·नमोऽन्तर्यामिणे। पातञ्जलदर्शनस्य योगतत्त्वसमीक्षाख्या भूमिका। पदासीना (१) भने वामदमयुतोदासिनिवहै- मुंहः संसेच्या मे प्रियमपि च तेषां मत्कृतम् ॥ न मां पश्यन्तीपे इविणमदविभान्तमतयः इतीमूचे यस्सः परमगुरुरीशो विजयताम् ॥५॥ यापजूकदुरापं यज्जनपूकजनप्रियम् । दन्वशूकोपवीताक्तं दन्दशकेशमूत्रितम् ॥ २॥ तन्महामेरितेनेदं वालरापेण साधुना । उदासीनपदास्पेन योगतत्त्वं समीक्ष्यते ॥३॥ इह किल सबप्यपदृसप्टनटाङ्गयष्टौ निरर्गले सर्गवेगै विमतिपत्तिविपति- ति मियस्तैथिकानामिदं तावदविगीतमेवैकस्वरेण जेगीयते जरदन्तर्वाणिभिरन- रतं शमितसमस्ततन्त्रान्तराहितसंशीतिभि:-'यक्किल प्रय्या समाम्नातं तन्नोऽस- । (१)कदाचित् खलु सदसदनुमहानिग्रहाईविग्रहमहणाऽनुगृहीतसंसारमाहगृहीतजनतं भागी- फिनपटलपाण्डरपर्यङ्कस्यं भगवन्तं बालव्यगनेन वीजयन्तीमविश्वपादात्मानं वल्लभाम्मन्य- (ना भगवती रुक्मिणी तदर्पप्नः श्रीकृष्ण.--"उदासाना वयं नूनं न व्यपसार्थकामुका.। का वयं शवशिष्किञ्चनजनप्रियाः ॥ Bामामापेण न यादया मो भजन्ति सुम- पमे" इत्यादीनि वचनानि व्याजहार । तान्येवाऽनुच्छायीकृत्य वस्तुनिर्देशात्मक मङ्गलमु- निवघ्नाति-"उदासीनर" इति । यः परमगुरुः इति ईम् = लक्ष्मीम्,ऊचे स विभयता: पोकण वर्ततामित्यन्वपः । “भद्रे" इति “मे” इति च रुक्मिण्याः सम्बोधनम् । (२) शब्दकरणकब्रह्मसाक्षात्कारनिरसन, मनप्स इन्द्रिपत्वस्यापनं च योगसमीक्षा- वेनोपन्यामप्यत इति न प्रकृताऽमनतिरिक्त बोप्यम् । - ·ध्यक्ष श्रद्दधानानों प्रमाणम्' इति । समाम्नातं चासकृत् पञ्चजनानों, यस्मिन पञ्च पश्चजना प्रतिष्ठितास्तदेव विगलितनिखिलदुःखाऽनुपङ्गं चिन्मा तत्त्वमवयोद्धव्यमिति । न केवलमववोद्धध्यतामात्र समाम्नायौदासीन्यमचललम्बे ऽपि तु मा चाय संसारोच्चिच्छित्सर्जनोऽनुपायेन तत्तत्वं प्रतिपित्सन् अन्ध गोलागूलन्यायेनाऽनर्थमुपढौकिष्टेसनकोशन्ती सती भगवती श्रुतिः तत्तरी च्यायन्तीनों चतमृणां प्रतिपत्तीनामुपादेयतामाप तादर्सेन वैधनानि वार | प्रसयेन समामम्नौ । याः किलाम्नायन्ते-"भात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतन्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" इति । अतश्चैतदेव नो विश्वसनीयमुपादेयं च तंत्राः पा) प्रतिपचि--उपनिषद्वाक्यानामद्वितीये ब्रह्मणि समन्वयाय बृहत्संहितोक्तई (१) साम्प्रतं चैतद् । न यन्यथा नखविदलनमुशलावहननयोः शर्कराऽभ्यवहरणसो- मपानयोर्वाऽपूर्वोपयिकत्वाऽनापयिकत्वादिविशेषाऽवधारणं सम्पनीपद्येत । अत्रेदं बोध्यम् । न वृद्धा ईश्वरप्रणीतत्वेन वेदानां प्रामाण्यमातिष्टन्ते येन केनचित् सुभगाभिक्षुकन्यायेन बुद्ध- वाक्यप्रामाण्यप्रसङ्गापादनेनोपाकम्यरन, किन्ताहै नाऽयमबोधकोऽस्पटबाधको :: या येन प्रामाण्यपथं चाश्नुवीताऽपि तु मन्त्रायुर्वेदैकदेशसंवादविदिवेतरसंवादो वेदः - प्रमाणमेवेत्येवमातिष्ठन्ते, तत्कयकारमुपालम्परन् । वृद्धः परिगृहीतत्वात्प्रामाण्यमित्यचित् विप्रलम्मका एव वृद्धय इति चेदत्राहुायाचा-.-वृद्धर्विप्रलब्धत्वादालानामिति चेन्न । हानामपि प्रवृत्तेः। न च विप्रलम्मकाः स्वात्मानमपिविमलभन्ते । तेऽपि मृतक दिरिति चेत्, न तर्हि विप्रलिप्सुः कश्चिदत्र यतः प्रतारणशङ्का माद् । इदंप्रथम एष दनुपाऽपि धूर्व पपननुष्ठापयतीति चेत्, किमसौ सर्वलोकोत्तर एव यः सर्वस्वदक्षिणया सर्वबन्धुपरित्यागेन सर्वसुखविमुखो ब्रह्मचर्येण तपसा श्रद्धया वा केरल ५७- पायज्नीवमात्मानमवसादयति । कथञ्चैनमेकं प्रेक्षाकारिणोऽप्यनुविदयुः । केन वा । उपमीदशस्त्यया लोकोत्तरप्रजेन प्रतारक इति निणर्णीतः। न होतावतो दुःसराशेः प्रतारणात गरीय इत्पन्यत्र विस्तरः । (२) श्रौतष्प इत्यादिषु तव्पत्प्रत्यय विध्यर्थत्वमर्थित्वं च मतभेदेनाऽन्यत्र निरूपितम्। (३) पाठक्रमाऽपेक्षया दर्शनारूपायाः प्रतिपत्तेः प्राथम्येऽपि अनुष्टानक्रममवफाव्याद्या प्रतिपात निक्ति-तत्राथा' इतिाएताच दर्शनाच्या प्रतिपत्तिमुद्दिश्य श्रवणादीनि : इति मतेन । ये तु सुरेश्वराचार्यमताऽनुयायिनः-द्रष्टव्य इत्यनेन श्रवणायरिचारप्रयोजन ऽऽपातशानमनूयत इत्यातिष्ठन्ते तन्मते तु पाठक्रमाऽनुष्ठानक्रमयोरकरूप्यमेव बोपरि स्ति। *माणक्षु.प्रोत्रामममोसि, प्राणचक्षुःोत्रमनोग्योतीपि वा।

·पियनिर्णायकपद्विलिरुपनिष तात्पर्य्यगोचराकानसंशयादिमतिबन्धनि- पनिका तात्पर्यनिर्णयाऽनुकूलन्यायविचारात्मकस्वान्तत्तिविशेषा। यां-कि. जाऽऽचक्षते श्रवणमिति । द्वितीया प्रतिपतिः-मतान्तरादिविरोधधीमयुक्तममे- तासम्भावनादितिवन्धनिरासफलिकाऽऽगमाऽविरोधितर्कणारिमकाऽन्तःकरण- तिः।यां किल जगुमननमिति । तृतीया मतिपत्ति:-अस्थमबहललोलीभूतचित्ता- स्थैमादिमतिबन्धनितिका विजातीयमसयाऽनन्तरितसजातीयमसयमवाहरूपा श्रवणमननजनितसंस्कारसचिवचेतोजन्मत्तिभेदः । यां किलाऽभिलपन्ति निदि- ध्योस्नमिति । तुरीया प्रतिपत्तिः-अनाविधानिवृत्त्युपलक्षितनिरतिशयावया- इनन्दस्वरूपमतिष्ठचितिशक्तिरूपकैवल्पफलिकाःचित्साक्षात्काररूपा ऋतम्भराः प्रज्ञा । यां किलाऽभिव्याहरन्ति विज्ञानमिाते । अस्याश्च तुरीयापाः साक्षात्का- 'ररूपायाः मतिपत्तेरन्तरङ्गं साधनं निदिध्यासनाख्या तृतीया प्रतिपत्तिः । यथा- ऽऽस्नायते-"ततस्तु तं पश्याते निष्कलं ध्यायमानः" इति । यदेतनिदिध्यासनं तदेव च ध्यानमिति कीर्तयन्ति जरद्विदन्तः । अता एव, निदिध्यासितव्य इति । औतनिगदं निश्चयेन ध्यातव्य इसेवं व्याचक्षतोपनिषद्भाष्यकाराः । यत्तु विश्व- रूपाचायनिदिध्यासनमत्र न ध्यानार्थकमाप तु विज्ञानार्थकमियभिदथे(१) तत्तुः म ध्यानमात्रमेव ब्रह्मसाक्षास्क्रियायायलमाप तु दीर्घकालादरनैरन्तर्यसेवनेनः मेसख्यानपरमकाष्ठाऽपरपर्यायज्ञानमसादावस्थापनं सद्विज्ञानपदाऽभिधेयमे- सच्चितिशत स्वरूपप्रतिष्ठात्वकरमिसेतत्तात्पर्यकम् । एतच्चाऽनुपदमेव विस्प- 'यिष्यामः। तदेतदु ध्यानमेव चाऽभ्यस्यमानं कालंक्रमेण परिपाकदशापन्नं समा- पिरियभिधीयते । “ध्य द्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते" इति स्कन्दाचार्योक्त ध्यानादस्पन्दनं बुद्धः समाधिरभिधीयते" इति विश्वरूपाचार्योक्तेश्च । अत. एव "समाध्यभावाच्च" अ० २ पा० ३ ० ३९ इति ग्रह्मसूत्रभाष्ये समाधिशब्द- (१) बृहदारण्यकचतुर्थाध्यायगतमैत्रेयाब्राह्मणे 'आत्मा वाडरे द्रष्टव्य' इत्याद्याम्नाय भात्मनो वा.मरे दर्शनेन प्रवणेन मत्या विज्ञानेन' इत्याम्नातम्। तत्र दर्शनादीनां समानपैदरे- पानुपाददर्शनेन निदिध्यासनस्याऽपि निदिध्यासनेनेत्यनुवादो युक्तो, न तु विज्ञानपर्दैन विजातीयेन विभिन्नार्थकेनेत्याशयेन पार्तिकरता 'अनुवादे यथोक्ताना प्रकान्ते दर्शनार्दिषु । विज्ञानेनेत्यप कयं निदिध्यासनमुच्यते' इत्येवमाक्षिप्प "पानाSानिवृत्यर्थं विज्ञानेनेति मण्यते । निदिध्यासनशब्देन ध्यानमाशङ्कयते यत" इति समाहितएवञ्च विश्वरूपाचार्यमते निदिध्यासपदं विज्ञानार्थकमिति स्पष्टमेव । । .

·। . ( ४ ) विवरणे, निदिध्यासितय्प' "मोमिसेवं ध्यायथ" वाक्यान्युदाजहरुर्भाष्यकारा मस्करीनाः । अत एव च योगसूत्रकारा अपि मसयकतानता ध्यानम्' इति ध्यानं निरुच्य, तदेवार्थमात्रनिर्भासम्' इति निराहुः । समाधिमेव च महर्पयो योग व्यपदिशान्ति । । "समाधेिः समताऽवस्था जीवात्मपरमात्मनोः । संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपर- मात्मनोः" इति । अत एव स्कान्वादिषु 'यत्समत्व द्वयोरत्र जीवात्मपरमात्मनो। स नष्टसर्वसङ्कल्प' समाधिरभिधीयते । परमात्मात्मनोर्योऽयमविभागः परन्तप । स एष तु परो योगः समासाकथितस्तव' इसादिषु वाक्येषु योगसमाध्योः लक्षणत्वेन निर्देशाः सङ्गच्छन्ते । यस्तु काचिकः समाधियोगयोः पुराणे। लक्षणनिर्देश. स तु सम्पज्ञातसमाधिमारभ्याऽऽज्ञानप्रसादं यावत्योऽवस्थास्ता एव योगपदव्यपदेशनीया, न तु यमाचष्टाङ्गपतितसमाध्यवस्थापि तस्य योगसा- धनत्वेन योगव्यपदेशानईत्वादिखेतदाकूतकः । किं बहुना निदिध्यासनमेष क्षणपटिकार्द्धयामयामाहोऽहोरात्राऽर्द्धमासमासवन्दादिकालक्रमेणाभ्यस्यमान- सुपचीयमानं सव परमसंख्यान-सम्मज्ञात-धर्ममेघ-ऋतम्भरमझा-गुणवैतृष्ण्य-परच. राग्य झानमसाद-प्रसंख्यानपरमकाष्ठा-असम्मज्ञात-निर्विकल्पसमाधि-मतिमसव- जीवन्मुक्त्यादि-शब्दव्यपदेशभाग भवतीति नातिरोहितं बहुशामियलं तदवा- न्तरविवशेषनिरूपणेन ग्रन्थविस्तरकरेण । अत्रेदं बोध्यम् । प्रसख्यानधर्ममेघसम्प्रज्ञा- ताद्यवस्थापन्नं ध्यान विज्ञानजननद्वारा कैवल्यहेतुः, झानमसादपरवैराग्यधु- वस्मृसाधरस्थापनं च साक्षात्कैवल्पहेतु:(२), असम्प्रज्ञातसमाध्यवस्था तु साक्षा- (१) भौतावान् विशेष:--प्रसङ्ख्यानं प्रकृत्यवाधिकपुरुषाऽन्यताप्रकारकविवेकोपन- ननद्वारा ब्रह्मसाक्षात्कारोपायः, धर्ममेघसम्प्रज्ञाती तुसाक्षादेव ब्रह्मसाक्षात्कारहेतू इति । अत एवं 'सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघध्यानोपगं चित्त परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते भ्यापिना इति योगलक्षणसूत्र भाष्ये धर्ममेघपूर्वरूपत्वं प्रसवयानस्य भाषितं व्यासदेवै । धर्ममेघश्च धर्म = परब्रह्मदर्शन, मेहति बपति इत्यन्वर्थनामा साक्षादेव विज्ञानहतुः । एतदभिप्रायेणेष योगियाज्ञवल्क्येन,अयन्तु परमो धर्मो पद्योगेनाऽऽस्मदर्शनमिति गीतम् । 'तत: क्लेशकर्मनि. वृत्तिः' इति सूत्रे भाष्ये धर्ममेघलाभादविद्यादिक्लेशकर्मनिवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् मुक्तो भव- तास्युक्तरज्ञानापनोदनद्वारेव धर्ममेघस्प जीवन्मुक्तिहेतुत्वं, न साक्षादिति बोध्यम् । (२) ज्ञानप्रसादपरवैराग्ययो केवस्यपूर्वरूपत्वे प्रमाण तु परवगग्यलक्षणसूत्रस्य भाष्य, तत्र युक्तम्-एसस्य हि नान्तर्गयक कैवस्यम् इति । 'सत्वशुद्धौ ध्रुवास्मृतिः, स्मृतिलम्मे सर्व- अन्धीनां विप्रमोक्ष' इति छान्दोग्यचतिश्च ध्रुवाया स्मृः कैवल्यहेतुले प्रमाण बोध्यम् । .

·, वेधयति कुन्त . कैवल्यरूपैव (१। एतामेवावस्था परा(दा) ऽभाचिनी तुर्यगां च जगुर्वशिष्ठाः। एतामेव चाचस्थामापन्नः ब्रह्मविद्वारिष्ठ इति जीवन्मुक्त इति च व्यवाहियते । ननु ब्रह्मात्मैक्यममोत्पादाय प्रमात्रा द्वयमेव साधनजातमपेक्षणीयं, प्रमायाः करणं तदितिकर्त्तव्यता च। तत्र करणमुपनिषद्वाक्यमात त्वौपनिपदं पुरुपंपृच्छामि" इति श्रुसाऽऽत्मन उपनिपद्गम्यत्वाऽऽम्नानाद। इतिकर्तव्यता चाऽपामाण्यशङ्कानिरासि- तर्कानुसरणम् । एवञ्च श्रवणमननाभ्यामेव समीहितसिद्धेः कृतं निदिध्यासना- दिना झानमसादपर्यन्तेन दुरनुष्टानेन समाधिना इति चेद् । अत्र श्रूया-ना) वयं प्रमोणतदितिकर्त्तव्यताऽतिरिक्त साधनजातं प्रमोत्पादायाऽनुष्ठेयमित्येवमाचक्ष्महे नैवं पर्यनुयुज्यमहि । किन्नामेतिकर्तव्यतैवेय निविडानादिभ्रमज्ञानवासनोदबुद्ध- प्रतिवन्धकवैचित्र्यादनकशाखा या खलु निदिध्यासनादीनङ्कीकृसैव जोपं विश्रा- म्यतसिवमाचक्ष्महे तत्कयङ्कारम्पर्य्यनुयुज्यमाहे । तथाहि*एका खलु विषयमो- गवासना, या किल दहसाशुशुक्षाणरिव, दशति दन्दशूक इव, इव, अन्धयात नक्तमिव, आवेष्टयति रज्जुरिव, छिनत्ति करवाल इवेति । अपरा च-वेदान्ता अद्वितीये ब्रह्मणि प्रमाणं न वेसादिसंशयात्मिकोपनिषदां ब्रह्मण्य- वोधकत्वकल्पनारूपा प्रमाणगताऽसम्भावना । अन्या च-आत्मा देहायतिरिक्तो न वा । देहायतिरिक्तत्वेऽपि कर्ता वाऽकर्ता वा । अकर्तृत्वेऽपि चिद्रूपो वा, अचिद्रूपो वा। चिद्रूपत्वेऽऽप्यानन्दरूपो वाऽऽनन्दगुणको वा । भानन्दरूपत्वे- ऽपि ब्रह्मणा सईक्यं संभवति न सादिविविधसंशयशरीरा वोधितेऽपि ब्रह्मणिवाधि- तत्त्वकल्पनारूपा ममेयगताऽसम्भावना। इतरा च अवाधितेऽपि ब्रह्माणि तत्साक्षा- स्काररूपायां प्रमितावसाक्षात्कारत्वकल्पनात्मिका विपरीतभावनेति । तत्र या विषयभोगवासना सोपनिपवणाऽङ्गभूतया योगाङ्गयमादिसंपत्त्या निवर्तते । प्रमाणप्रमेयगताऽसंभावना तु श्रवणमननाभ्यां नितिष्यते इति न तदर्य निदि- ध्यासनाद्यपेक्षा । तथापि या तु-यद्यपि वेदान्ता ब्रह्म वोधयन्सेव; ब्रह्मा च केना- ऽपि मानेन न पापितमथाऽपि तदहं न साक्षात्कुर्वे किन्तु तन्मम परोक्षमेव भावीसादिभ्रान्तितत्संस्कारपरम्परारूपा विपरीतभावना सा यावदनुवर्तिप्यते न तावद् विद्याऽभतिवद्धं स्वफलं प्रसोतुमर्हसतस्तदपनोदनपुरस्सरमुपनिषद्भि- (१) अत एव "स्वरूपप्रतिष्ठा तदानी चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये" इति अमम्प्रज्ञात- योगे कैवल्यसादृश्यमुक्तं माप्यकारे । (२) तत्रादौ पराऽमिमतापनिपटाक्यकरणकं ब्रह्मसाक्षात्कारमनुमृत्य समाधते-"न वयम्" इत्यादिना। *प्रतिबन्धकचित्रयमेवाह-पाहीत्यादिना ।

·पोषितं सर्वमानाऽवाधितं सच्चिदादिलक्षणं यानेवाऽहमस्मिातच सर्वदा साक्षा स्कुर्वे इसे नैनं रूपमध्यक्षयितुं विज्ञानाऽवस्थापर्यन्तं निदिध्यासनमवश्प शरणीकरणीयम् । न च असल्यानाऽपरपर्यायस्प निदिध्यासनस्य ग्रह- साक्षात्कारकरणखे मानाऽभाव इति रेकणीयम्। बहुतिस्मृतिसूत्रेतिहासपुराणा- नामेव मानत्वात् । तथाहि-"ततस्तु तं पश्यति निष्कलं ध्यायमान" 'अथ सदर्शनाऽभ्युपायो योगः' 'श्रद्धाभक्तिध्यानयोगादवेहि' 'अध्यात्मयोगाधि- गमेन देव भत्त्या धारो इर्षशीको जहाति' 'ध्यानयोगेन) संप पेद् गतिमस्या- ऽन्तरात्मनः। सूक्ष्मतां चाऽन्ववेचेत योगेन परमात्मनः' इज्याचारदिमासा- दानस्वाध्यायकर्मणाम्, अयन्तु परमो धर्मों पधागेनाऽऽत्मदर्शनम्, 'मपि संराधने प्रसक्षाऽनुमानाभ्याम् (१) युजव सदात्मानं योगी नियतमानस: शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामाभगच्छति, अनिष्टोमादिकान संनिविदाप द्विजसत्तमः । योगाभ्यासरतः शान्तः पर ब्रह्माऽधिगच्छति, 'योगाद सनायते(६) ज्ञानं योगो मय्येकचित्तता' 'आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्पातच योगाहते न हि' स्कन्दः; 'योगाग्निदहात) क्षिप्रमशेपं पापपञ्जरमाप्रसन्नं जायते भान झानानि- णमृच्छति, स्वसंवेद्यं हि तद्रमा कुमारी स्त्रीमुखं यथा । अयोगी नेत्र जानाति जासन्धो हि यथा घटम् +'दुःसहा राम संसारावपवेगविपूचिका । योगगारुडम- न्त्रेण पावनेनोपशाम्यति" इति । किञ्च-“आ भाषणात् तत्राऽपि हि दृष्टम्" अ०४पा० १ सू०१२ इसधिकरणे दहरायग्रहोपासकानां प्रसख्या- नादुपास्यग्रमसाक्षात्कारागीकाराव कामातुरव्यवहितकामिनीसाक्षात्कारे प्रस- ह्यानस्य करणत्वक्लसेश्व नेदमपूर्वमेव योगस्य ब्रह्मसाक्षात्कारे करणत्वक- ल्पनम् । यदादुर्भामतीकारा:--'सा हि सत्कारदीर्घकालनैरन्तर्यसेविता सती दृढभूमिविशेषसाक्षात्काराय प्रभवति कामिनीभावनेव स्त्रैणस्य पुसः इति । (१) श्रुतीरुक्ता मानवी स्मृतिमाह,-'ध्यानयोगेनेति । (२) याज्ञवल्क्यवचनमाह----'इज्याऽऽचार' इति । (३) ब्रह्मसूत्रं प्रमाणयति-"अ" अ० ३ पा० २ सू० २३ इति । (४) भगवद्गीतावाक्यमुदाहरति-युजन्नेवमिति । *दसवचनमाह-"स्वसंवेद्यम्"। (९) महर्षिमातनोक्ति प्रमाणयति-"अग्निष्टोम" इति । (६) आदित्यपुराणवयनमुर्दाहरति-'योगादिति' । +वाशिष्ठवाक्यमाह-दुःसहा । (७) फूर्मपुराणस्थं शिववाक्यमुपन्यस्यति-"योगाऽग्नि." इति ।

·न च प्रसरूपानस्य ममाकरणेष्वपरिसइयानातज्जन्यो ब्रममाक्षा स्कारः कामिनीसाक्षात्कारवत्ममा न स्यात्ममाणाऽजन्यस्वादिति साम्प्रतम्।ममा. णाऽजन्यत्वेऽपि विषयायाधेन प्रमावसंभवाद, कामिनीसाक्षात्कारस्य तु बाधित- विषयत्वेनाऽममात्वं, न मसलयानजन्यवनोते बोध्यम् । एतच्च, पाणी पश्चवरा- टकान् पिधाया)इसादिना प्रमालक्षणखण्डने खण्डने स्पष्टम् । किश्च मसयान- • स्योपनिपद्विचाराऽधिगतब्रह्मात्मैक्पाऽवगतिमूलकतया प्रसङ्घयनजन्यस्याऽपि अहसासात्कारस्य ममाणमूलकत्वेनोक्तदोपानुदय एव । तदेतदाहुः कल्पतरुका. रा:-वेदान्तवाक्यजज्ञानभावनाजाऽपरोक्षधी: मूलममाणदाढर्थेन न भूमत्वं म- पद्यते" इति । वस्तुतस्तु(२) पूर्वोक्तश्रुयादिभ्यः "दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः । मनसैवेदमाप्तव्यम् । एषोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्यः" मुखमा- सन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राहमतीन्द्रियं, “यत्र चवाऽऽत्मनाऽऽत्मानं पश्यन्नात्मान तु- प्याति" इति भगवद्वाक्याच्च । शास्त्राचार्योपदेशशमादिसंस्कृतं मन आत्मज्ञाने करणमिति गीताभाष्याच्चामहावाक्यविचाराऽधिगतब्रह्मात्मैक्याऽवगतिमूलकमस- वधानसहकृतमन्तःकरणमेव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं,न महावाक्यमा मसंख्यानमात्रं वा, सर्वशाखामसयन्यायेन तथैव लाभात् । कामिनीसाक्षात्कारेऽपि मसङ्ख्यानसहक- तमनस एव करणत्वाऽङ्गीकाराच्च ।तथा चाहुर्भामतीपतप:-'नब्रह्मज्ञानमात्रं सांसा- रिकधनित्तिकारणमाप तु साक्षात्कारपर्यन्तम् । ब्रह्मसाक्षात्कारश्चान्तःकरण- तिभेदः श्रवणमननादिजनितसंस्कारसचिवमनोजन्मा पड्जादिभेदसाक्षात्कार इव गान्धर्वशास्त्रश्रवणाऽभ्याससस्कृतमनायोनिरिति । ये तु मनसोनिन्द्रियत्वात्त- ज्जन्यज्ञानस्य कथं प्रसक्षत्वमिसेवं प्रसवतिष्ठन्ते ते मष्टव्याः,किंव्युत्पत्तिनिमित्तविर. हान्मनसोऽनिन्द्रियत्वम्, उत मचिनिमित्ताऽभावान आहोस्मृसादिममाणाभावाद, प्रय ब्रह्मसूत्रकताऽनङ्गीकृतत्वाद्, यद्वा शङ्कराचार्याधनाभमतत्वाद, वाधक- सजावादा। न तावदायः। इन्द्रलिङ्गवरूपस्य मनसि प्रतिनिमित्तस्य मुतरां सम्भ- (१) पाणौ पञ्च वराटकान् पिधाय केनचित् करे कति वराटकाः सन्तीति पृष्टे पञ्च. वराटका इति तदुचरवक्तुर्वाक्यप्रयोगमलभूतसंख्याविशेषज्ञानस्य मूलप्रमाणशून्यस्याऽऽहा- यारोपस्याऽपि यथा यथार्थवं तदवाऽपि विषयाऽनाधेन यथार्थत्वामिति भावः । एतच्च "मणिप्रदीपप्रमयोः" इत्यादिना ध्यानदीपे स्पष्ट । (२) गुणोपसंहारन्यायमाश्रित्य स्वाऽभिमतं सिद्धान्तं वक्तुमुपक्रमते-'वस्तुतस्तु' इत्यादिना । - ·वाद्।नाऽपि द्वितीयः । साहुयायभिमतस्प सात्त्विकाहङ्कारोपादानकत्वस्य घेदाम्स भिमतभौतिकसात्त्विकांशोपादानकत्वस्य ताक्किकाधभिमतशब्देतरोद्भुतविशेष- गुणानाश्रयत्वेसतिज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वस्य च मत्तिनिमित्तस्य निष्पत्यूह- त्वाद । नाऽपि तृतीयः। “एकादशेन्द्रियाण्याहुनि पूर्वे मनीपिण" 'कर्मेन्द्रियन्तु पाय्यादि मनोनेत्रादि घीन्द्रियम्; "इन्द्रियाणां मनचास्मि" इन्द्रियाणि दशैक च" इसादिस्मृतीनामेव प्रमाणत्वाद् । नाऽपि चतुर्थः । “त इन्द्रियाणि तव्यपदे. शादन्यत्र श्रेष्ठाद" अ० २। पा०४ । सू०१७ । इतिसूत्रेणकादशेन्द्रियाणामुक्त वाद् । अत एव च न पञ्चमः कल्पः । एतस्मिन्नेव सूत्रे भाष्ये शङ्कराचातीदि- भिर्मनस इन्द्रियत्वस्वीकाराद् । नापि षष्ठः । इन्द्रियेभ्यः परं मन इसादिवाक्या नां मनस उभयात्मकत्वेन सर्वार्थग्रहणसामर्थ्य योगादितरेन्द्रियाऽपेक्षयोत्कृष्टत्वाऽभि. धाने तात्पर्य्याद् । अन्यथा मनसस्तु परा बुद्धिरित्युत्तरवाक्यादबुद्धेरप्यन्तःकर- णत्वं दुरुपपादमापयेत । “एतस्मात्मजायन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इति श्रुती पृथगुपादानं तु गोवलीवर्दन्यायेन । तदेतदुक्तं वाचस्पतिमित्रैः 'मनसस्त्विन्द्रियत्वे स्मृतेरवगते क्वचिद्भेदेनोपादानं गोवलीवर्दन्यायेन । अथवेन्द्रियाणां वर्तमान- मात्रविषयत्वान्मनसस्तु त्रैकाल्यगोचरत्वाद् भेदेनाऽभिधानम् इति । यत्तु "तद्धाऽस्य विजज्ञो" "तमसः पारं दर्शयति" इसादिश्रुतिपु आचा- योपदेशाऽनन्तरमेव ब्रह्मसाक्षात्कारश्रवणाद् "वेदान्तविज्ञानसुनिश्चितार्था" इसत्र मुनिश्चितपदेन वेदान्तवाक्यजज्ञानोत्तरमितरनैराकाङ्क्षयश्रवणाच्च, तत्त्वी- पनिषदं पुरुषं पृच्छामि" इति ब्रह्मण उपनिषन्मात्रगम्यत्वश्रवणाच्चौपनिषद- महावाक्यमेव ब्रह्मसाक्षात्कार करणं, न पनः । तस्य "यन्मनसान मनुते"इयादि- श्रुसा ब्रह्मज्ञानकरणत्वनिषेधाद् । इत्थंच कृतं समाधिनाऽलं वा मसङ्ख्यानसहकृ. तेन मनसा। शब्दादेवापरोक्षज्ञानस्य सिद्धत्वात् । तथाचोक्तं नारदीये-"तत्वम- स्यादिवाक्योत्यं ज्ञानं मोक्षस्य साधनम्" इति । अत एव वाक्यजन्यया दृष्टया: ऽऽत्मानं परब्रह्मत्वेन पश्यन् सन्निन्द्रो नाम देवता मामेव विजानी हीति मतदनं प्रत्युपदिशतीसर्थकं "शास्त्रदृष्टया तूपदेशो वामदेवादिवत्" ११०१ पा०.१ सू०. (१) नेदमिन्द्रियत्वसामान्ये प्रवृत्तिनिमित्तं, कर्मेन्द्रियेष्वव्याप्तेः, किन्तु ज्ञानेन्द्रियत्व- सामान्य इति बोध्यातप विशेषः । मनसः समष्टिमौतिकसाच्चिकांशोपादानकत्व,ज्ञानेन्द्रि- याणान्तु पस्तसाविकांशोपादानकत्वमिति ।

·" इति ब्रह्मसूत्रं मगच्छसे(१) इति मतं, तन्न पेशलम् । शब्दस्य कुत्राऽपि साक्षात्का. रकरणत्वस्याऽक्लप्सत्वेन-"यतो वाचो निवर्तन्ते" 'यद्वाचाऽनभ्युदितम्' इत्या. दिश्रुतिसहकृतेन, शब्दो नाऽपरोक्षधीदेतुः शब्दत्वात्स्वर्गाऽपूर्वयोधकशब्दादिव. दिखनुमानेन विजज्ञाविसस्य पष्ठमपाठकान्तःस्थविजज्ञावितिवत्परोक्षज्ञानपरत्वेना- ऽपि चारितार्थ्यसम्भवाद, तमसः पार दर्शयतीसत्राऽपि ग्राममार्गोपदेष्टार, ग्राम दर्शयतीसत्रेव परम्परया प्रयोजकत्वोपचारसंभवाच्च । उपनिपत्मतिपाधमनोग- रत्वस्य चोपासनादिप्विव विरोधाभावेनौपनिपद मिसस्याऽपि साधकत्वाऽस- म्भवोच, यतय इति पदस्वरसेन वेदान्तवाक्यसहकृतविज्ञानाऽवस्थापन निदि- ध्यासनेन निश्चितार्था इसर्थाऽऽश्रयणेन वेदान्तविज्ञानोतिश्रुतेरापि शब्दकरणकसा- तात्कारे तात्पर्याभावाच्च । 'मनसा तु विशुद्धन' इसादिश्रुतेः। यन्मनसान मनुते' इसादिश्रुतीनां मसङ्ख्यानाऽसहकृतमनोऽग्राह्यन्वेऽभिमायकल्पनाच्च, मनाकरणक- ब्रह्मसाक्षात्कारे त्वदुदाहृतवचसापबाधकत्वाद्।अत एव काठके वैवस्वतेन मृत्यु नोपसन नचिकेतसं प्रति विज्ञेयार्थस्य दुरवबोधत्वप्रदर्शनेन विविधभोगवितरणम- लोभेन चैनं परीक्ष्योपदेशयोग्यतासभिज्ञाय परावरात्मतत्त्वाचे ज्ञानोपदेशार्थं मह- तेन "शृण्वन्तोऽपि बहवो ये न विद्युः" इखादिना शब्दस्याऽपतिवद्धापरोक्ष- ज्ञानसाधनत्वाऽभावाभिधानपुरस्सरम् “अध्यात्मयोगाऽधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्पशोको जहाति" इसादिना योगशब्दितमवयानसहकृतमनःकरणकं ब्रह्मा- साक्षात्कारमुपक्रम्य 'सर्वे वेदा' इसादिना एतदालम्बनं श्रेष्ठम्'इसन्तेन देशपधा- ख्यां धारणामुपन्यस्य "न बहुना श्रुतेन यमेवैष वृणुते तेन लभ्य"२) इसनेन ध्यानसभजनाऽपरपर्यायं वरणमुक्त्वा नाऽशान्तो नासमाहित"इसनेन व्यतिरे- कमुखेन ध्यानोत्तरकालिकं समाधिश्वाऽभिधाय "आत्मानं रयिनं विद्धि" इसा- दिना "सोऽध्वनः पारमाप्नोति" इसन्तनार्थवादमगाड्या समाधेरवश्यकर्त्तव्यता- कथनद्वारा सफलत्वं च परिकीर्त्य दृश्यते त्वग्रथया बुद्धया'इसादिना ऋतम्भरा- ख्यमज्ञायाः सूक्ष्मार्थग्रहणे सामर्थ्यमुपवर्ण्य “यच्छेद् वानसी माज्ञ" इसादिना (१) उपलक्षणं चैतद् 'अविद्याघातिनः शब्दाद् याऽहं ब्रह्मेति धीर्मवेद । मइयत्य- ऽविद्यया साई हत्वा रोगमिवोषधमित्यन्तेन वार्तिककारैः शब्दकरणकब्रह्मसाक्षात्कारस्य स्पष्टमुक्तत्वाच्चेत्यपि बोध्यम्, (२) वृणुते इत्यस्य सम्भनत इत्यर्थः । वृड् सम्भक्ताविति स्मरणाद्, यमिति प्रथमार्थे द्वितीया, एष इति च द्वितीयार्थे प्रथमा । एवञ्च य. साधक एतमात्मानं वृणुते---सम्भनते =एकतानतया निन्तयति तेन सावकेन लम्प इत्ययों रोध्या।

·समाधैरनुष्ठानमकारं च परिभाष्य "आरत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन्" 'हृदा मनीपा मनसाऽभिक्लुप्त' इत्यादिना योगमभ्यस्य 'यदा पञ्चाऽवतिष्ठन्ते, इयादिना योग- स्वरूपमभिधाय “यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि स्थिताः। अथ मयों अमृतो भवसत्र ब्रह्म समश्नुते" इसादिना ब्रह्मसाक्षात्कारफलो योग एव मुक्त्यु- पायत्त्वेनोपसंहनः सङ्गच्छते । अत एव च बृहदारण्यके चतुर्थे मैत्रेयीब्राह्मणे "आत्मनो वा अरे दर्शवन" इतिश्रुविविवरणे “यदैकत्वमेतान्युपगतानि तदा सम्यग्दर्शनं ब्रह्मकत्वविषयं प्रसीदति, नान्यथा श्रवणमात्रेण" इसादिना वाक्य. मात्रस्यापरोक्षज्ञानकरणत्वनिषेधो भाप्यकारैरुतः सगतो भवति । अत व च • कथं तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इसाकासामुत्थाप्य 'सपाधिविशेपाऽभ्यासाद' इत्यादीनि योगतत्त्वमतिपादकाक्षपादीयसूत्राण्यवनारयामासुायदर्शनभाष्यकारावात्स्या- यनाऽऽचार्याः। अत एव च याज्ञवल्क्येनाऽपि “व्याचक्षाणस्य तु मे निदिध्या- सस्व" इसेवं 'ध्यानमेव मियाम्मति सम्यग्दर्शनसाधनत्वेनाऽन्नातम, अत एव च "तपसा ब्रह्म विजिज्ञासस्व' इति वरुणेन स्वपुत्र भृगु मत्ति ‘मनसश्चेन्द्रियाणां 'चैकाग्रयं परमं तप' इतिलक्षणलक्षितं तप एव ब्रह्मविज्ञानोपायतयाऽऽन्नातम्, न तु श्रवणमात्रम् । किञ्च यदि हि तत्वमसीति सकृदेवोच्यमाने, तद्धास्य विजज्ञावितिभु- साऽऽम्नायत स्यादपि तदा शब्दापरोक्षवादनां मनोरथपूरण, तदेव तु ना नवकृत्व उपदेशानन्तरं त्रिज़ज्ञाविसान्नातवती श्रुतिः। एवञ्चात्राप्यर्थतः मसंख्यानापरप- यायोऽभ्यास एव श्रुसाहत इति भातीति न सा श्रुतिरपि शब्दकरणब्रह्मसा. क्षात्कारतात्पर्यवतीति, तमसः पारं दर्शयतीसत्राऽपि सत्वशुद्धौ ध्रुवास्मृतिः स्मृति- लम्भे सर्वग्रन्धीनां विममोक्ष' इतिपूर्वश्रुतिपालोचनेन निदिध्यासनपरमकाष्ठारू- पायावायाः स्मृतेरेव तमापारदर्शनहेतुत्वमवगम्यते, नोपदेशमात्रस्या औपनिपद- मिसस्याप्युपनिपदि भवम् उपनिषाद साधुम् उपनिषदा प्रतिपाद्यमिसेवार्थो,न तु मा- त्रपदघटितत्वेनापधारणगर्भितत्वादुपनिपन्मात्रगम्यत्वरूपोऽर्थो येनमनोग्राह्यत्वे श्रुति- विरुध्येतेत्युक्तिसमझसा भवेत् । किश्च भाष्यवार्तिककारादिभिरुपनिषच्छब्दस्य विद्यार्थलोपवर्णनेन) शेयं यनिर्गुणं ब्रह्म तद पृच्छामि, न तु ध्येयं सगुणमि- सर्थपरत्वेनाप्योपनिपदमियस्य चारितार्थ्यसम्भवान्न औपनिपदमिति शब्द- (१) 'सेयं ब्रह्मविद्योपनिषच्छन्दवाच्या तत्पराणा सहेतोः संसारस्याऽवसादनात् उपनिपूर्णस्य सदेतदर्यस्वात्, तादाद अन्योऽप्युपनिषदुच्यत' इत्यादिना बृहदारण्यकमा. प्पे 'अर नोपनिषच्छन्दो ब्रह्मविद्येागोचर इत्यादिना 'यथोक्तविद्याहतुवाद् अन्योऽपि तदभेदत । भवेदुपनिगन्नामा लागलं जीवनं तया' इत्यन्तेन च वृहद्वार्तिके स्पष्टोऽयमर्थः ।

·यणकसाक्षात्कार दृढमुपोद्वलकम,उपनिपच्छन्दो महावाक्यार्थवाचक इतिमतेऽपि) महावाक्यगम्यत्वमिसेवार्थो न तु महावाक्यमात्रगम्यत्वमितीति तदपि नो न: प्रतिकूलम् । किञ्चास्मदुक्तमनमो वेदजन्यज्ञानाऽनन्तरमेव प्रवृत्ततया वेदोपूजी वित्वाद् वेदाऽनुपजीविमानान्तरगम्यत्वस्यैव वेदगम्यत्वविरोधान्नौपनिपदत्वश्रु- तिन्याकोपः । शास्त्रदृष्टिसूत्रमपि ब्रह्मविषयमानसमसक्षस्य. शास्त्रमयोज्यत्वादुप- पन्नम् । तदुक्तं कल्पतरौ-अपि संराधने सूत्राच्छास्त्रार्थध्यानजा प्रमा । शास्त्रार्ट- मंदा तां तु वत्ति वाचस्पतिः परमिति । किञ्च “तदेव सक्तः सह कर्मणौति लिङ्ग मनो युत्र निषक्तमस्य” इति श्रुतेः। 'यं यं वाऽपि स्मरन् भावं खजयन्ते कले- घरम् । तं तमेवति कौन्तेय. सदा तद्भावभावितः, इति भगवद्वाक्याच प्रयाणकालि- कोबुद्धवासनाऽनुसारेणैव सदसद्योनि जीवः प्राप्नोतीति स्फुटम्प्रतीयते एवञ्च मरणसमय उद्भूतवैक्लव्यस्याऽयोगिना वारयितुमशक्यत्वादन्तकालेऽप्या- . ऽऽत्मभावनाथ योगवलोऽपेक्ष्यत पवेति न श्रवणमात्रेण निर्वाहः। तथा चाह. भगवान्-"मयाणकाले मनसाऽचलेन भक्तया युक्तो योगबलेन चैव । भुवोर्मध्ये माणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुपमुपैति दिव्यम्" इति । यत्तु मुखादीनां साक्षिभास्यत्वाङ्गीकारेण मनसः कुत्रापि करणवस्याक्लप्तत्वेन दशमस्व- मसीसादी साक्षात्कारकरणत्वेन क्लुप्तस्य शब्दस्यैव ब्रह्मसाक्षात्कारकरणत्वं युक्तमिति । तन्न। मुखादिमाक्षात्कारे मनस: करणवाभावेऽपि, 'अहमेवेद सर्व सर्वोऽस्मीति मन्यते सोऽस्य परमो लोक' इति श्रुत्युक्ते स्वाप्ने ब्रह्मसाक्षात्कारे गर्भस्थवामदेवसाक्षात्कार च करणान्तरासंभवेन मनस एव करणतसम्मतिप- तित्वादक्लुप्तकल्पनाऽभावाद, दशमस्वमसीसत्राऽपि शब्दस्य सहकारित्वेनें- न्द्रियस्यैव साक्षात्कारकरणत्वाऽभ्युपगमाञ्च । न च बहुलतमे तमसि लोचनहीन- स्याऽपि तद्वाक्यादपरोक्षभ्रमनिवर्तकस्य दशमोऽस्मीसपरोक्षज्ञानस्य दर्शनाने: (१) 'उपनिपविति वेद इत्यपीदं समभिवदन्ति महावचो महान्तः' भ० ३ श्लो. २९७ इति सर्वज्ञमुन्युक्तिनुषां मतेऽपि इत्यर्थः । (२) यथा द्वादशकपालेऽष्टाकपालानां सखेऽपि नाष्टकपालसंस्कृतस्तव्यवहारो यथा पा हिपुत्रादौ नैकपुरत्वव्यवहारस्तद्वदनाऽपि मनोगम्यस उपनिषद्गम्यत्वाऽनुपपत्तरुपनि- पन्मात्रगम्यस्वमर्थादमीयते, नद्यपानिपदच्छन्दो वेदमात्रयाचको येनाऽन्यगम्यानेऽप्युपासना- दिपदोपनिषदत्तव्याहार: सम्भोत्,किन्तर्हि महावाक्यमारवाचकः। तच्चाऽन्यगम्यत्वेऽनुपपन्न- म् इत्पाशङ्कय मात्रपदेन "मनसदमाप्तव्यम्" इत्यादिश्रुतिरला बेदाऽनुपौयिमानान्तर- गम्यत्वमेव वार्यते, न महावाक्यार्यभावनासंस्स्लमनागम्यत्वमपीत्याशयेनाह 'किञ्च' 'अस्म- दुक्तमनस' इति। ।

·( १२ ) न्द्रियकरणकं तदिति वाच्यम् । एतादृशस्थले भ्रमस्यैवाऽभावाद, भ्रमसत्त्वेऽपि. निश्चयाऽभावेनाप्तस्य दशमस्वमसीत्युपदेशे महत्तेरसम्भवाच्च । किञ्च, न हि दशमस्त्वमऽसीति श्रवणमात्रेण दशमोऽस्मीसभिमन्यतेऽपि तु वक्तुराप्तत्वनि- श्चयायेतरान् सर्वानपरिगणय्यात्मानं दशमत्वेन प्रवेति । इत्थं च प्रमख्याना- ऽपरपर्यायं गणनमेव दशमप्रसक्षहेतुः; शब्दस्तु सहकारिमात्रमिति न शब्दस्य प्रसक्षकरणत्वोक्तिसम्भव इसल विस्तरेण । अत्रेदमवधेयम्-आगमानुमाने हि परोक्षार्थावगाहिनी सामान्यमानमेवाऽभिनिविशेते, न तु विशेषमपि साक्षात्कु- रुतः । समाधिप्रकर्षजन्या ऋतम्भरा प्रज्ञा तु पोगजाऽलौकिकसन्निकर्षेण पानो व्यवहितविपकृष्टसूक्ष्मपदार्थसाक्षात्कारवत्तचद्विशेषसाक्षाक्रियाया अलमिति ब्रह्मसाक्षात्काराय ऋतम्भरामज्ञालाभाय योगोऽभ्यसनीय इति तथाचाऽऽह भगवान् पतञ्जलि: "ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा" | सा तु श्रुताऽनुमानविपयाभ्याम- न्यविपया विशेपार्थवाद" इति । ननु जनकादीनां योगाऽभ्यासमन्तरव शब्दा. दमतिबद्धज्ञानमोक्षयोः श्रवणात् कथं योगादेवाऽप्रतिबद्धज्ञानमोक्षाऽभ्युपगमो युक्त इति चेद । अत्रोच्यते । यथा महावाक्यकरणकब्रह्मसाक्षात्कारवादिभि. महसाऽऽरभठ्या संन्यासस्य जिज्ञासाद्वं ज्ञानपरिपाकाङ्गत्वं च मतिपाय जनकादिपु व्यभिचारमाशङ्कय "जन्मान्तरेषु यदि साधनजातमासीत्संन्यासपूर्व- कमिदं श्रवणादिकं च । विद्यामवाप्स्यति जनः सकलोऽपि यत्र तत्राश्रमेवसन्न निवारयाम" इति समाहितम् । तथाऽत्राऽपि पूर्वजन्माऽभ्यस्तयोगेनास्मिन् जन्मनि नदनुष्ठानं विनैव जनकादीनां ज्ञानोत्पाद इति समः समाधिः(१) । एतादृशाऽधि- कारिभेदमादायैत्र 'दो क्रमौ चित्तनाशस्य योगो ज्ञानं च राघव' इसादिना पासिष्ठे विकल्पोऽभिहितः। एतच्च 'येपामेतौ पदार्थावज्ञानसंशयविपर्ययमति- पद्धौ तेपा तत्त्वमसीति वाक्यं स्वायें प्रमानोत्पादयितुं शक्नोति' इसादिना- 'ऽऽसधिकरणे शाङ्करे स्पष्टम् । किम्बहुना । येऽपि महावाक्यकरणकं ब्रह्मसा- क्षात्कारमभ्युपपन्ति तैरपि विपरीतभावनापनापदाय ध्रुवास्मृतिरवश्यमभ्युपेया । न च वाक्यात्साक्षात्कार जाते विपरीतभावनैव नोदीयादिति साम्प्रतम् । सर्व- . "जेगीपव्यो यथा विप्रो यथा चैवाऽसितादयः । सत्तिया जनकाद्यास्तु तुलाधारादयो विशः।। सम्प्राप्ताः परमा सिहि पूर्वाऽभ्यस्तस्वयोगतः" इत्यादिपुराणवाक्यान्यपत्र प्रमाणत्वेनाऽनुमन्येयानि ।

·मुनिभिरेव भर्छदृष्टान्तेन तथोपपादितत्वाद् । तया चाहुः-"पुरुपपराधमलिना पिपणा निरवद्यचक्षुरुदयाऽपि यथा।नं फलाय भर्छविपया भवनि श्रुतिसम्भ- वाsपि तु तथात्मनि धी" इति । कैचितु माग्भवीयाऽनुष्ठितादस्मिन् जन्मनि तीव्रमंवेगेनानुष्ठिताद्वा शमद- मश्रवणादेस्तत्त्वज्ञानोदये सति “यो वेद निहितं गुहायां सोऽविद्याग्रन्थि विकि- रतीह मोम्य" ब्रह्म वेद ग्रीव भवति"भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः क्षोयन्ते चाऽस्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे" "ससं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म यो वेद- निjि गुहायां परमे व्योमन् सोऽश्नुते सर्वान् कामान् सह ब्राह्मणा विपश्चि ता" "तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति" "यस्तु विज्ञानवान् भवसमनस्कः सदा शुचिः स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्. भूयो न जायते" "यं एवं वेदाऽहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवति" इत्यादिश्रुतिभ्यो यथाक्रमम्-अविद्याग्रन्थिः, अब्रह्मत्वम, हृदयग्रन्यिः सर्वसंशयाः, प्रारब्धेतरकर्माणि, असर्वकामत्वं, मृत्युः, पुनर्जन्म, असर्वज्ञत्वम् इसतेषां बन्धानां निहत्तौ देहे सत्सपि ज्ञानोत्पत्तिसमकालिकायां विदेहमुक्तौ सखाप परन्तु प्रारब्धकर्मणो बलवत्त्वात्तत्मयुक्तं दृष्टदुःखमनुवर्तत एवायोगिनो शानिनः । एतच्च तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेषविनाशौ तद्यपदे- शाद' अ०४ पा० १० १३ इसादिसूत्रेषु स्पष्टम् । अपिच दृष्टदुःखनित्तिस्तु दूराऽपास्ता, ज्ञाने सति प्रयाणाऽनन्तरं कैवल्यं भविष्यतीसप्पनियतम् । 'यावद- धिकारमवस्थितिराधिकारिकाणामिति ग्रह्मसूत्रात्।एवं विद्यासाधनाऽनुष्ठाने सती- हैव जन्मनि विद्या प्रसिद्धयतीसप्यनियमोऽत एवं यदा प्रक्रान्तस्य विद्यासा. धनस्य कश्चित्पतिवन्धो न फ्रियत उपस्थितविपाकन कर्मान्तरेण तदेहैव विद्यो- त्पद्यते । यदातु खलु प्रतिवन्धः क्रियते तदाऽमुत्रेयर्थकेन “ऐहिकमप्यमस्तुतपति- (१) अत्रेदमाख्यान- मर्छनीम कश्चित् कस्यचिद् यज्ञोऽत्यन्तं वल्लभो बाह्मणो राजोपजीविभिर्मात्सर्याद द्विष्यमाण आमीत् । स कदाचिद् दैवयोगान्नेत्रे पिधायारण्ये नि- क्षिप्तश्चिरं तत्र स्थितो दैवयोगेनाऽऽरण्यकैः सह पुरसमीपमागतोऽपि विद्वेषिराजकीयाऽवरु- हपुरमार्ग पुरं प्रवेष्टुं न शशाक । राना च मर्छम॒तः प्रेतो जात इति तैः प्रबोधितः सं. स्तथैवनिश्वयमकरोद् । देवात् कदाचिद्वहिर्गतो राजा व ह्योपवने तं दृष्ट्वाऽपि ब्रह्मराक्षम मेने इति । एवञ्च यथा निदोपचक्षुर्ननिता प्रमाणभृताऽपि भर्छविषया मतिः, मृतो भर्छर्द्रष्टुमयोग्य एव किन्तु प्रेत एवायं दृश्यत इत्यसम्मावनादिरूपचेतोदोषणाऽभिभूता सती भईरेवायमिति : निश्चयफलाय पर्याप्ता न भवति, तथा निदोपवेदान्तवाक्यनन्या प्रमाणभूताऽप्यहं ब्रह्मास्मीति धीविपरीतभावनादिप्रतिवद्धत्वादज्ञाननिवृत्तिफलाय न समर्धेत्यर्थः ।

·बन्धे नदर्शनाद" अ.५ पा० ४ सू० सूत्रेणानियमोऽभिहितः । तदेवं सर्व म्पत्तिविपत्तिभाजनं मारब्धं कर्म यावन्न नितिप्यते नावन्न श्वःश्रेयसं पश्यामः मारब्बनिवृत्तिस्तु"नास्ति योगममं चलं" "विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिस्तत्रैव जन्मनि" इसादिवाक्येभ्यो योगाभ्याससाध्या । अतश्च जीवन्मुक्तिसाधनमनो- नाशवासनामयसम्पादनाय सर्वैरेव मुमुक्षभिरुपादेयोऽयं योग इसाहुः । जीव- न्मुक्तिलक्षणमयोजनफलाख्यानं मारब्धकर्माऽपेक्षया योगस्य प्रावल्यं च, मनो. नाशवासनासयपकारश्च सविस्तरं सममाणं च जीवन्मुक्तिविवेके विद्यारण्यस्वामि- मियरूपीति तत एव कणेहत्य निरीक्षणीयमित्युपरम्यते बहुजनानभिमत लिखि- तलेखनभीसा । किञ्च वाशिष्ठोक्तज्ञानसप्तभूमिषु भूमिकात्रितयस्य जाग्रदेवस्था ख्यस्प कथञ्चिद योगमन्तरा लाभेऽपि भूमिकाचतुष्टयस्य स्वप्नमुपप्तिगाढमुघु. प्साद्याख्यस्य लाभायाऽसम्प्रज्ञातसमाधिरवश्यमभ्यसनीय हात न योगमन्तरा भद्रमियलम्बहुना । योगवीजे तु 'ज्ञानादेव हि मोक्षं च वदन्ति ज्ञानिनः सदा। न कथं सिद्धयोगेन योगः किं मोक्षदो भवेद्' इति गौरीप्रश्ने 'ज्ञानेनैव हि मोक्षो हि तेपां वाक्यन्तु नान्यथा। सर्वे वदन्ति खड़गेन जयो भवति तहि किम् । विना युद्धन वीर्येण कथं जयमवाप्नुयात् । तथा योगेन रहितं ज्ञानं मोक्षाय नो भवेद' इसादिना भगवता शिवेन ज्ञानयोगयोः समुच्चयः स्पष्ट एवाऽभिहितः । वहूनि चात्र लिङ्गगरुड़स्कन्दमार्कण्डेयाऽग्निपुराणादीनां वचनानि प्रमाणानि विस्तरभ- यानोल्लिख्यन्ते । यथा चैतद् दर्शनं वेदान्तेन न विरुद्धयते तथा नाऽपरोक्षं बहु- ज्ञानामिसलं तदुपन्यासेन । तदेतद् विज्ञानजीवन्मुक्तयाद्यौपायक योग प्रशशासादिविद्वान् प्रथमशरीरी हिरण्यगर्भो भगवान् । तमेव च साड्रोपानं योगमनुशासी चतुप्पादी प्रणिनाय भगवान् परमपुरुषार्थाऽभ्यर्थिजनसाथ कृतार्थीयतुमहीनः पतअलि,पत्र खलु प्रथम पादे मृदितकपायत्वेनैकाग्रचित्तानामुत्तमाऽधिकारिणां क्रियायोगादिसकलागने रपेक्ष्पेणाऽभ्यासवैराग्यमात्रसाध्यौ सम्प्रज्ञाताऽसमज्ञातयोगावुपदर्शिती । द्वितीये पादे क्षिप्तचितानां मन्दाधिकारिणां तपः साध्यायादिक्रियायोगः, विक्षिप्त चित्तानां मध्यमाऽधिकारिणां यमाद्यागयोगश्च प्रदर्शितः । तृतीये पादे सम्म- मातसमाध्यन्तरङ्गसाधनधारणादित्रिकनिरूपणपुरस्सरं संयमजा योगससिद्धिमू. चिका विभूतयः प्रदर्शिताः । तुरीये च पादे कैवल्ययोग्यं चित्तं निर्धारयितुं पञ्चविधसिद्धिमुपन्यस्य क्षणिकविज्ञानातिरिक्तमात्मानं व्युत्पाद्य कैवल्यमुपदर्शितं तस्याश्चतस्पाश्चतुष्पाद्या अतिसद्विततयाऽनतिप्रौदधियो जनानुपचिकीर्पभगवान् ·(१५) वासवीनन्दनः कृष्णद्वैपायनो व्यासो भाष्यं च्यारपयाम्बभूव । तदेसदापि क्षणिकपरमाणुपुञ्जनिरासकभविकस्फोटादिनिगूढग्रन्थप्रन्थिसंघहिततया दु- रवबोधमालक्ष्य जाताऽनुकम्पो निखिलदर्शनासाधारणधिपणः श्रीवाच- स्पतिमिश्रस्तत्त्ववैशारयाख्यया व्याख्यया समुपयधुंहे। यद्यपि सांख्यप्रवचन- भाष्यकारेण विज्ञानभिक्षुणाऽप्येतद् योगवार्तिकाख्यया व्याख्यया भाष्यं समभूपि, तथापि तदाऽहोपुरुपिकामात्रम्, अर्थतो ग्रन्थतश्च वाचस्पत्य- स्यैव तत्रोपनिवद्धत्वात् । सक्षिप्तस्पटवार्थत्वरूपव्याख्यालक्षणाऽनाक्रान्त- चिनाऽमासगिकबहुकथागुम्फिततया चाऽनुपयुक्तत्वेन मुमुक्षुभिरनुपादेय- वाजायच् तेन कचित् कचिद् वाचस्पत्यं प्रदृष्य व्याख्यान्तरमनुसृतं, तत्तु मया,२२, २४, २८, ३४, ३२, ३७, ४६, ४८, ४९, ५२, इत्यादिपृष्ठेषु खण्डितमिति तत एष निरीक्षणीयम् । यथा चाऽयं पाक्यकारद्रविड़ाचार्य- चोधायनाचार्यशङ्कराचार्यभास्कराचार्य रामानुजाचार्यवल्लभाचार्यादिदर्शनव- हिप्कृतस्तत्सर्व सांख्यतत्त्वसमीक्षायामेतन्मतखण्दनाऽवसरे व्युत्पादितं. मये- त्यलमत्रानेड़ितेन । परन्त्विदमत्राऽवसेयं-यथा चतुष्टयसाधनसम्पन्नोऽधिकारी प्रथम सृष्टिवाक्यादिसमन्वयालोचनेन ब्रह्मैव जगत उपादानं मृदिव घटस्येत्यव- गच्छतु, तदनन्तरं च, नेति नेतीत्यादिनिपेधवाक्यतात्पर्य्यालोचनेन सृष्टि वाक्यार्थो विवर्त्त इत्यवगच्छतु । यत्र यदवगतं तत्रैव तनिषेधे तस्य मिथ्यात्व- निश्चयेन परिणामबुद्धिं विना प्रपश्चस्य विवर्त्तत्वनिश्चयाऽसम्भवाद् ब्रह्मणि प्रपञ्चासञ्जकपरिणामधीरपेक्षितेत्याशयेन ब्रह्मसूत्रकृता 'भोक्त्रापत्तेरवि- भागश्चेत्स्याल्लोकवद्' २ अ० १ पा० १३ सू० ! इत्यादिना भेदाभेद- जीवनः परिणामवाद आश्रितो, न तु परमार्थतः । तदनन्यत्वमित्यारम्भणा- यधिकरणन्यायेन विवर्त्तवादस्यैवाग्ने सिद्धान्तितत्वात् । एवमत्राऽपि दर्शने प्रकृत्यापूराधपेक्षणात् परिणामवाद अभ्युपगतो, न तु वस्तुतः । तथा चा- ऽऽह योगशास्त्र व्युत्पादयिता भगवान् वार्पगण्याऽऽचार्य:-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायैव सुतुन्छकम्" इति । एवं जीवभेदाऽभ्युपगमोऽपि व्यावहारिकी दृष्टिमवलम्ब्यव, न तत्त्वतो- ऽधिकमन्यत्र निरूपितम् । तदिदं दर्शनं निखिललब्धवर्णमानोमोदकमप्यमुद्रितत्वेन बहुपर- ·पातञ्जलदर्शने समाधिपादः प्रथमः ॥ . भा० यस्त्यक्त्वा रूपमाद्य प्रभवति जगतोऽनेकधाऽनुग्रहाय प्रक्षीणक्लेशराशिर्विपमविषधरोऽनेकवक्त्रः सुभोगी। सर्वहानप्रसूतिर्भुजगपरिकरः प्रीतये यस्य नित्यं देवोऽहीशः स वोऽव्यासितविमलतनुर्योगदोयोगयुक्तः१०१ । टि. कलधौतायते मुकास्फोटो या जगदात्मना विपरीनृत्यते तस्मै कस्मै चि महसे नम ॥ १ ॥ कलिकलुषितस्यान्तानुद्दपारोपदिश्य, श्रुतिनुतमतनिष्ठा सामनिष्ठामरिष्टम् । अकुस्त कदु मिष्ट नानको योगिवर्य्य, स विजयत इहेशो वेदिवशावतंस ॥२॥ आधारे सिधुपत्रे पशपसमय लिङ्गे वकारादिलान्तान् । पटपत्रे डादिफान्तान् दशदरसहिते नाभिदेशेऽनुचित्ते । पझे मार्तण्डपणे कमुखठचरणान् कण्ठदशेऽय कुञ्चें । पञ्चैकाष्टद्विपत्रे नयनदलयुते भावयेऽह क्षमादीन् ॥ ३ ॥ भाष्य विसष्टयेऽस्पष्ट याचस्पत्य तथा दृढम् । योगातिककार च लवयिष्ये सदुक्तित ॥ ४ ॥ निरतगयाSारप्सितममाप्तये योगाचार्यमनन्त प्रणिदधत्, शिष्याणा शास्त्रग्रहण- धारणादिप्रतिबधकप्रत्यूहव्यूहशमन च प्रार्थयन् 'मङ्गलाचरण शिष्टाचारात फलदर्शना- गुतिनश्च" अ० ५ । सू० १ । इति कपिलस्मृत्यनुमितश्रुतिबोधितकर्त्तव्यताक मङ्गलमुप- निबध्नाति-“यस्त्यक्त्वेति । याऽनेकपक्त ऽहीश स्वस्याद्य रूप=शेपाख्यं त्यक्त्वा मुव्यवतीर्य जगतोऽनेक माऽनुग्रहाय = शब्दयोगभेपनाऽनुशासनप्रणयनेन वाङ्मन कापमल्क्षालनाय प्रभवति = ईष्टे स योगयुक्तो भगवत्पतञ्जलि , वो = युष्मान् शिप्यान् अव्यात् = पालयेत् शास्त्रग्रहणधारणादिप्रतिबधकप्रत्यूह निवारयत्विति यावद् इति श्लोकार्थ । अनेकधा बलरामादिरूपेण प्रभवति = आविर्भवतीत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुर्व्याचष्ट । (१) योगयुक्त इत्यनेनाऽसम्प्रज्ञातसमाधिनिष्ठत्वमुक्तम् । तथाचोक्त स्कन्दपुराणे-"वृत्तिहीन मन कृत्या क्षेत्र परमात्मनि । एकीकृन्य विमुच्येत योगयुक्त स उच्यते" इति ·पातअलदर्शने टी० नमामि जगदुत्पत्तिहेतवे वृषकेतवे । क्लेशकर्मविपाकादिरहिताय हिताय'" च ॥ १॥ नत्वा पतञ्जलिमृर्षि वेदव्यासेन भापिते(२) । संक्षिप्तस्पष्ट बहुर्था भाष्ये व्याख्या विधास्यते ॥ २ ॥ टि. यद्यपि याचस्पतिमिरविवृतत्वान्नेदं पयं कृष्पापापनाऽऽननोद्गलितमिति संशीति- सन्मिपति, तथाऽपि प्राचीनपुस्तकेषु सर्वत्रापलम्भाद्, विज्ञानभिक्षुणा व्याख्यातरवाय, ल्यातरमच, निमीलनीया सा। (१) क्लेशकर्मविपाकादिरहितत्वेऽपि पजगदुत्पचिहेतुत्वं तत् कारुण्पनियन्धनमेयेत्साह हिताय" इति । (२) 'वेदव्यासेन भापित' इत्यनेन 'प्रस्मर्षिप्रणीतत्वेन सूपादेयमिदं माध्यमिति पनितम् । ये त्याहुः "एतेन योगः प्रत्युक्तः" अ० २ । सू० ३ । इति सूत्रेण भागवता व्यासन योगस्य प्रत्याक्ष्यातत्वान्नदं चैयासिकं भाष्यमिति । तन्न स्थाने 1 तत्सूत्रस्य योगप्रत्याऽऽख्याने तात्पर्य्याऽभावात् । तथा हि, मा नाम श्रुतिविरोधात् कापिलस्मृतेनंग- दुपादानस्वतन्त्रप्रधानादिसद्भावो निश्चयि, योगशास्त्रात्तु तत्सद्भावो निश्चेष्यते । यती बहुलं ह्युपनिषत्सु "ता योगगिति मन्यन्ते" "त्रिरुनतं स्थाप्य समं शरीरमि"त्यादिना योगः प्रतिपाद्यते । अतः प्रमाणभूताद् योगशास्त्रात् प्रधानादिप्रतीतेर्न प्रधानस्याऽशब्दत्व- मिति प्राप्ते, भवेदेतदेवं यदि नाम प्रधानादिसत्तापरं योगशास्त्र भवेत् । तच्च न तथा, किन्तु योगस्वरूप-तत्साधन-तदवान्तरालविभूति-तत्सरमफलकैवल्य-व्युत्पादनपरम् । तच्च किंचिन्निमित्तीकृत्य व्युत्पाद्यमिति प्रधान सविकारं निमित्तीरुतं, न तु तद्विवक्षितमतो योगशास्त्रादपि न प्रधानकारणवादस्य प्रामाण्यम् । तस्य तत्र तात्पर्याऽभावाद् इति सिद्धान्त इति सूत्राशयः । एतेन 'यदि प्रधानादावप्रमाणं योगशास्त्रं, तर्हि यम- नियमादावपि तदप्रमाणम् | अर्द्धजरतीयत्वाऽयोगादिति निर्दलितम्, । अविषयेऽप्रामाण्येऽपि विषये तदभावात् । न हि चक्षू रसादावप्रमाणमिति रूपेऽपि न प्रमाणमिति साम्प्रतम् । स्पष्टं चैतदेतत्सूने "नाऽनेन योगशास्त्रस्य हैरण्यगर्भपातञ्जलादेः सर्वथा प्रामाण्यं निराक्रियते" इत्यादिना भामतीनिबन्ध इति तत एव कणेहत्य निरीक्ष्यतामित्यलम् ॥ नारायणताथै- रप्येतदभिहितं "स्वातन्त्र्यसत्यत्वमुखं प्रधाने सत्यं च चितेंदगतं च वाक्यैः । व्यासो निरा- चष्ट न भावनाख्यं योगं स्वयं निर्मितब्रह्मसूत्रः ॥ अपि चाऽऽत्मप्रदं योग व्याकरोन्म तिमान् स्वयम् । भाष्यादिषु ततस्तत्र आचार्यप्रमुखैर्मतः" । माधवाचार्यैरपि पराशर- स्मृतिव्याख्यानादिषु अन्येषु भाष्यस्य वैयासिकत्वमुक्तमिति नाऽत्र व्यामोहाऽवकाशः । .

·समाधिपादः। म० अथ योगाऽनुशासनम् ॥ १ ॥ भा. अथ इत्ययमधिकाराऽर्थः (१) । टी० इह हि भगवान् पतञ्जलिः प्रारिप्सितस्य शास्त्रस्य सङ्कपतस्ता- त्पर्य्यार्थ प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यङ्ग (२) श्रोतुश्च सुखाऽवबोधाऽर्थमाचिख्यासुरिदं. सूत्रं रचयाञ्चकार- "अथ योगाऽनुशासनम्" ॥१॥ तत्र प्रथमाऽवयवम् अथशब्द व्याचप्टे “अथेत्ययमधिकारार्थ" इति । “अथैष ज्योतिरितिवद्",(4) न त्वाऽऽनन्ताऽर्थः । अनुशासनमिति ( हि शास्त्रमाहाऽनुशिष्यतेऽने-- नेति व्युत्पत्त्या।नचाऽस्य शमाद्यनन्तरम्प्रवृत्तिरपि तुतत्त्वज्ञानचिख्याप- यिपाऽनन्तरं, जिज्ञासाज्ञानयोस्तु स्याद्, यथाऽऽम्नायते "तस्माच्छान्तो दान्त उपरतस्तितिक्षुः समाहितो भूत्वाऽऽत्मन्येवाऽऽत्मानं पश्येद् " टि० (१) अधिकारः-प्रस्ताव-आरम्भ इति नार्थान्तरम् । प्रस्तूयत इत्यध्याहारे तात्पर्यप्राहक- मथ-पदम् । वाचकत्वपक्षे वय-शब्द एवाऽऽरम्पत इत्यर्थवाचक इति भावः । (२) हेयोपादेयविवेक्त्री शेमुषी प्रेक्षा, तद्वन्तः प्रेक्षावन्तस्तेषां प्रवृत्तेः, अङ्गम्-उपोद्वल- कम्, अधिकारिसंबन्धविषयप्रयोजनाऽभिधानख्यं तदाऽऽचिख्यासुरित्यर्थः । तत्र योग- निर्वाणयोः शास्त्रयोगयोश्च साध्यमाधनभावः, प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावश्च संबन्धः। कैवल्यं च परमप्रयोजनम्, अबान्तरफलं च योगव्युत्पादनम् । तजिजज्ञासुश्वाऽधिकारी । विषयश्च, व्युत्पाद्यतया ससाधनः सफलो योग इति बोध्यम् । (३) यथा,अथैप ज्योतिरित्यत्र क्रतुविशेषप्रारम्भार्थकोऽयशब्दस्तथा प्रकृतेऽपि योग- शास्त्रारम्भार्थको, न तु 'अथातो ब्रह्मजिज्ञासे' तिवदानन्तर्यार्थक इत्यर्थः ।। (४) आनन्तर्यार्थत्वव्युदासायाऽनुशामनशब्दं विगृह्य शास्त्रपरत्वं समर्पयति । शामनमिति हि" इति। अनुशिष्यते व्युत्पाद्यते लक्षणभेदोपायोपेषमहितो योगोऽनेनेति योगेनाऽनुशासनपदं शास्त्रवाचकमित्यर्थः । ननु भवतु तथा, तथाऽपि कथमानन्ता- यवन्युदास इत्यत आह “नचाऽस्पेति" अस्य शास्त्रस्य । अत्रेदमाकूतम्-नाऽऽनन् Zमय शब्दार्थ इति वदन पृष्ठो ब्याचष्टां किं यतः कुतश्चित् पूर्ववृत्तादानन्त! जिज्ञासाया इव शमाद्याऽऽनन्तर्यमिति ? । नाद्योऽनुपयुक्तत्वाद, अविनन्दक लाभाच्च । अवश्यं हि जनः किञ्चित् कवा किञ्चिदनुनिष्टात, "हे मनमः तिष्टयकर्मकृद्" इत्युक्तः । न द्वितीय । योगाऽनानास कालमा योगशास्त्रस्प शमाद्याऽऽनन्तयंनिपमाऽभावात् । कन्नौदलेन्ड . "अनु- ·४ पातसलदर्शने टी० इत्यादि । शिष्यप्रश्नतपश्चरणरसायनाद्युपयोगानन्तर्यस्य च सम्भवे. ऽपि नाभिधानं, शिप्यप्रतीति प्रवृत्त्यारनुपयोगात । प्रामाणिकत्वे योगानुशासनस्य तदभावे ऽप्युपेयत्वाद, अप्रामाणिकत्वे च तद्भा- वेऽपि हेयत्वात् । एतेन तत्त्वज्ञानचिख्यापयिषयोरानन्तर्याऽभिधानं परास्तम् । अधिकारार्थत्वे तु शास्त्रेणाऽधिक्रियमाणस्य योगस्या- ऽभिधानात् सकलशास्त्रतात्पर्य्यार्थव्याख्यानेन शिष्यः सुखेनैव बोधि- . तश्च प्रवर्तितश्च भवतीति । निःश्रेयसस्य हेतुः समाधिरिति हि श्रुति- स्मृतीतिहासपुराणेपुप्रसिद्धः । ननु किं सर्वसन्दर्भगतोऽथशब्दोऽविका- रार्थस्तथा सति “अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" इत्यादावपि प्रसङ्ग इत्यत आह “अयम्" इति । ननु “हिरण्यगी योगस्य वक्ता नान्यः पुरातन" इति । योगियाज्ञवल्क्यस्मृतेः कथं "पतञ्जलयोगशास्त्रब- क्तत्वम्) इत्याशङ्क्य सूत्र कारेणोक्तम्-"अनुशासनम्" इति। * प्रतिपत्तीति पाठान्तरम् । + कस्प तर्हि जिज्ञासुनवृत्तायुपयोग इति चेदन्ययव्यतिरेकाम्या प्रामाणिकत्वस्येनेत्याह "प्रामाणिक " इति । टि० प्रवृत्तिसंभवेऽपि तस्यैतेनेत्यग्रिमग्रन्थेनाऽन्यथासिद्धत्वाऽऽपानाद् इति । स्याद' इत्यस्याम शमाद्यनन्तरं प्रवृत्तिरिति शेषो योध्यः । तत् कुतः ?, आम्नातत्वादित्याह " यथाऽऽनायत" इति। (१) शिप्यप्रभाद्यानन्त-भावेऽपीत्यर्थः । (२) एतेन प्रामाणिकत्वस्यैव शिष्यपूवृत्तावृपयुक्तत्वेनेत्यर्थः । (३)पूस्तूयमानस्येत्यर्थः । कचिन्तु, अधिक्रियमाणस्प-पस्तूयमानस्येत्येवं टीकास्य एव पाठो दृश्यते । (४) ननु प्रामाणिकत्वाभावे शिष्यः सुखेनैव कथं पूर्तितो भवेदित्यत आह, "निःश्रे- यसस्प हेतुः समाधिरि" ति । "अध्यात्मयोगाधिगमेन देव मत्त्वा धीरो हर्षशोको जहाति" "तल्कारण साख्ययोगाऽभिपनं ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपाशै." निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विष्णचेतसा" "अयन्तु परमो धर्मो यद् योगेनात्मदर्शनम्" स्मृ । "नास्ति योगसमं बलम् " "तत्र योगी निरालम्बे निरातङ्के निरामये । पडङ्ग- योगविधिना परे ब्रह्मणि लीयते" पु० इत्यादि श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु योगस्य नि.श्रेयसहेतुत्वं प्रसिद्धम् । तथा च न यामाणिकत्वाभाव इत्यर्थः । (१) योगशास्तृत्वमिति पाठान्तरम् । (६) कचित्तु सूत्रकारेणाऽनुशासनमित्युक्तमिति पाठव्यत्ययः मतीयते । श्रु० । “स - ·समाधिपादः । भा० योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतं वेदितव्यम्। योगःसमाधिः) टी. शिष्टस्य शासनमनुशासनमित्यर्थः । यदाऽयमथशब्दोऽधिकारार्थस्त- दैप वाक्याऽर्थः संपद्यत इत्याह- “योगानुशासनं शास्त्रमधिकृतम्” इति । ननु व्युत्पाद्यमानतया योगो- ऽत्राधिकृतो, न तु शास्त्रमित्यत आह “वेदितव्यम्" इति । सत्यं व्युत्पा- द्यमानतया योगः प्रस्तुतः२। सतु तद्विपयेण शास्त्रेणकरणेन व्युत्पाद्यः। करणगोचरश्च व्युत्पादकस्य व्यापारो, न कर्मगोचर इति कर्तृव्यापारवि- ..० (१) यद्यपि "संयोगो योग इत्युक्तो जीवात्मपरमात्मनोः" या० "परेण ब्रह्मणा सार्ध- मेकत्वं यन्नृपात्मनः । स एव योगी विख्यातः किमन्यद् योगलक्षणम्" महाभा० "जल सैन्धवयोः साम्यं यथा भवति योगतः । तथात्ममनसोक्य समाधिरिह भण्यते" स्कन्द० इत्यादि स्मृतिभ्यः प्रत्यगात्मपरात्मनोरक्यं योगः साध्यः, आत्ममनसोक्यं समाधिः साधनम्, इति साध्यसाधनभावेन योगसमाध्योर्मेदः प्रतीयते; तथापि"आयुर्वे घृतम्" "लागलं जीव- नम्" इत्यादिवच्छुद्धसारोपलक्षणयोपकार्योपकारकयोरभेदविवक्षया "योगः समाधिरिति धेयासिकं विवरणं समर्थनीयम् । एतेन समाधेर्योगाङ्गत्वेन सूत्रणादङ्गाङ्गिमावस्य च दर्शपूर्ण- मासयानादौ भिन्नायतनत्वेन दृष्टत्वाद् योगशब्दार्थः समाधिरिति न साम्प्रतमिति व्युदस्तम् ॥ वस्तुनस्तु समाधीयत एकाग्रीक्रियते चित्तमनेनेति करणसाधनः समाधिशब्दो योगाङ्गवाचकः । समाधीयन्ते निरुड्यन्ते चित्तवृत्तयो यस्मिन्नवस्थाविशेष इत्यधिकरणसाधनो योगार्थकः । अत एव योगमुपकम्य धर्ममेघममाधिनोपसंहृत्य केवत्य फलमुक्तं सूत्रहता ! यथा च योग- समाध्योरेकार्थवाचक तथा सपूमाणं विस्तरेण भूमिकाया निरूपितं मपेति तत एव निरी. श्यतामित्पलमत्रामेडिनेन । (२) पूस्तुत इत्यस्याऽग्रे, न तु शास्त्रमिति शेषः। तथाच योग एस प्राधान्येन व्युत्पाद्यमा- नतपा पूस्तुतो, न तु शास्त्रमिति यदात्य तत् सन्यम । परन्तु नामी प्रकृव्यापारगोचरः, किन्त- हिं वक्ताऽऽरम्यमाणशास्त्रव्यापारविषयोऽमी, पूवक्ता शास्त्रमारभ्यते, आरम्यमाणेन च तेन पागो व्युत्पाद्यत इति यायत् । तदेशऽऽहम स्थियादिना । यया वईकिव्यापारभूतं कुठा- रोधमननिपातनादिकर्म करणीभूतकुठारगोचरं, न तु कर्मीभूतद्रुमगोचर, तथाऽत्राऽपि पक्तव्यापार: शामनकरणीभूतशास्त्रगोचरो, न प्रतिपादनकर्मीमृतयोगगोचरः। एपञ्च भग- परपतमले: प्रचनव्यापारापेक्षया योगश्यियस्य शास्त्रस्यायिकृतता शास्त्रस्याऽभिवान- पापारापेक्षपा तु योगस्याऽधिकृतत्वमिति भारः ।

·पातालदर्शने भा० स च सार्वभौमश्चित्तस्य धर्म:(१) । टी०वक्षया योगविषयस्य शास्त्रस्याऽधिकृतत्वं वेदितव्यम् शास्त्रन्यापारगो- चरतया तु योग एवाधिकृत इति भावः ॥ अधिकारार्थस्य चाऽथशब्द- स्याऽन्यार्थ नीयमानोदकुम्भदर्शनमिव श्रवणं मङ्गलायोपकल्पत इति मन्तव्यम् ॥ शब्दसन्देहनिमित्तमर्थसन्देहमपनयति "योगः समाधिः" इति। "युज समाधौ' इत्यस्माद् व्युत्पन्नः समाध्यो, नतु:युजिर् योग". इत्यस्मात् संयोगार्थ इत्यर्थः ॥ ननु समाधिरपि वक्ष्यमाणस्याऽङ्गिनी योगस्याऽङ्गं, न चाऽङ्गमेवा- ऽङ्गीत्यत आह “स च" इति । चस्त्वर्थोऽङ्गादङ्गिनं भिनत्ति। सार्वभौं- म. भूमयोऽवस्था वक्ष्यमाणा,मधुमती-मधुप्रतीका-विशोका-संस्कारशे- पास्ताश्चित्तस्य तासु सर्वासु विदितःसार्वभौमश्चित्तनिरोधलक्षणो योगः तदनन्तु समाधि:वम्भूतः।व्युत्पत्तिनिमित्तमात्राऽभिधानं चैतद्। “योगः समाविः" इति, अङ्गाङ्गिनोरभेदविवक्षामात्रेण । प्रवृत्तिनिमित्तं तु योगा शब्दस्य चित्तवृत्तिनिरोध एवेति परमार्थः । वृत्तयो ज्ञानान्यात्माश्रया- ण्यतस्तनिरोधोऽप्यात्माश्रय एवेति ये पश्यन्ति तन्निरासायाऽऽह "चित्तस्य धर्म" इति। चित्तशब्देनान्तःकरणं बुद्धिमुपलक्षयति । न हि कूटस्थनित्या चितिशक्तिरपरिणामिनी ज्ञानधर्मा भवितुमर्हति, बुद्धिस्तु भवेदिति भावः२) । स्यादेतत्, सार्वभौम योगो हन्त भोः क्षिप्त- * पागमानप,पयो प्रतियोगिममानाश्रपत्यनियमाद् । टि० (१) धर्म इत्यस्याग्रे, तथा च क्षिप्तादिष्वतिपूसङ्ग इति शेषपिया, तथाऽपोत्यध्याहृत्य, क्षिणोति च क्लेशानित्पग्रिमभाष्येण सम्बद्वय व्याकरणीयम् । तथा च यद्यपि योगः समापि, स एव च चित्तवृत्तिनिरोध , स च सार्वभौम सर्वात क्षिप्तादिमिषु भव एस च क्षिप्तादिष्यतिपूमङ्गस्तत्रापिहि पत्किञ्चिद्वृत्तिनिरोधमत्त्वात्,तथाऽपि यो निरोध के शादीन् क्षिणाति स एव योग , स च सपूज्ञाताऽसम्पूज्ञातभेदेन द्विविध इति नातिपूसङ्ग इत्यर्थ । (२) "चलो निर्गुणश्च" इति श्रुते । "ज्ञानं नैवात्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन। ज्ञानस्वरूप एवात्मा नित्य पर्ण सदाशिव" इति स्मृते । निर्गुण नान्न विद्धर्मा" इति सालय- सूत्राच्च न चितिशक्तिनिधर्मेत्यर्थ । “धी ही भीरित्येतत्सर्प मन एव" इति श्रुते । “अध्य- वसायो बुद्धिधर्मो ज्ञान विराग ऐश्वर्य" इतीश्वरकृष्णोक्तेः । "तत्कायं धर्मादिरिणति साड्यसूत्राच्च बुद्धिधर्म एष ज्ञानमिाते भाव । - ·समाधिपादः। मा० क्षिप्तं मूढे, विक्षिप्तम्, एकाग्रं, निरुद्धम् इति चित्तभूमयः। तत्र विक्षिप्ते चेतसि विक्षेपोपसर्जनीभूतः * समाधिर्न योगपक्षे वर्तते। टी• मूढविक्षिप्ता अपि चित्तभूमयः, अस्ति च परस्परापेक्षया वृत्तिनिरो- धोऽप्यास्विति तत्राऽपि योगप्रसङ्ग इत्याशङ्कय हेयोपादेयभूमीरुपन्य- स्यति । “क्षिप्तम्" इत्यादि । क्षिप्त १) सदैव रजसा तेषु तेषु. विषयेषु क्षिप्यमाणमत्यन्तमस्थिरम्। मृढ(२) तु तमःसमुद्रकान्निद्रावृत्ति-- मता विक्षिप्त क्षिप्ताहिशिष्टम्। विशेपोऽस्थेमबहुलस्यकादाचित्कः स्थमा। सा चाऽस्याऽस्थेमबहुलता सांसिद्धिकी ५) वा, वक्ष्यमाण- व्याधिस्त्यानाद्यन्तरायजनिता वा। एकाग्रम् = एकतानम् । निरुद्धसक- लवृत्तिकं संस्कारमात्रशेषं चित्तं निरुद्धम् । तत्र क्षिप्तमूढयोः सत्यपि परस्परापेक्षया वृत्तिनिरोधे पारम्पयेणाऽपि निःश्रेयसहेतुभावाऽभावात तदुपधातकत्वाच्च योगपक्षाद् दूरोत्सारितत्वमिति न तयोर्योगत्वं निषिद्धम् । विक्षिप्तस्य तु कादाचित्कसद्भूतविषयस्थेमशालिनः संभाव्येत योगत्वमिति निषेधति । "तत्र" इति । विक्षिप्ते चेतसि समाधिः- कादाचित्कः सद्भूतविषयस्य चित्तस्य स्थेमा नयोगपक्षे वर्त्तते । कस्माद, * बहुलविक्षेपशेषीभूत । + किन्तु तीनपातविक्षिप्तपूढीपवरशटियेव नश्यतीति शेषो पर्तत इसापाने योपः टि० (१)पया देत्यदानवादीनां चित्त, पपा या द्रायणगदबिभान्तानां विपविण पुरुषाणा तत् क्षिप्तमित्यर्थः । (२) यादृशं रक्षं.पिशानादीनां चित्तं, पादृशं या मादकादयोगसानो पागराणा राणा चित्तं तादृश मूद्रमित्यर्थः । (३) देयाना प्रथमभूमिकाऽऽस्लान गिासून विसं विक्षिामियर्थः । (४) अायथ्यपूरणय विपुलवामपस्पति पा । (१) पित्तस्प गाजन्यनिता गाभारिताः ।

·“ पातशलमरने भा० यस्त्वकाग्रे चेतसि सद्भूतमर्थं प्रद्योतयति, १० क्षिति च क्लेशान; कर्मवन्धनानि श्लथयति, २) निरोधमभिमुखं करोति, ३) स सम्प्रजातो(४) योग इत्याऽऽख्यायते । टी यतस्तद्विपक्षविक्षेपापसर्जनीभूतः विपक्षवान्तर्गतस्य स्वरूपमेव दुर्लभं, प्रागेव'५) कार्यकरणम्। न खलु दहनाऽन्तर्गतं बीजंत्रिचतुःक्षणा-. वस्थितमप्तमप्यङ्कुराय कल्पत इति भावः । यदि विक्षेपोपसर्जनीभूतः सनाधिन योगः करतहत्यित आह “यस्त्वेकाग्रे चेतसि". इति, भूतम्" इति समारोपितमर्थ निवर्त्तयति । निद्रावृत्तिरपि स्वालम्बन तमसि भूते भवत्येकाग्रेत्यत उक्तं " सद्” इति । शोमन:नितान्ताऽs- विर्भूतसत्त्वम्।तमःसमुद्रेकस्त्वशोभनस्तस्य क्लेशहेतुत्वादिति। द्योतनं हि तत्त्वज्ञानमागमाद्वाऽनुमानाहा भवदपि परोक्षरूपतया न साक्षात्का- रखतीमविद्यामच्छिनत्ति,द्विचन्द्रदिङमोहादिष्वनुच्छेदकत्वादत आह"प्रे' ति। प्र=शब्दो हि प्रकर्ष द्योतयन् साक्षात्कार सूचयति । अविद्या- मुलत्वादस्मितादीनां क्लेशानां, विद्यायाश्वाऽविद्योच्छेदरूपत्वाद्विद्योदये चाविद्यादिक्लेशसमुच्छेदो विरोधित्वात् कारणविनाशाच्चेत्याह। "क्षि- णोति च" इति । अत एव कर्मरूपाणि बन्धनानि श्लथयति । कर्म चाऽ- त्रापूर्वमभिमतं, कार्ये कारणोपचारात । श्लथयति= स्वकादिवसादयति वक्ष्यति हि “सति मूले तद्विपाक ) इति । किञ्च, निरोधमभिमुखं करोति = अभिमुखीकरोति । टि० (१) सद्भूत-परमार्थभूतप, अर्थ-व्ये वस्तु, प्रद्योतयति = साक्षात्कारयतीत्यर्थः । (२) अवियेकं द्वारीकन्य यानि बन्धकारणानि धर्माऽधमरूपाणि कर्माणि तानि श्लथयति - अदृष्टोत्पादनाऽक्षमाणि करोतीत्यर्थः । (३) असम्पूज्ञातयोग प्रत्यासनं करोतीत्यर्थः । (४) सम्यक् पूज्ञायते = साक्षात्क्रयते ध्येय यस्मिन्निरोधविशेषे स सम्पूज्ञातः । (१) पागेव - दूरत एवेसर्थः । (६) विरोधिमध्यपतितस्य कार्यकरणाऽसामध्ये दृष्टान्तमाह । “न खलु" इति । (७) जात्यायुभोंगा इति सूत्रशेषः । केलशस्ये कर्माशयस्य मूले सत्लेव कर्माशयस्य फलं भवतीति च तदर्थः।

·समाधिपादः भा० स च वितर्कानुगतो, विचारानुगत, श्रानन्दानुगतोऽस्मि- ताऽनुगत इत्युपरिष्टात्मवेदयिष्यामः। सर्ववृत्तिनिरोधे त्वसम्प्र- ज्ञातः समाधिः ॥३॥ तस्य लक्षणाऽभिधित्सयेदै सूत्रं प्रववृते सू० योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ॥ १ ॥ भा०सर्वशब्दाऽग्रहणात् सम्प्रज्ञातोऽपि योग इत्याऽऽख्यायते। टी० ० स च सम्प्रज्ञातश्चतुष्प्रकार इत्याह । “स च"इति । असम्प्रज्ञातमा. ह। “सर्ववृत्ति" इति । रजस्तमोमयी किलं प्रमाणादिवृत्तिः, सा- त्त्विकी वृत्तिमुपादाय सम्प्रज्ञाते निरुवा । असम्प्रज्ञाते तु सर्वासा- मेव निरोध इत्यर्थः । तदिह भूमिहये समाप्ता या मधुमत्यादयो भृम- यस्ताः सर्वास्तासु विदितः सार्वभौम इति सिद्धम् ॥ १ ॥ द्वितीयं सूत्रमवतारयति । “तस्य लक्षण" इति । "तस्य” इति पूर्व- सूत्रोपात्तं द्विविधं योगं परामृशति। "योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः" निरुध्यन्ते यस्मिन् प्रमाणादिवृत्तयोऽवस्थाविशेषे चित्तस्यसोऽवस्थाधिशेषो योगः। ननु सम्प्रज्ञातस्य योगस्याऽव्यापकल्यादलक्षणमिदम्, अनिरुद्धा हि तत्र सात्त्विकी चित्तवृत्तिरित्यत आह "सर्वशब्दाऽग्रहणाद" इति । यदि सर्वचित्तवृत्तिनिरोधो योग इत्युच्येत भवेदव्यापकं सम्प्रज्ञातस्य, क्लेशकर्माऽऽशयपरिपन्थी चित्तवृत्तिनिरोधस्तु तमपि सङ्ग्रहाति। त- बाऽपि राजसतामसचित्तवृत्तिनिरोधात, तस्य च तहावादित्यर्थः । टि० (१) ननु सर्प-शब्दाऽमहणान्मा नाम भूदप्रसङ्गः, क्षिप्तमूढविक्षिप्तभूमिप्वतिप्रसङ्गस्तु नि- रुपसर्ग । निरुद्धा हि तास्वपि साचिकी वृत्तिरित्यत माह "केशकर्म" इति । तथा घलेश- कर्मादिप्रतिपक्षत्ये सति चित्तवृत्तिनिरोधो योग इति लक्षणाऽऽश्रयणेन नाऽव्याप्त्यति. पाप्नी इति भावः । तदेवाह "तमवि" इति । तमप्रक्षातयागमित्यर्थः । क्षिप्तादिष्यतिप्रसनं च निवारपतीपस्पाऽप्युपशणमिदम् । पक्षणं समन्वयात "ताsपि" इति । तत्र-मंप्रमाते । अस्तु निरोधः किन्तेनेत्यत आह । "तस्य" इति । तस्य = रागसतामसवृत्तिनिरोधस्य । तद्वागत् शादिवियटकत्यादित्पर्ध ।उपलक्षणं चैतत् । क्षिप्तादीना मेशापविघटकस्यादि- स्पस्याऽपीति बोध्यम् । परिपन्धिशम्दस्य छान्दसत्वेऽपि कनीना निराशत्वेन न दोषः । पत्र विहानभिक्षणाऽतिन्पाप्तिपरिहाराप, तदा द्रष्टुस्वपेऽवरपानम् इत्यूत्तरमप्रसाहि- २ ·२७ पातम्जनदर्शने भा० चिन हि प्रख्या प्रवृति-स्थिति शीलत्वात् त्रिगुणम्! . पूख्यारूपं. हि चिचसत्त्वं रजस्तमोभ्यां संसृष्टमैश्वर्यविषय प्रियं भवति। टी० कुतः पुनरेकस्य चित्तस्य क्षिप्तादिभूमिसम्बन्धः ? किमर्थं चैवमव- स्थस्य चित्तस्य वृत्तयो निरोद्धव्या? इत्याशङ्कय प्रथमं तावदवस्थास- म्बन्धे हेतुमुपन्यस्यति । "चित्तें हिं"इति । प्रख्याशीलत्वात् सत्त्वगुपां, प्रवृत्तिशीलत्वाद्रजोगुणं,स्थितिशीलत्यात तमोगुणम् । प्रख्याग्रहणमुपल- क्षणार्थ, तेनान्येऽपि सात्त्विकाः प्रसादलाघवप्रीत्यादयः सूच्यन्ते । प्रवृत्त्या च परितापशोकादयो राजसाः प्रवृत्तिविरोधी तमोवृत्तिधर्मः स्थितिः। स्थितिग्रहणाद् गौरवाऽऽवरणदैन्याय उपलक्ष्यन्ते । टि. सेनाऽस्य लक्षणनामाऽतिव्याप्तिः । क्षिप्नाद्यवस्थासु द्रष्टुः स्वख्याऽवस्थितिहेतुचित्तनिरो- भाऽभावादित्युपायान्तरमनुसृतम् । तदसमञ्जसम् । इदं सूत्रं प्रववृते इति भाष्ये, इदमित्येकवच- नेनास्पैवैकल्प सूत्रस्य पक्षणपरत्वमिति बोधात् । किम्चैवं भग्नेऽप्यातप्रसङ्गेऽप्रसङ्गो दुर्वारः स- मशातस्य स्वरूपाऽवस्थितिहतुत्वाऽभावादित्यलम् । अत एवारुचे,परे वित्यादिना चाचस्पत्योक्त एव पन्या माश्रितस्तेनाऽपि । वनितं चतत्,क्षिणोति चक्लेशानिति मुवता भाष्पकारणति दिक् (१) प्रख्या-तत्वज्ञानम् 1 (२) रमुवत सस्वादिगुणत्रयनिर्मितम् । (३) क्लेशादिविवटकचिरावृत्तिनिरोधाक्ष्ययोपलक्षणममन्ययाय पाकम विक्षिप्तादिभूमीः स्त्रम्पाऽऽक्ष्यानेनाऽऽवेदयति "प्रख्यारूपं हि" इति । हि शब्द एवकारार्थक प्रक्ष्याम्प. मित्यस्मात्पू, पद्यपाति पूरपित्वा, चिरासत्त्वमित्यस्याऽप्रे तथाऽपीति शेषयि ना, यदा तदेति पदयञ्चाऽध्याहृत्पदभाष्यमन्यपनीयम् । तथाहि, यद्यपिसत्वप्राधान्येन प्रक्ष्यारूपमेव चित्त- सत्रं तपाऽपि यदा रजस्तमोभ्या संसृष्टं भवति तदा-णिमाद्येश्वये शब्द दिविषये चाऽनु- रागि भवति, तदनेन क्षिप्ताऽवस्था दर्शिता । "तदेव तमसाऽनुविद्धम्" इत्पग्रिममाव्येण च. मूढाऽवस्था प्रदर्शते । “तदेव प्रक्षाणमाहावरणम्" इत्यनेन च विक्षिप्ताऽवस्था निर्दिश्यते । तदे- तासा तिसृणामवस्यानां क्लेशादिवियटकावाऽभावन न योगलक्षणातिप्रसङ्ग इति भावः । "तदेव रजालेशा इत्यादिना च भाष्पेण यथाक्रमं सम्प्रज्ञाताऽमम्प्रज्ञातोपयोगिन्यावेकामनि- रोधाऽवस्थे निर्दिश्यते । अनयोश्च क्लेशादेविघटकलेन योगलक्षणाऽऽक्रान्तत्वमिति ना- प्रसहोऽपीति भावः । (५)मत्रोपलक्ष्यन्त इत्पनुपम्ननीपम।

·। समाधिपादः भा० तदेव तमसाऽनुविद्धमधर्माऽज्ञानाऽवैराग्याउनेश्वोपगं९) भवति। तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतः प्रद्योतमानमनुविद्धं (२) रजोमात्रयाधर्मज्ञानवैराग्यैश्चर्योपगं भवति। तदेव रजोलेश- मलापेतं स्वरूपप्रतिष्ठं सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्रं धर्ममेघ- ध्यानोपगं भवति । टी० एतदुक्तं भवति । एकमपि चित्तं वगुणनिर्मिततया गुणानां च वैषम्येण परस्परविमर्दवैचित्र्याविचित्रपरिणामं सदनेकाऽवस्थामुपपद्यत ' इति । क्षिप्ताद्या एव चित्तस्य भूमीर्यथासम्भवमवान्तराऽवस्थाभेदवती- रादर्शयति । “प्रख्यारूपं हि" इति । चित्तरूपेण परिणतं सत्त्वं चित्तसत्त्वम् । तदेवं प्रख्यारूपतया सत्त्वप्राधान्यं चित्तस्य दर्शितम्।तत्र चित्ते सत्त्वात् किञ्चिदूने रजस्तमसी यदा मिथः समे च भवतस्तदै- श्वर्यञ्च विषयाश्च शब्दादयस्तान्येव प्रियाणि यस्य तत्तथोक्तम् ) सत्त्वप्राधान्यात खलु चित्तं तत्त्वं प्रणिधित्सदपि५) तत्त्वस्य तमसा- ऽपिहितत्वादणिमादिकमैश्वर्यमेव तत्त्वमभिमन्यमानं तत्प्रणिधित्सति । प्रणिधत्ते च क्षणमथ रजसा क्षिप्यमाणं तत्राप्यलब्धस्थिति तत्प्रियमा- नं भवति । शब्दादिषु पुनरस्य स्वरसवाही प्रेमा निरूढ़ एव। तदनेन विक्षिप्तं चित्तमुक्तम् । क्षिप्तं चित्तं दर्शयन् मूढमपि सूचयति । "तदेव तमसा” इति । यदा हि०) तमो रजो विजित्य प्रसृतं तदा टि० (१) उपगम् = उन्मुवमित्यर्थः । (२) रजोमात्रपाऽनुविद्धमित्यन्वप' I= रणोदेशनानुविद्वमित्यर्थः । (३) यदा सत्वगुणा न्यूने परस्पर च तुरये रजस्तमसी चित्ते भवतस्तदा वित्तमश्व- प्यादिप्रिय भवतीत्यर्थः। (४) ऐश्वर्यविषयप्रियमित्यर्थः । (१) प्रणिधातुमिच्छदपीत्पर्यः । प्रणिधानं चाकतानतपा चिन्तनं, समाधानं था। (१) नैसर्गिक इत्यर्थ । (७) पदा रजो विमित्य तमः प्रसृत तदाऽभिभूतस्य रगसाश्चित्तसस्वाऽऽयरकतमः- समुरसारणे = तग्निवारणेऽशक्तत्वात्तमसाऽऽमृतं चित्तमधर्मायुपगम्यतीत्यर्थः । ।

·१२ पातालदर्शने टी० चित्तसत्त्वावरकतमःसमुत्सारणेऽशक्तत्वाद्रजसस्तमःस्थगित चित्त- मधर्माद्युपगच्छति।अज्ञानं च विपर्यायज्ञानमभावप्रत्ययालम्बनं च नि- द्राज्ञानमुक्तम् । ततश्चमढाऽवस्थाऽपि सूचितेति।अनैश्वर्य सर्वत्रेच्छाप्र- तीघातः।अधर्मादिव्याप्तं चित्तं भवतीत्यर्थः । यदा तु तदेव चित्तसत्त्वमा- विर्भूतसत्त्वमपगततमःपटलं सरजस्कं भवति तदा धर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्या- ण्युपगच्छतीत्याह "प्रक्षीण" इत्यादि। मोहस्तमस्तदेव चावरणं प्रकर्षण क्षीणं यस्य तत्तथोक्तम्। अत एव सर्वतो.२ विशेषाऽविशेषलिङ्गमात्रालि- ङ्गपुरुषेषु प्रद्योतमानम् । तथाऽपिनधर्माद्यैश्वर्याय च कल्पते, प्रवृत्त्य- ऽभावादित्यत आह ।“ अनुविद्धं रजोमात्रया” इति । रजसः प्रवर्तक- त्वादस्ति धर्मादिरित्यर्थः । तदनेन सम्प्रज्ञातसमाधिसंपन्नयोर्मधुभूमिका- ज्ञाज्योतिषोर्मध्यमयोर्योगिनोश्चित्तसत्त्वं सङ्ग्रहीतम् । संप्रत्यतिक्रान्त- भावनीयस्य ध्यायिनश्चतुर्थस्य चित्तावस्थामाह “तदेवे" ति । चित्तं रजोलेशान्मलादेपेतमत एव स्वरूपप्रतिष्ठम् । अभ्यासवैराग्य- पुटपाकप्रबन्धविधतरजस्तमोमलस्यहि बुद्धिसत्त्वतपनीयस्या स्वरूप- प्रतिष्ठायां विषयेन्द्रियप्रत्याहृतस्याऽनवसिताऽधिकारतया च कार्य- कारिणी विवेकख्यातिः परं कार्यमवशिष्यत इत्याह " सत्त्व" इति । सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमा चित्तं धर्ममेघध्यानोपगं भवति । धर्ममेघश्च वक्ष्यते । अत्रैव योगिजनप्रसिद्धिमाह- * अभ्यासवैराग्ये एव पुटपाकप्रबन्धे काञ्चनशोधनसाधन इव मृत्पात्रे तान्या विधूतो रमस्तमोरूपो मलो पस्येत्यर्थः । + तपनीपम् = काञ्चनम् । टि. (१) तमसाऽऽवृतम् । (२)सर्वत इसन सार्वविमक्तिकातसिः, सर्वोत्यर्थः । सर्वत्रेत्यस्याऽर्थमाह "विशेष" त्यादिना । विशेषाः = पञ्चमहाभूतानि सूश्मशरीराणि स्यूलदेहाः घटादयः । अविशेषाः = तन्मात्रागि। हिणमा = महत्तस्त्रम् । अलिङ्ग = प्रधानम् । पुरुषः = चेतनाशक्तिरित्यतेपुप्रयोतमानमित्यर्थः । (३) अचरितार्याऽऽधिकारतपा, भसमाप्तकर्तव्पतपति नार्थः । - ·। समाधिपादः - भा० तत्परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः चितिशक्तिरप- रिणामिन्यप्रतिसङ्कमा दर्शितविषया शुद्धा चानन्ता च, सत्त्वगुणात्मिका चयमतो विपरीता) विवेकख्यातिरिति । टी. "तत्परम्" इति । सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रं चित्तं धर्ममेघपर्यन्तं परं प्रसङ्ख्यानमित्याचक्षते ध्यायिनः। चित्तसामानाऽधिकरण्यं चर्मधर्मि- -- गोरभेदविवक्षया द्रष्टव्यम् । विवेकख्यातेहानहेतुं चितिशक्तेश्चोपा- 'दानहेतुं निरोधसमाधिमवतारयितुं चितिशक्तेः साधुतामसाधुताञ्च विवेकख्यातेदेर्शयति “चितिशक्तिरि" त्यादिना। सुखदुःखमोहात्मकत्व- मशुद्धिः । सुखमोहावपि हि विवेकिनं दुःखाकुरुतोऽतो दुःखवद् हेयौ । तथाचातिसुन्दरमप्यन्तवद् दुनोति' तेन तदपिहेयमेव विवेकिनः। सेय- मशुद्विरन्तश्च चितिशक्तौ पुरुपे न स्त इत्यत उक्तं “शुन्हाचानन्ता च'' इति। ननु सुखदुःखमोहात्मकशब्दादीनियं चेतयमाना तदाकाराऽऽपन्ना कथं विशुद्धा? तदाकारपरिग्रहपरिवर्जने च कुर्वती कथमनन्तेत्यत उक्तं दर्शितविषया" इति । दर्शितो विषयः शब्दादिर्यस्यै सा तथोक्ता । भवेदेतदेवं यदि बुद्धिवञ्चितिशक्तिर्विषयाकारतामापद्येत, किन्तु बन्द्रि- रेख विषयाकारेण परिणता सती अतदाकारायै चितिशक्त्यै विषयमादर्श- यति, ततः पुरुषश्चतयत इत्युच्यते। ननु विषयाकारां बुद्धिमनारूढाया- श्चितिशक्तेः कथं विपयवेदनं विषयारोहे वा कथं न तदाकारापत्तिरित्यत उक्तम् "अप्रतिसक्रमा" इति । प्रतिसक्रमः = संचारः स चितेन - स्तीत्यर्थः । स एव कुतोऽस्या नास्तीत्यत उक्तम् । " अपरिणामिनी" इति । न चिते स्त्रिविधोऽपि धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामोऽस्ति येन क्रियारूपेण परिणता सती बुद्धिसंयोगेन परिणमेत चितिशक्तिः। असङ्कान्ताया अपि विषयसंवेदनमुपपादयिष्यते। तत्सिई चितिशक्तिः शोभनेति । विवेकख्यातिस्तु बुद्धिसत्त्वात्मिकाऽशोभनेत्युक्तम् । टि० (१) पूर्वधर्मापचपे धर्मान्तरोपजनः परिणामस्तदहिता कूटस्थनित्या परमाधमत्येत्यर्थः । (२) नास्ति प्रतिसक्रमः सङ्गो विषयेषु यस्याः साऽतिसक्रमा, निलेपति यायत् । (१) अतः = चितिशक्तः । इयं = विवेकक्ष्यातिर्विपरीती परिणामिनी प्रतिसञ्चारबत्ती जडा परिच्छिन्ना सुखदु खायशुद्धिमतीत्यर्थः । (४) दुनोति - उपतापयति, स्ववियोगेन पुरुष दुःखितं करोतीति पामत् । - ·, . पातालदर्शने भा. अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि ख्यातिं निरुणद्धि।. तदवस्थं संस्कारोपगं भवति । स निर्बीजःसमाधिनतत्रकि. ञ्चित् सम्प्रज्ञायत इत्यसम्प्रज्ञातः । द्विविधः स योगश्चित्त- वृत्तिनिरोध इति ॥२॥ तदवस्थेचेतसि विषयाभावाद् बुद्धि- वोधात्मा२) पुरुषः किं स्वभाव इति ॥ टी० "भतः"चितिशक्तेः । “विपरीता" इति । यदाच विवेकख्यातिरपिहेया। तदा कैव कथा वृत्त्यन्तराणां दोषबहुलानामिति भावः ॥ ततस्तद्धेतो- निरोधसमाधेरवतारो युज्यत इत्याह "अतस्तस्याम्" इति । ज्ञामप्रसा- दमात्रेण हि परेण वैराग्येण विवकख्यातिमपि निरुणद्धीय॑थः ॥ अथ निरुद्वाऽशेषवृत्ति चित् कीदृशमित्यत आह । “तदवस्थम्" इत्यादि । स-निरोधोऽवस्था यस्य तत्तथोक्तम्। निरोधस्य स्वरूपमाह । “स नि/ज" इति । क्लेशसहितः कर्माशयो जात्यायुभोंगा बीजं, तस्मान्निर्गत इति निजः ।। अस्यैव योगिजनप्रसिहामन्वर्थी सज्ञामादर्शयति । "न तत्र" इति । उपसंहरति । "द्विविधः स योगश्चित्तवृत्तिनिरोध इती" ति ॥२॥ सम्प्रत्युत्तरसूत्रमवतारयश्चोदयति "तदवस्थे चेतसि" इति। किमाक्षेपे । तत्तदाकारपरिणतबुद्वियोधात्माखल्वयं पुरुषः सदाऽनुभूयते, न बुद्धिबोधरहितोऽतोऽस्य पुरुषस्य बुद्धिबोधः स्वभावः सवितुरिव प्रकाशः । न च संस्कारशेपे चेतसि सोऽस्ति । न च स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमर्हति । स्यादेतत् । संस्कारशेषामपि बुद्धि कस्मात पुरुषो न बुध्यत इत्यत आह । “विषयाभावाद्" इति । न बुद्धिमानं पुरुषस्य विपयोऽपि तु पुरुषार्थवती बुद्धिः । विवेकख्यातिविषयभोगौच पुरुषार्थो तौ च निरुद्धावस्थायां न स्त इति सिद्धो विषयाभावः । टि. (1) निरुद्ध चेनस्यसम्पूज्ञाताऽवस्थे सतीत्यर्थः । (२) शान्तघारमूढाकारपरिणतबुद्धिवृत्तिविषयकबोधस्वरूपस्तत्साक्षीपर्यः । (३) िवस्तुतस्ताकिकाग्भड एषाऽऽरमा, पुत्थानकाले तु तदाकारपरिणतबुद्धि- सानिधानाचतपिता भवति । असम्पज्ञाताऽवस्थायान्तु युद्धिवृत्यभायात् काष्ठपदपूकाशम्प एष तितिाकि या पूकापाख्य एष गुरुपो न्युत्थानकाले बुद्धिवृत्युपाधानेनाऽविकाशातत्वं तस्मि- 'नुपमष्यते। निरुद्ध तु पित्तथरयापदृश्पाऽमायाउमपासुमनोऽपाये स्काटकस्याऽलोहित स्व. वेऽस्पितिरिव पृचितिमिन्नान्ये चिन्गाने स्वस्त्रव्ये पुरुषस्पावस्थितिमवति ? इति शारापा क ·. समाधिपादः। -सू० तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" ॥३॥ भास्वरूपमतिष्ठा तदानीं चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये।व्युत्थानचिने तु सति तथाऽपि भवन्ती न तथा ॥ ३ ॥ कथं तहि । टी० सूत्रेण परिहरति । "तदाद्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" ॥३॥ स्वरूप इत्या- रोपितं शान्तघोरमूढस्वरूपं निवर्त्तयति । पुरुषस्य हि चैतन्यं स्वरूपमनी- माधिकं,न तु बुद्धिबोधः शान्तादिरूपः। औषाधिको हि सः, स्फटिकस्येव स्वभावस्वच्छधवलस्य जपाकुसुमसन्निधानोपाधिररुणिमा।नचोपाधिनिवृ. त्तावुपहितनिवृत्तिरतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ स्वरूपस्य चाभेदेऽपि विक- ल्प्याऽधिकरणभाव उक्त इति । अयमेवार्थों भाष्यकृता द्योत्यते "स्वरूप- प्रतिष्ठा" इति ॥ तदानीं निरोधावस्थायां, न व्युत्थानावस्थायामिति भावः । स्यादेतद् व्युत्थानावस्थायामप्रतिष्ठिता स्वरूपे चितिशक्तिनिरोधा- -ऽवस्थायां प्रतितिष्ठिन्ती परिणामिनी स्याद्, व्युत्थाने वा स्वरूपप्रतिष्ठाने व्युत्थाननिरोधयोरविशेप इत्यत आह "व्युत्थानचित्ते त्वि"ति। न जातु कूटस्थनित्या चितिशक्तिः स्वरूपाच्च्यवते । तेन यथा निरोधे तथैव व्यु- त्थान ऽपि । न खलु शुक्तिकायाः प्रमाणविपर्यय ज्ञानगोचरत्वेऽपि स्वरू- पोदयन्ययौ भवतः। प्रतिपत्ता तु तथाभतमप्यतथात्वेनाभिमन्यते। निरो- धसमाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातोऽपि व्युत्थानमेवेति ॥३॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति "कथन्तर्हि" इति । यदि तथाऽपि भवन्ती न तथा, केन तर्हि प्रकारेण प्रकाशत इत्यर्थः । हेतुपदमध्याहृत्य टि. (१) किस्वभाव इत्यनेनाशङ्कितयोः पक्षयोद्वितीय पक्ष सिद्धान्तयति । “तदा द्रष्टु" इति । यत्तु भोजदेवेन, "तदा द्रष्टुरिति" वृत्तिसारूप्यमिति सूत्रद्वयन चित्तं लक्ष्यते । तथाहि पस्मिनेकाग्रतया परिणते चितिशक्त' स्वस्मिन् स्वरूपे प्रतिष्ठानं भवति, यस्मिश्चेन्द्रिय- त्तिद्वारेण विषयाकारेण परिणते पुरुषस्तदाकार एक मापते।यथा चलत्सु जलतरङ्गेषु चल- शिव चन्द्र । तश्चित्तम्" इत्पभिहितम् । तन । अक्षरमर्यादयेतस्यार्थस्यालाभाद । एकामतया परिणतेऽपि सम्पूज्ञाते द्रष्टु स्वल्पावधिपमानासम्पूज्ञाते द्रष्टुः स्वरूपे प्रतिष्ठान सवेऽपि एकामतापरिणामाऽभाषेन च तदुक्तार्थस्याऽसङ्गतत्वाचति। (२) पस्तुत इति शेष । वस्तुतस्तथाऽपि भवन्ती = असम्पूज्ञातसमानरूपाऽपि परन्तु म्पुरयानचित्ते तथा न पूकाशत इत्यर्थः ।। -- ·- पास झलदर्शने भा. अतस्तस्यां विरक्तं चित्तं तामपि ख्यातिं निरुणदि। तदवस्थं संस्कारोपगं भवति । स निर्बीजःसमाधिःन तत्र कि. ञ्चित् सम्प्रज्ञायत इत्यसम्प्रज्ञातः । द्विविधः स योगश्चित्त- वृत्तिनिरोध इति ॥२॥ तदवस्थे'चेतसि विषयाभावाद् बुद्धि- वोधारमा २) पुरुषः किं "स्वभाव इति ।। टी."अतः"चितिशक्तः।"विपरीता" इति। यदाच विवेकख्यातिरपि हेया' तदा कैव कथा वृत्त्यन्तराणां दोषबहुलानामिति भावः । ततस्तद्धेतो- निरोधसमाधेरवतारो युज्यत इत्याह "अतस्तस्याम्" इति । ज्ञामप्रसा- मात्रेण हि परेण वैराग्येण विवेकख्यातिमपि निरुणडीयर्थः ॥ अथ निरुद्धाऽशेषवृत्ति चित्तं कीदृशमित्यत आह । “तवस्थम्" इत्यादि । स-निरोधोऽवस्था यस्य तत्तथोक्तम्। निरोधस्य स्वरूपमाह । “स निर्बीज" इति । क्लेशसहितः कर्माशयो जात्यायु गा बीजं, तस्मानिर्गत इति निजः ॥ अस्यैव योगिजनप्रसिद्धामन्वथी सज्ञामादर्शयति । "न तत्र" इति । उपसहरति । "द्विविधः स योगाश्चित्तवृत्तिनिरोध इती" ति ।।२।। सम्प्रत्युत्तरसूत्रमवतारयश्चोदयति "तदवस्थे चेतसि" इति। किमाक्षेपे । तत्तदाकारपरिणतबुद्वियोधात्माखल्वयं पुरुषः सदाऽनुभूयते, न बुद्विवोधरहितोऽतोऽस्य पुरुपस्य बुद्धिबोधः स्वभावः सवितुरिव प्रकाशः । न च संस्कारशेपे चेतास सोऽस्ति । न च स्वभावमपहाय भावो वर्तितुमर्हति । स्यादेतत् । संस्कारशेषामपि बुद्धि कस्मात् पुरुषो न बुध्यत इत्यत आह । विषयाभावाद्" इति । न बुद्विमानं पुरुषस्य विषयोऽपि तु पुरुषार्थवती बुद्धिः । विवेकख्यातिविषयभोगौ च पुरुषार्थी तौ च निरुद्वावस्थायां न स्त इति सिद्धो विषयाभावः । टि. (१) निरुद्ध चेतस्यसम्पूज्ञाताऽवस्थे सतीत्यर्थ (२) शान्तघोरमूढाकारपरिणत मुद्धिवृत्तिनिपपकवोधस्वरूपस्तत्साक्षात्पर्य । (३)कि यस्तुतस्तार्किकवनड एवाऽऽत्मा, व्युत्यानकाले तु तरादाकारपरिणतबुद्धि- सभिधानाग्चतपिता भयति । असम्पूज्ञाताऽस्थायान्तु बुद्धिवृत्यभावात् काष्ठवदपूकाशम एपतियातक या पूकाशस्य एव पुरुषो व्युत्यानकाले बुद्धिवृत्युपाधानेनाऽविकाग्ज्ञातत्यं तस्मि- नुपर्पत निरुदे तु चित्तेवरयापदृश्याऽभावाउभपासुमनोऽपाये स्फटिकस्याऽलोहित स्वस्वर- पेऽस्पितिरिय चितिनिधान्ये चिन्माने स्वस्तध्ये पुरुषस्यावस्पितिर्भवति इति शारायः .

·. . समाधिपाय। सू.० तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम् ॥ ३ ॥ भा०स्वरूपप्रतिष्ठा तदानीं चितिशक्तिर्यथा कैवल्ये।व्युत्थानचिने तु सति (२)तथाऽपि भवन्ती न तथा ॥ ३ ॥ कथं तर्हि । टी० सूत्रेण परिहरति । तदाद्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्" ॥३॥ स्वरूप इत्या- रोपितं शान्तघोरमूढस्वरूपं निवर्त्तयति । पुरुषस्य हि चैतन्यं स्वरूपमनौ- याधिकं,न तु बुद्धिबोधः शान्तादिरूपः। औपाधिको हि सः, स्फटिकस्येव स्वभावस्वच्छधवलस्य जपाकुसुमसन्निधानोपाधिररुणिमा।नचोपाधिनिवृ- त्तावुपहितनिवृत्तिरतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ स्वरूपस्य चाभेदेऽपि विक- ल्प्याऽधिकरणभाव उक्त इति । अयमेवार्थों भाप्यकृता द्योत्यते "स्वरूप- प्रतिष्ठा" इति ॥ तदानीं निरोधावस्थायां, न व्युत्थानावस्थायामिति भावः। स्यादेतद्व्युत्थानावस्थायामप्रतिष्ठिता स्वरूपे चितिशक्तिनिरोधा- -ऽवस्थायां प्रतितिष्ठिन्ती परिणामिनी स्याद्, व्युत्थाने वा स्वरूपप्रतिष्ठाने व्युत्थाननिरोधयोरविशेष इत्यत आह "व्युत्थानचित्ते त्वि"ति। न जातु कूटरथनित्या चितिशक्तिः स्वरूपाच्च्यवते। तेन यथा निरोधे तथैव व्यु- त्थान ऽपि न खलु शुक्तिकायाः प्रमाणविपर्ययज्ञानगोचरत्वेऽपि स्वरू- पोदयव्ययौ भवतः प्रतिपत्ता तु तथाभतमप्यतथात्वेनाभिमन्यते। निरो- धसमाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातोऽपि व्युत्थानमेवेति ॥३॥ सूत्रान्तरमवतारयितुं पृच्छति “कथन्तर्हि" इति । यदि तथाऽपि भवन्ती न तथा, केन तर्हि प्रकारेण प्रकाशत इत्यर्थः । हेतुपदमध्याहत्य टि० (२) किंस्त्रभार इत्यनेनाशकित्तयोः पक्षयोद्वितीयं पक्षं सिद्धान्तपति । "तदा द्रष्टुः" इति । पत्तु भोजदेवेन, "तदा द्रष्टुरिति" वृत्तिसारूप्यमिति सूत्रद्वपेन चित्तं लक्ष्यते । तथाहि यस्मिोकाग्रतया परिणते चितिशक्तः स्वस्मिन् स्वरूपे प्रतिष्ठानं भवति, यस्मिंश्चेन्द्रिप- वृत्तिद्वारेण विषयाकारेण परिणते पुरुषस्तदाकार एव माध्यते। यथा चलासु जलतरङ्गेश पल- मित चन्द्रः । तश्चित्तम्"इत्पभिहितम् । तन । अक्षरमर्यादयतस्यार्थत्यालाभाद । एकामतया परिणतेऽपि सम्पूज्ञाते ददुः स्वल्पावस्थिरयभायेनासम्पूज्ञाते द्रष्टुः स्वक्ष्ये प्रतिष्ठान सत्वेऽपि एकामतापरिणामाऽभाषेन च तदुक्तार्थस्याऽसङ्गतस्याप्चेति । (२) पस्तुत इति शेषः । वस्तुतस्तथाऽपि मषन्ती = असम्पूज्ञातसमानरूपाऽपि परन्तु पुत्थानचित्ते तथा न पूकारात इत्यर्थः । ।

·.. .. • पानखलदर्शने भा० दर्शितविषयत्वात्।। सू० वृत्तिसारूप्यमितरत्र ॥ ४॥ व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयस्तदविशिष्टवृत्तिः पुरुषः। तथा च सूत्रम् “एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दशर्नम्" इति । टी० सूत्रं पठति, दर्शितविषयत्वाद् "वृत्तिसारूप्यमितरत्र" ॥४॥ इतरत्र. व्युत्थाने याश्चित्तवृत्तयः-शान्तघोरमूढास्ता एवाऽविशिष्टा अभिन्ना - त्तयो यस्य पुरुषस्य स तथोक्तः ॥ “सारूप्यम्" इत्यत्र स-शब्द एक- पर्यायः । एतदुक्तं भवति । जपाकुसुमस्फटिकयोरिव बुद्धिपुरुषयोः सन्निधानादभेदग्रहे बुद्धिवृत्तीः पुरुषे समारोप्य शान्तोऽस्मि दुःखितोऽस्मि , मूढो ऽस्मीत्यध्यवस्यति । यथा मलिने दर्पणतले प्रतिविम्बितं मुखं मलिन- 'मारोप्य शोचत्यात्मानं मलिनोऽस्मीति। यद्यपि पुरुषसमारोपोऽपि शब्दा- दिविज्ञानवहुद्धिवृत्तिर्यद्यपि च प्राकृतत्वेनाचिद्रूपतयाऽनुभाव्यस्तथाऽपि बुद्धेः पुरुषत्वमापादयन् पुरुपवृत्तिरिवानुभव इवाऽवभासते। तथा चाय- मविपर्ययोऽप्यात्मा विपर्यायवानिवाऽभोक्ताऽपि भोक्तेव विवेकख्यातिर- ‘हितोऽपि तत्सहित इवाऽविवेकख्यात्यां प्रकाशते। एतच्च,चितेरप्रतिसंक्र- मायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्" पा०४सू० २२ इत्यत्र “सत्त्व- पुरुषयोरत्यन्तासङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेपो भाग" ३ पा० ३५सू० इत्यत्र चोपपादयिष्यते ॥एतच्च मतान्तरेऽपि २ सिद्धमित्याह "तथा च" इति। पञ्चशिखाचार्यस्य सूत्रम् “एकमेव दर्शनं ख्यातिरेव दर्शनम्” इति । ननु कथमेकं दर्शनं यावता बुद्धेः शब्दादिविषया विवेकविपया च वृत्तिः प्राकृततया जडत्वेनानुभाव्या दर्शनं,ततोऽन्यत् पुरुषस्यचैतन्यमनुभवो दर्शनमित्यत आह । "ख्यातिरेव दर्शनम्" इति । (१) दर्शितविषयत्वादित्यनेनोपाधिक वृत्तिसारूपमिति सूचयति । दर्शितो बुद्धया निपेदितो विषयो पस्ये तत्तथा, तस्य भावस्तचं, तस्माद्-युद्धया समर्पितविषयत्वादित्यर्य: समर्पणं च सोपगृहीतविषयस्य प्रतिविम्वरूपे चित्याधानम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- "गृहीतानिन्द्रिपरपानात्मने यः पूपछति । अन्तःकरणब्याय तस्मै विश्वात्मने नमः" इति ।- (२) निरीश्वरसाइपवादेऽपात्पर्यः । टिक - ·समाधिपारा भा० चित्तमयस्कान्तमणिकल्प सन्निधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन स्वं भवति पुरुपस्य स्वामिनः | तस्माञ्चित्तवृत्तियोघे पुरुष- स्यानादिसम्बन्धो हेतुः॥ ४ ॥ १० उदयव्ययधर्मिणांवृत्ति ख्यातिलौकिकीमभिप्रेत्येतदुक्तम्"एकमेव" इति। चैतन्यन्तु पुरुषस्य स्वभावो न ख्यातिः। चैतन्यं तुन लोकप्रत्यक्षगोचरो- ऽपि त्यागमानुमानगोचर इत्यर्थः । तदनेन व्युत्थानावस्थायां मूलकारण- मवियां दर्शयतातहेतुकासयोगो भोगहेतुःस्वस्वामिभावोऽपि सूचित इति तमुपपादयन्नाह "चिचम्" इति । चित्तं स्वं भवति पुरुपस्प स्वामिन इति संबन्धः। ननु चित्तजनितमुपकारंभजमानो हि चेतनश्चित्तस्येशिता, नचाऽस्य तज्जनितोपकारसंभवस्तदसंबन्धादनुपकार्यत्वात, तत्संयोग- तदुपकारभागित्वे च परिणामित्वप्रसङ्गमादित्यत आह। "अयस्कान्तमणि- करसं सन्निधिमात्रोपकारि दृश्यत्वेन" इति। न पुरुपसंयुक्तं चित्तमपि तु तत्सन्निहितं सन्निधिश्च पुरुषस्य नदेशतःकालतो वा तदसंयोगात्, किन्तु योग्यतालक्षणः।अस्तिच पुरुपस्य भोक्तृशक्तिचित्तस्य भोग्यशक्तिस्तदुक्तं "दृश्यत्वेन"इति । शब्दाद्याकारपरिणतस्य भोग्यत्वेनेत्यर्थः ॥ भोगश यद्यपि शब्दाद्याकारा वृत्तिश्चिचस्य धर्मस्तथाऽपि चित्तचेतन्ययोरभेदस- मारोपाद् वृत्तिसारूप्यात पुरुषस्येत्युम । तस्माञ्चित्तेनाऽसंयोगेऽपि तज्ज. नितोपकारभागिता पुरुषस्याऽपरिणामिताचेति सिद्धम्।। ननुस्वस्वामिसं- वन्धो भोगहेतुरविद्यानिमित्तोऽविद्या तु किन्निमित्ता? नखलु निनिमित्तं कार्यमुत्पद्यतेोयथाहुः"स्वप्नादिवदविद्यायाः प्रवृत्तिस्तस्य किंकृता"इति शङ्कामुपसंहारव्याजेनोद्धरति । तस्माच्चित्तवृत्तिबोध" इति । शान्तधोर- मूढाकारचित्तवृत्युपभोगेऽनायविद्यानिमित्तत्वादनादिसयोगो हेतुः । अविद्यावासनयोश्च सन्तानो वीजाङ्करवदनादिरिति भावः ॥ ४ ॥ टि. (१) यथाऽयस्कान्तमणि स्वस्मिन्नपःसन्निधिकरणमानाच्छत्यनिष्कर्पणास्यमुपकार कुर्वन् स्वामिनः स्वं भवति । भागसाधनत्वात् । तथैव चितमप्यय सदृशविषयमातस्य स्वस्मिन सनिधीकरणमानाद् दृश्यत्वरूपमुपकारं कुत् पुरुषस्य स्व भवति । मोगसाधनरवात् । अत- श्चित्तपुरुपयोरनादिः स्वस्वामिभावः संबन्ध इति विज्ञानभिक्षुः । - ·. पातजलदर्शने भा० ताः पुनर्निरोद्धव्या बहुत्वे सति चित्तस्य । सू० वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः ॥५॥ क्लेशहेतुकाः कर्माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः२) क्लिष्टाः । टी०स्यादेतत, पुरुषो हि शक्य उपदिश्यते, न च वृत्तिनिरोधो वृत्तीरवि. ज्ञाय शक्यो, न च सहस्रेणापि पुरुषायुपैरलमिमाः कश्चित् परिगणयितुम्, असङ्ख्याताश्च कथं निरोद्धव्याइत्याशक्यतासामियत्तास्वरूपप्रतिपा- दनपरं सूत्रमवतारयति “ताः पुनर्निरोद्धव्या बहुत्वे सति चित्तस्य"इति ॥ "वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः"॥ वृत्तिरूपोऽवयव्येकस्तस्य प्रमाणा- दयोऽवयवाः पञ्चततस्तदद्वयवा पञ्चतयी पञ्चावयवावृत्तिर्भवतिाताश्च, वृत्तयश्चैत्रमैत्रादिचित्तभेदाद् बह्वय इति बहुवचनमुपपन्नमाएतदुक्तंभवति। चैत्रोवा मैत्रो वा अन्यो वा कश्चित् सर्वेषामेव तेषां वृत्तयः पंचतय्य एव, नाधिकाइति।"चित्तस्य" इति चैकवचनं जात्यभिप्रायम्।चित्तानामितितु द्रष्टव्यम् ।तासामवान्तरविशेषमनुष्ठानोपयोगिनं दर्शयति “क्लिष्टाऽक्लिष्टा" इति । अक्लिष्टा उपादाय क्लिष्टा निरोद्धव्यास्ता अपि परेण वैराग्येणेति । अस्य व्याख्यानमाह "क्लेशहेतुका"इति । क्लेशा=अस्मितादयो हेतवः-प्र- वृत्तिकारणं यासां वृत्तीनां तास्तथोक्ताः । यद्वा पुरुषार्थप्रधानस्य रजस्त- मोमयीनां हि वृत्तीनां क्लेशकारित्वेन क्लेशायैव प्रवृत्तिः। क्लेशः क्लिष्टं तदा- सामस्तीति क्लिष्टा इति।यत एव क्लेशोपार्जनार्थममूपां प्रवृत्तिरत एव क- माशयप्रचयक्षेत्रीभूताः।प्रमाणादिना खल्वयंप्रतिपत्ताऽर्थमवसाय तत्र सक्ते द्विष्टो वा कर्माशयमाचिनोतीति भवन्ति धर्माऽधर्मप्रसवभूमयो वृत्तयः टि० (१)तद्व्यक्तित्वेन वृत्तीनाबहुले मत्यपि निरोहव्याश्रित्तस्य वृत्तय क्लिटाऽक्लिष्टभेदभिन्ना पञ्चतम्प एवेत्पवंसूत्रेण सहान्वयो तलमादिलक्षणाना वृत्तीना सत्त्वेऽपि पञ्चस्वेवेतरासाम• न्तर्भावात् प्रमाणादिपञ्चकनिरोधनवेतरासा निरुद्धत्वान तासा निरोधाप पृथग्उपायान्वेषणमिति भाव । (२) कर्माशयपूचयाना-धर्माधर्मवासनासमूहाना क्षेत्रीभूताः पूसवभूमय इत्यर्थः । (३) पुरुपस्यति शेषः । (५) भावतान्तादर्शआद्याच क्लिष्टशब्दो दुःखफलकार्थवाचक इति भावः ।

·समाधिपादन भा० ख्यातिविषया गुणाधिकारविरोधिन्योऽक्लिष्टाः । क्लि- टप्रवाहपतिता अप्यक्लिष्टाः, क्लिष्टच्छिद्रेष्वप्याक्लिष्टा- भवन्ति, अक्लिएच्छिद्रेपु क्लिष्टा इति । टी० क्लिप्टाइति॥अक्लिष्टा व्याचष्टे ख्यातित्रिपया"इति॥विधूतरजस्तमसो चुद्धिसत्त्वस्यप्रशान्तवाहिनःप्रज्ञाप्रसादःख्यातिः।तयाविषयिण्यातद्विपयं सत्त्वपुरुषविवेकमुपलक्षयति । तेन सत्त्वपुरुषविवेकविषया यतोऽत एव, गुणाधिकारविरोधिन्यः,कार्यारम्भणं हि गुणानामधिकारो,विवेकख्याति- पर्यवसानं च तदिति चरिताऽधिकाराणां गुणानामधिकार निरन्धन्ती- त्यतस्ताअक्लिष्टाः प्रमाणप्रभृतयो वृत्तयः स्यादेतत्-वीतरागजन्मादर्श- नाव क्लिटवृत्तय एव सर्वे प्राणभृतः। न च क्लिष्टवृत्तिप्रवाहे भवितुमई- न्त्यक्लिप्टा वृत्तयो, नचामूपांभावेऽपि कार्यकारिता, विरोधिमध्यपातित्वात। तस्मात् क्लिष्टानामक्लिष्टाभिनिरोधस्तासां च वैराग्येण परेणेति मनोरथ- मात्रमित्यत आह । “क्लिष्टप्रवाह" इति५ । आगमानुमानाचार्यो- पदेशपरिशीलनलब्धजन्मनी अभ्यासवैराग्ये क्लिष्टच्छिद्रम् = अन्तर, तत्र पतिताः स्वयमक्लिष्टा एव यद्यपि क्लिष्टप्रवाहपतिताः। न खलु शालग्रामे किरातशतसङ्कीर्णे प्रतिवसन्नपि ब्राह्मणः किरातो भवति । अ- क्लिष्टच्छिद्रेष्विति निदर्शन, क्लिप्टान्तर्वर्तितया च क्लिष्टाभिरनभिभूता अक्लिष्टाः स्वसंस्कारपरिपाकक्रमेण क्लिष्टा एव तावदभिभवन्तीत्याह । टि. निरपि पाठमपि सम्यञ्च प्रतिपद्ये । (१) प्रतिपत्ता = परीक्षक प्रमाणादिना कर्त्तव्याऽकर्त्तव्यमर्थ निश्चित्स गानुकूल्प- ज्ञानेन तत्र रक्तो धर्ममाचिनोति प्रातिकल्यज्ञानेन च द्विष्टोऽधर्ममाचिनोतीति हेतो. राजस्यस्तामस्यश्च प्रमाणादिवृत्तय क्लिष्टा इत्यर्थ । (३) समाप्तकृत्यानाम् । (४) सरागजन्मदर्शनादित्यर्थ । (१) यत्तु, ननु मत्रकारेण तामसीना सात्त्विकीनां द्विविधानामेघ. निरोद्धव्यत्वमुक्त न तु राजसीना क्लिष्टाक्लिष्टरूपमिश्रवृत्तीनामिति न्युनतेत्याशक्य मिश्रवृत्तीनामुक्तास्वे वान्तवमाह-क्लिष्टप्रवाहेतीत्यवतारित विज्ञानभिक्षुणा । तन सम्यक् । क्लिष्टशब्दनैव राजसीना तामसीना च ग्रहणस्य सूत्रकृतोऽम्मितत्वात् । परपीडानुग्रहाम्या धर्माधर्मावप- चिनोति ततश्च दुखधारा भवतीति दुखफलिका क्लिष्टा इति तेनैव धर्माधर्माविति वदतोमयोहणस्य ध्वनितत्वाच्चति ।

·२. पातालदर्शने भा० तथा जातीयकाः संस्कारा वृत्तिभिरेव क्रियन्ते संस्कारेश्च वृत्तय इत्येवं वृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावर्तते।तदेवम्भूतं नित- मवसिताऽधिकारमात्मकल्पेन व्यवतिष्ठते, प्रलयं वा गच्छ- तीति,२ ताः क्लिष्टाश्चाऽक्लिष्टाश्च पञ्चधा वृत्तयः ॥५॥ प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः ॥६॥ टी. "तथाजातीयका" इति।अक्लिष्टाभिवृत्तिभिरक्लिष्टाः संस्कारा इत्यर्थः तदिदैवृत्तिसंस्कारचक्रमनिशमावते आनिरोधसमाधेः। तदेवम्भूतं चित्तं निरोधावस्थं संस्कारशेपं भूत्वाऽऽत्मकल्पेन व्यवतिष्ठत इत्यापाततः, प्रलयं वा गच्छतीति परमार्थतः। पिण्डीकृत्य सूत्रार्थमाह "ता" इति । पश्चधेत्यर्थ- कथनमात्रं, न तु शब्दवृत्तिव्याख्यानम् । तयपः प्रकारे अस्मरणात) ॥५॥ ॥ ताः स्वसज्ञामिरुदिशति-"प्रमाणविपर्यायविकल्पनिद्रास्मृ- तयः"॥६॥ निर्देशे(५) यथावचन विग्रहः। चाऽर्थे द्वन्दः समास इतरे- तरयोगः। यथा-"अनित्याऽशुचिदुःखानाऽत्मसु नित्यशुचिसुखात्म- टि. (1) अयसिताधिकारम् = विवेकल्यात्युदयन समाप्तेतिकर्तव्यताकमित्यय आत्म- कल्पेन = आत्माऽविमागेन आत्मस्वरूपेणेति यावत् । "स आत्मा सर्वगोराम!नित्योदि- तमहावपु. । यन्मनाङ्मननी माक्तिं धत्ते तन्मन उच्यते" इति वशिष्ठक्तमननशक्तिम- वनापाधिनात्मन एव मनस्त्वव्यवहाराऽऽसदत्वाऽगमानिरुद्धायां च मननशकावात्म- स्वरूपेणावनिष्टत इत्यांदापातमिति भावः । (२) प्रलयं वा गच्छतीत्यनेन सरूपाऽरूपभेदेन ट्रिविधो मनोनाश उच्यते । तदुक्तं वाशिष्ठे "द्विवियश्चित्तनाशोऽस्ति सरूपोऽरूप एव च जीवन्मुक्ती सरूपः स्यादरूपो देहमुक्तिगः" इति । (३) पूर्वसूत्रेण सह योजना "ताः क्लिष्टाचाऽक्लिष्टाव पञ्चधा वृत्तय इति पूर- यित्वोत्तरं सूत्र पठति' इत्येवं व्याचक्षाणेन विज्ञानमिक्षुणा यद्यप्येतद् भाष्यमुत्तरसूत्रा- ऽन्वयीत्यभिहित, तपाऽपि पिण्डीकृस्य सूत्रार्थमाह 'ता' इतीति वाचस्पत्याऽनुसारेण पूर्यान्वय्येव स्थापितम् । (४) लक्षणया तयपः प्रकारवाचितमस्माद् मायाद् इति केचित् । (५) निर्देश = प्रमाणादिलक्षणसूत्रे यादृशं लक्ष्ये वचनमुपात तदनतिक्रम्य विग्रहः फसव्यः । सद्यया-प्रमाणानि च विपर्यपश्च विकल्सन निद्रा प स्मृतिघेति तपेत्यर्थः।

·। समाधिपादः। सू० प्रत्यक्षाऽनुमानाऽऽगमाः प्रमाणानि ॥७॥ भा०इन्द्रियप्रणालिकया चित्तस्य बाह्यवस्तूपरागात् तद्दिपया सामान्यविशेषाऽऽत्मनोऽर्थस्य विशेपाऽवधारणप्रधाना वृत्तिः प्रत्यक्षं प्रमाणम् । 'टी० ख्यातिरविद्या" इत्युक्तेऽपि न दिङ्मोहाऽलातचक्रादिविभ्रमा व्युद- स्यन्त एवमिहाऽपिप्रमाणाधभिधानेऽपि वृत्त्यन्तरसद्भावशङ्का न व्युद्- स्थतेति तन्निरासाय वक्तव्यं--"पञ्चतय्य" इति । एतावत्य एव वृत्तयो नाऽपराः सन्तीति दर्शितं भवति ॥ ६ ॥ तत्र प्रमाणवृत्ति विभजन सामान्यलक्षणमाह(२) “प्रत्यक्षाऽनुमानाss गमाःप्रमाणानि" ॥अनधिंगततत्त्वबोवः पौरुषेयो व्यवहारहेतुः प्रमा, तत्करणं प्रमाणम् । विभागवचनं च न्यूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेदार्थम् । तत्र सकलप्रमाणमूलत्वात प्रथमतः प्रत्यक्ष लक्षयति “इन्द्रिय"इति। "अर्थस्य' इति समारोपितलं निषेधति । तद्विपया' इति बाह्यगोचरतया ज्ञानाकारगोचरत्वं वारयति । चित्तवर्त्तिनो ज्ञानाऽऽकारस्य बाह्यज्ञेय- टि. (१) इन्द्रियाण्येव प्रणालिका = कुल्या इव चित्तवृनिसञ्चरणमार्गस्तयेत्यर्थः । इन्द्रिय द्वारा बाह्यवस्तूपरागात्तद्विपया = उपरक्तवस्तुविपया या चित्तस्य वृत्तिः सा प्रत्यक्ष प्रमा- णमिति यावत् । एतेन चित्तवृत्तरेव प्रमाणत्वं मुल्यं, चक्षुरादीनां तु द्वारत्वमेवेति प्रमाणत्वव्यवहारो भाक्त इति बोध्यम् । शङ्खपैत्याद्याकारताया नेत्रादिगतकामलादि- दोषाऽन्वयव्यतिरकाऽनुविधायित्वाच्चित्तस्येन्द्रियसाहित्येनैवार्थाऽऽकारपरिणामो न केवलस्येत्यत एव चक्षुरादीनामपि करणत्वव्यवहार इत्येके । (२) यद्यपि विभागपरमेत्सूत्रं तथाऽपि प्रमीयतेऽनेनेति निर्वचनेन प्रमाणसामान्यमपि लक्षयति तन्त्रयुक्त्येति भावः । एतेनास्य सूत्रस्य विभागपरत्वेन लक्षणपरत्वाऽभावादेकं किंचिदुपसङ्ग्राहकं सामान्यलक्षणमन्तरा विमागाऽयोगालक्षणाऽनभिधानेन न्यूनतेति निराकृतं बोध्यामत्यन्यत्र विस्तरः। (३) उपलक्षणं चैतत् स्मृतिमपि व्यावर्त्तयतीत्यस्याऽपि। तस्या अपि उपरकवस्तु विषयाऽभावात् ।

·टि ૨૨ पातञ्जलदर्शने भा० फलमविशिष्टः पौरुषेयश्चित्तवृत्तिवोधः । वुद्धेः प्रतिस- वेदी पुरुप इत्युपरिष्टादुपपादयिष्यामः । टी०संबन्धं दर्शयति “बाह्यवस्तूपरागाद्” इति । व्यवहितस्य तदुपरागे हेतुमाह " इन्द्रियप्रणालिकया ” इति । सामान्यमांत्रमर्थ इत्येके, विशेषा एवेत्यन्ये, सामान्यविशेषतद्वत्तेत्यपरे वादिनः प्रतिपन्ना- (१) चित्तवृत्तिबोधः इन्द्रियप्रणालिकयाऽर्थमन्निकर्षाऽनन्तरं जायमाना याऽयं 'घट इत्याकारा चित्तवृत्तिस्तस्या यो बोधः तत्तदर्थोपरक्तचित्तवृत्तिविषयकोऽहं घटं जाना- मीत्याद्याकारोऽनुभव इति यावत् स प्रमाणभूतायाश्चित्तवृत्तेः फलमित्यर्थः। स चायं बोधः फलरूपो न बौद्धोऽपि तु बुद्धौ प्रतिविम्बितत्वेन तत्तादात्म्याऽऽपरया पुरुषस्य ज्ञानादि- मत्त्वोपचारासोरुषेय इत्याह "पौरुषेय" इति । पौरुषेय इत्यनेन न बोधस्प पुरुषनिष्ठ- त्वमुच्यते येन प्रमातृत्वादिधर्मेण पुरुषस्य परिणामितं स्याद् इत्याह "अविशिष्टः= मुहिवृत्त्या सहाऽविशिष्टः, चितिचित्तयोरभेदग्रहात पुरुष उपचर्यमाणोऽपि वस्तुती बुद्धिवृत्त्यात्मक इत्यर्थः । तथा चोक्तं पञ्चशिखाचार्यैः "प्राप्तचैतन्योपमहरूपाया बुद्धि- वृत्तेरनुकारमात्रतया बुद्धिवृत्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याऽऽख्यायत" इति । बोधस्य बुद्धिवृत्यात्मकत्वेऽपि यथा पौरुषेयत्वं तथा"द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः" पा० २सू० २० । “चितेरपूतितक्रमायास्तदाऽऽकाराऽऽपत्तौ स्वबुद्धिसवेदनम्" पा० ४ सू०२२ इत्यादिसूत्रेषु स्पष्टं, तत्रैव च वयं विस्पष्टयिष्याम इत्याह “वुद्धेः प्रतिसंवेदी" इत्यादिना ।बुद्धेः प्रतिसंवेदी संवेदिन्या बुद्धःपूतिरूपस्तत्तादात्म्याऽऽपनत्वेन तत्समाना- ऽऽकार इति पावत् । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसंक्रान्तिरेव बुद्धिपूतिसंवेदित्वं पुंसः । तया च यथा ह्यन्तरेणाऽपि चन्द्रमसः क्रियामुपसङ्क्रान्तचन्द्रपूतिविम्बममलं जलं स्वयं चलत्सदचलमपि चन्द्रमसं चलमिवाऽवमासयत्येवं विनाऽऽपि चितिव्यापारमुपसकान्त- चितिप्रतिविम्या बुद्धिरसङ्गतामपि चितिशक्ति स्वगतया ज्ञानादिक्रिययाऽवमासयन्ती सती पूमातृमावमापादयति । परमार्थतस्तु न पुरुषस्य पूमातृत्वं, न वा तनिष्ठो बोधः फलम् । तथाचास्तमादित्यपुराणे-"नित्य. सर्वगतो ह्यात्मा बुद्धिसनिधिसत्तया। यया यथा भवेद् बुद्धिरात्मा तद्वदिहेप्यते' इति । एतेन यदत्र विज्ञानभिक्षुणा "पुरुपनिठो बोध: फलम्" इति "पूमाता चेतनः शुद्ध" इति च पूलपित, तनिरास्तम् । पूर्वोक्तयुक्त्युपेत- पचनेभ्यो बुद्धितत्वपूतिविम्बितस्य पुंसः कथञ्चित्पूमातृत्वेऽपि शुदस्य तदयोगात् । “अस- भोऽपयं पुरुषः, ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादिश्रुतिविरोधाच्च । "पुरुषस्तु पूमासाक्ष्येष म पूमाता" इति साझयपूवननमा यस्पस्वोक्तिविरोधाच्च। यच्चोक्तं नुढेरेव पूमातृत्वे पुरुषो नसिप्पेदिति, तदतिफल्गुन वयं केवळ बुद्धितरण प्रमातृ इत्याचदमहे बेनैवमुपालम्मे:

·। " . समाधिपाद दी० स्तन्निरासायाऽऽह "सामान्याविशेषात्मन" इति। न तद्वत्ता, किन्तु तादात्म्यमर्थस्य । एतच्च"एकान्ताऽनभ्युपगमाद्"इत्यत्रप्रतिपादयिष्यते। अनुमानाऽऽगमविषयात प्रत्यक्षविषयं व्यवच्छिनात्ति "विशेपाऽवधारण- प्रधाना" इति । यद्यपि सामान्यमपि प्रत्यक्ष प्रतिभासते तथाऽपि विशेष प्रत्युपसर्जनीभूतमित्यर्थः । एतच्च साक्षात्कारोपलक्षणपरम् । तथा च विवेकख्यातिरपि लक्षिता भवति । फलविप्रतिपत्तिं निराकरोति “फलं : पौरुषेयश्चित्तवृत्तिबोध" इति । ननु पुरुषवर्ती बोधः कथं चित्तगताया वृत्तेः फलं,न हि खदिरगोचरव्यापारेण परशुना पलाशे छिदा क्रियते इत्यत आह "अविशिष्ट" इति । न हि पुरुषगतो बोधो जन्यतेऽपि तु चैतन्य- मेव बुद्धिदर्पणप्रतिविम्बितं बुद्धिवृत्त्याऽर्थाऽऽकारया तदाकारतामापद्य- मान फलम् । तच्च तथाभूतं बुद्धेरविशिष्ट = बुद्ध्याऽऽत्मकं, वृत्तिश्च बुद्ध्यात्मिके- ति सामानाधिकरण्याद् युक्तः प्रमाणफलभाव इत्यर्थः । एतच्चो- पपादायप्याम इत्याह “बुद्धेः प्रतिसवेदी" इति । टि० महि, किन्तु "उपरागात्कर्तृत्वं चित्सान्निध्याद" "तस्मात्तत्संयोगादचेतनं चेतनावदिव लिङ्गम्" इत्यादिसावयस्मृतिम्य उपसक्रान्तचितिप्रतिबिम्बमेव तत्पमातृ इति । तथा च प्रतिविम्बत्वाऽन्यथाऽनुपपत्त्या बुद्धिसाक्षितया च पुरुषसिद्धेर्न दोष इत्यलं बहुना । केचित्तु चित्तवृत्तिन-यो यः पौरुषेयो बोधः स फलं प्रमेत्यर्थ इत्येवमिमं भाष्य व्याचक्षते । अपरे तु 'पुरुषवर्ती बोधः कथं चित्तगताया वृत्तेः फलम्' इति व्याख्या- तृशङ्काऽनुसारेण चित्तवृत्तेरिति पष्ठयन्तं पाठ कल्पायेत्वा पौरुषेयो बोधश्चिमवृत्तेः फलमित्येवमर्थापयन्ति । परन्तु न स पाठः कुत्राऽप्युपलम्यत इत्युपेक्षितोऽस्माभिरिति बोध्यम् । (१) सामान्यविशेषशब्देन धर्मधर्मिणो गृह्यते । यथा च धर्मधर्मिणोस्तादात्म्यं तथा "एतेन" पा० ३सू. १३ इति सूत्रे स्पष्टमिति नाऽत्र किञ्चिद्वक्तव्यमस्ति । (२) तश्चेति चकारो हेत्वेर्थे, यतस्तथाभूतं तंद-बद्धिप्रतिविम्बितं फलरूपं चैतन्यं बुद्ध्या ऽऽत्मकं, प्रमाणभूता बुद्धिवृत्तिरपि चबुद्धयात्मिका,इति-अतः, सामानाऽधिकरण्यात चितिचित्तयोरभेदग्रहाद् युक्तः पौरुषयवोधस्य प्रमाणभूताया बुद्धिवृचेः फलमाव इत्यर्थः। एवञ्च बुद्धावव पमाल्य फलं जायते, नं पुरुषे । तस्याऽसङ्गत्वाद् "ज्ञानं नैवा. ऽऽत्मनो धर्मो न गुणो वा कथञ्चन। ज्ञानस्वरूप एवाऽऽत्मा नित्यः सर्वगतः शिवः" ·२५ , पातजलदर्शने टि० इत्यादिवाक्याच्च । उपपादितं चैतत् पूर्वमिति व्याख्यातुराकूतम् । विज्ञानभिक्षुस्तु न बुद्धौ प्रमाख्यं फलं जायते तथा सति-पौरुपेय-शब्दस्य यथावताऽर्थत्यागापचेः। किन्तु बुद्धिवृत्तिप्रतिबिम्बोपहितायाचितेरेव फलत्वं युक्तम् । प्रतिविम्बस्याऽर्थक्रियाकारितायाः क्वाप्यदर्शनाद्' इत्येवं वाचस्पत्यं निराचष्ट । एतच्च पूर्वत्रोपपादितरीत्याऽसंगतमेव । किञ्च "चितेरप्रतिसक्रमाया" इत्यादिसूत्रतद्वाप्यपूर्वोक्तपञ्चशिखाचार्यवचनेम्यो बुद्धी चैतन्यप्रतिविम्बस्य प्रामाणिकत्वेऽपि पुरुपे बुद्धिप्रतिबिम्बस्याप्रामाणिकत्वात् । यास्तु "तस्मिंश्चिदर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः। इमास्ता प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटगुमा इत्यादयः स्मृतयस्ता अपि सूत्राद्याऽनुगुण्येन 'बुद्धिदर्पणप्रतिविम्बितत्वेन तत्तादात्म्यापने दर्पणवत्स्वच्छे चिति इमा वस्तुदृष्टपः=बुद्धेर्धर्मभूतानि ज्ञानान्यविवेकात् प्रदिमासन्त इत्येवमर्थपरतया नेयाः । अपि च, न हि पारमार्थिकत्वघटितं पुरुषनिष्ठत्वमेव यथा- श्रुतः पौरुषेयशब्दस्यार्थः, किन्तर्हि पुरुषस्वत्वं तन्निछत्वमानं वा । तच्च पारमार्थिक चौपचारिक वेति नाऽग्रहः। प्रकते च मुख्यस्याऽसम्मवादौपचारिकं तन्निष्ठत्वमाश्री- पतेऽतो न यथाश्रुताऽर्थत्यागापत्तिः। किञ्च, प्रतिविम्बरूपयाऽऽरोपितक्रियया कल्पितं दर्शनकर्तृत्वं, वस्तुतस्तु बुद्धेः साक्ष्येव पुरुष इति, "द्रष्टा दशिमात्र" इति सूत्रस्थ- खोक्त्या विरोधाद् अश्रद्देयमेतद् व्याख्यानम् । यच्चोक्तं प्रतिबिम्बस्याऽर्थक्रियाकारित्वं नास्तीति। तदापे न। जडप्रतिविम्बस्याऽयक्रियाकारित्वाऽभावेऽपि चेतनप्रतिविम्बस्याऽर्थ- क्रियाकारित्वसम्भवादित्यलमधिकेन । नन्वेतद्भाप्याग्चित्तवृत्तेः प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं पौरुषयबोधस्य च प्रमात्वमिति लभ्यते । एवं च चक्षुरादीनां यत् प्रमाकरणत्वेन प्रमाणत्वं तेर्थिकैराख्यातं तत्कुत्रोपयुक्तम्, इति चेदत्र केचित् "द्वयोरेकतरस्य याऽप्यसन्निकटाऽर्थपरिच्छित्तिः प्रमा" अ० १ ० ८७ इति मायसूत्रात् पौरुषेयो बोधो बुद्धिवृनिश्चेत्युमयमपि प्रमेत्याख्यायते सायथैः । एवंचवौद्धप्रमाऽपेक्षया चक्षुरादीना करणत्वव्यवहारः, पारुपेयबोधापेक्षया च बुद्धिवृनेः करणत्वव्यवहार इति, अयं घट इत्यायाकारां बादप्रमा प्रति चक्षुरादे, करणत्वम, अहं घट जानामीत्याद्याकारं पारुपयवोधं प्रति बुद्धिवृनेः करणत्वमिति यावद् इति प्राहुः । अत्रेदं तत्त्वं, सालनये फश्चिदर्थः प्रमाण यथा चक्षुरादिः, कश्चित्प्रमाप्रमाणोभयरूपो. यथा बुद्धिवृत्ति, कश्चित्प्रमातव यथा बुद्धिप्रतिविम्वितं चैतन्यं, कश्चित्साक्षी, यथा बुद्धिवृत्युपहिता चितिरिसादि । अपरे तु न प्रमादयस्वीकार आवश्यकस्तथा हि अर्थसान्निष्टेखि. न्द्रियेषु सत्सु बुद्धितत्वस्य तमोऽभिभवे सति यः सत्वसमुद्रेकः सोऽध्यवसायो बुद्धिवृति: प्रमाणम् । अनेन पश्चितिशक्तरनुग्रहः स्वप्रतिविम्बिते स्वधर्माणां चैतन्ये समर्पणं तत्फलं प्रेमति । अत एवैताप्ये पौरुषेयबोधस्यैव प्रमात्वमुक्तं, न नौडवोधस्य। अत एव न 'द्वयोरकतरस्य वा, इत्यनियमोऽमिहितो याकारण। चक्षुरादिषु प्रमाणन्यव-: हारतु परम्परवेत्यवधेयमिति प्राहुरत्र युक्ताऽयुक्ततं सुघोभिरालोचनीयम् इति ।

·समाधिपादः। भा; अनुमेयस्य तुल्यजातीयेप्चनुवृत्तो भिन्नजातीयेभ्योव्यावृत्तः . संवन्धो यस्तद्विषया सामान्याऽवधारणप्रधाना वृत्तिरनुमानम् । टी० प्रत्यक्षाऽनन्तरं प्रवृत्त्यादिलिङ्गकश्रोतृबुद्धयनुमानप्रभवसंबन्धदर्शन- समुस्थतयाऽऽगमस्याऽनुमानजत्वादनुमितस्य चाऽऽगमेनान्वाख्यानाद् आगमात्प्रागनुमानं लक्षयति "अनुमेयस्य" इति । जिज्ञासितधर्मवि. शिष्टोधर्म्यनुमेयःगतस्य तुल्यजातीयाः = साध्यधर्मसामान्येन समाना- ऽर्थाः, सपक्षास्तेष्वनुवृत्त इत्यनेन विरुद्धत्वम्, असाधारणधर्मवं) च साधनधर्मस्य निराकरोति भिन्नजातीया असपक्षास्ते च सपक्षादन्ये तद्विरुद्वास्तदभाववन्तश्च तेभ्यो व्यावृत्तस्तदनेन साधारणाऽनैकान्तिक- टि० (१) "उभयं महाविषयं शन्दश्च प्रत्यक्ष च। कथमिति प्रत्यक्षेणाऽपि सामान्पविशेषतता प्रहण, शब्देनाऽपि" इत्युद्योतकराऽऽचार्योक्तेः प्रत्यक्षशब्दयोः सारूप्येण, अनुमानस्य च सामान्यविषयत्वेन वैल्यात् प्रत्यक्षाऽनन्तरमागम एव निर्वक्तव्य इति ये मन्यन्ते तान् प्रत्याह "प्रत्यक्षाऽनन्तरम्" इति । प्रत्यक्षाऽनन्तरमागमात् मागनुमान लक्षयतीति संबन्धः। मानिरूपणीयत्व उपजीव्यत्वं हेतुमाह “आगमस्याऽनुमानजत्वादित्यादि । तथाचागम- स्पाऽनुमानोपजीवकत्वादनुमानाऽनन्तरमेव निरूपणीयत्यमित्यर्थः । पचनुमितिमन्थे मथुरानायेनोक्तं “यद् यदुपजीवक तत् तन्निरूपणाऽनन्तरं निरूप्यमिति-नियमोऽसार्व- त्रिक" इति तत् प्रौदिरादेनेव (अत एवाग्रे,स्वतन्त्रेच्छस्येतिन्यापेनेच्छाया एव बीमत्लादि- खेवोक्तं तेन, न तु काचिद्युक्तिरुपन्यस्तेत्यलम् । अनुमानस्योपजीव्यत्वे हेतुमाह"प्रवृत्या- दिलिङ्गक" इत्यादि । प्रवृत्पादिलिङ्गकं यत् श्रोतृज्ञानाऽनुमानं तदेव प्रभवा कारण यस्य संबन्धदर्शनस्प-शक्तिग्रहस्य तस्मात् समुत्पन्नत्वेनेत्यर्थः । अत्रेदं बोध्यम् । गामानयेति- प्रयोजकवृद्धवचन श्रवणसमनन्तरं मध्यमवृद्धस्य गवानयनं दृष्ट्वा व्युत्पित्सु ल इत्यमाकल- यति। एतामवृत्तिरेतत्कार्यज्ञानपूर्षिका स्वतन्त्रप्रवृत्तित्वान्मदीयस्वतन्त्रप्रवृत्तिपदिति । तथैव खात्मदृष्टान्तेन प्रवर्तकज्ञाने शब्दपूर्वकत्व चाऽनुमाय शब्दाऽनन्तरभाविनि तस्मिन् शब्द- स्प शक्तिं गृहाति । तदनु च प्रयोगान्तरेपु गा बधानाऽश्वमानयेत्यादिषु आनयनगोंश- ब्दयोरुद्धारे तदर्थयारेप्युद्धारात् प्रक्षेपे च प्रक्षेपदर्शनादन्वयव्यतिरेकाम्या गणादिविशेषेषु पदविशेषस्य सामर्थ्य गृहातीति स्फुटमेवाऽऽगमस्याऽनुमानजःलमिति । (२) अनुमेय साध्यविशिष्ट पक्ष इति यावत् । . (३) विरुद्वयम् साध्यव्यापकीभूताऽभावप्रतियोगित्वम् । असाधारणधर्मत्वममपक्ष- विपक्षब्यावृसत्वम् ।

·पातजलदर्शने । भा० यथा,देशान्तरप्राप्ते गतिमञ्चन्द्रतारकं चैत्रवद्,विन्ध्यश्च टी० त्वमपाकरोति । संबध्यत इति संबन्धो.लिङ्गम् । अनेन पक्षध- मतां दर्शयन्नसिद्धता निवारयति। तद्विपया = तन्निबन्धना। पिञ्ब- न्धने इत्यस्माद् विषयपदव्युत्पत्तेः। 'सामान्याऽवधारणे'तिप्रत्यक्षविषयाद् व्यवच्छिनत्तिासंबन्धसंवेदनाधीनजन्माऽनुमान विशेषेषुसंबन्धग्रहणा- ऽभावेन सामान्यमेव सुकरसंबन्धग्रहणं गोचरयतीति । उदाहरणमाह "यथा" इति । चो-हेत्वर्थे ।. विन्ध्योऽगतिर्यतस्तस्मात्तस्याऽप्ताप्तिः। दि. (१) देशान्तरप्राप्तेः ननु कथं देशान्तरमाप्तलिङ्गत्यम् । न हि मार्चण्डस्य देशान्तर- प्राप्तिरध्यक्ष कैश्चिदीक्ष्यते ।देशान्तरं खलु नभो दिग्देशोवा वाच्यम् ।तच्चोभयमप्यप्रत्यक्षम्। न च, दिक् प्रत्यक्षा, अड्गुल्या व्यपदेशाच्चन्द्रवदिति साम्प्रतम् । अरूपाया दिशो वाह्य- करणप्रत्यक्षाऽसम्भवात् । कथन्तबगुल्या व्यपदेश इति चेद् दिग्देशसंबन्धिवृक्षादीन् दिगि- त्युपचाऽगुल्या व्यपदेश इति गृहाण । एवञ्च प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षवृत्तिसंयोगस्याप्रत्यक्ष- त्वान्नाऽतीन्द्रियदेशान्तरप्राप्तेलिङ्गत्वमितिचेद्, अनाऽऽहुरुद्योतकराऽऽचाW:-"नैवेद- मादित्यगत्यनुमानं साक्षात्, किन्तर्हि देशान्तरप्राप्तिमानादित्योऽचलचक्षुषो व्यवधानाऽनु- पपत्तौ दृष्टस्य पुनर्दर्शनाऽविषयत्वाचैत्रवदिति देशान्तरप्राप्तिमनुमाय तया गत्यनुमानमित्य- ऽदोप इति । अविकं न्याययात्तिके द्रष्टव्यम् । चैत्रवदित्यन्वषी दृष्टान्तो, विन्ध्यवेति व्यतिरेकीति बोध्यम् । (२) साधारणाऽनैकान्तिकत्वम् सपक्षविपक्षवृत्तिस्त्रम् । (३) असिद्धता पक्षे हेत्वभावरूपां सरूपाऽसिद्धताम् ॥ (४) संबन्धसंवेदनाऽधीनजन्माऽनुमानम्व्याप्तिनानाऽधीनसत्ताकमनुमान सामान्यमेव गोचरयतीतिसंवन्धः। तत्र हेतुभितं विशेषणमाह "सुकरसंबन्धग्रहणामेति । न ह्यसर्व- शेन सर्वा व्यक्तयो ज्ञायन्ते तत्तव्यक्तीनामनन्तत्वादतस्तत्र संबन्धग्रहणं न मुकरमिति भावः। तदेवाह "विशेपेष्वित्यादि । नन्वेयमग्निविशेषस्याऽगृहीतसंबन्धस्याऽनुमानाऽगोचरत्वात् सामान्यमेवाऽनुमेयम् । तच्च प्रागेत्र संबन्धमहसमयेऽवगतम् । तथाच कथं न सिद्धसाध्यता फर्य वा ज्ञातज्ञापकत्येन प्रामाण्यम् । यथाहुः "विशेपेऽनुगमाऽमावः सामान्य सिद्धसा- ध्यताअनुमानगपवेऽस्मिनिमग्ना वादिदन्तिनः" इति चेद् अत्राहुः शास्तूदीपिकाकाराः, अवगतस्याऽपि सामान्यस्य देशान्तरकालान्तरसंबन्धस्याऽगृहीतस्प ग्रहणात् प्रागाण्य- सम्भवादुपपन्नं प्रमेयत्वमिति । किञ्च यद्यप्यग्निसामान्य तावद् गृहीतमेन, पर्वतोऽपि प्रत्यक्षेणाऽवगत एव तथाप्यग्निविशिष्टः पर्वतो न केनाऽयवगतः सोऽनुमेयो भवि- पतीति । अनेननाशयेन वाचस्पत्ये साध्यधर्मविशिष्टो पर्यनुमेपइत्यभिहित पूर्वत्रेत्यवधेषम् ।

·समाधिपाद । भा० अप्राप्तिरगतिः । प्राप्तेन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः परत्र स्ववो- घसंक्रान्तये शब्देनोपदिश्यते शब्दात्तदर्थविषया वृत्तिःश्रोतु- रागमः ॥ यस्याऽश्रद्धेयार्थो वक्तानि दृष्टाऽनुमितार्थःसत्रा- गमःप्लयते।मूलवक्तरि तु दृष्टाऽनुमितार्थे निर्विप्लवः स्यात् ॥७॥ टी०अतो गतिनिवृत्तौप्राप्तनिवृत्तेर्देशान्तरप्राप्तेर्गतिमच्चन्द्रतारकं चैत्रवदिति सिद्धम्।आगमस्य वृत्तेक्षणमाह "आप्तन" इति।तत्वदर्शन-कारुण्य- करणपाटवाऽभिसंबन्ध आप्तिः, तया वर्तत इत्याप्तस्तन दृष्टोऽनुमितो वाऽर्थः। श्रुतस्य पृथगनुपादानं, तस्य दृष्टाऽनुमितमूलत्वेन ताभ्यामेव च- रितार्थत्वात्। आप्तचित्तवर्तिज्ञानसदृशस्य ज्ञानस्य श्रोतृचित्ते समुत्पादः स्वयोधसंक्रान्तिस्तस्यै अर्थ उपदिश्यते = श्रोतृहिताऽहितप्राप्तिपरिहा- रोपायतया प्रज्ञाप्यते । शेपं सुगमम् । यस्याऽऽगमस्याऽश्रद्धेयार्थो वक्ता यथा यान्येवदश दाडिमानितान्येव पड़पपा भविप्यन्तीति, न दृष्टाऽनुमि तार्थो, यथा-"चैत्यं वन्देत् खंगकाम इति"स आगमः प्लवते। नन्वेवं मन्वादीनामप्यागमः प्लवेत । न हि तेऽपि दृष्टाऽनुमिताऽर्था इत्यत आह "मूलवक्तरितु" इति । मूलवक्ता हि तत्रेश्वरो दृष्टाऽनुमितार्थः । यथाहुः "यः कश्चित् कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः स सर्वोऽभिहितो वेदै सर्वज्ञानमयो हि स (:" इतीत्यर्थः ॥७॥ टि० (१) आप्तेन दृष्टो = ज्योतिष्टोमादि., अनुमितो = अटकादिरूपोऽर्थ परत्र स्वबोध- सक्रान्तये येन शब्देनोपदिश्यते तस्माच्छब्दाद् या श्रोतुस्तदर्थविषया वृत्ति. स आ- गम इत्यर्थ. । (२) आप्तपदस्य कृत्यमाह “यस्य" इति । यस्याऽऽगमस्य वक्ता श्रद्धेयार्थः = अनाप्तः स आगमः प्लरते = प्रामाण्यपथं नाश्नुते, प्रमाणवृत्तिजननाऽसमर्थ इति यावत् । अनाप्तत्वे हेतुमाह "न दृष्टाऽनुमितार्थ. = स्वबुद्ध्यभ्यहितार्थवादी इति भावः । (३) चैत्यं = बुद्धाऽऽयतनं, बुद्धप्रतिमा वा । (४) सर्वज्ञानमयो हि सः, स= मनुः सर्वज्ञानमय' - उत्सन्नविप्रकीर्णपठ्यमान- वेदार्याऽमिज्ञत्वेन सर्वज्ञ इत्यर्थ । मेधातिथिगोविन्दराजौ तु 'सर्वज्ञाननिमित्त इव वेद इत्येवं वेदविशेषणतामाहतु । ननु यदि सर्व एव स्मार्ता धर्मा वेदेऽमिहिता हन्त तहि कथमनुवादकत्वेन मन्वादिस्मरणाना प्रामाण्यमिति चेद्, अत्र केचित्- इदानी- 'मुत्सन्नास्ताः शाखा यास्त्रमा स्माती धर्मा आसन्, मन्वादिभिश्च ता उपलम्य ते धर्मा ।

·पातम्जलदर्शने सू० विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्पप्रतिष्ठम् ॥८॥ भा० स कस्मान्न प्रमाणम् ? । टी. "विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतदुरूपप्रतिष्ठम्"विपर्यय इति लक्ष्य- निर्देशो, मिथ्याज्ञानमित्यादि लक्षणम्।यज् ज्ञानप्रतिभासि रूपांतद्रू- पाऽप्रतिष्ठमेवातदुरूपप्रतिष्ठं, यथाऽश्राद्धभाजीति। अतःसंशयोऽपि संग- हीतः। एतावास्तु विशेषः-तत्रज्ञानाऽऽरूदैवाप्रतिष्ठता, द्विचन्द्रादेस्तु वाधज्ञानेनानन्वैवं विकल्पोऽपि तदरूपाऽप्रतिष्ठानाद्विचारतो विपर्याय: प्रसज्ज्यतेत्यत आह "मिथ्याज्ञानमिति"। अनेन हि सर्वजनीनाऽनुभव- सिद्धोबाध उक्तः। स चाऽस्ति विपर्यये,नतुविकल्पे। तेन व्यवहारात (२) पण्डितरूपाणामेव "तु विचारयतां तत्र वाधबुद्धेरिति । चोदयति “स कस्मान्न प्रमाणम्" इति । नोत्तरेणोपजातविरोधिना ज्ञानेन पूर्व घाधनीय मपितु पूर्वेणैव प्रथममुपजातेनाऽनुपजातविरोधिना परमिति भावः । उपनिबहा इति न पुनरुक्तत्वं, न वा वेदाऽनभिहितत्वमिति प्राहुः । अन्ये त्वद्ययेऽपि पठ्यन्त एव ताः शाखाः, किन्तु विप्रकीर्णास्ते धर्माः । कस्याचिंच्छाखापामष्टकादीनां कर्मणा- मुत्पत्तिः, कस्यां चिद् देवता, क्वचिन्मन्त्रः, क्वचिद् द्रव्यम्, इत्येवं विप्रकीर्णानां मन्यादयो- उङ्गापसंहार सुखाऽवयोधार्थ चरिति प्राहुः । तत्राऽन्तिम एव पक्षो ज्यायान् । यथाहुः- "शाखाः काश्चित्समुत्सन्ना नेप पक्षो मतो मम" इति । (१) संशयसमहापातपप्रतिष्ठमित्यत्र नञः प्रसज्यप्रतिषेधार्थत्वमाह "पज्ञानप्रतिमासि" इति । यत्प्रकारकं यद्विशेष्यकं रूपं ज्ञानेन प्रतिमासते तस्मिन् रूपे यज्ज्ञानं न प्रतिष्ठते किन्तून्तरकालिकज्ञानेन बाध्यते तज्ज्ञानमेफकोटिक या द्विकोटिकं या सर्व तद्पाऽप्रतिष्ठत्वेनातदूरूपप्रतिष्ठमुच्यते तेन संशयोऽपि संगृहीत इत्यर्थः । नमः भसज्यप्रतिषेधार्यत्वे दृष्टान्तमाह "अश्रावभाजी" इति । यथाऽत्राइमोजीत्यत्र नाऽश्राद्ध भुक्त इति विग्रहस्तथात्वेऽश्राद्धभोजनाऽभावकाले व्रतलोपप्रसङ्गानाऽपि न श्राद्धभोनीति विग्रहोऽव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरेणाऽऽयुदात्तप्रसङ्गात् ।किन्तु न भुक्ते श्राद्धं य इत्येवनमः क्रियाऽन्वयित्वेनासमर्थसमासस्तथाऽत्राऽपि तद्रूपे न प्रतिष्ठत इत्यतपप्रतिष्ठमित्येवं विग्रह इति भावः । एतच्च "ते" अ० ३ पा० २ आ० १ ० ८० इति सूत्रे महाभाष्ये स्पष्टम् । * तत्र = संशये। (२) एतेन विपर्ययलक्षणे विकल्पभिन्नत्वं विशेषणं देयमिति मिक्तिरयुक्तति चोम्यम् । मिथ्याज्ञानमिति विशेषणेनैवातिव्याप्तेनिरारुतत्वात् । (३) प्रशस्तविदुपाम् । - ·समाधिपादः। भा० यतः प्रमाणेन वाध्यते, भूतार्थविपयत्वात् प्रमाणस्य । टी० परिहरति। “यतःप्रमाणेन" इति । यत्र हि पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव- म्॥ इह तुस्वस्वकारणादन्योऽन्याऽनपेक्षे ज्ञाने जायेते, तेनोत्तरस्य पूर्वम- नुपमृद्योदयमनासादयतस्तदपवाधाऽऽत्मैवोदयो, न तु पूर्वस्योत्तरवाधाऽऽ- त्मोदयस्तस्यतदानीमप्रसक्तेः ।तस्मादनुपजातविरोधिताबाध्यत्वेहेतुरुप- जातविरोधिता च बाधकत्वे। तस्माद् भूतार्थविषयत्वात्प्रमाणेनाऽप्रमाण- स्य बाधनं सिद्धम् । . टि. (१) पत्र हि पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिः पथा पूर्वश्रुत्यपेक्षा स्मृत्युत्पत्तिः । स्मृतीनां हि न साक्षात्प्रामाण्यं, किन्तु श्रुतिकल्पनाद्वारेवाऽतोऽस्ति स्मृतेः श्रुतिसाऽपेक्षता । यदाहुः- "स्वातन्त्र्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न सम्मतम्" इति । तत्रैवम् तस्मिन् स्थके, एवं पूर्व- परयोविरोधे सति पूर्वेण परस्य बाधः। यथा “औदुम्बरी स्पृष्टोद्गाये। औदुम्बरी सर्वा बेष्टपितव्या" इतिश्रुतिस्मृतिविधेययोगदुम्बरीस्पर्शतत्सर्ववेष्टनयोविरोधे पूर्वभूतया निरपेक्षया स्पर्शश्रुत्या सापेक्षाया:सर्ववेष्टनस्मृतेर्बाध इत्यर्थः । स्पष्टं चैतद्, "विरोधे त्वनपेक्ष स्यादसति घनुमानम्" अ० १ । पा० ३ । सू० ३ । अधि० २ । इति जैमिनीयसूत्रे तन्तबार्तिके। यद्वा यत्र-श्रुतिलिङ्गादिस्थले पूर्वाऽपेक्षा परोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्य बाध इत्यर्थों बोप्यः। लिङ्गस्याऽपि हि न साक्षाद्विनियोजकत्वमपितु श्रुतिकल्पनाद्वाराऽतोऽस्ति लिङ्गस्य श्रुतिसापेक्षत्वम्, अस्ति च तपोधिरोघे पूर्वेण परस्प बाध्यत्वं । तथाचाऽऽह भगवान जै- मिनिः "श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवायेपारदोत्यमर्थविप्रकर्षान, अ०३॥ पा० ३॥सू०१४। आधि०७ इति । उदाहरणान्याकरे स्पष्टानीत्युदास्यते विस्तरभीरुणा। यत्र प्रत्यक्षाऽनुमानस्थक पूर्वप्रत्यक्षापेक्षा पराऽनुमानोत्पत्तिस्तत्रैव पूर्वेण परस्प बाधो यथा घाट्विशैत्याऽनुमानस्य प्रत्यक्षेणोण्यप्राहिणति लौकिकमुदाहरणमप्पत्र बोध्यम् । यत्र तु निरपेक्षमेव ज्ञानद्वयं जायते तत्र न पूर्वेण परस्य बाधः। किन्तर्हि परेण पूर्वस्यैवेत्याह "इह स्वित्यादिना । यत इह भूमस्थलेऽन्योऽन्यनिरपेक्षे एव द्विचन्द्रेकचन्द्रज्ञाने रजततदभा- घज्ञाने वा जायेते तेन हेतुना तदपबाधात्मा-पूर्वज्ञानबाधरूप एव परस्योदयो, न तूत्तरज्ञान- बाधात्मा परस्योदय इत्यर्थः । उत्तरज्ञानस्य बाधकत्वे हेतुगमितं विशेषणमाह "पूर्व- मनुपमृद्योदयमनासादयत"=पूर्वज्ञानबाधमन्तरा स्वसत्तामलभमानस्पेत्यर्थः । पूर्वज्ञानस्य माधकत्वाऽभावे हेतुमाह "तस्य तदानीमप्रसक्त =उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानकाले अप्राप्तेरि- त्पर्यः । रमतज्ञानात् प्राक् प्रापकाऽभावेन शुक्तरप्राप्तायाः प्रतिषेधाऽसम्भवान्न पूर्वज्ञानस्य बाधकत्वम् । यदाहुः "प्रसक्तं हि प्रतिषिद्धयत" इति भावः । एतत्सर्वम् अपच्छेदा- ·पातप्रवदोन भा० तत्र प्रमाणेन वाधनमप्रमाणस्य दृष्ट,तद्यथा, द्विचन्द्रदर्शन सहिपयेणेकचन्द्रदर्शनेनबाध्यत इति। सयंपञ्चपर्याभवत्यविद्या, अविद्याऽस्मितारागद्वेषाऽभिनिवेशाः क्लेशा इति । एत एव स्व- । टी० उदाहरणमाह "तत्र प्रमाणेन" इति । तस्य कुत्सितत्वं हानाय दर्शयति "सेयं पञ्च" इति । भविद्यासामान्यमविद्याऽस्मितादिपञ्चसु. पर्वस्वित्यर्थः अव्यक्तमहदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेप्वष्टसु अनात्मस्वात्मबुद्धि- रविद्या तमः । एवं योगिनामष्टस्वणिमादिकेष्वैश्वर्य्यप्वश्रेयःसु श्रेयोयुद्धि- रप्टविधो मोहः पूर्वस्माज्जघन्यः । स चाऽस्मितोच्यते । तथा योगेना- ऽष्टविधम् ऐश्वर्यमुपादाय सिद्धो भूत्वा दृष्टाऽऽनुश्रविकान् शब्दादीन टि० ऽधिकरणे स्पष्टम् , यथाह भगवान् जेमिनि: "पोर्यापथ्ये पौर्वदौत्य प्रकृतिपद" । अ० ६ पा० ५। सू० ५४। अधि०१९ इति । विवृतं चैतत्कुमारिकः । यथाहः "पूर्वात् परबलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयताम् । अन्योऽन्यनिरपेक्षाणां यत्र भन्म धियां भवेद् ॥मा. गामित्वादबाधित्वा पर पूर्व हि जायते । पूर्व पुनरवाधित्वा परं नात्पद्यते क्वचिद् इति। सूना- यस्तु संक्षेपेणोच्यते। तथाहि, ज्योतिष्टोमे प्रातःसवनेऽन्योऽन्य संवध्य यज्ञशालातो निर्याता- नां वहिष्पवमानन स्तोप्यमाणानामृस्विनाम् "अधर्म्य प्रस्तोताऽन्वारभत" इस्पादिपूर्वोक्ता- ऽऽरम्भणविच्छेदनिमित्तं प्रायश्चित्तमाम्नायते "यद्गाताऽपच्छियेतादाक्षिणो यज्ञः संस्थाप्यो- ऽथाऽपश्चाहर्त्तव्यस्तत्र तद् दद्याद्यपूर्वस्मिन् दास्पद स्याद् प्रतिहर्ताऽपछियेत सर्ववेदसं (सर्पस्वदद्यादिति। तत्रोद्गातृप्रतिहत्रों:क्रमेण विच्छेदे सति विरुद्धप्रायश्चित्तयोः समुच्चया- ऽसंभवात् किं पूर्वनिमित्तक कार्यमुक्त परनिमित्तकामिति संशये, अनुपमातविरोधित्वात्पूर्व- मिति पूर्वपक्षे, राधान्तः पौर्वापये सति निमित्तयोः पूर्वस्य नैमित्तिकस्य दौर्बल्यम्, उत्तरस्प निरपेक्षस्य तद्बाधकतयोदितत्वात,पूर्वोदयकाल उत्तरस्याऽप्राप्तत्वेन पूर्वेण वाध्यत्वाऽयोगात तदुक्तं "पूर्वम्परमजातत्यादबाधित्वैव जायते।परस्याऽनन्यथोत्पादान त्वबाधन सम्भव" इति, यथा हि प्रकृतौ कृप्तोपकाराः कुशा प्रथममतिदेशेन विकृती प्राप्ताः कल्प्योपकारतया चर- ममाविभिरपि शरैनिरपेक्ष ध्यन्ते तद्वदिति दृष्टान्तार्थः । (१) येयं विपर्ययवृत्तिरुक्ता सैयेयं पञ्चपर्वाऽविद्योच्यतेऽतोऽविद्याऽस्मितारागादि- वृतीनामनभिधानेऽपि न दोषः। विपर्यवृत्त्यैवाऽविद्यादिपञ्चचीनां संग्रहादिति भावः पञ्चपाण्याह "अविद्या" इति । (२) "तमो मोहो महामोहस्तामिसो गन्धसज्ञकः । अविद्या पञ्चपा प्रादुर्भूता महा- मन" । इति स्मृतिसिद्धमन्वयंसज्ञापञ्चकं क्लेशानामाह । एत एव स्वसज्ञाभिः॥ विद्यादय एव स्वाऽनुख्यसज्ञाभिस्तमआदप.उच्यन्त इति भावः । .

·थ समाधिपादः। भा० संज्ञाभिस्तमो मोहो महामोहस्तामिस्रोऽन्धतामित्र इति । एते १० चित्तमलप्रसङ्गनाऽभिधास्यन्ते ॥ ८॥ सू० शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः॥९॥ भा०सनप्रमाणोपारोही, नविपर्ययोपारोहीच। वस्तुशून्यत्वे- ऽपिशब्दज्ञानमाहात्म्यनिवन्धनो व्यवहारोदृश्यते।तद्यथाचैत- न्यं पुरुषस्य स्वरूपमिति।यदाचितिरेव पुरुषस्तदा किमत्र केन टी. दश विषयान् भाक्ष्य इत्यवमात्मिका प्रतिपत्तिमहामोहो रागः । एव- मेतेनैवाऽभिसन्धिना प्रवर्त्तमानस्य केनचित्प्रतिबद्वत्वादणिमादीनामनु- त्पत्तौ तन्निबन्धनस्य दृष्टाऽनुश्रविकविषयभोगस्याऽसिद्धेः प्रतिबन्धक- विषयः क्रोधः । स तामिसाख्यो हेपः । एवमणिमादिगुणसम्पत्तौ दृष्टाऽनु- श्रविकाविषयप्रत्युपस्थाने च कल्पान्ते सर्वमेतन्नक्ष्यतीति यस्तासः सोऽ- भिनिवेशोऽन्धतामिस्रः। तदक्तं "भेदस्तमसोऽविधामोहस्यच दशविधो महामोहः।तामिस्रोऽष्टादशधा तथा भवत्यन्धतामिस्र" इति॥८॥ "शब्दज्ञानाऽनुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ॥ ९॥ ननु शब्दज्ञानाऽनुपाती चेदागमप्रमाणाऽन्तर्गतो विकल्पः प्रसज्ज्येत, निर्वस्तुकत्वे वा विपर्यः स्याद् इत्यत आह "सन" इति। सन प्रमाणान्तर्गतो, विपर्ययान्तर्गतो वा, कस्माद्, यतः “वस्तु” इति । वस्तुशून्यत्वेऽपि इति-प्रमाणान्तर्गति निषेधति। शब्दज्ञानमाहात्म्यनिवन्धन इति विपर्यायान्तर्गतिम् । एतदुक्तं भवति, क्वचिद् अभेदे भेदमारोपयति, क्वचित्"पुनर्भिन्नाना- टि० (१) ऐते = अविद्यादयः पञ्च क्लेशा इत्यर्थः । (२) 'किमत्र' इत्यादिना वस्तुशून्यत्वमभिहितं, 'भनति च व्यपदेशे वृत्ति' इत्यनेन च शब्दज्ञानाऽनुपातित्वम् । तथा च यद्यप्यत्यन्ताऽभेदानास्त्येवाऽत्र विशेषणविशेष्यभाव- स्तथापि यादृश , चैत्रस्य गोरिति यथार्थविशेषणविशेष्यभावे सति बोधो विवेकिना भवति तादश एव बोधश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमित्येतस्माद्वाक्याद् भवत्यतो वस्तुशू-यतेऽपि शब्द- ज्ञानाऽनुपातित्वाद् भाति विकल्पोदाहरणमिदम् इति भावः । (३) राहोः शिर इत्यादौ । (४) अपः पिण्ड दग्यू इत्यादौ । अत्र हि दग्धृत्वं वहिनिष्ट, न लोहपिण्डनिष्ठमिति . स्पष्टमेन ।

·पातअलदर्शगे भा० व्यपदिश्यते । भवति च व्यपदेशे वृत्तिर्यधाचैत्रस्य गौरिति । तथा प्रतिपिद्धवस्तुधर्मों निष्क्रियःपुरुपः, तिष्ठति वाणः स्था- स्यति स्थित इति । गतिनिवृत्तौ धात्वर्थमात्रं गम्यते । टी० मभेदमाततो भेदस्याऽभेदस्य च वस्तुतोऽभावात्तदाभासो विकल्पो न प्रमाणं, नाऽपि विपर्ययो व्यवहाराऽविसंवादादिति।शास्त्रप्रसिद्धमुदाहर-. णमाह । “ तद्यथा" इति । किं विशेष्यं केन व्यपदिश्यते = विशेष्यते, नाऽभेदे विशेष्यविशेषणभावो, न हि गवा गौर्विशेष्यते किन्तु भिन्नेन चैत्रेण । तदिदमाह "भवति च व्यपदेशे वृत्तिः" इति । व्यपदेश्यव्यप- देशकयोभीवो व्यपदेशो = विशेषणविशेष्यभाव इति यावत्, तस्मिन् वृत्तिर्वाक्यस्य यथा चैत्रस्य गौरिति। शास्त्रीयमेवोदाहरणान्तरं समुच्चि- नौति "तथा" इति । प्रतिपिद्धो वस्तुनः = पृथिव्यादेर्धर्मः = परिस्पन्दो यस्यस तथोक्तः। कोऽसौ निष्क्रियः पुरुषः,न खलु साङ्ख्यीये राधान्ते- ऽभावो नाम कश्चिदस्ति बस्तुधर्मों येन पुरुपो विशेप्येतेत्यर्थः । क्वचि- त्पाठः “प्रतिपिद्धा वस्तुधर्मा" इति। तस्यार्थः-प्रतिषेधव्याप्ताःप्रति- पिडाः, न वस्तुधर्माणां तद्व्याप्यता, भावाभावयोरसंबन्धाद, अथ च तथा प्रतीतिरिति । लौकिकमुदाहरणमाह “तिष्ठति बाण" इति । यथा हि पचति भिनत्तीत्यत्र पूर्वापरीभूतः कर्मक्षणप्रचय एकफलाऽव- न्छिनः प्रतीयत इत्येवं तिष्ठतीत्यनाऽपि पूर्वापरीभावमेवाऽऽह । “स्था- स्यति स्थित" इति । ननु भवतु पाकवत् पूर्वापरीभूतयाऽवस्थानक्रिय- या बाणाद् भिन्नया बाणस्य व्यपदेश इत्यत आह “गतिनिवृत्ती धात्वर्थमात्रं गम्यते" इति । गतिनिवृत्तिरेव तावत् कल्पिता तस्याऽपि भावरूपत्वं तत्राऽपि पूर्वापरीभाव इत्यहो कल्पनापरम्परेत्यर्थः। अभावः कल्पितो भाव इव चानुगत इव च सर्वपुरुपेषु गम्यते, न पुनः । (१) तिष्ठति बाणः स्थास्यति स्थित इति गतिनिवृत्तौ = गतिनिवृत्तिविषयकविकल्पे वर्तमानत्वादिविशिष्टं स्थाधात्वर्थमात्रं पारमार्थिकतया प्रतीयते । कर्तृत्वं, कर्तृत्वस्य वर्गमीन. स्वादिक, प्रत्ययन्त्रयार्थस्तु विकल्पितः, बाणे गातिनिऋत्यनुकूलत्यभावादिति विज्ञामः । , ·समाधिपादः। भा; तथाऽनुत्पत्तिधर्मा पुरुप इति । उत्पत्तिधर्मस्याऽभावमात्र. मवगम्यते, न पुरुपान्वयी धर्मः। तस्माद् विकल्पितः स.१) धर्मस्तेन चास्ति व्यवहार इति ॥ ९ ॥ सू० अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥ १० ॥ टी० पुरुषव्यतिरिक्तो धर्मः कश्चिदित्युदाहरणान्तरमाह-"तथाऽनुत्पत्ति- धमा" इति । प्रमाणविपर्ययाभ्यामन्या न विकल्पवृत्तिरिति वादिनो बहवः प्रतिपेदिरे । तत्प्रतिबोधनायोदाहरणप्रपञ्च इति मन्तव्यमि- ति ॥ ९ ॥ ॥ "अभावप्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा ॥१०॥ अधिकृतं हि वृत्तिपदमनुवादक,प्रमाणविपर्यायविकल्पस्मृतीनां वृत्तित्वं प्रति परी- क्षकाणामविप्रतिपत्तेरतस्तदनूद्यते विशेषविधानाय । निद्रायास्तु वृत्तित्वे परीक्षकाणामस्ति विप्रतिपत्तिरिति वृत्तित्वं विधेयं, न च प्रकृतमनुवादक(२) विधानाय कल्पत इति पुनर्वृत्तिग्रहणम्। जाग्रत्स्वप्नवृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं बुद्विसत्त्वाच्छादकं तमस्तदेवाऽऽलम्बनं-विषयो यस्याः सा तथोक्ता वृत्तिर्निद्रा। बुद्धिसत्त्वे हि त्रिगुणे यदा सत्त्वरजसी अभि- भूय समस्तकरणावरकमाविरस्ति तमस्तदा बुद्धेविपयाकारपरिणामाभावा- दुद्भूततमोमयी बुद्धिमवबुध्यमानः पुरुषःसुपुप्तोऽन्तःसञ्ज्ञ इत्युच्यते। कस्मात्पुनर्निरोध(रुड) कैवल्ययोरिख वृत्त्यभाव एव न निद्रेत्यत आह । टि०(१)स =अनुत्पत्तिरूपो धर्म । अनेन प्रस्तुशून्यत्वमुक्तम् । शब्दज्ञानाऽनुपातित्वमाह 'तेन चास्तिव्यवहार' इति । (२) ननु पूर्वत्राऽनुगदकमपि वृतिपदमत्राऽनुवर्तमान विधायक भविष्यतीत्यत आह न च प्रकृतमनुवादक विधानाय कल्पते" न खत्चन्यत् प्रकृतमनुवर्तनादन्यद् भवति । न हि देशान्तर सर्पन्ती सती गोधा गोधात्व हित्वा सर्पत्वं भजतीति भाव । एतत् सर्वमर्था- धिकारपक्षे, शब्दाऽधिकारपक्षे तु स्पष्टार्थमेव वृत्तिपदमिति बोध्यम् । अर्थो हि विरुद्धधर्माध्यास न सहते, शब्दस्त येनाऽनुपज्ज्यते तेन योग्यतामपेक्ष्यैव सबध्यते। तदुक्तम् । 'शब्दस्तु खलु येन येन विशेषेणाऽभिसबध्यते तस्य तस्य विशेषको भाति' इति । (३) अन्त प्रज्ञ इति पाठान्तरम् । सुषुप्तस्थानोऽन्त प्रज्ञ इति तु श्रौत पाठः । " ५ ·पातजलपर्शगे भा० सा च संप्रवोधे) प्रत्यवमर्शात् प्रत्ययविशेषः । टी० "सा" इति । सा च संप्रबोधे प्रत्यमर्शात-सोपपत्तिकात स्मरणात्म त्ययविशेषः। टि० (१) सा च निद्रा पूत्ययविशेष एव, न तु ज्ञानाऽभावः । कुतः ? संपूबोधे-जामदयस्थांयां पूत्यमवर्शात् सुखमहमस्याप्समित्यादिस्मरणसद्भायादित्यर्धः । एतेन "नाऽयं सौपुप्ताऽनु" भवजन्यं स्मरणं, किं तहर्षुत्थितस्येदानीमय सापुप्तज्ञानाऽभावाऽनुमानम् । न च सौपुप्तात्मन- स्तदानीमननुभयात्तस्मिन् धर्मिणि ज्ञानाऽभावाऽनुमानाऽनुदय । न हयपूतिपन्ने पातश्चत्वरे धर्मिणि सापं समपे तत्र गमाऽभावाऽनुमानोत्थानमिति साम्यूतम् । पूर्वाऽपराऽवस्थयारेकत्य- प्रत्यभिज्ञानेन मध्यावस्थायामपि तरसामान्येनोपनपाद, इत्युदयनाचार्योक्तेमिसिद्धिस- दावाद"इत्यपि निराकृतं वेदितव्यमा धर्मिसद्भावेऽपि लिङ्गस्य दुर्वचत्वात् । न च, सौगुप्तारमा दुःखादिज्ञानाऽभाववान् अस्म>माणतदानीन्तनदुःखादित्वादिति सम्भवति। पधि गच्छत- स्तृणादिस्पर्शेष्यस्मयेमाणेप्यनेकान्तात् । नियमेनेति हेतुविशेषणेऽपि स्मरणाजनकनिर्विक- ल्पाद्यभावाऽसाधकत्वाश्च । ज्ञानसामग्रीवैकत्यलक्षणलिङ्गस्य चान्योऽन्याश्रयप्रस्तत्वेनाऽस- म्भवात्, सामगूधभावाज्ज्ञानाऽभावाऽनुमानं, तदभावाच्च सामगूयभावाऽनुमानमित्य- न्योऽन्याश्रयस्य सुवचत्वाद् । अविद्यासुखादिगोचराया अविद्यावृत्तेः स्वीकाराद् हेतोर- सिद्धत्वाच्च । तदेतद् ध्वनपद्भिरुक्तं वाचस्पतिमित्रैः “सोपपत्तिकात् स्मरणात्प्रत्यय- विशेष" इति । अत्रेदमवधेयम् । योगनये सुषुप्तेश्चित्तवृत्तित्वाऽभ्युपगमाच्चित्तवृत्तिरेव सौपुप्त- तमःसुखादिकं गोचरयति । औपनिपन्नये, बुद्धेः कारणात्मनाऽवस्थानं सुषुप्तिः- इत्यभ्यु- पगमात् सुषुप्तावन्तःकरणाऽभावेऽपि तद्वामनावासिताऽज्ञानोपहितचैतन्यस्य सद्भावात् सौषुप्ततमआदिक साक्षिभास्यमिति । यत्त्वत्राऽपरिचितशाङ्करमतेन विज्ञानभिक्षुणा- ऽमाणि-'जाग्रत्स्वप्नवत् सुषुप्तिरपि चित्तस्यैव वृत्तिः, न त्वविद्यावृत्तिः । सुपुप्तौ तमः साक्षिास्यमेव, न तत्र वृत्तिरस्ति-इत्याधुनिकवेदान्तिग्रुवमतं तु न युक्तम् । साक्षिण्यपरि- णामिनि संस्काराऽभावात् स्मरणाऽनुपपत्तेः' इति । तन्मन्दम् । 'सुषुप्तिकाले सकले विलीने तमोऽभिभूतः सुखरूपमेति' इत्यादिश्रुतेः । "ज्ञानानामुपसंहारे बुद्धेः कारणतास्थितिः । वटवीजे वटस्येव सुषुप्तिरभिधीयते" इत्यादि स्मृतेश्च सुषुप्तावन्तःकरणस्पाऽव्याकृत- रूपेणाऽवस्थानाञ्चितस्यैवाऽभावाञ्चित्तवृत्तिः सुषुप्तिरिति तदुक्तेरसम्भवात् । अत एव बृहदारण्यके चतुर्थेऽजातशत्रुगार्ग्यसंवादे “यत्रैप सुप्तोऽभूद्" इत्युपक्रम्य "गृहीता वाग् गृहीतं चक्षुः गृहीतं श्रोत्रं गृहीतं मन" इत्यादिना सहेन्द्रियैरन्तःकरणस्य लयः सुषुप्तौ श्रृपते । अत एव गौड़पादाचार्येः " लीयते हि सुषुप्तो तन्निगृहीतं न लीयते " , ·. समाधिपादः। भा० कथं, सुखमहमस्वाप्संप्रसनं मे मनःप्रामे विशारदीकरोति, दुःखमहमस्वाप्स स्त्यानं मे मनो भूमत्यनवास्थतं, गाढं मूढो. टी० कथं?यदा हि सत्त्वसचिव तम आविरस्ति तदेतादृशःप्रत्यवमर्शः सुप्तो- त्थितस्य भवति(१) "सुखमहमस्वाप्सं प्रसन्नं मे मनःप्रज्ञां मे विशारदीकरोति '- स्वच्छीकरोति इति । यदा तु रजःसचिवं तम आविरस्ति तदेदृशः प्रत्य- वमर्श इत्याह "दुःखमहमस्वाप्सम्" इति, स्त्यानम् = अकर्मण्यं मे मनः, कस्माद्,यतोभूमत्यनवस्थितम् । नितान्ताऽभिभूतरजःसत्त्वे तमासमुल्लासे स्वापे प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शमाह "गाढं मूढोऽहमस्वाप्सं गुरूणि मे गात्राणि टि० इति चित्तलयालपेन सुषुप्तिममाध्यो दो निर्दिष्टः । अत एव च सुषुप्तेर्दैनं. दिनप्रलयत्वं पौराणिकैराख्वायते । यद्यपि "प्राज्ञेनाऽऽत्मना संपरिष्वक्तो न बाचं किचन वेद नान्तरम्" वृ. उ. "सता सोम्य तदा सम्पन्नो भवति" छा. उ. “यदा सुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अपाऽस्मिन् प्राण एवैकधा भवति" को. उ. इत्यादिश्रुतिपु शुद्धे सदूपे ब्रह्मण्येष लयः श्रूयते, न त्यविद्याया, तथाप्यज्ञानोपहित एष बोध्योऽन्यथा मुक्तस्येय पुनरुत्यानाऽभाव- प्रसङ्गात् । स्पष्ट चैतद् "बीजात्मकत्वाऽभ्युपगमासत" इत्यादिना "सुप्तप्रलययोः पुनरुत्था- नाऽनुपपत्ति. स्यान्मुक्ताना च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्ग" इत्यन्तेन माण्डूक्यगताSSगमप्रकरणे- शाहरे । यच्चोक्तं "साक्षिणोऽपरिणामित्वेन न तदास्यत्वम्" इति । तदपि शाङ्करमताऽज्ञान पूर्वकम् । यतो हि, न तैरविद्यावृत्तिमद्वारीकृत्य साक्षिणो मासकत्वमास्थीयते, किनाम-अविद्या- वृत्तिहावितदभ्युपेयते। न च द्वारोरीकारे कथं साक्षिभास्यत्वमिति रेकणीयम् । न हि वृत्ति विना साक्षिवेद्यत्व साक्षिभास्यत्व किन्तहाँन्द्रियाऽनुमानादिप्रमाणव्यापारमन्तरेण साक्षिविषयत्यमि- त्यभ्युपगमाद् । अत एव पनपादाऽऽचारैः साथिभास्यस्थलेऽहमित्याकाराऽन्त करणविषया वृत्तिरभ्युपगम्पते, सर्पज्ञमुनिभिश्च प्रातिमासिकरजतस्थले रजताऽऽकाराऽविद्यागृत्तिरभ्युपेयते । ययाचाऽन्त करणविनाशे तदधीनप्राणनक्रियादिसम्भवस्तथा व्युत्तादितमन्यत्रोत नाऽतिरोहित- मुपनिषददृशामित्युपरम्यते । चित्तविकाशमनुभवन्नारमा जागर्तीत्युपते, तत्सङ्कोच वाऽनुभश्न् स्वपितीत्युच्यत इति चित्तसत्त्वाऽसत्त्रनिबन्धनाऽभिप्रायेण तु सूत्रकृता सुपुप्नेश्चित्तवृत्तित्वमुका- मिति बोध्यम् । किञ्च, "समापिसुपुस्तिमाक्षेषु ब्रझरूरना" इति साङ्ख्यसूत्रव्याख्याने सुप्नो बुद्रेविलय वदन्नत्र च तदभाव वदन् क थन्न अपतेऽय भिक्षुरिति स एव प्रष्टव्यः (१) भवतीत्यस्याऽ, इत्याहेति शेषो बाध्यः । -- , ·पातझलदर्शने। भा०ऽहमस्वाप्स गुरूणि मे गात्राणि क्लान्तं मे चित्तमलसं मुपि- तमिव तिष्ठति इति । स खल्वयं प्रबुद्धस्य प्रत्यवमर्शो न स्यादसति प्रत्ययानुभवे, तदाश्रिताः स्मृतयश्च तद्विषया न स्युः। तस्मात् प्रत्ययबिशेषोनिद्रा,साच समाधावितरप्रत्ययवनिरोद्धव्येति॥१०॥ सू० अनुभूतविषयाऽसंप्रमोषः स्मृतिः ॥ ११ ॥ टी०क्लान्तं मे चित्तमलसं मुपितमिव तिष्ठति" इति । साध्यव्यतिरेके हेतुव्यं- तिरेकमाह(३) “स खल्वयम्" इति । प्रबुद्धस्य-प्रवुद्धमात्रस्य, प्रत्ययानु- भवे =वृत्त्यभावकारणाऽनुभवे,तदाश्रिताः-बोधकाल इत्यर्थः। ननुप्रमाणा- दयो व्युत्थानचित्ताऽधिकरणा निरुद्ध्यन्तां,समाधिप्रतिपक्षत्वान्निद्रायास्त्वे- काग्रवृत्तितुल्यायाः कथं समाधिप्रतिपक्षतेत्याह । “सा च समाधौ” इति । एकाग्रतुल्याऽपि तामसत्वन निद्रा सबीजनि(जसमाधिप्रतिपक्षेति साऽपि निरोद्धव्येत्यर्थः ॥१०॥ "अनुभूतविषयाऽसम्प्रमोपः स्मृतिः" ॥११॥ प्रमाणादिभिरनुभूते विषये यो ऽसम्प्रमोषः = अस्तेयः सा स्मृतिः। संस्का- रमात्रजन्यस्य हि ज्ञानस्य संस्कारकारणाऽनुभनीऽवभासितो विषय आत्मीयः। तदधिकविषयपरिग्रहस्तु सम्प्रमेापः = स्तेयः । कस्मात, सादृ- श्यात्। "मुपस्तेय" इत्यस्मात्सम्प्रमोषपदव्युत्पत्तेः । एतदुक्तं भवति। सर्वे प्रमाणादयोऽनधिगतमर्थ सामान्यतः प्रकारतो वाऽधिगमयन्ति । स्मृतिः टि. (१) लान्तम् = ग्लानियूक्तं श्रमात वा । अलपम् = कार्यक्षम, मुषितम् = परैरप-. हृत यद वा, पथा पराक्रान्तः स्तब्धीभूतस्तिष्ठति तद्वदित्यर्थः ।

·समाधिपादः। भा० किं प्रत्ययस्यचित्तं स्मरति, आहोस्विद्विषयस्येति । ग्राह्यो. परक्तः प्रत्ययो ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भासस्तयाजातीय संस्कारमारभते। स संस्कारः स्वव्यञ्जकाञ्जनस्तदाकारामेव ग्राह्यग्रहणोभयात्मिकां स्मृतिं जनयति । दीव पुनर्न पूर्वाऽनुभवमर्यादामतिक्रामति ,तद्विपया तदनविषया वा " न तु तदधिकविषया । सोऽयं वृत्त्यन्तराद्विशेषः स्मृतेरिति । विमृशति । “किं. प्रत्ययस्य" इति। ग्राह्यप्रवणत्वादनुभवस्य स्वानुभवाऽभावात्तज्ज ससंस्का- रो ग्राह्यमेव स्मारयतीति प्रतिभाति । अनुभवमात्रजनितत्वाच्चानुभवमेव २) इति, विमृश्योपपत्तित उभयस्मरणमेवाऽवधारयति । ग्राह्यप्रवणतय ग्राह्योपरक्तः परमार्थतस्तु ग्राह्यग्रहणे एवोभयं तयोराकार स्वरूपं निर्भास यति = प्रकाशयति । स्वव्यञ्जकं % कारणम् अञ्जनम् = आकारो य- स्य स तथोक्तः। स्वकारणाकार इत्यर्थः। यद्वा व्यञ्जकम् = उद्बोधकम् अ- ञ्जनम् = फलाभिमुखीकरणं यस्येत्यर्थः । नन यदि कारणविचारणे बुद्धिस्मरणयोः सारूप्यं करतर्हि विशेष इत्यत आह । टि० (१) स्मरतीति स्मरणार्थकधातुये गात्प्रत्ययस्यति कर्मणि षष्ठी "अधीगर्थदयेशा कर्मणि' इति सूत्रात् । तथा च चित्त किं ज्ञान स्मरति, कि विषयं स्मरति इत्यर्थ । उभय- ग्रहणस्य सिद्धान्तयिष्यमाणत्वात, किमुभयं स्मरतीति तृतीयविकल्पोऽपि बोध्यः । (२) प्रायोपरत:-अस्य यद्यपीन्यादौ देयम् । तथा च यद्यपि ज्ञानाऽनुभवाऽभागद प्रायोपरत एव प्रत्यय इति भाति तथाऽपि घटं जानामीत्यनुव्यवसाये उभयस्यैव भानाद् ग्राह्यग्रहणोभयाकारनिर्भामक एवाऽनुभवो एवमतस्तथानातीयक- प्राह्यग्रहणोभयाकारमेव संस्कारमारभते = = उत्पादयति, स चोभयविषयक स्वव्यमकाजन सन् = उद्बोधकसामग्रया फलाऽभिमुख्यमापादित सन्, तदाकारा - स्वस- मानाकारामेव ग्राह्यग्रहणविषयिणी स्मृति जनयति, अनुभवसस्कारस्मृताना समाना- ऽऽकारेणैव कार्यकारणभाषकल्पनादित्यर्थ । कोचत्तु- यतो ग्राह्योपरक्त ज्ञानविशे- पणतया घटादिभिरप्याकारितोऽतो ग्राह्यग्रहणोभपाकारतया प्रसिद्धो यो घट जानामीत्यनु व्यसाय स ग्राह्यग्रहणोमयाकारमेव संस्कार जनयतीत्येउमर्थापयन्ति । (३) तदूनविषया वा = पूर्वानुभतादनविषया वेत्यर्थ । असम्प्रमोप-शब्देनानुभवा- ऽवभासितविषयाऽधिकविषयपरिग्रहाऽभाव एनोच्यते, न तूनविषयग्रहाऽभाव इति । तेन प्रमुष्टतत्ताकस्मृतिरापे सगृहीता भवतीति भान । एतेन प्रमुष्टतत्ताकस्मरणमनुभव एवेति न तनाऽव्यातिरलक्ष्यत्वादिति विज्ञानभिक्तिस्तन्त्रकृतान्ताऽज्ञानपूर्विकैवेति बोध्यमलमाधिकेन । (४) अनुभवमेवेत्पत्र 'स्मारपतीति प्रतिभाति' इत्यस्याऽमुवृत्तिोंच्या । (५) भाधारय- यत सस्कारः ·, पातालदर्शने भा० ० तत्र ग्रहणाऽऽकारपूर्वा बुद्धिः, ग्राह्याऽऽकारपूर्वा स्मृतिः।सा चद्वयी भावितस्मर्त्तव्या चाऽभावितस्मनव्या च । स्वप्ने भावित- स्मर्त्तव्या, जाग्रत्समये त्वभावितस्मर्त्तव्येति । सर्वाः स्मृतयःप्र- माणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतीनाममुभवाद् भवन्ति । सर्वा- श्चैता वृत्तयःसुखदुःखमोहात्मिकाः"सुखदुःखमोहाश्च क्लेशेषुव्या. ख्येयाः। सुखानुशयी रागः, दुःखाऽनुशयी देषः, मोहः पुनरधि- येति । एताःसर्वा वृत्तयो निरोद्धव्याः। श्रासां निरोधे सम्प्रनातो- वा समाधिर्भवत्यसम्प्रज्ञातो वेति ॥११॥ टी. “तत्रग्रहण" इति। ग्रहणम् = उपादान,नचगृहीतस्योपादानं सम्भव- ति, तदनेनाऽनधिगतबोधनं बुद्धिरित्युक्तम् ।ग्रहणाऽऽकारो = ग्रहणरूपं, पूर्वम् = प्रधानं यस्याः सा तथोक्ता। विकल्पितश्चाऽयमभेदेऽपि बुद्धिग्रह- णयो२गुणप्रधानभाव इति। ग्राह्याऽऽकारः पूर्वः = प्रथमो यस्याः सा त- थोक्ता । इदमेव च ग्राह्याकारस्य ग्राह्यस्य पूर्वत्वं यद् वृत्त्यन्तरविषयीकृत- त्वमर्थस्य। तदनेन वृत्त्यन्तरविषयीकृतगोचरा स्मृतिरित्युक्तं भवति,सोऽय- मसम्प्रमोष इति।नन्वस्ति स्मृतरपि सम्प्रमोषो,दर्शयति हि पित्रादेरतीतस्य देशकालान्तराऽनुभूतस्याऽननुभूतचरदेशकालान्तरसंबन्ध स्वप्न इत्यत आह “सा च द्वयी" इति । भावितः = कल्पितः स्मर्त्तव्यो यया सा तथोक्ता । अभावितः = अकल्पितः पारमार्थिक इति यावत् । नेय स्मृ. तिरपितु विपर्ययः, तल्लक्षणोपपन्नत्वातास्मृत्याऽऽभासतया तुस्मृतिरुक्ता टि. तीत्यस्याग्रे, ग्राह्योपरक्त इत्यादिनेति शेषा बाध्य । (१) यत सर्वा एता वृत्तय सुखदु ख- मोहात्मिका अत एता निरोद्धव्या इत्यग्रिमण सबन्धः। (२) बुद्धिमहणयोरभेदेऽपि गुण- प्रधानभावो विकस्पित = राहो शिर इत्यादिवद्विकल्पवृत्त्योक्त इत्यर्थ । (३) हि = यतो देशकालाऽन्तराऽनुभूतस्य पित्रादेरतीतस्य स्खप्नेऽननुभूतचरदेश- कालप्तबन्य दर्शयति स्मृतिरत स्मृतेरपि सम्प्रमोषोऽस्तीत्यर्थ । (४) ननु स्वप्नस्य स्मृतित्वाऽभ्युपगमे सति स्वप्नेऽयमश्वो धावतीत्यादिज्ञ नं नोदीपानो- दीपाच्चोस्थितस्य रामानमद्राक्षमित्यादिप्रत्यवमर्श । स्मृतेरनेवविधतात् । सोऽश्वो, राजानमस्मार्पमिति प्रतिपत्तरेव स्वप्नस्मृतिवादिनये युक्तत्वात् । तस्मादपूर्वा एव स्वप्नोपलधा ·समाधिपादः। भा० अथाऽऽसां निरोधे क उपाय इति । सू० अभ्यासवैराग्याभ्यां तन्निरोधः ॥ १२ ॥ भा० चित्तनदी नामोभयतो वाहिनीवहति कल्याणाय, वहति पापाय च। या तु कैवल्यमारभारा(१)विवेकविपयनिम्ना सा क- ल्याणवहा,संसारप्राग्भाराऽविवेकविपयनिम्नापापवहाातत्र 'वैराग्येण विषयस्रोतः खिलीक्रियते विवेकदर्शनाऽभ्यासेन वियेकस्रोत उद्घाट्यत इत्युभयाधीनश्चिनवृत्तिनिरोधः ॥१२॥ टी० प्रमाणाभासमिव प्रमाणमिति भावः।कस्मात्पुनरन्ते स्मृतेरुपन्यास इत्यत आह"सर्वाः स्मृतय"इति।अनुभवः प्राप्तिःप्राप्तिपूर्वावृत्तिःस्मृतिस्ततःस्मृती- नामुपजन इत्यर्थः। ननु ये पुरुष क्लिश्यन्ति ते निरोद्धव्याः प्रेक्षावता। क्लेशाश्च तथा, न वृत्तयस्तत्किमर्थमासां निरोध इत्यत आह “सर्वाश्चैता” इति।सुग- म॥११॥ निरोधोपायं पृच्छति अथ"इति । सूत्रेणोत्तरमाह "अभ्यासवैराग्यम भ्यां तन्निरोधः" ॥१२॥अभ्यासवैराग्ययोनिरोधे जनयितव्येऽवान्तरव्यापारा टि० भावाः प्रातिभातिकाः सृज्यन्त इति साम्प्रतम् ! मत एव बृहदारण्यक जानदवस्थायामादि- त्यादिप्रकाशाना वागादिज्योतिषां च विद्यमानत्वेन दर्शनाऽऽसनादिव्यवहारस्य तन्नि- मित्तकरसंभवादात्मचैतन्यनिवन्धन एवं सर्वोऽयं व्यवहार इति निर्धारायितुं न पायंते, स्वमे पुनः मूर्य्याद्यभावेऽपि व्यवहारदर्शनात् तस्य च निमित्ताऽपेक्षत्वाद् आत्मचैतन्यनिमित्तक एव स व्यवहार इत्याशयेनात्मनः स्वयज्योतिष्ट्वं प्रतिपादापितुं प्रवृत्ता या “न तत्र स्था न रथयोगा न पन्यानो भवन्त्यथ रयान् रथयोगान् पय' सृजत" इत्यादयः श्रुतयस्ताभिरपूत्र प्रातिभासिकी रयादिसृष्टिराम्नायत इति चेद् , ओमित्याह "नेपं स्मृतिरपि तु विपर्यय" इति कयन्तर्हि स्मृतित्वाऽभिधानमिति चेद् असन्निहितविषयत्वेन, प्रमाणाऽजन्यज्ञानवेन, संस्कार- जन्यत्वेन च स्मृतिसादृश्यमादापेति गृहाणेत्याह "स्मृन्याऽऽभासतया" इति । स्मृतिरिवाऽऽभास- मानतयेत्यर्थः । “स्मृतिरेषा यत्स्वप्नदर्शनम्" अ० २ । पा०२।सू० २९ । इति शारीरकी- यभाष्यमप्येतदाशयेनैन नेयमिति । (१) प्राग्भारः=जलप्रवहणाऽयोग्य उच्चप्रदेशः। निम्न-जलप्ररहणयोग्यो नीचदेशः, चित्तमपि सर्वदा प्रार्तमानवृत्तिप्राहेण प्रमहजलप्रख्यमेव । तथाच आत्माऽनात्मविकसुमा- र्गवाहिनी केल्यपर्यन्ता कल्याणहा चित्तनदी, आत्माऽनारमाऽविवेकरिमार्गपाहिनी विषय- भोगपर्यन्ता पापवहा चित्तनदीत्यर्थः । *निवार्यते । .

·४० , पातञ्जलदर्शने सू० तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः ॥ १३ ॥ भा० चित्तस्याऽवृत्तिकस्य प्रशान्तवाहिता स्थितिस्तदर्थःप्रयत्नो वीर्यमुत्साहस्तत्संपिपादयिपया तत्साधनाऽनुष्ठानमभ्यासः१३ टी० भेदेन समुच्चयो(१) नतु विकल्प इत्याह "चित्तनदी" इति। प्राग्भारः= प्रबन्धः, निम्नता गम्भीरताऽगाधतेति यावत् ॥ १२॥ ॥ तत्रा-' ऽभ्यासस्य स्वरूपप्रयोजनाभ्यां(२)लक्षणमाह, “तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः(३)' ॥३३॥ तद् व्याचष्टे“चित्तस्य'इति । अवृत्तिकस्य =राजसतामसवृत्तिरहि- तस्य प्रशान्तवाहिता विमलता सात्त्विकवृत्तिवाहितैकाग्रता स्थितिस्तदर्थ इति । "स्थितौ" इति निमित्तसप्तमी(४) व्याख्याता, यथा चर्मणि दीपिन हन्तीति । प्रयत्नमेव पर्यायाभ्यां विशदयनि, “वीर्यमुत्साह" इति।तस्ये- च्छायोनितामाह "तत्सम्पिपादयिषया" इति । “तद्" इति स्थिति परा- मृशतिप्रयत्नस्य विषयमाह"तत्साधने'ति । स्थितिसाधनान्यन्तरङ्गबहिर ङ्गाणि यमनिमादीनि,साधनगोचरःकर्तृव्यापारो,न फलगोचर इत्यर्थः।।१३॥ टि० (१) समुच्चय एव-यथा तीव्रवेगोपेतं नदीप्रवाह सेतुबन्धेनेन निवार्य कुल्याप्रणय- नेन क्षेत्राऽभिमुख तिर्यक् प्रवाहान्तरं संपाद्यते तथा वैराग्येण चित्तनद्या विषयप्रवाही निवार्यते, समाध्यभ्यासेन च प्रशान्तवाहिता सपाद्यत इति द्वारभेदादभ्यासवैराग्ययोः समुच्चय एव, न त्वेकद्वारस्वेन प्रोहियववद् विकल्पः । अत एव भगवता 'अम्यासेन तु कौन्तेय घेराग्यण च गृह्यते' इति समुच्चयोधकश्चकार उपात्त इति भावः । (२) यत्न इति स्वरूपाऽऽख्यान, स्थिताविति च प्रयोजनाऽभिधानमिति भावः । (३) तत्र स्वरूपाऽवस्थिते द्रष्टरि या चित्तस्य स्थितिस्तदर्थों यो यत्नः स्वभाव- चाञ्चस्याद् बहि प्रवाहशीलमपि चित्तं सर्वथा निरोत्स्यामीत्येवविधष्टिटिभवन्मानस उत्साहः स आवमानोऽभ्यास इत्यर्थः । तत्र अभ्यासवैराग्ययोर्मध्य इति विज्ञानोक्तिस्त्वन- पयुक्तव। (४) केचितु कर्मयोगाऽभावान्नयं निमित्ताऽर्था सप्तमी, किन्तु वैपपिकाऽऽधार इयं सप्त- मात्याहुः । अन्ये तु निमित्तपदाऽध्याहारेण निमित्तकारण" इति वात्तिकेन सप्तमी । दृष्टान्तः । अाशे, न तु लक्षणाश, इति व्याख्यातुर्भाव इत्याहुरित्यलं प्रकृताऽनुपयुक्तन ।

·समाधिपादः। सूः स तु दोघकाल-नरन्तर्य-सत्काराऽऽसेवितो दृढभूमिः ॥ १४॥ भा० दीर्घकालाऽऽसेवितः, निरन्तराऽऽसेवितः, तपसा ब्रह्मच- यर्येण विद्यया श्रद्धया च सम्पादितः सत्कारवान्, दृढभूमिर्भ- वति व्युत्थानसंस्कारेण द्रागियेवानभिभूतविपय इत्यर्थः ॥१४॥ सू० दृष्टाऽऽनुश्रविकविपयवितृष्णस्य वशीकार- संज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ भास्त्रियोऽनपानमैश्वर्यमितिदृष्टविपयवितृष्णस्य स्वर्गवैदेह्यप्र- टी० ननु व्युत्थानसंस्कारेणाऽनादिपरिपन्थिनाप्रतिबद्धोऽभ्यासः कथं स्थित्यै कल्पत इत्यत आह “स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराऽऽसेवितो दृढ़- भूमिः" ॥ १४ ॥ सोऽयमभ्यासो विशेषणत्रयसम्पन्नः सन् दृढ़ाऽवस्थो न सहसा व्युत्थानसंस्कारैरभिभूतस्थितिरूपविषयो भवति, यदि पुन- रेवम्भूतमभ्यासं कृत्वोपरमेत् ततः कालपरिवासेन परिभवेत्तस्मा(२) नोपरन्तव्यमिति भावः ॥ १४ ॥ वैराग्यमाह । " दृष्टानुश्रविकविपयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्" ॥ १५ ॥ चेतनाऽचेतनेषु दृष्टविषयेषु वितृष्णतामाह "स्त्रिय" इति। ऐश्वर्य्यम् = आधिपत्यम् । अनुश्रवो वेदस्ततोऽधिगता आनुश्रविकाः स्वर्गादयस्तत्रापि वैतृप्ण्यमाह "स्वर्ग" इति । देह- टि० (१) अदीर्घकालसेवने, दीर्घकालत्वेऽपि विच्छिद्य विच्छिद्य सेवने च, नरन्तयेऽपि अन्हातिशयाऽभाने च, लयविक्षेपकपायरसाऽऽस्वादानामन्तरायाणामपरिहारे व्युत्थानस- स्कारप्राबल्यनाऽदृढभूमिरभ्यास फलाय न स्यादिति जयमुपात्त मूत्रकनेति वोभ्यम् । (२) तस्मादिति हेत्वर्थे, यतोऽनादृतोऽभ्यास कालपरिवासेन कालफ्रमेण विलीये- ताडतोऽम्यासे उपरतिर्न कार्या, किन्तु 'स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिविण्णचेतसा' इति भगवदुक्तेरनिविण्णमना भूत्वा टिटिभवट यतनीयमित्यर्थ । ६ ·पातम्जलदर्शने । भा कृतिलयत्वप्राप्तावा'नुश्रविकविषये वितृष्णास्य दिव्याऽ- दिव्यविषयसम्प्रयोगेऽपि चित्तस्य विषयदोपदर्शिनःप्रसङ्ख्यान-. बलाद अनाभोगात्मिका हेयोपादेयशन्या वशीकारसज्ञा वैराग्यम् ॥ १५॥ टी० रहिता विदेहाः करणेपु लीनास्तेषां भावो वैदेह्यम् । अन्ये तु प्रकृ. तिमेवात्मानमभिमन्यमानाः प्रकृत्युपासकाः प्रकृती साऽधिकारा-' यामेव लीनास्तेषां भावः प्रकृतिलयत्वं, तत्प्राप्तिविपये वितृष्णस्य । आनुश्रविकविषये वितृष्णो हि स्वर्गादिप्राप्तिविषये वितृष्ण उच्यते । ननु यदि वैतृष्ण्यमात्रं वैराग्यं हन्त विषयाऽप्राप्तावपि तदस्तीति) वैराग्यं स्यादित्यत आह "दिव्याऽदिच्य” इति । न वैतृष्ण्यमांत्रं . वैराग्यम्, अपि तु दिव्याऽदिव्यविपयसम्प्रयोगऽपि चित्तस्यानाभो- गात्मिका। तामेव स्पष्टयति । "हेय" इति । हेयोपादेयशून्या = सङ्ग- दोपरहिता'या उपेक्षा बुद्धिवंशीकारसञ्ज्ञा । कुतः पुनरियमित्यत आह-"प्रसङ्ख्यानबलाद् इति । तापत्रयपरीतता विपयाणां दोषस्तत्परिभावनया तत्साक्षात्कारः प्रसङ्ख्यानं तहलादित्यर्थः । टि. (१) प्राप्ताविति सप्तमी सामानाधिकरण्ये । तथा च स्वर्गादिप्राप्तिरूपे आनुश्नविक- निपये वितृष्णस्येत्यर्थः । (२) अत्र 'सा' इति शेपयित्वा, वैराग्यमित्यत्र, अपरम् इति च पूरयित्वा; पूर्वाऽऽनु- अविकविपये वितृप्णस्येसत्र 'या' इति चाऽध्यायकवाक्यतयैव सर्व भाष्य योजनीयम् । एवञ्च विषयदापदर्शिनोऽत एवैहिकाऽऽमुध्मिकविपयरागशून्यस्य चित्तस्य दोपसाक्षा- काराद् या सत्यपि दिव्यादिव्यविषयसंप्रयोगे रागद्वेषशून्याऽत एवानाभोगात्मिका स्थितिः सा वशीकारसज्ञाऽपरं वैराग्यमुच्यत इति फलितम् । (३) इतीत्यस्याऽये तदपीति शेप । इति हेतोस्तदपि-विपयाऽप्राप्तिप्रयुक्त वैतृप्ण्यमपि वैराग्यं स्पादित्यर्थ. 1 (४) रागद्वेपरहितेति पाठान्तरमपि रज्जयत्येव स्वान्तम् । (५) बुद्धिरित्यतोऽने सा इति शेष । सा वशीकारसंज्ञेत्यर्थः । (६) तापत्रयपरीतता आध्यात्मिकादिदुःखत्रयसंभिन्नत्वेन तदविनामृतता । यथा चैतत् तथा 'परिणामताप' इति, पा० २ सू० १५ स्पष्टीमविप्यति । (७) दोपपरिभावना च "परोकोऽसहिष्णुत्वे पर्दा चैव समैश्च तेः क्षीणे पुण्ये विशन्त्येत मर्त्यलोकंच मानवाः । किं नामेद बत सुख येयं संसारससृति । जायते मृतये योको म्रियते जननाय च । चिन्तानित्रयचक्राणि नानन्दाय धनानि में। संप्रभुतकलत्राणि .

·समाधिपादः। ४३ सू तत्परं पुरुपख्यातेर्गुणवतृष्ण्यम् ।। १६॥ टी० यतमानसञ्ज्ञा १ व्यतिरेकसज्ञा २ एकेन्द्रियसञ्ज्ञा ३ वशी- कारसज्ञा ४ च, इति चतसः सज्ञा इत्यागमिनः । रागादयः खलु कपायाश्चित्तवर्त्तिनस्तैरिन्द्रियाणि यथावं विषयेषु प्रवर्त्यन्ते तन्मा प्रवर्तिपतेन्द्रियाणि तत्तद्विपयेषु, इति५) तत्परिपाचनायारम्भः प्रयत्नः सा यतमानसञ्ज्ञा । तदारम्भे, सति केचित् कपायाः पकाः, पच्यन्ते) पक्ष्यन्ते च केचित् । तत्र पक्ष्यमाणेभ्यः पकानां व्यतिरे- केणाऽवधारण व्यतिरेकसञ्ज्ञा। इन्द्रियप्रवर्त्तनाऽसमर्थतया पकाना- मौत्सुक्यमात्रेण मनसि व्यवस्थानमेकेन्द्रियसञ्ज्ञा । औत्सुक्यमात्र- स्यापि निवृत्तिरुपस्थितेष्वपि दिव्यादिव्यविषयेपूपेक्षाबुद्धिः संज्ञात्रया- (६) त्परा वशीकारसज्ञा । एतयैव च पूर्वासां चरितार्थत्वान्न ताःपृथुगुक्ता इति सर्वमवदातम् ॥ १५ ॥ अपरं वैराग्यमुक्त्वा परमाह “तत्परं- पुरुषख्यातेर्गुणवैतृप्ण्यम्" ॥ १६॥ अपरवैराग्यस्य परवैराग्यं, प्रति. टि. गृहाण्युग्रापदामिव । पुत्रमित्रकलत्रादितृष्णया नित्यकृष्टया । खगेष्विव किरात्येदें जालं लोकेषु व्यत इत्यादिस्मृतिभ्योऽक्सया । (१) सम्प्रज्ञातसमाधिपाटवेन गुणत्रयात्मकात्प्रधानाद्विविक्तस्य पुरुषस्य या ख्याति:- साक्षात्कार, ततः ख्यातेर्यद् गुणवैतृष्ण्यम्=प्रसख्यानेऽप्यकुसीदत्वं समाधिफलेऽपि वैतृष्ण्यं तत्परं वैराग्य, सम्प्रज्ञातसमाधैः फलभृतमसम्प्रज्ञातसमाभ्रेस्त्वन्तरङ्गसाधनं यत सत्यपुरुपान्यताख्यातापि वैतृष्ण्यं तज्ज्ञानप्रसादमात्रं श्रेष्ठं वैराग्यमिति यावदित्यर्थः मूत्रस्य । (२) वैराग्यस्पेति शेषः । ता यथाक्रमं लक्षयति "रागादय" इति । अत्र 'ये' इति शेषः। (३) इति इत्यालोध्य यः तत्परिपाचनाय=चित्तमलविधूननाय मैत्र्याटि मावनाss- रम्भरूपो यत्नः सा पतमानसंज्ञेत्यर्थः । केचित्त्वत्र जगति कि सारं किमसारमिति गुरुशास्त्राभ्या ज्ञास्यामीत्युद्योगो यतमानसञ्ज्ञा वैराग्यम् । एवं दृष्टाऽऽनुनविक्रप्रवृत्तेर्दुः- खात्मत्वबोधेन बहिरिन्द्रियप्रवृत्तिमजनयन्त्या अपि तृष्णापा भौत्सुक्यमात्रेण मनाप- स्थान केन्द्रियमित्याहुः । कपाय-शब्दो मलार्थकः । (४) पच्यन्त इति न सार्वत्रिकः पाठः । (६) यतमानव्यतिरकैकेन्द्रियसज्ञा अन्तरा वशीकारसज्ञाया अकामादिति तद्म- हणेतरा गृहीता अतो न पृथगुक्तास्ता इति न न्यूनतेति भावः ।

·पातम्जनदर्शने भा०दृष्टाऽऽनुअविकविषयदोपदी विरक्तः पुरुपदर्शनाभ्यासा- त्तच्छुद्धिप्रविवेकाऽऽप्यायितबुद्धिर्गुणेभ्यो व्यकाऽव्यक्तधर्मकेभ्यो विरक्त इति तदद्वयं वैराग्य,तत्र यदुनरंतज्ज्ञानप्रसादमात्रम् । टी०कारणत्वंतत्र चद्वारमादर्शयति। "दृष्टानुश्रविकविषयदोपदी विरक्त" इति।अनेनाऽपरं वैराग्यं दर्शितम्। पुरुपदर्शनाऽभ्यासाद,आगमानुमानाचा- र्योपदेशसमधिगतस्य पुरुपस्य यद्दर्शनं तस्याभ्यासः पौगःपुन्येन निवर्ण तस्मात, तस्य दर्शनस्य शुद्धिः रजस्तमोहान्या सत्त्वैकतानता, तया यो गुणपुरुपयोः प्रकर्पण विवेकः---पुरुषः शुद्धोऽनन्तस्तद्विपरीता गुणा इति, तेनाप्यायिता बुद्धिर्यस्य योगिनः स तथोक्तः। तदनेन धर्ममेघाऽऽख्यःस- माधिरुक्तः। स तथाभूतो योगी गुणेभ्यो व्यक्ताऽव्यक्तधर्मकेभ्यः सर्वथा विर-, क्तः,सत्त्वपुरुपान्यताख्यातावपि गुणात्मिकायां यावद्विरक्त इति। तत्-त- स्माद् द्वयं वैराग्यम् । पूर्व हि वैराग्यं सत्त्वसमुद्रेकविधूततमसि रजःकणक- लङ्कसम्पृक्ते चित्तसत्त्वे 'तच्च तौष्टिकानामपि समानम्।ते हितेनैव प्रकृ- तिलया बभूवुः। तथोक्तं "वैराग्यात् प्रकृतिलय" इति। तत्र-तयोईयोर्मध्ये यदुत्तरं तज्ज्ञानप्रसादमात्रम् ।मात्रग्रहणेन निर्विपयतां सूचयति, तदेवं हि तादृशं चित्तसत्त्वं रजोलेशमलनाऽप्यपरामृष्टमस्याऽऽश्रयोऽत एव ज्ञानप्र- साद इत्युच्यते। चित्तसत्त्वं हि प्रसादस्वभावमपि रजस्तमःसम्पर्कान्मलिन- तामनुभवति वैराग्याभ्यासविमलवारिधाराधौतसमस्तरजस्तमोमलं त्वति: प्रसन्न ज्ञानप्रसादमात्रपरिशेपं भवति। तस्य५ गुणानुपादेयत्वाय दर्शयति । टि० (१) इतीत्यस्याऽग्रे यत इति शेप.। तथाच 'यतो मुमुक्षः पूर्व सच्चपुरुषाऽन्यताख्यात्यर्थ दृष्टाऽऽनुअविकविषयदोषदर्शनेन ततो विरज्य सम्प्रज्ञातसमाधिस्यों भवति, तदनुचाऽपरवै. राग्यजन्मपुरुपदर्शनाऽभ्यासेन परिसमाप्तपुरुषार्थशेमुपीको गुणात्मिकाया सत्त्वपुरुपान्य. ताख्यातावपि विरक्तो भूत्वाऽसम्प्रज्ञातसमाधिस्थो भवति । तस्मान्निष्टाद्वैविध्येन द्वयं वैराग्यम्, एक संप्रज्ञातफलकमपरम्, एकं चाऽसप्रज्ञातफलकं परमिति भाप्यार्थः फलिनः । (२) आप्यापिता तृप्ता परिसमाप्तपुरुषार्थेति यावत् । (३) चित्तसन्चे उदेतीति शेषः । (४) तौष्टिकानाम्="अम्भः, सलिलं, मेघो, वृष्टिः, पारं, तथा सुपारं, च । अन्पञ्च पाराऽपारम्, अनुत्तमाम्भ, उत्तमाम्भश्च" इति नव तुष्टयः प्रयोजनं येपा तेपामित्यर्थः । एतासा लक्षणभेदाऽन्वाल्यानन्तु "आध्यात्मिक्यश्चतस्व." ५० । इति कारिकायां वाच- . पसे द्रष्टव्यम् । (९) सस्प-परवैराग्यस्पोपादेपत्याप परत्रैराग्यगुणान् दर्शयतीत्यर्थः ।

·४५ समाधिपादः। भा० यस्योदये प्रत्युदितख्याति रेवम्मन्यते,प्राप्तं प्रापणीयं,क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः,छिनःश्लिष्टपर्वा भवसंक्रमो यस्याऽविच्छेदा- ज्जनित्वा मियते मृत्त्वा च जायत इति, ज्ञानस्यैव परा काष्टा वैराग्यम्, एतस्यैव हि नान्तरीयकं कैवल्यमिति ॥ १६ ॥ टी०"यस्योदये” इति । यस्योदये सति योगी प्रत्युदितख्यातिः ख्यातिविशेपे '.सति वर्तमानख्यातिमान् इत्यर्थः। प्रापणीयं = कैवल्यं प्राप्तम्।यथावक्ष्यति "जीवन्नेव विद्वान् मुक्तो भवति"इति । संस्कारमात्रस्य छिन्नमूलस्य सत्त्वा- दिति भावः । कुतःप्राप्तं, यतः क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः अविद्यादयः सवासनाः। नन्वस्ति धर्माऽधर्मसमूहो भवस्य जन्ममरणप्रबन्धस्य सङ्कःमः प्राणिनां, तत्कुतः कैवल्यमित्यत आह "छिन्न" इति। श्लिष्टानि-निःसन्धीनि पर्वाणि यस्य स तथोक्तः। धर्माऽधर्मसमूहस्य समूहिनः पर्वाणि तानि श्लिष्टा- नि। न हि जातु जन्तुर्जन्ममरणप्रवन्धेन वियुज्यते। सोऽयं भवसङ्क्रमः क्लेशक्षये छिन्नः । यथा वक्ष्यति"क्लेशमूलः कर्माशयः"।पा०२सू०१२' "सति मूले तद्विपाकः" पा० २सू० १ ३इति । नन प्रसङ्ख्यानपरिपाकं धर्म- मेघनिरोधं चाऽन्तरा किन्तदस्ति यज्ज्ञानप्रसादमात्रम् इत्यत आह"ज्ञानस्यैव परा काठा"इति।धर्ममेघभेद एव परं वैराग्यं, नाऽन्यत्।यथा वक्ष्यति "प्रस- इयानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेधर्ममेघः समाधिःपा० ४२०२९" "तदा सर्वावरणमलाऽपेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम् । पा०४स०३१" इति च। तस्मादेतस्य हिनान्तरीयकम् अविनाभावि कैवल्यमिति ॥१६॥ टि०(१)प्रत्युदितख्याति-शब्देन निष्पन्नधर्ममेवममावियोग्यभिधीयते । "क्षीणा क्लेशा इन्यग्रिम- भाष्यात्"तत क्लेशकर्मनिवृत्ति "इत्यनेन सूत्रेण धर्ममेघममाधिनिष्टस्पैक्लेशनिवृत्तेरभिधास्यमान- स्वादिति । (२)भवसझम भवस्य-जन्ममरणस्य सक्रम =घटीयन्त्रपदविच्छेदोयस्मा स भवस- इक्रम धर्माधर्मसमूह स छिन्न =नष्टइत्यर्थ "क्षीयन्ते चाऽस्यकर्माणि "उभेउ हय एतेतरति" इत्यादिश्रुतेः। ज्ञानप्रसादमन्तराऽच्छेयत्यतस्याऽऽह"दिल टप" इति। धर्माऽधर्मपमूहाऽनुष्ठानात्, शुमाऽशुभनासने,ततोधर्माऽवावित्येतश्लिष्टानि सन्धिरहितानि पर्याणि यस्य स तथा अविभिन्न- नरन्तर्यग्रन्यिरित्यर्थ । तदेव स्पष्टयति “यस्याऽविच्छेदाद्" इति। पस्य-धर्माऽधर्मसमूहस्ये पर्य। (३) च्यातिविशेषे = ज्ञानप्रमादे सात वर्तमानख्यातिमान् = धर्ममेघसमाधिनिष्ट इ पर्थ । (४) जीयन्मुक्ताविद हेतुवचनम् । सिद्धत्वादिति पाठा-तरम् । (७)हि यत: जतुर्म ममरणप्रबन्धन कदाचिन वियुज्यतेऽनो धर्माधर्मसमहाप पानि समाहिकमाणे पागि तानि लिशानि।

·. पासनलदर्शने भा० अथोपायद्वयन निरुद्धचित्तवृत्तेः कथमुच्यते सम्प्रज्ञात: समाधिरिति । सू० वितर्कविचारानन्दाऽस्मितारूपानुगमात संप्रज्ञातः ॥ १७॥ भा० वितर्कः-चिनस्याऽऽलम्बने(२) स्थूल श्राभोगः, सूक्ष्मों विचारः, आनन्दः = हादः, एकात्मिका संविदं अस्मिता, तत्र प्रथमश्चतुष्टयानुगतः समाधिः सवितर्कः। टी० उपायमाभिधाय सप्रकारोपेयकथनाय पृच्छति, "अथोपायद्वयेन" इति । "वितर्कविचारानन्दास्मितारूपानुगमात्सप्रज्ञातः" ॥१७॥ सम्प्रज्ञातपूर्व- कत्वादसम्प्रज्ञातस्य प्रथम सम्प्रज्ञातोपवर्णनम् । सम्प्रज्ञातसामान्य वितर्क-- विचारानन्दास्मितानांरूपैः स्वरूपैरनुगमात्प्रतिपत्तव्यम् । वितर्क विवृणो- ति। "चित्तस्य" इति खरूपसाक्षात्कारवती प्रज्ञा आभोगः । स च स्थूल- विषयत्वात्स्थूलः । यथा हि प्राथमिको धानुष्कः स्थूलमेव लक्ष्य विध्यत्यथ सूक्ष्मम्, एवं प्राथमिको योगी स्थूलमेव पाञ्चभौतिकं चतुर्भुजादि ध्येयं सा- क्षात्करोत्यथ सूक्ष्ममिति। एवं चित्तस्यालम्बने सूक्ष्म आभोगः स्थूलकार- णभूतसूक्ष्मपञ्चतन्मात्रलिङ्गाऽलिङ्गविषयो विचारः। तदेवं ग्राह्यविषयं दर्श- यित्वा ग्रहणविषयं दर्शयति । "आनन्द" इति । इन्द्रिये स्थूल आलम्बने चित्तस्याऽऽभोग आह्लादः) । प्रकाशशीलतया खलु सत्त्वप्रधानाद् टि० (१) उपायद्वयन = अभ्यासवैराग्याभ्या निरुद्धराजसतामसवृत्तिचित्तस्य योगिनो यः संप्रज्ञातसमाधिर्भवति स कथं = कै. प्रकारभेदैरुच्यत इत्यर्थः । (२) आलम्बने = पाञ्चभौतिके चतुर्भुजादिध्येये यश्चित्तस्य आभोग' =तहिषपकः साक्षात्कार स्थूलविषयत्वास्थूलः स वितर्कः सम्प्रज्ञात इत्यर्थः, चित्तस्यालम्बने स्थूले यश्चित्तस्य स्थूल आभोग स वितर्क इत्येव चित्तशब्दस्योभयत्राऽन्वयो वा बोध्यः । (२) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तम्---इन्द्रियविषकाऽऽभोगस्य नानन्दायसम्प्रज्ञातवं, किन्तु सूक्ष्माऽऽलम्बनविषयक आभोगविशेष एवानन्दाऽनुगतसम्प्रज्ञात इति । तदविचार: पृषकमेव । तथाहि । "क्षाणवृत्तेरिणति सूत्रे यक्ष्यमाणानां तिसृणां समापत्तीनामेवाय चातुर्वियेन विभागस्तथा चे प्राह्यतमापत्ति स्थूलसूक्ष्मग्राह्यभेदेन वितर्कविचाराभ्या गृहीता, पहीतृसमापत्तिश्चाऽस्मिताऽनुगतत्वेन गृहीता, परिशिष्टा ग्रहणसमापत्ति- थाऽऽनन्दाऽनुगतान ग्रहातु युक्ता, प्रहणपदेनेचेन्दियाणि गृह्यन्त इति तु सर्वसमत- ·भा० . . समाधिपादन द्वितीयो-वितर्कविकलः सविचारः। तृतीयो विचारवि- कलः सानन्दः। चतुर्थस्तद्विकलोऽस्मितामात्र इति । सर्व एते सालम्वनाः समाधयः ॥ १७ ॥ अथाऽस- म्प्रज्ञातसमाधिः किमुपायः किं स्वभावो वेति । सू० विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वःसंस्कारशेषोऽन्यः ॥१८॥ भा० सर्ववृतिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषो निरोधश्चित्तस्य समा- घिरसम्प्रज्ञातः। तस्य परं वैराग्यमुपायः, सालम्बनो२) ह्यभ्यासस्तत्साधनाय न कल्पत इति- टी.अहङ्कारादिन्द्रियाण्युत्पन्नानि सत्त्वं सुखमिति तान्यपि सुखानि इति तस्मिन्नाभोगआह्लाद इति,ग्रहीतविषयं सम्प्रज्ञातमाह “एकात्मिका संविद्" इति। अस्मिताप्रभवानीन्द्रियाणि,तेनैपामास्मिता सूक्ष्म रूपं, सा चात्मना ग्रहोत्रा म्ह बुद्धिरेकात्मिका संविदिति । तस्यां च ग्रहीतुरन्तर्भावा- भवति ग्रहीतृविषयः सम्प्रज्ञात इति । चतुर्णामपरमवान्तरविशेषमाह "तत्र प्रथम" इति । कार्य कारणाऽनुप्रविष्टं न कारणं कार्येण, तयं स्थूल आभोगः स्थूलसूक्ष्मेन्द्रियास्मिताकारणचतुष्टयानुगतो भवति । उत्तरे तु बियेककारणकास्त्रियेकरूपा भवन्ति । असम्प्र- ज्ञाताभिनत्ति । "सर्व एत" इति ॥ १७ ॥ क्रमप्राप्तमसम्प्रज्ञात- मवतारयितुम्पृच्छति “अथ" इति । “विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्का- रशेपोऽन्यः" । पूर्वपदेनोपायकथनम् । उत्तराभ्याञ्च स्वरूपकथनम् । मध्यमं पदं विवृणोति, "सर्ववृत्ति" इति ।. प्रथमं पदं व्याचष्टे । "तस्य परम्" इति । विरामोवृत्तीनामभावस्तस्य प्रत्ययः कारणं') टि० मेवेति किमत्र दुष्टम, ते भावोष्टयमित्यलं विस्तरेण । (१) विरामः-वितर्कादिचिन्तात्यागः, वृत्तीनामभावो वा, तस्य प्रत्यय: कारणं यत्परं वैराग्यं तस्य योऽभ्यास पोनःपुन्येनाऽनुष्ठानं, तदेव पूर्व कारणं यस्य स पिरामप्रत्ययाऽभ्यासपूर्वः, परवैराग्यजन्य इति यावत् । संस्कारशेष: सर्वथा निवृत्तिकः, अन्या-पूर्वोक्तासीनात्सप्रज्ञाताद्विलक्षणो निनोऽसम्प्रज्ञात इत्यर्थः । तदुक्तं "मनसो वृत्तिशून्यस्प ब्रह्माकारतया स्थितिः । असम्प्रज्ञातनामाऽसौ समाधिरभिधीयत" इति । (२) हि-यतः सालम्बनोऽभ्यासोऽसम्प्रज्ञातसाधनांप न कल्पते इति अतो विराम- प्रत्ययो निर्वस्तुको धर्ममेघसमाधिरेवा ऽऽलम्बनीक्रियते स्वमाधनतयाऽऽश्रीयते सम्प्रज्ञा- तेनेसर्थः। निर्वस्तुकावे हेतु: "स चाऽर्थशून्यः" इति। नो हेतौ । (३) कारणमित्यस्य ·বারহান भा० विरामप्रत्ययो निर्वस्तुक पालम्बनीक्रियते । स चार्थ- शून्यः। तदभ्यासपूर्वं चित्तं निरालम्बनमभावप्राप्तमिव भवती- त्येप निर्वाजः समाधिरसम्प्रज्ञातः, ॥१८॥ स खल्वयं द्विविध उपायप्रत्ययो भवप्रत्ययश्च । तत्रोपायप्रत्ययो योगिनां भवति । टी० तस्याऽभ्यासः तदनुष्ठानं पौनःपुन्येन, तदेव पूर्व यस्य स तथा। अथाऽपरं वैराग्यं निरोधकारणं कस्मान्न भवतीत्यत आह “सालम्बनो हि" इति । कार्यसरूपं कारणं युज्यते न विरूपं, विरूपं चाऽपरं वैराग्यं साल- म्बन(२) निरालम्बनसमाधिना कार्यण । तस्मान्निरालम्बनादेव ज्ञानप्रसा- दमात्रात् तस्योत्पत्तियुक्ता। धर्ममेघसमाधिरेव हि नितान्तविगलितरज- स्तमोमलात्सत्त्वादुपजातस्तत्तद्विपयाऽतिक्रमेण प्रवर्त्तमानोऽनन्तो विषया-. ऽवद्यदर्शी समस्तविपयपरित्यागाच स्वरूपप्रतिष्ठः सन्निरालम्बनः संस्का- रमात्रशेषस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमुपपद्यते सारूप्यादित्यर्थः । आलम्बनीकरणम्-आश्रयणम्, अभावप्राप्तमिव वृत्तिरूपकारयांकर- णाद, नि:जः-निरालम्बनः। अथवा वीज-केशकर्माशयास्ते निष्क्रान्ता यस्मात् स तथा ॥ १८॥ निरोधसमाधेरवान्तरभेदं हानोपादानाऽङ्गमादर्शयति स खल्वयमिति"स:= निरोधसमाधिविध उपायप्रत्ययो, भवप्रत्ययश्च । उपायः वक्ष्यमाणः श्रद्धादिः,प्रत्ययः कारणं यस्यनिरोधसमाधेःसतथोक्तः भवन्ति=जायन्ते- ऽस्यांजन्तव इतिभवोऽविद्याभूतेन्द्रियेपुवा विकारेपुप्रकृतिपुवाऽव्यक्त- टि. पर वैराग्यमिति शेप. । (१) पूर्वम् = कारणमित्यर्थः । (२) सालम्बनमिति हेतुगर्भितविशेषणम् । पुरुषपर्यन्तमेकस्मिन् कस्मिंश्चिदालम्बन एकाग्रम् इति च तदर्थः। (३) वर्ममयसमाधिरेव होत्यस्य निरालम्बनस्य समाधेः कारणमित्यग्रिमेणाऽन्वयः, । (४) प्रकृत्यायनात्मस्वात्माऽभिमानरूपमज्ञानमित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति-"भूते- न्द्रियेप्वित्यादिना । यवत्र विज्ञानभिक्षुणा-भगो जन्म तदेव कारण यस्येति विगृह्य महदादिदेवाना सायनानुष्ठानं विनाऽसप्रज्ञातयोगो जन्ममात्रनिमित्तको भवतीति च व्याख्याय विदेहाः प्रकृतिलया अपि अधिकारसमाप्तौ मुच्यन्ते ।भयोऽविद्यते वाचस्पति- मिश्रोक्तमसङ्गतम् ! परवैराग्यस्याऽविदुष्यसंभवादित्युक्त,तत्सर्व प्रकृतभाष्याऽपरिज्ञान- निबन्धनत्वेनाऽपेशलम्।तथाहि उपायप्रत्ययो योगिना भरतीति विशेष कथयदिभाष्य- रुद्भिरितरस्य माप्रत्ययस्य समाधेर्योगिभिरनुपादेयत्वमिति स्पष्टमवयोध्यते, अनुपा- ·समाधिपादः। सू० भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम् ॥ १९ ॥ टी०महदहङ्कारपञ्चतन्मात्रेवनात्मस्वात्मख्यातिस्तौष्टिकानां वैराग्यसम्पन्नानां, सखल्वयंभवःप्रत्ययः कारणं यस्यनिरोधसमाधेःस भवप्रत्ययः तत्र तयो- मध्ये उपायप्रत्ययोयोगिनां मोक्षमाणानां भवति। विशेषविधानेन शेषस्य मुम- क्षुसम्बन्धं निषेधति।केपान्तर्हि भवप्रत्यय इत्यत्र सूत्रेणोत्तरमाह "भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयांनाम्" ॥विदेहाच प्रकृतिलयाचतेषामित्यर्थः । तद्व्याचष्टे टि० देयत्व च तस्य भवप्रत्ययस्य कैवल्यहेतुत्वाऽभावेनैव वाच्य,नान्यथा समानेऽपि संस्कार- मात्रशेपे सर्ववृत्तिनिरोध उपादेयत्वाऽनुपादेयत्वरिमागः समीति । स चाऽयं विभागो 'मन्ममात्रनिमित्तकः समाधिपा देवाना तेऽपि मुग्यन्ते' इति वदतो विज्ञान भिक्षामते न सङ्गच्छेत । तन्मते हि उभयोरपि समायोः कैवत्यहेतुत्वेनोपादेयत्वाऽनुपादेयत्वविभा- गस्य दुर्वचत्वात् । अस्मन्मते तु ये मूतेन्द्रियाणा विकाराणामन्यतममात्मत्वेन प्रतिपद्य तद्भावनपा देहपाताऽनन्तरं तेषु लीनास्ते विदेहा इत्याख्यायन्ते। ये चाऽव्यक्तादिप्रकृतीना- मन्यतममात्मत्वेनाऽभिमत्य तद्भावनया पिण्डपाताऽनन्तरं तत्र लीनास्ते प्रकृतिलया. इत्यु- ध्यन्ते । तेषा च यः सर्ववृत्तिनिरोध, स तत्तल्लपप्रयुक्त एव, न तु सत्त्वपुरुषाऽन्यताक्ष्याति- लब्धजन्मज्ञानप्रसादमात्रप्रयुक्तोऽतोऽज्ञानकारणक एव स.अत एव प्राचीन स योगाभास इस्पमिलप्यते । अत एव च वक्ष्यमाणवायुपुराणवचनेन तेषा पुनरावृत्तिराख्यायते। एवञ्च भवप्रत्ययस्य कैवत्यहेतुत्वाभावेन हेयत्वं धर्ममेघसमाधिलब्धअनुष उपायप्रत्ययस्य तु केव- त्यहेतुत्वेनोपादेयत्वमित्यस्त्येव भाष्योक्तविभागस्प सामञ्जस्यम् । किञ्च"पावदधिकारवशा- चित्तं न पुनरावर्तने तावत्कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्ति" इति वक्ष्यमाणभाष्येण स्फुटेऽवग- म्यमाने प्रकृतिलयाना पुनगवृत्तिले 'प्रकृतिलया अपि मुच्यन्त' इति तद्विरुद्धप्रलपनमपि भिर्विदुष्यनिदूपकमेव । अपि च कीदृग् विस्मरणशीलोऽयं, यत "न कारणलयोत्कृत- कृत्यता मग्नवदुत्थानाद"इति सूत्रे भाष्याऽऽभासे"प्रकृतिलीना पुनराविभवन्ति"इत्युक्त- मत्र च प्रकृतिलाना अपि मुच्यन्त इत्याहातो “योऽयं स्वाऽभिप्रापमपि नाऽधारयितुश- क्रोति दूरतस्तस्मिन् पराऽभिप्रायाऽवधारणप्रत्याशा" इत्युनेरयमेवाऽसाधारणो विषय | यच्चोक्तम्-असप्रज्ञातहेतोः परवैराग्यस्याऽविदुष्यऽसम्भवान्न भव-शब्देनाऽविद्याग्रहण- मिति, तदपि भावाऽनबोधादेव । यतो नह्यनेन भाष्येण परवैराग्यहेतुकस्याऽसम्प्रज्ञात- समाधे द्वैविध्यमन्याख्यायते येनैव पर्यनुयुज्येत, किन्तर्हि सस्कारमात्रशेषो यः सर्व. वृत्तिनिरोगस्तस्य वैविध्येनान्याख्यानमेतत्, तत्र तत्तल्लयप्रयुक्तो यः सर्ववृत्तिनिरोधस्तस्य पुनरावृत्तिहेतुत्वेनाज्ञानपूर्वकरनाद् भवप्रत्ययत्वम्, यस्तु श्रद्धाधुपायलब्धजन्मा वृत्तिनिरोध- स्तस्य परवेसम्पहेतुकत्वेन निर्वाणहेतुत्वादुपायप्रत्ययत्वम् । अयमेव च मुख्योऽसम्प्रज्ञातो योगो मुमुक्षुभिरुपादेय, इतरस्तु योगाभासो हेय इति हि प्रकृतभाष्यस्य भारः। किञ्च "क्लेशकर्मविपाकाशथैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वर पा० १। सू० २४ । इति सूत्रे भाष्यकृता "प्रकृतिलीनस्योत्तरा बन्धकोटिः" इति स्पष्टमभिधास्पमानवेन कथमस्याऽस्थान एर व्यामोहो भिक्षोरित्यहं बहुना । . ७ ·t. पातम्जनदशेगे भा०विदेहानां देवानांभवप्रत्ययगतेहि स्वसंस्कारमात्रोपयोरोन चित्तेन कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्तः स्वसंस्कारविपाकं तथा जाती यकमतिवाहयन्ति, तथा प्रकृतिलयाः साऽधिकारे चेतसि प्रकृति- टी० "विदेहानों देवानां भवप्रत्यय" इति। भूतेन्द्रियाणामन्यतमदा"त्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनया तहासनावासितान्तःकरणाः पिण्डपाताऽनन्तरमि-.. न्द्रियेषु भूतेषुवालीनाः संस्कारमात्राऽवशेषमनसः पाट्कौशिकशरीररहि- ता) विदेहाः । ते हि स्वसंस्कारमानोपयोगेच चित्तेन कैवल्यपदमिवाऽनु- भवन्तः प्राप्नुवन्तो विदेहाः। अवृत्तिकत्वञ्च कैवल्येन सारूप्यं,साधि- कारसंस्कारशेषता च वैरूप्यम्। संस्कारमानोपभोगेनेति क्वचित्पाठः तस्या-- ऽर्थः-संस्कारमानमेवोपभोगो यस्य,नतु चित्तवृत्तिरित्यर्थः प्राप्ताऽवधयःस्व संस्कारविपाकं तथाजातीयकम् अतिवायन्ति अतिक्रामन्ति, पुनरपि सं- सारे विशन्तिा तथाच वायुप्रोक्तं "दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः भौतिकास्तु शतं पूर्णम्" इति। तथा प्रकृतिलयाश्च अव्यक्तमहदहङ्कार- पञ्चमन्मात्रेष्वन्यतमदात्मत्वेन प्रतिपन्नास्तदुपासनयातहासनावासिता- न्तःकरणाः पिण्डपातानन्तरमव्यक्तादीनामन्यतमस्मिल्लीनाः।साऽधिकारे अचरितार्थे । एवंहि चरितार्थ चेतः स्याद् यदि विवेकख्यातिमपिजनयेदज- नितसत्त्वपुरुपाऽन्यताख्यातेस्तु चेतसोऽचरितार्थस्याऽस्ति साऽधिकारितेति टि० (२) अन्यतम-शब्दस्याऽव्युत्पन्नत्वेन डतमान्तत्वाभावाद् “अदड्डतसदिम्य इत्याया- ऽप्राप्तः, अन्यतममिति साम्प्रतम् । यद्यपि शाकटापनेनाऽन्यतम शब्दो उतमान्तो व्युत्पादि- तस्तथाऽपि न तस्य सर्वाद्यन्तर्गणकार्यम्। तन्मतेऽन्यतरशब्दस्याऽपि डतरप्रत्ययान्तत्वेन डतरग्रहणेनैव सिद्धत्वात्सर्वादिगणेऽन्यतर-शब्दपाठस्य नियमार्थत्वेनाऽन्यतम- शब्दस्य सर्नादिकार्यव्यावृत्यर्थत्वात् । (२) पाटकौशिकशरीररहिता: = "रसाढे शोणित जातं शोणितान्माससम्भवः । मांसातु मेदसो जन्म भेदसोऽस्थिसमुद्भवः । अस्य्नो मज्मा समभवन्मज्भात; शुक्रसम्भवः शुक्राट् गर्भः समभवततः पिण्डसमुद्भवः" इति स्मृत्युक्तरक्तमांसभेदोस्थिमज्जाशुकाख्य- पट्कोशनिवृत्तशरीरविधुरा इत्यर्थः । (३) केवत्यपदमिवेतीव-शब्दार्थमाह = "अवृत्तिकत्वं च" इति । "विदेहा" इति तु ते हि विदेहा इत्येवं पूर्वान्यायि, न त्वेतदन्वितम् । विदेहेऽवृत्तिकत्व प कैवस्येन सारूप्य- मिति पाठे तु भावप्रधानो निर्देशो बोध्यः । .

·५१ . समाधिपादः। मा० लीने कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्ति यावन्न पुनरावर्त्ततेऽधि- कारवशाञ्चित्तम् इति ॥१६॥ सू० श्रद्धावीर्य्यस्मृतिसमाधेप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ।। २० ॥ उपायप्रत्ययो योगिनां भवति,श्रद्धा-चेतसःसम्प्रसादः। साहि जननीव कल्याणी योगिनं पाति तस्य श्रद्दधानस्य विवेकाथिनो वीर्यमुपजायते। समुपजातवीर्यस्य स्मृतिरुपतिष्ठते। स्मृत्यु- टी०साऽधिकारे चेतसि प्रकृतौलीने कैवल्यपदमिवाऽनुभवन्ति यावन्नपुनराव- तेऽधिकारवशाच्चित्तमितिः। प्रकृतिसाम्यमुपगतमप्यवधि प्राप्य.पुनरपि • प्रादुर्भवति ततो विविच्यते। यथा वर्षाऽतिपाते मृहावमुपगतो मण्डूकंदेहः पुनरम्भोदवारिधाराऽवसेकान्मण्डुकदेहभावमनुभवतीति । तथाच वायुप्रो- क्तम् "सहस्रन्त्वामिमानिकाः। बौद्धा दशसहस्राणि तिष्ठन्ति विगतज्वराः। -पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्ठन्त्यव्यक्तचिन्तकाः । पुरुषं निर्गुणं प्राप्य कालसंख्या न.विद्यत" इति । तदस्य पुनर्भवहेतुतया हेयत्वं सिद्धम् ॥ १९ ॥ योगिनां तु समाधेरुपायक्रममाह “श्रद्धावीर्य्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरे- षाम्" ॥॥ नन्विन्द्रियादिचिन्तका अपि श्रद्धावन्त एवेत्यत आह "श्रद्धा चेतसः सम्प्रसादः” इति। स चाऽऽगमाऽनमानाऽऽचार्योपदेशसमधिगत- तत्त्वविषयो भवति। स हि चेतसः सम्प्रसादोऽभिरुचिरतीच्छा श्रद्धार, नेन्द्रियादिष्वात्माऽभिमानिनामभिरुचिः असम्प्रसादो. हि सः। व्यामोहमूल- वादित्यर्थः कुतोऽसावेव श्रद्धेत्यत आह “सा हि जननीव कल्याणी योगिनं पाति" विमार्गपातजन्मनोऽनर्थात्३ । सोऽयमिच्छाविशेष इप्यमाणविषयं यत्नं प्रसूत इत्याह-"तस्य हि श्रद्दधानस्य"तस्य विवरण विवेकार्थिनो वीर्यमुपजायते । स्मृतिः-ध्यानम्, अनाकुलम् =अविक्षिप्तं, समाधी- यते-योगाङ्गसमाधियुक्तं भवति । यमनियमादिनान्तरीयकसमाध्यपन्या- टि० (१) वीर्य - शब्देन धारणाख्यः प्रपत्नः, स्मृतिशब्देन च ध्यान, समाधिशब्दन च सम्प्रज्ञातः, प्रज्ञाशब्देन च पूर्वोक्तं ज्ञानप्रसादगात्र गृह्यते । एतत्कारणक इत्यर्थः । (२) श्रद्धेत्यस्पाने आरूपायते इति शेपः । तथा च चेतमः सम्प्रसाद पाभिलाया, अतीन्छा, श्रद्धति चाऽख्यापत इत्यर्थः। (३) कस्मात् पातीत्याकाडक्षा पूरयाते "विमार्गपातम मनोऽनर्थाद" इति ।

·પર पातजलदर्शने भा० पस्थाने च चित्तमनाकुलं समाधीयते, समाहितचित्तस्य प्रज्ञाविवेक उपावर्त्तते, येन यथावस्तु जानाति, तदभ्यासात तद्विपयाच्च वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति ॥ २० ॥ ते खलु नवयोगिनो मृदुमध्याऽधिमात्रोपाया भवन्ति । तद यथा मृदूपायः,मध्योपायः,अधिमात्रोपायः इति। तत्र मृदू- पायोऽपि त्रिविधो मृदुसंवेगः,मध्यसंवेगः, तीव्रसंवेग इति।तथा. मध्योपायस्तथाऽधिमात्रोपाय इति तत्राऽधिमात्रोपायानाम् । टी०सेन च यमनियमादयोऽपि सूचिताः।तदेवमखिलयोगाङ्गसम्पन्नय॑सम्प्र- ज्ञातो जायत इत्याह । “समाहितचित्तस्य"इति। प्रज्ञाया विवेकः प्रकर्ष उप- जायते । सम्प्रज्ञातपूर्वमसम्प्रज्ञातोत्पादमाह "तभ्यासाद्” इति। तत्रैव तत्तद्भुमिप्राप्तौ तत्तद्विषयाच वैराग्यादसम्प्रज्ञातः समाधिर्भवति। सहि कैवल्यहेतुः। सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिपूर्वो हि निरोधश्चित्तमखिलकार्य- करणेन चरितार्थमधिकारादवसादयति॥२०॥ननु श्रद्धादयश्चेद्योगोपाया- स्तहि सर्वेषामविशेषेण समाधितत्फले स्याताम्। दृश्यतेतु कस्यचित्सिद्धिः, कस्यचिदसिद्धिः,कस्यचिचिरेण सिद्धिः, कस्यचिचिरतरेणसिद्धिः,कस्यचित् क्षिप्रमित्यत आह "ते खलु नबयोगिन" इति।उपायाः श्रद्धादयो मुदुमध्या- धिमात्राः प्राग्भवीयसंस्काराऽदृष्टवशाद येषांते तथोक्ताः। संवेगः वैराग्य तस्याऽपि मृदुमध्यतीव्रता प्राग्भवीयवासनाऽदृष्टवशादेवेति । तेषु यादृशां क्षेपीयसी * सिद्धिस्तान् दर्शयति सूत्रेण- टि. (९) आधे = अधिक प्रमाणं येषा तेऽधिमात्रास्तादृशा उपाया = श्रद्धादयोऽनुष्ठेया यस्याऽसावधिमानोपाय इत्यर्थः। (२) तत्र = तेषु नवसु, तेषा नवविधाना योगिना मध्ये येऽन्तिमा अघिमात्रोपाय- तोयसवेगास्तेषामासनः समधिलाभ इति सूत्रेण सहकवाक्यतयाऽन्वपनीयम् । एतेन पद् विज्ञानभिक्षुणोक्त "कश्चिद् अधिमातोपापानामिति सूत्रमध्ये न प्रवेशयति । तन्न । तथा सति सरोगस्य विधा विभागेनैसूत्रोपपत्ती माध्ये नवधाविभागप्रदर्शनवैपापत्ते- रिति । तन्निदलितम् । अध्याहारे रान्त पाठे वाऽर्थभेदाभावात् । (३) पत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तं सवेग = उपायाऽनुष्ठाने शेऽयं, न तु वैराग्य योगिनी नवधारवाऽनुपपत्तरिति । तदसत् 'अधिमानोपाय इत्यनेनैवोपायाऽऽनुष्ठानशेधूपलामाद्, नवधानाऽनुपपत्तरसम्भनद्भुक्तिमत्वाचेत्याल कुसृष्टिकल्पनपा। * अतिशीघा । १ ·. समाधिपादः। सूः तीव्रसंवेगानामासन्नः ॥ २१ ॥ भा० समाधिलाभः समाधिफलं च भवति इति ॥ २१ ॥ सू० मृदुमध्याऽधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः"॥२२॥ भा. मृदुतीव्रो मध्यतीवोऽधिमात्रतीव इति ततोऽपि विशेषः। 'तद्विशेषान्मृदुतीबसंवेगस्यासन्नः। ततो मध्यतीव्रसंवेग- स्यासनतरः। तस्मादधिमात्रतीसंवेगस्याऽधिमात्रोपायस्या- ऽप्यासन्नतमः समाधिलाभः समाधिफलञ्चेति ॥२२॥ किमेतस्मादेवासन्नतमः समाधिर्भवति, अथास्य लाभे भवत्यन्योऽपि कश्चिदुपायो, न वेति । सू० ईश्वरप्रणिधानाहा" ॥ २३ ॥ टी० "तीवसंवेगानामासन्नः" ॥ २१ ॥इति सूत्रं, शेष भाष्यम् । समाधेः स- प्रज्ञातस्य फलमसम्प्रज्ञातस्तस्याऽपि कैवल्यम् ॥२॥ ॥"मृद्रुमध्या- धिमावत्वाचतोऽपि विशेषः" निगदव्याख्यातेन भाष्येण व्याख्यातम् इति ॥२२॥ ॥ सूत्रान्तरं पातयितुं विमृशति । “किमेतस्मादेव" इति । न- वा-शब्दः संशयनिवर्तकः ॥"ईश्वरप्रणिधानाहा"॥२३॥व्याचष्टे "प्रणि- धानाद्" इति । प्रणिधानाद्-भक्तिविशेपान्मानसाहाचिकात्कायिकाहा . टि० (१) पूर्वसूत्रोक्ततीव्रसवेगाऽन्तर्गततीवत्वस्यापि मृदुमध्याधिमात्रत्वेन त्रैविध्यात् ततो- ऽपि आसन्नादपि विशेषः =तरतमरूपो मवतीत्यर्थः । (२) तहिशेपादपति पाठे तु, तस्माद् विशेषादपि नानां त्रिविधानों मध्येऽस्तिमानाम् आसन्नतम इत्यर्थः । अपि-शब्द आगामिसाधनान्तराऽपेक्षयेति बोध्यम् । (३) मृदुतीबसनेगस्पेत्यत्र मध्यतीबसवेगस्पेत्यत्र चाऽधिमानोपायस्पति शेपो बोध्यः । अग्रिममाप्यादपकपणीयं वा । (४) अत्र पूर्वसूत्रादासन्नतमः समाधिलाभ इत्यर्यकं विशेष इति पदमनुयाकाइसितं पूरणीयम् ।

·पातजलदर्शने भा० प्रणिधानाद्-भक्तिविशेषाद् श्रावर्जित ईश्वरस्तमनगृ- हात्यभिध्यानमात्रेण, तदभिध्यानादपि योगिन आसन्नतम: समाधिलाभः फलं च भवतीति ।। २३ ॥ अथ प्रधानपुरुषव्यतिरिक्तः कोऽयमीश्वरो नामेति । सू० केशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः ॥ २४ ॥ भा० अविद्यादयः क्लेशाः, कुशलाऽकुशलानि कर्माणि, तत्फलं विपाकः, तदनुगुणा वासना अाशयाः । Pre टी०आवर्जितः अभिमुखीकृतस्तमनुगृह्णाति। आभिध्यानम् =अनागतेऽर्थे इच्छा इदमस्यामिमतमस्त्विति, तन्मात्रेण न व्यापारान्तरेण । शेष सुग- मम् ।। २३ ॥ ननु चेतनाऽचेतनाम्यामेव व्यूढं २० नान्येन विश्वम् ।ईश्वर- श्वेदचेतनस्तर्हि प्रधान, प्रधानविकाराणामपि प्रधानमध्यपातात, तथाच न तस्याऽऽवर्जनमचेतनत्वाद, अथ चेतनस्तथाऽपि चितिशक्तरौदासीन्याद- संसारितया चास्मितादिविरहात्कुतआवर्जनं कुतश्चाभिध्यानमित्याशयवानाह “अथ प्रधाने"ति । अत्र सूत्रेणोत्तरमाह ॥ "क्लेशकर्मविपाकाशयैरपरा- मृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः"॥अविद्यादयःक्लेशाः क्लिश्नन्ति खल्वमी पुरुषं सांसारिकं विविधदुःखप्रहारेणेति, कुशलाऽकुशलानि इति धर्माधर्मास्ते- पाञ्च कर्मजत्वाद् उपचारात् कर्मत्वम्। विपाकः जात्यायुाँगाः, तदनु- गुणाः विपाकानुगुणा वासनाः, ताश्चित्तभूमावाशेरत इत्याशयाः। न हि .. टि. (१) तन्मात्रेण %Dक्षिप्रमस्य समाधिलामो भवत्विात संकल्पमात्रेण तमनुगृणा- ति इति पूर्वेण संबन्धः। तदुक्तं मगवता, "अनन्याश्चिन्तयन्तो मा ये जनाः पर्युपासते तेषां नित्याऽभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्" इति । (२) व्यूद - संवलितम, अस्य विश्वमित्यनेनाऽन्वयः ।

·समाधिपादः। भा०ते चमनसि वर्तमानाः पुरुपे व्यपदिश्यन्तेस हि तत्फलस्य भोक्तति, यथा जयःपराजयो वायोद्दषु वर्तमानःस्वामिनि व्यप- दिश्यते । यों ह्यनेन भोगेनाऽपरामृष्टः स पुरुपविशेष ईश्वरः। कैवल्यं(२)प्राप्तास्तहि सन्ति च वहवः केवलिनः। ते हि त्रीणि वन्धनानि छित्त्वा कैवल्यं प्राप्ताः । ईश्वरस्य च तत्संवन्धो न भूतो 'न भावी। यथा मुक्तस्य पूर्वा वन्धकोटिःप्रज्ञायते, नैवमीश्वरस्या यथा वा प्रकृतिलीनस्योत्तरा वन्धकोटिःसंभाव्यते नैवमीश्वरस्य, टीकरभजातिनिर्वतकं कर्म प्राग्भवीयकरभभोगभावितांभावनां न यावद- भिव्यनक्ति तावत्करभोचिताय भोगाय कल्पते। तस्माद् भवति करभजात्य- नुभवजन्मा भावना करभविपाकानुगुणेति । नन्वमी क्लेशादयो बुद्धिधर्मा न कथञ्चिदपि पुरुष परामृशन्ति । तस्मात्पुरुषग्रहणादेव तदपरामर्शसिद्धेः कृतं क्लेशकर्मेत्यादिनत्यत आह "ते" इति। ते च मनास वर्तमानाः सांसा- रिके पुरुषे व्यपदिश्यन्ते, कस्मात्, स हि तत्फलस्य भोक्ता = चेतयि- तेति । तस्मात्पुरुपत्वाद् ईश्वरस्यापि तत्संबन्धः प्राप्त इति तत्प्रतिषेध उपपद्यत इत्याह "यः" इति । यो ह्यनेन = बुद्धिस्थेनापि पुरुषमात्र- साधारणेन भोगेनाऽपरामृष्टः स पुरुषविशेष ईश्वरः । विशिष्यत इति विशेषः पुरुषान्तराद् व्यवच्छिद्यते । विशेषपदव्यावर्त्य दर्शयितुकामः परिचोदनापूर्व परिहरति “कैवल्यं प्राप्तास्तहि" इति । प्रकृतिलयानां प्राकृतो बन्धः, वैकारिको विदेहानाम्, दक्षिणाबन्धो (४) दिव्याऽ- दिव्यविषयभाजाम् । तान्यमृनि त्रीणि बन्धनानि । प्रकृतिभावनासंस्कृ- तमनसो हि देहपातानन्तरमेव प्रकृतिलयतामापन्ना इतीतरेषां पूर्वा टि०(१) चकारो यद्यपीत्यर्थकःतथाच यद्यपि ते शादयो मनसि वर्तमानास्तथाऽपि पुरुष उप चर्यन्ते इत्यर्थः। उपनारनिमित्तमाह "सहीति" । तत्र दृष्टान्तमाह "पया नप" इत्यादिना (२) निरीश्वरसावयः प्रत्यवतिष्ठते "केवल्यम्" इति। यदि शामिप्वङ्गशून्य एव पुरुषविशेष ईश्वर इष्टस्तहि कैवल्य प्राप्ता: मुस्तामानश्चकारात् प्रकृतिलीना बहवा नलेशान्याः सन्ति,सन्तुष त एवेश्वरा, न तु तदतिरिक्तः कश्चिनः प्रमाणपधगमतरतीति तथाच,सा.सू. "ईश्वरासिद्धः मुक्ता. स्मन:प्रशंतोपासासिद्धस्य वा "ईदृशेश्वरसिद्धिसिद्रा"इति, इति शङ्ककाऽऽकूतपासमाधत्त त इति (३) विशिष्यत इत्यस्य पात्यानं पुरुपान्तराद, परस्छिद्यत इति । (४) दाक्षिणिको बन्ध इति पाठे तु दक्षिणमार्गगमनप्रयुक्तो बन्ध इत्पयों योभ्यः ।

·। पातजलदर्शने भा० स तु सदैव मुक्तः सदेवेश्वर इति । योऽसौ प्रकृष्ट सहयो- पादानादीश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः स किं सनिमित्त, श्राहोस्विनिनिमित्त इति । टी० बन्धकोटिः प्रज्ञायते तेनोत्तरकोटिविधानमात्रम् "इह रितु पूर्वापर- कोटिनिषेध इति । संक्षिप्य विशेषं दर्शयति "स तु सदैव मुक्तः सदै-. वेश्वर" इति । ज्ञानक्रियाशक्तिसम्पदैश्वर्यः । अत्र पृच्छति । “योऽसौ" इति । ज्ञानक्रियेहि न चिच्छक्तरपरिणामिन्याः सम्भवत इति रजस्तमोरहितविशुद्धचित्तसत्त्वाश्रये वक्तव्ये। नचेश्वरस्य सदा मुक्तस्या- ऽविद्याप्रभवचित्तसत्त्वसमुत्कर्षेण सह स्वस्वामिभावसम्बन्धः सम्भवती- त्यत उक्तं "प्रकृष्टसत्त्वोपादानाद्” इति । नेश्वरस्य पृथग्जनस्येवा- ऽविद्यानिबन्धनश्चित्तसत्त्वेन स्वस्वामिभावः, किन्तु तापत्रयपरीतान् प्रेत्य. भावमहार्णवाज्जन्तूनुदरिष्यामि ज्ञानधमापदेशेन । न च ज्ञानक्रिया- सामर्थ्यातिशयसम्पत्तिमन्तरेण तदुपदेशः, न चेयमपहतरजस्तमोमल- विशुद्धसत्त्वोपादानं विना, इत्यालोच्य सत्त्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवान् अप- रामृष्टोऽप्यविद्ययाऽविद्याभिमानीव अविद्यायास्तत्त्वमविद्वान् भवति, पुनरविद्यां ह्यविद्यात्वेन सेवमानः । न खलु शैलूपो(५)रामत्वमारोप्य तास्ता. थेष्टा दर्शयन भान्तो भवति। तदिदमाहार्य्यमस्य रूपं, न तात्त्विकमिति स्यादेतत् । उद्दिधीर्षया भगवता सत्त्वमुपादेयं, तदुपादानेन च तदुविधी टि. (१) मुक्तात्मना प्रकृतिलीनाना च पूर्वी अन्धकोटिर्यद्यपि समानव तथाऽपि प्रकृति- लीनानामुत्तराऽपि बन्धकोटिरस्तीत्याशयोत्तरकोटिविधाने तात्पर्य, न तु पूर्वकोटय- ऽसद्भावेऽतो न भाष्ये न्यूनता इति भावः । (२) इह = ईश्वरे । (३) धर्मोपदेशेन- इत्यस्य, इत्यालोच्य सत्वप्रकर्षमुपादत्ते भगवानित्यनेन सम्बन्धः। (४) इयम् - ज्ञानक्रियासामाऽतिशयसम्पत्तिः । (५) अविद्याया अविद्य नन्नेव भान्तो भवति, न तु जानन्नित्पथे दृष्टान्तमाह "न खलु शैलूष” इति । शैलूपः = नटः । एतदृष्टान्ताऽनुरोधेन तु 'अविद्यायास्तत्त्वम- ऽविद्वानेवाऽविद्वान् भवति, न पुनरविद्यामविद्यारखेन सेवमान इति पूर्वत्र पाठो युक्ततरो भाति, परन्तु न कुत्राप्युपकम्यत इति । *आहार्य = कल्पितम् । - ·. समाधिपादन भा० तस्य शास्त्रं निमित्तम् । शास्त्रं पुनः किनिमित्तं, प्रकृष्टसत्त्व- • निमित्तम् ॥ टी०अस्या अपि प्राकृतत्वात्तथाचाऽन्योऽन्यसंश्रय इत्यत उक्तं "शाश्वतिक" इति । भवेदेतदेवं यदीयं प्रथमता सर्गस्य भवेदनादौ तु सर्गसंहारप्रबन्धे स- गान्तरसमुत्पन्नसंजिहीर्पाऽवधिसमय पूणे मया सत्त्वप्रकर्ष उपादेय इति प्रणिधानं कृत्वा भगवान् जगत्संजहार, तदा चेश्वरचित्तसत्त्वं प्रणिधानवा- सितं प्रधानसाम्यमुपगतमपि परिपूर्णे महाप्रलयावधीप्रणिधानवासनावशा- त्तथैवैश्वरचित्तं सत्त्वभावेन परिणमते । यथा चैत्रः, श्वः प्रातरेवोत्थातव्यं म- येति प्रणिधाय सुप्तस्तदैवोत्तिष्ठति प्रणिधानसंस्कारात, तस्मादनादित्यादी. श्वरप्रणिधानसत्त्वोपादानयोःशाश्वतिकत्वेन नाऽन्योऽन्यसंश्रयः।नचेश्वरस्य चित्तसत्त्वं महाप्रलयेऽपि प्रकृतिसाम्यं नोपैतीति वाच्यम् । यस्य हि नकदा- चिदपि प्रधानसाम्यं न तत्प्राधानिक,नापि चितिशक्तिरज्ञत्वादित्यर्थान्तरम- ऽप्रामाणिकमापद्येत, तच्चायुक्तं, प्रकृतिपुरुषव्यतिरेकेणार्थान्तराऽभावात सोऽयमीदृश ईश्वरस्य शाश्वतिक उत्कर्षः किं सनिमित्तः सप्रामाणिकः, आहोस्विन्निनिमित्तः निष्प्रमाणक इति। उत्तरं “तस्य शास्त्रं निमित्तम्" इति । श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणानि शास्त्रम्।चोदयति “शास्त्रं पुनः किन्निमि- तम्" इति । प्रत्यक्षाऽनुमानपूर्व हिशास्त्रं,नचेश्वरस्य सत्त्वप्रकर्षे कस्यचित्प्र. त्यक्षमनुमानं वाऽस्ति । नचेश्वर प्रत्यक्षप्रभवंशास्त्रमितियुक्तं,कल्पयित्वाऽपि ह्ययं स्वयं ब्रूयादात्मैश्वर्यप्रकाशनायेति भावः । परिहरति । "प्रकृष्ट सत्त्व. निमित्तम्" इति । अयमभिसन्धिः । मन्त्रायुर्वेदेषु तावदीश्वरप्रणीतेषु टि० (१)अयुक्तले हेतुमाह"कल्पयित्वाऽपि" इति । न चाऽऽतत्वेन निर्वाहः, तस्याऽद्याप्प- सिद्धे. । स्पष्ट चेतत् "न चाऽनुवदितुं शक्यः पूर्वमन्यैरयोधितः । अनादेगगमस्याऽयों न च सर्वज्ञ आदिमान । कृत्रिमेण त्वसत्येन स कथं प्रतिपाद्यते । अथ तद्वचनेनैव सर्वशो ऽन्यः प्रतीयते । प्रकल्पयेत् कथं सिद्धिरन्योऽन्यानपयोस्तपोरि"त्यादिना तन्त्रवात्तिके। (२) भगवताऽक्षपादेन हि "तदप्रामाण्यमनृतव्याघातपुनरुक्तदोपेभ्यः" अ० १ आ. १ मू० ५३ इत्यनेन वेदाऽप्रामाण्यमाशय "नक कर्मसाधनगुण्या इगगेगसमा. धाय "मन्त्रायुर्वेदप्रामाण्याच्च ताप्रामाण्यमाप्तप्रमाणवाद" इति मूत्रेण येदप्रामाण्यं प्रति. पादितम् । तदेवाऽराम्याह "मन्त्र" इत्यादिगा । अधिकमात्मताधिोकादापम् । ८ ·भा० एतयोःशास्त्रोकर्पयोरीश्वरसत्त्वे वर्तमानयोरनादिः सम्ब- न्धगएतस्मादेतद् भवति सदैवेश्वरःसदैव मुक्त इति। तच्चत्तस्यैश्वर्य साम्यातिशयविनिर्मुक्तं,न तावदैश्वर्यान्तरेण तदतिशय्यत्ते, यदे- चातिशयि स्यात् तदेव तत्स्यात् । तस्मादयत्र काष्ठामाप्तिरेश्वर्य्यस्य टी०प्रवृत्तिसामर्थ्यादाऽव्यभिचारविनिश्चयात्प्रामाण्यं सिहं,नचौपधिभेदानां तत्तत्संयोगविशेषाणाञ्च मन्त्राणां च तत्तवर्णाऽऽवापाद्धारेण सहस्रेणापि 'पुरुपायुमैलांकिकप्रमाणव्यवहारी शक्तः कर्तुमन्वयव्यतिरेको नचागमा- दन्वयव्यतिरेकी ताभ्याश्चागमस्तत्सन्तानयोरनादित्वादिति प्रतिपादयितुं युक्तम् । महाप्रलये तत्सत्त्वादनयोविच्छेदात् । न च तहाचे प्रमाणाभावः, अभिन्न प्रधानविकारो हि जगदिति प्रतिपादयिष्यते । सदृशपरिणामस्य विस- दृशपरिणामता दृष्टा यथा क्षीरेक्षरसादेर्दधिगुड़ादिरूपं, विसदृशपरिणामस्य पूर्व सदृशपरिणामता च दृष्टा,तदिह प्रधानेनापि महदहङ्कारादिरूपविसदृश- 'परिणामेन सता भाव्यं कदाचित्सदृशपरिणामेनापि, सदृशपरिणामश्चास्य साम्यावस्था, स च महाप्रलयः तस्मान्मन्त्रायुर्वेदप्रणयनाचावद् भगवतोवि गलितरजस्तमोमलावरणतया परितःप्रद्योतमानं वुद्धिसत्त्वमास्थेयम् । तथा. चाभ्युदयनिःश्रेयसोपदेशपरोऽपिवेदराशिरीश्वरप्रणीतस्तबुद्धिसत्त्वप्रकर्षा देव भवितुमर्हति। नच सत्त्वोत्कर्प रजस्तमःप्रभवो विभ्रमविप्रलम्भौसम्भव- तस्तत्सिईप्रकृष्टसत्त्वनिमित्तंशास्त्रमिति । स्यादेतत् प्रकर्पकार्यतया प्रकर्ष- वोधयच्छास्त्रं शेपवदनुमानं भवेन्न वागम इत्यत आह “एतयोः" इति (न कार्यत्वेन बोधयत्यपि त्वनादिवाच्यवाचकभावसम्बन्धेन बोधयतीत्यर्थः । ईश्वरस्य हि बुद्धिसत्त्वे प्रकों वर्तते शास्त्रमपि तवाचकत्वेन तत्र वर्तत इति। उपसंहरति । "एतस्माद्" इति । एतस्माद् ईश्वरबुद्धिसत्वप्रकर्य- वाचकाच्छास्त्राद्, एतद्भवति-ज्ञायते विषयेण विषयिणो लक्षणात, सदैवे- श्वरः सदैव मुक्त इतिातदेवं पुरुपान्तराद् व्यवच्छिद्येश्वरान्तरादपि व्यवच्छि- नत्ति । "तच्च तस्य"इति । अतिशयविनिर्मुक्तिमाह"न तावद्" इति । टि. (१) समवायेनेश्वरचित्ते वर्तमानयोरेतयोनिमित्तनैमित्तिकभावोऽनादिरिति भावः । (२) उपलक्षणे चैतद्विपादिप्वन्यपव्यतिरेककरणेऽनर्थाऽऽपत्तेश्च ।

·॥ किञ्च- समाधिपादः। भा० स ईश्वरः। न च तत्समानमैश्वर्यमस्ति, कस्माद, दयोस्तु- ल्ययोरेकस्मिन्) युगपत्कामितेऽर्थे नवमिदमस्तु पुराणामिद- मस्त्वियेकस्य सिद्धावितरस्य प्राकाम्यविधातादूनत्वं प्रसक्तं, द्वयोश्च तुल्ययोयुगपत्कामितार्थप्राप्ति स्त्यर्थस्य विरुद्धत्वात्, तस्माद् यस्य साम्पातिशयविनिर्मुक्तमैश्वर्यं स ईश्वरः स च • पुरुपविशेष इति ॥ २४ ॥ सू० तत्र, निरतिशयं सर्वज्ञवीजम् ॥ २५ ॥ यदिदमतीताऽनागतप्रत्युत्पन्न प्रत्येकसमुच्चयातीन्द्रियग्रहण- मल्पं वह्निति सर्वज्ञवीज़म् । एतद्रि वर्धमानं यत्र निरतिशय टी० • कुतः “यदेव” इति। कस्मात्सर्वातिशयविनिर्मुक्तं तदैश्वर्यमित्यत.आह. "तस्माद यत्र" इति । अतिशयनिष्ठामप्राप्तानामौपचारिकमैश्वर्य्यमित्यर्थः ।। साम्यविनिर्मुक्तिमाह "नच तत्समानम्" इति । प्राकाम्यम् अविहतेच्छ- तातद्विघातादनत्वम् । अनूनत्वे वा द्वयोरपि प्राकाम्यविघातः का-- नुत्पत्तेः। उत्पत्तौवा विरुद्धधर्मसमालिङ्गितमेकदा कार्यमुपलभ्येतेत्याशयेन आह "द्वयोश्च" इति। अविरुद्धाऽभिप्रायत्वे च प्रत्येकमीश्वरत्वे कृतमन्यै- रेकेनैवेशनायाः कृतत्वात् । संभूय कारित्वे वा न कश्चिदीश्वरः, परिपद- 'वत्। नित्यशनायोगिनां च पर्यायायोगात, कल्पनागौरवप्रसङ्गाच्चीत द्रष्टव्यम्। तस्मात सर्वमवदातम् ॥२१॥ एवमस्य क्रियाज्ञानशक्तौ शास्त्रं प्रमाणमभिधाय ज्ञानशक्तावनुमान प्रमाणयति “किञ्च" इति । “तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्" =व्याचष्टे “यदिदम्" इति। बुद्धिमत्त्वावरकत- मोऽपगमतारतम्येन यदिदमतीतानागतप्रत्युत्पन्नानांप्रत्येकंच समुच्चयेन च वर्त्तमानानामतीन्द्रियाणां ग्रहणं तस्य विशेषणमल्पं बद्विति सर्वज्ञबीज कारणं, कश्चित् किञ्चिदेवातीतादि गृह्णाति, कश्चिद् बहु, कश्चिद् बहु- टि० (१) एकस्मिन्नित्यस्य अर्थे इत्यनेनाऽन्वय , योस्तुल्ययोधिरयो सतोरेकस्मिन्नथें नामिद स्यात्पुराणमिदमास्त्विति कामिते सति नवपुराणत्ययारेककाल एकस्मिन् वस्तुन्यसम्भवादेकस्या सङ्कल्पसिद्धावितरस्येच्छाविघातान्न्यूनत्व प्रसक्त, तच्चाऽनिटमिति भाष्यार्थ. ! (२) प्रत्युत्पन्न-शब्दो वर्तमानार्थक । %D ·६० বায়হান भा०स सर्वज्ञः। अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञवाजस्य साति- शयत्वात् परिमाणवदिति । यत्र काष्ठाप्राप्तिानस्य स सर्वज्ञः स च पुरुपविशेष इति । सामान्यमानोपसंहारे कृतोपक्षय- मनुमानं न विशेषमतिपत्तौ समर्थमिति तस्य संज्ञादिविशे- पप्रतिपत्निरागमतः पर्यन्वष्या। टी० तरमिति ग्राह्याऽपेक्षया ग्रहणस्याल्पत्वं बहुत्वं कृतम् । एताह वई- मानं यत्र निष्क्रान्तमतिशयात् स सर्वज्ञ इति । तदनेन प्रमेयमात्र कथितम्, अत्र प्रमाणयति “अस्ति" इति । अस्ति काष्ठाप्राप्तिः सर्वज्ञवीजस्य इति साध्यनिर्देशः । निरतिशयत्वं काष्ठा, यतः परसूतिशययत्ता नास्तीति । तेन नाऽवधिमात्रेण सिद्धसाधनम्। सातिशयत्वादिति हेतुः। यद् यत् सातिशय तत्तत्सर्व निरतिशयं, यथा कुवलयामलकविल्वेप सातिशय महत्त्वमात्मनि निरतिशयमिति च्याप्ति दर्शयति “परिमाणवदू" इति । न च गरिमा- दिभिर्गणैयभिचार" इति साम्प्रतम् । न खल्बषयवगरिमाऽतिशयी गरि- माऽवयविनः,किन्त्वाऽऽपरमाणुभ्य, आ अन्त्याऽवयविभ्यो यावन्तः केचन तेषां प्रत्येकवर्तिनो गरिम्णः समाहृत्य गरिमवईमानाभिमानः। ज्ञानं तु न प्रति ज्ञेयं समाप्यत इत्येकद्विबहुविषयतया युक्तं सातिशयमिति न व्यभि- चारः । उपसंहति । “यन काठा" इति । ननु सन्ति बहवरतीर्थ- करा* बुद्धाहतकपिलर्षिप्रभृतयस्तत् कस्मात् त एव सर्वज्ञा न भवन्ति अस्मादनुमानादित्यत आह “सामान्य" इति । कुतस्तर्हि तद्विशेषप्रतिप- त्तिरित्यत आह "तस्य" इति । बुद्धादिप्रणीत आगमाऽऽभासो,नत्वाऽऽगमः, सर्वप्रमाणबाधितक्षणिकनैरात्म्यादिमार्गोपदेशकत्वेन विप्रलम्भकत्वादिति भावः । तेन श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणलक्षणाद् , आगमतः= आगच्छन्ति= घुद्धिमारोहन्त्यरमादभ्युदयनिःश्रेयसोपाया 'इत्यागमस्तस्मात् सज्ञादि- विशेषप्रतिपत्तिः = सञ्ज्ञाविशेषः = शिवेश्वरादिः श्रुत्यादिषु प्रसिम्हः । आदिशब्देन पड़ङ्गता-दशाऽव्ययते सङ्गृहीते। तथोक्तं वायुपुराणे “सर्व- ज्ञता तृप्तिरनादियोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशक्तिः अनन्तशक्तिम विभो- विधिज्ञाः पड़ाहुरङ्गानि महेश्वरस्य" तथा "ज्ञान वैराग्यमैश्वर्या तपः सत्यं ) १गुरु वादिषु सत्यपि सातिशयावे काष्ठाप्राप्तिल्पसाध्याभावेन व्यभिचारा बोध्या शास्त्रप्रणेतारः ·, समाधिपादः। भा० तस्याऽऽत्मानुग्रहाभावेऽपि भूतानुग्रहःप्रयोजनं, ज्ञानधर्मों पदेशेन कल्पप्रलयमहाप्रलयेषु संसारिणःपुरुषानुहरिप्यामीति टी०क्षमा धृतिः।स्रष्टृत्वमात्मसंवोधो ह्यधिष्ठातृत्वमेव च । अव्ययानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शङ्करे" इति । स्यादेतत्, नित्यतृप्तस्य भगवतो वैराग्याऽ- 'तिशयसम्पन्नस्य स्वार्थ तृप्णाऽसम्भवात, कारुणिकस्य च सुखैकतानजन- सर्जनपरस्य दुःखबहुलजीवलोकजननाऽनुपपत्तेः, अप्रयोजनस्य च प्रेक्षा- वतः प्रवृत्त्यनुपपत्तेः, क्रियाशक्तिशालिनोऽपि न जगत्क्रियेत्यत आह "तस्याऽऽत्माऽनुग्रहाऽभावेऽपि” इति।भूतानां प्राणिनामनुग्रहः प्रयोजनं, शब्दाद्युपभोगविवेकख्यातिरूपकार्यकरणात्किल चित्तं निवर्त्तते ततःपुरुपः केवली.भवति। अतस्तत्प्रयोजनाय कारुणिको विवेकख्यात्युपायं कथयति, तेनाऽचरितार्थत्वाच्चित्तस्य जन्तूनीश्वरः पुण्याऽपुण्यसहायः सुखदुःखेभाव- यन्नपिनाऽकारुणिकः। विवेकख्यात्युपायकथने द्वारमाह"ज्ञानधर्मोपदेशेन" इति। ज्ञानचधर्मश्च ज्ञानधर्मों तयोरुपदेशेन,-ज्ञानधर्मसमुच्चयाल्लब्धवि- वेकख्यातिपरिपाकात कल्पप्रलये ब्रह्मणो दिवसावसाने यत्र सत्यलोकवर्ज जगदस्तमेति । महाप्रलये ससत्त्यलोकस्य ब्रह्मणोऽपि निधने संसारिणः- कारणगामिनः, अतस्तदाऽऽमरणदुःखभाजः। कल्पेत्युपलक्षणमन्यदाऽपि स्वाऽर्जितकर्मवशेन जन्ममरणादिभाजः पुरुषानुवरिष्यामीति, कैवल्यं प्राप्यपुरुषा उद्धृता भवन्तीत्यर्थः। एतच्चकरुणाप्रयुक्तस्य ज्ञानधोपदेशनं , टि० (१) निरीश्वरवादीश्वरकर्तृकत्व जगत आक्षिपन् त्रिश विकल्प्य शङ्कते "नित्यतृप्तेल्या- दिना। अय भावः । येपमीश्वरप्रवृत्तिः मा किमात्मप्रयोजनोपयोगिनी,किंवा कारण्यव्याप्ततया परप्रयोननोपयोगिनी, किमुन्मत्तवनिप्प्रयोजना वा? न तावदायः। तथा सतीश्वरस्प परितृप्तत्वं धूयमाणं वाध्येतेत्याह " नित्यतृप्तस्य " इति । नाऽपि द्वितीय इत्याह " कारणिकस्य चेति ।न तृतीयः ।न युन्मत्तवदस्य मतिम्भूिमात्प्रवृत्तिरिति वाचोयुक्तिः, मान्तस्य सर्वज्ञ- स्वाऽनुपपत्तेस्तस्मात्प्रेक्षावताऽनेन मग कर्तव्य प्रेक्षातच प्रवृत्तिः स्परहिताऽहितप्राप्ति. परिहारप्रयोगना सती नाऽप्रयोमना भवितुमर्हतीत्साह 'अप्रयोजनस्य चेति । N ·. पातअनदर्शने भा० तथाचोक्तम् "श्रादिविदानिर्माणचित्तमधिष्ठाय कारुण्याद्ग- वान् परमर्पिरासुरये जिज्ञासमानाय तन्त्रं प्रोवाच (१)इति॥२५॥ टी० कापिलानामपि सिद्धमित्याह-"तथाचोक्तम्" इति । तथाचोक्तं पञ्चशिखाऽऽचार्येण ।आदिविद्वान् = कपिल इति। "आदिविद्वान्" इति पञ्चशिखाऽऽचार्य्यवचनमादिमुक्तस्वसन्तानादिगुरुविषयं, नत्वनादिमुक्त- परमगुरुविषयम् । आदिमुक्तेषु कदाचिन्मुक्तेषु विद्वत्सु कपिलोऽस्माकमा दिविद्वान्मुक्तः स एव च गुरुरिति । कपिलस्याऽपि(२) जायमानस्य महे- श्वराऽनुग्रहादेव ज्ञानप्राप्तिः श्रूयत इति । कपिलो नाम विष्णोरवंतारवि- शेषः प्रसिद्धः(३) । स्वयम्भू हिरण्यगर्भस्तस्याऽपि साङ्ख्ययोगप्राप्तिदे श्रूयते। स एवेश्वर आदिविद्वान् कपिलो विष्णुः स्वयम्भूरिति भावः "स्वाय- म्भुवानान्त्वीश्वर" इति भावः ॥ २५ ॥ टि० (१) आदिविद्वान् = सईदाश्राविभूतो हिरण्यगर्भः स्वयम्भूः, निर्माणचित्तं = योगवलेन स्वनिर्मित चित्तम्, अधिष्ठाप = सांशेन प्रविश्य, कपिलाऽख्यपरमर्भूित्या कारुण्या- जिजज्ञासरे आसुरये तन्त्र प्रेमाचेत्यर्थः । तन्त्र्यते = व्युतायते मोक्षसाधनमनेनेति तन्त्रं, मोक्षशास्त्रम् , तत्त्वमिति पाठान्तरम् । (२) कपिलस्याऽनादिमुक्तत्वाऽभावे हेतुमाह "कपिलस्याऽपि" इति । यतः "ऋषि- म्प्रसूतं कपिलं यस्तमग्रे ज्ञानैर्बिभर्ति जायमाने च पश्येद्"इति श्रुत्या कपिलस्य जायमानस्प ज्ञानप्राप्तिः श्रूयतेऽनः कपिल आदिविद्वानाऽऽदिमुक्त एव, न त्वनादिमुक्त इत्यर्थः । (३) "पञ्चमे कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतं । प्रोवाचाऽऽसुरये सासयं तत्व- ग्रामगिनिर्णयम्" इतिस्मृतौ पञ्चमाऽवतारत्वोक्तविष्णोरवतारः कपिल इति भावः। “अग्निः स कपिलो नाम सायशास्त्रप्रवर्तक" इति महाभारतं तु कल्पभेदेन नेयम् । कल्पभेदेनेय च कुत्राचेत् कपिलो ब्रह्मपुत्र इति स्मर्यत इत्पलं बहुना । (४) ननु “यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै" "हिरण्य- गर्भ पश्यत जायमान" "हिरण्यगर्भ ननयामास पूर्वम्" इत्यादिश्रुतिपु हिरण्यगर्भ एवादिविद्वानाम्नायते तत्कथ कपिल आदिविद्वान् इत्यत आह "स्वयम्भू" इत्यादिना । यो हिरण्यगर्भ. स्वयम्भूरादिविद्वान् स एव कपिलो भूत्वाऽऽसुरय उपदिदेशेति भावः । न स्वयम्भूरिति पाठे तु, यद्यपि हिरण्यगर्भोऽप्यादिविद्वांस्तथाप्यत्रादिविद्वत्पदेन कपिल एव गृह्यते, न स्वयम्भूरित्यर्थो बोध्यः । भास्कराऽऽचार्य्यप्रभृतयस्तु 'ऋषि प्रसूतं कपिलम् इति कपिलपदेनाऽपि हिरण्यगर्भ एव गृह्यते "यो ब्रह्माणम्" इत्यादि बहुपूर्वोत्तरमन्त्र- सवादादित्याहुः । ..

·समाधिपादः। भां०.स एपः। 'सू० पूर्वेषामपि गुरुः कालेनाऽनवच्छेदात् ॥ २६ ॥ पूर्वेहि गुरवः कालेनाऽवच्छेद्यन्ते, यत्राऽवच्छेदार्थेन कालो नोपा- वर्त्तते स एष पूर्वेषामपि गुरुः, यथाऽस्य सर्गस्याऽऽदौ प्रकर्प- गत्या सिद्धस्तथाऽतिक्रान्तसर्गादिष्वपि प्रत्येतव्यः ॥ २६ ॥ सूं० तस्य वाचकः प्रणवः९० ॥ २७ ॥ भा०वाच्य ईश्वरः प्रणवस्य । किमस्य सङ्केतकृतं वाच्यवाचकत्वम् टी०सम्प्रति भगवतोब्रह्मादिभ्यो विशेषमाह “स एष" इति। पातनिका-"स एप"इति। सूत्रं-"पूर्वेषामपि गुरुःकालेनाऽवच्छेदात्” ॥ व्याचष्टे पूर्वे हि" इति । कालस्तु-शतवादिः,अवच्छेदार्थेन-अवच्छेदेन प्रयोजनेन,नोपा- वत्ततेनवर्तते, प्रकर्पस्य गतिः-प्राप्तिः, प्रत्येतव्य आगमादिति भावः ॥२६॥ ॥ तदनेन प्रबन्धेन भगवानीश्वरो दर्शितः, सम्प्रति तत्प्रणिधानं दर्शयितुं तस्य वाचकमाह ॥ "तस्य वाचकः प्रणवः" । व्याचष्टे “वाच्य" इति। तत्र परेषां मतं विमर्शद्वारेणोपन्यस्यति । "किमस्य" इति । वाचकत्वम् =प्रतिपादकत्वमित्यर्थः । परे हि पश्यन्ति यदि स्वाभाविकः शब्दार्थयोः संबन्ध सङ्केतेनास्माच्छब्दादयमर्थः प्रत्येत- व्यइत्येवमात्मकेनाऽभिव्यज्येत । ततो यत्र नास्ति स संबन्धस्तन सङ्केत- शतेनाऽपि नव्यज्येत।नहि प्रदीपव्यङ्ग्यो घटो यत्र नास्ति तत्र प्रदीपसहस्र- णापि शक्यो व्यक्तुं, कृतसङ्केतस्तु करभशब्दो वारणे(२)वारणप्रतिपादको टि. (१) प्रतिमाया विष्णुबुद्धिवदोङ्कारो ब्रह्मबुद्धयोपास्यमानो ब्रह्मप्रतिपरयुपायो भवत्य- तस्तत्प्रतीकायेन तस्प वाचकः प्रणः "एतदालम्बन श्रेष्ठमेतदारम्बन परम्" इत्यादिश्रुते. रित्येके । "अदृष्टनिग्रहो देवो भावग्राघो मनोमय । तस्योङ्कारः स्मृतो नाम तेनाहूतः प्रसीदति" इति पोगिपाशातपाद् देवदत्तादिसञ्जयत् प्रणा ईश्वरस्प नामेत्यन्ये । अधिकमन्यत्र । (२) वारणे = हस्तिनि कृतसङ्केतः करमशब्दो वारणप्रतिपादयो दृष्ट इत्यादयः । ३२.

·.. पातालदर्शने। भा० अथप्रदीपप्रकाशवदवस्थितमिति स्थितोऽस्य वाच्यस्य वाच- केन सह संवन्धः, सङ्केतस्त्वीश्वरस्य स्थितमेवार्थमभिनयति, यथावस्थितः पितापुत्रयोः संवन्धः सङ्केतेनावद्योत्यतेऽयमस्य पिताऽयमस्य पुत्र इति।सर्गाऽन्तरेप्वपि वाच्यवाचकशक्त्यपेक्ष- स्तथैव सङ्केतः क्रियते । सम्प्रतिपत्तिनित्यतया नित्यः शब्दार्थ सम्बन्ध इत्यागमिनः प्रतिजानते ॥ २७ ॥ विज्ञातवाच्यवाचकत्वस्य योगिनः*- टी०दृष्टः। ततः सङ्केतकृतमेव वाचकत्वमिति। विमृश्याभिमतमवधारयति) स्थितोऽस्य" इति । अयमभिप्रायः। सर्व एव शब्दाः सर्वाऽऽकारार्थाभिधान- समर्था इति स्थित एवैपां सर्वाकाररथैः स्वाभाविकः संबन्धः। ईश्वरसङ्केतस्तु प्रकाशको नियामकश्च तस्य, ईश्वरसङ्केतासङ्केतकृतश्चास्य वाचकाऽपभ्रंश- विभागः । तदिदमाह सङ्केतस्त्वीश्वरस्य" इति । निदर्शनमाह “यथा'' इति । ननु शब्दस्य प्राधानिकस्य(२) महाप्रलयसमयेप्रधानभावमुपगतस्य शक्ति- रपि प्रलीना, ततो महदांदिक्रमेणोत्पन्नस्याऽवाचकस्यैव माहेश्वरेण संकेतेन नशक्या वाचकशक्तिरभिज्वलयितुं विनष्टशक्तित्वादित्यत आह "सर्गान्तरे- प्वपि” इति। यद्यपि सह शक्त्या प्रधानसाम्यमुपगतःशब्दस्तथापि पुनरावि- भवंस्तच्छक्तियुक्त एवाऽविर्भवति, वर्षातिपातसमधिगतमृहाव इवोहिजो मेघविसृष्टवारिधारासाराबसेकात् । तेन पूर्वसंबन्धानुसारेण सङ्केतः क्रियते भगवतेति। तस्मात् सम्प्रतिपत्तेः सदृशव्यवहारपरम्पराया नित्यतया नित्यः शब्दार्थयोः संबन्धो न कूटस्थनित्य इत्यागमिकाः प्रतिजानते,न पुनरागम- निरपेक्षाःसर्गान्तरेष्वपि तादृश एव सङ्केत इति प्रतिपत्तुमीशत इति भावः।। टि. * विज्ञातमनया रीत्येश्वरङ्कारयोर्वाध्याचकत्वं येन योगिनस्तस्य प्रणवनपः कर्त्तव्यः तदर्थस्य चेश्वरस्य भावन-चिन्तनं कर्तव्यमित्येव सूत्रेण सहाऽन्वनीयम् । (१) विमृश्य आगन्नुको वाध्यवाचकतबन्धो, नित्यो वेति विचार्य, अभिमतम् सदृशष्यवहारपरम्परया नित्यः शब्दार्थयो. सबन्ध इति सिद्धान्तमित्यर्थः । (२) प्राधानिकस्य-प्रधान कार्यस्य । - ·समाधिपादः। स. तज्जपस्तदर्थभावनम् ॥ २८ ॥ भा० प्रणवस्य जपःप्रणवाभिधेयस्य चेश्वरस्य भावना। तदस्य योगिनः प्रणवं जपतः प्रणवार्थं च भावयतश्चित्तमेकाग्रं सम्प- द्यते" तथांचोक्तं “स्वाध्यायाद् योगमासीत योगात्स्वाध्याय- मामनेत् स्वाध्याययोगसम्पत्त्या परमात्माप्रकाशत" इति ॥२८॥ किञ्चास्य भवति । सू० । ततःप्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तराया- ऽभावश्च ॥ २९॥ टी०॥२७॥वोचकमाख्याय प्रणिधानमाह “तज्जपस्तदर्थभावनम्" ॥२८ ॥व्याचष्टे"प्रणवस्य" इति ।भावनम् = पुनःपुनश्चेतसि निवेशनम् । ततः किं सिहयतीत्यत आह "प्रणवम्" इति । एकाग्रं संपद्यते - एकस्मिन् भगवत्यारमति चित्तम् । अत्रैव वैयासिकी गाथामुदाहरति, । “तथाच" इति । तत ईश्वरः समाधितत्फललाभेन तमनुमृह्णाति ॥२८॥ किञ्चापरमस्मात?"ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च"॥२१॥ टि. (१) ततः परमात्मसाक्षात्कारो भवतीति शेषो बोध्यः "परमात्मा प्रकाशत" इति पक्ष्यमाणविष्णुपुराणवाक्पस्वरसात् । (२) स्वाध्यायातू -प्रणवजपाद् अनन्तरं योगमभ्यसेत् समाधेरनन्सरं च पुनः स्वाध्या. यमामनेत् = प्रणयजपमभ्यसदित्यर्थः । योगमपयोरेकदा सम्भवो नास्तीत्याशपेन समा- धेराद्यन्तयोर्जप उक्त इति बोध्यम् । यद्यपि प्रणयजपपूर्वकेश्वरानुचिन्तनरूपस्येश्वरमणि- धानस्य साक्षादेव मोक्षहेतुत्वं भगवतोकम् “अमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनु- स्मरन् । यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमा गतिम्" इति श्लोकेन, तथापि पूर्व- श्लोकस्थम् 'आस्थितो योगधारणाम्" इति याक्यमाष्य, ॐमिति भस्तदभिधयं च मामनुस्मरन्, योगधारणामास्थितः सन्. परमां गतिमेतीति व्याक्ष्येपम् । अन्यथा 'ईश्वरमणिधानाद्वा" इति सूत्रेणेश्वरप्रणिधानस्य समाधिलामद्वारा केवपहेतुत्वमु. च्यमान सूत्रता वाध्येत । एवञ्चेश्वरप्रणिधानादन्तरायाभावः, स्वल्परकृतिः, सम्प्रज्ञा- तसमाधिलामच, ततवाऽसम्प्रज्ञातः, ततश्च केयस्यमित्येवं क्रमो बोध्यः । (३) अपिनाऽऽसनतमसमाधिलाभः । न केवलमीश्वरप्रणिधानाद् आसनः समाधियाम एव भवति, किन्तर्हि निरन्तरायस्वरूपाऽधिगमोऽपि तत्सहमानीति भाषः । E ·.. . पातमालदर्शने भा०ये तावदन्तराया व्याधिप्रभृतयस्ते तावदीश्वरप्रणिधानान भवन्ति । स्वरूपदर्शनमप्यस्य भवति । यथैवेश्वरः पुरुपः शुद्धः प्रसन्नः केवलोऽनुपसर्गस्तथाऽयमपि बुद्धेः प्रतिसंवेदी यः पुरुप इत्येवमधिगच्छति ॥ २६ ॥ अथ केऽन्तरायाः, ये चित्तस्य विक्षेपकाः, के पुनस्ते ? कियन्तो वेति- सू० व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादाऽऽलस्याऽविरति- टी०प्रतीप विपरीतम्, अञ्चति=विजानाति इति प्रत्यक् स चासौ चेतन- वेति प्रत्यक्चेतनोऽविद्यावान् पुरुषः । तदनेनेश्वराच्छाश्वतिकसत्त्वोत्क- पसम्पन्नाद्विद्यावतो निवर्त्तयति । अविद्यावतःप्रतीचश्चेतनस्याधिगमः= ज्ञान स्वरूपतोऽस्य भवति । अन्तराया वक्ष्यमाणास्तदभावश्च । अस्य विवरणं "ये तावदु" इति । स्वम् आत्मा तस्य रूपं, रूपग्रहणेनाविद्यास- मारोपितान् धर्मान् निषेधति । नन्वीश्वरप्रणिधानमीश्वरविपयं कथामिव प्रत्य- क्चेतनं साक्षात्करोत्यातिप्रसङ्गादित्यत आह “यथैवेश्वर" इति। शुद्धः कू- टस्थनित्यतयोदयव्ययरहितः, प्रसन्न: क्लेशवर्जितः, केवलं धर्माधर्मा- पैतः, अत एवानुपसर्गः, उपसर्गा-जात्यायुभॊगाः । सादृश्यस्य किञ्चिद्धे- दाधिष्ठानत्वादीश्वराद भिनत्ति-"बुद्धेः प्रतिसंवेदी" इति । तदनेन प्रत्यग्- ग्रहण व्याख्यातम् । अत्यन्तविधर्मिणोरन्यतरार्थानुचिन्तनं न तदितरस्य साक्षात्काराय कल्पते, सदृशार्थानुचिन्तनं तु सदृशान्तरसाक्षात्कारोपयोगि- तामनुभवति,एकशास्त्राम्यास इव तत्सदृशार्थशास्त्रान्तरज्ञानोपयोगिताम्। प्रत्यासत्तिस्तु स्वात्मनि साक्षात्कारहेतुर्न परात्मनीति सर्वमवदातम् ॥२९॥ पृच्छति "क" इति। सामान्येनोत्तरं-"य" इति। विशेषसङ्ख्ये पृच्छति- "के पुन" रिति । उत्तरमाह- " व्याधि" इत्यादिसूत्रेण । अन्तरायाः = नव एताश्चित्तवृत्तयो योगाऽन्तराया योगविरोधिनः, टि. (१) ननु कथमीश्वरं भावयतः स्वरूपाऽधिगमः, न हि जातु कामिनी प्रणिदधतः सनकायविगम सम्भवतीत्यत आह "अत्यन्तविधर्मिणो" रिति । नन्वेवं परात्माऽऽमनो- } रुभयोरेखाधिगमो युक्त इत्यत आह "प्रत्यासत्तिः- , ·. (२) अन्धपव्यतिकरूप हेतुमादित्यर्थः । तत्र सहेन इत्यादिनाऽवय टकाएत टि. मभाषे इत्यादिना चन्पतिक इति भाव, । समाधिपादः। सू० भान्तिदर्शनाऽलब्धभूमिकत्वाऽनवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः ॥ ३० ॥ भा० नवान्तरायाश्चित्तस्य विक्षेपाः, सहैते चित्तवृत्तिभिर्भवन्त्येते पामभावे न भवन्ति पूर्वोक्ताश्चिनवृत्तयः । व्याधिः = धातुरस करणवैपम्यं; स्त्यानम् = अकर्मण्यता चित्तस्य, संशयः = उभयकोटिस्पृग् विज्ञानं-स्यादिदमेवं नैव स्यादिति, प्रमादः = समाधिसाधनानामभावनम्, आलस्यम् = कायस्य चिनस्य च गुरुत्वादप्रवृत्तिः, अविरतिः = चित्तस्य विषयसंप्रयोगाऽऽत्मा- गर्द्धः, भान्तिदर्शनम्-विपर्ययज्ञानम् , अलब्धभूमिकत्वम् समाधिभूमेरलाभः, अनवस्थित्वं यल्लब्धायां भूमौ चित्तस्या- चित्तस्य विक्षेपाः = चित्तं खल्वमी व्याध्यादयो योगाद्विक्षिपन्ति = अपनयन्तीति विक्षेपाः ।योगप्रतिपक्षवे हेतुमाह'२] 'सहैत" इति । संशय- भान्तिदर्शने तावदृत्तितया वृत्तिनिरोधप्रतिपक्षौ, येऽपि न वृत्तयो व्याध्या- दिप्रभृतयस्तेऽपि वृत्तिसाहचर्यात् तत्प्रतिपक्षा इत्यर्थः। पदार्थान् व्याचष्टे "व्याधिः" इति। धातवो = वातपित्तश्लेष्माणः शरीरधारणाद्, अशितपी. ताऽऽहारपरिणामविशेषो रसः, करणानि = इन्द्रियाणि, तंपां वैषम्यं न्यूनाऽधिकभाव इति । अकर्मण्यता = कर्मानर्हता, संशय = उभयकोटिस्पृग् विज्ञानम् ।सत्यप्यतद्रूपप्रतिष्ठत्वेन संशयविपर्यासयोरभेदे, उभयकोटि- स्पर्शाऽस्पर्शरूपाऽवान्तरविशेषविवक्षयाऽव भेदेनोपन्यासः। अभावनम् - अकरणं, तत्राऽप्रयत्न इति यावत् । कायस्य गुरुत्वं कफादिना, चिचस्य गुरुत्वं तमसा । गर्दः = तृष्णा ! मधुमत्यादयः = समाधिममयः । (१) विषपसम्प्रयोगात् सगई:-इति पाठान्तरम् । .

·(८ যালেদল भी० ऽप्रतिष्ठा, समाधिपतिलम्भे हि तदवस्थितं स्याद्-इत्येते चित्तविक्षेपा नवयोगमला,योगप्रतिपक्षा, योगाऽन्तराया इत्य- भिधीयन्ते ॥ ३.० ॥ सू० दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः ॥ ३१॥ भा० दुःखमाध्यात्मिकम्, आधिभौतिकम्, आधिदैविकं च! येना- ऽभिहताःप्राणिनस्तदुपघाताय प्रयतन्ते तद् दुःखम्। दौर्मनस्यम् इच्छाभिघाताच्चेतसः क्षोभः । यदङ्गान्येजयति = कम्पयति तद् अङ्गन्मेजयत्वम् । प्राणो यहाह्यं वायुमाचामति स श्वासः, यत् कौष्ठय वायु निःसारयतिस प्रश्वासः। एते विक्षेपसहभुवो = वि- क्षिप्तचित्तस्यैते भवन्ति, समाहितचित्तस्यैते न भवन्ति ॥३१॥ टी० लब्धभूमर्यदि तावतैव सुस्थितम्मन्यस्यसमाधिभ्रेपः स्यात्ततस्तस्या अपि भूमेरपायः स्यात् । यस्मात् समाधिप्रतिलम्भे तवस्थितं स्यात् तस्मात्तत्र प्रयतितव्यमिति ॥३०॥न केवलं नवाऽन्तराया, दुःखादयोऽप्यस्य तत्सह- भुवो भवन्तीत्याह-(सू०) “दुःखे" त्यादि । प्रतिकूलवेदनीयं दुःखम् । आध्यात्मिकम् = शारीरं व्याधिवशान्मानसं कामादिवशात् । आधिभौतिक व्याघादिजनितम् । आधिदैविकम् = ग्रहपीड़ादिजनितम् । तच्चेदं दुःख प्राणिमात्रस्य प्रतिकूलवेदनीयतया हेयमित्याह “येनाभिहता" इति । अनिच्छतः प्राणो यहाह्य वायुमाचामति = पिवति प्रवेशयतीति यावत सश्वासः समाध्यङ्गरेचकविरोधी । अनिच्छतोऽपि प्राणो यत् कोष्ठयं वायु निःसारयति = निश्चारयति स प्रश्वासः समाध्यङ्गपूरकविरोधी ॥३१॥ टि० (१) यद्यपि सर्वत्र 'कोष्ठयम्' इति वृद्धिघाटतः पाठ उपलभ्यते तथाऽपि शरीरावयवात् कोष्ठशब्दाद् यति कोष्टयम् इति साम्प्रतम्, वृद्धेरप्राप्तेरिति प्रतिपद्ये ।

·E .. समाधिपादः। भा० अथैते विक्षेपाः समाधिप्रतिपक्षास्ताभ्यामेवाभ्यासवैराग्या- भ्यां निरोद्धव्याः । तत्राऽभ्यासस्य विपयमुपसंहरन्निदमाह । सू० तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाऽभ्यासः ॥ ३२ ॥ विक्षेपप्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाऽवलम्बनं चित्तमभ्यसेत् । यस्य तु) टी०उक्ता पसंहारसूत्रमवतारयति “अथैत" इति । अथ-उक्तार्थानन्तरम्, उपसंहरन्निदं सूत्रमाहेति संबन्धः। निरोद्धव्ये हेतुरुक्तः “समाधिप्रतिपक्षा" इति। यद्यपीश्वरप्रणिधानादित्यभ्यासमात्रमुक्तं,तथापि वैराग्यमिह तत्सहका- रितया ग्राह्यमित्याह "ताभ्याम्" इति। ताभ्याम्-उक्तलक्षणाभ्यामेवाभ्या- सवैराग्याभ्यां निरोहव्याः । तत्र तयोरभ्यासवैराग्ययोर्मध्ये, अभ्यास- स्य = अनन्तरोक्तस्येति ॥ "तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्वाऽभ्यासः" ।। ३२ ॥ एकतत्त्वम् २'ईश्वरः, प्रकृतत्वादिति। वैनाशिकानां तत्सर्वमेकाग्रमेव चित्तं, नास्ति किञ्चिद् विक्षिप्तमिति टि०(१) विक्षेपैकाग्रतयोरुपपत्तये चित्तस्य स्थैर्य स्वाऽमिमतं सिद्धान्तयितु बनाशिकाऽभीष्ट क्षणिकत्वं दूपयितुमुपक्रमते “यस्य तु" इति । यस्य = वैनाशिकस्य मते चित्त प्रत्यर्थनियतं = विपपीभूतविषयाऽनन्यगामि,अतएव च प्रत्ययमात्र = निगधारवृत्तिरूपं,तदेव कुतः?क्ताक्षणिक च, तस्य मते सर्व चित्तमेकाग्रमेव नास्ति किञ्चिद्विक्षिप्तमित्यर्थः । एवञ्च निक्षिप्तचित्ताऽभावे विक्षेपनिवृत्यर्थ यो नाशिकाना शिष्येभ्यः समाच्याद्युपदेश सविफलत्वेनाऽसङ्गत एवेति भावः । (२) एकतत्तमित्यत्र एकशब्दः प्रधानवाची, तदाह "ईश्वर" इति । तत्र निर्णायकलिङ्गमाह "प्रकृतत्वाद" इति । उपलक्षणं वेदम्-उपसहरनिदमाहेति, भाष्यतस्तथैव लाभाच्चेत्यस्यापि। यदि उपक्रम्पते तदेवोपमहियत इति यन्तर्वाणिसरणिः, उपक्रान्तं चाऽत्रेश्वरप्रणिधानमिति तदेवोपसंहर्त्तव्यमत एकतत्वाऽभ्यासेनेश्वरप्रणिधानमेव ग्राह्यम् । एतेन यदुपक्रमोपसंहारयोरेक- रूप्यमजानता विज्ञानभिक्षुणा-'एकं तत्वं स्थूलादि किञ्चिन्न त्वीश्वरः । सामान्यशब्दस्याऽसति बाधक विशेषपरवाऽनौचित्पाद' इत्युक्तं, तन्निराकृतं वेदितव्यम्। बाधकस्यक्तित्वादाकिञ्च "ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तगयाऽभाषश्च" इति सूत्रेणेश्वरप्रणिधानादन्तरायाऽभावमुक्त्वा तेऽन्तरायाः के इत्याकाङ्क्षाया "व्याधि" इत्यादिसूनद्वयेनान्तरापानभिधाय "तत्प्रतिषेधार्थ- मेकतत्वाऽभ्यास" इति सूत्रितम् । एवं चोपक्रान्तस्यैवेश्वरप्रणिधानस्याऽपमुपसंहार इति स्पष्ट- मेष । यदि च यत्किनिन् स्थूलादितन्वं गृह्येन तर्हि, एकतत्वाऽभ्यासो वेति विकल्पमुपाददीत, किञ्च "पथाऽभिमनध्य नावा' इत्पागामिसूत्रेण परिकञ्चिरप्रणिधानस्य वक्ष्यमाणत्वेनाऽत्र दतग्रहणमप्रामाणिकमित्यपि बोध्यम् ।

·पातम्जलदर्शने भा०प्रत्यर्थनियतं प्रत्ययमानं क्षणिकञ्च चित्तं तस्य सर्वमेव चित्तमे- काग्रं नास्त्येव विक्षिप्तं , यदि पुनरिदं सर्वतः प्रत्याहृत्यैकस्मिन्नर्थे समाधीयते तदाभवत्येकाग्रमिति । अतोन प्रत्यर्थनियतम् ।यो। ऽपि सदृशप्रत्ययप्रवाहेणचित्तमेकाग्रं मन्यते तस्य ययेकाग्रता टी. तदुपदेशानां तदर्थानां च प्रवृत्तीनां वैय्यर्थ्यमित्याह “यस्य तु” इति। यस्य मते प्रत्यर्थे = अर्यमाण एकस्मिन्ननेकस्मिन् वा, नियतं = याव- दर्थाभासमुत्पन्नं तत्रैव समाप्तम् अनन्यगामि । अर्थान्तरं तावत्प्रथमं गृही- त्वाऽर्थान्तरमपि पश्चात् कस्मान्न गृहातीत्यत आह "क्षणिकञ्च" इति । क्षणस्याऽभेद्यत्वेन पूर्वपश्चाहावस्याप्यभावः। अस्मन्नये तु अक्षणिकं चित्तं स्वविपये एकस्मिन्ननेकस्मिन् वाऽनवस्थित प्रतिक्षणं तचद्विपयोपादानप- रित्यागाभ्यां विपयाऽनियतं विक्षिप्तम् । अतो विक्षेपपरिणाममपनीय शक्यै- काग्रताऽऽधातुमिति तदुपदेशप्रवृत्त्यो नर्थक्यामित्याह “यदि पुनरि"ति। उपसंहरति “अतो न" इति । वैनाशिकमुत्थापयति “योऽपि" इति। टि०(१) योऽपि वैनाशिकविशेषः--नीलपातादिविविधाऽऽकारत्वेन यत्प्रत्ययस्य विसंदृशत्व स विक्षेपः, तदपनयेन च या सदृशमवाहता सा चित्तस्यैकाग्रता इति मन्यते तन्मतं दूपयितुमनु बदति योऽपि" इत्यादिना । (२) तस्प मते इतिशेषः । एकाग्रता यदि-इतिपाठान्तरमपि,ना- ऽमतीपम् (३)तदुपदेशानांम् । नीलपीतादिविषयाकारोपप्लुतविज्ञानसन्तानं बन्धननिदानमवधूय विषयाऽऽकारोपप्लवरहितविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयो महोदयोऽभ्यासेन भावनीय इत्याकारको- पदेशाना, तदर्थाना च प्रवृत्तीनाम् = उपदिष्टार्थसाधनीभूताना सर्व दुःख, सर्व क्षणिक, सवै स्व- लक्षणं, सर्व शून्यमिति चतुर्विधभावना परिपाकरूपाणां प्रवृत्तीनां, चैयध्यभ् । तन्मते हि सर्वस्य द्वितीयक्षणवृत्ति यसप्रतियोगित्वेन क्षणिकत्वेन स्थिरेकाऽधिकरणाऽभावेन स्थिरकधारा- ऽसम्भवाद् विशुद्धविज्ञानसन्तानोदयहेतुभावनाचतुष्टयप्रकर्षस्याऽसम्मपदृक्तिकत्वादिति भावः । किञ्च सोपप्लवज्ञानसन्तानस्य बद्वत्वान्निरुपप्लवज्ञानसन्तानस्य च मुक्तत्वात्सर्वस्य च क्षणिक- त्वाद् यो बद्धः स मुक्त इति बन्धमोक्षयोः सामानाधिकरण्यं च भज्येत । न हि देग्दत्तोऽनु- भवति, यज्ञदत्तश्च तस्य संस्कारवान्, चैत्रश्च तस्य स्मर्तेति दृष्टचर सम्मावि च । भवन्मतेऽन- पाधिनः कस्यचिदभाचे, का संस्कारः, क्य वा तत्प्रकर्षः, क्त्र वा तत्फलं मुक्तिरिति विभाव्य तूष्णीमेवाऽऽख। शरीरादिनिवृत्तावनुपप्लवश्रित्तस्प, अनुपप्लुते च तस्मिन् शरीरादिनिवृत्तिरिति .. किरणावलीकारोक्त इतरेतराश्रपदोपोऽप्पत्र बोध्य इत्यलं बहुना । (४) अर्यमाणे-विषयीभूते विषये । अर्यमाण इति क्याचित्कः पाठः ।

·७१ -- । समाधिपादः। भा० प्रवाहचित्तस्य धर्मस्तक नास्ति प्रवाहचित क्षणिकत्वाद्, 'अथ प्रवाहांशस्यैवार) प्रत्ययस्य धर्मः स सर्वः सदृशपूत्ययपूवाही वा विसदृशपूत्ययप्रवाही वा प्रत्यर्थनियतत्वादेकाग्र एवेति वि. क्षितचित्ताऽनुपपतिः। तस्मादेकमनेकार्थमवस्थितं " चित्तमितिह यदि च चित्तनैकेनानन्विताः) स्वभावभिनाः प्रत्ययाः जायेरन टे० मा भूदेकस्मिन् क्षाणके चित्ते एकाग्रताऽऽधानप्रयत्ला, चित्तसन्ताने त्वनादावक्षणिके विक्षेपमपनीय एकाग्रताऽऽधास्यत इत्यर्थः तदेतद् विकल्प्य दूपयति "तस्य" इति। तस्य दर्शने एकाग्रता यदि प्रवाहचित्तस्य = चित्तसन्तानस्य वा धर्मः,तत्रैकं क्रमवदुत्पादेषु प्रत्यये- प्वनुगतं नास्ति प्रवाहचित्तम् । कुतः? यद् यावदस्ति तस्य सर्वस्य क्षणि- कल्याद, अक्षणिकस्य चाऽसत्त्वाद् भवतां दर्शन इति भावः । द्वितीय कल्पं गृह्णाति “अथ" इति । सांवृतस्य प्रवाहस्यांशः प्रत्ययः परमार्भः सन्, तस्य प्रत्ययस्यैकाग्रता प्रयत्नसाध्यो धर्मः । दूपयति “स सर्व" इति सांवृतप्रवाहाऽपेक्षया सदृशप्रवाही वा विसदृशप्रवाही वा । अतः परमार्थ- सत्तारूपेण प्रत्यर्थनियत्तत्वाद्यदर्थाभास उत्पन्नस्तत्र समाप्तत्वादेकाग्र एवेति , विक्षिप्तचित्ताऽनुपपत्तिः, यदपनयेनैकाग्रताऽऽधीयत इति । उपसंहरति'त. स्माद्' इति इतोऽपि चित्तमेकमनेकार्थमवास्थितंचेत्याह यदिचेति । यथाहि टि० (१) क्षणिकत्वात् । तराव स्थिराश्रयाऽभावेनैकाग्रताऽनुपपत्तिरिति भावः । (२) प्रवाहाशस्य = मसाहाऽवयवस्य प्रत्येकव्यक्तेरिति यानत् । (३) अवस्थित स्थिरमित्यर्थः । (४) एकेन चित्तेनाऽनन्विता एकचित्ताऽनाश्रिता इति यावत् । स्वभावभिन्नाः = क्षणिक कत्वस्वभावेन परस्परविरक्षणा इत्यर्थः । (५) संविपतेऽनया इति संवृतिविद्या अतप्रकाशनशक्तिस्तस्या. कार्य सावृतमा यद्या- तस्य सांत्तस्याऽऽविधिकस्य प्रगहस्य, स्वाभाविकस्पति वा । (६) स स इति माथ्यं व्याचष्टे "सात" इत्यादिना ।

·७२ पातम्जलाने भा०पथ'कथमन्यप्रत्ययदृष्टस्याऽन्यः स्मर्ता भवेद, अन्यमृत्य- योपचितस्य च कर्माशयस्याऽन्यः प्रत्यय उपभोक्ता भवेत् । . टी.मैत्रेणाऽधीतस्य शास्त्रस्यन चैत्रःरम यथाच मैत्रेणोपचितस्य पुण्यस्य पापस्यवा कर्माशयस्य फलं तदसंबन्धी चैत्रो न भोक्ता, एवं प्रत्ययान्तर- दृष्टस्य प्रत्ययान्तरं न स्मरेत, प्रत्ययान्तरोपचितस्य वा काशस्य फलं न प्रत्यायन्तरमुपभुजीतेत्यर्थः। ननु नाऽतिप्रसज्ज्यते, कार्यकारणभावे सती- तिविशेपणाताश्राद्ध ५ वैश्वाऽनरीयेष्टयादावकर्तृमातृपितृपुत्रादिगामिफलदर्श- नाद, मधुररसभावितानांचाऽऽम्रबीजादीनां परम्परया फलमाधुर्यनियमाद् टि. (१ अथ शब्दस्तहीत्यर्थक { यदि चेत्यनुरोधादिति बोध्यम् । कमिति चाऽऽक्षेपे, अन्यज्ञानविषयीभूतस्यान्य स्मर्ता वधं भरेन कथमपि। अनुमनससारस्मृतीनामेकाऽधिकरण- स्वनिपमात् । अ-याऽमित्रस्य वाऽन्यो भोक्ता कप भोत् । कृतविप्रणाशासनाऽऽभ्यागमदोपमत ङ्गादिति भावः। (२) स्मरतीति पाठान्तरमप्यनाविलम् । (३) मुक्त इति पाठान्तरमप्यच्छमेव । (४) पूर्वोक्ताऽतिप्रसङ्गो नास्तीत्यर्थ ('नाऽति प्रसज्यते' इति पाठे तु पूर्वोक्त दूषणे' इत्य- ध्याहत्यं व्याख्येयम् । (५) पद्यपि श्राद्धकर्तुरेव फल स्मयेते तथाऽपि, पितॄणा प्रीतिमावनित्याद्युक्तेः पितृ- प्रीतिहारेत कर्तुं फलमिन्यल प्रकृताऽनुपयुक्तेन विचारेण । श्वनरीयेति-द्वादशलक्षण्या चतुर्थे नितिमेतत्। यद् इद "वैश्वानर द्वादशकपाल नियेत् पुढे जाते. इतीष्टिं विधाय "यस्मिजात एतामिाष्टं निर्वपति पूत एव स तेजस्व्यन्नाद इन्द्रियाची पशुमान् भवति" इत्यादि फलमाम्नायते तदिद किमिष्टिकर्नुः पितुरुत पुत्रस्येति सशय्य कर्मानुष्ठानफलयोध्यधिकरप्यपरिहाराय पितुरेष फलमिति प्राप्ते, नैतदेव येनैव वाक्यशेषेण फलमेतत् प्रकल्प्यते तेनैवपुनगामित्वप्रतिपत्ति- रपि स्फुटा । यस्मिजाते निर्वपति स पूतो भवतीति वाक्यशेपे स्पष्ट पुत्रगामित्वश्रवणात्पुत्रस्यैव पूतत्वादिकामिति सिद्वान्तः।फलसंयोगस्त्वचोदिते नस्पादशेपभूतत्वादिति अ०४पा० ३सू०३८ (६) आम्बीजादीनामित्यादिपदेन यथा लाक्षारसाऽवसिक्ताना कापासबोजवीजपूरादीना- मङ्कुरादिपारम्पर्येण कार्पासादौ रक्तिमनियम इति ग्राह्यम् । तथोक्त "यस्मिन्नेव हि स तान आहिता कमवासना फल तत्रैर बध्नाति कार्पासे रक्तता यथा । कुममे बीजपूरादेर्यल्लाक्षाद्यपरिच्यते शक्तिराधीपते तत्र काचित्ता कि न पश्यति" इति ।

·समाधिपादन भा० कथञ्चित् समाधीयमानमप्येतद् गोमयपायसीयं न्याय- - माक्षिपति। टी० इत्यत आह "कथञ्चित् समाधीयमानमप्येतद्” इति । अयमभि- सन्धिः। कः खल्वेकसन्तानवतिनां प्रत्ययानां सन्तानान्तरवर्तिभ्यः प्र- त्ययेभ्यो विशेपो येनैकसन्तानवर्जिना प्रत्ययेनाऽनुभूतस्योपचितस्य क- माशयस्य वा तत्सन्तानवत्यैव प्रत्ययः स्मर्ती भोक्ता च स्याद्, नाऽन्य- सन्तानवत्ती। न हि सन्तानो नामाऽस्ति कश्चिद्वस्तुसन् य एनं सन्ता- निनं सन्तानान्तरवर्तिभ्यो भिन्द्यात् । न च काल्पनिको भेदः क्रियाया- मुपपद्यते। न खलु कल्पिताऽग्निभावो माणवकः पचति। न च कार्य- कारणसंबन्धोऽपि वास्तवः। सहभुवोः सव्येतरविषाणयोरिवाऽभावाद्, असहभुवोरपि प्रत्युत्पन्नाऽऽश्रयत्वाऽयोगात् । न ह्यतीताऽनागतौ व्या- सज्ज्य प्रत्युत्पन्नं वर्तितुमर्हतः । तस्मात्सन्तानेन वा कार्यकारणभा- वेन वा स्वाभाविकेनाऽनुपहिताः परमार्थसन्तः प्रत्ययाः परस्पराऽसंस्प- शित्वेन स्वसन्तानवर्तिभ्यः परसन्तानवर्तिभ्यो वा प्रत्ययान्तरेभ्यो न भिद्यन्ते । सोऽयं गोमयं पायसं चाऽधिकृत्य प्रवृत्तो न्यायो = "गोमयं पायसं गव्यत्वादुभयसिद्धपायसवद्"इति । तमाक्षिपति = न्यायाऽऽभास- त्वेन ततोऽप्यधिकत्वादिति । नचाऽत्र कृतनाशाऽकृताऽभ्यागमं चोध, यतश्चित्तमेव कर्मणां कर्तृ, तदेव तज्जनिताभ्यां सुखदुःखाभ्यां युज्यते, सुखदुःखे च चितिच्छायाऽऽपन्नं चित्तं भुङ्क्ते इति पुरुपे भोगाऽभिमान- श्चितिचित्तयोरभदग्रहादिति । स्वप्रत्ययं प्रतीत्य समत्पन्नानां स्वभाव टि० (१) क्षणिकलेनोभयोः गमानकालिकत्वाऽभारादिति भावः। एतेनाऽतीताऽनागतवर्त- मानासु सदृशप्रत्ययव्यक्तिपु वित्तादिवद् व्यासज्यवृत्तिरेकाग्रताऽस्त्रित्यपास्तम् । अन्योऽन्या- Sसमानकालिकेषु व्यासज्यवृत्तित्वाऽमम्भवात्, क्षणिकत्ववादिनां नये सर्वस्य स्वलक्षणत्या- इङ्गीकारेण सामान्यधर्माऽभावेन सादृश्यस्य दुरुपपादत्वाच्च । [२] ननु यथा, ताथागतनये वैय्यधिकरण्येन रत्तनाशाऽकृताऽभ्यागमी प्रसाञ्जती तथा भवतामपि तो संगानी, बुद्धिः कर्तीपुरुपो भोक्तेन्यभ्युपगमादित्याशङ्कयाह "नवाऽत्रेति" अ= अस्मन्नये इत्ययः । [३] स्वप्रत्ययम् = आलम्बनादिचतुर्विध प्रत्ययं, प्रतीत्य = आगिमुख्येन प्राप्येति, म्बनप्रत्ययो-नीलादिविषय., समनन्तरप्रत्ययो-मनः, गोलकास्थानाऽऽपन्नानीन्द्रियाणि अधि. पतिप्रत्ययः, आलोकश्चेति चतुर्विधान् प्रत्ययान् प्रतीत्य चैत्चाः सुखादयो मापन्त इति हि सांगतमणिः । आक- ..

·पासअलदर्शने। भा० किञ्च स्वाऽऽत्माऽनुभवाऽपहवश्चित्तस्याऽन्यत्वे] प्राप्नो- ति । कथं, यदहमद्राक्षं तत्स्पृशामि यच्चाऽस्माक्षं तत् पश्यामी- । सहमिति प्रत्ययः सर्वस्य प्रत्ययस्य भेदे सति प्रत्ययिन्यभेदेन उपस्थितः। एकप्रत्ययविपयोऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः कथमत्यन्तभिनेपु चित्तेपु वर्तमानः सामान्यमेकं प्रत्ययिन- माश्रयेत् । स्वाऽनुभवग्राह्यश्वाऽयमभेदात्माऽहमिति प्रत्ययः । न च प्रत्यक्षस्य माहात्म्यं प्रमाणान्तरेणाऽभिभूयते । प्रमाणा- न्तरं च प्रत्यक्षवलेनैव व्यवहारं लभते । तस्मादेकमनेकार्थ- मवस्थितं च चित्तम् ॥ ३२ ।। टी०एवैषां तादृशो यत्त एव स्मरन्ति फलं चोपभुञ्जते, न त्वन्ये । न च स्वभावा नियोगपर्यनुयोगावर्हन्ति, एवं भवतु मैवं भूदिति वा, कस्मान्नै- वमिति वा इति । यः पूर्वोक्ते न परितुप्यति तं प्रत्याह- "किञ्च स्वात्म"ति । उदयव्ययधर्माणामनुभगनामनुभवस्मृतीनां च नानात्वेऽपि तदाश्रयमभिन्न चित्तमहमिति प्रत्ययः प्रतिसंदधानः कथमत्य- न्तभिन्नान् प्रत्ययानाऽऽलम्बेत् । ननु ग्रहणस्मरणरूपकारणभेदात् पारो- क्ष्याऽऽपरोक्ष्यरूपविरुद्वधर्मसंसर्गाहार, न प्रत्यभिज्ञानं नामैकः प्रत्ययो यतः प्रत्यायिनश्चित्तस्यैकसा स्यादित्यत आह “स्वानुभवे"ति । ननु कार- णभेदविरुद्धधर्मसंसर्गावत्र बाधकावुक्तावित्यत आह "न च प्रत्यक्षस्य" टि० [१] चित्तस्य प्रतिक्षणमन्यत्वे सति स्वस्य = बौद्धस्य य आत्मविषयकोऽनुभवः = अह- महमित्याकाराऽनुगतप्रतीतिस्तस्याऽपलापः प्रसज्येतेत्यर्थः । पृच्छति "कथम्" इति । उत्तर- माह “यद्" इत्यादिना । यत् तद् इत्यव्यय य स इत्यर्थकम् , अहमित्यस्य विशेषणम् । तथाच योऽहमाद्राक्षं सोऽहं स्पृशामीत्यादिप्रत्यये योऽहमित्याकारः प्रत्ययांशः स सर्वस्य प्रत्ययस्य दर्शनस्पर्शनादिरूपस्याऽन्योन्यभेद सत्यपि अभेदेनेवाऽनुगतत्वेनैवोपस्थितो भवतीति हि सर्याऽनुभवसिद्ध इत्यर्थ । एतेनाऽनुभव उक्तः । तन्मते तदपद्वमाह "एकप्रत्यय" इत्यादिना योऽयम् अभेदाऽऽत्मा = अनुगताऽऽकारोऽहमिति प्रत्ययः स भवन्मते एकप्रत्ययव्यक्तिमात्र- गोचरः प्रत्यर्थनियतश्चेत्तदा कथमत्यन्तभिन्नेषु क्षणिकेषु चित्तेषु विषयत्वेन वर्तमान. सामान्य- मेकं विषयीकुर्यात् सप्रत्ययाऽनुगतधर्मिण. स्थिरचित्तस्याऽनभ्युपगमादित्यर्थः । [२] स इत्यशे संस्कारादिरेव सामग्री, अयमित्यंशे च सप्रयोगादिरिति सामग्रीभेदात्, तथा स इत्यशे पारोक्ष्यमयमित्यंशे चाऽऽपरोक्ष्यमिति विरुद्धधर्माऽऽसनाच्च न प्रत्यभिज्ञानं ज्ञानमेकं किन्तु वालुकावद् विशकलितमित्यर्थः । ..

·न समाधिपादः। ७५ टी० इति । प्रत्यक्षाऽनुसारत एव सामग्रयभेदः । पारोक्ष्याऽऽपेरोक्ष्यधर्माऽवि- रुद्धश्वोपपादितो न्यायकणिकायाम् । अक्षणिकस्य२] चाऽर्थक्रिया न्यायकणिकाब्रह्मतत्त्वसमीक्षाभ्यामुपपादितेति सर्वमवदातम् ॥ ३२ ॥ टि० (१) यदुक्तं सामग्रीभेदाद्विरुद्धधर्मसंसर्गाच्च न प्रत्यभिज्ञानं नामैक ज्ञानमिति, तहा- तम् । संप्रयोगसंस्काराभ्यां मिलिताभ्यामकस्यैव ज्ञानस्योत्पादन प्रत्यभिज्ञानस्पैकत्याऽभ्युप- गमात् । नचान्यत्रान्योन्यनिरपेक्षयोः संप्रयोगसंस्कारयोः सामग्रीत्वादेकज्ञानकारण- ताऽनुपपात्तरिति साम्प्रतं, अभिज्ञायां स्मृती चान्योन्यानपेक्षयोरपि कार्यविशेषे तदपे- क्षोपपत्तेः । दृश्यते हि संप्रपोगाऽऽलोकयोह्यसंयोगे तमोनिवृत्ती चाऽन्योन्याऽनपेक्षयोरपि रुपज्ञानेऽन्योन्याऽपेक्षा । पथा वा श्रूयमाणस्मर्म्यमाणलिङ्गाऽपेक्षयोरनमिनाबध्यक्षे चाऽन्योऽ- न्यानपेक्षयोरपि सन्निकृष्टपक्षकानुमितावन्योऽन्यापेक्षा । एवञ्च यथा सत्यपि सामग्रीभेदे विरुद्वधर्मसंसर्गे चाऽयं पर्वतो वह्निमानिति अनुमानाख्यमेकं ज्ञानं तद्वत् प्रत्यभिज्ञानमप्येकमेव, वालुकावद्विशकलित ज्ञानद्वयमिति । यत्तु तत्तावैशिष्टयेदन्तावैशिष्टयांशयोः संस्कारेन्द्रिययोः कारणत्वेऽपि तत्ताविशिष्टोपरक्ताऽभेदांश उभयोरपि सामाऽभावेन न, प्रत्यभिज्ञाया ऐक्येन स्थैर्यसिद्धिस्तन्न, इन्द्रिपसंबविशेषणतया तत्ताऽभेदस्य भासमानत्वेन दोपाऽभावात् । तदेतद् ध्वनयन्नाह "उपपादितो न्यायकणिकायाम्" इति। "कृतः पुनः स्थिरसिद्धि प्रत्यभिज्ञानाद्" इत्यादिना बहुशिक्षितोऽसौ सौगत आत्मतत्त्वविवेक इत्यलं तदुपन्यासेन । (२) ये तु-सत् स्वोत्पत्त्यव्यवहितोत्तरकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगि ?न वेति ? विप्रतिपत्ति- मुपन्यस्य तत्र स्थैर्ये प्रसङ्गविपर्यायाभ्यामर्थक्रियाव्यापकक्रमयोगपद्याऽभावात्, तदभावेऽर्थक्रि- याकारितरूपसत्वाऽनुपपत्तौ, यत्सत् तन् क्षणिक यथा जलधरपटलं, संश्च विवादास्पदीभूतो घटादिरित्यनुमिमाना अक्षणिकस्याऽर्थक्रियाकारित्वं प्रत्याचक्षते तान् प्रत्याह । “अक्षाणक- स्यचाऽर्थक्रिया" इत्यादि । ननु क्षणिकत्वप्रतिपक्षे स्थायिनि ब्यापकाऽनुपलब्ध्या बाध्यमाना सत्ता क्षणिकत्वेन व्याप्यमाना सती क्षणिकत्वमेवाऽनुमापयति । तथाहि । अर्थक्रियाकारितव सत्ता, नाऽन्या। न हि, न योऽर्थक्रियां काञ्चिदारमते स सन्निति व्यवहियते । मा च मत्ता क्रमयोगपद्याभ्यां व्याप्ता, ते च क्रमयोगपद्ये स्थायिनि न संभवतः । न तावत् स्थायी पदार्थो- ऽर्थक्रिया युगपदेव सर्वाः कर्तुमर्हतीति वक्तुं साम्प्रतम् । तथा सति द्वितीयक्षणे कृत्याभावादर्थ- क्रियाकारित्वविरहादसवाऽऽपत्तेः क्षणिकत्वमेव स्यादिति स्थैर्यहानिः। नाऽपि क्रमः मभवति । तथाहि वर्तमानाऽर्थक्रियाकरणेऽतीताऽनागतयोरर्थक्रिययो: सामर्थ्यमस्ति ? नो वा ? आद्य तयो- रनिराकरणप्रमङ्गः। समर्थस्य क्षेपाऽयोगात् । यद् यदा करणममर्थ तत्तदा करोत्येव । यथा मामग्री स्वकार्यसमर्थश्चायम् इति प्रसङ्गाऽनुमानाच्च।.द्वितीये सदैव करणाऽभावप्रमङ्गः । असमर्थस्याऽर्थक्रियाकारित्वाऽभावात् । यद् यन्न करोति तत्तत्राऽसमर्थ, यथा मिलाशकलम- करे।न चैप वमानाऽक्रियाकरणसमयेऽतोलाऽनागते ते करोतीतिन तत्र ममर्थमिति विपर्याया- ·- पातजनदर्शने टि० नुमानाचा तस्मादेकस्मिन् वस्तुनि सामाऽसामयविरुद्धधर्मसंसर्गाऽयोगानाऽक्षणिकास्पाड- र्थक्रियाकारित्वमिति चेद्, अत्राहुः-न तावदर्थक्रियाकारित्वं सत्रं, स्वप्नत्रीदर्शनमियासर्प- दंशादेरप्यर्थक्रियाकारित्वेन सत्त्वाऽऽपातात् । किञ्च, न सर्वस्य भावस्याऽयक्रियाकारिता- नियमः । अतत्कारिणोऽप्यतीताऽनागतस्य भायत्वसत्त्वात् । न च तस्याऽपि स्वज्ञानं प्रति कारण- त्वेनाकियाकरित्वम् । अतीताऽनागतानां तदसम्मवात् । तथाचाहुः पार्थसारथिमिश्रा:-"न च सर्वेषां विज्ञानं प्रत्यालम्बनहेतुताऽतीताऽनागतानां संभवति । सम्प्रत्यविद्यमानानां हेतुत्वाऽनुप- पत्तेः। हेतुत्वे या सर्वज्ञाननिष्पत्ती सपा व्यावृतत्वात् क्रमाऽनभ्युपगमेन च पुनर्व्यापाराऽनुप- पत्तेस्तल्लक्षणत्वाच्च सत्तायाः सर्वज्ञानाऽनन्तरमेव समस्तस्य जगतः शून्यताप्रसङ्ग इति य. स्किञ्चिदेतद्" इति । क्रमयोगपद्ये स्थायिनि न संभवत इत्यपि नाच्छम् । क्रमेणात्रिपाकारि- स्वाऽभ्युपगमात्, सहकारिव्यपेक्षया च विलम्योपपत्तेर्न कोऽपि दोषः । सहकारिणश्च भावाद् भिन्नमभिन्न भिन्नाऽभिन्नं वाऽऽगन्तुकमतिशयं कुर्वन्त्येव । यथा पायोऽयनिसंयोगो वीजस्याऽति- शयाऽऽधायकः। अत एव तदलाभे स्थायिनोऽपि वाजस्य प्रागकुराऽनारम्भो, लाभे त्वा- ssरम्भ इति । यत्वेवं सत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां संयोगस्यैव कारणत्वं स्यान्नतु वीजस्येति। तन्न । संयोगमात्रात् तदुत्पत्पदर्शनात् । न हि क्षितिमलिलसंयोगमात्रमेवाऽड्कुर जनयति, किन्तर्हि बीजविशिष्ट, विशिष्टस्य च कारणत्वे विशेषणीभूतबीजस्याऽपि तदभ्युपेयम् । यस्तु-अन्त्यक्षण- प्राप्तोऽनपेक्ष एव भावो जनयितुं समर्थोऽनपेक्षोऽप्यसौ सहकारिभिविना नास्तीति तैविना न करोतीयाद्याह । स पृष्टो व्याचष्टाम् । यदिदमन्त्यक्षणप्राप्तं क्षितिसलिलसंयुक्तमकुरजनकं तद् यदि रुपीयकप्रयत्नविरहात् कुशूलस्थमेव स्यात् तदाऽपि किमड्कुरं जनयति ? ओमिति चेत् , कुशूलनिहितबीज एवं स्यात् कृती कृषीवलः, कृतमस्य दुःखबहुलेन कृषिकर्मणा, इति तर्कपादे भामत्या शास्त्रदीपिकायाञ्च प्रकारान्तरेणापि तथागतमतं निराकृतमिति तत एव द्रष्टव्यम् । यत्वेकस्मिन् वस्तुनि जनकत्वाजनकत्वरूपविरुद्धधर्मसंसर्गाऽयोगानाऽक्षणिकत्वमिति, तत् तुच्छ, एकजनकस्याऽप्यन्याऽजनकत्वेन जनकत्वाजनकत्वयोरेकस्मिन्नधिकरणे सहभावात् । नन्वेकर्मि- सवदेकविषयत्वमप्यपेक्षितं, तथाचैककार्यप्रतिपोगिजनकलाऽजनकत्वयोरेकस्मिन् धर्मिणि न सहभाव इति नेना स्थायिवादिनं प्रत्यसिद्धेः। कालभेदेनकस्यैकं प्रत्येव जनकत्वाजनकत्तयोः सर्व- त्रैवाऽङ्गीकारात् । क्षणभङ्गवादिनयेऽपि यदिदमिदानीन्तनाऽड्कुरजननसमर्थ वाजं तदन्यकालि- काऽङ्कुर जनयेन्न वा, जनयेद् यदिक्षणभङ्गमङ्गः । ननु क्षणान्तरेतदेव नास्ति कथं तस्य जनकत्वं, माऽस्तु, स्वक्षण एव तं किमिति न जनयेत स्वाऽनन्तरक्षणवत्तिनं प्रत्येव समर्थ तदिति चेद्, एवं तीसमर्थ तत्रेत्यायातम् । तथाच तस्यैव बीजस्य तत्कालिकाऽड्कुरं प्रतिजनकत्तमन्यकालिक तमेव प्रत्यजनकत्वं चेति न जनकत्वाऽजनकत्वयोर्विरोधः। तस्मात्प्रत्यभिज्ञाप्रत्यक्षविरोधान्न क्षणि- फत्वमिति निरवद्यम् । नच सजातीयत्वेन निर्वाह। तन्मते जातेरपि क्षणिकत्वेन पूर्वकालिकवृत्तिघट- स्वस्थेत कालिक घटेऽभावादितिीपथाच क्षणिकत्वनिर्वचनासम्भवस्तथोपपादितस्तत्त्वप्रदीपिकायाम् ·* . समाधिपाद । भा० यस्येदं शास्त्रेण परिकर्म निर्दिश्यते तत्कथम् (२) सू० मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुख" दुःखपुण्याऽपु- ण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम् ॥३३॥ भा० तत्र सर्वप्राणिषु सुखसम्भोगापऽऽनेषु मैत्री भावयेद्, दुःखि- तेषु करुणा, पुण्यात्मकेषु मुदिताम्, अपुण्यात्मकेषूपेक्षाम्। टी० अपरिकर्मितमनसो) ऽसूयादिमतः समाधितदुपायसम्पत्त्यनुत्पादा- च्चित्तप्रसादनोपायान् असूयादिविरोधिनः प्रतिपादयितुमुपक्रमते “यस्ये दम्"इति । यस्य चित्तस्याऽवस्थितस्येदं परिकमैत्यर्थः ॥ 'मैत्रीकरुणे- त्यादि,प्रसादनमित्यन्तं सूत्रम् ॥३३॥ ॥ सुखितेषु मैत्री सौहार्द भावयत इर्ष्या 'कालुष्यं निवर्तते चित्तस्य, दुःखितेपुच करुणाम् आत्म- नीव परस्मिन् दुःखप्रहाणेच्छां भावयतः पराऽपकारचिकीर्षाकालुप्यं टि. (१) परिकर्म-चित्तस्थर्यहेतुचित्तप्रसादनसाधनं मैश्यादिभाषनाचतुष्टयमित्यर्थः। यस्य चित्तस्य शास्त्रेण स्थित्युपायो निर्दिश्यते तच्चित्तमनेकार्थमिति पूर्वान्वपाद भाष्यमिति, 'तत्कथम्' इति चोत्तासूत्राऽवतरणमिति केचित् । (२) तत्-चित्तप्रसादन, कथ=कभीरनाप्रकारे , काभिर्भावनाभिश्चित्तप्रमादनं कुर्य्या- दिति यावत् । (३) सुखादिशब्दा मत्वर्थीयाऽर्शआद्यजन्तत्वेन सुखादिमत्परा इतिबोध्यम् । (४) अपरिमितमनसः = ईर्ष्यादिनिवर्तकचित्तप्रसादनसाधनमैत्र्यादिभावनाविधुर- स्येन्यर्थ । (७) इा=अक्षान्तिः, पराऽभ्युदयासहनमिति यावत् । उपलक्षणं चैतद् रागकालु- प्यस्याऽपि । तथाहि-स्नेहादनुभूयमानं सुखमनुशेते यः सुखजातं स मे भूयादिति राजमो धीवृत्तिविशेष स राग इत्युच्यते । स च रागो दृष्टाऽदृष्टसुग्वसामग्रधभावात्म- मुख ऽसम्पत्या चित्तं विक्षिप्य फलुपीकरोति । यदा चाऽयं सुखिपु प्राणिषु मैत्री भाव- • बुर्यादिति क्यिापसमध्याहाय्यमत्र । भित्री-भाशे मत मास्नेहस्सस्य पधारमशलान् । एक मदितापि छोमिनिमः M RA महतसानिमितु मनुभाष्यकारा मेधातिथिभा।

·७८ पातजलदर्शने भा० एवमस्य भावयतः शुक्लो धर्म उपजायते । ततश्च चित्रं प्रसीदति प्रसन्नमेकाग्रं स्थितिपदं लभते ॥ ३३ ॥ सू० प्रच्छदनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य" ॥३४॥ टी० चेतसो निवर्त्तते । पुण्यशीलेपु प्राणिषु मुदितां = हर्प भावयतो- ऽसूया कालुप्यं निवर्त्तते चेतसः। अपुण्यशीलेषु चोपेक्षा = मा- ध्यस्थ्यं भावयतोऽमर्पकालुप्यं निवर्त्तते । ततश्चाऽस्य राजसता. मसधर्मनिवृत्तौ सात्त्विकः शुक्लो धर्म उपजायते = सत्त्वोत्कर्षसम्पन्नः सम्भवति । वृत्तिनिरोधपक्षे तस्य प्रसादस्वाभाव्याच्चित्तं प्रसीदति । प्रसन्नं च वक्ष्यमाणेभ्य उपायेभ्य एकाग्रं स्थितिपदं लभते । असत्यां पुनर्भत्र्यादिभावनायां न ते उपाया:(० स्थित्यै कल्पन्त इति भावः ॥ ३३ ॥ ॥ तानिदानी स्थित्युपायानाह " प्रच्छर्दन- विधारणाभ्यां वा प्राणस्य" ॥ ३४ ॥ वाशब्दो वक्ष्यमाणोपाया- टि. येत्सर्वेऽप्येते सुखिनो मदीया इति, तदा तत्सुखं स्वक्रीयमेव संपन्नमिति -तत्र रागो निवर्तते। यया स्वस्य राज्याऽभावेऽपि पुत्रादिराज्यमेव स्वकीयं तद्वत् । निवृत्ते च रागे वर्षाऽपाये जलमिव चित्तं प्रसीदति इति । एवं यदा मैत्रीवशात्परकीयं सुख स्वकीयमेव संपन्नं तदा परगुणणऽसहनाऽभावादीाकालुप्यमपि निवर्तते । एवं करुणां भावयती द्वेषकालुष्पनिवृत्तिरपि बोध्या। तथाहि दुःखमनुशेते य ईदृश दुःखं सर्वदा मे मा भू- दिति तमोऽनुगतो राजसो धीवृत्तिविशेषः स द्वेष इत्युच्यते । दुःखं च शत्रुव्याघ्रादिषु सत्सु न निवारपितु शक्यं, न च सर्वे दुःखहेतवो हन्तु शक्यन्तेऽन: स द्वेष सदा हृदयं दहति, यदा चायं स्वस्येव परेषा सपा प्रतिकूलं दुःखं न भूयादित्यनेन प्रकारेण करुणा दुखिपु प्राणिपु भावपेत् तदा वैर्यादिद्वेषनिवृत्तौ चित्त प्रसीदति, एतदेव स्मीतेऽपि 'प्राणा यथाऽऽत्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तया ।आत्मौपम्येन सर्वत्र दयाकुर्वन्ति साधवः इति" (१)प्रच्छेदन-शब्देन रेचनं, विधारणशब्देन च कुम्भक (रेचनोत्तर पूरणं विना विधारणाऽसम्भवात्पूरकोऽप्यर्थादायातः। तथाच प्राणस्य रेचनपूरणस्तम्भनैर्मनस. स्थिति सपादयेदिति सूत्रार्थ. सम्पन्न इति केचित् । अन्ये तु बाह्याऽऽभ्यन्तरकेवलभेदेन कुम्भकस्य त्रैवियेनाऽत्र विधारणशब्देन रेचनोत्तरकालिक कुम्भको गृह्यत इति न पूरकस्याऽर्था- दाक्षेपोऽत एव वायोर्बहिरेव स्थापन विधारणमिति वाचस्पतिमित्रैाख्यातमित्याहुः । (२) परगुणेषु दोपाऽऽविष्करणमसूया । (३) अमर्प -रुषा क्रोध इत्यर्थः । (४) उपायाः यक्ष्यमाणाः प्रच्छंदनादयः ।

·समाधिपादः। भा० कोष्ठयस्य वायो सिकापुटाभ्यां प्रयत्नविशेषाद वमनं प्रच्छर्दनं, विधारणं-प्राणायामः, ताभ्यां वा मनसः स्थिति सम्पादयेत् ॥ ३४ ॥ सू० विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति- निवन्धनी ॥ ३५॥ 7 टी. ऽन्तराऽपेक्षो विकल्पार्थो न मैत्र्यादिभावनाऽपेक्षया । तया सह समुच्चयात् । प्रच्छर्दनं विवृणोति "कोष्ठयस्य" इति । प्रयत्नविशेषाद् = योगशास्त्रोक्तात् । येन कोष्ठयो वायु सिकापुटाभ्यां शनै रेच्यते। विधारणं विवृणोति “विधारणं प्राणायाम” इति ।रेचितस्य प्राणस्य कोष्ठ्यस्य वायोर्यदायामो = बहिरेव स्थापनं न तु सहसा प्रवेशनम् । तदेताभ्यां प्रच्छर्दनविधारणाभ्यांवायो- लघूकृतशरीरस्य मनः स्थितिपदं लभते। अत्र चोत्तरसूत्रगतात स्थिति- निबन्धनीतिपदात् स्थितिग्रहणमाकृष्य संपादयेदित्यर्थप्राप्तेन संबन्धनीय- म्॥ ३४॥ स्थित्युपायान्तरमाह “विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः । स्थितिनिवन्धनी" ॥ ३५॥ व्याचष्टे "नासिकाग्रे धारयत" इति धारणा- टि० (१) यत्तु-वाशब्दोऽप्यर्थे, आभ्यामपि चित्तप्रसादन कुर्याद् इति विज्ञानभिक्षुणा व्या- ख्यातं, तन्न स्थाने । मच्छर्दनविधारणयोः प्रसादनहेतुत्ताऽभावात् । अत एव 'ताभ्यां वा मनसः स्थिति संपादयेत्' इत्येतत् सूत्रे भाष्यकारैःप्रच्छर्दनविधारणयोः स्थितिसम्पादकत्वमुक्त, न तु प्रमादनसाधनत्यम् । अत्रेदै बोध्यम्। 'प्रसन्नचेतमो ह्याशु बुद्धिः पर्यावतिष्ठत' इति भगवदुक्तेः "प्रमन्नमेकाम स्थितिपदं लभते" इति पूर्वसूत्रस्थमाप्याच्च चित्तप्रसादनं विना चित्तस्थैर्य दु सम्पादमिति स्पष्टमनगम्यते । एवम्न मत्र्यादिभावनया चित्तप्रसत्तो सत्यां प्रच्छर्दनादयश्चि- सधैर्योपायाः मूत्रकृता विकल्प्यन्ते, न तु चित्तप्रसादनापायाः। साध्यसाधनयोविकल्पाऽम- म्भवान्। चित्तप्रमादनसाधनीमूनानां मैत्र्यादिमाननानान्तु सर्वत्र समुच्चय एवेति न तदपेक्षया विकल्पः। तदेतदाऽऽह 'न मैन्यादिभावनाऽपेक्षया विकल्पः । तया सह समुच्चयाद' इति ।

·८० पातालदर्शने भा० नासिकाऽग्रे धारयतोऽस्य या दिव्यगन्धसंवित् सा गन्ध- प्रवृत्तिः, जिह्वाग्रे दिव्यरससंवित्, तालुनि रूपसंविद्, जिह्वा- मध्ये स्पर्शसंविद, जिह्वामूले शब्दसंविद्, इत्येताः प्रवृत्तय उत्पन्नाश्चित्तं स्थितौ निवनन्ति, संशयं विधमन्ति, समाधि- प्रज्ञायाञ्च द्वारीभवन्ति इति । एतेन चन्द्रादित्यग्रहमणिप्रदीप- रत्नादिपु प्रवृत्तिरुत्पन्ना विपयवत्येव वेदितव्या । यद्यपि हि तत्तच्छास्त्रानुमनाचार्योपदशैरवगतमर्थतत्त्वं सद्भूतमेव भवति, एतेषां* यथाभूतार्थप्रतिपादनसामर्थ्यात्। तथापि यावदेकेद- शोऽपि कश्चिन स्वकरणसंवेद्यो भवति तावत्सर्वं परोक्षमि- वापवर्गादिपु सूक्ष्मेष्वर्येषु न दृढां बुद्धिमुत्पादयति । - 4 टी० ध्यानसमाधीन् कुर्वतस्तज्जयाद या दिव्यगन्धसंवित तत्साक्षात्कारः। एवमन्यास्वपि प्रवृत्तिषु योज्यम् । एतच्चागमात्"प्रत्येतव्यं, नोपपत्तितः। स्यादेतत् । किमेतादृग्भिवृत्तिभिः कैवल्यं प्रत्यनुपयोगिनीभिरित्यत आह "एता" इति । एता वृत्तयोऽल्पेनैव कालेनोत्पन्नाश्चित्तमीश्वरविषयायां वा विवेकख्यातिविषायां वा स्थिती निबध्नन्ति । नन्वन्याविषया वृत्तिः कथमन्यत्र स्थिति निबध्नातीत्यत आह । “संशयं विधमन्ति" इति। विधमन्ति = अपसारयन्ति । अत एव "समाधिप्रज्ञायाम्" इति । वृत्त्यन्तराणामप्यागमसिद्धानां विषयवत्त्वमतिदिशति “एतेन" इति । नन्वागमादिभिरवगतेप्वर्थेषु कुतः संशय इत्यत आह "यद्यपि हि" इति .. टि० (१) आगमात् = "अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाग्रनिपीडनाद् वाड्मन प्राणनिगे- धनाद्" इत्यादिमैत्र्युपनिषदादिवेदादित्यर्थः । “ज्योतिप्मती स्पर्शवती तथा रसवती परा । गन्धवत्यपरा प्रोक्ता चतसूस्तु प्रवृत्तय" इत्याद्यागमाद्वेत्यर्थः । एसपा-शास्त्रानुमानाचार्योपदयानामित्यर्य ।

·। समाधिपादः। भा० तस्माच्छास्त्राऽनुमानाऽऽचार्योपदेशोपोलनार्थमेवाऽव- । श्यं कश्चिविशेषः प्रत्यक्षीकर्तव्यः । तत्र तदुपदिष्टापैकदेशप्र- त्यक्षत्वे सति सर्व सुसूक्ष्मविषयमप्यापवर्गात्सुश्रद्धीयते* एत- दर्थमेवेदं चित्तपरिकर्म निर्दिश्यते । अनियतासु वृत्तिषु त- द्विपयायां वशीकारसंज्ञायामुपजातायां समर्थं स्यात्तस्य त- स्वार्थस्य प्रत्यक्षीकरणायेति । तथा च सति श्रद्धावीर्यस्मृति- समाधयोऽस्याऽप्रतिवन्धेन भविष्यन्तीति ॥ ३५॥ सू० विशोका वा ज्योतिष्मती ॥ ३६॥ भा० प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिवन्धनीत्यनुवर्तते । हृदयपुण्डरीके धारयतो या बुद्धिसंवित्न- टी० श्रद्धामूलो हि योगः, उपदिष्टार्थकदेशप्रत्यक्षीकरणे च श्रद्धाऽतिशयो जायते तन्मूलाश्च ध्यानादयोऽस्याऽप्रत्यूहं भवन्तीत्यर्थः ॥ ३५ ॥ "विशोका वा ज्योतिष्मिती" विगतशोका-दुःखरहिता ज्योति- प्मती ज्योतिरस्या अस्तीति ज्योतिष्मती प्रकाशरूपा । “हृदयपुण्डरीक" इति । उदरोरसोर्मध्ये यत्पनम् अधोमुखं तिष्ठति अप्टदलं, रेचकप्राणा- यामेन तदूईमुखं कृत्वा तत्र चित्तं धारयेत् । तन्मध्ये सूर्य्यमण्डल- मकारो जागरितस्थानम् । तस्योपरि चन्द्रमण्डलमुकारः स्वप्नस्थानम् । * अ अपनर्गात कैवल्पपर्यन्त सर्वमपि सूक्ष्मं सुश्रद्धीयते इदमित्यमेवेति विश्व- स्पत इत्यर्थः । द्वारीभवनात्युक्त विवृणोति "अनियतासु" इत्पादिना । + पा बुद्धिमविच्चित्तसाक्षात्कारः, यच्चाऽस्मिताममापन्नं चित्तमेपा दयो विशोका ज्योतिष्मतीत्युग्यत इत्पनिमेणाऽन्वपः । शास्त्रापभिहितार्थविषयकसशयाऽपनोदनार्थम् । टि० (१) पद्ममधोमुखम् उपलक्षणं चैतद, मितस्तिमात्रं पऽमन्निद्रंग "भतिरम्य हि मनानां पञ्चन्छिद्रमधोमुरम् । पितस्लिमानतो देशे नामेट्टमवस्थितम् । पयाऽष्टदल पन्नं सुरक मुफुलीरतम् । एवं हृदयपन्न तलम्बते दृदयस्प के । सोमाऽगिरविनक्षमागमायतम्। भाति विश्वस्य रतनस्य ह्याश्रयो योगिना सदा" इत्पादिरमनिन्य । . - ·८२ पातझलदर्शने। भा० बुद्धिसत्त्वं हि भास्वरमाकाशकल्प, तत्र स्थितिवैशारद्यात्म- वृत्तिः सूयेन्दुग्रहमणिप्रभारूपाऽऽकारेण विकल्पते, तथाऽस्मि- तायां समापन्नं चिचंनिस्तरङ्गमहोदधिकल्पं शान्तमनन्तमस्मि- टी० तस्योपरि वह्रिमण्डलं मकारः सुषुप्तिस्थानम् । यस्योपरि परं व्योमात्मक ब्रह्मनादं तुरीयस्थानमईमात्रमुदाहरन्ति ब्रह्मवादिनः।तत्र=कणिकायामूर्द्ध- मुखीसूर्यादिमण्डलमध्यगा ब्रह्मनाड़ी, ततोऽप्यूई प्रवृत्चा (१। सुपम्नानाम नाड़ी, तया खलु बाह्यान्यपि सूर्य्यादीनि मण्डलानि प्रोतानि। सा हि चित्त- स्थानं, तस्यां धारयतो योगिनश्चित्तसंविदुपजायते ।उपपत्तिपूर्वकं बुद्धिसं- विद् आकारमादर्शयति "बुद्धिसत्त्वं हि" इति। आकाशकल्पमिति व्यापि- तामाह, (२) सूर्यादीनां प्रभास्तासां रूपंतदाकारेण विकल्पते नानारूपा भवति । मनश्चाऽत्र बुद्धिराभिमतं, न तु महत्तत्त्वम्। तस्य च सुषुम्नास्थस्य वैकारिकाऽहङ्कारजन्मनः सत्त्वबहुलतया ज्योतीरूपता विवक्षिता, तत्तद्वि- पयगोचरतयाच व्यापित्वमपि सिद्धम् । अस्मिताकायॆ मनसि सम्पत्ति दर्श- यित्वाऽस्मितासमापचेः स्वरूपमाह "तथाऽस्मितायाम्" इति । . टि० (१) उर्द्ध प्रवृत्ता-मूईपर्यन्तं गता 'कन्दस्य मध्यमे भागे सुपुम्ना संप्रतिष्ठिना । पृष्ठमभ्यस्थितनास्थ्ना सह मूनि समागता' इत्यादि स्मृतेः । कर्णिका-पद्मबीनकोपः। (२) 'आकाशकल्पम्' इत्यनेन तत्तदनेकविषयगोचरत्वेनैव मनसो व्यापकत्वमुक्तं, न तु मनसो विभुत्वमेव साह्यकतान्तः । “न व्यापकत्वं मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" अ. ५ । सू० ६९ इति साह्यसूत्रात् । "हेतमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेकमाश्रित लिङ्गम्" ब० प्र० । सू० १२४ इति सूत्रेण महत्तत्त्वादिनिखिल कार्यस्याऽच्यापित्वकथनाच्च ।त. देतत्समनन्तरं वक्ष्यत्यपि "तत्तद्विपयगोचरतया व्गापित्वमपि सिद्धम्" इति । एतेन नेत्रे निमील्य यद्विज्ञानभिक्षुणोक्तमन्तःकरणस्य विभुत्वमाचार्यसिद्धान्त इति तद् हेयमेव । किञ्च, न केवल सायनय एव मनसो विभुत्वाऽभावोऽपि तु सर्वतन्त्रसिद्धान्तोऽयम्। त- थाच वेदान्तवैशेषिकन्यायसूत्राणि “नित्योपलम्ध्यनुपलब्धिमङ्गोऽन्यतरनियमा वाऽन्य था" व्या० अ० २।पा० ३। स० ३२ । आत्मेन्द्रियार्थसनिक ज्ञानस्य भागोऽभावश्च मनसो लिङ्गम्" वै० अ०३ आ० १० १॥ "युगपज्ज्ञानाऽनुत्पत्तिमर्नसो लिङ्गम्" न्या म० १ । सू० १६। यद्यप्येतानि सूत्राणि मन साधकाने, तथाऽपि तस्य विभुत्वाऽभाव- माप सापयन्ति। अन्यथा स्त्रीरतेऽपि मनसि तस्य विभुत्वेन सर्वदा सन्निधानसद्मावाद् ·%3- समाधिपाद भा० तामानं भवति । यत्रेदमुक्तं "तमणुमात्रमात्मानमनुविद्या- - ऽस्मीत्येवंतावत्संप्रजानीते" इति।एपादयो विशोकाविपयवती अस्मितामात्रा च प्रवृत्तियोतिष्मतीत्युच्यते, यया योगिन- श्चितं स्थितिपदं लभत इति ।। ३६ ।। सू० वीतरागविपयं वा चित्तम् ॥३॥ भा० वीतरागचित्ताऽऽलम्बनोपरक्त वा योगिनश्चितं स्थितिपद लभत' इति ॥ ३७॥ सू० स्वप्ननिद्राज्ञानालम्वनं वा ॥ ३८ ॥ टी० शान्तम् = अपगतरजस्तमस्तरङ्गम्, अनन्तं = व्यापि, अस्मितामात्रं =न पुनर्नानाप्रभारूपम् । आगमान्तरेण 'स्वमतं समीकरोति “यत्र" इति यत्रेदमुक्तं पञ्चशिखेन, तमणु दुरधिगमत्वाद्,आत्मानम् =अहङ्कारास्पदं, अनुविद्य =अनुचिन्त्य, अस्मीत्येव तावज्जानीत इति। स्यादेतत। नानाप्र- भारूमा भवतु ज्योतिष्मती, कथमस्मितामात्ररूपा ज्योतिष्मतीत्यत आह 'एषा द्वयो” इति । विधूतरजस्तमोमलाऽस्मितैव सत्त्वमयी ज्योतिरिति भावः। द्विविधाया अपि ज्योतिष्मत्याः फलमाह “यथा" इति ॥३६॥ "वीतरागविषयं वा चित्तम्" ॥ वीतरागाः = कृष्णद्वैपायनप्रभृतयस्तेषां चित्तं तदेवाऽऽलम्बनं तेनापरक्तामति ॥ ३७॥ ॥ "स्वप्ननिद्राज्ञाना लम्बनंऽऽवा" ॥ यदा खल्वयं स्वप्ने विविक्तवनसन्निवेशवर्तिनीम्, (२) उत्कीर्णामिव चन्द्रमण्डलात, कोमलमृणालशकलानुकारिभिरङ्गप्रत्यङ्गै- रुपेताम्, अभिजातचन्द्रकान्तमणिमयीम् , अतिसुरभिमालतीमल्लिका- टि. नित्योपलव्ययुगपज्ज्ञानोत्पत्तेश्चदुर्वारत्वेन सूत्राऽसङ्गति पटक । मीमांसकमम्मतान्त करणस्य विभुत्वमपि युक्तिविरुद्दमेवेत्यन्यत्र विस्तर.। स्वयम्भूमतेन विज्ञानोक्तिरित्येके । (१) यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्तम् आत्मपदेन पुरुषो गृह्यते, नाऽहङ्कार इति । तन्न पेरालम् । आत्मसाक्षात्कारस्य साध्यायेन साधनभूताऽनात्मप्रवृत्तिमन्य उपन्यासाऽयोगात् । शुद्धः जनाऽमङ्कीर्णो का यो पनसन्निशस्तत्र वर्तिनीमियर्थ । उत्कीर्णाम् -नि मृताम् । पडिमानि प्रतिमाविशेषणानि । (२) विविक्त % 3D ·पातञ्जलदर्शने। भा०स्वप्नज्ञामालम्बनं निद्राज्ञानालम्बनं वा तदाकारं योगिन- श्चित्तं स्थितिपदं लभत इति ॥ ३८ ॥ सू० यथाऽभिमतध्यानाहा ॥ ३९ ॥ भा० यदेवाभिमतं तदेव ध्यायेत् । तत्रलब्धस्थितिकमन्यत्रापि स्थितिपदं लभत इति ॥३६॥ सू० परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः॥४०॥ भा० सूक्ष्मे निविशमानस्य परमाण्वन्तं स्थितिपदं लभत इति । स्थूले निविशमानस्य परममहत्त्वान्तं स्थितिपदं चित्तस्य । एवं तामुभयों कोटिमनुधावतो योऽस्याऽप्रतिघातः स परो वशीकारः, तदशीकारात्परिपूर्ण योगिनश्चित्तं न पुनरभ्यासकृतं परिकर्माऽपेक्षत इति ॥ ४० ॥ ॥ अथ लब्धस्थितिकस्य टी० मालाहारिणी, मनोहरां, भगवतो महेश्वरस्य प्रतिमामाराधयन्नेव प्रबुद्धः प्रसन्नमनास्तदा तामेव स्वप्नज्ञानाऽवलम्बनाभतामनुचिन्तयतस्तस्य तकाकारमनसस्तत्रैव चित्तं स्थितिपदं लभते । निद्रा चेह सात्त्विकी ग्रहीतव्या, यस्याः प्रबुद्धस्य- सुखमहमस्वाप्समिति प्रत्यवमी भवति, एकाग्रे हि तस्यां मनो भवति । तावन्मात्रेण चोक्तम् एतदेव ब्रह्मविदो ब्रह्मणो रूपमुदाहरान्ति सपुप्तावस्थेति । ज्ञानं च ज्ञेयरहिनं न शक्यं गोचरयितुमिति ज्ञेयमपि गोचरीक्रियते ॥ ३८॥ “ यथाभिमतध्यानाद्वा" किंबहुना यदेवाभिमतं तत्तदेवतारूपमिति ॥ ३९ ॥ स्थितिपदमात्मीभावोऽवगन्तव्य इत्यत आह ॥ “परमाणुपरममहत्त्वा- न्तोऽस्य वशीफारः॥४०॥ व्याचष्टे "सूक्ष्म" इति । उक्तमर्थ पिण्डीकृत्य वशीकारपदार्थमाह “एवं तामुभयाम्" इति । वशीकारस्यावान्तरफलमाह "तहशीकाराद्" इति ॥ ४० ॥ तदेवं चित्तस्थितेरुपाया दर्शिताः, लब्धस्थितिकस्य वशीकारोऽपि दर्शितः । सम्प्रति लब्धस्थितिकस्य चेतसः किंविषयः, किंरूपक्ष संप्रज्ञातो भवतीतिपृच्छति "अथ" इति । टि. (१) साचिस्या निद्राया मन एकाग्रं मवती येतावन्मात्रेण मूत्ररता निद्रानानस्याss. ॥ कथं पुनः " ·समाधिपादः। भा० चेतसः किंस्वरूपा किंविषया वा समापत्तिरिति । तदुच्यते सू० क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु तत्स्थतदञ्जनता समापत्तिः॥४१॥ भा० क्षीणवृत्तरिति = प्रत्यस्तमितप्रत्ययस्येत्यर्थः । अभिजात- स्येवमणेरिति दृष्टान्तोपादानम् । यथा स्फटिक उपाश्रयभेदा. तनदुरूपोपरक्त उपाश्रयरूपाकारेण निर्भासते तथा ग्राह्याल- म्वनापरक्तचित्तं ग्राह्यसमापनं ग्राह्यस्वरूपाकारेण निर्भासते। भूतसूक्ष्मोपरक्तं भूतसूक्ष्मसमापन्नं भूतसूक्ष्मस्वरूपाभासं भव- ति । तथा स्थूलालम्वनोपरक्तं स्थूलरूपसमापन्नंस्थूलरूपाभासं - टी० अत्रोत्तरसूत्रमवतारयति “तदुच्यते' इति। सूत्रं पठति "क्षणिवृत्तरित्या- दि-समापत्त्यन्तम्" ११॥ तद्वयाचष्ट "क्षीण" इति । अभ्यासवैराग्याभ्यां क्षीणराजसतामसप्रमाणादिवृत्तेश्चित्तस्यातस्यव्याख्यानं प्रत्यस्तमितप्रत्यय- स्य'इतिातदनेन चित्तसत्त्वस्य स्वभावस्वच्छस्य जस्तमोभ्यामभिभवं उक्तः। दृष्टान्तं स्पष्टयति 'यथा' इति । उपाश्रय = उपाधिः, जपाकुसुमादिः। उप- रक्तः = तच्छांयापन्नः। उपाश्रयस्य यदात्मीयं रूपं लोहितनीलादि तदे- वाकारस्तेन लक्षितो निर्भासते। दान्तिके योजयति “तथा ग्राह्य"इति ग्राह्यञ्च तदालम्बनञ्च तेनोपरक्तं तदनुविद्धम्।तदनेन ग्रहीतृग्रहणाभ्यां व्यवच्छिनत्ति आत्मीयमन्तःकरणरूपमपिधाय ग्राह्यसमापन्नं = ग्राह्यता- मिव प्राप्तमिति यावत् । अतो ग्राह्यस्वरूपाकारेण निर्भासते । ग्राह्योपराग- टिक लम्बनत्यमुक्तम् । न केवळ निद्राज्ञानमात्रमालम्वनं येनाऽपुरुषार्थत्वमपि तु सापुप्त ने रूपमत्राऽऽलम्बनं विवक्षितमित्याशयेनाऽऽह "ज्ञानञ्च" इनि ॥ (१) अमिनातम्य- निर्मलस्य । (२) यद्यपि सूत्रस्ना ग्रहीतृग्रहणग्राहोश्चिति पटिनं तयाऽपि माम- काक्रममादाय प्रथम ग्राह्यनिष्टां समापत्तिमाह "तया ग्राह्याटम्बनापरकम्" इति ।

·८६ पातालदर्शने। भा० भवति । तथा विश्वभेदोपरक्तं विश्वभेदसमापन्नं विश्वरूपा- भासं भवति । तथा ग्रहणेष्वपि इन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यम् । ग्रहणा- लम्बनोपरक्तं ग्रहणसमापनं ग्रहणस्वरूपाकारेण निर्भासते तथा ग्रहीतृपुरुषालम्बनोपरक्तं ग्रहीतृपुरुपसमापन्नं ग्रहीत- पुरुपस्वरूपाकारेण निर्भासते । तथा मुक्तपुरुषालम्बनोपरक्तं मुक्तपुरुषसमापन्नं मुक्तपुरुषस्वरूपाकारेण निभासते । तदेव- मभिजातमणिकल्पस्य चेतसो ग्रहीतृग्रहणग्राह्येषु = पुरुषे- न्द्रियभूतेषु, या तत्स्थतदजनता = तेषु स्थितस्य तर्दाकारा- पत्तिः, सा समापत्तिरित्युच्यते ॥ ४१ ॥ टी० मेव सूक्ष्मस्थूलताभ्यां विभजते “भूतसूक्ष्म" इति। विश्वभेदश्चेतना- चेतनस्वभावो गवादिर्घटादिश्च द्रष्टव्यः । तदनेन वितर्क विचारानुगतौ समाधी दार्शतौ । “तथा ग्रहणेप्वपीन्द्रियेपु" इति "गृह्यन्ते एभिरा इति ग्रहणानीन्द्रियाणि । एतदेव स्पष्टयति “ग्रहणालम्बने"ति।ग्रहणं चालम्बन चतदिति ग्रहणालम्बनं तेनापरक्तम् = अनुविद्धम, आत्मीयमन्तः करण- रूपमपिधाय, ग्रहणमिव = बहिःकरणमिवापन्नमिति । तदनेनाऽऽनन्दा- ऽनुगतमुक्त्वाऽस्मिताऽनुगतमाह। “तथा ग्रहीतृपुरुष" इति । आस्मिता- .ऽऽस्पदं हि ग्रहीता पुरुष इति भावः । पुरुपत्वाविशेषादनेनैवमुक्तोऽपि पुरुपः शुकप्रह्लादादिः समाधिविषयतया संग्रहीतव्य इत्याह "तथा मुक्त" इति। उपसंहरन् तत्स्थतदजनतापदं व्याचष्टे "तदेवम्" इति । तेपु = ग्रहीतग्रहणग्राह्येपु, स्थितस्य = धारितस्य ध्यानपरिपाकवशाद- पहतरजस्तमोमलस्य चित्तसत्त्वस्य, या तञ्जनता = तदाकारता, सा समापत्तिः = सम्प्रज्ञातलक्षणो योग उच्यते । तत्र च ग्रहीतृग्रहणग्रा- द्यप्धिति सानः पाठक्रमोऽर्थक्रमविरोधान्नादर्तव्यः । एवम्भाप्येऽपि प्रथम भूतसूक्ष्मोपन्यासोऽप्यनादरणीय इति सर्व रमणीयम् ॥४१॥॥सामान्यतः समापत्तिरुक्ता, सेयमवान्तरभेदाच्चतुर्विधा भवति। तद्यथा, सवितर्का, निर्वि-) तर्का, सविचारा, निर्विचारा चेति । तत्र सवितर्कायाः । समापत्तलक्षण- .

·८७ समाधिपादः सू० तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः संकीर्णा सवितर्का समापत्तिः ॥ ४२॥ भा० तद् यथा गौरितिशब्दो, गौरित्यर्थः, गौरिति ज्ञानमित्य- विभागेन विभक्तानामपि ग्रहणं दृष्टम् । विभज्यमानाश्चान्ये शब्दधर्मा, अन्येऽर्थधर्मा, अन्ये विज्ञानधर्मा इत्येतेषां वि- भक्तः पन्थाः। तत्र समापन्नस्य योगिनो यो गवाद्यर्थः समाधि- प्रज्ञायां समारूढः सचेच्छदार्थज्ञानविकल्पानुविद्ध उपावर्त्तते सा सङ्कीर्णा समापत्तिः सवितर्केत्युच्यते ॥ ४२ ॥ टी० माह "तत्र, इत्यादि सामापत्त्यन्तं'' सूत्रम् । तत्र-तासु समात्तिषु मध्ये" सवितर्का समापत्तिः प्रत्येतव्या। कीदृशी, शब्दश्चार्थश्च ज्ञानं चतेपां विकल्पा वस्तुतो भिन्नानामपि शब्दादीनामितरेतराध्यासाद्, विकल्पोऽप्येकस्मिन् भेदमादर्शयति भिन्नेषु चाभेदम् । तेन शब्दार्थज्ञानविकल्पैः सङ्कीर्णा मिश्रे- त्यर्थः। तद्यथा गौरिति शब्द इति-गौरित्युपात्तयोरर्थज्ञानयोः शब्दाभेदवि- कल्पो दार्शतः।गौरित्यर्थ इति-गौरित्युपात्तयोः शब्दज्ञानयोरर्थाभेदविकल्पो दर्शितः । गौरितिज्ञानमिति-गौरित्युपात्तयोः शब्दार्थयोर्ज्ञानाभेदविकल्पो दर्शितः। तदेवमाविभागेन विभक्तानामपि शब्दार्थज्ञानानां ग्रहणं लोकेद्रष्टव्य- म्।यद्यविभागेन ग्रहणं कुतस्तर्हि विभाग इत्यत आह "विभज्यमानाच" इति विभज्यमानाश्चान्वयव्यतिरेकाभ्यां परीक्षकैरन्ये शब्दधर्माः ध्वनिपरि- णाममात्रस्य शब्दस्योदात्तादयो धर्माः, अन्येऽर्थस्य जडत्वमूर्तत्वादयः, अन्ये प्रकाशमूर्त्तिविरहादयो ज्ञानस्य धर्मा इति । तस्मादेतेपां विभक्तः पन्थाः स्वरूपभेदोन्नयनमार्ग.। तत्र विकल्पते गवाद्यर्थे “समापन्नस्येति" तदनेन योगिनोऽपरं प्रत्यक्षमुक्तम् । शेपं सुममम् ॥ ४२ ॥ - टि. (१)जतिसप्तम्या निर्धारणार्थलबोधनाय मध्ये इतिपद, न तु तत्र निविष्टं, पटामसङ्गात् ।

·Ec भा. पातम्जलदर्शने यदा पुनः शब्दसङ्केत्तस्मृतिपरिशुद्धौ श्रुतानुमानज्ञानवि- कल्पशून्यायां समाधिप्रज्ञायां स्वरूपमात्रेणाऽवस्थितोऽर्थस्त- स्वरूपाकारमात्रतयैवाऽवच्छिद्यते सा च निर्वितका समापत्तिः। तत्परं प्रत्यक्षम् । तच्च श्रुताऽनुमानयोर्वीजं, ततः श्रुताऽनुमाने प्रभवत्तः। न चश्रुताऽनुमानज्ञानसहभूतं तदर्शनं, तस्मादसङ्कीर्ण प्रमाणान्तरेण योगिनो निर्वितर्कसमाधिजं दर्शनमिति, ..." निर्वितर्कायाः समापनेरस्याः सूत्रेण लक्षणं द्योत्यते । टी० सूत्रं योजयितुं प्रथमतस्तावन्निर्वितको व्याचष्टे “यदा पुनरिति । परिशु- द्विः अपनयः,शब्दसङ्केतस्मरणपूर्व खल्बागमानुमाने प्रवर्तते। सङ्केतश्चा- यं गौरितिशब्दार्थज्ञानानामितरेतराध्यासात्मा, ततश्चागमानुमानज्ञानवि. कल्पौ भवतः। तेन तत्पूर्वा समाधिप्रज्ञा सवितर्का। यदा पुनरर्थमात्रप्रवणेन चेतसाऽर्थमात्राऽऽदृतेन तदभ्यासान्नान्तरीयकतामुपगता सङ्केतस्मृतिस्त्य- ता, तत्त्यागे च श्रुतानुमानज्ञानविकल्पौ तन्मृलौ त्यक्तौ, तदा तच्छून्यायां समाधिप्रज्ञायां सरूपमात्रेणावस्थितोऽर्थस्तत्स्वरूपमात्रतयैव,नतु विकल्पि- तेनाकारेण परिच्छद्यते सानिर्वितर्कासमापत्तिरिति। तद्योगिनां परंप्रत्य- क्षम्,असदारोपगन्धस्याप्यभावात्।स्यादेतत्,परेण प्रत्यक्षेणार्थतत्वं गृहीत्वा योगिन उपपादयन्ति उपदिशन्ति च, कर्थवाऽतद्विषयाभ्यामागमपरार्थानु- मानाभ्यां सोऽर्थ उपदिश्यते उपपाद्यते च। तस्मादागमानुमाने तहिपये, ते च विकल्पाविति परमपि प्रत्यक्ष विकल्प एवेत्यत आह "तच्च श्रुते"ति । यदि हि सवितर्कमिव श्रुताऽनुमानसहभूतं तदनुपक्तं स्याद् भवेत्सङ्कीर्ण, तयोस्तु धीजमेवैतत्, ततो हि श्रुताऽनुमाने प्रभवतः नच यद यस्य कारणं तत्तहिपयं भवति। नहि धमज्ञानं वहिज्ञानकारणमिति वह्निविषयम्। तस्मा- विकल्पेन प्रत्यक्षेण गृहीत्वा विकल्प्योपदिशन्ति चोपपादयन्ति च। उपसं- हरति "तस्माद्" इति।व्याख्येयं सूचं योजयति “निर्वितीया" इति । टि० (१) इति = इत्यम्भूताया अस्या निर्वितर्काया लक्षणमग्रिमण सूत्रेण घोसत इत्येव- मिनि-शन्द उत्तरान्वयी वा बोभ्यः ।

·८६ .. समाधिपादः। सू० स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का (१) ॥४३॥ भा० या शब्दसङ्केतश्रुताऽनुमानज्ञानविकल्पस्मृतिपरिशुद्धौ ग्रा- ह्यस्वरूपोपरक्ता प्रज्ञा स्वमिव प्रज्ञारूपं ग्रहणात्मकं त्यक्त्वा पदार्थमात्रस्वरूपा ग्राह्यस्वरूपापन्नेव भवति सा निर्वितर्का स- मापत्तिः। तथा च व्याख्याता । तस्या३) एकवुद्धथुपक्रमो ह्यर्थात्माऽणुप्रचयविशेपाऽऽत्मा गवादिर्घटादिर्वा लोकः । स च टी० स्मृतिपरिशुद्धावित्यादि सूत्रम् । शब्दसङ्केतश्च श्रुतं चाऽनुमानञ्च तेषां ज्ञानमेव विकल्पः, तस्मात स्मृतिस्तस्याः परिशुद्धिः अपगमः, तस्याम्। अत्र च सङ्केतस्मृतिपरिशुद्धिर्हेतुः। श्रुतादिज्ञानस्मृतिपरिशुद्धिश्च हेतुमती । अनुमान-शब्दश्च कर्मसाधनोऽनुमेयवाचकः। स्वमिवेतीवकारो भिन्नक्रमः, सक्त्वेतिपदाऽनन्तरं द्रष्टव्यः । विषयविप्रतिपत्ति निराकरोति "तस्या एक" इति । एकां बुद्धिमुपक्रमते आरभत इत्येकवुद्धयुपक्रमः । तदनेन परमाणवो नानाऽऽत्मानोन निर्वितर्कविषया त्युक्तं भवति । योग्यत्वेऽपि तेषां परमसूक्ष्माणां नानाभूतानां महत्त्वैकार्थसमवेतै- कत्वनिर्भासप्रत्ययविषयत्वाऽयोगात् । अस्तु तर्हि परमार्थसत्सु परमाणुपु सांवृतः प्रतिभासधर्मः स्थौल्यमित्यत आह "अर्थात्मा" इति। न स्थूल- . टि. [१] स्मृतिपरिशुद्धौ शब्दार्थज्ञानविकल्याऽपगमे सति, या स्वरूपशून्येवाऽत एवाऽर्थ- मात्रनिर्भासा स्यान्त स्थितिः सा निर्वितर्का समापत्ति , निर्भिकल्पसमाधिरिति यावत् । (२) तथा च व्याख्याता-एतत्सूत्रपातनिकायामस्माभिरिति शेष, । पूर्वाचारिति शेष इति विज्ञानभिक्तिस्त्वनरधानप्रयुक्तयेति हेपा । [३] तस्या:-निवितर्काया. समापत्ते, गवादिर्घटादिर्वा लोकपिपप रम्यन्वयः, एकपक्रम इत्यादीनि त्रीणि विशेषणानि तु मतान्तरनिराकरणपराणीति ध्येयम् । तथाहि एकयुद्धयुषकम इत्यनेन वैभाषिकसौत्रान्तिकाऽभिमतपरमाणापमानण्स. । अर्थात्मा=म्पनन - १२ ·" पातजलदर्शने भा०संस्थानविशेपोभूतसूक्ष्माणांसाधारणो धर्मआत्मभूतः फलेन व्यक्तेनाऽनुमितः स्वव्यञ्जकाञ्जनः प्रादुर्भवति, धर्मान्तरो- स्दये च तिरोभवति । स एष धमोऽवयवोत्युच्यते । योऽसावेकश्च) टी० मनुभवसिद्धमसति बाधके शक्यापहवमिति भावः। तत्र ये पश्यन्ति व्यणु- कादिक्रमेणगोघटादय उपजायन्त इति तान् प्रत्याह "अणुप्रचय" इति । अणूनां प्रचयः स्थूलरूपः परिणामः सच विशिष्यतेऽन्यस्मात् परिणामा न्तरात्, स एवाऽऽत्मा स्वरूपं यस्य स तथोक्तः गवादि गायतन, घटादि- विषयः, तच्चैतदुभयमपिलोक्यत इति लोकः॥नन्वेषसूक्ष्मभूतेभ्यो भिन्नो- ऽभिन्नो वा स्याद्, मिन्नश्चेत् कथन्तदाश्रयः, कथञ्च तदाकारः। न हि घटः पटादन्यस्तदाऽऽकारस्तदाऽऽश्रयोवा। अमिन्नश्चेत्तहदेव सूक्ष्मोऽसाधारणश्च स्थादत आह- 'सच" इति । अयमभिप्रायः। नैकान्ततः परमाणुम्यो भिन्नो घटादिरभिन्नो टिव्योगाचाराऽभिमतविज्ञानाऽऽकारतानिराकृतिः। अणूनां स्थूल. परिणाम इत्यर्थकन, अणुप्रचप- विशेषाऽऽल्मा-इत्यनेन कणादायभिमताऽऽरम्भवादपक्षप्रतिक्षेप इति । (१) सांवृतम्-विशकलितपरमाणुतत्त्वाऽऽच्छादिका बुद्धिः संवृत, तया भासमान इत्यर्थः । प्रतिभासधर्मः प्रतिभासकाले अर्थस्य धर्म इत्यर्थः । विज्ञानवादिन इयमाशके- ति मते तु ज्ञानधर्म इत्यों बोध्यः । (२) स्वन्यञ्जकाञ्जना-स्वाऽभिव्यक्तिहेतुसामग्रयाऽभिव्यज्यमानः सन् प्रादुर्मव- तितमानाऽवस्यां प्राप्नोति, मुद्गरप्रहारादिना च धर्मान्तरोदये तिरोभवति अतीता- ऽवस्थां प्राप्नोतीत्यर्थः । एतेन सत्कार्यवाद उक्तः। तत्र प्रमाणमाह "फलेन व्यक्तेनाऽनुमितः = अभिव्यक्तिलक्षणेन कार्येणाऽनुमितः । असदभिव्यक्ती तु सर्वत्र सर्वाऽभिव्यक्तिप्रसङ्ग इति भावः । तथा च सांख्यसूत्रं “सर्वत्र सर्वदा सर्वाऽसम्भवादिति" अ० १ ० ११६ । (३) “योऽसावेकश" इत्यादिनाऽयमेको महान् स्थूलो घट इति प्रत्यक्षमेवाऽवयविनि प्रमाणमित्युक्तम् । तथाहि, किमेकबुद्धिरमिन्नाऽर्थविषया ? आहोखिन्नानाथविषया ? आये अवयविप्तियाऽयान्तराऽनुज्ञानम् । द्वितीथे भिन्नप्वेकदर्शनाऽनुपपत्तिः। न च यथा सेनाङ्गेषु 'पनाङ्गेपु च दूरादह्यमाणपृथक्त्वेषु, एकमिदमिति बुद्धिरुत्पद्यत एवं परमाणुपु सञ्चिते- स्वगृह्यमाणपृथक्त्वेवकोऽयमिति बुद्धिरुत्पत्स्यत इति साम्प्रतम् । तथा सति परमाणूनामती- न्द्रियत्वात् प्रयले च महत्वस्य हेतुत्वात्प्रत्यक्षाऽनुपपत्तेः । तथाच न्यायसूत्रं "सेनावनादिव- दिति नेमातीन्द्रियत्वादशनाम्” इति । अधिकमात्मतत्वविवेके निरीक्ष्यम् ।

·। समाधिपादः भा०महाँश्चाणीयाँश्च स्पर्शवांश्च क्रियाधर्मकश्वानित्यश्च, तेनाऽवय- • विना व्यवहाराःक्रियन्ते। यस्य पुनरवस्तुकःस प्रचयविशेषः(१) टी०या। भिन्नत्वे गवाश्ववद्धर्मधर्मिभावानुपपत्तेः।अभिन्नत्वे धार्मिरूपवतदनु- पपत्तेः। तस्मात्कथञ्चिद् भिन्नः कथञ्चिदभिन्नश्चास्थेयस्तथा च सर्वमुपप- द्यते । “भूतसूक्ष्माणाम्" इति पष्ठया कथञ्चिद् भेदं सूचयति,"आत्मभूत" इतिचाभेदम्। फलेन व्यक्तेन तदनुभवलक्षणेन तद्व्यवहारलक्षणेन चव्य- तेन विप्रतिपन्नं प्रत्यनुमापितः।कारणाभेदेन च कारणाकारतोपपन्नेत्याह"स्व- व्यञ्जकाजन"इति। स किं तदात्मभूतो धर्मो नित्यो ? नेत्याह "धर्मान्तर" इति। धर्मान्तरस्य-कपालादेरुदय इत्यर्थः । तस्यावयविनः परमाणुभ्यो व्यावृत्त्र रूपमादर्शयति “स एप" इति । परमाणुसाध्यायाः क्रियाया अन्या किया मधूदकादिधारणलक्षणा तद्धर्मक इति। न केवलमनुभवादपि तु व्यव- हारतोऽपि तन्निवन्धनत्वाल्लोकयात्राया इत्याह तेन"इति।स्यादेतद्, असति वाधकेऽनुभवोऽवयविनं व्यवस्थापयेद,अस्ति च बाधकं यत्सत्तत्सर्वमनव- यवं यथा विज्ञानं सच्चगोघटादि इति स्वभावहेतुः,२'सत्त्वं हि विरुद्धधर्मसं- सर्गरहितत्वेन व्याप्तं,तद्विरुद्धश्च विरुद्धधर्मसंसर्गः साऽवयव उपलभ्यमानो व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या सत्त्वमपि निवर्तयति। अस्तिचावयविनि५) तद्दे- (१) यस्य सौगतस्य मते स प्रचपविशेष: स्थूलरूप. परिणामोऽवयवी, अवस्तुका तुच्छस्तस्याऽज्यव्यभावाद हेतोः सर्वमेव मिथ्याज्ञान प्राप्तमित्यन्वयः । (२) स्वभावहेतु -अनौपाधिको हेतु, सद्धेतुरिति न अर्थान्तरम्। सदनुमानस्येयं प्राचा संज्ञा । (३) ननु घटादिकं निरषयवं सत्चाद् विज्ञानवद् इत्यनुमानप्रयोजकं हेतुरस्तु साध्य 'मा भूदितिविपक्षे बाधकाऽभावादित्याशक्य विपक्षे साऽवयवे. सत्यनिवृत्तिमेव बाधकमाह, निवर्तयतीत्यन्तेन"। (४) व्यापकविरुद्धोपलब्ध्या-घटादयो न सन्त । विरुद्धधर्मससर्गराहित्यवैधुर्यादित्येवं व्यापकाऽभावेन व्याप्याऽभावाऽनुमानेन विरुद्धधर्मसंसर्गः सत्त्वमपि निवर्तयति इत्यर्थः । (९) वृक्षे कासु चिच्छाखासु कम्पमानासु तदशेऽवयत्री कम्पते, इतरास्वकम्पमानासु तदंशे न कम्पते । नचैतदेकस्मिन् वृक्षाऽवयविनि संघटते । न हि सम्भवति तदेव कम्पते न कम्पते चेति, तथा घटादिष्पप्पर्द्धमाधिपतेऽईन्नेति, तथा पटादावप्यर्द्ध रक्त दृश्यतेऽ नेत्येवंलक्षणो विरुद्धधर्मसंसर्गोऽवयविन्यस्तै ति नाऽसिद्धो हेतुरिति भाव. । टि. "सत्त्व हील्यादिना, - ·દર पातालदर्शने। टीशत्वाऽनद्देशल्याऽऽवृतत्वाऽनावृतत्वरक्ताऽरक्तत्वचलाऽचलवलक्षणो वि. रुद्वधर्मसंसर्ग इत्यतआह, “यस्य पुनः" इति । अयमभिप्रायः। अनुभवसिद्ध सत्त्वं हेतुः क्रियते यत्किल पांशुलपादुको हालिकोऽपि प्रतिपद्यते अन्य- द्वाऽनुभवसिद्धात् । तत्राऽन्यदसिद्धत्वादहेतुः। अनुभवसिद्धन्तु घटादीनां सत्त्वमर्थक्रियाकारित्वरूपं न स्थूलादन्यतासोऽयं हेतुः स्थूलत्वमपाकुर्वन्ना. त्मानमेव व्याहन्ति । ननु न स्थूलत्वमेव सत्त्वम्, अपि त्वसतो व्यावृत्तिः, अस्थौल्यव्यावृत्तिश्च स्थौल्यं, व्यावर्त्यभदाच्च व्यावृत्तयो भिद्यन्ते, अतः स्थौल्याऽभावेऽपि न सत्त्वव्याहतिरन्यत्वात् । भवतु वा व्यावृत्तिभेदादवसा- यविषयभेदो यत्पूर्वकास्त्ववसायास्तस्याऽनुभवस्याऽविकल्पस्य प्रमाणस्य को विषय इति निरूपयतु भवान्। रूपपरमाणवो हि निरन्तरोत्पादा अगृ- हीतपरमसूक्ष्मतत्त्वा इति चेत्। तै० ते गन्धरसस्पर्शपरमाणुमिरन्तरिता न निरन्तराः । तस्मादन्तरालाऽग्रहे एकघनवनप्रत्ययवत्परमाण्वालम्बनः स- नयं विकल्पो मिथ्येति तत्प्रभवा विकल्पान पारम्पर्येणापि वस्तुप्रतिवद्धाइति कुतस्तवसितस्यसत्त्वस्यानवयवत्वसाधकत्वम्। तस्मादविकल्पस्यप्रत्यक्षस्य प्रामाण्यमिच्छता तदनुभूयमानस्थौल्यस्यैव सत्त्वमविकल्पावसेयमकामयता- टि. (१) भवतु वेत्यादिना कल्पनाऽपोढाख्यस्य निर्विकल्पप्रमाणस्य को विषय इति सिद्वा- निना पृष्टे वैभाषिक आह--- -"रूपपरमाणवो हि" इति । एकविज्ञानोपारोहिणो निर- न्तरमुत्पन्ना रूपपरमाणव एष स्थौल्पं, स एव प्रतिभासकालिकोऽर्थस्य धर्मो गोचरः । तेन मा नाम भन्नालवादिनत् परमाणुधर्मः स्थौल्य, प्रत्येकं परमाणुष्वभावात् । प्रतिभास- दशाऽऽपनाना तु तेपा भविष्यति बहुत्वादिव सावृतं स्थौल्यम् । यथाः "अहेऽनेकस्य चैकेन किञ्चिद्रूप हि गृह्यते । सावृत प्रतिभासस्थं तदेकात्मन्यसम्भवात् । न च, तद्दर्शनं भान्तं नानावस्तुग्रहाद् यतः । सावृतं ग्रहणं नाऽन्यन्न च वस्तुग्रहो भ्रम" इति । इति चभापिकाऽऽकतम् । (२) नन्तर्याऽवभासस्य भूमत्वमापादयन् पूर्वोक्तं निराकरोति सिद्धान्ती "हतेते" इति । पदि हि निरन्तर रूपपरमाणत्र एवेकधीगोवरास्ताई रूपपदार्थे रसगन्धस्पर्श- परमाणूनामपि सत्वेन रूपपरमाणूना नेन्तर्यमसिद्धम् । ततश्च सान्तरेषु वृक्षेषु दूराद् घनानप्रन्यययन् सान्तरेषु परमाणुपु भ्रान्त एस स्याल्पप्रत्यप इति भावः । नचाऽऽराप्यते भरतमिति माम्प्रतम् । इशरतपऽऽश्रयदोपप्रसङ्गात् । तदुक्तमुदयनाऽऽचार्यगत्मतत्ववि- ये निरन्ताऽऽरोपे तेपा त्यूमाना ग्रहणं तद्ग्रहणे च सनि नन्तर्यारोप" इति ।

·६३ समाधिपादः। भा० सूक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य तस्याऽवयव्यभा- । वादतद्पप्रतिष्टं मिथ्याज्ञानमिति प्रायेण सर्वमेव प्राप्त मि- ध्याज्ञानमिति । तदा च सम्यग्ज्ञानमपि किं स्याद्विषयाऽभा- वाद, यद् यदुपलभ्यते तत्तदवयवित्वेनाघातं, तस्मादस्त्यवय- वी यो महत्त्वादिव्यवहाराऽऽपन्नःसमापत्तेनिर्वितीया विपयो भवति ॥४३॥ सू० एतयेव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता ॥४४॥ टी०ऽभ्युपेयम्। तथाचतद्वाधमानसत्त्वमात्मानमेवाऽपबाधेत। परमसूक्ष्माः पर- माणवो विजातीयपरमाण्वन्तरिता अनुभवविषयाइतिव्याहतमङ्गीकरणम् । तदिदमुक्तं यस्य पुनरवस्तुकः स प्रचयविशेपो निर्विकल्पस्य विषय इति । सन्तु तर्हि सक्ष्माः परमाणवो निर्विकल्पविषया इत्यत आह “सृक्ष्मं च कारणमनुपलभ्यमविकल्पस्य" इति । तस्याऽवयव्यभावाद हेतोः 'अतद्- रूपप्रतिष्ठं मिथ्याज्ञानम्' इति लक्षणेन सर्वमेव प्राप्त मिथ्याज्ञानं = यत स्थौल्याऽऽलम्बनं यच्च तदधिष्ठानसत्त्वाऽऽलम्बनमित्यर्थः । नन्वेताव- ताऽपि न ज्ञानमात्मनि मिथ्या भवति तस्याऽवयविलेनाऽप्रकाशादित्यत आह “प्रायेण" इति । ननु किमेतावताऽपीत्यत आह "तदाच" इति । सत्त्वादिज्ञानं चेन्मिथ्या तदा सत्त्वादिहेतुकमनवयवित्वादिज्ञानमपि मि. थ्यैव । तस्याऽपि हि निर्विकल्पागोचराऽस्थलमेवावसेयतया विषयः। स च नास्तीतितात्पर्य्यार्थः । विषयाऽभाव एव कुत इत्यत आह “यद् यद्" इति । विरोधश्च २] परिणामवैचित्र्येण भेदाऽभेदेन चोक्तोपपत्त्यनुसारे- णोद्धर्तव्य इति सर्व रमणीयम् ॥४३॥ सू०"एतयैव सविचारा निर्विचारा च सक्ष्मविपया व्याख्याता" । अभिव्यक्तो घटादिधर्मो यैस्ते तथोक्ताः, घटादिधर्मोपगृहीता इति यावत् । टि० (१) अविकल्पस्येति न सार्वत्रिक पाठ । सूक्ष्म यदवयगऽऽयं कारण तद् अधिकत्यस्पा- । ऽनुपलभ्यं निर्विकल्पप्रत्यक्षाऽग्राह्यमिति यादिति पोनना । * आम्नातमिति पाठान्तरम् । (२) ननु ग्रहणाऽग्रहणतद्देशत्वाऽनदेशवादिविरोधपरिहार कयमन आह "विरोधश्च" इति । एतच्च पञ्चविषविरोषध्वमनप्रस्ताव आत्मतत्त्वत्रिके सष्टम् । .

·पातञ्जलदर्शने ६४ भा० तत्र भूतसूक्ष्मेष्वभिव्यक्तधर्मकेषुदेशकालनिमित्तानुभवाऽव- च्छिन्नेषु या समापत्तिस्सा सविचारेत्युच्यते। तंत्राऽप्येकवुद्धिनि ग्राह्य मेवोदितधर्मविशिष्टं भूतसूक्ष्ममालम्बीभूतं समाधिप्रज्ञा- यामुपतिष्ठते। या पुनः सर्वथा सर्वतःशान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मा- ऽनवच्छिन्नेषु सर्वधर्माऽनुपातिषु . सर्वधर्मात्मकेषु समापत्तिः देशः = उपय॑धःपार्धादिः, कालो = वर्तमानः, निमित्तम् = पार्थिव- स्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रप्रधानेभ्यः पञ्चतन्मात्रेभ्य उत्पत्तिः । एवमाप्यस्य परमाणोर्गन्धतन्मात्रवर्जितेभ्यो रसतन्मात्रप्रधानेभ्यश्चतुर्थ्यः, एवं तैज- सस्य परमाणोर्गन्धरसतन्मात्रराहितेभ्यो रूपतन्मात्रप्रधानेभ्यस्त्रिभ्यः, एवं, वायवीयस्य परमाणोर्गन्धादि तन्मात्रहीनाभ्यां स्पर्शप्रधानाभ्यां स्पर्श- शब्दतन्मात्राभ्याम्, एवं नाभसस्य शब्दतन्मात्रादेवैकस्मात् । तदिदं निमित्त भूतसूक्ष्माणाम्। एतेषां देशकालनिमित्तानामनुभवस्तेनाऽवच्छिन्नेषु, नान- नुभतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्य उपजायत इत्यर्थः। ननु सवितर्कया सह कि सारूप्यं सविचाराया इत्यत आह "तत्राऽपि" इति। पार्थिवो हि परमाणु- पञ्चतन्मात्रप्रचयाऽऽत्मा एकवुद्धिनिर्ग्राह्यः, एवमाप्यादयोऽपि चतुस्त्रि- इयेकतन्मात्राऽऽत्मान एकबुद्धिनि ह्या वेदितव्याः। उदितो = वत्तमानो धर्मस्तेन विशिष्टम् । एतावता चात्र सङ्केतस्मृत्याऽऽगमानुमानविकल्पा- ऽनुवेधः सूचितः। न हि प्रत्यक्षेण स्थूले दृश्यमाने परमाणवः प्रकाशन्तेऽपि वागमानुमानाभ्याम्। तस्मादुपपन्नमस्याः सङ्कीर्णत्वमिति । निर्विचारा- माह "या पुनरिति । सर्वथा = सर्वेण नीलपीतादिप्रकारेण । सर्वत इति सार्वविभक्तिकस्तसिः। सर्वेः देशकालनिमित्ताऽनुभवैरित्यर्थः। तदनेन स्व- रूपेण कालाऽनवच्छेदः परमाणूनामिति दर्शितम् । नाऽपि तदाऽऽरब्धधर्म- द्वारेणत्याह "शान्त" इति । शान्ताः = अतीताः, उदिताः = वर्ग- माना, अव्यपदेश्याः = भविष्यन्तो धर्मास्तैरनवच्छिन्ने । अनवच्छिन्ना धर्मः परमाणवः किमसंबद्धा एव तैरित्यत आह “सर्वधर्मानुपाति" इति । टि० *अापीति पाठान्तरम् । (१) गन्धादीत्यादिपदेन रसरूपयोहिणम् । (२) द्वारेणे- त्यस्याऽग्रे कालाऽवच्छेद इति शेषः । (३) सर्वधर्माऽनुपातिपु= सर्वधर्मानुगतेष्वित्यर्थः ।

·E५ - समाधिपाद । भा० सा निर्विचारेत्युच्यते । एवंस्त्ररूपं हि" तद् भूतसूक्ष्ममेतेनैव । स्वरूपेणालम्बनीभूतमेव समाधिप्रज्ञास्वरूपमुपरजयति । प्रज्ञा च स्वरुपशून्येवाऽर्थमात्रा यदा भवति तदा निर्विचारेत्युच्यते, तत्र महद्वस्तुविषया सवितर्का निर्वितर्का च, सूक्ष्मविषया सवि- चारा निर्विचारा च, एवमुभयोरेतयैव २) निर्वितर्कया विकल्प- हानिर्व्याख्याता इति ॥४४॥ सू० सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ॥ ४५ ॥ भा० पार्थिवस्याऽणोर्गन्धतन्मात्रंसूक्ष्मो विपयः, प्राप्यस्य रसत- न्मात्रं,तैजसस्य रूपतन्मात्रं,वायवीयस्यस्पर्शतन्मात्रम्, आका- शस्य शब्दतन्मात्रमिति, तेपामहङ्कारः,५) अस्याऽपि लिङ्ग- टी० कतमेन सम्बन्धेन धर्माननुपतन्ति परमाणव इत्यत आह, "स- वधर्मात्मकेषु” * इति । कथञ्चिद् भेदः कथञ्चिदभेदो धर्माणां पर- माणुभ्य इत्यर्थः । कस्मात् पुनरियं समापत्तिरेतद्विपयेत्यत आह, “एवं स्वरूपं हि" इति । वस्तुतत्त्वग्राहिणी नाऽतत्त्वे प्रवर्तत इत्यर्थः । विषयमभिधायाऽस्याः स्वरूपमाह “प्रज्ञा च" इति । सङ्कलय्य स्व- रूपभेदोपयोगि विषयमाह "तत्र" इति । उपसंहरति “एवम्" इति । उभयोः आत्मनश्च में निर्विचारायाश्चेति ॥ १४ ॥ किं भूतसूक्ष्म एव ग्राह्यविषया समापत्तिः समाप्यते ? न, किन्तु "सूक्ष्म- विषयत्वं चाऽलिङ्गपर्यवसानम्" ॥ पार्थिवस्य परमाणोः सम्बन्धिनी, या गन्धतन्मात्रता सा समापत्तेः सूक्ष्मो विषयः। एवमुत्तरत्राऽपि योज्यम्। * सर्वधर्मात्मकेषु सर्वधर्माणामाश्रपेत्रित्यर्थ - आत्मनश्च-निर्षितर्कायाश्चेत्यर्थः । टि० (१) हि शब्दो हेत्वर्थे, यतस्तद् भूतसूक्ष्मम् एवस्वरूपमत एतेनैव स्वरूपेणाऽऽलम्ब- नीमूतं सत् समाधिप्रज्ञास्वल्पमुपरजपति =स्वसमानाऽऽकारं करोतीत्यर्थः । (२) एतया=पूर्वसूत्रोक्तया निर्मितर्कयैव, उभया:-निर्षितर्कापा निविचारापाच, पि. कल्पहानि:-शब्दार्थविकल्पशून्यता, व्याख्याते यर्थः। उभयोरित्यस्य सपिचारनिर्विचारयो- रित्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुब्याख्यानं तु महदसङ्गतम् । सरिचायया विकत्यशून्यत्वाभावात् । (३) तेषाम् - पञ्चतन्मात्राणा कारण योऽहङ्कारः स तेम्यः पञ्चत मानेभ्यः प ·, . पातञ्जलदर्शने । भा० मात्रं सूक्ष्मो विषयः। लिङ्गमात्रस्याऽप्यलिङ्ग सूक्ष्मो विषयः। न चाऽलिङ्गात्परं सूक्ष्ममस्ति । नन्वस्ति पुरुपः सूक्ष्म इति', सत्यम् । यथालिङ्गात्परमलिङ्गस्य सौक्षम्यं,न चैवं पुरुषस्य, किन्तु लिङ्गस्यान्वयिकारणं पुरुषो न भवति हेतुस्तु भवतीति(२) । अतः प्रधाने सौक्षम्य निरतिशयं व्याख्यातम् ॥१५॥ लिङ्गमात्रं महत्तत्वं, तद्धि लयं गच्छति प्रधान इति । अलिङ्गं -प्र- धानं, तद्धि न क्वचिल्लयं गच्छति इत्यर्थः । अलिङ्गपर्यवसानत्वमाह "नचाऽलिङ्गात्परम्" इति । चोदयति "ननु" इति । पुरुषोऽपि सूक्ष्मो नाऽलिङ्गमेवेत्यर्थः । परिहरति "सत्यम्” इति । उपादानतया सौक्ष्म्यम् अलिङ्ग एवं नाऽन्यत्रेत्यर्थः । तत्र पुरुषार्थनिमित्तत्यान्महदहङ्कारादेः पुरु- पोऽपि कारणमलिङ्गव) इति । कुत एवंलक्षणम् अलिङ्गस्यैव सौम्य- मित्याशयवान पृच्छति “किन्तु” इति । उत्तरमाह “लिङ्गस्य' इति । सत्यं कारणं, न तूपादानम् । यथा हि प्रधानं महदादिभावेन परिणमते सूक्ष्मो रिपयः समापत्तेरित्यर्थः । एवमग्रेऽपि वाध्यम् । यद्वा तेपामित्यादिषष्ठयन्तानि पञ्चम्यन्ताऽर्थकानि । (१) ननु “अव्यक्तात्पुरुषः पर" इति श्रुत्या पुरुष एव निरतिशयं सौक्ष्म्यमाख्यायते, तत्कथं प्रमाने सौंदम्यकाष्ठाकथनमित्याशयन शङ्कत “नन्वस्ति पुरुषः सूक्ष्म” इति, अङ्गीकरोति "सत्यम्" इति । कथ-तहिं अलिङ्गापर्यवसानमित्युक्तमत आह । “यथा" इति । यथा--शब्दो यादृशार्थकः । तथा च यादृशं परिणामित्वेनोपादानतया महत्तत्वा- उपेक्षितं सौम्य प्रधानऽस्ति, नैवं पुरुषस्य प्रधानाऽपेक्षित सौम्यम् । पुरुषस्याऽपरि- णामित्वात् । परिणामित्वसमानाधिकरणसोदम्यस्य प्रधान एव विश्रान्तिरिति भावः । (२) इति = शब्दो हेत्वर्थे । यतः पुरुषो हेतु: = निमित्तकारणमेव लिङ्गादीना,नाऽन्व- यिकारणम् 3 - उपादानकारणम्, अत उपादानतया विवक्षितं सौक्ष्म्य प्रधान एव निरतिशय व्याख्यातं सूत्रकृता अन्वयिकारणत्वाऽविवक्षायान्तु पुरुषोऽपि सूक्ष्मोऽस्त्येवेति भावः। (३) अलिङ्गवन् प्रधानवदित्यर्थः। महदहङ्कारादेः पुरुषार्थनिमित्तत्वा पुरुषोऽपि मह- दहवारदेः कारणमेव प्रधानवद् इति = यतोऽत: कुत एच लक्षणम् = उपादानत्व- लक्षणमलिङ्गस्पेन सौम्यमित्यर्थः । , ·६७ , समाधिपादः। सू०.ता एव सवीजः समाधिः ॥४६॥ भा० ताश्चतसः समापत्तयो वहिर्वस्तुवीजा) इति समाधिर- पि सवीजः । तत्र स्थूलेऽर्थे सवितर्को निर्वितर्कः, सूक्ष्मेऽर्थे स- विचारो निर्विचार इति चतुर्दोपसंख्यातः समाधिरिति॥४६॥ टी० न तथा पुरुषस्तहेतुरपीत्यर्थः । उपसहरति “अतः प्रधान एव सौम्यं निरतिशयं व्याख्यातम्" इति ॥४५॥.' चतसृणामपि समापत्तीनां ग्राह्यविषयाणां सम्प्रज्ञातत्वमाह "ता एव सबीजः समाधिः" ॥४६॥ एव-कारो भिन्नक्रमः] सबीज इत्यस्या- ऽनन्तरं द्रष्टव्यः। ततश्चतस्रः समापत्तयो ग्राह्यविषयाः सवीजतया निय- म्यन्ते । सवीजता त्वनियता ग्रहीतृग्रहणगोचरायामपि समापत्ती विकल्पा- ऽविकल्पभेदेनाऽनिषिद्धा व्यवतिष्ठते । तेन ग्राह्ये चतस्रः समापत्तयो ग्रहीतृग्रहणयोश्च चतस्र इत्यष्टौ ते भवन्तीति । निगदव्याख्यातं भाष्यम् ®समाधयः। (१) बहिर्वस्तुबीनाः = अस्मिताद्यनात्मवस्त्येवाऽऽलम्बनत्वेन बीज यासां ता बहिर्वस्तु- बोजा इत्यर्थः । (२) तद्धेतुरपि = तेषां महदादीनां निमित्तकारणमपि पुरुषो, ने प्रधानवन्महदायाकारपरिणामीत्यर्थः । (३) ननु सूत्रे ता एव इत्यनेन पूर्वोकानां ग्राह्यविपयाणां चतसृणां समापत्तीनामेव परामर्शात्तासामेव सबीजत्वेन सम्प्रज्ञातत्वं स्यात्, तथाच ग्रहीतृग्रहणसमापत्योः सर्वाज- स्वाऽनुक्त्या न्यूनतापत्तिरित्यत आह "एत्रकारो भिन्नक्रम" इति । तथा च नाऽनेन सूत्रेण चतसृणामेव समापत्तीनां सबोनत्वमुच्यते, किन्तर्हि सबोजा एवेमे इति निधीनत्वं निषिद्धयते । तथा चेतरयोः समापरयोः सनीजत्वमक्षतमेवेति ॥ यवाहोपुरुपिकया मत्सरेण विज्ञान भिक्षु.. णोद्गारि-न एवकारो भिन्नक्रमो, ग्रहोत्रादिसमापत्तेः सबीनत्वाऽनुकत्याऽत्र सूत्रकारस्य न्यूनतापत्तरित्यादि । तदसत् , ग्रहणग्रहीतृसमापत्योरपि सबोजत्वस्य सर्वसम्मतत्वेनोपायान्तरा- ऽभावान्यूनतापरिहाराय · व्याख्यानस्याऽऽवश्यकत्यात् । किञ्च । यदि च सूप्रश्ता ग्रहीतृग्रहणसमापत्योः सीजत्वं नोक्तं, तस्कर्थ त्यक्ताऽपत्रपेन ता = अंहीतृग्रहणमान- समापत्तप एव सबीनः समाधिरित्येवं सूत्राओं वर्णितस्त्वयेत्यकं विस्तरेण । वस्तुतस्तु " બાધા टि. तथा=न ·पातालदर्शने । सू० निर्विचारवैशारयेऽध्यात्मप्रसादः ॥४७॥ भा० अशुद्धयाऽऽवरणमलाऽपेतस्य प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य रजस्तमोभ्यामनभिभूतःस्वच्छःस्थितिप्रवाहो वैशारद्यम् । यदा निर्विचारस्य समाधवैशारद्यमिदं जायते तदा योगिनो भव- त्यध्यात्मप्रसादः = भूतार्थविषयः क्रमाऽननुरोधी स्फुटप्रज्ञा- लोकः। तथाचोक्तं. "प्रज्ञाप्रासादमारुह्य अशोच्यः शोचंतो जनान् । भूमिष्ठानिव शैलस्थः सर्वान् प्राज्ञोऽनुपश्यति ॥४७॥ टी. चतसृषु समापत्तिपुग्राह्यविषयास निर्विचारायाः शोभनत्वमाह "निर्वि- चारवैशारयेऽध्यात्मप्रसादः ॥४॥वैशारद्यपदार्थमाह "अशुद्धि" इति। रजस्तमसोरुपचयोऽशुद्धिः सैवाऽऽवरणलक्षणो मलस्तस्मादपेतस्य, प्रका- शात्मनः = प्रकाशस्वभावस्य, बुद्धिसत्त्वस्य अत एवाऽनभिभूतः। स्यादे- तद्, ग्राह्यविषया चेत् समापत्तिः कथमात्मविषयः प्रसाद इत्यत आह, "भूतार्थविषय” इति । नात्मविषयः किन्तु तदाधार इत्यर्थः । क्रमा- ऽननुरोधी = युगपदित्यर्थः । अत्रैव पारमर्पोङ्गाथामुदाहरति "तथाच" इति । ज्ञानाऽऽलोकप्रकर्षणात्मानं सर्वेषामुपरि पश्यन् दुःखत्रयपरीतान् शोचतो जनान् जानातीत्यर्थः ॥१७॥ पटे० ग्रहीतृग्रहणयोरपि चित्तवृत्तिदशाया प्रायकोटो निक्षेपाद्, ग्रहीतृग्रहणसमापश्योरपि ग्राह्यसमापचायन्तर्माय इति ता एयेति वदतः सूत्रकारस्याशय । तथा हि । इन्द्रियविषया हि "वृत्तिर्ग्रहणसमापतिरस्मिताविषय च ग्रहीतृसमापत्तिरित्युच्यते । अस्मितेन्द्रिययोश्च सूक्ष्मविषयत्वं स्पष्टमेव । अतएव सूक्ष्मग्राह्यविषये सविचारनिर्विचारे समापत्ती उक्त्ता सक्ष्मविषय किम्पप॑न्त इत्याकाक्षायामलिङ्गपर्यन्तः सूक्ष्मो विषय इत्युक्त सूत्रकृता । यद्यपि भाष्यकतेन्द्रियाणा सूक्ष्मत्व नोक्त बयापि तन्मात्रैरिद्रियाण्यप्युपलक्षणीयानि । सविचारनि- विचारभेदेन संप्रज्ञातस्य दैविध्येऽपि तदवान्तरभेदमादाय "क्षीणवृत्ते” रिति सूत्रेण त्रैविध्य मभिहितम् । तत्राऽप्यवान्तरभेदेन "रितर्कविचार" इत्यनेन चातुर्विध्यमुक्तम्। तत्रापिचपिक्स्पा- ऽविकल्पभेदेनाष्टविधत्वमिति तापम् । एतेन पोढा सम्प्रज्ञात इति विज्ञानक्तिर्नादरणया। (१) भूतापिय = पथार्थवस्तुविषय । क्रमाननुराधी = गुगपत्सर्वाग्राही, स्फुट = प्रसशो ज्ञानालोको, न श्रुताऽनमितरूप इत्यर्थः ।

·समाधिपादः। सू० ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा ॥४८॥ भा०तस्मिन् समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्याऋतम्भरेति सज्ञा भवति। अन्वर्था च सा। सत्यमेव विर्भात, न तत्र विपर्यास- गन्धोऽप्यस्तीति । तथाचोक्तम् "अागमेनाऽनुमानेन ध्यानाभ्यास- रसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन् प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम्" इति॥४८॥ भा० सा पुनः,- सू० 'श्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थ- त्वात् ।। ४९॥ टी. अत्रैव योगिजनप्रसिद्धाऽन्वर्थसञ्ज्ञाकथनेन योगिसंमतिमाह । "ऋत- म्भरा तत्र प्रज्ञा"॥४॥सुगम भाप्यम्। 'आगमेन'-इति वेदविहितं श्रवण- मुक्तम्, 'अनुमानेन'-इति मननं, ध्यानं चिन्ता, तस्याऽभ्यासः पौनः पुन्येनाऽनुष्ठानं, तस्मिन् रस आदरः। तदनेन निदिध्यासनमुक्तम् ॥४८॥ स्यादेतद्, आगमाऽनुमानगृहीतार्थविषयभावनाप्रकर्पलब्धजन्मा निर्वि- चाराऽऽगमाऽनुमानविषयमेव गोचरयेत् । न खल्वन्यविपयाऽनुभवजन्मा संस्कारः शक्तोऽन्यत्र ज्ञानं जनयितुम् । अतिप्रसङ्गात् । तस्मान्निर्विचारा चेद् ऋतम्भराऽऽगमाऽनुमानयोरपि तत्प्रसङ्ग इत्यत आह "श्रुताऽनुमान- प्रज्ञाभ्यामन्यविपया विशेषार्थत्वाद्" इति ॥ १९ ॥ ॥ बुद्धिसत्त्वं हि प्रकाशस्वभावं सर्वार्थदर्शनसमर्थमपि तमसाऽऽवृतं यत्रैव रजसोद्- घाव्यते तत्रैव गृह्णाति । यदा वभ्यासवैराग्याम्यामपास्तरजस्तमोमल- मनवद्यवैशारद्यम् उद्योतते तदाऽस्याऽतिपतितसमस्तमानमयसीम्नः(२) टि० (१) सौत्रतत्रशब्दस्य व्याख्यान-तस्मिन्निति । तस्मिन्-निविचारसमाधिवशारद्यमन्ये- अध्यात्मप्रसाद सति, समाहितचित्तस्य या प्रज्ञा जायते तस्या प्रस्तम्भरेति संज्ञा भवती- त्यर्थः । तस्मिन्सबीजयोगे समाहितचित्तस्पति विज्ञानीयविवरणं तु फरगु । व्यय- हितरामर्शस्यायुक्तत्वात् । (२) अतिपतिता अतिमानता, समस्ता मानगेयसीमा मर्यादा येन तस्य बुद्धिमत्त्वस्पेत्यर्थः । मर्यादाऽतिक्रमणं च भूतगविष्यदुरव्यवहितमूक्ष्मयस्तु- ग्रहणेन बोध्यम् । तदेवाह "किन्नाम पन्न गोचर" इति । अपि त्येतादृशबुद्धिमत्तस्य सर्व एवं गोचर इति भावः ।

·, १०० पातञ्जलदर्शने भा०श्रुतम् = अागमविज्ञानम् । तत्सामान्यविपयम् । न ह्यागमन शक्यो विशेषोऽभिधातुं कस्माद्, न हि विशपेणकृतसङ्केतःशब्द इति। तथाऽनुमानंसामान्यविषयमेवायत्रमाप्तिस्तत्र गतिर्यत्रा- माप्तिस्तत्र नभवति गतिरित्युक्तम्।अनुमानेन चसामान्येनोप- संहारः। तस्माञ्छ्रताऽनुमानविषयो नविशेषः कश्चिदस्तीति।न चाऽस्य सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टस्य वस्तुनो लोकप्रत्यक्षेण ग्रहणं, नचास्यविशेषस्याऽप्रामाणिकस्याऽभावोऽस्तीति 'समाधिप्रज्ञा- निर्ग्राह्य एवं स विशेपो भवति, भूतसूक्ष्मगतो वा पुरुपगतो वा । टी० प्रकाशाऽऽनन्त्ये सति किन्नाम यन्न गोचर इति भावः । व्याचष्टे "श्रुतमा- गमविज्ञानं तत्सामान्यविषयम्" इति । कस्माद् "न ह्यागमेन शक्यो विषयोऽभिधातुं” कुतः। यस्मादानन्त्याव्यभिचाराच्च न विशेषेण कृतसङ्केतः शब्दः ।यस्मादस्य विशेपेण सह न वाच्यवाचकसम्बन्धः प्रतीयते, न च वाक्यार्थोऽपीडशो विशेषः सम्भवति । अनुमानेऽपि लिगलिङ्गिसम्बन्ध- ग्रहणाऽधीनजन्मनि गतिरेपैवेत्याह "तथाऽनुमानम्" इति । यत्राध्याप्तिरि- त्यत्र,यत्रतत्रशब्दयोः स्थानपरिवर्त्तनेन व्याप्यव्यापकभावो गमयितव्यः(२) अतोऽत्राऽनुमानेन सामान्येनोपसंहारः । उपसंहरति "तस्माद्” इति । अस्तु तर्हि सम्बन्धग्रहाऽनपेक्षं लोकप्रत्यक्षं, न तत् सामान्यविषयमित्यत आह । “नचाऽस्य" इति । मा भूत् सम्बन्धग्रहाऽधीनं लोकप्रत्यक्षमि- न्द्रियाऽधीनं तु स्याद् । नचेन्द्रियाणामस्मिन्नस्ति योग्यतेत्यर्थः । ननु यद्यागमाऽनुमानप्रत्यक्षाऽगोचरो विशेषस्तर्हि नास्ति प्रमाणविरहादित्यत आह “नच" इति । न हि प्रमाणं व्यापकं कारणं वा प्रमेयस्य,येन तन्निवृत्ती टि. (१) इति-शब्दो हेत्वर्थे। यतोऽप्रामाणिकस्य लोकिकप्रत्यक्षाद्यगोचरस्याऽपि पुरुषादि गतविशेषस्याऽभावो न शक्यते वक्तुमत समाधिप्रज्ञानिाह्य एस सविशेष इति भावः । (२) "नियम्यत्वनियन्तृत्वे भावयोर्यादृशे मते । विपरीते प्रतीयेते ते एव तदभावयोः" इति महपादरचनेनाऽभाग्योपरीत्येन व्याप्यव्यापफभावाऽभ्युपगमाद्, यत्र गत्यभाव- स्तत्र प्राप्यभाव इति वेपरीत्पेन व्याप्यव्यापभागो गयितव्य इत्यर्थः ।

·समाधिपाद १०१ भा० नुस्माच्छ्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविपया सा प्रज्ञा विशेषार्थ- त्वाद् इति ॥ ४६॥ समाधिप्रज्ञाप्रतिलम्भे योगिनः प्रज्ञाकृतः संस्कारो नवो नवो जायते । सू० तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कारप्रतिवन्धी ॥ ५० ॥ समाधिप्रज्ञाप्रभवः संस्कारो व्युत्थानसंस्काराऽऽशयं बाधते, टी० निवर्त्तत। नो खलु२) कलावतश्चन्द्रस्य परभागवर्तिहरिणसद्भाव प्रति नसन्दिहते प्रामाणिका इत्यर्थः । इति तस्मात्समाधिप्रज्ञानिर्ग्राह्य एवेति । अत्र च विवादाऽध्यासिताः परमाणव आत्मानश्व प्रातिस्विकविशेपशालिनः द्रव्यत्वे सति परस्पर व्यावर्त्तमानत्वाद, ये द्रव्यत्वे सति परस्परं व्यावर्तन्ते ते प्रातिस्विकविशेषशालिनो यथा खण्डमुण्डादय इत्यनुमानेन, आगमेन च ऋतम्भरप्रज्ञोपदेशपरेणायद्यपि विशेपोनिरूप्यते,तदनिरूपणे संशयःस्थाद्। न्यायप्राप्तत्वात, तथाऽप्यदूरविप्रकर्षण तत्सत्त्वं कथञ्चिद्गोचरयतः श्रुता- ऽनुमाने, नतु साक्षाच्चार्थमिव समुच्चयादिपदानि लिङ्गसंख्यायोगितया । तस्मात सिइंश्रुताऽनुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषयेति । स्यादेतद्, भवतु परमा- थेविषय. सम्प्रज्ञातो यथोक्तोपायाऽभ्यासाद, अनादिना तु व्युत्थानसँस्का- रेण निरूढनिबिडतया प्रतिबन्धनीया समाधिप्रज्ञा सा, * वात्याऽऽवतमध्य- वर्तिप्रदीपपरमाणुरिख-इति शङ्कामपनेतु सूत्रमवतारयति “समाधिप्रज्ञा" इति।सूत्र पठति "तजः सँस्कारोऽन्यसँस्कारप्रतिबन्धी" ॥५०॥ तद्'इति निर्विचारां समापत्ति परामृशति 'अन्य' इति व्युत्थानमाह । भूतार्थपक्षपातो हि धियां स्वभावः तावदेवेयमनवस्थिता भ्राम्यति नयावत् तत्त्वं प्रतिलभते तत्प्रतिलम्भेतत्रास्थितपदा सती सॅस्कारबुद्धिः संस्कारचक्रक्रमेणाऽऽवर्त- (१) निर्विचारसमाध्युत्कर्पजन्यरूनम्मरप्रज्ञाला सत यस्तत्समाधिमन्यः संस्कारी नयो नवो जायते स संस्कारोऽन्यमस्काराणा व्युयानसँम्बाराणा प्रनिय-वी भवनीत्या सूत्रणेकवाक्यतयाऽन्वयो बाध्यः । 714 (२) प्रमाणनिवृत्ती प्रमेयानि त्तिरित्या दृष्टान्तमाह । “नो गः" इति । वायत = हितीपाचन्द्रम्पयर्थ । हरिणमझाप = चन्द्रगाइनमृगमद्भारमित्यर्थः । * बातममाः। " टि.

·যানজৰখন भा० व्युत्थानसंस्काराऽभिभवात् तत्प्रभवा प्रत्यया न भवन्ति, प्रत्ययनिरोधे समाधिरुपतिष्ठते, ततः समाधिप्रज्ञा, ततः प्रज्ञा- कृताः संस्कारा इति नयो नवः संस्काराऽऽशयो जायते, ततः प्रज्ञा ततश्च संस्कारा इति । कथमसौ संस्काराऽऽतिशयश्चित्तं साऽधिकार न करिष्यति इति, न तेप्रज्ञाकृताः संस्काराःक्लेशक्ष- यहेतुत्वाच्चितमधिकारविशिष्टं कुर्वन्ति । चित्तं हि ते स्वकार्याद- वसादयन्ति । ख्यातिपर्यवसानं हि चित्तचेष्टितमिति ॥५०॥ टी० मानमनादिमप्येतत्तत्त्वसँस्कारबुद्धिक्रमं वाधत एवेति । तथा च बाह्या" अप्याहुः “निरुपद्रवभूतार्थस्वभावस्य विपर्यायैः । नवाधोऽनादिमत्त्वेऽपि बुद्धेस्तत्पक्षपाततः२' इति । स्यादेतत, समाधिप्रज्ञातोऽस्तु व्युत्थानजस्य संस्कारस्य निरोधः, समाधिजस्तु संस्काराऽतिशयः समाधिप्रज्ञाप्रसवहेतुर- स्त्यविकल इति तदवस्थैव चित्तस्य साऽधिकारतेति । चोदयति "कथमसौ" इति। परिहरति “न ते" इति। चित्तस्य हि कार्यद्वयं शब्दाद्यपभोगो विवे- कख्यातिश्चेति । तत्र क्लेशकर्माशयसहितं शब्दाद्युपभोगे प्रवर्त्तते, प्रज्ञाप्रभव- संस्कारोन्मूलितनिखिलक्लेशकर्माशयस्य तु चेतसोऽवसितपायाऽधिकारभा- वस्य विवेकख्यातिमात्रमवशिष्यते कार्यम्। तस्मात्समाधिसँस्काराश्चित्तस्य न भोगाधिकारहेतवः, प्रत्युत तत्परिपन्थिन इति । स्वकार्याद=भोगलक्ष- जादु, अवसादयन्ति असमर्थकुर्वन्ति इत्यर्थः। कस्मात्, ख्यातिपर्यवसानं । हि चित्तचेष्टितम् । तावद्धि भोगाय चित्तं चेष्टतेन यावद्विवेकख्यातिमनु- भवति । सॅजातविवेकख्यातिनस्तु क्लेशनिवृत्तौ न भोगाऽधिकार इत्यर्थः । तदन्न भोगाऽधिकारप्रशान्तिः प्रयोजनं प्रज्ञासँस्काराणामित्युक्तम्॥५०॥ (१) बाह्या बदनाह्यास्तथागतमताऽनुगता इत्यर्थ (३) नीलपीतादिविपर्ययज्ञानानामनादिमवेऽपि न. तैविपर्ययज्ञाननिरुपद्रभूतार्थ स्वभावस्य-चतुर्विधभावनाजन्यस्य नीर पीताद्युपप्लवशन्यविशुद्धविज्ञानसन्तानोदयस्य वाध इत्यर्थ । तत्र हेतुमाह-"बुद्धेस्तापक्षपातत"-तत्वपक्षपातस्य ज्ञानस्वभावत्वा. दित्यर्थ । यत्र योगार्तिककारेणोक्तम् "अखिलसँस्कारवाधस्य योगफलवचनात्प्रारब्ध- वर्मणाऽप्यतिक्रमेणाशुतरमोक्ष केवलज्ञानाऽसाध्यो योगस्य फलम् । न हि भौगसँस्कारस्य निशेषता दाहे प्रारब्धकर्माऽपि फलायाऽलम्" इति । तदेतद्यद्यपि न म द तथाप्य- भिनिवेशलक्षणसूत्रे सम्प्रज्ञातयोगिनोऽपि गॅस्कारवशेनाऽभिनिवेशोऽस्तीत्येतद्विरुद्ध वदता काध मादाक्ष सक्तमिति प्रष्टव्योऽसौ । टि.

·समाधिपादः। १०३ भा० किञ्चाऽस्य भवति । सू० तस्यापि निरोधेसर्वनिरोधान्निीजः समाधिः॥५१॥ स न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानां संस्काराणामपि प्रतिबन्धी भवति । कस्माद्, निरोधजः संस्कारः समाधिजान् संस्कारान् वाधत इति । निरोधस्थितिकालक्रमाऽनुभवेन निरोधचित्तकृतसंस्काराऽस्तित्वमनुमेयम् । टी० पृच्छति । "किञ्च" इति किञ्चाऽस्य भवति-प्रज्ञासँस्कारवच्चित्तं प्रज्ञाप्रवाहजनकतया तथैव साधिकारमित्यधिकारापनुत्तयेऽन्यदपि किञ्चि- दपेक्षणीयमस्तीत्यर्थः) । सूत्रेणोत्तरमाह "तस्याऽपि निरोधे सर्वनिरोधा- निर्बीजः समाधिः ॥ ५१ ।। परेण वैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रलक्षणेन संस्कारोपजनहारा तस्याऽपि प्रज्ञा- कृतस्य सँस्कारस्य निरोधो, न केवलं प्रज्ञाया इत्यपिशब्दार्थः । सर्वस्यो- त्पद्यमानस्य सँस्कारप्रवाहस्य निरोधात कारणाभावन कार्यानुत्पादनात, सोऽयं निर्बीजः समाधिः।व्याचष्टे "स" इति। सः निर्वाजः समाधिः। समा- धिप्रज्ञाविरोधिनः परस्माद्वैराग्याज्जायमानः(२) स्वकारणहारेण न केवलं समाधिप्रज्ञाविरोधी प्रज्ञाकृतानामप्यसौ संस्काराणां परिपन्थी भवति । ननु वैराग्यजं विज्ञानं सद्विज्ञानं प्रज्ञामात्रं बाधता, संस्कार त्वविज्ञानरूपं कथं बाधते। दृष्टा हि जाग्रतोऽपि स्वप्नदृष्टार्थे स्मृतिरित्याशयवान् पृच्छति “कस्माद्" इति । उत्तरमाह। “निरोधज" इति ।निरुद्धयतेप्रज्ञाऽनेनेतिनि. रोधः परं वैराग्य,ततो जातो निरोधजः सँस्कारः। सँस्कारादेवदीर्घकालने- रन्तर्यसत्काराऽऽसेवितपरवैराग्यजन्मनः प्रज्ञासँस्कारवाधो,न तु विज्ञाना- दित्यर्थः । स्यादेतद्, निरोधजसँस्कारसहावे किं प्रमाणं? स हि प्रत्यक्षेण वाऽनुभूयेत, स्मृत्या वा कार्येणाऽनुमीयेत। न च सर्ववृत्तिनिरोधे प्रत्यक्ष- मस्ति योगिनो, नाऽपि स्मृतिः, तस्य वृत्तिमात्रनिरोधतया स्मृतिजन- कत्वाऽसम्भवादित्यत आह, “निरोध" इति । निरोधस्थितिः चित्तस्य टि० (१) समाधिप्रज्ञायास्तत्सस्काराणा च निरोधायाऽन्यदपि किंचिदपेक्षणीयमस्ति, न वेत्यर्थः। (२) उपनापमान इति पाठान्तरम् । (३) सकारणद्वारेण-विरामप्रत्ययाऽभ्यासकारणकज्ञानप्रसादलक्षणपरवैराग्यद्वारेणापर्य, :

·पातम्जलदर्शने । भा० व्युत्थाननिरोधसमाधिप्रभवैः सह कैवल्यभागीयैः संस्कारै- श्चित्तं स्वस्याम्प्रकृताववस्थितायां प्रविलीयते, तस्माते संस्का- राश्चित्तस्याऽधिकारविरोधिनो न स्थितिहेतवो, यस्मादवसि- ताऽधिकार सह कैवल्यभागीयः संस्कारैश्चित्तं विनिवर्तते तस्मि- :निवृत्ते पुरुपः स्वरूपप्रतिष्ठोऽतः शुद्धमुक्त इत्युच्यते ॥ ५५ ॥ इतिपातजलेसांख्यप्रवचने योगशास्त्रेसमाधिपादः प्रथमः ।। ठी० निरुद्वाऽवस्था, तस्याः कालक्रमो मुहर्ताऽईयामयामाऽहोरात्रादिः, तदनुभवेन । एतदुक्तं भवति । वैराग्याभ्यासप्रकर्षानुरोधी निरोधप्रकी मुहू- र्ताऽर्दयामादिव्यापितयाऽनुभूयते योगिना । न च परवैराग्यक्षणाः क्रमनि- यततया परस्परमसम्भवन्तस्तत्तत्कालव्यापितया साऽतिशयं निरोधं कर्तु- मीशत इति तत्तराग्यक्षणप्रचयजन्यः स्थायी संस्कारप्रचय एपितव्य इति भावः । ननूच्छिद्यन्तां प्रज्ञासंस्कारा, निरोधसंस्कारस्तु कुतः समुच्छिद्यते, अनुच्छेदे वो साऽधिकारत्वमेवेत्यत आह "व्युत्थान” इति । व्युत्थानं च तस्य निरोधसमाधिश्च == सम्प्रज्ञातः, तत्प्रभवा संस्काराः कैवल्यभागीया:= निरोधजाः संस्कारा इत्यर्थः।व्युत्थानप्रज्ञासंस्काराश्चित्ते प्रलीना इति भवति चित्तं व्युत्थानप्रज्ञासंस्कारवत्।निरोधसंस्कारस्तु प्रत्युदित एवाऽऽस्ते चित्ते। निरोधसंस्कारे सत्यपि चित्तमनधिकारवत् । पुरुषार्थजनकं हि चित्तं साऽधि- कार, शब्दाशुपभोगविवेकख्याती च तथा पुरुषार्थो । संस्कारशेषतायान्तुन बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुष इति नाऽसौ पुरुषार्थः। विदेहप्रकृतिलयानांन निरो. धभागितया साधिकारं चित्तम, अपि तु क्लेशवासिततयेत्याशयबानाह य- स्मादिति । शेपं सुगमम्, । “योगस्यो देशनिर्देशौ तदर्थ वत्तिलक्षणम्।यो- गोपात्ताःप्रभेदाश्च पादेऽस्मिन्नुपवर्णिता:"इतिश्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाप्यव्याख्यायां(तत्त्ववैशारद्या)प्रथमः समाधिपादः समाप्तः ॥१॥ टि. (१) साख्यप्रवचने - साक्ष्यशास्त्रस्यत्र प्रकर्मेण वचन सायप्रवचन साइट्ये ह्यभ्युगमनादेनेश्वर प्रतिपिद्धयासम्प्रज्ञातयोगनिरपेक्षात् तत्त्वज्ञानान्मोक्ष उक्तोऽत्र तु निरुपद्र- वाऽपन्दिग्धेच्छिकमुक्तिनियमाय परमेश्वरविद्याऽऽशुमोक्षहेतुरसम्मज्ञातयोगश्च प्रदर्शित इत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षुः । (२) पादार्थसग्राहक श्लोकमाह । “योगस्य" इति । उद्देश- निर्देशौ = योगारम्भप्रतिज्ञायोगलक्षण । योगोपाया = अभ्यासवैगन्यादय , तत्प्रभेदा = वितर्कविचारादय इत्यर्थ । इति श्रीमदासीनपूज्यपादसत्मकदिाशिष्यबालरामरुतं टिप्पणम् ॥ - ·पातञ्जलदर्शने साधनपादः ॥२॥ भार उदिष्टः समाहितचिस्त्तय योगः, की न्यूस्थितचित्तोऽपि योगयुक्तः स्याद् इत्येतदाऽऽरभ्यते । सू० तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः ॥७॥ दी० नन प्रथमपादेनैव सोपायः साऽवान्तरप्रभेदः सफलो योग 'उक्त स्तत्किमपरमवशिष्यते यदर्थ द्वितीयपादः प्रारभ्यतेत्यत आह "उद्दिष्ट" . इति। अभ्यासवैराग्ये हि योगोपायौ प्रथमे पाद उक्तौ, न च तौ व्यु- स्थितस्य द्रागित्येवा२] संभवत इति] द्वितीयपादोपदेश्यानुपायानपेक्षते सत्त्वशुद्धयर्थमाततो हि विशुद्धसत्त्वः कृतरक्षासंविधानोभ्यासबैराग्ये प्रत्यहं भावयति । समाहितत्वम् = अविक्षिप्तत्वं, कथं व्युत्थितचित्तो- ऽप्युपदेक्ष्यमाणैरुपायैर्युक्तः सन् योगी स्यादित्यर्थः । तत्र वक्ष्यमाणेपु नियमेप्वाकृष्य प्राथमिकं प्रत्युपयुक्ततरतया प्रथमतः क्रियायोगमुपदि- शति५] सूत्रकारः “तपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः" ॥ १॥ टि० (१) उत्तरपादेन सङ्गतिमभिधातुं पूर्ववृत्तगनुवदति "उदिष्" इति । पूर्वपादे समाहि- तचित्तस्य: योगारूढस्योत्तमाधिकारिणो । योग उद्दिष्टः = कथितः, साम्प्रतं व्युत्थितचि. तो- योगमारुरुक्षुरपि, कथं नु नाम योगयुक्तः स्पादित्यनुकम्पयताऽऽनायेण तदर्धमत- सूत्रजातमारभ्यत इत्यर्थः । एकाग्रचित्तस्य सम्प्रज्ञातयोग उक्तो, निरुद्धचित्तस्य चाऽसम्न- क्षातयोगोऽभिहितो, विक्षिप्तचित्तस्य तु न काऽपि गतिरुक्ताऽतो विक्षिप्तचित्तोऽपि यः साधनजातविक्षेपमपनीयाऽभ्यासवैराग्ये भावयन सम्प्रज्ञातसमाधिस्थ: स्याचसाधनमात प्रति- पादयितुं द्वितीयः पाद आरभ्यत इति भावः । (२) द्रागित्यव - झटित्येवेत्यर्थः । [३] इति = अतः सत्त्वशद्धयर्थ द्वितीयपादोपदेश्यान् तपःस्वाध्यायादीनपेक्षत इत्यर्थः । [४] कृतरक्षासंविधानः = अभ्यस्ताऽभ्यासवैराग्याऽनुष्ठानोपायकक्रियायोग इत्यर्थः । [५] वक्ष्यमाणवायाससाध्ययमाद्ययाऽङ्गानां मध्याद अल्पायासमाध्यानि तपा- दीनि त्रीणि पृथक्कृय प्रथमतः क्रियायोगमुपदिशति सूत्रकार इत्यर्थः । क्रियायोगस्य प्रथ- मोपदेशे हेतुमाह "प्राथमिकम्” इति । प्राथमिकं प्रति = योगमारुरुर्भु मन्दाऽविकारिणं प्रति, उपयुतरक्ततया = अल्पायामसाप्यत्वेन स्वान्तशोधकत्वेन चाऽत्युपादेयतया इत्ययः । -- - ·. पातालदर्शने । भा० नाऽतपस्विनो योगः सिद्धयति, अनादिकर्मक्लेशवासना- चित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर्नान्तरेण तपः सम्भे- दमापद्यत इति तपस उपादानम्।तच्च चित्तप्रसादनमवाध- मानमनेनाऽऽसव्यमिति मन्यते । स्वाध्यायः- प्रणवादिपवि- त्राणां जपः, मोक्षशास्त्राध्ययनं वा । ईश्वरप्रणिधानं सर्वक्रियाणां परमगुरावर्पणं, तत्फलसंन्यासो वा ॥१॥ टी० क्रियैव योगः क्रियायोगः योगसाधनत्वात, अत एव विष्णुपुराणे खाण्डिक्यकशिध्वजसंवादे “योगयुक प्रथमं योगी युजमानोऽभिधीयत" इत्युपक्रम्य तपःस्वाध्यायादयो दर्शिताः । व्यतिरेकमुखेन तपस उपायत्व- माह "नातपस्विन" इति । तपसोऽवान्तरव्यापारमुपायतोपयोगिनं दर्शयति "अनादि" इति । अनादिभ्यां कर्मक्लेशवासनाभ्यां चित्रा*अत एवं प्रत्युपस्थितम् = उपनत विषयजालं यस्यां सा तथोक्ता,अशुद्धिः- रजस्तमःसमुद्रेको, नाऽन्तरेण तपः सम्भेदभापद्यते = सान्द्रस्य निता- न्तविरलता सम्भेदः । ननूपादीयमानमपि तपो धातुवैषम्यहेतुतया योगप्रतिपक्ष इति कथन्तदुपाय इत्यत आह “तच्च” इति । तावन्मा- त्रमेव तपश्चरणीय, न यावता धातुवैषम्यमापद्यतेत्यर्थः । प्रणवाद्यः = पुरुषसूक्तरुद्रमण्डलबाह्मणादयो वैदिकाः, पौराणिकाच ब्रह्मपारायणाद- यः । परमगुरुः = भगवानीश्वरः तस्मिन् । यत्रेदमुक्तं “कामतोऽकामतो वाऽपि यत्करोमि शुभाऽशुभम्। तत्सर्वं त्वयि सेन्यस्तै त्वत्प्रयुक्त करो- म्यहम्" इति । तत्फलंसंन्यासो वा = फलाऽनभिसन्धानेन कार्यकरणं, यत्रेमुक्तं "कर्मण्येवाऽधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफल- हेतुर्भूः मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि" इति ॥१॥ [१] वप शब्देन चात्र कामानशनव हितमितमेध्याशित्व च गृह्यते, न तु "उपवास पयकादिकृच्छ्चान्द्रायणादिभिः । शरीरशोपणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्" इत्यादिस्मृत्युक्तम्, उपवासाद्यम्यासे मरणाऽऽपातात् । चान्द्रायणाद्याम्यासे धातुवैपम्यापत्तेश्च । अत एव श्रुती इत्याम्नातम् । तदेतदाह "तच " इति । अनेन योगिना चित्तप्रसादाऽविरोध्येव तपोऽनुष्ठेयमिति परमार्पिभिर्मन्यत इत्यर्थः । * नानाविधा । तपसाऽनाशकेन " ·१०७ करोति, .. D साधनपादः। भा० स हि क्रियायोगः) मू० समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ।। २ ।। स हि अासेव्यमानः समाधिम्भावयति, क्लेशांश्च प्रतनू- प्रतनूकृतान् क्लेशान् प्रसङ्ख्यानाऽग्निना दग्धवीज- कल्पानप्रसवधर्मिगाः करिष्यतीति,तेपांतनूकरणात्पुनः क्लेश- रपरामृष्टा सन्तपुरुषाऽन्यताख्यातिः सूक्ष्मा प्रज्ञा समाप्ताऽधि- कारा प्रतिप्रसवाय कल्पिष्यत इति ॥ २ ॥ टी० तस्य प्रयोजनाऽभिधानाय सूत्रमवतारयति स हि" इति। "समाधि-, भावनार्थः क्लेशतनकरणाश्च ॥२॥ ननु क्रियायोग एवं चेत् क्लेशान प्रतनूकरोति कृतं तर्हि प्रसङ्ख्यानेनेत्यत आह "प्रतनूकृतान्" इति- क्रियायोगस्य प्रतनूकरणमात्रे व्यापारो, न तुवन्ध्यत्वे क्लेिशानाम् ।प्रस-- ख्यानस्य तु तदन्ध्यत्वे, दग्धबीजकल्पान्-इति वन्ध्यत्वेन दग्धकलमः बीजसारूप्यमुक्तमा स्यादेतत, प्रसङ्ख्यानमेव चेत् क्लेशान्अप्रसवधर्मिण- करिष्यति कृतमेपा प्रतनूकरणेनेत्यत आह "तेषाम्" इति । क्लेशानामते अतानवे हि बलवहिरोधिग्रस्ता सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिरुदेतुमेव नोत्सह- प्रागेव तहन्ध्यभावं कर्त्तम् । प्रविरलीकृतेषु तु क्लेशेषु दुर्बलेषु तद्वि रोधिन्यपि वैराग्याऽभ्यासाभ्यामुपजायते। उपजाता चैतैरपरामृष्टा अन भिभूता नैव यावत्परामृश्यते, सत्त्वपुरुषाऽन्यतामात्रख्यातिः । सूक्ष्मा प्रज्ञा अतीन्द्रियतया सूक्ष्मोऽस्या विषय इति सूक्ष्मा प्रज्ञा, प्रतिप्र- सवाय प्रविलयाय कल्पिष्यते । कुतः ? यतः समाप्ताऽधिकारा 3 समाप्तोऽधिकार कार्याऽऽरम्भणं गुणानांययाहेतुभूतयासातथोक्तेति॥२॥ टि० (१)स हीति भाष्य सूत्रेणैकवाक्यतया व्याख्येयम् । विज्ञानभिक्षुस्तु "ईश्वरप्रणिधान- मत्र पूर्वपादोक्तं भावनारूपमेय कथन भरतीत्याशय, स हि क्रियायोग इत्यवतार्य, स हि फलसन्याप कर्मार्पणं च क्रियायोगो भवति कर्मशेषत्वात्, पूर्वोक्तं च भावना- रूपं प्रणिधान ज्ञानमेत्र कर्मतच्छेपत्तयोरभागद् इत्येव पूर्वान्वयितया व्याचष्टे । परनवेवं सति अयं हि क्रियायोग इति, अयमेवेति वा वक्तमुचितम् । (२) क्लेशाना बन्ध्यत्वे अप्रसमिस्त्रसपादने ३ क्रियायोगस्य व्यापार इत्यर्थ । (३) प्रागेटूरत एवेत्यर्थः । क्लेशानामतनुवै विपक्षान्तर्गता विवेकख्याविरुदेतु- मेव नोत्सहते तदप्रसामित्वकरण तु दुरापास्तमिति मात्र । प्रागेति निपातसमु- दापोऽतिशयार्थ इति वईमानोपाध्याप । तन्मतेऽपोदमेव फलति इति बोच्यम् ।

·(२) १०८ पातसलदर्शने। भा० अथ के ते क्लेशाः, कियन्तो वेति । सू० अविद्याऽस्मितारागद्देषाभिनिवेशाः पञ्च क्लेशाः ॥३॥ भा० क्लेशा इति पञ्च विपर्यया इत्यर्थः। ते स्यन्दमाना गुणा- ऽधिकार द्रढयन्ति, परिणाममवस्थापयन्ति, कार्यकारणंसोत उन्नमयन्ति, परस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा कर्मविपाकं चाऽभिति- हरन्ति इति ॥ ३ ॥ टी०"पृच्छति “अथ" इति। “अविद्या"इति सूत्रेण परिहरति “अविद्या ऽस्मितारागद्वेपाभिनिवेशाः क्लेशाः"॥३॥"क्लेशा" इतिव्याचप्टे“पञ्च विपर्यय्या" इति । अविद्या तावद्विपर्याय एव । अस्मितादयोऽप्यविद्योपा- दानास्तदविनाभाववर्तिन इति विपर्यायाः। ततश्चाविद्यासमुच्छेदे तेषामपि समुच्छेदो युक्त इति भावः। तेषामुच्छेत्तव्यताहेतुं संसारकारणत्वमाह"ते" इति । स्यन्दमानाः समुदाचरन्तो गुणानामधिकार) द्रढयन्ति =बल- वन्तं कुर्वन्ति।अत एव परिणाममवस्थापयन्ति,५'अव्यक्तमहदहङ्कारपरम्प- रया हि कार्यकारणसात उन्नमयन्ति उद्भावयन्ति।यदर्थ सर्वमेतत्कुर्वन्ति तदर्शयति परस्पर"इतिाकर्मणां विपाकः जात्यायु गलक्षणः पुरुषार्थः तममी क्लेशा अभिनिर्हरन्ति=निष्पादयन्ति । किम्प्रत्येकं निप्पादयन्ति, नेत्याह"परस्परानुग्रह"इति । कर्मभिः क्लेशाःक्लेशश्च कमीणीति॥३॥ टि० (१) अत्र पञ्चेत्यल्लब्धं पिपर्य्यया इति च भाप्यकता पूरितमिति वदता विज्ञान- भिक्षुणा, पञ्चेति न सूत्रान्तर्गतमिति घनितम् । अत एव कुत्र चिद् उपलभ्यते कुत्र चिन्नति, वाचस्पतिमिश्रास्तूदासीना एवात्रति ज्ञेगम् । (२) इति शब्दोऽविद्यादिपरामर्शी, तथा चाऽविद्यादयः पञ्च विपर्यया क्लेशा इनि पोजना । कियन्त इति प्रश्नस्योत्तर पञ्चेत्यनेनोक्तम् । के ते इति प्रश्नस्योत्तर विपर्यया इत्यनेनोक्तमिति विज्ञानाभिक्षु । (३) समुदाचरन्त लयप्रातिस्विकवृत्तपः सन्त इत्यर्थः । (४) गुणानामधिकारम् =सच्चादिगुणाना कार्यारम्भणसामर्थ्यम् इत्यर्थः । (५) परिणाममवस्थापयन्ति = गुणाना वैषम्यरूपं परिणाम सर्जननिदानं निर्तपन्तीत्यर्थः । (६) इति = इत्येवं परस्पराऽनुग्रहतन्तीभूत्वा निप्पादयन्तीत्यर्थः । तन्ता इति पाठा. तरम् । अविद्यानो रागो रागाचाऽविद्यत्येवमादिरूपाऽन्योऽन्याऽनुग्रहाऽधीना मूत्ता नास्पायुभोंग निष्पादयन्तीत्यर्थ इस्पेके ।

·- .. पातञ्जलदर्शने । १०९ ,अविद्या क्षेत्रमुत्तरेपां प्रसुतप्तनविच्छिन्नो- दाराणाम् ॥४॥ भा०अत्राऽविद्या क्षेत्रम् =प्रसवभूमिः उत्तरेपाम् अस्मितादीनां चतुर्विधकल्पितानांप्रसुप्ततनुविच्छिनोदाराणाम्।तत्र का प्रसुप्तिः चेतसि शक्तिमात्रप्रतिष्ठानां वीजभावोपगमः (१) तस्य प्रवोध अालम्बने संमुखीभावःप्रसङ्ख्यानवतो दग्धक्लेशवीजस्य संमु- खीभूतेऽप्यालम्बने नासौ पुनरस्ति, दग्धवीजस्य कुत प्ररोह इति टी० हेयानां क्लेशानामविद्यामूलत्वं दर्शयति “अविद्या क्षेत्रमुत्तरेपां प्रसुप्त- तनुविच्छिन्नोदाराणाम्" ॥४॥ तत्र का प्रसुप्तिरिति । स्वोचितामर्थक्रिया- मकुर्वतां क्लेशानां सद्भावे न प्रमाणमस्तीत्यभिप्रायः पृच्छतः । उत्तरमाह "चेतास" इति । मा नामाऽर्थकियां कार्पः क्लेशाः, विदेहप्रकृतिलयाना(२) वीजभावं प्राप्तास्तुतेशक्तिमात्रेणसन्ति क्षीर इव दधि। नहि विवेकख्यातेर- न्यदस्ति कारणंतद्वन्ध्यतायाम् । अतो विदेहप्रकृतिलया विवेकख्यातिविरहि- णःप्रसुप्तक्लेशा नयावदवधिकालं प्राप्नुवन्ति,तत्प्राप्तौ तुपुनरावृत्ताः सन्तः क्लेशास्तेषु तेपु विषयेषुसंमुखीभवन्ति शक्तिमात्रेण प्रतिष्ठा येषां ते तथो- ताः,तदननोत्पत्तिशक्तिरुक्ता,बीजभावोपगम इति च कार्यशक्तिरितिाननु (१) विदेहाना प्रकृतिलीनानां च चेतसि शक्तिमात्रेण = अनागताऽवस्थयाऽवस्थि- ताना क्लेशाना यो बीजभावोपगम. = स्वकार्यजननसामर्थ्य, सा प्रमुप्तिरित्यर्थः दग्धक्लेशेम्पः सुप्ताना क्लेशाना लक्षण्य वीजभावोपगम इत्यादिनोक्तं स्पष्टयति "तस्य प्रबोध" इति । आळम्बने = स्वस्वविषये, यः संमुखीभाव = सन्निकटता, स एव तस्य = सुप्तक्लेशस्य प्रबोध इत्यर्थः। यथा प्राप्ताऽवधीना प्रतिलीनाना क्लेशाः प्रबुद्धन्ते न तथा सन्निकटेऽपि विषये ज्ञानिना दग्धक्लेशानां ते प्रबुध्यन्त इत्याह । "प्रसयान" इति । आलम्बनीभूतेऽपि विषये न प्रसंख्यानवतोऽसो = क्लेशप्रबोधो भवतीत्यर्थः । तत्र हेतुमाह "दग्धबीजस्य कुनः प्ररोह इति" इति । (२) विदेहप्रकृतिलयानामित्यत्र चेतसीति शेपो बोध्यः । . , टि.

·. ११० पातञ्जलदर्शने भा०अतः क्षीणक्लेशः कुशलश्चरमदेह इत्युच्यते,तत्रैव सा दग्ध- वीजभावापञ्चमीक्लेशावस्थानान्योति,"सतांक्लेशानांतदा वीजसामर्थ्यं दग्धमिति विपयस्य सम्मुखीभावेऽपि सतिन भव- त्येपां प्रवोध इत्युक्ता प्रसुप्तिर्दग्धवीजानामप्ररोहश्च तनुत्व- मुच्यते, प्रतिपक्षभावनोपहताः क्लेशास्तनवो भवन्ति।तथा वि- च्छिद्य विच्छिद्य तेन तेनाऽऽत्मना पुनः समुदाचरन्ति इति वि- च्छिन्नाः कथं, रागकाले क्रोधस्यादर्शनात्।न हि रागकाले क्रोधः समुदाचरति रागश्चक्वचिद् दृश्यमानो न विपयान्तरे नास्ति- टी०विवेकख्यातिमतोऽपि क्लेशाः कस्मान्न प्रसुप्ता इत्यत आह "प्रसंख्यान- वत" इति । चरमदेहः न तस्य देहान्तरमुत्पत्स्यते यदपेक्षयाऽस्य देहः पूर्व इत्यर्थः । नाऽन्यत्र=विदेहादिष्वित्यर्थः । ननु सतो नाऽत्यन्तविनाश इति किमिति तदीययोगविलेन विषयसंमुखीभावे न क्लेशाः प्रबुद्ध्यन्त इत्यत आह "सताम्" इति । सन्तु क्लेशाः, दग्धस्त्वेषां प्रसङ्ख्याना- ग्निना बीजभाव इत्यर्थः । क्लेशप्रतिपक्षः क्रियायोगस्तस्यभावनम् =अनु- ष्ठानं तेनोपहतास्तनवः । अथवा सम्यग् ज्ञानम् अविद्याया: प्रतिपक्षः, भेद- दर्शनम् अस्मितायाः, माध्यस्थ्य रागद्देपयोः, अनुबन्धबुद्धिनिवृत्ति) रभिनिवेशस्येति । विच्छितिमाह, “तथा" इति । क्लेशानामन्यतमेन समुदाचरताऽभिभवाद्वाऽत्यन्तं विषयसेवया वा विच्छिद्य विच्छिद्य टे० (१) “यस्येद जन्म पाश्चात्य तमेनाशु महामते । विशन्ति विद्या विमला मुक्ता वेणु- मिपोत्तमम्" इति स्मृतिसिद्धे चरमदेह एव दग्धबीजभावाऽवस्था, नाऽन्यत्र - प्रकृतिली- नादिम्बित्यर्थ । (२) तेन तेनाऽत्मना = पूर्ववदतनुभाषेनैव, समुदाचरन्ति = लब्धवृत्तपो भवन्ती- स्यर्थ । [३] माध्यस्थ्यम् = अहेपाऽनुपादेयज्ञानवैधुर्य्यम् । [४] अनुबन्धबुद्धिनित्ति मा न भूवं, किन्तु भूयासमिति नैसर्गिकमरणत्रासनि-1 वृत्तिरित्यर्थ । उपकरणाऽख्याऽनुबन्धबुद्धिानिवृत्तिरित्यन्ये ।

·.. १६ साधननपादः। भा० नेकस्यां स्त्रियांचैत्रो रक्त इत्सन्यासु स्त्रीषु विरक्त इति । किन्तुतत्र रागो लव्धवृत्तिः, अन्यत्र भविष्यवृत्तिरिति । स हि तदा प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोभवति। विपये यो लब्धवृत्तिः स उदारः। सर्व एवैते क्लेशविपयत्वनातिकामन्ति । कस्तर्हि विच्छिन्नःप्रसु- प्तस्तनुरुदारोवा क्लेश इति उच्यते। सत्यमेवैतत, किन्तु विशिष्टा- टी० तेन तेनात्मनासमुदाचरन्ति = आविर्भवन्ति, वाजीकरणा(रघुपयोगेन वाऽभिभावकदौर्बल्येन वेति, वीप्सया विच्छेदसमुदाचारयोः पौनःपुन्यं दर्शयता यथोक्तात्प्रसुप्ताद् भेद उक्त: । रागेण वा समुदाचरता विजा- तीयः क्रोधोऽभिभूयते, सजातीयेन वा विषयान्तरवर्तिना रागेणव विषया- न्तरवर्ती रागोऽभिभूयत इत्याह "राग” इति भविष्यवृत्तस्त्रयी गतिर्यथायोगंवेदितव्येत्याह सहि' इति । भविष्यवृत्ति क्लेशमात्रपरामर्शि सर्वनाम (३) न चैत्ररागपरामर्शि, तस्य * विच्छिन्नत्वा- देवेति । उदारमाह "विषय” इति, । ननूदार एव पुरुषान् क्लिश्नातीति भवतु क्लेशः, अन्ये त्वक्लिश्नन्त: कथं क्लेशा इत्यत आह “सर्व एवैत इति । क्लेशविपयत्वं = क्लेशपदवाच्यत्वं, नाऽतिकामन्ति उदारतामाप- द्यमाना, अत एव तेऽपि हेया इति भावः । क्लेशत्वेनैकतां मन्यमानश्ची- दयति "कस्तर्हि" इति । क्लेशत्वेन समानत्वेऽपि यथोक्ताऽवस्थाभेदा- द्विशेष इति परिहरति “उच्यते सत्यम्” इति । स्यादेतद्, अविद्यातो भवन्तु क्लेशास्तथाप्यविद्यानिवृत्तौ कस्मान्निवर्तन्ते, न खलु पटः टे. (१) विषपान्तरे रागो नास्तीति न, किन्त्वस्त्येवेत्यर्थः । तत्र लोकप्रसिद्ध दृष्टान्त- माह । “नेकस्याम्" इति । एकस्यां स्त्रियां चैत्रो रक्त इति हेतोरन्यासु विरक्त इतिान, किन्तु तत्र = एकस्यां स्त्रियां रागो लब्धवृत्तिः - उदारः, अन्यासु स्त्रीपु भविष्य- वृत्तिः - विच्छिन्न इत्यर्थः । नाय नियमोऽन्यत्र विच्छिन्न एव क्लेशो भवति इति, किन्त- हि केचिद् भविष्यवृत्तयः क्लेशाः साम्प्रतं प्रसुप्ताः, केचित् तनवः, केच्चिच्च विच्छिन्ना इत्याह "स हि इति" स हि = भविष्यवृत्तिः क्लेशः, तदा एकस्मिन् क्लेश उदाराऽवस्था- मापन्ने सति, कुत्रचित्प्रसुप्तो माति, कुत्रचिच्च तनुर्भवति, क्वचिच्च विच्छिन्नो भवति, नाऽत्य- न्ताऽसन भवत्यसत उत्पादाऽसम्भवादित्यर्थः । प्रकृते च विच्छिन्नावस्थामादाय नैत्रीयराग उदाहृतः । एवमन्यत्राऽपि बोध्यमिति भावः । (२) वाजीकरणादि = शुक्रचिरपातलिङ्गमृदयादि लम्पटपामरेषु प्रसिद्धम् । (३) सर्वनाम = स होत्यनन्यस्तच्छब्दः । * चैत्रीयरागस्य .

·पातजलदर्शने। भा० नामेवैतेपांविच्छिन्नादित्वं (१) यथैव प्रतिपक्षभावनातो निवृ- तस्तथैवं स्वव्यञ्जकाञ्जनेनाभिव्यक्त इति सर्व एवाऽमी क्लेशा- अविद्याभेदाः,कस्मात् ? सर्वेष्वविद्यैवाऽभिप्लवते) यदविद्यया वस्त्वाकार्यते तदेवानुशेरते) क्लेशा,विपर्यासप्रत्ययकाल उपलभ्यन्ते, क्षीयमाणां चाविद्यामनु क्षीयन्त इति॥ ४॥तत्रा- ऽविद्यास्वरूपमुच्यते सू० अनित्याऽशुचिदुःखाऽनात्मसु नित्यशुचिसुखात्म- ख्यातिरविद्या ॥५॥ अनित्ये कार्ये नित्यख्यातिः, तद्यथा, ध्रुवा पृथिवी, ध्रुवा सचन्द्रतारका द्यौः, अमृता दिवौकस इति । टी० कुविन्दनिवृत्ती निवर्त्तत इत्यतं आह “सर्व एवे” इति । भेदा इव भेदा- स्तदविनिर्भागवर्तिन इति यावत् । पृच्छति "कस्माद्" इति । उत्तरमाह "सर्वेपु" इति । तदेव स्फुटयति “यद्” इति । आकायते = समारोप्यते शेपं सुगमम् । “प्रसुप्तास्तत्त्वलीनानां तन्ववस्थाश्च योगिनाम् । विच्छि- नोदाररूपाश्च क्लेशा विषयसङ्गिनाम्" इति सङ्ग्रह ॥४॥ “अनि- त्याऽशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविद्या ॥ ५॥ अनि- त्यत्वोपयोगि विशेषणं "कार्य्य' इति । केचित्किल भूतानि नित्यत्वेना- भिमन्यमानास्तद्रूपमभीप्सवेस्तान्येवोपासते, एवं धूमादिमार्गानुपासते चन्द्रसूर्य्यतारकाद्युलोकान्नित्यानभिमन्यमानास्तत्प्राप्तये एवं दिवौकसः = देवानमृतानभिमन्यमानास्तभावाय सोमं पिबन्ति, आम्नायते हि “अपाम सोमममृता अभूम" इति । सेयमनित्येपु नित्यख्यातिरविद्या। [१] प्रसुप्तादिरूपेण चतुर्विधाना क्लशाना यस्तुत एकत्वमित्येतत्सत्यमेव स्पद्यपि तथाऽपि तत्तदवस्थावैशिष्टयमादाय चातुम्ध्येिन विभागोऽभिहित इति भाव । [२] स्वव्यञ्जकाञ्जनेन = विपपीचन्तनादिना कारणेन, अभिव्यक्तः = लन्धवृत्तिः सन्नुदारो भाति क्लेश इत्यर्थः । एतेन पया प्रतिपक्षभावना क्लेशतानपहेतुरेव विषया. भिष्वङ्गत्यागोऽपीति धनितम् । [३] सर्वेधयाऽस्मितादिले गेष्वविद्याऽन्यीय वर्तते इत्यर्थः । [४] अनुशेरते = अनुगता भवन्तीत्यर्थ, यहस्थविद्यया रिपोक्रियते तस्मिन्नने वस्तुनि क्लेशा अपिलब्धवृत्तयो भान्तानि भात्र *अविद्याऽन्वयव्यतिरकाऽनुविधायिन । टि. .

·: साधनादः। भा० तथाऽशुचौ = परम वीभत्सेकाये उक्तञ्च स्थानाहीजा- दुपष्टम्भानिस्पन्दानिधनादपि। कायमाधेयशौचत्वात्पण्डिताह्य- शुचिं विदुः" इत्यशुचौ शुचिख्यातिदृश्यते । नवेव शशाङ्कलेखा कमनीयेयं कन्या मध्वमृतावयवनिर्मितेव चन्द्रं भित्वा निः, सृतव ज्ञायते नीलोत्पलपत्रायताक्षी हावगर्भाभ्यां लोचनाभ्यां जीवलोकमाश्वासयन्तीवेतिकस्य केनाऽभिसम्बन्धो भवति चैव- मशुचौ शुचिविपर्यासप्रत्यय इति। एतेनापुण्ये पुण्यप्रत्ययस्तथै- वाऽनर्थे चाऽर्थप्रत्ययो व्याख्यातः। तथादुःखें सुखख्याति वक्ष्यति, -- परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्चदुःखमेवसर्वविवे- टी० तथाऽशुचौ = परमवीभत्से काये, अोक्त एव कायबीभत्सतायां वैयासिकी गाथां पठति "स्थानाद” इति। मातुरुदरं मूत्राद्युपहतं स्थानम्, पित्रोोहितरेतसी बीजम्, आशितपीताऽऽहाररसादिभाव उपष्टम्भः, तेन हि शरीर संधार्यते । निस्पन्दः = प्रस्वेदः। निधनञ्च-श्रोत्रियशरीरमप्यपवि- त्रयति। ततस्पर्शे स्नानविधानाद् । ननु यदि शरीरमशुचि कृतं तर्हि मृज्जलादिक्षालनेनेत्यत आह "आधेयशौचत्वाद" इति। स्वभावेनाशुचे- रपि शरीरस्य शौचमाधेयं, सुगन्धितेव कामिनीनामङ्गरागादिति । अतॊक्तं पूरयति “इत्यशुचौ" इति । इत्युक्तेभ्यो हेतुभ्योऽशुचौ शरीर इत्यर्थः। शुचिख्यातिमाह “नवा” इति । हावः = शृङ्गारजा लीला, कस्य = स्त्रीकायस्य परमबीभत्सस्य, केन = मन्दतमसादृश्येन शशाङ्कलेखादिना सम्बन्धः । एतेन = अशुचिस्त्रीकाये शुचिख्यातिप्रदर्शनेन। अपुण्ये - (१) परमोमत्से अत्यन्तविकृते, करे, कुत्सितेऽपवित्र इति यायत, कुत्सितस्त्रं घ "शरीमिदंमैथुनादेवोद्भूतं, संवृद्वयुपेतं निरये,अथ मूत्रद्वारेण निष्क्रान्तम्, अस्थिभिः स्वितं, मसिनाऽनुलिप्त, चर्मणाऽवनद्धम्" इत्यादिना मैत्रायणीपशाखायां स्पष्टम् । (२) काये-इत्यस्याग्रे-शुचिख्यातिरिति पाठणे यद्यपि सर्वोपलभ्यते तथापि "अोक्त एव कायनीभत्सतायाम्" इत्यादिवाचस्पत्याऽनुरोधनोपक्षि स इत्यवधेयम् । (३) कृतमिति प्रतिषेधार्थकमव्ययं, गम्यमानसाधनक्रियाऽपेक्षया च क्षालनेनेति करणे तृतीया, तथाच तहिं मृजलादिक्षालनेन न किमपि साध्यमिति मुथैव तदित्यों बोध्यः टि. , १५ ·.. , पातजलदर्शने। भा० किनः" इतितत्रसुखख्यातिरविद्या तथानात्मन्यात्मख्यातिः वायोपकरणेषु'" चेतनाऽचेतनेषु, भोगाधिष्ठाने वा शरीरे, पुरु- पोपकरणे वा मनस्यनात्मन्यात्मख्यातिरिति । तथैतदत्रोक्तं,२) व्यक्तमव्यक्तं वासत्त्वमात्मत्वेनाभिप्रतीत्यतस्यसम्पदमनु नन्द- त्यात्मसम्पदंमन्वानस्तस्यव्यापदमनुशोचत्यात्मव्यापदं मन्य- मानः स सर्कोऽप्रतिबुद्ध" इति । एपा चतुष्पदा भवत्यविर्या मूलमस्य क्लेशसन्तानस्य कर्माशयस्य च सविपाकस्य 'इति। टी. हिंसादौ, संसारमोचकादीनां पुण्यप्रत्ययः' एवमर्जनरक्षणादिदुःखब- हुलतयाऽनर्थे = धनादौ अर्थप्रत्ययो व्याख्यातः। सर्वेषां जुगुप्सितत्वना- ऽशुचित्वात् । “तथा दुःख” इति । सुगमम्। “तथाऽनात्मनि” इति, सुगमम् । तथैतदत्रोक्तं'-पञ्चशिखेन, व्यक्तम् = चेतनं पुत्रदार- अव्यक्तम् = अचेतनं शय्यासनाशनादि, स सर्वोऽप्रतिबद्धः = मूढः । चत्वारि पदानि = स्थानान्यस्या इति चतुष्पदा । नन्वन्या अपि दिङ्मोहालातचकादिविषयाऽनन्तपदाऽविद्या, तत्किमुच्यते चतुष्पदेत्यत आह“मूलमस्य" इति । सन्तु नामाऽन्या अप्यविद्याः, संसारबीजं चतु- प्पदैवेति। नन्वविद्येति नइसमासः पूर्वपदार्थप्रधानो वा स्याद् यथाऽमक्षिक- मिति, उत्तरपदार्थप्रधानो वा यथाऽराजपुरुष इति, अन्यपदार्थप्रधानो वा यथाऽमक्षिको देश इति तत्र पूर्वपदार्थप्रधानत्वे विद्यायाः प्रसज्यप्रति- पंधो गम्येत । नचाऽस्य क्लेशादिकारणत्वम्। उत्तरपदार्थप्रधानत्वे वा विद्यैव कस्य चिदभावेन विशिष्टा गम्येत । सा च क्लेशादिपरिपन्थिनी, न तु तबीजम् । न हि प्रधानोपघाती प्रधानगुणो युक्तस्तदनुपघाताय टि. (1) बाह्यस्यन्देहस्य, उपकरणेपु=पुत्रपशुभृत्यशय्यासनादिष्पनात्मस्वित्यर्थः । (२) तथैतदत्रोक्तम्-पथा मयोक्तं तथा अत्र-चतुर्थेऽविद्यारिपये पञ्चशिखेनाऽप्ये- सदुक्तमित्यर्थः । (३) मन्यमान इत्यस्याग्रे, य इति शेषा बोध्यः । (४) द्वन्द्ववस्वतन्त्रपदार्यद्वयाऽनागमादुमयपदार्थप्रधानत्वं नाऽऽशङ्कितमिति माघ- वाचार्णः। (५) उपलक्षणं चतत् अविद्याशष्दस्प स्त्रीलिङ्गत्वाऽभावाऽऽपत्तेवत्यस्याऽपि। , ·.. . साधनपाद भा० तस्याश्चाऽमित्राऽगोष्पदवद् वस्तुसतत्त्वं विज्ञेयम् । यथा • नाऽमित्रो मित्राऽभावो, न मित्रमानं किन्तु तद्विरुद्धः सपत्नः, तथा गोप्पदं न गोप्पदाभावो, न गोप्पदमा किन्तु देश एव' ताभ्यामन्यद् वस्त्वन्तरम् । एवमविद्या नप्रमाणं, नप्रमाणा- भावः, किन्तु विद्याविपरीतं ज्ञानान्तरमविद्येति ॥५॥ टी० गुणे त्वन्याय्यकल्पना, तस्माद्विद्यास्वरूपाऽनुपघाताय नञोऽन्यथा- करणम् अध्याहारोवा निषेधस्येति, अन्यपदार्थप्राधान्ये त्वविद्यमानविद्या बुद्धिर्वक्तव्या, नचाऽसौ विद्याया अभावमात्रेण क्लेशादिवीजं, विवेकख्या- तिपूर्वकनिरोधसम्पन्नाया अपि तथात्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सर्वथैवाऽविद्याया नक्लेशादिमूलतेत्यत आह । " तस्याश्च" इति । वस्तुनो भावो वस्तुस- तत्त्वं वस्तुत्वमित्यर्थः । तदनेन न प्रसज्यप्रतिषेधो, नाऽपि विधवाऽविद्या नाऽपि तदभावविशिष्टा बुद्धिरपि तु विद्याविरुद्धं विपर्यज्ञानमविद्येत्युक्तं, लोकाधीनाऽवधारणो हि शब्दार्थसंबन्धः (१लोके चोत्तरपदार्थप्रधानस्याऽपि ना उत्तरपदाऽभिधयोपमर्दकस्य तल्लक्षिततद्विरुद्धपरतयातत्र तत्रोपलब्धे ) रिहाऽपि तद्विरुद्धे वृत्तिरिति भावः। दृष्टान्तं विभजते "यथा नाऽमित्र"इति। न मित्राऽभावो नाऽपि मित्रमात्रमित्यस्यानन्तरं वस्त्वन्तरं किन्तु तद्विरुद्धः सपत्न इति वक्तव्यम् । तथाऽगोप्पदमिति न गोप्पदामावो, न गोप्पमात्रं किन्तु देश एव विपुलो गोप्पदविरुद्धः,ताभ्याम् अभावगोप्पदाभ्यामन्य* इति, अर्थाहस्त्वन्तरम् । दान्तिके योजयति "एवम्" इति ॥ ५ ॥ टि. (१) हिच्यतः प्रधानस्य-उत्तरपदार्थस्याऽविद्याशब्दाऽभिधेपस्य, उपघातीउप- मर्दकः, प्रधानगुणो नत्रों, न युक्तोऽतस्तदनुपघाताय गुण एवान्याय्यकल्पना युक्त्यर्थः । एवं च न विद्याविरुद्धमविद्यापदवाच्यमपि त्वभावविशिष्टा विद्या साचन क्लेशमूलमिति भावः। (२) स्पष्टं चैतलोकवेदशब्दार्थक्याऽधिकरणे, यथा - "वृद्धप्रयोगगम्यो हि शब्दार्थः सर्व एव नः । तेन यत्र प्रयुक्तो यो न तस्मादपनीयते' इति । (३) अब्राह्मणाऽधर्मादिपदेपूपलब्धेरित्यर्थः, तदुक्त " नामधात्वर्थयोगे तु नेब ना प्रतिषेधकः । वदत्यवाह्मणाऽधर्मारन्यमात्रविरोधिनौ” इति । * अन्यादति पाठान्तरम् ·पातजलदर्शने । सू० दृग्दर्शनशक्तयोरेकात्मतेवाऽस्मिता ॥६॥ भा० पुरुषो दृक्शक्तिवुद्धिर्दर्शनशक्तिरित्तयोरेकस्वरूपापत्तिरि- वाऽस्मिताक्लेश उच्यते । भोक्तृभोग्यशक्त्योरत्यन्तविभक्तयोर- त्यन्ताऽसङ्कीर्णयोरविभागप्राप्ताविव सत्यां भोगः कल्पते, स्वरू- पप्रतिलम्भे तु तयोः कैवल्यमेव भवति, कुतो भोग इति । तथाचोक्तं “बुद्धितः परं पुरुषमाकारशीलविद्यादिभिर्विभक्तमप- श्यन् कुर्यात्तत्रात्मबुद्धिं मोहेन" इति ॥ ६ ॥ टी०' 'अविद्यामुक्त्वा तस्याः कार्यमस्मिता' रागादिवरिष्ठामाह । “दृग- दर्शनशक्त्योरेकात्मतवाऽस्मिता" इति॥६॥दृक् च दर्शनं च ते एव शक्ती तयोरात्मानात्मनोः,अनात्मन्यात्मज्ञानलक्षणाऽविद्यापादिता या एकात्मते- व = एकार्थतव,न तु परमार्थत एकात्मता साऽस्मिता । दृग्दर्शनयोरिति वक्तव्ये तयोर्भोक्तभोग्ययोग्यतालक्षणं सम्बन्धं दर्शयितुं शक्तिग्रहणम्। सूत्र विवृणोति “पुरुष" इति। नन्वनयोरभेदप्रतीतेरभेद एव करमान्नभवति कुत- थैकत्वं क्लिप्णाति पुरुषमित्यत आह“भोक्तभोग्यशक्त्योः"इतिाभोक्तृशक्तिः पुरुषः, भोग्यशक्तिः= बुद्धिः, तयोरत्यन्तविभक्तयोः, कुतोऽत्यन्तविभक्त- त्वमित्यत आह "अत्यन्ताऽसकीर्णयोः" इति ।अपरिणामित्वादिधर्मका पुरुषः, परिणामित्वादिधर्मिका बुद्धिरित्यसंकीर्णता, तदनेन प्रतीयमानो- ऽप्यभेदोन पारमार्थिक इत्युक्तम् । अविभागेति क्लेशत्वमुक्तम् । अन्वयं दर्शयित्वा व्यतिरेकमाह "स्वरूप" इति। प्रतिलम्भः = विवेकख्यातिः, परस्याप्येतत्संमतमित्याह "तथाचोक्तं पञ्चशिखेन बुद्धित" इति। आ- कारः = स्वरूपं, सदा विशुद्धिः, शीलम् = औदासीन्यं, विद्या चैतन्यं, वुद्धिरविशुद्धा अनुदासीना जडा चेति। तत्रात्मबुद्धिरविद्या, मोहः पूर्वा- ऽविद्याजनितः संस्कारः, तगो वा। अविद्यायास्तामसत्वादिति ॥ ६॥ टि. (१) अतरिमस्तदमुद्धिरूपापा अविद्यायाः वार्यभूता धुद्धिपुरुपयोरेभेदाऽभिमानरूपा- मित्पः । अप्तायाममस्मिताया गगायनसत्तेरस्मितापा रागादिहेतु वेन वरिष्ठत्वमितिमा %3D , -- .

·साधनपाद । सू० •सुखानुशयी रागः ॥ ७॥ भा० सुखाऽभिज्ञस्य सुखानुस्मृतिपूर्वः सुखे तत्साधने वा यो गईस्तृष्णा लोभः स राग इति ॥ ७ ॥ स० 'दुःखानुशयी द्वेषः ॥ ८॥ भा. दुःखाभिज्ञस्य दुःखानुस्मृतिपूर्वो दुःखे तत्साधने वा यः . प्रतिघो भन्युर्जिघांसा कोधः स द्वेप इति ॥८॥ 'टी० विवेकदर्शने रागादीनां विनिवृत्तेरविद्यापादितास्मिता रागादीनां निदानमित्यस्मिताऽनन्तरं रागादीन् लक्षयति "सुखानुशयी रागः ॥७॥ सुखाऽनभिज्ञस्य स्मृतेरभावात्सुखाभिज्ञस्येत्युक्तम् । स्मर्यमाणे सुखे रागः सुखानुस्मृतिपूर्वकः, अनुभूयमाने तु सुखे नानुस्मृतिमपेक्षते, तत्साधने तु स्मय॑माणे दृश्यमाने वा सुखानुस्मृतिपर्व एव रागः, दृश्यमानमपि । हि सुखसाधनं तज्जातीयस्य सुखहेतुतां स्मृत्वा तज्जातीयतया चास्य सुखहेतुमनुमायेच्छति । अनुशयीति पदार्थमाह “य” इति ॥ ७ ॥ दुःखानुशयी द्वेषः ॥ ८ ॥ दुःखाभिज्ञस्येति पूर्ववद् व्याख्येयम्। अनुशयिपदार्थमाह “यः प्रतिघ” इति । प्रतिहन्तीति प्रतिषः। एतदेव पर्यायैर्विवृणोति “मन्युः" इति ॥८॥ टि० (१) सुखमनुशेते यः कश्चिद् धोवृत्तिविशेषोऽभिलाषाऽपरपर्यायः स सग इत्यर्थ । अनुशयीपत्र प्रहादित्यापिणनिप्रत्यये विषयिविशपिशब्दयन्निपातनाद्धभावो घोध्यः । माधवा- ऽऽचार्यास्तु सर्पदर्शनसंग्रहे मत्वर्थीयेनिप्रत्यपान्तोऽयमित्याह । न च "एकाक्षराकृतो माते सप्तम्याञ्च न तौ स्मृती" इति निषेधात् क्यामिानेप्रत्यय इति रेकणीयम् । कायोत्या- दिप्रयोगाऽनुरोधेन स्वगनित्यादिप्रयोगाणामनभिधानमाश्रित्य तस्य पचनस्य महामाध्ये प्रत्याख्यातत्वात् । प्रायिकाऽभिप्रायमिद वचनमिति माधवीय समाधान तु वृत्तिकार येत्यल -- बहुना ।

·११८ पातञ्जलदर्शन सू० स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः॥९ भा०सर्वस्य प्राणिन इयमात्माशीनिया भवति मान भूवं भूयास- मिति, (२) नचाऽननुभूतमरणधर्मकस्यैपा भवत्याऽऽत्माऽऽशीः। एनया च पूर्वजन्माऽनुभवःप्रतीयतेस चाऽयमभिनिवेशःक्लेशः स्वरसवाही कृमेरपि जातमात्रस्य प्रत्यक्षाऽनुमानागमैरसम्भा- टी० "स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः" ॥९॥ अभिनिवेश- पदार्थ व्याचष्टे "सर्वस्य प्राणिन" इति । इयमात्माऽऽशीः = आत्मनि प्रार्थना मा न भूव=मा अभावी भूवं, भूयास = जीव्यासमिति । नचाननु- भूतमरणधर्मकस्य = अननुभूतो मरणधर्मो येन जन्तुना तस्यैवं भव- त्यात्माशीः = अभिनिवेशो मरणभयं, प्रसङ्गतो जन्मान्तरं प्रत्याचक्षाणं नास्तिकं निराकरोति “एतया” इति । प्रत्युदितस्य शरीरस्य धियमा- णत्वात् पूर्वजन्मानुभवः प्रतीयते = निकायविशिष्टाभिरपूर्वाभिहोन्द्रय- वेदनाभिरभिसम्बन्धो जन्म तस्याऽनुभवः = प्राप्तिः सा प्रतीयते, कथमित्यत आह "सचायभिनिवेश" इति। अझैक्तावेवास्य क्लेशत्वमाह "क्लेश" इति । अयमहितकर्मादिना जन्तून् क्लिश्नाति = दुःखा- करोति इति क्लेशः । वक्तुमपक्रान्तं परिसमापयति “स्वरसवाही" इति । स्वभावेन = वासनारूपेण वहनशीलो, न पुनरागन्तुकः । टि० (१) तथेति तन्छब्देनाऽपि-शब्दसमुचितोऽविद्वान् परामृश्यते । तथा च यथाऽविदुषो नैमागको मरणासस्तथा विदुषोऽपि = श्रुताऽनुमितविवेकिनोऽपि, यो रूढो मरणत्रासः सोऽभिनिवेशाऽक्ष्यः क्लेश इत्यर्थः । अत्र च शास्त्रज्ञ एव विद्वच्छब्देनोच्यते, न तस्त्रज्ञः । प्रमख्यानाऽग्निनाऽविद्याया दग्र्धत्यात् तन्मूलस्याऽभिनिवेशस्य तस्मिन्नसम्भवात् । एतेन तराज एवाऽत्र विद्वच्छन्दार्य इति विज्ञानभित्किार्निर्देलिता । (२) अहमभावशीलो मा भूवं, किन्तु भूयासमेवेति प्रार्थना सर्वस्याऽस्तीति भावः ।

·साधनपाद। भा० वितो मरणत्रास उच्छेददृष्टयात्मकः पूर्वजन्मानुभूतं मर- - गादुखःमनुमापयति। यथा चायमत्यन्तमूढेपु दृश्यते क्लेशस्तथा विदुपोऽपि = विज्ञातपूर्वापरान्तम्य रूढः । कस्मात् । समाना हि तयोः कुशलाकुशलयोमरणदुःखानुभवादियं वासनेति ॥ ९ ॥ टी० कृमेरपि जातमात्रस्य - दुखःबहुलस्य निकृष्टतमचैतन्यस्य, अनागन्तु- कत्ले हेतुमाह "प्रत्यक्ष" इति प्रत्यक्षाऽनुमानागमैः प्रत्युदिते २ जन्मन्यस- म्भावितः _असम्पादितः पूर्वजन्माऽनुभतं मरणदुःखमनुमापयति । अयम- * मिसन्धि जातमात्र एव हि बालको मारकवस्तुदर्शनाद् वेपमानः कम्पवि- शेषादनुमितमरणप्रत्ययासत्तिस्ततो बिभ्यदुपलभ्यते । दुःखाद्दुःखहेतोश्च भय दृष्टं, न चाऽस्मिन् जन्मन्यनेन मरणमनुभतमनुमितं श्रुतं वा प्रागेवा- स्य दुःखत्वं तहेतुत्वं वाऽवगम्यते।तस्मात्तस्य तथाभूतस्य स्मृतिः परिशि- प्यते । नचेयं संस्कारादृते। न चायं संस्काराऽनुभव विना। न चास्मिन् जन्मन्यनुभव इति प्राग्भवीयः परिशिष्यत इत्यासीत्पूर्वजन्मसंबन्ध इति। तथा-पदं यथा-पदमाकाङ्कत इत्यर्थप्राप्ते यथा-पदे सति यादृशो वाक्या- थी भवति तादृशं दर्शयति “यथा चायम्" इति । अत्यन्तमूढेपु = मन्दतम- चैतन्येषु, विद्वत्तां दर्शयति "विज्ञातपूर्वापरान्तस्य" इति । अन्तः = कोटिः पूरुपस्य हि पूर्वा कोटिः संसार,उत्तरा कैवल्यं,सैवविज्ञाता श्रुताऽनुमानाभ्यां यन स तथोक्तः। सोऽयं मरणत्रास आ कृमेरा च विदुषो रूढः प्रसिद्ध इति । नन्वविदुषो भवतु मरणत्रासो, विदुषस्तु न संभवति विद्ययोन्मूलि- त्वाद् । अनुन्मूलने वाऽस्य मरणत्रासस्य स्यादत्यन्तसत्त्वमित्याशयवान पृच्छति “कस्माद" इति । उत्तरं “समानाहि" इति । न संप्रज्ञातवान् विद्वान् अपि तु श्रुताऽनुमानविवेकी) इति भावः ॥ ९ ॥ टि. (१) प्रत्यक्षादिनेह जन्मन्पनुभूत इत्यर्थ । यता जातमात्रस्य कमेरपि प्रत्यक्षादिनेह जन्म- भ्यनुभूत उच्छददृष्टयात्मको मरणत्रास: पूर्वानुभूतं मरणदुःखमनुमापयत्यतो योऽयमभिनिवेशाज्य, क्लेशास स्वरसनाही = नैसर्गिक सर्वगन्तुसाधारणः, पूजिन्ममदारज्ञापाश्चेति फलितार्थ (२) प्रत्युदिते = वर्तमाने मन्मनीत्यर्थ (३) श्रुतानुमानविवेक इति पाठे तु श्रुताऽनुमानाभ्या निप्पन्ना विको यम्पत्ययों बोध्या पत्तु विज्ञानमिक्षणा-सम्प्रज्ञातयोगिनोऽपि मरणमयमस्ति इति मस्यित, तद् 'न निति कुतश्चन" इति श्रुतिविरोधाद् हेयम् । "तम संस्कागेऽन्यमस्कारप्रतिबन्धी" इति मूत्रादप- संस्काराणा प्रतिवद्धत्वा सरकारस्यावेजकत्वात्तत्वज्ञस्याऽप्यभिनिवेश इत्यपि मन्दमि पल बहुना।

·१२० पातालदर्शने । सू. ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः॥१०॥ भा० ते पञ्च क्लेशा दग्धवीजकल्पा योगिनश्चरिताऽधिकारे- चेतसि प्रलीने सह तेनैवास्तं गच्छन्ति ॥ १०॥ स्थितानान्तु वीजभावोपगतानां) - स० ध्यानहेयास्तवृत्तयः॥ ११ ॥ भा० क्लेशानां या वृत्तयः स्थूलास्ताः क्रियायोगेन तनूकृताः सत्यः प्रसङ्ख्यानेन ध्यानेन हातव्या यावत्सूक्ष्मीकृता यावद् दग्धबीजकल्पा इति- टी० तदेवं क्लेशा लक्षितास्तपांच हेयानां, प्रसुप्तनुविच्छिन्नोदाररूपतया चतस्रोऽवस्था दर्शिताः। कस्मात्पुनः पञ्चमी क्लेशाऽवस्था दग्धबीजभाव- तया सूक्ष्मा न सूत्रकारेण कथितेत्यत आह “ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः" ॥१०॥यत्किल पुरुषप्रयत्नगोचरस्तदुपदिश्यते, नच सूक्ष्माऽवस्था हान- प्रयत्नगोचरः, किन्तु प्रतिप्रसवेन कार्य्यस्य चित्तस्याऽस्मितालक्षणकार- णभावापत्त्या हातव्येति । व्याचष्टे "ते" इति। सुगमम् ॥१०॥ अथ कि- यायोगतनूकृतानां क्लेशानां किंविषयात पुरुषप्रयत्नाद् हानमित्यत आह "स्थितानान्तु बीजभावोपगतानाम्" इति। अनेन वन्ध्येभ्यो व्यवच्छिनात्त। सत्रं पठति ध्यानयास्तवृत्तयः"इति॥११॥व्याचष्टे "क्लेशानाम्" इति। - क्रियायोगतनकृता अपि हि प्रतिप्रसवहेतुभावन कार्य्यतः स्वरूपतश्च शक्या उच्छत्तुमिति स्थला उक्ताः । पुरुषप्रयत्नस्य प्रसङ्ख्यानगोचरस्य अवधिमाह "यावद्" इति । सूक्ष्मीकृता इति विवृणोति “दग्ध" इति । टि० (१) क्रियायोगतनूकतास्तदनु प्रसयानाग्निना दग्धबीनभावकल्पा ये मूक्ष्माः क्लेशास्ते प्रतिप्रसवेन = प्रपत्राद्विरुद्ध. प्रतिप्रसवः प्रलयश्चित्तस्य स्वकारणे लप. ज्ञातसमाधिरिति यावत् । तेन हेपा इत्यर्थः । (२) स्थितानाम् = अदग्धानाम्। अत एव बाजभानपिगताना केलशानां या वृत्तपस्तद्- वृत्तय कियायोगेन पूर्व तनूकृत्य ध्यागेन = प्रसपानाऽग्निना हेपाः = टग्धचीजमावकल्पाः कर्तव्याइत्येवं सूत्रेण सहकनाक्पतयेद भाप्य व्यारयेयम् । स्थितानामित्यस्य तदवृत्तय इति. समासाsन्तर्गततच्छन्दस्पार्थः क्लेशे. सहान्वय इति विज्ञ नार्यावरणे तु सौत्रः समास आश्रणाय इति बोध्यम्। .. असम्प्र- .

·. .. .. साधनपाद। भा० यथा च वस्त्राणां स्थूलो मलः पूर्व निर्धूयते । पश्चात्सूक्ष्मो . यलेनोपायेन चाऽपनीयते, तथा स्वल्पप्रतिपक्षाःस्थूला वृत्तयः क्लेशानां, सूक्ष्मास्तु महाप्रतिपक्षा इति ॥११॥ क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टाऽदृष्टजन्मवेद- नीयः ॥१२॥ भातत्र पुण्यापुण्यकर्माशयः कामलोभमोहक्रोधप्रसवः।स दृष्ट- जन्मवेदनीयश्चादृष्टजन्मवेदनीयश्चातत्र तीवसंवेगेन मन्त्रतपः टी० अत्रैव दृष्टान्तमाह “यथा च वस्त्राणाम्" इति। यत्नेन = नतक्षाल- नादिना, उपायेन = क्षारसंयोगादिना, स्थूलसूक्ष्मतामात्रतया दृष्टान्तदा- टन्तिकयोः साम्यं न पुनः प्रयत्नापनेयतया, प्रतिप्रसवहेयेषु तदसम्भ- वात् । स्वल्पः प्रतिपक्षः = उच्छेदहेतुर्यासा तास्तथोक्ता । महान् प्रति- पक्ष = उच्छदहेतुर्यासां तास्तथोक्ताः।प्रतिप्रसवस्य चाऽधस्तात् क्लेशो- च्छेदसाधकं स्यात्प्रसंख्यानमित्यवरतया स्वल्पत्वमुक्तम् ॥११॥ स्यादे- तद्, जात्यायुभोंगहेतवः क्लिश्नन्तः क्लेशाः, काशयश्च तथा, न त्व- ऽविद्यादयः । तत्कथमविद्यादयः क्लेशा इत्यत आह "क्लेशमूलः कर्मा- शयो दृष्टाऽदृष्टजन्मवेदनीयः" ॥१२॥ क्लेशो मूलं यस्योत्पादे च का- य॑करणे च स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति, अविद्यादिमलः काशयो- जात्यायु गहेतुरित्यविद्याद्योऽपि तद्वैतवोऽतः क्लेशा इति । व्याचष्टे "तत्र" इति । आशेरते सांसारिकाः पुरुपा अस्मिन्नित्याशयः कर्माणा- माशयौ = धमाधर्मों, कामात्काभ्यकर्मप्रवृत्तौ स्वर्गादिहेतुर्धर्मो भवति, १ टि. (१) निधूयते - प्रक्षालन विनैव वस्त्रविधुननादिना निरस्यत इत्यर्थः । (२) गदृष्टभन्मवेदनीय प्रसिद्धत्यादनुदाहृत्य दृष्टभन्मोदनाथ पुण्यमुदाहरति, "तत्र तीति । (३) प्रतिप्रसवात्पूर्वभावितया प्रसंख्यानस्य स्वल्पत्वमुक्तमिन्यर्थः । अत्र चाय क्रमः-पया स्थूगे मले विधूननेन, सूक्ष्मस्तु प्रक्षालनेन, सूक्ष्मतरस्तु क्षारसयोगेन निरस्पत, तथा स्थला- उदाराऽवस्थापनाः क्लेशाः क्रियायोगेन तनूकर्तव्याः, तनूरुतास्तु प्रसदपानेन दग्धबीजभावकल्पाः कर्तव्या, दाधनीममायकल्पाश्च प्रतिप्रसवन हेपा इति । - ·पातालदर्शने। भ० समाधिभिनिवर्तित ईश्वरदेवतामहर्षिमहानुभावानामाराध- नाहा यः परिनिष्पन्नः स सद्यः परिच्यते पुण्यकर्माशय इति । तथा तीब्रक्लेशेन भीतव्याधितकृपणेषु विश्वासोपगतेषु वा महानुभावेषु वा तपस्विषु कृतः पुनः पुनरपकारः स चाऽपि पापकर्माशयः सद्य एव परिपच्यते * । यथा नन्दीश्वरः कुमारो मनुष्यपरिणामं हित्वा देवत्वेन परिणतः, तथा नहुषोऽपि देवा- नामिन्द्रः स्वकं परिणामं हित्वा तिर्यक्त्वेन परिणत इति । तत्र नारकाणां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः,क्षीणक्लेशाना- मपि नास्ति अदृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशय इति ॥१२॥ टी० एवं लोभात्परद्रव्यापहारादावधर्मः । एवं मोहादधर्मे हिंसादौ धर्मबुद्धेः प्रवर्त्तमानस्याऽधर्म एव, न त्वस्ति मोहजो धर्मः। अस्ति क्रोधजो धर्मः, तद्यथा ध्रुवस्य जनकाऽवमानजन्मनः क्रोधात तजिगीषयाऽऽहितेन ] कर्माशयन पुण्येनान्तरिक्षलोकवासिनामुपरि स्थानम् । अधर्मस्तु क्रोधजो व्र- झवधादिजन्मा प्रसिद्ध एव भूतानाम् । तस्य दैविध्यमाह "सदृष्टजन्मवेद- नीयश्च" इति । दृष्टजन्मवेदनीयमाह “तीसंवेगेन” इति । यथासंख्येन दृष्टान्तावाह"] “यथा नन्दीश्वर” इति । तत्र नारकाणामिति" = येन कर्माशयेन कुम्भीपाकादयो नकरभेदाः प्राप्यन्ते तत्कारिणो नारकाः, तेषां नास्ति दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशयः । न हि मनुष्यशरीरेण तत्परि- णामभेदेन वा सा तादृशी वत्सरसहसादिनिरन्तरोपभोग्या वेदना संभ- पति५] इति । शेपं सुगमम् ॥३२॥ टि. (१) दृष्टजन्मवेदनीय पापमुदाहरति-तथेत्यादिना । (२) अपकार इत्यस्याऽग्रे य इत्यनुपज्जनीयम् । * इहैव जन्मनि फलोन्मुखीभाति । (३) तमिपया स्वतातोत्तानपादैश्वर्याऽधिकैश्वर्यलिप्सयाऽऽहितेन सम्पादितेनाऽनु- हितनेत्यर्थः। (४) उक्तयोः पुण्यपापपार्यथाक्रममदाहरणमाइत्यर्थः। (५) विज्ञानभिक्षुस्तु नारकिपुरुषाणा धर्माद्यनुत्पत्तेर्न दृष्टजन्मवेदनीयः कर्माशपः, स्वगिण तु भारतवर्षमागत्य लीलामानुपविग्रहेण प्रयागादौ कर्माऽनुष्ठानस्य तत्फलस्प च नयणादस्त्येव दृष्टान्मदनीयः कर्माशय इति नारकिमात्रययनम् इन्य व्याचचक्षे । -- ·साधनपादः। १२३ सू०. सति मूले तदिपाको जात्यायु गाः(१) ॥१३॥ भासत्तु क्लेशेषुकर्माशयो विपाकाऽऽरम्भीभवति,नोच्छिन्नक्लेश- मूलः। यथा तुपाऽवनद्वाःशालितण्डुला अदग्धवीजभावाः२प्ररो- हसमर्था भवन्ति, नाऽपनीततुपा दग्धवीजभावा वा । तथा क्लेशा- ऽवनहः कर्मशयो विपाकप्ररोही भवति, नाऽपनीतक्लेशो न प्र- टी० ० स्यादेतद् । अविद्यामृलले कर्माशयस्य विद्योत्पादे सत्यविद्याविना- शान्मा नाम कर्माशयान्तरं चैषीत, प्राक्तनकाशयानामनादिभवपर- म्परासंचितानामसंख्यातानामनियतविपाककालानां भोगेन क्षपयितुमश- क्यत्वादशक्योच्छेदः संसारः स्यादित्यत आह “सति मूले तहिपाको जात्यायु गा” इति ॥१३॥ एतदुक्तं भवति । सुखदुःखफलो हि कर्माशयस्तादर्सेन तन्नान्त- रीयकतया जन्माऽऽयुपी अपि प्रसूते, सुखदुःखे च रागद्वेपाऽनुषक्ते तदविनिर्भागवर्तिनी(३) तदभाव न भवतः, न चास्ति संभवो, न च तत्र यस्तुष्यति वाहिजते वा तच्च तस्य सुखं वा दुःख वेति(४)। तदियमा- त्मभूमिः क्लेशसलिलावसिक्ता कर्मफलप्रसवक्षेत्रमित्यस्ति क्लेशानां फलोपजननेऽपि कर्माशयसहकारितेति, क्लेशसमुच्छेदे सहकारिवकल्यात सन्नप्यनन्तोऽप्यनियतविपाककालोऽपि प्रसंख्यानदग्धवीजभावो न फलाय कल्पत इति । उक्तमर्थ भाष्यमेव द्योतयति “सत्सु" इति । अत्रैव दृष्टान्तमा- ह “यथातुष" इति । सतुपा अपि दग्धवीजभावा: स्वेदादिभिः । दान्तिके योजयति "तथा" इति । ननु न क्लेशा शक्या अपनेतुम् । न हि सतामपनय टि० (१) मूले सेति = धर्माधर्मयोर्मूलभूते रागद्वेपाढिक्लेशे सति. तद्विपाकः = तस्य कर्मा- शयस्य फलं भवतीत्यर्थः । स चायं विपाकम्निविध इत्याह "जात्यायु गा" इति । जातिः = जन्म, आयुः = जीवनकाल:, भोगः = हादपरितापफला सुखदुःखात्मिका चित्तवृत्तिरित्यर्थः । (२) दग्धविनमावा या इत्युत्तरभाष्यादत्र या-~-शब्दो निक्षपणीयः । (३) तदरिनिर्भागतिनी = रागद्वेपाऽविनाभावारीनी । (४) यत्र यस्तुप्पनि तत्तस्य सुखं न, यस्मारचोद्विमते तत्तस्य दुग्वं नेति यतो न च सम्भवत्पन: मुग्वदग्वे रागहेपाऽनुपक्के इति भावः । 92 WAL ।

·पातजलदर्शने। भा०सङ्ख्यानदग्धक्लेशवीजभावो वेति। स च विणकस्त्रिविधी जातिरायुर्भोग इति । तत्रेदंविचार्यते, किमेकं कमैकस्य जन्मनः कारणम्, अथैकं कर्मानेकंजन्माक्षिपतीति। द्वितीया विचारणा किमने कर्मानेकं जन्म नियति, अथाऽनेक कमैकं जन्म निर्वर्तयतीति। न तावदेकं कर्मकस्य जन्मनः कारणं, कस्माद् अनादिकालप्रचितस्या'ऽसङ्ख्येयस्याऽवशिष्टकर्मणःसाम्प्रति- कस्य च फलक्रमाऽनियमादनाश्वासोलोकस्य प्रसक्तः, स चा- ऽनिष्ट इतिान चैकं कर्मानेकस्य जन्मनः कारणां, कस्माद् अनेकेषु टी०इत्यत आह “न प्रसख्यानदग्धवीजभावो वा" इति। विपाकस्य त्रैवि- ध्यमाह "सच" इति। विपच्यते = साध्यते कर्मभिरिति विपाकः। कर्मकत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वानेकत्वगोचरा प्रथमा विचारणा, द्वितीया तु कर्माऽने- कत्वं ध्रुवं कृत्वा जन्मैकत्वाऽनेकत्वगोचरा । तदेवं चत्वारो विकल्पाः। तत्र प्रथमं विकल्पमपाकरोति “न तावदेकं कमैकस्य जन्मनः कारणाम्" इति । पृच्छति “कस्माद्" इति । उत्तरमाह "अनादि" इति। अनादिकाले एकैक- जन्मप्रचितस्य, अत एवासङ्ख्येयस्य, एकैकजन्मक्षपितादेकैकस्मात्कर्म- णोऽवशिष्टस्य कर्मणः, साम्प्रतिकस्य चफलक्रमानियमादनाश्वासोलोकस्य प्रसक्तः, स चाऽनिष्ट इति । एतदुक्तं भवति, कर्मक्षयस्य विरलत्वात् तदुत्प- त्तिबाहुल्याच्चाऽन्योन्यसंपीडिताश्च कर्माशया निरन्तरोत्पत्तयो निरुच्छासाः स्वबिपाकं प्रतीति न फलक्रमः शक्योऽवधारयितुं प्रेक्षाक्तत्य ऽनाश्वासः पुण्यानुष्ठानं प्रति प्रसक्त' इति । द्वितीयं विकल्पमपाकरोति । "न चैक कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम्" इति । पृच्छति “कस्माद्" इति। उत्तरमाह "अनेकेषु" इति। अनेकस्मिन् जन्मन्याहितमेकमेव कर्मानेकस्य जन्म- टि० (१) प्रचितस्य-सञ्चितस्य । अनादिकालैकैकमचितम्यति स्वाचिक: पाठ । (२) साम्प्रतिकस्य-वर्तमानजन्मन्यनुष्ठितस्य । (३) भारिपापादिनाऽनुष्टीयमान- पुण्पनाशसंभवात्पुण्याऽनुष्ठान प्रत्सनाश्वासो लोकाना स्यादिति भावः ।

·साधनपादः। १२५ भा०कर्मस्वेकैकमेव कर्मानेकस्य जन्मनः कारणमित्यवशिष्टस्य विपाककालाभावः प्रसक्तः, स चाप्यनिष्ट इति । न चाने के कर्माऽनेकस्य जन्मनः कारणम् । कस्मात् । तदने जन्म युग- पन्न सम्भवतीति क्रमेण वाच्यम् । तथाच पूर्वदोपाऽनुपङ्गः, तस्माज्जन्मप्रायणान्तरे) कृतः पुण्याऽपुण्यकर्माशयप्रचयो विचित्रः प्रधानोपसर्जनभावनावस्थितः प्रायणाऽभिव्यक्त) एकप्रघट्टकेन मिलित्वा मरणं प्रसाध्य संमूर्हित एकमेव जन्म टी०लक्षणस्य विपाकस्य निमित्तमित्यविशिष्टस्य विपाककालाऽभावः प्रसक्तः, स चाप्यनिष्ट इति कर्मवैफल्येन तदननुष्ठानप्रसङ्गाद, यदैकजन्मसमु- च्छेद्य कर्मण्येकस्मिन्, फलक्रमानियमादनाश्वासस्तदा कैव कथा बहुजन्म- समुच्छेद्ये कर्मण्येकस्मिन् । तत्र ह्यबसराऽभावाद् विपाककालाभाव एव सा- म्प्रतिकस्येति भावः। तृतीयं विकल्पमपाकरोति “न चाऽनेकं कर्मानेकस्य जन्मनः कारणम्" इति । तत्र हेतुमाह "तद्" इति । तदनेकं जन्म युगपन्न सम्भवत्ययोगिन इति क्रमेण वाच्यम् । यदि हि कर्मसहस्रं युगपज्जन्मसहस्रं प्रसुवीत तत एव कर्मसहस्रप्रक्षयादवशिष्टस्य विपाककालः फलक्रमनिय- मश्च स्यातां, न त्वस्ति जन्मनां योगपद्यम् । एवमेव प्रथमपक्ष एवोक्तं दूप. णमित्यर्थः। तदेवं पक्षत्रये निराकृते पारिशेष्यादनेक कर्मकस्य जन्मनःकार- णमिति पक्षो व्यवतिष्ठत इत्याह"तस्माज्जन्म"इति । जन्म च प्रायणंच ज- न्मप्रायणे,तयोरन्तरं मध्यं,तस्मिन्। विचित्रसुखदुःखफलोपहारेण विचित्रः, यदत्यन्तमुड़तमनन्तरमेव फलंदास्यति तत्प्रधान,यत्तु विलम्चेनतदुपसर्जन- मामायण मरणं,तेनाऽभिव्यक्तः स्वकार्यारम्भणाऽऽभिमुख्यमुपनीत एक- टि० (१) जन्माऽऽरम्य मरणपर्यन्त यो धर्माऽधर्मसमूहो गुणप्रधानभावाऽऽपन्नः शुभाशु- भकर्मभिनिष्पादित. स मरणकाल आरब्धकर्मभोगसमाप्त्या लब्धाऽवमरः सन् एकप्रयत्नेन स्वफलदानाय मरणं प्रसाध्य समातिाएकीभूत एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकमित्यर्थः । (२) प्रायणाऽभिव्यक्त इत्यनेनाऽभिव्यज्यमानतया फोन्मुखत्य मृत्यति । अत्रेदमा- कुतम् । मरणकाळे हि पानन्त्यनारायफलानि सञ्चितानि तानि निग्विलान्येवाऽभिव्यकानि मन्ति प्राक् तु मरणकालादारुयफलेन कर्मणा प्रनिबद्वाना न तेपामभिव्यक्तिः। तच्च ।

·१२६ पातजलदर्शने । भा०करोति। तच्च जन्म तेनैव कर्मणा लब्धायुष्कं भवति तस्मि- नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः सम्पद्यत इति असौ कर्माशयो जन्मायु गहेतुत्वात् त्रिविपाकोऽभिधीयत इति । अत एक- भविकः कर्माशय उक्त इति । टी प्रघट्टकेन = युगपत, संमूर्छितः = जन्मादिलक्षणे कार्यकर्त्तव्य एकलो- लीभावमापन्न एकमेव जन्म करोति, नाऽनेकम् । तच्च जन्म - मनुष्यादि- भाव., तेनैव कर्मणा लब्धायुकं = कालभेदान्नियतजीवनं च भवतीति, तस्मिन्नायुपि तेनैव कर्मणा भोगः = सुखदुःखसाक्षात्कारः स्वसंबन्धि- तया संपद्यत इति । तस्मादसौ कर्माशयो जात्यायु गहेतुत्वात त्रिविपाको- ऽभिधीयते।औत्सर्गिकमुपसहरति"अत एकभविकः कर्माशय उक्त"इति । एको भर एकभवः। “पूर्वकालैक"इत्यादिना समास । एकभवोऽस्यास्तीति मत्वर्थीयष्ठन् । कचित्पाठ “ऐकभविक" इति तत्रैकभपशब्दाद् भवार्थे ठक् प्रत्ययः । एकजन्मावच्छिन्नमस्य भवनमित्यर्थः। तदेवमौत्सर्गिकैकमविकस्य त्रिविपाकत्वमुक्कादृष्टजन्मवेदनीयस्यैहिकस्य कर्मणस्त्रिविपाकत्वं व्यवच्छि- टि० मरणमविशेषाद् अखिलाऽभुक्तकर्माऽभिव्यञ्चकम् । न हि साधारणे निमित्ते नैमित्तिकम- ऽसाधारण भवितुमर्हति । न हि समाने प्रदीपाऽभ्यासे घटोऽभिव्यज्यते, न पट इति साम्प्रतम् । नविष्टादिकारिणा धूमादिवर्मना चन्द्रमण्डलमारूढाना भुक्तभोगाना तत प्रत्यवरोहण छान्दो ग्य आम्नायते "यावत्सम्पातमुषित्वाऽथतमेवाऽधान पुननिवर्तन्ते" इत्यादिना । आवर्तमानाना च तपा “तद् य इह रमणीयचरणा" इत्यादिना ज माऽऽम्नायते । तदेतदुभयमैकमविकत्वे कर्माशयस्य न सङ्गच्छेन । मरणस्य निखिलकर्माऽभिव्यञ्जकलेन निखिलकर्मसन्निधाने एकप्रध- दृकेन मिलित्या दैवशरीरोपजनोपभोगम्प्रदाय कर्मणाक्षीणत्वाऽजन्मान्तरनिमित्तकर्मशेषाऽभावाद, "वर्णा आश्रमाश्च स्वकर्मनिष्ठा प्रेत्य कर्मफलमनुभूय ततः शषेण विशिष्टदेशजातिकुलरूपाऽऽयु:- श्रुतवृत्तपित्तसुखमेधसो जन्म प्रतिपद्यन्ते"इत्यापस्तम्बन स्पष्टमेर शेषकर्मसद्भावाऽभिधानाच्चेति चेन्नैष दोषः । नियतविपाकस्थल एवैकमविकत्वस्वीकाराद् ऐकभरिकत्वस्य क्वाचिकत्वात् । पत चात्रैयाऽनुपद विस्पष्टमिप्यते भाष्यकारः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा स्वर्गदिशरीरे धर्मानुपत्ते प्राचीन सर्वकर्मणा च तत्रै समापनावर्गनारकिणा पुनर्जन्मादि न स्याद् इत्याऽऽशक्य, स्वर्गादिजनककर्मणा ब्राह्मणस्थावरादियोनिलाभपर्य्यन्त फलश्रवणाद् - इति समाहितम् त छारीरकीपरहतिपादशाङ्करभाष्याऽनध्ययनविजृम्भितमेव । यतस्तत्र 'यदि हि स्वर्गहेतु कर्मशषादपरोहः स्यात्तदा रमणीय एवैकोऽनुशयः स्यान्न कपूप इति । एव चाऽवरोहता कपूयचरणात् कपूपयो-यापादक शास्त्र कदर्थित स्याद्" इत्यादिनैत मतस्योन्मूलित वात् ।

·१२७ साधनपादः। भा० दृष्टजन्मवेदनीयस्त्वेकविपाकारम्भी भोगहेतुत्वाद , द्विवि- । पाकारम्भी वाऽऽयुर्भागहेतुत्वाद् , नन्दीश्वरवन्नहुपवा इति । क्लेशकर्मविपाकानुभवनिमित्ताभिस्तु वासनाभिरनादिकाल- संमूर्छितमिदं चित्तं चित्रीकृतमिव सर्वतो मत्स्यजालं ग्रन्थि- भिरिवाततमित्येता अनेकभवपूर्विका वासनाः। यस्त्वयं क- र्माशय एष एवैकभविक उक्त इति । ये संस्काराः स्मृतिहेत. वस्ता वासनास्ताश्वाऽनादिकालीना इति । यस्त्वसावकमविकः कर्माशयः स नियतविपाकश्वानियतविपाकश्च । तत्र दृष्टजन्म- वेदनीयस्य नियतविपाकस्यैवाऽयं नियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनी- यस्यानियतविपाकस्य । कस्माद्, यो ह्यदृष्टजन्मवेदनीयोऽनियत- विपाकस्तस्य त्रयीगतिः कृतस्याऽविपक्वस्य* नाशः, प्रधानक- मण्यावापगमनं वा, नियतविपाकमधानकर्मणाऽभिभूतस्य वा तीनत्तिा "दृष्ट"इतिा नन्दीश्वरस्य खल्बष्टवर्षाऽवच्छिन्नायुपो मनुष्यजन्मन- स्तीवसंवेगाधिमानोपायजन्मा पुण्यभेद आयुभोंगहेतुत्वाद् द्विविपाको, नहुपस्यतुपार्णिप्रहारविरोधिनाऽगस्त्यस्येन्द्रपदप्राप्तिहेतुनैव कर्मणाऽऽयुषा विहितत्यादपुण्यभदो भोगमात्रहेतुः । ननु यथैकभविकः कर्माशयस्तथा किं क्लेशवासना, भोगानुकूलाश्च कर्मविपाकाऽनुभववासनाः । तथा च मनुष्यस्तिर्यग्योनिमापनो न तज्जातीयोचितं भुञ्जीतेत्यत आह "क्लेश- कर्म" इति । समूच्छितम् = एकलोलीभावमापन्नम् । धर्माऽधर्माभ्यां व्यव- च्छेत्तु वासनायाः स्वरूपमाह ये संस्कारा" इति । औत्सर्गिकमै- कभविकत्वं क्वचिदपवदितुं भूमिकामारचयति “यस्त्वसौ” इति । तु- शब्देन वासनातो व्यवच्छिनत्ति । दृष्टजन्मवेदनीयस्य नियतविपाकस्यै- वाऽयम् = एकभविकत्वनियमो, न त्वदृष्टजन्मवेदनीयस्य । किम्भूतस्य अनियतविपाकस्येति । हेतुं पृच्छति । “कस्माद्” इति । हेतुमाह “यो हि" इति । एकां तावद् गतिमाह "कृतस्य" इति । द्वितीयामाह "प्र- धान" इति । तृतीयामाह "नियत" इति । वत्र प्रथमां विभजते "तत्र • कृतस्य" इति। संन्यासिकर्मभ्योऽशुक्लाऽकृष्णेभ्योऽन्यानि त्रीण्येव कर्माणि * अदत्तफलस्य ।

·१२८ + पातमालदर्शने। भा० चिरमवस्थानमिति । तत्र कृतस्याविपक्वस्य नागो यथा शुक्ल कर्मोदयादिहैव नाशः कृष्णस्य । यत्रेदमुक्तं, " देह वै कर्मणी वेदितव्ये पापकस्यैको राशिः पुण्यकृतोऽपहन्ति । तदि- उछस्व कर्माणि सुकृतानि कर्तुमिहेव ते कर्म कवयो वेदयन्ति" टी०कृष्णशुक्लकृष्णाशुग्लानि । तदिह तपःस्वाध्यायादिसाध्यः शुक्लकर्मा- शय उदित एवाऽदत्तफलस्य कृष्णस्य नाशकः । आविशेषाच्च शवल- स्यापि कृष्णभागयोगादिति मन्तव्यम् । तत्रैव भगवानाम्नायमुदा- हरति “यत्रेदम्” इति । हे दे ह वै कर्मणी = कृष्णकृष्णशुक्ले , अप- हन्तीति सम्बन्धः। वीप्सया भूयिष्ठता सूचिता । कस्येत्यत आह “पाप- कस्य” इति । पापकस्य पुंस इत्यर्थः । कोऽसावपहन्तीत्यत आह "एको राशिः पुण्यकृतः” इति । समूहस्य समूहिसाध्यत्वात्। तदनेन शुक्लः कर्मा- शयस्तृतीय उक्तः । एतदुक्तं भवति । ईदृशो नामाऽयं परपीडादिरहित- साधनसाध्यः शुक्लः कर्माशयः । यदेकोऽपि सन् कृष्णान् कृष्णशुक्ला- श्चात्यन्तविरोधिनः कर्माशयान् भृयसोऽपि हन्ति । तत् = तस्माद, इच्छस्वेति छान्दसत्वादात्मनेपदम् । शेपं सुगमम् । अत्र च शुक्लकर्मों- दयस्यैव स कोऽपि महिमा यत इतरेपामभावो, न तु स्वाध्यायादिजन्मनो दुःखात् । न हि दुःखमात्रविरोध्यधर्मो ऽपि तु स्वकार्यदुःखविरोधी, न च स्वाध्यायादिजन्यं दुःखं तत्कार्य, तत्कार्यत्वे स्वाध्यायादिविधानान- र्थक्यात् । तद्वलादेव तदुत्पत्तेः। अनुत्पत्तौ वा कुम्भीपाकाद्यपि विधीयते अविधाने तदनुत्पत्तरिति सर्व चतुरसम्[५] । द्वितीयां गति विभजते । टि० (१) शबलस्य यागीयहिंसादक्षिणादिन य पुण्यपापात्मक शुक्लकृष्ण कर्माशय शबल इत्यु-यते । तस्याऽपि स्वाध्यायादिजन्य शुक्ल कर्माशयो नाशक इत्यर्थः । तत्र हेतु- माह- कृष्णभागयोगात्'-पापसंवलित वादित्यर्थ । (२) कृष्णशुक्ले इति कर्मकारकम् । एवं च पापकस्य पुरुषस्य ये कृष्णकृष्णशुक्ले कर्मणी ते स्वाध्यायादिजन्यपुण्यममूहोऽपहन्तीत्यर्थो बाध्यः । (३) हि यतो न दुःखभोगमात्रनाश्योऽधर्मोऽपि त्वधर्मजनितदु खभोगनायोऽतो न स्वाध्यायादिजन्यदुःखाद् अधर्मनाशः किन्तुस्वाध्यायजन्यशुक्लकमोदयादेव तन्नाश इति भार । (४) तबलादेव-अधर्मबादव बदुपत्त =स्वाध्याद्युत्पत्तरित्यर्थ । विपक्षे बाधकमाह । अनुत्पत्ती घेति । (१) विज्ञानभिक्षुस्तु 'दे ह वै" इतीमा श्रुतिमन्यथैव व्याचष्ट । तथा हि पुण्यपाप' ·साधनपादः। भा०प्रधानकर्मण्यावापगमनम्। यत्रेदमुक्तं-"स्यात् स्वरूपःसङ्करः सपरिहारः सप्रत्यवमर्पः। कुशलस्य नाऽपकर्षायाऽलं, कस्मात्, कुशलं हि मे बह्वन्यदस्ति यत्राऽयमावापं गतः स्वर्गेऽपि अप- कर्षमल्पं करिष्यति' इति । टी. “प्रधान" इति। प्रधाने कर्मणिज्योतिष्टोमादिके तदङ्गस्य पशुहिंसादेरा. वापगमनम्, हे खलु हिंसादेःकाये,प्राधानाङ्गत्वेन विधानात तदुपकारः, "न हिंस्यात्सर्वा भतानि" इति हिंसायाः निषिद्वत्वादनर्थय। तत्र प्रधानाङ्ग- त्वेनाऽनुष्ठानादप्रधानतैवेत्यतो न द्रागित्येव प्रधाननिरपेक्षा सती स्वफलम- नर्थ प्रसोतुमर्हति, किन्वारन्धविपाके प्रधाने साहायकमाचरन्ती व्यवतिष्ठते, प्रधानसाहायकमाचरन्त्याश्च स्वकार्ये बीजमानतयाऽवस्थान प्रधान कर्म- ण्यावापगमनम् । “यत्रेदमुक्तं" पञ्चशिखन-स्वल्यः सङ्करः ज्योतिष्टो- मादिजन्मनः प्रधानाऽपूर्वस्य पशुहिंसादिजन्मनाऽनर्थहेतुनाऽपूर्वेण। सपरि- हारः-शक्यो हि कियता प्रायश्चित्तेन परिहर्तुम्। अथ प्रमादतः प्रायश्चित्त- मपि नाऽऽचरितं प्रधानकर्मविपाकसमये विपच्यते, तथाऽपि यावन्तमसाव.. नर्थ प्रसूते तावान् सप्रत्यवमर्पः। मृष्यन्तेहिपुण्यसंभारोपनीतसुखसुधामहा. हृदाऽवगाहिनः कुशलाः पापमात्रोपपादितां दुःखवह्निकणिकाम्। अतःकुश. लस्य-महतः पुण्यस्य,नाऽपकीय-पक्षयाय, अलं पर्याप्तः।पृच्छति"क- स्माद्"इति। उत्तरं “कुशलम्" इति।कुशलं हिमे-पुण्यवतोवहन्यदस्ति-प्र-- धानकर्मविपाकतया व्यवस्थितं दीक्षणीयादिदक्षिणान्त, यत्राऽयं-संकरःस्व ल्पः, स्वर्गेऽपि अस्य फले, सङ्कीर्णपण्यलब्धजन्मन स्वर्गात सर्वथा दुःखेनापरामृष्टादअपकर्षअल्पम् =अल्पदुःखसंभेदं करिष्यतीति । तृतीयां टि० रूपे कर्मणी येदितव्ये अवधारयितव्य इत्यर्थः । यत पुण्यस्ता-पुण्यनिर्मित, एको मुख्यो राशिः, पापकस्प-पापराशेरपहन्ति, चौरस्य निहन्तीतिवत्कर्मणि षष्ठी । तस्मासुर तानि कर्माणि कर्तुमिच्छव, तच्च कर्म इह लोक ए३ ते=तुभ्यं, कषयो वेदन्ति प्रतिपादपन्ति, न तु लोकान्तर इति शुन्यर्थ इति । परन्तु कृष्णशुक्लकृष्णशुक्लभेदेन कर्मणा विष्पेन द्वैषित ध्यानधारणमसमञ्जसमिवाभाति, मत एवाऽस्वरसाद् याचस्पतिमिः कर्मणी इति वर्गका रक्रमानिन्य व्याख्यातमिति प्रतिपद्ये। (१) ययाधान्याने महात्पन्नानां तृणनीनानां ते: मदेव धुमूलमध्यस्थापिना धान्याने सहैव यपनमातिन स्वातन्येण तद्वत्प्रधानयागाङ्गतयाऽनुष्टितानां पहिमादीनां यत् वातन्त्र्येण फलदानासागर्यम, प्रधानकर्मविपाकसमये च फोगपत्य सदाऽवागमनम् । देर विशदयति-द्वे इत्यादिनाऽऽवाएगमननियन्तेन ।

·पातजलदर्शने। भा०"नियतविपाकप्रधानकर्मणाभिऽभूतस्य वा चिस्मवस्थानम्, = कथमिति, अदृष्टजन्मवेदनीयस्यैव नियतविपाकस्य कर्मणः समानमरणमभिव्यक्तिकारणमुक्तं, नत्वदृष्टजन्मवेदनीयस्या- ऽनियतविपाकस्या यत्त्वदृष्टजन्मवेदनीयं कर्मानियतविपाकंतन- श्यद, आवापं वा गच्छेद,अभिभूतं वा चिरमप्युपासीत "याव- समान कर्माऽभिव्यञ्जकं निमित्तस्य न विपाकाऽभिमुखं करोति इति । तद्विपाकस्यैव देशकालनिमित्ताऽनवधारणादियं कर्मग- तिविचित्रा दुर्विज्ञाना चेति। नचोत्सर्गस्याऽपवादान्निवृत्तिरिति एकभविकः कर्माशयोऽनुज्ञायत इति ॥ १३ ॥ टी० गतिं विभजते “नियत" इति । बलीयस्त्वेनेहप्राधान्यमभिमतं, नत्वङ्गि- तया। बलीयस्त्वं च नियतविपाकत्वेनाऽन्यदाऽनवकाशत्वाद्, अनियतवि- पाकस्य तु दाइँल्यमन्यदा साऽवकाशत्वाता चिरमवस्थानं बीजभावमात्रेण न पुनः प्रधानोपकारितया। तस्य स्वतन्त्रत्वाद् । ननु प्रायणेनकदैव कर्मा- शयोऽभिव्यज्यते इत्युक्तमिदानी च चिराऽवस्थानमुच्यते तत्कथं परं पूर्वण न विरुध्यत इत्याशयवान् पृच्छति “कथम्" इति । उत्तरम् “अदृष्ट" इति । जात्यभिप्रायमेकवचनम् । तदितरस्य गतिमुक्तामवधारयति “यत्त्व- दृष्ट" इति । शेपं सुगमम् ॥ १३ ॥ टि० (१) नियतविपाकेन बलीयसा कर्मान्तरेण प्रतिबद्धं बहुकालमवतिष्टेत इत्यर्थः । अब- स्थानस्याऽवधिमाह-यावत्समानमिति । समानम् एतदविरुद्ध, कर्माभिव्यक्तिनिमित्तं यावन्न फलोन्मुग्वीकरोति तावदित्यर्थः, उपलक्षणं चैतद्, बलीयःकर्मभोगपर्यन्तं वेत्यस्याऽपि। तथा च स्मर्यते "कदाचित्सुकृत कर्म कूटस्थमिह तिष्ठति । मञ्जमानस्य संसारे यावद् दुःखाद्वि- मुच्यते" इति । एतादृशकर्मविपाकाऽभिप्रायेणैव, विचित्रा कर्मगतिरित्यादिवचनानीत्याह "तद्विपाकस्य" अभिभूतकर्मविपाकस्पेत्यर्थः । (२) एतेन 'यदि च कृत्स्नमारब्धफलं कमैकस्मिन् प्रायणेऽभिव्यक्तं सदेकामुत्तरां जाति- मारमेत तदा स्वर्गनरकतिर्यग्यौनिगताना जन्तूनां तस्मिन् जन्मनि। कर्मस्वनधिकारान्नाऽपूर्व- कोपजनः, पूर्वकृतस्य कर्मणः प्रायणाऽभिव्यक्ततया फलोपभोगेन प्रक्षयान्नास्ति कशिप, इति न ते ससरेयुः, न च ते मुच्येरन्नात्मज्ञानाऽभावाद् इति कष्टान्त अविष्टा दशाम्' इत्यादि- दोषाणां नात्र प्रसर इति ध्वन्यते । पूर्वोक्तदोषादेव नियतविपाकस्थल एवैकमविकत्वाऽभ्युगमनै- तस्य मतस्यात्सगिकत्वाऽभ्यनुज्ञानेनाऽसार्वत्रिकत्वेन दोषाऽभावादिति विदाकुर्वन्त्वन्तर्वाणयः ।

·साधनपादः। सू० ते हादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वात्॥१४॥ भा० ते = जन्मायु गाः, पुण्यहेतुकाः सुखफला, अपुण्यहेतुका दुःवफला इति । यथा चेदं दुःखं प्रतिकूलात्मकमेवं विषय- सुखकालेऽपि दुःखमस्त्येव प्रतिकूलात्मकं योगिनः] ॥१४॥ कथन्तदुपपद्यते । सू० परिणामतापसंस्कारदुःखर्पणवृत्तिविरोधाच्च* दुःखमेव सर्व विवेकिनः ॥ १५ ॥ टी० उक्तं क्लेशमूलत्वं कर्मणः, कर्ममूलत्वञ्च विपाकानाम् । अथ वि- पाकाः कस्य मूलं येनाऽमी त्यक्तव्या इत्यत आह "ते हादपरितापफलाः पुण्याऽपुण्यहेतुत्वाद्” इति ॥११॥ सूत्रं व्याचष्टे "ते जन्मायु गा" इति । यद्यपि जन्माऽऽयुपोरेव हादपरितापपर्वभावितया तत्फलत्वं, न तु भोगस्य हादपरितापोदयाऽनन्तरभाविनस्तदनुभवात्मनः, तथाप्यनु- भाव्यतया भोगतया भोगकर्मतामात्रेण भोगफलत्वमिति मन्तव्यम् । नन्वपुण्यहेतुका जात्यायु गाः परितापफला भवन्तु हेयाः प्रतिकूलवे- दनीयत्वात, कस्मात्पुनः पुण्यहेतवस्त्यज्यन्ते सुखफला अनुकूलबेदनी- यत्वात् । नचैषां प्रत्यात्मवेदनीयाऽनुकूलता शक्या सहसेणाप्यनुमाना- गमैरपाकर्तुम् । न च हादपरितापौ परस्पराऽविनाभूतौ।यतो वाद उपादीय- मानेऽवर्जनीयतया परितापोऽप्यापतत् । तयोभिन्नहेतुकत्वाद, भिन्नरूप- वाचेत्यत आह “यथा चेदम्" इति । यद्यपि न पृथग्जनैः प्रतिकू- लात्मतया विषयसुखकाले संवेद्यते दुःख, तथाऽपि योगिभिस्तत्संवेद्यत इति ॥१॥ प्रश्नपूर्वकं तदुपपादनाय सूत्रमवतारयति "कथन्तदुपप- द्यत" इति । “परिणामेत्यादि-विवेकिन" इत्यन्तं सूत्रम् ॥१५॥ परिणा- टि. [१] यथा चेदं = सर्वजनसंवद्यमाध्यामिकादिदुःख प्रतिकूलारमकमेवं विषयजनितसुखा- ऽनुभसमयेऽपि योगिनः प्रतिकूलात्मकं सूक्ष्म दुःखमस्त्येवेत्यर्थः । (२) विषयमुखकालेऽपि योगिभिर्दुःख संवेद्यत इति यदुक्तं तत्कथमुपपद्यते = कोपप- स्याऽवधारयेतु शक्यत इत्यर्थः । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया । - - ·। १३२ पातअलपर्शने। भा०सर्वस्याऽयं रागानुविद्धश्चेतनाऽचेतनसाधनाऽधीनः सुखाइ नुभवइति तत्रास्ति रागजः कर्माशयः।तथाचद्वेष्टि दुःखसाधनानि मुह्यति चेतिद्वेषमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः। तथाचोक्तम् । नाऽनु- पहत्य भतान्युपभोगः संभवतीति हिंसाकृतोऽप्यस्ति शारीरः टी. मश्च तापश्च संस्कारश्च एतान्येव दुःखानि तैरिति । परिणामदुः- खतया विषयसुखस्य दुःखतामाह । “सर्वस्याऽयम्" इति। न खलु सुखं रागाऽनुवेधमन्तरेण संभवति न ह्यस्ति सम्भवो न तत्र तुष्यति तच्च तस्य सुखमिति । रागस्य च प्रवृत्तिहेतुत्वात्प्रवृत्तेश्च पुण्याऽपुण्योपचयका- रित्वात् तत्राऽस्ति रागजः कर्माशयः, असतोऽनुपजननात् । तदा च सुखं म्भुजानस्तत्र सक्तो विच्छिन्नाऽवस्थेन द्वेपेण द्वेष्टि दुःखसाधनानि, तानि परिहर्त्तमशक्तो मह्यति च इति द्वेपमोहकृतोऽप्यस्ति कर्माशयः । उपव- न्मोहस्यापि विपर्ययाऽपरनाम्नः कर्माशयहतत्यमविरुद्धम् । ननु कथं रक्तो द्वेष्टि मुह्यति वा रागकाले द्वेषमोहयोरदर्शनादित्यत आह “तथाचोक्तम्" इति । विच्छिन्नाऽवस्थान् क्लेशानपपादयद्भिरस्माभिः(२) । तदनेन वाङ्- मनसप्रवृत्तिजन्मनी पुण्याऽपुण्ये दर्शिते इति रागादिजन्मनः कर्तव्य- मिदमिति मानसस्य संकल्पस्य साऽभिलापत्वेन वाचनिकत्वस्याऽप्य- ऽविशेषाद् । यथाहुः “साऽभिलापश्च सङ्कल्पो वाच्यार्थान्नाऽतिरिच्यत" इति शारीरमपि कर्मागय दर्शयति "नाऽनुपहत्य इति।अत एवधर्मशास्त्र- कारा:-“पञ्चसूना गृहस्थस्य(३)" इत्याहुः । स्यादेतत् । न प्रत्यात्मवेद- टि. [१] कलत्रमित्रपुत्राऽर्थगृहक्षेत्रधनादिसाधनाऽधान इत्यर्थ । [२] यथा च रागकालेऽपि विच्छिन्नाऽवस्थापनी द्वेषमौही स्तस्तथे क्तमस्माभिरिति[४] सूत्र इत्यर्थ । तथा चोक्तम् इत्यस्य "यथा सुखस्य रागाऽनुविद्धत्व तथा मोक्त "सुखाऽनुशपी राग" इति सूत्रे सुखाऽभिज्ञस्येत्यादिभाष्येणेत्यर्थ इति तु विज्ञानभिक्षु । संभवेदयमप्यों यदि नाम रागन कर्माशय इत्युत्तरं तथा चोक्तमित्युच्येत, उच्यते तु द्वेषमोहकृतोऽपि कर्माशयोऽस्तीत्युत्तरम्, इति चाचस्पत्यार्थ एवानघ इति प्रतिभाति । [३] "पञ्च सूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्कर । कण्डनी चोदकुम्भश्च बद्वयते यास्तु वाहयन्” इति सपूर्ण मानव वचनम् । मासविक्रयार्थ पशुबधस्थान सूना । चुल्ल्यादयो- ऽपि हिंसागुणयोगात्सना इव सूनाः। या वाहयन् = स्थकार्येण योजयन् पुरुषो बध्यते = दुष्यनेन संबप्पते ताइचुल्ल्यादप पञ्च सूना इत्यर्थ । 3- ·साधनपाद । भा० कर्माशय इति, विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम् । याभोगविन्द्रि- याणां तृप्तेरुपशान्तिस्तस्सुखं या लौल्यादनुपशान्तिस्तददुःखम् नचेन्द्रियाणां भोगाभ्यासेन वैतृष्ण्यं कर्तुं शक्यम् । कस्माद, यतो भोगाऽभ्यासमनुविवर्द्धन्ते रागाः, कौशलानि चेन्द्रियाणामिति, तस्मादनुपायःसुखस्य भोगाऽभ्यास इति।सखल्वयं वृश्चिकविप- भीत इवाऽऽशीविषेण दष्टो यः सुखार्थी विषयानुवासितो महति दुःखपङ्के निमग्न इति । एपा परिणामदुःखतानाम प्रतिकूला सुखावस्थायामपि योगिनमेव क्लिश्नाति । अथ का तापदुःखता टी० नीयस्य विषयसुखस्य प्रत्याख्यानमुचितं योगिना। अनुभवविरोधादि- त्यत आह । “विषयसुखं चाऽविद्येत्युक्तम्” इति । चतुर्विधविपर्यास- लक्षणामविद्यां दर्शयद्भिः(३) इति । नाऽऽपातमात्रमा द्रियन्ते वृद्धा, आस्ति खल्यापाततो मधुविषसम्पृक्ताऽन्नोपभोगेऽपि सुखाऽनुभवः प्रत्यात्मवेद- नीयः, किन्त्वायत्यामसुखम् । इत्थं च दर्शितं भगवतैव-"विषयेन्द्रिय- संयोगाद् यत्तदग्रेऽमृतोपमम् । परिणामे विषमिव तत्सुखं राजसं स्मृतम्" इति । चोदयति “या भोगेषु" इति । न वयं विषयाऽऽहादं सुखमाति- ठामहे, किन्त्वतृप्यतां पुसां तत्तद्विषयप्रार्थनया परिक्लिष्टचेतसा तृप्णैव महद्दुःखं, नचेयमुपभोगमन्तरेण शाम्यति,न चाऽस्याः प्रशमो रागाधनु- विद्ध, इति नाऽस्य परिणामदुःखतेति भावः। तृप्तेः = तृष्णाक्षयाद् हेतोः, दि०(१)विषपाऽनुवासित -विषयवासनामवलित । य खलु भोगाऽम्पामेन पैतृष्ण्य सपिपा- दपिपति स वृश्चिकमीत आशीविषेण दष्ट झ महति दुखाप के निमग्न इति भाष्यार्यः । (२) या एषा परिणामदुःखताऽयोगिनं प्रति परिणामकाले प्रतिकूला, सा योगिने तु मुग्णाऽवस्थायामपि क्लिश्नाति = अनर्थहेतुदर्शनेन दु साकरोतीत्यर्थ । (३) उक्तमित्यनेना- Sऽकाइक्षित पूरपति "चतुर्विध” इत्यादिना। दर्शयतिरित्यस्यानेऽस्माभिरिति पूरणीयम् । (४) आपातमात्र = तात्कालिकरम्यम्, अविचारितरमणीय विषयसुखं वृद्धा नाद्रियन्त इत्यर्थ । आदरणे पाधकमाह "अस्ति" इत्यादिना । (५) आयसा परिणागकाले ।

·१३४ । पातजलदर्शने भावसर्वस्य देपानुविद्धश्चेतनाचेतनसाधनाऽधीनस्तापाऽनुभवइति तत्राऽस्ति उपजः कर्माशयः, सुखसाधनानिचप्रार्थयमानः कायेन वाचा मनसा परिस्पन्दते । ततः परमनुगृह्णात्युपहन्ति च, इति पराऽनुग्रहपीडाभ्यां धर्माऽधर्मावपचिनोति, स कर्माशयो] लोभान्मोहाच्च भवति,इत्येपातापदुःखतोच्यते। का पुनःसंस्कार- दुःखता। सुखाऽनुभवात् सुखसंस्काराऽऽशयो, दुःखाऽनुभवादपि दुःखसंस्काराशय इति। एवं कर्मभ्यो विपाकेऽनुभूयमाने सुखे दुःखे वा पुनः कर्माशयप्रचय इति । एवमिदमनादि दुःखस्रोतो विप्रसृतं योगिनमेव प्रतिकूलात्मकत्वादुद्वेजयति। कस्माद् अक्षि- पात्रकल्पो" हि विद्वानिति। यथोपर्णातन्तुरक्षिपाने न्यस्तःस्पर्शन टी० इन्द्रियाणामुपशान्तिः = अप्रवर्त्तनं विषयेष्वित्यर्थः । एतदेव व्यतिरे- कमुखेन स्पष्टयति "या लोल्याद" इति । परिहरति “न चेन्द्रियाणाम्" इति। हेनावनोः प्रयोगः सत्यं तृष्णाक्षयः सुखमनवा, तस्य तु न भोगा- ऽभ्यासो हेतुरपि तु तृष्णाया एव तद्विरोधिन्याः । यथाहुः "न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाऽभि- वर्द्धत" इति । शेषमतिरोहितम् । तापदुःखतां पृच्छति-"अथ. का" इति । उत्तरमाह-"सर्वस्य" इति। सर्वजनप्रसिद्धत्वेन तत्स्वरूपप्रपञ्चम- कृत्वा तापदुःखताऽपि परिणामदुःखतासमतया प्रपञ्चितेति । संस्कारदुः- खतां पृच्छति का इति । उत्तरं "सुखानुभव"इति। सुखानुभवोहि संस्कार- टि० (१) चेष्टते इत्यर्थ. । (२) स कर्माशयःसन्तापकालिक: कर्माशय इत्यर्थ । (३) ज्ञानसस्कागद दु ख प्रतिपाद्य धर्माऽधर्मरूपकर्मसंस्कारादपि दुख प्रतिपादयति "एव कर्मभ्य" इति । कर्मभ्यः सुख दुःखे वा निपाकेऽनुभूयमाने सति पुनः कर्माशयप्रचय इत्यन्वयः । (४) अक्ष्ण पात्रम्-आधारः, गोलकमिति यावत्, तस्मादोपदूनो विद्वान् इत्यर्थः चक्षुगोलकतुल्य सूक्ष्म इति फरितार्थः । (६) परिणामदुःवतासमतया एतन परिणामदुःख- तायद्यप्यत्राऽपि समाना तथाऽपि पूर्वकाल उत्तरकाले च सर्वदैन दु खत्वात् तापदु खतायाः परिणामदुखताया पृथनिर्देश इति सूचितम् । ..

·साधनपामः। १३५ भा०दुःखयति नाऽन्येपु गात्राऽवयवेपु एवमेतानि दुःखानि अक्षिपा- प्रकल्प योगिनमेव क्लिश्नन्ति नेतरं प्रतिपत्तारमाइतरं तु स्वकर्मो- पहृतं दुःखमुपानमुपानं त्यज्यन्तं त्यक्तं त्यक्तमुपाददानमनादिवास. नाविचित्रया चित्तवृत्त्या समन्ततोऽनुविद्वमिवाऽविद्यया हातव्य ए. चाऽहङ्कारममकाराऽनुपातिनंजातं जातं वाह्याऽध्यात्मिकोभयनि- मित्तास्त्रिपर्वाणास्तापा अनुप्लवन्ते। तदेवमनादिदुःखस्रोतसाव्यू. ह्यमानमात्मानं भूतग्रामं च दृष्ट्रा योगीसर्वदुःखक्षयकारणं सम्य- ग्दर्शनं शरणं प्रपद्यत इति । गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवे- किनःप्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपाबुद्धिगुणाःपरस्परानुग्रहतन्त्रीभूत्वा शान्तं घोरं मूढं वा प्रत्ययं त्रिगुणमेवाऽऽरभन्ते चलं च गुणवृत्तमिति टी०माधत्ते, स च सुखस्मरणं, तच रागं, सच मनःकायवचनचेष्टां, साचपुण्या- ऽपुण्ये,ततो विपाकाऽनुभवस्ततो वासनेत्येवमनादिता इति। अत्रच सुखदुःख- संस्काराऽऽशयात्तत्स्मरणं, तस्माच्च रागहेपौ, ताम्यांकर्माणि, कर्मभ्यो विपाक, इति योजना तदेवं दुःखस्रोतःप्रसृतं योगिनमेव क्लिश्नाति नेतर पृथगजनमि-" त्याह-"एवमिदमनादि" इति। इतरं तु त्रिपर्वाणस्तापाअनुप्लवन्तः। इति स- म्बन्धः। आधिदैविकाधिभौतिकयोस्तापयोर्वाह्यत्वेनैकत्वविवक्षितम् । चित्ते वृ. तिरस्या इत्यविद्या चित्तवृत्तिः।तया हातव्यएव-बुद्धीन्द्रियशरीरादौ दाराऽप- "त्यादौ चाहङ्कारममकाराऽनुपातिनामिति। तदान सम्यग्दर्शनादन्यत्परित्राणम- स्तीत्याह-"तदेवम्” इति। तदेवमौपाधिकं विषयसुखस्य परिणामतःसंस्कारत- स्तापसंयोगाच दुःखत्वमभिधाय स्वाभाविकमादर्शयति “ गुणवृत्तिविरोधाच्च इति । व्याचष्टेप्रख्याइति प्रख्याप्रवृत्तिस्थितिरूपाबुद्धिरूपेण परिणता गुणाः= सत्त्वरजस्तमांसि परस्पराऽनुग्रहतन्त्राः शान्तं सुखात्मकं,घोर-दुखात्मकं,मू- ढं-विषादात्मकमेव प्रत्ययं-सुखोपभोगरूपमपि त्रिगुणमारमन्ते ।नच सोऽपि (१) इतरन्तु-पोगिभिन्न प्राकृत जनन्तु, त्रिपाण: त्रीणि-आध्यात्मिकाऽऽधिभौतिका- ऽऽधिदेविकरूपाणि पर्याणि येषा ते तापा, अनु = स्वोपच्यनन्तर वर्तमानकाल एव,प्ल्यन्ते= ब्याप्नुपन्ति, न तु योगिवत् परिणामदु खदृष्ट्या तत पूर्णमत्यर्थः । यथा योगिना विषयसु- स्वाऽनुभाकाले दुःखं सवेद्यते न तथाऽयोगिना तत्कालेसद्यते, किन्तु दुःखप्राप्तिसमय एवति माव । भाष्ये स्वकर्मोपहनमित्यादीनि जातमित्यन्तानि इतरमित्यस्य विशेषणानि ।

·पातालदर्शने भा०क्षिप्रपरिणामि चित्तमुक्तम्।रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च पर- स्परेण विरुद्धचन्ने सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्तन्ते । एवमेते गुणाइतरेतराश्रयेणोपार्जितसुखदुःखमोहप्रत्ययाइतिसर्वेसर्वरुपा भवन्ति गुणप्रधानभावकृतस्त्वेषांविशषइति।तस्माददुःखमेव सर्व विवेकिन इतिातदस्यमहतो दुःखसमुदायस्य प्रभववीजमविद्या, तस्याश्च सम्यग्दर्शनमभावहेतुः, यथा चिकित्सा शास्त्रं चतुर्म्यहं- रोगो रोगहेतुः-ग्रारोग्य-भैषज्यमिति । एवमिदमपि शास्त्रं चतु- व्यूहमेव। तद्यथा, संसारः-संसारहेतुः-मोक्षः, मोक्षोपाय इति । टी०तादृशप्रत्ययरूपोऽस्य परिणामः स्थिर इत्याह"चलञ्चगुणवृत्तमिति क्षि. प्रपरिणामिचित्तमुक्तम्"इति। नन्वेकःप्रत्ययःकथं परस्परविरुद्धशान्तघोरमूढ़ त्वान्येकदा प्रतिपद्यत इत्यत आह । “रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुद्धयन्त" इति । रूपाणि = अष्टौ भावाधर्मादयः वृत्तयः-सुखाद्याः। त- दिह धर्मेण विपच्यमानेनाऽधर्मस्तादृशो'२) विरुद्धयते । एवं ज्ञानवैराग्यैश्वर्यः सुखादिभिश्च तादृशान्येव तद्विपरीतानि " विरुद्धयन्ते, सामान्यानि तु असम दाचरदुरूपाण्यतिशयैः समुदाचरहिःसहाविरोधात्प्रवर्त्तन्त इति।ननु गृहीम एतत्, तथाऽपि विषयसुखस्य कुतः स्वाभाविकी दुःखतेत्याह"एवमेत" इति । उपादानाभेदादुपादानात्मकत्वाच्चोपादेयस्याप्यभेद इत्यर्थः। तत्किमिदानीमा- त्यन्तिकमेव तादात्म्यं, तथा च बुद्धिव्यपदेशभदौछन कल्पेते इत्यत आह "गु. णप्रधान"इति । सामान्यात्मना गुणभावोऽतिशयात्मना च प्राधान्यं, तस्मादु- पाधितः स्वभावतश्च दुःखमेव सर्व विवेकिन इति दुःखं हेयं प्रज्ञावताम्।नच तन्निदानहानमन्तरेण तद्धेयं भवितुमर्हति, नचाऽपरिज्ञातं निदानं शक्यं हातु- मिति मलनिदानमस्य दर्शयति"तदस्य" इति । दुःखसमुदायस्य प्रभवः = उ. त्पत्तिर्यंतस्तद्वीजमित्यर्थः तिदुच्छेदहेतुं दर्शयति-तस्याश्च' इति । इदानीम- स्य शास्त्रस्य सर्वानुग्रहाय प्रवृत्तस्य तहिधेनैव शास्त्रेण सादृश्यं दर्शयति "यथा"इति । चत्वारो व्यूहाः = संक्षिप्ता अवयवरचना यस्य तत्तथोक्तम् । टि० (९) धर्मादयः धर्मज्ञानवैराग्येश्वर्याऽधर्माऽज्ञानाऽवैराग्यांनशाण्यष्टावित्यर्थः । (२) ता- दृशः उत्कर्षवन विपाकाऽभिमुख इत्यर्थः "समवलयोहिविरोध" इति न्यायेनोत्कृष्टस्येवोत्कृष्टेन पिरोधो, न स्वपकृष्टस्येति भार. । (३)तद्विपरीतानि-ज्ञानवैराग्यश्वर्पसुखा दविपरीतानि अज्ञाना- ऽवैराग्यानेश्वर्यदु ग्यानीत्यर्थ व सच मुखारगकागदरजोदुःखात्मकामयादिब्यवहारभेदावियर्थ: ..

·. साधनपादा भा०तत्र 'दुःखवहुलः संसारो हेयः, प्रधानपुरुपयोः संयोगो हेय- हेतुः, संयोगस्याऽऽत्यन्तिकी निवृत्तिर्हानं, हानोपायः सम्यग्द- शनम् । तत्र हातुः स्वरूपमुपादेयं हेयं वा न भवितुमर्हतीति, हाने तस्योच्छेदवादप्रसङ्ग, उपादाने च हेतुवाद, उभयप्रत्या- ख्याने च शाश्वतवाद इत्येतत् सम्यग्दर्शनम् ॥ १५ ॥ टीननु दुःखै हेयमुक्त्वा संसार हेयमभिधतः कुतो न विरोध इत्यत आह "तत्र दुःखबहुल"इतिश्यत्कृत्वाऽविद्या संसारं करोति तदस्या अवान्तर- व्यापार संसारहेतुमाह"प्रधानपुरुषयोः" इति।मोक्षस्वरूपमाह"संयोगस्य" इति। मोक्षोपायमाह“हानोपाय" इति। केचित्पश्यन्ति हातुः स्वरूपोच्छेद एव मोक्षः। तथाऽऽहुः “प्रदीपस्येव निर्वाणं विमोक्षस्तस्य तायिन" इति। अन्ये" तु सवासनक्लेशसमुच्छेदादिशुद्धविज्ञानोत्पाद एव मोक्ष इत्याचक्षते, तान् प्रत्याह"तत्र"इति । तत्र हानं तावद् दूषयति “हाने तस्य"इति । न हि कश्चित्प्रेक्षावानात्मोच्छेदाय यततेनिनु दृश्यन्ते तीब्रगोन्मूलितसकल- सुखा दुःखमपीमिव मूर्तिमुद्दहन्तः स्वोच्छेदाय यतमानाः । सत्यं, केचिदेव ते६,नत्ववं संसारिणा विविधविचित्रदेवाद्यानन्दभोगभागिनः।तेऽपिच मो- क्षमाणादृश्यन्ते।तस्मादपुरुषार्थप्रसक्तेन हातः स्वरूपोच्छेदो मोक्षोऽभ्युपेयः, अस्तु तर्हि हातः स्वरूपमुपादेयमित्यत आह-“उपादाने व हेतुवाद" इति । उपादाने हि कार्यत्वेनाऽनित्यत्वे सति मोक्षत्वादेव च्यवेत । अमृतत्वहिमो- क्षःानाऽपिविशुद्धोविज्ञानसन्तानोभवत्यमृतः।सन्तानिभ्यो व्यतिरिक्तस्य स- न्तानस्यवस्तुसतोऽभावात, सन्तानिनांचानित्यत्वात् । तस्मात्तथा यतितव्यं यथाशाश्वतवादोभवति तथाचपुरुषार्थत्वमपर्वर्गस्येत्याह"उभयप्रत्याख्याने" इतिातस्मात्स्वरूपावस्थानमेवात्मनोमोक्षइत्येतदेवसम्यग्दर्शनम् ॥१५॥ टि० (१) तत्र चतुऍहाना मध्ये । (२) सर्वदुःखक्षयकारण सम्यग् दर्शन योगी शरणं प्रति- पद्यत इत्यादिना दुःखमेत्र हेयमित्युक्तप्रायात उक्त्वत्युक्तम् । उपलक्षणं चैतद् । अग्रिमसूत्रेण दुःखस्यैव हे याबाऽभिधास्यमानत्यादिसस्पाऽपि!* यतकृया-पवारा। (३) कोचित्-क्षणिक विज्ञानस्कन्धमात्मत्वेनाऽम्युपयन्तश्चतुर्विधण भावनया नीलपीताशुपप्लवसंवलितविज्ञानसन्ता- नस्य प्रदीपनिर्वाणवदत्यन्तोपरममेव कैवल्यमभीमन्ती बौद्ध विशेष योगाचारा इत्यर्थः। सन्ता- निना, इति पाठान्तरम्। (४) अन्य-विधूनविषयाकारोपलवावमुद्धपितानसन्तानी- दयमेवापवर्गभिलपन्तो बौद्धभेदा माध्यमिगा इत्यर्थः । (५) गदारोगः1 (६) आत्मो- दाय यनमाना दृश्यन्ते ते कचिदेवसाहसिका, न तु सा लौकिका इत्यर्पः।नदेवाह " नवम्" इति ।

·. १३८ पातालदर्शने । तदेतच्छास्त्रं चतुव्यूहमित्यभिधीयते । सू० हेयं दुःखमनागतम् ॥ १६ ॥ भा०दुःखमतीतमुपभोगेनातिवाहितं"न हेयपक्षे वर्तते। वर्तमान च स्वक्षणे भोगाऽऽरूदमिति न तत् क्षणान्तरे हेयतामापद्यते, तस्माद् यदेवाऽनागतं दुःखंतदेवाऽक्षिपात्रकल्पं योगिनं क्लि- इनाति, नेतरं प्रतिपत्तारम् । तदेव हेयतामापद्यते ॥१६॥ 'तस्माद् यदेव हेयमित्युच्यते तस्यैव कारण प्रतिनिर्दिश्यते । सू द्रष्ट्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ॥ १७ ॥ भा० द्रष्टा-बुद्धेः प्रतिसंवेदी पुरुषः, दृश्याः-बुद्धिसत्त्वोपारूढाः टी० तदेतच्छास्त्रं चतुव्यूहमित्यभिधीयते- "हेयं दुःखमनागतम्" ॥१६॥ अनागतमिति अतीतवर्तमाने व्यवच्छिन्ने । तत्रोपपत्तिमाह "दुःखमती- तम्" इति । ननु वर्तमानमुपभुज्यमानं न भोगेनाऽतिवाहितमिति क- स्मान्न हेयमित्यत आह "वर्तमानं च” इति । सुगमम् ॥ १६ ॥ हेयमुक्तं,तस्य निदानमुच्यते "द्रप्ट्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः"॥१७॥द्रष्ट- स्वरूपमाह "द्रष्टा बुद्धेः प्रतिसंवेदी" इति । चितिच्छायाऽऽपत्तिरेव बुद्धेः बुद्धिप्रतिसंवेदित्वमुदासीनस्यापि पुंसः । नन्वेतावताऽपि बुद्धिरेवानेन दृश्येत, न दृश्येरन् शब्दादयोऽत्यन्तव्यवहिता इत्यत आह "दृश्या बु- द्विसत्त्व" इति । इन्द्रियप्रणालिकया बुद्धौ शब्दाद्याकारेण परिणतायां दृश्यायां भवन्ति शब्दादयोऽपि धर्मा दृश्या इत्यर्थः । ननु तदाकाराऽऽपत्त्या चुद्धिः शब्दाद्याकारा भवतु, पुंसस्तु बुद्धि- दि. (१) यथा च तदेतच्छास्त्रं चतुयूंह तथासूत्रकारेण हेपादिक्रमद्वारा प्रतिपाद्यतइत्यर्थः । कु- प्रचिन-इन्यभिधीयते हेपमिति पश्यते। एतदनुसारेणैव च वाचस्पत्येऽपि तदेतच्छास्त्रं चतुर्ग्रहमतो- ऽभिधीयते हेयमित्याह "तदेतग्छास्त्रामिति"इति पठ्यते। परन्त्वयंपाठो योगवात्तिककाराऽमम्मतः । (२) अतिवाहितम् अतिक्रान्तम् ! भोगेन नाशितमिति यावद् । (३) नचाऽनागतदुःख- सर मानाभाय इति वाच्यं । तृतीये पादे धमिलक्षणसूने (१४) जलभूम्पादिदृष्टान्तः सर्व- व परिणामिनस्तुनि कार्याऽनागताऽवस्याऽनुमानस्य वपमाणत्वात् ।

·साधनपादः। भा०सर्वे धर्माः।तदेतद् दृश्यमयस्कान्तमणिकल्पं सन्निधिमात्रोप- • कारिदृश्यत्वेन भवति पुरुपस्य स्वंदृशिरूपस्य स्वामिनः अनुभ- वकर्मविपयतामापनमन्यस्वरूपेण प्रतिलब्धात्मकं स्वतन्त्रमपि टी०संवन्धेऽभ्युपगम्यमाने परिणामित्वम् ,असंवन्धे वा कथं तेषां वुद्धिसत्त्वो- पारूढानामपि शब्दादीनां दृश्यत्वम् न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं दृष्टमित्यत आह । “तदेतद् दृश्यम्" इति। प्रपञ्चितमिदमस्माभिः प्रथमपाद एव यथा चित्याऽसम्पृक्तमपि बुद्धिसत्त्वमत्यन्तस्वच्छतया चितिबिम्बोग्राहितया स- मापन्नचैतन्यमिव शब्दाद्यनुभवतीति।अत एव च शब्दाद्याकारपरिणत- बुद्धिसत्त्वोपनीतान सुखादीन भुजानः स्वामी भवति द्रष्टा, तादृशं चास्य बुद्धिसत्त्वं स्वं भवति। तदेतद् बुद्धिसत्त्वं शब्दाद्याकारवद् दृश्यमयस्कान्त- मणिकल्पं पुरुषस्य स्वं भवति दृशिरूपस्य स्वामिनः । कस्माद्, "अनुभव". इति । अनुभवकर्मविषयतामापन्नं यतः। अनुभवो भोगः पुरुषस्य, कर्मन क्रिया, तद्विषयताम् =भुज्यमानताम्,आपन्नं यस्मादतः खं भवतीत्यर्थः । ननु स्वयंप्रकाशं बुद्धिसत्त्वं कथमनभवविषय इत्यत आह“अन्यस्वरूपेण" इति । यदि हि चैतन्यरूपं वस्तुतोवुद्धिसत्त्वं स्याद् भवेत् स्वयंप्रकाशं, कि- न्तु स्वं चैतन्यादन्यजडरूपं तेन प्रतिलब्धात्मक,तस्मात्तद्नुभवविषयः। ननु यस्य हि यत्र किञ्चिदायतते तत् तदधीनं, न च बुद्धिसत्त्वस्य पुरुषमु- दासीनं प्रति किञ्चिदायतत इति कथंच तत्तन्त्रं, तथा च न तस्य कर्मेत्यत आह। “स्वतन्त्रमपि"इति। परार्थत्वात -पुरुषार्थत्वात,परतन्त्र-पुरुषत- न्त्रम् । नन्वयं दृग्दर्शनशक्त्योः संबन्धः स्वाभाविकोवा स्यान्नैमित्तिको वा, स्वाभाविक संबन्धिनोनियादशक्योच्छदःसंबन्धः।तथाच संसारनित्यत्वं, नैमित्तिकत्वे तुक्लेशर्मतहासनानामन्तःकरणवृत्तितयासत्यन्तःकरणे भा- वादन्तःकरणस्य चतन्निमित्तत्वे परस्पराश्रयप्रसङ्गादनादित्वस्य च सर्गादा- वसंभवादनुत्पाद एव संसारस्य स्याद्,यथोक्तं-"पुमानका येषान्तु तेषामपि गुणैः क्रियाकथमादौ भवेत्तत्र कर्म तावन्न विद्यते॥१॥मिथ्याज्ञान नतत्रारित टि० (१) यथा च चित्या सह देशतः कालतो वाऽसंबदमपि बुद्धिसत्व योग्यता लक्षण- संबन्धेन समापन्नचैतन्यं सत् शब्दाद्यनुभवति तथा प्रथमपादे, वृत्तिसारूप्पमितरत्रेति सूत्र एव प्रपञ्चितमस्माभिरित्यर्थः ।

·.. ७ पातञ्जलदर्शने परार्थत्वात्परतन्त्रमातयोर्दृग्दर्शनशक्त्योरनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतु:-दुःखस्य कारणमित्यर्थः। तथाचोक्तं-"तत्संयोगहेतु- विवर्जनात्स्यादयमात्यन्तिकोदुःखप्रतीकारः"कस्माद,दुःखहेतो परिहार्यस्य प्रतीकारदर्शनात् । तद्यथा, पादतलस्य भेद्यता, क- पटकस्य भेत्तृत्वम्। परिहार:-कण्टकस्य पादानधिष्ठान, पादत्रा- णव्यवहितेन वाऽधिष्ठानम् । एतत् त्रयं१) यो वेद लोके स तत्र टी०रागद्वेपादयोऽपिवा । मनोवृत्तिर्हि सर्वेषांनचोत्पन्नं मनस्तदा॥२॥इति श- कामपनयति । “तयोईग्दर्शनशत्त्यारनादिरर्थकृतः संयोगो हेयहेतुः" इति। सत्यं न स्वाभाविकः संबन्धः, नैमित्तिकस्तु । न चैवमादिमान,अनादिनि- मित्तप्रभवतया तस्याऽप्यनादित्वात् । क्लेशर्मतहासनासन्तानश्चाऽयमना- दिः,प्रतिसर्गावस्थायां च सहान्तःकरणेन प्रधानसाम्यमुपगतोऽपि सर्गा- दा पुनस्ताहगेव भवति, वर्षापाय इवोद्भिज्जभेदो "मृद्भावमुपगतोऽपि पुन- वर्षासु पूर्वरूप इत्यसकृदावेदित प्राक् । भाविततया संयोगस्याविद्या कार- ण, स्थितिहेतुतया पुरुषार्थः कारण, तद्दशेन तस्य स्थितेः । तदिदमु- क्तम् “ अर्थकृत "इति । "तथा चोक्तम्" इति । पञ्चशिखे न५ । तत्संयोगः=बुद्विसंयोगः, स एव हेतुदुःखस्य तस्य विवर्जनात् स्यादयमात्यन्तिको दुःखप्रतीकारः, अर्थात् तदवर्जने दुःखमित्युक्तं भवति । तत्रैवाऽत्यन्तप्रसिद्धनिदर्शनमाह "तद्यथा" इति । पादत्राणम् = उपानत् । स्यौदेतद, गुणसंयोगस्तापहेतु- रित्युच्यमाने गुणानां तापकत्वमभ्युपेयं, न च तपिक्रियाया अस्त्यादरिव टि० (१) एतत् त्रयं भेद्यभेत्तृतत्प्रतीकाररूपमुपायत्रपमित्यर्थः । एतत् त्रयमित्यादि. या॑दितीत्यन्तो ग्रन्यो दृष्टान्तभाग एव । लोके भेदनं दुख नाप्नोतीत्यादिस्वरसात् । दार्टी- न्तिकपरते तु चुद्धिसय गज दु ख नाऽऽप्नोतीत्येव वक्तुं युज्येत | विज्ञानभिक्षादीन्तिकपर- तया व्याख्यानन्तून्ह्वलत्वेनेति नाऽत्र सूदमविचाराऽपेक्षेत्यलम् । (२) प्रतिसर्गाऽस्यापा- प्रलयाऽवस्थायाम् । (३) यद्भिज्जमेट:- तृणादिः । (४) भाविततया = उत्पादक्तये. त्यर्थ । उपादानतयेति वा । (८) केनोक्तमित्पाकाटक्षा शमयति । "पञ्चशिखन" इति । (*) तद्वशेन रुपेपभोगाऽपार्गशेन, तस्प-संपोगस्य, स्थितरित्यर्थः । . साम- ·साधनपाद। . १४१ भा०प्रतीकारमारभमाणो भेदजंदुःखंनाऽऽप्नोति।कस्मात् त्रित्वो- 'पलब्धिसामादितित्रापि तापकस्य रजसःसत्त्वमेव तप्यं, कस्मात् तपिक्रियायाःकर्मस्थत्वात् । सत्त्वे कर्मणितपिक्रिया,ना- ऽपरिणामिनि निष्क्रिय क्षेत्रक्षे।दर्शितविषयत्वात् । सत्वे तु तप्य- माने तदाकाराऽनुरोधी पुरुपोऽनुतप्यत इति दृश्यते ॥ १७ ॥ . दृश्यस्वरूपमुच्यते। सू० प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगा- ऽपवर्गार्थ दृश्यम् ॥ १८॥ भावप्रकाशशील सत्त्वं,क्रियाशील रजः,स्थितिशीलं तम इति। एते टी० कर्तृस्थो भावो येन तप्यमन्यन्नाऽपेक्षेत । न चास्यास्तप्यतया पुरुषः कर्म। तस्याऽपरिणामितया कियाजनितफलशालित्वाऽयोगात् । तस्मात् तपेस्तप्यव्याप्तस्य तनिवृत्ती निवृत्तिमवगच्छामः । चलनविरहेणेव धूमा- भावमित्यत आह । "अनापि तापकस्य" इति । गुणानामेव तप्यताप- कभावः । तत्र मृदुत्वात्पादतलवत्सत्वं तप्य,रजस्तु तीव्रतया तापकमिति भावः । पृच्छति “कस्माद" इति।कस्मात्सत्त्वमेव तप्यं, नतु पुरुष इत्यर्थः। उत्तरं "तपिकियाया" इति। तत्किमिदानी पुरुषो न तप्यते। तथाचाचेतन- स्याऽस्तु सत्वस्य तापः, किन्नश्छिन्नमित्यत आह-"दर्शितविषयत्वात्सत्ते तु तप्यमाने तदाकाराऽनुरोधी पुरुषोऽप्यनुतप्यत" इति । दर्शितविषय- त्वमनुतापहेतुः । तच्च प्राग् व्याख्यातम् ॥ १७ ॥ दृश्यं व्याचष्टे "प्रकाशेत्यादि,दृश्यम्" इत्यन्तेन सूत्रेण॥१८॥सत्त्वस्य हि भागःप्रकाशस्तामसेन भागेन दैन्येन वा राजसेन वा दुःखनाऽनुरज्यते । एवं राजसादिष्वपि द्रष्टव्यम्।तादिदमुक्तं "परस्परोपरक्तप्रविभाग"इतिापुरुषेण सह (१) नहि अत्यादिधातुवचपिधातुः कर्तृत्वभावत्वेनाऽकर्मको । पेन तप्प कर्म नाऽपेक्षत किन्तु पचादिवत् कर्मस्थक्रियात्न सकर्मक इत्ययः । * व्यापकीभूतनायनिवृत्ती ।

·કર पातन्जलपर्शने। भा०गुणा:"परस्परोपरक्तप्रविभागाःसंयोगविभागधर्माणइतरेत- रोपाश्रयणोपार्जितमूर्तयः परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसभिन्नशक्तिप्रवि- भागार स्तुल्यजातीया तुल्यजातीयशक्तिभदाऽनुपातिनःप्रधान- टी संयोगविभागधर्माणः यथाऽऽस्नायते "अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां वहीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजोऽह्येको जुपमाणोऽनुशेते जहात्यनां भुक्तभोगामजोऽन्य )" इति।इतरेतरोपाश्रयेणोपार्जिता मूर्तिः पृथिव्या- दिरूपा यैस्ते तथोक्ताः स्यादेतत्, सत्त्वेन शान्तप्रत्यये जनयितव्ये रज- स्तमसोरपि सत्त्वाङ्गत्वेन तत्र हेतुभावादस्ति सामर्थ्यमिति') यदाऽपि च रजस्तमसोरङ्गित्वं तदाऽपि शान्त एव प्रत्यय उदीयेत, न धोरो, नाऽपि मूढो वा सत्त्वंप्राधान्य इवेत्यत आह। "परस्पराङ्गाङ्गित्वेऽप्यसंभिन्नशक्तिप्र- विभागा" इति । भवतु शान्ते प्रत्यये जनयितव्ये रजस्तमसोरङ्गभावस्त- थाऽपि नैपां शक्तयः सङ्कीर्य्यन्ते। का-सङ्करोन्नेयो हि शक्तीनामसङ्करः । असङ्कीर्णेन च समुदाचरता रूपेण शान्तघोरमृढरूपाणि कार्याणि दृश्यन्त इति सिई शक्तीनामसभेद इति । स्यादेतद्, असंभेदश्चेत् शक्तीनां' न संभूयकारित्वं गुणानां न जातु भिन्नशक्तीनां सम्भूय कार्यकारित्वं दृष्टम्, न हि तन्तुमृत्पिण्डवीरणा- "दीनि घटादीन् सम्भूय कुर्वन्ति इत्यत आह "तुल्यजातीयाऽतुल्यजाती- यशक्तिभेदाऽनुपातिन" इति । यद्यपि तुल्यजातीय उपादानशक्ति- टी० (१) एते गुणाःप्रधानशब्दवाच्या मयन्तीत्येवमग्रिमेण संबन्ध. । (२) अन्योऽन्याङ्गाङ्गि- भावेप्यसवार्णप्रकाशादिशक्तिविभागा इत्यर्थः । (३) एकोऽजः = बुद्धिसत्वादात्मनो विवेक- मबुद्धधमानः पुरुषः, लोहितशुक्लकृष्णां = गुणन् या रमका, सरूपाः = सुखदुःखमोहात्मिका, वहीः प्रजाः सृजमानामनामका प्रकृति जुपमाणः = बुद्धिवृत्त्यैवाऽविद्यया बुद्धिस्थान सुखा- दीनात्मन्यभिमन्यमानोऽनुशेते = सुखदुःखी मूढोऽहमित्यनुशयेन संसरति । एतेन पुरुषेण सह संयोगनर्माणो गुगा इत्युक्तम् । अधुना विभागधर्मत्वमाह "जहात्येनाम्" इति । अन्यः = सत्व- पुरुषाऽन्यताख्यातिमान्, एना भुक्तभोगा = कृतमोगाऽपवर्गों प्रकृति जहाति = अनात्मतया त्पजनीति श्रुत्यर्थः । (४) इति शब्दो हेत्व, सं चेत्पर्षे या । निपातानापने कार्यत्वात् । (५)गारणं तृणपिशेषः पाटोपादानभूतः ।

·साधनपाद । वेलायामुपदर्शितसन्निधाना गुणवेऽपिच व्यापारमात्रेण प्रधा- नान्तताऽनुमितास्तिताः पुरुपार्थकर्तव्यतया प्रयुक्तसामर्थ्या- स्सन्निधिमात्रोपकारिणोऽयरकान्तमणिकल्पा: प्रत्ययमन्तरेणै- कतमस्य वृत्तिमनुवर्तमानाः प्रधानशव्याच्या भवन्ति । एतद टी० नान्यत्र, सहकारि शक्तिस्त्वतल्यजातीय घटे तु जनयितव्ये न वीर- णांनामस्तिसहकारिशक्तिरपीतिनतैस्तन्तूनां सम्भूयकारितेतिभावः । तुल्य- जातीयाऽतुल्यजातीयेपु शक्येपु ये शक्तिभेदास्ताननुपतितुं शील येषां ते तथोक्ताः "प्रधानलायाम्" इति = दिव्यशरीरे जनयितध्ये सत्त्व गुणः प्रधानम्, अङ्गेरजस्तमसी। एष मनुष्यशरीरे जनयितव्ये रजःप्रधानम,अङ्गे सत्त्वतमसी। एवन्तिर्यकशरीरे जनयितब्ये तमः प्रधानम, अङ्गे सत्वर- जसी । तेनैते गुणाः प्रधानत्ववेलायामपदर्शितसन्निधानाः = कार्योपज- ननं प्रत्युद्भूतवृत्तय इत्यर्थः । प्रधानशब्दश्च भावप्रधान. । यथा “इयेक- योर्डिवचनैकवचन" इत्या द्वित्वैकत्वयोरिति । अन्यथा दयेके विति स्यात् । ननु तदा प्रधानमनतया शक्यमस्तीति वक्तुम, अनहतानां तु तदङ्गानां सद्भावे किम्प्रमाणामत्यत आह "गुणत्व ऽपि च" इति । यद्यपि नोहतास्तथाऽपिगुणानामविवेफित्वात्समयकारित्वाच्च व्यापारमात्रेण सह- कारितया प्रधानऽन्तीतं सद् अनुमितमस्तित्व येषां ते तथोक्ता । ननु सन्तु गुणा. संभयकारिणः समर्थाः, कस्मात्तत्पुन. कुर्वन्ति। न हि समर्थ- मित्येव कार्य जनयति, मा भूदस्य कार्योपजननं प्रति विराम इत्यत आह "पुरुषार्थकर्तव्यतया" इति । ततो निर्तितनिखिलपुरुषार्थानां गुणाना- मुपरमः कार्यानारम्भणमित्युक्त भवति। नन पुरुषस्यानुपकुर्वतः क्थं पुरु- पार्थेन प्रयुज्यत इत्यत आह “सन्निधिमात्रोपकारेण" । इति ननु धर्मा. ऽधर्मलक्षणमेव निमित्तं प्रयोजक गुणानां, किमुच्यते पुरुषार्थप्रयुक्ता इत्यत हि. (१) 'सहकारि इत्पस्यादी तथाऽपोति देयम् । पद्मप्युपादानकारण समानजातीयमेव , भवति नान्यस्तयाऽपि सहकारिकारणन्त्वतुत्यजातीयमपि भवती यर्थः1 (२)अ यथा-सदये- यपरत्वे तु इत्यर्थः । (३) तत सत्वपुरुषाऽपिताम्ब्यातियापुरुषार्थसम्पादनानन्तमित्यर्थः ।

·१४४ पातालदर्शने। दृश्यमित्युच्यते। तदेतद् दृश्यं भूतेन्द्रियात्मकं भूतभावेन पृथि: व्यादिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमते । तथेन्द्रियभावेन श्रोत्रा- दिना सूक्ष्मस्थूलेन परिणमत इति । तत्तु नाऽप्रयोजनम् । टी. आह “प्रत्ययमन्तरण" इति। एकतमस्य सत्त्वस्य रजसस्तमसो वा प्र- धानस्य स्वकार्ये प्रवृत्तस्य, वृत्तिम्, इतरे प्रत्यय-निमित्तं धर्मादिकं वि- नैवाऽनुवर्तमानाः ।यथा च वक्ष्यति “निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरण- भेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद्" इति । एते गुणाः प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीति सम्बन्धः, प्रधीयते विधीयते विश्वं कार्य्यमेभिरिति व्युत्पत्त्या, एतद् दृश्य- मुच्यते । तदेवं गुणानां शीलमभिधाय तस्य कार्यमाह "तदेतद्” इति । सत्कार्यवादसिद्धौ यद्यदात्मकं तत् तेन रूपेण परिणमत इति । भूतेन्द्रि- यात्मकत्वं दीपयति, “भूतभावन" इत्यादिना। भोगापवर्गार्थम्" इति सूत्रा- ऽवयवमवतारयति "तत्तु नाप्रयोजनम्" इति । भोगविवृणोति “तत्र' इति सुखदुः (खे हि त्रिगुणाया बुद्धेः स्वरूपे, तस्यास्तथात्वेन परिणामात् । तथापि गुणगततयाऽवधारणेन भोग इत्यत आह “अविभागाऽऽपन्नम्" इति। एत च्चाऽसकृदावेदितम् । अपवर्ग विवृणोति “भोक्तुरिति।अपवृज्यतेऽनेनेत्य- टि. (१) भूतमावेनेत्यस्य व्याख्यानं पृथिव्यादिनति। तत्राऽवान्तरभेदमाह- "सूक्ष्मस्थूलेन" इति । तन्मात्राणि सूक्ष्मपृथिव्यादीनि, महाभूतानि स्थूलपृथिव्यादीनि इत्यर्थः । (२) इन्द्रियभावेनेत्यस्प विवरणं "श्रोत्रादिना" इति । अत्राऽप्पवान्तरभेदमादाय द्ववि- विध्यमाद "सूक्ष्मस्थूलेन" इति । महदहङ्कारौ सूक्ष्मेन्द्रियम्, एकादश च स्थूलेन्द्रियाणीत्यर्थ इति विज्ञानः । [३] इतरे = उपसर्जनीभूताः सत्त्वादयो गुणा इत्यर्थः । [४] निमित्त = धर्मादि, प्रकृतीनां प्रवृत्तौ न प्रयोजकं, किन्तु ततः = धर्मदेः, वर- णस्य = प्रतिबन्धकस्प भेदो भवति । धर्माऽधर्मों स्वविरुद्धधर्मान्तररूपाऽऽवरणभङ्गेनोद्धोध- फावय, न प्रयोजकाविति पावत् । तत्र दृष्टान्तमाह । "क्षत्रिकवद्” इति । यथा कृपावलो जल- पूर्णकदारात्केदारान्तर नलं निनीपुर्न पाणिनाऽपोऽपकर्पति, किन्तु मलप्रतिबन्धकमालमाल भिनत्ति, भिन्ते तु स्वयमेष गलं केदारमाप्लावपति। तद्वत् ।

·१५५ " सामनपादः। भा० अपितु प्रयोजनमुररीकृत्य प्रवर्त्तत इति भोगाऽपवर्थ हि तद् दृश्यं पुरुपस्येति । तष्टानिष्टगुणस्वरूपाऽवधारणम् अवि- भागाऽऽपन्नं भोगः, भोक्तुःस्वरूपाऽवधारणमपवर्ग इति, द्वयो- रतिरिक्तमन्यद"दर्शनं नास्तिातथाचोक्तम्"अयन्तु खलु त्रियु गुणेषु कर्तृषु अकर्तरिच पुरुपेतुल्याऽतुल्यजातीये चतुर्थे तकि- यासाक्षिण्युपनीयमानान् सर्वभावानुपपन्नाननुपश्यन्न दर्शन- मन्यच्छङ्कत"इति । तावेतो भोगाऽपवर्गोवुद्धिकृतौवुद्धावेव वर्त्त- मानौ कथं पुरुपे व्यपदिश्यते इति। यथा विजयःपराजयो वा यो- दृपुवर्तमानःस्वामिनिव्यपदिश्यते,सहि तस्य फलस्यभोक्तेति। टी.पवर्गःप्रयोजनान्तरस्याऽभावमाह "इयोः" इति। "तथा चोक्तं पञ्च- शिखेन"अयन्तु खलु"इति। ननु वस्तुतो भोगापवर्गों बुद्धिकृतौ बुद्धिवर्ति- नौ च कथं तदकारणे तदनधिकरणे चपुरुषेव्यपदिश्येते इत्यत आह"तावेतौ" इति । भोत्कृत्वं च पुरुषस्योपपादितम्," अग्रे * च वक्ष्यते । ठि० (१) इतिशब्द इत्यत-इत्यर्थकः, तथा च यतस्तद् गुणत्रयं निष्प्रयोजनं न प्रवर्ततेऽपि तु प्रयोल वचन भूलेन्द्रियादिरूपेण परिणमन्तीहानात दृश्य पुरुषाय भोगापा- थैम-मोगाऽपरर्गमयोजनकमित्य सूत्राऽवयवभाययोरेकवाक्यतयाऽथों बोध्यः । (२) भोगाऽपवर्गापहायाऽन्यदर्शनं दर्शनाक्ष्यायाः बुद्धिवृत्तः प्रयोननं नास्तीत्यर्थः । (३) पुरुषेण सहाऽविभागापन्नं गुणसरूपाऽवधारण भोग इत्युक्ते पञ्चशिखवाक्यं प्रमाणयति । "तथाचोक्तम्" इति । त्रिपु गुणेषु कर्तृषु सत्स्वाप परन्त्वयमविवेकी जन- तुर्थे-गुणवयापेक्षया तुरीपेऽकर्तरि तत्साक्षिणि अत्रैगुण्पादिना गुणविजातीये, आहेतु, मवादिना गुणसजातीये, पुरुषे बुद्धयोपनीयमानान सर्वधर्मान् सुखादीन उपपन्नान-सासिद्धि- कान् अनुपश्यन् सन् गुणेभ्यो विविक्तं शुद्धमन्यद् दर्शन चैतन्य न शङ्कते-संभावयती- त्यर्थः । ननु सुखादयो यदि बुद्धिधर्मास्तत्कथं पुरुषस्य भोगाऽपाधि दृश्यमित्युकामिति शङ्कते "तावतो" शैत । दृष्टान्तेन परिहात "यथा” इति । (४) "वृत्तिसारूप्यमितरत्र" इति सूत्रे उपपादितमित्यर्थः । ३ पादै ३४ सू०।

·पातजलदर्शने भा० एवं वन्धमोक्षौ बुद्धावेव वर्तमानौ पुरुषे व्यपदिश्यते । स हि तत्फलस्य भोक्तेति । वुद्धेरेव पुरुपार्थाऽपरिसमाप्तिर्वन्धः, तदर्थोऽवसायो) मोक्ष इति । एतेन ग्रहणधारणोहापोहतत्त्व- ज्ञानाऽभिनिवेशा वुद्धौ वर्तमानाः पुरुषेऽध्यारोपितसद्भावाः) स हि तत्फलस्य भोक्तेति ॥ १८ ॥ दृश्यानां तु गुणानां स्वरूपभेदाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते। , टी०परमार्थतस्तु"बुद्धेरेवपुरुषार्थाऽपरिसमाप्तिबन्ध इति । एतेन भोगापव- गयोः पुरुषसंबन्धित्वकथनमार्गेण,ग्रहणादयोऽपि पुरुषसंबन्धिनोवेदितव्याः। तत्र स्वरूपमात्रेणार्थज्ञानं ग्रहणं, तत्र स्मृतिः धारणं, तद्गतानां विशेषाणा- मूहनमूहः समारोपितानां च युक्त्याऽपनयोऽपोहः,ताभ्यामेवोहाऽपोहाभ्यां- तवधारणं तत्त्वज्ञानं तत्त्वाऽवधारणपूर्व हानोपादानमभिनिवेशः ॥१८॥ दृश्यानां गुणानां स्वरूपभेदावधारणार्थमिदमारभ्यते-- टि० (१) तदर्थाऽवसाय =सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिजननेन पुरुषार्थसमाप्तिरित्यर्थः । (२) "विज्ञानं यज्ञं तनुते" "आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण"" ध्यायतीव लेलायतीव" इत्यादिश्रुतिभ्य औपाधिका एव पुरुषे मोगादयो धर्मा, न पारमाधिका इत्यर्थः । यत्तु विज्ञानभिक्षुणा-पुरुषस्याऽपि स्वातन्त्र्येण भोगोऽस्त्येव । बुद्धरेवेतिभाप्येण तु परिणाम- रूपो पुरुषस्य भोगो निराक्रियते । “पुरुषः सुखदुःखाना भोक्तृत्वे हेतुमच्यते” इति मगव- दुक्तरित्यादि अल्पितम् । तदपिवकमूलकमेव । भगद्वाश्यस्याऽपि मुख्ये भोगे तात्पर्य्याभावात् तथा हि "कार्यकारणकर्तृत हेतुः प्रकृतिरुच्यते" इत्यनेन प्रकृतेः संसारकारणत्वमभिधाय सा किमर्थंकरोतीत्याकाङ्क्षायाम् "पुरुषः सुखदु खाना भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते" इत्यनेन पुरुषस्य भोक्तृत्वेन तद्भोगार्थमित्युक्त्वा, तत् किं पुरुषस्य मोक्तृत्वं स्वाभाविकमिति जिज्ञासायाम् "पुरुषः प्रकृतिस्यो हि मुक्ते प्रकृतिजान गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसोनिजन्मसु" इत्यनेन प्रकृतितादात्म्याऽपन्नस्य गुणसङ्गेनोपाधिकमेव भोक्तृत्वं न पारमार्थिकामित्युक्त्वा "उपद्रष्टाऽनुमन्ता" इत्यादिवाक्पेन स्वाभाविक साक्षित्वमेव पुरुषस्पेतिसिद्धान्तित मगरतेत्य- पत्र विस्तरः। - ·१४७ साधनपादः। सू० . विशेषाऽविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ॥ १९॥ भा०तत्राकाशवावग्न्युदकभूमयोभूतानि शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- तन्मात्राणामविशेषाणां विशेषाः । तथा श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वा- प्राणानि बुद्धीन्द्रियाणि । वाक्पाणिपादपायूपस्थानि करें- न्द्रियाणि । एकादशं मनः सर्वार्थम्, इत्येतान्यस्मितालक्षण- स्याऽविशेषस्य विशेषाः । गुणानामेष पोडशको विशेषपरि- णामः। पड् अविशेषाः, = तद्यथा शब्दतन्मानं, स्पर्शतन्मात्र, रूपतन्मात्र, रसतन्मात्रं, गन्धतन्मात्रञ्च, इत्येकद्वित्रिचतु- टि० “विशेषेत्यादि, पर्वाणीत्यन्तं १९ सूत्रम् येषाम् अविशेषाणां शान्त- धोरमूढलक्षणरहितानां ये विशेषा=विकारा एव नतु तत्त्वान्तरप्रकृतयस्तेषां तानाह-तत्राऽऽकाश" इति । उत्पादक्रमानुरूप एवोपन्यासक्रमः, आस्मतालक्षणस्याऽविशेषस्य सत्त्वप्रधानस्य बुद्धीन्द्रियाणि विशेषाः(१) रजःप्रधानस्य तु कौन्द्रियाणि,मनस्तुभयात्मकमुभयप्रधानस्येति मन्त- व्यम् । अत्र च पञ्च तन्मात्राणि बुद्धिकारणकान्यविशेषत्वाद् आस्मता- ) वद् इति।) । विकारहेतुत्वं चाऽ विशेपत्वं तन्मात्रेषु चास्मितायां चावि- शिष्टम्। संकलय्य विशेषान् परिगणयति-"गुणानामेष" इति । अविशन पानपि गणयति “षड्” इति । संकलय्योदाहरति-'तदू यथा' इति । टि० (१) सवप्रवानस्पाऽस्मितालक्षणस्याऽविशेषस्य = श्रवणस्पर्शनदर्शनादिविशेषधर्मशून्य- स्याऽभिमानमात्रधर्मकस्पाइहकारस्य, बुहीन्द्रियाणि विशेषा: - = अधणस्पर्शनादिधर्मकाणि पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि कार्याणात्यर्थः । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । (२) उभयात्मकम् “अन्यत्रमना- ऽभूवं नाऽश्रीषम्" इत्यादिश्रुतेः । चक्षुरादीना वागादोना च मनोऽधिष्ठितानामेव स्वस्वविषयेषु प्रवृत्तश्च ज्ञानकर्मेन्द्रियात्मकं मनः सत्ररजाप्रधानस्याऽहङ्कारस्प कार्यमित्यर्थः । (३) इती- त्यस्याऽने "अनुमानं मानम्" इति शेषयित्वा, अत्र च- पञ्चतन्मात्राणां बुद्धिकार्यले चेत्यनुमान मानमित्यर्थो वर्णनीयः ॥ * मनो नाऽविशेषत्वमसद्धेतुरिति मायः ।

·१४८ . पानसरदर्शने । भा० प्पञ्चलक्षणाः शब्दादयः पञ्चाऽविशेषाः, पष्ठश्चाऽविशे- पोऽस्मितामात्र इति। एते सत्तामात्रस्यात्मनो महतः पड़विशे- पपरिणामाः। यत् तत्परमविशेषेभ्यो लिङ्गमात्रं महत्तत्त्वम् । तस्मिन्नेते सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय विवृद्धिकाष्ठामनुभ- वन्ति, प्रतिसंसृज्यमानाश्च तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्य- टी० विशिष्टं ह्यपरं परेणेति गन्ध आत्मना पञ्चलक्षणः(१), रस आत्मना चतुर्लक्षणः, रूपमात्मना त्रिलक्षणं, स्पर्श आत्मना द्विलक्षणः, शब्दः शब्दलक्षण ऐवेति । कस्य पुनरमी पडविशेषाः कार्यमित्यत आह । एते सत्तामात्रस्यात्मन" इति । पुरुषार्थक्रियाक्षमं सत्, तस्य भावः सत्ता, तन्मात्रं महत्तत्वम्।यावती काचित्पुरुषार्थक्रिया शब्दादिभागलक्षणा सत्त्व- पुरुषाऽन्यताख्यातिलक्षणा वाऽस्ति सा सर्वा महति बुद्धौ समाप्यत इत्यर्थः। आत्मन इति स्वरूपोपदर्शनेन तुच्छत्वं निषेधति, प्रकृतरेयमाधः परि- णामो वास्तवो, न तु ताहवर्त्त इति यावत् । यत्तत्परं-विप्रकृष्टकालम् अ- विशेपेभ्यस्तदपेक्षया सन्निकृष्टकालेभ्यो लिङ्गमानं महत्तत्वं,तस्मिन् एते= षडविशेषाःसत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय सत्कार्यसिद्धेर्विवृद्धिकाष्ठामनु- भवन्ति =प्राप्नुवन्ति । ये पुनरविशेषाणां विशेषपरिणामास्तेषां च धर्मलक्ष- णाऽवस्थाः परिणामा इति सेयमेषां विवृद्धिकाष्ठा परिणामकाष्ठति । तदेव- मुत्पत्तिक्रममविधाय प्रलयक्रममाह "प्रतिसंसृज्यमाना" इति। प्रति- संसृज्यमानाः प्रलीयमानाः, स्वात्मनि लीनविशेषा अविशेषास्तस्मिन्नेव सत्तामात्रे महत्यात्मन्यवस्थाय=निलीय सहैव महता तेऽविशेषा अव्यक्तम् अन्यत्र लयन्नगच्छतीत्यलिङ्गं प्रतियन्ति । तस्यैव विशेषण टि. (१) यतोऽपर = गधतन्मात्रादि, परेण = रसतन्मात्रादिना, विशिष्टमिति = अत आमना सह गन्धतन्मात्रं पञ्चलक्षणमित्यर्थः । ।(२)तदपेक्षया महत्तत्वाऽपेक्षया, सनिष्टका लेभ्यः = अनन्तरमाघिभ्योऽहङ्कारपञ्चतन्मात्रभ्यो यपूर्वमावि महत्तत्व तल्लिङ्गमात्रमित्यर्थः ।

·साधनपाद'। १४८ भा०वस्थाय यननिःसत्ताऽसनं निःसदसद निरसद् अव्यक्तमलिङ्ग प्रधानं तत्प्रतियन्तीति । एप तेषां लिङ्गमात्रः परिणामः, निःस- नाऽसत्तञ्चाऽलिङ्गपरिणाम इति अलिङ्गाऽवस्थायां न पुरुषा- टो"निसत्ताऽसत्तम् इति।सत्त्वं-पुरुषार्थक्रिया'क्षमत्वम्,असत्ता-तुच्छता, निष्क्रान्तं सत्तायाअसत्तायाश्च यत्तथोक्तम् । एतदुक्तं भवति।सत्त्वरजस्त- मसां साम्यावस्था न क्वचित्पुरुषार्थ उपयुज्यत इति नसती। नाऽपि गगन- कमलिनीवत तुच्छस्वभावा, तेन नासत्यपीति । स्यादेतद् अव्यक्ताऽवस्था- यामप्यस्ति महदादि तदाऽऽत्मना।न हि सतो बिनाशो, विनाशे वा न पुन- रुत्पादः नासत उत्पाद इति महदादिसद्भावात्पुरुषार्थक्रिया प्रवर्तेत । त- कथं निःसत्त्वमव्यक्तमित्यत आह "निःसदसद्" इति । निष्कान्तं कारणं सतः कार्यात् । यद्यपि कारणाऽवस्थायां सदेव शत्त्यात्मना कार्य तथाऽपि स्वोचितामर्थक्रियामकुर्वदमादित्युक्तम् । नचैतत्कारणं शशविपाणायमान- कार्यमित्याह "निरसद्” इति । निष्क्रान्तम् असतस्तुच्छरूपात्कार्यात। तथा हि सति व्योमारविदमिवास्मान्न कार्य्यमुत्पद्यतेति भावः । प्रतिसर्गमुक्तमुपसंहरति " एष तेषाम्" इति । एष = इत्यन- न्तरोक्तात पूर्वस्य) परामर्शः । लिङ्गमात्राद्यवस्था पुरुषार्थकृतत्वा- टि० (१) नेपांगुणानाप, एष = महत्तत्त्राऽऽख्य आद्य परिणामः लिङ्गमात्र इत्युग्यत इत्यर्थः । (२) निसत्ताऽसत्तमित्यादिना, यः पदार्थः पूर्वमुक्त. सोऽलिङ्गाल्पो गुणपरिणाम इत्यर्थः । यद्यपि गुणा एव प्रधानशब्दवाच्या भवन्तीति भाष्ये पूर्वमुक्तं. तथापि साम्पाऽवस्थायाः प्रधान- शब्दवाच्यापा गुणेभ्योऽतिरिक्तत्वाप्रधानस्य गुणपरिणामत्वमुक्तम् । नैतावता प्रधानस्य महत्त- चादिवत्प्रकृतिविरूत्पात्मकत्वं बोध्यमिति । तथाच सासयसूत्र"मूले मूलाऽभावादमूलं मूलए" इति। (३) पुरुषार्थक्रिया पौरुषेयभोगाऽपवर्गसम्पादनम् । यत्तु विज्ञानभिक्षुणोक्त नैतादृशम- सत्वं गृह्यते, ईश्वराऽन्यपुरुषस्याऽपि प्रलय एवमसत्तया तव्यावृत्यसम्भवादिति । तन्न । नहि पुरुषस्य भोगाऽपवर्गसंपादकत्वमेव सत्वं येन प्रलये तन्निवृरया एवंविधमसत्त्व स्यादपि तु चिन्मात्रत्वं, तच्चाऽस्ति प्रलपेऽपि इति न तस्याऽसच्चम् । यचात्र भिक्षुणा अमकृतं बहु प्रलपितं तद भूमिकायां निराकृतम् अस्माभिरिते तत एवाऽऽलोचनीयम् । (४) निःसत्ताऽसत्तमित्पनन्तरात्तात्पूर्वस्य सत्तामात्रस्य महत्तत्वस्येत्यर्थः ।

·A पातालदर्शने। भा०ऽर्थो हेतुः । नालिङ्गावस्थायामादौ पुरुषार्थता कारणं भव. तीति न तस्याः पुरुषार्थता कारणं भवतीति नाऽसौ पुरुपार्थक- तेति नित्याऽख्यायते। त्रयाणान्त्ववस्थाविशेषाणामादौ पुरुषा ‘र्थता कारणं भवति । स चाऽर्थों हेतुर्निमित्तं कारणं भवतीत्यनि- त्याऽऽख्यायते। गुणास्तु सर्वधर्मानुपातिनो न प्रत्यस्तमयन्ते,नोप जायन्ते।व्यक्तिभिरेवातीताऽनागतव्ययागमवतीभिर्गुणान्वयनी- भिरुपजनाऽपायधर्मका इव प्रत्यवभासन्ते। यथा देवदत्तो दरि- द्राति, कस्माद् यतोऽस्य मियन्ते गाव इति।गवामेव मरणात्तस्य- दरिद्राणं न स्वरूपहानादिति समः समाधिः । लिङ्गमात्रम् टी० दनित्या, अलिङ्गावस्था तु पुरुषार्थेनाऽकृतत्वान्नित्यत्यत्र हेतुमाह "अलि- गावस्थायाम्” इति। कस्मात्पुनर्न पुरुषार्थों हेतुरित्यत आह “नाऽलिङ्गाव- स्थायाम्" इति । भवतिना-विषयेण विषयि ज्ञानमुपलक्षयति । एतदुक्तं भवति । एवं हि पुरुषार्थताकारणभालगावस्थायां ज्ञायेत। यद्यलिङ्गावस्था शब्दाद्युपभोग वा सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्याति वा पुरुषार्थ निवर्चयेत, तन्निर्व- ने हि न साम्याऽवस्था स्यात् । तस्मात्पुरुषार्थकारणत्वमस्या न ज्ञायत इति नास्याः पुरुषार्थता हेतुः । उपसंहरति " नाऽसौ " इति । इतिः- तस्मादथे । अनित्यावस्थामाह "प्रयाणाम्" इति । त्रयाणं-लिङ्गमाना- ऽविशेषविशेषाणामित्यर्थः । पर्वस्वरूपं दर्शयित्वा गुणस्वरूपमाह "गुणास्तु" इति । निदर्शनमाह "यथा देवदत्त" इति । यत्राऽत्यन्तभिन्नानां गवा- मुपचयाऽपचयौ देवदत्तोपचयाऽपचयहेतुस्तत्र कैव कथा गुणेभ्यो भिन्ना- ऽभिन्नानां व्यक्तीनामुपजनाऽपाययोरित्यर्थः । ननु सर्गक्रमः किमनिय- तो ? नेत्याह “लिङ्गमानम्" इति । न खलु न्यग्रोधधाना(१) अह्रायव न्यग्रोधशाखिनं सान्द्र शाहलदलजटिलं शाखाकाण्डनिपीतमार्तण्ड- टि० (१) न्यग्रोधधाना=वटबीनानि, अङ्गायैव-झटित्येव, न्यग्रोधशाखिनं==पटवृक्षं, नार- भन्ते, किन्तु अङ्कुरषत्रादिकमेणैवेत्पन्धयः । सान्द्रनित्यादी ने बटवृक्षविशेषणानि । ३ ·- साधनपादः। भा० अलिङ्गस्य प्रत्यासन्नं तत्र तत्संसृष्टं विविच्यते क्रमाऽनति- वृत्तेः । तथा पड़विशेपा लिङ्गमाने संसृष्टा विविच्यन्ते। परिणा- मक्रमनियमात् । तथा तेष्वविशेपेषु भूतेन्द्रियाणि संसृष्टानि विविच्यन्ते। तथा चोक्तं पुरस्तात् । न विशेपेभ्यः परं तत्वा- न्तरमास्ति । इति विशेपाणां नास्ति तत्त्वान्तरपरिणामातेषान्तु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्यायिष्यन्ते ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम्। अथ द्रष्टुः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते- सू० द्रष्टा घशिमात्र शुद्धोऽपि प्रत्ययाऽनुपश्यः॥२०॥ 'टी० चण्डातपमण्डलमारभन्ते, किन्तु क्षितिसलिलतेजःसम्पर्कात् परम्परे. जायमानाङ्कुरपत्रकाण्डतालादिक्रमेण । एवमिहापि युक्तयागमसिद्धःक्रमा श्वाऽऽस्थेय इति । कथं भूतेन्द्रियाण्यविशेषसंसृष्टानीत्यत आह "तथा चोक्तं पुरस्ताद" इति । इदमेव) सूत्रं प्रथमं व्याचक्षाणैः। अथ विशे- पाणां कस्मान्न तत्त्वान्तरपरिणाम उक्त इत्यत आह "न विशेषेभ्य" इति । तत्किमिदानीमपरिणामिन एव विशेषास्तथा च नित्याः प्रसज्ज्ये- रन्नित्यत आह "तेपान्तु" इति ॥ १९ ॥ व्याख्यातं दृश्यम् । द्रष्टः स्वरूपाऽवधारणार्थमिदमारभ्यते-"द्रष्टा होशमानः शुद्धो.उप. प्रत्ययानुपश्यः" इति २० ॥ टी० (१) अलिङ्गस्य =प्रगनस्य, यत्प्रत्यासन्नं - प्रथमं कार्य लिङ्गमात्रं महत्तच, तत् तत्र = प्रधाने, मृष्टेः प्राक् ससृष्टं सदेवाऽनागताऽवस्थया प्रधानाऽविभक्कमेव सत्सृष्टिकाले विविध्यते = विभक्तं सद् वर्तमानाऽवस्था प्राप्नोति, नाऽसदेवोत्पद्यत इत्यर्थः । एतेन सत्का- येबाद उक्तः । ननु कथमहङ्कार एव प्रथम कार्वमत आह "क्रमाऽऽनतिवृत्ते" - "एक- मेवाऽद्वितीयं ब्रह्मासीत् तस्माटव्यक्तमेवाऽक्षर तस्मादक्षरान्महद् महतो वे अहङ्कारस्तस्मा- देवाऽहङ्कारात्पञ्च तन्मात्राणि तेभ्यो भूतादोनि" इत्यादिगोपालतापनीयश्रुत्युक्तकमाऽनुल- अनादित्यर्थः । उत्पादक्रमो न यौक्तिकोऽपि वागमसिद्ध आश्रयणीप इति भावः । प्रत्या- सन्नमित्यन्त भिन्न वाक्यमिति केचित् । (२) क्रमेणोत्पाद इत्यत्र युक्तिरास्थया । केन क्रमेणेत्यत्र च " प्रकृतेर्महान् महतोऽहङ्कार” इत्यादिकापिलागम आस्थय इति भावः । (३) कैरुक 'मित्याकाक्षितं पूरयति "इदम्" इति । व्याचक्षाणरित्यस्याऽऽस्माभिरिति शेपो बोध्यः । .

·, पातजलदर्शने । भा०दृशिमात्र इति -दृक्शक्तिरेव विशेषणाऽपरामृष्टेत्यर्थः।सुपुरुपो बुद्धेः प्रतिसंवेदी, स वुद्धेर्न सरूपो नाऽत्यन्तं विरूप इति । न । तावत्सरूपः। कस्माद्। ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वात्।परिणामिनी हि बुद्धिः, तस्याश्च विषयो गवादिर्घटादिर्वा ज्ञातश्चाऽज्ञातश्चेति परि- णामित्वं दर्शयति सदा ज्ञातविषयत्वन्तु पुरुषस्याऽपरिणामित्वं परिदीपयति(२)। कस्माद्, न हि बुद्धिश्च नाम पुरुषविपयश्च स्याद् गृहीताऽगृहीता चेति सिद्धं पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वम्।ततश्चा-- टी.व्याचष्टे "दृशिमात्र” इति । विशेषणानि-धर्मास्तैरपरामृष्टा, तदनेन मा- त्रग्रहणस्य तात्पर्य दर्शितम्। स्यादेतद्, यदि सर्वविशेषणरहिता दृक्शक्तिर्न तर्हि शब्दादयो दृश्येरन्। न हि दृशिनाऽसंस्पृष्टं दृश्यं भवतीत्यत आह "स पुरुष"इति । बुद्धिदर्पणे पुरुषप्रतिबिम्बसङ्कगतिरेव बुद्धिप्रतिसंवदित्वं पुसः। 'तथाच दृशिच्छायाऽऽपन्नया बुद्ध्या संसृष्टाःशब्दादयो भवन्ति दृश्या इत्यर्थः । स्यादेतत्, पारमार्थिकमेव बुद्धिचैतन्ययोरैक्यं कस्मान्नोपेयते किमनया "तच्छायाऽऽपत्त्येत्यत आह “स बुर्डन सरूप" इति।तथाऽसरूपस्यतच्छाया- ऽऽपत्तिरपि दुर्घटेत्यत आह “नाऽत्यन्तं विरूप" इति । तत्र सारूप्यं निषेधति "नतावद्" इति । हेतुं पृच्छति “कस्माद्" इति । सहेतुकंवैरूप्येहेतुमाह "ज्ञाताऽज्ञात" इति ।परिणामिनी बुद्धिर्यस्मात्तस्माद् विरूपा । यदाखल्वियं शब्दाद्याकाराभवति तदा ज्ञातोऽस्याःशब्दादिलक्षणोभवतिविषयः,तदनाका- रत्वे त्वज्ञातः। तथा च कदाचिदेव तदाकारतांदधतीपरिणामिनीति। प्रयो- गश्वभवति-बुद्धिःपरिणामिनी,ज्ञाताऽज्ञातविषयत्वाच्छोत्रादिवदितितधर्म्य पुरुषस्यतद्विपरीतत्वाद् हेतोःसिध्यतीत्याह"सदाज्ञात"इति।स्यादेतत्,सदा ज्ञातविषयश्चेत्पुरुषो, न तर्हि केवली स्यादित्याशयवान पृच्छति "कस्माद्" इतिाउत्तरं "नाहिबुद्धिश्वनामइति।बुद्ध्यग्रहणयोरस्तिसहसंभवो निरोधावस्था- यामत उक्तं विरोधसुचनाय “पुरुषविषयश्च" इति । तेनाऽऽद्यश्चकारोबुद्धि विषयत्वेन समुच्चिनोति, परिशिष्टौ तु विरोधद्योतकौ चकाराविति । (१) च-यतः, तस्या युद्धेविषयो घटादिः कदाचिदज्ञातो भवति कदाचिचाज्ञातो भवति अतो ज्ञाताऽज्ञातविषय एव वुद्धेः परिणामित्वं दर्शयति=अनुमापपतीत्ययः । (२)प्रदीपयति- प्रज्ञापयति, अनुमापयतीत्यर्थो ना योध्यः (३)बुद्धिश्चेत्पुरुषविषयस्तर्हि गृहीतर स्यानाऽगृहीता । पुरुषविषयश्च, गृहीताऽगृहीता चेत्येतद्विप्रतिपिद्धमि येवं विरोधयोतको नकारावित्यर्थः । ) टिक ·.. साधनपादः। भा० परिणामित्वमिति किञ्च परार्था बुद्धिः संहत्य कारित्वात, स्वार्थःपुरुष इति,तथासर्वार्थाऽध्यवसायकत्वात् त्रिगुणा बुद्धिः त्रिगुणत्वादचेतनैति,गुणानांतूपद्रष्टा पुरुष इति।अतोन सरूपः। अस्तुतर्हि विरूप इति। नात्यन्तं विरूपः। कस्मात् शुद्धोऽप्यसौ प्रत्ययाऽनुपश्योयतः,प्रत्ययं वौद्धमनुपश्यति,तमनुपश्यन्नतदा स्माऽपित्तदात्मक इव प्रत्यवभासते।तथाचोक्तम्-"अपरिणामिनी टो प्रयोगस्तु,-पुरुषोऽपरिणामी, सदा सम्प्रज्ञातव्युत्थानाऽवस्थयो- तिविषयत्वाद् यः परिणामी नाऽसौ सदा ज्ञातविषयो भवति । यथा श्रोत्रादिरिति व्यतिरेकी हेतुः । अपरमपि वैधय॑माह "किञ्च परार्था" इति । बुद्धिः खलु क्लेशकर्मवासनादिभिर्विषयेन्द्रियादिभिश्च संहत्य पुरुषार्थमभिनिवर्तयन्ती परार्था । प्रयोगश्च-परार्था बुद्धिः संहत्य कारि- त्वात् शयनाऽऽसनाऽभ्यङ्गवदिति । पुरुषस्तु न तथेत्याह-"स्वार्थः पुरुष" इति । सर्व (२)पुरुषाय कल्पते, पुरुषस्तु न करमै चिदित्यर्थः । वैधान्तरमाह-"तथा सवार्थ” इति । सर्वान् अर्थान् शान्तघोरमू- ढाँस्तदाकारपरिणता बुद्धिरध्यवस्यति । सत्त्वरजस्तमसां चैते परिणामा,- इति सिद्धा त्रिगुणा बुद्धिरिति । न चैवं पुरुष इत्याह-“गुणानां तूपद्रष्टा पुरुष" इति । तत्प्रतिबिम्बितः पश्यति, न तु तदाकारपरिणत इत्यर्थः । उपसंहरति-"अत" इति । “अस्तु तर्हि विरूप इति, नात्यन्तं विरूपः । कस्माद, यतः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः" (१) यत इति पदं, शुद्धोडपीत्यतः पूर्वमन्वयनीयम् । प्रत्ययाऽनुपश्य इत्यस्याऽर्थमाह "प्रत्ययमि"त्यादिना । बोटंप्रत्यय बुद्धिवृत्तिमनुसृत्य पश्यतीत्यर्थ बुद्धिवृत्तिप्तमानाऽऽकार इति भावः । (२) स्वार्थ इत्यस्य स्वस्य मोगादिसाधनं पुरुष इति नार्थः, कर्मकर्तविरोधात् । किन्तु न परार्थ इत्याह "सर्वपुरुषाय कल्पते, पुरुषस्तु न कस्मैचिदिति” । स्वस्य भोगादिसाधनमिति विज्ञानीय विवरण स्वसाधेव । प्रकृतेः पुरुषभोगाऽपवर्गसाधनाऽपि पुरुषस्प स्वीपभोगादिसा- धनत्वाऽऽल्पानस्यैतत्तन्त्रविरुदत्वादसम्भवाच्च । “स्वार्थ इत्यस्य न पगर्थ इति वाचस्पस्या- र्थस्तु न युक्तः । भृयचेतनस्याऽपि स्वामिचेतनार्थत्वदर्शनाद्" इत्यपि विज्ञानभिक्षोः साहसमेव । नहि चेतनयो:स्वाभिभृत्पमात्रोऽभ्युपेयते येनै पर्यनुयुज्येताऽपि तु सघातयोः । तथा च न घेतनस्य परार्थत्वं वक्तुं शक्यमित्यलं विस्तरेण । यच्चोक्त बुद्धेरिन्द्रियादिसाहित्येनाऽक्रियाकारि. तेन संहत्यकारिलं,पुरुषस्तु विषयप्रकाशरूपायामर्थक्रियाया नाऽन्यदपेक्षत इति तस्य नसंहत्य- कारित्वमिति, तदप्यतीत फल्गु । पुरुषस्याऽपि विषयप्रकाशरूपाऽयक्रियाया चुद्धिवृत्तेरपेक्षणात् एतच्याऽनुपदमेव प्रत्ययाऽनुपश्य इत्येतदव्याख्यानमा ये स्पष्ट भविष्यतीतिनाऽतिरोहितम् । टि० .

·- -- पातञ्जलदर्शने। भा०हि भोक्तृशक्तिरप्रतिसङ्कमा च परिणामिन्यर्थे प्रतिसंक्रान्तेव तवृत्तिमनुपतति तस्याश्च प्राप्तचैतन्योपग्रहरूपायाधुद्धिवृत्तेरनु- कारमात्रतया चुद्धिवृत्त्यविशिष्टा हि ज्ञानवृत्तिरित्याख्यायते॥२०॥ सू० तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा ॥ २१ ॥ भा० दृशिरूपस्य पुरुपस्य कर्मरूपतामापन्नं दृश्यमिति नदर्थ एव टीव्यथा चैतत्तथोक्तं "वृत्तिसारूप्यमितरत्र"इत्यत्र । तथाचोक्तं पञ्चशिखेन"- अपरिणामिनी हि भोक्तृशक्तिः = आत्मा, अत एव बुद्धावप्रतिसक्रमा च,परिणामिनि बुहिरूपेऽर्थे सक्रान्तेवतवृत्तिं बुद्धिवृत्तिम् अनुपतति। नन्वसकान्ता क्थं सङ्कान्तेव कथं वा वृत्ति विनाऽनुपततीत्यत आह "तस्याश्च"इति।प्राप्तश्चैतन्योपग्रह = उपरागो येन रूपेण तत्तथाप्राप्त- चैतन्योपग्रह रूपं यस्याः सा तथोक्ता। एतदुक्तं भवति,यथा निर्मले जलेऽसं- क्रान्तोऽपिचन्द्रमा.संकान्तप्रतिबिम्बतया संक्रान्त इव एवमत्राऽप्यसंक्रा- न्त ऽपि संक्रान्तप्रतिबिम्बाचितिशक्तिःसंक्रान्तेवातेन बुद्धयात्मत्वमापन्ना बुद्धिवृत्तिमनुपततीति।तदनेनाऽनुपश्य इति व्याख्यातम् । तामनुकारेण पश्यतीत्यनुपश्य इति॥२०॥द्रष्टदृश्ययोः स्वरूपमुक्त्वा स्वस्वामिलक्षणसं- वन्धाङ्गं दृश्यस्य द्रष्ट्रर्थत्वमाह “तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा" इति ॥ २१ ॥ व्याचष्टे "दृशिरूपस्य" इति।दृशिरूपस्य पुरुषस्य = भोक्तुः कर्मरूपतां % भोग्यताम आपन्न दृश्यम, इति = तस्मात् तदर्थ एव = द्रष्ट्रर्थ एव दृश्य- स्यात्मा भवति, न तु दृश्यार्थः । ननु नाऽऽत्माऽऽत्मार्थ इत्यतआह"स्वरूपं भवति" इति । एतदुक्तं भवति । सुखदुःखात्मकं दृश्यंभोग्य, सुखदुःखे चा- ऽनुक्लयितृप्रतिकृलयितृणी तत्त्वेन) तदर्थे एव व्यवतिष्ठते । विषया अपि हि शब्दादयस्तादात्म्यादेव २' चाऽनुकूलयितारः प्रतिकूलयितारश्च । नचै- पामात्मैवानुकलनीयः प्रतिकूलनीयश्च । स्मात्मनि वृत्तिविरोधाद्। अतः पारिशेप्याचितिशक्तिरेवाऽनुकूलनीया च प्रतिकूलनीया च । तस्मात्तदर्थ- मेव दृश्यं नतु दृश्यार्थम्।अतश्च तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा, न दृश्यार्थो यत्* दि. (२) तसेन-अनुकूलपितृप्रतिकलपितृत्वेन, तदर्थे अनुकूलनीयप्रतिकूलनीयाथै एव ना ऽस्मार्थे इत्यर्थः । यहा भोग्यत्वेन सुखदुःखे भोक्रर्षे एव व्यवतिष्ठते, नात्मार्थे इत्यर्थः । (२) तादात्म्यादेव = सुग्वदुःखमोहात्मकरसादेनेत्यर्थः । * यदिति यत इत्यर्थे ।

·साधनगद । 1 १५५ भा०दृश्यस्यात्मा स्वरूपं भवतीत्यर्थः तत्स्वरूपं तु पररूपेण प्रतिल- ब्धात्मकंभोगाऽपवर्गार्थतायशंकृतायांपुरुषेण नदृश्यत इति,स्वरूप हानादस्य नाशः प्राप्तो, (१) न तु विनश्यति ॥२१॥ कस्माद, सू०कृतार्थप्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद्॥२२ भा० कृतार्थमेकं पुरुष प्रति दृश्यं नष्टमपि नाशं प्राप्तमपि अनटं तद,अन्यपुरुषसाधारणत्वात्। कुशलं पुरुपं प्रतिनाथप्राप्तमप्यकु- टी०स्वरूपमस्य यावत्पुरुषार्थमनुवर्तते, निर्वतिते च पुरुषार्थे निवर्चत इत्याह "तत्स्वरूपं तु" इति । स्वरूपं तु दृश्यस्य जडं, पररूपेण =आत्मरूपेण चैतन्येन प्रतिलब्धात्मकम् =अनुभूतस्वरूपं, भोगाऽपवर्थितायां कृतायां पुरुषेण न दृश्यते-भोगः-सुखाद्याकारशब्दाद्यनुभवः । अपवर्गः सत्त्व- पुरुषान्यताऽनुभवः। तच्चैतदुभयमप्यजानतो जडायावुद्धेः पुरुषच्छाया- ऽऽपत्त्येति पुरुषस्यैवा तथाच पुरुपभोगापवर्गयोः कृतयोदृश्यस्य भोगाप, वर्गार्थता समाप्यत इति भोगापवर्गार्थतायां कृतायामित्युक्तम् । अत्रान्तरे चोदयति-"स्वरूपहानाद"इति । परिहरति "नतु विनश्यनि" इति ॥२१॥ नन्वत्यन्ताऽनुपलभ्यं कथं न विनश्यतीत्याशयवान् पृच्छति “कस्मादू"इति। सूत्रेणोत्तरमाह कृतार्थमित्यादिना, तदन्यसाधारणत्वादित्यन्तेन"॥२२॥ कृतोऽर्थो यस्य पुरुपस्य स तथा, तं प्रति नष्टमप्यनष्टं तद् दृश्यम् । कुतः? सर्वान् पुरुपान् कुशलान् अकुशलान् प्रति साधारणत्वाद् । व्याचप्टे-"कृतार्थ- मेकम्" इति। नाशः अदर्शनं,अनष्टं तु दृश्यमन्यपुरुषसाधारणत्वात् तस्माद् दृश्यात्परस्यात्मनश्चैतन्य रूपं तेन,तदिह श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणप्रसिद्धमव्य- क्तमनवयवमेकमानाश्रयं व्यापि नित्यं विश्वकार्यशक्तिमद् । यद्यपि कुशलेन तं प्रति कृतकार्य न दृश्यते तथाप्यकुशलेन दृश्यमानंन नास्ति। न हि रूपम. न्धेन न दृश्यत इति चक्षुप्मताऽपि दृश्यमानमभावप्राप्तं भवति। न च प्रधानवदे. (१) अत्रेदं शङ्ककाऽऽकृतं-न हि पातञ्जलैरुपनिषद्वत्मतिजीव भिन्ना प्रतिरम्युपेयते येन यस्य जीवस्य विद्योत्पन्ना तस्याऽपनीयते, न जीवान्तरस्य । भिन्नाधिकरणयोर्षियाऽवि. घोविरोधविरहाद् इत्या वक्तुं युज्येत । किन्तर्हि प्रधानैक्यम् । तथाच तस्यैकत्वेन तदुग्छेदे. सोंच्छेदोऽनुच्छेदे वा न कस्यचिदित्यनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति । * पुस्तविशेषणमिदम् । दि० ·पातालदर्शने। मा० शलान् पुरुषान् प्रत्यकृतार्थमिति तेषां दृशेः कर्मविषयतामा- पन्नं लभत एवपररूपेणाऽऽत्मरूपमिति।अतश्चदृग्दर्शनशक्त्योर्नि- त्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यात इति। तथाचोक्तं-"धर्मिणाम- नादिसंयोगाद् धर्ममात्राणामप्यनादिः संयोग” इति ॥ २२ ॥ टी०क एव पुरुषः,तन्नानात्वस्य जन्ममरणसुखदुःखोपभोगमुक्तिसंसारव्यव- स्थयासिद्धेःएकत्वश्रृंतीनांचप्रमाणान्तरविरोधात्कथाश्चिदेशकालविभागा- ऽभावेन भक्त्याऽप्युपपत्तेः। प्रकृत्येकत्वपुरुपनानात्वयोश्च श्रुत्यैव साक्षात्प्रति- पादनाद्। अजामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः । अजोटेको जुषमाणोऽनुशेते जहात्येनांभुक्तभोगामजोऽन्य"इति श्रुतिः। अ- स्या एवश्रुतेश्चानेन सूत्रेणार्थोऽनूदित इति।यतोदृश्यं नष्टमप्यनष्टं पुरुषान्तरं प्रत्यस्ति अतो दृग्दर्शनशक्त्योर्नित्यत्वादनादिः संयोगो व्याख्यातः। अत्रैवा- ऽऽगमिनामनुमतिमाह-“तथा चोक्तम्" इति । धर्मिणांगुणानाम्,आत्मभिर- नादिसयोगाद धर्ममात्राणां = महदादीनामप्यनादिः संयोग इति। एकैकस्य महदादेः संयोगोऽनादिरप्यनित्य एव यद्यपि तथापि सर्वेषां महदादीनां नित्यः। 'पुरुषान्तराणां साधारणत्वादत उक्तं-“धर्ममात्राणाम्" इति । मात्रग्रहणेन व्याप्तिगमयति। अत एतद् भवति। यद्यप्येकस्य महतः संयोगोऽतीततामाप- नस्तथाऽपि महदन्तरस्य पुरुषाणां संयोगो नातीत इति नित्य उक्तः॥२२॥ टि० (१) ननु "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः" "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित" इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्यः पुरुषकत्वाऽवगमात्कथं कुशलाऽकुशलभेदेन प्रधानस्य नष्टाऽनष्टत्सव्य- पहार इत्यत आह "न च प्रधानवदेकः पुरुष" इति । तत्रोपपत्तिमाह "तनानात्यस्पति"। भन्म चाऽत्राऽपूर्वदेहन्द्रियाद्यभिसंबन्ध एव, न तु पुरुषस्य परिणामस्तस्याऽपरिणामित्वादा एव. मुपात्तदेहादित्यागो मरणं, न तु विनाशः। आत्मनः कृटस्थनित्यत्वादेकास्मिन भायमाने मिय- माणे वा, सुखिीन दुःखिनि वा, बढे मुक्त वा नेतेरे जन्मादिभानो भवन्तीति या व्यवस्था सा नोपपद्यत, यदि सर्वशरीरेप्वक एव पुरुषाऽभ्युपेयेतेति भावः। तथा च साजयसूत्रं "जन्मादिव्य. वस्थातः पुरुषबहुत्वम्" अ० १ सू० १४९ इति ।सष्टं चेतद् "जन्ममरणकरणानां प्रतिनि. प्रमाद् इति साड्वयकारिकायां तत्तकौमुद्याम् । इदं च बहुत्वं यदवच्छेदेन पुरुषस्य नन्मादि- मावं तदवच्छिन्नस्यैव, न तु शुद्धस्यायथा चेतत्तया भूमिकायां भिक्षुमतनिराकरणप्रस्तावेऽभि. हितमस्माभिः । नाऽद्वतश्चतिविरोधी भातिपरत्वाद" इति सालपसूत्रमाश्रित्येकत्लश्रुतीनां गनिमाह "एकत" इति । Pr ·. साधनपादन। संयोगस्वरूपाऽभिषित्सयेदं सूत्रं प्रववृते । 'सू० स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुसंयोगः॥२३॥ भा० पुरुषः स्वामी दृश्येन स्वेन दर्शनार्थ संयुक्तः तस्मात्संयोगाद् दृश्यस्योपलाब्धर्या सभोगः।यातु द्रष्टुः स्वरूपोलब्धिःसोऽपवर्गः। दर्शनकार्य्यावसानः संयोग इति दर्शन वियोगस्य कारणमुक्तं, दर्शनमदर्शनस्य प्रतिद्वन्द्वीति अदर्शनं संयोगनिमित्तमुक्तंनाऽत्र दर्शनंमीक्षकारणम्,अदर्शनाऽभावादेव बन्धाभावःस मोक्ष इति। दर्शनस्यभावे बन्धकारणस्याऽदर्शनस्य नाश इत्यतीदर्शनज्ञानं टी० तदेवं तादयें संयोगकारणे उक्त प्रासङ्गिके प्रधाननित्यत्वे संयोग- सामान्यनित्यत्वे हेतौ चोक्ते, संयोगस्य यत्स्वरूपम् असाधारणो विशेष इति यावत् तदभिधित्सयेदं सूत्रं प्रववृते "स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोप- लब्धिहेतुःसंयोग" इति ॥ २३ ॥ यतो दृश्यं तदर्थमतस्तज्जनितोपकारं भजमानः पुरुषस्तस्य स्वामी भवति।भवति च दृश्यमस्य स्वम् । स चाऽन- योः संयोगः शक्तिमात्रेण व्यवस्थितस्तत्स्वरूपोपलब्धिहेतुः। तदेतमाय- मवद्योतयति । "पुरुष" इति । पुरुषः स्वामी योग्यतामात्रेण ' दृश्येन स्वेन योग्यतयैव दर्शनार्थ संयुक्तः । शेष सुगमम् । स्यादेतद् । द्रष्टुः स्वरूपोपलाधरपयुज्यतेऽनेनेत्यपवर्ग उक्तः। नच मोक्षः साधनवान् । तथा सत्ययं मोक्षत्वादेव च्यवेतेत्यत आह“दर्शनकार्यावसान' इति । दर्शन- कार्य्यावसानो बुद्धिविशेषेण सह पुरुषविशेषस्य संयोग इति दर्शन वियो- गकारणमुक्तम् । कथं पुनर्दशनकार्यावसानत्वं संयोगस्येत्यत आह- "दर्शनम्" इति । ततः किमित्यत आह-"अदर्शनम्" इति । अदर्शनम् - अविद्या, संयोगनिमित्तमुक्तम् । उक्तमर्थ सष्टयति-"नान इति, ननु दर्शनमदर्शनं विरोधिनं विनिवर्त्तयतु, बन्धस्य कुतो निवृत्तिरित्यत आह- "दर्शनस्य"इति । बुद्धयादिविविक्तस्यात्मनःस्वरूपाऽवस्थानं मोक्षउक्तो, न तस्य साधनं दर्शनमपि त्वऽदर्शननिवृत्तिरित्यर्थः । असाधारण संयोग . टि. (१) सयोग एव संबन्धो न योग्यतामात्रमिति विज्ञानोतिया । निरवयवयोनिमुनोः प्रधानपुरुषयोः संयोगाऽसम्भवादित्यलम् । * संयुक्त --अत्र भवतीति शेषः । .

·. पातालदर्शने। भा० कैवल्यकारणमुक्तम्। किञ्चेदमदर्शनं नाम, किंगुणानाम- धिकारः। 9 1 अहो स्विद् दृशिरूपस्य स्वामिनो दर्शितवि- पयस्य प्रधानचित्तस्याऽनुत्पादः, स्वस्मिन् दृश्ये विद्यमाने दर्शनाभावः । २। किमर्थवत्ता गुणानाम्' । ३ । अथा- ऽविद्या स्वचित्तेन सह निरुद्धा स्वचिनस्योत्पत्तिबीजम्) । ४ । किं स्थितिसंस्कारक्षये गतिसंस्काराऽभिव्यक्तिः, टी० हेतुमदर्शनविशेष ग्रहीतुमदर्शनमात्र विकल्पयति "किञ्चेदम् इति । पर्युदासं गृहीत्वाह-"किं गुणानामधिकार" इति। अधिकार कार्यार- म्भणसामर्थ्य,ततो हि संयोगः संसारहेतुरुपजायते। प्रसज्ज्यप्रतिषेधंगृहीत्वा द्वितीयं विकल्पमाह "अहोस्विद्" इति । दाशतो विपयः शब्दादिः सत्त्व- पुरुषाऽन्यता च येन चित्तेन तस्य ताविषयस्याऽनुत्पादः। एतदेवस्फोरयति "स्वस्मिन्" इति । दृश्ये शब्दांदा सत्त्वपुरुषाऽन्यतायां चेति, तावदेव प्रधान विचटते न यावद् द्विविधदर्शनमभिनिवर्तयति, निष्पादितोभय- दर्शनं तु विनिवर्तत इति । पर्युदास एवं तृतीयं विकल्पमाह-"किमर्थवत्ता गुणानाम्" इति । सत्कार्यवादसिद्धौ हि भाविनावपि भोगापवर्गावव्यपदे- श्यतयास्त इत्यर्थः। पर्युदास एव चतुर्थ विकल्पमाह-"अथाऽविद्या" इति । प्रतिसर्गकाले स्वचित्तेन सह निरुवा प्रधानसाम्यमागता वासना- रूपेण स्वचित्तोत्पत्तिबीजम्। तेन दर्शनादन्याऽविद्यावासनैवादर्शनमुक्ता । पयुदास एवं पञ्चमं विकल्पमाह"-किंस्थिति" इति । स्थितिसंस्का- रस्य प्रधानमर्तिनः साम्यपरिणामपरम्परावाहिनः क्षये, गति: महदादि विकारारम्भः। तहेतुः संस्कारः प्रधानस्य गातसंस्कारस्तस्योऽभिव्यक्ति - कार्योन्मुखत्वम् । तदुभयसंस्कारसहाये मतान्तराऽनमतिमाह- टि० (१) प्रथमविपतये गुणानामारम्भणमामध्यमदर्शनमित्युक्तमनेन च विकल्पनाऽनाग- तापस्थाया गुणेषु भागाऽपवर्गास्थानस्यादर्शनत्वमित्युक्तीमति भेदः । (२) प्रलयकाले आश्रयचित्तन सह प्रयानसाम्पं गताऽपि सर्गकाले पुनः स्वाश्रपचि- तस्यात्पत्तिवानं या विपर्ययज्ञानवामना कि माऽदर्शनमितिकल्यार्थः । अयमेन पक्षः सिलान्ती भविष्यतीतरेषान्त्वतःममनियतभागियोपन्यास इति बोध्यम् । . %3D ·- माधनपाद । भा० यत्रेदमुक्तं-"प्रधानं स्थित्यैव वर्तमानं विकाराऽकरणादप्र- धानं स्यात्, तथा गत्यैव वर्तमानं विकारनित्यत्वादप्रधानं स्यात्। उभयथा चाऽस्या प्रवृत्तिःप्रधानव्यवहारं लभते नाऽन्यथा।कार- गान्तरेष्वपि कल्पितेष्वेष समानश्चर्चः" ॥५॥ दर्शनशक्तिरेवा- ऽदर्शनमित्येके "प्रधानस्यात्मख्यापनार्थाप्रवृत्तिः" इतिश्रुतेः सर्व- टी. “यत्रेदमुक्तम्” इति । ऐकान्तिकत्वं व्यासेधादिः । प्रधीयतेज- न्यते विकारजातमनेनेति प्रधान, तच्चेस्थित्यैव वर्तेत न कदाचिद् गत्या ततो विकाराऽकरणान्न प्रधीयत तेन किञ्चिदित्यप्रधान स्याद्। अथ गत्यैव वत्तेत न कदाचिदपि स्थित्या तत्राऽऽह-"तथा गत्यैव" इति । क्वचित्पाठः स्थित्यै-गत्यै-इति। तादयें चतुर्थी,एवकारश्च द्रष्टव्यः। स्थित्यै चेन्न वर्तेत न क्वचिद्विकारो विनश्येता तथा च भावस्य सतोऽविनाशिनो नोत्पत्तिरपीति विकारत्वादेव च्यवत। एवञ्चन प्रधीयते अत्र किञ्चिदित्यप्रधानं स्यात् । तदुभयथा स्थित्या गत्या चाऽस्य प्रवृत्तिः प्रधानव्यवहारं लभते, नान्यथा -एकान्ताऽभ्युपगमे । न केवलं प्रधाने, कारणान्तरेप्वपि =परब्रह्मतन्माया- परमाण्वादिषु कल्पितेपु समानः, चर्चा विचारः । तान्यपि हि स्थित्यैव वर्तमानानि विकाराऽकरणादकारणानि स्युः, गत्यैव वर्तमानानि विकार- नित्यत्वादकारणानि स्युरिति च । पर्युदास एव च पष्ठं कल्पमाह “दर्शन- शक्तिरेव" इति । यथा प्रजापतिव्रते “नेक्षतोद्यन्तमादित्यम्" इति(२) अ- नीक्षणप्रत्यासन्नः सङ्कल्पो गृह्यत एवमिहापि दर्शननिषेधे तत्प्रत्यासन्ना तन्मला शक्तिरुच्यते । सा च दर्शनं भोगादिलक्षण प्रसोतुं द्रष्टार दृश्येन योजयतीति । अत्रैव श्रुतिमाह 'प्रधानस्य' इति । स्यादेतत् प्रधानमात्मस्या टि. (१) स्थित्यै प्रधान वर्तते न गत्या । यद्वा गणैत्र प्रधान रतते न स्थित्यत्यनया पक्षयो- रेकतरपक्षाऽधारणरूपं नियम निराशि पञ्चशिखाचार्यरतदुक्तमित्यर्थः । (२) यथा “नक्षेतौद्यन्तमादिन्य नाऽस्त यान्तं कदाचन । नेपिक्तं न वारिस्थं न मध्य नभसो गतम्" इतिवार प्रकरणोपक्रमे “अथात प्रजापतिव्रतम्" इति मतशम्दश्रव- णाद् व्रतस्यचाऽनुष्टेयागाद् नभोमुख्याऽयस्यनाऽभावस्याऽननुष्ठेपत्तानप्रेक्षणविरदा तत्प्रन्या- सना नक्षिष्य इति मानी क्रिया गृहाने तहद दर्शनबिरुदा त प्रन्यासन्ना या पुस्पायाऽऽरमान दर्शयितुं प्रधानस्य सगु साहशक्ति माऽदर्शन मिति मात्र । . .

·.. पातजलदर्शमे। भा०वोध्यवोधसमर्थः प्राक् प्रवृत्तेः पुरुषोन पश्यति, सर्वकार्यकर णसमर्थ दृश्यं तदा न दृश्यत इति ।उभयस्याऽप्यदर्शनं धर्म इत्येके । तत्रेदं दृश्यस्य स्वात्मभूतमपि पुरुषप्रत्ययाऽपेक्षं दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति। तथापुरुषस्यानात्मभूतमपि दृश्यप्रत्ययापेक्षं पुरुषधर्मत्वेनेव दर्शनमवभासते । दर्शनज्ञानमेवाऽदर्शनमिति टी. पनार्थ प्रवर्त्तत इति श्रुतिराह, न त्वात्मदर्शनशक्तिः प्रवर्चत इत्यत आह-"सर्वबाध्यबोधसमर्थ" इति । प्राक् प्रवृत्तेः प्रधानस्य नाऽऽत्म- ख्यापनमात्रं प्रवृत्तौ प्रयोजकमसामर्थ्य तदयोगात् । तस्मात्सामर्थ्य प्र. वृत्तेः प्रयोजकमिति श्रुत्याऽर्थादुक्तमित्यर्थः । दर्शनशक्तिः प्रधानाश्रयेत्य- ङ्गीकृत्य षष्ठः कल्पः, इमामेवोभयाश्रयामास्थाय सप्तमं कल्पमाह-"उभ- यस्याप्यदर्शनम्” इति उभयस्य पुरुषस्य च दृश्यस्य चादर्शनं = दर्शन- शक्तिधर्म इत्येके । "स्यादेतद्, मृष्यामहे दृश्यस्येति, तस्यसर्वशक्त्याss- श्रयत्वात्, न द्रष्टुरितिपुनर्मूष्यामः । न हि तदाधारा ज्ञानशक्तिः। तत्र ज्ञानस्याऽसमवायाद, अन्यथा परिणामापत्तिरित्यत आह-"तत्रेदम्" इति, भवतु दृश्यात्मकं, तथाऽपि तस्य जडत्वेन तद्गतशक्तिकार्य दर्शनमपि जडमितिन शक्यं तद्धर्मत्वेन विज्ञातुं, जडस्य स्वयमप्रकाशत्वाद् । अतो दृशेरात्मनः प्रत्यय-चैतन्यच्छायापत्तिमपेक्ष्य दर्शनं दृश्यधर्मत्वेन भवति विज्ञायते। विषयेण विषयिण उपलक्षणात्। नन्वतावताऽपि दृश्यधर्मत्व- मस्य ज्ञानस्य भवति, न तु पुरुषधर्मत्वमपीत्यत आह “तथा पुरुषस्य" 'इति । सत्यं पुरुषस्यानात्मभूतमेव, तथाऽपि दृश्यबुद्धिसत्त्वस्य यः प्र- त्ययः चैतन्यच्छायाऽऽपत्तिस्तमपेक्ष्य पुरुषधर्मत्वेनेव न तु पुरुषधर्मत्वेन) एतदुक्तं भवति-चैतन्यबिम्बोद्ग्राहितया बुद्धिचैतन्ययोरभेदाद् बुद्धि- धर्माश्चैतन्यधर्मा इव चकासतीति । अष्टमं कल्पमाह "दर्शनज्ञानम्" इति । ज्ञानमेव शब्दादीनामदर्शनं, नतु सत्त्वपुरुषाऽन्यताया इति केचिद्। यथा चक्षू रूपे प्रमाणमपि रसादावप्रमाणमुच्यते । टि.(१) सर्ववाध्यत्रो वसमर्थ इत्यादिस्वभासत इत्यन्त एको विकल्प इति मते विति शब्दो हेत्वर्थे पाया तथाच पतः प्रधानवृधेः प्राक् पुरुषो न पश्यति, नापि प्रधानं दृश्यतेऽत उभयस्याऽ- ऽप्यदर्शन धर्म इत्ययों बोपः ।

·साधनपादः भा० केचिदभिदधति, इत्येते शास्त्रमता विकल्पाः, तत्र। विकल्प- बहुत्यमेतत्सर्वपुरुपाणां गुणसंयोगे साधारणविषयम् ॥२३॥ यस्तु प्रत्येक्चेतनस्य स्वबुद्धिसंयोगः- स० तस्य हेतुरविद्या ॥ २४ ॥ भा० विपर्ययज्ञानवासनेत्यर्थः। विपर्ययज्ञानवासनावासिता न टी०एतदतो भवति-सुखाद्याकारशब्दादिज्ञानानि स्वसिद्धयनुगुणतया द्रष्ट- श्यसंयोगमाक्षिपन्तीति। तदेवं विकल्प्य चतुर्थविकल्लं स्वीकर्तुमितरेप विक- ल्पानां सांख्यशास्त्रगतानां सर्वपुरुषसाधारण्येन भोगवैचित्र्याऽभावप्रसङ्गेन दूषयति-"इत्येते शास्त्रगता” इति ॥२३॥ चतुर्थ विकल्प निर्धारयितुं सू- त्रमवतारयति “यस्तु प्रत्यकृचेतनस्य स्वबुद्धिसंयोग" इति।प्रति प्रतीपम्, अञ्चति प्राप्नोतीति प्रत्यक् । असाधारणस्त संयोग एकैकस्य पुरुषस्यैक- कया बुद्धया वैचित्र्यहेतुः । सूत्रं पठति-"तस्य हेतु विद्या” इति ॥२४॥ नन्वविद्या२' विपर्ययज्ञानं, तस्य भोगापवर्गयारिव स्वबुद्धिसंयोगो हेतुः, असंयुक्तायां बुद्धौ तदनुत्पत्तेः। तत्कथमावेद्यासंयोगभेदस्य हेतुरित्यत आह" विपर्यज्ञानवासना " इति । सर्गान्तरीयाया अविद्यायाः स्वाचितेन सह निरुद्धाया अपिप्रधानेऽस्ति वासना । तद्वासनावासितं च प्रधान तत्तत्पुरुषसंयोगिनी तादृशीमेव बुद्धि सृजति । टे० (१) तत्र = अदर्शनविषये, यहिकल्यानां पतुविकल्पाऽतिरिक्तानां बहुत्वमेतत्मपुरु- पाणां सामान्यगुणपयोगे-पुरुषार्थहेतुसंयोगमामान्ये साधारणकारणविषयं. न सुखदुःखवे- चित्र्यहेतुपयोगविशेषाऽसावारणकारणविषयमित्यर्थः । कस्तहि संयोगविशेष कारणमित्यागय उत्तरसूत्रं पूपिवोत्तरमाह " यस्तु इति । यस्तु सुखदुःखादिवैचित्र्यव्यवस्थापक एवोकस्य पुरुषस्थैकैकपा बुद्वयाऽमाधारण: संयोगविशेषस्तस्य हेतुरविद्या - चतुर्थविकरयोक्तविपर्थयज्ञान- वासनवत्येवं सूत्रेण सहान्वयः । तत्र-~-इस्त्यारभ्योत्तरसूत्राऽवतरणमित्यके प्रत्यक्चंतन- स्पेति पाठान्तरं तु वाचस्पत्यननुगुणम् । (२) योगे सति विपर्ययज्ञान विपर्यज्ञाने च सति संयोग इति परस्पराऽऽप्रयमाश- डूते "नन्यायद्या" इति । * यथा भोगाऽपवर्गयोहेतुः स्वबुद्धिमयोग एवं तस्य = विपर्ययज्ञा- नस्याऽपि हेतुः स एवेत्यर्थः । तत्र हेतु:-असयुक्तायामिति ।

·पातखलदर्शने भा०कार्यनिष्ठां पुरुपख्याति बुद्धिः प्राप्नोति साऽधिकारापुनरावर्त- ते,"सातु पुरुपख्यातिपर्यवसाना कार्यनिष्ठां प्राप्नोति चरिता- ऽधिकारा निवृनाऽदर्शनावन्धकारणाऽभावान्न पुनरावर्त्तते। अत्र कश्चित् पण्डकोपाख्यानेनोद्घाटयति-मुग्धया भार्ययाऽभिधी- यते पण्डक,आर्यपुत्र! अपत्यवती मे भगिनी किमर्थं नाहामति।स तामाह मृतस्तेऽहमपत्यमुत्पादयिष्यामीति तथेदं विद्यमानं ज्ञानं चित्तनिवृत्ति न करोति विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा । तत्राऽऽचार्यदेशीयो वक्ति-ननु बुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः। अदर्शन- टी० एवं पर्वपूर्वसर्गेप्वित्यनादित्वाददोषः । अत एव प्रतिसर्गावस्थायां न पुरुपा मुच्यत इत्याह "विपर्ययज्ञान" इति। यदा पुरुषख्याति कार्यनिष्ठा प्राप्ता । तदा विपर्ययज्ञानवासनाया बन्धकारणस्याभावान्न पुनरावर्तत इत्याह---“सा तु” इति । अत्र कश्चित् =नास्तिकः कैवल्य पण्डको- पाख्यानेनोपहसति । पण्डकोपाख्यानमाह-"मुग्धया" इति । किमर्थ- मित्यर्थ-शब्दो निमित्तं लक्षयति । प्रयोजनस्याऽपि निमित्तत्वात् । पण्ड- कोपाख्यानसाम्यमापादयति-"तथेदम्” इति । इदं विद्यमान गुणपुरु- पान्यताख्यातिज्ञानं चित्तनिवृत्ति न करोति, परवैराग्येण ज्ञानप्रसादमात्रेण ससंस्कारं निरुद्धं विनष्टं करिष्यतीति का प्रत्याशा, यस्मिन् सत्येव यद् भवति तत्तस्य कार्य न तु यस्मिन्नसतीति भावः । अत्रैकदेशिमतेन परिहारमाह-"तत्राचार्यदेशीय' इति । ईपदपरिसमाप्त आचार्य आचार्यदेशीयः । आचार्यस्तु वायुप्रोक्त* कृतलक्षणः "आचिनोति च ट० (१) विपर्यायज्ञानवापनावासिता या बुद्धिः सा यदा मत्यपुरुषाऽन्यताख्यातिरूपा कार्य- निष्टा = स्वकर्तव्यचरमसीमा न प्राप्नोति तदा साऽधिकाग सती पुनरावर्तते । यदा तु पुरुष- ख्यातिपर्यमाना सनी काव्यनिष्ठा प्राप्नोति तदा समाप्तकर्तव्या सतीन पुनरावर्तते । एवञ्चा- नयमारिकाम्या विपर्ययज्ञानामनेर गयोगहेतुरित्यर्थः । (२) पण्डा नघुसकः । तदष्टान्तेन कैवल्यमाक्षिपनात्यर्थः । + बुद्विरिति शेषः । (३) चिननि मृत्तिापं कैवस्याम यर्थः । * नागपुराणे। , ·मोधनपादः। भा०कारणाऽभावाद् बुद्धिनिवृत्तिः। तच्चाऽदर्शनं बन्धकारणं.द- र्शनानिवर्त्तते । तत्र चित्तनिवृत्तिरेच मोक्षः", किमर्थमस्थान एवाऽस्य मतिविभूमः ॥ २४ ॥ हेयं दुःखं हैयकारणं च संयोगाख्यं सनिमित्तमुक्तमतः परं हानं वक्तव्यम्-- टी. शास्त्रार्थमाचार स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मादाचार्यस्तेन चोच्यते" इति । भोगविवेकख्यातिरूपपरिणतबुद्धिनिवृत्तिरेव मोक्षः । नच बुद्धिस्वरू- पनिवृत्तिः।सा च धर्ममेघान्तविकख्यातिप्रतिष्ठाया अनन्तरमेव भवति । स- त्यपि बुद्धिस्वरूपमात्राऽवस्थान इत्यर्थः । एतदेव स्कोरयति-"अदर्शन"इति। अदर्शनस्य बन्धकारणस्याऽभावाद् बुद्धिनिवृत्तिः। तच्चोऽदर्शनं बन्धकारणं दर्शनान्निवर्तते। दर्शननिवृत्तिस्तु परवैराग्यसाध्या सत्यपि बुद्धिस्वरूपाऽव- स्थाने मोक्ष इति भावः । एकदेशिमतमपन्यस्य स्वमतमाह-"तत्रचित्तनिवृ. तिरेवमोक्ष" इति । ननृक्तं दर्शने निवृत्तेऽचिराचित्तस्वरूपनिवृत्तिर्भवतीति कथं दर्शनकार्येत्यत आह "कथमस्थान एवाऽस्य मतिविभ्रम" इति। अय- मभिसन्धिः-यदि दर्शनस्य साक्षाच्चित्तनिवृत्तौ कारणभावमङ्गीकुर्महि तत एवम् उपाऽऽलभ्येमहि, किन्तु विवेकदर्शनं प्रकर्षकाष्ठां प्राप्त निरी- धसमाधिभावनाप्रकर्यक्रमण चित्तनिवृत्तिमत्पुरुषस्वरूपाऽवस्थानोपयोगी- त्यातिष्ठामहे, तत्कथमुपालभ्येमहीति ॥ २४ ॥ तदेवव्यूहद्वयमुक्त्वा तृतीयव्युहाऽभिधानाय सूत्रमवतारयति "हेयं दुःखम्", टि. (१) ननु चित्तनिवृत्तरेव चेन्मोक्षस्तीचार्थदेशीयमताकोऽस्य विशेष । तेनाऽपि हि बुद्धि- निवृत्तरेत्र मोक्षत्वप्रतिपादनाद् बुद्धिचित्तपोश्च पर्यायेणाऽत्र व्यवहाराद् इति चंदन केचित् चित्तनिवृत्तिरेवमोक्ष इति न समाधानान्तरेण पक्षातरम,अपि त्वाचार्यदेशीपसमाधानाऽनुमोदन. मात्रम् । ज्ञानस्य साक्षाच्चित्तनिवृत्तिहेतुत्वानभ्युपगमेन शङ्काया एवाऽनुत्थितरुपेक्षणीय प्रत्युत्तर- दानमात्रेण चाचार्यदेशीयत्यमित्याहुः । उपेक्षणीयत्वमेगऽह "किमर्थमस्थाने" इति । अस्प= नास्तिकस्याऽनयमगे व्यामोहोव्यर्थ एवति भावासरूपतः सत्यामपि वुद्रौ शब्दाद्याकारपरिणाम. नि वृत्तिमोक्ष इत्येकदेशिमत,स्वरूपतएव बुद्धेजियो मोक्ष इति सिद्धान्तिमतमिति विशेष इत्यापि माह ।

·पातजलदर्शने सू० तदभावात् संयोगाऽभावो हानं तद् दृशे कैव- ल्यम् ॥ २५॥ भा०तस्याऽदर्शनस्याऽभावाद बुद्धिपुरुपसंयोगाऽभावः प्रात्य- न्तिको बन्धनोपरम इत्यर्थः। एतदहानं,तद् दृशः कैवल्यं पुरुष. स्याऽमिश्रीभावः,पुनरसंयोगो गुणैरित्यर्थः। दुःखकारणनिवृत्ती दुःखोपरमोहानं,तदास्वरूपप्रतिष्ठः पुरुष इत्युक्तम् ॥ २५ ।। अथ हानस्य कः प्राप्त्युपाय इति । सू० विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ॥ २६ ॥ भा०सत्त्वपुरुपान्यताप्रत्ययोविवेकख्यातिः। सात्वनिवृत्तमिथ्याज्ञाना प्लवते। यदामिथ्याज्ञानं दग्धवीजभावं वन्ध्यप्रसवं सम्पद्यते तदा विधूतक्लेशरजसः सत्त्वस्य परे वैशारद्ये परस्यां वशीकारसज्ञायां टी० इति । सू० "तदभावात्संयोगाऽभावो हानं तद दृशेः कैवल्यम्" ॥२५॥ इति । सूत्रं व्याचष्टे “तस्य" इति । अस्ति हि महाप्रलयेऽपि संयोगाऽभा- वोऽत उक्तमात्यन्तिक इति । दुःखोपरमो हानमिति पुरुषार्थता दर्शिता। शे- पमतिरोहितम् ॥२५॥ हानोपायलक्षणं चतुर्थ व्यूहमाख्यातुं सूत्रमवतारय- ति-"अंथ" इति। सू. "विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपाय" इति ॥२६॥ आगमाऽनुमानाभ्यामपि विवेकख्यातिरस्ति । न चासौ व्युत्थानं तत्संस्कार वा निवर्तयति । तद्वतोऽवि(२) तदुनुवृत्तेः, इति * तन्निवृत्त्यर्थम् “अविप्ल- वा" इति । विप्लवो- मिथ्याज्ञानं तद्रहिता । एतदुक्तं भवति-श्रुत- मयेन ज्ञानेन विवेक गृहीत्वा युक्तिमयेन च व्यवस्थाप्य दीर्घकाल- टि० (१) ननु पूर्वसूत्रे तदभावादिति पञ्चम्याऽवद्याऽभावस्य युद्धिपुरुषमयोगनिवृत्तिरूपहानं प्रति हेतुत्वमुक्तमेव तत्कथं तत्माप्त्युपायचोदनाऽयकाश इति चंद्र ,नेपदोपः। हार्गहतमूताऽविद्या- ऽभावस्य यो लामोपाय इत्यर्थे तात्पर्यात् । एवञ्चाविद्याऽभावस्माक्षान्माक्षहेतुविकरया- तिस्त्वविद्यानिवृत्तिद्वारेति वोयम् । एतम्च ( १५७ ) एत पृष्ठे भाष्ये स्पष्टम् । (२)तद्वत: भागमाऽनुमाननिप्परिपकज्ञानस्य । तदनुसृत्तः पत्यानाऽन्यत्तेः । * इति-अनः।। ..

·माधनपाद। वर्तमानस्य विवेकप्रत्ययप्रवाहो निर्मलोभवत्तिा सा विवेकख्या- तिरविप्लवा हानस्थोपायः।ततो मिथ्याज्ञानस्य दग्धवीजभावो. पगमःपुनश्चाऽप्रसव इत्येषमोक्षस्यमार्गोहानस्योपाय इति॥२६॥ , सू० तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ॥ २७ ॥ भा० तस्येति - प्रत्युदितख्यातेः प्रत्याम्नायः, सप्तधेति = अशु- द्धयावरगामलापगमाञ्चिनस्यप्रत्ययान्तराऽनुत्पादे सति सप्त- प्रकारैवं प्रज्ञाविवेकिनो भवति। तद्यथा-परिज्ञातं हेय,नास्यपुनः टी नैरन्तर्यसत्कारासेवितायाःभावनायाः प्रकर्षपर्यन्तं समाधिगता साक्षा- त्कारवती विवेकख्यातिनिवर्तितसवासनमिथ्याज्ञाना निर्विप्लवा हानोपाय इति। शेष भाप्यं सुगमम् ।। २६ ॥ विवेकख्यातिनिष्ठायाः स्वरूपमाह सूत्रे- ण-"तस्य सप्तधा प्रान्नभमिः प्रज्ञा" इत्यनेन ॥२७॥व्याचष्टे "तस्य" इति । प्रत्युदितख्यातेः = वर्तमानख्यातयोगिनः९), प्रत्याम्नायः = परा- मशः, अशुद्विरेवावरणं चित्तसत्त्वस्य तदेव मलं तस्याऽपगमात, चित्तस्य प्रत्ययान्तराऽनुत्पादे = तामसराजसव्युत्थानप्रत्ययानुत्पादे, निर्विप्लव- विवेकख्यातिनिष्ठामापन्नस्य सप्तप्रकारैव प्रज्ञा विवेकिनो भवति । विषय- भेदात्प्रज्ञाभेदः। प्रकृष्टोऽन्तो यासां भूमीनाम् = अवस्थानां तास्तथोक्ताः। यतः परं नास्ति सम्प्रकर्षः।प्रान्ता भमयो यस्याः प्रज्ञाया = विवेकख्यातेः सा तथोक्ता। * 'समधिगता' इत्यपि क्व० । टि० (१) योगिन इत्युक्त्या प्रत्युदितख्यातिपदं बहुव्रीहिसमासन विवेकिपरमितिबोधितम। अस एव सप्तप्रकारेव प्रज्ञा विवेकिनो भवतीत्येवं विवकिपरतया भाष्यकारव्याख्यात, यत्चत्र विज्ञानभिक्षणोक्तं-ननाऽत्र प्रत्युत्पन्नख्याते पुरुषस्य परामर्श इत्यर्थ सभाति । पुरुषस्य पूर्वसूत्रेष्वप्रस्तुतवादपि तु कर्मधारयसमासन तच्छब्दोक्तहानोपायग्य स्वरूपा- ख्यानं प्रत्युदितख्यातेगिति । तदेतद् भाष्यार्थाऽनवनोधपूर्वक्त्वेन हेयम् । तथा हि पूर्वसूत्रस्थ- 'तदभाग-इत्यत्रत्यतच्छब्देनाव्यवहितपूर्वमत्रस्थाऽविद्यापदपरामर्शदवाऽपि तस्येति तच्छब्देनाऽव्यवहितपूर्वमूत्रस्थहानोपाय इति मा परामशीत्याशयन भाष्यकृतोक्तं तस्यति प्रत्युदितत्याने प्रत्याम्नाय इति। यदि हि हानोपाय इत्येव परामृश्येत तदेय विशेषोक्ति रकिञ्चित्तरेर स्यात्पूर्वसूत्रवत्कथनमन्तरेव तल्लाभात् । किञ्च तच्छब्दपरामृष्टहानोपायरय स्वरूपाख्यानपरसे प्रत्युदितख्यातरित्यस्य विवेकिन इत्यर्थासम्मवाद शिवाक नो भरतीति माप्य व्याकुप्पत। यत्तूक्तम् अप्रस्तुतत्वादिति, तदपि न । बौहपदार्थपगमर्शनेऽपि तन्छन्द- :

·पातजलदर्शने। भा० परिज्ञेयमस्ति। क्षीणा हेयहेतयो,न पुनरेतेपां क्षेतव्यम- स्ति साक्षात्कृतं निरोधसमाधिना हानम्भावितो विवे. कख्यातिरूपो हानोपायः।।। इत्येपा चतुष्टयी कार्या विमुक्तिः प्रज्ञायाः । चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी-चरिताऽधिकारा बुद्धिः।। गुणागिरिशिखरकूटच्युताइव ग्रावाणो निरवस्थानाः स्वकार- णे प्रलयाऽभिमुखाः सह तेनाऽस्तं गच्छन्ति। न चैपां विप्रली- नानांपुनरस्त्युत्पादः प्रयोजनाऽभावादितिाराएतस्यामवस्थायां गुणसंवन्धातीतः स्वरूपमात्रज्योतिरमलः केवली पुरुपः।३।इति टी०ता एव सप्तप्रकाराः प्रज्ञाभूमीरुदाहरति "तद्यथा” इति । तत्र पुरुषप्र- यत्ननिष्पाद्यासु चतसृषु भूमिपु प्रथमामुदाहरति "परिज्ञातं हेयम्" इति । यावत्किलप्राधानिक तत्सर्व परिणामतापसंस्कारैर्गुणवृचिविरोधाद् दुःख- मेवेति हेयं, तत्परिज्ञातम् ।प्रान्ततां दर्शयति "नास्य पुनः किञ्चिदपरिक्षे- यमस्ति" इति। द्वितीयामाह "क्षीणा" इति।प्रान्ततामाह "न पुन."इति । तृतीयामाह, “साक्षात्कृतम्" इति। प्रत्यक्षेण निश्चितं मया सप्रज्ञाताऽवस्था- यामेव निरोधसमाधिसाध्य हानं, न पुनरस्मात्परं निश्चेतव्यमस्तीति शेषः। चतुर्थीमाह "भावित" इति । भावितो = निप्पादितो विवेकख्यातिरूपो हा- नोपायो, नास्याःपरं भावनीयमस्तीति शेषः । एषा चतुष्टयी कार्या विमु- क्तिः = समाप्तिः, कार्य्यतया प्रयत्नव्याप्यता दर्शिता,क्वचित्पाठःकार्य- विमुक्तिरिति, कार्यान्तरेण विमुक्तिः प्रज्ञाया इत्यर्थः । प्रयत्ननिष्पाद्याऽनु- निष्पादनीयामप्रयत्नसाध्यां चित्तविमुक्तिमाह "चित्तविमुक्तिस्तु त्रयी" इति।प्रथमामाह "चरिताऽधिकारा बुद्धिः" इति । कृतभोगाऽपवर्गकाये- त्यर्थः। द्वितीयामाह "गुणा' इति । प्रान्ततामाह "नचैषाम्" इति । तृती- यामाह "एतस्यामवस्थायाम्” इति । एतस्यामवस्थायां जीवन्नेव पुरुषः कुशलो मुक्त इत्युच्यते, चरमदेहत्वादित्याह- टि. वृत्ते सत्त्वेनार तनुपपत्तरिति कृत बहुना । एतच्च व्युत्तानकालिकं वचनममम्प्रज्ञातयोग दृष्टान्तेन केवल्यमपि दृष्टप्रायमित्यभिप्रायेण । निरोपसमाधौ कस्याऽपि साक्षात्कारस्याऽभा- वाद् । यता निरोधसमाधिना हानं भवतीति साक्षात्कृतं मया सम्प्रज्ञातकाल इत्यर्थ । ।

·माधगपादः। १६७ भा०एतां सप्तविधां प्रान्तभूमिप्रज्ञामनुपश्यन् पुरुपःकुशल इत्या- * ख्यायतोप्रतिप्रसवेऽपिचित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति,गुणा- तीतत्वादिति ॥ २७ ॥ सिद्धा भवति विवेकख्यातिनिोपायः। न च सिद्धिरन्तरेण साधनमित्येतद्वारभ्यते) । सू० योगाङ्गाऽनुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा- विवेकख्यातेः ॥२८॥ भा०योगाङ्गानि-अष्टावभिधायिष्यमाणानि । तेपामनुष्ठानात् टी० "एताम्" इति। अनौपचारिकं मुक्तमाह "प्रतिप्रसवे” इति । प्रधान- लयेऽपि चित्तस्य मुक्तः कुशल इत्येव भवति गुणाऽतीतत्वादिति॥२७॥ तदेवं चतुरो व्यूहानुक्त्वा तन्मध्यपतितस्य हानोपायस्य विवेकख्यातेर्गो- दोहनादिवत् प्रागसिद्धेः असिद्धस्य चोपायत्वाऽभावात सियुपायान् वक्त मारभत इत्याह"सिहा'इति। तत्राऽभिधास्यमानानां साधनानां येन प्रका. रेण विवेकख्यात्युपायत्वं तद् दर्शयति सूत्रेण-"योगेत्यादिना, ख्यातेरित्य- न्तेन ॥२८॥ योगाङ्गानि हि यथायोगे दृष्टाऽदृष्टद्वारेणाऽशुद्धिं क्षिण्वन्ति) पञ्चपर्वणो विपर्यायस्येत्युपलक्षणं पुण्याऽपुण्ययोरपि जात्यायुभोंगहेतुत्वेन टे० (१) विवेकख्याति सिद्धा-निष्पन्ना सत्येव हानोपायो भवति नाऽनिष्पन्ना सती । विवे- फख्यातिनिप्पत्तिश्वाशुद्धिविघटकयमाद्यनुष्ठानसाधनाऽवीनाऽतस्तन्निष्पत्त्युपायभूतं साधनजात. मारभ्यते सूत्रकृतेति भावः । * साधनाऽनुष्ठानात् प्राक् । (२) शौचादयो दृष्टद्वारेणाशुद्धिं नाशयन्ति, स्वाध्यायादयश्चाऽदृष्टद्वारेणाशुद्धिमपगमय- न्तीति भाव । अत्रेदं बोध्यम्। अशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरित्युक्त्या यमादीना न ज्ञानोत्पत्तिकारण. स्वमपि तु प्रतिबन्धकाऽपनयनद्वारा ज्ञानप्राप्तिकारणत्रम्। एवञ्च येषा पूर्वजन्मानुष्टितरेव यमा. दिभिरशुद्धेरपगमो यथा जडभरतादीना तेषा न तदनुष्ठानापेक्षा द्वारस्य सिद्धत्ताद् इति । य- स्वत्र भिक्षणोक्तं-जिज्ञासाऽनन्तर कर्म त्याज्यमनुत्पन्नज्ञानेनाऽवीति शाङ्करमत दुर्मत, विपर्यय- तानद्वारा यमनियमा-तर्गतकर्मणा ज्ञानहेतुसादिति । त छीङ्करमतापरिशीलनपूर्वकमेव । यतो गीताभाष्य एव अ० १३ यमा नियमाश्चाऽमानितादयो ज्ञानसाधनवाज्ज्ञानमित्युच्यन्त इत्यादिना यमादीना ज्ञानसाधनत्वस्याऽभिहितवाद् इत्यलं भिक्षुविरोधेन ।

·पातालदर्शने । भा०पञ्चपर्वणो विपर्ययस्याऽशुद्धिरूपस्य क्षयः नाशः।तत्क्षये स- म्यग्ज्ञानस्याऽभिव्यक्तिः,यथा यथा च साधनान्यनुष्ठीयन्ते तथा तथा तनुत्वमशुद्धिरापद्यते,यथा यथाचक्षीयते तथा तथा क्षयक- - मानुरोधिनी ज्ञानस्याऽपि दीप्तिर्विवर्द्धते। सा खल्वेपा विवृद्धिः प्रकर्षमनुभवति या विवेकख्यातेः ा गुणपुरुषस्वरूपविज्ञा-. नादित्यर्थः । योगाङ्गाऽनुष्ठानमशुद्धेर्वियोगकारणं, यथा परशु- श्छेद्यस्या विवेकख्यातेस्तु प्राप्तिकारणं यथा धर्मः सुखस्य, ना- न्यथा कारणम् । कति चैतानि कारणानि शास्त्रे भवन्ति।नवैवे- त्याह । तद्यथा-"उत्पत्तिस्थित्यभिव्यक्तिविकारप्रत्ययाऽऽतपः वियोगाऽन्यत्वधृतयः कारणं नवधास्मृतम्” इति । तत्रोत्पत्ति- कारण मनोभवति विज्ञानरय,स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता, टी०अशुद्विरूपत्वादिति। शेपंसुगमम् । नानाविधस्य कारणभावस्य दर्श- नाद् योगाङ्गानुष्ठानस्य कीदृशं कारणत्वमित्यत आह “योगाङ्गाऽनुष्ठा- नम्"इति । अशुद्ध्या वियोजयति बुद्धिसत्त्वमिति अशुद्धेवियोगकारणम्। दृष्टान्तमाह-" यथा परशुः” इति। परशुः छेद्यं वृक्षं मूलेन वियोजयति, अशुद्धया वियोजयद् बुद्धिसत्त्वं विवेकख्याति प्रापयति । यथा धर्मः सुख- स्य तथा योगाङ्गानुष्ठान विवेकख्यातेः प्राप्तिकारणं नान्येनप्रकारेणेत्याह- विवेकख्यातेस्तु" इति ।. नाऽन्यथेतिप्रतिपेधश्रवणात पृच्छति “कति चैतानि" इति । उत्तर " नवैव" इति। तानि दर्शयति कारिकया-"तद्य- थोत्पत्ति" इति । अत्रोदाहरणान्याह “तत्रोत्पत्तिकारणम्" इति । मनो विज्ञानमव्यपदेश्यावस्थातोऽपनीय वर्तमानावस्थामापादयदुत्पत्तिकारणं वि- ज्ञानस्य स्थितिकारणं मनसः पुरुषार्थता अस्मिताया उत्पन्नं मनस्तावदव- टि. (१) अव्यपदेश्याऽवस्थात: अतीताऽस्थातो, विज्ञानमपनीय वर्तमानाऽवस्थामापादयन्मनो पिज्ञानापोटत्तिकारणमित्यर्थः । सत्कार्य्यवादे वर्तमानाऽनस्थाSSपादनमेवोसत्तिरिति भावः ।

·. साँधनपादः। १६६ भा०शरीरस्येवाहार इति । अभिव्यक्तिकारणं यथा रूपस्याऽऽलो- । कस्तथारूपज्ञान, विकारकारणं मनसो विपयान्तरं,यथाऽग्निः पाक्यस्याप्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्याप्राप्तिकारणंयो- टी० तिष्ठते न यावद् द्विविधं पुरुषार्थमभिनिवर्त्तयति, अथ निर्वर्तितपुरु- पार्थद्वयं स्थितेरपैति तस्मात्स्वकारणादुत्पन्नस्य मनसोऽनागतपुरुषार्थता स्थितिकारणम् । दृष्टान्तभाह-"शरीरस्येवाहार"इति। प्रत्यक्षज्ञानानिमि- त्तम् इन्द्रियद्वारा स्वतो वा विषयस्य संस्क्रिया अभिव्यक्तिः, तस्याः कारण यथा रूपस्याऽऽलोकः । विकारकारणं मनसो विषयान्तरम्, = यथा हि मृकण्डोः समाहितमनसो वल्लुकीविपञ्च्यमानपञ्चमस्वरश्रवणस- मनन्तरमुन्मीलिताक्षस्य) स्वरूपलावण्ययौवनसंपन्नामप्सरसमुम्लोचा- मीक्षमाणस्य समाधिमपहाय तस्यां सक्तो मनो बभूवेति। अत्रैव निदर्शन- माह-“यथाऽग्निः" इति यथाऽग्निः पाक्यस्य तण्डुलादेः कठिनाऽवयव- सन्निवेशस्य प्रशिथिलावयवसयोगलक्षणस्य विकारस्य कारणम् । सत एव विपयस्य प्रत्ययकारणं धूमज्ञानमग्निज्ञानस्य इति । ज्ञायत इति) ज्ञानम् अग्निश्वासौ ज्ञानं चेति अग्निज्ञानं तस्येति। एतदुक्तं भवति,*वर्तमान- स्यैवाग्नेज्ञेयस्य प्रत्ययकारणतया कारणमिति । “प्राप्तिकारणम्"। औत्सर्गिको निरपेक्षाणां कारणानां कार्यक्रिया प्राप्तिः। तस्याः कुतश्विद- पवादोऽप्राप्तिः। यथा निम्नोपसर्पणस्वभावानामपां प्रतिवन्धः सेतुना। तथे- हाऽपि बुद्विसत्वस्य सुखप्रकाशशीलस्य स्वाभाविकी सुखविवेकल्यातिजन- कता प्राप्निः। सा कुतश्रिदधर्मात्तमसो वा प्रतिबन्धान भवति। धर्माद् योगा- टि० (१) अभिव्यक्ति-शब्देन, बुद्धिवृत्तिः पौरुषेयो बोधश्चेत्युभयं गृह्यते। तत्र बुद्धिवृत्तावालाका कारणं, पौरुषेयत्रोधे च बुद्धिवृत्तिरूपं रूपज्ञानमिति विभागः। (२) वीणानामृतसप्तस्वराऽन्तर्ग- तकोकिलरसदृशपञ्चमस्वरश्रवणसमनन्तरमन्मीलिताऽक्षस्य-समाधेरुत्थितस्य, अत एवोग्लो- चेतनाम्नीमप्सरसमीक्षमाणस्य मृकण्डामुनेः । (३) आग्नज्ञानस्यत्यत्र न मावत्युडन्तेन ज्ञान- शब्देन पप्ठीत पुरुष.. प्रत्ययकारणमित्यनेन पोनरुक्मपत्ते कि तु"रुत्पत्युटो बहुलम्" इति स्मरणाकर्ममाधनज्ञानशन्देन ज्ञेयाकन कर्म गाय इत्याह "ज्ञायत" इति। एनेन, पाश्रुनेऽग्नि- ज्ञानस्ये पत्र ज्ञानशन्दवैय्यात्, पति वहिस्ति इनि शब्दादिना यदग्निशानं तस्य प्र यसकारणं निश्चयकारणं पर्वत धूमदर्शनाम यर्थ इति भिक्षोपात्यानं हयमांआनुमानिकज्ञानस्याऽमडग्रहाद, याचस्पत्युक्तरीत्यामभऽधारपरवाऽऽनौचित्याच । अभियान मध्य एवानुमानिय ज्ञानस्य प्रवेश इत्पपिभिशोः माहममे । न हि यथा स्पप्रत्यक्षज्ञाननिमित्तमा लोक एर मजाममग्नि. पक्षनिमित्त, येने वक्तं युग्येतति । * झेयाजानम्य रत्यमाह ।

·१७२ पातालदर्शने। तत्र- सू० अहिंसासत्यमस्तेयब्रह्मचर्याऽपरिग्रहा यमाः॥३०॥ भात्तत्राऽहिंसा सर्वथा सर्वदा सर्वभूतानामनभिद्रोहः, उत्तरे च यमनियमास्तन्मूला स्तत्सिद्धिपरतया तत्प्रतिपादनाय प्रतिपाद्य- न्ते, #तदवदातरूपकरणायैवोपादीयन्ते । तथा चोक्तं "स खल्वयं . ब्राह्मणो यथा यथा व्रतानि बहूनि समादित्सते तथा तथा प्रमादकतेभ्यो हिंसानिदानेभ्यो निवर्तमानस्तामेवावदातरूपाम् अहिंसां करोति" सत्यं यथार्थे वाङ्मनसे, यथा दृष्टं यथाऽनुमितं टी०यमनियमाद्यङ्गान्युद्दिश्य यमनिर्देशक सूत्रमवतारयति-"तत्र' इति । "अहिंसेत्यादि यमा' इत्यन्तं सूत्रम् ॥३०॥ योगाङ्गमाहंसामाह “सर्वथा" इति । ईदृशीमहिसां स्तौति-"उत्तरे च” इति । तन्मूला-इति== अहिंसामपरिपाल्य कृता अप्यकृतकल्पाः, निष्फलत्वादित्यर्थः। तत्सिद्धि- परतयैवाऽनुष्ठानम् । अहिंसा चेन्मूलमुत्तरेषां कथं तेऽहिंसासिद्धिपरा इत्यत आह “तत्प्रतिपादनाय" इति। सिद्विः ज्ञानोत्पत्तिरित्यर्थः । स्यादेतद्, अहिंसाज्ञानार्था यद्युत्तरे, कृतं तैरन्यत एव तवगमादित्यत आह “तदवदात" इति । यद्युत्तरे नाऽनुशीयेरन् अहिंसा मलिना स्थादस- त्यादिभिरित्यर्थः । अत्रैवाऽऽगमिकानां सम्मतिमाह "तथा चोक्तम्" इति। सुगमम्।सत्यलक्षणमाह “यथाऽर्थे वाङ्मनसे"इति । यथा-शब्दं साकाङ्क्ष टि. अन्तग-विना भवा अन्तरीया । गहादित्वाच्छः । ततः स्वार्थे के, नसमासे च. नान्तरी- यकाः । तेषा भावस्तत्ता । तया अन्यनिष्पादकयत्नाऽनुनिष्पादनीयतयेत्यर्थ । यमाद्यनुष्ठाने सत्यम्यामादीनामवश्यम्भावितयाऽभ्यासादाना नान्तरीयक्त्वमिति भावः । यद्वा वैराग्यस्य सन्तोषेऽन्तीव । श्रद्धावी-भ्या विना तपास्वाध्यायाऽनुष्टानाऽमम्मवात्तयोस्तयोरन्त - योऽभ्यामस्य च समाधायन्तर्भाव, इत्येवमन्तर्भावयितव्या । एर मैत्र्यादीनामपि धार- गास्वन्तभागो वोध्यः । अभ्यासपैराग्यादिभिर्विना धारणाभ्यानममाधीनामनिष्पत्तरभ्यासादी नामाक्षेपादेव लाम इत्यपि प्राहु । (१) तन्मूगमा आहेस ३ मुलं=प्रयोजन येषा यमादाना ते त मूला इत्यर्थः । * तदातरूपकरणाय=हिमानिर्मकारणा यसर्थः । , ·1 साधनपादः। भा० यथा श्रुतं तथा वाङ्मनश्चेति। परत्रस्ववोधसङ्क्रान्तये वागुक्ता -सा यदि न वञ्चिता भान्ता वा प्रतिपत्तिवन्ध्या" वा भवेदिति । एपा सर्वभूतोपकारार्थ प्रवृत्ता न भूतोपघाताय । यदि चैवमप्य. भिधीयमाना भूतोपघातपरैव स्यान्न सत्यं भवेत, पापमेव भवेत्। तेन पुण्याभासेन पुण्यप्रतिरूपकेण कष्टतमं प्राप्नुयात्।तस्मात्प- टी०पूरयति-“यथा दृष्टम्" इति।प्रतिसंबन्धिनं तथा-शब्दं प्रतिक्षिपति-"त- था वाङ्मनश्च" इति। विवक्षायां कर्तव्यायाम् इति । अन्यथा तु न सत्यम्। एतत्सोपपत्तिकमाह“परत्र"इति । परत्र पुरुष स्वबोधसङ्क्रान्तये स्वबो- धसदृशबोधजननाय वागउक्ता उच्चारिता। अतःसा यदि नवञ्चिताच- ञ्चिका। यथा द्रोणाचार्येण स्वतनयाऽश्वत्थाममरणम्, आयुष्मन् सत्यधना- ऽश्वत्थामा हत इति पृष्टस्य युधिष्ठिरस्य प्रतिवचनं हस्तिनमभिसन्धाय, सत्यं हतोऽश्वत्थामेति। तदिदमुक्तस्योत्तरं न युधिष्ठरस्य स्वबोधं सकामयति''), स्वबोधो ह्यस्य हस्तिहननविषय इन्द्रजन्मा,न चासौ सङ्क्रातः४,किन्त्वन्य एव तस्य तनयवधबोधो जात इति । भान्ता वाभान्तिजााभान्तिश्च वि- वक्षासमये वा,ज्ञेयार्थाऽवधारणसमये वा,प्रतिपत्त्या वन्ध्या प्रतिपत्तिवन्ध्या, यथाऽऽर्यान् प्रति ग्लेच्छभापा प्रतिपत्तिवन्ध्या,निष्प्रयोजना वास्यादिति- यथाऽनपेक्षिताऽभिधाना वाक् । तत्राहि परत्र स्वबोधस्य सङ्क्रान्तिरप्यऽस- : ङ्क्रान्तिरेव, निष्प्रयोजनत्वादिति । एवंलक्षणमपि सत्यं पराऽपकारफलं टि. (१) प्रतित्तिवन्ध्या-परत्र ज्ञानजननाक्षमेन्यर्थः । अत्र भवेदित्यस्याये, तदा सस्यमिति. प्रयित्वा या इति चाध्याहृत्य परत घसदृशज्ञानजननाय या वागुच्चारिता सा यदि रञ्चितादिविशेषणविशिष्टा न भवेत्तदा सत्यमित्ययं व्याप्येयम् । 'प्राणप्राणऽमृत पाथ' इन्यादिस्मृतिमनुसृत्याऽऽह "एपा" इति । सा एपा पाफ प्रवृत्ता-उपचारिता गरी गदि मोपघाताय न भवेदपि तु मनोपकारमेर कुत्तिदा मिध्याऽपि तया शेयेस्प Aist. कारकरन्तु सत्यमपि फलेन मिध्यातुल्यमित्याह । " यदि " नि । (२) कस्मिन् ममप तथा पाहमनशाऽपेक्षितगिरयाणाक्षा परमति "faitin" अन्या दृष्टादिविपरीतार्थीपने तो (२) तदिदमुत्तर युधिष्ठिरमापदृश दोणाचा •itment १ रपटपनि "सगा"यादिना। (४) मोहस्तिदानविपणो मागो, कोणागार्णस्य ग गा ।

·१७४ पातजलदर्शने। भा०रीक्ष्य सर्वभूतहितं सत्यंब्रूयातास्तेयम् अशास्त्रपूर्वक द्रव्याणां । परतः स्वीकरणं, तत्प्रतिषेधः पुनरस्पृहारूपमस्तेयमिति । ब्रह्मच- य॑म् =गुप्तेन्द्रियस्योपस्थस्य संयमः। विषयणामर्जनरक्षणक्षय- सङ्गहिसादोपदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रह, इत्येते यमाः ॥३०॥ टी०सत्त्याऽऽभास न तु सत्यमित्याह“एषा"इति। तद्यथा, सत्यतपसस्तस्करैः सार्थगमनं पृष्टस्य सार्थगमनाऽभिधानमिति । अभिधीयमाना=उच्चार्यमा- णा।शेष सुगमम्।अभावस्य भावाऽधीननिरूपणतयास्तेयलक्षणमाह"स्तेय- मशास्त्रपूर्वकम्” इति । विशेषेण सामान्य लक्ष्यत इत्यर्थः। मानसव्यापारपू- र्वकत्वाहाचनिककायिकव्यापारयोःप्राधान्यान्मनोव्यापार उक्तः। अस्पृहा- रूपम्'इति । ब्रह्मचर्य्यस्वरूपमाह"गुप्त" इति।संयतोपस्थोऽपि हि स्त्रीप्रेक्ष- णतदालापकन्दर्पायतनतदङ्गस्पर्शनसक्तो न ब्रह्मचर्यवानिति तन्निरासायो- तं-“गुप्तेन्द्रियस्य” इति।इन्द्रियान्तराण्यपि तत्रलोलुपानि रक्षणीयानीति(५) अपरिग्रहस्वरूपमाह-“विषयाणाम्"इतितत्र सङ्गदोप उक्तः भोगाऽभ्यास- मनुविवढन्ते रागाः कौशलानि चेन्द्रियाणाम्' इति। हिंसालक्षणश्च दोषः "नाऽनुपहत्य भूतान्युपभोगः सम्भवति" इति । अशास्त्रीयाणामयत्नोपन- तानामपि विषयाणां निन्दितप्रतिग्रहादिरूपार्जनदोपदर्शनात्। शास्त्रीयाणा- मप्युपार्जितानां च रक्षणादिदोषदर्शनादस्वीकरणमपरिग्रहः ॥ ३० ॥ सामान्यत उक्ता यादृशाःपुनर्योगिनामुपदेयास्तादृशान् वक्तुं सूत्रमवतारयति- टि. (१) एतेन गुप्तेन्द्रियस्प-निगृहीताऽन्येद्रियम्य पुरुषस्य य उपस्थेद्रियस्य संयमः स ब- ह्मचर्यमितिभाप्यार्थ इति ध्वनितम् । यत्तु-गुप्तेन्द्रियस्येत्यस्य विवरणमुपस्थस्येति विज्ञान भिक्षुणोक्तम् । तन्मन्दम् । अष्टविधनह्मचर्यलाभाय वाचस्पतिमिश्रोतस्यैव न्याय्य नात् । तया- चाऽऽह दक्षः "स्मरण वीर्तन वेलि: प्रक्षण गृह्यभापणम् । सङ्कल्पोऽध्यामायश्च किया- निनिरेव च । एतन्मयुनमटान प्रादन्ति मनीषिणः । विपरीत ब्रह्मचर्यमतदेवाऽष्ट- लक्षणम्" इति । यत्तु तेनातं यम इत्येव वक्तव्ये समित्युपसर्गेणतरेन्द्रि साहित्योपस्थ निरोधो लभ्यत इति । ततु पिण्डमु मृग्य करं रेढीति न्यायावषयता नाऽतिक्रामति । विञ्चोपसगं बिना निरोधार्थालाभादश्रद्वेयमतन् ।

·साधनगद । ते तु- , स० जातिदेशकालसमयाऽनवच्छिन्नाः सार्वभौमा महाव्रतम् ॥ ३१॥ भा०तत्राऽहिंसा जात्यवच्छिन्ना-मत्स्यवन्धकस्य मत्स्यष्वेव ना- ऽन्यत्र हिंसा, सैव देशाऽवच्छिन्ना=न तीर्थे हनिष्यामीति।सैव काला वच्छिन्ना = न चतुर्दश्यां न पुण्येऽहनि हनिष्यामीति। सैव त्रिभिरुपरतस्य समयाऽवच्छिन्ना=देवब्राह्मणार्थे,नाऽन्यथा हनिष्यामीति । यथा च क्षत्रियाणां युद्ध एव हिंसा, नाऽन्य- वेति । एभिर्जातिदेशकालसमयैरनवच्छिन्ना अहिंसादयः सर्व- थैव परिपालनीयाः। सर्वभूमिषु = सर्वविषयेषु,सर्वथैवाऽवि- दितव्यभिचाराः सार्वभौमा महाव्रतमित्युच्यते ॥ ३१ ॥ सू० शौचसन्तोपतपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः ॥ ३२॥ टी० "ते तु"।"जातीत्यादि,महाव्रतान्तं” सूत्रम् ॥३॥ सर्वासु जात्या- दिलक्षणासु भूमिषु विदिताः सार्वभौमाः। आहिसादय इति । अन्यत्राऽप्य- वच्छेद ऊहनीयः) । सुगम भाप्यम् ॥ ३१ ॥ (१) सर्वभूमिप्पित्यस्य व्याख्याने सविषयेषु इति । विषया अन्न पूर्णोक्ता नात्या- दयो बोध्या: । तदेव सष्टयति "सर्वथै" इति । . टि.

·१७६ पातालदर्शने । भा० तत्र शोचं मृजलादिजनितं मेध्याऽभ्यवहरणादि च बाह्य- म्। प्राभ्यन्तरं चित्तमलानामाक्षालनम्। सन्तोपः = सनिहि- तसाधनादधिकस्याऽनुपादिसा । तपः = द्वन्द्वसहनं, द्वन्द्वश्च जिघत्तापिपासे, शीतोप्णे, स्थानाऽऽसने काष्ठमौनाऽऽकार- मोने च,व्रतानि चैव यथायोगं कृच्छ्रचान्द्रायणसान्तपनादीनि । स्वाध्यायः मोक्षशास्त्राणामध्ययनं, प्रणवजपो वा। ईश्वर- प्रणिधानं तस्मिन् परमगुरौ सर्वकर्मापणं,"शय्यासनस्थोऽथ पथिवजन वा स्वस्थः परिक्षीणवितर्कजालः। संसारवीजक्षय- मीक्षमाणः स्यान्नित्यमुक्तोऽमृतभोगभागी"||यत्रेदमुक्तं "ततः प्रत्यक्चेतनाऽधिगमोऽप्यन्तरायाऽभावश्च" इति ॥ ३२ ॥ टी शौचादिनियममाचष्टे।शौचेत्यादि नियमा इत्यन्त सूत्रम् ॥ व्याचष्टे "शौ- चम्" इति।आदि-शब्देन गोमयादयोगृह्यन्तागोमूत्रयावकादि मेध्यं,तस्याऽ. भ्यवहरणादि।आदि-शब्दाद् ग्रासपरिमाणसख्यानियमादयो *ग्राह्याः। मे- ध्याऽभ्यवहरणादिजनितमिति वक्तव्ये,मेध्याऽभ्यवहरणादि चेत्युक्तम्।कार्ये कारणोपचाराता चित्तमला: मदमानाऽसूयादयः,तदपनयो मनःशौचम्।प्रा- णयात्रामाचहेतोरभ्याधिकस्याऽनुपादित्सा सन्तोपः,प्रागेव स्वीकरणपरित्या- गादिति विशेषः। काष्ठमौनम् इङ्गितेनाऽपि स्वाऽभिप्रायाऽप्रकाशनम् अ. वचनमात्रम् आकारमौनम् । परिक्षीणवितर्कजाल"इति। वितकों वक्ष्यमा- ण., सशयविपर्ययौ चेति। एतारता शुद्धाऽभिसन्धिरुक्तः। एते च यमनिय- मा विष्णुपुराण उक्ता "ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्याऽस्तेया ऽपरिग्रहान् । सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां मनसो नयन् । स्वाध्यायशौचसन्तोषतपांसि निय- ताऽऽत्मवान् । कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन् प्रवण मन. एते यमास्सनि- यमाः पञ्च पञ्च प्रकीत्तताः। विशिष्ट फलदाः काम्या निष्कामानां विमु- क्तिदा" इति ॥ ३२ ॥ 'श्रेयांसि बहुविघ्नानि ' इत्येपामपवादसम्भवे टि० (१) समाधिबलेन ससारवाजाना रागादिसस्काराणा क्षयमनुदिनमुपलभमानः । • जीवन्मुक्तिसुखाऽनुभविता । * कुक्कुटाण्डप्रमाणाऽष्टग्रासादिनियमः ।

·साधनपादा १७७ भा० एतेषां यमनियमानाम् ।। सू० वितर्कवाधने प्रतिपक्षमावनम् ॥ ३३ ॥ भा०यदाऽस्य ब्राह्मणस्य हिंसादयो वितर्का जायेरन्-हनिष्या- म्यहमपकारिणम्,अनृतमपि वक्ष्यामि, द्रव्यमप्यस्य स्वीकरि- प्यामि, दारेषु चाऽस्य व्यवायी भविष्यामि,परिग्रहेषु चाऽस्य स्वामी भविष्यामीति । एवमुन्मार्गप्रवणवितर्कज्वरेणातिदीप्तेन बाध्यमानस्तत्प्रतिपक्षान् भावयेत्-घोरेषु संसारागारेषु पच्य. मानेन मया शरणमुपागतः सर्वभूताऽभयप्रदानेन योगधर्मः,स खल्वहं त्यक्त्वा वितर्कान पुनस्तानाऽऽददानस्तुल्यः श्ववृत्तेन) इति भावयेत् । यथा श्वा वान्ताऽवलेही तथा त्यक्तस्य पुनरा- ददान इति । एवमादि सूत्रान्तरेष्वपि योज्यम् (४) ॥ ३३ ॥ टी० तत्प्रतीकारोपदेशपरंसूत्रमवतारयति-"एतेषां यमनियमानाम्" इति । सूत्रं-" वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम्" ॥३३i वितर्काणां भाप्ये नास्ति तिरोहितमिव किञ्चन ॥ ३ ३ ॥ तत्र वितर्काणां स्वरूपप्रकारकारणधर्मफलभेदान् ५ प्रतिपक्षभावनाविपयान् टि० (१) इद सूत्रेणाऽन्नति। तथा च -अहिंसादिभ्यो विपरीतास्ता=पिचारा, वित. र्काः-हनिष्याम्यहमवश्यमेनमपकारिणमिन्याकारका हननादिव्यवसाया इति यावत् । तेतिकै- रेतेपामहिंसादीना यमादीना बाधने प्राप्ते सति दुःखादिफलकत्वेन हेया वितळ इत्येवं प्रति. पक्षभावन कुर्यादिस्यों बोध्यः सापेक्षवेऽप्यार्पत्यादत्र समासः । (२) व्ययापी = ग्राम्पधर्माऽऽचरणशील इत्यर्थः । (३)कुक्कुराचरणेन तुल्य इत्यर्थः। तदेवाह "या" इतिवान्ताऽपडेही % वान्तभोगी । (४) सूत्रान्तरेयपि = नियमासनादिप्रतिपादकाऽग्रिगसूत्रष्यपि। एवमादि सपा. म्यहं शौचमिसवं वितकंगाधनम्। अज्ञानादिफलकलेन हेपा अशौचादप इत्येवं तप्रतिपक्षमा च पोगनीयामित्यर्थः। (५)हिंसादय इत्यनेन क्तिकोणा सरूपमुक्त, रले पादिना प्रकार उक्त., लो. त्यादिना करणमुक्त, मृद इत्यादिना धर्म उक्तः, दुःपेयादिना फल मुक्तमिति भावः । *रपक्तस्य-स्यक्तम, याददान::गृहानः। २३ ·१७८ पासम्पर्शने। सू० वितर्का हिंसादयःकृतकारिताऽनुमोदिता लोभ- क्रोधमोहपूर्वका मृदुमध्याऽधिमात्रा दुःखाऽज्ञानाऽनन्त- फला इति प्रतिपक्षमावनम् ॥ ३४॥ भा० तत्र हिंसा तावत् कृता कारिताऽनुमोदितेति त्रिधा एकैका पुनस्त्रिधा-लोभेन-मांसचर्मार्थेन, क्रोधेन अपर्कतमनेनेनेलि, मोहेन-धर्मो मे भविष्यतीति। लोभकोधमोहाः पुनस्त्रिविधाः६२) मृदुमध्याऽधिमात्रा इति। एवं सप्तविंशतिभेदाभवन्ति हिंसायाः। मृदुमध्याधिमात्राः पुनस्त्रेधा -मृदुमृदुः,मध्यमृदुः,तीवमृदुरिति। तथा मृदुमध्यः, मध्यमध्यः, तीवमध्य इति तथा मृदुतीयःमध्य- तीवः, अधिमात्रतीव इति। * एवमेकाशीतिभेदा हिंसा भवति । सा पुनर्नियमविकल्पसमुच्चयभेदादसङ्ख्येया,प्राणमुद्दस्या- टी० प्रतिपक्षभावनास्वरूपाऽभिधित्सया सूत्रेणाह-“ वितर्का इत्यादिना, प्रतिपक्षभावनम्" इत्यन्तेन ॥ ३४ ॥ ॥ व्याचप्टे-"तत्र हिंसा" इति । प्राणभृभेदस्याऽपरिसङ्ख्येयत्वानियमविकल्पसमुच्चयाः सम्भ- विनो हिंसादिषु । तत्राऽधर्मतः तमासमुद्रेके सति चतुर्विधविपर्याय- लक्षणस्याऽज्ञानस्याऽप्युदय इत्यऽज्ञानफलत्वमप्येतेपामिति । दुःखा- ऽज्ञानाऽनन्तफलत्वमेव हि प्रतिपक्षभावनं,तहशादेभ्यो निवृत्तिरिति । तदेव टि. (१) कृता = स्वय निष्पादिता, कारिता = कुर्मियुक्ता, अनुमोदिता = इतरैरनु- ष्ठीयमानाया हिंसाया साधु सावित्येवमङ्गीकृता । (२) यद्यपि सूत्रे मृदुमध्याऽधिमात्रा इति हिंसादिविशेषणं प्रतीयते, तथाऽपि लोभा- दे दुत्वादिनै हिंसादम॒दुत्वमत्र विवक्षितमित्याशयन लोभादिविशेषणतया मृदुत्तादीन् ब्याचष्टे "कोभको मोहाः पुनस्त्रिविधा" इति । * एवमेवम्' इति पाठान्तरमपि न मन उद्वेजयति । (३)ननु हिंसादीनामज्ञानप्रभवत्वेऽपि कथमज्ञानफलकावं तत्राऽऽहतित्राऽधर्मत"in ·। सामनपादः। भा० ऽपरिसङ्ख्येयत्वादिति एवमनृतादिप्वपियोज्यम्। तेखल्व- 3, मीवितर्का दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनं दुःखमज्ञा- नञ्चाऽनन्तफलं येषामिति प्रतिपक्षभावनम्।तथाच-हिंसकःप्रथ- मं तावद् वध्यस्य वीर्यमाक्षिपति, ततःशस्त्रादिनिपातेन दुःख- यति,ततोजीवितादपि मोचयति। ततो वीर्याक्षेपादस्य चत्तना- ऽचेतनमुपकरणं क्षीणवीर्यं भवति,दुःखोत्पादानरकतिर्यप्रे- तांदिपु दुःखमनुभवति,जीवितव्यपरोपणात प्रतिक्षणं चजीवि- ताऽत्यये वर्तमानो "मरणमिच्छन्नपि दुःखविपाकस्य नियतवि- पाकवेदनीयत्वात्कथञ्चिदेवोच्छसित्ति। यदि च कथञ्चित्पुण्या- दपगता हिंसा भवेत्तत्र सुखप्राप्तौं भवेदल्पायुरिति। एवमनता- दिष्वपि योज्यं यथासम्भवम् । एवं वितर्काणां चामुमेवाऽनुगत विपाकमनिष्टं भावयन्न वितर्केषु मनः मणिदधीत " प्रतिपक्ष- भावनाद् हेतोर्हया) वितर्काः ।। ३४ ॥ टी०प्रतिपक्षभावनं स्फोरयति । 'वध्यस्य” इति । वध्यस्य पश्चादेः, वाय्यं = प्रयत्न कायन्यारहेत, प्रथममाक्षिपति यूपनियोजनेन । तेन हि पशोरप्रा. गल्भ्यं भवति । शेषमतिस्फुटम् ॥ ३४ ॥ टि. (१) मत्स्येष्येव हिसेत्यादिनियम । एकस्मिन् दिवसे स्थावरस्य नङ्गमस्य वा अन्यतरस्येव हिंसा, नोमयारियादिविकल्पः । स्थावरजङ्गमयोरुभयोरेगाऽव्यवस्थया हिंमन्यादिः समुच्चप इल्यथै । हिंसकाना हिस्याना चाऽसहययतयाऽनन्तप्रकारा हिमेति भावः । (२) बीक्षिपशस्त्रनिपातमारणाना यथाक्रमं दुःखफलकत्वमाद-ततो वार्याक्षेपादिति । पशोप्पिाक्षेपाद, अस्यहन्तुरपि चेतनाऽचेतनं-स्त्रीपुप्रधनादिकमुपकरणं क्षाणवीर्यभोगा ऽक्षम भवतीत्यर्थ । (३) जीवितात्यये-दु साधरोगपीडितत्वेन प्राणान्तमान्निहिताऽप्रस्थाया वर्तमान इत्यर्थ । भोषिताऽत्ययमापन इति विज्ञानभिक्षममतपाठेऽप्ययमेवार्थः । यरस्य = पम्पादेनीवितव्यपरोप- णात् = प्राणाययोजनात्तकर्ताऽपि प्रतिक्षणं जीविताऽन्य रोगादिना मरणाऽस्यामा. पन्नी माणमिच्छन्नपि कनिदेव नीवनाति ममुदायार्थ सद्यामरणाऽभारे हेतुमाह "दुवपि. पाक" इति । दुखरूपस्य फलस्य नियतनन्मवदन यत्वादिति भार. । (४) पुण्यानापगतेति पाठे तु यागाद्भूतत्वन स्वतन्त्रफलदानाऽममर्या । तत्र स्वर्गे। (५) एव = पूर्वोपदर्शितरीत्या वितणाग - दुश्वानिटं फम्मनुगत =निधितं पि. नयन मन् न हिमादिषु मन कुमादित्यर्थः । (हाता पिता पदा प्रतिपक्षमापनातोऽप्रमगधर्माणः स्युरियरमनिममाध्यान्वयायके ।

·૨૮૦ - प्रतअलदर्शने भाव्यदाऽस्य स्युरप्रसवधर्माणस्तदा तत्कृतमैश्वर्यं योगिनः सिद्धिसूचकं भवति । तद्यथा- सू० अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥३५॥ भा०सर्वप्राणिनां भवति ॥ ३५॥ सु० सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ॥.३६ ॥ भाव्धार्मिको भूया इति' भवति धार्मिकः, स्वर्ग प्राप्नुहीति स्वर्ग प्राप्नोति । अमोघाऽस्य वाग् भवति ॥ ३६ ॥ सू० अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् ॥ ३७॥ भा०सर्वदिक्रयान्यस्योपतिष्ठन्ते रत्नानि ॥ ३७ ॥ सू० ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः ॥ ३८ ॥ टी० उक्ता यमनियमास्तदपवादकानां च वितर्काणां प्रतिपक्षभावनातो हानि- रुक्ता, सम्प्रत्यप्रत्यूहं यमनियमाऽभ्यासात्तत्तत्सिद्धिपरिज्ञानसूचकानि चिन्हान्युपन्यस्यति । यत्परिज्ञानाद् यांगी तत्र तत्र कृतकृत्यः कर्त्तव्येषु प्रवर्चते इत्याह “यदाऽस्य” इति । सू० "अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः ॥३५॥ शाश्वतिकविरोधा अपि अश्वमहिपमूपकमार्जाराहिनकुलादयोऽपि भगवतः प्रतिष्ठिताऽहिंसस्य सन्निधानात्तच्चित्ताऽनुकारिणो वैरं परित्यजन्तीति ॥ ३५ ॥ - सू०"सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम्" ॥३६॥ क्रियासाध्यौधर्माऽ- धर्मी क्रिया, तत्फलं च स्वर्गनरकादि, ते एवाऽऽश्रयतीत्याश्रयस्तस्य भाव- स्तत्त्वम् । तदस्य भगवतो वाचो भवतीति । क्रियाऽऽश्रयत्वमाह “धार्मिक" इति । फलाश्रयत्वमाह “स्वर्गम्” इति । अमोघा=अप्रतिहता ॥ ३६ ॥ सू०"अस्तयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम्" । सुबोधम् ॥ ३७॥ "ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः" ॥ ३८ ॥ . टि. (१) वितर्वा इति शेषः। पूर्वोक्तप्रकारेण यदा वितर्का दग्धबीजकल्पाः स्युरित्यर्थः । (२) इति इत्यत्र में पुरुषमाह सत्यप्रतिष्ठः स पापोऽपि घार्मिको भवतीत्यर्थ ।

·साधनपादः। भा० यस्य लाभादप्रतिधान गुणानुत्कर्पयति । सिद्धश्चविनेयेपु ज्ञानमाधातुं समर्थो भवतीति ॥ ३० ॥ सू० अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकथन्तासंवोधः ॥ ३९ ॥ भा० अस्य भवति । कोऽहमासं, कथमहमासं कि स्विदिदं, कथं स्विदिदं, के वा भविष्याम:, कथं वा भविष्याम इति । एवमस्य पूर्वान्तपरान्तमध्येवात्मभावजिज्ञासा स्वरूपेणोपाव- तिते । एता यमस्थैर्य सिद्धयः ॥ ३९ ॥ टी. वीय्य = सामर्थ्य, यस्य लाभाद्अप्रतिघान् = अप्रतीघातान्, गुणा- न = आणिमादीन्, उत्कर्पयति = उपचिनोति। सिहश्च = तारादिभि- रष्टाभिः सिद्धिभिरूहाद्यपरनामभिरुपेतो२), विनयेषु = शिष्येषु, ज्ञानं = योगतदङ्गविषयमाधातुं समर्थी भवतीति ॥ ३८॥"अपरिग्रहस्थैर्ये जन्म- कथन्तासम्बोधः"॥३९॥निकायविशिष्टेहेन्द्रियादिभिरभिसम्बन्धोजन्म, तस्य कथन्ता % किम्प्रकारता, तस्याः सम्बोधः = साक्षात्कारः, सप्रका- रातीन्द्रियशान्तोदिताव्यपदेश्यजन्मपरिज्ञानमितियावत्।अतीतं जिज्ञासते "कोऽहमासम्" इति।तस्यैव प्रकारभेदमुत्पत्ती स्थितौ च जिज्ञासते "कथ- महमासम्" इति।वर्तमानस्य जन्मनः स्वरूप जिज्ञासते किंस्विद्' इति । शरीरं भौतिकं किं भूतानां समूहमात्रम्, आहो स्वित्तेभ्योऽन्यदिति । अत्राऽपि कथं स्विदित्यनुपञ्जनीयम् । क्वच्चित्तु पठयत एव । 'अनागतं जिज्ञासते-"केवा भविष्याम" इति । अन्नाऽपि कथं स्विदित्यनपङ्गः । एवमस्य” इति । पूर्वान्तः = अतीतः कालः, परान्तः = भविष्यन्, मध्यः = वर्त्तमानः, तेष्वात्मनो भावः = शरीरादिसंबन्धः, तस्मिजि- ज्ञासा ततश्च ज्ञानम्। यो हि यदिच्छति स तत्करोतीति न्यायात् ॥३९॥ ' [१] अस्प भवति-इत्यस्य सूत्रेण सहान्वयो बोध्य । [२] "ऊहः शब्दोऽध्यपनं दु:खविघातात्रयः सुहृत्प्राप्तिः । दानं च सिद्धयोऽट" इति सालय [५१] कारिकोक्तोहाद्यपरनामाभ, तार सुतार-तारतार रम्यक सदामुदित-प्रमोद- प्रमुदित-प्रमोदमानाख्याभिरष्टाभिस्सिद्धिभिरुपेत इत्यर्थः । एतासा लक्षणान्याख्यान "are शब्दोऽध्ययनम्" ५१ । इति कारिकातत्त्वकौमुद्यास्पष्टमित्वलं विस्तरेण। 'प्रतिघात सान् । [३] कथं वा भविष्याम' इति मौलेकपाठाऽभावे कथं स्विदित्यनुगमनीयम् श्यर्थः। तत्सत्वेतु सिद्धमेव प्रयोजनमिति भात्र । * सिहो भूत्वा । टि. . १ ·A पातम्जलदने । भा० नियमेषु वक्ष्यामः- सू० शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परेरसंसर्गः ॥४०॥ भा०स्वाञ जुगुप्सायां शौचमारभमाणः कायाऽवद्यदर्शीकाया- ऽनभिष्वङ्गी यतिर्भवतिाकिञ्च परैरसंसर्गः कायस्वभावावलोकी स्वमाप कार्य जिहासुर्मुज्जलादिभिराक्षालयनपि कायशुदि- मपश्यन् कथं परकायैरत्यन्तमेवाप्रयतैः [२] संसृज्येत ॥ ४० ॥ किञ्च- सू० सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्येन्द्रियजयात्मदर्शन- योग्यत्वानि च ॥४१॥ भा० भवन्तीति वाक्यशेपः । शुचेः सत्त्वशुद्धिः, ततः सौमनस्यं, तत ऐकाग्रयं, तत इन्द्रिजयः, ततश्चात्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिस- त्त्वस्य भवति, इयतच्छौचस्थैर्यादधिगम्यत इति ॥ ११ ॥ टी० "शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः'। अनेन बाह्यशौचसिद्धिसूचक कथितम् ॥ १०॥ आन्तरसिद्धिसचकमाह-"किञ्च" इति । “सत्त्वशुद्धिसौमनस्यै- काग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च"॥चित्तमलानामाक्षालनेचित्तस- त्वममलं प्रादुर्भवति, वैमल्याच्च तत्सौमनस्यं = स्वच्छता, स्वच्छे तदे- काग्रं,ततोमनस्तन्त्राणामिन्द्रियाणां तज्जयाज्जयः।तत आत्मदर्शनयोग्यत्वं बुद्धिसत्वस्य भवतीति ॥४१॥ टि० (१) कायावद्यदर्शी = "स्थानाद् बाजाद्" इत्यु रेण शरीरदोषदर्शन इत्यर्थः। कायाऽनभिष्वङ्गी = शरीराऽध्यासरहितः । (२) अप्रयतैः = मालेनैः, शवतुरिति वा । , 11723 ·१८३ .. मायगपाद। सू० सन्तोपादनुत्तमसुखलाभः॥४२॥ भा० तथाचोक्तं "यञ्च कामसुखं * लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम्। तृष्णाक्षयसुखस्यते नाऽर्हतः पोडशी कलाम्" इति ॥ ४२॥ सू० कायेन्द्रियसिडिरशुद्धिक्षयात्तपसः ॥ ४३ ॥ भावनिर्वय॑मानमेव तपो हिनस्त्यशुद्धयावरणमलम्।तदावरण- मलाऽपगमात् कायसिद्धिः = अणिमाद्या, तथेन्द्रियसिद्धिः- दूराञ्छ्रवणर्दशनायेति ॥ १३ ॥ सू० स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ॥ ४४॥ भा० देवा, ऋपयः, सिद्धाश्च स्वाध्यायशीलस्य दर्शनं गच्छन्ति, कार्य चाऽस्य वर्तन्त इति ॥४४॥ सू० समाधिसिडिरीश्वरप्रणिधानात् ॥ ४५ ॥ टी० “सन्तोपादनुत्तमसुखलाभः" ॥४२॥ न विद्यतेऽस्मादुत्तम इत्यनुत्तमः यथाचोक्तं ययातिना पूरौ यौवनमर्पयता-“या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जी- यंति जीर्य्यताम् । तां तृष्णां संत्यजन् प्राज्ञः सुखेनैवाऽभिपूर्यते” । तदेतद् दर्शयति “यच्च कामसुखम्" इत्यादिना ॥ ४२ ॥ तपासिद्धिसूचकमाह-“कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः'।४३॥ अशुद्धिलक्षणमावरणं-तामसमधर्मादि । अणिमाद्या = महिमा, लघिमा, प्राप्तिश्च । सुगमम् ॥ ४३ ॥ स्वाध्यायसिद्धिसूचकमाह-"स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः”। सुगम- म् ॥४४॥ “समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात्" ॥४५॥ न च वाच्यमीश्वर- प्रणिधानादेव चेत्सम्प्रज्ञातस्य समाधेरङ्गिनः सिद्धिः कृतं सप्तभिरङ्गैरिति। टि० (१) जीर्य्यता वार्द्धकाऽऽवस्थामाश्नानामियर्थ । मीर्य्यतीति पाठे तु, पुरुषे जीर्य- र त्याप या न नार्यतीत्येव व्याख्येयम् । * कामसुखम् ऐहिकविषयजनितसुखं, दिव्यं = स्वर्गर्भवम् । संप्रयोगः = दर्शनम् ।.. .. .

·१८४ पातजलदशेन। भा० ईश्वरार्पितसर्वभावस्य समाधिसिद्धिः । यया सर्वमीप्सित- मवितथं जानाति, देशान्तरे, देहान्तरे,कालान्तरे च। ततोऽस्य प्रज्ञा यथाभूतं प्रजानातीनि ॥ ४५ ॥ टी०ईश्वरप्रणिधान सिद्धौ दृष्टाऽदृष्टाऽवान्तरव्यापारेण तेषामुपयोगातं,संप्र- ज्ञातसिद्धौ च, संयोगपृथक्त्वेनदध्न इव क्रत्वर्थता पुरुषार्थता च । नचैव- मनन्तरङ्गता धारणाध्यानसमाधीनाम् । सम्प्रज्ञातसिद्धौ सम्प्रज्ञातसमान- गोचरतयाऽङ्गान्तरेभ्योऽतद्गोचरेभ्योऽस्याऽन्तरङ्गत्वप्रतीतेः । ईश्वरप्रणि- धानमपि हीश्वरगोचरं, नसम्प्रज्ञेयगोचरमिति बहिरङ्गमिति सर्वमवदातम् । प्रजानातीति प्रज्ञापदव्युत्पत्तिदर्शिता ॥ ४५ ॥ टि. (१) न च वाच्यामित्यत्र हेतमाह "ईश्वरप्रणिधान" इति । ईश्वरप्रणिधानसिद्धौ सप्र- ज्ञातगि हौ चेतरपामगानामुपयोगान वैय्यर्थ्य सप्तानामगानामिति भावः । उपयोगे द्वारमाह "दृष्टाऽदृष्ट" इति । आसनादीनां पणां दृष्टद्वाराभयत्रोपयोग.। यमादीनान्स्यशुद्धयादिक्षयरूपा- ऽदृष्टद्वारत्यर्थः । एकस्योभयार्थत्वे जमिनीय निदर्शनमाह "संयोगपृथक्वेन"इति । यथा 'सं- योगस्य'-विनियोजकवाक्यस्य 'पृथक्त्येन'-भिन्नत्वेन दनः क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च तद्वद- त्राऽपि सूत्रकारोक्तिबलात् सप्तानामङ्गानामीश्वरप्रणिधानसिद्धयर्थत्वं संप्रज्ञातसिद्धयर्थव चा- ऽभ्युपेयमित्यर्थः । सयोगपृथक्त्वन्यायश्च पूर्वतन्त्रे स्पष्टः। तद् यथा अग्निहोत्रे श्रूयते "दध्ना जुहोति" इति। पुनश्चाऽऽम्नायते "दध्नेन्द्रियकामस्प जुहुयाद्" इति। तत्र सरायः, म्यार्थमेव दधि नित्येऽपि स्याद्, उत नेति। तत्र फलार्थत्वेनाऽनित्यसंयोगस्य दध्नो नित्यप्र- योगाङ्गत्वं न युक्तमा यत्तु नित्येऽपि दधिश्रवणं तत्काम्यार्थमेव। यद् दप्ना जुहोति तदिन्द्रि- यार्थमिति। तस्मानित्य दभ्यविधानास्काम्यामेति प्राप्ते, राद्धान्तः "एकस्य तूमयत्वे संयो- गपृथक्तम्" अ० ४-पा० ३-सू० ५-अधि० २-। एकस्य-दध्यादेः ' उभयत्वे- कवर्थपुरुषार्थवे 'संयोगस्य'-क्रत्वर्थत्वपुरुषार्यत्वबोधकावनियोजकवाक्यस्य, 'पृथक्त्वम्'- भिन्नत्व, नियामकमिति शेष इत्यन्यत्र विस्तरः । ननु सम्प्रज्ञातस्येश्वरप्रणिधानाऽनन्तरमाविखे यदनन्तरं यद् भवति तत्तस्याऽन्तरङ्गमिति नियमादोश्वरप्रणिधानं सम्प्रज्ञातस्याऽन्तरङ्गसाधनं स्याद् । एवञ्च वक्ष्यमाणं धारणादीना त्रयाणामेवाऽन्तरगत व्याहन्यतेत्याशङ्का निषेधति "नचैवम् " इति । समाधीनामित्पस्याऽग्रे इति शङ्कयमिति शेपो बोध्यः। न च शङ्कयमि- त्यत्र हेतुमाह "सम्प्रज्ञात" इति । सम्प्रज्ञातसिद्धी अस्प धारणादिनपस्याऽङ्गान्तरेभ्यो- ऽन्तरङ्गत्वप्रनीतेरियन्वयः। अत्यन्तरगतप्रतीतेरिति पाठे तु धारणादीनामिसध्याहार्यम् ।तत्र हेतुमाह "सम्प्रज्ञातसमान" इति । एवञ्च न पूर्वोक्तमन्तरगत्तमत्राऽऽश्रीयतेऽपि तु साध्य- समानगोचर यस्प तस्याऽन्तरङ्गसमिति ईश्वरमणिधानं तु नैवविधमिति नाऽन्तरङ्गामसाह "ईश्वरमणिधानम् इति । * यया = समाधिसिद्धया । कि का ।

·साधनपादः। भा० उक्ताः सहसिद्धिभिर्यमनियमा,यासनादीनि वक्ष्यामः तत्र- सू० स्थिरसुखमासनम् ॥ ४६॥ भा तद्यथा-पद्मासनं, वीरासनं, भद्रासन, स्वस्तिकं, दण्डास- 'ने, सोपाश्रयं, पर्यवं, क्रौञ्चनिपदनं, हस्तिनिपदनम्, उष्ट्रनि: पदन,समसंस्थान,स्थिरसुखं,यथासुखं चेत्येवमादीति ॥४६॥ टीक उत्तरसूत्रमवतारयत्ति-"उक्ताः सह सिद्धिभिर्यमनियमा, आसनादीनि वक्ष्याम इति ।त"स्थिरसुखमासनम्"॥४६॥स्थिरं = निश्चलं,यत सु- खं = सुखावह, तदासनमिति सूत्रार्थः । आस्यतेऽत्र, आस्ते वाऽनेनेत्या- सनम्। तस्य प्रभेदानाह"तद्यथा"इति । पद्मासनं प्रसिद्धम् । स्थितस्यै- करतरः पादोभन्यस्त एकतरभाकुञ्चितजानोरुपरिन्यस्त इसेतहीरासनम्। पादतले वृपणसमीपे सम्पुटीकृत्य तस्योपरि पाणिकच्छपिकां कुर्यात्तद् भ- द्रासनम्। सव्यमाकुञ्चितं चरणं दक्षिणजडोर्वन्तरे दक्षिणं चाऽकुञ्चितं वा- मजोर्वन्तरे निक्षिरदेतत्स्वस्तिकम् । उपविश्य दिलष्टाङ्गुलिको श्लिष्ट- गुल्फो भूमिश्लिष्टजडोरुगादौ प्रसार्य दण्डासनमभ्यसेत् । योगपट्टकार) योगात्सोपाश्रयम् । जानुप्रसारितबाह्रोःशयनंपर्यङ्कः क्रौञ्चनिषदनादीनि क्रौचादीनां निषष्णानां संस्थानदर्शनात्प्रत्येतव्यानि।पाणिपादाग्राभ्यां छयो- राकुञ्चितयोरन्योन्यसंपीड़नं समसंस्थानम्), येन संस्थानेनावास्थितस्य स्थैर्यसुखं सिद्धयति तदासन स्थिरमुखम् ।तत् तत्र भगवतः सूत्रकारस्य संमतम, तस्य विवरणं-"यथासुखं च" इति ॥ १६ ॥ टि. (१) प्रमिद्धं = बहुभिरनुश्यतया प्रसिहमित्यर्थः। तल्लक्षणं तुवामोरूपरि दक्षिणे चरणं संस्थाप्य, वार्म च चरणं दक्षिणोरूगरि संस्थाप्य, दक्षिण हस्तं पृष्ठतः कृत्वा वामो- रूस्थितदाक्षिणचरणाऽङ्गुष्ठं गृहीत्वा, वामकरं पृष्ठत. करवा दक्षिणोरुस्थितवामपादाङ्गुष्ठं च गृ. हीत्वा, उरसश्वतृङ्ग्रलान्तरे चिबुकं निबाप, नासाग्र चाऽऽलोकप्ता योगिना पत्राऽऽस्पते तद् पद्मासनमिति । * सम्युटित पाणिवयम् । (२) योगपट्टक - समाधिसतो योगिनो व हायबारायशेप । कारनिर्मितमुदासीन "चौगान" इति नाम्ना प्रसिद्धम् । (३) काचेतु जान्बोहारि हस्ती कृत्वा काशिरोग्रावाणामकभावनावस्थानं सम- संस्थानमियाहुः । (४) तत्र सर्वेष्वासनेगु, तन्-स्थिरसुवाख्यमामनं, सूत्रकारस्य सम्मतमित्यर्थः । २४ ·टी. १८६ पातजलदर्शन। सू० प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्तिभ्याम् ॥४॥ भा० भवतीति वाक्यशेषः। प्रयत्नोपरमात् सिद्धयत्यासन, येन नाङ्गमेजयो भवति अनन्त वा समापन्नं चित्तमासनं निर्व- तयतीति ॥ १७ ॥ सू. ततो इन्हाऽनाभिघातः ।। ४८ ॥ भा० शीताष्णादिभिर्द्वन्द्वैरासनजयानाऽभिभूयते ॥ १८ ॥ सू० तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः ॥ ४९ ॥ • आसनस्वरूपमुक्त्वा तत्साधनमाह-"प्रयत्नशैथिल्याऽनन्तसमापत्ति- भ्याम्" ॥ ४७ ॥ सांसिद्धिको हि प्रयत्नः शरीरधारको न योगाङ्गस्योप- देष्टव्यामनस्यकारणम्,तस्य तत्कारणत्व उपदेशवयात्, स्वरसत एव त- सिद्ध । तस्मादुपदेष्टव्यस्याऽऽसनस्याऽयमसाधको विरोधी च स्वाभाविकः प्रयत्नः। तस्य च यादृच्छिकासनहेतुतयासननियमोपहन्तृत्वात् । तस्मा- दुपदिष्टनियमाऽऽसनमभ्यस्यता स्वाभाविकप्रयत्नशैथिल्यात्मा प्रयत्न आ- स्थेयो, नान्यथोपदिष्टमासनं सिहयतीति स्वाभाविकप्रयत्नशैथिल्यमासन- सिद्धिहेतुः । अनन्ते बा = नागनायके स्थिरतरफणासहसविधृतविश्व- म्भरामण्डले समापन्नं चित्तमासनं निवर्तयतीति ॥४७॥ आसनविजयसूचकमाह-"ततो इन्द्वाऽनभिघातः" निगदव्याख्यातं भाष्यम् । आसनमप्युक्तं विष्णुपुराणे-"एवं भद्रासनादीनां समारथाय गुणै- र्युतम्" इति ॥ ४॥ आसनाऽनन्तरं तत्पूर्वकतां प्राणायामस्य दर्शयस्तल्लक्षणमाह-"त- स्मिन्नित्यादि, प्राणायाम" इत्यन्तं सूत्रम् ॥१९॥रेचकपरककुम्भकेष्वस्ति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेद इति प्राणायामसामान्यलक्षणमेतदिति। तथा हि-यत्र बाह्यो वायुराचम्याऽन्तर्धाय्यते परके तत्रास्ति श्वासप्रश्वासयोर्गति- विच्छेदः,यत्राऽपि कोप्ठयो वायुर्विरिच्य बहिर्धार्यते रेचकेतत्राऽस्ति श्वास- टि० (१) लौकिकबहुव्यापाराऽनन्तर पदासन कियत तदाऽड्गकम्पनादासनस्य न भवे. दत: प्रयत्नोपरमादासनं साधयेद् येनाऽङ्गकम्पन न पवेदिति भावः ॥ ऑसनस्यैव्ये सति ·साधनपाद। १८७ भा० सत्यासनजये बाह्यस्य वायोराचमनं श्वासः, कोप्ठ्यस्य वायोनिसारणं प्रश्वासः । तयोर्गतिविच्छेदः %D उभयाऽभावः प्राणायामः ॥ ४६ ॥ स तु, सू० वाद्याऽभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसङ्ख्यामिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः ॥५०॥ भा० यत्र मश्वासपूर्वको गत्यभावः स बाह्यः यत्रश्वासपूर्वको गत्य- भावः स आभ्यन्तरः। तृतीयः स्तम्भवृनियंत्रोभयाऽभावः सक. प्रयत्नादृ भवति। यथा तप्ते न्यस्तमुपले जलं सर्वतः सङ्कोचमा- पद्यते, तथाढयोयुगपद् भवत्यभाव इति। त्रयोऽप्येते देशेन परि- दष्टाः-इयानस्यविपयो देश इति। कालेन परिदृष्टाः = क्षणाना- टी० प्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः । एवं कुम्भके ऽपीति। २) तदेतद्भाष्येणोच्य- ते-"सत्यासनजय" इति॥४९॥प्राणायामविशपत्रयलक्षणसूत्रमवतारयति "सतु" इति। "बाह्यत्यादि, सूक्ष्म इत्यन्तं सूत्रम् ॥५०॥ वृत्ति-शब्दः प्र- त्येकं संबध्यते । रेचकमाह-“यत्र प्रश्वास"इति। पूरकमाह-“यत्र श्वास" इति। कुम्भकमाह "तृतीय” इति। तदेव स्फुटयति-“यत्रोभयोः” इति । यत्रोभयोःश्वासप्रश्वासयो:सकृदेव विधारकात्प्रयत्नादभावो भवति, पुनः पूर्ववदापरणप्रयत्नौधप्रविधारकप्रयत्नो, नाऽपि रेचकप्रयत्नौघविधारणप्र- यत्नोऽपेक्ष्यते। किन्तु यथा तप्त उपले निहितं जलं परिशुष्यवितः सङ्को- चमापद्यते एवमयमपि मारुतोवहनशीलो बलवद्विधारकप्रयत्ननिरुद्धक्रियः शरीर एव सूक्ष्मीभूतोऽवतिष्ठते। न तु परयति येन परकः, नतु रेचयति येन रेचक इति । इयोनस्य देशो विषयः'प्रादेशवितस्तिहस्तादिपरिमिती, नि- वाते प्रदेशे इपीकातूलादिकियाऽनुमितो बाह्यः। एवमान्तरोऽप्यापादतल- मामस्तकं पिपीलिकास्पर्शसदृशेनाऽनमितः पर्शना निर्मपक्रियाऽवच्छिन्न- स्य कालस्य चतुर्थो भागः क्षणः । टि. [-] आचमनम् = अन्तः प्रवेशनम् । [२] यद्यपि कुम्भक एस श्वासप्रस्वास गति- च्छिदोऽस्ति न परके श्वाससद्भावाद, नाऽपि रचके प्रश्वाससत्तात : स्वाभाविकश्वासप्रश्वासरूपरिशिष्टाऽभावस्य सर्वत्र सन सामान्यरक्षा पर चार ने भा। । तथाऽपि ·१८८ पातालदर्शने । भा०मियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिन्ना इत्यर्थः।मड्यामिः परिदृष्टाः= एतावद्भिःश्वासप्रश्वासैःप्रथम उद्भातः । तद्वन्निगृहीतस्यैतावद्भि- द्वितीय उद्भातः। एवं तृतीयः, एवं मृदुः, एवं मध्यः, एवं तीव्रः, इति सङ्ख्यापरिदृष्टास खल्वयमेवमभ्यस्तो दीर्घसूक्ष्म॥५०॥ टी.तेपामियत्ताऽवधारणेनाऽवच्छिन्नः स्वजानुमण्डलं पाणिना त्रिःपरामृश्य छोटिकाऽवच्छिन्नः कालो मात्रा२' । ताभिःपट्त्रिंशन्मात्राभिः परिमित्रः प्रथम उडातोद्ध मन्दः) । स एव हिगुणीकृतो मध्यः। स एव त्रिगुणी- कृतस्तृतयिस्तावः। तमिमं संख्यापरिदृष्ट प्राणायाममाह-"संख्याभिः" इति । स्वस्थस्य हि पुंसः श्वासप्रश्वास क्रियाऽवच्छिन्नेनकालेन यथोक्तच्छोटि- काकालः समानः। प्रथमोद्घातकर्मतां नीत उद्घातो विजितो वशीकृतो निगृहीतः,क्षणानामियत्ताकालो विवक्षितःश्वासप्रश्वासेयत्तासङ्ख्येति,कथ- ञ्चिद्भेदः । सखल्वयंप्रत्यहमभ्यस्तोदिवसपक्षमासादिक्रमेणदेशकालप्रचय- व्यापितया दीर्घः,परमनैपुण्यसमधिगमनीयतयाच सूक्ष्मोन तुमन्दतया॥५०॥ टि० (१) दीर्घसूक्ष्म:=पथा घनीभूतस्तूलपिण्डः प्रमार्यमाणो पिरलतया दीपः सूक्ष्मश्च भवति, तथा प्राणोऽपि देशकालसङ्घयाधिक्येनाऽभ्यस्यमानो दीर्घः, दुर्लक्षतया च सक्ष्मो भवतीसर्थः । (२) अडगृष्ठमध्यमाडगुलिसघर्षजनितः शब्दश्छोटिकेत्युच्यते। तदवच्छिन्नः कालो मात्रे- त्यर्थः। तथाचोक्तं स्कन्दपुराणे "जानु प्रदक्षिणीकुन्नि द्रुतं न पिलम्बितम् । प्रदद्याच्छोटिका यावत्तावन्मात्रेति गीयते" इति । (३) उद्घात = "प्राणेनोत्सर्यमाणेन अपान पाडयते यदा गत्वाचेोई निवर्तेत एतदुढघात- लक्षणम्" इति लक्षित इत्यर्थ । न च "नाचो द्वादशमात्रस्तु सकृदुद्घात ईरितः। मध्यमस्तु द्विरुघातश्चतुर्विशतिमात्रकः। मुख्यस्तु पत्रिरुद्घात पत्रिंशन्मात्र उच्यते” इति लिङ्गपुरा- णाद् "मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विशतिमात्रक । मध्यमः प्राणसरोध: पटत्रिंशन्मात्रकोऽन्तिम" इति कूर्मपुराणाच्च, प्रथम उद्घातो द्वादशमात्रक एव प्रतीयते, न तु पत्रिंशन्मात्रक स्त- थाच कथं पत्रिशन्मात्रस्य मन्दस्वमुक्तमिति शनीयम् । एतद्वायैः "अङ्गुष्ठागुलिमोक्षं त्रिस्त्रिानुपरिमार्जनम् । तालत्रयमपि प्राज्ञा मामासना प्रचक्षो" इति याज्ञवलयोक्तः, छाटिका. ज्याऽच्छिन्नस्य कालस्य मात्रात्यमिति मतेन द्वादशमात्रस्य मन्दवाऽभिधानाद । “अडगुष्ठा- इगलिमोक्षं च मानोश्च परिमार्जनम् । प्रदद्याच्छोटिका यारत्तावन्मात्रेति गायत" इत्यादि स्कान्दादिवाक्याद् एकोटिकाऽवोच्छन्नस्य कारस्य मात्रासमित्याशयेन तु वाचस्पत्ये पद त्रिंशन्गात्रस्य मन्दत्वाऽभिधानमित्यवधेयम् इत्यलं बहुना । (४) पद्यपि मड्स यामिपि पारनियम एव क्रियते तथाऽपि मात्रामासेयत्तादिव्यप्रकारमेदान् कधीन द इति भावः । - ·-- সামনবাব: १५६ सू० वाह्याभ्यन्तरविपयाऽऽक्षेपी चतुर्थः ॥५१॥ भा० देशकालसङ्ख्याभिर्वाह्यविषयः परिदृष्ट आक्षिप्तःतथाss- भ्यन्तरविपयः परिदृष्ट प्राक्षिप्तः।उभयथा दीर्घसूक्ष्म तत्पूर्वको भूमिजयात् क्रमेणौभयोर्गत्यभावश्चनुर्थः प्राणायामः । तृतीय- स्तु विषयाऽनालोचितो गत्यभावः सकृदारब्ध एव देशकाल- सङ्ख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। चतुर्थस्तु श्वासप्रश्वासयोर्वि- पयाऽवधारणात् क्रमेण भूमिजयादुभयाक्षेपपूर्वको गत्यभाव- श्चतुर्थः प्राणायाम इत्ययं विशेषः ॥ ५१ ॥ टी० एवं त्रयो विशेषालक्षिताश्चतुर्थलक्षयति'वाद्याऽऽभ्यन्तरविषयाक्षेपीच- तुर्थः"॥५१॥व्याचष्टे"देशकालसङ्ख्याभिः" इति। आक्षिप्तः=अभ्यास- वशीकृताद रूपादबरोपितः।सोऽपि दीर्घसूक्ष्मः।एवं तत्पूर्वको बाह्याऽऽभ्य- न्तरविषयप्राणायामो देशकालसङ्ख्यादर्शनपूर्वकः। न चाऽसौ चतुर्थस्तृतीय इव सकृत्प्रयत्नादवाय जायते। किन्त्वभ्यस्यमानस्तां तामवस्थां समापन्नः तत्तदवस्थाविजयाऽनुक्रमेण भवतीत्याह "भूमिजयाद्” इति । ननूभयोर्ग- त्यभावः स्तम्भवृत्तावप्यस्ति इति कोऽस्माद् विशेष इत्यत तृतीय इति । अनालोचनपूर्वः सकृत्प्रयत्ननिवर्तितस्तृतीयः, चतुर्थस्त्वालोचन- पूरे बहुप्रयत्ननिर्वर्तनीय इति विशेषः। तयोः पूरकरेचक्योर्विषयो ना- लोचितोऽयन्तु देशकालसङ्ख्याभिरालोचित इत्यर्थः ॥ ५१ ॥ टि० (१) बाह्यविषयः श्यामो रेचकः, आभ्यन्तरविषयः प्रश्वामः पूरकः, तावाक्षिपति-अति- कम्य वर्तत इति बाह्याऽऽभ्यन्तराक्षेपी-परकरेचकाऽनपेक्षो य: केवलकुम्भकः स चतुर्थः प्राणायाम इन्सर्थः । अत्रेदै पोध्यम् । कुम्भको द्विविधा सहितः केवलश्च । पूरकोत्तर रेचकोत्तर वा क्रियमाण: सहितकृम्भक! "आरेच्याऽऽपूर्य्य वा कुर्यात् स हि सहितकुम्भकः" इत्युक्ते। केवलकुम्भकस्तु "रेचकं पूरकं त्यक्ता सुख यद्वायुधारणम्। प्राणायामोऽपमित्युक्तः स वै के- पलकुम्भक" इति वाशिष्ठोक्त: अयमेन च सूत्रकता चतुर्थ इत्यनेनाऽभिहित इति । केचित्तु- आक्षेपात्यम्पालोच्य वर्तन इत्यर्थ इत्याहुः। तथा च बाह्यविषय: नासाग्राद् द्वादशाङ्गुलपये न्त आभ्यन्तरविषयो हृदयनाभिचक्रादिस्तागालोन्य वर्तन इत्यर्थो बोध्यः ॥ विषयो रेचको य आदी देशादिमिः परिदृष्टः म यदाऽऽक्षिप्ता अतिकामितो भवति । एवं पुरकोऽपि यदाऽनिमामितो भवति तदोभयत्यागको यः कुम्भको भाति स चतुर्थः प्राणा- पामो भग्नीत्यर्थः। * बाह्य- - ·१६० पानझलदर्शने। सू० ततः क्षीयते प्रकाशाऽऽवरणम् ॥५२॥ भा०प्राणायामानभ्यस्यतोऽस्य योगिनः क्षीयते विवेकज्ञानावर- णीय कर्म, यचदाचक्षते-"महामोहमयेनेन्द्रजालेन प्रकाशशील सत्त्वमावृत्य तदेवाऽकार्ये नियुङ्क्ते "इति । तदस्य प्रकाशा. वरणं कर्म संसारनिवन्धनं प्राणायामाऽभ्यासादू टुर्वलं भवति, प्रतिक्षणं च क्षीयते । तथा चोक्तं-"तपो न परं प्राणायामां- ततो विशुद्धिर्मलानां दीप्तिश्च ज्ञानस्य" इति ॥ ५२ ॥ टी०प्राणायामस्यावान्तरप्रयोजनमाह“ततःक्षीयते प्रकाशावरणम्" ॥५२॥ आ वियतेऽनेन बुद्धिसत्त्वप्रकाश इत्यावरणं क्लेशः, पाप्मा च । व्याचप्टे- "प्राणायामान्" इति । ज्ञायतेऽनेनेति ज्ञानं-बुद्धिसत्त्वप्रकाशः। विवेकस्य ज्ञानं विवेकज्ञानम्। स हि विवेकज्ञानमावृणोतीति विवेकज्ञानाऽऽवरणीयम्। भव्यगेयप्रवचनीयादीनां कर्चरि निपातस्य प्रदर्शनार्थत्वात कोपनीय- रजनीयवदत्राऽपि कर्तरि कृत्यप्रत्ययः। कर्मशब्देन तज्जन्यमपुण्यं तत्कार- ण क्लेशं च लक्षयति । अत्रैवाऽऽगमिनामनुमतिमाह“यत्तदाचक्षते" इति । महामोहः रागः,तदविनिर्भागवर्त्तिन्यविद्याऽपि तद्ग्रहणेन गृह्यते । अका- र्य्यम्-अधर्मः। ननु प्राणायाम एव चेत् पाप्मानं क्षिणोति कृतं तर्हि तपसे- त्यत आह "दुर्बलं भवति" इति । नंतु सर्वथाक्षीयतेऽतस्तत्प्रक्षयाय तपो- उपेक्ष्यत इति । अत्राप्यागमिनामनुमतिमाह-"तथा चोक्तम्" इति । मनुर- प्याह-"प्राणायामदहेद् दोषान्" इति । प्राणायामस्य योगाङ्गता विष्णुपुरा- ण उक्ता “प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात् कुरुते तु यः । प्राणायामः स विज्ञेयः सबीजोऽबीज एव च। परस्परेणाऽभिभवं प्राणाऽपानी यदा- ऽनिलौ। कुरुतस्तद्विधानेन तृतीयं संयमात्तयोः” इति ॥ ५२ ॥ टि (1) महामोहमयेन -रागप्रधाननेन्द्रमालसदृशेन शब्दादिविषयेण द्वारभूतेन प्रकाश- स्वभाव बुद्धिसत्त्रमावृत्य तदेव-पापरूपं कमर, अकार्यहिंसादैा प्रवर्तयतीत्यर्थः ।। * क्लेशा, पाप्मा च । उपलक्षणार्थत्वाद् ।

·साधनपादः। किञ्च, "सू० धारणासु च योग्यता मनसः॥५३॥ भा० प्राणायामाभ्यासादेव *"प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य', इति वचनात् ॥ ५३ ॥ अथ कः प्रत्याहारः- सूः स्वविषयाऽसम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपाऽनुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः ॥ ५४॥ भा०स्वविषयसम्प्रयोगाऽभावे चित्तस्वरूपाऽनुकार इवेति-चित्त- निरोधे चित्तवनिरुद्धानीन्द्रियाणि नेतरेन्द्रियजयवदुपायान्तरम- पेक्षन्ते,यथामधुकरराजमक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति,निविश- टी० किञ्च “धारणासु च योग्यता मनसः"॥५३॥प्राणायामो हि मनः स्थि- रीकुर्वन् धारणासु योग्यं करोति॥५३॥तदेवं यमादिभिः संस्कृतः संयमाय प्रत्याहारमारभते। तस्य लक्षणसूत्रमवतारयितुं पृच्छति-"अथ"इति"स्वे- त्यादि,प्रत्याहार इत्यन्तं सूत्रम्॥५४॥चित्तमपि मोहनीयरञ्जनीयकोपनीयैः शब्दादिभिर्विपयन संप्रयुज्यते। तदसंयोगाच्चक्षुरादीन्यपि न संप्रयुज्यन्त इति सोऽयमिन्द्रियाणां चित्तस्वरूपाऽनुकारः। यत् पुनस्तत्त्वं चित्तमभिनिविशते न तदिन्द्रियाणां बाह्यविषयविषयाणामनुकारोऽपि। अतउक्तमनुकार इवे. ति। स्वविषयाऽसम्प्रयोगस्य साधारणस्य धर्मस्य चित्तानुकारनिमित्तल सप्तम्या) दर्शयति । “स्व” इति । अनुकारं विवृणोति-"चित्तनि- रोधे” इति । योनिरोधहेतश्च प्रयत्नस्तुल्य इति सादृश्यम् । अत्रैव दृष्टान्तमाह-"यथा मधुकरराजम्" इति। दान्तिक योजयति-"तथा". इति।अत्राऽपि विष्णुपुराणवाक्यं-"शब्दादिप्यनुप्वक्तानि निगृह्याऽक्षाणि योगवित् । कुचित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः" ॥ ७॥ तस्य प्रयो- (१) प्तेन त्यविषयाऽसम्प्रयाग इति निमित्तसप्तमीति पनितम्। तया च प्राणायामेन चित्ते मिते सति य इन्द्रियाणां स्वस्तविषणऽऽभिमुह्पामावनिमित्तश्चित्तस्वरूपाऽनुकार= चित्तस्वभावाऽनुमरणं, स प्रत्याहार इत्यर्थः फालतः। सति सप्तमीति केचिद्। अत्रेदं बोध्यम्। प्राणापाम एघाऽभ्यस्यमानः प्रत्याहार इत्युच्यते "प्राणायामद्विषट्केन प्रन्याहार उदाहृत" इति स्कन्दपुराणाद् । प्राणायामाऽम्यासादेय मनप्तो धारणासु योग्यतत्पन्वयः। टि.

·१९२ M पातजनदर्शने भा० मानमनु निविशन्ते, तथेन्द्रियाणि चित्तनिरोधे निरुद्धानि, इयेष प्रत्याहारः ॥ ५४॥ सू० ततः परमा वश्यतेन्द्रियाणाम् ॥ ५५ ॥ भा०शब्दादिष्वव्यसनमिन्द्रियजय इति केचित्ासक्तिर्व्यसनं व्य. स्यत्येनं श्रेयस इति। अविरुद्धा प्रतिपत्तियाया। शब्दादिसम्प्रयो- गः स्वेच्छयेत्यन्ये । रागद्वेषाऽभावे सुग्वदुःखशून्यं शब्दादिज्ञानमि- न्द्रियजय इति केचिता चित्तैकामयादप्रतिषतिरेवेति जैगीपव्यः। टी० जनं तत्रैव दर्शितं-"वश्यता परमा तेन जायते निश्चलाऽऽत्मनाम्। इन्द्रियाणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः" इति ।। ५४ ॥ अस्याऽनुवादक सूत्रम्, “ततः परमा वश्येतेन्द्रियाणाणाम्॥५५॥ ननु सन्ति किमन्या अपरमा इन्द्रियाणां वश्यता या अपेक्ष्य परमेयमुच्यते? अद्वा । ता दर्शयति "शब्दादिपु" इति। एतदेव विवृणोति "सक्तिः" इति। सक्तिः-राग व्यसनम्।कयाव्युत्पत्त्या? व्यस्यति क्षिपति निरस्य- त्यनं श्रेयस इति। तदभावोऽव्यसनं-वश्यता । अपरामपि वश्यतामाह "अविरुद्वा" इति । श्रुत्याद्यविरुद्धशब्दादिसेवनं तद्विरुदेष्वप्रवृत्ति.सैत्र न्याय्या-न्यायादनपेता यतः अपरामपिवश्यतामाह "शब्दादिसम्प्रयोग" इति । शब्दादिग्विन्द्रियाणां सम्प्रयोगः खेच्छयाभोग्येपुखल्वयं स्वतन्त्रो नभोग्यतन्त्र इत्यर्थः । अपरामपि वश्यतामाह “रागद्वेषाभाव" इति । सुख- दुःखशून्यं माध्यस्थेन शब्दादिज्ञानमित्येके । सूत्रकाराभिमतां वश्यतां परमर्षिसमतामाह-"चित्तैकाग्यात्" इति । चित्तस्यैकाग्यात्सहेन्द्रियैरप्रवृ- तिरेव शब्दादिष्विति जैगीपव्यः । अस्याः परमतामाह "परमा तु" इति । टि० (१) अस्य="वश्यता परमा तेन" इत्यादिविष्णुपुराणमक्यस्य ॥ * प्रत्याहाराट् । (२) सन्त्यन्पा अप्यपरमा वश्यता इत्याह "अद्रा" इति अधारणाधकमवेत्यव्ययम् । (३) कया व्युसरया रागो व्यसनपदवाय इति शङ्काया उत्तरमाह "व्यस्यति" इति , .

·साधनपादः।
भा० ततश्चपरमा त्वियंवश्यतायञ्चित्तनिरोधेछ निरुद्धानीन्द्रियाणि,
नेतरेन्द्रियजयवत्प्रयत्नकृतमुपायान्तरमपेक्षन्ते योगिन इति ॥५५॥
इति पातञ्जले साधननिर्देशो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
टी० तु-शब्दो वश्यताऽन्तरेभ्यो विशिनष्टि । वश्यत्तान्तराणि हि विषयाऽऽ-
शीविष९] संप्रयोगशालितया क्लेशविषसम्पर्कशङ्का नाऽपक्रामन्ति । न
हि विषविद्यावित्प्रकृष्टोऽपि वशीकृतभुजङ्गमो भुजङ्गममङ्के निधाय स्व-
पिति विसूब्धः । इयन्तु वश्यता विदूरीकृतनिखिलविषयव्यतिषङ्गा निरा-
शङ्कतया परमेत्युच्यते । “नेतरेन्द्रियजयवदिति"। यथा यतमानसज्ञाया-
मेकेन्द्रियजयेऽपीन्द्रियान्तरजयाय प्रयत्नान्तरमपेक्षन्ते निचैवं चित्तनिरो-
धे बाह्यन्द्रियनिरोधाय प्रयत्नान्तराऽपेक्षेत्यर्थः। “कियायोगजगौ क्ले-
शान् विपाकान् कर्मणामिह । तदुःखत्वं तथा व्यूहान् पादे योगस्य पञ्च.
कम्" इति ॥ ५५॥
इति श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातअलभाष्यव्याख्यायां 'तत्त्ववैशा-
रद्यां' साधननिर्देशो नाम द्वितीयः पादः ॥ २ ॥
* यत् = यतो हेतोश्चित्तनिरोधे सति योगिन इतरेन्द्रियाणि स्वयमेव निरुद्धानि भवन्ति
व तदर्थ प्रयत्नान्तरमपक्षन्ते योगिनस्ततो हेतरिय चित्तैकाप्रयरूपा नश्यता परमत्यन्वयः
टि. (१) आशिपि दंष्ट्रायो पिं यस्य स आशीविषः सर्पः। पृषोदरादित्वात् साधुः ।
(२) यिसूया विश्वस्तः, निर्भय इति यावत् । व्यतिरेको कन्द्रिपसज्ञादिवैराग्यरूपम्।
(३) पादार्थसझाहकं श्लोकमाह "क्रियायोगम्" इति । अस्मिन् योगस्य पादे पञ्चक
अगावित्यन्धयः । किं तरपञ्चकमित्याह "क्रियायोगम्" इत्यादिना | स्पष्टार्थोऽयं इलोकः।
इति श्रीमहुदासीनबालरागस्वागिकृतं टिप्पणम् ॥ २॥

·पातञ्जलदर्शने विभूतिपादः॥ ३ ॥ , L उक्तानि पञ्च वहिरङ्गाणि साधनानि, धारणा वक्तव्या, सू० देशवन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १ ॥ भा० नाभिचक्रे, हृदयपुण्डरीके, मूर्द्धि ज्योतिषि, नासिकाऽग्रे,, ८ टी. प्रथमद्वितीयपादाभ्यां समाधिस्तत्साधनं चोक्तं, तृतीयपाद तत्प्रवृत्त्य- नुगुणाः श्रहोत्पादहेतवो विभूतयो वक्तव्याः।ताश्च संयमसाध्याः संयमश्च धारणाध्यानसमाधिसमुदाय इंति विभूतिसाधनतया३), पञ्चभ्यश्च योगा- ड्रेभ्यो बहिरङ्गेभ्योऽस्याऽङ्गत्रयस्याऽन्तरङ्गतया विशेषज्ञापनार्थमत्रत्रयस्यो- पन्यासः। तत्राऽपि च धारणाध्यानसमाधीनां कार्यकारणभावेन नियतपौ- ऽपर्यत्वात् तदनुरोधेनोपन्यासक्रम इति प्रथमं धारणा लक्षणीयेत्याह, "उक्तानि" इति। "देशबन्धश्चित्तस्य धारणा" ॥१॥आध्यात्मिकदेशमाह "नाभिचक्रे” इति।आदि-शब्देन ताल्वादयो ग्राह्याः। बन्धः=संबन्धः। बाह्यदेशमाह "बाह्ये वा” इतिाबाह्ये च नस्वरूपेण चित्तस्य संबन्धः सम्भ- वतीत्युक्तं- वृत्तिमात्रेण = ज्ञानमात्रेणेत्यर्थः । अत्राऽपि पुराणम्"प्राणायामेन पवनं प्रत्याहारेणचेन्द्रियम्।वशीकृत्य ततः कुर्य्याञ्चित्तस्थानं शुभाश्रये"।शुभाश्रयाः बाह्या हिरण्यगर्भवासवप्रजा- पतिप्रभृतयः, इदं च तत्रोक्तम्-मूर्त भगवतो रूपं सर्वोपाश्रयनिःस्पृहम्। दि. (१) यतः सयमसाध्या विभृतय इति हेतोः, विभूतिसाधनतपाऽत्र त्रयस्योपन्यास इति सम्बन्धः । अन्यमप्युपन्यासहेतुमाह "पञ्चभ्यश्च" इति ॥ * मूईस्थे ज्योतिपि । (२) मादिपदेन कण्ठमुखोरोनेत्राणि माह्याणि। यद्यपि “प्राड्नाम्या हृदये चाऽथ तृ- तीये च तयोरसि । कण्ठे मुखे नासिकाग्रे नेत्रम्हमध्यमूईसु । किञ्चित्तस्मात्परमिश्च धारणा दश कीर्तिताः" इति गारुडे तालस्थानं नोक्तं तथापि “अतः पराऽस्य धारणा तालुरसनाय- निपीडनाद" इति मैञ्युपनिषदो ग्राह्यम् । + समाध्याद्यनुष्ठानप्रवृत्तिहेतुका।

·विभूतिपादः । १६५ भा० जिहाग्र, इत्येवमादिपु देशेषु, वाद्ये वा विपये, चित्तस्य वृत्तिमात्रण बन्ध इति धारणा ॥ १ ॥ स० तत्र प्रत्ययकतानता ध्यानम् ॥ २॥ भा० तस्मिन् देशे ध्येयाऽऽलम्बनस्य प्रत्ययस्यैकतानता=सदृशः प्रवाहः प्रत्ययान्तरेणाऽपरामृष्टो ध्यानम् ॥ २ ॥ सन्तदेवाऽर्थमात्रनिर्भासं स्वरूपशून्यमिव समाधिः॥३॥ टी० एषा चै धारणा ज्ञेया यच्चित्तं तत्र धार्यते । यच्च मृत हरे रूपं यहि- चिन्त्यं नराऽधिप । तच्छूयतामनाधारा धारणा'नोपपद्यते । प्रसन्नवदनं चारुपद्मपत्रनिभेक्षणम्। सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफलकोज्ज्वलम् । सम- कर्णान्तविन्यस्तचारुकुण्डलभूपणम् । कुम्बुग्रीव सुविस्तीर्णश्रीवत्साङ्कित- वक्षसम् । वलीविभङ्गिना मग्ननाभिना चोदरेण च ।प्रलम्बाऽष्टभुजं विष्णु- मथवाऽपि चतुर्भुजम् । समस्थितोरुजङ्घ च स्वस्तिकांधिकराम्बुजमा चिन्त- येद् ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्। किरीटचारुकेयूरकटकादिविभूषितम् । शार्ङ्गचक्रगदाखङ्गशंखाक्षवलयाऽन्वितम् । चिन्तयेत्तन्मयो योगी समा. धायाऽऽत्ममानसम्। तावत् यावद् दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा। एतदाति- छतोऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्मकुर्वतः। नाऽपयाति छ यदा चित्तं सिद्वां मन्येत तां तदा इति ॥ १॥धारणासाध्यं ध्यान लक्षयति-“तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम्' १२५ एकतानताएकाग्रता । सुगम भाप्यम् । अत्रापि पुरा- णम् । तदुरूपप्रत्ययैकाग्यूसन्ततिश्चान्यनिःस्पृहा। तद्ध्यानं पड्भिरङ्गे: प्रथमैनिध्याद्यते नृप" ॥ २ ॥ ध्यानसाध्यं समाधि लक्षयति-"तदेव-समाधिः" ॥ ३ ॥ टि० (१) एकतानता इत्यस्याने पष्ट्रिघटिकाऽवच्छिन्नति शेषणीयम् । अन्यथा क्षग- मात्रेणाप्येकतानताया ध्यानाडामोदं बोध्यम् । यद्यपि मूत्रकता कालविशेषमनुपादापत्र धारणादयो लक्षितास्तथाऽपि "आरणा पञ्चनाड़ीका ध्यान स्थान पष्टिनाडिकम् । दिनदाद- शकैनव ममाधिरिह भण्यते" इत्यादिस्कन्दपुगणाः "प्राणायाभैदिशभिर्यावत्काल कृतो मयेत्। स तावत्कालपर्यनं मनो ब्रह्मणिधारपत्। तस्यैव ब्रह्मणि प्रोक्तं ध्यान द्वादश धारणा ध्यानद्वा- दशान्ति मनो ब्रह्मणि याजन् । तिठत्तउपनो युक समापिः साऽभिधीयते" इयादि- गारडाच, तत्तकालाऽवउिन पेन विशेषगीया इत्य महना । * विषयोन्मुवी न ममति । ..

·। १६६ पातञ्जलदर्शने। भा.ध्यानमेव ध्येयाऽऽकारनिर्भासं प्रत्ययात्मकेन स्वरूपेण शून्य- मिव यदा भवति ध्येयस्वभावावेशानदा समाधिरित्युच्यते ॥३॥ तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयमः(१) सू० त्रयमेकत्र संयमः ॥४॥ भा० एकविषयाणि त्रीणि साधनानि संयम इत्युच्यते। तदस्य त्रयस्य तान्त्रिकी परिभाषा संयम इति ॥ ४ ॥ सू० तज्जयात् प्रज्ञाऽलोकः ॥५॥ भा० तस्य संयमस्य जयात्समाधिप्रज्ञाया भवत्यालोकः। यथा यथा संयमः स्थिरपदो भवति तथा तथा समाधिप्रज्ञा वि. शारदी भवति ॥५॥ टी. व्याचष्टे "ध्यानमेव"इति । ध्येयाकारनिर्भासम्'-इति ध्येयाऽऽकारस्य निर्भासोन ध्यानाऽऽकारस्य इनि।अत एवाऽऽह-“शून्यम्" इति । ननु शून्यं चेत्कथंध्येयं प्रकाशेतेत्यतआह-इवेति । अत्रैव हेतुमाह-ध्येयस्वभावावेशाद् इति।अत्रापि पुराणं"तस्यैव कल्पनाहीनंस्वरूपग्रहणं हि यतामनसा ध्यान- निष्पाचं समाधिः सोऽभिधीयते” इति ध्येयाड्यानस्य भेदः कल्पना,तहीन- मित्यर्थः ।अष्टाङ्गयोगमुक्त्वा, खाण्डिक्याय केशिध्वज उपसंजहार,क्षेत्रज्ञा करणी ज्ञान करणं तदचेतनं,निष्पाद्यमुक्तिकार्यवै कृतकृत्यं निवर्त्तते इति ३ धारणाध्यानसमाधिरित्येतत्त्रयस्य तत्र तत्रनियुज्यमानस्य प्रातिस्विकस- ज्ञोच्चारणे गौरवं स्यादिति लाघवार्थ परिभाषासूत्रमवतारयति-“तदेतद्" इति । त्रयमेकत्र संयमः"nाव्याचष्टे-“एकविषयाणि"इति। वाचकत्व- शङ्कामपनयति-"तदस्य"इति। तन्त्र्यते= व्युत्पाद्यते योगोयेन शास्त्रेण तत् तन्त्रं,तत्रभवा तान्त्रिकी,संयमप्रदेशाः परिणामत्रयसंयमाद्'इत्येवमादयः । संयमविजयस्याऽभ्याससाधनस्य फलमाह-"तज्जयात्प्रज्ञालोकः"॥५॥प्रत्य- यान्तराऽनभिभूतस्य निर्मले प्रवाहेऽवस्थानमालोकःप्रज्ञाया सुगमभाष्यम्। दि. (१) इत्याह सूत्रकार इति शेषः । * पतत्पद्य भूमिकाया व्याख्यातम् ।

·विभूतिपादः। सू० तस्य भूमिषु विनियोगः ॥६॥ 'भा०तस्य संयमस्य जितभूमेर्याऽनन्तराभूमिस्तत्र विनियोगः। न ह्यजिताऽधरभूमिरनन्तरभामि विलङ्घयप्रान्तभूमिषु "संयम लभते । तदभावाच्च कुतस्तस्यप्रज्ञालोकगईश्वरप्रसादाजितोत्तरभूमिकस्य च नाऽधरभूमिषु परचिनज्ञानादिषु संयमो युक्तः। कस्मात्? तदर्थ- स्याऽन्यत एवाऽवगतत्वाद । भूमेरस्या इयमनन्तरा भूमिरित्यत्र टी ०क पुनर्विनियुक्तस्य संयमस्य फलमेतदित्यत आह-"तस्यभूमिपुविनियो- गः ॥६॥भूमि विशेषयति भाष्यकारः"तस्य" इति। जिताया भूमेर्याऽनन्तरा भूमिः-अवस्थाऽजिता तत्र विनियोगः। स्थूलविषये सवितर्के समाधौ वशी- कृते संयमेन संयमस्याऽविजिते निर्वितर्के विनियोगः। तस्मिन्नपि वशीकृते सबिचारे विनियोग इत्यर्थः।एवं निर्विचारे विनियोग इत्यर्थः । अत एव स्थू- लविषयसमापत्तिसिद्धौ सत्यां पुराणे तत्तदायुधभूषणाऽपनयेन सूक्ष्मविषयः समाधिरवतारितः “ततःशलगदाचक्रशाङ्गादिरहित बुधः। चिन्तयेद् भग- वदरूपं प्रशान्तं साक्षसूत्रकम् । यदा च धारणा तस्मिन्नवस्थानवती ततः। किरीटकेयूरमुखैपणै रहितं स्मरेत् तदैकाऽवयवं देवं सोऽहं चेति पुनर्बुधः। कुर्यात ततो ह्यहांमति प्रणिधानपरो भवेद" इति ॥ कस्मात्पुनरधरां भर्मि विजित्योत्तरां विजयते. विपर्ययः कस्मान्न भवतीत्यत आह-“न ह्यजिता- ऽधरभूमिः” इति । न हि शिलाहदाद् गङ्गां प्रति प्रस्थितोऽप्राप्य मेघ- वनं गङ्गां प्राप्नोति। ईश्वरप्रसादाजितोत्तरभमिकस्य च" इति । कस्मात, तदर्थस्य-उत्तरभूमिविजयप्रत्यासन्नस्य, अन्यतएव ईश्वरप्रणिधानादेवा- ऽवगतत्वाद्, निप्पादितक्रिये कमणि विशेषाऽनाधायिनः साधनस्य साधन- न्यायाऽतिपाताद'२) इति । टे० (१) माघसममापत्तिरघाभूमिः, ग्रहणसमापत्तिश्चाऽनन्तरभूमिः, महोतृसमापत्तिश्च प्रान्त- भूमिः ॥ * उत्तरभूमिसंयमाऽराम दोपमाह "तदभावाद् इति । (२) साधनन्यायाऽतिपाता-पावनलक्षणातिक्रमणादित्यर्थः। अनिष्पनं हि निष्पादयत साधनमित्युग्यते, न नि पन्नमिति भावः ।

·पातालदर्शने ।. भाव्योग एवोपाध्यायः(१) कथम् । एवमुक्तं-"योगेन योगो ज्ञा-. तव्यो योगो योगात्प्रवर्तते। योऽप्रमत्नस्तु योगेन स योगे रमते चिरम्” इति ॥ ६ ॥ सू० त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ॥७॥ भा०तदेतद् धारणाध्यानसमाधित्रयम्, अन्तरङ्ग सम्प्रज्ञातस्य समाधेः पूर्वेभ्यो यमादिसाधनेभ्य इति ॥ ७ ॥ सू० तदपि बहिरङ्ग निर्वीजस्य ॥ ८ ॥ टी स्यादेतद्,आगमतः सामान्यतोऽवगतानामप्यवान्तरभूमिभेदानांकुतःपौ- पिर्याऽवगतिरित्यत आह-"भूमेरस्या" इति।जितः पूर्वो योग उत्तरस्य योग- स्य ज्ञानप्रवृत्त्यधिगमहेतुः।अवस्थैवाऽवस्थाबानित्यभिप्रेत्यैतद् द्रष्टव्यम्। कस्मात्पुनर्योगाऽङ्गत्वाऽविशेषेऽपि संयमस्य तत्र तत्र विनियोगो,नेतरेषां पञ्चानामित्यत आह,-"त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः" ।। ७ ।। तदिदं साधनत्रयं साध्यसमानविषयत्वेनाऽन्तरङ्गं, न त्वेवं यमादयः। तस्मात्ते बहिरङ्गा इत्यर्थः । संधिनत्रयस्य सम्प्रज्ञात एवाऽन्तरङ्गत्वं, न त्वसम्प्रज्ञाते । तस्य निर्जीजतया तैः सह समानविषयत्वाऽभावात, तेषु चिरनिरुहेषु सम्प्र- ज्ञातपरमकाष्ठाऽपरनामज्ञानप्रसादरूपपरवैराग्याऽनन्तरमुत्पादाच्चेत्याह - "तदेतद्" इति॥७॥"तदपि-तस्य"समानविषयत्वमन्तरङ्गत्वप्रया- जकमिह, न तु तदनन्तरभाव'२ स्तस्य बहिरङ्गेश्वरप्रणिधानवर्तितया स- 11922 टि. (१)टपाध्यायः-गुरुयोगबलेन स्वयमेर नानातीत्यर्थः योगेनाप्रमत्तः सिदिलिप्साशन्य। * एतद्-भूमीना योगताऽऽख्यानम् । (२) यदनन्तरं यद् भवति तत् तस्याऽन्तरङ्ग साधन- मिति न नियमः । "क्षरप्रणिधानात्ममाथिसिद्धिः" इत्युक्तः समावेश्वरप्रणिधानाऽनन्तर. भाविवेऽपि तं प्रति तस्याऽन्तरगलानम्युपगमात्। किन्तु याप साधनस्य साध्यामानविषयवं तस्याऽन्तरगत्वामिति भाउभयविधाऽन्तरङ्ग पम्प मेयमेऽभानान्नाऽसम्प्रज्ञाताप्रयन्तरगता है परसम्पन्सस्याऽन्तरङ्ग साधनमिनि तत्यम् ।

·विभूतिगाद १ भा० तदपि अन्तरशंसाधनत्रयं, निर्बीजस्य योगस्य वहि- रङ्गामाकस्मात्, तदभावे भावादिति ॥८॥अथ निरोधचित्त- क्षणषु चलं गुणवृत्तमिति कीदृशस्तदा चित्तपरिणामः- सू० व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवाप्रादुर्भावी निरोधक्षणचित्तान्वयो निरोधपरिणामः ॥९॥ टी. व्यभिचारत्वादितिस्थिते सव्यभिचारमप्यन्तरङ्गलक्षणं तदनन्तरभावि- त्वमस्य नास्तिातस्माद् दूरापेताऽन्तरङ्गता संयमस्या ऽसम्प्रज्ञाते इति दर्श- यितुं तदभावेऽभावादित्युक्तम्॥८॥ परिणामत्रयसंयमादित्यत्रोपयोक्ष्यमाण- परिणामत्रयं प्रतिपिपादयिनिर्बीजप्रसङ्गेन पृच्छति-"अथ" इति । व्यु- त्थानसम्प्रज्ञातयोश्चित्तस्य स्फुटतरपरिणामभेदप्रचयाऽनुभवान्न प्रश्नाऽव- तारो, निरोधे तु नाऽनुभूयते परिणामो, नचाननुभूयमानो नास्ति, चित्तस्य त्रिगुणतया चलत्वेन गुणानां क्षणमपि परिणामस्याऽसम्भवादित्यर्थः । प्रश्नोत्तरं सूत्रं-"व्युत्थान-निरोधपरिणामः"॥ असम्प्रज्ञातं समाधिमपेक्ष्य सम्प्रज्ञातो व्युत्थानं, निरुध्यनेऽनेनेति निरोधः=ज्ञानप्रसाद:(२ परं वैरा- ग्यं, तयोर्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ-व्युत्थानसंस्कारस्या- ऽभिभवो, निरोधसंस्कारस्याऽऽविर्भावः। चित्तस्य धर्मिणो निरोधलक्ष- णस्य-निराधाऽवसरस्य होरवस्थयोरन्वयः। न हि चित्तं धर्मि सम्प्र- ज्ञाताऽवस्थायामसम्प्रज्ञातावस्थायां च संस्काराऽभिभवप्रादुर्भावयोः स्व. रूपेण भिद्यत इति । ननु यथोत्तरे क्लेशा अविद्यामूला अविद्या- निवृत्तौ निवर्तन्त इति तन्निवृत्तौ न पृथक् प्रयत्नान्तरमास्थीयते एवं व्युत्थानप्रत्ययमूलाः संस्कारा व्युत्थाननिवृचावेव 'निर्वचन्न इति टि० (१) मन्तर = सम्प्रज्ञातममानविषयत्वेनाऽन्ताङ्गमित्यर्थः । तदोष = ज्ञानप्रसाद. रूपपरपैराग्येण संयमनिलये रुते सति, मागात् = असम्प्रज्ञातात्पादाद् । (२) अत्र सूने निरोधपदेनाऽमम्प्रज्ञात एव गृह्यते, न सम्प्रज्ञातोऽपि। निधाजममाभ्यु. पक्रम एक प्रश्नकरणाद् मतम्भरा तत्र प्रज्ञा" इति सूत्रात् सम्प्रज्ञाते स्फुटतरपरिणामाऽनुम- वात्तत्र प्रस्नाऽनुपपत्तश्रत्याशपनाह “निरोध =ज्ञानप्रमाद" इति। एतेन निरोधश्च योगद्वयसा- धारणो आहा इति मितिः प्रत्युक्ता पेदितम्या ।

·पातजलदर्शने। भा०व्युत्थानसंस्काराश्चित्तधर्मानतेप्रत्ययाऽऽत्मकाइतिप्रत्यय- निरोधेन निरुद्धा, निरोधसंस्कारा अपि चित्तधर्माः। तयोरभि- भवप्रादुर्भावौ-व्युत्थामसंस्कारा हीयन्ते, निरोधसंस्कारा श्रा. धीयन्ते, निरोधक्षणं चिनमन्चेति। तदेकस्य चित्तस्य प्रतिक्षण- मिदं संस्काराऽन्यथात्वं निरोधपरिणामः । तदा संस्कारशेष चित्तमिति निरोधसमाधौ व्याख्यातम् ॥ ९ ॥ स० तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद् ॥ १० ॥ भा० निरोधसंस्काराद निरोधसंस्काराभ्यासपाटवापेक्षा प्रशान्त- वाहिता चित्तस्य भवति। तत्संस्कारमान्ये व्युत्थानधर्मिणा , संस्कारेण निरोधधर्मसंस्कारोऽभिभूयत इति ॥ १०॥ टी० तन्निवृत्तौ ननिरोधसंस्कारोऽपेक्षितव्य इत्यत आह “व्युत्थानसंस्काग" इति। न कारणमात्रनिवृत्तिःकार्यनिवृत्तिहेतुः।मा भूत्कुविन्दनिवृत्तावपि पटस्य निवृत्तिः। अपितु यत्कारणात्मकं यत्कार्य तत्कारणनिवृत्तौ तत्का- य॑निवृत्तिः। उत्तरेच क्लेशा अविद्यात्मान इत्युक्तम्।अतस्तन्निवृत्तौ तेषां निवृत्तिरुपपन्ना। न त्वेवं प्रत्ययाऽऽत्मानः संस्काराः। चिरनिरुद्ध प्रत्यये सम्प्रतिस्मरणदर्शनात्। तस्मात्-प्रत्ययनिवृत्तावपि तन्निवृत्तौ निरोधसंस्का- रप्रचय एवोपासनीय इत्यर्थः । सुगममन्यद् ॥ ९॥सर्वथा व्युत्थानसं- स्काराऽभिभवे तु बलवता निरोधसंस्कारेण कीदृशः परिणाम इत्यत आह,-" तस्य प्रशान्तवाहिता संस्काराद" ॥ १०॥ व्युत्थानसं- स्कारमलरहितनिरोधपरम्परामात्रवाहिता प्रशान्तवाहिता । कस्मात् पुनः संस्कारपाटवमपेक्षते, न तु संस्कारमात्रमित्यत आह " तत्संस्कारमा- न्धे" इति। तद् इति निरोधं परामशति । ये तु "नाऽभिभूयते"इति पठन्ति. ते तदा व्युत्थानं परामृशन्ति ॥ १०॥ टे० (१) इति शब्दो हेत्वथें । तथा च पतो व्युत्थानसंस्कारा नप्रत्ययात्मका = नवृत्त्यपादान- कारणका:, किन्तु प्रत्ययनिमित्तका, अतो वृत्तिनिरोधेऽपि न निरुता इत्यर्थोऽवसेयः । * चित्तोपादानकाः । +तच्छब्देन । (२) कुविन्दः = तन्तुयायस्तानिवृत्तावपि पटनिवृत्तिन हि भवतीत्यर्थः ।

·। %3D विभूतिपादः। सू०. सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयो चितस्य समा-.. "धिपरिणामः ॥ ११ ॥ भा०सर्वार्थता चित्तधर्मः,एकाग्रता चित्तधर्मः; सर्वार्थतायाःक्षयः तिरोभाव इत्यर्थः, एकाग्रताया उदय-प्राविभाव इत्यर्थः । तयो- मित्वेनाऽनुगतं चित्तं,तदिदं चित्तमपायोपजननयोःस्वात्मभूत- योधर्मयोरनुगतं समाधीयते स चित्तस्य समाधिपरिणामः॥११॥ सू० ततः पुनः शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययौ चित्त- स्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ भा० समाहितचित्तस्य पूर्वप्रत्ययः शान्त, उत्तरस्तत्सदृश उदितः, समाधिचित्तमुभयोरनुगतं पुनस्तथैव, या समाधिभेषादिति। स खल्वयं धर्मिणश्चित्तस्यैकाग्रतापरिणामः ॥ १२ ॥ सू० एतेन भूतेन्द्रियेषु धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामा व्याख्याताः ॥१३॥ टी० सम्प्रज्ञातसमाधिपरिणामाऽवस्थां चित्तस्य दर्शयति-पू० “सर्वार्थ- समाधिपरिणामः" ॥११॥ विक्षिप्तता सर्वार्थता, सन्न विनश्यतीति,क्षय- स्तिरोभावः, ना सदुपयत इत्युदय आविर्भावः। आत्मभूतयोः सर्वात- काग्रताधर्मयोर्यावपायोपजनौं सर्वार्थताया अपाय,एकाग्रताया उपजनस्त- योरनुगतं चित्तं समाधीयते= पूर्वाऽपरीभूनसाध्यमानसमाधिविशेषणंभव- तीति ॥११॥ ॥ ततः-परिणामः ।।१२॥ ततः पुनः समाधेः पूर्वापराभूताया अवस्थाया निष्पत्तौ सत्यां शान्तोदिनौ = अतीतवर्तमानौ, तुल्यौ च ती प्रत्ययौ चेति तुल्यप्रत्ययौ,एकाग्रतायान्तु द्वयोः सादृश्यं, समाहितचित्तस्य' इति समाधिनिष्पत्तिर्दर्शिता । तथैव- एकाग्रमेव । अवधिमाह-"आस- माधि पाद' =भंशाद इति ॥ १२ ॥ दि० (१) ततः विक्षिप्तनाया निरिक्षयादनन्तरम् । .

·૨૨ पानमाल दर्शने। भा० एतेन - पूर्वोक्तेन चित्तपरिणामेन धर्मलक्षणाऽवस्थारूपेण, भूतेन्द्रियेषु धर्मपरिणामो लक्षणपरिणामोऽवस्थापरिणा- मश्चोतो वेदितव्यः । तत्र व्युत्थाननिरोधयोधर्मयोरभिभव- प्रादुर्भावौ धर्मिणि धर्मपरिणामो, लक्षणपरिणामश्च निरोधस्त्रिलक्षणस्त्रिभिरध्वभिर्युक्तः स खल्वनागतलक्षणम. ध्वानं प्रथमं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्तमानं लक्षणं प्रतिपन्नो यत्राऽस्य स्वरूपेणाऽभिव्यक्तिः, एपोऽस्य द्वितीयो- ऽध्वा । नचातीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तः । टी०प्रासङ्गिकं च वक्ष्यमाणोपयिकं च भूतेन्द्रियपरिणामं विभजते-सू० “ए- तेन व्याख्याताः"॥१३॥व्याचष्टे-"एतेन"इति । ननुचित्तपरिणतिमात्र- मुक्तं,न तु तत्प्रकारा धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाः,तत्कथं तेषामतिदेश इत्य- त आह-"व्युत्थाननिरोधयोः" इति ।धर्मलक्षणाऽवस्थाशब्दाः परं नोच्चा- रिता, नतु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा नोक्ता इति संक्षेपार्थः। तथाहि । व्यु- त्थाननिरोधसंस्कारयोरित्यत्रैव सत्रे धर्मपरिणाम उक्तः । इमं च धर्मपरि- णामं दर्शयता तेनैव धर्माऽधिकरणो लक्षणपरिणामोऽपि सचित एवेत्या- ह-"लक्षणपरिणाम" इति । लक्ष्यतेऽनेन लक्षणं कालभेदः । तेन हि लक्षितं वस्तु वस्त्वन्तरेभ्यः कालान्तरयुक्तभ्यो व्यवच्छिद्यते इति । 'निरो- धस्त्रिलक्षणः' =अस्यैव व्याख्यानं "निभिरध्वभिर्युक्तः । अध्व-शब्दःकाल- 'वचनः । " स खल्वनागतलक्षणमध्वानं प्रथमं हित्वा " तत्किमध्यवद् धर्मलमप्यतिपतति, नेत्याह-"धर्मत्वमनतिक्रान्तो वर्तमानं लक्षणं प्रति- पन्न" इति। य एव निरोधोऽनागत आसीत् स एव सम्प्रति वर्त्त- मानो, न तु निरोधोऽनिरोध(२) इत्यर्थः । वर्तमानतास्वरूपव्याख्यानं- 'यत्राऽस्य स्वरूपेण' स्वोचितार्थक्रियाकरणस्वरूपेण, अभिव्यक्तिः = टि०(१)अवस्थितस्यैव धर्मिणः पूर्वधर्मतिरोमावे धर्मान्तरप्रादुर्भावो धर्मपरिणामः । स च निरोध परिणामलक्षणसूत्र उक्तः । अअस्थितस्य धर्मस्याऽनागतादिलक्षणत्यागे सति वर्चमानादिलक्षण काभो लक्षणपरिणामः । सोऽप्यभिभवप्रादुर्भावशब्देन तत्रोक इति भावः । (२) न तु प्रागसत्वेन निरोधोऽसन्नेवेत्यर्थः ।

·विभूतिपादः। भा०तथा व्युत्थानं त्रिलक्षणं-त्रिभिरध्वभिर्युक्तं वर्तमानं लक्षणं हित्वा धर्मत्वमनतिक्रान्तमतीतलक्षणं प्रतिपन्नम् । एपोऽस्य तृ- तीयोऽध्वा । न चाऽनागतवर्तमानाभ्यां लक्षणाभ्यां वियुक्तम् । एवं पुनयुत्थानमुपसंपद्यमानमनागतं लक्षणं हित्वा धर्मत्वम- नतिक्रान्तं वर्तमानं लक्षणं प्रतिपन्नम् । यत्राऽस्य स्वरूपाऽभि- व्यक्ती सत्यां व्यापार, एषोऽस्य द्वितीयोऽध्वान चाऽतीताऽना- गताभ्यां लक्षणाभ्यां विमुक्तमिति । एवं पुनर्निरोध, एवं पुन- र्युत्थानमिति । तथाऽवस्थापरिणामः-तत्र निरोधक्षणेपु निरोधसंस्कारा बलवन्तो भवन्ति दुर्बला व्युत्थानसंस्कारा'इति। एष धर्माणामवस्थापरिणामः । तत्र धर्मिणो धर्मैः परि- टी. ० समुदाचारः। एषोऽस्य प्रथममनागतमध्वानमपेक्ष्य द्वितीयोऽध्वा । स्यादे- तदाअनागतमध्वानं हित्वा चेद्वर्त्तमानतामापन्नस्तां च हित्वाऽतीततामाप- त्स्यते हन्त भोरध्वनामुत्पात्तविनाशौ स्यातामान चेप्येते।नह्यसत उत्पादो, नाऽपिसतो विनाश इत्यतआह-"न च"इतिानचाऽतीताऽनागताभ्यां सा- मान्यात्मनाऽवस्थिताभ्यांवियुक्त इत्यर्थःअनागतस्य निरोधस्य वर्तमान- तालक्षणं दर्शयित्वावर्त्तमानव्युत्थानस्याऽतीततां तृतीयमध्यानमाह-"तथा व्युत्थानम्" इति। तत्किं निरोध एवाऽनागतो,न व्युत्थानं, नेत्याह-"एवं पुनर्युत्थानम्” इति व्युत्थानजात्यपेक्षया पुनर्भावो, न व्यक्तयपेक्षया। न ह्यतीतं पुनर्भवतीति । स्वरूपाऽभिव्यक्तिः = अर्थक्रियाक्षमस्याऽऽवि- भीवः। स चैवं लक्षणपरिणाम उक्तस्तज्जातीयेपु पौनःपुन्येन वर्तत इ- साह "एवं पुनः" इति । धर्मपरिणामसूचितमेवाऽवस्थापरिणाममाह "त- थाऽवस्था" इति । धर्माणां = वर्तमानाध्वनां बलवत्त्वावलबत्त्वे अवस्था, तस्थाः प्रतिक्षणं तारतम्यं परिणामः । उपसंहर ति “एप" इति । प- . (१) ननु कीदृशी तायतीताऽनागतावधानी पो वर्तमानाऽनना न विरुद्धयेते,अत आह "सामान्यति" । अमदुत्पादसद्विनाशयोरसम्भयात् सामान्यरूपेणाऽस्थिताभ्यामनीताऽनागता- भ्यामधियुक्त इसर्थः । उद्भूतयोरेय परस्पर विरोधो, नतू गाऽनुभूतपोरिनि माः। एतच्च "सामान्यानि त्वतिशयः सह प्रान्त" इत्यादिना पूर्वमुपयादितम् । अनुपदमेव च सटाय- प्यतेऽत्र भाष्यकारः ॥ * उच्यते इति शेषः । +वर्तमानताम् । . । टि.

·૨૦૪ पातजन्ददर्शगे। भा०णामो,धर्माणां लक्षणैः परिणामो,लक्षणानामप्यवस्थाभिः परिणाम इति । एवं धर्मलक्षणावस्थापरिणामैः शन्यं न क्षण- मपि गुणवृत्तमवतिष्ठते।चलञ्च गुणवृत्तं,गुणस्वाभाव्यन्तु प्रवृ. त्तिकारणमुक्तं गुणानामिति । एतेन भूतेन्द्रियेपु धर्मर्मिभेदात् त्रिविधः परिणामो वेदितव्यः परमार्थतस्त्वेक एव परिणामः। धर्मिस्वरूपमात्रो हिधर्मोधर्मिविक्रियैर्वपाधर्मद्वाराप्रपञ्च्यत इति तत्रधर्मस्य धर्मिणिवर्तमानस्यैवाऽध्वस्वतीताऽनागतवर्तमानेषु टी०रिणामभेदानां सम्बन्धिभेदान्निर्धारयति तन्त्रानुभवाऽनुसारात्-"तत्र ध- मिण" इति । तत्किमेप परिणामो गुणानां कादाचित्को ? नेत्याह-"एवम्" इति । कस्मात्पुनरयं परिणामः सदातन इत्यत आह "चलञ्च" इति। चो--हेत्वर्थे, वृत्त = प्रचारः। एतदेव कुत इत्यत आह--गुणस्वाभाव्यम्" इति । उक्तम्-अत्रैव पुरस्तात् । सोऽयं त्रिविधोऽपि चित्तपरिणामो भ- तेन्द्रियेषु मत्रकारेण निर्दिष्ट इत्याह-"एतेन" इति । एप त्रिविधः परिणामो धर्मधमिभेदाद् = धर्मधर्मिणो दमालक्ष्य" । तत्र भूतानां पृथिव्यादीनां धर्मिणां गवादिर्घटादिर्वा धर्मपरिणामः । धर्माणां चाऽतीताऽनागतावत- मानरूपता लक्षणपरिणामः वर्तमानलक्षणाऽऽपन्नस्य गवादेबाल्यकौमार- यौवनवार्धक्यमवस्थापरिणामः । घटादीनामपि नवपुरातनताऽवस्थापरि- णामः । एवमिन्द्रियाणामपि धर्मिणां तत्तन्नीलाद्यालोचनं धर्मपरिणामो, धर्मस्य वर्तमानतादिलक्षणपरिणामो, लक्षणस्य रत्नाद्यालोचनस्य स्फुट- त्यास्फुटत्वादिरवस्थापरिणामः।सोऽयमेवंविधो भतेन्द्रियपरिणामो धर्मिणो धर्मलक्षणाऽवस्थानां भेदमाश्रित्य वेदितव्यः। अभेदमाश्रित्याह-"परमा- र्थतस्तु" इति।तु-शब्दोभेदपक्षाहिशिनष्टि । पारमार्थिकत्वमस्य ज्ञाप्यते न त्वन्यस्य परिणामस्य निपिढ्यते २], कस्माद् ? "धार्मिस्वरूपमाम्रो हि" इतिाननु यदि धर्मिविक्रियैव धर्मः, कथं तद्यसङ्करप्रत्ययो लोके परिणाम वित्यत आह-"धर्मद्वारा" इति ।धर्म-शब्दन धर्मलक्षणावस्था.परिगृह्यन्ते। तद्वारेण धर्मिण एव विक्रियेत्येका चाऽसङ्कीर्ण च। तदृद्वाराणामभेदे- टि० (१) भेदमालक्ष्य-भेदमाश्रयोक्त इन्यर्थः । (२) न तु परिणामाना नित. निपिद्वयतऽपि तु त्रयोऽपि परिणामा धर्मिण सेयऽभेदपक्षमाश्रिस ज्ञाप्यत इत्यर्थः । (३) अयं धर्मिपरिणामः, अयं रक्षणपरिणाम इत्यादिभेदव्यवहार इत्यर्थः । , ..

·विभूतिपादः। भा०भावान्यथात्वंभवति, न द्रव्यान्यथात्वम। यथासुवर्णभाजनस्य भित्त्वाऽन्यथाक्रियमाणस्यभावाऽन्यथात्वं भवति,न सुवर्णाऽन्य थात्वमिति । अपराह-धर्माऽनभ्यधिको धर्मी" पूर्वनत्त्वाऽन. तिकमात्। पूर्वाऽपरावस्थाभेदमनुपतितः कौटस्थ्येन विपरिवर्ते- त यद्यन्वयी स्याद इति । अयमदोषः। कस्माद, एकान्ताऽन- भ्युपगमात्। तदेतत् त्रैलोक्यं व्यक्तेरपैति । करमाद,नित्यत्वप्र- तिषेधाद । अपेतमप्यस्ति *विनाशप्रतिषेधात् । संसर्गाच्चा- टी०ऽपि धर्मिणः परस्पराऽसङ्करात् । ननु धार्मिणो धर्माणामभिन्नत्वे धर्मिणो- ऽध्वनां च भेदे धर्मिणोऽनन्यत्वेन धर्मेणापीह धर्मिवद् भवितव्यमित्यत आह-"तत्र धर्मस्य" इति । भावः = संस्थानभेदः।सुवर्णादेर्यथाभाजनस्य रुचकस्वास्तिकव्यवदेशभेदो भवति- तन्मात्रमन्यथाभवति, न तु द्रव्यं सुवर्णमसुवर्णतामुपैति, अत्यन्तभेदाऽभावादिति वक्ष्यमाणोऽभिसन्धिः । एकान्तवादिन २ बौद्धमुत्थापयति-"अपर आह" इति । धर्मा एव हि रुच- कादयस्तथोत्पन्नाः परमार्थसन्तोन पुनः सुवर्ण नाम किञ्चिदेकमनेकेष्व- नुगतं द्रव्यमिति । यदि पुननिवर्तमानप्वपि धर्मेपु द्रव्यमनुगतं भवेत्ततो न चितिशक्तिवत्परिणमेताऽपि तु कैाटस्थ्येनैव विपरिवर्तेत,-परिणामात्मक- रूप परिहाय रूपान्तरेण कौटस्थ्येन परिवर्तन परिवृत्तिः। यथा चितिश- क्तिरन्यथाऽन्यथाभावं भजमानेष्वपि गुणेषु स्वरूपादप्रच्युता कूटस्थनि- स्यैवं सुवर्णाद्यपि स्याद् । नचेप्यते तस्मान्न द्रव्यमतिरिक्तं धर्मेभ्य इति । परिहरति “अयमदोप" इति । “कस्मादकान्ताऽनभ्युपगमाद' । यदि चितिशक्तिरिव द्रव्यस्यैकान्तिकी नित्यतामभ्युपगच्छेम तत एवमुपालभ्ये- महि । न वैकान्तिकी नित्यतामातिष्ठामहे, किन्तु तदेतत् त्रैलोक्यं न तु द्रव्यमानं व्यक्तेः = अर्थक्रियाकारिणो रूपादपति) "करमाद, "नित्य- टि० (१) धा= सुवर्णादि , धर्मेभ्य: - कुण्डलादिभ्योऽतिरिक्ता न भवति । कुतः ? पूर्व- धर्मिस्वरूपस्याऽनतिकमात् = कुण्डलादिप्यनुगत लादित्यर्थ । तदेव स्पष्टयति "पी. पर" इति । यदि हि धर्म्यन्वयी स्यात्तानाताद्यवस्थास्वप्यनुगतत्वेन सदातनसत्त्वप्रमाच्चिति. शक्तिरकोटस्थ्येनैव तिष्ठेद्, न परिणमेत । तच्चानिष्टं मरतामपीत्यर्थः । (२) एकान्तवादिनं = धर्मधार्मिणोरत्यन्ताऽभेदयादिनमित्यर्थः । (३) अपगच्छति, घटस्थानिपत्वा भावेन धर्तमाननामपहायाऽतीतता प्राप्नोतीनि मारः। * अतीतमपि प्रकृत्यादिधनिरपणातानरूपेण तपस्य %3D ·२०६ पातअनदर्शने भा०ऽस्य सौम्य, सौक्ष्म्याच्चाऽनुपलब्धिरिति। लक्षणपरिणामोर) धर्मोऽध्वसु वर्तमानोऽतीतोऽतीतलक्षणयुक्तोऽनागतवर्तमाना- भ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः । तथाऽनागतोऽनागतलक्षणयुक्तो वर्तमानाऽतीताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्तः।तथा वर्तमानो वर्त- मानलक्षणयुक्तोऽतीताऽनागताभ्यां लक्षणाभ्यामवियुक्त इति। यथा पुरुप एकस्यां स्त्रियां रक्तो, न शेपासु विरक्तो भवती. टी त्वप्रतिषेधात्" प्रमाणेन ला यदि हि घटो व्यक्त ऽपयात कपाल- शर्कराचूर्णादिष्ववस्थास्वपि व्यक्तो घट इति पूर्ववदुपलब्ध्यर्थकिये कु- उत् तस्मादनित्यं त्रैलोक्यम् । अस्तु तमुनित्यमेवापलब्ध्यर्थक्रियारहि- तत्वेन गगनाऽरविन्दवदतितुच्छत्वादित्यत आह “अपेतमप्यस्ति" इति। नाऽत्यन्ततुच्छता येनैकान्ततोऽनित्यं स्यादित्यर्थः । कस्माद्, "विनाशप्र- तिषेधात्" प्रमाणेन । तथाहि, यत् तुच्छं न तत्कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थक्रिये करोति, यथागगनारविन्दम्। करोति चैतत् त्रैलोक्यं कदाचिदप्युपलब्ध्यर्थ- क्रिये इतिगातथोत्पत्तिमद्रव्यत्वधर्मलक्षणावस्थायोगित्वादयोऽप्यत्यन्ततु- च्छगगननलिननरविपाणादिव्यावृत्ताः सत्त्वहेतव उदाहार्याः। तथाच ना- ऽत्यन्तनित्यो येन चितिशक्तिवत्कूटस्थनित्यः स्यात्, किन्तु कथञ्चिन्नित्यः। तथा च परिणामीति सिद्धम् । एतेन मृत्पिण्डाद्यवस्थासु कार्याणां घ. टादीनामनागतानां सत्त्वं वेदितव्यम् । स्यादेतद्, अपेतमप्यस्ति चेत्का- र्य कस्मात्पूर्ववन्नोपलभ्यते इत्यत आह-"संसर्गाद्” इति । संसर्गात - स्वकारणलयात्, साक्षम्यं = दर्शनाऽनई, ततश्चाऽनुपलब्धिरिति । तदेवं धर्मपरिणाम समर्थ्य लक्षणपरिणाममपि लक्षणानां परस्पराऽनुगमनेन स. मर्थयते-"लक्षणपरिणाम" इति । एकैकं लक्षणं लक्षणान्तराभ्यां समनु- गतमित्यर्थः । नन्वेकलक्षणयोगे लक्षणान्तरे नाऽनुभूयेते, तत्कथं तद्योग इत्यत आह-“यथा पुरुप” इति। नानुभवाऽभावाप्रमाणसिद्धमपलपति, तदुत्पाद एव तत्र तत्सद्भावे प्रमाणमसत उत्पादाऽसम्मवान्नरविषाणवदिति चास्त्येवाऽत्यन्तोच्छेदप्रतिषेधादित्यर्थः । (१) ल्क्षण परिणामो यस्यैवम्भूतो यो धर्मो घटादिः सोऽपि अधमु = कालत्रयेषु वर्तमानतेन सन्नेव, न विसन्नित्यर्थ तत्र हेतुमाह "अतीत" इति यतः सूक्ष्माभ्यामनागतवर्तमानाऽवस्थाम्यामवियुक्त एवाऽतीताऽवस्थायुक्तो मरत्यतो धर्म. कालत्रयेऽप्यस्तीति मार * केन प्रतिषेधादित्याकाक्षितं पूरपति 'प्रमाणेन । नाऽत्यन्ततुच्छमिति शेष । टि.

·२०७ विभूतिपादः। भाति । अत्र लक्षणपरिणामे सर्वस्य सर्वलक्षणाऽयोगादध्व- . सङ्करप्राप्नोतीति परैर्दोपश्वोद्यत इति।तस्य परिहारः-धर्माणां धर्मत्वमप्रसाध्यं, सति च धर्मत्वे लक्षणभेदोऽपिवाच्या नवर्त- मानसमय एवाऽस्य धर्मत्वम् । एवं हिनचि रागधर्मकं स्यात। क्रोधकाले रागस्याऽसमुदाचारादितिाकिञ्च,त्रयाणां लक्षणानां युगपदेकस्यां व्यक्तौ नास्ति सम्भवःक्रमेण तु स्वव्यञ्जकाअनस्य भावो भवेदिति।उक्तंच-“रूपाऽतिशया वृत्त्यतिशयाश्च परस्परेण विरुधन्ते,सामान्यानि त्वतिशयैः सह प्रवर्त्तन्ते। तस्मादसङ्करः। यथा रागस्यैव क्वचित्समुदाचार इति न तदानीमन्यत्राऽभावः। किन्तु केवलं सामान्येनसमन्वागत इत्यस्ति तदा तत्र तस्य भावः। टी०परोक्तं दोपमुत्थापयति-"अत्रलक्षणपरिणाम"इति। यदाधर्मो वर्तमानस्त- देवयद्यतीताऽनागतश्च तदा त्रयोऽप्यध्वानः सङ्कीरैन्,अनुक्रमेण चाऽध्व- नां भावेऽसदुत्पादप्रसङ्ग इति भावः । परिहरति-"तस्य परिहार"इति । वर्त्त- मानतैव हि धर्माणामनुभवसिहा ।ततः प्राक्पश्चात्कालसंबन्धमवगमयति, नखल्वसदुत्पद्यते,न च सहिनश्यति।तदिदमाह-“एवं हि न चित्तम् इति। क्रोधोत्तरकालं हि चित्तं रागधर्मकमनुभूयते। यदा चरागः क्रोधसमयेऽनाग- तत्वेन नासीत्तत्कथमसावुत्पद्येताऽनुत्पन्नश्च कथमनभयेतेति । भवत्वेवं तथाऽऽपि कुतोऽध्वनामसङ्कर इति पृच्छति-"किञ्च" इति । कि कार- णमसङ्करे? च पुनरर्थे । उत्तरमाह-"त्रयाणाम्” इति । त्रयाणां लक्ष- णानां युगपन्नास्ति सम्भवः। कस्मिन् एकस्यां-चित्तवृत्तौ क्रमेण तु लक्ष- णानामेकतमस्य स्वव्यञ्जकाञ्जनस्य भावो २) भवेत् सम्भवेत् । लक्ष्या- धीननिरूपणतया लक्षणानां लक्ष्याऽऽकारेण तद्वत्ता । अत्रैव पञ्चशिखाऽऽ. टि० (१) धर्माणा ताग्दु धर्मत्वं प्राक् साधितत्वान्न साधनीयम । सिद्धे च धर्मत्वे धर्माणा लक्ष- पभेदः = अवस्थाबहुत्वमपि वक्तव्यं, न पुनस्ताविकद् वर्तमानमात्रमेक क्षणमित्यर्थः । तत्र हेतुमाह"नरर्तमान"इति । न हि यत्तमानसमयमात्रेऽस्य धर्मस्य धर्मत्वं किन्त्वतीतादिसमयेऽपीति भावः।विपक्षे बाधकमाह एवं होति । एवं हि = वर्तमानकाल एस धर्मवे मति चित्तं रागधर्मक न स्यात् । क्रोधोदयकाले रागस्याऽसमुदाचाराद् = अनाविर्भावादित्यर्थः । (२) क्षणाना मध्येऽन्यतमस्य लक्षणस्य भावः अभिव्यक्तिर्भवेन सर्वस्य, कीदृशस्य अन्यतम क्षणस्य 'स्वव्यञ्जकाञ्जनाय स्वाऽभिव्यञ्जर दण्डवसादि वस्त्र- मावि यक यम्य तम्त्यर्थः । , ·२०८ पातम्जलाने। भा०तथा लक्षणस्येति । नधर्मी त्र्यध्वा, धर्मास्तु व्यध्वानः। ते लक्षिता अलक्षिताश्च तांतामवस्थाम्प्राप्नुवन्तोऽन्यत्वेन प्रतिनिर्दि- श्यन्ते अवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतायथैकारेखा शतस्थाने शतं दशस्थाने दशैकं चैकस्थाने । यथा चैकत्वेऽपि स्त्री माता चोच्यते दुहिता च स्वसाचेति। अवस्थापरिणामे कौटस्थ्यप्रसङ्गन्दोपःकैश्चि- टी०चार्यसम्मतिमाह"उक्तञ्च" इति । एतच्चप्रागेव व्याख्यातम् । उपसंह- रति"तस्माद"इति।आविर्भावतिरोभावरूपविरुद्धधर्मसंसगीदसङ्करोऽध्वना- मितिादृष्टान्तमाह-“यथा रागस्य"इतिापूर्व क्रोधरय रागसंवन्धाऽवगमोद- र्शित इति,इदानीन्तुविषयान्तरवर्त्तिनो रागस्य विषयान्तरवर्त्तिनारागेणसं- बन्धावगम इति । दार्शन्तिकमाह-"तथा लक्षणस्य"इतिाननु सत्यप्यनेका- न्ताऽभ्युपगमेभेदोऽस्तीतिधर्मलक्षणाऽवस्थाऽन्यत्वे तदभिन्नस्यधर्मिणोप्य- न्यत्वप्रसङ्गास एव च नेप्यते।तदनुगमाऽनुभवविरोधादित्यत आह-"नधर्मी त्र्यध्वा" इति। यतस्तहिन्नाधर्मास्यध्वानः धर्माणामध्वत्रययोगमेव स्फोर- यति-"ते" इति।लक्षिताः अभिव्यक्ता वर्तमानाइति यावताअलक्षिताः= अनभिव्यक्ताअनागता अतीता इति यावत् । तत्र लक्षितां तां तामवस्था बलवत्त्वदुर्बलत्वादिकां प्राप्नुवन्तोऽनन्यत्वेन निर्दिश्यन्तेऽवस्थान्तरतो,न द्रव्यान्तरतः।अवस्था-शब्देन धर्मलक्षणाऽवस्था उच्यन्ते ।एतदुक्तं भवति अनभव एव हि धर्मिणोधर्मादीनां भेदाऽभेदी व्यवस्थापयति। नबैकान्तिके- ऽभेदेधर्मादीनां धर्मिणोधर्मिरूपवद्धर्मादित्वं,नाप्यैकान्तिके भेदेगवाऽश्वव- द् धर्मादित्वम् । सचाऽनुभवोऽनैकान्तिकत्वमवस्थापयन्नपि धर्मादिषपज- नाऽपायधर्मकेप्वपि धर्मिणमेकमनुगमयन् धश्चि परस्परतो व्यावर्तयन् - प्रत्यात्ममनुभयत इति, तदनुसारिणो(२) वयं न तमतिवर्त्य) स्वेच्छया टि० (१) अयं च लक्षणपरिणामो न धर्मिणो येनाऽननुगतत्वप्रसङ्गः, किन्तु धर्मस्येत्याह 'न' इति। यतो धर्मा = घटादय एव व्यध्यानः = अतीतादिकालयोगिनो, न धर्मी = मृदादिरतस्ते घटादयो धर्मा एव ता ता नवपुरातनाद्यवस्था प्राप्नुवन्तोऽवस्यान्तरत एप भिन्नत्वन निर्दि- श्यन्ते, न धर्मिणः सकाशाद् । द्रव्यस्य धर्मिण सर्माऽमस्यास्वनुगतत्वादिति भावः । (२) तदनुसारिणः = अनुभवाऽनुसरणशीला इत्यर्थ ।(३)तातिरर्त्य = अनुभवमतिकम्येत्यर्थ । * अग्रिमग्रन्थाऽनुरोधेन, उपलभ्यमानमपि (तदभिन्नम् ) इति पाठमुपैक्षिपि ।

·विभूतिपदा भा० दुक्तः, कथम्, अध्वनो व्यापारण व्यवहितवादायदा धर्मः , स्वव्यापार न करोति तदाऽनागतो, यदा करोति तदा वर्तमानो, यदा कृत्वा निवृत्तस्तदाऽतीत, इत्येवं धर्मर्मिणोर्लक्षणानामव स्थानां च कौटस्थ्यं प्राप्नोतीति परैदीप उच्यते । नाऽसौ दोपः। कस्माद्, गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दवैचित्रयात् । टी० धर्माऽनुभवान् व्यवस्थापयितुमीश्मह इति । अत्रैव लौकिकं दृष्टान्तमाह "यथैका रेखा" इति । यथा तदेव रेखास्वरूपं तत्तत्स्थानाऽपेक्षया शतादि- त्वेन व्यपदिश्यत एवं तदेव धर्मिस्वरूपं तत्तद्धर्मलक्षणाऽवस्थाभेदेनाऽन्य- त्वेन प्रतिनिर्दिश्यत इत्यर्थः।दार्टान्तिकार्थे दृष्टान्तान्तरमाह-“यथा चैकत्वे. ऽपि" इति। अत्राऽन्तरे परोक्तं दापमुत्थायति-"अवस्था" इति । अव- स्थापरिणामे = धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामे, कौटस्थ्यदोपप्रसङ्ग उक्तो ध- मिधर्मलक्षणाऽवस्थानाम्।पृच्छति-"कथम् इति । उत्तरमाह-"अध्वनी- व्यापारेण" इति।दनः किल योऽनागतोऽध्वा तस्य व्यापारः = क्षीरस्य व. र्तमानत्वं, तेनव्यवहित्वाद् हेतोः, यदा धर्मः = दधिलक्षणः,स्वव्यापार = । दाधिकाघारम्भ क्षीर सन्नपि न करोति तदाऽनागतः, यदा करोति तदा व. र्तमान ,यदा कृत्वानिवृत्तःसन्नेव स्वव्यापाराद् दाधिकाधारम्भात्तदाऽतीत, इत्येवं त्रैकाल्येऽपि सत्त्वाद् धर्मधर्मिणोर्लक्षणानामवस्थानां च कौटस्थ्य प्राप्नोति। सर्वदा सत्ता हि नित्यत्वं, चतुर्णामपि च सर्वदा सत्त्वेऽसत्त्वे वा नोत्पादः । तावन्मानं २ च लक्षणं कूटस्थनित्यतायाः।न हि चितिशक्तरपि कूटस्थनित्यायाः कश्चिदन्यो विशेष इति भावः। परिहरति-"नासौ दोषः" इतिानासौ दोपः।कस्माद गुणिनित्यत्वेऽपि गुणानां विमर्दः = अन्योऽन्या- ऽभिभाव्याऽभिभावकत्वं, तस्य वैचित्र्यात् । एतदुक्तं भवति यद्यपि सर्वदा सत्त्वं चतुर्णामपि गुणिगुणानां,तथापि गुणविमर्दवैचित्र्येण तदात्मभूतताद्वि- काराऽऽविर्भावतिरोभावभेदेन, परिणामशालितया न कौटस्थ्य, चितिशक्त- टि. (१) परोक्त कौटस्थ्याऽऽपादनं स्पष्टयति-"सर्वदा" इति । 'नोत्पादः =सर्वदा सत्ते चितिशक्तिबन्नोत्पादः सर्वदाऽसचे च नरविषाणवन्नासाद इति भावः । अमर वा इति दृष्टान्नार्थम् । वाकार इवार्थे । (२) तावन्मात्रं सर्वदा विद्यमानत्वम, उत्पादरहितलं वा । (३) न सर्वदा विद्यमानसमेत्र कोटस्थ्यमपि त्वविकारितयेकाननित्पत्यम् । तच्च पुरुष एव नाऽन्यत्रेत्याशयेनाऽऽह "एतदुक्तं भाति" इति । * दविप्तापकार्यारम्भामेति यावद् । , .

·पातालदर्शने। भा० यथा संस्थानमादिमद् धर्ममात्र शब्दादीनां विनाश्यवि- नाशिनां, एवं लिङ्गमादिमधर्ममात्र सत्त्वादीनां गुणानां विना. श्यविनाशिनां, तस्मिन्-विकारसज्ञेति । तत्रेदमुदाहरणं-मृद्- धर्मी पिण्डाऽऽकाराद् धर्माद् धर्मान्तरमुपसम्पद्यमानो धर्मतः परिणमते घटाऽऽकार इति । घटाउकारोऽनागतं लक्षणं हित्वा वर्तमानलक्षण प्रतिपद्यत इति लक्षणतःपरिणमतेाघटोनवपुरा- णतां प्रतिक्षणमनभवनवस्थापरिणाम प्रतिपद्यत इति । धर्मि- णोऽपि धर्मान्तरमवस्था धर्मस्याऽपि लक्षणान्तरमवस्थेत्येक ए- बद्रव्यपरिणामो भेदेनोपदर्शित इति एवं पदार्थान्तरेष्वपियोज्य. मितिाएतेधर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामाधर्मिस्वरूपमनतिक्रान्ता- टा० स्तु न स्वात्मभूतविकाराऽऽविर्भावतिरोभाव इति कौटस्थ्यम्।यथाहुः -"नन्य तमाहुर्विद्वांसो यत्स्वभावो न नश्यति" इति । विमर्दवैचित्र्यमेव विकारवैचित्र्ये हेतु प्रकृतौ विकृतौ च दर्शयति-“यथा" इति । यथा सं- स्थानं - पृथिव्यादिपरिणामलक्षणम्, आदिमद् धर्ममात्रं विनाशि = ति- रोभावि, शब्दादीनां = शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्राणां स्वकार्यमपेक्ष्या- ऽविनाशिनाम् = अतिरोभाविनाम् ।प्रकृतौ दर्शयति “एवं लिङ्गम्" इति, "तस्मिन् विकारसज्ञा" न त्वेवं विकारवतीचितिशक्तिरिति भावः तदेवं परीक्षकसिहां विकृति 'च' प्रकृति चादाहृत्य विकृतावेव लोकसिहायांगुण- विमर्दवैचित्र्यं धनलक्षगाऽवस्थापरिणामवैचित्र्यहतुमुदाहरति--"तत्रेदमुदा- हरणम् इति । नचाऽय नियमो लक्षणानामेवाऽवस्थापरिणामइतिसर्वेषामेव टि० (१) यथा अविनाशिना शब्दादीना धर्ममात्रं पृथिव्यादिसस्थानमादिमन् विनाशि च, ए सवादीना धर्ममा महत्तचाख्यं लिङ्गमप्यादिमद् विनाशि चेयन्वय । (२) इति = शब्दो हेलथे, पतो धर्मादीना सर्वेषामनाऽवस्थाशब्दवाच्यत्वमत एक एप: अपस्या रूप एव धामपरिणामो वास्तवस्तथापि ब्राह्मणपशिष्टन्यायेन त्रिविधभेदनोपदार्शतइत्यर्थोऽवसेय । (३) प्ते सर्वे परिणामा धर्मिस्वरूपमनुगता इत्यन एक एव-धरूपः परिणाम एव,मान विशवान् क्षणादिपरिणामान्, अभिलाते स्वस्मिन्नन्तीपयनीभ्यर्थ ।पूर्व हि धर्मलक्षणाऽ. स्थाभेदानामास्थाशब्दाच्यावाद प्रस्थारूप एकः परिणामस्तान्त्रिक्या परिभाषच्या निधोच्यत इत्युक्तमा तु त्रयाणा भेदाना शिल्दयाच्यवाद् धर्मरूप एक परिणाम: पारमाधिक इत्युक्तमिति भेद । * तस्मिन् महत्तस्वादिको धमें, विकारसंज्ञा = परिणामसभा ।

·.. -- 43 विमानपाद। भा० इयेक एव परिणामः सर्वानमून विशेपानभिप्लवते।अथ • कोऽयं परिणामअवस्थितस्य द्रव्यस्यपूर्वधर्मनिवृत्तौ धर्मान्तरों. त्पतिः परिणामः॥ १३ ॥ तत्र- सू० शान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मानुपाती २/धर्मी ॥१४॥ भा० योग्यताऽवच्छिन्ना धर्मिणः शक्तिरेव धर्मः,स च३]फलप्रसव- भेदाऽनुमितसद्भाव एकस्याऽन्योऽन्यश्च परिदृष्टः । टी. धर्मलक्षणावस्थाभेदानामवस्थाशब्दवाच्यत्वादेकएवाऽवस्थापरिणामः सर्वसाधारण इत्याह-"धर्मिणोऽपि" इति । व्यापकं परिणामलक्षणमाह- "अवस्थितस्य" इति।धर्मशब्द आश्रितत्वेनधर्मलक्षणाऽवस्थावाचकः॥१३॥ यस्यैप त्रिविधः परिणामस्तं धर्मिणं सूत्रेण लक्षयति-"तत्र शान्तोदि- ताऽव्यपदेश्य धर्मानुपाती धर्मी" ॥ १४ ॥धर्मोऽस्याऽस्तीति धर्मी। ना- ऽविज्ञाते धर्मे स शक्यो ज्ञातुमिति धर्म दर्शयति-"योग्यता" इतिधर्मि- णोद्रव्यस्य मृदादेः, शक्तिरेव = चूर्णपिण्डघटायुत्पत्तिशक्तिरेव धर्मः, तेषां तत्राऽव्यक्तत्वेन भाव इति यावत् । नन्वेवमव्यक्ततया सन्तस्ते ततः प्रादुर्भवन्तूदकाऽऽहरणादयस्तुतैः स्वकारणादनासादिताः कुतःप्राप्ता इत्यत उक्तं-“योग्यताऽवच्छिन्ना" इति।याऽसौ घटादीनामुत्पत्तिशक्तिः सोदका- हरणादियोग्यताऽवच्छिन्ना,तेनोदकाहरणादयोऽपि घटादिभिः स्वकारणादेव प्राप्ता इति नाऽऽकस्मिका इति भावः। अथवा, के धर्मिण इत्यत्रोत्तरं योग्य- ताऽवच्छिन्नाधर्मिण इति, को धर्म इत्यत्रोत्तरं शक्तिरेवधर्मः, तेपां योग्यतैव धर्म इत्यर्थः। अतस्तद्वान् धर्मीतिसिहं भवति। तत्सद्भावे प्रमाणमाह “स च फलप्रसवभेदाऽनुमित" इति । एकस्य = धर्मिणः, अन्यश्चाऽन्यश्च = चूपिण्डघटादिरूप इत्यर्थः, कार्यभेददर्शनाच्च भिन्न इति यावत्. परि- दृष्टः :- उपलब्धः। तत्राऽनुभवाऽरोहिणो वर्तमानस्य मृत्पिण्डस्य शान्ता- 120 (1) तत्र = ते परिणामामप्तमी निर्गरणार्था।इदं मूत्राऽन्वयि, मत्रान्तर्गतामन्येयो । (१) शान्ताः = अनीता.यदिता. = वर्तमाना, अव्यपदेश्याः = भविष्यन्तश्च, ये धर्मा- स्ताननुपतितुम् = अन्वेतुं शीलं यस्पाऽमी शन्तोदिनाऽव्यपदेश्यधर्माऽनुपातीत्यर्थः । (३) फलप्रसरे = कार्योपादे यो भेदः = मृद्या घटस्तन्तृप्या पट इत्याचारको वि. शेष:, तेनाऽनुमितः सदभावो = अव्यक्ताऽवस्थया कारणेऽस्थानं यस्य म एउम्मूनो यो- ग्यताको धर्म एकस्य धर्मिणोऽनेविगे दृष्ट इत्यर्थः । .

·२१२ पातालदर्शने। भा० तत्र वर्तमानः स्वव्यापारमनुभवन्धर्मों धर्मान्तरेभ्यः शा- न्तेभ्यश्चाऽव्यपदेश्येभ्यश्च भिद्यते । यदा तु सामान्येन समन्वा- ऽऽगतो भवति तदा धर्मिस्वरूपमात्रत्वात्कोऽसौ केनभियेतातत्र त्रयःखलु धर्मिणो धर्माः-शान्ता उदिता अव्यपदेश्याश्चेति। तत्रशान्ता ये कृत्वा व्यापारानुपरताः, सव्यापारा उदिताः, ते चाऽनागतस्य लक्षणास्य समनन्तरा, वर्तमानस्याऽनन्तरा - तीताः, किमर्थमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वर्तमानाः, पूर्वपश्चि- मताया अभावाद् । यथाऽनागतवर्तमानयोः पूर्वपश्चिमता नै- वमतीतस्य तस्मानाऽतीतस्याऽस्तिसमनन्तरः तदनागत एव समनन्तरो भवति वर्तमानस्येति । टी० ऽव्यपदश्याभ्यां मृञ्चर्णमूद्घटाभ्यां भेदमाह-“तत्र वर्तमान” इति।यदि न भिद्येत पिण्डवत् 'तर्हि' चूर्णघटयोरपि तद्वदेव स्वव्यापारव्याप्तिप्रसङ्ग इति भावः।अव्यक्तस्यतु पिण्डस्य नोक्तं भेद-साधनं सुम्भवतीत्याह-“यदा तु" इति।कोऽसौ केन = भेदसाधनेन भिद्यत इति तिदेवधर्माणां भेदसाध- नमभिधाय तं भेदं विभजते--"तत्र यः खलु"इतिाउदिता इति = वर्तमाना इत्यर्थ.। अध्वनां पौर्वापर्य्य निगमयति "ते च" इति ।चोदयति = "किम- थम्" इति । किं निमित्तमतीतस्याऽनन्तरा न भवन्ति वतमाना इत्यर्थः । हेनुमाह--"पूर्वपश्चिमताया अभावाद" इति ।विषयेण विषयिणीमनुपल- ब्धिसूचयति ।अनुपलम्भमेवोपलम्मवैधर्म्यण दर्शयति-“यथाऽनागतव- र्तमानयोः" इति। उपसंहरति--"तद्" इति।तत् = तस्माद,अनागत एव समनन्तरःपूर्वत्वेन भवति वर्तमानस्य नाऽतीतः, अतीतस्य वत्तेमानः पूर्व- त्वेन समनन्तरोनाऽव्यपदेश्यः । तस्माद्ध्वना छ यविष्ठोऽतीत इति सिद्धम् । स्यादेतद्। अिनुभूयमानाऽनु- दि. (१) तत्र ये खचिति पाठान्तरं तु न स्वान्त रञ्जयतीव । (२) नैवमतीतस्य वर्तमानेन सह पूर्वपश्रिमभान उपलभ्यत इत्यर्थः । (३) यद्यतीतोऽपि घटः पुनर्वर्तमान स्यात्तदा स एवाऽयं घट इति कदाचित्प्रत्यभि- ज्ञायमान उपलभ्येत । नोपलभ्यते चाऽनो योग्याऽनुपलब्ध्याऽतीतव्यक्तेग्नन्मज्जनमेव निश्चीयत. इति भावः । * अतिशयन युवा । अनुभूप मानावनुभूततयत्ति पाठान्तरमपि न दुर्योनम् ।

·२१३ विभूतिपादः । भा० अथाऽव्यपदेश्याः के ? सर्वेसर्वात्मकमिति । यत्रोक्तं , "जलभूम्योः पारिणामिक रसादिवैश्वरूप्यं स्थावरेषु दृष्टं, तथा स्थावराणां जङ्गमेषु जङ्गमानां स्थावरेपु” इति। एवं जात्यनुच्छे- देन सर्व सर्वात्मकमिति । देशकालाकारनिमित्ताऽपवन्धान खलु टी. भूततया उदिताऽतीतौ शक्यावुन्नतुमव्यपदेश्यास्तु पुनर्धर्मा अव्यपदे- • श्यतयैव शक्या नोन्नतुमित्याशयवान् पृच्छति-"अथ” इति । अव्यपदे- श्याः के केपु समीक्ष्यामहे । अत्रोत्तरमाह "सर्व सर्वात्मकम् इति यत्रोक्तमा" इत्तिातदेवोपपादयति-"जलभम्योः" इतिाजलस्य हिरसरूपस्पर्शशब्दद्वतः, भूमेश्वगन्धरसरूपस्पर्शशब्दवत्याः पारिणामिकं ३) वनस्पतिलतागुल्मादिषु मूलफलप्रसवपल्लवादिगतरसादिवैश्वरूप्यं दृष्टमासोऽयमनेवमात्मिकायाभूमे- रनीदृशस्य वा जलस्य न परिणामोभवितुमर्हति।उपपादितं हि नाऽसदुत्पद्य- तइति।तथा स्थावराणां पारिणामिकं जङ्गमेपु=मनुष्यपशुमगादिषु रसादि- वैचित्र्यं दृष्टम्।उपभुञ्जानाहितेफलादीनि रूपादिभेदसम्पदमासादयन्ति, एवं जङ्गमानां पारिणामिकं स्थावरेपु दृष्टम्। रुधिराऽवसेकात्किल दाडिमी- फैलानि तालफलमानाणि भवन्ति। उपसंहरति “एवम्" इति । एवं सर्व जलभम्यादिकंसर्वरसाद्यात्मकम्। तत्र हेतुमाह"जात्यनुच्छेदेन"इति। जल- त्वमित्वादिजातेः सर्वत्र प्रत्यभिज्ञायमानत्वेनाऽनुच्छेदात् । ननु सर्व चेत सर्वात्मक हंत भौःसर्वस्य सर्वदा सर्वत्र सर्वथा सन्निधानात्समानकाली- ना भावानां व्यक्तिः प्रसज्ज्यता न खलु सन्निहिताविकलकारण कार्य विलम्बितुमर्हतत्यित आह-" देशकाल" इति । यद्यपि कारणं सर्व (१) सर्व वस्तु सर्वात्मकं सर्वशक्तिमदित्यर्थः। एवं च निखिलपरिणामिनि वस्तुनि अपस्थिताः सूक्ष्मरूपेण याः मर्वविकारजननशस्तयस्ता एवाऽव्यपदेश्या इत्युच्यन्ते इति समा- धानाऽर्थो बोध्यः। (२)परम सर्वशक्तिमदिन्यथे. पूर्वीचायरिदै वक्ष्यमाणे प्रमाणमुक्तमि- त्यर्थः ।(३) स्थापरेषु इत्यस्याधमाह-वनस्पति" इत्यादिना यनसतिल तादिषु यत् फल- पुष्पादिगतरसगन्धादिवैचित्र्य दृष्टं तद् रमादिगुणातो जलस्य गन्धादिगुणपत्याच भूमेः पारि- णामिक परिणामनिमित्तकामिन्यन्वयः । जलभूप्पोद्यमाना पा रसादिविकारमननशक्तिः साऽव्यपदेश्यत्युच्यते इति भाषः । (४.) ते मानुपादयः फलादीन्गुपभुनाना इति मंबन्धः । * फेष मस्तुपु, के भविष्यन्तो धर्मा इति ममीक्षार्थ पृच्छागः । टि.

·२१४ पातजलदर्शने मा० समानकालमात्मनामभिव्यक्तिरिति । य एतेष्वभिव्यक्ताऽन- भिव्यक्तेपू धर्मेष्वनुपाती सामान्यविशेपात्मा सोऽन्वयीं धर्मी। यस्य तु धर्ममात्रमेवेदं निरन्वयं तस्य भोगाऽभावः। कस्माद्, अन्यन विज्ञानेन कृतस्य कर्मणोऽन्यत्कथं भोक्तृत्वेनाऽधिक्रि- येता तत्स्मृत्यभावश्च । नाऽन्यदृष्टस्य स्मरणमन्यस्याऽस्तीति, वस्तुप्रत्यभिज्ञानाच्चस्थितोऽन्वयी धर्मी यो धर्माऽन्यथात्वमभ्यु- पगतः प्रत्यभिज्ञायते। तस्मान्नेदे धर्ममात्रं निरन्वयम इति॥१४॥ टी०सर्वात्मकं तथाऽपि यो यस्य कार्यस्य देशः २ यथा कुङ्कुमस्य काश्मीरः तेषांछ सत्वेऽपि पाञ्चालादिपुन समुदाचार इति निकुङ्कमस्य पाञ्चा- लादिष्वभिव्यक्तिः । एवं निदाघे न प्रावृषः समुदाचार"इति न तदा शा- लीनाम् । एवं न मृगी मनुष्य प्रसूते । न तस्यां मनुष्याकारसमुदाचार इति । एवं नाऽपुण्यवान सुखरूपं भुङ्क्ते, न तस्मिन् पुण्यनिमित्तस्य समुदाचार इति । तस्माद् देशकालाऽऽकारनिमित्चानाम् अपबन्धाद्-अप- गमान्न समानकालम्, आत्मनां भावानाम् अभिव्यक्तिरिति।तदेवधर्मान् विभज्य तेषु धर्मिणोऽनुगमं दर्शयति-“य एतेषु'इति । सामान्यं धर्मि- रूपं, विशेष: धर्मः, तदात्मा-उभयात्मक इत्यर्थः। तदेवमनुभवसिद्धम- नुगतं धर्मिणं दर्शयित्वा तमनिच्छतो वैनाशिकस्य क्षणिकं विज्ञानमात्रं चित्तमिच्छतोऽनिष्टप्रसङ्गमुक्तं स्मारयति । “यस्य तु” इति । “वस्तु- प्रत्यभिज्ञानाच्च" इति। न हि देवदत्तेन दृष्टं यज्ञदत्तः प्रत्यभिजानाति! तस्माद् यश्चाऽनुभविता स एव प्रत्यभिज्ञातेति ॥ १४ ॥ दि० (१) धर्ममात्रम् इत्यस्य विवरण 'निरन्वयम्' इति । यस्य स योगाचरस्य मते निर्ध- मिक विज्ञानमात्रं क्षणिक च चित्त ताप मते कर्तृभोक्तृत्वयोप्पांधकरण्येन कृतनाशा- कृताऽभ्यागमनप्रमग इत्यर्थ (0) यो यस्य देशस्तत्र तपाऽभिव्यक्तिगिति शेषयित्वा व्याख्यम् । उदाहरति "यथा" इत्यादिना (३) समुदाचारः = विद्यमानता आविर्भाव इति यावत् । (४) शालीनामिसस्याऽग्रे अभिव्यक्यिरित्यध्याहरणायम् ।(५) उक्तम् - "तत्प्रतिपेपार्थमेकतत्वाऽभ्यास" इति सूत्रे भाष्ये उक्तमिन्यर्थः । * पाञ्चारादिपु तेषां सोऽपि नाऽऽविर्भाव इत्यर्थः । अत ।

·निभूतिपादः। २१५ सू० क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः ॥ १५॥ भा एकस्य धर्मिग एक एव परिणाम इति प्रसक्त क्रमान्यत्वं प- रिणामाऽन्यत्वे हेतुर्भवतीति।तद्यथा चूर्णमृत,पिण्डमृद,घट- मृत्,कपालमृत्, कणमृद्, इति च क्रमः । यो यस्य धर्मस्य समनन्तरो धर्मः स तस्य क्रमः। पिण्डः प्रच्यवते, घट उप- जायते इति धर्मपरिणामक्रमः । लक्षणपरिणामक्रमो घट- स्याऽनागतभावावर्त्तमानभावक्रमः। तथा पिण्डस्य वर्तमान- भावादतीतभावक्रमः। नाऽतीतस्याऽस्ति क्रमः। कस्मात्, पूर्वप- रतायां सत्यां समनन्तरत्वं सा तु नास्यतीतस्य, तस्माद द्वयोरेव टी० "क्रमाऽन्यत्वं परिणामाऽन्यत्वे हेतुः॥१५॥किमेकस्य धर्मिण एक एव धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणः परिणामः? उत बुहवो धर्मलक्षणाऽवस्थालक्षणाः परिणामा। तत्र किं प्राप्तम्-एकत्वादधमिण एक एव परिणामः। न हि ए. करूपात्कारणात्कार्यभेदो भवितुमर्हति। तस्याऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गाद् इति। एवं प्राप्ते उच्यते, "क्रमाऽन्यत्वात्परिणामाऽन्यत्वम्"एकस्या मृदश्चर्ण- पिण्डघटकपालकणाऽऽकारपरिणतिपरम्परा क्रमवती लौकिकपरीक्षक)र- ध्यक्ष समीक्ष्यताअन्यच्चेदं चूर्णपिण्डयोरानन्तय्यम,अन्यच्च पिण्डघटयोः, अन्यच्च घटकपालयोः अन्यच्च कपालकणयोः। एकत्र परस्याऽन्यत्र पूर्व- त्वात,सोऽयं क्रमभेदःपरिणाम एकस्मिन्ननवकल्पमानः 'परिणामभेदमापादय- तिाएकोऽपि च मृद्धी क्रमोपनिपतिततत्तत्सहकारिसमवधानक्रमण क्रम- वती परिणामपरम्परामुहहन नैनामाकरिमकयतीति भावः।धर्मपरिणामाऽ- न्यत्वबल्लक्षणपरिणामाऽन्यत्वेऽवस्थापरिणामाऽन्यत्वे च समान क्रमाऽन्य- त्वं हेतुरिति।तदेतद्भाप्येणाऽवद्योत्यते "एकस्य धर्मिण" इति। क्रमक्रमवतोर- टि० (१) इतिप्रसक्तयेव पूर्वपक्षे प्राप्त सति, क्रमभेद एव परिणामभेदे हेनुर्भवतीति सिद्वा- न्यत इत्यर्थः । प्रमक्तेगिति पाठे तु इति प्रसङ्गं परिहर्तुमित्येवं ल्यब्लोपे पञ्चमी बोध्या । (२) घटोत्पत्तौ मद्धर्मिणः क्रमं प्रतिपाद्य घटलयेऽपि मृदः क्रममाह "कपालमृत्कणमृद्" इति। मर्वत्र मृच्छन्दो मृद्धर्मिणः सर्वत्राऽनुगतलप्रदर्शनार्थ । (३) अप्राप्तशास्त्रजन्यधीप्रकर्षा लौकिकाः, प्राप्तशास्त्रजन्यधीप्रकर्षा परीक्षकास्तेरित्यर्थः। (४) एकत्र परस्य-चूर्णाऽपेक्षया १ परस्य पिण्डरूपधर्मस्य घाऽपेक्षया पूर्वत्वादित्यर्थः। एतेनापेक्षिको धर्मर्मिभाव इत्यपि ध्वनितम् । (५) एकस्मिन् परिणामऽभ्युपगम्यमानेऽनुपपद्यमान इत्यर्थः ।

·पातसलदशन भा०लक्षणयोःक्रमातथाऽवस्था परिणामक्रमोऽपि* =घटस्था ऽभिनवस्य प्रान्ते पुराणता दृश्यते साच क्षणपरम्पराऽनुपातिना क्रमेणाऽभिव्यज्यमाना परांव्यक्तिमापद्यत इति धर्मलक्षणाभ्यां च विशिष्टोऽयं 'तृतीयः परिणाम इति। त एते क्रमाः, धर्मधार्म- भेदे सति प्रतिलब्धस्वरूपा,धर्मोऽपि धर्मो भवत्यन्यधर्मस्वरूपा- पेक्षयेति यदा तु परमार्थतो धर्मिण्यभेदोपचारस्तदृद्वारेण स एवाऽभिधीयते धर्मस्तदाऽयमेकत्वेनैव क्रमः प्रत्यवभासते । चित्तस्य द्वये धर्माः-परिदृष्टाश्चाऽपरिदृष्टाश्च । नत्र प्रत्ययात्मकाः परिदृष्टा, बस्तुमात्राऽत्मका अपरिदृष्टा. टीभेदमास्थाय स तस्य क्रम इत्युक्त"तथाऽवस्थापरिणामक्रम"इति।-तथा हि कीनाशनकोष्ठाऽगारे प्रयत्नसंरक्षिता अपि हि ब्रीहयो हायनैरतिबहुभिः पाणिस्पर्शमात्रविगीर्यमाणाऽवयवसंस्थाना. परमाणुभावमनुभवन्तो दृश्य- न्ते। न चायामभिनवानामकस्मादेव प्रादुर्भवितुमर्हतिातस्मात् क्षणपरम्परा- क्रमेणसूक्ष्मतमसूक्ष्मतरसूक्ष्मबृहबृहत्तरबृहत्तमादिक्रमेणप्राप्तेपुविशिष्टोऽयं लक्ष्यत इति। तदिदै क्रमाऽन्यत्वं धर्मधर्मिभेदमपेक्षत एवेत्याह"तएत"इति। आ विकारेभ्य आ च लिङ्गाद आपेक्षिको धर्मधर्मिभावो,मृदादेरपि तन्मात्रा- ऽपेक्षया धर्मत्वादित्याह“धर्मोऽपि"इति। यदापरमार्थधर्मिण्यलिङ्गेऽभेदोप- चारप्रयोगः,तहारेण सामानाधिकरण्यद्वारेण धम्येव धर्म इतियावत,त- दैक एव परिणामोधर्मिपरिणाम एवेत्यर्थ.धर्मलक्षणाऽवस्थानां धर्मिस्वरूपा- ऽभिनिवेशात्। तदनेन धर्मिणो दूरोत्सारितं कूटस्थनित्यत्वमित्युक्तप्राय- म् । धर्मपरिणाम प्रतिपादयन् प्रसङ्गेन चित्तवर्माणांप्रकारभेदमाह"चि- त्तस्य"इति । परिदृष्टाः प्रत्यक्षा., अपरिदृष्टा अपरोक्षा । तत्र प्रत्यया- त्मका प्रमाणादयो रागादयश्च, वस्तुमात्रा इत्यप्रकाशरूपतामाह । टि० (१) यद्यप्यवस्थापरिणामझमा धर्मपरिणामस्नाऽध्यक्ष समीक्ष्यते, तथाप्यनुमानेन तसाध यति "त" इनि ! * अपायतोऽग्रउम्यत इति शेषः । (२) विशिष्ट =धर्मल्क्षणपरिणामयोः प्रतिक्षणमनुत्सानादवस्थापरिणामस्य च प्रतिक्षणमुत्पादाद् धर्मलक्षणाम्यामतिशयित इत्यर्थ । (३) कीनाशेन-रुपीपलनत्य । अयम्-प्रशियिलाऽयवमस्थानलेन परमाणुभाव । (४) गन्थन मानादिमूक्ष्मभूनाऽपेभये यः। m ·41014 AT विभूतिपदि । भी तेच सप्तव भवन्ति अनुमानेन प्रापितवस्तुमात्रसद्भावाः। "निरोधधर्मसंस्कारोंः परिणामोऽथ जीवनम् । चेष्टा शक्तिश्च चित्तस्य धर्मा दर्शनवर्जिता" इति ॥ १५॥ अतो) योगिन उपात्तसर्वसाधनस्य धुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये संयमस्य विषय उपक्षिप्यते-- टी० स्यादेतद, अपरिदृष्टाश्चेन्न सन्त्येवेत्यत आह-"अनुमानेन" इति । अनुमामेन प्रापितो वस्तुमात्रेण सद्भावो येषां ते तथोक्ताः । पश्चान्मान- साधादागमोऽप्यनुमानं,सप्ताऽपरिदृष्टान् कारिकया संगृह्णाति-"नि- रोध"इतिनिरोधोवृत्तीनाम् = असम्प्रज्ञाताऽवस्था चित्तस्याऽऽगमतः, संस्कारशेषभावोऽनुमानतश्च * समधिगम्यते । धर्मग्रहणेन पुण्याऽपुण्ये उपलक्षयति। क्वचित्कर्मेतिपाठस्तत्राऽपि तज्जनिते पुण्याऽपुण्ये एव गृह्यते, ते चाऽऽगमतः, सुखदुःखोपभोगदर्शनाद्वाऽनुमानतो गम्यते । संस्कारस्तु स्मृतेरनुमीयते । एवं त्रिगुणत्वाच्चित्तस्य चलं च गुणवृत्तमिति प्रतिक्ष- णपरिणामोऽनुमीयते। एवं जीवनं = प्राणधारणप्रयत्नभेदोऽ संविदितश्चि- त्तस्य धर्मः श्वासप्रश्वासाभ्यामनुमीयते । एवं चेतसश्चेष्टा = किया यथा यथा तेस्तैरिन्द्रियैः शरीरप्रदेशैर्वा सम्प्रयुज्यते साऽपि तत्संयोगादेवाऽनु- मीयते । एवं शक्तिरप्युहृतानां कार्याणां सूक्ष्माऽवस्था चेतसो धर्मः स्थू- लकार्याऽनुभवादेवाऽनुमीयत इति ॥ १५ ॥ अतः परमाऽऽपादपरिसमाप्तेःसंयमविषयस्तदशीकारसूचनी विभूतिश्च वक्तव्या, तत्रोक्तप्रकार परिणामत्रयमेव तावत्प्रथममुपाचसकलयोगाङ्गस्य टि. (१) अतः परं बुभुत्सितार्थप्रतिपत्तये योगिनिशसितार्थताक्षात्काराप, धारणादिनिष्ठस्य योगिनः संयमस्य विषयविशेष उपक्षिप्यते विविच्य प्रदर्यते इत्यर्थ । (२) निरा पधर्मयोरागमगम्यत्वात्कथमनुमानमात्रप्रापितसदभानत्वमित्याशङ्कयाह “पश्चा- स्माधर्म्य" इति । एतेन प्रत्यक्षादनु = पश्चान्मानमित्यनुमानमितिव्युत्पत्याऽऽगमपदमनुमानवाच. कमपीत्युक्तम्। (३) कस्य निरोध इत्याकाङ्क्षा पूरयति-वृत्तानाम्' इति तस्यार्थमाह-"सम्प्रज्ञा- तेति" चित्तस्य सप्रज्ञातावस्था, आगमत = योगशास्त्रात समधिगम्यत इत्यथः । * एतच्च प्रथमे पादे ५१ इतिसूत्रे स्पष्टम् । . २८ ·२१८ पातजलदर्शने। सू० परिणामत्रयसंयमादतीताऽनागतज्ञानम् ॥१६॥ भा०धर्मलक्षणाऽवस्थापरिणामेषु संयमाद योगिनां भवत्यती- ताऽनागतज्ञानम्। धारणाध्यानसमाधित्रयमेकत्र संयम उक्तः, तेन* परिणामत्रयं साक्षाक्रियमाणमतीताऽनाऽगतज्ञानं तेषु सम्पादयति ॥१६॥ सू० शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराऽध्यासात्सङ्करस्तव्य- विभागसंयमात्सर्वमूतरुतज्ञानम् ॥ १७ ॥ भा०तत्रवाग्वर्णेष्वेवाऽर्थवती,श्रोत्रं चध्वनिपरिणाममात्रविषयम् टी. योगिनः संयमविषयतयोपक्षिपति-सू० "परिणामत्रयसंयमादतीताऽना- गतज्ञानम् ॥१६॥ ननु यत्र संयमस्तत्रैव साक्षात्करणं तत्कथं परिणाम- पसंयमोऽतीताऽनागतेसाक्षात्कारयेदित्यत आह-"तेन" इति। तेन परि- णामत्रयं साक्षाक्रियमाणं तेषु परिणामेष्वनुगते येऽनीताऽनागते तद्विषयं ज्ञा- सम्पादयति। परिणामत्रयसाक्षात्करणमेव तदन्तर्भताऽतीतानागतसाक्षा- करणात्मकमिति नविषयभेदः संयमसाक्षात्कारयोरित्यर्थः||१६||अयमपरः संयमस्य विषय उपक्षिप्यते, सू० “श-नम्" अत्र वाचकं शब्दमाचिख्यासुः प्रथमं तावद् वाग्व्यापारविषयमाह-"तत्र” इति। वाग् = वागिन्द्रयं वर्ण. व्यञ्जकमष्टस्थानम् । यथाह "अष्टौ स्थानानि वर्णानामुरः कण्ठ. शिरस्तथा । जिह्वामूलं च दन्ताश्च नासिकोष्ठौ च तालु च" इति।सा वाग् वर्णेष्वेव यथा लोकप्रतीतिसिद्धेप्वर्थवती, न च वाचक इत्यर्थः। श्रोत्रव्यापारविषयं निरू- पयति-"श्रोत्रम्"इति। श्रोत्रं पुनर्वनेरुदानस्य वागिन्द्रियाऽभिधातिनोयः परिणतिभेदो वर्णात्मा तेनाऽऽकारेण परिणतं तन्मात्रविषयं, न तु वाचक- दि० (१) धनेरित्यस्यार्थमाह "उदानस्य" इति । हृदयदेशादागत्य यागिन्द्रियाऽभिहतस्यो- दानाम्यवायोर्यों वर्णाकार परिणामविशेषस्त मात्रविषयं श्रोत्रं, न तु वन्यपरिणामभृनवा- चकपद विषयमि यर्थः। * सयमेन ! १ वर्णाऽऽकारण । .

·'विभूतिपादः। भा०पदंपुनर्नादाऽनुसंहारवुद्धिनिर्माह्यम् इति । वर्णा एकसमया- टी०विषयमित्यर्थः।यथालोकप्रतीतिसिद्धेभ्योवणेभ्योवाचकं भिनत्ति-"पदम्" इति।पदं पुनर्वाचं नादाऽनुसंहारबुद्धिनिर्माा-यथा प्रतीतिसिद्वान् ना- दान्-वर्णान प्रत्येकं गृहीत्वाऽनु पश्चाद, या संहरति एकत्वमापादयति' गौरित्येतदेकं पदमिति, तया पदं गृह्यते२ यद्यपिप्राच्योऽपिवुद्धयो वणीका- - टि० (१) वर्णाः प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते प्रामाणिकैरिति सम्बन्धः [अस्तु मिलिनानां वाचकतमित्याशङ्कय कि वास्तवः समूह आश्रीयते, किं वा काल्पनिक:। न तावदाय इत्याद "एकसमयाऽसम्भविस्वाद” इति । उच्चरितप्रघस्तानां वर्णानामेकसमयस्थित्यनहलान परस्पर- निरनुग्रहात्मान: असंबद्वस्वभावा वर्णाः । अतो न वास्तवः समूह एषां संभवतीत्यर्थः कथ मुच्चरितप्रध्वंसिनो वर्णा इत्यत आह-"ते" इति। यतो वर्णाः पदत्यमप्राप्यात एयार्थमनृप- स्थाप्य क्षणेनैवाऽविर्भूय तिरोभूता उपलभ्यन्तेऽत उच्चरितप्रध्वंसिन इत्यर्थः। ये हि पदार्था एकस्मिन् देशे सहाऽयस्थिततयाऽनुभूयन्ते तेपु हि बहुपु समूहव्यपदेशः। यथै कस्मिन् देशे सहाऽवस्थिततयाऽनभूयमानेषु धवखदिरपलाशेपु समूहव्यपदेश. न च वर्णाः सहाऽवस्थितन- याऽनुभूयन्त इति न तेपा समूह इति भाषः । नाऽपि कासनिकः समूहः सम्भवति। परसा- राश्रयप्रसङ्गाद् एकार्थप्रत्यायकवसिौ तनुपाधिना वर्णेषु पदत्वप्रतीतिः, तमिट्टी कार्य- प्रत्यायकावसिद्धिरिति । ननु त्वयाऽप्यभिव्यक्त एव स्फोऽटोऽर्थप्रत्यायक इत्यभ्युयोऽन्य- था तस्य नित्यत्वेन सर्वदार्थोत्पादप्रसङ्गः स्याइ, निरपेक्षस्य हेतोः सदातनत्वाद्। एवञ्च कि प्रत्येकं वर्णा व्यञ्जयन्ति स्फोटं, किं वा सम्भ्येति तवाऽपि पक्षे चौद्यं प्रमरति। यथाहु कुमा- रिलभट्टा: "यस्याऽनायवः स्फोटो व्यज्यते वर्णवुद्धिभिः । सोऽपि पर्यनुयोगन नैकेनाऽपि विमुच्यते” इति चंद्, अत्राहुः। यथा हि रत्नतत्त्वज्ञानं प्रथमप्रतीतो स्फुटन चकास्ति, अपि तु द्वित्रिचनुवादिदर्शनमनितमस्कारपरिपाकसचिवे चरमे चेतसि यथावदभिव्यज्यते, व धनयोऽपि प्रत्येक व्यज्जयन्तोऽपि न द्रागित्येव स्फुटतरं स्फोटात्मानमवभासयन्ति, अपि तु पूर्वपूर्वाऽभिव्यकिमानेतसस्कारसचियोऽन्त्यो ध्वनिः स्फुटतम स्फोटमवभासयतीत्यन्यत्र विस्तरः। (२) गौरित्तदेकं पदमित्येवमेकत्वमापादयति या बुद्धिस्तया बुद्धया यद्वर्णातिरिक्तं पदं गृह्यते तद्वाचकमित्यर्थः । एतेनैतदुक्तं भाति-- वर्णव्यतिरिक्त एकप्रयत्नम-यो नादा- ऽभिव्यङ्गोऽन्त.करणग्राह्यो ध्वनिविशेषः शब्द एव वाचकः । स च स्फुटत्यर्थोऽस्मादिति व्युत्पत्त्या स्फुटयत अभिव्यज्यते वर्णैगित व्युत्पत्या वा स्फोट इत्युच्यते शाब्दिकैरिति । न च वर्णा एवाऽनुभूयन्ते, न तु तदतिरिव्यमानशरीरः स्फोट इति साम्प्रतम् । गौरित्येक ·२२० पानमनदर्शने भा०ऽसम्भवित्वात्परस्परनिरनुग्रहात्मानस्ते पदमसंस्पृश्याऽनुप- स्थाप्याऽऽविर्भूतास्तिरोभूताश्चेति प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते। वर्णःपुनरेकैकः पदात्मा सर्वाभिधानशक्तिप्रचितःसहकारिवर्णा- टी०रं पदमेव प्रत्येकं गोचरयन्ति तथाऽपि न विशदंप्रथते।चरमे तु विज्ञाने- दतिविशदमिति नादाऽनुसंहारबुद्विनिर्ग्राह्यमुक्तम्। यस्तुवैजात्यादेकपदा- ऽनुभवमविज्ञाय वर्णानेव वाचकानाऽऽतिष्ठते तं प्रत्याह- "वर्णा" इति । ते खल्वमी वर्णाः प्रत्येकं वाच्यविषयांधियमादधीरन् नागदन्तका इव शिक्या- ऽवलम्बन,संहता वा ग्रावाण इव पिठरधारणम्।न तावत्प्रथमः कल्पः। एक- स्मादर्थप्रतीतेरनुत्पत्तेः, उत्पत्तौ वा द्वितीयादीनामनुच्चारणप्रसङ्गः। निष्पा- दितक्रिये कर्मणि विशेषाऽनाधायिनः साधनस्यसाधनन्यायाऽतिपातातात- स्माद् द्वितीयः परिशिष्यते।सम्भवति हिनावाणां संहतानां पिठरधारणमेक- समयभावित्वादावर्णानां तु योगपद्याऽसम्भवोऽतः परस्परमनुग्राह्याऽनुग्रा- हकत्वाऽयोगात्संभूयाऽपिनार्थधियमादधतेते पदरूपमेकमसंस्पृशन्तस्तादा- स्येनाऽत एवाऽनुपस्थापयन्त आविर्भूतास्तिरोभूता अयःशलाकाकल्पाः प्रत्येकमपदस्वरूपा उच्यन्ते।यदि पुनः पद्मकंतादात्म्येन संस्पृशेयुवास्त- तो नोक्तदोपप्रसङ्ग इत्याह-"वर्णः पुनरेकैकः पदात्मा"इति । सर्वाऽभिधान- शक्तिप्रचितः सर्वाभिरभिधानशक्तिभिर्निश्चितो, गौः, गणः, गौर, नग, * वर्ण--इत्यादि, द्योतपन्तीत्यन्तमेकं वाक्यमिति बोध्यम् । टि० पदं गामानय शुक्लामियेकं वाक्यमित्येवं नानावर्णपदातिरिक्तैकपदवाक्यागते सर्वजनीनत्वा- द् । न चेपमेकत्वयुद्धिभिन्न वस्तुनिर्भासा परस्परब्यतिरिन्यमानारमनो वर्णाने गोचरयितुमर्हति। एकवनानात्ययोरेकेनाऽसमनायाद् । नाऽप्ययमोपारिक एकत्तप्रत्ययः। उपाधनिरूपत्वात्। तथाहि एकबुद्धिग्राह्यतारूपो वोपाधिः स्याद्, एकाधीहेतुतारूपो वा। न तावदाद्यः। एक- बुद्धिनिह्यिाणामपि धवखदिरपलाशानामेकत्वनि सप्रत्ययाऽनियतत्वाद् । अन्यथा धवखदिर- पाशा इति न जातु स्यात् । नाऽपि द्वितीयः प्रयकं वाचका उत मिलिता इभ्यादिना वर्णेष्येकार्थधीहेतुताया अनुपदं निराकरिष्यमाणवाद् इति दिक् । (१) पस्तु-उपपर्याऽनार्यमताऽनुपायी शवरस्व भी, कुमारिलभदृश्व इत्यर्थः ।

·૨૨૧ विभूतिपादः। भा०न्तरप्रतियोगित्वाद्वैवरूप्यमिवाऽऽपन्नःपूर्वश्चोत्तरेणोत्तरश्चपू. र्वेणविशेपेऽवस्थापितइत्येवंबहवोवर्णाःक्रमाऽनुरोधिनोऽर्थसङ्केतेन टी० इत्यादिपु हि गकारो गोत्वाद्यर्थाऽभिधायिपु दृष्ट इति तत्तदभिधानशक्तिः। एवं, सोमः शोचिरित्यादिप्वीश्वरार्थाऽभिधायिषु पदेप्योवर्णो दृष्टः सोऽपि तत्तदभिधानशक्तिः। एवं सर्वत्रोहनीयम् । स चैकैको वर्णो गकारादिः सह- कारि, यवर्णान्तरमोकारादितदेव प्रतियोगि-प्रतिसंवन्धि यस्य तत्तथोक्त- रतस्यभावस्तत्त्वं तस्माद्वैश्वरूप्यं नानात्वमिवाऽऽपन्नो न तु नानात्वमा- पन्नस्तस्य तत्त्वादेव, पूर्वो वर्णः गकार उत्तरेणीकारेण गणादिपदेभ्यो व्यावर्त्य उत्तरश्चौकारो गकारेण शोचिरादिपदेभ्यो व्यावर्त्य विशेषे गो- स्ववाचके गोपदस्फोटेऽवस्थापितोऽनुसंहारबद्धौ । अयमभिसन्धिः-अर्थ- प्रत्ययो हि वर्णनियतकमतया परस्परमसम्भवादिरशक्यःकर्त्तमान च संस्का- रद्वाराऽऽग्नेयादीनामिव परमाऽपूर्व वा स्वर्गे वा जनयितव्येऽनियतक- माणामपि साहित्यमर्थबुद्धयपजनने वर्णानामिति साम्प्रतम्। विकल्पाऽसह- स्वात्। स खल्वयं वर्णाऽनुभवजन्यः संस्कारः स्मृतिप्रसवहेतुः २, अन्यो- वाऽऽग्नेयादिजन्य इवाऽपूर्वाभिधानः । न तावदनन्तरः । कल्पनागौरवा- ऽऽपत्तेः। स एवं ताबददृष्टपूर्वः कल्पनीयस्तस्य च क्रमवहिर्वर्णाऽनुभवैर- कस्य जन्यत्वं न सम्भवतीति तज्जातीयाऽनेकाऽवान्तरसंस्कारकल्प- नेति गौरवम्। नचैप "ज्ञापकहेत्वङ्गमज्ञातस्तदङ्गतामनुभवतीति। न खलु दि० (१) ननु यथा स्वरूपतः साहित्याऽभावेऽप्याग्नेयादियागानां संस्कारद्वारा साहित्य परि- कल्प्य परमाऽपूर्वजनकत्वमम्युपेयते तथा वर्णानां स्वरूपनः माहित्याऽभावेऽपि संस्कारद्वारा साहित्यमादाय कथं नाऽर्थहेतुत्वमम्युपेयम्। यदाहु:-"यथाऽऽग्नेयादिकर्माणि क्रमवर्तीनि सन्त्यऽपि । संहत्य कुर्वते कार्य्यमेव वर्णास्तथैव नः" इति, इत्याशङ्का निषेधति "न च। संस्कारद्वारा" इति । (२) स्मृतिप्रसवहेतुः=भावनाऽपरनामा स्मृतिमननहेतुरित्पर्थः (३) कल्पनागौरवमेवाह "स एक्" इति। स एव अपूर्वाख्यः संस्कार एवेत्पर्थ । आ- नयादिषु शास्त्रबलात्तथा कल्पनेऽप्यत्र तथा कल्पने मानाभाव इत्यन्यत्र विस्तर. । ( ४ ) न कवले कल्पनागौरवं, किन्त्वितरेतराश्रयदोषोऽपीत्याशयनाऽऽह 'नया"झते भत्रै बोध्यम् । न हि शब्दः स्वरूपतोऽङ्गनो वाऽविदितोऽनिदितसङ्गतिरर्थशहेतुश्चक्षु- ·૨૨૨ .. पातजलदर्शने । डी० संबन्धोऽर्थप्रत्यायनाऽङ्गमज्ञातोऽङ्गतामुपैति । स्मृतिफल प्रसवाऽनु- मितस्तु संस्कारः स्वकारणाऽनुभवविषयनियतो न विषयान्तरे प्रत्ययमाधा- तुमुत्सहते। अन्यथा यत्किञ्चिदेवैकमनभय सर्वः सर्व जानीयाद् इति । नच प्रत्येकवर्णाऽनुभवजनितसंस्कारपिण्डलब्धजन्मस्मृतिदर्पणसमारोहि- णो वर्णाः समधिगतसहभावा वाचका इति साम्प्रतं, क्रमाऽक्रमविपरीत- क्रमाऽनुभूतानां तत्राऽविशेषणार्थधीजननप्रसङ्गाद। नचैतत्स्मरणज्ञानं पूर्वाऽनुभववर्तिनी परम्परतां गोचरयितुमर्हति।तस्माद् वर्णेभ्योऽसम्भवन्न- ऽर्थप्रत्यय एकपदाऽनुभवमेव स्वानिमित्तमुपकल्पयति। नचैप पदेऽपि प्रस- ङ्ग। तद्धि प्रत्येकमेव प्रयत्नभेदभिन्ना ध्वनयो व्यञ्जयन्तः परस्परविस- दृशतत्तत्पदव्यजकध्वनिभिस्तुल्यस्थानकरणनिप्पन्नाः सदृशाः सन्तो- इन्योऽन्यविसदृशैः पदैः पदमेकं सदृशमापादयन्तःप्रतियोगिभेदेन तत्सा- दृश्यानां भेदात्तदुपधानादेकमपि अनवयवमपि सावयवमिवाऽनेकात्मकमि- वाऽवभासयन्ति। यथा नियतवर्णपरिमाणसंस्थान मखमेकमपि मणिकृपा- णदर्पणादयो विभिन्नवर्णपरिमाणसंस्थानमनेकमादर्शयन्ति, न परमार्थतः सादृश्योपधानकल्पिता भागा एव निर्भागस्य पदस्य वर्णाः। तेन तबुद्विवर्णात्मना पदभेदे स्फोटमभेदमेव निर्भागमेव सभेदमिव स- भागमिवाऽऽलम्बते। अतो गोपदस्फोटभेदस्यैकस्य गकारो भागो गौरा- दिपदस्फोटसादृश्येन न निद्वारयति स्वभागिनम् इत्याकारेण विशिष्टो नि- टि० रादिवद्, अपि तु विदितो विदितसङ्गतिििदतपमस्तज्ञापनाङ्गश्च धूमादिवत् प्रत्यायकः। अत एवोच्चरितस्य वधिरेणाऽगृहीतस्य गृहीतस्य पाऽगृहीतसङ्गते; नाऽर्थप्रत्यायकत्वम्। एवञ्चापूर्याख्योऽस्य संस्कारः प्रत्यायनाङ्गमित्यर्थप्रत्ययात् प्रागगन्तव्यः। न च तदाऽस्या- ऽगमोपायोऽस्ति अर्थप्रत्ययात्तु तदयगमे इतरतराश्रयप्रसङ्गः । संस्काराऽवसायादर्थप्रत्यपा- ऽर्थप्रत्ययाच्च संस्काराऽसाय इति ।(१) अस्तु तर्हि भावनात्यः संस्कार इत्यत अह स्मृ. तिफल" इति । विषयान्तर अर्थप्रत्ययजनने इत्यर्थः । (२) अन्यथा यो पद्गाचरान. ऽभवयोनिः संस्कार. स तौर धियमावत्ते, नाऽन्यत्रतिनियमाऽनभ्युपगमे सति इत्यर्थः । (३) वननानदीदीनजराराजादिपदर्थभेदप्रतीत्यमारप्रसङ्गादितिभावः। न हि येनैव कमेणाऽनुभूयते तना क्रमेण स्मयंत इति नियम । कर्मणाऽनुभूताना व्युत्ममेणापि स्मरण- दशगीदत्याद "न नतद" इति। *स्साअारमा भागः करितोऽयो यस्य तं गोपदस्फोटम् । -- ·विभूतिपाद: । भा अवच्छिन्ना इयन्त एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवृत्ता गकारौकार- विसर्जनीयाःसास्नादिमन्तमर्थद्योतयन्तीतिातदेतेपामर्थसङ्केत्तेना- ऽवच्छिन्नानामुपसंहृतध्वनिक्रमाणां य एको बुद्धिनि सस्तत्तदं टी०र्धारयति।एवमोकारोऽपि भागः शोचिरादिपदसदृशतया न शक्तो निर्धारयि. तुंस्वभागिनं गोपदस्फोटमिति गकारेण विशिष्टो निारयति।असहभावि- नामपि च संस्कारद्वारणाऽस्ति सहभावइति विशेष्यविशेपणभावोपपत्तिः।न च भिन्नधिपयत्वं संस्कारयोः, भागद्दयविषययोरनुभवयोस्तजन्मनोश्च सं. स्कारयोरेकपदाधिपयत्वाता केवलभागाऽनुभवन पदमव्यक्तमनुभयतेऽनुसं- हारधिया तु भागाऽनुभवयोनिसंस्कारलब्धजन्मना व्यक्तमिति विशेपः । अव्यक्ताऽनुभवाश्च प्राञ्चः संस्काराधानक्रमेण व्यक्तमनुभवमादधाना दृष्टा, यथादरावनस्पती हस्तिप्रत्यया अव्यक्ता व्यक्तवनस्पतिप्रत्ययहेतवः । न- चेयं विधा वर्णानामर्थप्रत्यायने सम्भविनी। नो खलु वर्णाःप्रत्येकमव्यक्तमर्थ- प्रत्ययमादधत्यन्ते व्यक्तमिति शक्यं वक्तुम्।प्रत्यक्षज्ञान एव नियमाद् व्यक्ता- ऽव्यक्तत्वस्य । वर्णाधेयस्त्वर्थप्रत्ययो न प्रत्यक्षः। तदेप वर्णेभ्यो जायमानः स्फुट एव जायेत, न वा जायेत, नत्वस्फुटः। स्फोटस्यतु ध्वनिव्यङ्गयस्य प्र. सक्षस्य सतःस्फुटाऽस्फुटत्वे कल्प्यते इत्यसमानम् । एवं प्रत्येकवर्णाऽनुभ. बजनित संस्कारसहितश्रीपलब्धजन्मन्यनुसंहार दौ.संहता. वर्णा, एकपट- स्फोटभावमापन्नाः प्रयत्नविशेपव्यङ्गयतया प्रयत्नविशेषस्य च नियत- क्रमा-पक्षनया क्रमाऽन्यत्वे तदभिव्यञ्जकप्रयत्नविशेषाऽभावन तदभि- व्यक्त्यभावप्रसङ्गात् क्रमाऽनुराधिनोऽर्थसङ्केतनाऽवच्छिन्नाः सङ्केताऽवच्छे. दमेव लौकिक सभागपदविषयं दर्शयन्ति । इयन्तो = द्वित्राः, त्रिचतुराः, पञ्चंपा, एते सर्वाऽभिधानशक्तिपरिवृत्तागकारौकारविसर्जनीयाः सारना- टि० (१)यथा दूरादवस्थितः सहकारतरुः पूर्व हस्तिपलालकूटसाधारणेन रूपेण प्रतिभासते, पुन- रालाच्यमानो वृक्षात्मना प्रकाशते,पुनश्च सहकारात्मना स्फुटं प्रतीयते,तद्वदिति भावः । सर्वत्रोप- लभ्यमानमपि 'अस्तिप्रत्यया' इति पाठ तत्वविन्द्वानुसारेणापेक्षिपि । (२) प्रयत्नविशेष- व्यङ्गयतया क्रमाऽनुरोधिन इत्यग्रिमेणाऽन्वयः । तदुपपादनप्रकारपरः शेषग्रन्या: - ·पतिअलदर्शन भा०वाचकं वाच्यस्य सङ्केत्यते।तदेकं पदमेकबुद्धिविषय एकप्रयरना- क्षिप्तम्। अभागमक्रममवर्णं वौद्धमन्यवर्णप्रत्ययव्यापारोपस्थापितं! परत्र प्रतिपिपादयिपया वगैरेवाऽभिधीयमानैः श्रृंयमाणैश्च श्रोतृभिरनादिवाग्व्यवहारवासनाऽनुविद्धया लोकबुद्ध्या सिद्धव- टी दिमन्तमर्थमवद्योतयन्ति । तत्किमिदानी सङ्केताऽनुसारेण वर्णानामेव वाचकत्वम्। तथाच नपद नाम किञ्चिदेकमित्यत आह-"देतेषाम्" इति। ध्वनिनिमित्तः क्रमो ध्वनिक्रमः।उपसंहृतोध्वनिक्रमो येपुते तथोक्ताः। बुद्धया निर्भास्यते प्रकाश्यते इति बुद्धिनिर्भासः, सङ्केताऽवच्छिन्ना ।स्थलदार्शलो- काऽऽशयाऽनुरोधन गकारौकारविसर्जनीया इत्युक्तम्। गकारादीनामपि तहा गतया तादात्म्येन वाचकत्वात्। प्रतीत्यनुसारस्त्वेकमेव पदं वाचकमित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति-"तदेकम्" इति। तदेकं पदं लोकबुद्धया प्रतीयत इति संबन्धः। कस्मादेकमित्यत आह-"एकवुद्धिविपय" इति। गौरित्येकं पद. मित्येकाकाराया बुद्धेविषयो यतस्तस्मादेकम्। तस्य व्यञ्जकमाह-“एक- प्रयत्नाक्षिप्तम्" इति । रस इति पदव्यञ्जकात्प्रयत्नाद्विलक्षणः सर, इति पदव्यञ्जकः प्रयत्नः, सचोपक्रमतः सर-इति पदाऽभिव्यक्तिलक्षणफला- ऽवच्छिन्नः पूर्वाऽपरीभूत एकस्तदाऽऽक्षिप्तम् । भागानां सादृश्योपधानभे- दकल्पितानां परमार्थसतामभावाद् अभागम्।अत एव पूर्वाऽपरीभृतभागा. ऽभाशदक्रमम्। ननु वर्णाः पूर्वाऽपरीभूतास्ते चाऽस्यभागा इति कथमक्रम- मभागं चेत्यतआह-"अवर्षणम्" इतिानह्यस्य वर्णी भागाः, किन्तु साद- श्योपधानभेदात्पदमेव। तेन तदाऽऽकारणाऽपरमार्थसता प्रथतान हि माण.. कृपाणदपणादिवर्तीनि मुखानि मुखस्य परमार्थसतोऽवयवा इति । बौद्धम् = अनुसंहारबुद्धिविदितम्। अन्त्यवर्णप्रत्ययस्य व्यापार: संस्कारः पूर्ववर्णाऽनुभवजनितसंस्कारसहितः, तेनोपस्थापितं = विषयीकृतम्। वर्णा- उनुभवतत्संस्काराणां च पदविषयत्वमुपपादितमधस्ताद् । स्यादेतद् अभाग- मक्रममवणे चेत् पदतत्त्वं कस्मादेवंविधं कदाचिन्न प्रथते। न हिलाक्षारसाऽव. सेकोपधानाऽऽपादिताऽरुणभाव: स्फटिकमणिस्तदपगमे स्वच्छो धवलो ना- नुभूयते। तस्मात्पारमार्थिका एव वर्णा इत्यतआह "परत्र"इति । प्रतिपिपा दयिषया वर्णरेवाऽभिधीयमानैः उच्चार्यमाणैः श्रूयमाणैश्च श्रोतृभिरना. : .

·૨ विभूतिपादा। 4.14 भा०संप्रतिपत्त्याप्रतीयते, तस्य संकेतवुद्धितः प्रविभाग एताव. तामेवजातीयकोऽनुसंहार एकस्याऽर्थस्य वाचक इति। सङ्केतस्तु पदपदार्थयोरितरेतराऽध्यासरूपःस्मृत्याऽऽत्मको,ख्योऽयं 'शब्दः टी० दिर्योऽयं वाग्व्यवहारो विभक्तवर्णपदनिबन्धनः, तज्जनिता वासना साप्यनादिरेव तदनुविद्धया तहासितया लोकवुद्धया विभक्तवर्ण- रचितपदावगाहिन्या सिद्धवत् =परमार्थवत सम्प्रतिपत्त्या संवादेन वृद्धा- नां पदं प्रतीयते । एतदुक्तं भवति-आस्ति कश्चिदुपाधिर्य उपधेयेन संयुज्यते वियुज्यते च । यथा लाक्षादिः। तत्रतद्वियोगेस्फटिकःस्वाभाविकैन स्वच्छ- धवलेन रूपेण प्रकाशत इति युज्यते।पदप्रत्ययस्य तु प्रयत्नभेदोपनीतध्वनि- भेदादन्यतोऽनुत्पादात्तस्य च सदा सादृश्यदोपरूपिततया वर्णात्मनैव प्रत्य- यजनकलमिति कुतो निरुपाधिनः पदस्यप्रथा यथाk:-"ध्वनयः सदृशा- ऽऽत्मानो विपर्यासस्य हेतवः । उपलम्भकमेतेषां विपर्यासस्य कारणम् । उपायत्वाच्च नियतःपददर्शितदर्शिनाम।ज्ञानस्यैव च बाधेयं लोके ध्रुवमुप- प्लब” इति। यतः पदाऽऽत्मा विभक्तवर्णरूपितः प्रकाशत। अतःस्थलदर्शी लोकोवर्णानेवपदमभिमन्यमानस्तानेवप्रकारभेदभाजोऽर्थभेदे सङ्केतयती- त्याह “तस्य" इति।तस्य पदस्याऽऽजानता एकस्याऽपि सङ्केतयुद्धितःस्थू- लदर्शिलोकहिताय वर्णाऽऽत्मना विभागः । विभागमाह-"एतावताम्" इति । एतावतांन न्यूनानाम ऽधिकानां था, एवं जातीयको नैरन्तर्यक्रमवि- शेषः । अनुसंहार - एकबुद्ध्यपग्रह, एकस्याऽर्थस्य-गोत्वादेर्वाचक इति । ननु यद्येकस्याऽर्थस्याऽयं शब्दो वाचक इति सङ्केतो,हन्त भोः शब्दार्थयोने- तरेतराध्यासस्तीत्यत आह,-"सङ्केतस्तु" इति । स्मृतावात्मा स्वरूपं * स्मृत्यात्मक इत्यस्य पाणिन्याद्यनुशासनबाध्य इत्यर्थ इति शाब्दिकमञ्जूषाकारः । आधुनिकनामादिकल्पनाव्यावर्तनाय स्मृत्यात्मक इति, इति भिक्षुः । (१) मकेतस्याऽध्यासल्या सायात--योऽयमित्यादिना, भवतीत्यन्तेन (२) रुदितहमितादौ वर्णभिन्नत्वेन ध्वने प्रतीतिसलेऽपि परन्तु सादृश्यदोषसंवलित. तया वर्णात्मनैव धनीना प्रत्ययमनकत्वापलब्धेन निरुपाधिकपदवप्रतीतिरिति भावः । (३) आजानतः = स्वभावतः पदस्यैकस्याऽपि सङ्केतबुद्ध्या वर्णात्मन विभाग इत्यन्वयः । टि. . ૨૬ ·२२१ - पातजनदर्शने भा० सोऽयमर्थः, योऽर्थः स शब्द इत्येवमितरेतराऽध्यासरूपःस- केन्तो भवति, इत्येवमेते शब्दार्थप्रत्यया इतरेतराऽध्यासात्सङ्की- र्णा, गौरिति शब्दो,गौरित्यर्थोगौरितिज्ञानम्।य एपाम्प्रविभा- गज्ञः स सर्ववित् । सर्वपदेषु चाऽस्ति वाक्यशक्तिः, वृक्षइत्युक्ते- ऽस्तीति गम्यते,नसत्तांपदार्थोव्यभिचरतीति तथा नासाधना टी० यस्य सतथोक्तः । न हि कृत इत्यव सङ्केतोऽर्थमवधारयत्यपि तु स्मर्य- माणः । एतदुक्तं भवति-अभिन्नाकार एव सङ्कत्ते कथञ्चिद् भेदं विकल्प्य पष्ठी प्रयुक्तेति । य एपां प्रविभागज्ञः स तत्र) संयमे भवति सर्व- वित्=सर्वभूतरुतज्ञ इति । तदेवं विकल्पितवर्णभागमेकमनवयवं पदं व्यु- पाद्य कल्पितपदविभागं वाक्यमेकमनवयवं व्युत्पादयितुमाह,-"सर्वप- देषु चाऽस्तिवाक्यशक्तिः” इति। अयमभिसन्धिः-परप्रत्यायनाय शब्दः प्रयुज्यते। तदेव च परं प्रति प्रतिपादयितव्यं यत्तै.प्रतिपित्सितम् । तदेव च तैः प्रतिपित्सतं, यदुपादानादिगोचरः। न पदार्थमात्रं तद्गोचरः, किन्तु वाक्यार्थ, इति वाक्यार्थपरा एव सर्वे शब्दाः। तेन स एव तेषामर्थः । अतो यत्राऽपि केबलस्य पदस्य प्रयोगस्तत्रापि पदान्तरेण सहकीकृत्य ततोऽर्थों गम्यते न तु केवलात् । कस्मात्, तन्मात्रस्याऽसामर्थ्यात् । तथाच वाक्यमेव तत्र तत्र वाचक, न तु पदानि । तद्भागतया "तु तेषामप्यस्तिवाक्यार्थ- वाचकशक्तिः पदार्थ इव पदभागतया वर्णानाम् । तेन यथा वर्ण एकैकः सर्वपदार्थाऽभिधानशक्तिप्रचित एवं पदमप्येकैकं सर्ववाक्यार्था- ऽभिधानशक्तिप्रचितम्। तदिदमुक्तं-"सर्वपदेषु चास्ति वाक्यशक्तिः,वृक्ष इत्युक्तेऽस्तीति गम्यते" = अध्याहृताऽस्तिपदसहितं वृक्ष इति पदं वाक्यार्थे वर्त्तत इति* तागत्वाद् वृक्षपदं तत्र वर्त्तत इत्यर्थः । कस्मात् टि. (१) सङ्करमाह-"गौः" इत्यादिना । (२) पष्ठी = पदपदार्थयारीत षष्ठीत्यर्थः । (३) तत्र प्रविभागविषये संयमे क्रियमाणे सतीत्यर्थ । (४) पदान्तरणे = अध्याहृताऽ स्त्यादिपदान्तरेणेत्यर्थः। (५) तद्भागतया = वाक्याऽवयवतयेत्यर्थः । * अतः । .

·माणान् धारयति] विभूतिपादः। भा०क्रियाऽस्तीति । तथाच, पचतीत्युक्ते सर्वकारकाणामाक्षेपो, नियमार्थोऽनुवादः कर्तृकर्मकरणानां चैत्राऽग्नितण्डुलाना- मिति । दृष्टं च वाक्यार्थे पदरचनं,श्रोत्रियश्छन्दोऽधीते, जीवति । तत्र वाक्ये पदार्थाऽभिव्यक्तिः। ततः टी. पुनरस्ताति गम्यत इत्यत आह-"न सत्तां पदार्थो व्यभिचरति" इति । लोक एव हि पदानाऽमर्थाऽवधारणोपायः, स च केवलं पदार्थमस्त्यर्थे- नाभिसमस्य सर्वत्र वाक्यार्थीकरोति। सोऽयमव्यभिचारः सत्तया पदार्थ- स्य।अत एव शब्दवृत्तिविदां व्यवहारः-“यत्रान्यत् क्रियापदं नास्ति तत्रा- ऽस्तिर्भवन्तीपरः प्रयोक्तव्य"इति । क्रियाभेदाऽव्यभिचारि प्रातिपदिकम- क्त्वा कियाभेदं कारकाऽव्यभिचारिणं दर्शयति- "तथाच पचतीत्युक्ते" इति । पचतीत्युक्त हि कारकमात्रस्य तदन्वययोग्यस्याऽवगमाद् अन्यव्या- वृत्तिपररतझेदानामनुवादः। तदेवं भेद एव वाक्यार्थ इति । तथाऽनपेक्षमर्पि, पदं वाक्यार्थे वर्तमानं दृश्यत इति सुतरामस्ति वाक्यशक्तिः पदानामि- त्याह- -"दृष्टञ्च" इति । नचैतावताऽपि श्रोत्रियादिपदस्य स्वतन्त्रस्यैवं. विधाऽर्थप्रत्यायनं, न यावदस्त्यादिभिरभिसमासोऽस्य भवति । तथाचाऽस्या- ऽपि वाक्याऽवयवत्वात्कल्पितत्वमेवेति भावः। स्यादेतत्, पदानामेव चेद्वा- क्यशक्तिः, कृतं तर्हि वाक्येन; तेभ्य एव तदार्थाऽवसायादित्यत आह- "तत्र वाक्य" इति । उक्तमतन्न केवलं पदात्पदार्थः प्रतिपित्सितः प्रती- टि. (१) नन्वाऽऽक्षेपस्वीकारे कारकवाचकपदाना कुत्राऽपि प्रयोगा न म्यादित्यत आह "नियमार्थोऽनुवाद" इति । कारकान्तरल्यावृत्यर्थश्चैत्रादिकादिकारकाणा प्रयोगः क्रियत इति भावः । एतच्च “पदार्थाऽभिमंवन्यस्योपलब्धिर्भवति वाक्ये" इत्यादिनाऽर्थवत्सूत्रे महाभाष्ये- ऽपि स्पष्टमुपदिष्टमिति तत एव निरीक्ष्यम् । (२) छन्दोऽधीत इति वाक्यस्यार्थे श्रोत्रिय इति पदरचनं दृष्टं,प्राणान्धारयतीति वाक्या) जीवतीति पद दष्टमित्यर्थः । (३) अभिसमस्य-अ भे- संबध्य (४) शब्दवृत्तिविदा = "अस्तिभनन्नीपरः प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्य- ते" इति वदता कात्यायनमुनिमुख्यानामियर्थः । को व्यवहार इत्यत आह “यत्र" इति । मस्तिः = असूधातुः, भान्तीपर = लट्परक इत्यर्थः । भवन्तीति लटः संज्ञा प्राचाम् । , .

·૨૨૬ पातम्जलवाने । पदं प्रविभज्य व्याकरणीय क्रियावाचकं कारकवाचकं वा, अन्यथा भवति । अश्वः, अजापय इत्येवमादिपु नामाऽऽख्या. तसार प्यादानातं कथं क्रियायां कारक वा व्याक्रियतेति तेपा शब्दार्थप्रत्ययानां प्रविभागः । तद यथा-श्वतते प्रासाद इति क्रियार्थः । श्वतः प्रासाद इति कारकार्थः शब्दः, क्रिया- टी० यत, न यावदेतत्पदाऽन्तरेणाऽभिसमस्यत इति । तथा च वाक्यात्पदा- न्यपोहत्यकल्पितानि वाक्यार्थाच्चाऽपोइत्य तदेकदेश कारकं वा, क्रियांवा तत्पदं प्रकृत्यादिविभागकल्पनया व्याकरणीयं व्याख्येयम्। किमर्थपुन- रेतावता क्लेशंनाऽन्वाऽऽख्यायत इत्यत आह—“अन्यथा" इति । घटो " भवति, भवति भिक्षां देहि, भवति तिष्ठति, इति नामाऽऽख्यातयोश्च साम्याद् । एवम्, अश्वम्त्वम्, अश्वो यातीति । एवमजापयः पिव, अजा- पयः शत्रून् इति नामाऽऽख्यातसारूप्यादानति नामत्वेनाऽऽख्यातत्वेन वा, अन्वाऽऽख्यानाऽभावे निप्कृप्याऽज्ञानं कथं क्रियायां वा कारके वा व्याक्रियेत । तस्माद्वाक्यात्पदान्यपोदृत्य व्याख्यातव्यानि, न तु अन्वा- ऽऽख्यानादेव पारमार्थिको विभागः पदानामिति । तदेवं शब्दरूपं व्युत्पाथ शब्दार्थप्रत्ययाना सङ्केताऽऽपादितसङ्कराणामसङ्करमाख्यातुमुपक्रमते- "तेषां शब्दार्थप्रत्ययानाम्प्रविभाग" इति । "तयथा श्वेतते प्रासाद इति क्रियार्थः शब्दः" = स्फुटतरो ह्यत्र पूर्वाऽपरीभूतायाः क्रियायाः साध्य- रूपायाः, सिद्धरूपः क्रियार्थः श्वेत इति भिन्नः शब्द:२१ यत्राऽपि शब्दा- धयोः सिद्धरूपत्वं तत्राऽप्यर्थीदस्ति शब्दस्य भेद इत्याह-"श्वतःप्रासाद इति कारकार्थः शब्द" इति । अभिहितत्वाच्च कारकविभक्तेरभावः । (५) यतो व यार्थे कि पदरचना भवत्यत• सन्देहस्थल पदं प्रकृतिप्रत्ययविभा- गेनाऽन्त्राख्याय वाक्येन विवरणीयमित्यर्थः । विपक्षे बाधकमाह "अन्यथा' इति । भवति- इति पदमाख्यातत्वेन, घटो भवतीत्यर्थकम् ? उत संबुद्धयन्तत्वेन, भवति भिक्षा देहीत्यर्थकम, आहो सप्तम्यन्तत्वेन, भवति तिष्ठतीत्यर्थकम् ? एवमश्च—इति पदं श्विधातो डि निप्पनलेन, धिं गमनमकार्षीरित्यर्थकम्, उत घोटकवाचकत्वन ऽश्वो यातीत्यर्थकम् ? एवमजापय---इति पदं पष्ठीतर रुपत्वन, बर्या दुग्ध पिबेत्यर्थकम् ? उत ण्यन्तजिधातोर्लङि निष्पन्नत्वेन, शत्रन परामावितवानत्यर्थकमित्येवं नामाऽऽख्यातसारूप्यस्थल वाक्यार्थप्रतिपत्तिन भवेद्यदि विभज्य पदं नाऽन्वाऽऽख्यायेतेति भारः। (२)श्वतते इति तिइन्ताऽभिहितसाप्यरूपक्रियायाः सका- शाश्वत-इति रुदभिहितः सिद्धरूपः क्रियाओं भिन्न इति भावः [*अन्वाययमित्यपि रम्यम् ट० ·૨૨ विभूतिपाव। भा०कारात्मा तदर्थः प्रत्ययश्च । कस्मात् । सोऽयमित्यभि- संवन्धादेकाकार एव प्रत्ययः सङ्केत्ते इति । यस्तु श्वेतोऽर्थः स शब्दप्रत्यययोरालम्बनीभूतः। स हि स्वाभिरवस्थाभिर्विक्रिय- माणो न शब्दसहगतो न बुद्धिसहगत, एवं शब्द, एवं प्रत्ययो नेतरतरसहगत इति । अन्यथा शब्दोऽन्यथाऽर्थोऽन्यथा प्रत्यय इति विभागः। एवं तत्प्रविभागसंयमाद्] योगिनः सर्व- भूतरुतज्ञानं सम्पद्यत इति ॥ १७ ॥ टी अर्थ विभजते-"क्रियाकारकात्मा तदर्थ' इति । तयोः शब्दयोरर्थःक्रिया- त्माकारकात्माचेत्यर्थः। प्रत्ययं विभजते"प्रत्ययश्च"इति। च शब्देन तदर्थ- इत्येतत्पदमत्राऽनुकृष्यते । तदत्राऽन्यपदार्थप्रधानं संबध्यतोस एव क्रि- याकारकात्माऽर्थो यस्य स तथोक्तः। नन्वभेदेन प्रतीतेः शब्दार्थप्रत्ययानां सङ्करात्कुतःप्रविभाग इत्याशयवान् पृच्छति-"करमाद्"इति ।उत्तरगाह- "सोऽयमित्यभिसंबन्धाद" इति। सङ्केतोपाधिरेकाकारप्रत्ययो न तु तात्त्विक इय॑थः। सङ्केतस्य निमित्तता दर्शिता, सङ्केत इति सप्तम्या । परमार्थमाह- "यस्तु श्वतोऽर्थ" इति अवस्था नंबपुराणत्वादयः, सहगतः सङ्कीर्णः । एवं प्रविभागसंयमाद योगिनः सर्वेपाम्भूतानां पशुमगसरीसृपवयःप्रभृ- तीनां यानि रुतानि तत्राऽप्यव्यक्तं पदं तदर्थः, तत्प्रत्यश्च इति तदिह मनुष्यवचनवाच्यप्रत्ययेषु कृतः संयमः समानजातीयतया तेष्वपि कृत एवेति तेषां रुतं तदर्थभदं तत्प्रत्ययं च योगी जानातीति सिद्धम् ॥१७॥ - टि० (१) श्वेतत-इत्यस्य क्रिया = माध्यरूपोऽर्थः, श्वेत-इति शब्दस्य कारक सिद्धरूपोऽर्थ इति भारः। (२) सोऽयमित्यभिसंबन्धाद् = श्वतनं या क्रिया सोऽयं श्वेतरूपः कारको गुणो, यश्च श्वेतत इत्यस्मात् श्वेताऽऽवारः प्रत्ययः सोऽयं श्वत इत्यस्मादपि श्वेता कारः प्रत्यय इत्यभेदप्रत्यभिज्ञानादित्यर्थ इति विज्ञानः । (३) यथाऽयों न शब्दप्रत्ययसहगत एवं शब्दाऽपि नाऽर्थप्रत्ययमहगतः । खमेव प्रत्ययोऽपि न शब्दार्थमहगत इत्यर्थः । * तानि जानातीति शंषः । (४) ननु परीक्षका आपे शास्त्रदृष्टया शब्दार्थप्रत्ययविभाग जानन्येवेति कथं न . तेषां सर्वभूतशब्दज्ञानमुत्सद्यते इत्यत आह—तत्पविभागसँयमाद् इति । रायमनन्य एव शब्दार्थप्रत्ययविभागसाक्षात्कारः मर्वभूतरुतज्ञानहेतुरिति भावः । (५) तद् = अनुवर्तमानं तदर्थ इति पदमित्यर्थः ।

·२३० । पातजलदर्शने। सूः संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ॥१८॥ भा०दये खल्वमी २] संस्काराः, स्मृतिक्लेशहेतवो वासनारू- पा, विपाकतवो धर्माऽधर्मरूपाः । ते पूर्वभवाऽभिसंस्कृताः परिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनधर्मवदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः३), तेषु संयमः संस्कारसाक्षाक्रियायै समर्थः । न च देशका- लनिमित्ताऽनुभवविना तेषामस्ति साक्षात्करणम् । तदित्थं सं- स्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानमुत्पद्यते योगिनः । परत्रा- ऽप्येवमेव संस्कारसाक्षात्करणात्परजातिसंवेदनम् । अत्रेदमाख्यानं श्रूयते-भगवतो जैगीपव्यस्य संस्कारसा- क्षात्करणाद् दशसु महासर्गेषु जन्मपरिणामक्रममनुपश्यतो- टी०सू० "संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम्"॥१८॥ज्ञानजा हि संस्काराः स्मृतर्हेतवः, अविद्यादिसंस्कारा अविद्यादीनां क्लेशानां हेतवः, विपाकहे- तवः = विपाको = जात्यायुर्भोगरूपः, तस्य हेतवो धर्माऽधर्मरूपाः। प्र- पु भवेषु अभिसंस्कृताः = निप्पादिताः स्वकारणैः। यथा "संस्कृतं व्य- जनं, कृतमिति गम्यतेोपरिणामचेष्टानिरोधशक्तिजीवनान्येव धर्माश्चि- त्तस्य तद्वदपरिदृष्टाश्चित्तधर्माः। तेषु श्रुतेष्वनुमितेषु सपरिकरेषु संयमः संस्काराणां इथेषां साक्षात्कयायै समर्थः । अस्तु तत्र संयमात्तत्साक्षा- स्कारः पूर्वजातिसाक्षात्कारस्तु कुत इत्यत आह-"न च देश"इति । निमित्तम् = पूर्वशरीरम् इन्द्रियादि च, साऽनुवन्ध संस्कारसाक्षात्कार एव नान्तरीयकतया जात्यादिसाक्षात्कारमाक्षिपतीत्यर्थः । स्वसंस्कारसंयम परकीयेप्वतिदिशति-"परत्राऽप्येवम्" इति । अत्र श्रद्धोत्पादे हेतुमनुभव- तआवट्यस्य जैगीपव्येण संवादनुपन्यस्यति-"अत्रेदमाख्यानं श्रूयते"इति। (१) सयमसिद्धिप्रकरणादत्र "संस्कारसयमेन" इति सूत्रस्यादी देयम् । (२) अमी = सूत्रोक्ताः संस्कारा द्विविधा इत्यर्थः। के ते द्वये इत्याह "स्मृति" इ. त्यादिना । (३ ) यथा परिणामचेष्टादयः सप्त चित्तधर्मा अतीन्द्रियास्तद्वद्वासनारू पा धर्माऽधर्मरूपाश्च संस्काराश्चित्तधर्मा अभ्यतीन्द्रिया इत्यर्थः । (४) संस्कृत-शब्दो निष्पादितेत्यर्थपर इत्यत्र दृष्टान्तमाह "यथा" इति । (५) अनुबन्धाः = मातृपितृमन्मभूमिनगरकालादयः। तेसह वर्त्तत इाते साऽनुबन्धः। (६ ) परमाऽपीति भाष्यस्याऽनाऽगतामस्थाना भाविजन्मसस्काराणा साक्षात्करणादू भाविज मज्ञानमित्यर्थ इति कश्चिद् अत्र योग्यनुभव एव शरणम् । टि.

·विभूतिपायः भा० विवेकजं ज्ञानं प्रादुरभवद् । अथ भगवानाऽऽवव्यस्तनु- धरस्तमुवाच-दशसु महासर्गेषु भव्यत्वादनभिभूतवुद्धिसत्त्वेन त्वया"नरकतिर्यग्गर्भसम्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येपु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन सुखदुःखयोः किमधिकमुपलब्धमिति भगवन्तमावट्यं जैगीषव्य उवाच-दशसु २महासर्गेपु भव्यत्वा- दनभिभूनबुछिसत्त्वेन मया नरकतिर्यग्भवं दुःखं संपश्यता देवमनुष्येपु पुनः पुनरुत्पद्यमानेन यत्किञ्चिदनुभूतं तत्सर्वं दुःखमेवै प्रत्यवैमि । भगवानाऽऽवट्य उवाच-यदिदमायुष्मतः प्रधानवशित्वमनुत्तमं च सन्तोषसुखं किमिदमपि दुःखपक्षे निक्षिप्तमिति । भगवान् जैगीषव्य उवाच-विषयसुखाऽपेक्षय- वेदमनुत्तमं सन्तोषसुखमुक्तं, कैवल्याऽपेक्षया दुःखमेव ।बुद्धि- सत्त्व स्यायं धर्मस्त्रिगुणः। त्रिगुणश्च प्रत्ययो हेयपक्षे न्यस्त इति । दुःखस्वरूपस्तृष्णातन्तुस्तृष्णादुःखसन्तापाऽप- गमात्तु प्रसन्नमवाधं सर्वाऽनुकूलं सुखमिदमुक्तमिति ॥ १८ ॥ प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम् ॥ १९॥ भा प्रत्ययेसंयमात्प्रत्ययस्य साक्षात्करणानतःपरचित्तज्ञानम्॥१९॥ टी० महाकल्पोमहासनातनुधर इति निर्माणकायसम्पदुक्ता। भव्यः शोभनो, विगलितरजस्तमोमल इत्यर्थः । प्रधानवशित्वम्- ऐश्वर्य, तेन हि प्रधान विक्षोभ्य यस्मै यादृशीं कायेन्द्रियसम्पदं दित्सति तस्मै तादृशी दत्ते, स्व- कीयानि च कायेन्द्रियाणि सहस्राणि निर्मायाऽन्तरिक्ष दिवि भुवि च यथेच्छं विहरतीति । सन्तोपो हि तृष्णाक्षयो वुद्धिसत्वस्य प्रशान्तता धर्मः।।१८॥ "प्रत्यस्य परचित्तज्ञानम् ॥१९॥प्रत्ययस्य =परचित्तमात्रस्य साक्षात्कर- णादिति ॥ १९॥ यथा संस्कारसाक्षात्कारस्तदनबन्धपूर्वजन्मसाक्षात्कार- टि०(१) त्वया मुखदुःखयामध्ये किमधिकमुपलब्यमित्यन्वयः ॥२) किं दु.खबहुल: संसारः किं वा सुखबहुल इति पृष्टी जैगीपन्या इ.ग्वबहुतप्रातपादनाय सर्व दुःखमेने याह "दशमु" इत्यादिना ( ३ ) पविञ्चिासुखमनुभनमित्यर्थ इति वि०.। (४) फेरस्याऽपेक्षणदुग्य. मुपपादयति "बुद्धिमत्रस्य" इति । (५)ननु मन्तापमपि यदि दुःसमेर, कथनाह"सन्नोपाद- नुत्तममुखलाभ इत्यादिना सन्तोषस्य सुम्पहेतुत्वाऽभिधानमित्यत आह-"दुः' इत्यादि।रमु. रिख बन्धकारपेन तृष्णामस्तन्तुर्दुम्न रूपः प्रसिद्धम्नदपगमाग मन्नोस्य मुग्यत्तमुक्तमित मावः।

·२३२ पातजनदर्शने । सू० नचतत्सालम्वनं तस्याविषयीभूतत्वाद् (१॥२०॥ भा० रक्तं प्रत्ययं जानाति २अमुष्मिन्नालम्बने रक्तमिति न जा- नाति परप्रत्यस्य यदाऽऽलम्बनं तद्योगिचित्तेन नाऽऽलम्वनी- कृतं परमत्यमातु योगिचित्तस्याऽऽलम्बनीभूतमिति ॥ २० ॥ सू० कायरूपसंयमात् तद्ग्राह्यशक्तिंस्तम्भे चक्षुःप्र- काशाऽसम्प्रयोगेऽन्तर्दानम् ॥ २१॥ भा० कायरूपे संयमाद रूपस्य या ग्राह्या शक्तिस्तां प्रति बध्ना- नि । ग्राह्यशक्तिस्तम्भे सति चक्षुःप्रकाशाऽसम्प्रयोगेऽन्तर्धानमु- त्पद्यते योगिनः । एतेन शब्दाद्यन्तर्धानमुक्तं वेदितव्यम् ॥२१॥ टी०माक्षिपत्येवं परचित्तसाक्षात्कारोऽपि तदालम्बनसाक्षात्कारमाक्षिपेदिति प्राप्त आह-"न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वाद्॥२०॥सानुबन्ध- संस्कारविपयोऽसौ संयमः, अयन्तु परचित्तमात्रविषय इत्यभिप्रायः॥२०॥ सू. “काय-अन्तर्दानम्” ॥२१॥ पञ्चात्मकः कायः। स च रूप- वत्तयाचाक्षुपो भवति। रूपेण हि कायश्च तद्रूपं च चक्षुर्ग्रहणकर्मशक्ति- मनुभवति। तत्र यदा रूपे संयमविशेषो योगिना क्रियते तदा रूपस्य ग्राह्यशक्तिः रूपवत्कायप्रत्यक्षताहेतुः स्तभ्यते तस्माद् ग्राह्यशक्तिस्तम्भ सत्यन्तनं योगिनः,ततः परकीयचक्षुर्जनितेन प्रकाशेन =ज्ञानेनाऽसम्प्र- योगः, चक्षुर्ज्ञानाऽविषयत्वं योगिनः कायस्येति यावत् ।तस्मिन् कर्तव्ये- ऽन्तधानं कारणमित्यर्थः-"एतेन" इति काये शब्दस्पर्शरसगन्धसंयमात् तग्राह्यशक्तिस्तम्भे श्रोत्रत्वग्रसनाघाणप्रकाशाऽसम्प्रयोगे तदन्तर्धा- नम्" इति सूत्रमूहनीयम् ॥ २१ ॥ टि. ( १ ) इदं भाष्यमेवेति विज्ञानभिक्षोरस्थान एव व्यामोहो, वृत्यादिविरोधात् । (२) रक्तं प्रत्यय = रागयुक्तं परचित्तं जानाति, न स्वस्मिन्विषये रक्तमिति विशिष्य जानानीत्यर्थः। तत्र हेतुमाह "परप्रत्यय" इति । (३) रूपवत्तापप्रत्यक्षताहेतुर्या रूपस्य ग्राह्यशक्तःमा स्तभ्यते = प्रतिबध्यते इत्यर्थः। ( ४ ) तदन्तर्धानं = शब्दाद्यन्तर्वानमित्यर्थः । योगिनः शब्दादिकं न केनचिद र अध्यक्ष्यत इति भावः। * स्तम्भ्यत इते पाठस्त्वकर्मकानाऽभिप्रायेण । J ·विभूतिपादः। २३३ सू० .सोपक्रम निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्त- ज्ञानमरिष्टेभ्यो वा ॥ २२ ॥ भा. आयुर्विपार्क कर्म द्विविधं-सोपक्रम, निरुपक्रमं च । तत्र यथाऽऽर्द्रवस्त्रं वितानितं) लघीयसा कालेन शुष्येत् तथा सोपक्रमम् । यथा च तदेव सम्पिण्डितं चिरेण संशुष्य एवं निरुपक्रमम् । यथा चाग्निः शुष्के कक्षे मुक्तो वातेन सम- न्ततो युक्तःक्षेपीयसा* कालेन दहेत्तथा सापक्रमम् । यथा वा स एवाऽग्निस्तृणराशौ क्रमशोऽवयवेषु न्यस्तश्चिरेण दहेत्तथा निरुपक्रमम्। तदैकभविकमायुष्करं कर्म द्विविधं-सोपक्रमं नि- रुपक्रमं च । तत्संयमाद् अपरान्तस्य-प्रायणस्य ज्ञानम् । अरिष्टेभ्यो वेति त्रिविधमरिष्टमाध्यात्मिकमाधिभौतिकमा- टी०सू." "सोऽपक्रम-वा" ॥२२॥ आयुर्विपाकं च कर्म द्विविधं-- सो- पक्रम, निरुपक्रम च । यत् खल्बैकभविकं कर्म जात्यायुर्भोगहेतुस्तदा- ऽऽयुर्विपाकम् । तच्च किञ्चत्कालाऽनपक्षमेव भोगदानाय प्रस्थितं दत्त- बहुभोगमल्पाऽवशिष्टफलं प्रवृत्तव्यापार केवलं तत्फलस्य सहसा भोक्तु- मेकेन शरीरेणाऽशक्यत्वाद्विलम्बते। तदिदंसोपक्रमम् । उपक्रमः = व्या- पाररतत्सहितमित्यर्थः । तदेव तु दत्तस्तोकफलं तत्कालमपेक्ष्य फलदा- नाय व्याप्रियमाण कादाचित्कमन्दव्यापार निरुपक्रमम् । एतदेव निदर्श- नाभ्यां विशदयति-"तत्र यथा" इति । अत्रैवाऽतिवैशद्याय निदर्शना- न्तरं दर्शयति-"यथा वाऽग्निः" इति । परान्तम् = महाप्रलयमपेक्ष्या- परान्तो मरणं, तस्मिन् कर्मणि धर्माधिर्भयोः संयमादपरान्तज्ञानमात- तश्च योगी सोपक्रममात्मनः कर्म विज्ञाय वहून कायान निर्माय सदमा फलं भुक्त्वा स्वेच्छया मियते। प्रासङ्गिकमाह अरिवत् त्रासयन्तीत्यरिष्टानि त्रिविधानि मरणचिह्नानि । विपरीतं या सर्व- टि० (१) वितानित=विस्तारितम् । लघीयसा-अतिस्वस्येन । (२)क=णे ।* = अतिशीघेण । (३) प्रसङ्गात सर्वजनसवेदनीयानि मरणसूचबिहान्योन्य : "अरिष्टेभ्यो वा" इति।

·पातालदर्शने। भा०धिदैविकं चेति।तत्राऽऽध्यात्मिकं घोषं स्वदेहे पिहितको न श्रृणोति ।ज्योतिर्वा नेत्रेऽवष्टब्धे न पश्यति । तथाऽऽधि. भौतिक यमपुरुषान् पश्यति, पितॄनतीतानकस्मात्पश्यति । आधिदैविक-स्वर्गमकस्मात्सिद्वान् वा पश्यति, विपरीतवा समिति । अनेन*या जानात्यपरान्तमुपस्थितमिति ॥२२॥ सू० मैत्रयादिषु बलानि ॥२३॥ भा० मैत्री करुणा मुदितेति तिस्रो भावनाः। तत्र भूतेषु सुखि- तेषु मैत्री भावयित्वा मैत्रीवलं लभते। दुःखितेषु करुणां भाव- यित्वा करुणावलं लभते।पुण्यशीलेपु मुदितां भावयित्वा मुदि- तावलं लभतेोभावनातः समाधिर्यःस संयमस्ततोंघलान्यवन्ध्य- वीर्याणि जायन्ते, पापशीलेपूपेक्षा न तु भावना। ततश्च तस्यां टी०माहेन्द्रजालादिव्यतिरेकेण ग्रामनगरादि स्वर्गमभिमन्यते मनुष्यलोकमेव देवलोकमिति ॥ २२ ॥ 11180 सू० "मैन्यादिषु बलानि" ॥२३॥ मैन्यादिषु संयमान्मैश्यादिवलान्यस्य भव- न्ति । तत्र मैत्रीभावनातो बलं येन जीवलोकं सुखाकरोति।ततः सर्वहितो भवति । एवं करुणावलाप्राणिनो दुःखाद् दुःखहेतोर्वा समुद्धरति । एवं मुदिताबलाज्जीवलोकस्य माध्यस्थ्यमाधत्ते।वक्ष्यमाणौपयिक भावनाकारणत्वं समाधेराह भावनातःसमाधिर्यःससयमः" इति।यद्यपिधारणध्यानसमाधित्रय- टि० (१) कगऽवरुद्धकर्ण सन् घोप = स्वदेहाभ्यन्तरभवं ध्वनि न शृणोतीत्यर्थः । नेप्रे- अष्टन्धे निमीलिते सति, अगुल्यादिना भामिते वा अन्तकिणतुत्य ज्योतिर्न पश्यतीत्यर्थ । (२) प्रतच रुपणोऽपि यदान्यः स्याद् वदान्यः रूपणो पदि । प्रकृतर्विकृतिश्च- रस्यात्तद' पञ्चत्वमृष्यति" इत्यादिना स्कान्दादिषु स्पष्टम् । (३) न केवलं भावनामात्रा यादिवलानि भवन्त्यपि तु भावनोत्तरं मध्यादिसंपमा- दिस्पाह-"मायनात" इति । (७) मनु मैन्यादिमित्यादिपदेन प्रथमपादोक्कापेक्षा कथं न सरगृहीतेत्यत माह-"पा- पशी" इति। * मरिष्टेन था।

·विभूतिपाद ।। भा० नास्नि समाधिरित। अतो न बलमुपेक्षांतस्तत्र संयमाऽभा- वाद् इति ॥ २३ ॥ सु० बलेषु हस्तिवलादीनि ॥ २४ ॥ भा० हस्तिवले सयमाद हस्तिवलो भवति, वैनतेयवले संयमाद् वैनतेयवलो मृवति, वायुबले संयमाद्वायुबल इत्येवमादि ॥२४॥ स० प्रवृत्त्याऽऽलोकन्यासात् सूक्ष्मब्यवहितविप्रकृष्ट- जानम् ॥२५॥ भा० ज्योतिष्मती प्रवृत्तिरुक्ता मनसस्तस्या य आलोकस्तं योगी सक्ष्मेवाव्यवहिते वा विप्रकृष्टेवाऽर्थ विन्यस्य तमर्थमधिगच्छति।२५ सू० भुवनज्ञानं सूर्ये संयमाद् ॥ २६ ॥ टी. मेव संयमोन समाधिमात्रं तथाऽपि समाध्यनन्नर,कार्योत्पादात्समाधेः प्राधान्यात् तत्र संयम उपचरितः । क्वचिद्भावना समाधिरिति पाठ तत्र भावनासमाधी समूहस्य संयमस्याऽ वयवौ" हेतृ भवतः । वीर्य-प्रयत्नः, तेन मैत्यादिवलवतः पुंसः सुखित्वादिषु परेषां कर्त्तव्येषु प्रयत्नोऽवन्थ्यो भवतीति। उपेक्षा औदासीन्यम् । न तत्र भावना, नाऽपि सुखितादिवद् भाव्यं किञ्चिदस्तीति ॥ २३ ॥ सृ० "बलेषु हस्तिवलादीनि"॥२४॥ यस्य बले संयमस्तस्य बलं लमत इति ॥२४॥ सू० "प्रवृत्या-ज्ञानम्" ॥ २५ ॥ सूक्ष्मे व्यवहिते विप्रकृष्टे वार्थे संयंमने विन्यस्य तमर्थमधिगच्छतीति ॥ २५॥ स०"भुवनज्ञानं सूर्य संयमाद" |आ ध्रुवाद-इतो मेरुपृष्ठात् तदेवमनेन टि. (१) संयमस्याऽययो भावनासमाधी समूहस्य सयमस्य हेतूमयतः । समूहस्य समूहिमाध्यमाद् । * मेरुपृष्ठोपल्लक्षिनाट् इसो भूकार कोकपी मुवलोकः।

·-पातजलदर्शने। भा०तत्प्रस्तार:(सप्तलोकाः, तत्राऽवीचेः प्रभृति मेरुपृष्ठं यावदि- त्येषाभूर्लोकः, मेरुपृष्ठादारभ्याऽऽध्रुवाद्ग्रहनक्षत्रताराविचित्रो- ऽन्तरिक्षलोकः, तत्परः स्वर्लोकः पञ्चविधो, माहेन्द्रस्तृतीयो लोकः,चतुर्थः प्राजापत्योमहर्लोकः,त्रिविधो ब्राह्मः। तद्यथा- जनलोकस्तपोलोकः सत्यलोक इति। "ब्राह्मस्त्रिभूमिको लोकः) प्राजापत्यस्ततो महान् । माहेन्द्रश्चस्वरित्युक्तो दिवि तारा भुवि प्रजा"इतिसंग्रहश्लोकः। तत्राऽवीचरुपर्युपरिनिविष्टाःषण्महा- नरकभूमयो घन" सलिलानलानिलाऽऽकाशतमःप्रतिष्ठा महा- कालाऽम्बरीपरौरवमहारौवकालसूत्रान्धतामिसाः। यत्रस्वकर्मों- पार्जितदुःखवेदनाः प्राणिनःकप्टमायुर्दीर्घमाक्षिप्य जायन्ते ततो महातलरसातलाऽतलसुतलवितलतलाऽतलपातालाख्या- नि सप्त पातालानि।भूमिरियमष्टमी सप्तद्वीपा वसुमती, यस्याः टी० सङ्ग्रहश्लोकाऽन्तेन संक्षेपतः सप्तलोकानुपन्यस्य विस्तरेणाह- "तत्राऽवीचेः" इति । धन-शब्देन पृथिव्युच्यते । भूमिः = स्थानमि* त्यर्थः । एते महानरका अनेकोपनरकपरिवारा बोद्धव्याः । एतानेव नामा- ऽन्तरेणोपसंहरति-"महाकाल" इति । टि० (१) भुवनपदार्थमाह--"तत्प्रस्तार" इत्यादिना । तस्य भुवनस्य प्रस्तारः- विन्या- स: सक्षपविस्तराभ्यामुच्यत इति शेष । प्रस्ताव इति पाठान्तरम्। सड्क्षेपेण तावदाह-"स- प्तका" इति । लोकान् विभजते-"तत्रायीचे." इति । अवीचिर्नाम नरकविशेषो, यतो- ऽधो नाऽन्यो लोक इति । इत्येति, इत्येवम् इति चाऽपि लिष्टम् । (२) पञ्चविधस्वर्गाणामवान्तरभेदमाह- "माहेन्द्र" इति । भूर्भुनर्लोकाऽपेक्षया तृती- यो लोको माहेन्द्राऽऽख्य एक स्वर्ग. । एवमेतलोकापेक्षया चतुर्थो महर्लोकः प्राजापत्या- यो द्वितीयः स्वर्ग इत्यर्थः । (३) मनतपःसत्याक्ष्यभूमित्रयोपेतो ब्रह्मलोकः । ततोऽधो, महान = महरितनामा प्रजापतिलोक । ततोऽध. स्वारीतनामा माहेन्द्रलोकः । ततोऽधो द्यौर्लोको यत्र दिवि तारा पर्तन्ते । ततोऽधो भूलोको, पत्र भी प्रजा = मनुष्यादयो वर्तन्त इत्यर्थः । (४)घनशब्देन पाथियाः शिलाशकलशकरादयो गृहन्ते । घनादीनामुत्तरोत्तराणा पण्णा यथाक्रममाधारभूता महाकालादप पढ् नरकभूमयो वर्तन्ते इत्यर्थः । (५) दुःखवेदनाः = दुःखभौगिनः । (६) फष्ट-दु:खकरकं दीर्घमायुराक्षिप्य = गृहीत्वा । न तु नरक इति माव । " ·विभूतिपावः। ર भा०सुमेरुमध्ये पर्वतराजः काञ्चनः। तस्य राजतवैदूर्यस्फटिक- हेममणिमयानि शृङ्गाणि । तत्र वैदूर्यप्रभानुरागान्नीलोत्पल- पत्रश्यामो नभसो दक्षिणो भागः, श्वतःपूर्वः, स्वच्छः पश्चिमः, कुरुण्डकाभ*उत्तरः।दक्षिणपार्थे चाऽस्य जम्बूायतोऽयंजम्बू- द्वीपः।तस्य सूर्यप्रचाराद् रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते । तस्यक) नीलम्वेतशृङ्गवन्त उदीचीनास्त्रयः पर्वता हिसहसाऽऽयामाः । तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाहमाणि- रमणकं हिरण्मयमुनराःकुरव इति। निषघहेमकूटहिमशैला दक्षिणतो द्विसहसाऽऽयामाः,तदन्तरेषु त्रीणि वर्षाणि नवनवयोजनसाह- साणि-हरिवष किम्पुरुषं भारतमिति । सुमेरो:(४) प्राचीना भद्राश्वा माल्यवत्सीमानः,प्रतीचीना केतुमाला गन्धमादनसी- मानः, मध्ये वर्षमिलावृतम्।तदेतद् योजनशतसहसं सुमेरो- टी० तस्य सूर्यप्रचाराद् रात्रिंदिवं लग्नमिव विवर्त्तते।यमेवाऽस्य भागं सूर्य- स्त्यजति तत्र रात्रिः,यमेवभागमलङ्करोति तत्र दिनमित्यर्थः। सकलजम्बू. द्वीपपरिमाणमाह तदेतद्योजनशतसहसम्'इतिाकिम्भूतंयोजनानां शतसह- टि० (१) यथाक्रम पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरभागेषु वर्तन्त इति शेषः । २) अस्प सुमेरी- रुपरि दक्षिणपाश्वें जम्बूनामा वृक्षः, यतो-यन्नाम्नाऽयं जम्बूद्वीप इत्युच्यत इत्यर्थः । (३) तस्य मुमेरोः, उदीचीना: उत्तरस्पां दिशि विद्यमाना द्विसहसूयोजनविस्तारा नीलादयस्त्रयः पर्वता वर्तन्ते तदन्तरेषु तेषां पर्वतानामयकाशेषु प्रत्येकं नवसहसूयोजनपि. स्ताराणि रम्यकादीनि ब्राणि वर्षाणि तिष्ठन्ति । तत्र नीलगिरिमरुत्तरदिक्संलग्नो वर्तते, नोलस्योत्तरे भागे रमणकं वर्ष, श्वेतस्योत्तरे हिरण्मय, शृङ्गवत उत्तरे समुद्रपर्यन्तमुत्तराः कुरव इत्यर्थः । एवं पुराणाऽनुसारण दक्षिणदिश्यपि व्यवस्था बोम्पा । (४) सुमेरोः पूर्वदिशि तत्संयुक्तो मास्यवान्नामपर्वतः । तमेव सीमानं इत्या समुद्रपर्य- न्ता भद्राश्यनामानो देशाः । एवं सुमेरोः पञ्चिमदिशि तरसयुक्तो गन्धमादननामा पर्वतः । त सीमा स्ता समुद्रपर्यन्ताः केतुमालनामानो देश इत्यर्थः । * कुरुपक-स्वर्णवर्ग: पुषविशेषः । .

·যায়ক্রান্ত भा०दिशि दिशि तदर्द्धन व्यूढम् । स खल्वयं शतसहसाऽऽयामो जम्बूद्वीपस्ततो द्विगुणेन लवणोदधिना वलयाऽऽकृतिना वेष्टि- तः। ततश्च द्विगुणा द्विगुणाः शाककुशौञ्चशाल्मलमंगेधपुष्कर द्वीपा: सप्तसमुद्राश्च सर्षपराशिकल्पा: सविचित्रशैलाऽवंतसा इक्षुरससुरासर्पिर्दधिमण्डक्षारस्वादूदका: (१) सप्तसमुद्रवेष्टि- ताशवलयाऽऽकतयोलोकाऽलोकपर्वतपरिवाराः पञ्चाशद्योजन- कोटिपरिसयाताः । तदेतत्सर्वं सुप्रतिष्ठितसंस्थानमण्डमध्ये व्यूढ़म, अण्डं च प्रधानस्याऽणुरवयवो यथाकाशे खद्योतः।तत्र पाताले जलधौ पर्वतेष्वेतेषु देवनिकाया असुरगन्धर्वकिन्नरकि- पुरुपयक्षराक्षसभूतप्रेतपिशाचाऽपस्मारकाऽप्सरोब्रह्मराक्षसकु . माण्डविनायकाः प्रतिवसन्ति। सर्वेषु द्वीपेषु पुण्यात्मानो दे- वमनुष्याः। सुमेरुस्त्रिदशानामुद्यानभूमिः। तत्र मिश्रवनन्दनं चैत्ररथं सुमानसमित्युद्यानानि। सुधर्मा देवसभा, सुदर्शनं पुरं, टी. “ समित्याह-सुमेरोर्दािश दिशि तदर्डेनव्यूढम् ' इति । तदन= पञ्चाशता योजनसहलेण, व्यूढं-संक्षिप्तम्। यतोऽस्य मध्यस्थः सुमेरुः । सप्तसमुद्राश्वसर्षपराशिकल्पा द्विगुणा द्विगुणा इति संबन्धः। यथा सर्पपरा. शिर्न ब्रीहिराशिरिवाच्छुितो नाऽपिभूमिसमस्तथा समुद्रा अमी इत्यर्थः। वि- चित्रैः शैलैरवतंसैरिव सह वर्तन्त इाते सविचित्रशैलाऽवतंसा हीपाः तदेत. सर्व सद्वीपविपिननगनगरनीरधिमालावलयंलोकाऽलोकपरिवृतं विश्वम्भ. रामण्डलं ब्रह्माण्डमध्ये व्यूढं संक्षिप्तं, सुप्रतिष्ठितं संस्थानं = सन्निवेशो यस्य तत्तथोक्तम्। ये यत्र प्रति वसन्ति तत्र तान् दर्शयति-"तत्र- पाताल" इति। सुमेरोः सन्निवेशमाह---"सुमेरुः” इति। तदेवं भूलोकें टि० (१) वर्तन्त इति शेषः। सप्तममुद्रा इत्यस्य विशेषणमिटम् । (२) समुद्रादिसहितानां सप्नीपाना समुच्चित्य प्रमाणमाह-"सप्तासमुद्र" इति । एते मप्तद्वीपा: सप्तममुद्रमहिताः सप्तप्तमुद्राद् बहि:स्थितेन लोकालोकपर्वतेन परिवृताः पम्चाशद्योजनकोटिपरिमिता इत्यर्थः ।

·। विभूतिपादः। भा०वैजयन्तः प्रासादः। ग्रहनक्षत्रतारकास्तु ध्रुवे निवद्रा वायु-: विक्षेपनियमनोपलक्षितप्रचाराः सुमेरोरुपय्युपरि सन्निविष्टा विपरिवर्त्तन्ते । माहेन्द्रनिवासिनः पड् देवनिकायाः,-त्रिदशा अग्निष्वात्ता, याम्याः, तुषिता अपरिनिर्मितवशवर्तिनः, परिनिर्मितवशवर्तिनश्चेति । सर्वे सङ्कल्पसिद्धा अणिमा- यैश्वर्योपपन्नाः कल्पायुषो वृन्दारकाः कामभोगिन औप- पादिकदेहा उत्तमाऽनुकूलाभिरप्सरोभिः कृतपरिवाराः। महति लोकें प्राजापत्ये पञ्चविधो देवनिकायः-कुमुदाः, अभवः,प्र. तर्दना, अञ्जनाभाः, प्रचितामा इति । एते महाभूतवशिनो 'ध्यानाऽऽहाराः कल्पसहस्त्रायुषः । प्रथमे ब्रह्मणो जनलोके चतुर्विधो देवनिकायो-ब्रह्मपुरोहिता ब्रह्मकायिका ब्रह्ममहा- कायिका अमरा इति । एते भूतेन्द्रियवशिनः। द्वितीये तपसि टी० सप्रकारमुक्त्वा सप्रकारमेवगऽन्तरिक्षलोकमाह-“ग्रह" इति । बि- विक्षेपो = व्यापारः। स्वलॊकमादर्शयति-"माहेन्द्रनिवासिन" इति । देव- निकायाः = देवजातयः । पण्णामपि देवानकायानां रूपोत्कर्षमाह-"सर्वे सङ्कल्पसिहा"इति ।सङ्कल्पमात्रादेवैषां विषया उपनमन्ति। वृन्दारकाः = पृज्याः, कामभोगिनो = मैथुनप्रिया, औपपादिकदेहाः = पित्रोः संयोग- मन्तरेणाऽकस्मादेव दिव्यशरीरमेषां धर्मविशेषाऽतिसंस्कृतेभ्योऽणुम्यो, भवतीति । महलेाकमाह-"महति" इति । महाभूतवशिनः = यद् य- देतेभ्यो रोचते तत्तदेव महाभूतानि प्रयच्छन्ति । तदिच्छातश्च महाभूतानि तेन तेन संस्थानेनाऽवतिष्ठन्ते । ध्यानाहाराः = ध्यानमात्रतृप्ताः पुष्टा भवन्ति । जनलोकमाइ-"प्रथम" इति । उक्तक्रमण) "भूतेन्द्रियवशिन" टि० (१) ग्रहाः सूर्यादयः, नक्षत्राणि अश्विन्यादीनि, तारवा इतराणि क्षुद्रग्योतीपि। एते महादयो मेदिकाष्टंबनिचलनया स्थिते लमज्ञके ज्योतिपि धापुरउज्या पहा यापोःमाननिप. समञ्चारण धप्रचाग मर्लोक गाव इन भमन्तीत्यर्थः । (२) भूनेन्द्रियवाशन इत्यस्याऽग्रे हिगणाद्विगुणोत्तराऽऽयुपनि पाठो यद्यपि के चिपुस्तके पलभ्यत तयाऽपि याचस्पत्यानुराधानापन्यतः। नामलोकस्थितानामायुः पयोक्ता स्करयमहमाद् द्विगुणं, तदत्तरस्य तद्धिगुणमिति न तदर्थ इति विज्ञानमिनः । (१) तद् पपा ननलोक इन्यायुक्तकमंग प्रथमे ब्रह्मोकीदै मनसोक इत्यर्थः । .

·ર૦ पातजलदर्शने। भा० लोकेत्रिविधोदेवनिकायः-अभास्वरा,महाभास्वरा,सत्यमहा- भास्वरा इत्ति । एते भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिनो द्विगुणद्विगुणोत्त- रायुषःसर्वे ध्यानाऽऽहारा ऊर्ध्वरेतस ऊर्ध्वमप्रतिहतज्ञाना- धरभूमिप्वनावृतज्ञानविषयाः। तृतीये ब्रह्मणः सत्यलोके चत्वारो देवनिकायाः-अच्युताः,शुद्धनिवासाः, सत्याभाः, सञ्ज्ञासचिन- श्वेतिप्रकृतभवनन्यासाः स्वप्रतिष्ठा उपर्युपरिस्थिताःप्रधानव- शिनो यावत्सर्गायुषः।तत्राऽच्युताः-सवितर्कध्यानसुखाःशुद्धनिवा- साः-सविचारध्यानसुखाः, सत्याभा-श्रानन्दमात्रध्यानसुखाः, टी० इति। भूतानि पृथिव्यादीनि इन्द्रियाणि = श्रोत्रादीनि यथा नियो- तुमिच्छन्ति तथैव नियुज्यन्ते । उक्तकमाऽपेक्षया द्वितीय ब्रह्मणस्तपो- लोकमाह-"द्वितीय” इति। “भूतेन्द्रियप्रकृतिवशिन" इति । प्रकृतिः =. पञ्चतन्मात्राणि तहशिनः, तदिच्छातो हि तन्मात्राण्येव कायाऽऽकारण परिणमन्त इत्यागमिकाः । “द्विगुण" इति । आभास्वरभ्यो द्विगुणा- ऽऽयुषो महाभास्वराः, तेभ्योऽपि द्विगुणायुषः सत्यमहाभास्वरा इत्यर्थः । "ऊध्यम्" इति।ऊर्ध्व सत्यलोके अप्रतिहतज्ञानाः।अवीचेस्तु प्रभृति आ तपोलोकं सक्ष्मव्यवहितादि सर्व विजानन्तीत्यर्थः । तृतीयं ब्रह्मणो लोकमाह-"तृतीय” इति । अकृतो भवनस्य = गृहस्य न्यासो यैस्ते तथोक्ता, आधाराऽभावादेव स्वप्रतिष्ठाः, = स्वेषु शरीरेषु प्रतिष्ठा येषां ते तथोक्ताः । प्रधानवशिनः = तादच्छातः सत्त्वरजस्तमांसि प्रवर्तन्ते । यावत्सर्गायुषः = तथाच श्रूयते- "ब्रह्मणा सह ते सधै संप्राप्ते प्रति- सञ्चरे । परस्याऽन्ते कृताऽत्मानः प्रविशन्ति परम्पदम्" इति । तदेवं चतुणी देवनिकायानां साधारणधर्मानुक्त्वा नामविशेषग्रहणेन धर्मविशेषा- नाह-"तत्र' इति । अच्युता नाम देवाः स्थूलविषयध्यानसुखाः । तेन ते तृप्यन्ति । शुद्धनिवासा नाम देवाः सूक्ष्मविषयध्यानसुखाः तेन ते तृप्यन्ति । सत्याभा नाम देवा इन्द्रियविषयध्यानसुखाः। तेन ते दि० (१) अधरभूमिध्वनावृतज्ञानविषया इति भाष्यस्याऽर्थमाह-"अवाचेः" इति । .. * अस्खलितवीर्या ।

·घिभातपादः। भा० सज्ञासञ्जिनश्चाऽस्मितामात्रध्यानसुखाः।तेऽपि त्रैलोक्य- 2 मध्ये प्रतितिष्ठन्ति १,त एते सप्तलोका सर्व एव ब्रह्मलोकाः'२। विदेहप्रकृतिलयास्तु मोक्षपदे वर्त्तन्ते न लोकमध्ये न्यस्ता इति। एतद योगिना साक्षात्कर्त्तव्यं सूर्यद्वारे संयमं कृत्वा, ततोऽन्य- त्रापि एवन्तावदभ्यसेद् यावदिदं सर्वं दृष्टमिति ॥ २६ ॥ सू० चन्द्रे ताराव्यूहज्ञानम् ॥ २७ ॥ भा. चन्द्रे संयमं कृत्वा नाराव्यूह छ विजानीयाद ॥ २७ ॥ सू० रुवे तद्गतिज्ञानम् ॥ २८ ॥ टी• तृप्यन्ति । सज्ञासझिनो नाम देवा अस्मितामात्रध्यानसुखाः तेन ते तूप्यन्ति। ते एते सर्वे संप्रज्ञातसमाधिमुपासते । अथाऽसम्प्रज्ञातसमाधि- निष्ठा विदेहप्रकृतिलयाः कस्मान्न लोकमध्ये न्यस्यन्त इत्यत आह-"विदेह- प्रकृतिलयास्तु' इति । बुद्धिवृत्तिमन्तो हि दर्शितविषया लोकयात्रां वहन्तो लोकेषु वर्तन्ते, न चैवं विदेहप्रकृतिलयाः सत्यपि साऽधिकारत्व इत्यर्थः । तदेतद् आसत्यलोकम् आ चाऽवीर्योगिना साक्षात्करणीय, सूर्य्यद्वारे सु- पुम्नायां नाड्याम् । नचैतावताऽपि तत्साक्षात्कारो भवतीत्यत आह-“तत" इति । ततोऽन्यत्रापि =सुषुम्नाया अन्यत्रापि योगोपाध्यायोपदिष्टेपु । 'या- वदिदं सर्व = जगदृष्टम्' इति । बुद्विसत्त्वं हि स्वभावत एव विश्वप्रका- शनसमर्थं तमोमलावृतं यत्रैव रजसोद्घाटयते तदेव प्रकाशयति, सूर्यद्वा- रसंयमोद्घाटितं भुवनं प्रकाशयति। न चैवमन्यत्राऽपिप्रसङ्गः। तत्संयमस्य तावन्मात्रोद्घाटनसामर्थ्यादिति सर्वमवदातम् ॥ २६ ॥ ट० (१) =एते अच्युतादयश्चत्वारोऽपि ब्रह्माण्डमध्य एव तिष्ठन्ति न ब्रह्माण्डा बहिरि- त्यर्थः। एते न मुक्ता इति भावः । (२) हिरण्यगर्भस्य लिङ्गदेहेन सर्वलोकव्यापनाद् वस्तुतः स एव लोका ब्रह्मोका "इत्यर्थः । * व्यहः सन्निशविशपः। (३) तत: सूर्यद्वारादन्यत्राऽपि संयम का साक्षात्करणीयमित्यर्थः। संपमाऽवाधपाह "एवम्" इति । अन्य नेत्यस्पार्थमाह-"यागोपाध्याय" इति ।

·૨૪૨ पातजलदर्शने । भा० ततो रुवे संयमं कृत्वा ताराणां गतिजामीयाद । ऊर्च- विमानेषु कृतसंयमस्तानि विजानीयाद् ॥ २८ ॥ सू० नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ॥ २९॥. भा० नाभिचक्रे संयमं कृत्वा कायव्यूह "विजानीयाद्। वातपित्त- श्लेष्माणस्त्रयोदोषाःसन्ति,धातवःसप्त-त्वग्लोहितमांसस्ना- यवस्थिमज्जाशुक्राणि, पूर्वं पूर्वमेषां वाह्यमित्येष विन्यासः।२९। सू० कण्ठकूपे क्षुत्पिपासानिवृत्तिः ॥ ३० ॥ भा० जिवाया अधस्तात् तन्तुः, ततोऽधस्तात् कण्ठः, ततोऽध- स्तात्कूपः। तत्र संयमात् क्षुत्पिपासे न वाधेते ॥ ३० ॥ सू० कूर्मनाड्यां स्थैर्यम् ॥ ३१ ॥ भा० कूपादध उरसि कूर्माऽऽकारा नाडी, तस्यां कृतसंयमः स्थि- रपदं लभते। यथा सो गोधा वेति ॥ ३१ ॥ टी० तत्र तत्र जिज्ञासायां योगिनस्तत्र तत्र संयमः। एवं क्षुत्पिपासानिवृत्ति- हेतुः संयमः स्थैर्यहेतुश्च संयमःसूत्रपदैरुपदिष्टोभाष्येण च निगदव्याख्या- तेन व्याख्यात इति न व्याख्यातः॥२७॥२८॥२६॥ ३० ॥३॥ टि० (१) इयता कालेना, गशिमिदं नक्षत्रं यास्यतीत्यादिका गतिमित्यर्थः । (२) ऊर्ध्वमानेषु = आदित्यादिरयेष्वित्यर्थः । तानि = आदित्यादिरथानीत्यर्थः । (३) कापव्यूह = कायस्थपदार्थानां विन्यासविशेषमित्यर्थः। तमेव विन्यासीवंशपमाह "वातपित्त" इत्यादिना । (४) शुझाद मजा बाह्या, मज्जातोऽस्थीनीत्येवं पूर्व पूर्व वाह्यमित्यर्थः । (६) कुण्डलिततर्पयदवस्थिततया फूर्माकारं हृदयपुण्डरीकाख्यं नाड़ीचक्रम् । तत्र फूत- संयमो योगी स्थिरपद = स्थिरा चित्तवृत्तिं लभत इत्यर्थः । नाड़याः कूर्माऽऽकारो दृष्टान्त- द्वयं "पथा सर्पो, गोधा वा” इति । कुण्डलित इति। शेष इति विज्ञानभिक्षुः। गोधायाः कुण्ड- मितत्वाऽभावात् घिरपद एव निदर्शनद्वयं कथञ्चिद् व्यापयमिति तु युक्तममि। .

·विभूतिपादः सू० मईज्योतिषि सिद्धदर्शनम् ॥ ३२॥ भा० शिरःकपालेऽन्तश्छिद्रं प्रभास्वरं ज्योतिः, तत्र संयमातू) सिद्धानां द्यावापृथिव्योरन्तरालचारिणां दर्शनम् ॥ ३२ ॥ सू० प्रातिभादा सर्वम् ॥ ३३ ॥ भा० प्रातिभं नाम तारकं, तद्विवेकजस्य ज्ञानस्य पूर्वरूपं, य- थोदये प्रभा भास्करस्यतेन वा सर्वमेवजानाति योगीप्राति- भस्य ज्ञानस्योत्पत्ताविति ॥ ३३ ॥ सू० हृदये चित्तसंविद् ॥ ३४॥ भा० यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म तत्र विज्ञानं तस्मिन् संयमाञ्चित्तसंविद् ॥ ३४ ॥ टी० सू० “मृर्द्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्” ॥ ३२ ॥ मूर्द्धशब्देन सुषुम्ना नाम नाड़ी लक्ष्यते, 'तत्र संयम इति' ® ॥ ३२ ॥ {[ १५सू."प्रातिभाहा सर्व ॥ ३३ ॥ प्रतिभा = ऊहः, तहवं प्रातिभ, प्रसङ्ख्यानहेतुसंयमवतो हि तत्प्रक प्रसङ्ख्यानोदयपूर्वलिङ्गं यदूज ज्ञानं तेन सर्व विजानाति योगी, तच्च प्रसङ्ख्यानसन्निधापनेन संसारा- त्तारयतीति तारकम् ॥ ३३ ॥ सू० o "हृदये चित्तसंविद्" ॥ ३४ ॥ हृदयपदं व्याचष्टे-“यदिद- मस्मिन् ब्रह्मपुरे" इति । बृहत्त्वादात्मा ब्रह्म तस्य पुरं निलयः। तद्धि तत्र विजानाति स्वमिति। दहरं = गर्त तदेव पुण्डरीकमधोमुखं वेश्म मनसः । चित्तसंवेदनखे हेतुमाह-"तत्र विज्ञानम्" इति। तत्र संयमा. च्चित्तं विजानाति स्ववृत्तिविशिष्टम् ॥ ३४ ॥ टि० (१) शिरःकपालमध्ये यच्छिद्र तच्छिद्रस्याऽन्तर्पत्प्रभास्वरं ज्योतिस्तत्र संपमादित्यर्थः। (२) यथा सूर्योदयस्य पूर्वलिङ्गं प्रभा तहत् प्रससयानस्य पूर्वालनं प्रातिमं ज्ञानमित्यर्थः । स्वप्रतिभात्पमनोपदेशिकं ज्ञानं प्रातिभमित्युच्यते इति बोध्यम् !* न सार्वत्रिकः ।

·पातञ्जलदर्शने। सूसत्त्वपुरुषयोरत्यन्ताऽङ्कीर्णयोः प्रत्ययाविशेपोभोगः -परार्थत्वात् स्वाऽर्थसंयमात् पुरुपज्ञानम्॥३५॥ भा०ा सत्त्वं प्रख्याशीलं समानसत्त्वोपनिवन्धने रजस्तमसी वशी कृत्य सत्त्वपुरुषाऽन्यताप्रत्ययेन परिणतम्। तस्माच्च सत्त्वात्परिणा- मिनोऽत्यन्तविधर्मा शुद्धोऽन्यश्चितिमात्ररूपः पुरुषः तथोरत्यन्ता ऽसङ्कीर्णयोः प्रत्ययाऽविशेपो भोगः पुरुषस्य । दर्शितविषयत्वात्- टी०सू० “सत्त्व-ज्ञानम्।३शयत्र "प्रकाशरूपस्याऽतिस्वच्छस्य नितान्ताभि- भूतरजस्तमस्तया विवेकख्यातिरूपेण परिणतस्य बुद्धिसत्त्वस्याऽऽत्य- न्तिकश्चैतन्यादसङ्करस्तत्र कैवकथा रजस्तमसोर्जड़स्वभावयोरित्याशयवान् सूत्रकारः सत्त्वपुरुपयोरित्युवाच। इममेवाऽभिप्रायं गृहीत्वा भाष्यकारो- ऽप्याह-"बुद्धिसत्त्वम्प्रख्याशीलम्" इति । न प्रख्याशीलमात्रमपि तु विवेकख्यातिरूपेणपरिणतम् ।अतो नितान्तशुद्धप्रकाशतयाऽत्यन्तसारूप्यं चैतन्येनेति सङ्कर इत्याह "समान" इति। सत्त्वेनापनिवन्धनम् = अ- विनाभावः सम्बन्धः। समानं सत्त्वोपनिबन्धनं ययो रजस्तमसोस्ते A तथोक्ते । वशीकारः = अभिभवः, । असङ्करमाह-"तस्माच्च" इति । चकारोऽप्यर्थकः। न केवलं रजस्तमोभ्यामित्यर्थः'२ । 'परिणामिनः, इति वैधय॑मपरिणामिनः पुरुपादुक्तम्। प्रत्ययाऽविशेषः = शान्तघोरमूढ़रू- पाया बुद्धेश्चैतन्याविम्बोद्ग्राहेण चैतन्यस्य शान्ताद्याऽऽकाराऽध्यारोपः, चन्द्रमस इव स्वच्छसलिलप्रतिविम्बितस्य तत्कम्पनात् कम्पनाऽऽरोपः। भागहेतुमाह-"दर्शितविषयत्वाद्” इति । असकृद् व्याख्यातम् । ननु बुद्धिसत्त्वमस्त पुरुषभिन्नं, भागन्तु पुंसः कुतो भिद्यते इत्यत आह टि० (१) बुद्धिपुरुपयोरित्यनुक्या सच्चपुरपयोगिति वदतः सूत्रकारस्याऽभिप्रायमाह "यत्र" इत्यादि । * 'इत्यत आहे' इति पाठान्तरं तु चित्तमुद्वेभयति । (२), न केलं रजातमोभ्याममार्णः पुरुषोऽपि त यबुद्धिमत्वं सत्त्वपुरुषाऽन्यता- रूपेण परिणतं तस्मादपि बुद्धिमत्त्वात्परिणामिनो भिन्नः पुरुप इत्यर्थः । . .

·૨૪ वेभूतिपादः । भा० स भोगप्रत्ययः सत्त्वस्य परार्थत्वाद् दृश्यः। यस्तु तस्माद्वि- शिष्टश्चितिमात्ररूपोऽन्यः पौरुषेयः प्रत्ययस्तत्र संयमात्पुरु- पविषया प्रज्ञा जायते। न च पुरुषप्रत्ययेन बुद्धिसत्त्वाऽऽत्मना पुरुपो दृश्यते। पुरुप एव प्रत्ययं स्वात्मावलम्बनं पश्यति। तथा- द्युक्तं,-"विज्ञातारमरे केन विज्ञानीयाद्" इति ॥ ३५ ॥ सू. ततः"प्रातिभश्रावणवेदनाऽऽदर्शाऽऽस्वादवाती जायन्ते ॥ ३६॥ टी. "स" इति, स भोगप्रत्ययः = भोगरूपःप्रत्ययः सत्त्वस्य । अतः परार्थ- त्वाद् दृश्यो भोगः। सत्त्वं हि परार्थ संहतत्वात्, तद्धर्मश्च भोग इति सोऽपि परार्थः, यस्मै च परस्मा असौ तस्य भोक्तुगः, अथवाऽनुकूलप्रतिकूल वेदनीयो हि सुखदु:खाऽनुभयो भागः। नचाऽयमात्मानमेवाऽनकूलयति, प्रतिकूलयति वा । स्वात्मनि वृत्तिविरोधात्। अतोऽनुकूलनीयप्रतिकूल- नीयार्थो भागः। स भोक्ता आत्मा । तस्य दृश्यो भोग इति । यस्तु तस्मा- त्परार्थाद्विशिष्ट इति = परार्थीदिति पञ्चम्यन्यपदाऽध्याहारेण व्याख्याता। स्यादेतत्, पुरुषविषया चेत्प्रज्ञा हन्तभोःपुरुपः प्रज्ञायाः प्रज्ञेय इति प्रज्ञा- न्तरमेव तत्र तत्रेत्यनवस्थापात इत्यत आह-"नच पुरुपप्रत्ययेन" इति । अयमभिसन्धिः। चित्या जडः प्रकाश्यते, न जड़ेन चितिः। पुरुपप्रत्यय- स्त्वचिदात्मा कथं चिदात्मानं प्रकाशयेत्। चिदात्मा त्वपराधीनप्रकाशो जडं प्रकाशयतीति युक्तम् । बुद्धिसत्त्वात्मना-इत्यचिद्रूपतादात्म्येन जड़त्वमाह । बुद्धिसत्वगतपुरुषप्रतिविम्बाऽऽलम्बनात्पुरुषालम्बनं, दर्प- णवन्मुखाऽऽलम्बनं न तु पुरुषप्रकाशनात्पुरुषाऽऽलम्बनम्। बुद्धिसत्त्वमेव तु तेन प्रत्ययेन संक्रान्तपुरुषप्रतिविम्यं पुरुपच्छायापन्नं चैतन्यमालम्बत इति पुरुषार्थः । अत्रैव श्रुतिमुदाहरति-"तथा युक्तम्" इति। ईश्वरेण। “विज्ञा- तारम्" इति । न केनचिदित्यर्थः ॥३५॥ सच स्वार्थसंयमो नयावत्प्रधान स्वकार्य पुरुपज्ञानमभिनिवर्तयति तावत्, तस्य पुरस्ताद् या विभूती- राधत्ते ताः सर्वा दर्शयति-स. “ततः जायन्ते" ॥ ३६ ॥ * क्वाचि'कमप्यमुमुचित वान्यवीविशम् । टि० (१) तत =अभ्यस्यमानास्वार्थसंयमाद्, व्युत्थानकालेऽपि योगिनः प्रानिभादिमक्षिका:

·२४६ पातञ्जलदशन भा० प्रातिभात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टोऽतीताऽनागतज्ञानं, श्राव- णाद् दिव्यशब्दश्रवणं, वेदनाद् दिव्यस्पर्शाऽधिगमः,आदर्शाद दिव्यरूपसंविद्, आस्वादाद् दिव्यरससंविद, वा तो दिव्य- गन्धविज्ञानम्, इत्येतानि नित्यं जायन्ते ॥ ३६ ॥ सू० ते समाधावुपसर्गा" व्युत्थाने सिद्धयः ॥३७॥ भा० ते प्रातिभादयः समाहितचित्तस्योत्पद्यमाना उपसर्गाः। तद्- दर्शनप्रसनीकत्वाद(२),व्युत्थितचिनस्योत्पद्यमानाः सिद्धयः॥३७॥ टी० तदनेन योगजधर्माऽनुगृहीतानां मनःश्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघाणानां यथासंख्यं प्रातिभज्ञानदिव्यशब्दाद्यपरोक्षहतुभाव उक्तः । श्रोत्रादीनां पञ्चानां दिव्यशब्दाद्युपलम्भकानां तान्त्रिक्यः सज्ञाः श्रावणाद्याः । सुगमं भाष्यम् ॥३६॥ कदाचिदात्मविषयसंयमप्रवृत्तस्तत्प्रभावादमूरर्था- न्तरसिद्धीराधिगम्य कृतार्थम्मन्यः संयमाहिरमंदत आह-"ते समाधा- वुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः” ॥ ३७ ॥ व्युत्थितचित्तो हि ता: सिद्धीर- भिमन्यते जन्मदुर्गत इव द्रविणकणिकामपिछद्रविणसम्भारम् योगिना तु समाहितचित्तनापनताभ्योऽपि ताभ्यो विरन्तव्यम् । अभिसंहिततापत्रया- ऽऽत्यन्तिकोपशमरूपपरमपुरुषार्थः'३) स खल्वयं कथं तत्प्रत्यनीकासु सि- डिपु रज्यतेति सूत्रभाप्ययोरर्थः ॥ ३७ ॥ टि. सिद्धयो भवन्तीत्यर्थः । तत्र मनमोऽतीताऽनागतविप्रकृष्टव्यवहितसूक्ष्मपदार्थज्ञानसाम र्य प्रातिभमित्युच्यते। एवं श्रोत्रस्य दिव्यशब्दश्रवणसामर्थ्य श्रावणमित्युच्यते । एवमप्रेऽपि स्वगादीनां तत्तत्सामर्थ्य वेदनादिपदंनोच्यते इति। यत्तु विज्ञान भिक्षुणा तत इत्यस्य पुरुषसाक्षा- स्कारादित्यर्थ इत्युक्तमातन्मन्दम् तदर्शनप्रत्पनीकत्यादित्यागामिमूत्रेभाष्यमातिभादीनांपुरुपदर्श- नप्रतिबन्धकत्ववचनात्प्रातिभादीना साक्षात्कारफलत्वस्याऽयुक्तवादानहि यद् यस्य प्रतिबन्धकं तत् तस्य फलमिति त्वदन्यः कश्चिड्डिम्भोऽप्यभ्युपैति। यत्तु चकाराद्यभावेन नेदं स्वार्थसंयमफलं सिद्धयन्तरमिति, तदपि नाअध्याहारेण तथार्थकरणं प्रत्पधायाऽभावाद् । बिनाऽपिचकारम्. "अह- रहर्नयमानो गामश्वं पुरुष पशुम्" इत्यादी समुच्चयस्प दृश्त्वाच्च। तस्मात्पूर्वोक्तसंयमस्वेद पुरुषसाक्षात्काराप्राक्तनं मियन्तरामिति वाचस्पत्यमेव सूत्राऽवतरणं शोभनमित्यलं बहुना । (१) उपसर्गा:-विघ्नाः । (२) तस्य सगाहितचित्तस्य यदर्शनं पुरुषसाक्षा कारस्तम. तिगन्धकतादित्यर्थः । (३) अभिसंहित: अभिपितो दुःखत्रयाऽऽत्पन्तिकनिवृत्तियार परमपुरुपयों पेन स तथोक्तः । * धनलंशम् । " धनराशिम् ।

·२४७ विभूतिपादन सू. बन्धकारणशैथिल्याप्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परंशराऽऽवेशः॥ ३८ ॥ लोलीभूतस्य मनसोऽप्रतिष्ठस्य शरीरे कर्माशयवशाहन्धः प्रतिष्ठेत्यर्थः ५,तस्य कर्मणो वन्धकारणस्य शैथिल्यं समाधि- बलाद् भवति, प्रचारसंवेदनं च चित्तस्य समाधिजमेवा कर्म- वन्धक्षयात् स्वचित्तस्य प्रचारसंवेदनाच्च योगी चिनं स्वशरीरा- निष्कृष्य शरीरान्तरेषु निक्षिपति,निक्षिप्तं चित्तं चन्द्रियाण्यनु पतन्ति, यथा मधुकरराजानं मक्षिका उत्पतन्तमनूत्पतन्ति निविशमानमनुनिविशन्ते तथेन्द्रियाणि परशरीराऽवेशे चित्तमनुविधीयन्त इति ॥ ३८ ॥ टी. तदेवं ज्ञानरूपमैश्वर्यं पुरुपदर्शनान्तं संयमफलमुक्त्वा क्रियारूपमैश्व- र्य संयमफलमाह-“बन्धकारण-आवेशः॥३८॥"समाधिबलाद्' इति । बन्धकारणविषयसंयमबलात्(२)। प्राधान्यात्समाधिग्रहणम् । प्रचरत्य- नेनाऽस्मिन्निति प्रचारः, चित्तस्य गमाऽऽगमाऽध्वानो नाडयः । तस्मिन् प्रचारे संयमात्तदिनं, तस्माच्च वन्धकारणशैथिल्यान्न तेन प्रातिबद्ध्य- ते, अप्रतिबद्धमप्युन्मार्गेण गच्छन्न स्वशरीरादप्रत्यहं निष्कामति, न च परशरीरमाविशति। तस्मात्तत्प्रचारोऽपि ज्ञातव्यः इन्द्रियाणि चचित्ताऽनु- सारीणि परशरीरे यथाऽधिष्ठानं निविशन्ते इति ॥ ३८ ॥ टि०(१)लोलीभूतस्य = चञ्चलस्वभावस्याऽत एवैकत्रा प्रतिष्ठस्य मनसो धर्माऽधर्मशाद एकस्मि- न्नेव शरीरे या प्रतिष्ठा स बन्ध इत्यर्थः । (२) समाधिवलादित्यस्यार्थमाह "बन्ध" इति बन्यस्य कारणं यददृष्टे तद्विषयो यः संयम्स्तद्बलादित्यर्थः । ननु भाष्ये संयमबलादित्यनुक्त्वा समाधिमलादित्येव कपमुक्तं तत्रा- ऽऽह "प्राधान्याद" इति । धारणाध्याने अन्तरा समाधेरलाभात समाधिशब्देन तयोरपि ग्रहणसम्भव इति भावः । (३) चकारः पूर्वोक्तादृष्टविषयकसंपमसमुच्चायकः । परशरीरावेशे साध्य उभपोः संयमयोः समुच्चय एर न तु विकल्प इत्पाशयेनाह" बन्धकारण" इति। अनेनादृष्टसंय- मफलमुक्तम् । प्रचारसंयमफलमाह, “अप्रतियहम्" इत्यादिना । 34 ·२४८ . पातालदर्शने। सू० उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिप्वसङ्ग उत्कान्तिश्च ॥ ३९॥ भा०समस्तेन्द्रियवृत्तिःप्राणादिलक्षणा जीवनं, तस्य क्रिया पञ्च- तयी =प्राणो मुखनासिकागतिराहृदयवृत्तिः,समं नयनात्समान- श्चाऽऽनाभिवृत्तिः, अपनयनादपान आपादतलवृत्तिः, उन्नयना. · दुदानअाशिरोवृत्तिः, व्यापी व्यान इति।तेपां प्रधानः प्राणः । टी. "उदान–श्च"॥३९||समस्तेन्द्रियवृत्तिर्जीवनं "प्राणादिलक्षणा=प्राणा- दयो लक्षणं यस्याः सा तथोक्ताद्वयीन्द्रियाणां वृत्तिर्वाह्याऽऽभ्यन्तरी चा बाह्या रूपाद्यालोचनलक्षणा, आभ्यन्तरी तु जीवनम्। स हि प्रयत्नभेदःश- रीरोपगृहीतमारुतक्रियाभदहेतुः सर्वकरणसाधारणः।यथाहुः-"सामान्यकरण- वृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च"इति। तैरस्य लक्षणीयत्वात् । तस्य = प्रय- त्नस्य, क्रिया में कार्य पञ्चतयी। प्राण आ नासिकाऽग्रादा च हृदयादव- स्थितः । अशितपीताहारपरिणतिभदं रसं तत्र तत्र स्थाने समम् = अनु- रूपं नयन् समान,आ हृदयादा च नाभेरस्य स्थानम्। मूत्रपुरीपगर्भादीनाम- पनयनहेतुरपान, आ नाभरा च पादतलादस्य वृत्ति: । उन्नयनाद् = ऊ- लनयनाद् रसादीनामुदान, आ नासिकाऽयादा च शिरसो वृत्तिरस्याव्यापी व्यानः ।एपामुक्तानां प्रधान प्राणः, तदुत्क्रमे सर्वोत्क्रमश्रुतेः-"प्राणमत्का. मन्तमनु सर्वप्राणाउत्क्रामन्ति" इति।तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेनभेदं टि० () अत्र समस्तेन्द्रियशब्देनाऽन्तःकरणत्रयमेव गृह्यते, न तु बाह्येन्द्रियाण्यपि । सुपुप्ती घागद्यपगमेऽपि प्राणव्यापारदर्शनाद। अतएव कपिलाचारीश्वररुणैश्चाऽन्तःकरणप्रस्ता- ये "त्रयाणा स्वालक्षण्यम्" इत्यनेनाSताधारणीरध्यवसायादिवृत्तीर्यथायथमुक्त्वा "सामान्य- करणमृत्तिः प्राणाद्या यायमः पञ्च" इत्यभिहितम्। एतेन समस्तेन्द्रियशब्देन बाह्याम्पत्तरोग. येन्द्रियग्रहणं वदन् विज्ञानभिक्षुर्गरहस्तितो . वेदितव्यः । किञ्च "सामान्यकरणवृत्तिरिति" सूत्रन्यायाने 'अन्त:करणत्रयस्य साधारणी वृत्तिः प्राणादि.' इत्युक्त्या, अत्र तद्विरुद्धं यदन् फथमात्मानं टीककं मन्यते इति स एय पाया । .

·રષ विभूतिपादः। मा० उदानजयाज्जलपङ्ककण्टकादिष्वसङ्ग, उत्क्रान्तिश्च प्राय- यणकाले भवति, तां वशित्वेन प्रतिपद्यते ॥ ३९ ॥ सू० समानजयाज्ज्वलनम् ॥ ४० ॥. भा० जितसमानस्तेजस उपध्मानं कृत्वा ज्वलति ॥ ४० ॥ सू० श्रोत्राऽऽकाशयोः संवन्धसंयमाद्- दिव्यं श्रोत्रम् ॥४१॥ भा० सर्वश्रोत्राणामाकाशंप्रतिष्ठा,सर्वशब्दानांचा यथोक्तं "तुल्य- टी० तदेवं प्राणादीनां क्रियास्थानभेदेन भेदं प्रतिपाद्य सूत्रार्थमवतारयति-"उ- । दानजयाद"इति।उदाने कृतसंयमस्तज्जयाज्जलादिभिर्न प्रतिहन्यते,उत्क्रा- न्तिश्चाऽर्चिरादिमार्गेण भवति प्रयाणकाले। तस्मात्तामुत्क्रान्तिं वशित्वेन प्रतिपद्यते। प्राणादिसंयमात्तद्विजये विभूतय एताः क्रियास्थानविजयादि- भेदात् प्रतिपत्तव्याः ॥ ३९ ॥ • "समान-म्"तेजसः शारीरस्योपध्मानम् = उत्तेजनम् ॥ ४० ॥ स्वार्थसंयमादन्याचयशिष्टं * श्रावणाद्युक्तम्। सम्प्रति श्रावणाद्यर्थादेव संय- माच्छावणादि भवतीत्याह-"श्रोत्र-श्रोत्रम्" ॥४१॥ संयमविषयं श्रोत्रा- ऽऽकाशयोः सवन्धमाधाराऽऽधेयभावमाह-"सर्व" इति । सर्वोत्राणामाह- कारिकाणामप्याकाशं = कर्णशप्कुलीविवरं प्रतिष्ठा, तदायतनं श्रोत्रम्। त- दुपकाराऽपकाराभ्यां श्रोत्रस्योपकाराऽपकारदर्शनात् । शब्दानां च श्रोत्र- सहकारिणाम् पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्त्तव्ये कर्णशप्कुलीसुपिरवर्ति श्रोत्रं टि० (१)वशित्वेन-उदानसंयमाज्जितोदानत्वेन, ताम = आचिरादिमार्गेणाघोत्क्रान्ति, प्रति- पद्यते - उभत इत्यर्थः।उदानवशित्वं विना नोत्क्रिमणं भवत्यत उदानमयी स्यादिति मावः। (२) ज्वलति = सनीवत् सशरीरं दहतीत्यर्थ इसके । केचित्तु-अग्निमावेष्टय च्य- वस्थितस्य समानाऽऽस्यस्य प्राणस्य वशीकरणेनाऽग्नेनिरावरणस्तसम्पादनात्तेनसा प्रयल. निव योगी प्रतिभातीत्याहु । (३) श्रोत्रस्पाऽऽहकारिकत्वात कपमानराशाऽऽयतन. त्वमित्यत आह-"तदुपकाराऽपकाराम्याम्” इति । (४) ओनसहकारिणा शन्दानामपि * भाकाश प्रतिष्ठेत्यर्थः। प्रतिष्ठासमुपपादयति "पार्थिवादि इत्यादिना । * इतरफलेनादेश्येन सहानुशिष्टत्वेनाऽऽनुपातिकम् । ૧૨ ·૨૫ पातालदर्शने। भा० देशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवति" इतिातच्चैतदा- काशस्य लिङ्गमनावरणं चोक्तम्। तथाऽमूर्तस्यानावरणदर्शना- टी० स्वाश्रय-नभो-गताऽसाधारणशब्दमेपक्षते, गन्धादिगुण (१)सहकारिभि- _णादिभिर्बाह्ये पृथिव्यादिवर्त्तिगन्धाद्यालोचने कार्ये दृष्टम्। आहङ्कगरि- कमपि घाणरसनत्वक्चक्षुःश्रोत्रं भूताऽधिष्ठानमेव भूतोपकाराऽपकाराभ्यां घाणादीनामुपकाराऽपकारदर्शनादित्युक्तम् । तच्चेदं श्रौत्रमाहङ्कारिकमयः- प्रतिममयस्कान्तमणिकल्पेन वक्तृवक्रसमुत्पन्नेन वस्थेनशब्देनाकृष्टं स्व- वृत्तिपरम्परयावक्तृवक्रमागतं शब्दमालोचयति।तथाच दिग्देशवृत्तिशब्द- प्रतीतिःप्राणभृन्मात्रस्य नासतिबाधके प्रमाणीकृता भविष्यतीति । तथा- चपञ्चाशखस्य वाक्यं-"तुल्यदेशश्रवणानामेकदेशश्रुतित्वं सर्वेषां भवति'' इति । तुल्यदेशानि श्रवणानि = श्रोत्राणि येषां चैत्रादीनांते तथोक्ताः। स- र्वेषां श्रवणान्याकाशवर्तीनीत्यर्थः। तच्चश्रोत्राऽधिष्ठानमाकाशं शब्दगुणत- मात्रादुत्पन्नं शब्दगुणकं*येन शब्देनसहकारिणापार्थिवादीन शब्दान् गृ. हाति । तस्मात्सर्वेपामेकजातीया श्रुतिः शब्दे इत्यर्थः। तदनेन श्रोत्राऽधि- ष्ठानत्वमाकाशस्य शब्दगुणत्वं च दार्शतमिति। तच्च = एकदेशश्रुतित्व- माकाशस्य लिङ्गम् । साह्येकजातीयाशब्दव्यञ्जिका श्रुतिर्यदाश्रया तदेवा- काशशब्दवाच्यम्। नहीदृशीं श्रुतिमन्तरेणशब्दव्यक्तिः,नचेदृशी श्रुति:२] पृथिव्यादिगुणस्तस्य स्वाऽऽत्मनिव्यङ्ग्यव्यञ्जकत्वाऽनुपपत्तरितिाअनावर- चाऽऽकाशलिङ्गम् । टि० (१) श्रोत्रं पार्थिवादिशब्दग्रहणे कर्तव्ये स्वाश्रयनभोगताऽसाधारणशब्दमपेक्षत इत्यत्र दृष्टान्तमाह-पृथिव्यादि-इत्यादिना, दृष्टमित्यन्तेन । *किंशब्दगुणकमित्यत आह'येन' इति । (२) ननु पृथिव्यादय एव श्रोत्रेन्द्रियाऽऽश्रया भवन्तु, तत्कथमाकाशसिद्धिरित्या- शङ्का पारयति । "न चेदृशी" इति । तत्र हेतुमाह "तस्य" इति । आकाशाश्रया श्रुतिर्य- जिका, पार्थिवादिशब्दाश्च ध्यङ्गया, इत्येवं सम्भवति सति एकस्मिन् व्यङ्गयव्यजर्कभा- योऽन्याय्य इति भावः । न च कर्णशप्कुल्येव श्रवणेन्द्रियाश्रय इति साम्प्रतम | परलोकग- मनकाले कर्णश कुल्यभावाद् - निराश्रय श्रोत्रेन्द्रियगमनाऽनुपपत्तेः । कर्णविवरपिधानेऽपि शब्दश्रवणप्रसङ्गाच्च । न च विरपिधाने शब्दा एव श्रोत्रे न गच्छन्तीति वाच्यम् । मि- झ्यादिव्यवहितराब्दश्ररणेन भित्यादिवत्कर्णच्छिद्रस्थद्रव्याणामपि शब्दाऽऽगमनाऽप्रतिबन्ध- फस्यकल्पनात्।तस्मात् कर्णशप्कुल्यवच्छिन्नं नम एष श्रोत्राधारतया सिध्यति इति दिक । ..

·२५१ विभूतिपादन भा द्विभुत्वमपि प्रख्यातमाकाशस्य शब्दग्रहणाऽनुमितं श्रोत्रं, बधिराऽवधिरयोरेकः शब्दं गृहायपरोन गृहातीति । तस्मा- च्छोत्रमेव शब्दविषयम् । श्रोत्राकाशयोः संबन्धे कृतसंय- मस्य योगिनो दिव्य २) श्रोत्र प्रवर्तते ॥४१॥ सू० कायाऽऽकाशयोः संवन्धसंयमाल्लघुतृलसमाप- त्तेश्चाऽऽकाशगमनम् * ॥४२॥ टी०यद्याकाशंनाऽभविष्यदन्योन्यं सम्पीड़ितानिमूर्त्तानिन सूचीभिरप्यभेत्स्य- न्त, ततश्च सर्वैरेव सर्वमावृतं स्याद् । नच मूर्त्तद्रव्याभावमात्रादेवानावरणम्, अस्याभावस्य भावाश्रितत्वेन तदभावेऽभावाद, न च चितिशक्तिस्त- स्याऽऽश्रया भवितुमर्हति । अपरिणामितयाऽवच्छेदकत्वाऽभावात् । न च दिक्कालादयः पृथिव्यादिद्रव्यव्यतिरिक्ताःसन्तिातस्मात्तादृशःपरिणतिभेदो नभस एवेति सर्वमवदातम् । अनावरणे चाऽऽकाशलिड्ने सिद्ध यत्र यत्रा- नावग्णंतत्र सर्वत्राऽऽकाशमिति सर्वगतत्वमप्यस्य मिद्धमित्याह-" तथा- ऽमूर्तस्य" इतिश्रोत्रसद्भावे प्रमाणमाह-"शब्दग्रहण" इति । किया हि करणसाध्या दृष्टायथा छिदादिस्यिादिसाध्यातदिह शब्दग्रहणक्रिययापि करणसाध्यया भवितव्यम्।यच्चकरणं तच्चश्रोत्रमिति।अथास्याभक्षुराक्ष्य एव कस्मात्करणं न भवन्तीत्यत आह "बधिराऽबधिरयोः" इति। अन्व- यव्यतिरेकाभ्यामवधारणम् । उपलक्षणं(३)चैततात्वग्वातयोश्चक्षुस्तेजसो:- रसनोदकयोनासिकापृथिव्योःसम्बन्धसंयमादिव्यत्वगाद्यप्युहनीयम्॥४१ * चकारो विकल्पार्धकः । अत्र च लघूमवन एवोभयोः संयमयोर्विकल्पो बोध्यो, नत्वा- काशगमन इति ध्येयम् । टिक (1) इति शब्दो यत इत्यर्थे । एवञ्च यत इमावन्वयव्यतिरेको तस्माच्योरमेय सन्दविपर्य = शन्दो विषयो पस्य तत्तयेत्ययों बोध्यः । (२) दिपाय च तन्मात्रादिरूपमश्मशब्दादिग्राहकत्वम् । (३) उपलक्षणं चैतत् । साइप्यीय गद्धान्तेऽभावाऽनभ्यागमाच्ने यस्यामि।

·રક્ષર पातम्जनदर्शने। भा० यत्र कायस्तत्राऽऽकाशं तस्याऽवकाशदानात्कायस्य। तेन सबन्धः प्राप्तिः। तत्र कृतसंयमो जित्वा तत्सवन्धं लघुघुतूला- दिष्वाऽऽपरमाणुभ्यः समापत्तिं लब्ध्वा जितसंवन्धो लघुः,लघु- त्वाच्च जले पादाभ्यां विहरति । ततस्तूर्णनाभितन्तुमात्रेविहृत्य रश्मिषु विहरतिाततो यथेष्टमाकाशगतिरस्य भवतीति ॥४२॥ सू० वहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशा- ऽऽवरणक्षयः॥४३॥ भा.शरीराइहिमनसो वृत्तिलाभो विदेहानाम धारणासायदिश- रीरप्रतिष्ठस्य मनसो वहिनिमात्रेण भवति सा कल्पितेत्युच्यते। 1102. टी० सू० "काय-गमनम् ॥४२॥ कायाऽऽकाशसम्बन्धसंयमाहा लघुनि वा तूलादौ कृतसंयमात समापत्तिं = चेतसस्तत्स्थतदञ्जनता लब्ध्वेति । सिद्धिक्रममाह-"जले” इति ॥ १२॥ अपरमपि परशरीरावेशहेतुं संयमं क्लेशकर्मविपाकक्षयहेतुमाह-सू० "बहिः- क्षयः" विदेहामाइ“शरीराद्" इति।अकल्पिताया महाविदेहाया य उपायस्तत्प्रदर्शनाय कल्पितां विदेहामाइ“सा यदि" इति । वृत्तिमात्रं कल्पना: टि. (१.) कायाऽऽकाशयोर्यादृशः सम्बन्धोऽभीष्टस्तादृशमेवाह "पत्र" इति । पत्र आसनादी, शरीरं तिष्ठति तन शरीराऽवच्छेदेनाऽऽकाशमपि वर्तते इत्यर्थः । तत्र हेतु- माह-"तस्याऽवकाशदानाद" इति आकाशस्याऽवकाशप्रदातृत्वादित्यर्थः । फलितमाह- तेन इति । तेनाऽऽकाशेन सह य: कायस्य सन्बन्धः स प्राप्तिरूपः, व्यापनमिति यावत् । तत्र = पूर्वोक्त सम्बन्धे, कृतसंयमो योगी तत्सम्बन्धं नित्वा = साक्षात्कारेण स्वेच्छाऽधीनं रुत्वा, रघुर्भवतीत्यग्रिमेणाऽन्वयः । द्वितीय हेतुं व्याचष्टे-रघुपु इत्यादिना, आ परमाणु- भ्यः = परमाणुपर्यन्तेषु, सूक्ष्मपदार्थेषु तूलादिषु संयमात्तेषु चेतसः समापत्तिं लब्ध्या जितसमन्धः = नीतकायाशसमन्धो वा लघुर्भवतीत्यर्थः । लघूभवनानन्तरं यया + पारपाटपाऽऽकाशगमनं भवति तामाह-"लघुत्वाच्च" इत्यादिना । 12 ·विभूतिपादः। भा०या तु शरीरनिरपेक्षा वहिभूतस्यैव मनसो वहिनिःसा खल्व ऽकल्पिता । तत्र कल्पितया साधयत्यकल्पिता महाविदेहामिति, यया परशरीराण्याऽऽविशन्ति योगिनः। ततश्च धारणातःप्रका- शात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य यदावरणं = क्लेशकर्मविपाकत्रयं रज- स्तमोमूलं तस्य क्षयो भवति ॥ १३ ॥ सू० स्थूलस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयाऽर्थवत्त्वसंयमाद् भूतजयः ॥४४॥ भा०तत्रपार्थिवाद्याःशब्दादयो विशेपाः सहाऽऽकारादिभिर्धमः टी०ज्ञानमात्रं तेनामहाविदेहामाह-“या तु” इति । उपायोपेयते कल्पिता- ऽकल्पितयोराह-“तत्र"इति।किं परशरीरावेशमात्रमितो, नेत्याह-“ततश्च" इति। ततो धारणातो = महाविदेहाया मनःप्रवृत्तेः सिद्धेः, क्लेशश्च कर्म च ताभ्यां विपाकत्रयं जात्यायुभॊगास्तदेतद्रजस्तमोमूलम् [१) विगलितर- जस्तमसः सत्त्वमात्रा विवेकख्यातिमात्रसमुत्पादात, तदेतद्विपाकत्रय रजस्तमोमूलतया तदात्मकं सद् बुद्धिसत्त्वमावृणोति।तत्क्षयाच्च निरावरणं योगिचित्तं यथेच्छं विहरति विजानाति चेति ॥ ४३ ।। पूलं-जयः॥४४॥ स्थूलं च स्वरूपं च सूक्ष्मं चाऽन्वयश्चाऽर्थवत्त्वं चेति स्थूलस्वरूपसूक्ष्माऽन्वयाऽर्थवत्त्वानि, तेषु संयमात्तज्जयः। स्थूलमाह "तत्र" इति । पार्थिवाः पाथसीयास्तैजसा वायवीया आकाशीया शब्दस्प- शरूपरसगन्धा यथासम्भवं विशेषाः पड्जगान्धारादयः शीतोष्णादयो नीलपीतादयः कपायमधुरादयः सुरम्यादयः । एते हि नामरूपप्रयोजनैः परस्परतो भिद्यन्त इति विशेपाः । एतेषां पञ्च पृथिव्यां, गन्धवर्ज चत्वारोऽप्सु,गन्धरसवर्ज त्रयस्तेजसि, गन्धरसरूपवर्ज ही नभरवति, शब्द एवाकाशे। त एत ईदृशा विशेषाः सहाकारादिभिर्धर्मः स्थूल- टि०(१) न नु सत्वमू-मित्यर्थ । तत्र हेतमाह-"विगलित" इति । यता रजस्तम सम्पर्करहि- , तात्मत्वमानाद्विवेकख्यातिमात्रमेव समुत्पद्यते, न क्लेशादि । अतो न क्वेशादि सचमूलं, किन्तु रनस्तमोमूलमिति भावः ।

·२५४ शैत्यं रक्षा पातम्जलदने। भा०स्थूलशब्देन परिभापिताः। एतद भूतानां प्रथमं रूपमाद्वितीयं रूपं स्वसामान्यम्"।मूर्तिर्भूमिः, स्नेहो जलं,वहिरुष्णता, वायुःप्र- णामी, सर्वतोगतिराकाश इति । एतत्स्वरूपशब्देनोच्यते। अस्य टी०शब्देन परिभाषिताः शास्त्रे । तत्राऽपि पार्थिवास्तावद् धर्मा:- "आकारो गौरवं रौक्ष्य वरणं स्थैर्यमेव च । वृत्तिर्भेदः २'क्षमा कार्य काठिन्यं सर्व- भोग्यता" अपां धर्माः-"स्नेहःसौक्ष्म्यं प्रभा शौक्ल्यं मार्दवं गौरव च यत् । ३) पवित्रत्वं सन्धानं चौदका गुणाः" तैजसा धर्माः-"ऊर्ध्वभाक् पावकं दग्धृ पाचकं लघु भास्वरम् । प्रध्वंस्योजस्वि वै तेजः पूर्वाभ्यां भिन्न- लक्षणम्"। वायवीयाधर्माः-"तिर्यग्यानंपवित्रत्वमाक्षेपो) नोदनं बलम्। चलमच्छायता रौक्ष्यं वायोर्धर्माः पृथग्विधाः" । आकाशीया धर्माः- "सर्वतोगतिरव्यूडो" विष्टम्भश्चेति च त्रयः । आकाशधर्मा व्याख्याताः पूर्वधर्मविलक्षणाः" । स एत आकारप्रभृतयो धर्मास्तैःसहति । आकारश्च सामान्यविशेषो गोत्वादिः। द्वितीयं रूपमाह-"द्वितीय रूपं स्वसामान्यम्" इति । मूर्तिः = सांसिद्धिकं काठिन्यं, स्नेहो जलं मज्जा पुष्टिबलाधान- हेतुः, वह्निरुप्णता-औदये सौय्ये भौमे च सर्वत्रैव तेजसि समवेतोष्ण- तेति । सर्व चैतद् धर्मधर्मिणोरभेदविवक्षयाऽभिधानम्।वायुः प्रणामी 3 वहनशीलः। तदाह-"चलनेन तृणादीनां शरीरस्याऽटनेन च । सर्वगं वायु- सामान्यं नामित्वमनुमीयते" । सर्वतो गतिराकाशः,सर्वत्र शब्दोपलब्धि- दर्शनाताश्रोत्राऽऽश्रयाऽऽकाशगुणेन हि शब्देन पार्थिवादिशब्दोपलब्धि. टि. (१) स्वसामान्य स्वस्वसामान्यमित्यर्थः । यस्य यत्सामान्य तद्दर्शयति-"मूर्तिः" इत्या- दिना । मूर्तिमती भूमिः, स्नेहबाजलमित्येव वक्तव्येऽपि मूत्तिभूमिरित्याद्यभिवानं धर्मर्मिणोः सामान्यविशेपयोस्तादात्म्यप्रतिपादनायेत्यवधेयम्। (२) वृत्तिः = सर्वभूताऽऽधारता, भेदः विदारणं, क्षमा = सहिष्णुता । (३)रक्षा= दुर्गादिद्वारा रक्षकत्व,सन्धान - विश्लिष्टानां मेलनम्। (४) आक्षेपः = पातन, नोदनं- कम्पनम् । (५) सर्वतो गतिः = व्यापित्वम्, अन्यूहः: सर्वपदार्पविश्लेपकरणसम्, आयटम्भा= अवकाशप्रदातृतम् । .. . ..

·विभूतिपाद: भा०सामान्यस्य शब्दादयो विशेषाः । तथाचोक्तम्- "एकजाति- समन्वितानामेषां धर्ममात्रव्यावृत्तिः" इति । सामान्यविशेष- समुदायोऽत्र द्रव्यं, द्विष्ठो हि समूहः-प्रत्यस्तमितभेदाऽवयवाऽनु- गतःशरीरं वृक्षो यूथं वनमिति । शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनु- टी०रित्युपपादितमधस्तात्।एतत्स्वरूपशब्देनोक्तम्।अस्यैव मूर्त्यादिसामान्य- स्य,शब्दादयः षड्जादय उष्णत्वादयःशुक्लत्वादयः कषायत्वादयःसुरभि- त्वादयोमूर्त्यादीनांसामान्यानांभेदाः।सामान्यान्यपिमूर्त्यादीनिजम्बीरपनसा- ऽऽमलकफलादीनिरसादिभेदात्परस्परंव्यावर्तन्तेातेनैतेषामेतेरसादयो विशे- पातथाचोक्तम्।एकजातिसमन्वितानां प्रत्येकं पृथिव्यादीनामेकैकया जात्या=मूर्तिस्नेहादिना, समन्वितानामेपां षड्जादिधर्ममात्रव्यावृत्तिरिति । तदेवं सामान्यं मूल्युक्तं विशेषाश्च शब्दादय उक्ताः ।येचाहुः।सामान्य- विशेषाश्रयो द्रव्यमिति तान् प्रत्याह "सामान्य" इति। सामान्यविशेपसमु- दायोऽत्र दर्शने द्रव्यम् । येऽपि तदाश्रयो द्रव्यमास्थिपत तैरपि तत्समुदायो- ऽनुभूयमानो नाऽपह्रोतव्यः। न च तदपहवे तयोराधारो द्रव्यमिति भवति। तस्माचदेवाऽस्तु द्रव्यं, न तु ताभ्यां तत्समुदायाच्च तदाधारमपरं द्रव्यमुपल- भामहे।ग्रावभ्यो ग्रावसमुदायादिव च तदाधारमपरं पृथग्विधं शिखरं समूहो द्रव्यमित्युक्तम्। तत्रसमहमानं द्रव्यमिति भ्रमाऽपनुत्तये समूहविशेषोद्रव्य- मिति निर्धारयितुं समूहप्रकारानाह-"द्विष्ठो हि" इति। यस्मादेवं तस्मान्न समूहमानं द्रव्यमित्यर्थः । द्वाभ्याम्प्रकाराभ्यां तिष्ठतीति द्विष्ठः।एक प्रकार- टि० (१) पडूजादिधर्ममात्रेण सजातीयान्तराट् व्यावृत्तिरेषा भूतानामित्यर्थः । (२) प्रत्यस्त- मित: अन्तरविभागयोधकशब्देनाऽनुपस्थापितो, भेदा=अवान्तरविभागो येपामवयवाना ते प्रत्यस्तमितभेदा अपयवास्तेष्यनुगत इत्यर्थः । तदुदाहरणमाह-"शरीरम्" इ यादिना । (३) पद्यपि भूम्पादीना मर्यादिधर्मा अपि परस्परं न्यारतकाः सन्ति तथाऽपि भृम्याद्यन्तराद् भूम्याद्यन्नरस्य व्यापतका गन्धादय एव । यथा जम्बोररूपमामिमकाशात पनसाऽऽमयादिभमेयावर्त्तका मगदय । अनः शब्दादय एष तान्त्रिक्या परिमापया विशेषा उध्यन्त इति भावः । पे-वैशेषिकादयः । + पापागम्यः।

·पातजनदर्शने। भा०गतः समूहः-उभये देवमनुष्याः,समूहस्य देवा एको भागो मनुष्या द्वितीयो भागस्ताभ्यामेवाऽभिधीयते समूहः।स च भेदा- ऽभेदविवक्षितः। श्रामाणांवनंब्राह्मणानांसङ्घात्रामूवनं ब्राह्मण- सङ्घ इतिास पुनर्दिविधो युतसिद्धाऽवयवोऽयुतसिद्वाऽवयवश्वायु- तसिद्धाऽवयवः समूहो वनं सङ्घ इति,अयुतसिद्धाऽवयवः सङ्घातः शरीरं वृक्षःपरमाणुरिति । अयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतःसमूहो टी०माह-"प्रत्यस्तमित" इति।प्रत्यस्तमितोभेदो येषामवयवानां तेतथोक्ताःप्र- त्यस्तमितभेदा अवयवा यस्य स तथोक्तः । एतदुक्तं भवति।शरीरवृक्षयूथ- वनशब्दभ्यःसमूहःप्रतीयमानोऽप्रतीताऽवयवभेद'"स्तवाचकशब्दाऽप्रयो- गात समूह एकोऽवगम्यतइति । युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्वेनचेतनाऽचेतन- त्वेन चोदाहरणचतुष्टयम्।युताऽयुतसिहाऽवयवत्त्वं चाऽग्रे वक्ष्यते । द्वितीय प्रकारमाह-"शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनुगतः समूह उभये देवमनुष्या" इति । देवमनुष्या इति हि शब्देनोभयशब्दवाच्यस्य समूहस्य भागौ भिन्ना- वुपाचौ । ननभयशब्दात्तदवयवभेदो न प्रतीयते,तत्कथमुपात्तभेदाऽवयवा- ऽनुगत इत्यत आह-"ताभ्याम्" इति । ताभ्यां भागाभ्यामेव च समू- होऽभिधीयते । उभयशब्देन भागद्वयवाचिशब्दसहितेन समूहो वाच्यः । वाक्यस्य वाक्याऽर्थवाचकत्वादिति भावः । पुन विध्यमाह-"सच" इति । भेदेन चाऽभेदेन च विवक्षितः। भेदविवक्षितमाह-"आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सह" इति । भेद् एव षष्ठीश्रुतेः, यथा गर्गाणां गौरिति । अभेदविवक्षितमाह-"आम्रवनं ब्राह्मणसङ्घ” इति । आम्राश्च ते वनं चेति, समूहसमूहिनोरभेदं विवक्षित्वा सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विधान्तरमाह स पुनर्हि विध " इति । युतसिद्धाऽवयवः समूहः टि. (१) उभावस्यवो येषा त उभये । के ते, देवमनुष्या इति । अत्र हि उभयशब्दवाच्यस्य समूहस्यावान्तरविभागो देवमनुष्यशब्दाभ्यामुपात्तावित्यस्त्या शब्देनोपात्तभेदत्वमिति भाव (२) अप्रतीताऽपवभेद एकः समूहोऽगम्यत इत्यन्चयः । तत्र हेतुमाह-"तद्वाचक- शब्दाऽमपोगाद" इति । अवयवबोधकशब्दाऽनुपादानादित्यर्थ । , ·विभूतिपाद । भा.द्रव्यमिति पतञ्जलिः। एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अथ किमेपां सूक्ष्मरूपं तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवःपरमाणुःसामान्य- विशेपात्माऽयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतः समुदाय इति। एवं सर्व- तन्मात्राणि,एतत्तृतीयम्।अथभूतानांचतुर्थं रूपं ख्यातिक्रिया-'. स्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावाऽनुपातिनोऽन्वयशब्देनोक्ताः। अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं,भोगाऽपवर्गार्थतागुणेष्वन्वयिनी २] टी०युतसिद्धाःपृथसिद्धाःसान्तरालाअवयवायस्यसतथोक्तः, यूथंवनमिति) सान्तराला हि तवयवा वृक्षाश्च गावश्च । अयुतसिद्धाऽवयवश्च समूहो वृक्षो गौः परमाणुरिति,निरन्तरा हितद्वयवाःसामान्यविशेषाःवासास्नादयो वेति । तदेतेषु समहेषु द्रव्यभूत समूह निर्धारयति-"अयुतसिद्ध” इति । तदेवंप्रासङ्गिकं द्रव्यं व्युत्पाद्य प्रकृतमुपसंहरति-"एतत्स्वरूपमित्युक्तम्" इति । तृतीय रूपं विवक्षुः पृच्छति-"अथ" इति। उत्तरमाह-"तन्मात्रम्" इति।तस्यैकोऽवयवः= परिणामभेदः परमाणुः, सामान्य मूर्तिःशब्दादयो विशेषाः तदात्मा, अयुतसिद्धा-निरन्तरा येऽवयवाः सामान्यविशेपास्त. देदेष्वनुगतः समुदायः । यथा च 'परमाणुः सूक्ष्म रूपमेवं सर्वतन्मात्राणि सूक्ष्म रूपमिति । उपसहरति "एतद्” इति । “अथ भूतानां चतुर्थ रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्य्यस्वभावाऽनुपातिनः" -कार्य- स्वभावमनुपतितुमनुगन्तुं शीलं येषां ते तथोक्ताः। अत एवाऽन्वयशब्देन उक्ताः । 'भक्षेपां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वम् अर्थवत्त्वं विवृणोति-"भोग" इति । नन्वेवमपि सन्तुगुणा अर्थवन्तः, तत्कार्याणान्तु कुतोऽर्थवत्त्वमि- दि० (१) सूत्राक्तमन्वयाय चतुर्य रूपमुच्यत इत्यर्थ । (२) यद्यपिशव्दाद्युपलाया. कल्यासाख्यो भागाऽपवगों पुरुषार्थो चित्त एव पर्तेते तथाऽपि प्रज्यकालेऽनागताs. स्थया वासनारूपेण गुणेनवस्यानाद् गुगेष्वन्यायिनीयुक्तमिति चोग्यम् । (३) एदतनुराधेन भान्येऽरि यूथ मनाम थेर पाठ इत्यको पथमह योरेवार्यतया पाप सत्य तयोक्तिरिति तु युक्तमुत्तश्याम ।

·२५६ शरीरं वृक्षः पातअनदर्शने। भा०गतः समूहः-उभये देवमनुष्याः),समूहरय देवा एको भागो मनुष्या दितीयो भागस्ताभ्यामेवाऽभिधीयते समूहः स च भेदा- ऽभेदविवक्षितः प्रामाणांवनंब्राह्मणानांसङ्घाग्रामवनंब्राह्मण- सङ्घ इतिास पुनर्द्विविधो युतसिद्धाऽवयवोऽयुतसिद्धाऽवयवश्वायु- तसिद्धाऽवयवः समूहो वनं सङ्घ इति,अयुतसिद्धाइवयवः सङ्घातः :परमाणुरिति ।अयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतःसमूहो टी०माह-"प्रत्यस्तमित"इतिाप्रत्यस्तमितोभेदो येषामवयवानां तेतोक्ताःप्र- त्यस्तमितभेदा अवयवा यस्य स तथोक्तः। एतदुक्तं भवति । शरीरवृक्षयूथ- वनशब्देभ्यः समूहःप्रतीयमानोऽप्रतीताऽवयवभेदर स्तवाचकशब्दाऽप्रयो- गात् समूह एकोऽवगम्यतइति । युताऽयुतसिद्धाऽवयवत्वेनचेतनाऽचेतन- त्वेन चोदाहरणचतुष्टयम्।युताऽयुतसिद्वाऽवयवत्त्वं चाऽवक्ष्यते। द्वितीय प्रकारमाह-"शब्देनोपात्तभेदाऽवयवाऽनुगतः समूह उभये देवमनुष्या" इति । देवमनुष्या इति हि शब्देनोभयशब्दवाच्यस्य समूहस्य भागौ भिन्ना- वुपात्तौ। ननभयशब्दात्तदवयवभेदो न प्रतीयते,तत्कथमुपात्तभेदाऽवयवा- ऽनुगत इत्यत आह-"ताभ्याम्" इति । ताभ्यां भागाभ्यामेव च समू- होऽभिधीयते । उभयशब्देन भागद्वयवाचिशब्दसहितेन समूहो वाच्यः । वाक्यस्य वाक्याऽर्थवाचकत्वादिति भावः । पुनर्वैविध्यमाह-“स च" इति । भेदेन चाऽभेदेन च विवक्षितः। भेदविवक्षितमाह-"आम्राणां वनं ब्राह्मणानां सङ्घ" इति । भेद एव षष्ठीश्रुतेः, यथा गर्गाणां गौरिति । अभेदविवक्षितमाह-"आम्रवनं ब्राह्मणसई" इति । आम्राश्च ते वनं चेति, समूहसमहिनोरभेदं विवक्षित्वा सामानाधिकरण्यमित्यर्थः । विधान्तरमाह " स पुनर्हि विध” इति । युतसिद्धाऽवयवः समूहः टि० (१) उभावनयना येपा त उभये । क ते, देवमनुष्या इति । अत्र समूहस्यावान्तरविभागो देवमनुष्यशदाभ्यामुपात्तावित्यस्त्या शब्देनोपात्तभेदत्वमिति भाव । (२) अप्रतीताऽक्यवभेद एकः समूहोऽगम्यत इत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह-"तवाचक- शक्षाऽमपोगाद" इति । अवयवोधकशब्दाऽनुपादानादित्यर्थ । उभयशब्दवान्यस्य N ·विभूतिपादः। भा०द्रव्यमिति पतञ्जलिः। एतत्स्वरूपमित्युक्तम् । अथ किमेपां सूक्ष्मरूपं तन्मात्रं भूतकारणं, तस्यैकोऽवयवःपरमाणुःसामान्य- विशेपात्माऽयुतसिद्धाऽवयवभेदाऽनुगतः समुदाय इति। एवं सर्व- तन्मात्राणि,एतत्तृतीयम्।अथभूतानांचतुर्थं रूपं ख्यातिक्रिया.' स्थितिशीला गुणाः कार्यस्वभावाऽनुपातिनोऽन्वयशब्देनोक्ताः अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वं,भोगाऽपवर्गार्थतागुणेष्वन्वयिनी] टी०युतसिद्वाःपृथसिद्धाःसान्तरालाअवयवायस्यसतथोक्तः, यूथवनमिति) सान्तराला हि तवयवा वृक्षाश्च गावश्च । अयुतसिद्धाऽवयवश्च समूहो वृक्षो गौः परमाणुरिति,निरन्तराहितद्वयत्राःसामान्यविशेषाःवासास्नादयो वेति । तदेतेषु समूहेषु द्रव्यभूतं समूहं निर्धारयति-"अयुतसिद्ध" इति । तदेवंप्रासङ्गिक द्रव्यं व्युत्पाद्य प्रकृतमुपसंहरति-“एतत्स्वरूपमित्युक्तम्" इति । तृतीयं रूपं विवक्षुः पृच्छति-"अथ" इति। उत्तरमाह-"तन्मात्रम्" इतिातस्यैकोऽवयवः परिणामभेदः परमाणुः, सामान्यं मूर्तिःशब्दादयो विशेषाः तदात्मा, अयुतसिद्धा-निरन्तरा येऽवयवाः सामान्यविशेषास्त- हेदेष्वनुगतः समुदायः । यथा च 'परमाणुः सूक्ष्म रूपमेव सर्वतन्मात्राणि सूक्ष्म रूपमिति । उपसंहरति “एतद्" इति । “अथ भूतानां चतुर्थं रूपं ख्यातिक्रियास्थितिशीला गुणाः कार्य्यस्वभावाऽनुपातिनः" =कार्य- स्वभावमनुपतितुमनुगन्तुं शीलं येषां ते तथोक्ताः। अत एवाऽन्वयशव्देन उक्ताः । अथैषां पञ्चमं रूपमर्थवत्त्वम् अर्थवत्वं विवृणोति-"भोग" इति । नन्वेवमपि सन्तु गुणा अर्थवन्तः, तत्काऱ्याणान्तु कुतोऽर्थवत्त्वमि- टि. (१) सत्राक्तमन्वपादयं चतुर्थ रूपमुच्यत इत्यर्थः । (२) यद्यपि शब्दाद्युपलब्धिवि. काठपात्याख्यो भागाऽपवगा पुरुषार्थो चित्त एव वर्तेते तथाऽपि प्रज्यकालेऽनागताऽव. स्थया वासनाझरेण गुणेष्ववस्यानाद् गुणेष्वन्ययिनीयुक्तमिति योभ्यम् । (३) एदतनुरोधेन मा पेऽपि यथ पनाम थे। पाठ इत्येयूथसहयरिकार्यतया वाय- । - सप तपाक्तिरिनि तु युक्तमुत्सश्याम ।

·२५८ पातम्जलवग्रने। भा०गुणास्तन्मात्रभूतभौतिकेन्विति 'सर्वमर्थवत् । तेष्विदानी- म्भूतेषु पञ्चसु पञ्चरूपेषु संयमात्तस्य तस्य रूपस्य स्वरूप- दर्शनं जयश्च प्रादुर्भवति। तत्र पञ्च भूतस्वरूपाणि जित्वा भू- तजयी भवति, तज्जयाद् वत्साऽनुसारिण्य इव गावोऽस्य सङ्कल्पाऽनुविधायिन्यो भूतप्रकृतयो भवन्ति ।। ४४ ॥ सू० ततोऽणिमादिप्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मा: ऽनभिघातश्च ॥४५॥ भा०तत्राऽणिमा भवत्यणुः,लघिमा लघुर्भवति,महिमा महान भवति, प्राप्तिः अमुल्यप्रेणाऽपि स्पृशति चन्द्रमसम,प्राका- म्यम् इच्छाऽनभिघातो, भूमावुन्मज्जति निमज्जति यथोदके, टी ० त्यत आह “गुणा" इति।भौतिका गोघटादयः। तदेवंसंयमविषयमुक्त्वा संयम तत्फलं चाऽऽह-"तेषु" इति।भूतप्रकृतयः भूतस्वभावाः॥४४॥ सङ्कल्पाऽनुविधाने भूतानां किं योगिनः सिद्ध्यतीत्यत आह-सू."ततो- ऽणिमादि-श्च" ॥ ४५ ॥ स्थूलसंयमजयाच्चतस्रः सिद्धयो भवन्ती- त्याह-"तत्र' इति । अणिमा-महानपि भवत्यणुः, लघिमा महानपि लघुर्भूत्वेषीकातूल इवाऽऽकाशे विहरति, महिमा अल्पोऽपि नागनग- नगरपरिमाणो भवति, प्राप्तिः सर्वे भावाः सन्निहिता भवन्ति यो- गिनः । तद्यथा भूमिष्ठ एवाऽङ्गुल्यग्रेण स्पृशति चन्द्रमसम् । स्वरूप- संयमविजयातसिद्धिमाह-"प्राकाम्यमिच्छाऽनभिधात" इति । नाऽम्य रूपं भूतस्वरूपैर्मूादिभिरभिहन्यते । भूभावुन्मजति निमज्जति च यथोदके। टि० (१) भौतिकेषु-इत्यत्रान्वपिन इति शेष । (२) सूत्रोक्तानि पञ्चरूपाणि व्याख्या- य वाक्यार्थमाह "तपु" इति।इदानीम्भूनेपु इदानीमुन्पन्नेषु, इदानीन्तनेषु स्थूलभूतेषु इत्यर्थः । तन्मात्रादिषु पञ्चस्याऽभागद् इदानीम्भूतेवियुक्तमिति बोध्यम् । (३) उन्मज्जति- जलमित्र भूमिमुद्भिद्योत्तिष्टात, निमग्नतिजले इन भूमौ प्रविशति, इत्यर्थः । - ·२५६ विभूतिपादः। भा०वशित्वम् भूतभौतिकेषु वशीभवतिअवश्यश्चान्येपाम्,इशि- तृत्वं-तेपाम्प्रभवाऽप्ययव्यूहानामीष्टे, यत्र कामाऽवसायित्वं = सत्यसङ्कल्पता, यथा सङ्कल्पस्तथाभूतप्रकृतीनामवस्थानं,न च शक्तोऽपिपदार्थविपर्यासं करोति, कस्माद्,अन्यस्य यत्र का- माऽवसायिनः)पूर्वासद्धस्य तथा भूतेषु सङ्कल्पादिति एतान्यष्टा- टी० सूक्ष्मविषयसंयमजयासिद्धिमाहे" वशित्वम्” इति । भूतानि-पृथि- व्यादीनि, भौतिकानि-गोघटादीनि, तेषु वशी=स्वतन्त्रो भवतिातेपान्त्व- ऽवश्यः,तत्कारणतन्मात्रपृथिव्यादिपरमाणुवशीकारात्चत्कार्यवशीकारस्तेन यानि यथाऽवस्थापयति तानि तथाऽवतिष्ठन्त इत्यर्थः ।अन्वयविषयसंयम- जयासिद्धिमाह-"ईशितृत्वम्” इति । तेषां भूतभौतिकानां विजितमूल- प्रकृतिः सन् यः प्रभव उत्पादो यश्चाऽप्ययो विनाशो यश्च व्यूहः यथा- ववस्थापनं तेपामीष्टे।अर्थवत्त्वसंयमात्सिद्धिमाह-“यत्र कामाऽवसायित्वं सत्यसङ्कल्पता" इति । विजितगुणाऽर्थवत्त्वो हियोगी यद यदर्थतया सङ्क ल्पयति तत् तस्मै प्रयोजनाय कल्पते, विषमप्यमृतकार्ये सङ्कल्प्य भोज- यन् जीवयतीति । स्यादेतद्,यथा शक्तिविपर्यासं करोत्येवं पदार्थविपर्यास- मपि करमान्न करोति,तथा चन्द्रमसमादित्यं कुर्यात्कुहूं चरसिनीवालीमि- स्थत आह-नच शक्तोऽपीति। न खल्वेते यत्रकामाऽवसायिनस्तत्र भगवतः परमेश्वरस्याऽऽज्ञामुत्क्रमितुत्सहन्ते। शक्तयस्तु पदार्थाना जातिदेशकाला- ऽवस्थाभेदनाऽनियतस्वभावा इति युज्यने तासुतदिच्छाऽनुविधानमिति, ए- तान्यष्टावेश्वया॑णि । 'तधर्माऽनभिघात' इति । आणिमादिप्रादुर्भाव टि० (१)यत्र कामाऽवमायिशब्दस्नाधिक्या पारमापया मत्यसकार्यक, पूर्वमिर- स्य = मयमनरपेक्ष्येणैव सयसङ्कल्यादिगुणशालिनः परमेश्वरस्य, तथाभy= गयाटबंद सङ्कलाद् इ यर्थः। “मथ्याचन्द्रममो धाता यथामारपयद इत्यात्मानयमप टनाय नेश्व- रेणाऽन्तर्यामिणा पदार्थपिपयोमे योगी नेर्यत इति भारः। (0) "या पूर्वाऽमातम्या मा मिनीगढी, योत्तम सा का" निशामतुरेशी- पुताऽमाया मिनीगरी, प्रनिरागुता पुरः । * तस्य प्रज्यतेन प्रमिडस्य, तत्र मा इनि नु मा । .

·पातालदर्शने भा० वैश्वाणि। कायसम्पद् वक्ष्यमाणातधर्माऽनभिघातच =पृथ्वी मूर्त्या ननिरुणद्धि योगिनःशरीरादिक्रियां, शिलामप्य. नुप्रविशतीति, नाऽपः स्निग्धाः क्लेदयन्ति, नाऽग्निरुप्णी दह- ति, न वायुःप्रणामी वहति, अनाऽऽवरणात्मकेऽप्याकाशे भव. त्यावृतकायः, सिद्धानामप्यदृश्यो भवति ॥ १५ ॥ सू रूपलावण्यवलवजूसंहननत्वानि कायसम्पा४६।। भा०दर्शनीयः कान्तिमान अतिशयबलो वजूसंहननश्चेति॥४६॥ सू० ग्रहणस्वरूपास्मिताऽन्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रि- यजयः॥४७॥ भा०सामान्यविशेषाऽऽत्माशब्दादियः।तेष्विन्द्रियाणांवृत्तिग्रहण, टी० इत्यनेनैव तद्धर्माऽनभिघातसिहौ पुनरुपादानं कायसिद्धिवद् एतत्सू- त्रोपबद्धसकलविषयसंयमफलवत्त्वज्ञापनाय । सुगममन्यद् ॥ ४५ ॥ कायसम्पदमाह-"सू० रूप-सम्पद्" ॥४६॥ वजस्येव संहननम् %3D अवयवव्यूहो दृढ़ो निविड़ो यस्य स तथा तस्य भावस्तत्त्वमिति ॥४६॥ जितभूतस्य योगिन इन्द्रियजयोपायमाह----"सू० ग्रहण-जयः ॥ १७ ॥ ग्रहणं च स्वरूपं चाजस्मिता चाऽन्वयश्चाऽर्थवत्त्वं च तेषु संयमस्तस्मादित्यर्थः । गृहीतिम्रहणं, तच्य ग्राह्याऽधीननिरूपणमिति ग्राह्यं दर्शयति "सामान्यविशेषाऽऽत्मा" इति । 4 ठि० (१) प्रकृतमूत्रोपात्तं यत्, सकलविषयसयमस्य = पूर्वसूत्रोक्तस्थलरूपादिविषयकसंय- माय फटवर तद्वोपनायेत्यर्थः। स्थूलादिपञ्नरूपाणा मध्ये प्रत्येकायस्य फलवत्ववोधनाय फापसिदितदर्माऽनभित्रातयोरुपादानमिति न पौनरुपयामीत मा ।

·विभूतिपादन भा० न च तत्तामान्यमात्रग्रहणाऽऽकार, कथमनाऽऽलोचितः स विषयविशेप इन्द्रियेण मनसाऽनुव्यवसीयेतेति।स्वरूपं पुनः प्रकाशात्मनो बुद्धिसत्त्वस्य सामान्यविशेषयोरयुतसिद्धावयभेदा- ऽनुगतःसमूहो द्रव्यमिन्द्रियम् तेषांतृतीयंरूपमस्मितालक्षणो. ऽहङ्कारः, तस्म सामान्यस्येन्द्रियाणि विशेषाः। चतुर्थं रूपं व्यव- टी० ग्राह्यमुक्त्वा ग्रहणमाह-"तेपु" इति।वृत्तिः आलोचनं, विपयाऽऽकारा परिणतिरिति यावद। ये(३) त्याहुः सामान्यमात्रगोचरेन्द्रियवृत्तिरिति तान्प्र- साह-"नच" इतिगृह्यत इति ग्रहणं, सामान्यमात्रगोचरं ग्रहणम्।बाह्ये- न्द्रियतन्त्र हि मनो बाह्ये प्रवर्त्ततेऽन्यथान्धवधिराद्यभावप्रसङ्गात् । त- दिह यदि नविशेषविषयमिन्द्रियं तेनाऽसावनालोचितो विशेष इति कथ- म्मनसाऽनुव्यवसीयेत । तस्मात् सामान्यविशेषविषयमिन्द्रियाऽऽलोचन- मिति। तदेतद् ग्रहणमिन्द्रियाणां प्रथम रूपम् । द्वितीय रूपमाह-"स्वरूपं पुनः" इति।अहङ्कारो हि सत्त्वभागेनाऽऽत्मीयेनेन्द्रियाण्यजीजनद,अतोय. तत्र करणत्वं सामान्यं यञ्च नियतरूपादिविषयत्वं विशेषस्तदुभयमपि प्र- काशाऽऽत्मकमित्यर्थः । तेषां तृतीयरूपम्' इति =अहङ्कारो हीन्द्रियाणां कारणमिति यत्रेन्द्रियाणि तत्रतेन भवितव्यमिति सर्वेन्द्रियसाधारण्यात्सा- मान्यमिन्द्रियाणामित्यर्थ । चतुर्थरूपम्'-इति।गुणानां हि द्वरूप्यं व्यव- टे. (१) सामान्यमारेण महणमेवाऽऽकार: = स्वभावो यस्य त सामान्यमारग्रहणाऽऽका रमिन्द्रियमित्यर्थः। (२) प्रकाशाऽऽत्मनो बुद्धिमत्रस्य कार्यता येऽपुतसिमा अवयंरभेदाः साचिकाहाररूपाम्नेषनुगतो य सामान्यविशेषत्ययो समूहस्तद् दम्प. मियर्थ । तत्र सामान्य प्रोत्रत्यादि, विशेषाः शब्दाद्यावारपरिणामभेद। इति । (३) मनो. मात्रग्राह्यो विशषो न सिन्द्रियमादा इति पादिनो पैदा इन्यर्थ । (४) चक्षुरादिनरपेक्ष्ये. जैव मनसो नहिवृत्तिस्वीकार मनि, म वादयोऽपि सादीनाS5 नपेपरिति भावः ।

·। . २६२ বানন भा० सायाऽऽत्मकाः प्रकाशक्रियास्थितिशीला गुणाः, येषा- मिन्द्रियाणि साहङ्काराणि परिणामः । पञ्चमं रूपं गुणेषु यदनुगतं पुरुपाऽर्थवत्त्वमिति । पञ्चस्वेतेग्विन्द्रियरूपेषु यथा- क्रम संयमः तत्र तत्र जयं कृत्वा पञ्चरूपजयादिन्द्रियजयः प्रादुर्भवति योगिनः ॥ १७ ॥ सू० ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधान- जयश्च ॥४८॥ भा०कायस्याऽनुत्तमो गतिलाभो मनोजवित्वं ३)विदेहानामिन्द्रिया- णामभिप्रेतदेशकालविपयाऽपेक्षो वृत्तिलाभो विकरणभावः"), सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजय इतिएतास्तिसःसिद्धयोमधु- टी० सायाऽऽत्मकत्वं, व्यवसयाऽऽत्मकत्वं च तत्र व्यवसेयात्मकतां ग्रा- ह्यतामास्थाय पञ्चतन्मात्राणि भूतभौतिकानि च निर्मिमते, व्यवसाया- ऽऽत्मकत्वं तु ग्रहणरूपमास्थाय साऽहङ्काराणीन्द्रियाणीत्यर्थः । शेप सुगमम् ॥ ४७ ॥ १६७ "पञ्चरूपेन्द्रियजयात सिद्वीराह-सू०"ततो-श्च"॥४८॥विदेहानामिन्द्रियाणां करणभावो विकरणभावः। देशः काश्मीरादिः, कालः अतीतादिः, विषयः- सक्षपादिः सान्वयन्द्रियजयात्सर्वप्रकृतिविकारवशित्वम्प्रधानजयस्ता एताः : टि० (१)व्यवसायाऽपरपर्यायमहत्तवरूपेण पारणता इत्यर्थः।। (२) यथाक्रम = सूत्रोक्तग्रहणा- दिस्यपञ्चककमेग संपमः कर्तव्य इति शेष. ॥ (३) मनोबदने योजनान्तरितमपि देशं झटिन्येव गच्छनीति भावः ॥ (४) विदेहानां = शरीरनिरपेक्षाणामिन्द्रियाणा योऽभिमन- देशाद्यपेक्षः =देशाद्यपरित्यागी वृत्तिल भः स विकरणभाव इत्यर्थः । पत्रेर देशादिषु वृत्तिलाभ इयते योगिना तत्रैर वृत्तिलाभो भवति । तद्यथा सुन्नस्य एव पाटलिपुत्रस्य विष्णुशाणं पश्यति, तत्रत्यं च शन्द शृणोति । एवं घाणादिष्वपि बोध्यमिति भावः । (१) विषयविपपिमान गुणा एव परिणता मयन्तीति भारः ।

·पिमूतिपादः. भा०प्रतीका उच्यन्ते।एताभ करणपञ्चकरूपजयादधिगम्यन्ते १८ सू० सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावा- ऽधिष्ठातृत्वं सर्वज्ञातृत्वं च ॥ १९ ॥ भा०निघूतरजस्तमोमलस्य बुद्धिसत्त्वस्य परे वैशारंये परस्यां वशी- कारसज्ञायां वर्तमानस्य सत्त्वपुरुपाऽन्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठ- स्य सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वं, सर्वाऽऽत्मानो"गुणा व्यवसायव्यवसेया- त्मका:स्वामिनं क्षेत्रज्ञं प्रत्यशेपदृश्याऽऽत्मत्वेनोपतिष्ठन्त इत्यर्थः। टी०सिद्धयो मधुप्रतीका इत्युच्यन्ते योगशास्त्रनिष्णातैः । स्यादेतद्, इन्द्रिय- जयादिन्द्रियाणि सविषयाणि वश्यानि भवन्तु, प्रधानादीनां तत्कारणानां किमायातमित्यत आह "एताश्च" इति । करणानाम्-इन्द्रियाणां पञ्चरू- पाणिग्रहणादीनि तेपाञ्जयाद्। एतदुक्तं भवति-नेन्द्रियमात्रजयस्यैताः सिद्धयोऽपि तु पञ्चरूपस्य, तदन्तर्गतं च प्रधानादीति ॥ ४८ ॥ ते एते ज्ञानक्रियारूपैश्वर्यहेतवःसंयमाः साक्षात्पारम्पर्येण च स्वसिद्धय- पसंहारसम्पादितश्रद्धाद्वारेणयदास्तस्याःसत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातेरवान्तर- विभूतीदर्शयति ।सू० “सत्त्व-च" ॥४९॥ निश्तरजस्तमोमलतया वैशार- चं, ततः परा वशीकारसज्ञा । रजस्तमोभ्यामुपप्लुतं हि चित्तसत्त्वमय- श्यमासीत्तदुपशमे नु तहश्यं योगिनो वशिनः। तस्मिन् वश्ये योगिनः स- "त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिमात्ररूपप्रतिष्ठस्य सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वम् । एतदेव विवृणोति । सत्मिानः"इति। व्यवसायव्यवसेयात्मानः जड़प्रकायरूपा टे० (१) सामान इत्यस्य निमरणं-व्यमापव्यासेपारममा इनि । यो गुगाः मरमानो- ऽनोऽशेषरयाऽऽस्मत्वेन पोगिमसितभाम्पमाऽऽकारेण परिगताः सन्तः शामिन क्षेत्र प्रत्युपतिटन इसर्यः । उपस्थिता इति पाठे तु भान्तीत्यप्पाहारम् । (२) संपमा-दयस्य यदी इत्यनेनानाय! तर साक्षाहियकारयामासयमदया. पारम्पयन चाऽगिमादिमनका: पारम्पयेणे गस्याऽमार समिद पुरसंहार" इति ।

·-- पातालदर्शने। भा०सर्वज्ञातृत्व सर्वात्मनांगुणानांशान्तोदिताऽव्यपदेश्यधर्मत्वेन व्यवस्थितानामऽक्रमोपारूढं विवेकजं ज्ञानमित्यर्थः । इत्येषा विशोका नाम सिद्धिः याम्प्राप्य योगी सर्वज्ञः क्षीणक्लेशव- न्यनो वशी विहरति ॥ ४६॥ स० तबैराग्यादपि दोषवीजक्षये कैवल्यम्(२) ॥५०॥ भा०यदाऽस्यैवं भवति क्लेशकर्मक्षये-सत्त्वस्याऽयं विवेकप्तत्ययो धर्मः, सत्त्वं च हेयपक्षे न्यस्तं पुरुपश्चाऽपरिणामी शुद्धोऽन्यः सत्त्वादिति । एवम् अस्य ततो विरज्यमानस्य यानि क्लेश- बीजानि दग्धशालिवीजकल्पान्यप्रसवसमर्थानि तानि सह मनसा प्रत्यस्तं गच्छन्ति । . टी इत्यर्थः। तदनेन कियैश्वर्यमुक्तम्ाज्ञानेश्वर्यमाह-"सर्वज्ञातृत्वम्” इति। अस्या अपि द्विविधायाः सिद्धेवैराग्याय योगिजनप्रसिद्धांसज्ञामाह "एषा विशोका" इति।क्लेशाश्च बन्धनानि च कर्माणि तानि क्षीणानि यस्य स तथा ॥४९॥ संयमान्तराणां पुरुषाऽर्थाऽऽभासफलत्वाद् विवेकख्याति- संयमस्य पुरुषार्थतां दर्शयितुं विवेकख्यातेः परवैराग्योपजननद्वारेण कैवल्यं फलमाह---" सू. तद्वैराग्यात्-ल्यम्" ॥ ५० ॥ यदाऽस्य योगिनः क्लेशकर्मक्षय एवं ज्ञानं भवति । किम्भूतमित्याह----"सत्त्व- ट० (१) अतीताऽनागतवर्तमानास्तुरूपेण परिणताना गुणानाम, अक्रमोपारदम् युगपइत्पन्न विवनज्ञानं यथार्थसाक्षात्कारो भवतीति भावः। (२) अपिशब्दो भिन्नक्रमः, संपत्य- मित्यतोऽग्रे द्रष्टव्यः । न केव विवेकल्यातेः सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वाधेर भवति, किन्ताह त. रम्यादमम्प्रज्ञातसमाधिगभे सति केयस्यमपि सफरमूर्दाऽभिषिक्त फल भवतारयर्थः । (३) सत्सस्पेत्यादिना, सत्यादितीत्यन्तन सोनतद्वैराग्यादिति पदस्य विवरणम् । एव- मस्येपादिना, न भुक्त इत्यन्तेन दोपबीनक्षय इत्यस्प विवरणम् । शेपेण च भाष्येण फेव- स्यान्दापिपरणमिति विवेक ।

·.. विभूतिपादः । भा० तेषु प्रलीनेषु पुरुषः पुनरिदं तापत्रयं न भुङ्क्ते । तदैतेषां * गुणानां मनसि कर्मक्लेशविपाकस्वरूपेणाऽभिव्यक्तानां चरिता. ऽर्थानां प्रतिप्रसवे पुरुपस्यात्यन्तिको गुणवियोगः कैवल्यं, तदा स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिरेव पुरुप इति ॥५०॥ सू० स्थान्युषनिमन्त्रणेसङ्गस्मयाऽकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गाद् ॥५१॥ भा• चत्वारः खल्वमी योगिनः-प्रथमकल्पिकः,मधुभूमिकः,प्रज्ञा- ज्योतिः,अतिक्रान्तभावनीयश्चेति ।तत्राऽभ्यासी प्रवृत्तमात्रज्योतिः . टी. स्याऽयं विवेकप्रत्ययो धर्म" इति । शेषं तत्र तत्र व्याख्यातत्वात्सुगमम् ॥५०॥ सम्प्रति कैवल्यसाधने प्रवृत्तस्य योगिनः प्रत्यूहसम्भवे तन्निराकर-. ‘णकारणमुपदिशति-सू०"स्थान्युप--गाद" ॥ स्थानानि येषां सन्ति ते स्थानिनो महेन्द्रादयः, तैरुपनिमन्त्रण(२) तस्मिन् सङ्गश्च स्मयश्च न कर्त्तव्यः पुनरनिष्टप्रसङ्गात् । तत्रयं देवाः स्थानरुपमन्त्रयन्ते तं योगिनमेकं निर्धा- रयितुं यावन्तो योगिनस्सम्भवन्ति तावत एवाऽऽह-"चत्वार" इति।तत्र प्रथमकल्पिकस्य स्वरूपमाह--"तत्राऽभ्यासी" इति । प्रवृत्तमानं न पुनर्व- शीकृतज्योतिः = ज्ञानं परिचित्तादिविषयं यस्य स तथा । द्वितीयमाह- * तदेतेपामिति पाठेऽपि तप्छन्दस्तदेत्यर्थको बोध्यः) पदाऽस्येयं भवतीति भाग्येणा- ऽऽकाक्षितत्वाद् । पदाऽस्यैवं भवति सदा केयस्प भवतीत्यन्ययः । फेवस्यस्वरूपमाह "ए. तेषाम्" इत्यादिना । अविवेकदशापां क्लेशादिरूपेण मनस्यमिव्यक्तानां तदनु विग्रेकरण्या- त्युपजननेन मरितार्थानां समाप्तपुरुषार्थाना गुणाना यः प्रतिप्रसा-महेय मनसा छपः, T. स्मिन् सति यः पुरुषस्याऽऽत्पन्तिको गुणवियोगानन्केवायरित्यर्थः ये सात किमी स्पत्राss "तदा" इति । टि० (१) मानानि आगोमादीनि स्यानानीत्यनः । (२) सैरुपनिमन्त्रण = ते: सहेन्द्रादिति; सलोके नयनाय योगिन प्रति क्रियमाणं प्रार्थना प्रवत्तमि पर्थ. । . ३४ ·२६६ पासजलदर्शमा भा० प्रथमः। ऋतम्भरप्रज्ञो द्वितीयः। भूतेन्द्रियजयी तृतीयः, सर्वेषु भावितेषु भावनीयेषु कृतरक्षाबन्धः कनकर्तव्यसाधनादिमान् । चतुर्थो यस्त्वतिक्रान्तभावनीयस्तस्य चिनप्रतिसर्ग एकोऽर्थः (१) सप्तविधाऽस्य प्रान्तमूमिप्रज्ञा।तत्र मधुमती भूमि साक्षात्कुर्वतो ब्राह्मणस्य स्थानिनो = देवाः सत्त्वशुद्धिमनुपश्यन्तः स्थानरुप- निमन्त्रयन्ते २) भोरिहाऽऽस्यतामिह रम्यतां,कमनीयोऽयं भोगः, कमनीयेयं कन्या, रसायनमिदं जरामृत्युं वाधते, वैहायसमिदं टी० "ऋतम्भरप्रज्ञ" इति। यत्रेदमुक्तम् ऋतम्भरातत्र प्रज्ञा इति । सहि भूते- न्द्रियाणिजिगीषुः।तृतीयमाह-"भृतेन्द्रियजयी" इति। तेन हि स्थूलादि- संयमेन ग्रहणादिसंयमेन च भूतेन्द्रियाणि जितानि । तमेवाह-“सर्वेपु" इति। सर्वेषुभावितेषु = निष्पादितेषु भूतेन्द्रियजयात्परचित्तादिज्ञानादिषु कृतर- क्षाबन्धः ।यतस्तेभ्योन च्यवते। भावनीयेषु = निष्पादनीयेषु विशोकादिषु परवैराग्यपर्यन्तेषु कर्त्तव्यसाधनवान्,पुरुषप्रयत्नस्य साधनविपयस्यैव सा- ध्यनिष्पादकत्वात् । चतुर्थमाह--"चतुर्थ'' इति तस्य हि भगवतोजीवन्मु. क्तस्य चरमदेहस्य चित्तप्रतिसर्ग एकोऽर्थः। तदेतेषु योगिषु उपनिमन्त्रणवि- पयं योगिनमवधारयति--"तत्र मधुमतीम्" इति। प्रथमकल्पिके तावन्महे- न्द्रादीनां तत्प्राप्तिशकैव नास्ति,तृतीयोऽपि तै!पनिमन्त्रणीयः भूतेन्द्रिय- वशित्वेनैव तत्प्राप्तेः।चतुर्थेऽपि परवैराग्यसम्पत्तेरासङ्गाऽऽशङ्का दूरोत्सारि- तैव,इति+पारिशेष्याद् द्वितीय एव ऋतम्भरप्रज्ञस्तदुपनिमन्त्रणविषय इति। टि० (१) तस्य सम्प्रज्ञातसमाधिनिष्टस्य चित्तप्रतिसर्गः = असम्प्रज्ञातममाधिना चित्तविलय- रूप एकोऽर्थः कर्तव्योऽशिष्यते, नाऽपर इत्यर्थ । अन्यत् कर्तव्य नास्तीत्यत्र हेतुमाह- "सनाविधा" इति ।षतः 'परिज्ञात हेप नाऽस्य पुनः परिज्ञेयमस्ति' इत्याद्या द्वितीयपादोक्ता सप्तविधा प्रान्तभूमिप्रज्ञा अनेन निष्पादिता । अतो नान्यत् किञ्चित् कर्तव्यमस्तीति भाव । (२) स्थानः = स्वर्गस्थानोपलक्षितविमानाऽस्मरकल्पद्रुमादिभिः प्रलोभ्य उपमन्त्रयन्ते = स्वाभीष्टकर्तव्यकरणाय प्रार्थयन्त इत्यर्थः । उपनिमन्त्रणप्रनारमाह-"मोरिहेत्यादिना, देवाना प्रियमिति" इत्यन्तन । + स्वर्गादिप्राप्ति .

·२६७ , विभूतिपाद भा० यानम्, अमी कल्पद्रुमाः",पुण्या मन्दाकिनी, सिद्धा मह- र्पयः, उत्तमा अनुकूला अप्सरसः, दिव्ये श्रोत्रचक्षुपी*वजो- पमः कायः, स्वगुणैः सर्वमिदमुपाजितमायुष्मता, प्रतिपद्य- तामिदमक्षयमजरममरस्थानं देवानां प्रियमिति । एवमभि- धीयमानः सङ्गन्दोपान भावयेत्-घोरेषु संसाराङ्गारेषु पच्य- मानेन मया जननमरणाऽन्धकारे विपरिवर्त्तमानेन कथञ्चि- दासादितः क्लेशतिमिरविनाशो थोगप्रदीपः, तस्य चैते तृ- प्णायोनयो विषयवायवः प्रतिपक्षाः, स खल्वहं लब्धाऽऽलोकः कथमनया विषयमृगतृष्णया वञ्चितस्तस्यैव पुनः प्रदीप्तस्य संसाराग्नेरात्मानमिन्धनीकुर्यामिति । स्वस्ति वः स्वप्नोप- मेभ्यःकृपणजनप्रार्थनीयेभ्योविषयेभ्यइत्येवनिश्चितमतिःसमा- घिम्भावयेत्। सङ्गमकृत्वा स्मयमपि न कुर्याद् एवमहं देवा- नामपि प्रार्थनीय इति ।स्मयादय सुस्थितम्मन्यतया मृत्युना केशेषु गृहीतमिवाऽऽत्मानं न भावयिष्यति । तथा चाऽस्य छिद्रान्तरप्रेक्षी नित्यं यत्नोपचर्यः(२) प्रमादो लब्धविवरः क्लेशानुत्नम्भयिष्यति+ततः पुनरनिष्टप्रसङ्गः। एवमस्य सङ्ग- स्मयावकुर्वतो भावितोऽर्थो दृढीभविष्यति; मावनीयश्वाऽर्थी- ऽभिमुखीभविष्यतीति ॥५१ ॥ टी वैहायसम् आकाशगामि,अक्षयम् =अविनाशि, अजरं सदाऽभिनवम्। स्मयकरणे दोपमाह-"स्मयादयम्"इति । स्मयात्सुस्थितम्मन्यो नाऽनित्य- ताम्भावयिष्यति, न तस्यां प्रणिधास्यतीत्यर्थः । सुगममन्यत् ॥ ५१ ॥ टि० (१) अमी कल्पद्रुमास्वोगार्थमुपस्थिता इत्यर्थः। यमिपं मन्दाकिनी =सर्गङ्गा त्वदय. गाहनार्यमुपस्थितेति, एवमप्रेऽपि । *दिव्ये श्रोत्रचक्षुषी भरतो भरिभ्यत इत्यर्थः । यस अगी इत्यारम्प, समिदमुगभितमिन्यन्तमेकं वाक्यम् । मनस्मयाररण ध्याचष्टे- "एवम्" इति सदोषविषयप्रीतिनो देोप घोयिायादिना कुर्णामित्पन्तन सङ्गदोप- चिन्न प्रकारकथनमामङ्ग त्यत्वा पत्कर्तव्यं तदाह-स्वस्ति स्पादिना,मापरिपन्ना (२) यत्नेन प्रतीकार्य । प्रारीकारियति, उग्मा मरिष्याने, इति वा । A ·२७० ७ पातजलदर्शने। भा०तुल्ययोर्देशलक्षणसारूप्ये जातिभेदोऽन्यताया हेतुः१, गौरियं वड़वेयमिति । तुल्यदेशजातीयत्वे लक्षणमन्यत्वकरं, कालाक्षी गौःस्वस्तिमती गौरिति दयोरामलकयोर्जातिलक्षणसारूप्याद देशभेदोऽन्यत्वकर इदम्पूर्वमिदमुत्तरमितिायदातु पूर्वमामलक- मन्यव्यग्रस्य ज्ञातुरुत्तरदेश उपावर्त्यते तदा तुल्यदेशत्वे पूर्वमेत- दुत्तरमेतदिति प्रविभागानुपपत्तिः,असन्दिग्धेनचतत्त्वज्ञानेनभ- वितव्यमित्यत इदमुक्तं-ततःप्रनिपत्तिः, विवेकजझानाद इति । कथम् । पूर्वाऽऽमलकसहक्षणो देश उनरामल कसहक्षणदेशा- दिन्नः। ते चाऽऽमलके स्वदेशक्षणानुभवभिन्ने,अन्यदेशक्षणानु- गएर टी०जातिभेदोऽन्यताया ज्ञापकहेतः,तुल्या जाति!त्वं,तुल्यश्च देशः पूर्वत्वो- दिः । कालाक्षीस्वस्तिमत्योलक्षणभेदः परमिति।द्वयोरामलकयोस्तुल्या आ- मलकत्वजातिः, वर्तुलादिलक्षणं तुल्यं, देशभेदः परमिति । यदा तु योगि- ज्ञान जिज्ञासुना केनचित् पूर्वाऽमलकमन्यव्यग्रस्य योगिनो ज्ञातुरुचरदेश उपावय॑ते उत्तरदेशमामलकं ततोऽपसार्या विधाय वा तदा तुल्यदेशत्वे पू. र्वमेतदुत्तरमेतदितिप्रविभागाऽनुपपत्तिः प्राज्ञस्य लौकिकस्य त्रिप्रमाणीनि- पुणस्य । असन्दिग्धेन च तत्वज्ञानेन भवितव्यं,विवेकजज्ञानवतो योगिनःो सन्दिग्धत्वानुपपत्तेः।अतउक्तंसूत्रकृता-'ततः प्रतिपत्तिः' इति ।तत इति व्याचष्टे-"विवेकजज्ञानादु" इति । क्षणतत्क्रमसंयमाज्जातं ज्ञान कथमा- मलकं तुल्यजातिलक्षणदेशादामलकाऽन्तराद्विवेचयतीति पृच्छति-"कथम्" इति।उत्तरमाह पूर्वामलकसहक्षणो देशः पूर्वामलकैनैकक्षणो देशः । तेन सह निरन्तरपरिणाम इति यावद् । उत्तरामलकसहक्षणाद् देशाद्-उत्तरा- ऽऽमलकनिरन्तरपरिणामाद् भिन्नः । भवतु देशयोर्भेदः । किमायातमा- ऽऽमलकभेदस्यत्यत आह--" ते चामलके स्वदेशक्षणाऽनुभवभिन्ने टि० (१) समाशस्थयोः समानवर्णयोगोडायोर्देशलक्षणसारूप्पे सति पा अन्यता-भेद- प्रतीति , तस्पा हतुगों-यादिर्मातिभेद इयर्थ । (२) उभयान्नादम् ।

·विभूतिपादन ૨૭ भा०भवस्तु तयोरन्यत्वे हेतुरिति। एतेन दृष्टान्तेन परमाणोस्तुल्य. जातिलक्षणदेशस्य पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणसाक्षात्करणादुत्तरस्य परमाणोस्तदेशानुपपत्तावुत्तरस्य तद्देशाऽनुभवो भित्रः सहक्षण- भेदात्तयोरीश्वरस्य योगिनोऽन्यत्वप्रत्ययो भवतीति । अपरे तु वर्णयन्ति-येऽन्त्या विशेषास्तेऽन्यताप्रत्ययं कुर्वन्तीति । तत्रा- ऽपि२ देशलक्षणभेदो मूर्त्तिव्यवधिजातिभेदश्चाऽन्यत्वहेतुः । क्षण- टी०इति । स्वदेशसहितो यः क्षणः = तस्याऽऽमलकस्य कालकला स्वदे- शेन सहौत्तराऽधर्यरूपपरिणामलक्षिता सा स्वदेशक्षणः। तस्याऽनुभवः- प्राप्तिर्वा ज्ञानं वा, तेन भिन्ने आमलके । ययोरामलकयोः पूर्वोत्तराभ्यां देशाभ्यामौत्तराधर्म्यपरिणामक्षण आसीत्तयोदेशान्तरोत्तराधर्म्यपरिणाम- क्षणविशिष्टत्वमनभवन संयमी ते भिन्ने एव प्रत्येति, सम्प्रति तद्देशप- रिणामेऽपि पूर्व भिन्नदेशपरिणामाद्विशिष्टस्य चैतदेशपरिणामक्षणस्य संय- मतः साक्षास्करणात् । तदिदमुक्तम्- "अन्यदेशक्षणानुभवस्तु तयोरन्यत्वे हेतुः" इति । अनेनैव निदर्शनेन लौकिकपरीक्षकसंवादादिना परमाणोर- पीदृशस्य भेदो योगीश्वरबुद्धिगम्यः श्रद्धेय इत्याह-"एतेन" इति । 'अपरे तु वर्णयन्ति' = वर्णनमुदाहरति “ये" इति । वैशेपिका हि नित्यद्रव्य- वृत्तयोऽन्त्या विशेषा इत्याहुः । तथाहि-योगिनो मुक्तान तुल्यजातिदेश- कालान व्यवधिरहितान् परस्परतो भेदेन प्रत्येक तत्त्वेन प्रतिपद्यन्ते तस्मा- दस्ति कश्चिदन्त्यो विशेष इति । तथाच स एव नित्यानां परमाण्वादीनां द्रव्याणां भेदक इति । तदेतद् दृपयति-"तत्राऽपि" इति। जातिदेशल- क्षणान्युदाहृतानि। मूर्तिः = संस्थान, यथैकं विशुद्धाऽवयवसंस्थानोपप- (१) एतेनैव स्थूलदृष्टान्तेन तुल्यजातिलक्षणदेशस्य परमसूक्ष्मस्य परमाणोरपि अन्यताप्रत्ययो योगिन पूर्वपरमाणुदेशसहक्षणयो साक्षात्करणाद् भवतीत्यन्वयः । तत्र हेतुमाह- "सहक्षणभेदाद" इति । कुतः सहक्षणयोर्भेद इत्यत आह "उत्तरस्य" इति । यत उत्तरस्प परमाणो पूर्वदेशाऽनुपपत्त्योत्तरस्य स्वदेशप्राप्ति पूर्वस्य स्वदेशमाप्तितो मिन्ना तत: सहक्षणयोर्भेद इत्यर्थः । (२) तत्राऽपि-वैशेषिकमनऽपि, देशादिभेदनाऽन्यताप्रत्ययसभवा- दलं विशेषपदार्थकल्यनयेति भावः । टि.

·૨૭૨ पातजनदर्शने । भा० भेदस्तु योगिबुद्धिगम्य एवेति । अत उक्त मूर्तिव्यवधिजाति- भेदाऽभावान्नास्ति मूलपृथक्त्वम्" इति वार्पगण्यः ॥ ५३॥ सू० तारकं सर्वविषयं सर्वथा विषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम् ॥ ५४॥ भा०तारकमिति स्वप्रतिभोत्थमनौपदैशिकमित्यर्थः सर्वविषय= टीन्नमपसार्य तस्मिन्नव देशेऽन्यव्यग्रस्य द्रष्टुः कुत्सिताऽवयवसन्निवेश उपावर्त्यते तदा तस्य संस्थानभेदेन भेदप्रत्ययः । शरीरं वा मूर्तिः, तत्तत्सं- बन्धेनाऽऽत्मनां संसारिणां मुक्तात्मनां वा भूतचरेण यादृशतादृशेन भेद, इति सर्वत्र भेदप्रत्ययस्याऽन्यथासिद्धिर्नान्त्यविशेषकल्पना व्यवधिर्भेदकार- ण, यथा कुशपुष्करद्वीपयोदेशस्वरूपयोरिति। यतो जातिदेशादिभेदा लोक- बुद्धिगम्याः । अतउक्तं-"क्षणभेदस्तुयोगिबुद्धिगम्य एव" इति। एवकारः क्षणभेदमवधारयति, न योगिबुद्धिगम्यत्वं, तेन भूतचरेण देहसंबन्धेन मुक्तात्मनामपि भेदो योगिबुद्धिगम्य उन्नय इति। यस्य तूक्ता भेदहेतवो न सन्ति तस्य प्रधानस्य प्रभेदो नास्तीत्याचार्यों मेने, यस्मादूचे-“कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वाद्" इति । तदाह "भर्तिव्यवधि" इति । उक्तभेदहेतृपलक्षणमेतद्ः। जगन्मूलस्य प्रधानस्य पृथक्त्वं भेदो नास्तीत्यर्थः ॥५३॥ ॥ तदेवं विषयैकदेशं विवेकजज्ञानस्य दर्शयित्वा विवेकजं ज्ञानं लक्षयति-"सू तारक-ज्ञानम्" ॥५४॥विवेकजं ज्ञान- मितिलक्ष्यनिर्देशः, शेष लक्षणम्। संसारसागरात्तारयतीति तारकम् । पूर्व- स्मात(२) प्रातिभाद्विशेषयति "सर्वथा विषयम्" इति । पर्यायाः अवा- न्तरविशेपाः । अत एव विवेकजं ज्ञानं परिपूर्ण =नाऽस्य क्वचित्कि- टि० (१) पतो मूर्यादिनित्यद्रव्पेष्वस्ति मेदकोऽतः पौरुक्तं मूलपृथकत्वं = गूलेषु नित्यद्रव्येषु शिषपदार्थो, नास्ति! मृयादिभेदेभ्योऽतिरिक्तस्य भेदकस्याऽभावादित्यर्थ इति विज्ञानभिक्षु । अन युक्ताऽयुक्त प्रारणमेव नियामकम् । (२) प्रातिभावा सर्वम्" इति पूर्वसूत्रोमाविषमज्ञानस्य पूर्णरूपाद प्रातिमादित्यर्थ । (३) अतएव - विरेक ज्ञानस्य साऽन्तरविशेषत्रकालिक पदार्थसाक्षात्कारहेतुत्वादेत्यर्थ । १ - ·२७३ १ , "विभूतिपाद। भा०नास्य किञ्चिदविपयीभूतमित्यर्थः, सर्वथा विषयम् = अतीताऽनागतप्रत्युत्पन्नं सर्वं पर्यायैः सर्वथा जानातीत्यर्थः। अक्रममिति = एकक्षणोपारूढं सर्व सर्वथा गृह्णातीत्यर्थः। एत- द्विवेकजं ज्ञानं परिपूर्णम् । अस्यैवांऽशो योगप्रदीपः, मधुमती भूमिमुपादाय. यावदस्य परिसमाप्तिरिति ॥ ५४ ॥ प्राप्तविवेकजज्ञानस्याऽप्राप्तविवेकजज्ञानस्य वा- सू० संत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये केवल्यमिति ॥ १५ ॥ मा यदा५) निईतरजस्तमोमलं बुद्धिसत्त्वं पुरुषस्याऽन्यताप्रत्यय- मात्रा धिकारं दग्धक्लेशवीजं भवति तदा पुरुपस्य शुद्धिसा- टी०ञ्चित्कथञ्चित्कदाचिदगोचर इत्यर्थः। आस्तां तावज्ज्ञानान्तरं,सम्प्र- ज्ञातोऽपि तावदस्यांऽशः। तस्मादतः परं किम्परिपूर्णमित्याह-"अस्यैवांशो योगप्रदीप" इति। योगप्रदीपः सम्प्रज्ञातः । किमुपक्रमः किमवसानश्चा- सावित्याह-“मधुमतीम्” इति। ऋतम्भरा प्रशैव मधु, मोदकारणत्वाद्। यथोक्तं प्रज्ञाप्रासादमारुह्य' इति तद्वतीमधुमती तामुपादाय,यावदस्य परि- समाप्तिः = सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा, अत एव विवेकजं ज्ञानं तारक भवति तदंशस्य योगप्रदीपस्य तारकत्वादिति ॥ ५ ॥ तदेवम्परम्परया कैवल्यस्य हेतून् सविभूतीन् संयमानुक्त्यासत्वपुरु- पाऽन्यताज्ञानं साक्षात्कैवल्यसाधनमित्यत्र सूत्रमवतारयति-"प्राप्त" इति। विवेकजं ज्ञानं भवतु मा वा भूत,सत्त्वपुरुषाऽन्यताख्यातिस्तु कैवल्यप्रयो- जिकेत्यर्थः। स ० "सत्व-मिति"॥५५॥इतिः-सूत्रसमाप्तौईश्वरस्य = पूर्वोक्तैः संयमैनिक्रियाशक्तिमतः,अनीश्वरस्य वा समनन्तरोक्तेन संय- टि. (१) साक्षान्मोक्षफलिमा या बुद्धिसत्वस्य पुरषेण समाना शुद्धिस्सा प्रदर्शयति, "यदा" इत्यादिगा। (२) मात्रपदेन सिद्धयधिकारव्युदाम । (३) दमानि अनागतक्लेशरूपाणि त्रिपाकाख्यसमारमीनानि यत्र तत्तथा । .. ३५

·पाताललदर्शने।
भा०रूप्यमिवाऽऽपत्रं भवति, तदा पुरुषस्योपचरितभोगाऽभावः
शुद्धिः। एतस्यामवस्थायां कैवल्यं भवतीश्वरस्यानीश्वरस्य वा,
विवेकजज्ञानभागिन, इतरस्य वान हि दग्धक्लेशवीजस्य ज्ञाने"
पुनरपेक्षा का चिदस्ति। सत्त्वशुद्धिद्वारेणैतत्समाधिजमैश्वर्य च
ज्ञानञ्चोपकान्तम् । परमार्थतस्तु ज्ञानाददर्शनं निवर्त्तते।तस्मि-
निवृत्ते न सन्त्युत्तरे क्लेशाः। क्लेशाऽभावात्कमविपाकाऽभावः।
चरिताऽधिकाराश्चैतस्यामवस्थायां गुणा न पुरुपस्य सुनदृश्य-
त्वेनोपतिष्ठन्ते । तत्पुरुषस्य कैवल्यम् । तदा पुरुपः स्वरूपमात्र-
ज्योतिरमलः केवली भवति ॥ ५५ ॥
इति श्रीपातञ्जलभाष्यप्रवचने विभूतिपादस्तृतीयः ॥ ३ ॥
..
टी०मेन विवेकजज्ञानभागिनः, इतरस्य वाऽनुत्पन्नज्ञानस्य, नभितिष काचिद-
पेक्षाऽस्तीत्याह-"नहि" इतिाननु यद्यनपेक्षिता विभूतयः कैवल्ये,व्यर्थस्तर्हि
तासामुपदेश इत्यत आह-“सत्त्वशुद्विद्वारेण" इति।इत्थम्भूतलक्षणे तृती-
या।नाऽत्यन्तमहेतवः कैवल्ये विभूतयः किन्तु नसाक्षादित्यर्थः । ज्ञान विवेक-
जमुपकान्तंयच्च पारम्पर्येण कारणं तदौपचारिकंनमुख्य,परमार्थतस्तु ख्या-
तिरेव मुख्येत्यर्थः।ज्ञानादिति = प्रसङ्ख्यानादित्यर्थः ।।
अत्राऽन्तरङ्गान्यङ्गानि परिणामाः प्रपञ्चिताः।
सैयमाद् भूतिसयोगस्तासु ज्ञानं विवेकजम् ॥ इति पादाथसंग्रहः
श्लोकः ॥५५॥ इति श्रीमद्वाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाष्यन्या-
ख्यायो तत्त्ववैशारद्यां विभूतिपादस्तृतीयः समाप्तः ॥ ३ ॥
टि० (१) बुढे शुद्धिमुक्त्वा पुरुपद्धिमाह "तदा" इति । परमार्थतो बुद्धिधर्मोऽपि
भोगोऽपिचकदशायाम्पुरुप उपचय॑ते । तद् यदोपच!माणस्याऽपि मोगस्य पुरुपेऽभावो भवति
तदा पुरुष. शुद्ध इत्युच्यते ।
** क्वाचित ।
(२) एतस्यापूर्वोक्तबुद्धिपुरुपशुद्धिसाम्यरूपायामजस्थायाम् ।
(३) ने सने मोक्ष प्रति विभूनिपु न काचिदपेक्षाऽस्तीत्यर्थ ।
इति श्रीमदुदासीननालरामस्वामितं टिप्पणम् ॥ ३ ॥

·कैवल्यपाद । ॐम् । पातञ्जलदर्शने कैवल्यपादः ॥ ४ ॥ सू० जन्मौषधिमन्तृतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥ १॥ 'भा०देहान्तरिता जन्मना सिद्धिः,औषधिभिः। असुरभवनेपुरसा- नी टीतदेवप्रथमद्वितीयतृतीयपादैः समाधितत्साधनताहभूतयःप्राधान्येन व्यु- त्पादिताः, इतरत्तु प्रासङ्गिकमोपोद्घातिकं १ 'चोक्तमाइदानीं त तुकं २) कैवल्यं व्युत्पादनीयम् । न चैत कैवल्यभागीयं चित्तं परलोकं च पार- लौकिक विज्ञानाऽतिरिक्तं चित्तकरणकसुखाद्यात्मकशब्दाधुपभोक्तारमा- त्मानं च प्रसंख्यानपरमकाष्ठां च विना व्युत्पाद्य शक्यं वक्तुमिति तदेत- त्सर्वमत्रपादे व्युत्पादनीयम्, इतरच्च "प्रसङ्गादुपोद्घाताहा । तत्र प्रथम सिद्धचित्तेषु कैवल्यभागीय चित्तं निर्धारयितुकामः पञ्चतयीं सिद्धिमाइ- "जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः ॥१॥ व्याचष्टे-"देहान्तरिता" इतिास्वर्गीपभोगभागीयात् कर्मणो मनुष्य- जातीयाऽऽचरितात्कुतश्चिन्निमित्चाल्लब्धपरिपाकाक्वचिद देवनिकाये जात- मात्रस्यैव दिव्यदेहान्तरिता सिद्धिराणिमाद्या भवतीति। ओषधिसिद्धिमाह- "असुरभवनेपु"इति । मनुष्यो हि कुतश्चिन्निमित्तादसुरभवनमुपसम्प्राप्तः कमनीयाभिरसुरकन्याभिरुपनीतं रसायनमुपयुज्याऽजराऽमरणत्वमन्याश्च सिद्धीरासादयति, इहैव वा रसायनोपयोगेना यथा माण्डव्यो मुनिः,रसोप- योगाद्विन्ध्यवासी इति । टि. (१) प्रासङ्गिक प्रसङ्गादापतित परमाणुपुञ्जक्षणिकमतनिगवरणादि । औपोद्घा- तिक = प्रकृतशास्त्रप्रतिपाद्योपयागिविचार उपोद्घात ,तस्मादागत वृत्तिभेदनिरूपणादीत्यर्थ । (२) सः समाधिर्हेतुयस्य तत्तद्धेतुकम् । नईहदानीमित्यपि सुसहम् । (३) एतत् = कैवल्य, कैवल्ययाग्य चित्त विना न च व्युत्पाद्य शक्य वक्तमित्यन्वयः। परलाकमित्यादिद्वितीयान्ताना विनयनेनाऽन्वय । विज्ञानातिरिक्तमित्यात्मनो विशेषणम् । (४) इतरत् - पूर्वज ममद्भावचित्तपराक्षादि प्रसङ्गाद् वक्ष्यते । प्ररुत्याऽऽपूगदि चोपोद्घाताद् व्युत्पादयिष्यत इत्यर्थ । * इति = यत , तत् = तस्माद् ।

·-- पातबनदर्शने। भा० यनेत्येवमादि, मन्त्रैः-अाकाशगमनाऽणिमादिलाभः, तपसा सङ्कल्पसिद्धिः, कामरूपी यत्र तत्र कामग इत्येवमादि, समा- धिजाः सिद्धयो व्याख्याताः ॥ १ ॥ तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजातीयपरिणतानाम्- सू० जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद् ॥ २ ॥ भा० पूर्वपरिणामाऽपाय उत्तरपरिणामोपजनस्तेषामपूर्वाऽव- यवाऽनुप्रवेशाद भवति । कायेन्द्रियप्रकृतयश्च स्वं स्वं विका- रमनुग्रहन्त्याऽ पूरेण धर्मादिनिमित्तमपेक्षमाणा इति ॥ २॥ टी० मन्त्रसिद्धिमाह-“मन्त्रैः" इति।तपःसिद्धिमाह-"तपसा" इति । सङ्क. ल्पसिद्धिमाह-"कामरूपी" इति । यदेव कामयतेऽणिमादि तदेकपदेऽस्य भवतीति ।यत्र कामयते श्रोतुं वा मन्तु वा तत्र तदेव शृणोति मनुते चेति। आदिशब्दाद् दर्शनाद्य. सगृहीता इति । समाधिजाः सिद्धयो व्याख्या- ता:-अधस्तने२पादे ॥ १ ॥ अथ चतसृपु सिद्धिष्वापधादिसाधनासु तेषामेव कायेन्द्रियाणां जात्यन्तरपरिणतिरिष्यते। सा पुनर्नतावदुपादानमा- त्राद् । नहि तावन्मात्रमुपादानं न्यूनाऽधिकदिव्याऽदिव्यभावेऽस्य भवति, ना खल्वविलक्षणं कारणं कार्यवैलक्षण्यायाऽलम् । माऽस्याऽऽकस्मिक- त्व भूदित्याशक्य पूरयित्वा सूत्रं पठति “तत्र कायेन्द्रियाणामन्यजा- तीयपरिणतानां जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्याऽऽपूराद्"॥२॥मनुष्यजाति- परिणतानां कायेन्द्रियाणां यो देवतिर्यग्जातिपरिणामः स खलु प्रकृत्या- ऽऽपूरात् । कायस्य हि प्रकृतिः पृथिव्यादीनि भूतानि, इन्द्रियाणां च प्रकृतिरस्मिता, तदवयवाऽनुप्रवेश आपूरस्तस्माद् भवति । तदिदमाह- "पूर्वपरिणाम" इति । ननु यद्याऽऽपूरेणाऽनुग्रहः, कस्मात्पुनरसौ न सदातन इत्यत आह-"धर्मादि" इति । टि०(१)तपा-मनुप्यादिनातिरूपेण पूर्व परिणताना कायेन्द्रियाणा यः पूर्वगृहातजातिपरिणामा- पाये सति उत्तरजायन्तरपरिणामा भवति स तत्प्रकृताना नूतनाऽवयवानुप्रवेशाद् भरती स्पर्ध । उपलक्षण चैतद्,अणिमादिरूपः परिणामविशेषश्च प्रकृत्यवयवाऽपगमाद् मातीत्य स्याऽपे । (२) कुत्र व्याख्यातत्याकाङ्क्षा शमयात "अधस्तने" इति।पूर्वे पाद इत्यर्थ । (३) कारणवैलक्षण्यमन्तरा कार्यवैलक्षण्येऽभ्युपगम्यमानेऽस्य कार्यवेलक्षण्यस्या- ऽऽकस्मिात निर्हेतुक्त्व स्यात् । तच्चाऽनिष्ट स्वमापवादाऽऽपत्तरित्यर्थ । - ·कैवल्यपादः। सू० निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद् ॥३॥ भा० न हि धर्मादि निमि प्रयोजकं*प्रकृतीनां भवति,नकार्ये कारणं प्रवर्त्यत इति।कथन्तर्हि, वरणभेदस्तु तत: क्षत्रिकंवद् । यथा क्षेत्रिकः केदारादपाम्पूरणात् केदारान्तरं पिप्लावयिपु:(२) समं निम्ननिम्नतरंवानाऽपःपाणिनाऽपकर्पति,प्रावरणं त्वासा भिनति। तस्मिनभिन्नेस्वयमेवाऽऽपाकेदारान्तरमाप्लावयन्ति) तथा धर्म:प्रकृतीनामावरणमधर्म भिनत्ति तस्मिन् भन्ने स्वयमेव मरुतयः स्वं स्वं विकारमाप्लावयन्ति । यथावा स एव क्षेत्रिकस्त- टी० तदनेनर तस्यैव शरीरस्य बाल्यकौमारयौवनवाई कादीनि च,न्यग्रोध- धानाया न्यग्रोधतरुभावश्च वह्निकणिकायास्तृणराशिनिवेशितायाःप्रोड्य- ज्वालासहस्रसमालिङ्गितगगनमण्डलत्वं च व्याख्यातम् ॥ २ ॥ प्रकृत्याऽऽपृरादित्युक्तं, तत्रेदं संदिह्यते, किमापूरः प्रकृतीनां स्वाभा- विकः, धर्मादिनिमित्तो वेति, किं प्राप्तं, सतीष्वपि प्रकृतिषु कदाचिदाऽऽ- पूरा धर्मादिनिमित्तश्रवणाच्च तन्निमित्त एवेति प्राप्तम्, एवम्प्राप्त आह- "निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवद्" ॥३॥ सत्यं धर्मादयो निमित्त, नतुप्रयोजकाः, तेषामपि प्रकृतिकार्यत्वाद्,नच कार्य कारणं प्रयोजयति, तस्य तदधीनोत्पत्तितया कारणपरतन्त्रत्वात, खत- न्त्रस्य च प्रयोजकत्वाद्, न खलु कुलालमन्तरेण मृदण्डचक्रसलिलाद- य उत्पित्सितेनोत्पन्नेन वा घटेन प्रयुज्यन्ते, किन्तु स्वतन्त्रेण कुलालेन। न च पुरुषार्थोऽपि प्रवर्तकः, किन्तु तदुद्देशेनेश्वरः । उद्देशतामात्रेण पुरु- पार्थः प्रवर्तक इत्युच्यते । उत्पित्सोरत्वस्य पुरुषार्थस्याऽव्यक्तस्य स्थिति- कारणत्वं युक्तम् । न चैतावता धर्मादीनामनिमित्तता। प्रतिबन्धाऽपनयन- टि० १० () अपामिति करणत्वस्य शेपत्वविक्षया पठानलेन पूरणादित्यर्थ । (पिप्लाव. यिप जलं निनोपु । आवरणम्=आलवालमासममित्यादि त्रिकं केदारान्तरस्य विशेषणम्। तत्प्रयोनक मति पाठे तु तच्छब्दार्थ आपूर(३)आपलावयन्ति = स्वाऽवयवाऽनुप्रोशेना- ऽनुगृहन्तीत्यर्थः (४ तदनेन = प्रत्यवयवाऽनप्रवेशापगमाभ्यां महत्त्यादिपरिणामकथनेनेत्यर्थ । (५) उपलक्षणं चेदं वामनाद्यवताराणा क्षणादेव त्रिभुवनव्यापित्व,विश्वरूपस्वादिकं न प्रकृत्याऽऽपूरेग्मेवाअगस्त्यादीनां च समुद्रपानादिकं तोयादिप्रत्यपसरणे त्यपि ·૨૭e • पातजलदर्शन। भा०स्मिन्नेव केदारे न प्रभवत्योदकान भौमान् वा रसान धान्य- मूलान्यनुप्रवेशयितुं, किन्तर्हि मुद्गवेधुकश्यामाकादीस्ततोऽप- कर्षति, अपकप्टेषु तेषु स्वयमेव रसा धान्यमूलान्यनुप्रविशन्ति, तथाधर्मोनिवृत्तिमात्रे कारणमधर्मस्य,शुद्धयशुद्धयोरत्यन्तविरो धाद, न तु प्रकृतिप्रवृत्ती धर्मों हेतुर्भवतीति। अत्र नन्दीश्वरा- दय उदाहार्याः। विपर्ययेणाप्यधर्मोधर्मवाधते, तंतश्चाऽशुद्धि परिणाम इति ।तत्राऽपि नहुषाऽजगरादय उदाहार्याः ॥ ३ ॥ यदा तु योगी बहून् कायान् निर्मिमीते तदाकिमेकमनस्कास्ते भवन्त्यथाऽनेकमनस्का इति, सू० निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रा ॥४॥ भाव्अस्मितामात्रं चित्तकारणमुपादाय निर्माणचित्तानि करोति, ततः सचित्तानि भवन्ति ॥ ४॥ टी० मात्रेण क्षेत्रिकवदुपपत्तेः । ईश्वरस्यापि धर्माऽधिष्ठानार्थ प्रतिबन्धाऽप- नय एव व्यापारो वेदितव्यः। तदेतन्निगदव्याख्यातेन भाष्येणोक्तम्॥३॥ प्रकृत्याऽऽपूरेण सिद्धीः समर्थ्य सिद्धिविनिर्मितनानाकायवर्तिचित्तै- कत्वनानात्वे विचारयति-"यदा तु" इति।तत्र नानामनस्त्वे कायानां प्रति- चित्तमभिप्रायभेदाद् एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च परस्परं प्रतिसन्धानं च न स्यातां पुरुषान्तरवत् । तस्मादेकमेव चित्तं प्रदीपवहिसारितया बहूनपि निर्माणकायान् व्याप्नोतीति प्राप्त आह-"निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रा" ॥४॥ यद् यावज्जीवच्छरी तत्सर्वमेकैकाऽसाधारणचित्तान्वितं दृष्ट, तद्यथा चैत्रमैत्रादिशरीरम् । तथाच निर्माणकायाः, इति सिद्धं तेषामपि प्रातिस्विकं मन इत्यभिप्रायेणाऽऽह-"अस्मितामात्रम्" इति ॥ ४ ॥ टि. (१) अत्र = धर्मस्याऽधर्मरूपप्रतिबन्धापसारणद्वारा सच्चबहुलकायेन्द्रियपरिणामनि- मित्तत्व इत्यर्थ नन्दी नामा अष्टवर्षों मनुष्य ईश्वरो जात इत्यर्थः।(२)तत्रापि = अधर्मस्य धर्मापसारणद्वारा तमोबहुलकायेन्द्रियपरिणामनिमित्तल इत्यर्थः। नहुपनामा गना अनगरो नात इत्यर्थः । (३) एकमनस्का निर्मातृयोगिमनोमात्रेण । अनेकमनस्का. निर्मातृपोगिमनोऽतिरिक्तप्रातिस्विकमनीभान. । (४) स्वसङ्कत्येन निर्मितानि चित्तानि निर्माणचित्तानीत्युच्यन्ते । यावन्ति शरीगणि निर्मिमोते तावन्त्येष चित्तानास्यर्थः । चित्तानां कारणमाह-~"अस्मितामाताद अहङ्कार मात्रादित्यर्थः। स्यगो प्रञ्चपेपा इत्याशयमाऽऽह-"अस्मितामानम्" इत्यादि। रमा ·२७८ . कैवल्यपाद । सू० प्रवृत्तिभेदे पूयोजकं चित्तमेकमनकेपाम् ॥५॥ भा०बहूनां चित्तानां कथमेकचिनाऽभिप्रायपुरस्सरा प्रवृत्तिरिति । सर्वचित्तानां प्रयोजकंचितमेकं निर्मिमीते, ततः (२)प्रवृनिभेदः॥५॥ सू० तत्र* ध्यानजमनाशयम् ॥ ६॥ भा०पञ्चविध निर्माणचित्तं जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाःसिद्धय इति तत्र यदेवध्यानजंचितंतदेवाऽनाशयं = तस्यैवनास्त्याशयो टी० यदुक्तमनेकचित्तत्व एकाऽभिप्रायाऽनुरोधश्च प्रतिसन्धानं च न स्याता- मिति, तत्रोचरं सूत्रम्-"प्रवृत्तिभेदे प्रेयोजकं चित्तमेकमनेकपाम्" ॥५॥ अभविष्यंदेप दोषो यदि चित्तमेकं नानाकायवर्तिमनीनायकं न निरमा- स्यत, तन्निर्माणे त्वदोषः । नचैकं गृहीत्वा कृतं, प्रातिस्विकैमनोभिः कृतं वा नायकनिर्माणेन, निजस्यैव मनसो नायकत्वादितिवाच्यम् । प्रमाण- सिद्धस्य नियोगपर्य्यनुयोगाऽनुपपत्तरिति । अत्र पुराणं भवति-"एकस्तु प्रभुशक्त्या वै बहुधा भवतीश्वरः । भूत्वा यस्मात्तु बहुधा भवत्येकः पुन- स्ततः। तस्माच्च मनसो भेदा जायन्ते चैत एव हि । एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधापुनः । योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च । प्राप्नुया- - द्विपयान कैश्चित्कश्चिदुग्रं तपश्चरेत् ।संहरेच्च पुनस्तानि सर्यो रश्मिगणा- निव” इति।तदेतेनाऽभिप्रायेणाह: "बहूनां चित्तानाम्" इति ॥ ५ ॥ तदेवमुदितेषु पञ्चसु सिद्धचित्तेष्वपवर्गभागीयं चित्र निर्धारयति- "तत्र ध्यानजमनाशयम् ॥ ६ ॥आशेरत इत्याशयाः = कर्मवासनाः क्ले- शवासनाश्च ।त एते न विद्यन्ते यस्मिन् तदनाशयं चित्तमपर्वर्गभागीय भवप्तीत्यर्थः । यतो रागादिनिबन्धना प्रवृत्ति स्त्यतो नास्ति पुण्यपापा- * तत्र पञ्चविधसिद्धचित्तानां मध्ये । टि० (१) इति = इत्यालोच्य योगी पूर्वसिई यचितं तदेवक चित्तं स्वनिर्मितानां चित्ता- न्तराणा प्रयोजकं = नियामकं, निर्मिमीते = करोतीत्यर्थः । (२) ततः= नायक- चित्ताऽभिप्रायादेवतरेषा निमितानां चित्तानां प्रवृत्तिारत्यर्थः । (३) इति-शब्दो यत इत्यर्थे। यतो जन्मादिनाः पञ्च सिद्धयोऽतश्चित्तमपि पञ्चावधमित्यर्थः । । ..

·२८० पातालदर्शने । भा०रागादिप्रवृनिर्माऽतः पुण्यपापाभिसंवन्धः, क्षीणक्लेशत्वाद योगिन इति । इतरेपान्तु विद्यते कर्माशयः ॥ ६ ॥ यतः- सू० कर्माऽशुक्लाऽकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम् ॥७॥ भा०चतुष्पात् खल्वियं कर्मजातिः-कृष्णा, शुक्लकृष्णा, शुक्ला, अशुक्लाऽकृष्णा चेति), तत्र कृष्णा दुरात्मनां, शुक्लकृष्णा बहिःसाधनसाध्या, तत्र परपीडाऽनुग्रहद्वारेण कर्माशयप्रचयः शुक्ला तपःस्वाध्यायध्यानवतामासाहि केवले मनस्यायतत्वा') दूवहिःसाधनाऽधीना न परान पीडयित्वा भवति।अशुक्लाऽक- ष्णा संन्यासिनां क्षीणक्लेशानां चरमदेहानामिति । टी० ऽभिसबन्धः । कस्मात् पुनः, रागादिजनिता प्रवृत्तिर्नास्तीत्यत आह-. "क्षीणक्लेशत्वाद्” इति । ध्यानजस्यानाशयस्य मनोऽन्तरेभ्यो विशेष दर्शयितुमितरेषामाशयवत्तामाह-"इतरेषान्तु” इति ॥६॥ तत्रैव च हेतु- परं सूत्रमवतारयति-“यत" इति । स० कर्माऽशुक्लाऽकृष्णं योगिन- स्त्रिविधमितरेपाम् ॥७॥ पदं = स्थानं, चतर्प समवेता चतुष्पदा, यद् याव- द बहिःसाधनसाध्यं तत्र सर्वत्राऽस्ति कस्य चित्पीडा, न हि व्रीह्यादिसाधने. ऽपि कर्मणि परपीडा नास्ति। अवधातादिसमये पिपीलिकादिवधसम्भवाद, अन्ततो बीजादिवधेन स्तम्बादिभेदोत्पत्तिप्रतिबन्धाद्, अनुग्रहश्च दक्षिणा- दिना ब्राह्मणादेरिति।शुक्लातपःस्वाध्यायध्यानवतामसंन्यासिनाम् । शुक्ल- त्वमुपपादयति-"साहि" इति । 'अशुक्लाऽकृष्णा सन्यासिना'-सन्या- सिनो दर्शयति क्षीण" इति।कर्मसंन्यासिनो+हिनक्वचिद् बहिःसाधनसाध्ये कणि प्रवृत्ता इति न चैपामस्ति कृष्णः, कर्माशयः । योगाऽनुष्ठानसा- ध्यस्य कर्माशयफलस्येश्वरे समर्पणान्न शुक्लः कर्माशयः। निरत्ययफलो हि शुक्ल उच्यते।यस्य फलमेव नास्ति कुतरतस्य निरत्ययफलमित्यर्थः । टि. ३) रागादेः प्रवृत्तिर्यस्मात्संसारात स रागादिप्रवृत्ति , आशयविशेषणमिदम् । (२) तमामूश दुखफलिका हिंसादिः तृष्णा, रनोमूला दु खोपसर्जनसुखफलिका यागादि शुक्लरुणा, सत्यमूग मुखमात्रफलिका स्वाध्याग्नादि. शुक्ला, गुणाहेतुका सुख- दुःखफटया सम्प्रज्ञानप्तमाध्यादि अशुक्लाऽकृष्णेति बोध्यम् । M (३) मनोमाना- धानताद इत्यर्थः । +धर्माऽसम्भवान् संन्यासिनो हि दति वा ।

·२८१ . यस्यपादन भा०तत्राऽशुक्ल योगिन एव फलसंन्यासाद अकृष्णं चानुपादा- नाद्, इतरेषां तु भूतानां पूर्वमेव त्रिविधमिति ॥ ७ ॥ सू० ततस्तहिपाकाऽनुगुणानामेवाभिव्यक्ति- वासनानाम् ॥ ८॥ भा-तत इति-त्रिविधात्कर्मणः, तद्विपाकाऽनुगुणानामेवेति- यज्जातीयस्य कर्मणो यो विपाकस्तस्याऽनुगुणा या वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते तासामेवाऽभिव्यक्तिः, न हि देवं कर्म वि- -पच्यमानं!२] नारकतिर्यङ्मनुष्यवासनाऽभिव्यक्तिनिमित्तं भ- वति, किन्तु दैवाऽनुगुणा एवाऽस्य वासना व्यज्यन्ते, नारक- तिर्यङ्मनुष्येषु चैवं समानश्चर्च.५ ॥ ८॥ सू० जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृति- संस्कारयोरेकरूपत्वाद ॥ ९॥ टीव्तदेवं चतुष्टयाँ कर्मजातिमुक्त्वा, कतमा कस्येत्यवधारयति-"तत्राऽशुक्ल- म्" इति ॥७॥ कर्माशयं विविच्य क्लेशाशयगतिमाह-ततस्तद्विपाकानगुणाना- मेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम् ॥८॥यजातीयस्य-पुण्यजातीयस्यापुण्यजातीयस्य वा,कर्मणोयोविपाक:-दिव्योवा नारको वाजात्यायुर्भोगः,तस्य विपाकस्याऽनु- गुणाः। ता एवाऽऽह-'या' वासनाः कर्मविपाकमनुशेरते" इति । अनुशे- कान्तिादिव्यभोगजनिता हि दिव्यकर्मविपाकानुगुणा वासना। न हि मनुष्यभागवासनाऽभिव्यक्तौ दिव्यकर्मफलोपभोगसम्मवः । तस्मात् स्वविपा- काऽनुगुणा एव वासनाः कर्माऽभिव्यञ्जनीया इति भाष्यार्थः ॥८॥ स्यादेतद। मनुष्यस्य प्रायणाऽनन्तरमधिगतमार्जारभावस्वाऽनन्तरतया मनुष्यवासना- या एवाऽभिव्यक्त्या भवितव्यम् । न खल्वस्ति सम्भयो, यदनन्तरदिव- साऽनभूत न स्मर्य्यते, व्यवहितदिवसाऽनुभूतं च स्मर्य्यत इत्यत आह- "जातिदेशकालव्यवाहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद् ॥९॥ (१) तत्र-चतुर्विधकममध्येऽशुक्लमकृष्ण कम योगिन एव, नेतरस्यत्यर्थ । अशुक्रवे हेतुः "पल्सन्यासादू" इति। शुभकर्माऽनुधानेऽपि फलकामनाया गभावादशुलखए । अकृ. णत्व हेतु: "अनुपादानाद" निषिद्धकर्मत्यागादिन्यर्थः । (२) विपच्यमान = फलोन्मुखम् । (३) चर्च: %Dविचारः। ३६ ·२८२ पातजलदर्शने । भा०वृपदंशविपाकोदयः स्वव्यञ्जकाअनाऽभिव्यक्तः सयदि जाति- शतेन वा दूरदेशतया वा कल्पशतेन वा व्यवहितः पुनश्च स्वव्या- काञ्जन एवोदियाद् द्रागियेव पूर्वाऽनुभूतवृपदंशविपाकाऽभिसंस्क- ता वासना उपादाय व्यज्येत् । कस्माद, यतो व्यवहितानामप्यासा सदृश कर्माऽभिव्यञ्जकं निमित्तीभूतमित्यानन्तर्यमेव कुतश्च, स्मृ- तिसंस्कारयोरेकरूपत्वाद्, यथाऽनुभवास्तथा संस्काराः। ते च कर्म- वासनाऽनुरूपाः, यथा च वासनास्तथा स्मृतिः, इति जातिदशका- लव्यवहितेभ्यः संस्कारेभ्यः स्मृतिः, स्मृतेश्च पुनः संस्कारा- इत्येते स्मृतिसंस्काराः कर्माशयवृत्तिलाभवशाव्यज्यन्ते। अतश्च टी०भवतु वृपदंशवासनाया जात्यादिव्यवाधिस्तथाऽपि तस्याः फलत आनन्त- र्यम्। वृषदंशविपाकेन कर्मणा तस्या एव स्ववियाकानुगुणाया अभिव्यक्ती तत्स्मरणसमुत्पादाद इत्याह-"वृपदशविपाकोदय" इति । उदेस्यस्मादित्यु: दयः कर्माशयः, 'पुनश्च स्वव्यञ्जकाञ्जन एवोदियाद्' =अभिव्यज्येत विपाकारम्भाऽभिमुखः क्रियतेत्यर्थः । अभिसंस्कारः क्रिया, उपादाय = गृहीत्वा, व्यज्येता यदि व्यज्येत स्वविपाकाऽनुगुणा एव वासना गृहीत्वा, व्यज्यतेत्यर्थः आनन्तर्यमेव फलतः कारणहारकमुपपाद्य कार्यद्वारकमुप- पादयाते-“कुतश्व स्मृति" इति। एकरूपतया सादृश्यमातदेवाऽऽह-“यथा" इति। नन्वनुभवस्वरूपाश्चेत्संस्कारास्तथा सत्यनुभवा विशरारव इत्येतेऽपि विशरारवः कथं चिरभाविनेऽनुभवाय कल्परन्नित्यत आह-ते च कर्मवासना- ऽनुरूपा"इति । यथा अपूर्व स्थायि क्षणिककर्मनिमित्तमपि, एवं क्षणि- काऽनुभवानिमित्तोऽपिसंस्कारःस्थायी किञ्चिद्भेदाधिष्ठानं च सारूप्यम्।। ,, अन्यथाऽभेदे तत्त्वेन सादृश्याऽनुपपत्तेरित्यर्थः । सुगममन्यद् ॥९॥ टि० (१) वृषदगत्रिपाकोदयः = मार्जारयानिप्रापककर्मफलाऽऽरम्भः। स्त्रव्यञ्जकं यदञ्जन कारण तेनैवाऽभिव्यक्तो - वर्तमानाऽवस्था भवति, न तु दहत्यागमात्रेणाऽऽकस्मिर्क । अतः स यदि जातिशतादिव्यवधानेनाऽपि स्वव्यञ्जकं प्राप्य उदियात् - फलोन्मुखामवेत तदा शीघूमेव पर्वानुभूतपदशविपाकननिता वासना गृहीत्वैवाभिव्यक्तो भवति, न स्वनु- पाटायेति भाष्यार्थ । नन्वेव मनुष्यभन्मन्येवाऽव्यरहिते कुता ने वृषदशवासना तत्राह-- " इति । मनुष्यवासनाना वृपदंशविपाकहतुत्व वारयति "ते च " इति। कर्माशयाऽनुरूपा एव संसारा अपक्षितों इत्यर्थः । . - यथाऽनुभवा ·२८३ करत्यगाद.। भा. व्यवहितानामपि निमित्ननैमित्तिकभावाऽनुच्छेदादाऽऽन- न्तर्यमेव सिद्धमिति. ॥१॥ सू० तासामनादित्वं चाऽशिपो नित्यत्वाद ॥१०॥ भा०तासांवासनानामाशिपोनित्यत्वादनादित्वं,येयमात्माऽऽशीर्मा न भूवं भूयासमिति सर्वस्य दृश्यते।सा न स्वाभाविकी। कस्माद, जातमात्रस्य जन्तोरननुभूतमरणधर्मकस्य द्वेषदुःखाऽनुस्मृतिनि- मिनो मरणत्रासः कथं भवेद्, न च स्वाभाविकं वस्तु निमित्तमु- टी. स्यादेतद् व्यज्येरनपूर्वपूर्वतरजन्माऽभिसंस्कृता वासना यदि पूर्वपूर्व- तरजन्ममहावे प्रमाणं स्यात्। तदेव तु नास्ति । न च जातमात्रस्य जन्तो- हर्षशोकदर्शनमात्रं प्रमाणं भवितुमर्हति । पद्मादिसङ्कोचविकाशवत्स्वाभा- विकत्वेन तदुपपत्तरित्यत आह-"तासामनादित्वं चाऽऽशिषो नित्यत्वाद्" ॥१०॥तासां वासनानामनादित्वं च न केवलमानन्तर्यामिति चाऽर्थः। आशिषोनित्यत्वाद् = आत्माऽऽशियो वासनानामनादित्वेन नित्यत्वाऽव्य- मिचारादिति।ननु स्वाभाविकत्वेनाऽऽप्यपपत्तेरसिद्धमाशपो नित्यत्वमित्य- त आह-"येयम्" इति। नास्तिकःपृच्छति-“करमाद्" इतिाउत्तरं- “जा- तमात्रस्य जन्तोः” इतिअत (१० एवैतरिमन् जन्मन्यननभूतमरणधर्मक- स्य = मरणमेव धर्मः सोऽननुभतो येन स तथोक्तः तस्यामातुरङ्कात्प्ररख- लतः कम्पमानस्य माङ्गल्यचकादिलाञ्छितं तदुरःसूत्रमतिगाढं २) पाणि- ग्राहमवलम्बमानस्य बालकस्य कम्पभेदानुमिता इंषाऽनुपक्त दु:ख या स्मृतिस्तन्निमित्तोमरणत्रासः कथं भवेदिति।ननूक्तं स्वभावादित्यत आह- "नच" इति। न च स्वाभाविक वस्तु निमित्तमुपादत्ते-गृह्णाति स्वोत्प- चौ। एतदुक्तं भवति-बालकस्येहशो दृश्यमानः कम्पो भयनिबन्धन ईदृशकम्पत्वाद् अस्मदादिकम्पबद्। बालकस्य भयं हेपदुःखस्मृतिनिमित्त * भवदित्यस्यांग यदि पूर्वपूर्वभगीयमरणदुःखवासना न वी क्रियेन्निात शषा बोय. । टि० (१) अन एव-जातमानस्य मरणत्रासदर्शनादेव । (२) तदुर मूत्र =मातृवक्षःस्थलपरिहितं मागत्पत्रकादिलाञ्छिनं मूत्रमातगाढं यथा स्यात्तथा पाणिनाऽवलम्बमानस्यत्यर्थः । (३) कुत्र निमित्तं न गृह्णातीत्याकाइक्षितं पूरयात-"स्वोत्पत्तो" इति ।

·पातम्जलदर्शने। भा०पादत्तातस्मादनादिवासनाऽनुविद्धमिदं चित्तंनिमित्तवशात्का- श्चिदेव वासना प्रतिलभ्य पुरुषस्य भोगायोपावर्जत इति । घट- प्रासादप्रदीपकल्पं* सङ्कोचविकाशि चित्तं शरीरपरिमाणाकार- टी० भयत्वादस्मदादिभयवद्। आगामिप्रत्यवायोत्प्रेक्षालक्षणं च भयं नदुः- खस्मृतिमात्राद् भवत्यपितु यतो विभेति तस्य प्रत्यवायतभावमनुमाय सम्प्रत्यपि प्रत्यवायभयं विद्ध्यादितिशङ्कतातस्माद्यज्जातीयादनुभूतचरा- द् द्वेपाऽनुषक्तं दुःखमुपपादितं तस्य स्मरणात्तज्जातीयस्याऽनुभूयमानस्य तद्दुःखहेतुत्वमनुमाय ततो विभति। न चबालकेनाऽस्मिन् जन्मनि स्ख- लनस्याऽन्यत्र दुःखहेतुत्वमवगतं, नच तादृशं दुःखमुपलव्धम्।तस्मात्प्रा- ग्भवीयोऽनुभवः परिशिष्यते। तच्चैतदेवं प्रयोगमारोहति-जातमात्रस्य बालकस्य स्मृतिः पूर्वाऽनुभवनिबन्धना, स्मृतित्वादस्मदादिस्मृतिवदिति । न च पक्षसङ्कोचविकाशावपि स्वाभाविकौन हि स्वाभाविकं कारणान्तरम- पेक्षते । बहरौप्पयं प्रत्यपि कारणान्तराऽपेक्षाप्रमात् । तस्मादागन्तुक्कमरु- णकरसम्पर्कमात्रमेव कमलिनीविकाशकारणं, सङ्कोचकारणं च संस्कारः स्थितिस्थापक इति । एवं स्मिताद्यनुमितहर्षादयोऽपि प्राचि भवे हेतवो वेदितव्याः, तदास्तां तावत्। प्रकृतमुपसंहरति-"तस्माद्" इति। निमित्त- म् =लब्धविपाककालं कर्म, प्रतिलम्भः = अभिव्यक्ति प्रसङ्गतश्चित- परिमाणविप्रतिपत्तिं निराचिकीर्षुर्विप्रतिपत्तिमाह-“घटप्रासाद” इति । देहप्रदेशवर्ति कार्यदर्शनाद् देहान बहिःसहावे चित्तस्य न प्रमाणमस्ति , * यथा घटप्रासादरूपस्वल्पमहदाऽऽश्रयभेदेन प्रदीपप्रकाश सङ्कोचविकाशशीक , तथा पिपीलिकागजरूपस्वल्पमहदाश्रयभदेन चित्तमपि स्वल्पपरिमाणं महत्परिमाण च भव- त्यत एव तत्तच्छरीरपरिमाणतुल्यपरिमाणं मन, इति मध्यमपरिमाणवादिन सायस्पाऽऽशय । टि. (1) पूर्वजन्मन्यनुभताद इत्यर्थ । (२) "न व्यापकत्व मनसः करणत्वादिन्द्रियन्वाहा" इति साड्लयसूत्राऽनुसारेण मन- तो विभुतं निषेपति मध्यमपरिमाणवादी--"देहप्रदेशवर्ति" इति ।

·प्रेयस्य 1 २९५ . भा०मात्रमित्यपरेप्रतिपन्नातथाचाऽन्तराभावः,मसारश्चयुक्त इति। टी० नचैतदणुपरिमाण, दीर्घशकुलीभक्षणादावपर्यायेण ज्ञानपञ्चका- अनुत्पादप्रसङ्गादा नवाऽननुभयमानक्रमकल्पनायांप्रमाणमस्तिानचैकमणु मनो नानादेशैरिन्द्रियैरपर्यायेण संबन्धुमईति। तत्पारिशेप्यात कायपरि- माणं चित्तं, घटप्रासादवर्तिप्रदीपवत् सङ्कोचविकाशौ पुत्तिकाहस्तिदेहयो- रस्योत्पत्स्येते।शरीरपरिमाणमेवाऽऽकारः = परिमाणं यस्यत्यपर प्रतिपन्ना। नन्वेवं कथमस्यक्षेत्रबीजसंयोगान खल्वेतदनालयं मृतशरीरान्मातृपितृदे- इवर्तिनी लोहितरेतसीमाप्नोति,परतन्त्रबादा नहि स्थाश्वादिष्वगच्छत्सु तच्छाया गच्छति, नचागच्छतिपटे तदाऽऽश्रयं चित्रं गच्छति। तथाच न संसारः स्यादिस्यत आह-"तथावान्तराऽभावः संसारथ युक्त" इतिातथा- च = शरीरपरिमाणले, देहान्तरप्राप्तये पूर्वदेहत्यागश्च देहान्तरप्राप्ति- श्चाऽन्तराऽस्याऽऽतिवाहिकशरीरसंयोगाद् भवतः। तेन खल्वयं देहान्तरे सश्चरेत। तथाचपुराणम्-"अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलाद्” इति। सोऽयमन्तराभावः। अत एव संसारश्च युक्त इति। तदेतदमृप्यमाणः स्वम- तमाह "वृत्तिः" इति।वृत्तिरेवाऽस्य विभुनश्चित्तस्य सङ्काचविकाशिनात्या- चार्यः स्वयम्भः प्रतिपेदे। इदमत्राकूतम् । यद्यनाश्रयं चित्तं न देहान्तर- सञ्चारि कथमतदाऽऽतिवाहिकमाश्रयते। तत्राऽपि देहान्तरकल्पनायामन- वस्था न चाऽस्य देहानिष्कर्ष आतिवाहिकस्म सम्भवति । निष्कृष्टस्य चेत- सस्तत्संबन्धाद् । अस्तुतर्हि सूक्ष्मशरीरमेवाऽऽसर्गाद् आ च महाप्रलया- नियतं चित्तानामधिष्ठानं पाटकौशिकशरीरमध्यवर्तितेन हि चित्तमासत्य- लोकादाऽऽचाऽवीचेस्तत्र तत्र शरीरे सञ्चरति। निष्कर्पश्चास्योपपन्नः पा- ट्कौशिककायातातन हि तदन्तराभावस्तस्य नियतत्वादानचाऽस्याऽपि" टि (१) "ज्ञानाऽयोगपद्यादेकं मना" "पयाक्ततत्वाच्चाऽशु" न्या. अ. ३ । आदि ०२।१३ । इत्यक्षपादोक्तमणुपरिमाणं खण्डयति--" न चैतदणुपरिमाणम्" इति। ननु पणऽऽशु सञ्चारादलातस्य सम्भूमतो विद्यमानाऽपि क्रमो न गृह्यते, तथा मुद्धीनामष्णशु- संञ्चाराद्विद्यमानक्रमस्याऽग्रहणाद् युगपदुपलब्धिरित्यभिमान । तथाच न्या० सू०-"अगा. तुचक्रदर्शनवतदुपलब्धिराशुसञ्चाराद्" इति चेदवाह----"न चाऽननुभूयमान" इति । (२) पुत्तिकादेहे सोच , हस्तिदेहे च विकाश इत्यर्थः । (३) अस्पाऽपि सूक्ष्मशरीरस्याऽपि इस्यपः । .

·२८१ पातम्जनदर्शने । भा० वृत्तिरेवाऽस्य विभुनः सङ्कनेचविकाशिनीत्याचार्यः । तच्च धर्मादिनिमित्ताऽपेक्ष,निमित्रं च द्विविधं- वाह्यमा यात्मिकं च। शरीरादिसाधनाऽपेक्षं वाद्यं = स्तुतिदानाऽभिवादनादि, चित्त- टी. सद्भावे प्रमाणमस्ति। नखल्वेतदध्यक्षगोचरः, न च संसारोऽस्याऽनुमा- नम्, आचार्य्यमतेनाप्युपपत्तेः। आगमस्तु पुरुषस्य निष्कर्षमाह। न च चित्तं वा सूक्ष्मशरीरं वा पुरुषः,किन्तु चितिशक्तिरप्रतिसंक्रमा,नपास्या निष्कर्षः सम्भवति, इत्यौपचारिको व्याख्येयः। तथाच चितश्चित्तस्य च तत्र तत्रवृ त्यभावएवनिष्कर्षार्थः यच्चस्मृतीतिहासपुराणेपुमरणानन्तरंगेतशरीरप्राप्ति स्तद्विमोकश्च सपिण्डीकरणादिरिभित्युक्तं तदनुजानीमः, आतिवाहिकत्वं तस्य न मूष्यामहे।नचात्रास्ति कश्चिदागमः। लब्धशरीर एव च यमपुरुषै- रपि पाशबद्धो नीयत,नत्वातिवाहिकशरीरः। तस्मादाहङ्कारिकत्वाच्चतसो- ऽहङ्कारस्य गगनमण्डलबत्त्रैलोक्यव्यापित्वाद्विभत्वं मनसः। एवञ्चेदस्य टि० (१) औपचारिकव्याख्यानप्रकारमाह "तथाच" इति । (२) एतच्च मनसो विभुत्वाऽऽख्यानमाचार्यमनोपादनपरत्वेन प्रौढिवादनेव, न तु वास्तवमेव मनसो विभुत्वमेतत्तन्त्रसिद्वान्तः। प्रकृयतिरिक्तस्य मर्यस्यैव कार्यत्वन परिच्छिन्न- त्वाद् । न हि विभुः कश्चित् क्रियावानुत्पत्तिमान् वा सम्भवति। अत एव व्यापक मनसः करणत्वादिन्द्रियत्वाद्वा" "सक्रियत्वाद् गतिश्रुतः" इति सूत्राभ्यां मनमो विभुत्वं निराऊत्य "न निर्भागवं तद्योगाद् घटवद्" इति सूत्रेणक्षपादादिसम्मतमणुतं प्रतिक्षिपता कपिलाचायेण मनसो मध्यमपरिमाणत्वं सिद्धान्तितम् । ममानतन्त्रत्वाच्च स एवाऽभ्युपगमो. Sssस्थातु योग्यः। एवं च सति क्रियावत्त्वादिकमपि स्वरमत उपपद्यता नाऽपि अन्त करणं विभुनित्यन्द्रियत्वाच्छोत्रवदिति प्राभाकरसम्मतमनुमानं विभुत्वे प्रमाणम्। "एतस्मात्प्रजायन्ते मनः सर्वेन्द्रियाणि च" इत्यादिश्रुत्या उभयोरप्यस्मन्मते नित्यताऽभावादनुमानस्याभासमात्र- त्वाद् । पत्तक्त सूक्ष्मदेहे प्रमाणाभावाद् आतिवाहिकत्ताऽनङ्गीकाराच्च मनसो निराश्रयगम- 'नाऽसम्भवान्न मध्यमपरिमाणत्वमा तदपि न। “भूतेन्द्रियमनोबुद्धिवासनाकार्यायव. । अविद्या चाष्टकं प्रोक्तं पुर्याष्टकमिदं पुनः" इति सनन्दनाचार्योक्तेः। 'पुर्यष्टकेन लिङ्गेन प्राणायन स युज्यते । तेन बदस्य धै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन वै" इति ब्रह्मपुराणाच्च। " सप्तदशैकं लिङ्गम्" इति मा० सूत्राच्च, सूक्ष्मशरीरस्य सद्भावात् । “तत्क्षणादेव गृह्णाति शरीरमाति- वाहिकम् । ऊर्थ व्रजन्ति भूतानि त्रीण्यस्मात्तस्य विग्रहाद्" । "आतिवाहिकसज्ञोऽसौ देही भवति भागवी केवलं तन्मनुष्याणा नाऽन्येषा प्राणिना क्वाचद्" इत्यादिस्मृतिभ्य आतिवार हिकशरोरस्य प्रमाणसिद्धत्वाच। एवञ्च मनमो मध्यमपरिमाणत्वे न कोऽपि दोपः प्रसरता यस्त तदेव, समानतन्त्रानुमतत्वात् । अत एष भाष्यकारमध्यमपरिमाणवखण्डने, न काकिर गुक्तिलान्यस्ता । अत एव चाऽसरमबोधकमाचाप्यपदोपादानमित्य नहुना । . न ·फवल्यपादः। २८७ भा०मात्राधीनं श्रद्धोद्याध्यात्मिकम्। तथाचोक्तं-"येचैते मैव्यादयो ध्यायिनां विहारास्ते वाह्यसाधननिरनुग्रहाऽऽत्मानः प्रकष्टं धर्मम. भिनिवर्तयन्ति । तयोर्मानसं चलीयः। कथं, ज्ञानवैराग्ये केना. ऽतिशय्यते । दण्डकारण्यं चित्तवलव्यतिरेकेण कः शारीरेण कर्मणा शन्यं कर्तुमुत्सहेत। समुद्रमगस्त्यवदा पिवेद ॥ १० ॥ सु० हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनः सङ्ग्रहीतत्वादेषाम- भावे तदभावः ॥ ११॥ भा०हेतुः = धर्मात्सुखमधर्माद दुःखं, सुखाद् रागो,दुःखाद् द्वेष, 'तनश्च प्रयत्नः। तन मनसा वाचा कायेन वा परिस्पन्दमानः परः टी०वृत्तिरपि विभ्वीतिसर्वज्ञतापत्तिरित्यत उक्तं-"वृत्तिरेवाऽस्य” इतिास्यादे. तत्। चित्तमात्राऽधानाया वृत्तः सङ्कोचविकाशौ कुतः कादाचित्कावियत आह"तच्च"इति। तच्च चित्तं धर्माद्यपेक्ष वृत्तौ निमित्तं, विभजते-"निमित्त च" इति। आदिशब्देनेन्द्रियधनादयो गृह्यन्ते। श्रद्धादीत्यत्राऽपि वीर्यस्मृ- त्यादयो यन्ते।आन्तरत्वे सम्मतिमाचार्याणामाह-"तथाचोक्तम्" इति। विहारा व्यापारः,प्रकृष्टं = शुक्लं, तयोः बाह्याऽऽभ्यन्तरयोर्मध्ये, ज्ञानवै- राग्ये तजनिती धर्मों, केन बाह्यसाधनधर्मेण अतिशय्येते अभिभूयेते, ज्ञानवैराग्यजावेव धर्मी तमभिभवतः बीजभावादपनयत इत्यर्थः । अत्रैव सुप्रसिद्धमुदाहरणमाह-“दण्डकारण्यम्” इति ॥ १० ॥ अथैताश्चित्तवृत्तयोवासनाश्चाऽनादयश्चेत्कथमासामुच्छेदो,नखलु चितिश- क्तिरनादिरुच्छिद्यत इत्यत आह-“हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्बनैः सङ्गृहीतत्वा- देषामभावे तदभावः" इति ॥११॥अनादेरपि३) समुच्छेदो दृष्टः ।तद यथा. दि. (१) ध्यायिनां = योगिनां, ये एते मैत्रीकरुणादयों विहाराः = क्रीडावदयानसाध्या व्यापारास्ते बाह्यवाहिपशुहिंसादिसाधननिरपेक्षस्वभावा, अतस्ते प्रकृष्टं = शुक्लमेव धर्म निष्पादयन्ति न कृष्णशुक्लमित्यर्थः । (२) हेतुशब्दार्थमाह-" हेतुरित्यादिना " इत्येष हेतुरित्यन्तेन । (३) वासना नोच्छिद्यन्तेऽनादित्वादाऽऽत्मवदित्यनुमानममानामित्याह-"अनादेरपि"इति। .

·पातालार्शने। भा० मनुगृहप्त्युपहन्ति वातितः पुनर्धर्माऽधौ सुखदुःखे रागद्वेषौ इति प्रवृनमिदं पडरं "संसारचक्रम्। अस्य च प्रतिक्षणमावर्तमान- स्याऽविद्या नंत्री मूलं सर्वक्लेशानाम् ,इत्येप हेतुः। फलन्तु'यमा- श्रिय यस्य प्रत्युत्पनता धर्मादेः। न ह्यपूर्वोपजना मनस्तु साऽधि. कारमाश्रयोवासनानामानावसिताधिकारे मनसि निराश्रया वा- सना:स्थातुमुत्सहन्ते।यदभिमुखीभूतं वस्तु यां वासनां व्यनक्ति त- स्यास्तदालम्बनम् । एवं हेतुफलाऽऽश्रयाऽऽलम्वनैरेतैः सङ्ग्रहीताः सर्वा वासनाएपामभावे तसंश्रयाणामपिवासनानामभावः1991 नास्त्यसतः सम्भवो, न चाऽस्ति सतो विनाश इति द्रव्य- १ त्वेन सम्भवन्त्यः५) कथं निवर्तिष्यन्ते वासना इति- - टी०ऽनागतत्वस्येति। सन्यभिचारित्वादसाधनं, चितिशक्तिरतु विनाशकार- णाऽभावान्न विनश्यति, नत्वनादिन्वाद। उक्तं च वासनानामनादीनामपि समुच्छदे कारणं सूत्रेणेति। अनुग्रहोपघातावपिधर्माधर्मादिनिमित्तमुपलक्ष- यतः। तेन सुरापानादयोऽपि सङ्गृहीता भवन्ति । नेत्री-नायिकाअत्रैव हेतुमाह-“मूलम्" इति । प्रत्युत्पन्नता वर्तमानता, न तु धर्मस्वरूपो- त्पादः, अत्रैव हेतु:-"नहि" इति। यदभिमुखीभूतं वस्तु-कामिनीसम्प- र्कादि । व्यापकाभावे व्याप्यस्याभाव इति सूत्राऽर्थः ॥ ११ ॥ टि०(१)पडरम् - अरः रथचक्रशलाका, कुलालचक्रशलाका बा, धर्माधर्मसुखदुःखगगद्वेष- रूपा पडरा यस्य तत्तथेत्यर्थः । वासनाया हेतः संसारचक्रं तस्याऽपि हेतुरवियेत्याह “अस्य च" इनि यथा कुलालचकम्य दण्डेन शलाकारणे कृते वेगाख्यमंकारो भवति येन रिय- कालं स्वयमपि भाम्यति। एवमविद्यादण्डभामित संसारचक्र वासनातरिति भावः। (२) हेतुमक्वा फलशब्दार्थमाह---"यमाश्रिन्य" इति। ये पुरुषार्थमुद्दिश्य धर्माद्युत्पन्नं तद् वामनाना फल मित्यर्थः। आश्रयमाह "मनः" इति । (३) इति = यतोऽतो द्रव्यत्वेन सम्भान्त्यः = वस्तुत्वेन विद्यमाना इत्यर्थः ।

·२४ केवण्यपादन सू० अतीताऽनागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वमेदाद् धर्माणाम् ॥ १२॥ ना भविष्यद्व्यक्तिकमनागतम्, अनुभूतव्यक्तिकमतीतम्, स्वव्या- पारोपारूढं वर्तमानं, त्रयं चैतहस्तु ज्ञानस्य। ज्ञेयं, यदि चैतत्स्व- रूपतो नाऽभविष्यन्नेदं निर्विषयं ज्ञानमुदपत्स्यत । तस्मादतीता- ऽनागतं स्वरूपतोऽस्तीति। किञ्च भोगभागीयस्य वाऽपवर्गभागी- यस्य या कर्मणः फलमुत्पित्सु यदि निरुपाख्यमिति तदुद्देशेन टी० उत्तरसूत्रमवतारयितुं शङ्कतें--"नास्ति" इति । असत इति सम्पा- ताऽऽयातं,३) निदर्शनाय वा । सु. “अतीत-धर्माणाम् ॥ १२॥ नाऽसतामुत्पादो, न सतां विनाशः, किन्तु सत्तामेव धर्माणामध्वभेदपरि- जाम एवोदयव्ययाविति सूत्रार्थः । अनुभता प्राप्ता येन व्यक्तिरतत्तथा, सम्प्रति व्यक्तिर्नास्तीति यावद।इतश्च त्रैकाल्येऽपि धर्मः सान्नित्याह-“यदि च" इति।न ह्यसज्ज्ञानविषयः सम्भवति निरुपाख्यत्वाद् । विषयाऽवभासं हि विज्ञानं नाऽसति विषये भवति । त्रैकाल्यविषयं च विज्ञानं योगिनां, अस्मदादीनां च विज्ञानमसति विषये नोत्पन्नं स्याद्,उपपद्यते च। तस्माद- तीताऽनागते सामान्यरूपेण समनुगते स्त इतिाएवमनुभवतो ज्ञान विषय- मत्त्वे हेतुरुक्तम् । उद्देश्यत्वादप्यनागतस्य विषयत्वेन सत्त्वमेवत्याह- "किञ्च भोगभागीयस्य" इति । कुशलः = निपुणः, अनुष्ठेयेऽपि च यद यन्निमित्तं तत्सर्व नैमित्तिके सत्येव विशपमाधत्ते, यथा काण्डलावघेदा- ऽध्यायादयः। न खल्वेते काण्डलावादयोऽसन्तमुत्पादयन्तिासत एव सत्प्रा- टि० (१) यताऽतीतादि वस्तु स्वरूपतोऽस्त्येयाऽतो गासनोच्छंदों ने बासनारूपापापोऽपि तु वासनानामत्यन्ताऽतीततामात्रसम्पादनमित्यर्थ । नवकस्मिन् धर्मिण्येवादा कथं विरधर्म- सत्ताऽत आह-"अन्नभेदाद् इति । भिन्नाऽधकामान विरोध इत्यर्थः। यत्तमानलक्षणा- नोमेव धर्माणामेकदा विरोध इति भारः। (२) ज्ञानस्य-योगिप्रत्यक्षस्य, झेनोपय । (३) पाताऽऽयात-प्रमादक्तम् । महतोपयुक्तं तु, न नाऽस्ति सतो दिमाश इत्ये. सामानमेनेत्यर्थः। .

·२६० । पानजलदर्शने। भा०तेन निमित्तेन कुशलाऽनुष्ठानं न युज्येत । सतश्च फलस्य निमित्त वर्तमानीकरणे समर्थ, नाऽपूर्वोपजनने । सिद्धं निमिन नैमित्तिकस्य विशेषाऽनुग्रहणं कुरुते, नाऽपूर्वमुत्पादयति । धर्मी चाऽनेकधर्मस्वभावः। तस्य चाऽवभेदेन धर्माः प्रत्यवस्थिताः।न च यथा वर्तमानं व्यक्तिविशेषाऽऽपनं द्रव्यतोऽस्येवमतीतमना. गतं वा। कथन्तर्हि, स्वेनैव व्यङ्गयेन२॥ स्वरूपेणाऽनागतमस्ति स्वेन चाऽनुभूतव्यक्तिकेन स्वरूपेणाऽतीतमिति, वर्तमानस्यैवा ऽध्वनः" स्वरूपव्यक्तिरिति न सा भवति अतीताऽनागतयोरध्व मोः।एकस्य चाऽध्वनः समये दावध्वानौ धर्मिसमन्वाऽऽगतौ भव त एवेति नाऽभूत्वा भावस्त्रयाणामध्वनामिति ।। १२ ।। टी० तिविकारौ कुर्वन्ति। एवं कुलालादयोऽपि सत एव घटस्य वर्तमानभावहे. तव इत्यांह-"सतश्च" इति। यदि तु वर्तमानत्वाऽभावादतीताऽनागतयोर- सत्त्वं हन्त भो वर्तमानस्याऽप्यभावोऽतीताऽनागतत्वाऽभावाद। अध्धधर्म्य- ऽविशिष्टतया तु सत्त्वं त्रयाणामप्यविशिष्टमित्यभिप्रायेणाह-"धर्मी च" इति । प्रत्येकमवस्थानं प्रत्यवस्थितिरिति । 'द्रव्यत्त' इति-द्रव्य धर्मिणि, सार्बविभक्तिकस्तसिः। यद्यतीताऽनागताबतीताऽनागतत्वेन स्तस्तर्हि वर्त्त- मानसमये तत्त्वाऽभावान्न स्यातामित्यत आह-"एकस्य च" इति । प्रकृत- मुपसहरति-"नाऽभूत्वा भाव" इति ॥ १२॥ टि० (१) सतश्च-अव्यक्तावस्थया कारण विद्यमानमानस्यैव, फलस्य कार्यस्य घटादेः, वर्तमानताकरणे निमित्त दण्डादि समथै, नात्यन्ताऽसतो, नरविषाणाद्युत्पत्तिप्रसङ्गाद् इत्यर्थः। मन्येव कारणस्यापि सदातनत्वाद् अतीताऽवस्थादपि कारणासदैव कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्यत आह-"सिद्धम्" इति। मिदं = वर्तमानाऽवस्थमेव कारणं कार्यस्य विशेषाऽनुग्रहण : व्यक्तावस्थापादनं कुरुते, नातीताधरस्थमित्यर्थः। उपसंहरति "न" इति। अतो नाऽपूर्वम् %3D अत्यन्तासन्तमवोत्पादयतीत्यर्थः । (२) स्वेन व्यगंधन = भाविग्यनिकेन । (३) वर्तमान काले इत्यर्थः। सप्तम्यर्थेऽत्र पष्ठी ।

·फेवल्यादः। २६१ सू० ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणाऽऽत्मानः ॥ १३॥ भा० ते खल्वमी व्यध्वानो धर्मा वर्तमाना" व्यक्तात्मानो अती. 'ताऽनागताः सूक्ष्मात्मानः षडावगेपरूपाः। सर्वमिदं गुणानां सनिवेशविशेषमात्रमिति परमार्थतो गुणात्मानः। तथाच शा- स्त्राऽनुशासन-"गुणानां परमं रूपं न दृष्टिपथमृच्छति । यत्तु दृष्टिपथं प्राप्तं तन्मायेव सुतुच्छकम्” इति ॥ १३ ॥ टी० स्यादतद्, अयन्तु नानाप्रकारो धर्मिधर्माऽवस्थापरिणामरूपो विश्वभेद- प्रपञ्चो न प्रधानादेकस्माद् भवितुमर्हति,न ह्यविलक्षणात्कारणात्कार्य्यभेद- सम्भव इत्यत आह-"ते.व्यक्तसूक्ष्मा गुणाऽऽत्मानः"॥ १३ ॥ते = त्र्य. ध्वानो धर्मा व्यक्ताश्च सूक्ष्माश्च गुणाऽऽत्मानो, न बैगुण्याऽतिरिक्तमेपा- मस्ति कारणम् ।वैचित्र्यन्तु तदाऽऽहिताऽनादिक्लेशवासनाऽनुगताद्वैचि. व्याद् । यथोक्तं वायुपुराणे-“वैश्वरूप्यात प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुत" इति ।व्यक्तानां पृथिव्यांदीनामेकादशेन्द्रियाणांच वर्तमानानामतीताऽना- गतत्वं पडविशेषा यथायोग(२] भवन्ति । सम्प्रति विश्वस्य नित्याऽनित्यरूपे विभजन् नित्यरूपमाह-"सर्वामिदम्" इति । इदं - दृश्यमानं, सन्निवेशः = संस्थानभेदवान् परिणाम इत्यर्थः । अत्रैव पष्टितन्त्रशास्त्रानुशिष्टि: * -मायेव तु-न माया, सुतुच्छक = विनाशि। यथा हि मायाहार्यवान्यथा भवति एवं विकारा अपि आविर्भावतिरोभावधर्माणः प्रतिक्षणमन्यथा प्रकृ- तिनित्यतया मायाविधर्मेण परमार्था इति ॥ १३ ॥ (१) व्यतात्मान इत्पस्प विवरण-- वर्तमाना इति । सूक्ष्मात्मान इरपम्प विवरणम्- "मतीताऽनागता" इति । इति = यतः, अतो बस्तुको गुणस्वरूपाः । .(२) यथायोगे = पृथिव्यादयः पञ्च पञ्चत मानल्याः, एकादशेन्द्रियाणि पारद्वार- मात्रारूपाणीत्यर्थ: "पडरिशेषा इति पाठः मानिकः प्रामादिकागदुपेक्षणीय" इति भि. क्तिरपेक्षणीया। तथा मति, सर्वमिदमिति माव्येणाऽमम्मटसापूर्वभाष्यस्याऽनन्धितत्यापत्तेः। पलूक्तं मर्वेषों गुणात्मकस्लेन पडविशेषमात्रनिर्देशाऽनौमित्यं, नदपि न ! न माक्षादेय सपा गुणात्मकतं, कितई स्वस्तकारणपरम्पश्यति प्रामाणिकाऽभ्युपगमाद । यम्य पृ. व्यादयः पोशरिकाम पउविशेषास्ते म गुणारमान इत्पेर बोप्य 1-3 वागण्याचा यंप्रणीतस्य पटिशवामप्रतिपादकस्य साम्यशाला -- ·२९२ . पातजलदने। भा० यदा तु सर्वे गुणाः कथमकःशब्द एकमिन्द्रियमिति- सू० परिणामकत्वाद् वस्तुतत्त्वम्॥ १४ ॥ भा० प्रख्याक्रियास्थितिशीलानां गुणानां ग्रहणात्मकानां करण- भावेनैका परिणामःोत्रमिन्द्रिय,याह्यात्मकानांशब्दभावेनैक. परिणामःशब्दो विषय इति, शब्दादीनां मूर्निसमानजाती- यानामेकःपरिणमः पृथिवीपरमाणुस्तन्मात्रावययः। तेषां चैकः टी० भवतु त्रैगुण्यस्येत्थं परिणामवैचित्र्यमेकस्तु परिणामः पृथिवीयमिति त्रा, तोयमिति बा। कुतः,त्र्यात्मन एकत्वविरोधादित्याशङ्कय सूत्रमवनारयति- "यदा तु सर्वे गुणा" इति।सू० "परिणामकत्वावस्तुतत्त्वम्"॥१४॥ ब- हूनामप्येकः परिणामो दृष्टः। तद्यथा, गवाऽश्वमहिषमातङ्गानां रुमानिक्षि- प्तानामेको लवणत्वजातीयलक्षणः परिणामः, वर्तितैलाऽनलांनांच प्रदीप इति । एवं बहुत्वेऽपि गुणानां परिणामकत्वं,ततस्तन्मात्रभतभौतिकानां प्र- त्येकं तत्त्वमेकत्वम् ग्रहणात्मकानां सत्यप्रधानतया प्रकाशात्मनामहङ्का- राऽवान्तरकार्याणां करणभावेनैकः परिणामः श्रोत्रमिन्द्रियम् । तेषामेय गुणानांतमः प्रधानतयाजड़त्वेन ग्राह्यात्मकानांशब्दतन्मात्रमावेनैका परि. णामः शब्दो विषयः । शब्द इति = शब्दतन्मात्रं, विषय इति जड़त्वमाह, न तु तन्मात्रस्य श्रोत्रविषयत्वसम्भव इनि। शेपं सुगमम् । अथ विज्ञान- वादिनं नाशिकमुत्थापयति-"नास्त्यों विज्ञानविसहचर" इति। यदि हि भूतभौतिकानि विज्ञानमात्राद् भिन्नानि भवेयुस्ततस्तदुत्पत्तिकारणमीदृशं प्रधानं कल्पेत,न तुतानि विज्ञानातिरिक्तानि सन्तिपरमार्थतः। तत्कथंप्रधान कलन,कथंचग्रहणानामिन्द्रियाणामहङ्कारविकाराणांकल्पना इति । तथाहि वि० (१) मूर्तिः = काठिन्य पृथिवीत्तमिति यावत् । मूर्त्या समातीयाना शब्दादिपञ्च- तन्मात्राणामेकः परिणाम पृथिवीपरमाणुः = स्थूलपृथिव्याः परमसूक्ष्माऽवस्थेत्यर्थ । नेयं सूक्ष्मा- अस्थापना रिमी निरवयाऽपि तु पञ्चतन्मात्राऽवयवा इत्याह "तन्मात्राऽवय " बहुवी- हिस्त्र । एव पञ्चत मात्राणामेकं सूक्ष्मपरिणाममुक्त्वा स्थूलमेकं परिणाममाह-नेपामिति ।

·૨૨ कैवल्यपादः। भा०परिणामःपृथिवी-“गौवृक्षःपर्वत इत्येवमादिभूतान्तरेप्वपि " स्नेहौप्यप्रणामित्वाऽवकाशदानान्युपादाय सामान्यमेकविकारा- ऽऽरम्भः समाधेयः । नास्त्यों विज्ञानविसहचरोऽस्ति तु ज्ञान- मर्थविसहचरं स्वप्नादौ कल्पितमित्यनया दिशा ये वस्तु- टी० जड़स्याऽयस्य स्वयमप्रकाशवान्नारत्यर्थो विज्ञानविसहचरः साह- चर्य=सम्बन्धः, तदभावो विसहचरः। विरभावार्थः । विज्ञानाऽसम्बन्धी . नास्तीतिव्यवहारयोग्य इत्यर्थः । अस्ति तु विज्ञानमर्थविसहचरं,तस्य स्वयं- प्रकाशवेन स्वगोचराऽस्तिताव्यवहारे कर्तव्ये जड़मर्थम्प्रत्यपेक्षाऽभावात, • तदनेन वेद्यत्वसहोपलम्भनियमौ सूचिती विज्ञानत्रादिना। तो चैवं प्रयोग- मारोहतः-यद्वेद्यते येनवेदनेन तत्ततो न भिद्यते यथा ज्ञानस्यात्मा। वेद्य- न्ते च भूतभौतिकानीति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिः । निषेध्यभेदविरुद्धन व्याप्त वेद्यत्वं दृश्यमानं स्वव्यापकमभेदमुपस्थापयत्तद्विरुद्धं भेदं प्रतिक्षिपतीति । तथा यद्यन नियतसहीपलम्भं तत् ततीन भिद्यते यथैकरमाच्चन्द्राहिती- यश्चन्द्रःनियतप्तहोपलम्भश्चाऽर्थो ज्ञानेनेतिव्यापक विरुहोपलब्धिः निपे- ध्यभेदव्यापकाऽनियमविल्दो नियमोऽनियमं निवर्तयंस्तव्याप्तं भेदं प्रतिक्षिप- टि. (१) भूतान्तरेषु मलादिषु, स्नेहादिजातीयानि जलवतेजस्वशयुत्वाऽऽकारात्वमा- तीयानि तन्मात्राणि गृहीत्वा, सामान्य = समातीपामामनेकयां धर्मभूत एकविकारा- ssरम्म उपपादनीयः । तद्यथा---गन्धतन्मात्रं विना चतुस्तन्मात्राणां स्नेहमातीयानामेकः. परिणामः जलपरमाणुः, तेषां च महामलादिः । एवमग्नावपि । (२) विज्ञानाऽभावकालिकोऽयों नास्ति । ज्ञानन्त्वर्थाऽभावकालिकं स्वप्नादो कलित- मस्तीयनया दिशा = एतद्युक्तिमार्गेण ये वस्तुस्वरूपमन्त्यन्तमपह्नवते = निराकुर्वते ते योगाचायः कथं श्रद्धेयवचनाः स्युरियन्वयः। ये इत्यादि, अपहनुव इत्यन्तं स्वोक्तं सष्टपति 'ज्ञानेत्यादिनाऽऽहुरित्यन्तनास्वप्नविषयोपममित्यनेन योः य. प्रायः ससा बाह्यानालम्पन: यथा स्वप्नमायादिनत्यपस्तथा चेप विवादाध्याप्तितः प्रत्यय इत्यनुमान मानमुक्तमिति बोध्यम् । (३) यो मियो भिन्नी तो न नियतसहोपलम्भी। मथाऽश्विन्याख्ये नक्षत्रे, कदाचिन्मेघ- पिघानेनाऽस्पतरस्योपलव्धेरित्येवं यो भेदव्यापकोऽनियतमहोपलम्भस्ताय व्यापकस्पाऽत्रामा- पादू व्याप्यमेदस्याऽभावोऽनुमीपत इत्यर्थः । नदेव स्पष्टयति "निध्यभेद" इत्यादिना । ।

·२६४ पानमालदर्शने भा०स्वरूपमपहुचते-ज्ञानपरिकल्पनामानं वस्तु स्वप्नविषयोपमं, न परमार्थतोऽस्तीति ये बाहुः, ते तथेति प्रत्युपस्थितमिदं स्व- माहात्म्येन वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानवलेन वस्तु- स्वरूपमुत्सृज्य तदेवाऽपनपन्तः श्रद्धेयवचनाः स्युः ॥ १४ ॥ टी०तीति । स्यादेतद् । अर्थश्वेन्न भिन्नो ज्ञानात्कथं भिन्नवत्प्रतिभासत इत्यत आह-"कल्पितम्" इति।यथाहुनाशिका:-“सहोपलम्भनियमादभेदोनील- तद्वियोःभेदश्चभ्रान्तिविज्ञानैदृश्येतेन्दाविवाहये"इति।कल्पितत्वं विश- यति-"ज्ञानपरिकल्पना" इति।निराकरोति-"ते"इतिाते कथं श्रद्धेयवच- नाः स्युरितिसम्बन्धःप्रतिज्ञानमुपस्थितं प्रत्युपस्थितमाकथं, "तथा इति। यथा यथाऽवभासत इदङ्कारास्पदत्वेन तथा तथा स्वयमुपस्थितं,नतुकल्पनो- पकल्पितं विज्ञानविषयतापन्नम्। स्वमाहात्म्येनेति कारणत्वं विज्ञानं प्रत्य- थस्य दर्शयतिायस्मादर्थेनस्वकीययाग्राह्यशत्या विज्ञानमजनितस्मादर्थस्य ग्राहक, तदेवम्भूतं वस्तु कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानवलेन विकल्प- स्याऽप्रमाणात्मकत्वाचहलस्यापि तदात्मनोऽप्रमाणात्मकत्वम् । तेन वस्तु- स्वरूपमुत्सृज्य-उपप्लुतं कृत्वााउपगृह्येति क्वाचित्कः पाठः। तत्रापि स ए- वार्थः।तदेवापलपन्तः श्रद्धातव्यवचनाः स्युरिति इदमत्राकृतं-सहोपलम्भ- नियमश्च वेद्यत्वं च हेतू सन्दिग्धव्यतिरेकतयाऽनैकान्तिकौतथाहि, ज्ञाना- ऽऽकारस्य भूतभौतिकादेर्यदेतबाह्यत्वं स्थूलत्वं च भासेते,न ते ज्ञाने सम्भ- वतः। तथाहि नानादेशव्यापिता स्थौल्य, विच्छिन्नदेशता च बाह्यत्वं, टि०(१)ग्राह्यग्राहकाउमेदसाधकयोर्वेद्यत्वसहोपलम्भनियमरूपयोहेत्वोसाध्याऽभेदविपक्षभेदवृ. तित्वेनाऽनेकान्तिकत्वं वक्तुमुपक्रमते "तयाहि" इत्यादिना । (२) ये त्वाहुः घटपटादयो हि बाह्याऽर्थाः,न परमसूक्ष्मा,अपि तु स्थूला इति सर्वमम्मतम। तत्र स्पौत्यं नानादिग्देशव्यापित्वमेव वक्तव्यमन्यस्याऽसम्भवाद् । एवञ्च ज्ञानार्थोंभेदे सति एकदिग्देशे ज्ञानेन प्रकाशितत्यादर्थत्याऽनावरणमन्यादादेशे चाप्रकाशितवादाऽऽवरणमित्येवे विरुद्धधर्माध्यासादेकस्याप्यर्थस्य भेदः स्याद् । ज्ञानाऽभेदे तु ज्ञानाऽवच्छेदकस्याऽर्थस्य ज्ञाय- मानस्य तदभिन्नस्याऽनावृतत्वाद् आवृतस्य ज्ञानात्मत्वाऽभावेन विरोधाभावादर्शनाऽदर्शना- भ्यामेकस्यैव स्थौल्यवस्तुन आवृतताऽनावृतत्वमम्भवात्तस्य चा तरत्वान्नायं दोष इति । तेषां मते ज्ञानोपावेनावृतत्वादज्ञानाऽऽकारत्वेनाऽऽवरणाऽनावरणत्वलक्षणेन विरुद्धधर्मममगेंग मानादिग्देशव्यापित स्थोत्यं यद्यपि युज्यते, तथाऽपि तद्देशत्वाऽतद्देशत्वकम्पाऽकम्पत्वरक्ता- रक्तवलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्ग: i: प्रसज्यमान नानाच ज्ञानाकारत्वेऽपि न शक्यं शक्रेण वारयि- ·120 प.पत्यपादः। २६५ टी नचैकविज्ञानस्य नानादेशव्यापिता विच्छिन्नदेशताचोपपद्यतातदेशवा- ऽतद्देशत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गस्यकत्रासम्भवात,सम्भव वा त्रैलोक्यस्यै- कत्वप्रसङ्गाद। अत एवाऽस्तु विज्ञानभेद इति चेद्, हन्त भोः परमसूक्ष्म- गोचराणां प्रत्ययानां परस्परवार्ताऽनभिज्ञानां स्वगोचरमात्रजागरूकाणां कुतस्त्योऽयं स्थूलावभासः । न च विकल्पगोचराऽमिलापः, संसर्गाऽभावा- दै, विशदप्रतिभासत्वाच्च। न च स्थलमालांचितं यतस्तदुपाधिकस्य वि- शदताभवेत् तत्पृष्ठभाविनः । न चाविकल्पवद् विकल्पोऽपि स्वाऽऽकारमा- नगोचरः, तस्य चाऽस्थूलत्वाद् न स्थूलगोचरो भवितुमर्हति। तस्माद्बाह्ये च प्रत्यये स्थूलस्य बाह्यस्य चाऽसम्भवादलीकमेव तदाऽऽस्थातव्यमान चा- ऽलीकं विज्ञानादभिन्नं, विज्ञानस्य तद्वत् तुच्छत्वप्रसङ्गात् । तथाच वेद्य- त्वस्याऽभेदव्याप्यत्वाऽभावात् कुतो भेदप्रतिपक्षत्वं, सहोपलम्भनियमश्च सदसतोरिव विज्ञानस्थौल्ययोः सतोरपि स्वभावाहा कुतश्चित्प्रतिबन्धा- द्वोपपत्स्येते,तस्माद्नैकान्तिकत्वादेतौ हेत्वाऽऽभासौ विकल्पमात्रमेव बाह्याभावे प्रसुवाते। न च प्रत्यक्षमाहात्म्यं विकल्पमात्रेणापोद्यते । तस्मा- साधुक्तं-'कथमप्रमाणात्मकेन विकल्पज्ञानचलेन इति । एतेन प्रत्यय- त्वमवि स्वप्नादिप्रत्ययदृष्टान्तेन निरालम्बनत्वसाधनमपास्तम्। प्रमेयवि- कलास्त्ववयविव्यवस्थापनेन प्रत्युक्ताः । विस्तरस्तु न्यायकणिकायामनु- सरणीय" इति । तदिह कृतं विस्तरणति ॥ १४ ॥ तुमित्याशयेनाऽऽह "तथा हि । नानादेशव्यापिता" इत्यादिना । (१) यावन्त आकारास्तावन्त्येव ज्ञानानात्याशङ्कते "अत एव" इति । न च तत्पृष्ठ- भाविसमस्तज्ञानाऽऽकारसङ्कलनात्मक एकः स्थूलविकल्पो विजृम्भमाणोऽस्तीति युक्तम्, तस्याऽपि साकारतया स्थौल्याऽयोगाद । यथाह धर्मकीर्तिः--तस्मान्नार्थे न च ज्ञान स्थूला- ssभासस्तदात्मनः । एकत्र प्रतिपिद्वत्वाद् बहुप्पपि न.सम्भवः, इति । तदेवाह "न च स्थलमालांचितम्" इति । (२) यथा सर्व चाक्षुप प्रभारूपाऽनुविद चुद्धिबोध्यं नियमन मननै- सालभ्यते, न तावता घटादिरूप प्रभात्मकं भवत्यपि तु प्रभोपायत्वान्नियम एवमिहाऽपि प्रत्य- यविषययोरुपायापेयभावहेतुकः सहोपलम्भनियमो नाऽभेदहेतुक इति भावः । 'उपसंहरति'- "तस्माद्" इति । हेत्वाऽऽभासतया वेद्यत्वसहोपलम्भनियमौ भूमज्ञानप्रणायैव बाह्यामात्र बोधयनो, न याथायनेत्यर्थः । अस्तु तर्हि विकल्पात्मकज्ञानेनैव बाधाऽभाव इत्यत आह--- "न च प्रत्यक्ष" इति । (३) बाह्यपदार्थसद्भारोपपादनेनेत्यर्थः । (४)ननु न वयं विमाल्पमात्रेण बाह्या व्यासेवामाऽप तु युक्त्या, तथाहि- . टि.

·૨૯ पातालदर्शने। विज्ञानाऽऽलम्बनत्वेनाऽभिमतो यो बाह्यार्थः स कि परमाणुरूपः, तत्समूहरूपो वा । म तावदायः । एकस्थूलनीलाऽऽभासज्ञामस्य परमसमपरमाणुगोचरत्वाऽसम्भवाद् । न ह्यन्या- ssभासज्ञानमन्यं गोचरयितुमर्हति । अतिप्रसङ्गेन सर्वगोचरतया सर्वसर्वज्ञत्वप्रसङ्गात् । न च मतिमासधर्मः स्यौत्यमितियुक्त,. विकल्याऽसहत्वात् । तथाहि-किमयं प्रतिभासस्य ज्ञानस्य धर्मः, आहो प्रतिभासकालेऽथस्य स धर्मः । यदि पूर्वः कल्पस्तुष्यतामवं सति न कोऽपि तव प्रतिकूलमाचरेन्मदनुकूलमाचरतः। द्वितीय श्रेत् कीदृागेतिविवियताम् । एकविज्ञानोपारोहिणो रूपपरमाणव एव निरन्तरमुत्पन्नाः स्थोत्पमिति चेद्, न । गन्धरसस्पर्शपरमाण्वन्तरितेपु रूप- पमाणुपु नैरन्तर्याऽवभासस्याऽऽगत्सान्तरेषु वृक्षेष्वेकधनवनप्रत्यवद् मान्तत्वात्, तस्मान्न घटादिप्रत्ययानां परमाणुगोचरत्वाऽभ्युगमेन निर्वाहः । अस्तुतहि परमाणुप्तमहारब्ध एकोऽव- यत्रीति चेद् , अवयविनः परमाणुभ्योऽभेदे परमाणव एव । तत्र चोक्तमेव दूपणम् । भेदे तु गोमहि-' पदपन्तलक्षण्यमिति न तादात्म्यम् । समायस्तु, संबद्रोऽसंबद्धो वा प्रत्यपमुत्पादयतीत्या- दिविकल्पदूपितः । तस्माद्विज्ञानमेवाऽनादिविचित्रवासनया तत्तद्रूपेण भासत इति साम्प्र. तमि यत आहे "प्रमेयावेकल्पाश्च" इति । प्रयुक्ताः नैकान्ततः परमाणुभ्यो भिन्नो घटा- दिरभिन्नो वेत्यादिना 'स्मृतिपरिशुद्रो' पा०म०पू० ४३ इत्यत्राऽवयविव्यवस्थापनेन प्रत्यु- क्ता इयर्थः । किञ्च यश्च सहोपलम्भनियमो भवता भान्तिकारकः सोऽपि विकलं न सहते । तथाहे । यदि ज्ञानार्थयोः साहित्येनोपलम्भस्ततो हेतुरेव विरुहः सन्नाभेदं साधयितुं पारयेत् । साहित्यस्य तद्विरूहमेव्याप्तत्वादभेदे तदनुपपत्तेः। अथैकोपलम्भनियम इतिचेन्न, सह-शब्दस्यकत्ववाचकत्वाऽभावाद् । अस्तु वा एकत्ववाचकत्वं, तथाऽपि किमेकत्वेनोप लम्भ, आहो एक उपलम्भो जानार्थयोरिति । न तावदाद्यः । विषयस्य बाह्यतया ज्ञानस्य चान्तरतया एकत्वेनोपलम्भाऽसम्भवाद् ! न द्वितीयः । एकोपलम्भनियमस्योपायोपेयभावहेतु. कत्वेनाऽभेदाऽसाधकत्वात्। किञ्च नीलाद्यर्थस्य ज्ञानाकारकत्वेऽहमित्येव प्रतिभासः स्यान्न स्विदन्तया । न च ज्ञानस्वरूपोऽपि नीलाकारो भान्त्या बहिर्वभेदेनावमासते इति, न तना- ऽहमुल्लेखः । यदाहुः"यदन्ततॆयतत्वं तद् बहिर्वदवभासते' इति युक्तम् । बाह्याऽर्थाऽभाव बहिर्वदित्युपमानोक्तरयुक्तत्वात् । न हि चैत्रोः बन्ध्यापुत्रवदवभासत इति कश्चित्प्रेक्षावानाचा । अपि च यत्रैविज्ञानगोचरी टपटी भासेले घटज्ञानं पटज्ञानपिति ताऽप्यर्षभेद विज्ञानाऽभेदं चाऽपवस्यन्ति प्रतिपत्तारः। नचैतदुभयोरकास्येऽवकल्प्येतायतूक्तम्ास्वप्नोपम- मिति । तदपि न विचारसहम् । बाधाऽबाधाभ्यां वैधात्स्वप्नमत्ययदृष्टान्तेन जाग्रसत्ययस्य निरालम्बनत्वाऽसम्मवात् त्वयाऽपि हि मामत्प्रत्ययस्याऽवाधितत्वमवश्यमास्थ्यमन्यथा कथं स्वप्नप्रत्यो निरालम्बन इति ज्ञायेत । जाग्रत्प्रत्ययेन बाधितत्वाद् हि स्वप्नप्रत्ययो मि- ध्येत्यागम्यते । यदि च मामत्प्रत्ययोऽपि बाधित एवेति बेयात् तदा स्वप्नप्रत्ययस्यासो बा- धको.न मवेत् । न हि बाध्यमेव वाधकं भवितुमर्हति । एवञ्च स्वप्नप्रत्ययोऽपि म मिध्यति साध्यविकलोऽसौ दृष्टान्त इति वृद्धिमिष्टक्तो मूलमपि ते नष्टमिति अहो ते दुराशा इत्याशयेना- ह--"विस्तरस्तु न्यायकणिकायाम्" इति एतच्च "किन्ते माघमाहकयोः परमार्थ सतारे. माऽमेरो विवक्षित इत्यादिना, "न मयभेदमवधूय थियोऽस्ति वृत्तिस्तद्वाधने बलिनि वेदनये अयश्रीः । नोवेदनिन्द्यमिदमीदृशमेव विश्वं तथ्यं तथागतमतस्य तु कोऽवकाशः" इत्यन्तनात्मत- पिकेऽपि स्टमित्पलं लिखितलेखनन ॥ त ·संपल्यपार भा० कुतश्चैतदन्याय्यम, २० वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोविभक्तः पन्थाः ॥१५॥ भा०बहुचित्ताऽवलम्वनीभूतमेकं वस्तु साधारणं, तत्खलु नैकचित्त- परिकल्पित, नाप्यनेकचिनपरिकल्पितं, किन्तु स्वप्रतिष्ठाकथं, वस्तुसाम्ये चित्तभेदाद = धाऽपेक्षं चित्तस्य वस्तुसाम्येऽपि सुग्व. ज्ञानं भवति, अधर्मापेक्षं तत एव दुःखज्ञानम्, अविद्यापेक्षं तत एव मूढज्ञानं, सम्यग्दर्शनाऽपेक्षं तत एव माध्यस्थ्यज्ञानमिति, कस्य तञ्चित्तेन परिकल्पितम्।नचाऽन्यचितपरिकल्पितेनार्थना. ऽन्यस्प चित्तोपरागो युक्तः । तस्माद वस्तुज्ञानयोह्यग्रहणभे- दभिन्नयो विभक्तः पन्था - नाऽनयोः सङ्करगन्धोऽप्यस्तीति. १०तदेवमुत्सूत्र *भाष्यकृविज्ञानातिरिक्तस्थापने युक्तिमुक्त्वा सौत्री युक्ति- मवतारयति-"कुतश्चैतद्" इति । सू० "वस्तु-पन्थाः" ॥१५॥ यन्नाना- त्वे यस्यैकत्वं तत्ततोऽत्यन्तं भिद्यते। यथा चैत्रस्य ज्ञानमेकं भिन्नेभ्यो देवद- चविष्णुमित्रमैत्रप्रत्ययेभ्यो भिद्यते। ज्ञाननानात्वेऽपि चाऽर्थो न भिद्यत इति भवति विज्ञानेभ्योऽन्यः। अभेदश्चाऽर्थस्य ज्ञानभेदेऽपि प्रमातृणां परस्परप्र- तिसन्धानादवसीयते। अस्ति हि रक्तहिष्टविमूढमध्यस्थानामेकस्यां योपिति प्रतीयमानायां प्रतिसन्धानं- या त्वया दृश्यते सैव मयाऽपीति । तस्माद वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् = ज्ञानभेदात, तयोः = अर्थज्ञानयोः, विभक्तः पन्थाः = स्वरूपभेदोपायः। सुखज्ञानं कान्तायां कान्तस्य, सपत्नीनां दु:- खज्ञानं, चैत्रस्य तु तामविन्दतो मूढज्ञानं, विपादः । स्यादेतद्, य एकस्य चित्तन परिकल्पितः कामिनीलक्षणोऽर्थः, तेनैराऽन्येपामपि चित्तमपरज्यत इति साधारणमुपपद्यत इत्यत आह-"नचाऽन्य" इति। तथासत्येकस्मिन्नी. लज्ञानवति सर्व एव नीलज्ञानवन्तःस्युरितिनिन्वर्थवादिनामप्यकोऽर्थः कथं (१) अन्यस्वप्नज्ञानविषयीभूतस्य वस्तुनोऽन्येनाज्ञानादिति भावः । (२) ग्राह्यग्रहणरूपवैधग्गेण भि नयोरित्यर्थः । * मृतात् वहि । टि.

·२६९ . पातञ्जलदर्शने। भा०सायपक्षे पुनर्वस्तु त्रिगुणं चलं च गुणवृत्तमिति धर्मादिनि- मित्ताऽपेक्षं चित्तरभिसंवध्यते, निमिनाऽनुरूपस्य च प्रत्ययस्यो त्पद्यमानस्य तेन तेनाऽऽत्मना हेतुर्भवति ॥ १५॥ केचिदाहुः-ज्ञानसहभूरेवार्थो भोग्यत्वात सुखादिवद इति, त एतया द्वारा साधारणत्वं वाधमानाः पूर्वोत्तरेषु क्षणेषु वस्तु- रूपमेवाऽपहनुयते टी०सुखादिभेदभिन्नविज्ञानहेतः। न ह्यविलक्षणात्कारणात् कार्यभेदो युक्त इत्यत आह-"साङ्ख्यपक्षे" इति । एकस्यैव बाह्यस्य वस्तुनस्वैगुण्यप- रिणामस्य त्रैरूप्यमुपपन्नम्। एवमपि सर्वेषामविशेपेण सुखदुःखमोहात्मक विज्ञानं स्यादित्यत आह-"धर्मादिनिमित्ताऽपेक्षम्” इति । रजःसहित सत्त्वं धर्मापेक्षं सुखज्ञानं जनयति । सत्त्वमेव तु विगलितरजस्क विद्या- पेक्षं माध्यस्थ्यज्ञानमिति । ते च धर्मादयो न सर्वे सर्वत्र पुरुषे. सन्ति, किन्तु कश्चित्क्वचिदित्यभ्युपपन्ना व्यवस्थेति॥१५॥अत्र केचिदाहुःप्रवादु- काः-ज्ञानसहभरेवार्थो भोग्यत्वात् सुखादिवद् इति। एतदुक्तं भवति भवत्वर्थो ज्ञानाद् व्यतिरिक्तः, तथाऽप्यसौ जड़त्वाद् न ज्ञानमन्तरेण शक्यः प्रतिपत्तुम्, ज्ञानेन तु भासनीयः। तथाच ज्ञानसमय एवाऽस्ति, नाऽन्यदा प्रमाणाऽभावाद् इति । तदेतदुत्सूत्रं तावद् दूषयति भाग्य- कारः-"त एतया द्वारा" इति । वस्तु खलु सर्वचित्तसाधारणमनेकक्ष. णपरम्परोह्यमानं परिणामाऽऽत्मकमनुभूयते लौकिकपरीक्षकैः । तन्चेद्वि- ज्ञानेन सह भवेन्नूनमेवंविधम् एवं चेदिमंशस्योपरि कोऽयमनुरोधो येन सोऽपि ना उपनयेतेत्यर्थः । मा या भूदिदमंशस्याऽपहवो ज्ञानसहभू- (१) ते बोहमदा एतगा द्वारा = एतेनाऽनुमानेन विषयस्य पुरुषा तरसाधारण्यं बाध. मानाः सप्रित्यक्षसिद्ध ज्ञानपर्वोत्तरक्षणेषु विषयमपलपन्तीत्यर्थ । (२) धर्मादिनिमित्ताऽनुरूप मुखाद्यात्मकप्रत्ययं प्रति सुखाद्यात्मरत्वे व वस्तु हेतुर्भ- पतीति कारणतारच्छेदभेदान्न सर्वेषामविशेषज्ञानोत्पाद इति भावः । (३) पूर्वोन्मलितमताकोऽस्य विशेष इत्यत्राऽऽह "एतदुक्तं भवति" इति । (४) एस धम् % विज्ञानाधानोत्पत्तिनिधनम् ! टि० ·। पंपल्यपादः । सू० न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्याद(१) ॥ १६ ॥ भा० एकचित्ततन्त्रं चेद्वस्तु स्यात् तदा चिचेव्यग्रे निरुद्ध वा स्व- रूपमेव तेनाऽपरामृष्टमन्याऽविषयी भूतमप्रमाणकमगृहीत- स्वभावकं केन चित् तदानीं किन्तत्स्यात्। संवध्यमानं च पुन- टी० रेवाऽस्त्वर्थः । तत्राऽऽप्याह-सू० “न चैक-किं स्याद" ॥१६॥ यद्धि घटग्राहि चित्तं तद्यदा पटद्रव्यव्यग्रतया न घटे वर्त्तते यद्वा विवेकविषय- मासीत् तदैव च निरोधं समापद्यते तदा घटज्ञानस्य वा विवेकज्ञानस्य वा- ऽभावाद विवेको वा घटो वा ज्ञानभेदमात्रजीवनस्तन्नाशान्नष्ट एवं स्यादि- त्याह-"एकचित्ततन्त्रम्"इति । किन्तत्स्यात् = न स्यादित्यर्थः । संबध्य- मानं च चित्तेन तद्वस्तुविवेको वा घटो वाकुत उत्पद्येतानियतकारणाऽन्व- यव्यतिरेका ऽनुविधायिभावानि हि कार्याणि नस्वकारणमतिवर्त्य कारणा- न्तराद् भवितुमीशते। मा भूदकारणत्वे तेषांकादाचित्कल्वव्याघातः। न च तज्ज्ञानकारणत्वमेव तत्कारणमिति युक्तम् । आशामोदकस्य मोदकस्य चोपयुज्यमानस्य रसवीविपाकादिगम्यप्रसङ्गात्। तस्मात्साधूक्तं-'संब- ध्यमानं वापुनश्चित्तेन कुत उत्पद्येत' इति । अपिचयो योऽर्वाग्भागःस सर्वो मध्यपरभागव्याप्तः ज्ञानाधीने सहावे त्वस्याननुभयमानत्वान्मध्यप- रभागौ न स्त इति व्यापकाऽभावादर्वाग्भागोऽपि न स्यादित्यर्थाऽभावात्कुतो (१) शङ्ककनये वृत्याख्यज्ञानातिरिक्तचित्तस्यामापादन चित्तादं ज्ञानार्थकम । तथाच न वस्त्रेकज्ञानाऽधीनमित्यर्थ । तत्र हेतुमाह--"तदप्रमाणकप" इति। तद् ज्ञानं न प्रमाण प. स्मिन् तत्तदनमाणकम् । यदेत्यस्याऽध्याहार । ज्ञानेक नियतं चद् वस्तु स्यात्तहि यदा ज्ञानेन न विषयीकृतं वस्तु तदा कि स्यादित्यर्थ । तत्प्रमाणकमिनि त्वपपाठः । (२) तेन निरुद्धचित्तेन वस्तुनः स्वरूपमपरामृष्टम्, अन्येनापि केनचिदगृहीदस्वभावक्मत एवान्यस्याऽविषयाभूतमप्रमाणकं सत्तहानी तद्वस्तु किं स्यादित्यर्थ । चित्ते निरुद्दे सति अस्व रूपमेव तटस्तु । अतस्तदानी किन्तत्स्यादित्यर्थ इति भिक्षु । टि० ·पातम्मदर्शने मा० श्चिनेन कुत उत्पद्येन ।ये चास्याऽनुपस्थिता भागास्ते चास्य नस्युः। एवं नास्ति पृष्ठमित्युदरमपि न गृह्येतातस्मात् स्वतन्त्रो- ऽर्थः सर्वपुरुषसाधारणः, स्वतन्त्राणि च चित्तानि प्रतिपुरुषं प्रव- र्तन्ते। तयोः संवन्धादुपलब्धिः पुरुपस्य भोग इति ॥ १६॥ तदुपरागाऽपेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञातांज्ञा- तम् ॥ १७॥ मा० अयस्कान्तमणिकल्पाविषयाश्रयःसधर्मकं चित्तमभिसंब- ध्योपरजयन्ति ।येन च विषयेणोपरक्तं चित्तंस विषयोज्ञात. टी० ज्ञानसहभूरर्थ इत्याह-"ये चास्य” इति । अनुपस्थिता = अज्ञाताः, उपसंहरति-"तस्माद्" इति । शेषं सुगमम् ॥ १६ ॥ स्योदतद,अर्थश्चेत्स्वतन्त्रः स च जड़स्वभाव इतिन कदाचित्प्रकाशेत प्र- काशेनवाजड़त्वमप्यस्यापगतमिति भावोऽप्यपगच्छेत् । न जातु स्वभावम. पहायभावो वर्तितुमर्हति।न चेन्द्रियाद्याधेयो जडस्वभावस्यार्थस्य धर्मः प्र- काश इति साम्प्रतम्। अर्थधर्मत्व नीलत्यादिवत्सर्वपुरुपसाधारण इत्येकःशा स्त्रार्थज्ञ इति सर्वे विद्वांसः प्रसज्ज्येरन्, न जाल्म:२) कश्चिदस्तिानचाऽती- ताऽनागतयोर्धमःप्रत्युत्पन्नायुक्तः। तस्मात्स्वतन्त्रोऽर्थ उपलम्भविषय इति मनोरथमात्रमेतदित्यत आह-सू० "तदु-ज्ञातम्" इति।जड़स्वभावोऽप्यर्थ इन्द्रियधनाडिकयाचित्तमुपरञ्जयति। तदेवंभूतं वित्तदर्पणमुपसंक्रान्तम तिविम्बा चितिशक्तिश्चित्तमर्थोपरक्तं चेतयमानाऽर्थमनुभवति, नत्वर्थे कि- चित्प्राकटयादिकमाधत्ते। नाऽप्यसंबद्धा चित्तेन । तत्प्रतिविम्बसंक्रान्ते- टि. (१) अयस्थान्तवत्कियाशून्या अपि विषया अयोवलियाशीलं चित्तमभिसम्बय% इन्द्रियहाग स्वस्मिन् सयोज्योपरनयन्ति = स्वसमानाकार कुर्वन्ति । अतो येन विषयेण • पाकार ऽऽकारित चित्त म विषयस्तस्य ज्ञातोऽन्पश्चाऽज्ञातः। एव च यस्तुनो जाताजातवा. •यथाऽनुपपत्त्या चित्तस्योपरामाख्यपरिणामः सिद्ध । सदा ज्ञातविषय सुरुषाद्वैधयं च सि. रम् इति बाप्यम् । (२) असमासचनारी, वेदाध्ययनविधुगे वा। ..

·कैवल्यपाद भा० स्ततोऽन्यः पुनरज्ञातः। वस्तुतो ज्ञाताऽज्ञातस्वरूपत्वात्परि- णामि चित्तम् ॥ १७॥ यस्य तु तदेव चित्रं विषयस्तस्य(१)- सू०, सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तप्रभाः पुरुषस्याऽपरि- णामित्वाद् ॥ १८॥ भा० यदि चित्तवत्प्रभुरपि पुरुषः परिणमेत ततस्तद्विषयाश्चित्त- वृत्तयःशब्दादिविषयवज्ज्ञाताऽज्ञाताः स्युः । सदाज्ञातत्वंतुमन- सस्तत्प्रभोः पुरुषस्याऽपरिणामित्वमनुमापयति ॥ १० ॥ टी० रुक्तत्वादिति । यद्यपि च सर्वगतत्वाच्चित्तस्य चेन्द्रियस्य चाऽऽहङ्कारि- कस्व विषयेणाऽस्ति सम्बन्धः तथाऽपि यत्र शरीरे वृत्तिमच्चित्तं तेन सह सम्बन्धो विपयाणामित्ययस्कान्तमणिकल्पा इत्युक्तम् । अयःसधर्मक चित्तमिति - इन्द्रियप्रनाडिकयाऽभिसम्बन्ध्योपरञ्जयन्ति। अत एव चित्तं परिणामीत्याह-"वस्तुनः"इति॥१७॥तदेवं चित्तव्यतिरेकिणमर्थमवस्थाप्य तेभ्यःपरिणतिधर्मकेभ्यो व्यतिरिक्तमात्मानमादर्शयितुं तवैधाऽपरिणा- मित्वमस्य वक्तुं पूरायित्वासूत्रं पठति,-"यस्य तु तदेवचित्तं विपयस्तस्य सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभाः पुरुषस्याऽपरिणामित्वाद्" ॥१८॥ क्षिप्त- मूढविक्षिप्तैकाग्रताऽवस्थितंचित्तमा निरोधात्सर्वदा पुरुषेणानुभयते वृत्ति- मत् । तत्कस्य हेतोः। यतः पुरुषोऽपरिणामी, परिणामित्वे चित्तवत्पुरुषोऽपि ज्ञाताजातविषयो भवेद् । ज्ञातविषय एव त्वयं, तस्मादपरिणामी । ततश्च परिणामिभ्योऽतिरिच्यतेइति । तेदतदाऽऽह-"यदि चित्तवद्" इति । सदा ज्ञातत्वं तु मनसः = सवृत्तिकस्य तस्ययः प्रभुः = स्वामी, भोक्ते- तियावत्, तस्य प्रभोः पुरुपस्यापरिणामित्वमनुमापयति = तथा चापरि- णामिनस्तस्य परिणामिनश्चित्तात पुरुषस्यभेद इति भावः॥१८॥ टि. (१) यस्य पुरुषस्य तत्तदोपरक्त चित्तं विषयतम्य ताममोविप्तस्वामिनः नित्तमाक्षिण. पुरुषस्य रिपयोभूना पाईयत्तवृत्तयरता महा साता एव, न तु कदाप्यताता। कुतः, पुरुषस्य परिणामित्वात् । पुरुषस्याप परिणाम ने कहाचिदिद्यमानाऽऽपि वित्त- सिन ज्ञायेता एवं पाहं सुखी न मायादिसंशय स्यादिति भाष पतन पुरोऽपरिणामी, सदा सातविपत्पात पापरिणामी, न तनदा मागियो यथा मागदात्यनुमान मनिन । (२) निराधावस्यापांचित न शपते नाय मदा मातापमित्यत आह~-"मतिकाय"।

·। पानम्मलदर्शने । भा० स्यादाशङ्का-चित्तमेव स्वाऽऽभासं विषयाऽऽभासं च भविष्यति अग्निवद्, मू० न तत् स्वाऽऽभासं दृश्यत्वाद् ॥ १९ ॥ भा० यथेतराणान्द्रियाणि शब्दादयश्च दृश्यत्वान्न स्वाभासानि तथा मनोऽपि प्रत्येतव्यं,न चाऽग्निरत्र दृष्टान्तः न ह्यग्निरात्मस्वरू- पमप्रकाशं प्रकाशयति, प्रकाशश्नाऽयं प्रकाश्यप्रकाशकसंयोगेदृष्टः टी० अत्र वैनाशिकमुत्थापयति-"स्यादाशङ्का' इति । अयमर्थः = स्यादेवं यदि चित्तमात्मनोविषयःस्याता नत्वेतदस्ति अपितु स्वप्रकाशमेतद्विषया- भासं पूर्वचित्तं प्रतीत्य समुत्पन्नं,तत्कृतः पुरुषस्य सदा ज्ञातविषयत्वं,कुत. स्तरांच परिणामिनश्चित्ता द इति।सू० "न-वाद" ॥१९॥ भवेदेतदेवं यदिस्वसंवेदनं चित्तं स्यान्नत्वेतदस्तिातद्धि परिणामितया नीलादिवदनुभव- व्याप्यं, यच्चानुभवव्याप्यंन तत्स्वाभासं भवितुमर्हति। स्वात्मनिवृत्तिवि- रोधाद्। न हि तदेव क्रिया चकर्म चकारकं चान हि पाकः पच्यते,छिदा वा छिद्यते।पुरुपस्त्वपरिणामी नानुभवकर्म इति१] नास्मिन् स्वयम्प्रकाशता न युज्यते । अपराधीनप्रकाशतो ह्यस्य स्वयम्प्रकारांता, नानुभवकर्मतः । तस्माद दृश्यत्वाद्दर्शनकर्म चित्तं न स्वाभासम् । आत्मप्रकाशप्रतिविम्बि- तस्यैव चित्तस्य तदृचिविपयाः प्रकाशन्त इति भावः। नन दृश्योऽग्निः स्त्र- यम्प्रकाशश्चान हि यथा घटादयोऽग्निना व्यज्यन्ते एवमग्निरग्न्यन्तरेणेत्यत आह-"नचाग्निरत्र' इति । कस्माद्-"नाग्निः" इति ।मा नामाग्निर. ग्न्यन्तरात प्रकाशिष्ट, विज्ञानात्तु प्रकाशत इति न स्वयम्प्रकाश इति नव्य- भिचार इत्यर्थः ।" प्रकाशश्चायम्' इति । अयमिति पुरुषस्वभावात्प्र. काशाद् व्यवच्छिनात, क्रियारूपःप्रकाश इति यावद् । एतदुक्तं भवति-या या क्रिया सा सा सर्वा कर्तृकरणकर्मसम्बन्धन दृष्टा, यथा पाको दृष्टश्चैत्राऽग्नितण्डुलसम्बन्धेन, तथा प्रकाशोऽपि क्रिया इति, (२) इति = शन्दों हेत्वर्थे । यतः पुरुषाऽपरिणामित्वेन नाऽनुभएकर्माऽतोऽस्मिन् पुरुप स्वयम्प्रकाशता न युज्यत इति न, अपि तु पुज्यत येत्यर्थः । टि.

·* . कोषल्यपापः। भाछन च स्वरूपमात्रेऽस्ति संयोग:(१) | किश्च स्वाऽऽसासं चित्तमि- त्यमाद्यमेव कस्य चिदिति शब्दार्थः तद्यथा स्वात्मप्रतिष्ठमाका- शं, न परप्रतिष्ठमित्यर्थः, स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनात् सत्त्वानां प्रवृत्तिर्दृश्यते-क्रुद्धोऽहं भीतोऽहममुत्र मे रागोऽमुत्र मे क्रोध इति। एतत् स्वबुद्धेरग्रहणे न युक्तमिति ॥ १६ ॥ सू० एकसमये चोभयानवधारणम् ॥२०॥ भा०न चैकस्मिन् क्षणे स्वपररूपाऽवधारणं युक्तं३),क्षणिकवादिनो यद् भवनं सैव क्रिया, तदेव च कारकमित्यभ्युपगमः ॥२०॥ टी. तयाऽपि तथा भवितव्यमा सम्बन्धश्च भेदाश्रयो नाऽभेदे सम्भवती- त्यर्थः। 'किञ्च स्वाभासं चित्तमित्यग्राह्यमेव कस्य चिदिति शब्दार्थः' = स्यादेतद्-मा भद् ग्राह्यं चित्तं, न हि ग्रहणस्याकारणस्याऽव्यापकस्य च निवृत्ती चित्तनिवृत्तिः, इत्यत आह"स्वबुद्धि" इति । बुद्धिः = चित्तम, प्रचाराः = व्यापाराः, सत्त्वाः = प्राणिनः। चित्तस्य वृत्तिभेदाः क्रोधलो. भादयः स्वाश्रयेण चित्तेन स्वविषयेण च सह प्रत्याऽऽत्ममनुभूयमाना- श्चित्तस्याऽग्राह्यतां विघटयन्तीत्यर्थः। स्वबुद्धिप्रचारप्रतिसंवेदनमेव विश- दयति-"कुरोऽहम्" इति ॥ १९ ॥ सू० "एकसमये चोभयाऽनवधारणम्" ॥२०॥ स्वाभासं विषया- भासं चित्तमिति ब्रुवाणो न तावद्येनैव व्यापारेणात्मानमवधारयति तेनैव विपयमपीति वक्तमहति । न ह्यविलक्षणो व्यापारः कार्यभेदाय पर्याप्तः, तस्माद् व्यापारभेदोऽङ्गीकर्तव्यः। न च वैनाशिकानामुत्पत्तिभेदातिरिक्तो- टि० (१) कर्मकर्तृविरोधादित्यर्थः । (२) स्वाभास चित्तमितिशब्दस्य केन चिदग्राह्य चित्तमित्यर्थो दृष्टान्तबलेन भाति, एवं च सति दूषणमापततीत्यर्थः । किन्तद् दूषणमिरयाह--"स्वाई" इति । (३) पूर्व विद्यमानस्यैर प्रत्यक्षगोचरत्वात स्वस्य च प्रागसच्चादित्यर्थः । ननु स्वोत्पत्य- नन्तरं स्वग्रहणमस्तु तत्राऽऽह-~"क्षणिकवादि। इति । (४) न हि मृद्घटयोरिख यहिधमयोरिर मा ग्रहणचित्तयोः कार्यकारणमावो व्याप्य- ब्यापकभावा या,पेन मृदाग्ननिवृत्ती घटधूमनिवृत्तिवद् ग्रहणनिवृत्तौ चित्तनिपत्ति स्पादिति भाषः ·३०४ . पार्शमे। भा०स्यान्मतिः-स्वरसनिरुद्धं चिनं चित्तान्तरेण समनन्तरेण गृह्यत इति), सू० चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धरतिप्रसङ्गः२) स्मृति- सङ्करश्च ॥ २१ ॥ भा अथ चित्तं चेच्चित्तान्तरेण गृह्येत बुद्धिबुद्धिः केनगृह्यते,साऽप्य न्यया साऽप्यन्ययेत्यतिप्रसङ्गः, स्मृतिसङ्करश्च-यावन्तो बुद्धि टी० ऽस्ति व्यापारः । नचैकस्या एवात्पत्तरविलक्षणायाः कार्यवैलक्षण्यस. म्भवः । तस्याऽऽकस्मिकत्वप्रसङ्गाद, नचैकस्योत्पत्तिद्वयसम्भवः। तस्मा- दर्थस्य च ज्ञानरूपस्य चाऽवधारणं नैकस्मिन् समय इति। तदेतद् भाप्ये- णोच्यते-"नचैकस्मिन् क्षणे” इति । तथा चोक्तं वैनाशिकैः-"भूतिर्येषां किया सैव कारकं सैव चोच्यते" इति । तस्माद् दृश्यत्वमेतच्चित्तस्य सदा- तनं स्वाभासत्वमपनयद्रष्टारंचद्रष्टुरपरिणामित्वंचदर्शयतीति सिद्धम् २०॥ : पुनर्वैनाशिकमुत्थापयति-"स्यान्मतिः" इति । मा भूद् दृश्यत्वेन स्वसंवेदनमेवमप्यात्मा न सिद्धयति । स्वसन्तानवार्त्तिना चरमचित्त- क्षणेन स्वरसनिरुद्वस्वजनकचित्तक्षणग्रहणादित्यर्थः । समञ्च तज्ज्ञान- खेन, अनन्तरं चाऽव्यवहितत्वेन, समनन्तरं, तेन ॥ सू० "चित्ता- न्तर-श्व" ॥ २१ ॥ बुद्धिः-इति-चित्तमित्यर्थः । नाऽगृहीता चरमा बुद्धिः पूर्वबुद्धिग्रहणसमर्था। न हि बुद्धयाऽसम्बद्धा पूर्वा बुद्धिबुद्धा भवितुम टि. (१) न स्वाभासमित्यस्य कनचिदग्राह्यमित्यर्थः, येन कर्तृकर्मविरोधादिदोपा आपद्ये- रन् । अपि तु स्वरमेन = विनाशस्वभावत्वेन निरुद्ध पच्चित्तं तदुत्तरोत्तामुत्पन्नेनचित्तान्तरेण ग्राह्यमित्सभ्युपगच्छाम इति चेन्मतिः स्याद्वैनाशिकानां तदपि न युक्तमित्यर्थः । (२) चित्तान्तरेण चित्ते दृश्येऽभ्युपगम्यमाने सति बुद्धिबुद्धेः = चित्तगोचरचित्तस्प ग्रहण न स्यात् । तदपि चदन्येन गृह्यत तदाऽतिप्रमङ्गः = अनवस्था स्यादिति भावः । (३) चुन्दिवुद्धिः = चित्तविषयं चित्तमित्यर्थः । (१) सङ्करशन्दामाद- "यायन्त" इति विषयाऽनुभवकाल ज्ञानधारा जाति विषय. स्मृतिकालेऽपि अनन्तानां तज्ज्ञानानां स्मृतिरेकदैव भविष्यति । घटो मया पुराज्ञातः, घटज्ञान तन्नान वेत्येवमगन्ताकारः । सोऽथ स्मृतिमङ्काः प्राप्त इत्यर्थः । संकरे को दोषस्तवाह- 'तरसङ्कराच्च" इति । मङ्कराऽम्युपगमे च घटो मया ज्ञात इत्येकमात्राकारस्मृत्य नभयो न स्पादिति माय: 1 ·कैवल्यपाद.। - भा• बुद्धीनामनुभावास्तावन्यः स्मृतयः प्राप्नुवन्ति, तत्सकरा. चैकस्मृत्यनवधारणं च स्याद्, इत्येवं बुद्धिप्रतिसंवेदिन पुरु- पमपलपद्भिवैनाशिकः सर्वमेवाऽऽकुलीकृतम् ते तु भोक्नृस्वरूप यत्र क्वचन कल्पयन्तो न न्यायेन सङ्गच्छन्ते । केचित्तत्त्वमा- त्रमपि परिकल्प्याऽस्ति ससत्त्वोय एतान् पञ्वस्कन्धान निः- क्षिप्याऽन्यांश्च प्रतिसन्दधातीत्युक्त्वा तत एव पुनस्त्रस्यन्ति, तथा स्कन्धानां महानिर्वेदाय विरागायाऽनुत्पादाय प्रशा- न्तये गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य चरिष्यामीत्युक्त्वा सत्त्वस्य पुनः सत्त्वमेवापह्नवते२) । साध्ययोगादयस्तु प्रवादाः स्वशब्देन पुरुषमेव स्वामिनं चित्तस्य भोक्तारमुपयन्ति, इति ॥ २१ ॥ टीअर्हति,न ह्यगृहीतदण्डो दण्डिनमवगन्तुमर्हति,तस्मादनास्थेतिाविज्ञान- वेदनासज्ञारूपसंस्काराः स्कन्धा। 'साख्ययोगादयस्तु प्रवादाः' 3 सांख्याश्च योगाश्च तएवादयो येषां वैशेषिकादिपवादानां ते सांख्ययोगा- दयः प्रवादाः।सुगममन्यद् ॥२॥स्यादेतद्, यदि चित्तं न स्वाभासं,नापि चित्तान्तरवेद्यम् आत्मनाऽपिकथं भोक्ष्यते चित्तम् । न खल्वात्मनःस्वयम्प्र- टि. (१) कोचिद्विज्ञानादिनः क्षणिकरिज्ञानरूपं चित्तमात्र परिकल्प्याऽस्ति स सत्वविशेषो य एतान् सासारिकान पञ्च स्क्रन्यान् हित्वाऽन्याँश्च पञ्च स्कन्वान् मुक्तोऽनभवनीयुक्त्वा तत एमसाऽभ्युपगतक्षणिकमतादेव त्रस्पन्ति-नित्तम्यर्यापत्त्या विभ्यतीत्यर्थः । न हि फञ्चितस्थायिपदार्थमन्तण सोपलवपञ्चक-प्रत्यागो निस्पारवपञ्चकन्योपादानं च सम्भ- वति । चन्धमाश्यार्वत्यधिकरण्यं चैतन्मत दुर्गरमिति भाव । (२) अन्ये कचिन् शून्यवादिनः स्कन्धाना महानिर्वेदाय = महानिदाख्यपैराग्या. पाऽनुत्पादाय = अपुनर्जन्मरूपप्रशान्तये च जीरन्मक्तस्य गुरोरन्तिके ब्रह्मचर्य ब्रह्माभ्यास साक्षात्कारपर्यन्तं कारष्यामीत्युक्या शिप्पतामापन्ना नास्तिका गुरूपदेशात्मस्पाऽ. दापाऽपि सतामपलपन्ति दान्य नादिना भरन्तीत्यर्थः । तेऽपि न्यायावरूहाः, मोस्तुः सत्वस्याऽपलापेन स्वाऽभिप्रतस्य मोक्षस्याऽशब्दार्थस्य ब्रह्मचर्यादीना वा सत्तास्वाका- गन् । सेयमुद्देश्यविस्मृतिः कथं मूढान्न लग्मयतीत्यर्थ इति विज्ञानभिक्षु । (३) अहमहामत्याकार आलपविज्ञानमवाहा निशानाकर सुखाद्यनुभयो वेदना- कम्प, गौरः प्राह्मणा गच्छनीत्येव सविकल्पः प्रत्ययः सम्ञापन्या, सविषपाणीन्द्रियाणि स्पस्कन्धः रागद्वेषमोधर्माऽधमादयः संस्कारकन्धः । - ·पातम्जैलदर्शने। भार्वार्थमित्युच्यते । तदनेन चित्तसारूप्येण भान्ताः केचिनदेव चेतनमित्याहुः । अपरे चित्तमात्रमेवेदं सर्वं, नास्ति खल्ययं ग. वादिर्घटादिश्व सकारणोलोक इतिाअनुकम्पनीयास्तेोकस्माद अस्ति हितेषां भान्तिबीजं सर्वरूपाऽऽकारनिर्भासं चित्तमिति, समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थः प्रतिविम्बीभूतस्तस्याऽऽलम्वनी- भूतत्वादन्यः । स चेदर्थश्चित्तमात्रं स्यात्कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारू- पमवधायेत, तस्मात्प्रतिविम्वीभूतोऽर्थः प्रज्ञायां येनाऽवधा- र्यते स पुरुष इति । एवं ग्रहीतृग्रहणग्राह्यस्वरूपचित्तभेदात् त्रयमंप्येतद(जातितः प्रविभजन्ते ते सम्यग्दर्शिनः तैरधि- गत पुरुष इति ॥ २३ ॥ टा०पद् = वैनाशिका बाह्यार्थवादिनः, अपरे = विज्ञानमात्रवादिनःनिनु यदि चित्तमेव द्रष्ट्राऽऽकार दृश्याकार चाऽनुभूयते हन्त चित्तादभिन्नाव- वास्तां द्रदृदृश्यो। यथाहु:-'अभिन्नोऽपि हि बुद्धयात्मा विपर्यासितद- शनैः। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिभेवानिव लक्ष्यते” इति । तत्कथमेतेऽनुकम्प- नीया इत्यत आह- समाधिप्रज्ञायाम्" इति। ते खलूक्ताभिरुपपत्तिभिश्चि- ताऽतिारक्त पुरुषमभ्युपगमय्याऽप्यष्टागयोगोपदेशेन समाधिप्रज्ञायामात्म- गोचरायामवतार्य बोधयितव्या ।तद्यथा-समाधिप्रज्ञायां प्रज्ञेयोऽर्थआत्मा प्रतिबिम्बीभूतोऽन्यः|कस्मात, तस्याऽऽत्मन आलम्बनामतत्वाद्। अथ चित्तादभिन्नमेव करमान्नालम्बनं भवतीति । यदि यक्तिबोधितोऽपि वैजा- त्याइदेतायत्र हेतुमाहा५]-"स चेद्” इति । स चेदात्मरूपोऽर्थश्चित्तमात्रं स्यान्न तु ततो व्यतिरिक्तः । ततः कथं प्रज्ञयैव प्रज्ञारूपमवधायेत, स्वात्मनि वृत्तिविरोधाद् । उपसंहरति-"तस्माद्" इति।समीचानोपदेशेना- उनुकम्पिता भान्तीत्याह "एवम्" इति।जातितः = संभावत इत्यर्थः॥२३॥ (१) राक्यतऽसी हाक , विषय । (२) यत सर्वरूपाऽऽकारनिर्भास चित्तम् इति = गत, एनत्सनिसत्त्वमेव नाशियाना नित्तस्य ऽऽम वस्त्रीयार भान्तिकारणामिन्यर्थः ।। (३) अत्र ये इति शेषः । ग्रहावादित्रितय य परस्परविनातीयतया विममन्ति = विये- चपानत एय मम्यग्दर्शिनः । तैरेव च पुरुषो स्भ्योऽन्ये म पुरुषाधभूष्टा भान्ताश्चेत्यर्थः । (१) आत्मास्तस्य पित्तस्याऽऽगानीभूनावादिसर्थः । (५) नियमाप हेतुगादेत्यर्थ । "ar sss" इति पाठन्तु मरलाम थे। - दि.

·कैवल्यपादः। कुतश्चैतद्, सू० तंदसङ्ख्येयवासनामिश्चित्रमपिपरार्थं संहत्य- कारित्वाद् ॥ २४॥ भा०तदेतच्चित्तमसंख्येयाभिर्वासनाभिरेव चित्रीकृतमपि परा- थं = परस्य भोगापवगाथ,न स्वार्थमासहत्यकारित्वाद् गृहवत् संहतकारिणाचितेन न स्वार्थेन भवितव्यं, न सुखचिनं सुखा- (1न ज्ञानं ज्ञानार्थम् । उभयमप्येतत्परार्थम् यश्चभोगेना. टी०चित्ताऽतिरिक्ताऽऽत्मसद्भावे हेत्वन्तरमवतारयति-"कुतइचैतदू" इति । सू० "तद्-त्वाद" ॥२४॥ यद्यप्यसंख्येयाः कर्मवासनाःक्लेशवासनाश्च चित्तमेवाऽधिशेरते(२) न तु पुरुष, तथाच वासनाऽधीना विपाकाश्चित्ता- ऽऽश्रयतया चित्तस्य भोक्ततामावहन्ति,भोक्तुरर्थे च भोग्यमिति सर्व चित्ता- र्थ प्राप्तं,तथाऽपि तच्चित्तमसंख्येयवासनाविचित्रमपि परार्थ,कस्मात,संह- त्यकारित्वादिति सूत्रार्थः। व्याचष्टे---"तदेतद्" इति । स्यादेतत् । चित्रं संहत्याऽपि करिष्यति स्वार्थच भविष्यतिाकः खलु विरोध इति यदि कश्चिद् ब्रूयातं प्रत्याह-"संहत्यकारिणा" इति । सुखचित्तमिति भोगमपलक्षयति। तेन दुःखचित्तमपि द्रष्टव्यम्।ज्ञानमित्यपवर्ग उक्तः। एतदुक्तं भवति-सुख- दुःखे चित्ते प्रतिकूलाऽनकलात्मके नात्मनि संभवतः,स्वात्मनिवृत्तिपिरी- धाद् । न चाऽन्योऽपि संहत्यकारी साक्षात्परम्परया वा सुखदुःखे विधान- स्ताभ्यामनुकूलनीयः, प्रतिकूलनीयो वा । तस्माद् यः साक्षात्परम्परया वा • * चित्तामेति पाठान्तरं तु भाप्ययननगुण प्रन्यामि । तदिन्यनेने प्रस्तचित्तग्रहण- लाभसम्भवादनुपयुक्तमपि तन । टि. [१] मुगचित्तं = भोगचित्तं न मुसार्य = न चित्तस्प भोगार्थम् । राणा ससान- चित्त = अवर्गचित्त न चित्तस्याऽपपगार्थम् । चित्तमोगयोगप मार्गनया समं. कत्लनिपमेनाऽनधारमहाद् । यस शामिति हि निएम. अविनमप मपि परामेन इति विज्ञानभिक्षु । [२] मिशेत - आश्रयन्त पर्यः ।

·पातम्जलदर्शने। भा० ऽपवगण चार्थनार्थवान पुरुषः स एव परो, न परः सामा- न्यमानं,यत्तु किञ्चित्परं सामान्यमानं स्वरूपेणोदाहरेनाशि- कस्तत्सर्वं संहत्यकारित्वात् परार्थमेव स्याद । यस्त्वसौ परो विशेषः स न सहत्यकारी पुरुष इति ॥ २४ ॥ सू० विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः॥२६॥ भा० यथाप्रावृषि तृणाङ्कुरस्योदभेदेन तद्वीजसत्ताऽनुमीयते तथा मोक्षमार्गश्रवणेन यस्य रोमहर्षाश्रुपातौ दृश्येते तत्राऽप्यस्तिा विशेषदर्शनवीजमपवर्गभागीयं कर्माऽभिनिवर्तितमित्यनुमीयते तस्यात्मभावभावना स्वभाविकी प्रवर्त्तते,यस्याभावादिदमुक्त। टी. सुखदुःखयोर्न व्याप्रियेत स एवाभ्यामनुकूलनीयः प्रतिकूलनीयो वा, स च नित्योदासीनः पुरुषः । एवमपवृज्यते येन ज्ञानेन तस्यापि ज्ञेय. तन्त्रत्वात् स्वात्मनि च वृत्तिविरोधान्न ज्ञानार्थत्वम्।न चान्यविषयादरमा- पवर्गसम्भवो, विदेहप्रकृतिलयानामपवर्गासम्भवात् । तस्माज्ज्ञानमपि पुरुषार्थमेव,न तत्स्वार्थ, नाऽपि परमात्राऽर्थम् । सहतपरार्थत्वे चानवस्था- प्रसङ्गादसंहतपरार्थसिद्धिरिति ॥ २४ ॥ तदेवं कैवल्यमूलबीजं युक्तिमय- मात्मदर्शनमुक्त्वा तदुपदेशाधिकृतं पुंरुपमनधिकृतपुरुषान्तराद् व्यावृत्त माह-स. "विशेष-वृत्तिः" ॥२५॥ यस्याऽऽत्मभावभावनाऽस्तितस्या. ऽष्टाङ्गयोगोपदेशानुतिष्ठनो युञानस्य तत्परिपाकाच्चित्तसत्त्वपुरुषयोवि. शेषदर्शनाद् आत्मभावभावना निवर्तते । यस्याऽऽत्मभावभावनैव नास्ति . . टि. [1] भोगापवर्गार्थवानेाऽत्र परोऽभिगत , न सामा-यमा पकिञ्चिदेवति ता- अन्तिरादिरित्यर्थः। [२] तत्र = तस्मिन् पुरुषे, गेमहर्षादिलिड्नेन प्रारमन्म-यनेन यमनियमादयोऽनुष्ठिता इत्यनुमीपते इति भाव, [३] याय = प्राग्मयशुभकर्म नुष्ठानस्पाऽभावाद यक्ष्यमाणं फलमुक्तं पूर्वाचार्य रित्यर्थः । यदुक्तं तदाह -"समारम्" इति । स्वमायम् = आत्ममामायनी त्याला एक प्रामापीयशुभमन्यामा पूर्वपक्षेऽसायात, सत्यनिर्णये घाऽचिर्भवतीत्यर्थः ।

·कैवल्यपः। भा० "स्वभावं मुक्त्वादोपायेषां पूर्वपक्षेरुचिर्भवति अरुचिश्च नि- गयेभवति"तत्रात्मभावभावना-कोऽहमासं कथमहमासं किंस्वि- दइदं,कथं स्विदिदं, के भविष्यामः कथं वा भविष्याम इति । सा तु विशेषदर्शिनो निवर्तते। कुतः। चित्तस्यैष विचित्रः परिणामः, पुरुषस्त्वसत्यामविद्यायां शुद्धश्चित्तधर्फरपरामृष्टइति । ततोऽस्या- ऽऽत्मभावभावना कुशलस्य निवन्त इति ॥ २५ ॥ स० तदा विवेकनिम्न कैवल्यप्रारभारं चित्तम्॥२६॥ मा०तदानीं यदस्यचित्तंविषयप्राग्भारमज्ञाननिम्नमासीलदस्या- ऽन्यथा भवति, कैवल्यप्राग्भारं विवेकजज्ञाननिम्नमिति ॥२६॥ टी नास्तिकस्य तस्योपदेशानधिकृतस्यापरिनिश्चितात्मतत्परलोकभावस्य नो- पदेशो न विशेषदर्शनं नाऽत्मभावभावनानिवृत्तिारेति सूत्रार्थः। नन्वात्मभाव- भावनायाश्चित्तवर्त्तिन्याःकुतोऽवगम इत्यत आह-“यथा प्रावृषि"इति। प्रा. ग्भवीयं तत्त्वदर्शनधीजमपवर्गभागीयं यत्कर्माष्टाङ्गयोगाऽनुष्ठानं तदेकदेशा- ऽनुष्ठानं वा तदभिनिवर्तितमस्तीत्यनुमीयते।तस्य चाऽऽत्मभावभावना अ- वश्यमेव स्वाभाविकी-वस्त्वभ्यासं विनाऽपि प्रवर्त्तते। अनधिकारिणमाग. मिनां वचनेन दर्शयति-“यस्याऽभावादिदम्" इति। पूर्वपक्षः नास्ति कर्म- फले,परलौकिनोऽभावात् परलोकाऽभावात्।तत्र रुचिः, अरुचिच निर्णय पञ्चविंशतितत्त्वविषये, आत्मभावभावना प्राग् व्याख्याता * । विशेष- दर्शिनः परामर्शमाह-"चित्तस्यैव” इति । तस्य विशेपदर्शनकुशलस्या- ऽऽत्मभावभावना विनिवर्तत इति ॥ २५ ॥ अथ विशेषदर्शिनः कीदृशं चिचमित्यत आह-सू०"तदा-चिचम्"॥२६॥ निगदव्याख्यातम् ॥ २६ ॥ टि. (१) तदानी = विशेषदर्शनायस्थायामस्प विकिनो यच्चित्तं तदन्यया भवतीत्यर्थः, -शब्दार्यमाह-"वैवल्यप्राग्भारम्" इति । कोवल्प माग्भा; = आभिमुख्य पाये। स्वर्थः । यग्नित्तमधिोकम गपञ्चरणशीलं सद्विपणाऽमिमुखमापीत सचित्तमधुना विवेक- मार्गसञ्चारि सवस्याभिमुख मात योगिन इति भावः । . मधमे पाद २९ इति सूत्र । , .. अन्यया- fgin.५१ १९ ·३१२ १ पातञ्जलदर्शने । सू० तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः ॥२॥ भा०प्रत्ययविवेकनिम्नस्य सत्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रप्रवाहिण श्चित्तस्य तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि-अस्मीति वा, ममेति वा जानामीति वा, न जानामीति वा । कुतः । क्षीयमाणबीजेभ्य पूर्वसंस्कारेभ्य इति ॥ २७ ॥ सू० हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ॥ २८ ॥ भाव्यथाक्लेशा दग्धवीजभावानप्ररोहसमर्था भवन्ति तथा ज्ञाना टी०स्यादेतद्, विशेषदर्शनं चेहिवेकनिठं न जातु चित्तं व्युत्थितं स्यादादृश्यते चाऽस्य भिक्षामटतो व्युत्थितमित्यत आह-सू० "तच्छि-भ्यः" ॥२७॥ प्रतीयते येन स प्रत्ययः, चित्तसत्त्वं, तस्माद्विवेकश्चितेः, तेन निम्नस्य । जानामीति साक्षान्मोक्षो विविच्य दर्शितः।नजानामीतिमोहः,तन्मूलाबह- कारममकारावहमस्मीति वा ममेति वा दर्शितौ। क्षीयमाणानि च तानि वीजानि चेति समासः । पूर्वसंस्कारेभ्यः व्युत्थानसंस्कारेभ्यः ॥२७॥ स्यादेतत्, सत्यपि विवेकज्ञाने व्युत्थान संस्कारा यदि प्रत्ययान्तराणि प्रसु- वते कस्तर्हि हानहेतुरेतेषां, यतः प्रत्ययान्तराणि न पुनः प्रसुवीरन्नित्यत आह-सू० "हानमेषांक्लेशवदुक्तम्॥२८॥अपरिपक्वविवेकज्ञानस्याक्षीयमाण व्युत्थानसंस्काराः प्रत्ययान्तरं प्रसुवते, न तु परिपक्वविवेकज्ञानस्य क्षीणाः प्रत्ययान्तराणि प्रसोतुमर्हन्ति, यथा विवेकच्छिद्रसमुत्पन्ना अपि क्लेशा न संस्कारान्तरं प्रसुवते । तत्कस्य हेतोः । तदैते क्लेशा विवेक- ज्ञानवह्निदग्धवीजभाषा इति । एवं व्युत्थानसंस्कारा अपीति । अथ व्युत्थानसंस्कारा विवेकज्ञानसंस्कारनिरोद्धव्याः । विवेक- टि... [१] तस्मिन् विवेकवाहिनि चित्त छिद्रे अन्तराले पु, प्रन्ययान्तराणि व्युत्थानरूपाणि व्युत्यागाऽनुभयनमस्कारेभ्यो भवन्तीत्यर्थः । एतेन न फेनलं मत्वपुरुषाऽन्यताख्याति- सनातपंप्रज्ञातयोग एवालं प्रत्ययः कर्तव्योऽपि तु प्रत्ययान्तरनिरोधाय परवैराग्यलम्ध. म.मातम प्रजातलाभाय यतनीयमिति बोधिनं भवति । - ·कैवल्यपादः। ३१३ भा०ग्निना दग्धवीजंभावः पूर्वसंस्कारो न प्रत्ययप्रसूर्भवंति, ज्ञानसं स्कारास्तुं चित्ताऽधिकारसमाप्तिमनुशेरत" इति न चिन्यन्ते ॥२६॥ सू० प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्याते- धर्ममेघः समाधिः ॥ २९ ॥ भी०यंदाऽयं ब्राह्मणः प्रेसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदः ततोऽपि न किञ्चिः प्रार्थयते, तत्राऽपि विरक्तस्य सर्वथा विवेकपातिरेवं भवतीति संस्कारवीजक्षयान्नास्यं प्रत्ययान्तंराण्युत्पद्यन्ते, तदाऽस्य धर्मः मेधो नाम समाधिर्भवति ॥ २९॥ टी०संस्काराश्च निरोधसंस्कारैः। निरोधसंस्काराणान्त्वबाह्यविषयत्वं दर्शितं, निरोधोपायः प्रायश्चिन्तनीय इत्यत आह-"ज्ञानसंस्कारास्तु" इति । परवैराग्यसंस्कारा इत्यर्थः ॥ २८ ॥ तदेवं सूत्रकारो व्युत्थाननिरोधोपायं प्रसङ्ख्यानमुक्त्वा प्रेसेंड्याननि- रोधीपायमाह-सू०"प्रस-समाधिः" ॥२९॥ ततोऽपि-प्रसङ्ख्यानादपि, न किञ्चित् =सर्वभावाऽधिष्ठातृत्वादि,प्रार्थयते,प्रत्युत तत्राऽपि क्लिश्नाति,परि- णामित्वदोपदर्शनेन विरक्तः,सर्वथा विवेकख्यातिरेव भवति। एतदेव विवृ- णोति-"तत्राऽपि"इतिायदा व्युत्थानप्रत्यया भवेयुस्तदा नायं वामणः सर्वथा विवेकख्यातिः,यतस्तस्यन प्रत्ययान्तराणिभवन्ति ततःसर्वथा विवेकख्या- तिरिति ।तदास्य धर्ममेघः समाधिर्भवति-एतदुक्तं भवति-प्रसङ्ख्याने विर- क्तस्तन्निरोधमिच्छन् धर्ममेघं समाधिमुपासीत, तदुपासने च सर्वदा विवे कख्यातिभवति । तथाच तन्निरोढुं पर्रियतीति ॥ २६ ॥ टि. .(१) अनुशेरते = प्रतीक्षन्त इति यावद् । अधिकारसमाप्ती चित्तेन सहैव ज्ञानका राणां नाशात्तन्निरोधाय साधनचिन्ता नास्तीति भावः। (२) प्रसख्यान - विवेकनज्ञान, तत्राप्यकुसीदस्य = विरक्तपित्यर्थः । प्रमइल्यानः फलमलिप्तो: योगिनः व्युत्थानसंस्काराभावा योगान्तगयाऽभावाच्च सर्वथा निरन्तर विवेकख्यात्युदयाद् हेतोधर्ममेघनामा सम्झौतयोगेकामाल्पः समाधिर्भवतीत्यर्थः । धर्मः- प्रत्यग्बौक्यसाक्षात्कार, तं मेहति = सिञ्चति वर्षनीति धर्ममधः । पदाहुः "अपन्तु परमो धर्मा यद्योगनात्मदर्शनम्" इति । ४० ·कु. पातजलदर्शने। सू० ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः ॥ ३० ॥ भा०तल्लाभादविद्यादयः क्लेशाः समूलका कषिता भवन्ति, शलाऽकुशलाश्च कर्माशयाः समूलघातं हता भवन्ति, क्लेशकर्म निवृत्तौ जीवन्नेव विद्वान् विमुक्तो भवति । कस्माद् । यस्माद्विप- र्ययो भवस्य कारणम् । न हि क्षीणविपर्ययः कश्चित्केन चित् क्वचिज्जातो दृश्यत इति ॥ ३० ॥ सू० तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्याऽऽनन्त्या- ज्ज्ञेयमल्पलम् ॥ ३१ ॥ भा०सर्वैः क्लेशकर्मावरणैर्विमुक्तस्य ज्ञानस्यऽऽनन्त्यं भवतिायाव- रकेण तमसाऽभिभूतमावृतज्ञानसत्त्वं क्वचिदेव रजसा प्रवर्जितमु- द्घाटितं ग्रहणसमर्थ भवति । तत्र यदा सर्वैरावणमलैरपगतमले टी०तस्य च प्रयोजनमाह-सू०"ततः क्लेशकर्मनिवृत्ति."॥३०॥कस्मात्पुन- र्जीवन्नेव मुक्तो भवति । उत्तर-“यस्माद्” इति क्लेशकर्मवासनेछः क्लि कर्माशयो जात्यादिनिदानम्।न चाऽसति निदाने निदानी भवितुमहति,यथा- ऽऽहाऽन्न भगवानक्षपाद:-"धीतरागजन्माऽदर्शनाद्" इति ॥ ३०॥ अथैव धर्ममेघे सति कीदृर्श चित्तमित्यत आह-स०"तदा-अल्पम् ॥३१॥ आवियते चित्तसत्त्वमभिरित्यावरणानि, मला. क्लेशकर्माणि, सर्वे च ते आवरणमलाश्चेति सर्वावरणमलाः, तेभ्योऽपंतस्य चित्तसत्त्वस्य, ज्ञानस्य =ज्ञायतेऽनेनेत्यनया व्युत्पत्त्या, आनन्त्याद् =अपरिमेयत्वाग्ज्ञेयमल्पम् । यथा हि शरदि धनपटलमुक्तचन्द्राऽर्चिप. परितः प्रद्योतमानस्य प्रका. शाऽऽनन्त्यात्प्रकाश्या घटादयोऽल्याः प्रकाशन्ते एवमपगतरजस्तमस. श्चित्तसस्वस्य प्रकाशानन्त्यादयं प्रकाश्यमिति। तदेतदाह-"सर्वैः" इति। एतदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति-"आवरण तमसाऽभिभतम्" इति । क्रियाशीलन रजसा प्रवर्तितमत एवोद्घाटितं = प्रदेशादपनी- टि. (1) मूल शमस्वारास्तैः मह यथास्यात्तथा लशाः कपिता नटा, छिन्ना या भव तीत्यर्थ , एक प्रारम्भातिरिक्ता रमशया: केशाख्यमूलेन मह हता मान्तीत्यर्थ । (२) ता- जीपमुक्यवस्थायाम, "अत्यम्" = यदि हि पञ्चविंशतितत्वाऽतिरिक्त- मन्पनी यस्तु तिरेन तदा तदपि प्रकाश्येन । शेयस्पर तु अत्यनया अन्यन्न प्रकाश्यते । न सु सम्माSतति भाषः । - - .

·: कैवल्यपाद . भ्रामवति तदा भवत्यस्याऽऽनन्त्यं, ज्ञानस्याऽऽनन्त्याज्ज्ञेयमल्पं सम्पद्यते,यद्याऽऽकाशे खद्योतः। यत्रेदमुक्तम्-“अन्धो मणिमविध्य- मनगुलिरावयत् । अग्रीवस्त प्रत्यमुञ्चत्तमजिह्वोऽभ्यपूजयद् इति ॥३३॥ सूततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिगुणानाम्॥३२॥ भात्तस्य धर्ममेघस्योदयात्कृतार्थानां गुणानां परिणामक्रमः परि- समाप्यते । न हि कृतभोगापवर्गाः परिसमाप्तक्रमा क्षणमप्यव- स्थातुमुत्सहन्ते ॥ ३२ ॥ . टीततम इत्यर्थः। अत एव सर्वान् धर्मान् =ज्ञेयान् महति-वर्षति प्रकाशनेने- ति धर्ममेघ इत्युच्यते।नन्वयमस्तु धर्ममेघः समाधिः सबासनक्लेशकर्मा- शयप्रशमहेतुः । अथ सत्यप्यस्मिन् कस्मान्न जायते पुनर्जन्तुरित्यत आह- “धत्रेदमुक्तम्" इति।कारणसमुच्छेदादपि चेत्कार्य क्रियते हन्त भो मणि- वेधादयोऽन्धादिभ्यो भवेयुः प्रत्यक्षाः। तथाचानुपपन्नार्थतायामामाणको लौ- किक उपपन्नार्थः स्याद्। अविध्यदन्धोमणिमितिआवयद्-ग्रथितवान् ।' प्रत्यमुञ्चत् = पिनद्ववान्, अभ्यपूजयत्-स्तुतवानिति ॥ ३१ ॥ नन धर्ममेघस्य पराकाष्ठा ज्ञानप्रसादभात्रं परं वैराग्यं समूलपातमपहन्तु व्युत्थानसमाधिसंस्कारान्क्लेशकर्माशयान्, गुणान्तु स्वत एव विकारकर- णशीलाः कस्मातादृशमपि पुरुष प्रति देहेन्द्रियादिनारमन्त इत्यत आह- सू० "ततः नाम्" ॥३२॥ शीलमिदं गुणानां यदमी यं "प्रति कृतार्थास्तं प्रति न प्रवर्तन्त इति भावः ॥ ३२ ॥ दि० (१) अन्धो वण मणि सच्छिद्रमकरोद इत्यर्थं , मिनवान् कण्ठाभरण कृतवान् इत्यर्थः, विज्ञानभिक्षुस्तु प्रकारान्तरणेद भाप्य योजयाम्बभूवानथाहिएतादृशं सर्वज्ञत्वं लोकेऽतीपाश्चर्य- मन्धमणिवेधाविद् इति बौदोपहासमुखेन दर्शयति-"यत्रेदम" इति। यत्र क्षुद्राणामपि जीवाना योगवनदेतादृशसर्वज्ञ'मे,बोरिददृशन्तजातमसम्भवदर्शनार्योकमुपहसद्भिरित्यर्थ । किन्तत, त. दाह-"अध" इत्यादि दृष्टान्तचतुष्टयस्याऽयमाशय:-अनाद्यविद्यामृदचित्तैः साड्यायभिमतमू- मार्थाना मय वारणरूय वेबनमेवाऽऽदायशक्य, ततश्च तस्य मूक्ष्मार्थस्याऽविरत्तिसन्तानना सूत्रण प्रथनमप्यशक्य, तनोऽपि सथा विवेक ख्यातिरती शक्या, ततश्च तादृशचित्तस्य परि- पूर्णज्ञान न स्तुतिरप्यशक्योति आस्तिकस्तु श्रुतिस्मृतिप्रामाण्ये तसा श्रद्धेपमति भाव । सर्व- वेदव्याख्यान्माधवाचार्यस्तु अतिरियमित्याह । (२) ननु गुणानामसिलपरिणाम समाते मति न कोऽपि बद्धः स्यादित्यत आह-"यम्प्रति स्वार्था" इति । . , ·पातजसवर्णने। अथ कोऽयं क्रमो नामेति, सूक्षणप्रतियोगी परिणामाऽपरान्तनिर्णायः क्रम भा०क्षणानन्तर्यात्मा परिणामभ्याऽपरान्तेन-अवसानेन गृह्यते क्रमः नद्यननुभूतक्रमक्षणा नवस्य पुराणता वस्त्रस्याऽन्ते भवति। नित्येषु च क्रमो दृष्टः २ द्वयीचेयं नित्यता,कूटस्थनित्यता परिणामि- नित्यताच। तत्र कूटस्थनित्यता पुरुषस्य, परिणामिनित्यता गुणा नामायस्मिन् परिणम्यमाने तत्त्वं न विहन्यते तन्नित्यम् उभयस्य टी०अत्रान्तरे परिणामक्रमं पृच्छति “अथकोऽयम्" इति। सू०"क्षण-क्रमः"३९ परिणामक्रम क्षणप्रतियोगीक्षणः प्रतिमंबन्धी यस्य स तथोक्तः।क्षणप्रच- याश्रय इत्यर्थः।न जातु क्रमः क्रमवन्तमन्तरेण शक्यो निरूपायतु, न चैक- स्यैव क्षणस्य क्रमः। तस्मातक्षणप्रचयाश्रयः परिशिष्यते,तदिदमाह-"क्षणा- नन्तर्यात्मा"इति।परिणामक्रमे प्रमाणमाह-“परिणामस्य"इति । नवस्य हि वस्त्रस्य प्रयत्नसंरक्षितस्याऽपि चिरेण पुराणतादृश्यते,सोऽयं परिणामस्याप- रान्त =पर्यवसानं, तेन हि परिणामस्य क्रमः।ततः प्रागपि पुराणतायाःसू. क्ष्मतमसूक्ष्मतरसक्ष्मस्थलस्थूलतरत्वादीनां पार्धापर्यमतुमीयते । एतदेव व्यतिरेकमुखेन दर्शयति-"न हि इति ।अननभतः अप्राप्तः क्रमक्षणो यया सा तथाक्तानन्वेष क्रमः प्रधानस्य न सम्भवति,तस्य नित्युत्वादित्यत आह.. । नित्यपु च" इति। बहुवचनेन सर्वनित्यव्यापितां कमस्य प्रतिजानीते। तत्र नित्यानां प्रकारभेदं दर्शयित्वा नित्यव्यापितां क्रमस्योपपादयति-" द्वयी" इति। ननु कूटस्थ स्वभावादप्रच्युतमस्तु नित्यं, परिणामि सदैव स्वरूपात च्यवमानं क्थ नित्यमित्यत आह-" यस्मित्" इति । धर्मलक्षणा- दि०(१) क्षणाऽनन्तर्यात्मा क्रम इत्पन्वय:-क्षणाऽव्यरहितपरिणामधारा परिणामक्रमश- नाई इनि भाव । तत्र प्रमाणप्रदर्शनपरं सत्राऽयय व्यानg-"पारणाम" इति । (5) रित्या स्वतोऽपरानाभावेऽपि विकाराणामपरान्तरेव प्रतिक्षणपरिणामो दृष्टः-अनुमित (३) नव = स्वस्वरुप, न विहन्यते = नाततिावस्याऽऽपन्न भरति, इत्यर्थः । अतीतता- न्यत्तगात्र त्यिस्य सामान्य लक्षणमात च गुणपुरुषोभपसा पारणमित्याह-"उभयस्य" इति । =गुणपुरपयोरित्यर्थ । इत्यर्थः॥

·फचत्यपाद' । भाच तत्वाऽनभिघातान्नित्यत्वम्।तत्र गुणधर्मेपु वुद्धयादिषु परि मामापरातनिर्माह्यःक्रमो लब्धपर्यवसानो,नित्येपुर्मिपु गुणेषु' 'नलब्धपर्यवसानः, कूटस्थनित्येषु स्वरूपमात्रप्रतिष्टेषु मुक्तपुरुपेषु स्वरूपास्तिता*क्रमेणैवाऽनुभूयत इति तत्राप्यलब्धपर्यवसान:२] शब्दपृष्ठेनाऽऽस्तिक्रियामुपादाय कल्पित इति।अथाऽस्य संसारस्य स्थित्या गत्याच गुणेपुवर्तमानस्यास्ति क्रमसमाप्तिर्न वेति । टी० ऽस्थानामुदयव्ययधर्मत्वं, धर्मिणस्तु तत्वादविघात एवेति । अथ किं परिणामापरान्तनिराह्यता सर्वक्रमस्य, नेत्याह-"तत्र गुणधर्मेपु बुद्ध्या- दिपु" इति। यतोलब्धपर्यवसानःधर्माणां विनाशात् प्रधानस्य तुपरिणा- मक्रमो न लब्धपर्यवप्तानः। ननु प्रधानस्य धर्मरूपेण परिणामादस्तु परि- णामक्रमः पुरुपस्य त्वपरिणामिनः,कुतः परिणामक्रम इत्यत आह-“कूट- स्थनित्येपु"इति । तत्र बद्धानां चिचाऽव्यतिरेकाभिमानात्तत्परिणामाध्यासः मुक्तानांचास्तिकियामुपादायाऽवास्तवोऽपि परिणामो मोहकल्पितः,शब्दस्य पुरःसरतया तत्पृष्ठो विकल्पोऽस्ति-क्रियामुपादत्त इति । गुणेष्वलब्धपर्य- वसानः परिणामक्रम इत्युक्तं तदसहमानः पृच्छति-"अथ” इति । स्थित्ये- तिमहाप्रलयावस्थायां, गत्येति सृष्टौ । एतदुक्तं भवति-यद्यानन्त्यान्न प. रिणामसमाप्तिः संसारस्य,हन्त भाः कथं महाप्रलयसमये सर्वेषामात्मनांस. इसा समुच्छिद्येत, कथञ्च सृष्टयादौ सहसोत्पद्येत संसारः । तस्मादैकैक- स्याऽऽत्मनो मुक्तिकमेण सर्वेषां विमोक्षादुच्छेदः सर्वेषां संसारक्रमेणेतिप्र. धानपरिणामपरिसमाप्तिः। एवञ्च प्रधानस्याऽप्यनित्यत्वप्रसङ्गः । न चा- ऽपूर्वसत्त्वप्रादुर्भाव इप्यते येनानन्त्य स्यात् तथा सत्यनादित्वव्याहतेः सक- * स्वरूपाऽस्तिता च तत्तत्क्षणमात्र, तत्क्रमश्च पुरुषेप्पप्यस्ति। इदानीं स्थिवा पश्चात् स्थास्यतीति व्यवहाराद् । अन्यथा सर्वकालसम्बन्धरूपनित्यताऽनुपपत्तश्रेति विज्ञानदेव । [२] अत्र “परिणामाऽपरान्तनिह क्रम” इत्यनुपञ्जनायम् । अत्र क्रम इति पः । मचक्रमोऽस्त्यात्यक्रियामादायैव शब्दपृष्ठेन = शब्दाऽनुमारिणा व्यग्रही कलिता भवनात्यर्थ |[३]स्थित्या गाया = सृष्टेिप्रत्यप्रवाहन गुणेथु वर्तमानम्य ममारस्य क्रमममाप्तिास्ति आस्त दलब्धपर्यवसानोक्तविरोधो, नास्ति चत्परिणामक्रमममाप्तिगुणानामिति पूर्व । निरोध इत्यभिपाय: पृच्छतः । . - .. टि. .

·4. -- ३१८ पातजलदंशो। भा० अवचनीयमेतताकथम्, अस्ति प्रश्न . जातो मरिष्यति,त्रोंभोइति।अथ सर्वो मृत्त्वा ज्य वचनीयमेतत्-प्रत्युदितख्यातिःक्षीणतृष्णःकुशलो न जाना इतरस्तु जनिष्यते। तथा मनुष्यजातिःश्रेयसी, न वा श्रेयसीलैंवं परिपृष्टे, विभज्यवचनीयः प्रश्नः । पशूनुद्दिश्य थ्रेयसी,देवानृपश्चिा- धिकृत्य नेति। अयन्त्ववचनीयः प्रश्नः संसारोऽयमन्तवानथाऽनन्त इति, कुशलस्याऽस्ति संसारक्रमसमाप्तिर्नेतरस्येति ,अन्यतराव- धारणेऽदोपः । तस्माद्व्याकरणीय एवाऽयं प्रश्न इति ॥ ३३ ॥ टी० लशास्त्रार्थभङ्गप्रसङ्ग इतिभावः। उत्तरमाह-"अवचनीयम्" इति।अनुतः राहमेतद्। एकान्तत एव तस्याऽवचनीयतां दर्शयितुमेकान्तवचनीय प्रश्नं दर्श- यति- अस्ति प्रश्न" इति।सर्वो जातो मरिष्यतीतिप्रश्न उत्तरम्-'ॐभो इति सत्यं भी इत्यर्थः अविभज्य वचनीयमुक्त्वा प्रविभज्य वचनीय प्रश्नमाह-"अथ सर्व इति"विभज्य वचनीयतामाह "विभज्य” इति। विभज्यवचनीयमेव प्रश्ना- न्तरं विस्पष्टार्थमाह-"तथा मनुष्यजाति" इति । अयन्तु = अयन्त्ववचनीय एकान्ततः न हि सामान्येन कुशलाकुशलपुरुपसंसारस्यान्तवत्त्वमनन्तव धा शक्यमेकान्ततो वक्तं यथा प्राणभृन्मात्रस्य श्रेयस्त्वमश्रेयस्त्ववानैकान्ततः शक्योऽवधारयितुम् । यथा २) जातमात्रस्य मरणमेकान्तः।विभज्य पुनः शक्याऽवधारणमित्याह-कुशलस्य" इति । अयमभिसन्धिः- क्रमेण मोक्षे सर्वेषां मोक्षासंसारोच्छेद इत्यनुमानं, तच्चागमसिद्धमेक्षिाश्रयम् । तथाचाभ्युपगतमोक्षप्रतिपादकागमप्रमाणभावः कथं तमेवाऽऽगमं प्रधान विकारनित्यतायामप्रमाणीकुर्यात्। तस्मादागमबाधितविपयम् एतदनुमान, न टि. [१] इति-शब्दो हेत्वर्थे। कुशलस्येत्यधिकरणस्य शेषत्वविक्षया पष्ठी, तथाच पुरुषे गुणकृतस्य संमारक्रमस्य समाप्तितरग्मिन्निति यतेऽतो गुणसृष्टिप्रलयप्रवाहोच्छेदा - च्छदान्यतराऽनवारणे दोप, उ'छेदे सहिप्रवाहस्याऽनाद्यनन्तत्वबोधकशास्त्रबाधः । न कोऽपि मुच्यतेति योगादिप्रतिपादकशास्त्रवैय्यर्थ्यमिति भावः । एतन्च भिक्षव्याख्यानम- रहयोक, पाँचम्पत्यनिरीक्षणे तु अदोष इति छेठो भातीति। [२] यथा जातमात्रस्य मरणमेवा: ना= निपतो, नैव प्राणिमात्रस्य श्रेयस्त्वमश्रेयस्त्वं वा नियमेनाऽवधारयितुं शक्यमिति, पथा एवमेत्र सामान्येन कुशगऽकुशलपुरुषसंमारस्याऽन्तवत्तमनन्ता वा न शक्यमवधा- गैयमित्यर्थ । क्रथन्तार्ह अवधारणीयामित्यत आह "कुशलस्य" इति । त्त्वं .. अनुन्दे

·पानअलदर्शन
भा०संवन्धात्पुरुपस्य चितिशक्तिरेव केवला,तस्याःसंदात
ऽवस्थानं कैवल्यमिति ॥ ३४ ॥
इति श्रीपातञ्जले योगशास्त्रे साङ्ख्यप्रवचने कैवल्यपादश्चतुर्थः
टी० अस्ति हि महाप्रलयेऽपि स्वरूपप्रतिष्ठा चितिशक्तिनचासौ मोक्ष इस
आह-"पुनः" इति । सौत्र इति-शब्दः शास्त्रपरिसमाप्तौ,॥३४॥
मुक्यहचित्तं परलोकमेयज्ञसिद्धयो धर्मघनः समाधिः ।।
द्वयी च मुक्तिः प्रतिपादिताऽस्मिन् पादे प्रसङ्गादपि चान्यदुक्तम् .
निदान तापानामुदितमथ तापाश्च कथिताः
सहाडैरप्टाभिर्विहितमिह योगहयमपि ॥
कृतो मुक्तेरध्वा.गुणपुरुषभेदः स्फुटतरः
विविक्तं कैवल्यं परिगलिततापा चितिरसौ ॥ २ ॥
इति) श्रीवाचस्पतिमिश्रविरचितायां पातञ्जलभाप्यव्याख्यायां तत्त्व
वैशारद्यां कैवल्यपादश्चतुर्थः समाप्तः ॥ ४ ॥