हृदि दत्तमवेक्ष्य पङ्कजं द्रुतमाप प्रमदं वृथाशया ॥४॥
शरजालशरव्यतामयं यदनङ्गो न ममापि गच्छति ।
कुलपूर्वज एष यविधुस्तदिमौ तापयतां करोमि किम् ॥५॥
मलयानिलपङ्गुताकृते यदि कुर्याममृगं शरैर्जगत् ।
तदपास्तकलकल्मषो मृगलक्ष्माऽप्यतिदुःसहो भवेत् ॥ ६॥
तदमुं पवनाशनास्त्रतः पवनं सम्पति शोषयाम्यहम् ।
इति दृष्टिमदत्त कार्मुके दयितासूस्मरणात् मुमूर्छ च ॥७॥ (विशेषकम् )
पवनः कदलीदलैरयं क्रियते चन्दनचर्चितैः कुतः।
मलयाचलवायुकारि कापरमार्थो यदतीव तापकृत् ॥ ८॥
अभिसर्पति दक्षिणानिले विहितो हन्त किमन्तरा पटः।
गलितो यदनेन विस्फुरन्नतिदुःस्वाय ममैष जायते ॥९॥
व्यथयत्ययमम्बुजबजो हृदयं मे रुषयेव पाटलः ।
यदमुष्य विरोधिने प्रियावदनाय स्पृहयत्ययं सदा ॥ १० ॥
किमु चन्दनचर्चनं वृथा विहितं वक्षसि तापशान्तये ।
अमुना दयितास्मितप्रभास्मृतिबीजेन हहा हतोऽस्म्यहम् ॥ ११ ॥
इति तापततिप्रतिक्रियाप्रगुणं मित्रजनं मुहुर्गिरा।
असृजन्निजदुःखभाजिनं निजदुःखस्य लवं न चामुचत् ॥ १२ ॥
( पञ्चभिः कुलकम् ।
किमु रोदिषि तन्धि नन्वितस्त्यज कोपं मुखरागकारणम् ।
इति भृङ्गविरावि वारिजं दयितावक्रधिया चुचुम्ब च ॥ १३ ॥
परितः परिदर्शितैः प्रियावदनैस्तञ्चिरतप्तये स्मरः ।
वियदिन्दुघटामयं व्यधान्नलिनस्तोममयं च भूतलम् ॥ १४ ॥
किमु रे विरहज्वरव्यथा स्मर रत्यापि न ते निवेदिता ।
मरणादनभिज्ञ वल्लभाविरहो हन्ति हहा वियोगिनम् ॥ १५ ॥
हर संहर सम्प्रति स्मरं स्मर भक्ति द्विगुणीकृतां मम ।
अधुनापि यतः प्रियास्तनौ हृदि कुर्या शिवमूर्सियुग्मवत् ॥ १६ ॥

·एकादशः सर्गः स्मितमब्जनिभं न ते मुखं नलिनी दर्शयते हिमाते । इति तप्त इव प्रलीयसे स्वयमुत्पीडयसे वियोगिनः ॥ १७ ॥ न विधुन्तुद् किं विधुं रदैरमृतं चर्वसि पर्वणि विषम् । इति ते सकलं वपुर्भवत्यथवा क्षीणहृदां क बुद्धयः ॥ १८ ॥ विरहातुरचेतनो मुहुः स्फुटमित्याकुलमालपन्नसौ । जगदे जगदेकतायिना हरिणा तक्तभाववेदिना ॥ १९ ॥ अपि विक्लवता भवाहशां किमसौ धैर्यमुरीकुरु स्वयम् । प्रकटं त्रपया वदामि किं तव युक्तः पुनरासुरो विधिः ॥२०॥ रमणीहरणोपदेशिनि स्फुटमित्युक्तिपरे हरौ गते । अथ किङ्करणीयताजडचिरचिन्तोऽजनि पाण्डुनन्दनः ॥ २१ ॥ उदितोदितदन्तदीधितिप्रसरेणैव शरीरिणीमिव । अथ वाचमुवाच काचन द्रुतमागत्य नराय दृतिका ॥ २२ ॥ धिगनङ्ग इति स्मरं विदुः सति सङ्कन्दननन्दन त्वयि । अविलोकित एव यद्वानहरन्मङ्गु हरिस्वसुमनः ॥ २३ ॥ ध्रुवमस्ति कृशानुसंनिभं त्वयि कन्दर्पजयोद्भवं महः । परितापयसे किमन्यथा शिशिरश्रीरपि हृद्तः सखीम् ॥ २४ ॥ विरहानलतापसम्भ्रमैरिह पीडा दयितस्य मा स्म भूत् । हृदयं सुभग त्वदाश्रयं मुहुरस्नैरिति सा निषिञ्चति ॥२५॥ परितापभिदे च या ददे हृदि तस्याः कुसुमालिरालिभिः । अनयेव जघान तां स्मरः सविधप्रापितया हृदाश्रयः ॥२६॥ विधेऽनुजलैः सकजलैरियमेणाङ्कसमानमाननम् । सविधे कथमन्यथा सखीवदनैास्नुभिरम्बुजायितम् ॥२७॥ वलयार्थकमङ्गुलीयकं वलयं चाजनि कण्ठिकास्पदम् । कटिसूत्रपदं च कण्ठिका सुदृशस्त्वहिरहे कृशाकृतेः ॥२८॥ स्वमेऽपि हि सा सह त्वया स्पृहयन्ती परिरम्भणोत्सवम् । विगलबलयान्तरायको निजबाहू बहु मन्यते कृशौ ॥ २९ ॥ भिदुरोष्ठकपाटसम्पुटस्फुटदृश्याननवर्त्मना प्रियः । हृदयादपि मा स्म गादिति ध्रुवमालीरपि नो वदत्यसौ ॥३०॥ विरहोशवमोहदर्शितप्रतिदिक तावकमूर्तिकतवात् ।

·४० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । व्यथयत्यधिकं सखीमिमां रचितानेकतनुर्मनोभवः॥३१ मदनो मुहुरीरितैः शरैर्बुवमभ्यस्यति सूक्ष्मवेधिताम् । कृशतां नयते यतः कृशामपि वेध्यीकृतविग्रहामिमाम् ॥ ३२॥ विविधायुधमन्त्रकोविदो दहनस्तम्भविधिं खलु व्यधाः । विरहानलविहले सखीहृदि तिष्ठन्नपि यन्न तप्यते ॥ ३३ ॥ विरहव्यथया ननु द्विधा स्फुटदस्या हृदयं मृगीदृशः । निजदोर्युगबाढबन्धनैः करुणासिन्धुमराल पालय ॥ ३४ ॥ वलतां पुनरेव जीवितं स्वयमस्या लघु कण्ठमार्गतः । परिपीतभवन्मुखाधरद्रुतपीयूषरयप्रवाहितम् ॥ ३५ ॥ दृग्वारिबिन्दुभिरुरोजतटे लुठद्भिर्भिन्नाञ्जनैः करजलेखनिकागृहीतैः। एनं कथश्चन वियोगभयातुरेयं लेख्यं विलिख्य ननुमां भवते न्ययुक्त॥३६॥ इत्यर्पितं चतुरया त्वरितं गृहीत्वा लेखं निधाय हृदि मूर्ध्नि च जातरागः हर्षानुपूरहतवर्त्म मुहुःप्रमार्य चक्षुः कथञ्चिदपि वाचयतिस्म पार्थः॥३७॥ दृग्भिः प्रेमसमुद्रवीचिभिरभिक्लिन्नोऽपि भिन्नोऽसि न स्वान्ते मन्मथदावपावकभृति क्षिप्तोऽपि ततोऽसि न । सौभाग्यैकनिकेतकान्तिलहरीलीलाभिरन्तर्मुदं दत्से निर्दय वज्रसारघटितं जाने भवन्तं ततः ॥ ३८ ॥ प्रियासक्ते क्लप्सः कचन परिहासोऽपि न जने न च ध्यातः कान्तालुलिनि कलविड्थेऽपि कलहः। न बाल्ये पाश्चालीमिथुनमपि तल्पे विघटितं न तडत्से कस्मादिकृप कृपणायां मयि मनः ॥ ३९॥ इति लेखमेष निबिडप्रेमतरङ्गो विचार्य चिरमन्तः । उदासमाननिर्भरभावभरो हृदि मुदा निधौ ॥४०॥ वक्षोजापतितैरिति स्तनपरीरम्भप्रमोदं धत् दृष्टिबन्धपरिच्युतैरिति मुहुर्नेत्रावलोकस्मयम् । सद्यापाणिरुहोहतैरिति नखस्पर्शोत्सवं साजनै- बर्बाष्पैनिर्मितमेष वीक्ष्य लिखितं कैः कैन भेजे रसैः॥४१॥ धीरोऽसि विश्वजयिनोऽपि मनोभवस्य नो चेद्विभेषि ललनाललितायुधस्य । तत्किं कुलीन तव भीतिकृते न भानिस्त्रीघातपानकमपि स्ववियोगदत्तम् ॥४२ ।

·द्वादशः सर्गः। । दूतीमुखादिति च कर्णसुधोर्मिसेकमाकर्ण्य चित्तदयितामुग्ववाधिकं तत् । कुन्तीसुतो विरहवेदनयातिमन्दमानन्दगद्गदितवर्णमुवाच वाग्मी ॥४३॥ (युग्मम्) सा दृष्टैव तदाहरन्मम मनस्तल्लब्धये लम्भिता ध्यानैः कैरिव कैरवाक्षि न वयं तादृग्वियोगातुराः । किन्तु त्वं स्वयमावयोरविरलप्रेम्णोरभूः सङ्गम- द्वारं मौक्तिकतोरणस्रगुपमामद्योगिरन्ती गिरम् ॥ ४४ ॥ विज्ञाप्या सुदति त्वया पुनरिदं सा स्वामिनी मदिरा सद्यः पावकतप्तकाञ्चनमयी किं देवि मूर्तिस्तव । कामक्षोणिभुजङ्गजङ्गमपुरि स्वान्तप्रतिष्ठैव यत् तापं कश्चन चन्दनादिभिरपि द्रव्यैरसाध्यं व्यधाः ॥ ४५ ॥ दृष्ट्वा चन्द्रमपि त्वदाननधिया यद्देवि देवीत्यहं तापव्याकुलितो जगाद किमयं ध्यातोऽपराधस्त्वया । तन्वि त्वल्लघुलाभलम्पटधिया निद्राणनिद्राभर- प्रारम्भस्य मुदे ददासि न मम स्वमेऽपि यदर्शनम् ॥ ४६ ॥ तत्रैव रैवतकसीमनि कैतवेन केनापि गच्छ मम दर्शयदेवि मूर्तिम् । इत्युक्तिभिर्विजयिना जवतो नियुक्ता सा दृतिका व्यधित हर्षपदं सुभद्राम् ४७ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये दृतिकाद्योतको नामैकादशः सर्गः ॥ स्वकीर्तिज्योत्स्नया जाते तीरे नीरेशितुः सिते । नेक्ष्यन्ते पक्षिभिर्वस्तुं वस्तुपाल वनालयः ॥ ११ ॥ मुकुलितकमलोदयः कवीन्दुः क इव न काव्यमुधानिधिर्वभूव । स्फुरदुरुविभवस्तु वस्तुपालः कविसविता कविताप्रभाभिरामः ।। १२ ॥ द्वादशः सर्गः सुभद्रा रैवतोद्याने रथाङ्गमिथुनान्यथ । कदापि तापयामास दिवापि वदनेन्दुना ॥ १ ॥ इतोऽपि तत्र कौन्तेयः सप्रमोदमनर्तयत् । अथ कल्पवपुःकान्तिकलापेन कलापिनः ॥२॥ दर्शनं विपिने तस्मिन्नकस्मादुभयोरभूत् । मिथोऽपि हृदयादेव पुरो निःसृतयोरिव ॥ ३ ॥ ब

·.
४२
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
रथारोहेऽथ तौ दत्तहस्तालम्बलसदसौ ।
नाक्रष्टुमशकल्पार्थो नारोढुं च हरिस्वसा ॥ ४ ॥
दधत्या स्यन्दनारोहे चापल्यमथ बालया।
तडिल्लतायितं मेघभासो वासवजन्मनः ॥५॥
रथास्यप्रथमोत्पातः पार्थस्याभवदुत्सवः ।
प्रियया प्रथमाश्लिष्टकण्ठपीठस्य भीतया ॥६॥
रथस्खलनशीलोलकान्तालिङ्गितवक्षसः।
पार्थस्य रैवतप्रान्तोपलैश्चिन्तामणीयितम् ॥ ७॥
लोलाः कोलाहलभृतः पार्थभ्रूभङ्गभगुराः ।
सुभद्रारक्षका जग्मुर्बलभद्रसभामथ ॥ ८ ॥
सुभद्रा सम्प्रति स्वामिन् रैवतावनिसीमनि ।
याता मन्मथपूजार्थ पार्थेनापहृता हठात् ॥९॥
इत्याकर्ण्य तदा सीरी सकम्पमधरं दधौ ।
सद्योहद्दीप्तकोपानिनवकीलाशिखासखम् ॥ १० ॥
सौनन्दिनः सदामद्यपानपाटलिते दृशौ ।
पतन्त्यौ मुहुरस्त्रेषु व्यञ्जयामासतुः क्रुधम् ॥ ११ ॥
अदर्शि बलदेवस्य कपोलामलदर्पणे ।
तरुणारुणिमच्छद्मा प्रकोपः प्रतिबिम्बितः ॥ १२॥
कोपे बलस्य नापीडि दष्टोऽप्योष्ठस्तदा रदैः।
आसक्तरेवतीदन्तसन्तताभ्यासभासुरः ॥ १३ ॥
रत्नपादासने पाणिपिष्टे धर्माम्बुवाहिते।
अशिक्षोद्यद्विषन्मौलिक्षतजस्यास्मरलः ॥ १४ ॥
कपिशाः कम्पितोभीक्ष्णमाटोपादुत्पतिष्णवः ।
अवापुः कोपदावाग्निकीलालीलां सभाभटाः ॥ १५ ॥
अभिधित्सन् गदः किशित् प्रसतेऽदीडशन्मुखे ।
लोलां जिहां प्रकोपस्य हाजस्तर्जनीमिव ॥ १६ ॥
प्रौढोपनतसङ्गामोदनद्रोमाजकबुकः ।
सद्योङ्गीकृतवर्मेव कृतवर्मा व्यराजत ॥ १७ ॥
यया चपेटया कुध्यनुरुमाहत सात्यकिः।
तया यदि भुवं हन्यात्कणोऽप्यस्याः क तवेत् ॥ १८ ॥

·द्वादशः सर्गः।
स्मरश्चापशरैः पौष्पैरपि विश्वत्रयीजयी ।
तीव्रास्त्रेषु क्षिपन्नक्षि व्यक्षस्यापि भयं व्यधात् ॥ १९ ॥
अगुल्यङ्गुष्ठमर्दैन भूषारत्नान्युषापतिः ।
प्रकोपे तीव्रतप्ताङ्गदग्धानीव व्यचूर्णयत् ॥ २० ॥
ग्रासागतमिव ध्यायनुत्सुकः शात्रवं शिरः।
क्रुद्धः स्फुटकटत्कारं निष्पिपेष रदान् रदैः ॥२१॥
दन्तपक्तिमिथापेषस्फुलिङ्गावलिमालिनीम् ।
ज्वाला कोपानलस्येव दधौ जिहां गवेषणः ॥ २२ ॥
ध्वनिः शनैरभूत्पाणिप्रहतस्तम्भसम्भवः ।
क्षुभ्यदम्भोनिधिर्भश्यद्धरः स्फुटम्बरः ।। २३ ।।
चूर्णीकृताङ्गुलीमुद्रावज्रेणाताडयद्भुवम् ।
भुजस्पर्डिभुजङ्गेन्द्रपीडिना पाणिना पृथुः ॥ २४ ॥
यथार्थवर्णमुत्थाप्य किञ्चिद्भूभङ्गसज्ञया ।
अथोर्ध्वस्थितमित्यूचे सीरी संरब्धया गिरा ॥ २५ ॥
वाहैमरुत्वरैः पार्थ गच्छेदं मद्गिरा वद ।
करे व्रजसि दौर्मद्यवृथावस्कर तस्कर ।। २६ ।।
कौलिन्यं कलिवीरत्वं विद्वत्ता शस्त्रवेदिता ।
सौहाई च त्वयामर्दि सर्वमेकपदे हहा ॥ २७ ॥
त्वां वंशपांसनं प्राप्य सुखदृश्यो वियोगिनाम् ।
इन्दुः सर्वाङ्गविस्तीर्णकलङ्कोऽद्य भविष्यति ॥ २८ ॥
वृत्तेऽस्मिन्निजसनोस्ते श्रुते सदसि लजितः ।
सर्वाङ्गीणानिमेषाक्षो वज्री वसिष्यते कथम् ॥ २९ ॥
ख्यातः सख्या त्वया साक्षादस्माकं गर्वपर्वतः ।
ऐन्द्रे तं भवता भित्त्वा दर्शितव कुलीनता ॥ ३० ॥
मूढेरस्माभिरध्यायि क्रूर यत्त्वयि सौहम् ।
तद्विषेऽपि सुधाबुडिरगारेऽणि मणिप्रभा ॥३१॥
उपस्वा कोपकणं सीरदारिते त्वदुरःस्थले ।
प्रतापपादपं विश्वव्यापिन वईयेऽधुना ॥ ३२ ॥
भवन्तं तुषवस्मीकृत्याय मुशलाहतैः ।
घातयिष्ये भवन्धुनिश्वासैः कीर्तितन्तुलान् ॥ ३३ ॥

·४४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । स्थिरीभव क गन्तासि मयोपक्रियतां तव । दर्शयिष्येऽसिदण्डेन स्वर्ग पापीयसोऽपि यत् ॥ ३४ ॥ कुलजीवितमस्माकं कन्येयं भवता हता। त्वामेकमेव मे हन्तुः क भविष्यति निर्वृतिः ॥ ३५ ।। राधा यत्काकतालीयनीत्या विद्यार्जितं यशः । तत्ते लुप्त्वाद्य वक्त्राणि स्मरयिष्ये धनुष्मताम् ॥ ३६॥ रे चौर यदि सौजन्यं तादृक्षमपि विस्मृतम् । तत्किं मदामपादोऽपि विस्मृतोऽरिकपालभित् ।। ३७ ॥ साध्वसध्वस्तधैर्यस्य तव मौलिं प्रपिंषति । मदड्डौ त्वच्छिरोरत्नाकुराः क्षतिकरा यदि ॥ ३८ ॥ हृदयात् कृष्णमुत्तार्य त्वयेदं दुष्कृतं कृतम् । निःशङ्कमिति सीरेण करिष्ये तद्द्विधा तव ॥ ३९ ॥ इत्युक्त्वा प्रेष्य तं दृतं कामपालः करालदृक् । उवाच कृतवर्माणं क्रोधस्वलितया गिरा ॥ ४० ॥ सेनामेनां समादाय गच्छ सत्सत्त्व सत्त्वरम् । तथा कुरु यथा नायं जीवन याति मलिम्लुचः ॥४१॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युडैकमहासात्त्विक सात्यके । गच्छामीभिः समं भूपैर्गृह्यतां गृह्यतां शठः ॥ ४२ ॥ हन्त मा स्म विलम्बन्त भवन्तः सन्ततोज्ज्वलाः । पृष्ठेऽहं प्राप्त एवैष पुरस्कृत्य मुरद्विषम् ॥ ४३ ॥ इत्यादेशं समासाद्य कृतवर्मादयोऽचलन् । दृश्यदृष्टपुरोधावहूतस्यन्दनकेतनाः ॥ ४४ ॥ सेनायाः कोऽप्यभूद्वेगस्तदार्जुनजिघृक्षया । श्वासोऽपि येन निर्मुक्त उच्छासायानुधावितः ॥ ४५ ॥ इतः पुरस्फुरत्क्रूररज्यल्लोचनरोचिषा । दहन्निव दिवं मूर्तकोपपावककीलया ॥ ४६ ॥ पादसम्पातसंरम्भपीडया मूर्षिछतामिव । सिवनमर्षधर्माम्भापूरैरुवी पदे पदे ॥४७॥ मुखाग्रधृततन्मित्रोपालम्मैरिव भारितम् । वेपमानं बहनोष्ठं ययौ सीरी हरि प्रति ॥ १८ ॥. (विशेषकम्

·द्वादशः सर्गः।
हृदन्तर्दीप्तकोपाग्निस्फुलिङ्गरिव दाहिभिः ।
अथाक्षरैः खरां वाचमित्युवाचाच्युतं प्रति ॥ ४९ ॥
स कुलीनः कलाशाली शरःसाहसिकाग्रणीः ।
सुहृत्तवापुषन्मैत्रीमद्याप्युत्तिष्ठसे न किम् ॥ ५० ॥
निजं प्रकटितं तेन शौर्य चौर्य वितन्वता।
अनन्विष्यंस्त्वमप्येनं शौरे शूरो भविष्यसि ॥५१॥
श्वभ्रे स याति चेत्तत्त्वं हन्मि भूम्याङ्ग्रिनुन्नया।
यदि याति दिवं दुष्टस्तत्साध्यं सिद्धमेव मे ॥५२॥
वध्यः सुहृदपि स्नेहक्षयक्षीवो बलीयसाम् ।
वायुरग्निवयस्योऽपि निर्वापयति दीपकम् ॥ ५३॥
पद्मश्रीहरणव्यग्रः प्रत्यूषे पद्मबन्धुना ।
वर्डितोऽपि स्वयं पश्य का दशां नीयते शशी ॥ ५४॥
अपदोऽप्यसकोऽपि लड्वयमानो दशत्यहिः ।
परिभूतोऽप्यनुद्योगी त्वं तस्मादपि हीयसे ॥ ५५ ॥
विलम्बयति सौहाई यद्यनं प्रति सम्प्रति ।
तत्सङ्घटस्व तेनैव डावप्यङ्गीकृतौ मया ॥५६॥
कौन्तेये
सहजा मैत्री कृत्रिमत्वेन वर्डिता ।
सोऽप्यभूत् कृत्रिमः शत्रुरद्य तत्किमुपेक्ष्यते ॥ ५७ ॥
विरुद्धः स्वोऽपि हन्तव्यो हन्ति प्रत्युत रक्षितः ।
निजाङ्गजोऽपि रोगः स्यादच्छिन्नः किं न मृत्यवे ॥५८ ॥
अमर्षमिव वर्षन्तमिति निष्ठुरया गिरा।
सुधीः सान्त्वयितुं ज्येष्ठं चक्रपाणिः प्रचक्रमे ॥ ५९॥
त्वदादेशविधेयोऽस्मि किमार्य मयि कुप्यसि ।
वद कार्ये प्रवर्तन्ते धीमन्तः सहसैव किम् ॥ ६ ॥
सहसा महसा दत्तां वीक्ष्य दीपे झलझलाम् ।
मणिधान्त्या,पतन्तः कां लभन्ते शलभा दशाम् ॥ ६१ ।।
सुधांशुधामभिधोते सुखशायिनि पसगे।
अध्यात्वा हारबुडया कः क्षिपन्पाणिं न शोचते ॥ ३२॥
भङ्गं यात्येव जीमूते गर्जितर्जितदिग्गजे ।
उत्पतत्करदिनान्त्या सहसा साहसी हरिः॥३३॥

·४६
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
वशीभवन्ति विश्वानि विनमन्ति स्वयं द्विषः।
पुरः स्फुरति दासीव श्रीर्विमृश्यविधायिनाम् ॥ ३४ ॥
निर्विवेके निरुत्साहाः साहसिन्यपि सम्पदः ।
भूरिभूषाभिरामेऽपि कामिन्य इव दुर्भगे ॥ ६५ ।।
देषिपेषेऽपि मुश्चन्ति मृदुत्वं न कलाभृतः।
ततो हन्ति रविवा॑न्तं तदेव शिशिरः शशी ॥ ६६ ॥
पश्योष्णशीतयोः स्फीतमन्तरं तरवो यतः ।
दवदग्धाः प्ररोहन्ति न सिन्धून्मूलिता पुनः ॥ ६७ ॥
मतिप्रतानिनी कश्चित् शास्त्रार्थजलशालाम् ।
दग्धापि क्रोधदावेन जयाख्यं फलमीहते ॥६८॥
शौर्यधैर्यावधौ पार्थे व्यापृता पृतना कुतः।
सहसैव त्वया दीप्ते हुताशन इवाहुतिः ॥ ६९ ॥
धीमान्दूतद्वताहूतस्वजनवजवेष्टितः ।
धन्वी धनञ्जयस्तावदावाभ्यामपि दुर्जयः ॥ ७० ॥
दासीव स्वेच्छया यस्य मृतिरायाति याति वा।
सकेन रुध्यते युद्धकुपितस्तत्पितामहः ॥७१ ॥
निघ्नन्तं हन्त चापेन द्रोण शापेन वा युधि ।
धनुर्वेदे च वेदे च दक्षं कक्षीकरोतु कः ॥ ७२ ।।
जेष्यन्ते केन धावन्तः कौरवाः पार्थगौरवात् ।
सहोत्थवज्रवर्मत्वक् कर्णो येषां सखा पुरः ।। ७३ ।।
भ्रश्यमिधरां भ्राम्यद्गदासूत्कारसत्कृताम् ।
सोढा हक्कामपि त्वत्कः को हिडम्बविडम्बिनः ॥७४ ॥
सन्त्वन्ये बन्धुरोधेन क्रुध्येद्यदि युधिष्ठिरः ।
तत्तदृक्पातवज्राग्नौ क त्वं काहं क वा जगत् ॥७५ ॥
तेन साईमिति स्पर्डी युद्धे विजयसंशयः ।
किन्तु चिन्तय निःशेषकुलापचयनिश्चयः ॥७६ ॥
को वा कोपोऽर्जुने तस्मिन्सा स्वयं रागिणी ययौ ।
स्वसुः कथाप्यसौ लज्जाकृते कोपस्य कः क्रमः ॥७७॥
कन्या कस्यापि देयैव हीनः केन गुणेन सः।
कुन्तीकुक्षिसरोहसः कुरुवंशशिरोमणिः ॥ ७ ॥

·त्रयोदशः सर्गः।
हरः पर इवैश्वर्ये शास्त्रे गुरुरिवापरः ।
स्मरोऽन्य इव सौन्दर्ये शौर्ये किन्तु स एव सः॥ ७९ ॥
तत्कोपस्त्यज्यतां तस्मै स्वसेयं दीयतां स्वयम्
आवां गच्छाव एवाशु सैन्यं यावन हन्यते ॥ ८०॥
इति हलभृतो विश्वस्वामी सुघोमिकिरा गिरा
विषमिव रुषं मन्त्रज्ञोऽसावपास्य शनैः शनैः ।
अचलद्चलप्रेमा क्षेमडुरोऽथ किरीटिने ।
स समममुना तूर्ण पूर्णाभिलाषलसन्मनाः ॥ ८१ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये सुभद्राहरणो नाम द्वादशः सर्गः ।।
शूरो रणेषु चरणपणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थबोधे ।
नीती गुरु कृतिजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपाला ॥ १३ ॥
त्रयोदशः सर्गः
स्मितशक्तिरितोऽपि कोपतसश्चरवाक्यैः समरार्थमात्थ पार्थः।
अपि धन्विभिरन्वगामि भूपैः कृतवर्मादिभिरारौद्ररोषैः ॥१॥
प्रथमाहितदूतहूतभीष्मप्रमुखात्मीयसमप्रवर्गदुर्गः ।
समनीनहदप्यथो पृथाभूः पृतनां शत्रुषु योडुमुडरेषु ॥२॥
अथ तस्य चम्युगस्य सूर्यध्वनितैः कर्णरसायनर्भटानाम् ।
गुरुमन्दरकन्दरोदरोत्थप्रतिशब्दविगुणैर्जगजगाहे ॥३॥
इति वर्मभृतः क्षणेन दत्वा चिरदाक्षिण्यवशादृशं प्रियासु।
प्रणिपस्य गुरून्विनर्सिताना वरवीराः समरश्रिये विलेसुः ॥४॥
परिरम्भपरप्रियाकुचामलयबन्धं रणतूर्यतार्जितात्मा ।
कवचं पुलकोषयमपचनटिति त्रोटयति स्म कोऽपि वीरः ॥५॥
परिरम्भिणि वल्लभे रणान्तर्गमनोत्के कृतकं परा हसन्ती ।
कलिताशकुनासिरेष मा भूदिति दक्षाभिनिनाय हर्षमित्रैः ॥ ६ ॥
अपि चादुगिरा मिये समन्तादाने परिरम्भणं रणोत्के ।
चलितेऽपि च धीरपादपातं पुलकं काचिदुवाह वीरपत्नी ॥७॥
अयि वीरशिरोमणिः पिता मे घिनां तुभ्यमदत्त कातराय ।
विमनस्कमवेक्ष्य युडखुडौ प्रियमुत्साहयति स्म काचिदित्यम् ॥ ८॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
समरोत्सवसम्पदुत्सुकोऽन्यः स्वयमङ्गीकृतलोहघातपातः ।
रतयाचनवाचि वल्लभायां कुसुमेषोरिषुभिः क पीज्यते स्म ॥९॥
अपि चाकरोऽधुना हियेऽसाविति धैर्येण निवार्य पाणिकम्पम् ।
तिलकं समरोत्सुकस्य सूनो रचिताशीर्वचनं चकार काचित् ॥ १०॥
जनकेन सहोदरेण भर्ना मम भग्नोऽयमिति श्रुतिर्न दत्ता ।
इदमश्रुतपूर्वमद्य रक्ष्यं भवतेत्याह सुतं रणोत्कमेका ॥ ११ ॥
हृदि मे दयितास्ति तद्गतं प्राग्युधि साप्येष्यति तत्र कातराक्षी।
रमणी रसिकः पुरोऽप्यपश्यन्निति कश्चिञ्चपलं चचाल वीरः ॥ १२ ॥
करकं जलपूरितं वहन्त्यां चलितायां सममेव वल्लभायाम् ।
युधि कोऽपि रसेन कम्पमानः सुभटो भीत इवेतरैरशङ्किः ॥ १३ ॥
परिरम्भपरम्परां प्रियायै गृहसर्वस्वमपि बिजाय दत्त्वा ।
रिपुमूर्ध्नि पदं प्रभौ जयं च प्रसभं दातुमथाचलङ्कटौघः ॥ १४ ॥
बलमिन्द्रसुतस्य जेतुमेके ध्रुवमिन्द्रावरजस्य तूर्णमन्ये ।
अचलनचला इवेन्द्रवैरप्रगुणा वारिदगर्जिनो गजेन्द्राः ॥ १५ ॥
बलयोर्बलिनो हयाः प्रसनुः कवलीकर्तुमिवारिवीरवारम् ।
प्रविदीर्णकृतान्तवज्रकुञ्जोपमदूरोन्नमितानपादफालाः ॥ १६ ॥
रथिनामिव कीर्तिभिः सिताभिः स्फुटनृत्तप्रगुणाभिरकिनीमिः।
नवकेतनमञ्जरीभिरुचैरुचितव्योमपथा रथाः प्रचेलुः ॥ १७ ॥
रथचिकृतिसप्तिहर्षहेषागजगर्जानिनदो मदोष्ममाजाम् ।
कवलीकृतदिग्गणोऽपि दूरं हठहकासु भुजाभृतां ममज ॥१८॥
चलितेषु बलेषु शेषकूर्मेश्वरदिक्कुलरशैलमुक्तभारा ।
वरवीरविविक्तसस्वसिन्धौ तरणेनेव बभौ मही विलोला ॥१९॥
चलिते चपलं बलमयेऽस्मि दयलिमरच्छलावारि ।
समुदेष्यदुदारवाणवारक्षतिभीत्या वियतापि वाराणम् ।। २० ॥
यमपाणिपुटीसमप्रणुनाविक धीरारबमाभिमुल्यभाजी।
अथ तालरयेण नर्तवन्तौ रुपमा मिलितौ बलान्पुनीतौ ॥ २१ ॥
सुभटः सुभटं रथी स्वस्थं तुरमस्थं तुरगी गर्ज गज।
समवाप पुरःप्रयुक्तचित्तपबलाकृष्टिवलैरिखोलवेनम् ॥ २९॥
विषतां क्षतजं चिराय पेयं भुवमधेति मुदा प्रवृत्तमाः।
असिभिर्यमकिडरानुकारैरतिरौद्राः सुभटा मिथोऽभिजग्मुः ॥ २३ ॥

·त्रयोदशः सर्गः
४९
चरणोद्धतधूलिधूमिताशा दृढखडाहतिविस्फुटस्फुलिङ्गाः ।
मणिकञ्चुकदीपिनोऽथ देहुर्युधि ते कोपवा इवाङ्गवन्तः ॥ २४ ॥
प्रतिघातविनिस्मृतां पुरस्तात्पदचारस्खलनोडरापराधाम् ।
असिनाऽन्त्रततिं विकृत्य कोपाचलितः कोऽपि जघान वैरिवीरम् ॥ २५॥
कृतहुङ्कतिकम्पितोष्ठमन्तर्बत मन्त्रं कमपि ध्रुवं जपन्तौ ।
अपरौ करवालसर्पदंशात्पतितावाशु मिथो नरेन्द्रवीरौ ॥ २६ ॥
अरिषु प्रबलप्रकोपहकाध्वनितैरेव भयोज्झितायुधेषु ।
युधि कस्यचिदक्षितेजसैव क्षतजालिप्त इवाभवत्कृपाणः ॥ २७ ॥
युधि कोऽपि ददर्श कुम्भिकुम्भौ स्मृतकान्ताकुचविभ्रमच्युतास्त्रः।
अपि तस्य कराइलीलया तौ त्रुटितौ तु क किलात्र तहढत्वम् ॥ २८ ॥
अपरो हरिसारथीनभिन्दनुदितक्षत्रचरित्रधीपवित्रः।
रथिनः परिपातयन् रथौघं व्यधित प्रागिव सज्जितं रथिभ्यः ॥ २९ ॥
असिघातहतैककोरुमूलं तुरगेभ्यश्चतुरोऽश्ववारवारम् ।
परिपात्य परोऽतिपाणिपाते टिति क्षुण्णकलापकं जघान ॥ ३० ॥
परिणन्तुमुग्रदन्तदण्डाः स्फुटमन्योन्यकृताद्रिपादशमः ।
मदनिर्झरझात्कृतोऽभ्यधावन्नभितः कुम्भिवराः करानुदस्य ॥ ३१ ॥
अमिलन्करिणो रणेऽभिषिक्ताः स्वयमन्योन्यकरोत्थशीकरोघैः ।
दशनायमिथोहतिस्फुलिङ्गस्फुटनीराजनराजिराजमानाः ॥ ३२ ॥
समुदस्य करी करीन्द्रमेक: करलीलाकुतुकानभोऽन्तराले ।
क्षितिभङ्गभियेव दन्तवासे निपतन्तं बिभराम्बस्व सूयः ॥३३॥
अपरः प्रविघोरदन्तघातो युषि वित्रास्य परवि दिपेन्द्रः ।
अपि वैरिजिताय शाश्वतानि प्रददौ स्वीयनिषादिने यशासि ॥३४॥
निजधान विभमदन्तमने करिणं वीक्ष्य रुषाभ्युदस्तहस्तम् ।
युधि कोपनकुग्मिनीभियेभः किल नश्यन् जयिनं तमेव सेने ॥ ३५ ॥
रणभमरदोऽपि शुण्ड्याशु स्वयमुखाय रदं रिपुछिपस्य
निवखान रुदैव तस्य मौलौ विजयस्तम्भमिवात्मनो महेमः ॥ ३६॥
रथमेकरथाङ्गमुज्न पूर्ण परिपूर्ण तु गृहाण कश्चिदेषु ।
युधि कीऽपि महानितीव दन्ती दिवि मित्राय रथावदासे ॥ ३७॥
करिणा युधि केनचित्यपुनः प्रसभ युग्मरणोखतो भौधः ।
गमनेऽपि मियाकृतामापसिदशीभिः सविचे सुदैव बने ॥ ३८॥

·५०
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
प्रहिता बलगौरवेण पूरं करिणा केनचिदम्बरे तुरङ्गाः ।
अपतन भुवि नित्यदत्तफालप्रथिताभ्याससुखेन चाश्ववाराः ॥ ३९ ।
मणिमण्डनमण्डलीमयूखच्छुरिताङ्गा हरयो महारयेण ।
अभिपेतु रथाग्रभागजाग्रद्धवबुध्यैव मिथोऽपि सत्त्वभाजः ॥ ४० ॥
हयहेषितनूयमानमानोडुरहकारवकारिणोऽश्ववाराः।
हठहेतिहतिस्फुटस्फुलिङ्गक्षतधूलीतमसो रणं वितेनुः ॥ ४१॥
कृतहर्षितहेषितं महाश्वो युधि पाश्चात्यपदव्येन धावन् ।
गगनाङ्गणनर्त्तिताग्रपादः प्रसभादायते च शात्रवाश्चम् ॥ ४२॥
परघातविनिःसृतैर्निजान्त्रैः खुरकोटीघटनास्त्रवित्रुटद्भिः।
ततमार्गलतागणैरिवाश्वः खलु नास्खल्यत कोऽपि धावमानः ॥ ४३
रणतूर्यनिनादमुक्तनिद्रः कृतहेषारवलक्ष्यमाणहर्षः ।
अकृत द्विगुणां गतिं वितन्वन् हरिरेकः पुलकोद्गमं नियन्तुः ॥ ४४
रणसीम्नि मिथोविलवनोत्कौ कृतफालौ स्वलितौ पुरोऽन्तरिक्षे ।
द्रुतसादिकरप्रणुन्नमौली भुवि पश्चात्पतितौ हरी न कौचित् ॥ ४५
तुरगाग्रपदान्तदान्तदन्तान्बिभिदे कश्चन दन्तिनोऽश्ववारः ।
असिदारितकुम्भमुक्तमुक्तावलिभिर्मूईनि जातपुष्पवृष्टिः ॥ ४६ ॥
रथिनां स्थिरमूईविग्रहाणां चतुरः कश्चिदनातुरं तुरङ्गी ।
असिनाशु शिरांस्युदास नूनं कलयन्कन्दुकविभ्रमं सुरीभिः ॥ ४७
द्विरदेषु रथेषु पत्तिषु द्रागपतत्कश्चिदुदारहर्षहेषः ।
समरोत्कतुरङ्गिचेतसेव प्रथितस्पईमहो मुहुर्महाश्वः ॥ ४८ ॥
परिमुक्तशिरोरुहेर्नदद्भिः क्षणक्लप्साङ्गलवैः समुच्छलद्भिः ।
प्रधनाधिपदैवतावतारादिव वीरैत बभ्रमेऽरुणाः ॥ ४९ ॥
गलितस्वपरप्रभेदबोधा युधि योधा वधवुडिबडकक्षाः ।
निजकोपरसाणवे तु मूतै क्षतजौघे व्यहरन्त कण्ठदने ॥ ५० ॥
पतितेऽपि शिरस्युदारहकाभृति कस्यापि भयोदवप्रकम्पे ।
अरिभिर्गलदायुधैः कथश्चिन्नविनिघ्नन्युधि पातितः कबन्धः ॥ ५१ ।
पतितां पदयोः प्रियां पदाप्रैः करलग्नं सुहृदं चपेटयैव ।
परिताड्य मृतस्य मूनि बन्धोर्निहितानिर्मिषमाप कबिदेकः ॥ ५
पतितो युधि भूमिखातदन्तान्तरवर्ती करिणो हदाप्य कुम्भौ ।
पुषायितवल्लभाकुचाग्रस्मरणात्कश्चित्त रोमहर्षम् ॥१६॥

·त्रयोदशः सर्गः ५१ यद्धावदुदारपादपातं च्युतमूर्खापि भटो रुषारुणाक्षः। अपि लोहमयेन तनिहन्तुः करवालेन किल व्यकम्पि मौलिः ॥ ५४॥ पतता शिरसैव शत्रितेन विषमाहत्य यशो वितन्य विश्वे । अपि नाकवधूमवाप्य रक्तां स्वकबन्धेन ननः कोऽपि धन्यः ॥ ५५ ॥ रणमूञ्छिनि वल्लभे गतासुः सहसा कापि दिवङ्गना सतीत्वात् । पुनरुच्छ्रसिते शुशोच तस्मिन् विरहात्या मरणोत्सुकेव तुष्टा ॥५६॥ प्रियलाभमहोत्सवाय तेनुः सुरनार्यो विविधानि मण्डनानि । तद्वाप्तिहृदां तु बाहुभाजां युधि भूषाऽजनि सत्वमेकमेव ॥५७ ॥ परिरम्भकृतां सुराङ्गनाभिः सह यः सत्त्वभृतां बभूव कम्पः । सुदृशां शिखिवम॑धावितानां पुरतो भीतिपदे स एव जातः सविधच्युतमौलिहक्कयोचैर्विगलत्कतरिकाभयातिरेकात् । विनिपत्य कबन्धकेषु धैर्य कथमप्याधते स्म यातुधानाः ॥ ५९ ॥ अधिपादतणीकृतेन कामं वपुषोपक्रियतां मयाऽमुनाद्य । इति पक्षिषु भक्षिषु श्वसन्तः पतिताः श्वासमधुर्मृता इवैके ॥ ६० ॥ नवरक्तविलेपिनोऽन्त्रमालाकृतहाराश्च कुटुम्बिनः पिशाचाः। वशया पिशितं कपालपात्रैरघसन्प्रेतपतेर्महोत्सवेऽस्मिन् ॥ ६१ ॥ बहुमांसमकीकसं मृतानां मृदुलाहारकृतेऽङ्गकं यदापुः । तदपि ध्रुवमाहरन् शृगाल्यो व्यथितास्या घनमग्रभल्लशल्यम् ॥ ६२॥ अधिरुह्य मृताङ्गकानि रौद्राः करमोहायितनर्तिताऽसिदण्डाः । परतीरजुषां द्विषां निहन्तुं तरलं तेरुरमुग्धुनीषु धीराः ॥ ६३ ॥ धावहुर्द्धरधीरपादविधुरक्ष्मास्वेदबिन्दूपमाः क्षत्रासिक्षतकुम्भिकुम्भपतिता मुक्तामणिश्रेणयः । दोलारूढसमग्रराजकजयश्रीलोलताविक्लव- धम्मिल्लग्रथितप्रसूनपटलीपातश्रियं शिश्रियुः ॥ ६४ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाम्नि महाकाव्ये सङ्कुलकलिसङ्कलनो नाम त्रयोदशः सर्गः ।। श्रीवस्तुपाल जितबालमृणालगर्भे शुभ्रं वितन्वति जगत्तव कीर्चिपूरे । मन्यामहे कुवलकज्जलकोकिलालिकाकोलकोळसदृशामभिधा मुधाऽभूव ॥ १४ ॥ .

·५२
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम्।
।
चतुर्दशः सर्गः।
समं समन्तात्समचालि शूरैरथो रथोत्सङ्गकृतप्रतिष्ठः।
नवीनवीयः कलयद्रिरत्र्यमहो महो वैरियुगान्तहेतोः ॥ १॥
चापं तदा दानरुचा रसज्ञासह सहासस्थितितानवेन ।
भल्लेन नई शमनाननाभमग्रेसरं चारु न कः क आप ॥२॥
(सशरशरासनबन्धः
तत्तच्छरासननिरस्तनिरन्तराल-
नाराचजालचलनाद् गगनान्तराले।
कृत्तः किलार्ककिरणैर्धरणी नितान्तं
संशिश्रिये क्षतजनक्षतजच्छलेन ॥३॥ (निरोष्ठयः
अधावन्नतिकार्याय पतत्रिचतुरा हिताः।
योधा एकैकघातातिपतत्रिचतुराहिताः ॥४॥
उद्दण्डकाण्डकृतमण्डपडम्बरेषु रक्तौघकुङ्कुमरसाकुलभूतलेषु ।
कालेन कृत्तभरमस्तकमोदकानामालोकनेन ननृते समरोत्सवेषु ॥५॥
( अतालन्य
प्रभाविलासा परमा रणेषु प्रभाविलासा परमारणेषु ।
रसेन सेनायुगली न जेतुमशक्यतान्योन्यमनूनशक्तिः ॥ ६ ॥
अभूत्सम्भेदनिर्भदं तरवारितरङ्गितम् ।
तवाहिनीद्रयं भीततरवारितरङ्गितम् ॥७॥
असमसमरलीलालाघवेनाशु तूणाविरहिणि शरभारैः शोभमानाभिमानः ।
अहितनिहितमेवादाय बाणं शरीरादधित धनुषि चैकः साधुवादं च लेभे ॥
( असंयोगाक्षर
देहे परशरोदारहननं कश्चिदुड्डुरः।
सेहे वीरवरोधीरश्रीनखान्मृदु स्थिरः ।।९॥ (गोमूत्रिकाब
केनचिद्विरचितो रिपुर्मिथासङ्गरोचितमहास्त्रपाततः।
सङ्गरोचितमहात्रपाततः स्वर्वधूप्रथमकेलिकौतुकी॥१०॥
उवाहासिमहानन्यो ध्रुवा हावानिहानघः ।
धनहानिमहाशत्रुजनहासिमहा: शरान् ॥ ११॥ (मुरजबन
चके रसचापलतारयानकः प्रभाततः कोपि मनो रवी रणे।
प्रभाततः कोऽपि मनोरथी रणे चके रसचापलतारयालकः ॥ १२ ॥

·चतुर्दशः सर्गः ५३ लोलकीलालकल्लोलकूले कलकलाकुलः। लीलालोकी ललालैकः कालकेलिकलः कलः ॥ १३ ॥ (द्वयक्षरः) ननृतेऽरिवधाय केनचिहधतेव करस्थितं यमम् । चतुरंगबलप्रभासिना च तुरंगबलप्रभासिना ॥ १४ ॥ कलङ्कपडपं चक्के चक्रे सरसरक्षणम् । क्षणं परः परबलं चलत्कलकल: कलम् ॥१५॥ ( अविश्रान्तसंदंशिकायमकम् ) शरः स्थिरतरः स्फारशरभारः पुरः पुरः। आर वैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ॥ १६ ॥ (पोडशदलकमलबन्धोऽत्रिवर्गों भेदद्वयविभक्तगोमूत्रिकावन्धश्च ) पूरम्पूरं पुरोऽपारं रोपपूरं परःपरम् । रूपं पुररिपोराप पारेरिपुपरम्परम् ॥ १७ ॥ (यक्षरः) कीलाली कलितारुण्यदीसः कोऽपि द्विषदने । कीलालीकलितारुण्यदावानलनिभो बभौ ॥ १८ ॥ वल्गाधीनं चमूमत्यपरमचरितः सद्रुचिः सङ्गरादौ केतुं हार्य रसं दोसुकृतविभवतः क्षालितश्रीयंकासीत् । रक्तामुद्रोज्झहस्तं रसिसमरमहानन्यवीरस्तदान्यः स्यन् शूरं वृद्धरावासभततसदौचित्यवर्यासिरुद्धः ॥ १९ ॥ (कविनामश्लोकगर्भाडमष्टारं चक्रम् ) वसन्तसचिवः सिद्धधीरालिरसविस्तरम् । चक्रे श्रीहारि कृष्णस्य महाकाव्यमदो मुदा ॥२०॥ (गर्भश्लोकोऽयम्) वीरनन्दकसत्पासो बभारेह परो रुचा। चारुरोपहरे भावसोत्पासकदनं रवी ॥२१॥ (अनुलोमप्रतिलोमश्लोकोऽयम्) प्रभावनिस्तारकलेवरोऽसौ प्रभावनिस्तारकले वरोऽसौ । पदातिरेकः कलहंससारः पदातिरेकः कलहं ससारः ॥ २२ ॥ लोलालोलं लुलोलेली लाली लालल्ललोल्ललः । लोललोलं लुलल्लोलोल्लोलल्लीलाललो ललः ॥ २३ ॥ (एकाक्षरः) समभावरणः कोऽपि महागौरवलक्षणः । सुराबलाली राजीषु विततार विरोषिताम् ॥ २४॥ (महाक्मकम्) एवं प्रगुणप्रहरणगणशोभाभिर्विभाविभुजविभका।

·. ५४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । अमरप्रकरण भृशं हर्षपुषा पुष्पभरवृष्टया ॥ २५ ॥ परमे घनवरवपुषः समरोपचये नरो महिताः। परमेघनवरवपुषः समरोपचयेन रोमहिताः ॥ २६ ॥ (युग्मम् ) (प्रथमश्लोकोऽदन्त्यः द्वितीयः समुद्रकः असंयोगाक्षरच ) मायाराततरायामा याशमाक्षक्षमाशया। रामामादमामारा तक्षदक्षक्षदक्षत ॥ २७ ॥ (सर्वतोभद्रम् । सेनामेनां सपत्नस्य भिनत्सि न कथं जवात् । वचनानीति मृतस्य निशम्य स्मयवानथ ॥ २८॥ (अमूर्दन्यः शर्वरीश्वरयशाः स्वयं श्रियः संश्रयो वशशरः ससार सः। वैरिवीरवलयव्ययाशया वासविः सरसरावलालसः ॥२९॥ ( अपञ्चवर्गः (षडक्षरश्लोकोऽयं विशेषकम् दहन्महावैरिवनानि लोहनाराचवीचिं दिवि धूमधूम्राम् । तदा बभार स्मितदावभा रविभासमानः स विभाऽसमानः ॥ ३० ॥ यश्चक्रेऽस्य क्रमाक्रान्तधरस्य पुरतो रणम् । स ददर्श जवाद्दण्डधरस्य पुरतोरणम् ॥ ३१ ॥ नूनं नानेन नुन्नो ना कः कोऽ केकिकाकुकः । ताततातेतितत्तान्तो रंरारोरुरुरोरराः ॥ ३२ ॥ (प्रतिपादविभक्तश्चतुर्व्यञ्जनः व्यालावलीविलयवर्यरवालयोऽयं लोलैरिलावलयवीरवरैरवार्यः । वैराविलो रयलयैरविवारवारी वीर्य युवा रविरिवाविरलं विवने ॥३३॥ (अन्तःस्थाक्षरोऽयम् बने तेन ततश्रीकविभाविविदिताता । तापदालोककरविकलासंसङ्गिना रवः ॥ ३४ ॥ ( कविनामाङ्कशक्तिबन्धः वसन्तकविकवितानामाक्षराणि रिपुनिकरो बलराजीराजी राजीवशोणनयनेन । चके युधे वै कुन्ती कुन्ती कुन्तीसुतेन रुषा ॥ ३५॥ (यावर्चयमकम् ) अभ्यः प्रत्यग्रवलगत्तरलतरशरं नन्वयं धन्वदण्ड चण्डं कर्षनमर्षप्रसररसलसकर्वसर्वस्वपश्यः । वर्षहर्षप्रकर्ष गगनतलगतस्वर्गसबर्गमन्तः प्रत्यक्षम्यक्षकल्पः प्रबलपरबलध्वंसनं स व्यवत्त ।। ३६ ॥ (भाधस्वरः

·पश्चदशः सर्गः
५५
समरे कोपपरममहारित्राससकणः ।
चरमायो जनोच्छ्रायो जेयो मारचणः क सः ॥३७॥ ( खड्गबन्धः)
स्वाजन्यजन्यशमनोऽथ विरम्य रम्यकोदण्डदण्डकृतिना समहारि हारि।
वैधुर्यधुर्यरवकारिभुजालजालमासारसारविशिखस्फुरितेन तेन ॥ ३८ ॥
रोपारोपाडनावलयवलयशोभासमानः समानः
सत्रासत्राणधीरो रविकरविकटोद्दीप्रतापप्रतापः।
कामेकामेष नोचैरसमरसमयो नाम रीणामरीणा-
मालीमालीढसत्त्वां रणकरणकटुः काणचक्रेण चक्रे ॥ ३९ ॥
(प्रतिपादव यावर्तआदिमध्यावसानयमकम् )
युध्यध्वं मा स्म धीरा हरिहयतनयं मामिव ध्यायतामुं
धीरध्वानै निषिड्य स्वबलमिति बहूदस्तहस्तो विहस्तम् ।
दैत्यध्वंसी तदैत्य प्रियसुहृदमसुप्रायमाश्लिष्य हृष्य-
द्रोमस्तोमं तमन्तःशमनयमनयद्धैर्यधुर्य स्वपुर्याम् ॥ ४०॥ (अत्रिवर्गः)
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये अर्जुनावर्जनो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥
लक्ष्म्यामाकृष्टिमुच्चाटनमनयवति स्तम्भमुजम्भिदम्भे
दोषे विवेपमभ्यन्तररिपुषु मृति वश्यतां चित्तवृत्तौ ।
कर्तुं यद्वस्तुपाल प्रभवसि सकले मण्डले तत्तवैव
श्रीमन्मन्त्रीश मन्त्रे स्फुरति निरवधिः कापि षट्कर्मसिद्धिः ॥ १५ ॥
पञ्चदशः सर्गः
अथ शिथिलितसर्वस्वार्थसाथै सुभद्रापरिणयपरिणाहारम्भसंरम्भसम्पत् ।
अहह महमहीयस्तत्पुरं सत्पुरन्ध्रीललितकलितलीलं शर्मनिर्मग्रमासीत् ॥ १॥
प्रकटितपटुरागा कुडुमाम्भश्च्छटाभिर्विपुलपुलकपतिस्तोरणस्तम्भदम्भात् ।
अतिमहति महेऽस्मिनित्यवत्या व्यराजत् मुररिपुपुरलक्ष्मीरध्वजाप्रद-
ध्वजाः॥२॥
हरिनगरनराणां धोरणिस्तोरणसग्दलचलनमिषेण धूपरिक्षेपदक्षा ।
महसहजविभूतिर्वासवावासतर्जा चिरमकुरुत चञ्चकेतुचेलाडलीभिः ॥३॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । स्थिरजनिततनूनां नूनमक्षीणि यूनामपि चपलविलासाभोगमभ्यासयन्त्यः । त्वरितमित इतोऽपि प्रेमुरौत्सुक्यभाजो रतिदयितजयश्रीजीवितव्यं युवत्यः भवनमुवि सुभद्रा मन्दमभ्यर्णपाणिग्रहमहमदमत्ता यानि तेने पदानि । तदभिनयनविद्याहेतवेऽद्यापि हंसो लसदलसगतिर्वाद्देवतां सेवतां सः ॥५ अथ नवरविरश्मिस्मेरकाश्मीरनीरैः परिणयनदिनादौ लक्ष्यरागासु दिक्षु । व्यधुरुदयदनङ्गं मङ्गलस्लानमस्याः पतिसुतपितृमातृभ्रातृवत्यो युवत्यः ॥ ६ ॥ सितरुचि शुचि वासो बिभ्रती सम्भृताङ्गं विशदवदनकान्तिःसावराङ्गी विरेजे कनककमलिनीव स्वच्छगङ्गातरङ्गावलिवलयितमूर्तिः स्पष्ठदृष्टाम्बुजश्रीः ॥७॥ स्वयमजनि जनन्या चान्दनं चित्रकं यन्मुखमभवदमुष्यास्तेन लीलाचला शरपरिचयचञ्चचापचापल्यशाली विधुरिव धुरि वीरः कामवीरध्वजिन्याः॥८ जितवलयविलासं पाणिदेशे यदस्याः परिणयमयमूर्णासूत्रमासूत्रि मात्रा। सपदि मदनदेवस्तहिलोकी त्रिलोकीविजयिनि निजचापे ज्यापरिस्पन्दमैच्छत् अहह सहजनश्यद्दषणाभूषणालीरुचिररुचिरपश्यदर्पणं दर्पतोऽसौ । अपि निरुपममस्याः शोभमानोपमानं वपुरजनि तदन्तर्लम्बिना बिम्बितेन।।१० असमकुसुमपूजालीनसद्यःसमुद्यन्मधुकरकुलरावैराशिषं पुण्यराशिम् । यदिह पदनतायां गोत्रदेव्योऽप्यवोचन् किमु किमु न तदूचुः श्रद्धया गोत्रवृद्धाः ॥ ११ ॥ परिणयरयचिन्तावृत्तचिन्तामथैतामुपचितरुचिमग्रे मातृवर्ग निवेश्य । उदयमयति लग्ने प्रीतिमग्नान्तरात्मा समजनि यदुसार्थः पार्थमार्गप्रतीक्षः १ हिममहिममनोज्ञं चीवरं पीवरश्रीपुषि वपुषि वसानः लानसंशोभमाने । मनसिजविजयेन स्कारितस्फूर्तिमन्तर्यश इव विशदाम्भो बिनम्राजतेन्द्रिः परिणयपरिणाहिश्रीसमुत्साहि सद्यो मलयजमयचश्वचित्रकश्रीपवित्रम् । रजनिकरनिकारकीडितेनेव तेने मुखमकलुषकीर्तिस्तम्भसंरम्भमस्य ॥१४॥ कलितसकलभूषागौरवं कौरवोऽसौ स्फुटिकमुकरविम्बे लम्बमानं निरूप्य । बपुरनुपमरूपश्रीसमुद्रं सुभद्रानयननलिनपानीकर्तुमत्युस्सुकोऽभूत् ॥ १५ ॥ तुरगमुरगराजच्छायमाला चालमलयमहविलेपचन्द्रजेवालपत्रः अविकलसकलाइस्कूर्तिमन्मूतवैवाहिकसुकृत इवासौ शनसनुधचाल ॥१६॥ अथ मुदितमनाक्षीमण्डलोलूलनाहिजततियदुभक्तिमासहस्तावलम्बः। विधुरितविधुसूर्णः कृत्स्नमापूर्य सूर्यध्वनिरनिमिषमार्ग क्रीडिता कोषिताश: ततमगति जम्मुर कर्जदूर्जस्थितूपवनजनितविनोदा केलिजालान्तरेषु ।

·पञ्चदशः सर्गः। वरवदनविलोकश्रद्धयाऽर्डप्रकृप्तोर्जितनिजनिजकार्यक्रमाः पौरनार्यः ॥ १८ ॥ सरभसमभिकण्ठं काचिदारोप्य काञ्चीमुपचितघनघूर्णण्टिकाघोषरम्याम् । तरलगति चलन्ती तुङ्गमानदुभङ्गादधित कुपितधावन्मू-कामेभशोभाम् ॥१९॥ रसविवशमचालीद्विभ्रती केशपाशं लसितमुरसि हस्तन्यस्तमस्यूतमन्या । अपयश इव मूर्त चित्तभूभूमिभर्तुः सुरपतिसुतकान्तिस्फूर्जितैर्निर्जितस्य॥२०॥ द्रुततरमपरस्या जालगर्भ गताया ललितलुलितवेणिः पीवरश्रीररोजे। शतमखसुतकायच्छायचौर्यापवादादघटत घटसर्पो मन्मथस्येव दिव्यम् ॥२१॥ कलितललितमूर्तिमूर्तशृङ्गारसारद्रवघटित इवासावुत्पलश्यामलश्रीः। सुरपरिवृढसूनुदृश्यमानो न कस्याः कृतमदनविकारो हृद्विकारं चकार ॥ २२ ॥ वसनमपि वहन्ती स्वेदसन्दर्भलग्नं विपुलपुलकदण्डस्यूतमेवास्तबन्धम् । दृढविरचितशून्यालिङ्गना तछिलोकादतनुत वपुरेका कातराक्षी स्वसख्याम् २३ निशितविशिखपातैर्मन्मथोऽन्तस्तथैकां हृदि सपदि तदानीं तद्विलोके जघान । न्यविशत भुवि भिन्ना कम्पिनी दीनचक्षुर्युगलविगलदश्रुःसायथा सुश्लथाङ्गी२४ सरसमुरसि पिण्डीकृत्य हारं तदङ्गप्रतिकृतिमतिसारं पीडयन्ती कराभ्याम् । अरमत मनसैका गुप्तसीत्कारपीतश्वसितललितलीलामीलिताक्षी गवाक्षे॥२५॥ हृदि किमपि विभावं बिभ्रती कापि लीलाकरकमलमचुम्बत्तन्मुखं वीक्ष्य सद्यः। तदिह सुमृदुकूजङ्गदष्टाधरायं रसमरसयदेषा वेत्ति चित्तं मनोभूः ॥ २६ ॥ इति मुदितमृगाक्षीलोचनार्चिःस्रवन्तीपरिचयपरिरम्भोद्धान्तलावण्यवार्डिः। हरिधवलगृहाग्रं प्राप पार्थः पुरस्ताजननयनचकोरापीयमानाननेन्दुः ॥ २७ ॥ अपि गतवति तस्मिन्नक्षिमार्गान्मुहूर्त यदचलपदमस्थुः कैरवाक्ष्यो गवाक्षे । तदिह नयनपातैरान्तरैरस्खलद्रिस्तमसमरुचिमीक्षाश्चक्रिरे शक्रसूनुम् ॥२८॥ विजयिनि कुतुकेन द्रष्टुमभ्यागतानामथ गतपति हत्वा कामिनीनां मनांसि । इति झगिति मनोभूरेष निःशेषमासांवपुरपडतसमा सम्यगाक्रम्य तस्थौ॥२९॥ निभृतमथ पृथाभूमालपत्तपुष्पप्रकरमधुकराविध्यानदिष्टाप्रवा। निचितखचितरलपोतलुसावकाशं मधुमयननिकेतोत्सङ्गमङ्गीचकार ॥ ३० ॥ अथ सुरमथनायः सम्मुलीनान्युपेतः सपदि यदुकदम्बर्दत्तमानो मनस्वी। महसुभगसुभद्रालोकसोत्कण्ठपित्तोऽप्यतिस्पदगत्यासोचमध्यं जगाम॥३१॥ स्मितमुखकमलायाः कण्टकाएं शरीरं सकलमपि मृणालीकाण्डकान्तं वहन्त्याः। तदनु मृदुलयानो मानसौका नलिन्या इव सविधमवापरकन्यकायास धन्याः३२ इह मुहुरवधानातै पलैयाक्षरेच बिजवचनविविक्तः सावित लमसन्धौ ।

·.
५८
नरनारायणानन्दमहाकाव्य] ।
गुरुरथ वरवध्वोर्मङ्गलातोद्यनादे विलसति समकालं मीलयामास पाणी ।
विधुविजयिनि यूनोनूनमन्यूनहर्षादरसयदमृतोर्मीरास्पपीयूषकुण्डे ।
चिरमुपचिततर्षोत्कर्षमन्योन्यमक्षिद्वयमभिमुखतारामेललीलामिषेण ॥
हरहुतवहदग्धं जीवयत्येव कामं परिणयनमखाग्नौ दीपिते दम्पती तौ।
विविधविधिविधायी वर्तयामास धीमान गुरुरथ पृथुविधामण्डलोमण्डला
शिथिलकरसरोजा लज्जमाना विकीर्य ज्वलितहुतवहान्ताजमुष्टिं सुभद्र
अकुरुत गुरुवाचा किश्चिदाचारधूमग्रहणमथ मुखाजोत्सङ्गभृङ्गायमानम्
हरिकरिरथरत्नालङ्कतिस्त्रैणमुख्यं निखिलविषयलक्ष्मीसारभूतं प्रभूतम् ।
किमु किमु कमलायाः कामुको नो तदानीमदित मुदितचेता योतके कौतु
पवित्रं यन्मैव्यं सहजमपि तत् कृत्रिमतया
दृढीकृत्य प्रीताविति जगति नारायणनरौ ।
तदालोके शोकव्यसनवशगानामसहन-
क्षितीशानां साक्षादुरसि विरसं शल्यमविशत् ॥ ३८ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाम्नि
महाकाव्ये विवाहवर्णनो नाम पञ्चदशः सर्गः ।।
भवति हि विभवो भवः परेषां तव विभवोऽभिनवस्तु वस्तुपाल ।
इह महिममहोयशः प्रसूते यदयममुत्र परत्र पुण्यलक्ष्मीम् ॥ १५ ॥
पोडशः सर्गः
शोभाभिभूतपुरहतपुरं पुरन्ध्रीलावण्यलोभितजगनगरं गरीयः ।
धाम श्रियोऽणहिलपाटकनाम कामलीलामयं जयति गूर्जरभूविभूषा ।।
वाग्देवतां यदि जना जननीमिवैनामानन्दिनः प्रतिदिनं हृदि नन्दयन्ति
यस्मिन्निमान्मदनतुल्यरुचस्तथापि निर्मत्सरा त्यजति नो सुतवत्सला *
प्राग्वाटगोत्रतिलकः किल कश्चिदत्र श्रीचण्डपः स्फुटमखण्डपप्रतिष्ठः
विस्फूर्जितान्यधित गूर्जरराजराज्यराजीवजीवनरविः सचिवावतंसः ॥
कृष्णीकृतारिवदना सुमनोमनांसि रागास्पदं विदधती यदलक्ष्यरूपा।
आनन्दमर्दितविचारमदैयदीयकीर्तिर्मुधा जितसुधा बुबुधे बुधेन्द्रः ॥
चण्डप्रसाद इति सादितविश्वदौस्थ्यस्तमन्दनः स्वकुलाबकल्पकार्ख
मुक्तामयप्रसवसश्श्यचारुचञ्चत्कीर्सिमभासुरमिताबरन ॥५॥

·षोडशः सर्गः।
शास्त्रार्थवारिभरहारिहृदालवालसंरोपिता मतिलता वितता नितान्तम् ।
यस्य प्रकाशितरविग्रहत्तापवद्भिश्छायार्थिभिनुपकुलैः फलदा सिषेवे ॥ ६ ॥
पुण्यस्य पापपटलीजयिनो जयश्रीरासीत्तदीयदयिता नयभूर्जयश्रीः ।
यस्या मनोदयितभक्तिसुरस्रवन्तीलानोज्ज्वलां जनयति स्म जिनेन्द्रसेवाम् ७
नैवोष्ठसम्पुटविपाटनया कदाचिदेषा स्मितं जितसुधाविभवं व्यवत्त ।
श्वेतद्युतिः कलुषतां तदयं हृदन्तः केनापरेण परिभूततनुस्तनोति ॥८॥
श्रीरङ्गभूर्भृशमभूदनयोर्नयाख्यश्रीरङ्गभूर्जगति शूर इति प्रतीतः।
अस्वमतां सुरगुरुः सह शिष्यवगैर्धत्ते स्म यन्मतिजितश्विरचिन्तयेव ॥९॥
वूडामणीकृतजिनाडिनखप्रपञ्चः कर्णस्फुरद्गुरुसुवर्णविभूषणश्रीः ।
सद्वर्त्मनि प्रचलदुर्मदमोहचौरः दुःसञ्चरेपि विललास य एव शूरः॥ १० ॥
हत्त्वापि कान्तिलवमेव यदीयकीर्तेर्दिव्यं सृजन्निव जगत्यपवाभीतः।
इन्दुः सुधावपुरपि प्रभुरौषधीनामप्येष सर्पनिभलक्ष्मधृतौ न शुद्धः ॥ ११ ॥
सोमाभिधस्तदनुजः सुजनाननाब्जसूर्योऽभवधिबुधसिन्धुविशुद्धबुद्धिः ।
पन्मानसेऽद्भुतरसे विललास वार्डिक्षिप्तौर्वतापविधुरेव सरस्वतीयम् ॥ १२ ॥
क्रीडाकथासु सदसि द्युसदां सदैव मौलिं विकम्प्य किल सोऽपि गुरुः सुराणाम्।
पद्बुद्धिवैभवभरस्य विचारितस्य नीराजनान्यकृत चञ्चलचूलरत्नैः ॥ १३ ॥
देवः परं जिनवरो हरिभद्रसूरिः सत्यं गुरुः परिवृढः खलु सिद्धराजः ।
धीमाननेन नियतं नियमत्रयेण कीर्ति व्यधात्रिपथगामिव यः पवित्राम् ॥१४॥
पुस्फूर्ज गूर्जरधराधवसिद्धराजराजत्सभाजनसभाजनभाजनस्य ।
दुर्मन्त्रिमन्त्रितद्वानलविह्वलायांश्रीखण्डमण्डननिभाभुवि यस्य कीर्तिः॥१५॥
कुर्वन्पराय॑गणिते सति यद्गुणानामेकैकबिन्दुरचनामुडकैतवेन ।
चन्द्रच्छलेन कति नोखटिनीर्युभित्तौधाता व्यधादथ विधास्यति कीर्तिशेषाः १६
नो चेद्यशांसि बलिकर्णधीचिमुख्या दानोत्सवैरविरलानि भुवि व्यधास्यन् ।
भक्तैरदास्यत विलासमरालबाललक्ष्मीर्यदीयघनदानयशोनदीषु ॥ १७ ॥
श्रीवाससझकरपद्मगदीपकल्पां व्यापारिणः कति न बिभ्रति हेममुद्राम् ।
प्रज्वालयन्ति जगदप्यनयैव केऽपि येन व्यमोचि तु समस्तमिदं तमस्तः ॥१८॥
कान्ता जगत्रितयविस्मयनीयनीतेः सीतेति रामचरितस्य बभूव तस्य ।
पल्लोचनं स्थिरतरं दयिताननेन्दौ दूरेण काचनमृगश्रियमन्वगच्छत् ॥ १९ ॥
हर्षादसौ हसतु शीतकरोऽपि भासा भृङ्गीतैरपि च हुकुस्तां सरोजम् ।
रावलम्बितशिरोऽम्बरडम्बरेण यस्या मुखं जगति म प्रकटं यदासीत् ॥२०॥

·. ६० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । तत्सम्भवत्रिभुवनाभरणं बभार शुनं यशोभरमनश्वरमश्वराजः। मुक्त्वा कलङ्ककलितं ललितं हिमांशु हर्षादलाभि सकलाभिरयं कलाभिः॥२ यं मातृभक्तिशुचिमेव यशश्छलेन संसेव्य जातसुकृतो रजनीभुजङ्गः। आसीजगत्रितयविस्तृतवैभवश्व साक्षात्कलरहितश्च सदोदिता ॥ २२ ॥ हुत्वा सद्ध्वरचितेषु तमांसि तीर्थयात्रोत्सवेषु खलु सससु सबकेषु । यः ससपूर्वपुरुषैकमुदे यशोऽम्भापूर्तानि सप्त भुवनानि कृती प्रतेने ॥ २३ । संस्तूयमानचरितः परितः प्रबुद्धैः सत्यव्रते सुकृतसूनुरिवान्वहं यः। लज्जामसज्जयत चापगुरुबिजेन्द्रद्रोणक्षयक्षणतदुक्तिविचारणेन ॥ २४ ॥ तस्य प्रिया प्रणयपात्रममावशीललीलायितं बत बभार कुमारदेवी। आलीयत प्रतिपदं जिनपादपद्मे चित्तेशवकमले च यदीयदृष्टिः ॥ २५ । यस्या मुखे जिनगुणग्रहणप्ररोहत्यीत्या शिरः प्रतिकलं परिकम्पयन्त्याः। हित्वाऽम्बुजं च रजनीरमणं च लोला दोलाकुतूहलरसं समसेवत श्रीः ॥ सूनुस्तयोरजनि नीरजनिर्मलास्यः श्रीलास्यभूः स्मरकलः किल लूणिगाख्य बाल्येऽपि यस्य चरितं विरराज वृद्धसंवादकं क्रमनिराकृतपल्लवस्य ।। २७ यस्याननं द्विजवियुक्तमपि विजेन्द्रसान्द्रप्रभाभरमभानवशैशवस्य । अङ्गं च केशलवमुक्तमपि व्यराजद्यस्य प्रवालरुचिराधरपाणिपादम् ॥ २८ सत्याभिधस्तदनुजो मनुजावतंसरत्नं बभूव विदितो भुवि मल्लदेवः । यस्याग्रतः प्रतिकलं गतिविभ्रमेण विभ्राजते स्म न महानपि हस्तिमल्लः ।। और्वाग्निनापतत यः सततं पयोधौ पातालसीनि फणिफूत्कृतिदावदाहः । चण्डेव चण्डकरधर्मघटेति मत्त्वा यस्योज्ज्वलानि वचनानि सुधा सिषेवे।। तस्यानुजः पितृपदाम्बुजचञ्चरीकः श्रीमातृभक्तिसरसीरसकेलिहंसः। साक्षाजिनाधिपतिधर्मपाङ्गरक्षो जागर्ति नर्तितमना मुदि वस्तुपालः॥ नागेन्द्रगच्छमुकुटामरचन्द्रसूरिपादाजभृङ्गहरिभद्रमुनीन्द्रशिष्यात् । व्याख्यावचो विजयसेनगुरोः सुधाभमास्वाध धर्मपथि सत्पथिकोऽभवद्यः कुर्वन्मुहुर्विमलरैवतकादितीर्थयात्रां स्वकीयपितृपुण्यकृते मुदा यः । सङ्कटिसङ्कपदरेणुभरेण चित्रं सद्दर्शनं जगति निर्मलयाम्बभूव ॥ ३३ ॥ धौचिती रूचितकामगवीं निषेव्य दुग्धप्रपास्त्रिजगतोऽपि वितत्य कीत्ती यो मातृदुम्धरसपानमहोत्सवानामाण्यमात्मनि कथशन नैव मेने ॥ ३१ भास्वत्प्रभावमधुराय निरन्तरायधर्मोत्सवव्यतिकराय निरन्तराय । यो गूर्जराबनिशिरोमणिभीमभूपमन्त्रीन्द्रतापरवशत्वमपि प्रपेदे ।। ३५ ।

·षोडशः सर्गः। ६१ ३ . यः कामवृत्तिरनुजेन निजेन तेजःपालेन पूर्णपकार्यपरम्परेण । सद्धर्मकर्मरस एव मनो मनोज्ञविरबिनोदपयसि स्वपयाम्बभूव ॥ ३६ ॥ यः स्वीयमातृपितृबन्धुकलत्रपुत्रमित्रादिपुण्यजनये जनयाशकार । सदर्शनबजविकासकृते च धर्मस्थानावलीवलयिनीमवनीमशेषाम् ॥ ३७ ॥ कीर्त्या सौरभसारसान्द्रसुमनःसन्दोहसन्दोहकृत्- कान्त्या पाति वसन्तमन्वहमसावित्यर्पितार्यक्रमम् । ख्यातं प्राप वसन्तपाल इति यो नामाद्वितीयं मुदा विधिः परिकल्पितं हरिहर श्रीसोमशर्मादिभिः ॥ ३८॥ श्रीशत्रुञ्जयशैलशेखरमणेः श्रीनाभिसूनुप्रभोः पीत्वा वसुधांशुदीधितिसुधामाकण्ठमुत्कण्ठया । व्यातन्वन्कवितां नितान्तमुदितः सधस्तदुद्गारवत् तस्यैवादिजिनेश्वरस्य जनयामास 'स्तवं यो नवम् ॥ ३९ ॥ नरनारायणानन्दो नाम कन्दो मुदामिदम् । तेने तेन महाकाव्यं वाग्देवीधर्मसूनुना ॥ ४० ॥ उद्भास्वविश्वविद्यालयमयमनसः कोविदेन्द्रा वितन्द्रा मन्त्री बद्धाञ्जलिर्वो विनयनतशिरा याचते वस्तुपालः। अल्पप्रज्ञाप्रबोधादपि सपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रबन्धे भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोषमोषम् ॥ ४१ ।। इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये प्रशस्तिप्रपञ्चो नाम षोडशः सर्गः ॥ अचिन्त्यदातारमजातशत्रु श्रीवस्तुपालं कति नाश्रयन्ति । चिन्तामणिः सोऽपि युधिष्ठिरश्च नान्वर्थसामर्थ्यपदं यदने ॥१७॥ शः शारदपर्वगर्वितशशिज्योत्स्नासपत्नं तव त्रैलोक्ये गुणजालकं विलसति श्रीवस्तुपालाद्भुतम् । यत्तादृग्हटपाशवैशसकृताशङ्काभिशङ्का स्फुट नैवान्यस्य भवन्ति कीर्तिवरलाः खेलासु हेलास्पदम् ॥ १८ ॥ समाप्तं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । 1 This will be found on p. 63,

·No text on this page.

·ATHINmoMowwwERNATANGRAMMAMErotesyiIE APPENDIX श्रीगुर्जरेश्वरमहामात्यवस्तुपालकृतं श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् लब्ध्वा मानुषजन्मजातिसुकुलप्रष्ठां प्रतिष्ठामिमां धृत्वा धर्मधुरीणतामधिगतः सङ्घाधिपत्यश्रियम् । तीर्थेशाग्रिम वस्तुपालसचिवो विश्वाग्रजाग्रत्पदा- रोहाय प्रगुणां मनोरथमयीं निःश्रेणिमाशिश्रियत् ॥ १॥ श्रीनाभेय मनोरथाः शतपथा मिथ्याभिमानाम्बुधेः कल्लोला इव विस्फुरन्ति विषयग्राहग्रहव्यग्रिताः । हित्वा तानिति वस्तुपालसचिवः सद्धोधदुग्धोधे- भैजे वीचिसमानिमान् शमदमप्रव्यक्तमुक्ताफलान् ॥२॥ प्रत्याशं प्रसरत्कषायविषयज्वालाकरालादितो दूरीभूय भयङ्कराद्भववाड्यामोहधूमान्धितः । श्रीशत्रुञ्जयशैलपावनजिन त्वरचन्द्रातपो- पास्तिध्वस्ततमाः शमामृतहदे दाहं कदाहं क्षिपे ॥३॥ एतस्मिन्भववारिधौ निरवधि क्रोधौर्ववहेरच्युत- स्वस्तो लोभतिमिङ्गिलस्य गिलनात्लेशाम्भसो निर्गतः । त्रस्तस्तात कदा कदाग्रहमहाग्राहाच शत्रुञ्जय- दीपं प्राप्य भजेय जेयविजयप्रीतः परां निर्वृतिम् ॥ ४॥ संसारव्यवहारतो रतिमतिव्यावर्षीकर्तव्यता- वामिप्यपहाय चिन्मयतया त्रैलोक्यमालोकयन् । श्रीशत्रुजयशैलगहरगुहामध्ये निबडस्थितिः श्रीनाभेय कदा लभेय गलितज्ञेयाभिमानं मनः ॥५॥ स्वामिन्मृत्युहरेरहं हरिणवन्नष्टोऽतिकष्टायुष- व्याधिव्याधशतैर्वृतः श्रितभवारण्योऽशरण्यो भ्रमन् ।

·६४ श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् । • :: नाभेय त्वमनाकुलः कुलपतिर्यत्रासि तस्मिल्लभे श्रीशत्रुञ्जयशैलनामनि कदा पुण्याश्रमे विश्रमम् ॥ ३ ॥ श्रीगर्वोष्मभिष्मलेषु धनिनामीयांनलज्वालया जिह्वालेषु मृगीदृशामनुशयाडूमायितेषु द्विषाम् । वत्रेषु ग्लपितामिमां त्रिजगतीनिस्तन्द्रचन्द्रोदये देव श्रीविमलाद्रिकेतन कदा दास्ये त्वदास्ये दृशम् ॥७॥ क्रोधेन ज्वलितो हतोऽहमिषुभिः पञ्चेषुणा पश्चभिः बद्धो मोहमहाद्विषा च विषयग्रामं प्रकामं श्रितः । तस्तान्तरवैरिवीर भुवनस्वामिन् सनाथे त्वया दुर्गे श्रीविमलाद्रिनामनि सुखं स्थाताऽस्मि सुस्थः कदा ॥८॥ आस्यं कस्य न वीक्षितं क न कृता सेवा न के वा स्तुता- स्तृष्णापूरपराहतेन विहिता केषां च नाभ्यर्थना । तत्रान्तर्विमलादिनन्दनवनाकल्पैककल्पद्रुम त्वामासाद्य कदा कर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे ॥९॥ संसारे सुखहेतुवस्तुविषयैरुत्सङ्गितैः सङ्गतै- दत्ता देव त्वदन्यदेव तदियं वाञ्छा ममोत्सेकिनी । श्रेयोवैभव नाभिसम्भव भवाकूपारपारङ्गम श्रीशत्रुञ्जयमण्डनेन भवता भावी कदा सङ्गमः ॥ १० ॥ एताः शमामृतरसेन हृदालवाले संवर्धिताः पृथुमनोरथवल्लयो मे। विश्वैकमित्र भगवन् भवतः प्रसादाल्लोकोत्तरैः फलभरैः सफलीभवन्तु ॥? धर्मध्यानमना मनोरथमयं स्तोत्रं युगादिप्रभो- श्चक्रे गूर्जरचक्रवर्तिसचिवः श्रीवस्तुपालः कविः । प्रातः प्रातरधीयमानमनघां यश्चित्तवृत्तिं सता- माधत्ते विभुतां च ताण्डवयति श्रेयाश्रियं पुष्यति ॥ १२ ॥ इति श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् ।

·श्रीवस्तुपालसूक्तयः ६५ APPENDIX II श्रीवस्तुपालसूक्तयः मुंधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः। आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः॥ आयान्ति यान्ति च परे ऋतवः क्रमेण सञ्जातमत्र ऋतुयुग्ममगत्वरं तु । वीरेण वीरधवलेन विना नितान्तं वर्षा विलोचनयुगे हृदये निदाघः ।। यशोवीर यशोमुक्ताराशेरिन्दुरसौ शिखा। तद्रक्षणाय रक्षायाः श्रीकारो लाञ्छनच्छलात् बिन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शून्या निरर्थकाः सङ्ख्यावन्तो निगद्यन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिखत्याख्यां यावचन्द्र विधिस्तव । न भाति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरव्यम् ॥ सन्तः समन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर बत स्तुवन्ति । जाने जगत्सजन लजमानः प्रविश्य कोणे त्वमतः स्थितोऽसि ॥ प्रकाश्यते सतां साक्षाद् यशोवीरेण मन्त्रिणा। मुखेन्दुज्योतिषा ब्राह्मी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया ॥ अस्थिरेण वपुषा स्थिरमाचं वीतरागपदमर्चयतो मे । किं वृथा मनसि बिभ्रति खेदं धर्मकल्पतरवो गुरवोऽमी ॥ अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिषि शिखाऽड्डरिताऽथ । ययुगादिजिनयात्रिकलोकं पूजयाम्यहमशेषमखिन्नः ॥ एवंविधस्तु संयोगः सुकृतैरेव लभ्यते। नहि चिन्तामणिः प्रायो निष्पुण्यस्य गृहे वसेत् ॥ कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथान्ये चिन्तामणिर्मणिरमौ मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः श्रीरैवतेशदिवसो दिवसास्तथान्ये॥ अभङ्गवैराग्यतरङ्गपूणे हदि त्वदीये यदुवंशरन । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनङ्गोऽपि पदं न लेभे ॥ १ हरिहरकाव्यप्रशंसा । २ वीरधवलस्वर्गमने वस्तुपालस्य विलापः।३ चाहमाननरेन्द्रोदयसिंह- मन्त्रियशोवीरोपलोकनपदानि । ४ नागपुरीयपूनडीयसवार्चनसमये । ५ वीर्थकस्तुत्वासिवानि ।

·६६
श्रीवस्तुपालसूक्तयः
.
त्वत्पासादकृते नीडे वसन्शृण्वन्गुणांस्तव ।
सङ्घदर्शनतुष्टात्मा भूयासं विहगोऽप्यहम् ॥
यद्दाये द्यूतकारस्य यत्प्रियायां वियोगिनः ।
यद्राधावेधिनो लक्षे तडयानं मेऽस्तु ते मते ॥
अधीता न कला काचिन्न च किश्चित्कृतं तपः ।
दत्तं न किश्चित्पात्रेभ्यः गतं च मधुरं वयः ॥
आयुर्जीवितवित्तेषु स्मृतिशेषेषु या मतिः ।
सैव मे जायते पूर्व न दूरं परमं पदम् ॥
आरोहन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं तनुते जरा ।
शिरसः स्वान्तमायान्ती दिशते नवतां पुनः ॥
वञ्चयित्वा जनानेतान् सुकृतं गृह्यते श्रिया ।
तत्ततो गृह्यते येन स तु धूर्तधुरन्धरः ॥
नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः ।
तान्धूलिधावकेभ्योऽपि मन्येऽधमतरानरान् ॥
नै कृतं सुकृतं किञ्चित् सतां संस्मरणोचितम् ।
मनोरथैकसाराणामेवमेव गतं वयः ॥
यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशासनसेवया।
जिनशासनसेवैव तेन मेऽस्तु भवे भवे ॥
या रागिणि विरागिण्यः स्त्रियस्ताः कामयेत कः।
तामहं कामये मुक्तिं या विरागिणि रागिणी ॥
शास्त्राभ्यासो जिनपदनतिः सङ्गतिः सर्वदायें।
सवृत्तानां गुणगणकथनं दोषवादे च मौनम् ।
सर्वस्यापि प्रियहितवचो भावना चात्मतत्वे
सम्पद्यन्तां मम भवभवे यावदासोऽपवर्गः ॥
१ श्रीनाभेयध्यानावसरे । २ पलितं दृष्ट्वा वस्तुपालस्योक्तयः । ३ देहावसानसमये ।
सावल्यां नामोल्लेखं विना पादव्यत्यासेनोदाहृतमिदम् ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ६७ APPENDIX III श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः I (उपदेशतरङ्गिणीतः) श्रीवस्तुपालः प्रतिवर्ष वारत्रयं सर्वचतुर्विधसङ्घपूजां करोति स्म । एकदा सङ्घार्चायां जायमानायां एको दरिद्रो द्विजः प्राह-देव! कल्पद्रुमावतार इव सर्वलोकवाञ्छितं ददानो दृश्यसे, एकवेलं ममापि सम्मुखमवलोकय, यथा दारियाय जलाञ्जलिं ददामि। तदा मन्त्रिणोक्तम्-रे ! किमप्युद्गरितवस्त्र- मस्ति ?, एका वस्त्रबन्धनस्थूलपट्यस्ति, देहि । सा द्विजस्यार्पिता । तेन विलोक्योक्तम्- कचित् सूत्रं कचित् तूलं कार्पासास्थि कचित् कचित् । देव! त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥ मन्त्रिणोक्तम्-पुनर्वद, सप्तदशवारमुक्तम् । १७ शतानि द्रम्माणांसमर्पि- तानि । एकदा यात्रारम्भे वन्दनार्थागतमन्त्रिणा सभायां किञ्चिन्निद्रायमाणन- रचन्द्राचार्यो वादितः प्राह-नाहं निद्रायमाणः, किन्तु नेत्रे निमील्य लक्ष्मीना- रायणयोः समुद्रमध्यस्थयोः परस्परालापं शृण्वन्नस्मि । यथा-लक्ष्मि ! प्रेयसि ! केयमास्यशितिता वैकुण्ठ! कुण्ठोऽसि किं नो जानासि पितुर्विनाशमसमं सडोत्थितैः पांसुभिः ? । मा भी(रु! गभीर एव भविताऽम्भोधिश्चिरं नन्दतात् सवेशो ललितापतिर्जिनपतेः स्नात्राम्बुकुल्यां सृजन् ॥ बालचन्द्रक्षुल्लकेन श्रीवस्तुपालो वर्णितः- गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादस्त्वं पुन- भूत्या त्वं च समुल्लसद्गुणगणः किं वा बहु ब्रमहे । श्रीमन्त्रीश्वर! नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः क्षमः ॥ तदनु मन्त्रिणा भद्वारकपादोपवेशनं कारितं बालचन्द्रस्य । एकदा अमरचन्द्रमुनौ पर्षदि तत्कालकृतनव्यश्लोकैर्व्याख्यानं कुर्वति विपदी प्रोक्ता- ·६८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः - अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना । वन्दनार्थमागच्छता बारस्थेन मन्त्रिणा श्रुता । अहो ! रागी स्त्रीकथा न्मुनिः, इति ध्यात्वा न वन्दितः । ज्ञातमन्त्रिचित्ताभिप्रायेणामरचन्द्रेणोक्त अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना। यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल ! भवादृशाः ॥ तुष्टेन पादोपवेशनं कारितम्। श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे संघसमक्षं श्रीवस्तुपालमान्त्रिणि आरात्रिके क्रियम ऽर्थिनां मन्त्रिमध्ये झम्पानं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः प्राह- इच्छासिडिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन् मुनीन् सुरभयश्चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मार्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥ सोमेश्वरस्य सहस्रं ददौ । सन्तुष्टेन सोमेश्वरेण पुनरभाणि- के निधाय वसुधातले धनं वस्तुपाल न यमालयं गताः । त्वं तु नन्दसि निवेशयन्निदं दिक्षु धावति जने क्षुधावति पुनरपि सहस्रं ददौ । तथाऽरिसिंहकविः-श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलीच्छतो जग्मुर्दक्षिणपश्चशाखमयतां पञ्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिव चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥ द्विसहस्री दत्ता। एकदा तुष्टेन श्रीवीरधवलेन मन्त्रिणे दशलक्षी प्रसादे दत्ता। तेन गृहादागेव दत्ता, तदा कश्चित्कविः- श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पनानि सङ्कोचमवाप्नुवन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकासी तव पाणिपत्राः ॥ इति स्तूयमानो लजयाग्यो विलोकयति स्म । तदा नानास्यकविः एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिरा घरातलमिदं यदीक्षसे वेभितत्। वाग्देवीवदनारविन्दतिलकभीवस्तुपाल! धुर्व पातलाइलिमुदिधीर्घरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥

·. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः सुवर्णजिहा दत्ता । कर्णस्त्वचं शिबिर्मासं, जीवं जीमूतवाहनः, ददौ दधीचिरस्थीनि; पण्डितत्रयवाक्यमिदं । जयन्तदेवेन समस्यापादं चक्रे-वस्तुपालः पुनर्वसु । सहस्रचतुष्टयं प्रदत्तम् । एकदा सोमेश्वरो वस्तुपालघवलगृहे समागतः, वर्यासनदानेऽपि नोप- विशति स्म । मन्त्रिणा कारणं पृष्टः प्राह- अन्नदानैः पयः पानैर्धर्मस्थानैश्च भूतलम् । यशसा वस्तुपालेन रुद्धमाकाशमण्डलम् ॥ इति स्थानाभावात् नोपविश्यत इत्युक्ते नवसहस्री प्रदत्ता । एकस्यां सङ्घार्चायां विजयसेनसूरिभिरुक्तम्-नन्दनोद्यानपालको बुम्बां पातय- निन्द्रसभायामागत्य वक्ति। यथा-देव ! स्वर्नाथ ! कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनोद्यानपाला खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यहह ! हृत इतः काननात् कल्पवृक्षः । इन्द्रप्रतिवचो यथा- हुँमा वादीस्तदेतत् किमपि करुणया मानवानां मयैष प्रीत्याऽऽदिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन । रोहणाचलं प्रति कस्यापि प्रश्न:- हंहो रोहण ! रोहति त्वयि मुहुः किं पीनतेयं सदा ? रोहणप्रतिवचो यथा शृणु- भ्रातः ! सम्प्रति वस्तुपालसचिवत्यागैर्जगत्मीयते । तेनाऽस्तैव ममार्थिकुटनकथा प्रीतिर्दरीकिंनरी- गीतैस्तस्य यशोमृतैश्च तदियं मेदस्विता मेऽधिका ॥ एकदा देवकपत्तनतः सोमेश्वरपूजाकारकभट्टाः समागताः । मन्त्रिणा पृष्टाः-वर्या पूजा क्रियमाणाऽस्ति न वा ? । ते प्राहु:- नादत्ते भसितं सितं सचिव ते कर्पूरपूरं स्मरन् कौपीने न च तुष्यति प्रभुरसौ शंसन्दुकूलानि ते । दिग्धो दुग्धभरैर्जलेषु विमुखः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्पूरागुरुपूरितः पशुपति! गुग्गलं जिघ्रति ॥ अस्य काव्यस्य कारकाणां भद्यानां दशसाहस्री प्रदत्ता । दानमण्डपिकायां निरर्गलं दानं ददानं वस्तुपालं कवयः स्तुवन्ति यथा-ये पापप्रवणा: स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादोल्बणाः - ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिहे भवत्या स्तुताः तस्मात्तत्तद्यापघातविधये बद्धादरा सम्पति श्रेयः स्थान विधानधिकृतकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ।। सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमःव क्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपाल: श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्वेन्दौ विनोदयति भारती ॥ सर्वेषां सहस्रदानम् । पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः। वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जलाः केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदः श्रीवस्तुपालोक्तयः ? ।। श्रीवस्तुपाल ! तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे द्युतिर्विलसतीति रुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥ अपरस्तु-अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात् कीर्ति परेषामसती वदन्ति। स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वकीर्तिमाहुः कवयः सतीं तु ॥ इतरस्तु-सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्ति- पूरोत्तरीयपिहितावयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत् तन्नाद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल ! ॥ कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्तीव बलिस्वभावम। कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्प जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल । तेभ्यः कविभ्यः सहस्रं ददौ । हंसैलब्धप्रशंसैस्तरलितकमलमत्तर स्तरः नीरैरन्तर्गभीरैश्चटुलबककुलग्रासलीनैश्च मीनः । पालीरूढगुमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतचं गीत- र्भाति प्रक्रीडदाऽऽतिस्तव सचिव चलचक्रवाकस्तटाकः॥ ललितासरोवरवर्णने सोमेश्वरस्य षोडशसहस्रमदानं सर्वानुमासानुमा ·. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः श्रीशत्रुञ्जयोपरि अनुपमदेव्या अनुपमसरः कारितम् । तस्य भरितमहो- त्सवे क्रियमाणे चारणेनोक्तम् । भाऊ भरहिं काई सेत्तुंजि सर न कराविउं । जाणूं हुं इणइ ठामि आगइ अणुपमडी कीउ ॥ एकविंशतिः शतानि द्रम्माणां दत्तानि । तथा स्वसंकीर्तनगुणकुलपूर्व- जावदातप्रतिपादककीर्तिकौमुदीसुकृतसङ्कीर्तनकाव्यकृत्सोमेश्वरारिसिंहयो- मनासाश्वकनकदुकूलादिदानं यावजीवाह दत्तम् । इत्यादिश्रीवस्तुपालकीर्ति- दानप्रबन्धाः शतशो यथा श्रुताः स्वयं वाच्याः ८४, २४, ७२, प्रबन्धेभ्यः । II (प्रबन्धचिन्तामणितः) अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसोमेश्वरस्य कवेः काव्यम् । हंसैलब्धप्रशंसैस्तरलितकमलप्रत्तरङ्गैस्तरङ्गै- नरैरन्तर्गभीरैश्चटुलबककुलग्रासलीनैश्च मीनः । पालीरूढद्रुमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीत- र्भाति प्रक्रीडर्मिस्तव सचिव चलचक्रवाकस्तटाकः ॥ श्रीमन्त्रिणा षोडशसहस्रद्रम्माणां दत्तिः प्रमादीकृता । कचिचिन्तातुरस्य मन्त्रिणो भूमि मृगयमाणस्य समागतः सोमेश्व- रदेवः समयोचितमिदमपाठीत् । तद्यथा- एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलपदं यदीक्ष्यसे वेनि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल! स्वयं पातालालिमुदिधीर्घरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥ मन्त्रिणास्य काव्यस्य पारितोषिकेऽष्टौ सहस्राणि दत्तानि ॥ तथा त्वचं कर्णः शिबिर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । दौ दधीचिरस्थीनि- इति त्रिषु पदेषु पण्डितेष्वभिधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापद्- मिव, वस्तुपालः पुनर्वसु, इत्युचरन् सहस्रचतुष्टयं लेभे । तथा सूरीणां दर्शनप्रतिलाभनावसरे केनापि दुर्गतविजातिना याचनया तनियुक्तेभ्यः कृपया पटीमुपलभ्य मन्त्रिणं प्रति समयोचितमूचे- -

·-
श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः
कचित्तूलं कचित्सूत्रं कार्पासास्थि क्वचित्कचित्।
देव त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥
तत्पारितोषिके मन्त्रिणा दत्तानि पञ्चदशशतानि ।
तथा बालचन्द्रनाम्ना पण्डितेन श्रीमन्त्रिणं प्रति-
गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादरस्त्वं युतो
भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा बहु महे।
श्रीमन्त्रीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते
बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रभुः ॥
इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्रं व्ययीकृतम् ।
III
( जिनहर्षकृतवस्तुपालचरित्रतः)
अत्रान्तरे नरेन्द्रेषु शृण्वत्सु निखिलेष्वपि ।
वस्तुपालस्तुति कश्चिद्विपश्चिदिति निर्ममे ॥
खेलद्भिः खरदूषणास्तसुभगैः क्षीराब्धिबन्धोडुरै-
रुच्चैरावणनाशभासुरतरैरेभिर्यशोभि शम्
भूमि भूषयति त्रयीतनुकुलक्षोणीधवस्पर्डया
श्रीसोमान्वयसम्भवोऽपि सपदि श्रीवस्तुपालः कृती ॥
द्रम्माणां प्रददे तस्मै स लक्षं पारितोषिकम् ।
यतो रणाङ्गणे श्रेयो जयश्रीकारणं परम् ।।
तैदा कवीश्वरः कश्चिदस्तुपालस्य मन्त्रिणः ।
नरेद्रादेशमासाद्य वास्तव्यां स्तुतिमब्रवीत् ॥
श्रीवस्तुपाल प्रतिपक्षकाल त्वया प्रपेदे पुरुषोत्तमत्वम् ।
तीरेऽपि वार्डरकृतेऽपि मात्स्ये रूपे पराजीयत येन शङ्खः ॥
अपूर्व तव पाण्डित्यं वस्तुपाल विराजते ।
येनैकशङ्खभनेन विश्वं धवलितं त्वया ॥
मिलिते तव दलपूगे तस्मिन्गो च चूर्णतां याते।
श्रीवस्तुपालमन्त्रिन महीमुखे कोऽपि तव रकः॥
१ शल्युबसमये । २ शहं निर्जित्य धवल कागमने राजसंसदि ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तावल्लीलाकलितसरित्तावदभ्रंलिहोमि- स्तावत्तीव्रध्वनितमुखरस्तावदज्ञातसीमा । तावत्प्रेङ्गुत्कमठमकरव्यूहबन्धुः स सिन्धु- र्लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् । दीनाराणां सहस्राणि तस्मै चत्वारि भूपतिः । श्रीमान् विश्राणयामास प्रीतः सचिवसंस्तवात् ।। प्रीणयन्तमिति प्राणिश्रेणीर्विश्राणनैर्निजैः। कृपालवालं श्रीवस्तुपालं स्तौति स्म कश्चन ॥ " अचिन्त्यदातारमजातशत्रु श्रीवस्तुपालं कति नाथयन्ति । चिन्तामणिः सोऽपि युधिष्ठिरश्च नान्वर्थसाम्यार्थपदं यद्ग्रे ॥ दृश्यः कस्यापि नायं प्रथयति न परप्रार्थनादैन्यमुच्चै- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहृदतया कोऽपि निष्पुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन् व्यसनपरवशं लोकमालोक्य सृष्टः । स्पष्टं श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नूतनः कल्पवृक्षः॥" ऋणार्तस्य कवेस्तस्य ऋणमोक्षं विधाय सः। आजन्म सकुटुम्बस्य योगक्षेममकारयत् ॥ अथावसरमासाद्य वृत्तिं सदवृत्तशालिनौ । पूर्व कृतोपकारेषु भट्टसोमेश्वरादिषु ॥ भूयो भूमिप्रदानेन वस्तुमण्डपिकादिषु । विशोपकविधानाच कृतज्ञौ कुरुतः स्म तौ॥ युग्मम् । कविः सोमेश्वरः प्राह स्तुतिमेवं तयोस्ततः । पुपूषति न को वाचं कृतज्ञगुणकीर्तनात् ॥ "न गिरौ न च मातङ्गेन कूर्मे नैव सूकरे । वस्तुपालस्य धीरस्य पाणौ तिष्ठति मेदिनी ॥ सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिंहेन धीमता। विसूत्रे तु कृता वृत्तिस्तेजःपालेन मन्त्रिणा ॥" भहसोमेश्वरमायाः प्रसिद्धाः कविकुञ्जराः। चकुस्तत्रागता मनिमुखामगुणकीर्तनम् ॥ १ वस्तुपालनिर्मितसत्रागारमुद्दिश्येदम् । २ वस्तुपालस्य कृतज्ञता । ३ स्तम्भनकतीर्थयात्रायाम्।

·७४ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः यथा " श्रीवस्तुपाल तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपङ्कजे श्रीः । देहे युतिर्विलसतीव रुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥ अंनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेषामसती वदन्ति । स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती तु॥ सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्तिः पूरोत्तरीयपिहितावयवा समन्तार अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तत्वद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं जरेव कीर्तिस्तव वस्तुपाल ॥" प्रत्येकं द्रम्मलक्षाणि तेषामेव ददौ पुनः । भगन्धर्वलोकानां सहस्राणि यथागुणम् ॥ एवं सहोदरौ प्रौढपुण्यकार्यकतत्परौ । सन्तुष्टाव फलप्राप्त्यै कविः सोमेश्वरोऽनघः ।। "पन्यानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिमोक्तमिव स्मरन्तं तौ भ्रातरौ संमृतिमोहवीरौ सम्भूय धर्माध्वनि सम्प्रवृत्तौ । जनव्यामोहवल्लीयमिन्दिरा मन्दिरागता। मन्त्रिणा वस्तुपालेन कल्पवल्लीव निर्मिता ॥ श्लाघ्यः स एकः खलु वस्तुपाला सर्वोत्तमः सर्वगुणाकरश्च यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशाविनाशाविमुखा बर्जा कुत्रापि नोपसर्गो वर्णविकारोऽथवा निपातो वा। तेजपालेन कृताऽपूर्वा व्याकरणस्थितिलोके ॥" तस्मै तो ददतुः प्रीतौ द्रम्मलक्षत्रयं क्षणात् । दक्षिणानां यतो लोके दानेयत्ता न विद्यते ॥ कियती पञ्चसहस्री कियन्तो लक्षाश्च कोटिरपि कियती। औदार्योन्नतमनसा रत्नमती वसुमती कियती॥ श्रीकर्णविक्रमद्धीविसमभोजायुर्वीश्वरा भुवनमण्डन वस्तुपाल ! १ " स्वैरं चरन्तीमपि च त्रिलो याम् ॥ इति तृतीयपादे पदचतुष्टयविपर्यासेनो लोकः बल्लभदेवस्य सुभाषितावल्या कर्तुरुल्लेखं विना । २ वस्तुपालतेजपालयोधर्मकृत्यान २azालयानवीरतामहिश्य ।

·. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः दानैकवीरपुरुषाः सममेव नीताः प्रत्यक्षतां कलियुगे भवता कवीनाम् ॥ इत्याशीर्वादवैदग्धीं दधानं मागधाधिपम् । सन्मानदानतो नीत्वा गौरवं विससर्ज ह ॥ अत्रान्तरे स्तुति कश्चिन्मन्त्रिणः कविरब्रवीत् । अपूर्व तव सङ्कामकौशलं सचिवेश्वर ! ॥ तद्यथा- अग्रेऽग्रे पदसङ्गतिर्विजयिनी सा काचिदोजोगुण- प्रौढा सङ्घटनोदपादि कुटिलः शब्दक्रमोऽ दोषा ये प्रसरन्ति केऽपि परितः सर्वेऽपि ते विकृता- स्तजानामि वसन्तपाल कविना सवयन सख्यं तव ॥ राजापद्रपुरःशुल्कमण्डपाऽयधनं ददौ । मन्त्री तस्मै तदा तुष्टो यदसौ कविकामधुक् ॥ धात्री पवित्रयति यन्त्र नरेन्द्रपुत्रे सद्यः सुधालपितशंभुनिभर्यशोभिः। अथापि विद्यत इवोचतकीर्तिमूर्तिर्देवो दिवाकरकुलैकललाम रामः ॥ पारिजातः कवीन्द्राणां सर्वज्ञातिसुधाम्बुदः । धर्मसूनुः सरस्वत्याः श्रीसर्वज्ञमतांशुमान् ।। यथौचित्येन सर्वेषां दर्शनानां च पोषकः । वस्तुपालो महामात्यस्तस्य राज्यधुरन्धरः ॥ (युग्मम् ) यतः-" दानं दुर्गतवर्गसर्गविलयव्यत्यासवैहासिक शौण्डीय भुजदर्पचण्डिमकथासर्वकषं विद्विषाम् । बुद्धिर्यस्य दिगन्तभूतलभुवामाकृष्टिविया श्रियां कस्यासौ न जगत्यमात्यतिलक श्रीवस्तुपालो मुदे ॥ मन्ये धुरि स्थितममुं सचिवं शुचीनां मध्यस्थमेव मुनयः पुनरामनन्ति । 'मातः सरस्वति विवादपदं तदेतन्निीयतां मनसि मे हिगतं चिरेण ॥" अत्रान्तरे कवि कश्चिदिपश्चित्सूरिशालिनि । समाजे व्याजहार श्रीवस्तुपालस्तुतिं यथा ।। १ वस्तुप्मलस्य शङ्खपराजयमुद्दिश्येदम् । २ वस्तुपालस्य दानान्युदिश्य । ३ वीरधवलसभायां वस्तुपालस्तुतिः। - ·७६ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः "सन्ततिः परलोकाय विवेकाय सरस्वती। लक्ष्मीः परोपकाराय सोमवंशेऽभवत्पुनः॥" तस्मै लक्षत्रयं मन्त्री तत्वत्रयपवित्रितः। द्रुतं विश्राणयामास द्रम्माणां प्रीतमानसः ॥ अन्यदा वाझयाम्भोधेः पारदृश्वाश्वराजभूः । कृपाहृदयं दृष्ट्वा सर्वाङ्गिषु निजं नृपम् ॥ महाभारतशास्त्रान्तर्वात्रिंशाधिकृतिस्थितम् । गाङ्गेयधर्मपुत्रादिराजेन्द्राख्यानमुत्तमम् ।। अष्टाविंशाधिकारस्थं तथा शिवपुराणगम् । मद्यमांसपरीहारपुण्यराशिप्रकाशकम् ॥ आख्यायाख्याय सयुक्त्या यथाप्रस्तावमात्मना । मांसास्वादसुरापाननिषेधव्रतनिर्मलम् ॥ विमुक्ताखेटकक्रीडं त्यक्तपर्वनिशादनम् । पराङ्गनापरिष्वङ्गावाङ्मुखं च विनिर्ममे ॥ अंथालङ्कारिकाणां मुख्याः श्रीमन्माणिक्यसूरयः । समये तीर्थयात्राया आहूता अपि मन्त्रिणा ॥ काव्यप्रकाशसङ्केतनिर्मितिव्यग्रमानसाः । नेयुः स्वयं न च प्रैषि तैः कश्चिनिजसंयतः ॥ (युग्मं) तेषां लेखस्तदा प्रैषि तेजःपालेन मन्त्रिणा । आदेशाद्वस्तुपालस्य किश्चिद्वक्रोक्तिगर्भितः ॥ उत्प्लुत्योत्नुत्य पुनर्निपतति तत्रैव तत्रैव । वटकूपकूपमध्ये निवसति माणिक्यमण्डूकः ॥" तदुक्तिविस्मितास्तेऽपि भृशं निःस्पृहवृत्तयः । स्वलेखं प्रेषयामासुस्तयोः श्रावकपाणिना ॥ "गुणालिजन्महेतूनां तुलानां हृद्विपाटयन् । वंशार्धापरिस्फूर्त्या किं हि जैन विजृम्भसे ॥" तदुत्त्यान्तर्भृशं विडो मन्त्री तदर्शनोत्सुकः। तदीयं पौषधागारं स्तम्भतीर्थपुरे रहः ।। १ वस्तुपालस्य महाभाग्नादिवाचनेन राशो मद्यमांसादिनिवारणम् । एतब तस्य णादिप्रन्याभ्यासनिवेदकमित्यत्रोद्धृतम् । २ काव्यप्रकाशसस्तन्माणिक्यपरिप्रसङ्कः ।. " ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ७. लुण्टयित्वाखिलं वस्तु कृत्वैक न्यवेशयत् । श्रुत्वा तस्यागमं त्रेऽपि दूनान्त:करणा रयात् ॥ (युग्मं) श्रीमन्त्रिगुरुभिः साकमुद्यप्रभसूरिभिः । समीपं मन्त्रिणः प्राप्य जगुराशीर्वचो यथा । तीर्थोद्धारधुरन्धर त्रिजगतीचिन्तकचिन्तामणे श्रीचौलुक्यनरेन्द्रराज्यरचनाविर्भावदीक्षागुरो । श्रीमन्त्रीश्वर वस्तुपाल ! नृपतिव्यापारभारक्षमे किं धर्मस्थितिविप्लवोजनि जने भूजानितुल्ये त्वयि ॥" उवाच सचिवः स्मित्वा भगवन् भवतः पुनः । धर्मकार्यदिदृक्षातो विप्लवोऽयमजायत ।। निजानागमने हेतौ तैरुक्ते च यथास्थिते । क्षमित्वा निखिलं वस्तु मन्त्री तेषां समर्पयत् ॥ ततो नैकविधैः शुद्धैः सिचयैः सचिवेश्वरः । सोऽथ पूजां व्यधात्तेषां सन्तो नाश्चन्त्यनौचितीम् ॥ "एकं वासः सुरेशैः कृतसुकृतशतैर्जन्मकाले जिनानाम् दत्तं दीक्षाक्षणे वा ध्वजवसनमथो एकमेवाम्बरं च । सूर्यादीनां ग्रहाणां पुनरपि विधिना दत्तमस्मिन्क्षणेऽसौ सत्पात्रे भूरि यच्छन्नधरितमघवा नन्दताबस्तुपालः ॥" इत्युपदेशतस्तुष्टस्तेषां शास्त्रविदामसौ। सर्वेषां धर्मशास्त्राणामेकमादर्शमर्पयत् ॥ ऋणातॊ वामनस्थल्यां निवासी कविपुङ्गवः । तुष्टाव सचिवाधीशमन्यदा नृपसंसदि । "विद्दौख्यहरः प्रपूजितसुरः सौजन्यरत्नाकरः शश्वनीतिवरः प्रियंवदवरः प्रोद्यत्रिवर्गस्थिरः । दानोपेतकरः सुहृद्धितकरः कल्कावलीकातरः प्रीतिप्रीतनरः सुधर्मरुचिरः सत्योऽस्तु मन्त्रीश्वरः ॥" तदनुप्राससंख्यानि लक्षाणि वितरंस्तदा । तस्मिन्प्रीत्याश्रयन्मन्त्री भोजराज इति श्रुतिम् ॥ अत्रान्तरे नरेन्द्राभवस्तुपालगुणस्तुतिम् । अकरोच्छङ्करस्वामी स्वमनोऽभीष्टसिद्धये ॥ १ वामनस्थली पण्डितप्रशंसा । २ स्तम्भतीथें ।

·. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " गुणैः परेषां गुणशो गृहीतैर्गुणीति युक्ता किल कीतिरस्य । अप्यर्थिसार्थप्रतिपादितश्रीः श्रीमानिति ख्यातिरिदं तु चित्रम् ॥ कार्पण्यातिशयेन वेश्मनि धनं यः स्वं विधत्ते स तद्- भोक्तुं नात्र न चाप्यमुत्र लभते हस्तादहस्तद्गतम् । सत्पात्रप्रतिपादनेन सफलीभूतां विभूतिं पुन- भुक्तेऽस्मिन् सचिवेश्वरोऽनुगमयत्यन्यत्र जन्मन्यपि ॥" कलभान् कलभानष्टौ वर्षासनानि च । दीनाराष्टसहस्राणि वाजिनो गतिराजिनः ।। तस्मै सपरिवाराय कवीन्द्रकुलहस्तिने । कविकल्पद्रुरित्याख्यां मन्त्री लेभे तदा भुवि ॥ युग्मं ॥ अन्येधुर्युसदाकारः स्फारालङ्कारसारदृक् । निकषा मन्त्रिणं कश्चिहूरदेशात्समागमत् ॥ सन्मानासनदानेन सन्तोष्याभाषि मन्त्रिणा। कुतः स्थानादिहायासीवानत्रभवान्धिया । सोऽवग्देवाङ्गनागीतं दिवि देवविभोः पुरः। तवौदार्यगुणं द्रष्टुमिहागां वासवालयात् ॥ स्वर्नाथसंसदस्तहि वार्ता श्रावय काञ्चन । इत्युक्ते मन्त्रिराजेन कविराजोऽब्रवीदिति ॥ " देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यपहृत इतः काननात्कल्पशास्त्री। हुँमा वादीस्त्वमेवं किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥" तस्मै दश सहस्राणि सुवर्णानामदादसौ। नवीनोक्तिरसास्वादमुदितो विदुराप्रणीः ।। अत्रान्तरे नरेन्द्रेण कवयः प्रेरिताः पुनः । मन्त्रिणं वर्णयामासुर्वर्णनीयगुणाकरम् ॥ हरिहर उवाच- "धन्यः स वीरधवलः क्षितिकैटभारिय॑स्येदमतमहो महिमप्ररोहः दीपोष्णदीधितिसुधाकिरणप्रवीण मन्त्रिइयं किल बिलोचनतामुपैरि १ वीरधवलसमायाम् । २ रैवतसङ्घाधिपत्याक्सरे । .

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः आजन्मापि वशीकृताय सुकृतस्तोमाय यत्नान्मया यथासायत कोऽपि दूषणकणः श्रीवस्तुपाल! त्वयि । यत्कल्पद्रुमपल्लवद्युतिमवष्टभ्यैव कल्पद्रुमं पाणिर्धिछरुते तवैष मनुते कोऽमुं न दोषाश्रयः ॥" दामोदर उवाच- "देवे स्वर्गिण्युदयनसुते वर्तमानप्रभूणां दूरादर्थो विरमति बत द्वारतो वारितः सन् । दिष्टयैतस्मिन्नपि कुसमये जातमालम्बनेन स्वच्छे वाञ्छा फलति महतां वस्तुपाले विशाले ॥" मदन उवाच- " पालने राज्यलक्ष्मीणां लालने च मनीषिणाम् । अस्तु श्रीवस्तुपालस्य निरालस्यरतिर्मतिः॥" अथ सोमेश्वर:- " कोटीरैः कटकाङ्गुलीयतिलकैः केयूरहारादिभिः कौशेयैरपि वस्तुपालसचिवादाप्तैर्विभूषाजुषः । विद्यांसो गृहमागताः प्रणयिनीरप्रत्यभिज्ञाभृत- स्तैस्तैः स्वं शपथैः कथं कथमिव प्रत्याययाश्चक्रिरे ॥" एतेषामपि सर्वेषां ददौ दानेश्वराग्रणीः । स प्राप्यानुमतिं राज्ञो दम्मलक्षं पृथक्पृथक् ॥ तस्मिन्क्षणे निरीक्ष्याथामरचन्द्रकवीश्वरान् । निद्रामुद्रावशात्कम्पमानमौलीनितस्ततः ॥ सावधानशिरोरत्नं वस्तुपालोऽब्रवीदिति । किं पुनर्भवतामत्रभवतां योगवेदिषु ॥ प्रमीलाललनालीलाघोलनावशताधिकम् । एवंविधनरेन्द्रादिसमाजेऽत्र निषेदुषाम् ॥ (त्रिभिविशेषकम् ) प्रबुद्धास्तेऽपि तदाक्यसुधासेकात्क्षणादपि । जगुर्मन्त्रीन्द्र ! नो निद्रा योगीन्द्राणां भवेत्वचित् ।। लक्ष्मीकेशवयोः किन्तु कान्तयोरिति कुर्वतोः । वार्ता परस्परं सावधानाः शृण्मो वयं तथा । "लक्ष्मि प्रेयसि केयमास्यशितता वैकुण्ठ कुण्ठोऽसि किं ·८० श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः किं नो वेसि पितुविनाशमसमं सङ्घोत्थितैः पांसुभिः । मा भी र गभीर एष भविताम्बोधिश्चिरं नन्दतात् सड्डेशो ललितापतिर्जिनपतेः लानाम्बुकुल्याः मृजन् ॥" इति श्रुत्वाद्भुतं तेषामर्थोत्पत्तिमसौ तदा । प्रीतः सिंहासनं सर्वकवीनां प्राङ्न्यवेशयत् ॥ 'सरस्वतीकण्ठसुवर्णभूषा षड्दर्शनीकल्पतरुः पृथिव्याम् । औचित्यचिन्तामणिराहतेशसर्वज्ञधर्मैकधुराधुरीणः ॥ श्रीभोजराजः कविचक्रवर्ती समग्रचैत्योबृतिसावधानः । दानैकवीरः कलिकालकालो जिनेश्वराज्ञाप्रतिपालकश्च ॥" इत्यादिबिरुदश्रेणिं पठद्भिः कविकुञ्जरः। श्रितः श्रीसचिवाधीशो वस्तुपालः स्फुरद्यशाः ॥ पुरः प्रेसद्धजश्रेणिश्छत्रचामरमण्डितः । लीलोत्तुङ्गगजारूढः प्रौढिमान्याचलत्पुनः ॥ ( चतुर्भिः कलापक अत्रान्तरे कविः कश्चिदौचित्यचतुराग्रणीः । स्तुतिं श्रीआमदेवस्य बभाणेति सविस्मयाम् ॥ " द्वात्रिंशद्रम्मलक्षान्भृगुपुरवसतेः सुव्रतस्याग्रतोऽग्रे कुर्वन्माङ्गल्यदीपं स सुरवराधीश्वरैः स्तूयमानः। योऽदादर्थिवजस्य त्रिजगदधिपतेः सद्गुणोत्कीर्तनायां स श्रीमानाम्रदेवो जगति विजयतां दानवीराग्रयायी ॥" अन्यस्तु- श्रीशत्रुञ्जयपर्वते विरहिता लक्षैत्रिभिः कोटय- स्तिस्रो येन जिनस्य जन्मनि परतस्यै निधानीकृताः । प्रत्यक्षं त्रिजगजनस्य सुधिया श्रीमूलनाथाहत- श्चैत्यस्योबृतिकैतवात्स जयतात् श्रीवाग्भटो मन्त्रिराट् ॥" सोमेश्वर:-" स श्रीजिनाधिपतिधर्मधुराधुरीणः श्लाघास्पदं कथमिवास्तु न वस्तुपालः । श्रीशारदासुकृतकीर्तिमयत्रिवेण्याः पुण्यः परिस्फुरति जङ्गमसङ्गमो यः ॥" - १ शत्रुक्षयादितीर्थसङ्घप्रयाणसमये २ शत्रुजये नाभिसूनुपूजावसाने ·- - श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ८१. हरिहरः- सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः ॥" मदन:- " श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्त्रेन्दौ विनोदयति भारती॥" श्रीवीकल:- " श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पश्चाङ्गुलिच्छनतो जग्मुर्दक्षिणपश्चशाखमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणप्रणयिनां जिहैव चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥" प्रत्येकं प्रददौ लक्षं द्रम्माणां खर्दुमोपमः । धर्मोन्नतिकृते तेषां सर्वेषां सचिवेश्वरः ॥ यतः-कुर्वन्मङ्गलदीपमाईतमताकाशप्रकाशांशुमान श्रीशत्रुञ्जयपर्वते जिनपतेः श्रीनाभिसूनोः पुरः । द्रम्माणां किल विंशतिं युगयुतान्लक्षान्कवीनामहो प्राग्वाटान्वयमण्डनं सचिवराट् श्रीवस्तुपालो ददौ ॥ " स्वस्ति श्रीभूमिसीमाविपिनपरिसरात्क्षीरनीराधिनाथ: पृथ्व्यां श्रीवस्तुपालं क्षितिधवसचिवं बोधयत्यारेण । अस्यामास्माकपुत्र्यां कुपुरुषजनितः कोऽपि चापल्यदोषो निःशेषः सैष लोकंपृणगुण भवता भालतो मार्जनीयः ॥" आनीताम्बुधिकाव्याय तस्मै सोमान्वयी ददौ । द्रम्माणां चतुरो लक्षांस्तदुक्तिप्रीणितोऽधिकन् ॥ " नादत्ते कनकं सुमं सचिव ते कर्पूरपूरं स्मरन् कौपीनेऽपि च कुप्यति प्रभुरसौ शंसन्दुकूलानि ते । दिग्धो दुग्धरसैर्जलेषु विमुखः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्पूरागुरुमोदितः पशुपति! गुग्गुलं जिघ्रति ॥" पुरः पठत मे भूय इत्यादिष्टास्तपोधनाः । पुनः पुनस्तदोच्चार्य तस्थुः खिन्नाशया भृशम् ॥ शक्तिसंख्यसहस्राणि द्रम्माणां धार्मिको ददौ । तेभ्यो वर्षासनैः साकं तावद्भिः सचिवस्तदा । १ सोमेश्वरदेवपूजावसरे. ११ ·८२ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः मन्त्रिणोऽवसरे तत्र ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । कविः सोमेश्वरः स्माह तन्मनःप्रीतये यथा ॥ इच्छासिद्धिसमन्विते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन्मुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् । तस्मादर्थिकदर्थनां हि सहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥" तदुक्तिरञ्जितस्वान्तो द्रम्माणां धनदोपमः । लक्षं दक्षपतिस्तस्मै सपादं प्रदावसौ ॥ अथ तुष्टमनाः मन्त्री तुष्टाव नतविष्टपम् । रोमाञ्चितवपुर्भक्त्या श्रीनेमि रचिताञ्जलिः ॥ कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथाऽन्ये चिन्तामणिर्मणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः श्रीरैवतेशदिवसो दिवसास्तथान्ये ॥ अभङ्गवैराग्यतरङ्गपूर्णे हृदि त्वदीये यदुवंशरत्न ! । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनकोऽपि पदं न लेभे॥" यथायोगं स्तुवन्ति स्म तं कवीन्द्रसुरद्रुमम् । सृजन्तः सद्गुणश्रेणिकीर्तनं कवयो यथा ॥ श्रीमदैवतभूधरस्य व्रजतां पद्यां दुरारोहणां दृष्ट्वा शिष्टजनाग्रणीयरचयन्नव्या सुखारोहणाम् । लक्षः प्राक्छिवसौधसेतुसदृशीं नेत्रर्षिसंख्यैः क्षणात्स श्रीजैनमतांशुमान्विजयतां श्रीवाग्भटो मन्त्रिराट् ॥ यो मासहितयोपवासमुदितः श्रीअंबिकादेशतो गत्वा हैमबलानके मणिमयीं श्रीनेमिमूर्ति पराम् । आनीयात्र नरायणेन रचिते चैत्ये पुराऽतिष्ठपत् श्रीब्रह्मेन्द्रविनिर्मितां स जयताच्छ्रीरत्ननामार्हतः ।। श्रीसिद्धेशनृपानियोगिपदवीमासाद्य प्रौद्धिप्रदां सौराष्ट्रायपदं विदम्भहृदयः सर्व व्ययित्वा नवम् । श्रीनेमीश्वरमन्दिरं व्यरचयत् श्रीरैवतोधिरे दिव्याश्मप्रकरैरसौ विजयतां श्रीसजनो मन्त्रिराट् ॥ पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः। १ रैवताद्रिमण्डननेमिनाथपूजावसारे.

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ८३ " वाग्देवीमुखजातसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जला: केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः॥ वस्तुपाल तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः। क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥" इत्यादिस्तुतिमाकर्ण्य सकर्णः कर्णभूपवत् । कवीश्वरान्व्यधादेष तत्र पूर्णमनोरथान् ॥ गुरुत्वादन्यदा मन्त्री वर्ण्यमानो मनीषिभिः । लज्जयावाक्छिराः सोमेश्वरेणाभाणि तद्यथा ॥ एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यहीक्षसे वेनि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! प्रभो पातालाइलिमुदिधीर्घरसकृन्मार्ग ध्रुवं मृग्यसि ॥" तत्पारिपार्श्विकणेर्दत्वा वर्षासनान्यसौ । तस्मै समर्पयल्लक्ष द्रम्माणां प्रीतितस्तदा ॥ तस्मिन्नवसरे दीनो द्विजातिः कश्चिदागतः । वस्त्रं देहि ममाप्येकं तं ययाचे दयोदधिम् ।। तदादेशात्तदासाद्य वस्त्रं वस्त्राधिकारिणः । एकमेवोद्धृतं स्थूलमिति तुष्टाव मन्त्रिणम् ॥ "कचित्तूलं कचित्सूत्रं क्वचित्कार्पासमेव च । देव ! त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥" मन्त्र्यादेशादसौ सप्तदशकृत्वो बभाण तत् । तावड्म्मसहस्राणि सोऽदात्तस्मै प्रसत्तिमान् ॥ अन्यदा सचिवाधीशं बालचन्द्रः कवीश्वरः । किश्चित्कार्यविशेषार्थी तुष्टाव नृपसंसदि ॥ “गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृषो बडादरस्त्वं पुन: भृत्या त्वं च समुल्लसद्गुणगणः किं वा बहु ब्रूमहे ।। श्रीमन्त्रीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुखकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः क्षमः ॥" तदुक्तिप्रीणितः श्रीमान् समक्षं सर्वम्भुजाम् । पदोपवेशनं तेषां निर्ममेऽसौ कृतोत्सवम् ॥ १ सोमेश्वरकृता स्तुतिः । २ दीनद्विजातिकृता स्तुतिः । ३ बालचन्द्रकृता स्तुतिः ।

·८४ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः कवयस्तु स्तुवन्त्येनं तं तदा दलितापदम् । भट्टसोमेश्वरप्रायाः स्वेष्टसिद्धिसमीहया ॥ दुर्गः स्वर्णगिरिः स कल्पतरुभिर्भेजे न चक्षुदिवि तस्थौ कामगवी जगाम जलधेरन्तः स चिन्तामणिः । कालेऽस्मिन्नवलोक्य याचकच तिष्ठेत कोऽन्यस्ततः स्तुत्यः सोऽस्तु न वस्तुपालसचिवो दानैकवीरः कथम् ॥ विजित्य करणग्रामं योगिनेव नियोगिना। अनेनोपार्जयाश्चक्रे परमार्थमहामहः ॥ श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि सङ्कोचमहो भजन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकामी तव पाणिपद्मः ॥ उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्षणे स्वामिहदश्च वक्ष्ये। एकोऽपि मन्त्रीश्वर वस्तुपाल! सिद्धस्तव स्फूर्तिमियर्ति मन्त्रः॥ काव्यमेकं कविः कश्चिदूरदेशान्तरागतः । निरुद्धो द्वारपालेन तदर्शनचिकीरपि ॥ विप्रस्य कस्यचिडस्तांबुजेन सजमानसः। देवाची कुर्वते तस्मै प्राभृतीकृतवान् किल । सावयं पद्यमेकेन कविनेदं समर्पितम् । देवावधार्यतामेवं सोऽप्यागत्य तमब्रवीत् ॥ वस्तुपालस्य राज्ञस्य तैरेव परिभुज्यते । पारिजातस्य सौरभ्यममरैरेव नेतरैः॥" इति तत्पमालोक्य मन्त्री ब्रूते स्म तं विजम् । नास्त्यत्र दूषणं किजिन्सुधा भ्रान्तिस्तवाऽभवत् ॥ तत्रैवाकार्य तं मन्त्री प्रीणयन्नाथ गोरसैः। दशहेमसहस्राणां दानेन समतूतुषत् ॥ अन्यदा तु कविः कश्चिदारियेणातिपीडितः। अभाणीत्सचिवाधीश प्रति विद्वत्सुरद्रुमम् ॥ "स्नेहः साधुजने न भोजनविधौ वासः कुटीकोटरे देहस्यावरणे न पुष्पमधिकं नेत्रे न केशोचये । अर्थः सूत्रितनव्यकाव्यनिकरे अन्यौ न मन्त्रीवर ! १ सोमेश्वररादिकविकृता स्तुतयः । २ देवाचार्या प्राभृतीकृतं कस्यचन ३ दारिद्यपराभूतस्य कस्यापि कवेः । " दूरदेशागतको ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः स्यावृत्तिः पठने न जीवनविधौ प्रायः कवीनां कलौ॥" तदुक्तं मन्त्रिराट् श्रुत्वा तत्कदुःखजिहासया । द्रम्माणां त्रीणि लक्षाणि त्रीणि वर्षासनान्यदात् ॥ वोजिनां यानपात्रेषु तीरे प्रासेषु भूरिषु । वारिधेस्तटमायासीत्सोऽन्यदा तदिदृक्षया ॥ उत्तार्यमाणा यलेन यानपात्राजनादिभिः । तेजस्विनस्तदा जाता वाजिनो मन्त्रिहक्पथे। तानालोक्य कवीनेष दानवीराग्रणीजगौ। प्रावृट्काले पयोराशिः कथं गर्जितवर्जितः ?॥" सोमेश्वरस्तदा शीघ्रं कविस्तां समपूरयत् । " अन्तःसुप्तजगन्नाथनिद्राभङ्गभयादिव ॥" षोडश प्रददौ तस्मै कवये कविकुञ्जरः। समस्यापूरणात्मीतो वाजिनो वेगराजिनः ॥ पुनः कवीनां सोल्लासः समस्यायाः पदं पुरः । तेजपालाग्रतोपाठीत् " काकः किं वा क्रमेलक: " ॥ "येनागच्छन्ममाख्यातो येनानीतश्च मे पतिः । प्रथमं सखि कः पूज्यः काकः किं वा क्रमेलकः ॥" अत्रान्तरे कविः कश्चित्तमेवं सस्पृहोऽवदत् । स्तौति त्वां ब्रह्मणः पुत्री धर्मपुत्रप्रभ प्रभो ॥ स्वस्ति श्रीधर्मपुत्रं त्रिभुवनजननी श्रीमती ब्रह्मपुत्री धात्र्यां श्रीवस्तुपालं कुशलयति सदा कार्यमेतनिवेद्य । योऽभूत्कल्पद्रुकल्पः सकलतनुमतां नोऽधुना भोजराज- स्तत्सीदंतस्त्वयैते जगति तनुभृतो रक्षणीयाः प्रयत्नात् ॥" इति वाग्वादिनीकाव्यं निशम्य मुदितः किल । तं लक्षद्रम्मदानेन प्रीणयित्वा दयोदधिः ।। मन्त्री सीदजनाधारमुद्दिश्याभिग्रहं ललौ । सीदल्लोकसमाध्यथै द्रम्मकोटिव्ययो मया ॥ विभवे सति कर्तव्यः प्रतिवर्षमतः परम् । दयादानं यतो ख्यातं हेमवडातुघूत्तमम् ॥ त्रिभिर्विशेषकम् । १ समुद्रतटे समस्यापूर्विवत्यो वाजिनां दानम् । २ वस्तुपालाय ब्राइयाः सन्देशः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तेचातुर्यगुणाकृष्टहृदयः स्तुतिमातनोत् । वस्तुपालो यशोवीरमन्त्रिणः सद्गुणोदधिः ॥ " बिन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शून्या निरर्थकाः । संख्यावन्तो निगद्यन्ते त्वयि केन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिखत्याख्यां यावच्चन्द्रे विधिस्तव । न भाति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरव्यम् ॥ सन्तः समन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर बत स्तुवन्ति । जाने जगत्सजन लजमानः प्रविश्य कोणे त्वमतः स्थितोऽसि ॥ प्रकाश्यते सतां साक्षाद्यशोवीरेण मन्त्रिणा। मुखेन्दुज्योतिषा ब्राह्मी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया ॥" यशोवीर उवाच- "श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्तिश्रुतेः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधौ नास्माकमुक्तं पुनः । श्रुत्यप्रत्ययिनी सशङ्कहृदया ह्यालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते ॥" दोनलीलायितं श्रुत्वा तस्य विश्वातिशायिकम् । तत्रागादन्यदा वैरिसिंहः सत्कविपुङ्गवः ॥ तं कविं सचिवो वीक्ष्याब्रवीत्त्वं कुत आगतः । देवपत्तनतो देव प्राप्तोऽहं सोऽवदत्पुनः ॥ उमामहेशयोस्तत्र सुखसागरमग्नयोः । अस्ति स्फातिमती प्रीतिरिति मन्त्रिणि वादिनि ॥ तत्कालप्रतिभोत्पन्नकाव्यमेतत्कवीश्वरः । व्याजहार सुधाधारश्रवं मन्त्रिप्रसत्तये ॥ " त्वं जानीहि मयास्ति चेतसि धृतो विश्वोपकारवती किं स्वामिन्भविता स शीतकिरणो नो स्वर्गिवृक्षो न हि । पर्जन्यो न हि चन्दनो न हि ननु श्रीवस्तुपालस्त्वया ज्ञातं सम्पति शैलपुत्रि शिवयोरित्युक्तयः पान्तु वः ॥" पुनर्वदेति तेनोक्तः स कवीशस्त्रिरब्रवीत् । मन्त्री तस्मै ददौ प्रीत्या द्रम्मलक्षत्रयं ततः ॥ १ यशोवीरस्तुतिः । २ वैरिसिंहकृता स्तुतिः ।

·. श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ८७ IV ( राजशेखरकृतचतुर्विंशतिप्रबन्धात् ) अत्रान्तरे वीरधवलाहितसैन्यचंपितेन महाराष्ट्रप्रभुणा सपादकोटिहेम- पमितो दण्डः प्रहितः । श्रीवस्तुपालेन तडेम चतुर्दिग्यानिकेभ्यो याचकेभ्यो अदायि विवेकात् । तदृष्टा हरिहरो वर्णयति- आः साम्यं न सहेऽहमस्य किमपि क्रोडीकृतैकश्रिया याश्चोत्तानकरेण खर्वितनिजाकारोष्मणा शार्षिणा। येनैताः पुरुषोत्तमाधिकगुणोद्गारेण युद्धार्णवा- दाकृष्यैव तथा श्रियः शकलशः कृत्वार्थिनामर्पिताः ॥" अंथ मन्त्रिगृहं गतोऽसौ । गुर्वीसभा, मन्त्र्यभ्युत्थानं चक्रे ऊचे च- मुधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ।। पण्डितस्तूचे-"देव लघुभोजराज विचारचतुर सरस्वतीकण्ठाभरण अवधार- य, वयं पण्डिताः, अस्माकं माता सरस्वती, सा च त्रिभुवनचारिणी । एकदा भारत्या सह महेन्द्रस्य सभामगमाम । स च सुधर्मा नाम इन्द्रः श्रीमान् , ३ कोट्यः सुराङ्गनाः, ८४ सहस्राणि सामानिकाः । तथा- बादशार्का वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश। षट्त्रिंशत्तुषिताश्चैव षष्टिराभास्वरा अपि ।। षत्रिंशदधिके महाराजिकाश्च शते उभे । रुद्रा एकादशैकोनपञ्चाशद्वसवोऽपि च ॥ चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश । साध्याश्च द्वादशेत्याद्याः प्रसिद्धा गणदेवताः॥ वयं विस्मिताः स्थिताः, अहो तपःफलभोगः । अत्रान्तरे आगतः तत्र कश्चन बुम्बावक्त्र:- देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान्नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यहह हृत इतः काननात्कल्पवृक्षः। हुँमा वादीस्तदेतत्किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥ " १ हरिहरप्रबन्धात् । २ हरिहरप्रबन्धात् । “ Antere ·:८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः . एवं तत्रालापं कृत्वा विस्मितोऽहं भारत्या सह पञ्चमं कल्पद्रुमं त्वां पष्टुमागाम् । एवं सविस्तरं काव्यं व्याख्याय स्थितः पण्डितः । मन्त्री यावत्ति ददामि इति चिन्तयति, तावत् डोडीयवंश्यराणभीमदेवेन जात्या वाहनोत्तीर्णा चतुर्विंशतिरश्वाः एकं च दिव्यं पदकं प्राभृतमानीतम् । तदेव पण्डिताय सर्व प्रदत्तम् । तुष्टोऽसौ पञ्चमः कल्पतरुर्भवसीत्युक्त्वा स्वोत्तारकमगात् एकदा तौ भ्रातरौ बावपि मन्त्रिपुरन्दरौ महर्डिसडोपेतौ श्रीपार्श्वनाथ नन्तुं स्तम्भनकपुरमीयतुः । प्रथमदिने ससड्डौ तौ श्रीपार्श्वनाथस्य पुरो भाव- भासुरौ श्रावकश्रेणिपुरस्सरौ स्थितौ । गीतरासादि वर्तते । सोपोधात्त- अत्याध्यक्षाः सूरयो मल्लवादिनः समाकारिताः। ते यावदेवगृहं प्रविशन्ति सावत्पठन्ति । " अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गालोचना"॥ मन्त्रिभ्यांश्रुतं चिन्तितं च, अहो मठपतिBहवद्देवगृहेऽपि शृङ्गारागगर्भ पथं प्रस्तौति, देवनमस्कारादिकमुचितमिह तन्नाधीते तस्माददृष्टव्योऽसौ । उप- विष्टः सूरिः । अन्येऽपि सूरयः शतशः पङ्की निषण्णाः। मङ्गलदीपान्ते अप- रसूरिभिर्मल्लवादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः। मन्त्री पुरस्तिष्ठति। अस्मिन्नसारे- संसारे इत्यादिपादवयं भणितं तैः । मन्त्री हस्तेन वन्दित्वा विरक्तो गतः स्वो- तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्त्र्यवज्ञा चारोहत्प्रकर्षे । ३ एम्यां रात्रौ मन्त्री मुत्कलापनिकां कर्तुं देवरङ्गमण्डपे निविष्टः । पुरो धनमः, काः । कोपि कविराह- श्रीवस्तुपाल तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः। देहे युतिर्विलसती रुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥" अपरस्तु-“अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेषामसती वदन्ति । खैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल स्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सतीं तु ॥" इतरस्तु-"सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्तिः पूरोसरीयपिहितावयवासमन्तात्। अद्यापि कर्णविकलेतिन लक्ष्यते यत्तन्नाद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल!!" कवितु-"क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्पं जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल! ॥" Interinarianarasantrimmmmmmmunita १ वस्तुपाल्पबन्धात्।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तेभ्यः कविभ्यः सहस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभहादिभ्योऽपि । याव- ज्जातं प्रातरिव तदा मल्लवादिभिः स्वसेवकाः चैत्यदारव्येऽपि नियुक्ताः । एक हारं अन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः मन्त्री चैत्यानिस्सरन् ज्ञापनीयः । दक्षिणेन वस्तुपालो मठद्वारान्निर्गच्छति, तावता सेवकज्ञा- पिताः सूरयः सम्मुखाः स्थिताः, मन्त्रिणा रीढया भ्रूपणाम इव कृतः। आचार्यैरभिहितं, "दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णाऽपि नो शाम्यति विजीयतां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् ॥ मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किंपर्यवसानेयं प्रस्तावनेति ध्यानादूचे च, न विद्यः परमार्थ किमेतद्घिधड़े । आचार्यैरुक्त, पुरो गम्यतां, भवतां कार्याणि भूयांसि । मन्त्री सविशेषं पृच्छति । सूरयो बदन्ति, सचिवेन्द्र ! श्रूयतां, मरुग्रामे कचिद्रामाराः स्थूलबहुला लोमशाः पशवो मसन्ति, पर्षदि निषीदन्ति, कपोलवल्लरी वादयन्ति, तत्रैकदा वेलाकूलीयचरः पान्य आग- मत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्यैराहूतः, पृष्टः, त्वं का, कत्यः । तेनोक्तमहं समु- द्रतटेऽवात्सम् । पान्थः पुरोयामिकै पृष्टा, समुद्रः केन खानितः तेनोचे स्वयम्भूः सः। पुनस्तैः पृष्टं, कियान्सः । पान्थेनोक्तमलब्धपारः। किं तत्रास्ते इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये, "ग्रावाणो मणयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुषी मुक्तौघाः सिकताः प्रवाललतिकाः शेवालमम्भः सुधा। तीरे कल्पमहीरुहः किमपरं नाम्नापि रत्नाकरः इति पादत्रयं पठित्वा व्याख्याय पुरो गतः पान्थः । तेषु ग्राम्येष्वेकः सकौतुकः पृच्छम्पृच्छं समुद्रतटमगात् । दृष्टः कल्लोलमालाचुम्बितगगनायः समुद्रः । तुष्टः सः अचिन्तयच्च ऋद्धयः सर्वा लप्स्यन्ते , प्रथमं तृषितः सलिलं पिबामि । पीतं तदग्धः कोष्ठः । ततः पठति, "वरि वियरो जहिं जणु पियइ घुटुग्घुटु चुलुएहिं । सायरि अस्थि बहु य जल छि खारउं किं तेण ॥" तैरेव पादैनष्टः स्वास्पदं गतः। तथा वयमपि स्मः । मन्त्रिणोक्तं, कथं तथा यूयं, यथा स ग्राम्यः। सूरयस्तारमूचुः। महामात्य ! वयमिह श्रीपार्श्व- नाथसेवकाः त्रैविचविद्याविदः सर्वईयः शृणुमः, यथा धवलक्कके श्रीवस्तुपालो मन्त्री सरस्वतीकण्ठाभरणो भारतीप्रतिपन्नपुत्रो विबजनमधुकरसहकारः सारासारविचारविदास्ते । तदुत्कण्ठितास्तत्रागन्तुमीश्वरत्वाच न गच्छामः ·१० श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः कापि । कदाचिदत्र तीर्थमित्येतात्र मन्त्री तस्य पुरो वक्ष्यामः स्वैरं सूक्तानि, इति ध्यायतामस्माकं मन्त्रिमिश्रा अप्यागताः । यावत्पव्यते किमपि तावदसं- भावनयावज्ञापरा यूयं स्थिताः, ततः किं पठ्यते गच्छत गच्छत उत्सुरं भवति। मन्त्री प्राह मम मंतुः क्षम्यतां, किमेतत्पठितुमारेभे भवद्भिः। आचाया जगदुः, देव यदा युवां बान्धवौ श्रावकश्रेण्यग्रे राजराजेश्वरौ दिव्यभूषणौ श्रावकाश्च धनाढ्या दृष्टाः गीताचुच्छ्रयश्च, तदैतनश्चित्ते बभूव । जगति स्त्रीजातिरेव धन्या, यदुवो जिनचत्र्यचक्रिनलकर्णयुधिष्ठिरविक्रमसातवाहनादयो जाताः, संप्रत्यपीदृशाः सन्ति, तस्मात् श्रीशांबश्रीशान्तिब्रह्मनाग-आमदत्तनागडवंश्य- श्रीआभूनन्दिनी श्रावकोसमा कुमारदेवी श्लाघ्या, ययैतौ कलियुगमहान्ध- कारमनजिनधर्मप्रकाशनप्रदीपौ ईदृशौ नन्दनौ जातो, इत्येवं चिन्तयताम- स्माकं पद्यपाद्वयं वदनादुद्गतं, जिननमस्कारादि विस्मृतं, पश्चार्धं तु शृणुत । "यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल भवादृशाः" । सविस्तरं व्याख्यानं कृतं । जिहाय सचिवेन्द्रः, पदोलगित्वा सूरीन् क्षमयित्वा क्रोशान्ते ग्राम एक आगात् । तत्र लातभुक्तविलिप्तः स्वं भृत्यं सचिवमेकमाकार्यादिक्षत् इयं वाहिनी मे सहस्रदशकबदरकयुक्सरिभ्यो मठे देया । गतो मन्त्रिसेवकस्तत्र, भाषिताः सूरयः, मन्त्रिदत्तमिदमवधार्यताम्। आचार्यैदृष्टम् । अश्वमारुह्य भट- शतोल्लालितकृपाणजलप्लावितखास्तत्र गताः यत्र श्रीवस्तुपालः, उदितश्च तैः, मन्त्रिन् किमहमुचितभाषी, किं चारण:, किं बन्दी, किंतु सर्वसिद्धान्त. पारगः सम्यग्जैनः सरिः। मया मन:प्रमोदेन यह उपश्लोकनमुक्तं तन्मूल्यभूता मिमां वो दत्तिं कथं गृह्णामि, न मयेदं वित्तायाभिहितं किंत्विदमन्तर्मानस ध्यात्वा यथाचापि जयति जिनपतिमतम् । न गृह्णाम्येव । मन्त्र्यप्याह भवन्तं निस्पृहत्वान्न गृहीथ, वयं तु दत्तत्वान्न प्रतिगृह्णीमः , तर्हि कथमनेन हेम्न भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ततः सूरिभिर्जगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रिन स्वगृहाय सम्पति गम्यते भवद्रिः, तीर्थाय कस्मैचिदा । मन्त्र्याह इतो भृए पुरं श्रीसुव्रततीर्थ वन्दनार्थ गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राहु, तर्हि लब्ध ऽयं हेमव्ययोपायः । तत्र लेप्यमयी प्रतिमास्ति । तत्र स्नात्रसुखासिका पूर्यते श्रावकाणाम् । तस्मादनेन राया रिरीहेममयीं लानप्रतिमा निर्मापयत तथैव कृतम्। ऐकदा मन्त्रिभ्यां श्रीसोमेश्वरादिकविभ्यो विपुला वृत्तिः कृता भूम्य दिदानैः। ततः पठितं सोमेश्वरेण । १ वस्तुपालप्रबन्धात् । मन्त्रिणो ध्वनितं तत्, ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः "सूत्रवृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिंहेन धीमता। विसूत्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥" अथ रात्रौ तन्मयतया नाभेयपूजाध्यानदानपूजाः। तदा कवयः पठन्ति- "ये पापप्रवणा:स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादोल्बणा- स्तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभषणा जिह्वे भवत्या स्तुताः। तस्मात्त्वं तद्यापघातविधये बहादरा साम्प्रतं धर्मस्थानविधानधर्षितकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ॥" अपरस्तु- शूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थबोधे । नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपिच ग्रहमयो न हि वस्तुपालः॥" अन्यस्तु-"श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्त्रेन्दौ विनोदयति भारती॥" इतरस्तु-"श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गुलीच्छद्मतो जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिह्वव चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥" सर्वत्र लक्षदानम् । पंपाठ च आनन्दाश्रुनिझरिताक्षः, "कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथान्ये चिन्तामणिमणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे बत यत्र नेमिः श्रीरैवतेशदिवसो दिवसास्तथान्ये ॥ अभङ्गवैराग्यतरङ्गरङ्गे चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनकोऽपि पदं न लेभे॥" आरात्रिकेअर्थिनां ससम्भ्रम मन्त्रिमध्ये झम्पापतनं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः- "इच्छासिडिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणष्टो बलिः । नीरागानगमन्मुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मादर्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥" लक्षाः सपादा अस्य दत्तौ मन्त्रिणः । दानमण्डपिकायां निषण्णो निरर्गलं दददेवं स्तुतः केनापि १वताद्रियातायाम् ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः
"पीयूषादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि
स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः।
वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जला:
केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ॥
वस्तुपाल तव पर्वशर्वरीगवितेन्दुकरजित्वरं यशः ।
क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥"
एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्छ्य सर्वास्तीचिन्ताः
कृताः,
निर्माल्यपदं दत्वा पर्वतादुदतारीत्, न सतां हृदयानापि महत्वात् ।
कवयस्तु पठन्ति-
" श्रीमन्ति दृष्टा द्विजराजमेकं पद्मानि सङ्कोचमहो भजन्ते ।
समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकासी तव पाणिपद्मः ॥
उच्चाटने विद्विषतां रमाणामाकर्पणे स्वामिहदश्च वक्ष्ये ।
एकोऽपि मन्त्रीश्वर वस्तुपाल सिद्धस्तव स्फूर्तिमियर्ति मन्त्रः॥"
एवं स्तूयमान उत्तमत्वाल्लजमानो वस्तुपालोऽधो विलोकयामास । ततो
महानगरवासिना नानाककविना भणितम् ।
"एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतांजल्पितं
लज्जानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेनि तत् ।
वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल!ध्रुवं
पातालालिमुद्दिधीर्घरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥"
तदेव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भङ्गयन्तरमुक्तम् ।
लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यांसार्थिश्रिता कीर्तिममृत नन्दिनीम् ।
सापीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रतः तदातयाऽसौ पते यतो महान् ॥"
"

·श्लोकानुक्रमणिका अने गत्वा ... ... अध्यः प्रत्यग्रवलात् ... ... १८ ... अङ्गके मृगशा १६ १८ २ ... ... अङ्गच्युताः अङ्गत्विषा अङ्गिनीभिरिख अङ्गुल्यङ्गुष्ठ० अचिन्त्यः : : २६ २४ २७ अतुल. अथ कथमपि... अथ तस्य ४९ ... ... अथ ननाम अथ नलिनमुखी अथ नवरवि० अथ निपीय ५७ २२ ... अथ मधु : : ४७ २७ | अनारतं ५४ | अनुदितापि ३२ | अनुदिते ३४ | अनुनयाय ३४ अन्तनिकेत ५ अन्तर्नित्यं ४३ / अन्तर्खलत्तरल ६१ अन्तःशोभा०... २१ | अन्यासु ७ | अपदोऽप्यसकोऽपि ४७/ अपरः १५ / अपरो १९ / अपसृतं ५६ अपि गतवति ... १७ अपि धनजघन० ३७ अपि चाटुगिरा १६ अपि चाकरो ५६ | अपि त्रिलोकी ७ अपि विक्लवता ११ अपि सद्गुणैः ... ५५ / अपुनरपसृति. ... १८ अभवदर्घ० ... ५७ / अभिधित्सन् ४२ / अभिसर्पति १९ | अभूत्सम्भेद०... ११ | अभ्युक्षणानि .. ५२ / अमर्षमिव १९ / अमिलन्करिणो ... २०/ अम्भोज० ५१ अम्भोरुहेऽपि.. ५१ | अम्भोहतैः । ९ भंसयुग्म ० ४८ ० ३ ... my ... ३ अथ मलिम्लुच० अथ मुदित मृगाक्षी० अथ रथममजत्० अथ विष्णु० अथ शिथिलितः अथ समेत अथ सुरमथनायैः अदर्शि ... ८ ... १५ ... ... ४२ ३८ ... ५२ अघर० ३३ ... ... ४५ अधरानुबन्धक अधावन्० अधित कमपि.. अधित कृतकमेष अधिषाद. अधिरुख ३३ २५ .. ... .... ... . अनवरत ·श्लोकानुक्रमणिका. . ३ ये वीर० ... एमताअर०... : : ३० ४ ... ... ... . २३ ... १ ... ... रिष रुण. पणावि० थिनां लकृता मलमलमिति अवनतानि अवयव. अवियोगिना अविरत. अशिथिल ८ ... १२ : : ३८ १८ ८ ... ... असन० ... ... ... असमकुसुम० असमशर० असमसमर. असिघात. ४७ / आलिलुस १६/ आसदन्० ४९ / आस्ते पुरी ९/ आस्य. ११ इतःपुरः ६ इतरगुण १ इतस्ततोऽपि २२ इति गदति १५ इति गद्गदाकुलितः २२. इति तापयति. १४ इति निशा० २० इति परम० २१ इति मुदित.... १३ | इति लेखमेष ... ५६ | इति वर्मभृतः ... १०/ इति सुरेन्द्र०.. ५२ | इति हलभृतो.. ४९ / इतोऽपि १७ / इत्थं नितान्त ३/इत्यन्तः २४ इत्यर्पित २४/ इत्याकर्ण्य १० इत्यात्म ३७ / इत्यादेशं १५ इत्युक्त्वा २ इत्युद्दाम ५६ इत्येना ३२ इदमयमथवा ३४ इह तट. १४ इह निवसति १.इह मुहुरव० २४/६९ यदहकृत ४ विवरपथः ६ इह दि ३६ | दशश्री: ४१ ... असुसहक० ० २२ असौ प्रजाः ... ... अस्तु क्षणं ४९ ४२ ३ ... ४४ ... ... ... ... ... अस्मद्विभुः अस्मिलताना. अस्या अहमिहैव अहिवं अहह ... ... ... ... २५ अक्षिण पुष्प.... ... ९ ... ... भक्षिण प्रियाया आकण्येव आजन्म दुःस्था इव आनन्दिनो ५७ ... ... आन्तर. . .... आपतर.. माभाति ... ... २६ ·लोकानुक्रमणिका. ४८ ... ... २४ करकं २८ करसरसिरह करिणा ४४ करुण. १६ कर्णावतंसाम्बुज० कलङ्क० ५२ कलयति ३३ ४९ २२ ... ... ... ... ५३ २५ कलितललित० कलितसकल. कल्लोलिनीभिः.. २८ ... उत्तान० उत्तिष्ठद्भिः उत्तिष्ठोत्तिष्ठ उदयशैल. उदितोदित.. उद्दण्ड. उद्दीत. उद्भास्वद्विश्व० उद्यद्दानामोद० उन्नतोभय० उपरितनवनावनीषु उपरितनशिरःसरःसु उप्त्वा उर:पुरे उरसि उल्लसन्नयन उवाहासि. उष्ट्रा उष्णौ ३१ काचिद्वरे ३३ ३३ ... ... ९ ... कान्तकान्ति०... ... ९ कान्तपाणि ४३ ३२ ३२ ... २ ... ... ... कान्तहस्त० कान्ता कान्ते कापि कामिनीकुच०. ६ mr me ५२ ... ४ ... २९ कामिनीरनुयतां ... ३० ... ... ... : :: ऊढाः १४ कामुकैः २७ किममिलन्० किमु चन्दन० १८ किमु रोदिषि ... ... W ० ... ... एकदा एकाकिन्यपि एकोऽपि ३८ ३८ ... ३८ ३७ किमु रे २७ | कीर्तिप्रवाहो एणः ३ ... ... ३७ ... कीर्त्या ६१ ... १ कीलाली ५३ २८ एतस्याः एत्य एवं और्वामिनापतत कश्चिदाचा कडरि काचन... कररि विघटनोत्सुका कथय कथय ... कनकरूण्डल. कुम्भस्याम्भः.. कुर्वन्परायः कुर्वन्मुहुः :: ४४ १७ कुलजीवित० २२ कृतहर्षित ... ... . ... ८ कृतकृति. १५ | कृष्णीकृता० ४६ सपुष्कल. ... ३१ .. कन्या कपिशाः ४२ | केनचिद्विरचितो ·सोकानुक्रमणिका. ५२ २९ ... ... ... २३ ... ३४ 0 ० २० ८ ० ... ... गर्भित ऽपि पे वा न्तेिये मोदकी. लिन्यं मोडकीड कीडाकथासु. क्षणमति कुपिताः क्षणमुपचित०... क्षिप्तैः स्वयं खेदस्वेदो० खेलन् ... ० ... २२ ३ ... ... ... ... ४८८ ... ... ... ... ५ | चापं तदा ३२ चापल्य० ४२ चित्तेशचाटु. ४६ | चित्तेशपाणि ४५ चिरविरचित ३ / चिरसमय ४३ चूडामणी. २९ चूर्णीकृताङ्गुली ५९ छायाभिरन्ध०... २० जघनमतिघनं ... २२. जघान ३४/ जनकेन २७ /जनशां ३४ | जनयञ्जने ४३ जनव्यामोह.... १६ जाग्रत्० ११ / जायापतीनां २१ जितमिव ५० जितवलयः १५ / जित्वा १६ / जेष्यन्ते ३२ ज्योत्स्नीषु २४ ज्वलिताग्नि ८ तत्कोप १७ ... ... ... १३ ... ख्यातः २५ ... ... ... ... २४ २ ... ... ... ... ... ... ... ३६ ... ... १ : : . १२ ... .. 0 ... ... ... ... ... गगन० गदिताः गलितसकल. गलितस्वपर० गिरिशिर:० गिरिशिरो गुप्तगर्भकमपि० गुप्तो गुरुगगन० गृहासि गोत्रान्तरालाप० ग्रासागतमिव घण्टापथं चके कृष्णा चक्रे रसञ्चापल. चञ्चन्चूला. चण्डप्रसाद चरणोदत० चलिते चल्तेिषु चापयष्टिमिव १५ तत्क्रुधाप्युप. ३४/ तत्तच्छरासन०... ५२ ... ... ... ४३ / तत्रैव ४१ ... २ तत्सम्भवत्रि०... ... ... ... ... २६ | तदk ५२ । तदचः २६ तन्वाने ५८ तपोवने ... ... १० ० ... ... ... ... ... . ४८ तस्य पुष्प ४८ तस्य प्रिया ३१ । तस्यानुजः ... ... .. ...

·श्लोकानुक्रमणिका. ... ३ | दूतील २७ दूर दूरात्० . ... ... १० २८८ ... ... तस्यां प्रभुः तस्याम्भोधेः ताहग्भासुर० तादृशेरपि तापादन्तः तिमिर० तिमिवत् तिलकोऽपि तीरस्थिते ३१ / दृग्भिः २७ | दृग्मार्ग १७ / दृग्वारि० २९ ... ... ... ... ... ११ | दृश्यः ७ ... १२ दृष्टा. ... ३३ / देवः ... तुरग. ५२ ... ५०दोलया ... ४ | दोलयाद्भुत० ३१ ० ... ५ / दोष ४६ | द्योतः ... ... ... ५ ५६ ... ... तुरगाग्र तेजोवह्निः तेन तोयज० तेन सार्द्ध ते प्रत्येक त्वत्कीर्ति त्वदादेश त्वमपि त्वरितं त्वां वंशपांसनं ... त्वां विभुं २९ द्रुततमः ४१ द्रुततर. ... ... ... १५ १८ ... ... ४३ ... ... ४८ .. दधत्या ४६ २८ २६ ... ४५ द्रुतमनुज्झित. ८ द्रुतमभिप्रियं द्वार० द्वारि ७ | द्विरदेषु ४२ द्विषतां ४३ / द्वेषि. २८ धर्मोचिती २० | धाद्भिन्नाः धामाधारः ४१ धावद्धर्द्धर० ५४ धिगनङ्ग १ | धियागवान् २४ धीमतां ४ धीमान् ४६ धीरोऽसि ९ धुरि १७ | धूम. २५ धौते ... ३९ ... २५ ... ... दन्त. दन्ती दयितकर० दयितमधर० दर्शन दहन्महावैरि०... दातापि दायादता दारितारि० दासीव दिवस. दिवि दीसार्क० १३ ... ... ... ... २६ ... .... २८ ...

·श्लोकानुक्रमणिका. ६ ३६ ... * . ३६ ३ ... ५४ ... ... ३५ ५ ... ... २२ | निःसीम० ८ नीरा० ३९ नूनं नानेन १२ नूनं विनिर्यत् ४३ | नैवौष्ठ २६ नो चाशांसि . २४ नो माति २५ न्यकृतानुलयः २ पतता ३ पतति १७ पतितां ५३ पतितेऽपि १४ पतितो १ पथिकाः ६१ पदताडनेऽपि ... ध्रवमभवत्। ध्रुवमवधिः ध्रुवमस्ति ध्रुवमालवाल. ध्वनिः नक्तं दीप्तः नक्तं भरेण नक्तं निरङ्कुशतया नक्तं शशाङ्कोपल नतोऽपराधी न निकरोषि ननृतेऽरि० ननृते शरद्यबलया नभोनदी० नरनारायणानन्दो . ... ० .. ... ... ... :: ... ... पद्मनाभ न रसन० ... नवकुसुम० नवपाटला. १० पद्मश्री १२ / पझे ... " परघात ... नवरक्त न विधुन्तुद नागेन्द्र० ३९ परमे ... . ... ... ... ... ३ .. ... ... ... ... ... परसूर० २४ परिकम्पतेऽद्य ... ३३ / परिचित ३५ | परिणन्तुमुद्रा ४६ परिणयपरिणाहि परिणयरय० १७ | परितः पतन्तु... ४५ / परित: परि०. १४ / परिताप० २० परिदलन ५७/ परिमुक्त. ९ परिरम्भ ४६ परिरम्भणे ५७ / परिरम्भपरप्रिया २५ | परिरम्भपरम्परा नारङ्ग० नार्यः नासीर० निघ्नन्तं निजघान निजसुता: निजं निता निबिड निभृतमथ नियत निर्विवेके निशित. निःशेष ... ... . ... ... ... ... ... ० . ... ... ... .

·श्लोकानुक्रमणिका. ... ४७ | प्रातर्जगत्यः ... ... २४ प्राप्त ... ... २३ ... ... ० ... ... २१ ... ... ... १ ... १२ ... परिरम्भिणि परिशोषित पल्लवेषु पवनः पवित्रं पश्य पश्योष्ण पुण्यस्य पुपोष पुस्फूर्ज पूरम्पूरं पूर्व पूर्वाङ्गना पूर्वावनी० पादपीठ. पादप्रणामेऽपि... पादसम्पात प्रकटित. ... ... १३ ... २२ ... ... . ३१ ... ... प्रासाद ३८ प्रासितं ५८ प्रियजनं १०/ प्रियतमः ४६ / प्रियतया ५९ | प्रियमिकेतन०, ४ प्रियनिर्विशेषमपि ५९ प्रियालाभ ५३ | प्रियवेश्म० ३३ | प्रियहृदय० २४ प्रियासक्ते २५ | प्रेङ्कित ४ | प्रेमोत्तरं ३७. प्रौढप्रीती ४४ प्रौढोपनत. ५५ | बभ्रे ३ बलमिन्द्र० १८ बलयोर्बलिनो ४९ / बलादधःकृत्य... १३ | बहिरेव बहुमांस० २७ | बालांशुमालि. १७ भग्नः २२ भङ्गं ४७ भवति २७ भर प्रतापा w २७ ... ... ४२ ... ... ... ४८ ... ... ... ... ... ... प्रज्ञात प्रणयिना० प्रतिघात प्रतिदन्तिनां प्रतिमित ... ... سه س . ... ... ५१ २५ प्रत्यग्र० २८ ... ४५ प्रथमघाम. प्रथममविदितानि प्रथमाहित० प्रद्वेष्योऽपि ५८ ." ... ३ ... ... भवन ... प्रबल ... ५३ / भवन्तं ४३ प्रभाव. प्रभाविलासा :: ... प्रमद० ... ... २१ प्रस्तुता.. प्रहिता ५२ | भास्वत्प्रभाव... ९ | भिदुरोष्ठ० भुजयुग० ५० | भुवि ५८ भृश० ... . २१ ... प्राम्बाट.

·श्लोकानुक्रमणिका .. ३ ... : : ४६ । मुनि० मुहुरपि ३५ मूढ० २७ ... ... ... प्रश्यद्भूमि० भ्रान्तैरन्तः भ्रूपक्ष. भ्रूलता० मग्नः मणितमभिनयत्सु मणिमण्डन० मतिप्रतानिनी.. ६ मूल. ३ | मौली ३ ३ २४ ". ९ म्लानं यः काम० ६१ ६ यः परैः ... ... मत्स्यावतारस्य... २ . मदन० ... १ मदनस्य मदनो ... ३२ ... मदपरवश० ० ... मदवा. ० ... ... .. ... ४८ ३ ... मदाम्बुना मधुर० मधु सरभसं मध्येऽम्बु० मध्ये न मन्दं मन्ये मरुदुत्तरङ्गित० मलयानिल० मलयानिलैः माद्यति माद्यतु माया. मारुतेन ४६ .३ यश्चके १७ यतीन्द्र १४ यत्रोन्मुख ४० यत्केश यत्सहस्त्र० १९ यथार्थ २ यदधावदुदार १९ यदयमधि० १९ | यदि ३५ यम० ३६ । यया २८ । यस्याः कपोलेन्दु ३५ । यस्याः कपोलो... १२ | यस्याः कलापानणु० ३८ यस्याननं १२ यस्या नितम्ब ३२ यस्या नितम्बो... ३२ | यस्या मुखे दन्त. ५४ यस्या मुखे जिन ३२ यस्या विभाति ... ३१ । यस्या विराजत्यधरो ४१ | यस्या हृदन्तर्गत... २९ यस्यां निशि २९ । यस्यां परस्त्री ... ३६ यस्या मणि ४४ | यस्यां रहः ३२ यः स्वीय ६ ... ... ६ ३ ३६ ० ... mY .. ६. क ... ३ मा व्रज ... ... . ... मुकुलित मुक्त. ... ... . ... ... . मुक्त्वा मुखाग्र० ... मुग्धया ...

·लोकानुक्रमणिका. यं मातृभक्ति.... २१ याचिष्यते ५७ ... ... या ददे २४ ... यावदाह्वयति रसवशग. २५ रसविवश ३२/रागो ६. राधां ३७ / रिपुनिकर. ४९ रुचितमभिमतेषु ५५ रे चौर ४४ या श्रीः ... ... २१ ... ४४ ... ... २६ • . . ... ... ३४ ... . ३० ... 3 ... ... ५ | रोदित्यसो ३१ रोधस्तटेभ्यः ३२ रोपारोपाद्धना २२ | रोमराजि. १४ | लघुतां ४२ लक्ष्मया० लावण्य. ४८ लीलागतिं ४९ लीलामीलदृष्टि ४२ लीलाममुलविन० ४२ लूनपुष्प. ४२ लोलकीलाल.... ५० लोलाः ४८ / लोलालोलं. ... युधि युध्यध्वं युवतिषु ये उभे योषितः यौवनोष्म रचित रतिजानि० रत्नपादासने०... रत्नश्रेणी रथचित्कृति रथमेक० रथस्खलन रथारोहेऽथ रथास्य रथिनां रथिनामिव रथिपति रणतूर्य रणमन रणमूच्छिनि रणसीम्नि ... २८ २ ५३ ४२ ... लोले जलार्द्र०... ... ... ... ३३ २३ ४५ वध्यः • . . ... २७ ... ५० वज्र ४९ वनखण्ड, ५८ वंशाग्रेण चलतां वलयार्थक २२ वलाधीनं ३९ । वशीभवन्ति १६ / वसनमपि १६ / वसनमिदमिति १६ / वसनविनयने १९ | सत्तृमचिंधः ... ५३ ... रभसचञ्चल० रभसदलित.... रभसभर० रमणी रविकरोद्धृतिः रविभटैरिव रविरथस्व रसयति ... ५७ २१ २१ ...

·श्लोकानुक्रमणिका. २६ ... ... जशैला. जापतितैः... व्हाडम्बर. देवतां ३८ ३१ .. ति स्म ३५ ... • • • ३ ... .. ... । .. ३८ ३८ ... ... ... ० ... ३६ | व्यक्तं ४० व्यथयत्ययं ३ व्याम० ५८ व्यालावली. २३ / शङ्केऽवतंसा० ... ४३ / शङ्के तदा १५ | शङ्के शारद० १६ शरजाल. ५७ / शरदः स्फुरत्० ४१ | शरदिन्दुमुखि .. ३९ शर्वरीश्वरः ३ | शशिनि १४ शशिमणि ५८ शास्त्रार्थ ४० | शितिकण्ट ३९ शिथिल ३९ शिशिरस्ततान... १५ शुचिना ३९ शूरः ४५ | शूरो ४५ / शैलेन्द्र० ४० शोभाभिभूत. १८ शौर्यधैर्यावधी ६ श्रमविहित २६ श्रीचन्दन ... १० १२ ... • . . ८ ७ ... ... ... ... ... हेमरुत्त्वरैः घटमान घटितेऽपि जियिनि साप्या বিধৎসু वेदारितं वेदितं ... वेधु० वेरह बेरक्षातुर वेरहानल. विरहिणां विरहोद्भव० विरुद्धः विलम्बयति विविधायुध० विशति विश्वतीर्थ विश्वाधारं विसृमर० विस्पष्ट वीर: कुचक्ष्माधर० वीरनन्दक. वृत्ते वृद्धः वेगेनाहम्पूर्विका० वेत्रिनेत्र० वैरिवार वैरिवीर० ... ७ ... ... ... • .. . ० ... ९ ... ... २३ ९ श्रीरङ्ग. • .. ७ • .. 1. ... २५ | श्रीपस्नुपाल. कलि. ३७ श्रीवस्तुपाल जितः ५३ | श्रीवस्तुपालसदितम्या ४३ श्रीवास. ३६ श्रीशत्रुञ्जय० ३० ... ... •.. २६ / श्वश्रे ... ... . ... ... ६. सकल. ५ स कुलीन: सङ्कान्त ... ... ... ... ... ...

·श्लोकानुक्रमणिका. ११ 'मत्याभिध सन्त्वन्ये सपदि दिक्षु सपदि प्रविश्य... २३ २ ... ... ... सप्रमावरगा: २८ ... ... स प्रभुः समं समजनि ४५ सारस्वत ४६ | साक्षादपि ... १६ सितरुचि ११ सिन्धी ५३ सीमन्तः ६ सुधांशु० ५२ सुभटः ८ सुभद्रा रैवतोद्याने २० १२ मुरतगतिषु १२ सुरतविरति. ५५ सुहृदयममुमवाप्य ४८ सूनुस्तयोरजनि १. सूर्याश्व० ४८ • .. सुभद्रा सम्प्रति ४२ ... २१ ... समधुर० समयानुभाव. समये समरे समरोत्सव सभिर० २२ ... ... ८ ... ... ... • .. २३ ४९ सेकं ४ सेनामेनां सपत्नस्य २९ सेनामेनां समादाय • . . ... ... ३१ । सेनायाः २५ सेवकैरयमधारि ४४ ... ... २९ ६ समुदस्य सङ्ग्रामसिंह. सम्पातेन सम्मुखीन संरम्भतत्रि० संवर्धितो संसक्तः संस्तूयमान० सरभसमभिकण्टं सरसमुरसि सरसी सरिदूर्मि० सर्वदर्शन सर्वाङ्गीण सविधा ... ६. सोमाभिधस्तदनुजः ५७ सौनन्दिनः ५७ सवलित इव ४२ ... ... २१ ... स्थाणु ३ ० ५६ . ... ४४ ... ... २० सहज ... ८ सहसा सार्क स्थिर २५ । स्थिरीभव ५५ स्पृशति ११ / स्फटिक० ४५ स्फार ३४ स्फुरदरुण. ४१ स्फूर्तिर्याक् ४४ | स्मरनिशाकरयोरपि ... ... सा दृष्टव ... ... २८ साध्वसः ... ... १७ साम्राज्य ३८ سه स्को ·श्लोकानुक्रमणिका. 1 ... ६ ... २८ .... १२ शरावलि. श्वाप० तमब्जनिभं... तमुखकमलायाः तशक्तिरितोऽपि छायाभिः. मेऽपि ने निरीक्ष्य यमजनि .... ... ... ६० ... ... ० ... ... ।.. .... ३ ... ८ १७ | हारमण्डलितः ४३ / हास्यं मा स्यात् ३९ हिमकरागमन ५७ हिमता ४७ | हिममहिम० २७ हुत्वा ३९ हृतवति ... २३ हृत्प्ररूढ० ... ५६ हृत्वापि • .. हृत्वा हृत्वा २७ हृद इव २९ हृदन्तदीप्त. ४४ हृदयमति० ५० हृदयमपि ४७ / हृदयात् ३८ हृदवनिमभितः ५८ हृदि किमपि ५५ | हृदि मग्न ५८ | हृदि मधु० ५९ हदि मे ३४ हृद्यावधिः २८ हेमे ... ... ... २१ ... ... जन्य वासेषु र विलस्य न्त मा स्म पहेषित. पर इवैश्वयें र संहर रहुतवह० हरिनगर हरिहर० हर्षादसौ ... ... ... २० ... •.. ... ५७ ० ... ... ... ... ... ४८ हस्ता विरेजः ... २३ इस्तोदस्तैः ... २६ . P. 2. 1. 5 यति P. 3. 1. 2 यैरुरः P. 4. 1. 7 निच्छद्म नेदम् P. 5. 1. 8 ढौकितोज्ज्वल. P. 11. 1. 10 नमोऽत्रभवते भवते P. 11. 1. 12 शीधुनाऽऽकुल. P. 11. 1. 4 महःस्खलनावलक्ष P.29. 1. 6 क्रीडड्रीडं P.34. 1. 13 कारिकापरमार्थों P. 42. 1.23 कम्पिनो P. 43. 1. 7 पति P. 44. 1. 5 राधां P. 45. 1. 1 स्फुलिङ्ग P. 48. 1. 3हिये CORRIGENDA P. 49. 1. 3 निस्सृतां P.51. 1. 6 विरहाा P.59. 1. 5 नैवाष्ठ P. 63. 1. 20 व्यावर्त्य कर्तव्यता P. 67. 1. 22 ब्रूमहे, P. 68. 1. तिक श्रीवस्तुपाल. P. 69. ]. य:पाने P. 70. 1. 1h दानकर्तः P. 73 1.1 लिहोमि P. 73. 1.2 दधीचिसमुज P. 81. 1. 22 ऽधिकम् P. 84. 1. 3 चक्षुर्दिवि P. 91. 1. 14 जिवि P.92. I. . दत्त्वा & महात्