·भूमिका। . अम्मिन् समये प्रचलितसुश्रुतादिकसमस्तवैद्यकान्येभ्योऽयं महोत्कृष्टो वङ्गसेनाहग्रन्यो गुमोऽलभ्यः सफलयोगः शीघ्रफलदः समीचीनो भवति तथाऽन्यो नेति जावा तस्यावलोकनाय मह- यत्न मयालतम् । स चाऽऽवातरक्ताधिकारान्तोऽस्माकं ग्रह आसीत् तटवगाहनेन सहस्रशो नवीनाः पदार्या; मुयोगा या ऽन्यतन्वेभ्योऽवशेपा दृष्टास्तदेयं प्रतिदिननिशं चिन्ता जाता- ऽस्येष्टरुपग्रन्यस्य पूर्तिः कथं भवेदिति चिन्ततवता मया मही- धर्मन कम्माञ्चिद्भिपखराकयिदधिकार आनोतः कम्माञ्चिशिर्ष-' बराकथिटधिकार प्रानीत एवमासमाप्तेः पूर्ण सत्वा खमनी- रयः सफलोकतः। ततो वैद्यवराणां मनोरञ्जनाय स्वल्पनान- वैद्याना मखिलजानाय च बहुतन्वाणां सम्मतिमाथित्य 'यया मति मंशोधनं कृत्वा वैद्यकग्रन्थेषु भास्कर इव प्रकाशितः स च विवद्भिद्रव्यरूपणतां परित्यछा ग्रहीतव्यः । अभिमन् ग्रंन्ये कुत्र- चित्पदे मम दृष्टिदोपादऽक्षरनिग्माणकर्ट दोपाहा यदावा भवत्तद्रा मयि ने हाई हदयेन, रूपां कृत्वा परिशोधनीयगिति विहङ्गाः प्रार्थना ममास्ति । पण्डित नन्दकुमार गोखामी वैद्यः शहर वेरी जिला रोहतक। .

·अस्मत्सूचना। वैरीति.पदवाय नगव्यां मे पितामहाटयः सर्व समस्तायु- 'धंदपारगामिन: मकलबद्यलक्षणसम्पबांबभुवःमयापि समस्ता- युर्वेदमहोपाध्याब्रिजपितुर्मुखादखिनाङ्गमयानि निदानादि- वाग्भटान्तानि तन्त्राणि चान्यान्यपि रमादीनां तन्त्राणि संकेत तन्त्राणि चाधीतानि । इट्टानों मर्वतन्वाध्यापयामि । एता- वता मयाऽयं वगसेन: प्रकाशितः भवति चात्र लोकः- श्रीगोस्वामीकुलोद्भवो मन पिता संपारगामी ह्यभूत् पायुर्वेदमहोदधे वुधफते चन्दाभिधो वैद्यराट । 'नन्पुढेण मया हायं बरतरो ग्रन्यः प्रकाशीकृतः विहन्नन्द कुमारनामभिपजा वेरोति पुर्वासिना ॥ १ ॥ पण्डित नन्दकुमार गोस्वामी वैद्यः शहर वेरी जि. रोहतका - ·सूचीपत्रम्। -001 -- पृष्ठाङ्काः। ... १ . ५ . 2 ... ... " ... " विषयाः। मङ्गलाचरणम् निदानपञ्चकम् । वैद्यकर्याणि 'यथ जलप्रकारम् प्रततिलक्षणम् देशप्रकृतिः. चिकिझापादाः वैद्यलयम् रोगिलक्षणम् ओपधिलक्षणम् परिचारकलक्षणम् मानम् शास्त्यलोरोगी रोगगणना- अथ ज्वराधिकारः। सामान्यज्वरोपक्रमः सामान्यन्वरलक्षणम् तरुणज्वरविधिः पथ्यविधिः " १० ... ... ...

·..[ २ पृष्ठाकाः . ... ८ १९. २१ . विषयाः। लङ्घनविधि: पड़ङ्गपानीयम् कषायपेयामण्ड्यूपयघाबादीनां 'अंकाराणि : बामन्चरादिलक्षणानि बातधरलक्षणम्' ट्रव्ययोजना औषधकालम् . बातज्वरोपक्रमम् पित्तवरलक्षणचिकित्साप्रकार: कफचरलक्षणचिकित्साप्रकार: ... 'चातुर्भद्रावलेडिका वातपित्तज्वरलक्षणचिकित्सांप्रकार: मधुकादिवायः पित्तलेमवरचिकित्साप्रकार अमृताष्टकम् फण्टकादिक्षायः वातनेमनिदानचिकित्साप्रकार: प्रारोग्यपञ्चकम् । पञ्चकोलम्। चातुर्भद्रकम् . दशमूलम् संविपातचरनिदानम् संविधातस्य भेदाः २६ . २७ " : ३२ " .

·पृष्ठाडाः। ... ... ४. -- " ... ४१ ४२ . ... ... " विषया'। सविपातचिकित्सा पञ्चमुष्टिकयूप सप्तमुष्टिकयूपः कवलग्रह. मधूकसारादिनस्यम् प्रष्टागावलेदिका मरीचायुडूलनम् भूनिम्बायुडूलनम् चातुर्भद्रकपञ्चमूलम् अष्टादशाङ्ग वाथ हहत्याटिकाथः शठ्यादि. हहच्छब्यादिः कटफ्लादि द्वितीयोऽष्टादशाइ. गुड्यादि हतीयोऽष्टादशाः सनिपातस्य विविधायोगा. आगन्तुकवरलक्षणम् आगन्तुकज्वरचिकित्सा 'विपमंचरलक्षणम् विषमज्वरचिकिमा माहेखरधूप. चन्दनादिष्टतम् . ४३ . .. ४४ P ४५ ४८ . ...

·[.४ ] पृष्ठावाः। ... " | . ... विपयाः। कल्याणतम् महाकल्याणरतम् पट्पल कृतम् अमृतपट्पलं पृतम् पटकट्टरतैलम् महत् पटकहरतेलम् महापटकट्टरतेलम् बाचादितेलम् बातबलासकज्वरलक्षणम् प्रलेपकज्वरलक्षणम्.. तयोचिकित्सा दाहशीतादिज्वरनिदानम् यमकतैलम् रसादिधातुगतज्वराणां लक्षणादि तेषां चिकित्सा प्राशतकंतज्वरभेदः अन्तर्वगवहिर्वेगज्वरलक्षणम् जीर्थ ज्वरलक्षणम् . जीर्णज्वरचिकित्सा .द्राक्षादिक्वाथः .: .कोमटं धृतम् वासादितम् . पिपल्यादितम् "चीश्यादितैलम् :: :: :: :: :: ::: 6 ...

·विपया:। ७० गुडूचाद्यं तम् क्षीरपट्पल पृतम् दशमूलीक्षीरपट्पलपृतम्, ... घसाद्य पृतम् ... " ७१ " .... . ... ७२ 1 .. " ०३ . . " " . वृहदासाद्य सृतम् मजिष्टाय तम् कुलिथा घृतम् पट्चरणं तैलम्. पट्तक तैलम् अङ्गारक' तैलम् लाक्षाद्यं तेलम् महानाक्षादितेलम् : स्वर्जिकाद्य तेलम् . दलाद्य तेलम् । पटोलादिस्रहः पटोलाद्यनुवामनम् चन्दनाद्यनुवामनम् । विधाने हपाकलक्षणम् तेलवाकविधिः भारग्नधादिनिरूहवस्तिः निरूहमात्राकल्पनाविधिः ज्योतियक्रम् धनिष्टादिनक्षत्रशान्तिः ज्वरमुक्तनियमानि ... २४ • • " ७५ " ०८ ·पृष्ठान विपया। ज्वरोपद्रवाः অলিনি ज्वरमुहालक्षणम् इति ज्वरोधिकारः। अघातिसाराधिकारः। २१ " ८२ ८३ .. ८४ सामान्यातिसारनिदानम् सामान्यातिसारचिकित्सा अतिसार खडयूशः अतिसार यवागूः आमातिमारलक्षणम् ग्रामपाचनविधिः श्रामातिसार चिकित्सा धान्यपञ्चकम् चतुःसमागुटी पित्तानुबन्धामयरचनम् कानिकहरीतकी कलिङ्गाद्यं चूर्णम् चारोतम् पक्कातिमारचिकित्सा समशादिचूर्णम् बातातितारलक्षणम् वातातिसारचिकित्सा " १८५ " ·पृष्ठाडाः ८८ . .. " . ... ८२ विपया: पित्तातिसारलक्षणम् पित्तातिसारचिकित्सा धात्यक-हतम् . रततिसारलक्षणम् रजातिसारचिकित्सा हीवेरादिः काव: गिरिमलिकाद्य पृतम् पिच्छावस्तिः चाङ्गरोहतम् कफातिसारलक्षणम् कफातिमारचिकित्सा विदीपातिसारलक्षणम् विदोपातिसारचिकिमा बहकान्निपणादिः पञ्चमूत्यादिः धतिसारे चत्वारोवाः थाऽतीतारे पुटपाकविधिः कुटजपुटपाकः रयोनोकपुटपाकः न्यग्रोधादिः पुटपाकः शुण्ठीपुटपाका बुटजावलेहः पुन; कुटजानतेहः पुनः कुटजावलेहः. " " . " " " 22 ·[८] : पृष्ठावा। ... te " ११ " । १०२. " विषयाः। कुटज़ाष्टकावलेहः पुनः कुटजावलेहः अकोटवटकाः दत्सकाद्यागुटिका अकोटगुटिकाः अपराजितावलेहः . पड़ङ्गतम् कुटंजाय घृतम् सप्ताङ्गतम् 'महाविल्वतैलम् वातपित्तातीसारलक्षणम् वातपित्तातीसारचिकिसा मपित्तातीसारलक्षणम् नेमपित्तासोसारचिकित्सा वातकफातिसारलक्षणम् कफातीसारचिकित्सा वर्धतीसारचिकित्सा शोयातीसारचिकित्सा भयमोकनार्वतीसारीलं. तयोचिकित्सा कल्याणावलेहः पामातिसारलक्षणम् प्रवाहिकालक्षणम् सयामेदाः " " १०३. .. १०४ . . " १०५ . " . . १०७ ·. ... ... [८] विषयाः। पृष्टाहाः। तासां चिकित्सा १०७ वापणादिष्टतम् पिन्छावस्तिः पुरीषचये चिकित्सा अतीसारस्यासाध्यलक्षणम् ... १०८ ज्वरातिसारलक्षणम् "तस्य चिकित्सा . नागरादिकाधः हीवेरादिकाया गुडूच्यादिकायः व्योषाय चूर्णम् •११२ कटुझाद्यो पटकः पाठाद्य कृतम् इत्यतीसाराधिकारः। अर्थ ग्रहण्यधिकारः। सामान्यपणीनिदानम् ११३ वातंग्रहणीनिदानम् ११४ वातगृहणीचिकित्सा " " + प्रिपालगां चूर्णम् हिम्बष्टकम् त्रिफलादिगुटिका दिपञ्चमूलाचं तम् पचमूलाधं तम्' -- ११८ ·..[ १० ] 'पृष्ठाहाः। ... १२० ... " " " विषयाः। महदम्नितम् शुण्ठीतम हहञ्चाङ्गेरीकृतम् पित्तग्रहणीनिदानम् पित्तग्रहणोचिकित्सा रसाञ्जनाद्यं चूर्णम् 'पाठादिक्वाथशूर्ण वा नागराद्यं चूर्णम् तण्डुलोदकविधिः भूनिम्बाचं चूर्णम् पाठायं चूर्णम् चन्दनाद्यं चूर्णम् किराताद्य चूर्णम् मसूराचं एतम् पुनर्मसूराद्य तम्' कलिङ्गतम् । कफग्रहणोनिदानम् तस्यायिकिमया यवागूविधिः पिप्पल्याचं चूर्णम् भन्नातकक्षार: दुरालभादिचारः भूनियाद्यः चार महाचार •१२१ " " .. १२२ . " ... " १२३ " १२४ " ·[ ११, ]. पृष्ठासाः। १२४ १२५ " " " विपयाः।. जातीकटिका দাবি मधुप्तप्पासवः दशमूलासवः पिण्डासवः विदोपजग्रहणोनिदानम् 'तस्थाथिकित्सा शतावरीष्टतम् प्रारुप्का तम् संग्रहणीनिदानम् . तस्याचिकित्सा गोतक्रस्य गुणाः चाङ्गेरीष्टतम् सहचाङ्गेरीतम् सिद्धयोगः १ अष्टपलक दृतम् विवाद्यं कृतम् वृहन्मनुराध एतम् । कपित्याष्टकम् मधुकपुप्पासवः कल्याणगुड़: महाकल्याणगुड़ः कल्याणको गुडः पुनः कल्याणगुड़: १२८ १३० १३२ " " १३३ " ·•[..१२ ] पृष्ठाई। विषयाः। पुनः कल्याणगुडः कूष्माण्डकचाणगुडः बहुभातिगुडा सारकल्पः अपराजितावलेहः. . " इति ग्रहण्यधिकारः॥ १४० " " १४२ . अयाोऽधिकारः। घातार्मोनिदानम् वाताश्चिकित्सा पित्ताझेनिंदानम् पित्ताशचिकित्सा कफार्शीनिदानम् कफाथिकित्सा विदोषजार्योनिदानम् विदोपजाशिकिसा कृष्णसर्पादिवसायाऽभ्यननंधूपनञ्च सकेगादिधूपनम् निशादिलेपः मिद्धियोगा वापपाद्यं चूर्णम् . " " १४३ " १४४ " " अः पातनम् १४५ गुडाचं चूर्णम् इरिदादिप्रलेपः ·। १३ ] ३ पृछाडाः। १५६ १४८ .. " १४८ " •विपयाः। गुदप्रस्खेदः वार्ताकपुटपाकः शोणितस्रावविधिः उदकपटपलं एतम् पलाशक्षारतम् चव्याद्य तम्. हीवेराद्यवृतम् अग्नितम् वृहदग्नितम् पिप्पल्यायं तम् कासीसा तम् वृहत्कासीसाद्य तेलम् दत्याद्य तेलम् लवणोत्तमाद्यं चूर्णम् कटुवयाचं चूर्णम् कल्याणलबएम् समशर्कराचूर्णम् व्योमार्य चूर्णम् फलबर्तितेलम् विजयचूर्णम् दन्त्यरिष्टः चतुस्समोमोदकः खल्पसूरणमोदकः सूरणपिण्डी " ... १५१ ... " ... १५२ ... " , ...

·[ १४ ] . पृष्ठाङ्काः। १५४ .. " १५५ १५६ ... १५७ ... " १५८ १५९ १६१ विपयाः। बहत्मरणमोदकः अगस्त्यमोदकः प्राणदागुटिका कांकायनोमोदकः भल्लातकागुड़: हितीयभल्लातकावलेहः पटोलाद्योऽवलेहः भलातकावलेहः योगराजगुग्गुलुः योबाहुशालोगुड़: लोहभेदाः तोक्षणशोधनम् लोहवर्णनम् अग्निमुखलोहः लोहाष्टकम् चव्यायं लोहम् शङ्करप्रणोतलोहम् रहार्शनिदानम् रवागावाताद्यनुबन्धम् रमाथिकित्सा कुरजायं एतम् अवाक्पुष्पीकृतम् महाचाङ्गेरीष्टतम् वाटचरसक्रिया . ... . " ... " १७२ ...

·[ १५ । .. ... ... ... ... " " ... विपयाः। पृठाद्वाः। कुटजलेहः १०२ चित्रकादिभल्लातकावलेहः १७४ भूवबन्धनम् हारसुत्रम् कालपुष्पादिक्षारः चारः अभयारिष्टः यन्त्रप्रमाणाद्युपदेशः गुदप्रमाणम् अर्थः छेदनप्रकारः कपित्यायं एतम् १७८ प्रतिसारणमात्रा १८० इत्वोऽधिकारः। अयानीणाधिकारः। १७० . " १८२ . " १८३ १८४ १८५ अजीर्णनिदानम् अजीर्णचिकित्सा अग्निमान्द्यम् अजीर्यभन्दाः विदग्धलक्षणम् विष्टब्धलक्षणम् अजीर्णोपद्रवाः अजीर्णभेदानां चिकिया हिंग्वष्टकम् " ::::

·[१६] ए पृष्ठाडाः। ... १८७ " १६८ ... ... ... १८८ १८० ... ... " ... ... " " विषयाः। अग्निमुखचूर्णम् द्वितीयमग्निमुखचूर्णम् भास्करलवणम् वड़वानलचूर्णम् 'हिगुद्दादशक चूर्णम् वृहदग्निमुखं चूर्णम् बडवामुखं चूर्णम् ज्वालामुखं चूर्णम् पहादशकं चूर्णम् ममवर्कर चूर्णम् मरिचाद्यं चूर्णम् नागराद्यं चूर्णम् मस्तुपट्पल' एतम् महाषट्पल' पृतम् मरिचाद्य पृतम् धान्यजीरकटतम् धान्यरतम् जोरकटतम् . द्वितीय धान्यकहतम् अग्निटतम् चुझसन्धानविधानम् हहचुकमन्धानविधानम् चित्र कगुड़: क्षारगुई: ... १८१ " " ... १८२ " " १८३ " N " १८४ " ·[१७] ३ ३ ... ... ... " ... » ... ... विषयाः। पृष्ठाना। द्वितीयक्षारगुडः १८५ विपूचादीनां निदानम् १८६ विषच्यादीनां चिकित्सा १८७ धर्करमादितैलम् १८८ अञ्चनम् द्वितीयाचनम् भनकनिदानम् १८८ भस्मकचिकित्सा इत्यजीर्णरोगाधिकारः। अथ कम्यधिकारः। कृमिनिदानम् कृमिचिकित्सा २०२ त्रिफलायं तम् विडङ्गाय इतम् पिप्पल्याचं चूर्णम् सावित्रीवटकः मथकहरोधूपः २०५ रहे भुजङ्गादिनाशकोधूपः इति कृयाधिकार। अथ पाण्डुरोगाधिकारः। पांडुरोगनिदानम् पाडुरोगचिकित्सा प्रय प्रादिमोदकम् " ... ... " ... २०४ ... " " ... ... २०७ ·[ १८ । पृष्ठाहाः। ... ... " २०२ ... ... .. " २१. " २१९० " २१२ पिपया मूर्वाद्यं पृतम् कटकाद्यं कृतम् व्योपाद्यं तम् देवदााद्यं एतम् रजनीविफलाचं दृतम् दन्तीतम् योगराजः शिवगुटिका वरष रादिगुटिका कामलाकुम्भकामलयोनिंदानम् तयोचिकित्सा अष्टादगानगुटिका हरिद्राधे कृतम् गुइचीकृतम् हलीमकनिदानम् इलोमकचिकित्सा सिवायो लेह नवायस चूर्णम् मंडरवटकः बृहन्मएरवटक: निम्बादिगुटिका मंडरगुटिका दिभीतमाया गुटिका मएहरवचवटकः ... ... २१४ " " २१५ ... २१७ ·[१८] पृष्ठावा। ... . ... विषयाः। बिडगाद्य लोहम् ग्रामलक्यवलेहः खदिरलेहः २१८ कल्याणगुडः इति पांडुरोगाधिकारः। अथ रक्तपित्ताधिकारः । ... ~ २१८ २२० २२२ २२६ २२६ ... " २२७ ... २२८ ... रतपित्तनिदानम् रक्तपित्तचिकित्सा पत्रकादिचूर्णम् श्यामातम् दूर्वाद्य पृतम् बणपञ्चमूलीचीरम् चन्दनाद्यं चूर्णम् हितोयदूर्वाद्यं पृतम् शुद्धाद्य पृतम् शतावरीतम् वृदच्छतावरीतम् वासाप तम् पुनर्गमातम् महावामाद्यतम् . कामदेवएतम् अनन्ताद्य पृतम् दूर्वाद्य तेलम् " , , " २२८ ... , ... ... २३१ ·['२. 1 d विषयाः। पृष्ठाना। मधुकाया गुटिका २३१ खण्डकूष्माण्डकम् २३२ पुनःखण्डकूमाण्ड वामाकूमाण्डः २३३ सूरापाकः वासाखण्ड २३४ शर्कराममं लेहम् अमृताख्य लोहरसायणम् खण्डखाद्योलेहः २३६ इति रक्तपित्ताधिकारः। अथ राजयक्ष्माधिकारः। ... " ... ... २३८ ... २४० २४१ ... २४३ " ... राजयामनिदानम् राजयक्ष्मचिकित्सा पड़ड्यूपः जीवन्त्याधुहर्तनम् सितोपलादिलेहः तालीसादिचूर्णगुटिका च महातालीसादिवूर्णम् पुनस्तालीमाद्यं चूर्णम् कर्पूराद्यं चूर्णम् । जातिफनादिचूर्णम् शृङ्गाद्यं चूर्णम् यवान्याय चूर्णम् २४४ " २४५ " ... २४६ ·[ २१ । पहाडा: ... " " ... . ... . विपया। सूक्ष्मैलायं चूर्णम् अमृताद्यं कृतम् वासायं पृतम् बलायं एतम् खजूराद्यवृतम् एलामन्यतम् दशमून्नीशृतं तम् पडनारतम् नीवन्त्याचं वृतम् पिप्पलोतम् पाराशरकृतम् खदंष्ट्रायं तम् छागलायं तम् ... २४६ " " ... २४८ . बलागम एतम् " : ... " ... . २५१ चन्दनायं तेलम् ... शतपाकतेलम् घासावलेहः सर्पिगुडा च्यवनप्राशावलेहः उच्चटारोमोदक: इति राजयमाधिकाः। अय क्षतचयाधिकारः । क्षतक्षयनिदान चतक्षयचिकित्सा २५२ २५४ २५५ ·। २२ 1 - पृष्ठाडाः। ... ... विषयाः। एलाद्यागुटिका वलायं तम् खदंष्ट्रायं एतम् द्राक्षाद्य तृतम् अमृतप्राशः सर्गुिडः सपिमादकः ... ... ... ... इतितक्षयाधिकारः। अथ कासाधिकारः ... बातकासनिदानम् कामचिकित्सा दशमूलाचं एतम् भार्यादितम् रास्नाद्य तम् पित्तकासनिदानम् पित्तकासचिकित्सा पटप्रस्थाहतम् क्षीरसृतम् पुनः क्षोरतम् कफकामनिदानम् कफकासचिकित्सा नवाड्यूषः वृहत्कण्टकारीतम् ·- [ २४ । ... " ... " ... " १७४ " विपयाः। पृष्ठाडा'। विभीतकावलेहः जीवन्त्याद्यं चूर्णम् पद्मकाद्य चूर्णम् सिहामृत एतम् २७४ कण्टकारीतम् पुनः कण्टकारीतम् पुनः कण्टकारोएतम् वृहदासकाद्य तम् कण्टकारीलेहः व्यात्रीहरीतको २७६ अगस्त्यहरीतकी वृहदगस्त्यहरीतकी वशिष्टहरीतकी कुलित्यगुडः हितोयकुलित्यगुड. कासश्लेष्मघ्नचूर्णम् २८० इति कासाधिकारः। अथ हिकाधिकारः। हिक्रानिदानम् हिकाचिकित्सा सपूतिकीटाद्य चूर्णम् २७७ २७८ ." " ." २८० २८२ " नारीधोराय तम् एशमूलाद्य एतम् इति हिक्राधिकारः ·. " ... ३. " . " . विषयाः। पृष्ठानाः। खासनिदानम् . २८४ खासचिकित्सा २८७ शृयादिचूर्णम् २८2. शव्यादिचूर्णम् । हिसायं तम् 'सोवर्चल दृतम् 'कुलिस्थाद्य तम् •तिताद्य तृतम् पुनः कुलियाद्य एतम् सुवहाद्य तम् भृङ्गराजतैलम् क्षारपिप्पली : भाीगुड २८१ कुलित्यगुड इति श्वासाधिकार। श्रथ खरभेदाधिकारः। १८२ खरमदनिदानम् स्वरभाचिकित्सा ૨૮૨ कासमर्दादितम् शुङ्गाद्य तृतम् २८४ निदग्धिकादिले धव्यादिचूर्णम् २८५ कण्टकारीतम् इति स्वरभेदाधिकारः. " ... " " ... . . .

·[ २६ ।' ... २८७ " ..विषयाः। पृष्ठाङ्काः। अयारोचकाधिकारः। अरोचकनिदानम् રટણ अरोचकचिकिल्ला 'कलहंसकालिकाम् . दाडिमाद्यं चूर्णम् :२८८. खाण्डवचूर्णम् - महाखाण्डवचूर्णम् यवानीखाण्डवचूर्णम् लवङ्गाद्यं चूर्णम् सूचीलाद्यं चूर्णम् इत्यरोचकाधिकारः। अयं य॑धिकारः। सामान्यछर्दैः संप्रात्याटोनि वातचर्दिरोगनिदानम् वातकदिरोगचिकिसा पित्तर्दिनिदानम् पित्तछर्दिचिकित्सा कफछर्दिनिदानम् कपर्दिचिकित्सा विदोपछर्दिनिदानम् विदोपर्दिचिकित्सा एलादिचूर्णम् - ... ... . ... ३०४ . पद्मकार्य इतम् ..

·[ २७ . ... ३०७ " " . " . - विपयाः ।। पृष्ठावाः। योभसजादीनामामन्तुकछीना निदानम् बीभत्सजादिछीनां चिकित्सा छर्दिटप्णाचिकित्सा इति छर्घधिकारः। अब टप्पणाधिकारः। वयानिदानम् वातरपणाचिकित्सा 'पित्तस्याचिकित्सा कफरणाचिकित्सा सामान्चणाचिकित्साविधि वतजादिवणानां चिकित्सा ३११ इति ढपाधिकारः। अथ सूधिकारः। मूोनिदानम् मु चिकित्सा ३१५ भ्रमनाशिनीगुटिका इति मूर्छाधिकारः। अथ मदात्वयाधिकारः । मंदावनिदानम् विगुणामदलक्षणम् ३१७ मदास्यचिफिसर ३१० अटागलवणम् ३२० ... ... . ...

·३२१ .. .... [ २८ ?. विपया:1 •पृष्टाः। वव्यादिचूर्णम् मधुविफलागुडाईकयोगी शतावरीपुनर्नवाद्यं कृतम् इति मदात्ययाधिकारः। अथ दाहाधिकारः। सामान्यदाहमिदानम् ३२२ सामान्यदाहचिकित्सा पामलक्यादिखएडा कुयाय एतम् ३२४ रसदाहनिदानम् रतनदाहचिकित्सा ३२४ पित्तजदाहनिंदानम् कृष्णानिरोधनदाहनिदानम् तयोचिकित्सा रक्तपूर्णकोष्टजदाहनिदानम् धातुचयजदाईनि. मर्माभिघातजदाहनि० २२३ ... . " .. . ... ... " तेषां चिकिता .... इति दाहाधिकार। अयोन्मादाधिकारः। उन्मादनिदानम् उन्मादचिकित्सा सिदार्थकाद्यश्चनम् ... ३२८.

·| २८३ पृष्ठावाः।. ... " विपया: वूषणाद्यावतिः सारस्वतं चूर्णम् हिंग्वाय इतम् महापैशाचिक पृतम् सारखत एतम् पानीयकल्याणकं धनम् महाकल्याणकं झंतम् चैतसतम् द्वितीयं चैतसंहतम् ३३१० .. ... " ३२३ निशाय तम् " . ३३४ " चन्दनाय तैलम् भूताद्युन्मादानां निदानानि भूतायुन्मादानां चिकिमा..... महाधूपबरः इत्युम्मादाधिकारः। अथापरमाराधिकारः। अपस्मारनिदानम् अपस्मारचिकित्सा जलमृतलक्षणम् कल्याणक चूर्णम् पतंकपातलम् त्रिफलातैलम् मामीटतम् : ... ३३७ .... ... ... ३३८ ... .३४१ " ·[ ३० ] . पृष्ठाडाः। २४२ . ... विपयाः। कूमारहटतम् ' खल्पपश्चगव्यष्टतम् महापञ्चगव्यष्टतम् " ". . . महञ्चतम पृतम् " ३४३ मधूकटतम् मांसोत्तम् " वचाय तम् ३४४ ३४४ कटभीतेलम् गिगुतेलम् मोवनीययमकम् इत्ययमाराधिकारः। अथ वातव्याध्यंधिकारः। सामान्य बातंञ्चाधिनिदानम् सामान्य वातव्याधिचिकित्सा वेगवार.. पाजिगन्धादिगण: पेयं रसोनम् । सत्परमोनपिछः माकपा स्वेदः' :: महामायणः पधरको योगः तनाय तेनम् दलदिएतमः ३४६ ३४७ ३४८ ३५१ ३५२ ... :

·[ ३१ ]. पृष्ठावाः। ३५३ ... " ... ३५३ ... " ३५४ " ... . .... " ३५५ ... . विषयाः। हनुग्रहनिदानम् इनुग्रहचिकित्सा जिज्ञास्तम्भनिदानम् जिवास्तम्भचिकित्सा मन्यास्तम्भनिदानम् मन्यास्तम्भचिकित्सा कुललक्षणंम् . कुलचिकित्सा शिरीग्रइनिदानम् गिरोग्रहचिकित्सा वाहुगोपाटीनां निदानम् तेषां चिकित्सा 'मापतैलम्, खादीनां निदानम् तेषां चिकित्सा बातष्टीलाप्रत्वष्टीलयोनि तयोचिकित्सा तूनीप्रतितून्चोर्निदानम् तयोंचिकित्सा तन्द्रानिदानम् तयाचिकित्सा प्राधानप्रत्याभानयोनिदानम् तयोथिकित्सा. पजीनिदानम् ३५६ ... ३५८ ... " ३५८ " " ·पृष्ठाहाः। .. ३६५ " . ... " ... ३०२ ... . .." ... .... ३३ ] विषया। छागल्याचं एतम् धलाशरीयतैलम् , महावलातेलम् पुनर्महावलातेलम् सहवराय लम् महासहचरायं तैलम् विष्णुतेलम् महाकस्यापकतैलम् स्वल्पनारायणं तेलम् मध्यमनारायणं तैलम् महानारायणं तेलम् मायतैलम् हन्मापादितलम् महामापतैलम् सामिपमहामापतेतम् शतावरीतेलम् हितीयमहामापतैलम् : मापतेन्तम् पथ चतुर्विंशतिका प्रसारणीलारम्भम् शतविधिः नखराहिः इरिद्रावचाधिः मुस्तकशतिः शैलजरादिः ३७३ ३७४ ३७५ ... ... .. ३०८ ३८ ... ... ... " ... ३८१ ३८२ ३८३ . . " " ... २४ ·[.३४ . पृष्ठावाः। .. ३८४ . . ३८६ विपयाः। खाटासीशतिः इति चतुर्वियतिकापमारणोतेत्तम् बतीयमहामापतैलम् शतकप्रमारणीतेलम् वियतीप्रसारणीतेवन् कुनामारपीतेलम् मातगनिकामहाप्रसारणोतलम् । 'महाप्रसारणीतैतम् गन्धहस्तीप्रमारणोतेलम् अष्टादशशतकं प्रसारणीतैलम् अजीतप्रमाणातैलारम्भम् अजितपमारणोतेलममाप्तिः रमोनतेलम् " . ३८६ ra ... ... ३८८ ३८. ३८२ ३८५ ३८५ .. मूलकाय तेमम् दगमनाचं तमम् २८७ .पामगन्धावं तैनम् गतावरीतेलम् वातरोगावाममायसवय प्रथादितनिदानम् पदितचिकित्सा इगमूनाय तेनम् धोरतमम् एमीनिदानम् मोचिकिमा . .

·, [ ३५ ] ... " विपयाः। पृठाहाः। रास्नादशमूलम् रास्नादिगुग्गुलुः ४:३ पथ्यांद्यो गुग्गुलुः ४.४ लशुनाद्य तम् अश्वगन्धाद्य तेलम् सैन्धवाद्यं तैलम् इति वातव्याध्यधिकारः अथ वातरक्ताधिकारः। ४०५ वातरक्तमिदानम् वातरक्तचिकित्सा ४०७ '802. गुग्गु लुवटी ४१० ४११ ४१२ ". नवकार्पिकक्वायः बलातम् शतावरीतम् गुड़चोरतम् अमृतादितम् हितोयममृतादिष्टतम् द्वितीय गुडूचीकृतम् संध्यममरतावं तम् महागुंडूचीटतम् पिण्ड़तेलम् गुडूचीतेलम् श्रमताद्वय तेलम् । . ४१४ .

·L. ३६ 1 . " . " ४२१ . . विषया। पृष्ठाडाः। नागबलातलम् दापाकवलातेलम् पुनर्नवागुमा तुः अमृतागुम्गलः अमृतायो गुग्गलः सूर्यप्रभागुटिका कैगोरगुग्गुलुः ४१८ मिहनादंगुमानः ४२.. द्वितीय सिंहनादगुग्ग.. चन्द्रप्रभागुटिका ४२२ दृच्छिवगुटिका ४२३ गिनांजतगतिः ४२४ योगमारामृत. ४२५ इति वातरताधिकारः। अघोरुसम्माधिकारः। उरुस्तम्भनिदानम् ४२६ तम्य चिकिमा कुटा तनम् gat पटकटरतेतम् इत्युरुम्तभाधिकार। अवामवाताधिकार 'पामपानिदानम् तय चिकिमी .

·... " ... . [. ३७ । विपयाः। पृष्ठाकाः। पुनर्नवायचूर्णम् ४३२ कटिग्रहलक्षणम् ४३३ तस्य चिकित्सा अमृताय चूर्णम् लघुरास्नाटिक्वायः महारास्नादिक्षायः राम्नादशमूलकायः ४२५ अलम्युषाद्य चूर्णम् प्रामादिचूर्णम् द्वितीयमलम्बुपाद्यं चूर्णम् वैश्वानरं चूर्णम् शुण्ठीतम् द्वितीयं शुण्ठीसृतम् ... कालिकाद्यं दृतम् ४३७ मृगवेराद्यं एनम् अजमोदादिवटकः योगराजगुग्ग तुः ४३८ शुण्ठीखण्डः रसोनपिण्डः ४३८ प्रसारणोतेलम् दिपञ्चमूम्ताद्यं तेलम् वृहसैन्धवाद तैलम् निरूहः ४४० इत्यामवाताधिकारः। " ... " ... " " ... ... ... . " " - ·[ ३८ ] ४५२ ... ... . .. ४५ विपयाः। पृष्ठावाः। हिंग्यायो वटक: एरण्डायं एतम् वोजपाद्य एतम् शूलष्टतम् ४५३ इति शूलाधिकारः। अथ परिणामशूलाधिकारः । परिणामशूलनिदानम् ४५३ परिणामशूलचिकित्सा विड़नाद्यो मोदकः ४५५ शम्ब काद्यो मोदकः क्षणायं लोहम् पथ्यालोहम् त्रिफलाद्यं लोहम् चतुस्समो लोहा भतावारिगुटिका ४५७ पुनस्त्रिफलाद्य लोहम् सामुद्राय चूर्णम् गुड़पिप्पलीकृतम् पिप्पलीटतम् लोहादिलेहः कोलादिमापूरम् भोमवटकमण्डू रम् चोरमडू रम ... ... . " ... " ... ४.2 ·[ ४० ] पृष्ठाड़ा। ४५८ ... . ... ... " ४६४ विपयाः। शतावरीमण्डू रम् तारामण्डरगुडः पुनर्नवादिमण्ड रम हवायगाद्यं मण्डू रम नारिवललवणम् अयोगुग्गुलुः आमलकावण्डः .. चवद्यगृलनिदानम् ४६२ तम्ब चिकित्सा ४६२ गुडमण्डू कलायचूर्णगुटिका इति परिणाम'लाबद्रवमूलाधिकारः । अवोदावर्त्ताधिकारः। उदावत निदानम् ४६४ उदावर्तचिकित्मा ४६६ उदावतस्यापानिदानम् छदावतम्यापरचिकित्सा हिग्वाद्यावतिः फलवत्तिः नाराचचूर्णम् गुडाटकम् मूनकाय दृतम् ... " ... ... ४६७ " ४६८ दिरा एतम् इत्युदावाधिकारः।

·[ ४१ ] पृष्ठाड़ाः। वपया:। अधानाहाधिकारः। ४७० " ... " ... पानाहनिदानम् पानाहचिकित्सा त्रिहत्ताद्या वटिका फलवतिः रामठाद्यावतिः विहदाद्यागुटी विकटुकाद्यावतिः बिरुत्तराहिंग्वाद्यं चूर्णम् हिंग्वाद्यं चूर्णम् बचाद्यं चूर्णम् इत्यानाहाधिकारः। अथ गुल्माधिकारः। ४७१ " " ४७१ ४७२ ... " ४७३ सामान्यगुल्मनिदानम् बातगुल्मनिदानम् बातगुल्मचिकित्सा हिंगुपञ्चकम् वाषणाद्य तम् हबुपाद्यं तम् चिवकायतम् हिग्वायं एतम् पित्तगुल्मनिदानम् ४७४ " ·E४३.] .. .. " . " " विषया। पृष्ठाडाः। हिग्वादिवटिकाप्रकार ४८४ प्रारोग्यलवणम् ४८५ नादेवीचार मामान्यविधि: स्त्रीगुल्मनिदानम् ४८६ स्त्रीगुल्मचिकित्सा पलाशमारष्टतम् "वाद्धारकं पृतम् असाध्यगुल्मलक्षणानि ४८७ इति गुल्माधिकारः। अथ हृद्रोगाधिकारः । सामान्य हद्रोगनिदानम् बातहद्रोगनिदानम् बातवद्रोगचिकित्सा हारीतवाद्य एतम् पुनर्नवाद्यं तैलम् पित्तदोगनिदानम् पितोगचिकित्सा अर्जुनादिक्षोरपायाम् ककुमादिचूर्णम् नमेरुदाद्य एतम् यस्थाद्य पृतम् मन्द्रोगनिदानम् 8CC .4 " . ... " " ४८८ .." . ... ... .. " " यापार ...

·[.४४ ]. ... ४८० " " विषयाः। पृष्ठादाः। कफहद्रोगचिकित्सा तिलक चूर्णम् ४८१ सन्निपातहृद्रोगनिदानम् तस्य चिचित्मा हिंगुपञ्चकम् ४८२ बल्लभष्टतम् ४८३ धीरवल्लभतम् अर्जुनकृतम् बलायं घृतम् इति हृद्रोगाधिकारः। अथोरोयहाधिकारः। उरोग्रहनिदानम् ४८३ उरोग्रहचिकित्सा 828 इत्युरोग्रहाधिकारः। अथ मूत्रकृच्छ्राधिकारः। मूवरूनिदानम् वातमूत्रकचिकिरमा ४८५ पुनर्नवाद्यो मिथक: पित्ताच्छचिकित्सा । शतावरीत चीरञ्च 808 विकण्टकावं तम् कफमच्छचिकित्सा विदीपज मूवक्षचिकित्सा ४८४ " ... " ४६७ ·४५ । ४८७ ... ... ४८८ ... . ... ५०२ ... " विपया। पृष्ठाडाः। अभिघातजलचिकित्सा शुक्रजमूत्रकृच्छ्रचिकित्सा शलजमूलच्छचिकित्सा मूत्रकृच्छ्रे विविधयोगा: सुकुमारकुमारकः पुनर्नवादिलेहः इति मूत्रकृच्छाधिकारः। अथ सूत्राघाताधिकारः । · मूत्राघातनिदानम् मूत्राघातचिकित्सा शिलोद्भिदादितैलम् ५.३ धान्यगोक्षुरक एवम् भट्रावहं तम् विदारीतम् स्वगुप्ताटिमन्यः क्षौद्राईभागं घृतम् इति मूत्राघाताधिकारः। अथाश्मयधिकारः। वाताश्मरीनिदानम् वाताश्मरीचिकित्सा शुण्यादिः एलादिवायः पाषाणभेदाचं तम् वीरतवीदिगणः " ... ५.४ ... " " ·। ४६ । ... ... ४०८ " ... ... विषयाः। पृष्ठाकाः। पित्ताश्मरीनिदानम् पित्ताश्मरीचिकित्सा कुशावं तम् कफाशमरीनिदानम् कफाश्मरीचिचिसा वरुणादिष्टतम् शुक्राश्मरीनिदानम् शर्कराश्मरीनिदानम् तयोचिकित्मा 'पपञ्चमूलाद्यं पृतम् ... ५११ वरुप्यतेलम् ५१२ कुशाद्यं तैलम् वरुणादि चूर्णम् ५१३ वरुणादिचूर्णस्यैवायमन्यः प्रकारः वरुणकगुडः कुलियाद्य तम् ५१४ शरादिपञ्चमूनतम् वरुण कृतम् वोरतराद्य तेलम् ५१५ हितीयं वीरतराचं तेला, पुनर्नवाद्य तेलम् इत्यश्मयधिकारः। अथ प्रमहाधिकारः। सामान्यप्रमेहनिदानम् ... " ... " ... ... " " ...

·[४७.] ... " ... ... " ... ... " ... " विषयाः। पृष्ठाझाः। कफप्रमेहनिदानम् ५१७ पित्तप्रमेहनिदानम् वातप्रमेहनिदानम् ५१८ प्रमहीपट्रवाः स्त्रीणां प्रमेहाभावे कारणम् प्रमेहपिड़िका निदानम् ५१८ प्रमेह चिकित्सा ५२० फलविकादिः क्वाथः ५२२ न्यग्रोधाद्यं चूर्णम् त्रिकवाद्या गुटिका ५२३ दाडिमाद्य एतम् गोक्षुरादिचूर्ण गुटिका वा सिंहामृत दृतम् ५२४ धान्वन्तरं एतम् अर्जुनाचं हतं तैलं वा ५२५ गोक्षुराद्यवलेहः मारलेहः ५२६ शिलाजतुमानिकयोः प्रयोगः प्रमेहपिडिका चिकित्सा ५२८ इति प्रमेहाधिकार: अथ मेदोऽधिकारः। मेदोनिदानम् तस्य चिकित्सा ५२८ अमृतादिगुग्गुलुः " 4... ... ... " । .

·[.४८1 पृष्ठाहाः। ५३१ " विषयाः। दगाहोगुग्गुलुः लोहरमायनम् नोहारिष्टः व्योपायः गयोगः दिलफाद्यं तैन्नम् महामुगन्धितेन्नम् ५३३ ... ५६४ इति मेदोऽधिकार। ५३६ " " ... " अयोदररोगाधिकारः। मामान्योदररोगनिदानम् वातोदरनिदानन् अजातोटकलक्षणम् बातोदरचिकित्सा मामुद्राद्यं चूर्णम् टशमूलपट्पन्न हतन् । टगमुन्नाद्यं तिन् लगनतेलम् पित्तोटरनिदानम् पित्तोदरचिकित्सा कफीदरनिटानम् कफोदरनिकित्सा दिपातोटरनिदानम् - सद्रिपातोटरचिकित्सा ... " ... " ५३५ ... ... " . ... ५४० ... नागराय वमकम ... ५४१ ·[ ४८ ] . पृष्ठाड़ाः। ५४१ ५४३ ५४४ ५४५ " - " ... ... ५४७ ५४८ ५४६ विपया। उदरे सामान्या योगाः पटोलाद्य चूर्णम् नारायणचूर्णम् महाक्षारः नाराचष्टतम् पुनर्नाराचटतम् त्रिहताचं वृतम् बिन्दुष्टतम् शालिपर्णितैलम् सीहोदरनिदानम् सीहोदरचिकित्सा क्षारयोगः यवान्यादिचूर्णम् विड़वादिचूर्णम् भल्लातको मोदकः अभयावटकाः अग्निमुखलवणम् पटपलकं तम् बहिषट्प्रस्थं कृतम् चित्रककृतम् चित्रका तम् ब्रह्मटतम् भइद्राव: रोहितकं तम् " ५५० " ... ५५१ " M પૂર ... . " ·[ ५० । पृष्ठाडाः। ५५३ ... " " ५५६ विषया। महारोहितककृतम् कदतीक्षारतैलम् माणादिगुटिका चित्रकलेहः क्षारपिप्पली हत्यारपिपली अभयालवणम् यन्निदानम् यचिकित्सा चित्र दृतम् पिप्पलीकृतम् दगुदोदरदकोदयोर्निदानम् तयोचिकित्सामाह क्षारटिका उटारिलोह उदररोगाणामसाध्यलक्षणम् तषा जमान्यचिकित्सा " ... " ५१८ ५५८ भाई कहतम् विल्वादिकृतम् . इत्युदररोगाधिकार'। अथ शोधाधिकारः। गोथन्दिानम् सोयदिदिला . ५६३ ·[ ५१ ] पृष्ठाडाः। ५६४ ... . " ... " . ... विषयाः। वातथोथचिकित्सा पित्तथोचिकित्सा कफशोथचिकित्सा पुनर्नवादि लेहः। विदोपजशोथचिकित्सा विषशोथचिकित्सा मोये विविधा योगाः दार्वादिचूर्णम् बिड़वादिलीः मानमण्डः गुडचूर्णम् द्वितीयं गुड़ाद्यं चूर्णम् पुनर्नवाद्यं चूर्णम् गोमूत्रमण्डू रम् पुनर्नवाद्य एतम् द्वितीय पुनर्नवाचं वृतम् चित्रकाद्य पृतम् द्वितीयं चित्रकाद्य एतम् माणक एतम् स्थलपद्मकाचं वृतम् पञ्चकोलायं तम् शुष्कमूलकाद्य तेलम् वेतसाद्यः प्रदेहः यवाद्य तेलम् ... " ... ... ... ... १८ । ... . - " " " ·[ ५२ ] ... ... ... . ... ... ... ... " विषयाः। पृष्ठावा। भेलाद्यं तैलम् મુળ पञ्चमूलाद्य तेलम् कंसहरीतकी दशमलहरीतकी ૫૭ चिकटकाद्य लोहम् शोथोदरहर लोहम् इति शोधाधिकारः। अघान्वदाधिकारः। पन्त्रदिनिदानम् प्रवदिचिकित्सा ५७० पञ्चबल्कलम् पन्तही विविधयोगाः कुरगटलक्षणम् तम्य चिकित्सा शतपुष्पाद एतम् ५७८ गन्धहमासेलम् ५८. इत्यवहाधिकारः। भय नमाधिकारः । ग्रनिदानम् तम्य चिकिमा दिपाय पूर्णम पू८१ सपसन्धया सचम् इति मध्याधिकार। " " ... ... .. " ·... ५८३ ... ... ... [ ५३ ] विषया:। पृष्ठाया। अथ गलगण्डाधिकारः । गलगण्डनिदानन् ५८२ तस्य चिकित्सा हिंसाद्यं तैलम् अमृताय तैलम् ५८४ शाखोटायं दृतम् काञ्चनारगुग्गुलुगुटिका इति गलगण्डाधिकारी अथ गण्डमालाधिकारः। गण्डमालानिदानम् ५८४ तस्याथिकित्सा ५८५ चन्दनाय तैलम् व्योपाद्य तेलम् काकादयादितैलम् महाजमोदाद्यं तैलम् ५८६ वचायं तम् ५८० चक्रमर्दादिसिन्दूरतैलम् निर्गुगडोलम् गुजातम् तुम्बीतेलम् गाखोटकविरुवा तेलम् कुछुन्दरीतेलम् ! चिफलाद्यो गुग्गुलुः इति गण्डमालाधिकार । ... ... " ... ... .. " " 1 पूर ... " .

·1 ५४ । . पठाड़ा। " ५५ ५८२ विपया । अथ ग्रन्याधिकार । प्रन्थिनिदानम् ग्रन्थिचिकित्सा इति ग्रन्याधिकार अथार्बुदाधिकार । प्रवदनिदानम् अबुदचिकित्सा इत्यर्बुदाधिकार । अथ शीपदाधिकार। श्रीपदनिदानम झोपदचिकित्सा गोमूत्रहरीतकी सणाद्यो मोदक पिप्पल्याद्य चूर्णम बडदारुकचूर्णम निर्गुण्ड्यादिमण्ड যাচাৰ্য বিমলায় জুন कामादन्यादि क्षारम ५८४ . ५८ " शीरखर धृतम दन्तोतम् देवदारक दृत तेलञ्च विडड्माद्य तेलम् , इति मोपदाधिकार!

·[ ५५ ] . ... ... ... ... ... विपयाः। पृष्ठाहाः। अथ विट्रध्यधिकारः। विद्रधिनिदानम् तस्य चिकित्सा भूनिम्बाध चूर्णम् ६.५ वरुणायं चूर्णम् करजतम् प्रियंम्वाद्यं तेलम् इति बिद्रध्यधिकारः। अथ व्रणरोगाधिकारः । व्रणशोथनिदानम् व्रणरोगनिदानम् व्रणरोगचिकित्सा हहयग्रोधादिलेपः व्रणेपु विविधप्रकारा योगा: इतिव्रणरोगाधिकार। अथागन्तुव्रणाधिकारः। पागन्तुकनपनिदानम् तस्य चिकित्सा गुग्गुलुवटिका १२० अमृतागुग्गु तुः जात्याटिष्कृतम् तिलाय एतम् नातिका तैलम् ... ... " ... ...

·[ ५६ ] ... ... " .. " ... . विपया। पृष्ठाडा: विपरोतमल्लतैलम् कुठारतेलम् ६२२ टूर्वाद्यं तेलम् नूलतेलम् व्रणेषु वटिकागुग्गु तुः सप्तविंशतिगुग्गु तुः अग्निदग्धतणनिदानम् तस्य चिकित्सा मधूच्छिद्याद्य पृतम् ६२५ लाङ्गलोतम् पटोलीतेलम् चन्दनाद्य तेलम् कम्पिकतैलम् प्रत्यागन्तुकवणाधिकारः। अघ भनाधिकारः। भाननिदानम् . भग्न चिकित्सा भाभागुग्गलः लाक्षादिगुग्गलः गन्धलम् इति भम्नाधिकारः। यथ नाडोवणाधिकारः । अपनाडोनिदानम् " ... ६२८ ६२८ ...

·[ ५० ] विपया:। पृष्ठाडाः। ... ... ... " " " तम्य चिकित्सा हिस्रायं तेलम् श्यामातम् खर्जिकाद्य तेलम् मैन्धवाद्य तेलम् ६३३ कुम्भीकाद्य एतम् मेपरोमपी कपराध तेन्तम् स्वर्जिकाद्य तेलम् सप्ताङ्गगुग्गलः इति नाडीव्रणाधिकारः। अथ भगन्दराधिकारः। भगन्दरनिदानम् भगन्दरचिकित्सा विष्यन्दनं तैलम् निशा तैलम् करवीराद्य तेलम् नवकार्पिको गुग्गुलुः ६३८ इति मगन्दराधिकारः। अयोपदंशाधिकारः। ... " " उपदंशनिदानम् लिनार्यतिदानम् उपदंशचिमा ·[ ५८ ] विषया । ६४२ ... . . ... " .. पृष्ठावा। करजादा हतम ... भूनिम्याद्य पृतम पागारधूमाय एतम् गोजीतेलम जम्पाद्य तेलम कोशातकोतेलम लिगार्थचिकित्सा इत्युपर्दशाधिकार । अथ शूकदोषाधिकारः। शूकदोपनिदानम गूकदोपचिकित्सा दाऊतैलम् इति शूकदोषाधिकार । अथ कुष्टाधिकारः। कुष्टनिदानम' रसादिधातुगतकुष्टलक्षणानि जिवलक्षणम तस्य चिकित्सा पटकपाय केशरपटकम् पदिराष्टकम् नदकषाय मिमादिमहाकपाय ८४७ ६४८ " ६५७ " " ·६. ५८ पृष्ठावाः। ... ... " ६५८ " " " " विषयाः। मजिष्टादिमहाकपायः उदयमार्तण्डमहाकपायः कुष्टेषु लेपाः धत्तूरवातेलम् श्रीवासतम् सिन्दूराद्यं तैलम् वृहसिन्दूराद्य तेलम् पतैलम् त्रिफलाद्या गुटिका शशाङ्कलेखादिलेहः विफलाद्यो मोदकः महाभल्लातकाम् पञ्चनिम्बादिचूर्णम् विफलाद्यं चूर्णम् पथ्याद्यो वटकः तितपटकं पृतम् पञ्चतितकं एतम् हितीयं पञ्चतितकं तम् गुग्गुलुपश्चतिताक पृतम् द्वितीयं गुग्गु सुपञ्चतितर्क तम् महातितकं एतम् ववकं तम् महावज्जक एतम् खदिराय छतम् ... " :: :: :: :: :: : : : :: :: " " ... " ·[...]. पृष्ठाहाः।. . " ... ... ... ... विषयाः। महाखदिराद्य पृतम् मेषशृङ्गमाद्यं तैलम् वचक तैलम् महावचक तैलम् बगतेलम् वृहत्णतेलम् मरिचायं तेलम् वृहन्म रिचा तम् पुनर्मरिचाद्य तेलम् महामरिचाद्य तेलम् विपतैलम् सोमराजीतेलम् शेतकरवीरतलम् गण्डीराद्य तैलम् सुधाई तेलम् कनकविन्दुनीमारिष्टः खिचिकित्सा कटुकादिप्रलेपः सोमराजीतम् नीलीकृतम् महानीलीटतम् ज्योतिष्मतीतेलम् ... " ... " ... ... ... ... " " ६७७ इति कुष्टाधिकारः।

·[, ६१.] ... ... विषयाः। पृष्ठाडाः। अयोदाधिकारः। उदर्दशीतपित्तकोठनिदानम् ৫৩৩ तेषा चिकित्सा ६७८ सिद्धार्थादियुदर्शनम् इत्युदर्दाधिकारः। अधाम्नपित्ताधिकारः। अम्लपित्तनिदानम् तस्य चिकित्सा दशाङ्गकाथः ६८२ यासागुग्गुलु पिप्पलीकृतम् शतावरीतम् चतु'समचूर्णम् रसागृतचूर्णम् नारिकरखण्डः हबारिकरखण्डः नारिकेरामृतम् अविपत्यकर चूर्णम् ६८० पिप्पल्यादिलेहः खण्डकूष्मांडकम् ६८८ द्राचा एसम् द्राक्षागुटिका इत्यम्नपित्ताधिकारः। " ... ६८४ " ... ... ... . " ·[ .६२ ] विषयाः। ठाधरः। अथ विसर्याधिकारः। ६८८ ... विमर्पनिदानम् विसपचिकित्सा दशाङ्गलेपः तपाद्यं तेन्नम् ... ६८४ गौरवाय इतम् ... करवर्तनम् इति विमधिकारः । अघ विस्फोटाधिकारः। ... विम्फोटकनिदानम् विस्फोटकचिकित्सा गागलेपः पद्मकं कृतम् पतितं तम् " कम्पिलकाय तैलम् इति विस्फोटाधिकार। अध स्नायुधिकारः । मायुनिदानम् वायुचिकित्सा मनिटादिलेपः इति मायधिकारः। 1.

·वपयाः। - ... ... ... ... ७.८ ७०८ पृष्ठाङ्काः। अथ मसूरिकाधिकारः। मसूरिकानिदानम् तस्याथिकित्सा पटोलादिकाथः निम्बादिकाथः दारुतम् इति मसूरिकाधिकारः। अथ क्षुद्ररोगाधिकारः । चजगलिकानिद्रानम् तस्याथिकित्सा विकृतेन्द्रवहादीनां निदानानि । तासां चिकित्सा अन्त्रालजीयवप्रख्या कच्छपिकानां निदानम् ७११ तासां चिकित्सा अनुशयोनिदानम् ७१२ तस्याथिकित्सा विदारीकानिदानम् तस्याथिकित्सा शर्करावंदनिदानम् तस्य चिकित्सा जतमणिमापतितकालकानां निदानानि ०१४ तेषां चिकित्सा मुखदूपिकान्यच्छव्यानीलिकाना निदानानि " " ... " " " . " ·[ ६४ ] पृष्ठाडाः। ७१४ ... विपयाः। तासां चिकित्सा मुषलेपः हरिद्राद्यं तेलम् मनिटाद्य तेलम् कनकतैलम् ... १६ ६१० " कुचमाद्य तेलम् ७१६ " ७१८ " " पशिकण्टफनिदानम् तस्य चिकिता पाददारोनिदानम् तस्याथिकित्सा उपोदिकाद्य तेलम् एन्यत्ततेलम् कदरनिदानम् तस्य चिकित्सा चियनिदानम् चियचिकित्सा, कुननिदानम् कुनखचिकित्सा पलगनिदानम् पल मचिकित्सा परषिकानिदानम् पपिकाचिकित्सा परिद्रा सम् घुधार लम् ०२१ ... " ७२२ . " ·पृष्ठादाः। ... ७२४ " ... " ... " , ... ७२५ [ ६५ । विषयः। मांसीतेलम् दारुणकनिदानम् दारुणकचिकित्सा गुञ्जातैलम् कीचकाद्य तेलम् चित्रकाद्य तेलम् भृगराजतैलम् इन्द्रलुप्तखालित्ययोनिदानम् तयोथिकिस्या मुद्यादिखालित्यहर तेलम् यष्टीमधुकाद्य तेलम् पलितनिदानम् पलितचिकित्सा निम्बबीजलम् केतक्याटितेलम् नोलविन्दुतैलम् पाश्मयाद्य तेलम् केशर जनतेलम् केतकवाद्य तेलम् मयूरपित्ताद्य तेलम् मधुकतैतम् प्रपोण्डरीकाद्य तेलम् अग्निरोहिणीनिदानम् तस्याथिवि सा ... , ७२० .. ... " ... ... " ... ७२८ " " ·पृष्ठाहाः। .... ... ... " " .. , ... [१६]. विषया। बरुमोकनिदानम् बत्मीकचिकिमा मनःशिलाद तैलम् गुद शनिदानम् ... सस्य चिकित्सा मूपिकाद्य तेलम् द्वितीयमूपिकाद्य तेलम् बतीयमूषिका तैलम् चतुर्थमूपिकाद्य तेलम् ... शूकरदष्ट्रनिदानम् तग्य चिकित्सा मध्याविक तैलम् परिवर्तिनिदानम् परिवर्तिचिकित्सा ... अवपाटिकानिदानम् अवपाटिकाचिकिमा निमप्रकाशनिदानम् तम्य चिकित्सा सविरुदगुदनिदानम् सविरुदगुदचिकित्सा पधिपूतननिदानम् पहिपुतनचिकित्मा पटोनवृतम् वृषणकानिदानम् " ७३३ ... ... ७३४ ... " ... " .. ... ... " ... " ... ...

·[...] ... ... ७३७ ... " ... " ... " ७३८ ७४. विषयाः। पृष्ठाडाः। वृषणकच्छुचिकित्सा चमकीलनिदानम् चम्योलचिकित्सा रति तुद्ररोगाधिकारः। अथ मुखरोगाधिकारः। मुखरोगगणना ... ७३८ पोष्ठरोगनिदानम् पोष्ठरोगचिकित्सा मामान्यमुखरोगलक्षणम् दन्तवेष्टरोगनिदानम् दन्तरोगनिदानम् ७४२ दसवेष्टरोगचिकित्सा ७४३ भद्रमुस्तादिवाटिका तात्यादिनम् दन्तरोगचिकित्सा ७४६ विदार्यादितलम् बकुलादा तैलम् महचराद्य तेलम् हरिदाय तेलम् ७४८ लाक्षाद्य तेन्नम् रिमदाद्य तेलम् स्वरपवदिरवटिका महाखदिरवटिका ... ७४४ ७४५ " " ७४८ ·[.५८ 1. पृष्ठाहाः। ... ७५. ... ७५२, ७५३ ... ७५५ विषयाः। जिहारोगनिदानम् जिद्वारोगचिकित्सा तालुरोगनिदानम् तातुरोगचिकित्सा गलरोगनिदानम् गलरोगचिकित्सा सितादितनस्यम् कालकं चूर्णम् पोलकं नाम चूर्णम यवनारादिगुटिका क्षारगुटिका सर्वमुखगतरोगाणां निदानम् तेषां चिकित्सा ... ... ... " " ... " " ... " मेहिको धूमः " . ७५८ सर्यमरोपक्रमः यटीतेलम् मुखरोगेष्वसाध्यारोगाः इति मुखरोगाधिकारः। अध कारोगाधिकारः। करोगनिदानम् फगरोगचिकित्सा दीपिकातनम रामागुग्गनुः ... ... .".

·[ ६८ ] . पृष्ठाडाः। ७६४ ... " ... " ... " ... " " " । ... विषया। ग्योनाकतेलम् हिंखाद्यं तेलम् देवदादितैलम् पिष्पवाद्य तैलम् एरण्डादितैलम् शूकरवसा स्वर्जिकातैलम् मयूरनानाद्यं तेलम् विस्वतन्नम् अपामार्गलम् चारतेलम् पञ्चकपाय: जंब्बाद्य तेलम् विषगर्भतैलम् पञ्चवल्कनलम् चतुष्पर्णतेलम् चतुष्पलवतेलम् कुष्टायं तेलम् शम्बुकतैलम् गन्धकाचं तेलम् समिकर्णचिकित्सा योगचतुष्टयम् कर्णकपालीचिकिरमा शतावरोतेलम् " " . " ... " ... , " ·[ ७० । - ... " ... ... " ७७४ " ... " विषया: पृष्ठाद्वा:। सीवमीयतनम् इति कर्णरोगाधिकारः। प्रय नासारोगाधिकारः । नासारोगनिदानम् ७७१ नामारोगचिकित्सा ७७३ कटविकादिचूर्णम् काट्फलादिचूर्णम् प्योपार्य चूर्णम् গ্রীনল विकटकाद्यं नम् मितेलम् राजरमायनम् पिप्पलीतेनम् राठोतनं तच प्रतिशायनिदानम् प्रतिश्यायचिकिया বা মলম बनाया तेलम् रमाधना नेलम् मतकादिनम् स्मतेनम् मीपतमम् फापोरा तैनम् ७७५ ... 11 ७७७ ... " " ...

·- [.७१ ] पृष्ठाङ्गाः। विपयाः। व्योपाद्य तेलम् ७८१ इति नामारीगाधिकारः । अथ नेत्ररोगाधिकारः । ७८२ ... ... ७८३ ७८५ ०८७ ... . ७६. ... ७८१ नवरोगाणां संप्राप्तपादयः अभिष्यंदचतुष्टयानां निदानम् वाताभिप्यन्दचिकित्सा आथयोतनमात्राविधिः तर्पणमात्रा वृक्षादन्यायं तेलम् पित्ताभिचन्दचिकित्सा रक्ताभिष्यन्दचिकित्सा कफाभियन्दचिकित्मा विल्वाञ्जनम् मविपाताभिप्यन्दचिकित्सा पडङ्गगुग्ग लुः काथो मृतञ्च वामकादिकाथः रुपागतरोगाणां निदानम् तपाचिकित्मा त्रिफलादिपुटपाकाप्चनम् लामञ्जकाद्यमञ्जनम् चन्दनादिवर्तिः दन्तवत्तिः ७८३ ... ७६४ " " ७८६ पेप्यमानम् ·६ २ ] पृष्ठाहा। विप्रया। चूजनम् पटोलाद्य तम ८०१ 4 द्राक्षाद्य तेन्नम् कणाद्य तेलम . , ८.४ C.७ tol हहच्छशकाद्य एतम दृष्टिगतरोगनिदानम् हाददृष्टय घमाध्यादृष्टय वाततिमिरचिकिचा पित्ततिमिरचिकित्सा कपतिमिरचिकित्सा मप्तामृतागुटिका माम्करवति पश्चभुदर्शकमननम् मुग्नावतीति मुक्तादिमह जनम् चन्द्रोदयावर्ति हरीतक्यादिति विफलाद्यावर्ति शहादिवटी कुसुमिकावति चन्दनाद्यार्ति योपाद्यार्ति नागार्जुनाचनम् ०१२ १ . ८१३ ·[७३ ]. पृष्ठावा। ८१४ । ८१६ ... ... ८१८ ... ८१८ ... . ... ८२० विपयाः। अयचम्मंग गपो शतावादिचूचनम् नयनाचनम् शीसकशलाका नेत्र निर्माण प्रकारः त्रिफलाद्य पृतम् फलत्रिकाद्य इतम् मध्यमत्रिफलायं तम् महाविफलाद्य पृतम् द्वितीयं महाधिमलाद्य एतम् भास्कराय दृतम् महापटोलाद्यं कृतम् राखाद्य दृतम् विभीतकाद्यं तेलम् त्रिफलाद्य तेलम् गोमयतैतम् भृगराजतेलम् द्वितीयं भृङ्गराजतैलम् अजितं तैलम् नीलोत्पलायं तैलम् पवनभ तेलम् महापिप्पल्याचं तैषम् वर्ण काचचिकित्सा मरिचादिचूर्णाचनम् ८२१ ... ... " ... ३ ... ... ... ... ८२२ . J " ८२३ ८२४ ·[७४.] पृष्ठादा। ... ८२४ ... . ... ८२६ ... ... विषया। मेषशृङ्गाद्यजनम् नताख्यचिकित्सा हष्टिरोगचिकित्सा शुक्लगतरोगनिदानम् गलगतरोगचिकित्सा सन्धिजाना निदानम् सन्धिजामा चिकित्सा . वम जाना निदानम् वर्मजामा चिकित्सा पिसलक्षणम् पिनचिकित्सा उपपत्मलक्षणम् ... ८२८ ... ६३३ ६३४ तस्य चिकित्सा ... ... ... सशैल्यनेवलवायम् तस्य चिकित्सा आज तम् इति नेत्ररोगाधिकार । अय शिरोरोगाधिकारः। .गिरोगेगनिदानम् वातगिरोरीगचिक्लिा । GEE मयूररतम् c३८ महामयुरष्टतम् पितगिरीरोगचिकिमा ८४१ ... ... .

·[ ७५ ] .. " . ... " ... " ... ... " . " विपया। पृष्ठावा। रक्तशिरीरोगचिकित्सा कफशिरोरोगचिकित्सा हरिद्रायं तेलम् ८४२ सविपातशिरोरोगचिकित्सा पविन्दुस्तम् ८४३ पुनः पड्विन्दुष्टतम् शताहातैलम् ८४४ जीववा तेलम् बलाद्य तेलम्। घयजशिरोरोगचिकित्सा क्रिमिजशिरोगचिकित्सा विगतैलम्, ८४५ । अपामार्गतैलम् सूर्यावर्तचिकित्सा अर्धावभेदकचिकित्सा जीवकाचं तैलम् इति शिरोरोगाधिकारः। अथ स्लीरोगाधिकारः। नष्टकुसमस्य प्रतिक्रिया स्त्रीरोगाणां मध्ये प्रदरनिदानम् ८४५ वातासग्दरचिकित्सा पित्तासग्दरचिकित्सा ८५१ चन्दनादिक कम् कफासून्दरचिकित्सा ... . ८४० ... . -- ८४८ ८५. ... ... ...

·[ ७६ ] पृष्ठाडाः। ८५३ ... ८५४ . ... ... ८५५ ... .. " ... ... ८५० " विपयाः। यामय्यादितं चयम् पुप्पानुगं चूर्णम् अगोवतम् भीतकल्याणतम् शतावरीएतम् सुहष्टतम् शाल्मली तम् काश्मरीष्टतम् सोमरोगनिदानम् सोमरोगचिकित्सा मूवातिमारम् स्त्रीणां विदेपम् योनिरोगनिदानानि योनिरोगचिकित्सा गुडूच्यादिष्टतम् पुनर्गुडूयादितम् नताब तेलम् गर्भप्रदरयोगाः तपाद्य तेलम् फलतम् गर्भारपादयिधिः समकन्यारतम् सत्फनएतम् गतापरोएतम् . ८५८ ... c૮ ... " ... " 2 ..

·[७० ] पृष्ठाद्वाः। ... ८६६ " ... ... ८८८ ८०० ... ... ८७२ ८१३ . विपया:। मनातगर्भनरणम् गर्भस्रावपातयोरवधिपूर्वकलक्षणम् सावपातयोचिकित्सा अकालपाते निदानपूर्वकं दृष्टान्तम् उचितकाले मुदगर्भलक्षणम् असाध्यमूढगर्भगभिण्यो क्षणम्... मूटगर्भचिकित्सा प्रतिमाम सवेदनागर्भिणीचिकित्मा गर्भिणीज्वरचिकित्सा गर्भिणीप्रसवविलम्बे चिकित्सा मद्य.प्रसवक़रायोगा: च्यवनमन्वाः यन्वञ्च अपरापातनविधिः योनिशूलचिकित्सा मकलशूलस्य लक्षणम् तस्य चिकित्सा सूतिकारोगनिदानम् मूतिकारोनचिकित्सा स्तनाभिमन्त्रणम् योनिगाढकरणचिकित्सा प्रतापलकेवरोरसः यवादियपः हितोयो ववादिपः पिप्पन्यादिपः ... " ८०४ ८०५ ... . ... .. C99 ... ८८ ... " ... 5 " ८८ ·[ ] पठाहाः। ८८१ ... " ... " ८८२ ... ८८३ ... ८८४ . ... ... " विपयाः। ययाध तम् पिप्पल्यादि शायः पिप्पयादिष्टतम् भद्रोलाटावं तम् पवजीरकाष्ठ स्तनरोगनिदानम् स्तनरोगचिकिप्ता स्तन्यरोगाया निदानानि नयां चिकित्सा चन्यदपि लक्ष पम् स्तन्यवर्धनविधि बषकानितम् पत्रकाविनम् तनहढीकारगचिकित्सा पलमुपाद्य तैनम् श्रीपतिनम्, तोमगातनप्रकार: कासोमाय नम फरयोराध तेलम् फराद सेन्नम् योनिकन्दनिदानम् ... .... " ... CES ८० " " " " रति बोगेगाधिकार ।

·विषयाः। पृष्ठाता। अघ बालरोगाधिकारः। CCA ८८. ... ... ८८२ ... ... " " . ८८ ८८६ ... ... ८८७ ... ८८८ ... ... बालम्य दुग्धरोगनिदानम् तस्य चिकित्सा पलपादिधूपः मर्पत्वगादिधूपः बालविल्यादिः क्कायोऽवलेहय वालम्य विविधरोगाणां चिकित्सा बालविसर्पनिदानम् बालविसर्पचिकित्सा कुकूणकनिदानम् कुकूमणकचिकित्सा पारिगर्भिकनिदानम् । तस्य चिकित्सा तालुकण्ट कनिदानम् तस्य चिकित्सा 'कथिद्रोगनिदानम् तस्य चिकित्सा अन्यद्रोगविशेषाणां निदानम् तेषां चिकित्सा उपयोर्यकनिदानम् तस्य चिकित्सा पजातदन्तानां निदागम् सेप पिफिरता " ... ८८८ ... " , ... 2.. ... " ८.२ " ·[ ८० ] पृष्ठाहा। ८.३ ... " ८.४ ... ... " 3 ... वपयाः। पकालदन्तोत्पातलक्षणम् तेपामुत्पातानां प्रायचित्तम् मुप्तवान्नस्य दन्तगदनिदानम् तस्य चिकित्सा अधगधायं तम् राघाइतम् गौप्यावं तम् नाचाच एतम् धारीतम् पाठायं एतम् मोमटतम् पटमहन्नएतम् कुमारकम्याप घतम् खटिराय इतम् मिडार्थका वृतम् दिपदमूनाव तम्' बचाय एतम् ग्रामाच एतम् नागराएतम् सोरदयावं तम् विभोतका नम् मासा तेलम् मामान्यदानपनिदानम् 'मामान्यधामपपितिमा . ... ... " ... . " . " ... ... 2.2 ... . ... ...

·... ... ... ... ... .. ... ... ... " ... [.८५ विपया। पृष्ठादाः। स्कन्दग्रहजुटनिदानम् स्कन्दग्रहचिकिरसा स्कन्दापम्मारग्रहजुष्टनिदानम् ८१२ तस्य चिकित्सा सरदादिगणम् शकुनिग्रहनिदानम् ८१३ तस्य चिकित्सा रेवतीग्रहनिदानम् ८१४ तम्य चिकित्सा पूतनाग्रहनिदानम् ८१५ पूतनाग्रइचिकित्सा पन्धपूतनायहनिदानम् ८१६ तस्य चिकित्सा शीतपूतनानिदानम् 2.० तस्याथिकित्सा ८१८ मुखमण्डिकानिदानम् सम्यायिकिरसा ८१८ मैगमेपमहानदानम् तस्य चिकित्सा अन्यविदानम् तम्य चिकित्सा इति वालरोगाधिकार। अघ विपाधिकारः। महानसिकम्य सचणम् ८१३ ... ... ... " ... " " ....

·[ २ ] पृष्ठाहाः। ... ८२२ ... ८२३ " . " 2.२४ ... ... . ... ८२५ ८२६ ... " विषयाः। विषलक्षणम् . विषदातुर्लक्षणम् विषयुतानपरीक्षाकमम् तस्य चिकित्सा आमाशयगतविषलक्षणम् मूलादिविपस्य निदानम् विपविलिप्तशतहतस्य लक्षणम् नगमविषलक्षणम् सामान्यचिकित्सा सर्पदष्टस्यासाध्यलक्षणम् टूपोविपस्य लक्षणम् गरविषम् लूताविपनिदानम् प्राविपलक्षणम् सकलासदष्टलक्षपम् हाधिकादिदष्टानां लक्षणम् यवरितविपलक्षणम् स्थावरविपचिकित्सा वियजन्तूगां बातायुल्बधानुबन्धत्वम् सेयां चिकिरसा नमविपचिकित्सा तार्थोऽगदः महागदः ... ८२७ ८२६ ... " ८२८ ... ८२८ ८३० .0 " ८३१ ८३२ ८३४ दादोऽभ्यद्रो धूपय .

·.८३ ] ... ... " " " " " " ... विषयाः। पृष्ठाद्वाः। चन्दोदयोऽगदः ८३५ सूर्योदयोऽगदः ८३६ अमृवष्टतम् नागदन्त्याद्यवृतम् तण्डुलीयं कृतम् अजेयरातम् 2३७ मृत्युपाशापहं पृतम् दूपीविपचिकित्सा हपाद्यं एतम् ८३६ लूताविषचिकित्सा ८२८ पाखविपचिकित्सा अलर्कविषम् हचिकदष्टस्य चिकित्सा ८४१ नखदन्तजविषस्य चिकित्सा ८४२ जलौकाविषम् कीटविषम् ८४३ मक्षिकाविषम् मस्थविपम् ... विपजुष्टस्यासाध्यलक्षणानि प्रति विपरोगाधिकारः। अथ जलदोषादिदीगाधिकारः । ८४५ जलदोपप्रतिक्रिया ८४६ शुकम्तम्भकारणप्रतिक्रिया इतिजलदोपादियोगाधिकारः।' ८४० ... " 2४४ .

·[.८४ ] विषया.। पृष्ठाडा। अथ रसायनाधिकारः। ८४६ 289 " 2५१ " ... ६५१ शुक्तम् मधुशताम् गुडतक्रम् पालिवईनचतु सेह बहच्छिवगुटिका गुग्गुलुरसायनम् गन्धककल्पम् गन्धकद्रुति गन्धकयोग गन्धकरसपर्पटी ताम्बरसायनम् पुनस्ताम्बरसायनम् पञ्चामृतनामरम ताम्बकम् द्वितीय ताम्बकम् तामामृतास्य रसायनम् पपटाय रसायनम् अन्धककल्प महाबलविधानाधकम् अनकम् उमाभामितमधकम् देतोयमधफम् 2५२ ८५३ ... ८१५ . ८५७ ८५८ ८६. ". 2६३ . .

·[.८५ ] पृष्ठाडाः। ... " " ... ... ८६५ ... " ... ३ ८६८ " ... विषयाः। पानीयमतवटी द्वितीर्यपानोयभक्तवटो । टतोयपानोयभक्तवटो । चतुर्थपानीयभक्तबटी पञ्चमपानीयमकवटी पठीयानीयभक्तवटी लोहरसायनम् सूर्यमयूखेन लोहमारणम् सूर्यमयुखेनानकमारणम् सप्तमीपानीयवटी सर्वतोभद्रलोहः बातश्लेष्मप्रकृती रसायनम् कफपित्तप्रकृती रसायनम् आमवातव्याधी रसायनम् खासादिव्याधी रसायनम् वातरतादिव्याधी रसायनम् लोहोदरव्याधी रसायनम् राजयक्ष्मादिव्याधी रमायनम् वातग्रहण्यां रसायनम् पित्तग्रहण्यां रसायनम् लेमग्रहण्यां रसायनम् वातपित्तग्रहयां रसायनम् वातलेभग्रहण्यां रसायनम् पित्तलेणग्रहण्यां रसायनम्, -७१ ... ८७२ " . ... ... ... " ·[.८६ ] पृष्ठागः। ८७६ २७७ ... ... ८८१ ८८२ " २८३ वषयाः। लोहामकम् खपराख्यं रसायनम् शिरोवस्ति मम्मनिर्देशः वातनादिरोगसंख्या पित्तजरोगगणना होमजरोगगणना रसायनलक्षणम् विविधरसायनयोगाः मधुहरीतकी लोहगुग्गुलुः नरसिंहचूर्णम् अनगन्धाद्यं चूर्णम् सददारकल्पः ज्योतिमतीतेलपानविधिः लोहरसायनम् दासरसायनं लोहम् साध्यसाधनविधिः स्थालीपाकमेषजानि नागार्जुनोलेह मारस्वतं दृतम् गुडूच्यादिष्टतम् पतुष्कयनयटतम् हितोयसारखत पृतम् ... ... " " .... 222 ... ... 2८१ ... " ८८२ 228 . ८८५ ... ... " ·, [८ !' पृष्ठाडाः। विषयाः। अष्टाङ्गमङ्गलं पृतम् ... ८८५ इति रसायनाधिकारः। “. ... ... " 225 ... ... 222 ... " अथ वानीकरणाधिकारः। शुक्रदोयां: ८८६ तेषां चिकित्सा वाजीकरणयोगाः 22७ पूपालिका रसाला वृहदश्वगन्धायं तम् अश्वगन्धायं तम् सप्तप्रकारलैव्यस्य लक्षणानि तेषां चिकित्सा शतावरीष्टतम् मापवलम् गोधूमाद्यं पृतम् जीवन्तीयमकम् १००४ गुड़कूष्माण्डकम् १००५ इति वाजीकरणाधिकारः। अथ सेहपानाधिकारः। तत्र प्रथमरोगानुत्पादनक्रमम् १००६ नेहपानविधिः १००० इति स्नेहपानाधिकारः। ... " . ... ... ... ...

·[.८८ ] । ... विषयाः। पृष्ठाहाः। अथ खेदाधिकारः। खेदविधिः इति स्वेदाधिकार अध वमनाधिकारः। वमनविधिः इति वमनाधिकारः। अथ विरेचनाधिकारः । विरेचनविधिः विरेचनमात्रा एतावत्येकदिनमात्रा अभयाद्यो मोदकः माणिभद्रमोदकः गुड़ायं मोदकः मिथ्यायोगातियोगयोचिकित्सा... १०२० इति रचनाधिकारः। अथ वस्तिकर्माधिकारः। वस्तेस्त्रयोभेदाः १०२२ तषां नामानि लक्षणानि च १०२३ बस्तेलक्षणम् वस्त्यर्थद्रव्यस्य मात्रा वस्तिनेवप्रमाणम् अनुवासनवस्तिदानविधिः गुडुचीतेलम् १०१८ १०१८ १०२० ... ... ... ... ... " ... ... ... ... १०२४ ·1.2] " ... ... " " ... , ... " " विषयाः। पृष्टाहा। निरुहवस्तिदानविधिः हादशप्रस्ताः पिच्चिलबस्तयः उत्क्लेशनवस्तिः १०३५ दोपहरवस्तिः शोधनवस्तिः लेखनवस्तिः हगवस्तिः विडङ्गादिनिरुहः मधुलिकनिरूहवस्तयः यापनवस्तिः सिद्धवस्तिः क्षारबस्तिः मूववस्तिः वैतरणवस्तिः आईमात्रिकनिरूहः एरण्डाद्यो निरूहा उत्तरवस्तिदानविधिः १०४१ इति वस्तिकर्माधिकारः। अथ धूमपानाधिकारः । धूमाः पञ्चप्रकाराः नेपां पानविधिः १०४४ एतेषां धूमपान हितं न भवति. १०४५ धूमपानादेते रोगा नश्यन्ति इति धूमपानाधिकारः। ... " .... ... ... १०४४ ... ...

·[.१] ... ... ... ... " ... ... विषयाः। पृष्ठाडाः। शिरोऽभ्यङ्गगुग्णाः १०५४ कैशप्रसाधनगुणाः अभ्यादिहिताचाराणि शरीरे रसादिसप्तधातूनां परिमाणम् व्यजनादीनां गुणाः इत्यनागतामयप्रनिषेधाधिकारः । अथ द्रव्यगुणाधिकारः । मधुरादिपडसानां गुणाः १०५८ अश्वगन्धादिद्रव्याणां गुणाः १०५८ द्रव्याणां प्रतिनिधिः ट्रव्यग्रहणे संकेतः इति द्रव्यगुणाधिकारः। अघ गणपाठाधिकारमाह । स्थिरादिगुणः पारग्वधादिगणः सुरसादिगणः कुष्टकादिगणः पिप्पल्यादिगणः एलादिगणः वचाहरिद्रादिगणी भूर्वादिगणः सालसारादिगण वारुखादिगणः वीरक्षादिगणः ... ... " " ... " ... ... " ... ... " ... " ·[२ पुडाही " " " " ... ... ... ... विषयाः। रोधादिगण: अर्कादिगण श्यामादिगण वृहत्यादिगणः पटोलादिगएः काकोल्यादिगण: ऊपकादिगणः सारिवादिगणः अञ्चनादिगणः पुरुपकादिगणः प्रियम्बम्बष्टकादीगणों न्यग्रोधादिगण: गुडूच्यादिगणः उत्पलादिगणः मुस्तादिगणः त्रिफलायागुणाः आमलक्यादिगणः वपुताम्रादिगणः लाचादिगणः सहत्यञ्चमूलम् लघुपञ्चमूलम् इति ट्रव्यगणाधिकारः। • अथ संशोधनसंशमनरसट्रव्यादिनां वर्गाधिकारः । ऊर्यभागहराणि १०७१ ... " " " ... ... ।

·[१३]. ... " .." " ... ... : " .. ... " विपयाः। पृष्ठावा। अधोभागहराणि १०७१ शिरोविरचनानि १०७२ बातसंशमनीवर्ग: पित्तसंशमनीवर्ग: लेभसंशमनोवर्ग: मधुरोवर्ग: अम्लोवर्गः १०७३ लवणोवर्ग: ... कटुकोवर्ग: तितकोवर्गः कपायोवर्ग: दीपनीयोवर्ग: इति संशोधनसंशमनरसद्रव्यादीनां वर्गाधिकारः। अघांचUमाह। वर्यती सदाचाराः १०७४ शरहतौ सदाचाराः १०७ हेमन्ते सदाचाराः शिशिरे सदाचासः बसन्ते सदाचाराः ग्रीमे सदाचार: १०७७ ऋतुसन्धिः १०५८ यमदंष्ट्रा वर्षावृत जलपानप्रकारः इत्यूतुचर्याधिकार। ... " . ... " ... " .. ... " । "" -- ·[८५ ]. ... ... " ... " ... ... ... विषयाः। पृष्ठाझाः। भोजनादी लवणार्दकभक्षणम् ... १०८८ विल्वकालिकगुणाः सुहादियूपगुणाः अङ्गारपकवार्ताकगुणाः तपूरादीनां गुणाः १००० शक्तूनां गुणाः वार्ताकादीनां साधनम् पटोलफलादिभिः मांससाधनप्रकाराणि १.८२ इति व्यच्चनमांसयननयोर्गुणाधिकारः। अथ मत्स्यव्यञ्जनगुणाधिकारः। मत्स्यानां गुणाः १०८३ दग्धमव्यगुणाः मूलकादिभिः साधितानां मत्स्यानां गुणा: इति समत्स्यव्यञ्जनगुणाधिकारः। अथ द्रवद्रव्याधिकारः। तत्रादो तोयवर्ग: १०८६ चीरवर्ग: १०८८ दधिवर्गः १०८ तक्रवर्ग: नवनीतवर्ग: ११०१ तेलवर्ग: मधुवर्ग: ११०२ इत्तवर्ग: मयवर्ग: ११०३ ... . ... ... . ... ... ... ...

·१०७८ . ... ... " ... ... M ... ! ८४.. विषयाः। पृष्ठावा। अथ धान्यवर्गाधिकारमाह। शालीनां गुणाः श्यामाकादीनां गुणाः मापादोनां गुणः १०८० यवगुणाः गोधूमगुणा इति धान्यवर्गाधिकारः। अथ मांसवर्गाधिकारः लावादीनां मांसस्य गुणा: १०६१ गुहागयादीनां मांसगुणाः आनुपमांसगुणा: छगलादीनां मांसगुणाः मत्यादिजलाशयानां मांसगुणा: इति मांसवर्गाधिकारः। अघ फलवर्गमाह। पाठादिशाकानां गुणाः मूलकादिकन्दानां गुणाः न्यग्रोधादिपत्राणां गुणाः कारवेलकादिफलानां गुणाः कर्कव्यादिमिष्टफलानां गृणाः इति फलवाधिकारः। पय व्यञ्जनमांसव्यंजनयोरधिकारमाह । ... १०५२ ... " .. १०८ ... - ... १०० 'मोदनस्य गुणाः ·[ ८५ ]. ... ... ... ... ... ... ... विपयाः। पृष्ठावाः। भोजनादी लवणार्दकभक्षणम् १०८४ बिल्वकाञ्जिकगुणाः । सुहादियूपगुणाः । अनारपक्वार्ताकगुणाः तपूरादीनां गुणाः १०८० शक्तूनां गुणाः वार्ताकादीनां साधनम् १०८१ पटोलफलादिभिःमांससाधनप्रकाराणि १.८२ इति व्यञ्जनमांसव्यञ्जनयोर्गुणाधिकारः। अथ मत्स्यव्यञ्जनगुणाधिकारः। मस्थानां गुणाः १०८३ दग्धमत्स्यगुणाः मुलकादिभिः साधितानां मत्स्यानां गुणाः इति समत्स्यव्यञ्जनगुणाधिकारः । अथ द्रवद्रव्याधिकारः। तबादौ तोयवर्गः १०८६ चोरवर्ग: १०८८ दधिवर्ग: १०८८ तक्रवर्गः नवनीतवर्गः ११०१. तेलवर्ग: ... ... ... ... " । मधुवर्ग: ११०२ ... इचवर्ग: मयवर्ग: ११०३ .. ।

·रो खम्ति श्रीगणेशाय नमः ॥
वङ्गसेन।
ध्यात्वा गिरीगमपहाय वचः प्रपञ्चं
वहानुपास्य भिपजस्तदुहनतीय ।
श्रीवङ्गसेन भिपजा खलु वेद्य हद-
सिद्धप्रयोगनियहो बहु लिख्यतेऽस्मिन् ॥१॥
मत्वा शिनं प्रथमत, प्रणिपत्य चण्डी
वाग्देवतां तदनुतातपदं गुरु च ।
संग्राह्यते किमपि यत्सुजने स्तदत्र
चेतो विधातुमुचितस्तदनुग्रहेण ॥ २॥
हेतुर्जनः परगुणेषु भवागानां
हेप किमप सहजो गुगतापहारी।
याञ्चापि दैन्यफनभूरिफला तदानीं
ताग्विधस्य मिथुनम्य विमोचनाय nan
कान्तिकावासनिर्जात योगदाधरसूनुना।
कियते वगसेनेन चिकित्सामारमग्रह. ॥४
हृदि तिष्टति यम्यप चिकित्सा तल मंग्रहः ।
मनिदानचिकित्सायां न दन्दिारपमो मिपक् ॥ ५ ॥
धम्मायकाममोनागामारोग्य मूलमुत्तमम्।
रोगाम्तम्यापहत्तार येयमो जीवितम्य च ॥ ६ ॥
नेपां प्रगमनोपायमतिसिंहमम् ।
ब्रूमहे नातिविम्तीग मनिटानचिमिनिराम् ॥ ७॥

·अघ निदानपंचकमाह।
निदानं पूर्वरूपाणि रूपाण्युपश्यस्तथा ।
सम्प्राप्तियेति विज्ञानं रोगाणां पञ्चधा स्मृतम् ॥८॥
येनाहारविहारेण रोगाणामुद्भवो भवेत् ।
क्षयो हदिय दोषाणां निदान हि तदुच्यते ॥८॥
निमिसहेवा यतनप्रत्ययोत्थानकारणैः ।
निदानमाहुः पर्याय: प्राग्रूपं येन लक्ष्यते ॥ १० ॥
उत्यित्सरामयो दोप विशेपेणानधिष्ठितः।
लिङ्गमव्यतमल्पत्वाद्याधीना तद्यथा यथम् ।
संस्थानं व्यञ्जन लिङ्ग लक्षणं चिङ्गमालतिः ॥ ११ ॥
हेतुयाधिविपर्यस्त विपर्यस्तार्यकारिणाम् ।
ओपधान्न विहाराणामुपयोगं सुखावहम् ॥ १२ ॥
विद्याटुपमयं व्याधः महिसामामिति स्म तम् ।
विपरीतोऽनुपगयो श्याध्यसात्ममिति स्मृतः ॥ १३ ॥
यथा दुष्टेन दोपेण यथा चानविसपता।
निष्टत्तिरामयम्यासी सम्प्राप्तिातिरागतिः ॥ १४ ॥
मंग्यादिकल्पप्राधान्यवलकालविशेषतः ।
मा भिद्यते यथा वैव वक्ष्यन्तेष्टो व्वरा इति ॥ १५ ॥
दोपाणां समवेतानां विकल्पोऽशांशकल्पना।
स्वातन्वापारतन्त्रमाभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ १६ ॥
हलादिकासंगाययवैवलादलविशेषणम् ।
नत दिन भुक्तांगेप्यांधिकालो यया बलम् ॥ १७ ॥
इति प्रोतो निदानायंस्तुहरामेनोपदिश्यते ।
मयंपामेव रोगाणां निदानं कुपितामला: ॥
तत्प्रकोपस्य तु प्रो रिविवाहितमेग्नम् ॥ १८ ॥

·वङ्गसेन। निदानार्थकरीरोगी रोगस्थाप्युपजायते तद्यथा ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते॥ रक्तपित्तावरस्ताभ्यां वासश्चाप्युपजायते ॥ १८ ॥ प्लीहाभिवाजठरं जठराच्छोफ एव च । प्रर्शोभ्योजीठरं दुःखं गुल्मयाप्य,पजायते ॥ २० ॥ प्रतिश्यायाद्भवेकासः कासासञ्चायते क्षयः। क्षयरोगस्य हेतुत्वे शोपचाप्य पजायते ॥ २१ ॥ ते पूर्व केवला रोगाः पद्यावेत्वर्थकारिणः । उभयाथैकरादृष्टास्तथैव कार्यकारिणः ॥ २२ ॥ कचिदिरोगो रोगस्य हेतर्भूत्वा निवर्तते । न प्रशाम्यति चाप्यन्यो हेतुत्व कुरुतेऽपि च ॥ २३ ॥ एवं कच्छ तमो नृणां दृश्यते व्याधिसंकरः। तस्माद्यनेन सद्दौरिच्छद्भिः सिद्धिमुत्तमाम् । ज्ञातव्यो वक्ष्यते योयं ज्वरादीनां विनिथय ॥ २४ ॥ रोगमादी परीक्षेत ततो नन्तरमौषधम् । तत्तत्कर्मभिपक्पथार्जनानपूर्व समाचरेत् ॥ २५ ॥ यस्तुरोगमविज्ञाय कर्मण्याभरते भिषक् । अम्यौषधविधानन्न स्तस्य सिंधिर्यदृच्छया ॥ २६ ॥ अप्यौपधविधानतः सर्वभैषज्य को विदः। देशकालप्रमाणन स्तस्य सिदिनसंशयः ॥ २७ ॥ . भैषज्याहारचेष्टानां यो न वेति गुणागुणम् । न सवैति भिषक्सम्यक्तस्य स्वास्युहिताहितम् ॥ २८ ॥ प्रादावन्ते रूजां ज्ञाते प्रयतेतचिकित्सिकः । साध्यासाध्यविभाग स्ततः कुर्य्याञ्चिकित्सितम् ॥ २८ ॥ यस्तुरोगविशेषज्ञः सर्वभैपज्य को विदः । .

·४ . बनमन। देशकालप्रमाणज्ञ स्तस्य सिदिन संशयः ॥ ३० ॥ दर्शनस्पर्शनप्रश्चाधिज्ञानं विधा मतम् । आदी दृशस्ततः स्पर्शाच्छीतादिप्रग्नतो परम् ॥ ३१ ॥ कछोपायः मुखोपायो विविधः साध्य उच्चते । अमाध्यो दिविधो ने यो याप्यो यथाप्रतिक्रिय. ॥ ३२ ॥ याप्याः केचित् प्रकृत्यैव साध्यायाप्या उपेक्षिताः । स्वभावाद्याधयो साध्याः केचिद्याप्या उपेक्षिताः ॥ ३३ ॥ माध्यायाप्यत्व मायान्ति याय्याशासाध्यतां तथा । घ्रन्तिप्राणानमाध्यास्तु नराणां निष्कि यावताम् ॥ ३४ ॥ जात्तमात्रचिकित्सास्तु नोपेक्षयोल्पतया गदः । वह्निगठविपस्तुल्यः स्वल्पोऽपि विकरोत्पसौ ॥ ३५ ॥ मच कुपितो दोपः समुत्यानविशेषतः । ग्थानान्तरगतयापि विकारान् कुरुते वहन् ॥ २६ ॥ निवृत्तेऽपि पुनर्व्याधिः स्वल्पनायाति हेतुना। तोण मार्ग कृते दोपैः शेषः सूक्ष्म वा नलः ॥ ३७॥ कम्जाव्याधयः कैचिहोपजा: मसि चापरे । कमीदोपोद्भवाथान्ये कम्मजास्त स्वहेतुकाः ॥ ३८ ॥ यथा गाम्वन्तु निर्णीतो यथा व्याधिचिकित्सितः । न गमं याति यो व्याधिः सन्ने यः कम्जो वुधैः । ३८॥ म्बन्पदीपो गरीयान्यः मजेयः कर्मदोषजः । कम्पचयात्कर्मशतो दोपज, संसमोपधैः । कमांदीपोवं याति कम्नदोपचयात् क्षयम् ॥ ४० ॥ नम्तिरोमो बिनादोपैमातमाचिकित्सिकः । अनुनमपि दोषाणां लिङ्गव्याधिमुपाचरेत् ॥ ४१॥ विकागणामफुगलो न जिड़ियात्कदाचन ।

·वनमन। . न हि सर्वविकाराणां नामतोऽम्ति प्रवास्थितिः ॥४२॥ यथा विपं यथा शस्त्रं यथाग्निरनिर्यथा। तथीपधमविन्नातं विज्ञातममृतं यथा ॥४३॥ याभिः क्रियाभिर्जायन्ते शरीरे धातवः समाः। साचिकित्साविकाराणां कर्मतद्भिपजां मतम् ।। ४४ ॥ नचैकान्ते न निर्दिष्टे शास्त्रेऽपि निवडुधः । स्वयमम्यत्रभिपजा जयं बुद्धिमता भवेत् ॥ ४५ ॥ उत्पद्यते हि सावस्था देशकालवलं प्रति। यस्यां कार्यमकाय स्यात्कर्मकार्यञ्च वर्जितम् ॥ ४६ व्याधस्तत्वपरिजानं वेदनायाय निग्रहः । एतद्दद्यस्य वैद्यत्व' न वैद्यः प्रभुरायुपः ॥४७॥ वर्षा नभो नभस्यौ तु तत्रवायुः प्रकुप्यतिः । पित्त प्रायेण रक्तञ्च गरदाखिनकार्तिके ॥४८॥ हेमन्ती मार्गपीपी तु वातलो रूचं एव तु । तच्च शिशिरो माघः फाल्गुनथ प्रकीर्तितः ॥ १८ ॥ वसन्तक्षेत्र वैशाखी तस्मिश्लेषाप्रवर्तते। ज्येष्टापाढ़ी च विख्यातो निदाघः पितवानपि ॥ ५० ॥ अध जलप्रकारम् । यथत्तुक्रमनिटि जलं काथञ्च वक्ष्यने । वसूदकमादाय पचे त्तत्सतभागिकम् । अष्टभागावशिष्टन्तु निर्दोषमुदकं पिवेत् ॥ ५१ ॥ धारापातेन विष्टम्भि दुर्जरं पवनाइतम् ।

·६ वगसेन। गृतशीतं त्रिदोपत्र वाप्यान्तर्भावितं भुवि ॥ ५२ ॥ प्राहट नमो नभस्यौ च ईपोजौ तु शरमती। मार्गपोपौ तु हेमन्तः शिशिरो माघफालुनौ ॥ ५३ ॥ वसन्तथैववैशाखौ निदाघः शुचिः शुक्लमाक् । प्रावटकाले गृतं तोयं दद्याचाष्टगुणं जलम् । अष्टभागावशिष्टन्तु निदोपसुदकं पिवेत् ॥ ५४ ॥ शरदिपगुणं तोयं दत्वा कृथितमाचरेत् । पष्टभागावशिष्टन्तु पिवेद्दोषहरं जलम् ॥ ५५॥ हेमन्ते च मृत तोयं दत्वा पञ्चगुणं जलम् । पञ्चभागावशिष्टन्तु निर्दोपमुदकं पिवेत् ॥ ५६ ॥ शिशिरै च मृत तोयं दत्वा चतुर्गुणं जलम् । चतुर्भागावशिष्टन्तु निर्दोपमुदकं पिवेत् ॥ ५७ ॥ यमन्ते त्रिगुणं तोयं दत्वा कथितमाचरेत् । तीयभागशिष्टन्तु पिवेदोपहरं जन्तम् ॥ ८॥ ग्रोणे च द्विगुणं तोयं दत्वा वापि भिषग्वरः। अर्धोदकावशिष्टन्तु पिवेद्दोपहरं जलम् ॥ ५८. कोपः शरवसन्त पु-वहुकालेषु शान्तितः ॥ कफपित्तानिना: पूर्वमध्यान्तेषु व्यवस्थिताः । वयो होराविभूतानां मन्धिष्वपि कफानिली ॥६॥ यायोः प्रत्यूपसाया नीर्णान्ते च विसर्पणम् पितम्याहो निगया जोमाने च लक्षयेत् । ६१ ॥ भुक्तमानप्रदीप त पूर्वाहे नेमण्यो भपेत् । एकदिविविभागेन दुष्टान्दोपान् विगोधयेत् ॥ ६२ गोते गीतप्रतीकारमुग चेदोणवारणम्। हला कुानियां प्राप्तां क्रियाकालं न हापयेत् ॥ ६३ ॥ . .

·वनसेन। . अप्राप्तवा क्रियाकाले प्राप्त वा न कृताक्रिया। क्रियाहीनातिरिक्ता च साध्येप्वपि न सिध्यति ॥ ६४ ॥ यात्यु दीर्थ शमयति नान्यव्याधि करोति च । साक्रिया नतु या व्याधि हरत्पन्यमुदीरयेत् ॥६५॥ इतिषऋतुतजलपानाध्यायः । -0- अथ प्रकृतिलक्षणम् । शुकारगर्भिणी भोज्य चेष्टा गर्भाशयान्तरे। यः स्याहोपोऽधिकस्तेन प्रकृतिः सप्तधोदिता । ६६ ॥ रुशो रूक्षोऽल्पकेशय चलचितो न च स्थितः। वहुवाग्वग्रोमगः स्वप्ने वातप्रकृतिको नरः ।। ६७ ॥ अकालपलितो गौर: प्रस्वेदीकोपनो वुधः । स्वप्रेऽपि दीप्तिवत् प्रेक्षी पित्तप्रकृतिको नरः ॥८॥ स्थिरचित्तः सुवद्वानः संवतः स्निग्धमूर्द्धजः । स्वप्ने जलाशयालोकी ने मप्रकृतिको नरः॥६६॥ ममि लक्षण नैयादिविदोपानुगा नरः । दोषथेट्रसताद्भाव व्याधिकप्रकृतिः स्मृतः ॥ ७० ॥ प्रकृतिमिह नराणां भौतिकी कैचिदाहुः पवनदहनतोयैः कीर्तिनास्तास्तुतिम्रः । स्थिरविपुलशरीर पार्थिवश्य क्षमावान् शुचिरचिरोवो नाभमः खैमहद्भिः ॥ ७१ ॥ विपजातो यथा कीटो न विपेण विपद्यते। तहत् प्रकृतयो मय शक्नुवन्ति न वाधितुम् ॥ ७२ ॥ वायुः सामो विवन्धाग्निसादम्तम्भनकूजनैः । " ·वसन। बेदना शोफनिस्तोदः क्रमशोऽङ्गानि पीड़येत् ॥ ७ ॥ विचरैयुगपञ्चापि गृहाति कुपितो मृशम् । स्नेहाद्यैर्वृद्धिमायाति मेवः सूर्योदये निशि ॥ ४ ॥ निरामो विगदो रुक्षो निर्विवन्धोऽल्पवेदनः। विपरीतगुणे: शान्ति निग्धैर्याति विशेषतः । ७५ ॥ दुर्गन्ध हरितं सावं पित्तमम्नरसं गुरु । अम्लिका कण्ठहृद्दाइकर मामं विनिर्दियेत् ॥ ७६ ॥ आतावं पित्तमत्पुण रमे कटुकमस्विरम् । पर विगन्धिविन्नेयं रुचि वद्भिवलप्रदम् ॥ ७७॥ फेनिलम्तंतुन: जावः कण्ठदेशेव तिठति । सामो वनागो टुर्गन्धः क्षुटुगारविघातकृत् ॥ ८ ॥ फेनवान् पिण्डिनः पाण्डुनि:मारो गन्ध एव च । पक्कः स एव विन्न यः खेदवान् ववादितत् ॥ ७ ॥ -- अय देशप्रकृतिमाह । वहदकनगोऽनूपः कफमारुतरोगवान् । जागनोऽल्पाम्बुगाखी च रतापित्तगदोत्तरः ॥ ८ ॥ मनिष्टलनगी पेतो देशः माधारणो मतः। ममाः माधारणे यम्मादागीतोपमारुताः। ममता तेन टोपाणां तम्मात्साधारग्यो वरः ॥८१ ॥ स्वदेगे निचिता दोपाम्वन्यम्मिन् कोपमागताः। वनवन्तम्तया न प्युः जनजानाम्यलाहता:॥२॥ उचित वत्त मानम्य नाम्ति देगलत भयम् । पाहारम्पप्रचेटादी तगम्य गुणे सति । ८३ ॥

·.
वङ्गसेन।
मिथ्यादृष्टा विकारा हि दुराख्यातास्तथैव च ।
यथा दुप्परिपृष्टाय मोहयेयुधिकित्सकान् ॥ ८४ ॥
इति देशप्रकृतिः ।
वैद्यो व्याध्युपसृष्टश्च भैषज्य परिचारकः ।
एत पादाश्चिकित्सायाः कमांसाधनहेतवः ॥ ५॥
इति चिकित्सालक्षणम् ।
तत्वाधिगतशास्त्रार्थो हष्टकम्मा स्वयं कृती।
लघुहस्तः शुचिः शूरः सर्वोपस्करभैपजः ॥ ८ ॥
प्रत्यु त्पन्नमति(मान् व्यवसायो प्रियंवदः ।
सत्यधर्मरतो यथ स भिपक् पादमाते ॥ ८७ ॥
इति वैद्यलचषम् ।
आयुस्मान् सत्यवान् साध्यो ट्रव्यवानात्मवानपि ।
उच्यते व्याधितः पादो वैद्यवाक्यकदास्तिकः ॥ ८८ ॥
इति रोगीलक्षणम्।
अथोपधि
लक्षगाम् ।
प्रशस्तदेशमम्भूतं प्रशस्तेह निचोद्धृतम् ।
अल्पमात्र महावीर्य गन्धवर्णरसान्वितम् ॥ ८८ ॥
दोपन्नमग्लानिकरमविकारि विपर्यये।
समीक्ष्यकाले दत्तं च भैपज्यं पाद उच्यते n८० ॥
स्निग्धोऽजुगुप्सु बलवान्युक्तो व्याधितरक्षणे ।
वैद्यवाक्यवदायान्तः पादः परिचरो मतः ॥ ८१॥
गुणवद्भिस्त्रिभिः पादैश्चतुर्थी गुणवान् भिषक् ।
व्याधिमल्यन कालेन महान्तमपि साधयेत् ॥ ८२॥

·वनसेन। चतुष्यलास्तु कुड़वः सशरावाई उच्यते। मानिकाष्टी पलान्येव धरणं दशभिः पलैः ॥ ४॥ द्वाभ्यां पलाभ्यां प्रस्तं तच पोडशकं विदुः । खारीच पोड़शद्रोणा दशभिर्धरणैस्तुला ॥ ५ ॥ चत्वारः कुड़वा: प्रस्थः स शरावदयं मतम् । पलानि चैव विद्भिः पोड़शैव प्रकीर्तिताः ॥ ६ ॥ प्रस्थाश्चत्वार एव स्युराढ़कोऽष्टशरावकः । कसः स एव विज्ञेयः स तु पात्र च पण्डितैः ॥ ७ ॥ अपि मानविदो ह्येप: चतुःपष्टिपलो मतः । चत्वारथाढको.द्रोणः सो द्वात्रिंशध्यरावकः ॥९॥ सूर्पाईनल्षणं चैव कलशो घट एव च। अयं च पलसंख्यातः पट्पञ्चाशच्छतदयम् ॥८॥ द्रोणहयं च सूर्पः स्यात् स कुम्भ इति चोच्यते । चतुःपटिशरावोऽसौ व्यवहारार्थमुच्यते ॥ १० ॥ स हादशपलानीह शतानां पञ्च चोच्यते । गोणी द्रोणाय चत्वारः स शरावशत मतम् ।. अष्टाविंशतिसंयुक्त सर्वथा सूक्ष्मवुद्धिभिः॥ ११ ॥ पलानां तु सहस्रक चतुर्विंशतिकं स्म तम् । प्रस्थादिमानमारभ्य द्रव्यादेहि गुणान्वितम् ।। कुड़वोऽपि क्वचिदृष्टं यथादन्ते वृते स्म ते ॥ १२ ॥ वैण्वाक्षायसादीनां भाण्ड तु चतुरङ्गलम् । विस्तीर्णमथलतं च कुड़वं तं विनिर्दिगेत् ॥ १३ ॥ त्यतरोगिगामाह। चण्डः साहसिको भीतः कृतघ्नो व्यग्र एव च।

·वङ्गसेन । यो वैद्य नृपति हैप्टा तद्देष्टा शोकपीड़ितः ॥ १४ ॥ यादिच्छको मुमुर्पय विहीनः कारणथ यः । वैरी वैद्यविदग्धय श्रद्धाहीनः सुशशितः ॥ १५ ॥ भिपजामविधेयश्च नोपक्रम्या भिपग्विधाः । एतानुपाचरन् वैद्यो बहून् दोषानवाम यात् ॥ १६ ॥ एभ्योऽन्ये समुपक्रम्या नराः सर्वैरुपक्रमैः । नैव कुवातलोभेन चिकित्सापुण्यविक्रयम् । ईश्वराणां वसुमतां लिप्सतार्थन्तु वृतये ॥ १७ ॥ चिकित्सितं शरीरं यो न निष्कोणाति दुप्रतिः । स यस्करोति सुकृतं सत्सवं भियगनुते ॥ १८ ॥ क्वचिन्मैत्री कचिदर्थः कचिदम्म कचिद्यशः । कम्माभ्यासः कचिच्चैव चिकित्सा नास्ति निष्फला ॥१८ कुचैलः कर्कशः स्तब्धः ग्रामिण: स्वयमागतः । शस्यते यश वैद्यो न धन्वन्तरिसमो यदि ॥ २० ॥ स वैद्यस्तेन येऽसाध्यानारभन्ते चिकित्सितुम् । अवैद्यजीविकासिद्धिः स्याहुणाक्षरवत् क्वचित् ॥ २१ ॥ मापान विद्महे मेहे यवमा मदात्यये। अबुदिपूर्वमप्याशीवितं भेज भवेत् ॥ २२ ॥ अग्युर्वेदोदितां युक्ति कुर्वन्ति स्वहिताय ये । पुण्यायुर्बुद्धिसंयुक्ता निरोगास्तु भवन्ति ते ॥ २३ ॥ आयुर्हिताहितं ब्याधि निदानं शमनं तथा । विद्यते यत्र विवद्भिः स चायुर्वेद उच्यते ॥ २४ ॥ ०- अघ रोगगणना। ज्वरोऽतिसारो ग्रहणी चार्थोऽजीणं विसूचिका ।

·वनसेन), अलसः सविलम्बी च कृमिरूक् पाण्डुकामलाः ॥ २५ ॥ हलीमकं रक्तपित्तं राजयक्ष्म उर.क्षतम्। कासो हिका तथा श्वासः स्वरभेदस्वरोचकः ॥ २६ ॥ छीस्तृष्णा च मूळ चं रोगाः पानात्ययादयः । दाहाख्यस्त्वपरोन्माद अपस्मारोऽनिलामयः ॥ २७ ॥ वातरक्तमुरुस्तम्भ आमवातोऽथ शूलरुक्। पति शूलमानाह उदावर्तोऽथ गुल्मरुक् ॥ २८ ॥ हृद्रोगो मूत्रकृच्छ च भूत्राघातं तथाऽश्मरी। प्रमेहो मधुमेहय पिटिकाच प्रमेहजाः ॥ २८ ॥ मैदो दोपोदरं शोधो वृदिय गलगण्डकः । गण्डमाला ततो ग्रन्थिरदं श्लोपदं ततः ॥ ३० ॥ विद्रधिव्रणशोफी च ही व्रणी भग्ननाडिको। भगन्दरोपदंशी च शूकदोषस्त्वगामयः ॥ ३१ ॥ शीतपित्तमुदर्दय कोठश्वाम्नपत्तिकः । विसर्पश्च स विस्फोटः स रोमन्ती मसूरिका ॥ ३२ ॥ क्षुद्रास्यकर्णनासादृच्छिरः स्त्रीवालकामयाः। विप चेत्ययमेवात्र ज्ञेय उद्देशसंग्रहः ॥ ३३ ॥ ६ . अथ ज्वराधिकारः। 1 चरः समस्तरोगाणां यतो राजेति विश्रुतः । अतः प्रथमतम्तस्य प्रवक्षामि चिकित्सितम् ॥ ३४ ॥ दचापमानसंदरुद्रनिःखामसम्भवः । न्चरोऽष्टधा पृथग् इन्दः सद्धातागन्युजः स्म.तः ॥ ३५॥ २ ·वनयेने। दुष्टाहारविहाराभ्यां दोषा ह्यामागयाश्रयाः । बहिनिरस्य कोष्टाग्नि वरदाः स्युरसानुगाः ।। ३६ ॥ यमो रतिविवर्णवं वैरस्य नयनप्शवः । इच्छा हेपी मुडथापि शीतवातातपादिपु ॥३०॥ जृम्भागमो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः । अपहर्षय शीतं च भवत्पुत्मत्यति ज्वरे ॥ ३८ ॥ सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भात्पर्य समीरणात् । पितान्नयनयोर्दाहः कफादबारुचिस्तथा ॥ ३८ ॥ सर्व लिङ्गसमावायः सर्वदोपप्रकोपजे। रूपैरन्यतराभ्यां च संगृष्टैईन्दर्ज विदुः ॥ ४० ॥ न्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानपु बुद्धिमान् । पाययेत्सपिरेवात्तं ततः स लभते मुखम् ॥ ४१ ॥ विधिर्मारुत्तजेप्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् । मृदुमच्छर्दनं तहत् कफजेषु विधीयते ॥ ४२ ॥ सर्व त्रिदोषजेषूक्त यथा दोषं विकल्पयेत् । पूर्वं ज्वरोपक्रमः। खेदावरोधः मन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा । युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरो व्यपदिश्यते ॥ ४३ ॥ दोषैः सर्वगैबहुधा समुझान्तैर्विमार्गगैः । विक्षिप्यमानोऽन्तरग्निर्भवत्या बहियः॥ ४४H रुणदि चाप्यपां धातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः । भवत्यत्युपणगात्रश्च विद्यति न च सर्वशः ॥ ४५ ॥ परिपेकान् प्रदेहांच नेहान् संशोधनानि च । दिवास्वप्न व्यवायञ्च व्यायाम शिशिरं जलम् । क्रोधप्रवातमोज्यांथ वर्जयेत्तरणज्वरी ॥ १६ ॥ .

·बराधिकारः १५ गोयः छर्दिमंदो मूछा तणा धममरोचकः । प्राप्नोत्युपद्रवानेतान् परिपेकादिसेवनात् ॥ ४७ ॥ ज्वरितं चरमुक्तं वा भोजयेलधुभोजनम् । लेस्मक्षये प्रवृद्धोऽस्मा वलवाननलस्तदा। वेगा पायेऽन्यथा तडि च ज्वरवेगाभिवर्दनम् ॥ ४८ ॥ ज्वरितो हितमन्त्रीयाद्यद्यम्यस्थाऽरुचिर्भवेत् । अब काले ह्यभुञ्जान: दीयते मियतेऽथवा ॥४॥ गुर्वभिप्यन्धकाले च न्वरीनाद्यात् कथञ्चनः । तु तस्या हितं भुक्तमायुपे वा सुखाय च ॥ ५० ॥ भानहः स्तिमितैदोपैर्यावन्त कालमातुरः। तावत्कालन्तु लघुनमग्रीया तु विरक्तवत् ॥ ५१ ॥ सातत्यात् स्वाभावाच पथ्यं हेयत्वमागतम् । कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियवं गमयेत् पुनः ॥ ५२ ॥ अरुची मातुलुङ्गस्य कैसरं साज्यसैन्धवम् । धात्री द्राक्षा सिताना वा कल्कमास्ये न धारयेत् ॥ ५३ ॥ इति तरुणवरविधिः । विनापि भेपाधिः पथ्यादेव निवर्तते। न त पथ्यविहीनस्य भेषजानां शतैरपि ॥ ५४ ॥ शालयो रक्तगाल्याद्याः शय्यन्त पष्टिकादयः । यवाग्वोदनलाजाथै चरितानां वरापहा: ॥ ५५ ॥ मुद्रामसूरांचणकान् कुलित्यान् समकुष्टकान् । यूषायें यूपसात्मवानां चरितानां प्रकल्पयेत् ॥ ६ ॥ पटोलपत्र सफल कुलकं कारवेलकम् । कंकोटकं कटिल्लच विद्याच्छाकं बरे हितम् ।। ५७ ॥ लावान् कपिलानेणांयकोरानुपचक्रकान् । .

·. स कुरनान् कालपुच्छान् हरिणान् धूपताच्छणान् । प्रदद्यान्मांससात्मयानां चरितानां ज्वरापहान् ।। ५८॥ न कपायं प्रशंसन्ति नराणां तरुणवरे । 'कपायेनाकुलीभूता दोपा जेतुं सुदुस्तराः ॥ ५ ॥ दोषाः बड़ा कपायेन स्तम्भितास्तरुण ज्वर । स्तभ्यन्ते न विपद्यन्ते कुर्वन्ति विषमज्वरम् ॥६॥ न च्यवन्त न पच्यन्त कपायैस्तम्भितामलाः । तिर्यविमागर्गान् स्थित्वा घोरं कुर्युर्नवन्धरम् ॥ ६१॥ इति पविधिः आमाशयस्थो हत्वाग्नि सामो मार्गान् पिधापयन् । विदधाति ज्वरं घोरं तमालड्डनमादिशेत् ॥ ६ ॥ लड़नेन क्षयं नीते दोपे संधुक्षितेऽनले । विञ्चरत्व लघुवंच शुच्चैवास्योपजायते ॥६३ ॥ शरीरलाधवकारं यद्रव्यं कर्म वा पुनः। तल्लङ्घनमिति जय तहणं तु पृथग्विधम् ॥ ६४ ॥ बलाविरोधेनाऽथैनं लडने नोपपादयेत् ।। बलाधिहानमारोग्य यदर्थो हि क्रियाक्रमः । ६५ । तद्धि मारुत क्षुत्तृष्णा मुखशोषधमान्विते। कार्य न बाले वृद्धे वा हाभियां नच दुर्बले। न तथाध्व श्रमक्रोध काम शोक भवेवरे ॥६६॥ सद्यो भुक्तस्य वा जाते ज्वरे सामे विशेषतः। वमनं वमनाहस्य पथ्यमित्याह वाग्मटः ॥ ६ ॥ वातमूवपुरोषाणां विसर्ग गावलाघवे। हृदयोहारकण्ठास्य शुद्धौ तन्द्रा क्लमे गते ॥ ८॥ स्वेदे जाते रुची चैव क्षुत्पिपासा सहोदये। 4 ·चराधिकारः। १७ कृतं लानमादेश्य नियंथे चान्तरात्मनि ॥ ६ ॥ पर्वभेदोऽङ्गमर्दश्च कासः शोषो मुखस्य च । क्षुत्प्रणामो कचिस्तृष्णा दौर्बल्यं थोवनेचयोः ॥ ७॥ मनस: संघमोऽभीक्ष्णमूर्द्ध वातः लमी हदि। देहाग्निवलहानिश लङ्घनति कते भवेत् ॥ १॥ इति सुलवितादि लवनम् । प्यतः सलिल चोणं दद्यादातकफच्चरे । तद्धि मार्दवकद्दोषस्रोतसां शीतमन्यथा ॥ ७२ ॥ पित्तमद्यविषोत्येषु तितकैः शृतशीतलम् । मुस्ता पर्यटकोशीर चन्दनोदीधनागरैः। शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये ॥ ७३ ॥ इति पड़गयानीयम् । • पादशेषः कपायः स्यात् प्रसाध्यः पोड़ोऽम्भसि । कथितोऽन्तः पड़नादिर्न निषिद्धो नवज्वरे ॥ ७४ ।। लहिताय हिता पेया यथा व पाचनः कता। दीपनी पाचनी लधी व्वरार्तानां ज्वरापहा ॥ ७५ ॥ लघुना पञ्चमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया । महत्या पञ्चमूल्याथ व्यानी'दुस्पर्शगोक्षुरैः ॥ ७६ ॥ संसिद्ध भिषगाहार प्रयुजीत यथा क्रमम् । वातपित्ते श्लेम पित्त कफवाते विदीपजे ॥ ७७ ॥ वाते वास कफे पित्त सामे वा तरुणज्वरे। भायमण्डं प्रशंसन्ति पटोलमगधान्वितम् ॥ ७ ॥ पेयां वा रक्तशालीनां वस्तिपालगिरो रुजि। खदंष्ट्रा कण्ठकारीभ्यां सिद्धां ज्वरहरी पिबेत् ॥ ७ ॥ विवर वची: सयवां पिप्पल्यामलकैः शृताम् ।

·वनसेने। . सर्पिगन्ती पिवेत्प यां जरदोपानुलोमिनीम् ॥ ५० ॥ कासे खासे च हिकायां पञ्चमूली शृतां पिवेत् ॥ १ ॥ बला वृक्षाम्सकोलाम्लकलशी धावनी मृता। अखेदनिद्राढणातः पिबेत्ये या सशर्कराम् ॥ २ ॥ क्लिन्ना यवागू' मन्दाग्नि पिपासा न पाययेत् । मदात्यये मद्यनित्ये ग्रीम पित्तकफास्थिते । ऊर्द्धगे रक्तपित्ते च यवागून हिता जुरे ॥ ५३॥ तत्र तर्पणमेवाग्रे देयं स्याताजसमिः । जूरतापहे फलरमैयुक्त समधुशर्करैः ॥ ८४ ॥ स्याद्वितः साधिती यूपस्त्वष्टादशगुणे जले। शृतं पञ्चगुणे भत विलेपे च चतुर्गुणे ॥८५ ॥ { काष्यद्रव्याञ्जलिं क्षुम थपयित्वा जलाढके 1 अर्धशृतेन तेनाथ यवाग्वायेव कल्पयेत् ॥ ८६ ॥ हद्धवैद्याः पल द्रव्यं ग्राहयन्धाढ़के जले । भपजस्थातिबाहुल्यात् कदाचिदरुचिर्भवेत् ॥ ७ ॥ तदाम, शृतशीतासु पडगादि प्रयुज्यते । कार्पमा ततो द्रव्यं साधयेत् प्रस्थिकेऽम्भसि । प्रर्दशृत प्रयोक्तव्यं पानपयादिसंविधौ । ८८ ॥ कर्षाई पिप्पली शुण्ठयोः कल्कद्रव्यस्य वा पलम्। विनोय पाचयेद्युक्त्या वारिप्रस्थेन चापरान् ॥ ८॥ यूषांश्च रसकांश्चैव कल्कोनानेन साधयेत् । विल्वप्रमाणो ततैलधृष्टो यूषो रसो वाम्युयकल्पनीयः । कषायपानपथ्यानैर्दादशाहेति लविते । सर्पोर्दद्यात् कफे क्षीणे वातपित्तोत्तरे जरे ॥ ८ ॥ पको दोपवमृत सहिपोएममन्यथा।

·न्चराधिकार:1 दशाहात्परतो दाने जुरोपवधिकृत् ॥ ११ ॥ बहुदोषस्य मन्दाग्ने : सप्तरात्रात्परे ज़रे । लकनाम्बु यवागूभियंदादोपो न पश्यते ॥ ८ ॥ तदा तं मुखवरस्य टणा रोचकनाशनः । जरनैः पाचनै धैः कपायैः समुपाचरेत् ॥ १३ ॥ लालाप्रसेकहलासहृदयाशुद्धारोचकाः। निद्रालस्या विपाकास्य वैरस्यं गुरुगावता । ८४ ॥ शुन्नाशो बहुमूत्रलं स्तब्धता वलवां जरः। आमजरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेपजम् ॥ ५ ॥ भेप यामदोषस्य भूयो वर्धयति जुरम् । शोधनं शमनीयं वा करोति विषमजुरम् ॥ ६ ॥ यापयेद्दोपहरणं मोहादामजरेतु यः । सुसुप्तं कृष्णमपं वा कराग्रेण परामशेत् ॥ ८७॥ जुरवेगोऽधिकात्तृष्णा प्रलापश्वसनन्धमाः। मलप्रवृत्ति कल शापच्यमानस्य लक्षणम् ॥ ८ ॥ सुत्क्षामता लघुत्वं च गावाणं जरमार्दवम् । दोपप्रतिरुत्साहो निरामजुरलक्षणम्॥ ८८ ॥ मृदी जूरी लघौ देहे प्रचले मलेषु च ।। पर्क दोपं विज्ञानीयावर देयं तदौषधम् ॥ १०॥ दोपप्रतिवैकृत्या देतेपां पक्कलक्षणम् । पक्कोऽप्यनि, तो दोपो देहे तिष्ठन्महात्ययम् । विपर्म या जूरं कुर्याइलव्यापदमेव वा ॥ १ ॥ वातिकः मप्रात्रेण दशराने ण पैत्तिका भिको दादगाहेन जुरः याकं नियच्छति ॥ २ ॥ पैत्तिके वा जरे देयमल्पकालममुयिते । क ·वङ्गसेने। अचिरज़रितस्यापि भेषज दोषपाकतः ॥ ३ ॥ पापयेदातुरं सामं पाचनं सप्तमेऽहनि । शमने नाथवा दृष्टा निराम समुपाचरेत् ॥ ४ ॥ पीताम्बुर्लद्वितः क्षीणोऽजीर्णी भुक्त: पिपासितः । न पिबेदीप, जन्तुः संशोधनमथेतरत् ॥ ५॥ वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठोष्ठपरियोपणम् । निद्रानाशः क्षवस्तम्भो गात्राणां रौप्यमेव च ॥ ६ ॥ शिरो वहावरुग्वतावरस्य गाविट्कता। शूलाधाने जृम्भणञ्च भवत्यनिलजे जरे॥ ७॥ नागर देवकाष्टञ्च धान्य हतीयम्। दद्यात्पाचन पूर्वं जरिताना जरापहम् ॥ ८ ॥ हिमवदिन्थ्यशैलाभ्यां प्रायोव्याला वसुन्धरा सौम्या सौम्य हिमं हेममाग्नेयं वैध्यमौपधम् ॥८॥ सर्वज़रेषु। द्रव्याण्यभिनवाण्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ। ऋते गुड़ष्टतक्षौद्रधान्य कृष्णाविङ्गतः ॥ १० ॥ यत्र येन प्रधानेन 'द्रव्यं समनुग्रह्यते । तसंजकः समं योगी भवतीति विनिश्चयः ॥ ११॥ मात्रोत्तमापलेन स्यात् विभिद्याश्च मध्यमाः । जघन्वास्यात्पलार्धन स्नेहकाथौषधेषु च ॥ १२ ॥ क्वाथद्रव्यपले वारिहिरष्टगुणमिप्यते । चतुर्भागावशिष्टन्तु पेयं पलचतुष्टयम् ॥ १३ ॥ दीप्तानलं महाकायं यापयेदालिं जलम् । अन्ये त्वई परित्यज्य प्रसूति त चिकित्सका: ॥१४॥ क्वाथत्यागमनिच्छन्तस्वभागावशेपितम् ।

·ज्वराधिकारः। ११ पारम्पर्योपदेशेन वृद्धवैद्याः पलइयम् ॥ १५ ॥ ब्रह्मदक्षाविरुद्रेन्द्रभूचन्द्रार्का निलादयः । ऋषयः सौषधि ग्रामा भूतसडाच पान्तुवः ॥ १६ ॥ रसायणमिवर्षीणां देवानाममृतं यथा । सुधैवोत्तमनागानां भैपज्यमिदमश्रुते ॥ १७ ॥ अथ औषधकालः। ॥ सवोपविश्व विश्रान्तः प्रसन्नवदनेक्षणः । औषधान हेमरजभाजनपरिखितान् ॥ १९ पिबेत्प्रसन्नहृदयः पित्वा पात्रमधोमुखम् । निःक्षिप्याचम्यसलिलं ताम्बूलायुपयोजयेत् ॥ १८ ॥ वीर्याधिक भवति भेषजमत्रहोनं हन्यात्तथामयमसंशयमाश चैव । तहाल युवती मृदुभिश पोतं ग्लानि परां समुपयाति बलक्षयञ्च ॥२०॥ अनुलोमोऽनिल: स्वास्थ्यं शुत्तृष्णा सुमनस्कता। लघुत्वमिन्द्रियोहारशुद्धिः जोपिधारुतिः ॥ २१ ॥ भोपधशेषे भुक्तं पीतञ्च तथौषधं स शेषान्ने । न करोति गदोपशम प्रकोपयत्यन्यरोगांश ॥२१॥ शीघ्र विपाकमुपयाति बलं न हिंस्या- दन्नाटतं न च मुहुर्वदनाविरति। प्रागभुक्तसेवितमधीपधमतदेव दद्याञ्च शिशुभीरुवराङ्गनाभ्यः ॥ २३ ॥ विल्वादः पञ्चमूलस्य कायः स्याहातिकतरे।

·२२ बङ्गसेने। . पाचन पिप्पलीमूल गुडुची विश्वजोऽथवा ॥ २४ ॥ न शोधयति यद्दोपान् समानोदीरयत्यपि । समी करोति विषमांस्तत्संगमनमुच्यते ॥ २५ ॥ किराताब्दामृतोदीच्य बहतीद्धय गोक्षुरैः । स स्थिरा कलशी विश्व : काथो वातजुरापहः ॥ २६ ॥ पञ्चमूलीवला राम्रा कुलित्यः सह पौष्करैः । पर्वभेदं शिरकम्पनिहन्ति पवनजरम् ॥ २७ ॥ . पिप्पली शारि वा द्राक्षा वला चांशुमती तथा। एपोऽपि परमः सिद्धो वातजुरविनाशनः ॥ २८ ॥ द्राक्षा गुडुची काश्मयं वायमाणा स शारिवा । निष्काथ्य स गुडं काथं पिबेदातलते ज़रे ॥ २८ ॥ दर्भ वला गोक्षुरकं पिबेत्पादावशेषितम् । शर्करातसंयुक्त पिबेहातजुरापहम् ॥ ३० ॥ शर्करा दाडिमाभ्याञ्च द्राक्षा दाडिमयोस्तथा । वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूपञ्च तथा हितम् ॥ ३१ ॥ आम पचेदनिलजे हितो नित्य' रसोदनः । मुद्रामलकयूपस्तु गाढ़विट्के विधीयते ॥ ३२॥ इति वातज्वरः। तीक्ष्णोष्णदाहटट् मूर्छा मदास्य कटुता भ्रमाः । प्रलापो प्राणकण्डौष्ठमुखपाकोक्षिमाश्रुता ॥ ३३ ॥ शीताभिलापिता पीतमलनेत्रनख त्वचः । पित्तोहारातिमारौ च पैत्तिकजरलक्षणम् ॥ ३४ ॥ दाहवम्यदितं क्षामं निरन टप्णयान्वितम् । शर्करा मधुसंयुक्त पाययेलाजतर्यणम् ॥ ३५ ॥ कलिङ्गकट्फलं मुस्तं पाठा कट करोहिणी। ॥

·ज्वराधिकारः।
२३
पक्कं सशर्कर पीतं पाचनं पैतिके बरे ॥ ३६ ।
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं वरम् ।
चन्दनोशीरथीपर्णी परुषकमधूकजः ॥ ३० ॥
गुडुचीपनरोधाणां शारिवोत्पलयोस्तथा।
शर्करा मधुरो काथः शीत: पित्तबरापहः॥३८
दुरालभा चर्पटक पिय भूनिम्ब वासा कटुरोहिणीनाम् ।
बलं पिवेच्छर्करयावगाढ़ कृष्णा सपित वरदाहयुक्ताः ॥३८.६
द्राक्षाभया पर्पटकाव्दतिता काथं स सम्याकफलं विदध्यात् ।
प्रलापमूच्छांभ्रमदाहमोहटणान्विते पित्तभवैवर तु ॥४.R
पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम् ।
इन्ति पित्तवरं दाहं टपणाञ्चैव प्रमायिनीम् ॥ ४१॥
पटोलयवनिःक्कायो मधुना मधुरी अतः ।
तीव्रपित्तज्वरोन्मर्दी पानटदाहनाशनः ॥ ४२ ॥
गुडुच्यामलकैर्युकः केवलो वापि पपंटः ।
पित्तन्वर हरेत्तूर्णं दाहशोपभ्रमान्वितम् ॥ ४३ ॥
रोधोत्पलामतापद्म शारिवाणां सशकर.
क्वायः पित्तवर हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥ ४४ ॥,
पर्पटामृतधाटण कायः पित्तज्वरं जयेत् ।
द्राक्षारग्वधयोद्यापि काश्मा अथवा युनः ॥ ४५ ॥
एका पर्यटकः येष्टः पित्तब्बरविनाशनः ।
किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोशीरनागरैः ॥ ४६ ॥
विश्वपर्पटकोशोर घनचन्दनसाधितम् ।
दद्यात्सुशीतलं वारि बर्दिबरदाहनुत् ॥ ४७ ॥
गुडुची सुस्तधान्या मधूकं कटुरोहिणो।
ढया शूलारुचिछर्दि पित्तज्वरहरी गणः ॥ ४॥

·. वगसेने। पाचनं पिप्पलीमूल गुडुची विश्वजोऽधवा ॥ २४ ॥ न शोधयति यद्दोषान् समानोदीरयत्यपि। समी करोति विषमांस्तसंशमनमुच्यते ॥ २५ ॥ किराताब्दामृतोदीच्य वृहतीदय गोक्षुरैः। स स्थिरा कलशी विश्वः काथो वातजुरापहः ॥ २६ ॥ पञ्चमूलीवला राम्रा कुलिस्यैः सह पौष्करैः । पर्वभेदं शिरःकम्प निहन्ति पवनजरम् ॥ २७ ॥ पिप्पली शारि वा द्राक्षा वला चांशुमती तथा । एषोऽपि परमः सिद्धो वातजुरविनाशनः ॥ २८ ॥ द्राक्षा गुडुची काश्मयं वायमाणा म शारिवा । निष्काथ्य स गुई कार्थ पिबेहातलते जुरे ॥ २८॥ टर्म वलां गोक्षुरकं पिबेत्पादावशेपितम् । शार्करातसयुक्त पिवेदातजुरापहम् ॥ ३० ॥ शर्करा दाडिमाभ्याञ्च द्राक्षा दाडिमयोस्तथा । वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूपञ्च तथा हितम् ॥ ३१ ॥ आम पचेदनिलजे हितो नित्यं रसोदनः । मुद्रामलकयूपस्तु गाढ़विट्के विधीयते ॥ ३२ ॥ इतिवातज्वरः तीक्ष्णोणदाहटट् मूर्छा मदास्य कटुता भ्रमः । प्रलापो घाएकण्ठोष्ठमुखपाकोचिसाश्रुता ॥ ३३ ॥ शीताभिलापिता पीतमलनेत्रनख त्वचः । पित्तोहारातिमारौ च पैत्तिकनरलक्षणम् ॥ ३४ ॥ दाहवम्य दित क्षामं निरन्नं हृष्णयान्वितम्। शर्करा मधुसंयुक्त पाययेल्लाजतयणम् ॥ ३५ ॥ कलिन कट्फलं मुस्त पाठा कटुकरोहिणी। .

·ज्वराधिकार
पक्कं सशर्कर पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वर ॥ ३६॥
शर्करामधुरो हन्ति कषाय: पैत्तिकं वरम् ।
चन्दनोशीरथीपर्णी परुपकमधूकजः ॥ ३० ॥
गुडुचीपद्मरोधाणां शारिवोत्यलयोस्तथा ।
शर्करा मधुरो काथः शीत: पित्तन्वरापहः ॥ ३८॥
दुरालभा पर्पटक पियङ्ग भूनिम्ब वासा कटुरोहिणोनाम् ।
बलं पिबेच्छर्करयावगाढ़ कृष्णा सपित वरदाहयुक्तः ॥३८.१
द्राक्षाभया पर्पटकाव्दतिका कार्य स सम्याकफलं विदध्यात् ।
प्रलापमूभिमदाहमोहटप्णान्विते पित्तभवेन्चर तु ॥४०॥
पटोलयवधान्याकमधुकं मधुसंयुतम्।
हन्ति पित्तज्वरं दाई णाञ्चैव प्रमायिनीम् ॥४१॥
पटोलयवनिःक्वाधो मधुना मधुरी क्लतः ।
तीव्रपित्तज्वरोन्मर्दी पानटट्दाहनाशनः ॥ ४५ ॥
गुडुच्यामलकैयुक्तः केवलो वापि पर्पटः ।
पित्तज्वरं हरेत्तूर्ण दाहशोपनमान्चितम् ॥ ४३ ॥
रोधोत्पलामृतापद्म शारिवाणां सशकरः।
काथः पित्तवरं हन्यादथवा पर्पटोद्भवः ॥ ४४
8",
पर्पटामृतधाळणां कायः पित्तज्वर जयेत् ।
द्राचारग्वधयोवापि काश्मा अथवा पुनः ॥ ४५ ॥
एक: पर्पटकः श्रेष्टः पित्तज्वरविनाशनः ।
किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनीशीरनागरैः ॥ ४ ॥
विश्वपर्पटकोशोर घनचन्दनसाधितम् ।
दद्यात्सुशीतलं वारि छर्दिवरदाहनुत् ॥ १७ ॥
गुडुची सुम्तधान्याकं मधूक कटुरोहिणो।
बणा शूलारुचिछर्दि पित्तज्वरहरो गणः ॥ ४६॥

·२४ वङ्गसेने। किरातामृतधान्याक चन्दनीशीरपर्पटैः। सपद्मकैः कृतः काथो हन्ति पित्तभव ज्वरम् । दाह हल्लासमरुचि मुक्तोशवमथूल्कमान् ॥ ४८॥ ससितो निशिपर्युषितः प्रातर्धान्याकतण्डुलक्काथः । पीत्तः शमपत्यचिरादन्तहं ज्वर घोरम् ॥ ५० ॥ चन्दनं मधुकं द्राक्षां कटुक स दुरालभाम् । चन्दनादि गणः प्रोक्तो हन्याहाहज्वरारुचिम् ॥ ५१ ॥ मुद्रानामञ्जलीचूर्ण षष्टीमधुकसाधितम्। पाक्यं शीतकपायं वा पिबेत्पित्तज्वरापहम् ॥५२॥ जोवरं धान्यक मुस्तं चन्दनं मधुयष्टिका। हपोशीरयुतः काथः शर्करा मधुसंयुतः । रक्तपित्त जयत्यु दणादाहज्वरापहः ॥ ५३ ॥ भूनिम्बातिविषा लोध्र सुस्तकेन्द्रयवामृताः। वास नागर विल्व कपायो माचिकान्वितः। खास कासच विटभेद रक्तपित्तज्वर जयेत् ॥ ५४ ॥ तिता वाल कभूनिवश्यामापर्पटवासकः गृतं जल सितायुक्त रक्तपित्तज्वर जयेत् ॥ ५ ॥ पथ्यां तैलस्तक्षौलिहेद्दाहन्वरापहाम्। कासासृपित्तवीसर्पश्वासान् हन्ति वमोनपि ।। ५६ ॥ इम्य शुभ्राममंकागे शगाडकरशीतले। मलयोदकसित या सुप्यात्पित्तन्वरी नरः ॥ ५७ ॥ जिमातालगन्नकोमयोप्रे मूप्रिं च दापयेत् । योमर मातुलुङ्गम्य मधुमेन्धवर्मयुतम् ॥ ५८॥ इरोतकी प्रियङ्गय पिप्पती लोप्रमेय च । दा: हरिद्रा तेजीता सवीद्रमुखधायने । ५८॥ .

·ज्वराधिकार। २५ एतेन कटुभावाच्च मुखरोग शाम्यति । वत्र विशदतामति भक्त छन्दश्च जायते ॥ ६ ॥ मुद्यूषोदनो देयः सितया पैत्तिके ज्वर । धति पित्तन्वरः। कासखासप्रतिश्याय प्रसेकारुचिछर्दयः । निद्रा गुरुत्व हल्लास: स्तमित्य मधुरास्यता ॥६१ ॥ शीतरोमाञ्चिता गौक्लरमलाक्षिकरजत्वचम् । उष्णाभिलाषिता चेति भिकन्वरलक्षणम् ॥ ६२॥ मातुलुङ्गशिफा विश्वकायस्था ग्रन्थिकोद्भवम् । कफवरघु सक्षारं पाचनं वा कणादिकम् ॥ ६३ ॥ त्रिफला विहता मुस्त कटुक सकलिङ्ग कम् । पटोलारग्बंध चैव रोहिणी चित्रकं समम् । कायः क्षोद्रयुतः ले मज्वरकासगलामये ॥ ६४ ॥ निम्बविश्वामृता भीरु गठीभूनिम्बपोप्करम् । 'पिप्पलो रहती चेति क्वाथो हन्ति कफज्वरम् ॥ ६५५ कुष्टमिन्द्रयवं'मूर्वा पटोल वापि साधितम् । पिवेन्मरीचसंयुक्त सक्षौद्र कफजे ज्वर ६६ ॥ , त्रिफला पटोलवासाछिवरहातितरोहिणोपड़ग्रन्या । मधुना श्लेमसमुत्ये दशमूलीवासकस्य वा कायः ॥ ६७ ॥ मात्राक्षौद्रतादीनां काथै बैहे सुचूर्णवत् । सप्तछदं गुडूची च निम्बस्फूर्जक मेव च । काथयित्वा पिवेत्तीयं सक्षौद्रं कामजे ज्वर ॥ ६८॥ आमलक्यभयाकप्याचित्रकोत्ययं गणः । मर्मज्वरकफान भेदीदीपनपाचनः ॥ ६८ ॥ तितानिम्बविषाव्योप शक्राद्वाभिः शृतं जलम् । .

·. २६ वनसेने। पिवेत्कफवरं घोरं हन्ति काससमन्वितम् ॥ ७० ॥ सिन्धुवारदलकाथं कणाढ्य कफजे ज्वरे। जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे च पिहिते पिवेत् ॥ ७१ ॥ मुस्त मधुकवीजानि त्रिफलाकटुरोहिणीं। परूपकानि निष्काथ. कफज्वरविनाशनः ॥ ७२ ॥ कटुफलं पौष्करं कृष्णा शृङ्गी च मधुना सह । वासकासज्वरहरः थेष्टो लेहः कफान्तकृत् ॥७३॥ चातुर्भद्रावलेहिका। लिहेज्ज्वरात स्त्रिफलां पिप्पली सममाक्षिकाम् । कासे खासे च मधुना सपिया च सुखी भवेत् ॥ ७ ॥ कटूफल पौष्करं शृङ्गी मुस्तकं कटुकं शठीम् । समस्तान्येकशी वापि सूचाचूर्णानि कारयेत् ॥ ७५ ॥ पाई कस्वरमक्षौद्रे लिह्यात्कफविनाशनम् । शूलानिलारुचिछदि कासखासक्ष्यापहम् ॥ ७६ ॥ चौद्रोपकुल्यासंयोगः खासकासन्चरापहः । लोहान इन्ति हिवाञ्च वालानाच्च प्रशश्यते ॥ ७॥ कर्पचूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानाच्च सर्वशः । द्रवः शक्त्यावलेढव्यः पातव्यच चतुर्द्रवः ॥ ८॥ माधायानास्त्यवस्थान दोपमग्निबलं वयः। व्याधिद्रव्यञ्च कोष्टञ्च वीक्ष्यमात्रां प्रयोजयेत् ॥ ७ ॥ पजाजीशारायुतो दाडिमोखरसे न त । गुचियो मधुनायुक्तः कत्तं व्यः कवलग्रहः ॥८० ॥ मुगयूपोदनयापि पेयः कफसमुस्थिते ॥२१॥ इति मज्वर।

·.
बराधिकारः।
वातापित्तज्वरदेयमौषधं पञ्चमेहनि।
'पित्तले मज्वरे देयमौषधं सप्तमेहनि ॥ २ ॥
अत ऊर्ध्वञ्च सप्ताहाहातले मज्वरे पिवेत् ॥ ३ ॥
राणा मूर्छा भ्रमो दाहः खप्ननाशः शिरोरुजा।
कण्डास्य शोषो वमथू रोमहर्षी रुचिस्तथा ।
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः ॥८४ ॥
संसृष्टदोपेषु हित संसृष्टमथपाचनम् ।
निदग्धिकावलारामा घायमाणामृतायुतः ।
मंसूरविदलैः काथो वातपित्तज्वरं जयेत् ॥८५ ॥
त्रिफला शाल्मलीराना राजवृक्षाटरुपकैः
शृतमम्बु हरत्याशु वातपित्तभवं ज्वरम् ॥ ८ ॥
किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकी भठीम् ।
निष्काथ्यपित्तानिलजे तं वाथं सगुड़ पिवेत् ॥ ८७ ॥
मधुकं शारिवा द्राक्षा मधुकं चन्दनोत्पलम् ।
। काश्मरीफलक लोध्र त्रिफला पद्मकेशरम् ४८८ ॥
परुपकं मृणालञ्च न्यसेदुत्तमवारिणि ।
मधुलाजमितायुक्त तत्पीत्तमुपितं निशि ॥
वातपित्तन्वर दाई कृष्णामूरुिचित्रमान् ।
शमयेद्रक्तपित्तच जीमूतमिवमारुतः ॥८॥
मधुकादिकाथः ।
विश्वामताब्दभूनिम्बैः पञ्चमूलीसमन्वितैः ।
कृतः कयायो हत्याशु वातपित्तोत्तरं ज्वरम् ॥ ८१॥
बला भार्यमृतैरण्ड चन्दनो शीरपर्पटः।
उपकुल्यान्दगीवरैः : कषायञ्च पिवेत्ततः ॥ १२॥

·२८ वसेने। क पर्वभेदशिरकम्यं वातपित्तज्वरं जयेत् । गुडूची पर्पटं मुस्तं किरातं विश्वभेपजम् । वातपित्तज्वर देयं पञ्चभद्रमिदं शुभम् ॥ ८.३ ॥ नीलोत्पलमुशीराणि बलापद्मकमेव च । काश्मरीमधुकं द्राक्षा मधुकं सपरुषकम् ॥28॥ पेयः शीतकषायोऽयं वातपित्तज्वरापहः। सप्रलापं समोहञ्च शमयेत्पत्तिकं ज्वरम् ॥ ५ ॥ पारवधफलं मुस्तं यष्टीमधुकमेव च । उशीरमभया चैव हरिद्रा दारुसाहया ॥८६॥ पटोलं पिचुमन्दञ्च तथा कटुकरोहिणी। एभि. मिहः कपायः स्याहातपित्तभवेज्वरे ॥४७॥ कफपित्तहरामुहाः कारवेलादयस्तथा। प्रायेण नत ते देया वातपित्तोद्भवे ज्वर। शूलोदावर्त्तविष्टम्भ जनकाः ज्वरवर्धनाः ॥ ८॥ दाडिमामलमुहानां यूपस्त्वनिलपैतिके । मुहामन्तकयूषस्तु वातपित्तात्मके हितः ॥eet महादाहे विधातव्या यूपः चकणकसम्भवः ॥ १० ॥ इति वातपित्तज्वर। मुहुर्दाहो मुहुः शीत खेदम्तम्भी मुहुर्मुहुः । मोहः कासो रुचिस्तृष्णा नेमपित्तप्रवर्त लिप्ततितास्यतासन्द्रा पित्तले मज्वराकृतिः ॥ ३०१ ॥ गुडूचोनिमधन्यावं याक चन्दनान्वितम् । कृष्णा दाह वरच्दि पित्तर मध्यरापहः ॥ ३०२॥ गुडूचोनिम्बधन्याकं पद्मकं चन्दनानि च । सृष्णा दाहारुचिचादि सर्पवरहरो गणः ॥ ३०॥ - नम्।

·ज्वराधिकारः। २८ पटोल पिचुमन्दञ्च त्रिफलामधुकं बला। साधितोयं कषायश्च पित्तप्रभवे ज्वरे ॥३०४ ॥ दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् । ज्वरघ्नं पाचन भेदि सृष्टं धान्यपटोलयोः ॥ ३०५ ।। पटोल चन्दनं मूर्वोतिकापाठामृतागणः । पित्तले भारचिछहि ज्वरकण्डूविषापहः ॥ ३० ॥ सशर्करामक्षमावां कटुकामुष्णवारिणा । पित्वा चरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् ॥ ३०७ ॥ त्रिफलानायमाणा च महीकाकटुरोहिणी। पित्तश्रेष्पवर हा पां कपायो धनुलोमनः ॥ ३०८॥ वत्सक पद्मकाष्टञ्च नागरं चन्दनामृते। पटोलं धान्यकञ्चैव क्वाथो मधुसमायुतः । कफपित्तजरं शूलं दाहं हन्त्यडिपाणिषु ॥ ३०८॥ पटोल वासकञ्चैव सुस्तकं रक्तचन्दनम् । पाठा मूमृताशुण्ठी चोगीरं कटुरोहिणी। समभागः शृतं तोयं सर्वज्वरहरं पिबेत् ॥ ३१०॥ स नागरं पर्पटक पिबेद्दा स दुरालभम् । किराततितकं मुस्तं गुडूची विश्वभेषजम् । पाठामुशीरं सोदोयं पिबेज्वरस्य शान्तये ॥ ३११ ॥ ज्वरनो दीपनथैव कपायो दोषपाचनः । कृष्णारुचिप्रशमनो मुखवैरस्य नाशनः ॥ ३१२ ॥ यव पर्पटक धान्यं पटोलं निम्बसाधितम् । पिवेत्स शर्कराक्षो, पित्तश्पवरापहम् ॥ ११३॥ अमृतेन्द्रयवारिष्टं पटोल कटुरोहिणी। मागरं चन्दन सुस्त पिप्पलीचूर्णसंयुतम् । 3 ·वसेने। अमृताष्टकमित्व तत्पित्ती मज्वरापहम् ॥ ३१४ ॥ इत्यमृताटकम्। कफपित्तवमिकण्डूबरविसर्पदाहनुत् । कपाय: परिपीतस्तु शृङ्गवेरपटोलयोः ॥ ३१५ ॥ कण्ठकार्यमृताभांर्गी नागरेन्द्रयवासकम् । भूनिम्ब' चन्दनं मुस्तं पटोलं कटुरोहिणी ॥ ३१६ । कपार्य याययेदेतत्पित्तले भवरापहम् । दाहणारचिर्दिकासहृद्रोगशूलनुत् ॥ ३१७ ॥ कण्टकायादिः। क्षुद्रामृताभ्यां सह नागरण स पुष्कर चैव किराततिक्तम् । पिवेत्कषायन्वय पञ्चतिक्त ज्वरं निहन्त्यष्टविध ममस्तम् ॥ ३१८॥ मार्गी पुष्करमूलञ्च मुस्तकं कण्टकारिका। विकण्टकबहल्यौ च कर्णिनी नागरैः शृतैः । ३१८ ॥ एप भार्यादिको नाम्ना पित्तले मज्वरापहः । दृन्नामारोचकछर्दिणादाहविबन्धनुत् ॥ ३२०॥ नागरैन्द्रयवं मुस्त चन्दन कटुरोहिणो। पिप्पलीचूर्णसंयुक्तं कपायन्तु पिबेत्रर। भ्रममूरुिचिर्दिपित्तं ले मन्चरापहः । ३२१ ॥ ट्राक्षा मम्याकधान्यार्क कटकामुम्तग्रधिकम् । कार्य हन्यादुदावत्तं शूनं पित्तकफचरम् ॥ ३२२ ॥ पटोनयवधान्याकमुद्रामलकचन्दनम् । पैत्तिकै अपपित्तीत्ये नर वर्दिदाहनुत् ॥ ३२३ ॥ रुपनपुष्पवासाया रमः सौद्रसितायुतः।

·बराधिकार . कफपित्तवर हन्ति मा पित्त म कामलम् । १२४३ पटोन पिघुमन्दव विफना मधुकं ययाः । माधिती यं कपाय: म्यात्पित्तमभयेवर १२५॥ सम्तपर्पटकरातनि! हेण प्रमाधितः । कपित्तचरहरो यूपी धान्यपटोनयोः ३२५ निमकोलफयूषन्तु हितः पित्तकफात्मके। इति पित्तमज्वरः। म्तमित्व पर्वा भेदी निद्रागीरयमेय च । गिगेपहः प्रतिघ्यायः कासः कम्पो मचिम्तया । मन्तापो मध्धयेगय यात पचरामतिः ॥ ३२॥ सुदामूतानागरपुष्करायः फत: फयाय: कफमारत्तोतरे। म सामकामाचि पाकरे न्वरे विदोपप्रभापि गम्यते ॥ २८ मुम्तापर्यटकं गुगढी गुडूची म दुरानमा। कफवातामचिमदिदाहगोपन्चरापः ॥.३२८॥ मातुन फनसरोतः मिथुजन्ममरिचान्वितो मुधे। इन्ति यातकफरोगमास्यगे गोपमाशुजडतामरोचकम् ॥३३॥ पारम्बधान्यिकमुस्ततिता हरीतकीमिः फयितः पायः। मामे मशूने कफ्यातयु बरे हितो दीपनपादन। ३३१॥ पारोम्पपशनम्। पिपनो पिचनीमून पचिपरनागरः । .

·वगने। दीपनीयः मृतो वर्ग: कफानिलगदापहः ॥ ३३२ ॥ इति पञ्चकोला। किराततिक्तं मुस्तं गुडूची विश्वभैषजम् । चातुर्भद्रकमित्याहुः वातश्पन्वरापहम् ॥ ३३३ ॥ चातुर्भट्रकम्। पिप्पलोभिः शृतं तोयमनभिष्यदिदीपनम् । वातविकारनं वरनं शोहनाशनम् ॥ ३३४ ।। निम्बामृता विश्वदारुकट्फले कटुको वचा। कपायं पायर्यदाशु वाती मन्बरापहम् ॥ ३३५ ॥ पर्वभेदः शिरशूलकासारोचकपीड़ितम् ॥ ३३६ । दारपर्पटभार्यब्द वचा धान्यककट्फलैः । सामया विश्नपूतीकै काथो हिगुमधूत्कटः । ३३० ॥ कफवातवर पीतो हिकाशोपगलग्रहान् । वासकासप्रमेहांय हन्यात्तरुमिवाशनिः ॥ ३३८ । दशमूलीरसः पीतः कणाट्यय कफानिले। प्रविपाकेऽतिनिद्रायां पार्खरुक् खासकासके ॥ ३३८॥ पयों हहयो गोकण्टो विल्वोऽग्निमन्यनोऽरलुः । काश्मरी पाटला चेति सन्निपातहरो गणः ॥ ३४ ॥ दशमूलम् । ढणान्विते वातकफातिमूले सपासकासारुचिवद विकै । हित नलं दीपनपाचनच्च पटोलगण्डीयवपिप्पलोनाम् ३४१ ॥ पोनसमासवाधिये साप स्विलिनि। कफवातचरे नेदं कारयेतं विधानवित् । ३४२ ॥

·ज्वराधिकारः।
३
.
खर्परझटपटस्थितकाश्चिकसंसिक्तावालुकास्खेदः ।
शमयतिवातकफामय मस्तकशूलाङ्गभङ्गादीन् ॥ ३४३ ॥
स्रोतसां मार्दवं कृत्वा नीत्वा पावकमाशयम् ।
हत्वा वातकफस्तम्भ खेदो चरमपोहति ॥ ३४४ ॥
पुष्करमूलयूपस्तु वातम्ने मादिक हितः ।
वातले पन्चरः।
वैरोधिकैरनपानरजीणीध्यसनेन च ।
व्यामिथसेवनाञ्चापि सविपात: प्रकुष्यति ॥ ३४५.
क्षणे दाहः क्षणे शीतमस्थिसन्धि शिरोरुजा।
स सावे कलुपे रक्त निर्भुग्ने चापि लोचने ॥ ३४६ ॥
स स्वनी स रुजौ कौँ कण्ठः शूकैरिवाढतः ।
तन्द्रा मोहः प्रलापय कासः शासो रुचिभ्रमः ॥ ३४७ ॥
परिदग्धा खरस्पा जिद्धा स्रस्ताङ्गतापरम् ।
टोवन रतापित्तस्य कफेनोमिथितस्य च ॥ ३४८॥
शिरसो लोठनं कृष्णा निद्रानाशो हृदिव्यथा।
स्वेदमूत्रपुरीपाणां चिरादर्शनमल्पगः ॥ ३४८ ॥
सशत्वं नातिगावाणां सततं कण्ठकूजनम् ।
कोठानां श्यावरताना मण्डलांनाच दर्शनम् ॥ ३५० ॥
मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वसुदरस्य च ।
चिरात्याकर दोयाणां सन्नियातज्वराकतिः ॥ ३५१ ॥
दोपे विवहे नष्टइग्नी सर्वसपूर्णलक्षणः ।
मनिपातज्वरो साध्यः कच्छसाध्यस्ततोऽन्यथा ॥ ३५२ ॥
वातपित्ताधिको यस्य सन्निपातय कुप्यति ।
तस्य ज्वरो मदस्तृष्णा मुखगोषप्रमोलिकाः ।
प्राभानारुचितन्द्राय कासशासनमलमाः ॥ ३५३ ॥

·. वङ्गसेने। पित्ती माधिको यस्य सन्निपात: प्रकुस्यति । अन्तर्दाहो बहिः शीतं तस्य कृष्णा प्रवर्दने ॥ ३५४ ॥ तुद्यते दक्षिणं पार्थ मुखगोषगलग्रहाः । ष्टीवति रत्ना पित्तं चं रुकाल्कण्ठच दूयते ॥ ३५५ ॥ विभेदखास हिक्काय बईन्त स प्रमीलिकाः । विधुः फला थ तो नाम्ना सन्निपाता उदाहृती ॥ ३५६ ॥ रोमानिलाधिको यस्य सनिपातः प्रकुप्यति । तस्य शीतन्वरो मूर्छा नुत्तृष्णा पार्य संग्रहः ॥ ३५० ॥ शूलमखिद्यमानस्य हिकाशामय जायते । पमाध्यः सत्रिपातोऽयं शीघ्रकारीति कथ्यते ॥ न ही जीवत्वहोरात्रमनेनाविष्टविग्रहः ॥ ३५८॥ कासः शासस्तमो मूर्छा प्रनापो मोहवेपथुः । पार्श योवंदना जृम्भा कफायत्व' मुखस्य च !! वातोत्तरम्य रूपाणि मनिपातस्य लक्षयेत् ॥ ३५८ एप विस्फोरको नाम्ना सविपात: सुदारुणः । पतिमारी धमो मूर्छा मुखपाकस्तथैव च । मात्र च विन्दवो रजा दाहो तीव्रः प्रजायते ॥ २६ ॥ पित्तोत्तरम्य रूपाणि सविपातस्य लक्षयेत् । भिपग्भिः सनिपातोयमाशुकारी प्रकीर्तितः ॥ ३६१ ॥ जड़तागदावाणी रावी निद्रा भवत्यपि। प्रम्तव्य नयने व मुखमाधुर्यमेव च ॥ २६२ ॥ कफोत्तरम्य रूपाणि मनिपातम्य लक्षयेत् । मुनिभिमनिपातीयमुनाः कम्पनमंजकः ॥ २६ ॥ हिनमध्याधिकयंग्य यातपित्तकफेः क्रमात् । सविपातः प्रभवति पीड़ान्दोपदर्शनात् । ३६४ ॥

·वङ्गसेने।
एकपक्षाभिधातस्तु तत्राप्येतदिशेपतः ।
एप संमोहको नाम्ना सन्निपातः सुदारुणः ॥ ३७॥
हीनाति वृहमध्यैस्तु सद्रिपातो यदा भवेत् ।
तस्य रोगास्त एवोता यथा दोप वलाययाः ॥ ३७८ ।
हृदयं दह्यते चास्य यकृत् प्लीहान्वफुफुसाः ।
पच्यन्ते त्यर्थमूर्वाफ पूयशोषितनिर्गमः ॥ ३७८ ॥
प्रहहीनमध्यैस्तु वातपित्तकफैश यः ।
तेन रोगास्त एवोता यथा रोग बलाययाः ।
प्रलापायायसंमोहः कम्पमूरितिवमाः ॥ ३८ ॥
मन्यास्तम्भन मृत्युश्य तवाप्येतदिशेपणम् ।
मध्यप्रहहहीनय सविपातों यदा भवेत् ।
सस्य रोगास्त एवोक्ता यथा रोग बलाययाः॥३८१॥
मोहमलापमूच्छीः स्युस्तमः कम्यशिरोग्रहाः।
कासखासी मस्तन्द्रा संज्ञानायो हृदिग्रहः ॥३२॥
खेभ्यो रक्त विसृजति तवाप्येतद्दिशेपणम् ।
अर्वाक् विरावान्मृत्यु य तन्द्री वा स्तव्यलोचनः ।
एपां बयाणां नामानि याम्यक्रकचपाकलाः ॥ ३८३ ॥
सधैदोपः प्रकुपितं सन्निपातं निबोध मे।
बयाणामपिदोषाणां मवरूपाणि लक्षयेत् ॥ २८४ ॥
यानिचरचिकित्सायां रूपाण्युक्तानि वत्स्रशः।
तै. संचरेव सम्पूर्ण विजेयः कूटपाकलः ॥ ३८५ ॥
ध्याधिभ्यो दारुणेभ्यर वचसस्त्राम्निसबिभः ।
कमलीकामपरमः स्तब्धाः सवलोचनः ॥ ३८६॥
विरावात् परमै तस्य बन्तोईरति जीवितम् ।
तटावण्यन्त तं दृष्ट्या मूटीधाहरते यतः ॥ ३८७ ॥

·३०
बराधिकारः।
धर्पितो राक्षसैनमवेलायां चरन्ति ये।
अम्बया[वते केचिदक्षियां ब्रह्मराक्षसः ।। ३८८ ॥
पिशाचैर्गुह्यकथव तथान्यैर्मस्तके हतम् ।
कुलदेवार्चनाडीनं धर्पितं कुलदेवतैः ॥ ३८८ ॥
नक्षत्रपीड़ामपर गरकर्मेति चापरे ।
वदन्ति सन्निपातन्तु भिषजाः कूटपाकलम् ॥ ३८०॥
कूटस्थैर्जायते दोपैलिभिः कूटपाकलम् ।
अयोदशविध प्रोक्तं सन्निपातस्य लक्षणम् ॥ ३८१ ॥
वृध्यते वापि होनस्य हीयते रुच्छितस्य च ।
कफस्थानानुा वा सन्निपातन्वरक्रिया ॥ ३८२ ॥
होनस्य बर्धनादानिई यो रिति निथयः ।
हायनादतिहदस्य हीनयोह दिसम्भवः ॥ ३८३ ॥
ततः समत्व दोषाणामामस्थानं कफस्य तु।
तत्रस्थानां क्रियां तदिति ज्वरविनिर्णयः ॥ ३८४ ॥
यथा दोयोछ्यञ्चव ज्वराञ्छेपानुपाचरेत् ।
निहरैत्पित्तमेवादी वरयु समवायिपु।
दुर्निवारतरं तद्धि बराए विशेषतः ॥ ३८५ ॥
सन्निपाते क्षुधात्तं यो भोजयेपिशितोदनम् ।
स कथं भिपगास्यातिं लभेन्मूढ़ो नराधमः ॥ ३८६ ॥
मनिपाते तु दाहात्तं यः सिञ्चच्छीतवारिणा।
सातुरः म कार्य जीवेद भियग्वामकाथं भवेत् ५. ३८७॥
सनिपावन मनुज विलपन्तन्तु यो,एतम् ।
पाययेोजयेदवापि तौ च स्यातामुभी वधम् ॥ ३८८॥
मंत्रिपातेन टप्यन्त यावरतालुशोपिणम् ।
य. पाययेज्जलं शीतं समृत्युनरविग्रहः ॥ ३८८ ॥

·१८ वङ्गसने। समुद्रतरणं ह्येतदन्ति भिषगीखराः। मृत्यु ना सह योदव्यं सन्निपातचिकित्सुना ॥ ४.०॥ सन्निपातार्णवे मग्न योऽभ्युदरतिमानवम् । कस्तेन न कतो धर्मः काञ्चपूजा न सोऽर्हति ॥ ४०१॥ ले मनिग्रहमेवादी कुयाराधी विदोपजे। निरस्त मणिद्यस्य स्रोत. स्वाटितेषु च । लाघवं जायते द्यस्य कृष्णा चैवोपशाम्यति ॥ ४०२ । लवनं वालुकाबेदो नस्यं निष्टोवनं तथा। अवलेहों जनञ्च व प्राक्प्रयोज्यं त्रिदोपजे ॥ ४०३ ॥ विरावं पञ्चरात्र वा दशरात्रमथापि वा। लहनं मविपातेषु कुर्यादारोग्यदर्शनात् ॥ ४०४ ॥ दोपाणामेव माशक्तिलडने या सहिष्णुता। न हि दोपक्षये कथिसहते लड्वनादिकम् ॥ ४०५ ॥ कफपित्ते द्वे धातू सहेते लड्वनं महत् । प्रामक्षयादूर्ध्वमपि वायुन सहते क्षणम् ॥ ४०६ ॥ ग्लान्यगौरवेऽयदाविकृतिहींनलद्विते । प्रकाबालाघवोऽग्लानिः स्वस्थतासु प्रसन्नता । ४०७ ॥ उपयनिवृत्तिय सम्यग्लशितलक्षणम् । संमोहः सन्धिशैथिल्य वातरूक चातिलडिने । ४०८॥ शस्त सुनहितम्यादी विधायकवलग्रहम् ॥ ४०८ ॥ ताजमकपण्यं स्यामैन्धवेनावचूर्णितम् । सनीयंत्यवि न रोमोजोवेत्तदा ध्रुवम् ॥ ४१०॥ इति केचित् । रक्तपित्तहरत्वेन दाइन्वरक्षने तथा। सतवः शीतवीर्याः स्यु मांजपूर्वाहितानते ॥ ४११:

·वराधिकारः। पाचनो दीपनो लाजमण्डस्तनोष्ण इष्यते। प्रतोऽयं दशमूलादि साधितोयं भिपग्मतः ॥ ४१२ ॥ पञ्चमुष्टिकयूपेण विकण्टककृते न च । त्रिदोपशमनाल्यथं त्रिकरणे नैव साधयेत् ॥ ४१३ ॥ यवकीलकुलियानां मुहामलकशण्ठयोः। 'एकैकं मुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले ।। ४१४ ॥ पञ्चमुष्टिक इत्य प वातपित्तकफापहः । शस्यते गुल्मशूले च खासे कासे क्षये न्वरे ॥ ४१५॥ इति पञ्चमुष्टिकयूपः। यवकोलकुलित्य च मुद्दामलकसंयुतः । धान्याकविश्वयुक्त च यूपो वातकफापहः ॥ ४१६ ॥ सामुष्टिक इत्येप सन्निपातज्वरापहः । कफवातामदोपत्रः कण्डहृहशोधनः ॥ ४१७ ॥ इति सप्तमुष्टिकः। आर्द्र कखरसो पेतं सैन्धवंस कटुवयम् । प्राकण्ठ धारयेदास्ये निष्टीवेच पुनः पुनः ॥ ४१८॥ ते नास्य हृदये से मामन्यापार्शगिरो गलान्। नीलोप्यारूप्यते शुष्को लाघवं चास्य जायते ॥ ४१८॥ पर्वभेदी ज्वरो मूर्छा निद्राखासगलामयाः । मुखाक्षिगौरवं जाद्य क्लेशच वोपशाम्यति ॥ ४२०॥ सलदिविचत:कुर्यात् दृष्ट्वा दोपवलाबलम् । एतदिपरमं प्रादुर्भपज सन्निपातिनाम् ॥ ४२१ ॥ इति कवलग्रहः। सुरसार्जकनिर्यासः समधुव्योपसैन्धवः । महाभानिलोट्रेक संज्ञानाशविमोक्षण: ॥ ४२२॥ . .

·. वगसेने। मधूकसारमिन्स्य वचो पणकणाः समाः । यतां टिष्ट्वाम्भसानस्य कुर्यात्संज्ञा प्रबोधनम् ॥ ४२३ ॥ इति मधूकसारादिनस्यम्। खिन्नमामलकान् पिट्वा द्राक्षयासहस जैत् । विश्वभेषजमंयुक्त मधुना सह लेहयेत् ॥ ४२४ ॥ तेनास्य शाम्यते मूर्छाकास: श्यासस्तथैव च ॥ ४२५ ॥ अष्टाङ्ग मधुना लिह्यादा कखरसेन वा। समोहं दारुण हन्ति तन्द्रा काससमन्वितम् ॥ ४२६ ॥ . कटफल पुष्करं भार्गी व्योपं यासञ्च कारवी। अक्षण' चूर्णाकृतञ्चैतन्मधुना सह लेहयेत् ॥ ४२७ ॥ एपावलेहिका हन्ति सत्रिपातं सुदारुणम् । हिकां खासञ्च कासच कण्ठरोग नियच्छति ॥ ४२८॥ एतद्योज्य कफोद्रे के चूर्णमा कजैरसै । उर्ध्वजगदनीया साय कार्यावहिका। अधोरोगहरीयातु मापूर्व भोजनान्मता ॥ ४३८ ॥ इत्यष्टाद्भावलेहिका। मरीचं पिप्पली शुण्ठी पथ्यालोध्र सपुष्करम् । भूनिम्बकटुकाकुष्टं यवानीकटफलें तथा ॥ ४३० ॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । प्रस्खेदे कण्ठरोधे च सन्धी मर्द नमिष्यते ॥ ४३१ ।। एतदुडूलनं प्रोक्ता सविपातहरं परम् । इति मचिचायुडूलनम् मर्वेषु मनिपातेषु न हीटमयचारयेत् । गीतोपचारीधी, स्याच्ोतं चान विरुध्यते ॥ ४३२॥ क्रियामिस्तुभ्यरूपामिः क्रियासांकयं मिप्यते । .

·४१ ज्वसाधकारः। भिवरूपतयातास्तु न कुर्वन्ति हिंदूषणम् ॥ ३३३ ॥ यदाखल्पानिलकफी तालुक्लीमगती विती। कुयातामधिकं शोष जिद्वायाः खरतां तथा ॥ ४३३ ॥ तदा तां स्फुटितां जिह्वामुच्छुकां मधुपिष्टया। ट्रांच्या साज्यया चास्य लेपयेत्सनिपातिनः ॥ ४३५ ॥ धजिहां जड़ा सिन्धुवूषणैः साम्नवेतसः ॥ ४२६ ॥ स्वेदोहमे भ्रष्टकुलियचूर्ण- निपातनं शस्तमिति ब्रुवन्ति । मृत्यु च तस्मिन् बहुपिछलत्वा- च्छीतस्य जन्तीः परितः सरत्वात् ॥ ४३७ ॥ चूर्ण यथा कट्फलकृष्णजोरक लोध्र गवां काननविट् पुरातनम् । तिता स पथ्यालवण तथा जन- मुडूलनं खेदविकारजित्परम् ॥ ४३८ ॥ भूनिम्बकारवीतिबा वचा कटफलज रजः । उह लनं विदोषोत्थे यभिष्यन्दिनि च ज्वरे ॥ ४३८ ॥ इति भूनिम्बाद्युबूलनम्। विस्वोऽग्निमन्थःस्योनाकः काश्मरीपाटलास्थिरा। विकण्टकः पृष्टपर्णी वृहतीकण्टकारिका। दशमूलमिदं खास सन्नियातज्वरायहम् ॥ ४४० ॥ भविपाकानिललेम तन्द्रा पार्बार्तिकासनुत् । पिप्पलोचूर्णसयुक्त हत्कण्टग्रहनाशनम् ॥ ४४१ ॥ महान्ति यानि मूलानि काष्टग नि यानि च । तेषान्तु वल्कले ग्राह्य इस्खमूलानि छत्स्रशः ॥ ४४२ ॥ दशमूलस्य नि! हः कट्फलादि रजो युतः ।

·४२ 2 C वसेने। तुल्याः करमो पेतो मृत्युकल्प वर जयेत् ॥ १४३ प्र पञ्चमूली किरातादिगणे योज्य स्त्रिदोपजे । पित्तोत्कटे च मधुना कणया वा कफोकटे । ४४४ ॥ इति चातुर्भद्रकपञ्चमूनम् । चिरज्वरोधातकफील्वणे घा विदोपजे या दशमूलमियः । किराततितादिगण: प्रयोज्य: शुद्धार्थने या विधत्ता विमिया ४४५ दशमूलीगठीशृङ्गी पौष्करं स दुरालभम् । भांर्गी कुटजवीजच पटोल कटुरोहिणी ॥ ४४६ अष्टादशाङ्ग इत्व पः सनिपातञ्चरापहः। कासग्रहपातिश्वासहिष्का पनीहरः ॥ ४४७॥ इत्यष्टादशाहः। दशमूनी कपायन्तु पुष्कराद्वकशायुप्तम् । सविपातन्वरे देयं खासकासळपान्विते ॥ ४४८॥ वृहत्यौ पुष्करं भर्गीिशठीगङ्गी दुरालभा। पत्सकस्य च वीजानि पटोल कटुरोहिणी ॥ ४४८॥ वहत्यादिगण, मोसा सन्निपातज्वरापहः । खासादिपु च सर्वेषु हित स्तोपद्रवेषु च ॥ ४५ इतिवृहत्यादि। यठीपुष्करमूलं च व्यापीगृहीदुरालभा। गुडुचीमागर पाठा किरात कटुरोहिणी । ४५१ ॥ एप गव्यादिको वगः सविपातज्वरापहः। कासहपहपार्तिनासे तन्द्रगाव गस्यते । ४५२ ॥ इति शब्यादि।

·न्वराधिकारः। शठीषुप्करमूलन्तु गुडूची विश्वभेषजम् । विकण्टक वायमाणा पिप्पली स दुरालभा ॥ ४५३ ॥ व्याघ्री पटकं राम्राऽभया कटुकरोहिणी। देवदारुवचामांर्गो सम भागानि कारयेत् ॥ ४५४ ॥ एप शव्यादिको वर्गः सन्निपातज्वरापहः । कासं खास दिवानिद्रां रात्री जागरणं तथा । मुखशोपं पां दाहं विदोपच नियच्छति ॥ ४५५ ॥ इति वृदच्छव्यादिः। पित्ताधिक्ये तु शध्यादिवृहत्यादिः कफाधिके । वातोत्तर सनिपाते कट्फलादिः प्रशस्यते ॥ ४५६ ॥ कट्फलाग्दवचापाठापुष्कराजानिपपटैः। देवदार्वभया शृङ्गीकणा मूनिम्वनागरैः ॥ ४५७ ।। मार्गीकलिङ्ग कटुकाशठिकलणधान्यकैः । समांशः साधित: क्वायो हिंग्या करसैर्युतः ॥ ४५८ ।। कर्णमूलोद्भवं गोथै हन्तिमन्या गलायम्। कफवातवर वासं कास हिक्कां हनुग्रहम् ॥ ४५८॥ दशमूलयुतो ह्यप सत्रिपातज्वरं नयेत् । अभिन्यासं समस्तञ्च कट्फलादिर्नियच्छति ॥ ४६॥ इति कट्फलादिः। दारुनागरमूनिख धान्यतिता कलिङ्गः । गजाता दशमूलाग्दैर्मृत्यु कल्य ज्वरं जयेत् ॥ ४६१ ॥ अष्टादशाङ्ग इत्येष सत्रिपातज्वरापहः । कासग्रहपाजंति शासहिकावमीहरेत् ॥ ४६२ म इति अष्टादशाङ्गः। गुडूचीचन्दनं पद्मनागरेन्द्रयवासकम् ।

·४४ वङ्गसेने। अभयारग्वधोशीरपाठा धान्याब्दरोहिणी ॥ ४६३ ॥ कपायं पाययेदेतत्पिप्पलोचूर्णसंयुतम् । तन्द्रा कासवरशासपिपासा दाहनाशनः ॥ ४६४ ॥ विरामूवानिलविष्टभ त्रिदोषप्रभवस्य च। गुडूच्यादिगणो ह्येष पाचनो दीपनः परः । ४६५ ॥' इति गुडूच्यादिः। अन्ता दशमूलीभ्यां साधितं विधिवज्जलम् । सन्निपातन्वरं हन्याचयोदशविध नृणाम् ॥ ४६६ । विपशुण्ठी दशमूली छिन्त्रापाठा च पिप्पलींद्रयवैः । स किराततितवासा शमयति हतोजसं सद्यः ॥ ४६७ ॥ चूषणदशमूलशुण्ठी भांर्गो छिनोद्भवोद्भवः क्वाथः । पीतः शमयति सहसा बरमुग्र सनिपाताख्यम् ॥ ४६८॥ हिपञ्चमूलीषड्यथा विशाधनखीइयम् । कफवातहरः काथः सन्निपातहरः परः ॥ ४६८ ॥ सिंहास्य पर्पटारिष्ट यष्टिधान्यकनागरम् । दारूपगन्धे न्द्रयवाः शुदंष्ट्रा ग्रन्थि तथा ॥ ४७० ॥ एषां कपायमहनि सनिपातन्वरे पिवेत्। शासांतिसारकासघ्नं शूलारुचिहरं परम् ॥ ४७१ ॥ कट्फलं त्रिफला दारु चन्दनं स परुषकम् । कटुकं पद्मकोशीर विपचेत्कार्पिक जलम् ॥ ४७२ ॥ तरसमिपातदाहनं पानमात्रे प्रपूजितम्। दीर्घकालप्रयुक्तानां वरीणाममृतोपमम् ॥ ४७३ ॥ स मुम्त पञ्चमूलञ्च दंवाहातोत्तर गदे। मृगोष्ण वा मुखौण वा दृष्ट्वा दोप बनायलम् ॥ ४७४ । कफोत्तरे बहत्यादिगणय दगमूलजः ।

·वराधिकारः!
पस्पकाणि त्रिफला देवदारु स कटफलम् ।
पित्तोत्तरे नृणामतत् सन्निपाते चिकिसितम् ।। ४७५ ॥ ,
मुस्ता पर्पटकोथीर देवदार महीपधम् ।
त्रिफला धन्वयासच नीलीकांपिल्लकं त्रिहत् ॥ ४७६ ॥
किराततितकं पाठा बना कटुकरोहिणी।
मधुकं पिप्पलीमूलं मुम्ताद्यो गण उच्यते ॥ ४७७ ॥ .
अष्टादशाङ्गमुदकं सन्निपातज्वरापहम् ॥ ४७८ ॥
पित्तोत्तरे सन्निपाते हितमुक्तं मनोपिभिः।
मन्या स्तम्भ उरी घाते हनुस्तम्भे शिरोगदे ॥ ४७८॥
इत्यष्टादयाना
व्योपाद्ध त्रिफलारिष्ट पटोली तिक्तवत्सकैः ।
म भूनिम्बामृतापाटस्त्रिदीपञ्चरजिज्जलम् ॥ ४८० ॥
विल्वकं त्रिता दन्ती स मूलं चतुरगुलम् ।
पक्कं कषाय विसाव्यनीलीचूर्णविमिथितम् ॥
स सर्पिक पिबेत्तूणं सन्निपात विरेचनम् ॥ ४८१ ॥
कम्पप्रलापनं यस्य संज्ञानाशय दारुणः ।
रसैथ लाववतेय कलिङ्गै शतित्तिरैः ॥ ४८२ ॥
तर्पयेत्प्राक् पुराणेन सपिंपाऽभ्यंजयेदपि ।
बला रामा गुडूच्यायेस्तै लैथ परिषेचयेत् ॥ ४८३ ॥
माचितामाशयकफे सन्निपातन्वरे दृढ़े।
शान्त प्यवश्य तस्याशंतन्द्रासमुपजायते ॥ १८४ ॥
अभिद्रवरसक्षीर दिवास्वप्ननिपेवणान् ।
दुर्बलस्याल्पवातस्य जन्तोः नेमा प्रकुप्यति ॥ ४८५ ॥
वायुमार्ग समात्य धमनोरनुसृत्यसः ।
तन्द्रां सुघोरां जनयेत्तस्या वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ १८ ॥

·४६ वङ्गसेने। उन्मीलित विनिर्भुग्ने परिवर्त्तिततारके। भवतस्तस्य नयने लुलिते चलपल्मणी ॥ ४८७ ॥ वित्ताननदन्तोष्ट मुहुरुत्तानशायिनाम् । पिच्छिलोच्छिन्न तन्तुश्च कण्ठं मास्य गच्छति ॥ ८॥ कण्ठमार्गावरोधश्च वैलतं चोपजायते। सोऽर्वाचिरात्रं साध्यः स्यादसाध्यस्तु ततः परम् ॥ ४८८॥ ज्योतिस्मत्यास्तथा तैलं मूलं पिण्डारकस्य च । तन्द्रा विनाशनं थेष्ट नस्यकर्मणि योजिनम् ॥ ४८०॥ सैन्धवं खेतमरिचं सपंप: कुष्टमेव च । मूण पिष्ट्वा वत्सस्य नस्यं तन्द्राविनाशनम् ॥ ४८१ ॥ असुराश्यगन्धस्य विट्चूर्णमधुर्मयुतम् । अञ्जनाहोधयेन्मुग्ध तन्द्रित साबिपातिनम् ॥ ४८२ ॥ जातीपूष्प प्रवालच मरिचं रोहिणी वचा। सैन्धर्व वत्समूत्रण तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ ४८३ ॥ प्रयोरजः खेतलोध्रमानं मरिच तथा । गोपित्तेन समायुक्त तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ ४८४ ॥ समिपातज्वरोत्पंया युक्त्यातन्द्रां अयेद्धिपक् । उपद्रवः कष्टतमो ज्वराणां सविशेपतः ॥ ४८.५ ॥ वयय कुपितादोपा उरः स्रोतोऽनुगाभृशम् । मामाविवदाप्रथितावुद्दीन्द्रियमनोऽनुगा: ॥ ४८६॥ जनयम्ति महाधोरमभिन्यामं वरं नृणाम् । प्रस्तधगावरत्ववाग्मोनचेष्टोन काइते ॥ ४८9. न घ दृष्टीभवे तत्य समरूपदर्शने। न च गन्धरमम्पर्ग गप्दान्याप्यययुध्यते ॥ ४८८ ॥ गिरो लोठयसे भीष महारवामि नन्दति ।

·४७ ज्वराधिकार। कूजते तुद्यते चैवं प्रतिपत्ति हीयते ॥ ४८८ ॥ कलं प्रभापते किञ्चिदभिन्यासः स उच्यते। प्रत्याख्येयः सभूयिष्टं कथिदेवाब सिध्यति ॥ ५० ॥ 'सप्ताहं वादशाहं वा हादशाहमथापि वा। ते नन्ति संहिताधातोः पाकाम्मुञ्चति चान्यथा ॥ ५०१ ॥ एतत्तु हारित्तस्त्वाहुन्ति मुञ्चति वानरम् । दिवसैदिगुणैः सप्त नवैकादशभिः क्रमात् ॥ ५०२॥ दुर्गम्भसि यथा मग्नन् भाजनं त्वरया बुधः । ग्रहीयात्तलमप्रास तथाभिन्यासपीडितम् ॥ ५०३ ॥ निद्रोपेतमभिन्यासं दिन विद्यादत्तौजसम ॥ ५०४ ॥ कारवोपुष्कररण्डवायन्तीनागरामृता। दशमूलीशठीशृङ्गीबासां भार्गीपुनर्न वा ॥ ५०५ ॥ तुल्यामूत्रेण निष्काथ्य पीतो स्त्रोत्तो विशोधनः । अभिन्यासज्वरायासमाशुघ्नन्ति समुद्धतम् ॥ ५०६ ।। मातुलुङ्गाऽश्मभिदिल्व व्याघ्री पाठा रुबूकजः । क्वाथो लवणमूत्राव्योऽभिन्यासानाह शूलनुत् ॥ ५०७ ॥ व्याघ्रीदुरालभाभार्गो गठीशृङ्गी सपौष्करम् । पक्काम्बले महृद्देयमभिन्यासप्रशान्तये॥ ५०८ ॥ भांर्गीपुष्करमूलञ्च राम्राविल्व समुस्तकम् । नागर दशमूलञ्च पिप्पलीविषसाधितम् ॥ ५० ॥ हिरवाई करसो येत्त पिप्पलीचूर्णसंयुतम् । सन्निपातज्वर घोरमभिन्यासञ्च दारुणम् । हत्पार्खशूलमानाई सद्यः पीतं नियच्छति ॥ ५१०॥ वीजपूरकविल्वाश्मभेदकं बहतीइयम । सकाशक तथैरण्डं जले चाष्टगुणे नृतम् ॥ ५११ ॥ .

·४८
वनसेने।
.
पल्लागो मूत्रसंयुक्त विडसौवर्चलान्वितम् ।
हृदयस्तिशूलमानाहमभिन्चासे ज्वर हितम् ॥ ५२२ ॥
दन्तीं ट्रवन्तों हहतीमैरण्डं वीजपूरकम् ।
श्यामा व्याघ्रीञ्च निष्काथ्याभिन्यासे बहुवर्चसि ॥ ५१२ ॥
मिहीयाघ्रामृताद्राक्षा अजाजी सकटुत्रिकम्,
शृङ्गीविड़नञ्च समं पत्कृाविसाव्यसाधयेत् ॥ ५१४३
तातो :स्तण्डुलम : पेयामुच्यां चरीपिवेत् ।
हिक्कावासी च कासो च तथाभिन्यासपीडितः ।
विवदवातविण्म वः पानमतप्रयोजयेत् ॥ ५१५ ॥
हहतीयोकर भोर्गो शठीशृङ्गीदुरालभा ।
पत्कायाने प्रशसन्ति मा तेनोपशाम्यति ॥ ५१६ ।
विदिशालाकटुकात्रिफलारखधैः कृतः ।
सक्षारो भेदनः कायपेयः सर्वव्वरापहः ॥ ५१७ ॥
तितामयात्रिहद्दन्तीफलं वै राजलक्षजम् ।
क्षारायः सैन्धवो पेत काथो भेदी ज्वरापहः ॥ ५१८॥
भाद्र कखरमो पेतं सिन्धूय सकटुत्रिकम् ।
प्रवोधाय मुखे दद्यानस्यञ्च मरिचेन वै ॥१८॥
मातुलुगाकरस कोपविलवणान्वितम्।
अन्यदा मिविहितं नम्थं तीक्ष्य प्रयोजयेत् ।। ५२० ॥
शिरोपवीजगोमूत्रतपणामरिचसैन्धवैः ।
अन्ननं स्यात्प्रबोधाय सरमो न गिलावः ॥ २१ ॥
गिरोपवीजं मरिच वसमूत्रेण तरसमम् ।
अनं तदमिन्चासे मन्ना बोधनमिष्यते ॥ ५२२ ।
मातुनहरम तस्य हिड्गुण्डीयुतं मुखे।
दद्याप्रधमन तोर कटुतितोपसंहितम् ॥ ५२३ ॥

·ज्वराधिकारः। ४८ पटोलपत्र सुषुवोहहतीकण्टकारिका। मरिच पिप्पलीविल्वं चिरविल्वस चित्रकम् ॥ ५२४ । करञ्जवीजमजिष्टा त्रायन्तीविश्वभेषजम् । गलप्रबोधनं श्रेष्टमभिन्यास ज्वरापहम् ।। ५२५., .. करो विल्वमजिष्टे वायत्यग्निः पटोलकम् । हहत्यो सुपुवीव्यो क्वाथः स्याद्लशोधनः ॥ ५.२६ ॥ चिकित्सिते कृतप्येवं यस्य संज्ञा न जायते । ललाटे पादयोापितस्य दाहः,प्रशस्यते ॥ ५२०॥ सन्निपातज्वरस्यात्ते कर्णमूले सुदारूणः । शोथः सजायते तन ,कथिद्देवविमुच्यते ॥ ५२८॥ तं जयेच्छोणिसावः सर्पिः पानप्रलेपनैः। प्रदाहः कफपित्तप्रैः वमनैः कवलग्रहः ॥ ५२८ ॥ जीर्णानां रक्तशालिनां ज्वरनकाथसाधितः, प्रसृतस्त्वोदनोदिस्त्रिः कार्यो यूपादिकोपि वा ॥ ५३०॥ स चेन्जीर्यत्यविन ज्वरीजीवत्तदा ध्रुवम् ॥ ३१ ॥ गैरिकं पांशुक शुण्ठी वचा कट्फलकाञ्जिकैः । कर्णशोथहरी लेपः सन्निपातज्वर भृशम् ॥ ५३२॥ अभिघाताभिचाराभ्यामभिशापाभिषङ्गतः । आगन्तुर्जायते दोषैर्यथास्वन्तं विभावयेत् ॥ ५३३ ॥ स्यावास्यताविपकृत दाहोऽतीसार एव च। भतारुचिः पिपासा च तोदश्च सह भूळ या ॥ ५३४ ॥ औषधीगन्धजे मूर्छा शिरो रुग्वमथुस्तथा,॥ ५३५ ॥ कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रालस्यमभोजनम् । हृदये वेदना चास्यंगात्रश्च परिशप्पति,५३६ ॥ भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेलोपाच वेपथुः । .

·५० वगसेने। । अभिचाराभिशापाभ्यां मोहटणा च जायते। भूताभिषनादुद्दे गो हास्य रोदनकम्पनम् ॥ ५३७ ॥ कामशोकभयाहायुः क्रोधात्यित्त वयो मलाः।। भूताभिषगात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः॥ ५३८ । पभिचाराभिशापोयो ज्वरी होमादिभिर्जयेत् । दानवस्त्ययनातिध्यैरुत्पातग्रहपीड़जी ॥ ५३८ ॥ भूतविद्यासमुदिष्ट बन्धावेशनताड़नः । जये तामिपगोत्य' मनः स्वास्थ्यय मानसः ॥ ५४० ॥ पीपधीगन्धविपजोविपपित्तप्रवाधनेः। नयेत्कपायैर्मतिमान् सर्वगन्धवतैर्भिपक् ॥ ५४१ ॥ क्रोधज पित्तजिल्काम्ये नार्याः सदाक्यमिव च । आखासे नेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च । पर्यणेय शमं यान्ति कामगोकभयवराः ॥ ५४२ ॥ कामात् क्रोधज्वरो नाशं क्रोधात्कामममुद्भवः । याति ताभ्यामुभाभ्याश्च भयशोकसमुत्थितः ॥ ५४३ । विसपण ज्वरो यय यय विम्फोटकज्वरः । तवादी मर्पियः पाने कफपित्तोत्तरै भवेत् ॥ ५४४ ॥ निम्बदारकपायं वा हितं मौ मनसं तथा। यमक्षयोत्ये भुनीतताभ्यक्तं रसौदनम् ॥ ५४५ ॥ रोगोत्यानप्रकोपाभ्यां यो ज्वरो जायते नृणाम् । शमयेत्याचयेदापि यथा योगैयिकिमिकः ॥ ५४६ स्त्रीणामप्यमज्ञाताना प्रजाताना तथाऽहितः । म्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोपः प्रकुप्यति । सम्य प्रगमन कार्य तथा दोपविधानतः । ५४७७ पभिधातबरे कुयात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् । .

·ज्वराधिकार कपायमधुरस्निग्धां यथा दोषमथापि वा ॥ ५४८ ॥ अभिधातन्वरो नश्येत्यानाभ्यङ्गेन सर्पिषः । मध्यद्रव्यैथ सामांश्च तथा मांसरसौदनैः ॥ ५४८॥ व्यधबधशमात्यध्वमङ्गभ्रंशसमुद्भवान् । बरानुपाचरेत्पूर्व मुस्निग्धक्षीरभोजनैः ॥ ५५० ॥ इत्यागन्तुकन्वरचिकित्सा । - 4 -- दोषोऽस्पो हितसम्भू तो नरोत्सृष्टस्य वा पुनः । धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ॥ ५५१ ॥ संन्ततो रसधातुस्थः सततो रतधातुगः । भिपजा चैव विन्ने यः सोऽन्येयुः विशिताथितः ॥ ५५२ । भेदो गतस्तृतीयेहिह्यस्थिमज्जागतः पुनः । कुर्याचातुर्थिकं घोरमन्तक रोगसकरम् ॥ ५५३ ॥ सप्ताह वादशाह वा हादशाहमथापि वा। सन्तत्यायोऽविसर्गीस्थामन्ततः स निगपते ।। ५५४ ।। महोराने सततको दौकालावनुवर्तते । अन्य द्युप्कस्वहोरावादेककालं प्रवर्त्तते ॥ ५५५ ।। वतीयकस्तुतीयेति चतुर्थेति चतुर्थकः । केचिइताभिपनोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ॥५५६॥ यस्थादनियताकालाच्छीतोष्णाभ्यान्तथैव च। वेगतथापि विषमः सज्वरो विषमः स्मृतः॥ ५५७ ।। कफपित्ताधिकग्राही पृष्टाहातकमात्मकः । वातयित्ताच्छिरोग्राही विविध स्यात्तृतीयकः ॥ ५५८ ॥ चातुर्थिको दर्शयति प्रभाव विविधं ज्वरः । नहाभ्यां भिकः पूर्व शिरसोऽनिलसम्भवः ।। ५५८ है .

·.वङ्गसेने ॥ विपमज्वर एवॉन्यथातुर्थिक विपर्ययः । अस्थिमज्जागतैर्दोषैश्चातुर्थिकविपर्ययः । स मध्ये ज्वरयत्यनीह्यादावन्ते विमुञ्चति ॥५६॥ समौ वातकफी यस्य हीनपित्तस्य देहिनः । भवेत्तीक्षणों मृदुर्वापि ज्वरस्तस्य तु रात्रिजः ॥ ५६१ ॥ ज्वरान्तु विषमाः सर्वे सन्निपातसमुद्भवाः । यथोल्वणस्य दोषस्य तेषां कार्य चिकित्सितम् ॥ ५६२ ॥ विषमज्वरनाशाय चिकित्सावक्ष्यतेऽधुनी। यातप्रधान सर्पिभिर्वस्तिभिः सानुवासनैः । निग्धोणरन्नपानय शमयेहिपमज्वरम् ॥ ५६३ ॥ विरेचनेन पयसा सर्पिया संस्कृतेन च । विपमं तिक्तशीतैश्य ज्वरं पित्तोत्तरं जयेत् ॥ ५६४ वमन पाचनं रूक्षमनपान विलचनम् । कपायोपणन्तु विषम ज्वर शस्त कफोत्तरे ॥ ५६५ ॥ वायन्तीकटुकानन्ता मारिवाभि. शृतं जलम् । सन्तताये ज्वर देयं वातादीनां निवृत्तये ॥ ५६६॥ द्राक्षापोलनिम्बाप्दशक्रांद्वात्रिफलाशतम् । जलं जन्तः पिबेच्छीतमन्ये दुचरशान्तये । ५६७ ॥ पटोलारिष्टमृद्दोकाम्या त्रिफला हपम् । काय ऐकाहिर्क हन्ति गर्करामधुयोजितः ॥ ५६८ पोडपाष्टचतुर्भार्ग वातपिनकफार्तिषु । चौद्र कपाये दातयं विपरीता तु शकरा । ५६८॥ पटोलेन्द्रयवानम्तायष्यारिष्टामृतामलम् । वर सतत पार्न मिहम्यागप्रयोजितम् । ५७. उगीरं धन्दर्न मुम्त गुडूचीधान्यनागरम् ।

·१ चराधिकारः। ५३ अम्भसा कथितः पेयः शर्करामधुयोजितः । , ज्वरे टतीयके पुंसां तृष्णादाहसमन्विते ॥ ५७१ ॥ स्थिरासामलकीदारशिवाहपमहौषधैः । शृतं शीतं जलं दद्यासितामधुविमिश्रितम् । चातुर्थिक न्वरे तीने मन्द चैवाथ पावके ॥ ५७२ ।। शैलूपमण्डनरजः वयसानुरूप शुभागवत्ससुरभीपयसानिपीतम् । आदित्यवारभवपालदिने नरेण चातुर्थिकं सचिरजं जयति क्षणेन ॥ ५७३ कालिङ्गकः पटोलस्य पत्रं वाटुकरोहिणी। पटोल शारिवा मुस्तं पाठाकटुकरोहिणी॥५७४ ॥ निम्बा पटोलं त्रिफला मृद्दीका सुस्तवत्सकी। किरांततिक्तममृता चन्दनं विश्वभेपजम् ॥ ५७५ ॥ - गडूच्चामलक सुस्तमर्धनोकसमापनाः । कषायाः शमयन्त्याशु पञ्च पञ्चविधं ज्वरम् ॥ ५७६ ॥ कल्कः शिरीपपुष्पस्य रजनीयसंयुतः । नस्यं सर्पिः समायोगाज्वरं चातुर्थिकं जयेत् ॥ ५७७ ॥ अगस्त्यपत्रखरसेन नस्यं निहन्ति चातुर्थिकसुग्रवोर्थम् ॥५७८॥ सहदेवायामूलं विधिना कण्ठनिबद्धमपहरति । एक हिवि चतुर्भिर्दिवसैर्भूतन्वरं पुसाम् ॥ ५७८ ॥ सितवर्षाभूमूलं पयसा पीतं च प्रैत्तिक जयति । चातुर्थिक सुचिरज ताम्बूले नैव भक्षणादयवा ॥ ५८० ॥ कृष्णामलकीरामठ दाबों वचा राजसर्पपरसोनैः। छागलमूत्र सुपिष्टैनस्यं त्वेकाहिकादिनम् ।। ५८९ ॥ वन्दाक विपजातञ्च तक्रण विषमज्वर। + ܝܐ ·५४ वनसेने। . . -- मर्पिधादधिमण्डेन हिंगुना च प्रयोजयेत् ॥ ५८२ ॥ पिप्पली शकरा क्षौद्रं शृतं क्षीरं दृतं नवम् । खजेन भधितं पेयं विषमज्वरनाशनम् ॥ ५८३॥. ज्ञीराविकारजनिमर्दक मत्रयाणाम् मूल ज्वरापहमवश्वमिदं शिखायाम् । बई' दिवाकरदिनेप्ययवाष्टमीपु रात्रिज्वरं हरति रन्जितसूत्रबद्धम् ॥ ५८४ ॥ वृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिपा। पञ्चसारमिदं देयं मथितं विषमज्वरे । क्षतक्षोणे क्षये कामे हृद्रोगे चापि शस्यते ॥ ५८५ ॥ मुस्तामलकगडेची विखौपधि कण्टकारिका काथः । पीतः सणाचूर्णः समधुर्विषमज्वरं हन्ति ॥ ५८६ ।। रमोनकल्क तिलतैलमिय योग्याति नित्य विषमज्वरातः । प्रयते मोऽप्यचिराज्ज्वरेण वातामयथापि सुघोररूपैः ॥ ५८७ ॥ जीरकं गुडसंयुक्त विषमज्वरनाशनम् । अग्रिमाद्यं जयेच्छीघ्र वातरोगापह मतम् ।। ५८८ ॥ क्षीरेण पञ्चहरा वा दुग्धाबाशी कणां पिबेत् । यावत्पूणे गतं तत्स्यात्तथा चैवापकर्पयेत् । वातानग्यामपाण्डों गुल्मगोफोदरापहम् ॥ ५८८ ॥ विषमज्वरेषु कर्त्तव्यमूई चाधय गोधनम् । शान्ति नयेत् विचार्पि मचीटा विषमज्वरम् । ५८१ ।। सुरासमंडा पानार्थ भक्षायं चरणायुधाः । तित्तिराय यूमराच प्रयोज्या विषमयरे ॥ ५८२ ॥ । .

·न्यराधिकारः। अद्भवद्ग कलिङ्ग पु सोराष्ट्रमगंधेषु च । बाराणस्याञ्च यहत्तं तत्तदेकाहिके स्मरेत् ।। योऽसौ सरस्वतीतीरअपुवस्तापसी मृतः । तस्मै तिलोदकं दद्यान्मुञ्चत्येकाहिको ज्वर ॥ ५८४ ॥ एतमन्त्रेण वाखत्यपत्रहस्तः प्रतर्पयेत् ॥ ५८५ ॥ आम्लोटजसहस्रेण दलेन सुकृतां पिबेत् । पेयां तनुता जन्तुचातुर्थिकहरी वाहम् ॥ ५८६ ॥ सैन्धवं पिप्पलीनाञ्च तण्डुन्नाः समनः शिला.। नेत्राञ्जन तैलपिष्ट' शस्यते विषमज्वरे ॥ ५८७।। उर्णनामय जालेन कज्जल ग्राहयेच्छनैः ।, अञ्जयेने त्रयुगल घाहिकन्तु ब्वर जयेत् ॥ ५६८ निम्बपत्र वचा कुष्ट पथ्यासिदार्थक एतम् । विषमज्वरनाशाय गुग्गुलुयेति धूपनम् ॥ ६॥ वैडालं वा शकच्छ्रेष्ट वेपमानस्य धूपने ।' । सहदेवी वचाभट्रानाकुलीभि प्रधूपनम् । प्रदेहोर्तनं कुर्य्यादेभिळ ज्वरशान्तये ॥ ६०१ ॥ मयूरचन्द्रकधूपः सर्वज्वरग्रहापड़ ॥६०२॥ पलंकपा वचा कुष्टै निम्बपवयवैतै. । पथ्यासिदार्थकैधूप. शस्तः सर्वचरापहः । ६०३ ॥ पुरध्याम वचा सर्जनिम्बार्कागुरुदारुभिः सर्वज्वरहरो धूप. येष्टीयमपराजितः ॥ ६०४ ॥ रुद्रजटागोशृङ्ग' विडालविष्टोरगम्य निमौंकः । मदनफलभूतकेभ्यो वंशत्व द्रनिर्माल्यम् ॥ ६०५ ॥ टतयवमयूरचन्द्रछागलकरोमाणि सर्पपाः'सवचाः । हिगुगवास्थि मरिचाः समभागाः छागमूत्रसपिष्टाः ॥ ६०६ ॥ , ·. वसेने। धूपनविधिना शमयन्त्येते सर्वान् ज्वरावियतम् । महडाकिनीपिशाचप्रेतविकारानयं धूपः ॥ ६०७ । इति माहेखरधूपः । न्चरवेगस्य कालञ्च चिन्तयन् ज्वर्यते तु यः। तस्येष्ट रद्ध तैर्वापिविषयैनाशयेत् स्मृतिम् ॥ ६०८ ॥ सततं विपर्म वापि क्षीणस्य सचिरोस्थितम् । वरं सम्भोजनैः पथ्य बर: समुपाचरेत् ॥६०८॥ व्वराः कपायैर्वमनैलनलघुभोजनः । रुक्षस्य ये न शाम्यन्ति सर्पिस्तेयां भिषड्मतम् ॥ ६१० वलाग्निमन्यत्रिफला काधेदनांकृतं पवेत् । तिल्वका वापमैतडि विषमज्वरनाशनम् ॥ ६११ ॥ चन्दन चिवकं सिंही वत्सकं मुस्तनागरे । कटका त्रायमाणा च धात्रूशोरे दिशारिवे॥६१२॥ द्राक्षाऽईपलमावाणि सौम्यवारेषु संहरेत् । क्षीराढकसमायुक्तां सर्पियोऽतुलां पचेत् ॥ ६१३ ॥ चातुर्थिक हरेत्योतमुन्मादं विषमज्वरम् । वाहिक स्वासकासौ च सर्वापस्मारमेव च ॥ ६१४ ॥ इति चन्दनाद्य एतम्। विडङ्ग मुस्तत्रिफला मचिटा दाडिमोत्पलैः । खामेलवालकै लाभिः चन्दनामरदारुभिः ॥ ६१५ ॥ वहिंट कुष्टरजनी पर्णिनीशारियादयः । हरेणुका विहन्तीपचीतालीगनागरैः ॥ ६१६ ॥ बला विशालहती मालती पृष्टिपणिभिः। एतैय कार्मिक करवा घृतप्रस्य विपाचयेत् । ६१७.

·व्वराधिकार
५७
।
१
चतुर्गुणेन पयसा दिगुणेन जलेन च ।
एतत्कल्याणक नाम सर्पि: पाक विदोपनुत् ।
विषमवरखासकासगुल्मोन्मादन्वरायहम् ॥ ६१८ ॥
इति कल्याणष्टतम् ।
एतदेव हवि: पक्क जीवनीयोपसंस्कृतम् ।
दिपञ्च मूलकाथेन शतावा: रसेन च ॥ ६१८ ॥
चतुर्गुणेन पयसा महाकल्याणमुच्यते ।
अपस्मारग्रह शोषं लैव्यं कार्यमजीवितम् ॥ ६२० ॥
वृतमतनिहन्त्याशु ये चापि विषमज्वराः ।
जीवनीयगणवेन काकोल्यादिगणग्रहः ।
महाकल्याणके कार्यो हते तु दशकार्पिकः ॥ ६२१ ॥
इति महाकल्याणक ध्रुतम् ।
शुण्ठीकणा धिवकञ्च चयं अथिकमेव च ।
कुर्यात्पञ्चपलान् भागानेकैकस्य तु कुहितान् ॥ ६२२ ॥
जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम्।
एतैस्तु पलिकः कल्क: सैन्धवेन समन्वितैः॥ ६२३ ॥
पट्पल नाम विख्यातं विषमज्वरनाशनम् ।
खासकासाग्निदौर्बल्य प्रतिश्यायित्वमेव च ।
मोहोर्ध्ववातखयधुपाण्डुरोगांथ नाशयेत् ॥ ६२४ ॥
इति षट्पल तम्।
नागरवविकाक्षार पिप्पलोमूलचियकम् ।
कृष्णा च पलिकान् भागान् एतप्रस्थे विषाचयेत् ॥ ६२५ ॥
शृङ्गवेररस प्रस्थ मस्तुप्रस्थ तथैव च ।
एकाहिक बाहिकञ्च वाहिकञ्च चतुर्थकम् ॥ ६२६ ॥

·५८ घनसेने। . + एतान् सर्वज्वरान् हन्ति स्थूलत्वं कुरुते भृशम् । दुनाम खासकासघ्नं बलवर्णाग्निवर्दनम् ।। ६२७ ॥ इत्यमृतषट्पल तम्। सुवर्चिका नागरकुष्टमूर्बा लाक्षा निशालोहितयष्टिकाभिः । तैल ज्वरे पटगुण तक्रमिद्ध- मभ्यञ्जनाच्छीतविदाहनुत्स्यात् ॥ ६२८ ॥ दन स सारकस्यात्र तक कहरमिष्यते। इति षटकट्टरतलम् । शुक्तारनालैर्दधिमस्तु तक: फलाम्बुभागेन सम हि तैलम् । कृष्णादिकल्क दुङ्गिसिद्ध- मभ्यञ्जनं वातकफज्वराणाम् ॥ ६२९॥ ऐकाहिकदिविचतुर्थकाना मासाईमामदयमासिकानाम् । निवारण तहिपमज्वराणां तैलन्तु पटकहरक महस्यात् ॥ ६३०॥ ८ कल्क कृष्णादिगणो यथा । कथा चिनकपड्ग्रन्या वासर्क विपकाधनम् । प्रन्यिकैले चातिविपरिणुकच्च कटुवयम् ॥ ६३१ ॥ यधानी गोम्तनी श्याघ्री भूनिर्म विल्यचन्दनम् । मार्गी ग्यामा शिवा धात्री स्थिरामूर्या सजीरका । ६३२ ·बराधिकारः ५८ सर्षपं हिंगुकटुकी विड़गच्च समांशकम् । एषः कृष्णादिको नाम्ना गणो ज्वरविनाशनः ॥ ६३३ ।। इति महापट्कहरतेलम्। नानारसाढके प्रस्थं तैलस्य विपचेद्भिपक् । मस्त्वादक समादाय पिला चान विनिक्षिपेत् ॥६३४ ॥ शतपुप्या हरिद्रा च मूर्वा कुष्ट हरेणुकम् । कटुकं मधुर्क राना अश्वगन्धा च दारु च ॥ ६३५ ॥ समुस्तं चन्दन चैव पृथगक्ष समानकैः । द्रव्यैरतस्तु तसिइमभ्यङ्ग मारुतापहम् ॥ ६२६ ॥ विषमाख्यान् ज्वरान् सर्वानाखेव प्रशमं नयेत्। कासं खास प्रतिश्याय कण्डूं दौर्गध्य गौरवम् ॥ ६३७ ॥ विकपृष्टग्रहं शूलं गात्राणां स्फुटन तथा । पाप्मा लक्षीप्रशमनं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ६३८॥ अखिभ्यां निर्मित सम्यक् तैल लाक्षादिकं विदम् ॥ इति लाक्षादितैलम् । सोम सानचरं देवं स मालगणमीवरम् । पूजयन् प्रयतः शीघ्र मुच्यते विषमज्वरात् ॥ ६३८ । त्रिदोषजे ज्वरे ह्ये तदन्तर्वगे च धातुगे। लक्षणं मोक्षकाले स्यादन्यस्मिन् स्वेददर्शनम् ॥ ६४० ॥ इति विपमन्वरः । नित्यं मन्दज्वरो रक्षः शूनः कृच्छ्रम सिध्यति । स्तब्धाङ्गः लेमभूयिष्टो नरो वातवलासकी ॥ ६४१ ॥ प्रलिपन्निव गात्राणि धर्मण गौरवेण च । मन्दव्वरविलेपी च स शीतः स्थाप्रलेपकः ॥ ४२ ॥ . ++ ·वङ्गसेने। 4 कफवातज्वरप्रोतां क्रियां वातवलासके। प्रयुञ्जीत भिषक् समन्वरनोन्तु अलेपके ॥ ६४३ ॥ विदग्धेऽबरसे देहे श्लेपयित्ते व्यवस्थिते । तेनाई शीतलं देहमईमुष्ण प्रजायते ॥ ६४४ ॥ कायेदुष्ट यदा पित्तं श्लेष्मा चान्ते व्यवस्थितः । तेनोपणत्वं शरीरस्य शीतने करपादयोः ॥ ६४५ ॥ काये श्लेमा यदा दुष्ट. पित्त चान्ते व्यवस्थितम् । शोतत्वं तेन गाताणामुष्णव हस्तपादयोः ॥ ६४६॥ त्वक्थो श्लेषानिलो शीतमादी जनयतो ज्वरम् । तयोः प्रशान्तयो. पित्तमन्तै दाहं करोति च ॥६४० करोत्यादी तथा पित्त त्वस्य दाहमतीव च । तम्मिन् प्रशान्ते वितरौ कुरुतः शीतमन्ततः ॥ ६४८ ॥ हावेतौदाहशीतादि ज्वरी संसर्गजो मतो। दाह पूर्वस्तयो. कष्टः कृसाध्यतमश्च सः॥ ६४८ ॥ इति दाहशीतादिनिदानम् । शुण्ठीबराब्दी शोरैश्च पिबेत्तीयं सुसाधितम् । दाइशीतज्वरहर पाचन भिपजी मतम् ॥६५० ॥ शीताभिभूते पुरुपे कुर्य्याच्छोतहरी क्रियाम् । दाहाभिभूते तु विधि' कुर्य्याहाहविनाशनम् ॥ ६५१ ॥ मधुफाणितमियेण निम्बपवाम्भसापि वा।', दाहज्वरात मतिमान् बामयेत् क्षिप्रमेव च ॥ ६५२ ॥ उत्तानसुप्तस्य गभीरतामकास्यादिपाच प्रणिधायनाभी तवाम्बुधारावद्धन्न पतन्ती निहन्ति दाई त्वरित सुशीता। वाप्य कमलद्दासिन्यो जलयन्वग्टहा शुभाः । नार्यचन्दनदिग्धाग्यो दाइदैन्यहरामताः ॥ ६५४ ॥ , ।

·व्वराधिकारः। शतधौतरताभ्यक्त दियाहा यवशतुभिः । कोलामलकसंयुक्तः शूकधान्याम्लसंयुतः ॥ ६५५ ॥ भन्नपिष्टैः सुशीतैश फेनिलापल्लवैस्तथा। पम्नपिष्ट : मुशीतैश्य पलाशतरुजैदिहेत् ॥ ६५६ ॥ वदरोयल्लवोत्येन फेनेनारिष्टकेन वा। लिङ्ग दाहढण्मू सर्वथैव प्रशाम्यति ॥ ६५७ ॥ दाडिमं वदरं लोध्र कपित्थ वीजपूरकम् । 'पिचा मूर्ध्निप्रलेपोऽयं पिपासादाहनाशनः ॥ ६५८ ॥ कालीयवदरानन्ता पष्टीचन्दनकाजिकैः । स तैः स्याच्छिरोलेपस्तृष्णादाइविनाशनः ॥ ६५८ ॥ खरसं मातुलुङ्गस्य संयुक्तं मधुसर्पिपा । तालुशोपे प्रदेहोऽयं मूर्धिदाहे स सैन्धवः ॥ ६६० ॥ करवीरस्य पत्राणि चन्दन सारिवातिलाः । ढणानः शिरसाऽऽलेप प्रारणालेन पेपित.॥६६१ ॥ वारिशीतं मधुयुतमार्कण्ठाहापिपासितम्। बामयेत्यायित्वा तु तेन ष्णाप्रशाम्यति ॥ ६६२ ॥ पद्मकोत्पन्तकारमृणालविसपीकरः । कुसुदो शीरमजिष्टा पद्मगैरिककटफले. ॥ ६६३ ॥ पारिवाइयलोध्राब्द शीरीखजूरसुस्तकः । धावीशतावरीयुक्ती. काथे कल्के प्रयोजितः ॥ ६६४ ॥ स लाक्षाम्भः पयः शुक्तस्वच्छकाञ्जिमस्तुभिः । पक्क तैलमिदन्त्यच्यं णादाहन्वरोपहम् ॥ २६५ ॥ पञ्चप्रभृति यत्र स्युर्देव्याणि स्नेहसम्बिधौं । तत्र नेहसमान्याहुरक्रिस्याच चतुर्गुणम् ॥ ६६६ ॥ इति पनकतैलम् । . ६ ·.. . “वसेने। शीतस्तस्य तु वातघ्नं सुखीणाम्भोऽवगाहनम् । पकौशय वासोभिः पत्रोर्णादिभिरावृतः । निवाते मन्दिरे स्थाय्य क्षणागुरुसुधूपिते ॥ ६६७ ॥ कायस्थानाकुलोतिता वयस्थापुरचोरकैः । सहदेवी वचा कुष्टः शोतन्नै पलेपनैः ॥ ६६८ ॥ एतैरेवौषधैः पिष्ट लवणक्षारसंयुतैः । सान्तविपाचितं तेलमभ्यगाच्छीतनाशनम् ॥ ६६८ ॥ सुखोपणमस्तु गोमूवशक्ती: सेकोऽति शीतहा। सुरसार्जकशिग्रुणांप्रलेपो दलसम्भवः ॥ ६७० ॥ इति दाहशीतादियुक्तावरविधिः । गुरुताहृदयोत्लेशः सदनं छरोचकौ। रसस्थे तु ज्वर लिङ्ग दैन्यञ्चास्योपजायते ॥६७१ ॥ रक्तनिष्टीवनं दाहो मोहः छह नविनमौ। प्रलापः पिडिकास्तृष्णा रत्नप्राप्त ज्वरें नृणाम् ॥ ६७२ ॥ पिण्डिकोदेख्नं सृष्णासृष्टमूवपुरीपता। उमातहविक्षेपी ग्लानिः स्यान्मांसगै ज्वरे,६७३ ॥ भृशं वेदम्तृपा मूच्छी प्रलापः छहिरेव च । दोगध्यारोचको ग्लानिर्मदः स्येचासहिष्णुता ॥ ६७४॥ भेदोऽस्थां कूजन खामो विरेकश्हिरेव च। विपणञ्च गावाणामतस्थिगते ज्वर ॥ ६७६ । तमः प्रयेशनं हिफा कामः शैत्यं वमिस्तथा। अन्तर्दाहो महाशामो मर्मभेदय मज्जगे ॥ ६७६ ॥ मरण प्रान यात्तव गक्रम्यानगते वर । अफसस्तब्धतामोक्षः गक्रस्य तु विशेषतः । . ६७७॥

·ज्वराधिकारः।
रसरताश्रितः साध्यो मांसमेदो गतश्चयः ।
अस्थिमन्नगतः कच्छ. शुक्रस्थोऽपि न जीवति ॥ ६७८ ॥'
--
.
अघ चिकित्सामाह।
।
रसस्थे तु ज्वरे तस्मिन् कुर्य्याहमनलइने ।
सेकः संशमनी लेपो रतामोक्ष मसूरगते । ६७८ ॥
तीएं विरेकञ्च तथा कुर्य्यान्मांसगते वरे।
मेद स्थे मेदसो नाशमस्थिस्थे वातनाशनम् ॥६८०॥
बस्तिकर्म प्रयोक्तव्यमभ्यगोइतनं तथा ।
मज्जाशुक्र क्रियानोता मरणं तत्र भापितम् ॥ ६८१॥
कटुकारोहिणो मुस्ता पिप्पलीमूलमेव च ।
हरीतही, च तत्तीयमामाशयगत ज्वरे ॥६८२ ॥
इति सप्तधातुगतचिकित्सा ।
वर्षा शरहसन्तेषु बाताये. प्राकृतः क्रमात् ।
वैकतोन्य. सदु साध्य' प्राकृतथानिलोय. ॥ ६८३॥
वर्षास मारुतो दुष्ट पित्तलेभान्वितो ज्वरम् ।
कुर्यापित्तश्च शरदि तस्य चानुबलः कफः ॥ ६८४ ॥
तत्प्रकत्या विसर्गाच तन नानशनाद्भयम् ।
कफी वसन्ते तमपि वातपित्तं भवेदन । ६८५॥
काले पथावं सर्वपा प्रहतिवृधिरेव च ।
निदानोतानुपशयो विपरीतोपशायिता,॥ ६८६ ॥
अन्तर्दा होऽधिका तृष्णा प्रलापः खसनं नमः ।
सध्यस्थि शूलमखेदो दोपवर्षो विनिग्रहः ॥ ६८० ॥

·वनसेने . F अन्तर्वेगस्य लिङ्गानि ज्वरस्येतानि लक्षयेत् ॥ ६८८ ॥ सन्तापो ह्यधिको वाह्य दृष्णादीनाञ्च मार्दवम् । बहिबगस्य लिङ्गानि मुखसाध्यत्वमेव च ॥ ६८८ ॥ वलवत् स्वल्पदोषेषु ज्वर साध्योऽनुपद्रव ॥ ६८ ॥ ज्वरे तुल्यतुं दूष्यत्वं प्रमेहे तुल्यदूष्यता। रक्तगुल्यो पुराणवं सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥ ६८१ ॥ न शाम्यति व्वरो यस्य पक्षादूर्व शरीरिणाम् । मन्दवेगानुचारी च स यो जीर्णता गतः ॥ ६८२ ॥ पासप्तराचात्तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिण' । मध्य चतुर्दशाहन्तु पुराणमत उत्तरम् ॥ ६५३ ॥ पुराणेपिज्वर दोषा' यद्यपथ्यः पुनस्तथा। लड़येत्तत्र त पयाद्यथोक्ता कारयेत् क्रियाम् ॥ ६८४ ॥ निदग्धिका नागरिकामतानां तोयं पिबेन्मिथितपिप्पलीकम् । जीर्णज्वरारोचक कासशूल- खासाग्निमान्द्यार्दितपीनसे तु ॥ इन्यूज़जान् गदान प्राय' सायन्तेनोपयुज्यते ।। ६८५ ॥ पिप्पलीचूर्णसंयुक्त काथ छिनोद्भवोद्भवः । जीर्णज्वरकफवंसी पञ्चमूलकतोऽथवा ॥ ६८६ ॥ पिप्पली मधुसमियं गुडूची स्वरस पिबेत् । जीर्णज्वरकफप्लीहकासारोचकनाशनम् ॥ १८७n जीर्णज्वरग्निमान्ये च शस्यते गुडपिप्पली। कासाजीरुपिखास इत्पांडु कृमिरोगनुत् । १८८३ अमृताया कपायन्तु गत चैव सशीतलम् । मधुपादयुतं पोतं जीर्ष चरहरं परम् ॥ ६८८

·स्वराधिकार।
अनन्त वालकं मुस्त नागर कटुरोहिणीम् ।
मुखाम्बुना प्रागुदयात् पिबेदक्षसमं रवे. ।
एष सर्वन्चरं हन्ति दीपयत्याशु चानसम् ॥ ७०० ।
द्राक्षामता पठो शृङ्गी सुस्तक रतचन्दनम्।
नांगरं कटुक पाठा भूनिम्ब सदुरालभम् ॥७०१ ॥
उशीर धान्य पद्म बालक कण्टकारिका।
पुष्कर पिचुमन्दञ्च दशाष्टाङ्गमिति स्मृतम् ।। ७०२
जीर्णवरारुचिश्वासकासश्वयथुनाशनम् ॥ ७०३ ॥
इति द्राक्षादिक्काथ।
शिरोगोरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् ।
जीर्ण ज्वरे रुचिकर दद्याच्छीर्षविरेचनम् ॥ ७०४ ॥
मधुना वाथ तैलेन ज्वरघ्नं न प्रयोजयेत् ॥ ७०५ ॥
स्तकरबीरपुष्प कुष्ट धात्रीफल सधान्याम्ब ।
कल्क मुखोप्णो लेपो ज्वरेषु शिरसोरुज जयति ॥ ७०६ ॥
हिमुसैन्धवसयुक्त नस्यं स्यादनवं घृतम् ॥ ७०७ ॥
कणामधुकमृद्दीकावलाचन्दनशारिवा।
नि काथ्य पयसा पीतो जीर्णज्वरविनाशन ॥ ७०८॥
खेतजयन्तीमूलं विधिना बदं शिखान्तरे हन्ति ।'
जीर्णज्वरं नराणा खल इव दुरितन चात्मानम् ॥ ७०८ ॥
तिक्ता पर्पटभूनिम्न मुस्तछिबरहा पिबेत् ।
अभ्यासेन जयत्येप न्वरमामृत्युमातुर ॥ ७१० ॥
नावन लखन चिन्ता व्यवाय शोकभीध ।
एमिरैव च निद्राया नाश मातिसंचयात् ॥ ११ ॥
गुड पिप्पलीमूलस्य चूर्णनालोडित लिहन् ।
चिरादपि च सन्त्रष्टा निद्रामामोति मानव ॥ ७१२ ॥

·“वनसेने। -- सार्य खिनमशेष क्षत्वा वार्ताकमेव पूर्वाह । मधुयुतमनन चिराष्टामप्यान या विद्राम् ॥ १३ ॥ बायसजडामूलं मूल वा शिरसिकाकमायाव । वितं निद्राकरण सुझूल वाऽशितं सगुड़म् ॥ १४ ॥ निद्रानाचे प्रकर्त्तव्य पादयोर्मुदुमर्दनम् । तिलतैलारनालाभ्यां शतधौतहतेन च ॥ ७१५॥ छागधीरेण विजयां पिशापादौ प्रलेपयेत् ।। तेनायाति पुनर्निद्रा चिरकालमतापि वा । ७१६॥ मुखरै थावयेहापि संगीतं मधुरखनम् । कर्णसंपूरणादापि निद्रामाप्नोति मानवः ॥ ७१७ ॥ मरिच लालया दृष्ट्वा कस्तुर्थी जनमिष्यते । त्रिरात्रादपि सबिष्टा निद्रामाप्नोति मानवः ॥ ७१८॥ रताकरवीरपुप्पं कुष्टं धात्रीफलं सधान्याम्बु, । कल्कः सोष्णो लेपो व्वरेषु शिरोरुजं हन्ति ॥ ७१८ ॥ क्षीणे कफे न्वरे जीर्ण खल्पदोपे पिपासिते। दाहाः च पयो योज्यं तव वेत्तु विपं भवेत् ॥ ७२०॥ खासात्कासाच्छिरः शूलात् पार्खशूलास पोनसान् । मुच्यते त्वरितः पीत्वा पञ्चमूलो मृतं पयः ॥ ०२१ ॥ ट्रय्यादष्टगुण धीरं शोरात्तोर्य चतुर्गुणम् । पीरावशेषः कर्तव्यः क्षीरपाक त्वयं विधिः । ०२२॥ मिताज्यविश्वखर्जूरीमृहीकाभिः शृते पयः । गोतं मयुतं पोतं बड्दाहज्वरनाशनम् ॥ ०२३. विकण्टकचालायाम्रो गुड़नागरमाधितम् । वर्षों मूत्र पिवयन गोयन्दरहर पयः । ७२४ ॥ पृषी च विश्ववर्षाभूपययोदकमेव च ।

·चराधिकार। क्षीरावशिष्टं तत्पीतं तहि सर्वन्चरापहम् ॥ ७२५ ॥ .. चूर्ण विवृत्कणा श्यामा त्रिफलानां सिता समम् । भेदि कोष्टरुजादाहगौरवज्वरनाशनन् । ७२६ ॥ साधित बिल्वपेशिभिर्मूलेनाऽमण्डकस्य च । सद्यो हन्ति पयः पीतं वरं सम्परिवर्तिकम् ॥ ७२७ ॥ मधुकारग्वधद्राक्षा तितायास फलविकैः।। सपटोलैर्जल भेदि वरं हन्ति त्रिदोषजम् ॥ ७२८ ॥ ज्वरक्षीणस्य न हितं वमनं न विरेचनम् । कामन्तु पायसं तस्य निरूहैर्वाहरन्मलान् ॥ ७२८॥ अरोचके गाव सादे बैब ऐयं गमलादिषु । शान्तज्वरेपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयावः ॥ ७३० ॥ न्वरोमणा ज्वरेजीणे वायुः कुम्यति रूक्षिते । घृतं संशमनं तस्य दीप्तस्येवाम्बु वेश्मनः ॥ ७३१ ॥ . कल्याणक कट्फलकं तं जीर्णन्वरे पिबेत् ॥ ७३२ ।। कुक्कुट तरुण सद्यः क्त्वा पादान्त्र वर्जितम् । तस्य मांसस्य कुर्वीत शृतं पलथतं भिषक् ॥ ७३३ ॥ वृहती कण्टकारी च शृङ्गीकर्कटकस्य च । वदराणि कुलिथानि भांर्गी यामलिकी तथा ॥ ७३४ ॥ पाठोपुष्करमूलश्च पञ्चमूलं महत्तथा । एतत्तुलाच संग्टय विद्रोणे त्वम्भस: पचेत् ॥ ७३५ ॥ पादशेष परिश्राव्यकपायं ग्राहयेभिषक् । पड्गुण' चोरमाहत्य विपचेत्तु एतादकम् ॥ ७३६ ॥ तत्र कल्कोवतं दद्यादखल्पं पञ्चमूलकम् । तत्साधुसिद्ध विज्ञायशुभे भाग निधापयेत् ॥ ७३७ ॥ तस्य काले पिबेन्मावां बल दोषमवेक्ष्य च । .

·१८ पसेने। जीर्षे तम्निस्तु भुञ्जीसरतशास्योदनं तथा ॥ ७३८ ॥ जीर्णज्वरोपसृष्टानां शुप्यता शासकासिनाम् । प्रयोज्य कौकुर्ट सपिक्ष्मिणां विषमज्वरे ।। ७३८ । लेखन हहणीयञ्च वलवर्णाग्निबर्धनम् । इति कोकुट शतम्। यासां गुडूची त्रिफलां वायमाणां दुरालभाम् । पत्कृाऽनेन कषायेण पयसा दिगुणेन च ॥ ७४० ॥ पिप्पलीमुस्तमृद्दीकाचन्दनोत्यलनागरैः । कल्कीकतैय विपचेद् त जीर्णज्वरापहम् ॥ ७४१ ॥ इति वासादिष्टतम् । पत्र चाष्टगुणे तोये कथिने काथदुग्धयोः । प्रत्येक दिगुण भार्ग पृथक् सर्पिषु निक्षिपेत् ।। ७४२ ॥ कल्काच्चतुर्गुणः नेच. म्र हाक्काथञ्चतुर्गुणम् । क्वाधाच्चतुर्गुण वारि क्वाथ. वाथ्य समो मतः ॥ ७४३ ।। मृदौ चतुर्गुण देये कठिनेऽष्टगुण तथा । कठिनात्कठिने द्रव्ये देयं पोडशि जलम् ॥ ७४४ ॥ मृदादि क्वाथ्यसङ्घाते मान उत्तो चिकित्सकाः । मध्यस्योभयभागित्वादिच्छन्त्यष्टगुण जलम ॥ ७४५ ॥ - ·स्वराधिकारः। सिहमतद एते सद्यो जीर्णज्वरमपोहति । ७४८ ॥ क्षयं कासं शिरशूलं पाखंशूलमरोचकम् । अनाभितापमग्निञ्च विषमें सद्रियच्छति ।। ७५०॥ जलने हौषधानान्तु प्रमाण यत्र नेरितम् । तत्र स्यादीषधात् नेहः खे हात्तीयं चतुर्गुणम् ॥ ७५१ ॥ इति पिप्पत्याद्यं तम्। पिप्पल्याद्यमिदं वापि तन्ते धीरेण पच्यते । यबाधिकरणनीतिगणे नेहस्य सम्बिधौ। तवैव कल्कनिहाविते ने हवेदिनां ॥ ७५२ ॥ एतद्दाक्यवलेनैव कल्कसाध्यपरं एतम् ।। ७५३ ॥ चोरक्षासनारिष्टजम्ब समच्छदार्जुनः । शिरीषखदिरासमोतामृतबल्याटरूपकैः ॥ ७५४ ॥ कटुकापर्पटीशीरवचा तेजोवतीधनैः । साधितं तैलमभ्यगादाशजीर्णज्वरं जयेत् ॥ ७५५ ॥ इति क्षीरसाद्य तैलम् । चन्दनायं हितं तैलं गोपाधिकारकीर्तितम् । सया नारायण तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ ७५६ ॥ जीर्णज्वरेषु सर्वेषु दोष पक्वाशयाश्रिते। बेहवस्तिः प्रयोक्तव्यः सनिरूही यथा विधिः,॥ ७५७॥ इति जीर्णन्धर गुडूचारसकरकाम्यां त्रिफलायाहषस्य वा। मंदोकायालायाच सिद्धाः नेहाज्वरच्छिदः । ७५८ ॥ इति गुडूयादितम् ।

·षसेने। जीणे तमिस्तु भुल्लीतरतशाल्योदनं तथा ॥ ७३८ ॥ जीर्णज्वरोपसृष्टानां शुष्यतां खासकासिनाम् । - प्रयोज्य कौट सपियक्ष्मिणां विपमज्वर ॥ ७३८. लेखन हणीयञ्च क्लवर्णाग्निबर्धनम् । इति कौकुट वृतम्। बासां गुडूची विफलां वायमाणां दुरालभाम् । पत्कृाऽनेन कपायेण पयसा दिगुणेन च ।। ७४० ॥ पिप्पलीमुस्तमृद्दीकाचन्दनोत्पलनागरैः । कल्कीकतैय विपचेट तं जीर्णधरापहम् ॥ ७४१॥' इति वासादिछतम् । अत्र चाष्टगुणे तोये कथिते काथदुग्धयोः । प्रत्येक दिगुण भार्ग पृथक् सर्पिषु निक्षिपेत् ॥ ७४२ ॥ कल्काञ्चतुर्गुणः नेहा ने हात्काथञ्चतुर्गुणम् । क्वाथाचवर्गुण वारि क्वाथः शायः समो मतः ॥ ७४३ ॥ मृदौ चतुर्गुण देय कठिनेऽष्टगुण तथा । कठिनात्कठिने द्रव्ये देयं पोड़शिकं जलम् ॥ ७४४ ॥ मृहादि क्वाथ्यसमाते मान उक्त चिकित्सकाः । मध्यस्योभयभागित्वादिच्छन्त्यष्टगुण जलम् ॥ ७४५ ॥ पलैः पोड़शभिः प्रस्थं शुष्काणां तद्दिदो विदुः । हिगुण खरसार्द्राणां तैलक्षारयताम्भसाम् ॥ ७४६ ॥ : न लभ्यते रसो येषां काथन्तेषान्तु निक्षिपेत् । त्रिफलाव्यतिरेकेण मतमेतत्पतञ्जलेः ॥ ७४७ ॥ पिप्पल्यचन्दन मुस्तमुशीर कटुरोहिणी। कलिङ्गकालामलको शारिवातिबिषे स्थिरा ॥ ७४८ ॥ द्राक्षामलकवीजानि वायमाणानिदग्धिका । .

·वरांधिकारः। सिदमेतद तं सद्यो जीर्णचरमपोहति । ७४८ ॥ क्षयं कास शिरशूल पोर्खशूलमरोचकम् । 'अनाभितापमग्निश्च विषमे सनियच्छति ॥ ७५०॥ जलने हौषधानान्तु प्रमाणं यत्र नेरितम् । -तत्र स्थादौषधात् वेह हात्तीयं चतुर्गुणम् ॥ ७५१ ॥ इति पिप्पल्यायं एतम् । पिप्पल्याद्यमिदं वापि तन्ते क्षीरेण पच्यते । यत्राधिकरणनोतिर्गय मेहस्य सम्बिधौ। तवैव कल्कनिहावियेते ने हवेदिनां ॥ ७५२ ॥ एतद्दाक्यवलेनैव कल्कसाध्यपरं टतम् ॥ ७५३ ॥ . क्षीरवृक्षासनारिष्टजम्ब मप्तच्छदार्जुनैः । शिरीषखदिरास्फोतामृतबल्याटरूपकैः ॥ ७५४ ॥ कटुकापर्पटीशीरवचातेजोवतीधनः । साधितं तैलमभ्यगादागुजीर्णचर नयेत् ॥ ७५५ ॥ इति क्षीरवृक्षाद्य तेलम्। चन्दनावं हितं तेल शोषाधिकारकीर्तितम्। तथा नारायण तैलं जीर्णज्वरहरं परम् ॥ ७५६ ॥ जीर्णज्वरेण सर्वेषु दोषे पक्वाशयायिते ! - नेहवस्तिः प्रयोक्तव्यः सनिरूही यथा विधिः ॥ ७५७ ॥ इति जीर्णज्वर गुयारसकल्काभ्यां त्रिफलायापस्य वा। मंहोकायाबलाया सिदा से हाज्वरच्छिदः ॥ ७५८॥ इति गुहूच्यादिकृतम् ।

·७० वङ्गसेने। पञ्चकोले ससिन्धूत्यैः पलिकः पयसासमम् । सर्पिः प्रस्य शृतं मीह विषमज्वरनाशनम् ॥ ७५ ॥ इति क्षीरपटपलं दृतम् । भत्र ट्रवान्तरानुनी क्षीरमेव चतुर्गुणम् । ट्रवान्तरेण योगे हि क्षीरं ने हसम भवेत् ॥ ७६० ॥ -- दशमूलीरसे सर्पिः सक्षीरे पञ्चकोलकैः । सक्षारहन्ति तसिद्ध ज्वरकासाग्निमन्दताः ॥ ७६१ ॥ वातपिक्सकफव्याधीन् प्लीहानं चापकर्षति । इति दशमूलीचीरपट्पल उतम् । बला खदंष्ट्र सदन्ती कलशी धावनी स्थिराम् । निम्ब पर्पटक मुस्तं वायमाणां दुरालभाम् ॥ ०६२ , कत्वा कपायं कल्काथं दद्यादामलकी शठीम् । द्राक्षापुष्करमूलश्च मेदामामलकानि च ॥ ७६३ ॥ तं पयय तसिद' सर्पिलरहरं परम् । क्षयकामप्रगमन शिरः पावरजापहम् ॥ ७६४ ॥ इति बलातम्। पत्राप्यष्टगुपैम्तीयैः कथितः क्वाथटुग्धयोः । प्रत्येक दिगुणो भागः कर्तव्यो भिपजायते ॥ ७६५ ॥ वामामृतारिष्टभार्गी पञ्चमूलफलविकः । मपायममधुद्राक्षा काग्मीय रक्षमम्मितः ॥ ७६६ ॥ एतमस्य विपत प्यमभिमाबामतः विवेत् । बहामारत प्रीतमेतत्सर्वज्वरापहम् ॥ ७६७ ॥ इतिहदामा दृतम् ।

·बराधिकार . मनिष्टातिविषापथ्या वचानागररोहिणी। देवदारहरिद्रा च द्रोणेऽपांपालिकानपचेत् ॥ ७६८ । काथेऽस्मिन् साधयेत्पिष्टतप्रस्थं पिचून्मितः । शृङ्गवेरकणाहिङ्गदिक्षारपटपञ्चकैः ॥ ७६६ ।। तत्कफाहतसर्वेकन्चरिणाममृतोपमम् । बर्ष हिधारचिखास पाण्डुरोगविकारिणाम् ॥ ७७० । मलग्रहप्रमेहाण: प्लीहापमारगोषिणाम् । उदावतपरीतानां मन्दाग्निमिकुष्टिनाम् ॥ ७७१ ॥ इति मञ्जिष्टाद्य तम्। कुलित्यकोलत्रिफलादशमूलयवान् पचेत् । द्विपलान् सलिलद्रोणे एते पिशाऽक्षकान् क्षिपेत् ॥ ७७२ । पञ्चकोलकसप्ताहा बयस्यापितम्बुरु । शठीपुष्करमूलाकमूलं प्रतिविषा वचा ॥ ७७३ ॥ किराततितकं मुस्त कर्कटोख्यां दुरालभा । नक्तमाल मुझे पाठे कंटुकाशिग्रु तेजनी ॥ ७७४ ॥ सोमवल्क विरजनी कटुकीकण्टकारिका । पटोलनिम्बगोजिद्वाकम्ब का मदनों जटाः ॥ ७७५ ॥. लवणानि पलांशानि क्षारानईपलोन्मितान् । प्रस्थं चाज्यस्य तत्सिई दीपनं कफवातजित् ॥ ७७६ ॥ हत्प्लीहग्रहणीगुरुमवासकामार्गसाहितम् । दीर्घवराभिभूतानां वरिणाममृतोपमम् ॥ ७६७ ॥ इति कुलिया दृतम्। लाक्षामधुकमञ्जिष्टा मूर्वाचन्दनसारिवा।। तैले पट्चरण नाम द्यभ्यगांबरनाशनम् ॥ ७७८ में इनि पट्चरए तेलम् ।

·७२ . वङ्गसैने। लाक्षानिशाकुष्टशुण्ठी मजिष्टा च सवर्चिका । चिन्दनससिद्ध तैल तक्रऽथ अद्भुणे ॥ ७७८॥ अभ्यङ्गेन प्रशाम्येत दाहं शीतज्वरापहम् । इति षट्तक तेलम् । मूलाक्षाहरिद्रेई मंजिष्टासेन्द्रवारुणी । हहतीसैन्धव कुष्ट रानामांसीशतावरी ॥ ७८० ॥ आरनालाढकनाव तैलमस्थं विपाचयेत् । तैलमगारक नाम सर्ववरविनाशनम् ॥ ७८१ ॥ इत्यङ्गारक तेलम्। लाक्षारससम तैलं तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । अश्वगन्धानिशादारु कौन्तीकुष्टाब्दचन्दनैः ॥ ७८२ ॥ समूरोहिणीराम्रा शतादामधुकैः समः । सिद्ध लाक्षादिक नाम तैलमभ्यंजनादिना ॥७८३॥ सर्वज्वरक्षयोन्माद सर्वापस्मारवातनुत् । यक्षराक्षसभूतन गर्भिणीनां प्रशस्यते ॥ ७८४ ॥ इति लाक्षादितैलम्। लाचाहरिद्रामंजिष्टा फेनिलं मधुर्क बला। लामज्नक चन्दनञ्च गैरिक नीलमुत्पलम् ॥ २८५ ॥ एषां भागान् समान् कृत्वा पत्कृातोये चतुर्ग थे। चतुर्भागावणेपे च गर्ने चैन समावपेत् ॥ ७८६ ॥ रेणुकापनकव वाजिगन्धा तथैव च । खेतसे चोरक कुष्ठ देवदारुनखत्वचम् ॥ २८ ॥ शतपुष्पापुण्डरीक मासीमधुकमेव च । एभिरक्षसमेः कस्को: पापाणेनैव पेपितः । ७८८ मस्तुशलारनालानामाइकाटकमावपेत् । .

·०३. . न्वराधिकार वीराढकसमायुक्तं तैलमस्थ वियाचयेत् । तदम्यंगात् क्षययति तैले दाहं न संशयः। OPER वातपित्तभव चि चरमेतद्रियच्छति । समलापञ्च टष्णाञ्च तालुशोपणमुल्वणम् ॥ ७८.०॥ ग्रहोपसृष्टा ये वाला रक्षःसन्दूपिताय ये। तपां कष्ट प्रशमयेत्तैलं लाक्षादिकं महत् ॥ १ ॥ इति महालाक्षादितैलम् । खर्जिकाकुटमनिष्टर लाचा मूर्वा महौषधैः । सन्नीरैः साधित तैलमभ्यगाद्दाहशीतनुत् ॥ ७८२ ॥ इति स्वर्जिकायं तेलम् । बलामधुकमजिष्टा पद्म पद्मकचन्दनैः । समुद्रफेन झीवर रजनीगैरिकोत्पलैः ॥ ७८३ ॥ पिष्टरतः पचेत्तल मस्तुचीर चतुर्गणम् । वातपित्तज्वराजीतेनाभ्यक्तः प्रमुच्यते ॥ ७६४ ॥ इति बलायं तैलम् । पटोलयिचुमन्दाभ्यां गुडूच्यामलकेन छ । मदनयं शृतः स्ने हो न्वरनमनुवासनम् ॥ ७६५... इति पटोलादिन हः। पटोलमदनारिष्ट गुडूचीमधुकैः शृतम् । प्रवदंष्ट्रा मदनं शृङ्गी मधुकारिष्टवासकः ॥ ७८६ ॥ अक्षगन्धेति तैलस्य कार्पिकैरादक पचेत् । अनुवासनकं तैलं सर्वज्वरविनाशनम् ।, कवनावातविकारांय नाशयेदपि चोत्थितान् ॥ ७८७ ॥ इति पटोलाद्यनुवासनम्। .

·वहमने। ७४ r क्रियायास्तु गणालामे कियामन्यां प्रयोजयेत् । पूर्वस्यां शान्तवेगायां न क्रियासंकरोहितः ॥ ७८८ ॥ घड्भिः केचिदहोरात्र केचिदाभिरेव च । वक्ष्यन्ति मुनयः प्रायो रसस्य परिवर्तनम् ॥ ७८८ ॥ परिहत्या रसस्यैव शान्तवेगा क्रिया भवेत् । गुणा लाभे तु कर्तव्या विथामान्तरित क्षया। सैव न स्यायथा तस्यां पूर्ववत्संकरागयम् ॥ ८०० बरे पुराणे मंक्षीणे कफपित्ते दृढ़ाग्नये । रूक्षवद्ध पुरीपाय प्रदद्यादनुवासनम् ॥ १०१ ॥ चन्दनोत्पलकाश्मय॑मधुकागुरुकल्की सिई तैलं विधातव्यं वस्ती सर्वज्वरापहम् ॥ ८०२ ॥ इति चन्दनाद्यनुबासनम् । ततेलगुड़ादोंस्तु चैकाहेनैव साधयेत् । उपितास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् बहन् । ८०३ ॥ मेहकल्को यदाङ्गुल्या वतितो वर्त्तिवद्भवेत् । बढी क्षिप्त नोशष्दस्तदा सिदि विनिर्दिशेत् ॥ ८०४ ॥ नम्ये मृदुःसरोभ्यते में हे किन्तु मध्यमम् । नातिस्थिरं पचेहस्ती खरमभ्यनने पचेत् ॥८०५॥ . तव ने हीपधि विवेकमावयव भेषजं स मृदुः। मधूचिटमिव विपदमविलेपि यव मेपर्ज स मध्यमः। कृष्णमयसबमोपदिगद चिक्कणञ्च यत्र भेषजं सखर। इति विधानेहपाकलपणम् । -- ·ज्वराधिकार। ७५ , उक्तीच- सहपाकोऽयकल्क स्यान्मृदुरंगुलिलेपिनि । अग्रहात्यंङ्गलि मध्यः शीर्यमाणा खरः स्मृतः ॥ ८०६ ॥ परं पाको मृटुः कार्यो ट्रम्यम्य न खरो मतः । किञ्चित् वीर्यमादत्ते तज्जहाति खरः पुनः ॥ ८०७॥ शब्दस्यो परम प्राप्त फेनस्यो परमे तथा। गन्धवर्णरसादीनां संपत्ती सिदिमादिशेत् ॥ ८०८ ॥ एतस्यैवं विपक्कस्य जानीयात् कुशलो भिषक् । फैनौतिमान तैलस्य शेपं तवदादिशेत् ॥ ८०८ ॥ पकतेलाइवहीयं हीनमव्दादतः परम् । वृताञ्चाब्दात्परं पक्कं गुड़ादेस्वब्दतः परम् ॥ ८१० ॥ इति तेलपाकविधिः। पारग्वधमुशीरञ्च मदनस्य फलानि च । पर्यशतस्रो मधुकं निरूहमुपकल्पयेत् ॥ २१ ॥ प्रियङ्ग मदन मुस्तं मधुकञ्च शताद्वया। कल्कः सर्पिगुंडक्षौरनो वस्तिरुत्तमः ॥ ८१२ ॥ इल्यारग्वधनिरूह वस्तिः। एकादगाटी पट्कञ्च कपायम्य पलं मतम् । कफपित्तानिलोत्ये विकारेषु यथाक्रमम् ॥ ८१३॥ ने इस्य विचतुःपटायत्वारो मधुनस्तथा । पलहयन्तु कल्कस्य कपः स्यात्सैन्धवस्य च ॥ ८१४ ॥ रमनीराम्नमूनाशामके प्रक्षिपेत् पलम् । निरूहकल्पना मात्रा कथितपा महर्पिणा ॥१५॥ इति निरूह यात्रा कल्पना विधिः ।

·बगसेने,।' । . .8 विष्णु सहसमूदानं चराचरगुरु विभुम् । स्तुवन्नाम सहस्रेण ज्वरान् सर्वान् व्यपोहति ॥ ८१६ ॥ ज्योतिश्चक्र' धनिष्टादि बक्ष्यते दिन निश्चयात् । दशरात्रं धनिटासु ज्वरो भवति देहिनाम् ॥ ८१७॥ . वारुणेऽपि दशाहेन मृत्युमाप्रीति मानवः । पडहे हादशाहे वा मृत्युर्भाद्रपदासु च ॥ ९१८ उत्तरासु भवेन्मोक्षो दिवसोय चतुर्दशः, चतुरावाष्टरात्र वा रेवत्यां वर्तते ज्वरम् ॥ ८१८॥ अश्विनीप्वपि पडावं सुखं भवति देहिनाम् ।। यमदेवें समुत्पन्न मरणं पञ्चमेऽहनि . कृतिकासु ग्रहीतम्य सप्तराचं भवेज्ज्वर न मुच्चैद्यदि सप्ताहादेकविंशतिमे सुखम् । अत ऊर्ध्व विपद्येत त्रिपक्षात् मंशयो भवेत् ॥ २१ ॥ रोहिण्यामटरावेण मुच्येदेकादोऽनि । मृगे च पडई यं नवरात्रमथापि वा ॥ ८२२॥ पायामुपसृष्टस्य पञ्चाहान् मृत्युमादिशेत् । ऊर्ध्व यद्यपि वर्तत त्रिपक्षात् मगयो भवेत् ॥ २३ ॥ पुनर्यपरटेन चरण परिपीडनात् । वयोदशाहान् मुच्येत मप्तविंशेऽधवाहनि॥२४॥ पुष्प विरात्र ज्वरित: सप्तरावाविवर्तते। पानेपामु भवेन्मृत्युर्दीर्घकालक्रमा मात्तथा ॥ २५॥ मघासु हादगाहन मृत्युभवति देहिनः । कचं याति मघापान्तु पुनरेव मुखी भवेत्। २६ ॥ पूर्यासु चोपदम्य फालानो भवेग । उत्तराम नया धाटी नररावामयापि च । .

·ज्वराधिकार।
-
एकविंशतिरात्राहा चर खोस्थल मृच्छति ॥ १२७॥
हस्ते च सप्तमे मोक्षथिवायामटमेऽहनि।
जल प्रपद्यमानो वा मुच्येञ्चिचागमे पुनः ॥ ८२८ ।
स्वातियोगे दगाहेन मुच्यतेऽथ प्रवेण वा ।
विभाखान भवेन्मृत्युरेकविशतिमेहनि ॥ ८२८॥
न्वरस्तु दिवसा नऽष्टा वनूराधासु वर्तते
प्रत जब न मुक्तं स्यानास्ति तस्य चिकित्सितम् ॥ ८३.॥
ज्येष्टायां पञ्चमे मृत्युरूवं वा हादशात् सुखम् ।
खात्य दशाहान्मूलेन त्रिसप्ताहे तथा गते ॥ ८३१ ॥
अपाटायान्तं पूर्वायो नवमेऽहनि मुच्यते ।
उत्तरास वपादास मासात् क्लिश्यत्यसंशयः ।
अष्टमाबरलान्मासात्ततोऽस्य सुखमादिशेत् ॥ ३२॥
यतणेनाष्टरावन्तु लिंश्यन्ति बरपीडिताः । ८३३॥
एतगगत प्रोत नक्षत्राणां विचेष्टितम् ।
य एवं वेत्ति तत्वेन स राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ ३४ ॥
वसुरग्निरिति धनिष्टायां वशुद्धमौदुम्बरं वा जुहुयात् ॥ १॥
तत्वायामीति शतभिपजिजलपुप्प जुहुयात् ॥ २॥
उत्तरबहिगोहि हे इति पूर्वाभद्रपदासुथाल्योदनं जुहुयात् ॥३॥
पहिरिव भोज गौरिति उत्तराभद्रपदासु छुतोदने जुहुयात् ॥४२
पूणो प्राश्येति रेवत्यां फलान्यक्षतानि जुहुयात् ॥ ५ ॥
पविना तेजमेत्यखिन्यां गुडीदनं जुहुयात् ॥ ६॥
पसियम इति भरयां तण्डुलान् जुहुयात् ॥७॥

·वङ्गसेने। . अग्निर्मूर्दा इति कृत्तिकासु त जुहुयात् ॥ ८ ॥ हिरण्यगर्भ इति रोहिण्यां सर्ववीजानि जुहुयात् ॥ ८॥ त्वम्भसामेति मृगशिरसि पायर्स जुहुयात्॥१० अहे पितु मरुतामिति आर्द्रायां कासरा जुहुयात् ॥ ११॥ महीमृषमातरमिति पुनर्वसो तण्डुने जुहुयात् ॥ १२ ॥ . हरपते प्रतियदर्य इति पुष्प एतपायस जुहुयात् ॥ १३॥ नमोऽस्तु सर्पेभ्यो इति अश्लेषासु सर्वोपधीर्जुहुयात् ॥ १४.६ कुष्ठ मामी हरिदे हे सुरशैलेय पञ्चकै। वचाकचें रसुम्तश्च मर्वोपधिकमुच्यते । इति सर्वोषधीवर्ग.। इदं पिटभ्य इति मघासु शालितण्डल जुडुयात् ॥ १५ ॥ प्रातर्जित भागमुग्रेति पूर्वाफाला नोप्वक्षतानि जुहुयात् ॥ १६ तत्सवितुर्वरेखमिति उत्तराफाला नीषु त जुहुयात् ॥ १७ ॥ भागनेति हस्ते रतापुष्पं जुहुयात् ॥ १८ ॥ टेवस्य त्वामनिनुमिति चिनायां मधुपायम जुहुयात् ॥ १८ ॥ वायुरग्नेजा इति स्वातिधु तण्डु नान् जुहुयात् ॥ २० ॥ दाग्नि मागतमिति विशाखायां यवत जुहुयात् ॥ २१ ॥ अनो मित्रो वरुणेति अनुराधास मसूर जुडुयात् ॥ २२ ॥ इन्द्रा सुत्रामेति ज्येष्टासु कनर्क तदभावे पोतपुष्पं जुहुयात् ॥२ मूलाय स्वाहेति मूले तिलग्रीधाज्यान जुहुयात् ॥ २४ ॥ पपामुपकिल्विपमिति पूर्वाषाढे तीदनं जुहुयात् ॥ २५ ॥ विद्यमिति उत्तरापाढे मधुरान जुयात् ॥ २६ ॥ इद विष्णुरिति यवणे मूर्यास्तदभावे तण्डुल जुहुयात् ॥ २० इति धनिहादिस्वस्थयन .

·न्वराधिकारः। व . उरंग वरुण आर्द्रा वासवेन्द्र त्रिपूर्वा १ यमभहुत विशाखा: पापवारण युक्ताः । तिथि नवमषष्टी हादशोभियतुर्थी मरणसहितयोगा रोगिणां मृत्युरेव ॥ ८३५॥ स ज्वरो ज्वरमुक्तो वा विदग्धानि गुरूणि वा। असात्मयान्यन्नपानानि विरुद्धाऽध्यशनानि च ॥८६॥ व्यायाममतिचेष्टां चा ऽभ्यङ्ग मान विवर्जयेत् । तेन न्वर' शमं याति शान्तश्च न पुनर्भवेत् ॥ ८३७ ॥ व्यायामञ्च व्यवार्यञ्च मान चक्रमणानि च । ज्वरमुक्तो न सेवेत यावन्नो बलवान् भवेत् ॥ ८३८ ॥ वार्यमाणो दिवा स्वप्न मुत्काय. सेवते नरः । तस्मात्तन्द्रा जडत्वञ्च मोहयाप्युपजायते ॥ ८३९ ॥ म जातु तर्पयेत् पाज. सहमा ज्वरकर्शितम् । तेन सशमितोऽप्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वर. ॥ ८४.॥ श्वासो मू रुचि छर्दिस्तष्णातिसारविड्ग्रहाः । हिकाकासाङ्गभेदाच ज्वरस्योपद्या दश ॥८४१॥ हेतुभिर्बहुभिर्जातो बलिभिबहुलक्षणः । ज्वरः प्राणान्त सद्यश्च शीघ्रमिन्द्रियनाशनः । ८४२॥ ज्वर. क्षोणस्य शूनस्य गम्भीरो दैर्ध्यरात्रिकः । असाधो बलवान् यय केशसोमन्त ज्वरः ॥ ८४२१ विसंज्ञस्ताम्यते यस्तु शेते निपतितोऽपि वा। . १ अश्लेषा २ शतभिषा । ३ धनिष्टा ४ ज्येष्ठा। मरग्यी। कृतिका।

·H वनसेने। शीतार्दितोऽतरुणच ज्वरेण म्रियते नरः ॥ ८४४ ॥ यो हष्टरोमा रताक्षो दिसंड्वात शूलवान् । बलोण चैवोच्छमिति तं ज्वरो इन्ति मानवम् ॥ ८४५ ॥ हिकावासटपायुक्तं मढ़ बिभ्रान्तलोचनम् । सन्ततोच्छसितं क्षीण नरं क्षपयति ज्वरः ॥ ८४६ हतप्रभेन्द्रिय क्षाममरोचक निपीडितम् । गम्भीर तीक्ष्णवेगात ज्वरितं परिवर्जयेत् ॥ ८४७ ॥ परोचके गात्र सादेवैवर्थेऽङ्गमलादिषु । शान्तज्वरोपि शोध्यः स्या दनुवन्धभयाबरः॥८४८॥ बलवान् सर्वदोपेषु ज्वरः साध्योऽनुपद्रवः ॥ ८४८॥ स्वरे तुल्यत्तुदोपत्वं प्रमेहे तुल्यैदुष्यता । रत्तगुल्मे पुराणत्वं सुखसाध्यस्य लक्षणम् ॥ ८५० । दाहः खेदो भमस्तष्णा कम्पो विड् दसैनिता। कूजनं चातिवैगन्ध्यमाकृतिज्वरमोक्षणे ॥ ८५१ ॥ खेदो लघुत्वं शिरसः कण्डूपाको मुखस्य च ।' क्ष्यथुयान लिप्सा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥८५२ ॥ .देही लघुर्यपगतरूममोइतापः पाको मुखे करणसीष्टवमव्यथत्वम् । खेद क्षवः प्रतियोगि मनो ऽद्रलिप्सा कण्डूय मूर्ध्नि विगतचरलक्षणम् ॥ ८५३ । इति बगसेने ज्वरनिदानचिकित्साधिकार: ममासः । . अयातिसारनिदानमाह। गुतिनिधि चोष्ण द्रवम्यूनातिशीतलेः ।

·अतिसाराधिकारः ।। ८१ विरहाध्यशनाजोणे रसात्मा थापि भोननैः ॥१॥ नेहारितियुक्तीच मिथ्यायुक्तर्वियः। शोकदुष्टाम्बुमद्यातिपानैः सामार्नु पर्ययः ॥ २ ॥ जलाभिमरणैर्वेगविघातैः कमिदोपतः। नृणां भवत्यतीसारो लक्षणं तस्य वक्ष्यते ॥३॥ संशम्यापां धातुरग्नि ग्रहदो वर्ची मियो वायुनाधः प्रणवः । सरत्यतीवातिसारं तमाहुर्व्याधि घोरं पविधन्त वदन्ति ॥४॥ एकैकशः सर्वशथापि दोषैः शोकनान्यः षष्टमामेन चोक्त: ॥५॥ हनाभिपायूदरकुक्षितोद गावावसादानिलसविरोधाः । विमङ्ग प्राध्मानमथाऽविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि ॥६॥ हितं लद्धनमवादो पूर्वरूपेषु देहिनः । कार्यञ्चानशनस्यान्ते सद्रवं लघुभोजनम् ॥ ७ ॥ विश्वोदोच्योदकं पानं लहुन चास्य शस्यते । हरिद्रादिं बचादि वा पिवेचामेपु मानवः ॥ ८॥ खडयूपयवागूभिः पिप्पल्यादि प्रयोजयेत् । मुद्यूपरसं तर्क धान्यजीरकसंयुतम् । खडयूपमिति मोम सैन्धवेन.समन्वितम् ॥ ८ ॥ अग्निमन्दीपनं प्रोक्त ग्रहणीदोपनाशनम् । •. अरोचके ज्वर चैक गेष्टमेतप्रवाहिके ॥१०॥ इति खडयूपः । विल्व सधान्यञ्च सजीरकञ्च पाठा च शुण्ठीतिलसंयुता च । पिवा पड़ाः सुक्कतो नराणां यूपो हतीसारहरः प्रदिष्टः ॥११ टणापनयनीलघीदीपनीवस्तिशोधनी।' न्चर चैवातिसारे च यवागूः सर्वदाहिताः ॥ १२ ॥ प्रामपक्रक्रम हित्वा नातिसार क्रियाहिता। . .

·८२ वसेने। अतः सर्वातिसारेषु नेयं पक्कामलक्षणम् ॥ १३ ॥ इति यवागू। संसृष्टमामंदोपैस्तु न्यस्तमखवसीदति। पुरीप भृशदुर्गन्धि पिच्छिलं चामसंजितम् ॥ १४ ॥ एतायेव तु लिङ्गानि विपरीतानि यस्य वै। लाघवञ्च विशेपेण तस्य पक्कं विनिर्दिशेत् ॥ १५ ॥ न त संग्रहणं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे । दोपाह्यादौ वध्यमाना जनयन्त्यामयान्वहन् ॥ १६ ॥ गोथपाण्डामयनीह कुष्ठगुल्मोदरचरान् । दण्डकालसकाधान ग्रहण्यों गदास्तथा ॥ १७॥ डिम्भोयः स्थविरो वापि वातपित्तात्मकश्चयः । क्षीणधातुमलार्तस्य बहुदोषोऽतिवियुतः ॥ १८ ॥ प्रामोऽपि स्तम्भनीयः स्यात्माचनान्मरणं व्रजेत् ॥१८॥ स्तोर्क स्तोक विहई वा सशूलं योतिमार्यते । अभयापिप्पलीकल्कैः सुखोणे स्तं विरेचयेत्॥२०॥ दीप्ताग्निवहुदोषो विवन्धमतिमार्यते। विडङ्गत्रिफलारणा कपायैस्तं विरचयेत् ॥ २१ ॥ तुतक्षामन्य विरके तु पेयां युञ्जयाहिचक्षणः । भेषजैमारुतनीय दीपनीयैश्य कल्पिताम् ॥ २२ ॥ योतिष्ये प्रभूतश्च पुरीपमतिमार्यते । तम्यादी वमनं योज्यं पासवनमेव च ॥ २३ ॥ शूनानाइप्रमेका वामवेदतिसारिणम् । पिप्पलीलवणाभ्याञ्च साधितेन जलेन वा ॥ २४ ॥ पायादारुषचामुम्न गरातिविपावितैः । आमातिमारनागाय छायमेभिः पिवेवरः ॥ २५ ॥ . .

·अतिसाराधिकारः। ८३ १ ६ पाठाहिंग्वजमोदोग्रा पञ्चकोलाब्दज रजः । उप्णाम्बु पीतं सरुज जयत्यामं ससैन्धवम् ॥ २६ ॥ इत्यामपाचनविधिः। दूरपणातिविषाहिङ्ग, वचा सौवर्चलाभया। पीतोष्ण नाम्भसाजह्यादामातिसारमुद्धतम् ॥ २७ ॥ वचाविल्वकणाविखा कुलकं कुष्ठदीप्यकम् । सविडङ्ग जयेत्पीत्तमाममुष्णाय ना शृतम् ॥ २८ ॥ हरीतकी सातिविषाहिङ्गसौवर्चलं वचा । सैन्धवं चेति पिष्टानि पाययेदुष्णवारिणा । पामातिसारं योगोऽय पाचयित्वा चिकत्सिति ॥ २८॥ प्रामातिसारं योगेन यद्यतेन न शाम्यति । न तं योगशतेनापि चिकित्सति चिकित्सकः ॥ ३०॥ एरण्डरसमपिष्टं पक्कमामञ्च नागरम् । 'प्रामातिसारशूलघ्न दोपनं पाचनं तथा ॥ ३१ ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं वचाकटुकरोहिणी। 'पाठावसकवीजानि हरितक्यो महौषधम् ॥ ३२ ॥ एतदामसमुत्थान मतीसारं सवेदनम् । कफात्मक सपित्तञ्च सवातं हन्ति वै ध्रुवम् ॥ १३ ॥ खदंष्ट्रेरण्डधान्याम्न यवपुष्करसाधिता । । पथ्यामधुयुतालीढ़ा शूलग्रन्थिविनाशिनी ॥ ३४ ॥ नागरातिविपामुस्तैः क्वाथः स्यादामपाचनः ॥ ३५ ॥ विल्वं मोचरस पाठा गुडूचीविश्वमुस्तकम् । गुडतक्र ण दुर्वारं पोतं हन्त्युदरामयम् ॥ ३६ ॥ । धान्यनागरमुस्तञ्च वालकं विल्वमेव च । आमशूलविवन्धघ्नं पाचनं वह्रिदीपनम् ॥ ३० ॥ । - ·८४ बने। । , . पित्ते धान्यचतुष्कञ्च गुगूठीत्यागाइदन्ति हि। इति धान्यपञ्चकम् । देवदारुवचामुम्त नागरातिविषा भया। सर्वजीर्णप्रशमनं पेयमतः शृतं जलम् ॥ ३८॥ नागरातिविपामुस्तै रथवा धान्यनागरैः। यणाशूनातिसारघ्नं रोचर्न दीपनं सघु ॥ ३८॥ धान्यकातिविषादीय यवानोमुस्तनागरे । बलाहिपीविस्खच दद्याद्दीपनपाचने ॥ ४० ॥ प्रभयानागरं मुस्त गुडेन सह योजितम् । चतुःममेयं गुटिकात्रिदोषनीप्रकोर्तिताः ४१॥ प्रामातिमारमानाहं सविबन्धं विसूचिकाम् । कमोनरोचक इन्याहीपयत्त्याशु चानलम् ॥ ४॥ इति चतुःममागुटी। दनीत्यः स्वरमः पेयो हिवनम्य समाक्षिकः । : नयत्याममतीमारं कायो वा कुटजत्वचः । ४३ ॥ पर्यम्युत्काध्यमुस्तानां विंगति विगुणेम्भसि । हीरावशिष्ट तत्पीतं इन्त्यामं शूलमेव च ॥ ४४ ॥ इति पित्तानुवयबरपाचनम् । एरण्डमूने मकणे रारनाले विमियिते सयवः। दियां पादैदमयामामातीमारग्नात्तः । ४५ ॥ इति कानिकहरीतकी। केगराजमुनिपन करट दाडिमप्य फनमर्जुनोहरम् । काय एपपरिगोनितो नृणां इन्ति सानमयगूनमहुन्न ।' .

·प्रतीसाराधिकारः। . कलिङ्गातिविपाहिङ्ग, पथ्यामोवर्चलं वचा ! शूलस्तम्भविवन्धनं पेय दीपनपाचनम् ॥ ४७ ॥ इति कलिनाद्यं चूर्णम्। स्वित्रामविल्खययगोक्षुरकोरुबूक छिन्नोद्भवातुपजलैर्मधुनावलीढ़ा। बाल्पविट्कमतिसारमसृग्विमिय- मामातिसारमपि हन्ति हरीतकीवम् ॥ ४८ ॥ निरामरूपं शूलात्तं लक्षनाथैद्य कर्पितम् । नरं रूक्षमवच्याग्नि पाययेत् पृतम् ॥ ४ ॥ , क्षारनागरचाङ्गेरीकोलदध्यम्लसाधितम् । सर्पिः पव पिवेदापि शूलातिसारशान्तये ॥ ५० ॥ शुण्ठीक्षार सकल्काभ्यां विशिष्ट द्रव्यमिप्यते । इति चाङ्गरीटतम्। इत्यामातिसारः । अरलुत्वक् प्रिया व मधुकं दाडिमाजुरान् । अवाम्य पिष्ट्वा विषवेद्यवागून्दनितां पियेत् । एपा सर्वानतीसारान् हन्ति पक्कानासशयः ॥ २१ ॥ सलोभ्रं धातकीविल्वं मुस्ताम्मास्थि कलिङ्गकम् । पिबेन्माहिपतकण पकातिसारनाशनम् ॥ ५२ ॥ अम्बष्टाधातकीलोध्र समनापद्मकेसरम् । मधुका रसुविल्वञ्च पकातिमारहागणः ॥ ५३ ॥ पद्म समद्धामधुकं विल्वं जम्बू सलाटुकम् । पिबेत्तण्डुलतोयेन सनौद्रमगर्द करम् ॥५४॥ पकातिसारिणे देयो मुस्ताकायः समाक्षिकः ॥ ५५ ॥ - ·वसेने। समगाधातकीपुष्प मजिष्टालोध्रमेव च । शाल्मलीवेष्टकं लोध्र वृक्षदाडिमयोस्त्वचौ ॥ ५६ ॥ पानास्थिमध्य लोध्रच्च विल्बमध्य प्रियङ्ग, च । मधुकं शृङ्गवेरच दीर्घवन्तत्वगेव च ॥ ५७ ॥ चत्वार एते योगाः स्युः पितातिसारनाशनाः । उक्ता य उपयोज्यास्तु सक्षौद्रास्तण्डु लाम्बु ना ॥ ५८ ॥ इति समादिचूर्णम् । दीर्घहन्तत्वच पिट्वा महीप,समन्वितम् । पीतं तण्डुलतोयेन पक्कातिसारनाशनम् ॥ ५८ ॥ पथ्याजाजीदुरालम्भाघोटाफलसमन्वितः । खरसोऽन्यथवा कल्कः पक्कातिसारनाशनः ॥६॥ नवचूतस्य पर्णानि कपित्य फलमेव च । पिट्वा तण्डुलतोयेन पक्कातिसारशान्तये ॥ ६१ ॥ कुटज' वडिचूर्णच्च मधुना सह लेहयेत् । चिरोत्थितमतीसारं पक' पितास्रज जयेत् ॥ ६२ ॥ पकः शक्कदतीसारो ग्रहणीमार्दवाच्यता। प्रवर्तः यदा कायः क्षिप्रं मांग्राहिको विधिः ॥ ६३ ॥ काटजमूदाडिम शृङ्गाटकपवविरुषह्रोवरम् । जलधरनागरसहित गगामपि वाहिनी रूध्यात् ॥ १४ ॥ मोचरममुस्तानागर पाठागानूकधातुको कुसुमैः । चूर्ण मधितममेत रुग्यहि गङ्गाप्रवाहमपि ॥ ६५ ॥ मुम्तायत्सकवीज मोचरम विवधातकोलोभम् । गुरुमपितमप्रयुक गजामपि येगवाहिनी रन्ध्यात् ॥ ५६ पदोटमूनकल्फः मनौटम्तगडुग्नामुना पोतः। मितरिम सरिगं भाटितिनिम्न्यादतीमारम् ॥ ६ ॥ .

·अतीसाराधिकारः। रुत्वालबालं सुदृढ़ पिटे रामलकैभिषक् । आर्द्रकखरसेनाश पूरयेन्नाभिमण्डलम् ॥ ६८ ॥ नदीवेगोपमं घोरं प्रहाई दुईरं नृणाम् । सद्योतीसारमजयं नाशयत्येप योगराट् ॥ ६ ॥ सौवीरपिष्ट: सहकारकल्को नाभिप्रलेपादतीसारहन्ता ॥७॥ अरुण' फेनिलं रूक्षमल्पमल्प मुहुर्मुहुः । सक्लदामं सरुक् शब्दं मारुते नातिसार्यते ॥ ७१ ॥ लवनमेकं मुत्का नान्यदस्तीह भपज बलिनः। ससुदीर्णदोपनिचयं शमयति तत्याचयत्येव ॥ ७२ ।। यथा दीपोपधैः सिद्धः यूपी मण्डादिकः क्रमात् । लाजमण्डः कतो योगैस्तैः कृताहस्तमण्डिका ॥ ७३ ॥ वस्त्रमुतायवागूर्वा प्रसुतक्षुद्रभक्तकम् । सर्वपु मलभेदेषु लवणं न प्रयोजयेत् । तद्धितेक्षणात्सरवाञ्च दोपः क्षोभाय कल्पते ॥ ७४१ सुनिपनकवार्ताक कञ्चट हितमुच्यते ॥ ७५ ॥ कपित्यविल्वचाङ्ग्री तकदाडिमसाधिता। ग्राहिणीयाचिनीपेया वाले वा पञ्चमूलिका ॥ ७६ ॥ . पञ्चमूलीबलाविल्व धान्यकोत्पलविल्वजा। वातातीसारिणे देया शुक्तेणान्यतमेन च ॥ ७७॥ वचाचातिविपासुस्त वीजानि कुटजस्य थेटो वातातीसारे च योगो वैद्यन योजितः ॥ ७८॥ पूतिकं मागधीशुण्ठी बलाधान्यं हरीतकी। पलाम्बु ना पिवेत्सायं वातातीसारशान्तये ॥ ७ ॥ •इति वातातीसार।

·८८ वसेने। 1 . पीतं रतसितं नील दुर्गन्विहरितं द्रवम् । दाहपाकपिपासा च शक्तपित्ताअवर्तते ॥ ८०॥ घामान्वयमतिसार पैत्तिक लङ्घनैर्जयेत् । लवितस्य यया सात्मत्र यवागूमण्डतर्पणे ॥ ८ ॥ शृतां चन्दनमुस्ताभ्या पटोलोदींच्यनागरैः। पेयामम्लामनग्लां वा पाचनी ग्राहणीं पिबत् ॥ २॥ धान्योदोच्य शृतं तोय तणादाहातिसारवान् । ताभ्यामेव सपाठाभ्या सिद्धमाहारमाचरेत् ।। ८३॥ विल्वशक्रयवाम्भोद वालकातिविषायुतः । कपायो हन्त्यतीसार मामं पित्तममुद्भवम् ॥ ८४॥ वित्वविश्नघनोदीय धान्यकैः कथितं जलम् । सामपित्तातिसारनं' दीपन धान्यपञ्चकम् ॥ ८५. रमाञ्चन सातिविप कुटजस्य फलत्वचम् । धातको शृङ्गवेरञ्च पाययेत्तण्ड लाम्बुना ॥ ८ ॥ माक्षिकेन युतो इन्चात्पित्तातीसारमुल्ववणम् । मन्द मन्दीपवेदग्नि शून्न चाशुनिवर्तयेत्॥८॥ मधुक कटफल लोन दाडिमस्य फल त्वचम् । पित्तातीसार मध्वात यापयेत्तण्डुलाम्बुना ॥ ८८. ममना धातकीपुप्पविल्य मौवर्चले विडम् । मचौद्र दाडिमञ्चककल्क तण्डुलवारिणा ne: पोत पित्तातीमारत मपत्त जठरामयम् ॥८॥ धान्यकलेन ससिई चतगंगाजले एतम् । पित्तातोसार मरने देयं दीपनपाचनम् ॥८॥ इति धान्य एतम्। मुम्त दरसकवीलानि भूनिम्म सरसाञ्जनम् । - ·८८ अतीसाराधिकारः। दारू दुरालभा विल्व बालक रक्तचन्दनम् ॥ ४२ ॥ बालक चन्दनं सुस्त भूनिम्बस दुरालभम् । उशीरं चन्दनं लोध्र नागरं नीलमुत्पलम् ॥ ८३ ॥ पाठा सुस्त हरिदे हे पिप्पली कोटजं फलम् । फलत्वचं वत्सकस्य शृङ्गवरं धनं वचा ॥२४॥ षड़ेते पाठिका योमाः पित्तातोसारनाशनाः । इति पित्तातीसारः। पित्तलन्ति यदात्वयं द्रव्याख्यानाति पैत्तिके । तदोपजायतेऽमीक्ष्णं रतातीसारमुल्वणम् ॥ ४५ ॥ तवतूर्णं क्रिया कार्या रक्तपित्तनिवहिणी ॥ ६ ॥ छागे चार्बोदके चीर नागरोत्पलबालकैः । पेया रक्तातिसारनी पृष्टपण्यां च साधिता ॥ ८७ ॥ कपायो मधुना पीतस्त्वचो दाडिमवत्सकात् । सद्यो जयेदतिसारं रतजं दुर्निवारकम् ॥ १८ ॥ श्रीवरातिविषा मुस्ता विल्वधान्यकवत्सकम् । समंगाधातकी लोध्र विखं दीपनपाचनम् ॥ ६ ॥ हन्यरोचकपिच्छाम विबन्ध सातिवेदनम् । सशोणितमतिसारं सन्चर वाथ विज्वरम् ॥ १० ॥ इति श्रीवरादि। विख छागी पयः सिद्ध सिता मोचरसान्वितम्। कलिङ्गचूर्णसंयुक्त रतातीसारनाशनम् ॥ १.१॥ गुड़े न भक्षयेहित्व रत्नातिसारनाशनम् । भामशूलविबन्धन कुक्षिरोगविनाशगम् । १०२॥ धातुकोवदरीपत्र कपित्थरसमाक्षिकम् ।

·वङ्गसैने। सलोधमकतो दध्रा पिबेनिर्वाहिकादितः ॥ १०॥ पयसा पिप्पली कल्कः पोतो वा मरीचोद्भवः । वाहानिर्वाहिकां हन्ति चिरकालानुवन्धिनीम् ॥ १०॥ रसाञ्जनं चातिविमा कुटजस्य फलत्वचम् । धातुकोशृङ्गवेरञ्च पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ १.५॥ क्षोट्रेण युक्तं नुदति रजातिसारमुल्वणम् ॥ १० ॥ नि:क्काप्यमूलममल गिरिमल्लिकायाः सम्यकपलं दितयमम्बु चतुःशरावे। तत्पादशेपसलिलं खलु शोषणीयं क्षीर पलहयमिते कुशले रजायाः ॥१०॥ प्रक्षिप्य मापकानटो मधुनस्तत्र शीतले । रतातिसारी तत्पीत्वा नैरुज्यमिह विन्दति ॥ १०८ इति गिरिमल्लिका तम् । बदरीमूलकल्कान्तु तिलकल्क तथैव च । संध स्वरसं क्षेपामजाधीरेण योजयेत् । तत्पिबेम्मधुना युवं रतातिसारनाशनम् ॥ १०८॥ यष्टीमधुतिन्नाः छप्पा पदकेसरमुत्पलम् । छीद्रमस्यन्डिका युप्तामाजेन पयसा पिबेत् ११०॥ पोवा मतावरी कल्क.पयसा चोरमुज्जयेत् । रतातिसार पीत्वा वा तया सिर तं नरः॥ ११॥ चोरपिट पिदैलो यध्याद्रीत्पलमिथितम् । रम्मातिसारगमन गर्करा मधुयोजितम् । ११२॥ पीत. प्रियदुनः कल्कः मधोद्रस्त लांबुना। रखना लयेपछी धवमासरसाबितः १५.

·अतीसाराधिकारः। कल्कस्तिलानां कृष्णानां शर्करा पञ्चभागिकः । पाजेन पयसा पीतः सद्यो रक्तं नियच्छति ॥ ११४ ॥ सलको बदरी जम्बू प्रियालाम्रार्जुनत्वचः । योताः क्षोरेण मवाव्याः पृथक् शोणितवारणा ॥ ११५ ॥ मुखिन्न कंचटं बालविल्वस नवनीतकम् । लिह्याद्रतातिसारे च स शूले ग्रहणी गदे ॥ ११६ ॥ वयस्था पारिवा लोभ्रं शर्करा मधुयष्टिका। पीतः शीतन पयसा सक्षौद्रो रत्तनाशनः ॥ ११७॥ मुस्तकेन्द्रयवैः क्वार्थ सुशीतं मधुना युतम् । रक्तपित्तातिसारन ग्रहणीदोषनाशनम् ॥ ११८ ॥ नवनीतं मधुयुतं लि हासितया सह । नागकेशरचूर्णं वा रक्तमंग्रहणं परम् ॥ ११८ ॥ केशराज समुद्भूता जलेन गुटिका कता। नयेसाममतीसारं सशूलं सास्रमाशु च ॥ १२० ॥ कृष्णामृन्मधुकं शर्क कौटज तण्डुलांबुना। पोतमेकत्र सक्षौद्र रक्तसंग्रहणे परम् ॥ १२१ ॥ पीत्वा सशर्करा क्षौद्र चन्दनं तंडुलांयुना। दाहरणाप्रमहेभ्यो रक्तस्रावाच्च मुच्यते ॥ १२२ ॥ कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्टमागे जले शृतम् । तथैव विपचे यो दाडिमोदकसंयुतम् ॥ १२३ ॥ यावचलसिकाभासं मृतं तमुपकल्पयेत्। तस्याईक तक्रण पिबेद्रतातिसारवान् । अवश्य मरणीयोपि मृत्योर्याति न गोचरम् । १२४ ॥ कुटजकायतुल्योऽत्र दाडिमस्य रसो मतः ॥ १२५ ॥ यो रक्तं शततः पूर्व पथाहा प्रतिसार्यते ।

·. in ८२ वनसेने सपल्लवैवटादीनां समर्पिः साधितं पयः ॥ १२६ ॥ पिबेत्समर्करा क्षोद्र मथ चैवातिमथितम् । नवनीतं पिबेद्युक्त्या तक्र चानुपिबेन्नरः॥ १९७॥ अल्पाल्पं बहुगो रक्त सशूलमुपदेष्यते । यदा वायुर्विबद्दय पिच्छवस्तिस्तदा हितः ॥ १२८ ॥ शाल्मलेरार्द्रपुष्पाणि पुटपाककृतानि च । संकुय्योलूखले सम्यग्गृह्णीयात् पयसि गृते । १२८ । ग्रहित्वा च पलं तस्य विपलं ततैलयोः । युक्तं मधुककल्केन माक्षिक त्रिपलेन च ॥ १८ ॥ तेलात बपुर्ण दद्याहस्तेः प्रत्यागते रसे । भोजयेत् पयसा वापि पित्तातिसारपीडितम् ॥ १३० इति पिच्छवस्तिः 1. क्षीरद्रुमाणाञ्च रसे विपक्क तज्जैय कल्कः पयसा च सर्पिः । सितोपलाई मधुपादयुक्त रतातिसारं शमयत्युदीर्णम् ॥ १३१ ॥ दाहे पाके हितं चार्ज पयः चौद्र सशर्करम् । गुदप्रक्षालने सेके प्रशस्त पानभोजने ॥ १३२ ॥ स्वेदोऽध मूपिका मांसस्तहसामं क्षणं तथा । गुदनिस्सरणे शम्त चाङ्गेरीतमुत्तमम् ॥ १३३॥ इति चानेरीधतम् । गवूकमांस मुखिन' मतेनलवणान्वितम् । ईपद एतेन चाभ्यज्य स्वेदयेत्तेन यवतः ॥ १४ ॥ गुदगमगेपण नाशयेत् धिप्रमिय या ॥ १२५ ॥ -

·अतीसाराधिकारः।
मेघनादस्य मूलानि मधुना सितया सह ।
निहन्ति शोणितस्रावं तंडुलोदकपानतः ॥ १३६ ॥
इति रक्तातिसारः।
खेत विसद्धनं निग्ध गोतलं मन्दवेदनम् ।
गौरवाऽरुचि हल्लासः पुरोयं सायंते कफात् ॥ १३७ ।
नेप्मातिसार प्रथमं हितं लखनपाचनम् ।
योज्यश्चामातिसारतो यथोलो दीयनो गणः ॥ १३८ ।
पूतिकव्योप विल्वाग्नि पाठादाडिमहिंगुभिः ।,
योजयेत् संस्कृतैयूपः श्लेभातिसारनाथनः ॥ १३८ ॥
गोकण्टकं गुहा व्याग्री कपायं सुतं पिबेत् ।
अामलेषातिसारन दोपन पाचनं परम् ॥ १४ ॥
पय्यासोवर्चले हिगु सैन्धवातिविषा बचा।
प्रामातिसारकफज पोतमुष्णाम्य ना जयेत् ॥ १४१ ॥
चव्यं सातिविपं कुष्ठ बालविल्व सनागरम् ।
वत्सकत्वक्फलं पथ्या छर्दिश्लेपातिसारनुत् ॥ १४२॥
पथ्याग्नि कटुका पाठा वचा ग्रन्यिकवत्सकैः ।
स नागरेजयेत् क्कायः कल्को वा नैमिकी खुतिम् ॥ १४३ ॥
पाठावचात्रिकटुक कुष्ठं कटुकरोहिणी।
उष्णाम्ब पीतान्ये तानि श्लेष्मातिसारनाशनम् ॥ १४४ ॥
हिड्न सौवर्चलं व्योषमभयातिविपावचा।
पीतमुणाम्बु नाचू श्लेमातिमारनाशनम् ॥ १४५ ॥
कुष्ठं पाठावचासुस्तं चित्रक कटुरोहिणी।
पीतमुष्णाम्बु नाचूर्ण श्लेमातिसारनाशनम् ॥ १४६ ॥
चव्यं सातिविष कुष्ठं पाठाकटुकरोहिणी ।
अभयाम्बु धराशुण्ठी विल्वकर्कटिकायुता ॥ १४७ ॥

·वङ्गसेने। . चित्र पिप्पलीमूल पिप्पलीगजपिप्पली । कमिशत्रुवचाविल्व पेशीधान्यककट्फलम् ॥ १४८॥ मोकार्धविहतायोगाचत्वारः कण्टकाः स्मृताः । लेमातिसारिणे देया ह्यते वर्णबलप्रदाः ॥ १४८॥ नागरातिविषामुस्तं ययानीचित्रकं वचा। शुठीपुष्करमूलञ्च पाठाकटुकरोहिणी ॥ १५० ॥ भल्लातकास्थीन्यभयाधातकीकौटज फलम् । हिङ्गसौवर्चलं क्षारं बिड़ङ्ग विडसैन्धवम् ॥ १५१ ॥ मूत्रपिष्टान् समानेतान्वटकानक्षसम्मितान् । छायाशुष्कांस्तु तान् ज्ञात्वा दद्याच्ले मातिसारिणे ॥ १५ ॥ कमिश्नपथुपांडुर्ति प्लीहगुल्मोदरापहान् । ग्रहण्यों विकारनानग्निसन्दीपनान् पिबेत् ॥ १५३ : इति नागरायो पटकः । इति श्लेष्मातिसार । तन्द्रायुक्ती मोहसादास्य शोपी. वर्चः कुर्यात्रैकरूप पातः । सर्वोद्भूतः सर्वलिङ्गोपपत्तिः कृच्छ्रो- ऽसाध्यो बालबद्धासहानाम् ॥ १५४ ॥ शालिपी प्रणिपर्णी हहती कण्टकारिका । बलाखदंष्ट्राविल्वानि पाठानागरधान्यकम् । एतदादारसंयोगे हित सर्वातिमारिणाम् ॥ १५५ ॥ इतिहहच्छालिपर्यादिः। यत्र कल्केन संमिहा प्रमारिण्याग्निमन्थयोः । यमागू' माग्यमानोऽपि पातीसारी सुखी भवेत् ॥ १५ पजमोदासमझा च वालक पनकैमरम् ।

·अतीसाराधिकारः। यवागू साधयेदेतेः सातीसारनाशिनीम् ॥ १५७ ॥ शावरकभद्रमुस्ता विश्खीपधविन्नुधातकीपुष्य. । सिदात्तत्र यवागू देया सर्वातिसारिषु च ॥ १५८ ॥ खिज्रं कुतूहलदहने चाङ्गेरीपत्रसञ्चयं युक्त्या । सिन्धूद्धवेन मिय' हन्त्यरुचि जठररोगञ्च ॥ १५८ ॥ कट्सङ्गमोचाइघनाम्ब विल : ससारिवावसकनागरेच । जल शृतं सर्वभव नराणां निहन्त्यतीसारमसतवेगम् ॥ १६ ॥ पञ्चमूलीवलापिल्ल गुडूचीमुस्तनागरैः । पाठाभूनिवजीवेर कुटनत्वक फलैः शतम् ॥ १६१ ॥ हन्तिसर्वानतिसारान् ज्वरदोष बमि तथा । सशूलोपट्वं खास कासं हन्यात्सुदुस्तरम् ॥ १६२ ॥ पञ्चमूलीति सामान्यात्पित्ते योच्याकनीयसी। महतीपञ्चमूली च वातश्लेष्माधिके तथा ॥ १६३ ॥ इति पञ्चमूल्यादिः। समझातिविपामुस्तं झीवर विश्वधातुकी। कुाटजत्वक्फल विल्व क्वायः सर्वातिसारनुत् ॥ १६४ ॥ अभयानागर मुस्तं गुडेन सह योजितम् । चतु.समय गुटिका विदोषघ्नीमकीर्त्तिता ॥ १६५ ॥ आमातिमारमानाह सविविध विसूचिकाम् । समीनरोचक हन्यादीपयत्याशचालनम् ॥ १६६ ॥ विल्याब्दधातुकोपाठा रहीमोचरस समः । पोतोरून्ध्यादतीसारं गुडतक्रेण दुर्जयम् ॥ १६७ ॥ दण्डी दीवरकेसराजशिखरी चोराविकादीप्पकम् । सूर्यावर्तकनीरकद्दययुतं भृष्टं मनाक् खपरे। पिष्ट्वा पर्युपिताम्बु नादिनमुखे पोत निहन्यावृणाम् । .

·वनसेने।
.
.
नानावर्णरुजातिसारकगदम्प्रोवाच धन्वन्तरिः ॥ १६८ ॥
पलमझोटमूलस्य पाठादायॊच पेपयेत् ।
यटयाम्बु नाक्षमावस्य वटी सर्वातिसारहा ॥ १६८ ।
अकोटमूलं तक्रण यतिसारहरं परम् ।
माहिपेण तु तक्रण पाठापन तथैव च ॥ १७ ॥
कुटजत्वक्फलं मुस्तं वाययित्वा जल पिवेत् ।
प्रतिसारं जयत्याशु शर्करामधुसंयुतम् ॥ ११ ॥
विभोतकफलं दग्ध हन्यालवणसंयुतम् ।
महान्तमप्यतीसारं चक्रपाणिरिवाऽसुरान् ॥ १७२ ।
वटप्ररोह संपेष्य लक्षण तडुलवारिणा।
से पिवेत्तक्रसंयुक्तामतिसारहरं परम् ॥ १७३ ॥
धातुकीनागरं विल्ब सलोध्र पद्मकेसरम् ।
नम्बू खड्नागरं धान्यं पाठामोचरसं तथा ॥ १७ ॥
समगा धातकी विल्व' मध्यजब्बाम्बयोस्त्वचः ।
कपित्यानि विडगानि नागरं मरिचानि च ॥ १७५ ॥
चांगरी तव कोलाम्न चत्वारम्ते कफोत्तरे ।
लोकाई विहितान् दद्यान् सनेह लवणान् गुड़ान् ॥ १६॥
इत्यतीसारे च चत्वारो यूपाः।
प्रयेदनं सुमम्पक दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ।
नानायर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् ॥ १७ ॥
निग्धं धनं कुटजवल्कन्नजन्वऽजग्ध-
मादाय तत्क्षणमतीव च येष पित्वा ।
जम्मू पलागदततंडुनतोयसिक्त
दद कुगेन च वहिनपइलिप्तम् ॥ १७॥

·पतीसाराधिकार
क
.
.
सुस्विन्त्रमेतदवपोघरमं राहिला
चौद्रेण युक्तमतिसारवते प्रदद्यात् ।
'तणात्रिपुवमतिपूजित एप योग:
.सर्वातिमारहरणे स्वयमेव राजा ॥ १७ ॥
इति कुटजपुटपाकः।
काश्मरी पद्मपत्र श्च पल्का कटुङ्ग बल्कलम् ।
सयमकेसरो ग्राहो स्याटूसो मधुर्मयुतः ॥ १८० ॥
इतिस्यानाकपुटपाकः।
न्यग्रोधादिगणा पूर्ण पुटपाकच तित्तिर।
ट्रवो मधुमितो पेयः पीतो इन्त्युदरामयम् ॥ १८१ ॥
इति न्यग्रोधादि पुटपाकः ।
शुण्ठीमन्परतान्वितां परिवृतां गोधूमपिष्ट स्ततः ।
मद्यो गोमययेष्टितान्तु विपचेन्मन्दाग्निना चातुरः ।
शीतीसत्यमिताममा प्रतिदिनं भवेन्नरः यथ्यभुक् ।
सर्वोपद्रवसंयुतानपि जयेहीर्घातिमारामयान् ॥ १८२ ॥
इति शुण्ठीपुटपाकः।
पुटपाकस्य पाकोऽयं वहिरारतवर्णता।
भेषजात्वात्पलप्यास्य पानमिष्टं चिकित्सकैः ॥ १८३॥
.
कुटजत्वकृतः काथो धनीभूतः सुशोभनः ।
सलोढ़ोऽतिविपायुक्तः सर्वातिसारनुभवेत् ॥ १८४ ॥
इच्छन्त्यत्राष्टमांमन काथादतिविपारजः ॥ १८५।
इति कुटजावलेहः।
मूलं त्वचा पलगत रक्ताम्य कुटजस्य च ।
जलद्रोण विपाच्यतत्पादशेषमथोडरेत् ॥ १८६ ॥

·2८
वङ्गसेने
भूयस्तहिपचेतावद्यावरसान्द्रत्वमेति च ।
सैन्धवाक्षविडक्षार क्षणन्द्रयपधातकी ॥ १८७ ॥
जीरं चूर्ण समं रुत्वा मध्वक्तं विलिहेत्ततः ।
ततो महिपदना च भोजवेन तमातुरम् ॥ १८८।
दुनिवारमतिसारं जयेदेतदसंशयः ॥ १८८ ॥
.
--
शतं कूटजमून्नस्य तुणं तोयाऽर्मणे पचेत् ।
क्वार्थ पादायशेपेऽम्मिल्लेही भूत: पुन: पचेत् ॥ १८ ॥
मौवर्चल यवचार विडसैन्धव पिप्पली।
धातकीन्द्रयया जाजी चूर्ण दत्वा पन्तद्वयम् ॥ १८० ॥
लिह्याद्ददरमानन्तु तच्छोतं मधुसंयुतम् ।
पक्कापशामतीमारं नानावणं मवेदनम् ॥
दुर्वारं ग्रहयो दोपं जयेच्चै व प्राहिकाम् ॥ १८१॥ .
इति कुटजावलेहः।
नेहे यवास्ति नो भागो निर्दिष्टो द्रव्यकल्वायोः ।
तनापि पादिकः कार्यो ट्वाकल्को विजानता ॥ १८२५.
फूटजवाफलगत कपायमुपकल्पयेत्।
वम्वपूतं पुनः काथ्यं यदा लेहत्वमागतम् ॥ १८३॥
भन्नात विडङ्गानि विफला विकाटु तथा ।
रमानन निघकच कुटजस्य फनानि च ॥ १८४॥
या मातिविपा विच पाठा मोचरमम्तया।
वालकश गमन च प्रत्येकन्तु पनं पलम् ॥ १८५ ॥
विंगपर्न गुडम्याप चूर्गी सत्य पदापयेत् ।
मधुनः बुद्धरं दवा हतन्य कज्य तया ॥ १८ ॥

·22 अतीसाराधिकार। एप हस्तु शमयेदर्शी रक्तसमुद्भवम् । वातिक पैत्तिकञ्चैव श्लैषिकं साबिपातिकम् । १८७ । ये च दुर्नामजा रोगा स्तांस्तु सर्वान् व्यपोइति। रक्तपित्तमतीसारं पांडुरोगमरोचकम् ॥ १८८ ॥ ग्रहणीमार्दवं काय खयथु कामलामपि । अनुपाने च तं दद्याद दधि तक्रं तं पयः ॥ १६॥ इति कुटजावलेहः। तुलामथादा गिरिमल्लिकायाः संकुव्य पक्का रसमाददीत! तस्मिन् सततै पलममितानि संचूर्य दद्यात् सह शालालेन ॥ २० ॥ पाठां समगाऽतिविपां समुस्तां विल्वञ्च पुप्पाणि च धातकीनाम् । मनिप्य भूयो विपचेच्च तावद दारू प्रलेपः स्वरसस्य यावत् ॥ २०१५ पीतम्बसी कालविदा जलेन. मण्डेन वाऽजापयसाथ वापि। निहन्ति मर्व लतिसारमुग्रं सभ सितं लोहितपीतकच्च । २०२॥ दीपञ्च हन्धाद्विविध मरक्त पित्तं तयाांसि मगोणि तानि । अमृग्दरमममाध्य रूप निहन्त्यवश्यं कुटजाएकोऽयम् ॥ २०३ ॥ तुला ट्रव्ये जलद्रोणो द्रोण दृश्य तुला मताः । इति कुटजाष्टकावलेहः ।

·वङ्गसेनें जोणे त्वपथ्यभोजी स्यादभ्यिः प्रतिमुच्यते । रोगानीकविनाशाय कौटजो लेह ईरितः ॥ २० ॥ इति कुटजावलेहः । मदायं कोटपाठानां मूलं त्वकटजस्य च । शाल्मलीशालनिर्यास धातकी लोध्रदाडिमम् ॥ २०५ ॥ पिष्वाक्षसंमितान् कला वटकांस्तंडुलाम्बुना। तेनैव मधुमयुक्तानकैकान् प्रातरुत्थितः ॥ २०६ ॥ पिवेदत्ययमापनो विड्विसर्गेण मानवः । अहोटवटको नामा सर्वातिसारनाशनः ॥ २०७॥ इत्यसोटवटकः । वत्सकस्याऽमृतायाश्च हे पले प्रस्थमौदकम् । थपयित्वा रमे तम्मिन् पादशेपेऽवतारि ते ॥२०॥ अष्टी पन्नानि शक्रम्य यवाचूर्णी कृतानि तु । शहपाकं विदित्वा तु यथा वजावतारितम् ॥ २० ॥ सद्य मातिमारांश सवाश ग्रहणी गदान् । नारायेदोपयेचाग्निं कृष्णावेयस्य शासनात् ॥ २१० ॥ इति धसकाद्या गुटिका। पन्नमदोटमूलस्य पाठां दायींच तत्समाम् । पिष्ट्वा तण्डुलतोयेन यटकानक्षमंमितान् ॥ २११॥ छाया शुष्का पिवेत् क्षिप्रं पिष्ट्वा तंडुलवारिया। वातपित्तकफप्रायान् हन्दजान् मानिपातिकान् । इन्यास् मर्यानतिमारान् गुटिकेऽय प्रयोजिता । २१२ ॥ इत्यडोटगुटिका। पलाधमरुणायाम्त विपन कुटजम्य च । केशराजम्य मून तु कर्ष तसवमकतः ॥ २१॥ .

·अतीसाराधिकारः। 8429 १०१
संकुय्य सलिलप्रस्थ पत्रा पादस्थिते रसे ।
पूतेऽस्मिनार्धतः खण्ड छागक्षीरं चतुष्पसम् ॥ २१४ ।
विल्वातिविपयोथूर्ण मुस्तस्येन्द्रयवस्य च ।
प्रत्येकमक्षमात्रन्तु क्षिप्ता पत्ता च भक्षयेत् ॥ २१५ ॥
शुद्धं तदनुभुञ्जीत काजीकाम्ब प्रसाधितम् ।
मापगोक्षुरसिई वा कागतीरं पिबेबरः ॥
ग्रहण्यतिसारहरो लेहोऽयमपराजितः ॥ २१६ ॥
इत्यपराजितावलेहः।
वत्सकस्य च वीजानि दाव्येव त्वगुत्तमा।
पिप्पली शृङ्गवेरच लाक्षा कटुकरोहिणी ॥ २१७ ॥
पद्भिरतैतिं सिदं पेयं मण्डविमिथितम् ।
पतिसार जयेच्छी त्रिदोषमपि दारूणम् ॥ २१८ ॥
इति पडङ्गतम्।
कुटजवक्फल लोधं कृष्णादा:महीपम् ।
कटुका चेति तैः सिद्धं तं सर्वातिसारनत् ॥ २१८ ।
इति कुटजायं तम् ।
दार्यो सलाक्षाकटुका सविता त्वक्वोटजाशक्रयवः सकणः ।
एभिर्विपक्कं तमाशुहन्ति मंडेन पीतं सकलातिसारम् ॥२२॥
प्रति सप्ताङ्गष्टतम्।'
तुला संकुय्य विलस्य पचेत्यादावशेपिताम् ।
सक्षीरं साधये तैलं शरणपिटेरिमैः समः ।। २२१ ॥
धातुको विस्वकुष्ठश्च रामाशुण्ठीयुनर्नवा ।
देवदारुवचामुस्तं लोध्र मोचरचान्वितम् ॥ २२२ ॥

·वगमने मृद्दग्निना साधितञ्च ग्रहण्यशोऽतिमारनुत् । वित्वतेलमितिण्याव महदात्र य पूजितम् ॥ २२३ म इति महाविस्वलम्। ग्रहपी विकारे ये वहाद्या उपकल्पिताः । तेपि चात्र प्रयोलव्या यथा दोष विजानता ॥ २२४ ॥ इति सर्वानिमाम् । कवादिक्षीरसे, क्रुहे. प्रहदी पित्तमारुती। व्यासाय ग्रहणी नृणामतीसारकरी मतो ॥ २२५ ॥ सशब्द फेनिले रूक्ष कपायोदकसविधम् । पक्काम्लरसवर्णाभ हरिद्वाप्रतिम धनम् ॥ २२६ ॥ विण्मू व कृष्ण सृजति सशूल दाहपाकवान् । विद्यालदाहशोपान्त वातपित्तातिप्सारिणाम् ॥ २२० । लता प्रजमूलेन पिप्पल्या सह धान्यया। धाहारी भिपजा योज्य सर्वदा हितमिच्छता ॥ २२८ ॥ कटफल मधुक लो बग्दाडिमुफलस्य च । यातपित्तातिसारन पिबेत्तण्डुलवारिणा ॥ २२८ ॥ कलिङ्गक वचा मुस्तं दारु सातिविपा ममम् । कस्क' तण्डुलतोयेन पिबेत्पितानिलामयी। २३० । फेनिल बहुशी रह सकलं वेदनान्वितम् । विविध मार्यमाणच वातपित्तातिसारिणाम् ॥ २३ ॥ इति वातपित्तातिमाए। कटरमनवयसिन्धगुरुमिष्टोपसेवनात् । नेमपित्ते प्रकुपिते पछि संकाय देहिनाम् ए २३२.५ कपायन्तं द्रव विध मन्दवर्ग मवेदनम् ।

·अतीमाराधिकार । घन गाल्मली पिच्छाभ पद्मपत्रनिभ क्वचित् ॥ २३३ । पिच्छिल शहवाम रतविन्दुभिराचितम् । नुत्तृष्णं चातिबडुले सममित्तातिमारिणाम् ॥ २३४ ॥ यथां दोपप्रशमनी दद्याद्दीपनपाचनी। यवागृवंडदोषाणा श्रेष्मपिनातिमारिणाम् ॥ २३५ ५ शालिपर्णी वला बिल पृथक् पर्णी च साधिता। दाडिमाम्लयुता पेया नेमपित्तातिसारिणाम् ॥ २३६ । कुटजातिपिपा मुस्तं हरिद्रा पर्णिनीयम् । सन्नोद्रशर्करं शस्त श्लेष्मपित्ताविसारिणाम् ॥ २३७ ॥ मुस्ता सातिविषा सूवी वचा च कुटज समा। एपा कयाय सक्षोद श्रेष्मपित्तातिसारहत् ॥ २३८ ॥ मुस्तं हरिते मधुक पृष्टपर्णी सहधकम् । मधुयुक्त निहन्याश श्रेष्मपित्तसमुद्भवम् ॥ २३८ । सवेदन सरक्तञ्च पुरी मन्दधाति च । लेपित्तातिसारघ्न रक्तं चाश नियच्छति ॥ २४० पाठा वत्सकवीजानि चित्रक विश्वभेपनम् । पिवेनि फाप्यचूर्णानि कत्वा चोणे न पारिणा ॥ २४१ ॥ पित्तश्लेष्मातिसार ग्रहण्या शूलनुदितम् ॥ २४२ ॥ लोध्र चन्दनयध्याह्न दाऊ पाठाऽनिलोत्पलम् । तण्डु लोदकमपिष्टं दीर्घहन्त त्वगन्वितम् ॥ २४३ . पूर्ववत् कथितादमादसमादाय शीतलम् । मध्वक्त पाययेचे तत्-कफपित्तोधरामये ॥ २४४ । इति लोध्रादिपुटपाक । इति शेमपित्तातिसार । रस, खादुकठुमायकभी वातकफी नृणाम् ।

·वसेने . कुरुतस्तावतीसार क्रुद्धौ वह्नि निरस्य च ॥ २४५ । द्रव सफेनं पुरीष तत्तुल्यमामगन्धिकम । सशब्द वेदनावन्त न चाम परिपच्यते ॥ २४६ ।। नित्य गुडगुडायन्त तन्द्रा मूर्छा भ्रमलमै । प्रसत सन्धिकट्यूरूजानुपृष्टास्थिशूलिन ॥ २४७ ॥ धान्यपञ्चकससिद्धो धान्यविश्वकतोऽथवा । पाहारो भिषजा योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ २४८॥ चिरविल्व वचा दारुपञ्चकोल पुनर्नवा। विदारी गन्धाहहती विखाद्य खण्डितान्यवान् । कायो यवागूयंघ वा बातश्लेष्मातिसतारिणाम् ॥ २४८ ॥ विख विसकोजानि पाठाहिगुशिवान्विता। वातलेमातिसरिपु कपाय पाचनं पिवेत् ।। २५० ॥ चित्रकातिविपा मुस्त बालविल्व सनागरम् । वसकत्वक् फल पथ्या वातश्लेष्मातिसारनुत् ॥ २५१ ॥ पूति दारुत्वच रोध कटुङ्गमथ नागरम् । दाडिमाम्लयुत दयाहातलेमातिमारिणाम् ॥ २५२ ॥ वातातिसार यचोत पाचन प्राहि भेषजम् । सदचापि प्रयुजीत सपित्तकफमारुते ॥ २५३ ॥ इति वासश्लेष्मातिसार । विल्षचूतास्थि नियूह पोत सचोट्रशकर' । निहन्याच्छद्यतीमारं वैश्वानर इवाहुतिम् । २५४ ॥ पटोलयवधान्याककाय पेय सुमीतन्न । गर्करा मधुसर्युल छातीसारनागन' ॥ २५५ ॥ प्रियम्बंजनमुम्तात पाययेत्तु यथा वनम् । हप्पातीसारबर्दिन सचोट तण्डु नाम्बुना । २५६ ॥

·अतीताराधिकारः। कपायो भृष्टमुदस्य सलाजमधुशर्करः। छातीसारटदाहज्वरनः संप्रकाशितः ॥ २५७ ।। जब्बाम्रपल्लवोशीरवटशुङ्गावरोहकम् । रस: क्वाथोऽथवा चूर्ण क्षोद्रेण सह योजितम् ॥ २५८ । छर्दिवरमतीसारं मूर्च्छी टप्णाञ्च दुर्जयाम् ।। नियच्छत्यचिराद्रताच्युतिं वाऽनेकहेतुकाम् ॥ २५८ ॥ इति छद्यतीसारः। विड़गातिविषा मुस्तं दारुपाठा कलिङ्ग कम्। मरिचेन समायुक्त शोथातीसारनाशनम् ॥ २६० ॥ किराताव्दामृतोदीच्य मुस्तचन्दनधान्यकैः । शोधातिसार हल्लासटटदाहज्वरनाशनः ॥ २६१ ॥ विश्वौषधस्य गर्भण दशमूलजले गृतम् । वृत मिहन्त्यतीसारं ग्रहणी पाण्डुकामलाम् ॥ २६२ ॥ इति शोथातीसारः। तैस्तैमावः शोचतोऽल्याशनम्य वाप्पोमावनिमाविश्य जन्तोः । कोष्ट गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तबाधस्तात् काकणन्ती पकाशम् ॥ २६३ ॥ निर्गच्छेदै विड्विमियं बिड् वा निर्गन्ध वा गन्धवञ्चातिसारः । शोकोत्पब्रो टुशिकिल्ल्योऽति माव रोगो वैये: काट एष प्रदिष्टः ॥ २६४ ॥ भयशोकसमुद्भूती ज्ञेयौ वातातिसारवत् । तयोर्वातहरी काया हर्पणाखासनैः क्रिया ॥ २६५ ॥ इति भयशोकजावतीसारी। .

·वङ्गमेने विपार्श: तमिसंभूते हिता चोभयशर्मदा ॥ २६६ । शर्करा धातुकी लोधेः पाठारलुकपिप्पलो। ममगाभिर्मोचरसपद्मको सरसंयुतैः ॥ २६७ ॥ अर्श: प्रभावकृमिजं विरुद्धपानान्न दोषसम्भूतम् । अतिसारभयं शमयति लेहः कल्याणको नाम्ना । २६८॥ इति कल्याणावलेहः। दीमाग्निर्यक्षुदोपो यो विवन्धं यातिमार्यते। विडङ्गत्रिफला कृष्णा कपायैस्त विरेचयेत् ॥ ३६॥ क्षुत्क्षामस्य विरितस्य युञ्जयात्मयां विचक्षणः । भेपर्मास्तथ दीपनैः मंरकल्पिताम् ॥ २७०। अन्नाजीर्णाप्रद्रुताः क्षोभयन्तः कोष्टं दोपा धातुसड्डाम्मलांथ । नानावणं नैकशः सारयन्ति शूलोपेतं पष्टमेनं वदन्ति ॥ २७१ । तत्रापि धमनं कार्य लडनच्च यथाक्रमम् । शून्नानाह प्रमेकान्तं वामयेदतिसारिणाम् ॥ २७२ ॥ पिएली लवणाभ्याञ्च माधितेन जलेन वा। विनोदीच्योदकं पानं लहनं वापि शस्यते ॥ २७३। पिप्पल्यादिः प्रयोकव्यो यूपः सह पड़ादिभिः ॥ २० ॥ -.- . मागरातिविपा मुम्तं हिंगुवत्सकचित्रकाः। घनतेजोवती पाठा पिप्पलीन्द्रयवाः ममम् ॥ २७५ ॥ मैन्धवं कीटज पोज यचा कटुकरोहिणी। विडं पाठामतिपियां कुटज विश्वभपजम् ॥ २० ॥ पलाकुटजयोजानि लोध्र सायरकं न्यगेत्।

·अतीसाराधिकारः।
बमकातिविषा शुण्ठी विल्वइिंगुयवांवुदाः ।। ३७७ ।
लोकार्ड विहिता योगाः पड़ेते पाचना भताः ।
उष्णाम्बु मद्यधान्याम्लैः पीता: वा सक्षाचूर्णिताः ॥ २७८ ॥
इत्यामपाचनविधिः ।
वायुः प्रवृद्धो निचितं बलासबुदत्यधस्तादहिताशनस्य।
प्रवाहतोऽल्प' बहुगो मलात
प्रवाहिकान्तां प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ २७ ॥
प्रवाहिका वातकता सशूला
पित्तात्मदाहा सकफर कफाच ।
सशोणिता शोणितसम्भवाञ्च
ताः नेहरूक्षप्रभवामतान्तु ॥ २८० ॥
.तासामतीमारवदादिशेञ्च लिङ्ग क्रम चामविपक्कताच ॥२८१॥
तैलं सर्पिर्दधिक्षौद्र सिता विश्वं सफाणितम् ।
सर्वमालोद्य पातव्यं सद्यो निर्वाहिकां जयेत् ॥ २८२॥
कलक: स्याहालविल्वानां तिलकल्कश्च तत्समः।
दनः सारोऽम्लने हाव्यः सद्यो हन्चात् प्रवाहिकाम् ॥ २८३ ॥
वलाविल्व' गुड़ तैलं पिप्पली विश्वभेषजम् ।
लियाहातप्रतिहते सशूले सप्रवाहिके ॥ २७४ ।
विल्वपेशी गुड़ लोध्र तैलं मरिचयोजितम्।
लोढ़ा प्रवाहिकामान्तः क्षिप्रं सुखमवाप्न यात् ॥ २८५ ॥
पयसा पिप्पली कालकः पीतो वा मरिचोद्भवः ।
जाहानिर्वाहिका हन्ति चिरफालानुबन्धिनीम् ॥ २८६ ॥
धातको बदरीयतं कपित्थरममाक्षिकम् ।
सलीमेकतो दसा पिवनिर्वाहिकार्दित: ॥ २८७ ॥

·वद्गमेने भूषण त्रिफला मुस्तं चित्रको हस्तिपिप्पली। विल्व कार्कटिका हिगु विडङ्ग सनिदग्धिकम् ॥ २८८ ॥ तप्रस्थ पचेदेभिर्गवा मूने चतुर्गुणे । तत्प्रयोग पिवेकोल हन्यात्तेन प्रवाहिकाम् ॥ २८८... इति त्रूपणाद्य तम् । इति प्रवाहिका यवा सताश्च लाजाना मूल पुष्पञ्च शाल्मले । न्यग्रोधोडुम्बरावस्थाशनाथ द्विपलोन्मिता ॥ २८॥ त्रिप्रस्थे सलिलस्येतत् क्षीरप्रस्थ विपाचयेत् । क्षीरशेष कमायञ्च पूत हत्या क्षिपदयम् ॥ २८१ ॥ कल्क शाल्मलि नियास,समना चन्दनोत्पलम्। वत्सकस्य च बोजानि प्रियगु पद्मकेशरम् ॥ २८२ ॥ पिच्छावस्तिरिय सिडा सएतक्षीद्रशर्करा। प्रबाहिका गुदधश रत्तास्राव ज्वरापहा ॥ २८३ ॥ इति पिच्छावस्ति । दीमाग्निर्निप्युरीयो य सार्यते फेनिल शसत् । स पिवेत् फाणित शुण्ठी दधितैलसमन्वितम् ॥ २८४ ॥ "दना समारण ममाक्षिकेन भुञ्जीत नि मारिकपीडितस्तु । सुतप्तकुप्य कथितेन बापि धीरेण शीर्तन मधुमुतेन ॥ २८५ ॥ बला विश्वगृत क्षीर गुडतैलानुयोजितम् । दीप्ताग्नि पायये प्रात सुखद वर्चम क्षये ॥ २८ ॥ शशमा ममधिर समगा मष्टत दधि। विपाय वादेत् मेवेच मृदन गलत चये ॥ २८७॥ इति पुरीपत्नय . .

·प्रतीसाराधिकारः। विबन्धवातविट्शूलपरीतः समवाहिकः । सरतापित्तश्य पयः पिवेत्तृष्णासमन्वितः ।। २८८ ॥ जीणेऽमृतोपमं क्षीर मतीसारे सुयोजितम् । सचिरोत्ये च तत्पेयमपांभागैस्त्रिभिः शृतम् ॥ २८८ । अथासाध्यलक्षामाह। पकजाम्बवसंकाशं यकृत् पिण्ड निभन्तनु । ततैलवसा मज्जा वेशबारं पयोदधि ॥ ३०० । मांसधाबन तोयाभं कृष्ण नीलारुणप्रभम् । कव॒रं मेचक स्निग्धं चन्द्रकोपगतं धनम् ॥ ३०१ ॥ कुणपं मस्तुलुङ्गामं सगन्ध कथितं बहु । टणादाहमखासहिक्कापार्खास्थि शूलिनम् ॥ ३०२ ॥ समूोऽरतिमोहेय युक्त पक्कयलीगुदम् । प्रलापयुक्तञ्च भिषग्वर्जयेदतिसारिणम् ॥ ३०३ ॥ पसहत्तगुदं क्षीणं शूलाभानमुपद्रुतम् । गुदे पक्के गतोमाणमतिसारिणमुत्सृजत् ।। ३०४॥ श्वासशूलपिपासात क्षीणं न्वरनिपीडितम् । विशेषेण नरं धमतिसारो विनाशयेत् ॥ ३०५ ॥ लिंगैरसाध्यो ग्रहणीविकारी यम्रलिसारणदोन सिध्येत् । बदस्य नूनं ग्रहणीबिकारो ऽहला तर्नु नैव निवर्त्तते तुं॥३०६ ॥ शोथे शूलं ज्वरं मूछों श्वास कासमरोचकम् । छदि टणाञ्च हिक्काच दृष्ट्वातिसारिणं त्यजेत् । ३००।

·११० वसेने हस्तपादांगुली सन्धि प्रपाको मूत्रबिट्यहः । पुरीपस्योष्णतातीव कोष्ठभेदी न जीबति ॥ ३०८॥ यस्योचारं बिना मूत्र सम्यग्वायुश्च गच्छति । दीप्ताग्नेलघुकोष्ठस्य स्थितस्तस्योदरामयः ॥ ३०८।। सानावगाहमभ्यंगं गुरुस्निग्धञ्च भोजनम् । व्यायाममग्निसन्तापमतीसारे बिबर्जयेत् ॥ ३१० । इत्यतिसारनिदानचिकित्साधिकार। . अथं ज्चरातिसारमाह । ध्यरातिसारयोरतां निदानं यत् पृथक् पृथक् । तस्माज्वरातिसारस्य तेन नावोदितः पुनः ॥ ३११ ॥ यवमानं व्वरोत्सृष्ट मुपेक्षेतमलं सदा । अतिप्रवर्त्तमानन्तु साधयेत् स चिकित्सकैः । ३१२॥ ज्वरातिसारयोरत भेषजं यत् पृथक् पृथक् । न नन्मिलितयोः कार्य मन्योन्यं बईते यतः ॥ ३१ ॥ अतस्तो प्रतिकुर्वोत विशेपोक्तचिकित्सकैः ॥ ३१४ ॥ लहनमुभयोयुक्त मिलिते कार्य विशेपतस्तदनु । उत्पन्नपष्टिकमिदं लाजामण्डादिकं पेयम् ॥ ३१५ ॥ एणीपों वलाविषनागरोत्पन्नधान्यकैः। बरातिमारे पेयां वा पिवेत् साम्लां मृतां नरः ॥ ३९ ॥ धातकी कायमंमिहा विखमेपजसंस्कृता। दाडिमाग्नयुता पेया वरातिमारशूलिनाम् ॥ १७ ॥ एरण्डमूलयवगोत्रकारंनालेः खियां लिहन्ति विजयां मधुना युर्ता ये।

·प्रतीसाराधिकारः। तेषां मणाशमुपयान्त्युदरामयास्तु सर्वे सशूलविपमन्नरकासयुक्ताः ॥ ३१ ॥ कथा करिकणा लाजा गणो मधुसिता युतः । पीतो ज्वरातिसारस्य टपणावम्योच नाशमः । ३१८ ॥ पाठेन्द्रयवभूनिख मुस्त पर्पटकामृता। नयत्याममतीसार ज्वरच समहौषधम् ॥ ३२०॥ मागरातिविषा मुस्त भूनिम्बामृतवत्सकैः । सर्यन्वरहरः क्वाथः सर्वातिसारनाशनः ॥ ३२१ ॥ इति नागरादिः। होवेरातिविपा सुस्त विल्वनागरधान्यकम् । पिबेपिच्छा विबन्धनं शूलदोपामपाचनम् । समय इन्त्यतीसारं सन्चर वाथ विन्चरम् ॥ २२२ ॥ इति होयेरादिः। गुडूच्यतिविपा धान्य शुण्ठी विल्वाष्द बालकः । पाठा भूनिम्बकुटजचन्दमोशोरपर्पटैः ॥ ३२३ ॥ पिबेकपायं सक्षौद्र पिपासा दाहनाशनम् । ज्वरातिसारसन्तापं नाशयेदविकल्पतः ॥ ३२४ ॥ इति गुडूच्यादिः। वसकस्य फल दारु रोहिणी गजपिप्पली। खदंष्ट्रा पिप्पली धान्य बिल्वं पाठा यवानिका । ३२५ ॥ हावेतो सिद्धयोगी तो लोकानाभिमापितौ। वरातिसारशमनी विशेषाद्दाहनाशनौ ।। ३२६ ॥ उत्पलं दाडिमत्वचं पद्मकैमरमेव च । पिवेत्तडुलतोयेन ज्वरातिसारनाशनम् ॥ ३२७ ॥ .

·घगसेने उशीरं बालकं सुस्त धान्यक विश्वमेव च । समझा धांतकी लोन विल्ख दीपनपाचनम् ॥ ३२८ ॥ हन्त्यरोचकपिच्शम विविध सातिवेदनम् । सशोणितमतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥ ३२८ । बिल्वबालकभूनिम्ब गुडूची धान्यनागरैः । कुटजाब्दयुतः क्वाथो ज्वरातिसारशूलनुत् ॥ ३३० ॥ समझा धातकीपुष्प केशरं गोलमुत्पलम्। तण्डुलोदकसयुक्तां वरातिसारनाशनम् ॥ ३३१ । नागरातिविपा मुस्ता गुडूची विश्ववत्सकैः । कपायः पाचनः शोथज्वरातिसारवारणः ॥ ३३२॥ मुस्तकातिविषा शुण्ठी वत्सकाभयतिलकैः । सर्वातिसार हल्लास सर्वशोफज्वरापहः ॥ ३३३ ॥ क्वाथेन दशमूलस्य विखमक्षयुगं पिवेत् । चरे चेनातिसारे च मगोथे ग्रहणीगदे ॥ ३३४ ॥ मुस्तकविखातिथिपा गोपी भूनिसवत्सककाथः । मकरन्दगर्भयुक्तो ज्वरातिसारं जयेहोरम् ।। ३३५ नागरामतभूनिम्ब बिल्यामलकवत्सके। समुम्तातिविपोशोरैजरातिसारहज्जलम् ॥ ३३६ ॥ व्योष परसकवीजञ्च निम्बभूनिम्ममार्कयम् । चित्रक रोहिणी पाठां दार्वीमतिविपां पचाम् । ३३० । अक्षा चूर्णाशते मर्वे तत्तुल्यां यत्मकवचम् । ममेकन संयोग्य प्रपिवेत्तंडुलाम्बुना ॥ ३३८५ मक्षो, वा पिवेदेनत्पाचन प्राधि दीपनम् । रचारचिप्रगमन बरातिसारनागनम् । २३८.

·ग्रहण्यधिकारः। कामला ग्रहणीदोपान् गुल्म प्लीहानमेव च । प्रमेहं पाण्डुरोगञ्च वयथुञ्चापकर्षति ॥ ३४० ॥ इति व्योपाद्यं चूर्णम् । दाटूनविल्वजब्बास्थिकपित्यं सरसाञ्जनम् । खाक्षा हरिट्रेडीवर कटफलं शुकनासिकाम् ॥ ३४१ ॥ लोन मोचरस: भ धातको वटशुनकम्। पिट्वा तण्डुलतोयेन बटकानक्षसम्मितान् ॥ ३४२ ॥ छाया शुष्कान् पिवेत्रातरातीसारशान्तये। रतापित्तन्वरहरालातिसारनाशनान् ॥ ३४३ ॥ इति कटुङ्गायो बटकः। पाठामतिविपा निम्ब समगा चन्दनं जलम् । धातकी सुस्त भूनिम्ब' जटामांसी सनागरम् ॥ ३४४ ॥ दावीं च समभागानि हतपस्य विपाचयेत् । मज्वरेऽस्मिन्नतिसार ग्रहण्यां पाण्डुरोगिणि । मूबरूच्छे गुदस्स्राव वियूच्यामलसे हितः ॥ ३४५ ॥ इति पाठायं तम् । इति ज्वरातिसारनिदानम् । इति वङ्गसेनेऽतिसाराधिकारः संमाप्तः ॥२०॥ . अथ ग्रहणीनिदानमाह। प्रतिसारे मित्तेऽपि मन्दाग्ने रहिताशनः । भूयः सन्टूपितो पहिर्ग्रहणोमभिदूपयेत् ॥ १॥ तस्मात्यायः परिहारस्त्वतिसार विरक्तावत् । यावंत्र प्रशसिस्थः स्याद्दीपत: प्राणतस्तथा ॥२॥ मांसासृनेदमं तिस्रथतुर्थी श्लेषधारिणी।

·११४ वनसेने पञ्चमी च मल धत्ते पटी चाग्निधरा मता। रेतोधरासप्तमी स्यादिति सप्तकला स्मृताः ॥ ३ ॥ पटी पितधरा गाम या पूर्व समुदाहृता। पक्षामाशयमध्यस्था ग्रहणी सा प्रकीर्तिता ॥ अान्यधिहानमवस्य ग्रहणाद ग्रहणी मता। नाभेरुपरि सा ह्यग्निर्बलोपस्तम्भ हिता ॥३॥ अपकं धारयवयक सूजति चाप्यधः ॥ ६ ॥ ग्रहण्यावलमग्निहि स चापि ग्रहणों श्रितः । तस्मात् सन्दुपिते वहौ ग्रहणी टूप्यते नृणाम् ॥ ७॥ एकैकयः सर्वशय दोपैरत्यर्थ मूतिः । सा दुटा बहुमो भुक्तमाममेव विमुञ्चति ॥८॥ पक्क' वा मरुज पूति मुहुर्वई मुहुईवम् । ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ॥en पूर्वरूपन्तु तस्येदं टप्णालस्य बलक्षयः । विदाहोऽवस्य पाकय चिरात् कायस्य गौरवम् ॥ १० ॥ कटुतितकपायातिरूक्ष शीताम्लभीजनैः । प्रमितानशनात्यश्व वेगनिग्रह मैथुनः ॥ ११॥ मारुतः कुपितो वह्नि संछाद्य कुरुते गदान् ॥ १२ ॥ तस्यायं पच्यतेदुख गुरपार्क खरां गता । कठांस्यगोपः सुत्तृष्णा तिमिरं कर्णयोः स्वनः ॥ १३ ॥ पानरूव क्षणग्रीवा रूगभीक्ष्य विचिका । हत्पीण्डाकाश्मंदीवस्य परम्पं परिकर्तिका ॥१४॥ ग्रहि सर्वरमाताच मनमः मदन तया। लोणे जोर्यति चामानं भुइले स्वास्थ्यमुपैति च ॥ १५॥ सयातगुष्य द्रोग पीडायो र मानवः ।

·ग्रहण्याधिकार। चिरादुःखं द्रवं शुष्कं तन्वामं गब्दफेनवत् । पुनः पुनः सजेहर्चः कासवासार्दितोनिलात् ॥ १६ ॥ पहणीमाथित दोप मजीर्णवदुपाचरेत् । लवनैर्दीपनीयेय सामातीसारभेपजैः ॥ १७ ॥ दोष सामं निरामच्च विद्यादवातिसारवत् । पतिसारोक्त विधिना तस्यामच विपाचयेत्॥१८॥ विशद्धामाशयायामै पच्चकोलक संस्कृतम् । दद्यात्प्रेयादि लघुवं योजयेत् पुनःदीपनम् ॥ १८ ॥ पञ्चकोलकपूपस्तु मूलकानां रसोऽयवा । सुस्निग्धो दाडिमानस्थ वातनुहोजने हितः ॥२०॥ पेयादि पटुलपन्न पञ्चकोलादिभिर्युतम् । दीपनानि च तक्रं च ग्रहण्यान्तु प्रयोजयेत् ॥ २१ ॥ कपित्य बिल्वचानेरी तक्रदादिमसाधिता। यवागू: पाचयत्वामं शत् संवर्तयत्यपि ॥ २२ ॥ ग्रहणीदीपिणां तक्रदीपनं ग्राहिलाघवम् । पथ्य मधुरपाकत्वा न चपितं प्रकोपयेत् ॥ २३ ॥ कपायोणविकाशित्वा द्रौक्ष्याचव कफेहितम्। वाते स्वाहम्लसान्द्रत्वात् सद्यस्कमविदाहितम् ॥ २४ ॥ शुण्ठीसमुस्तातिवियां गुडूची पिवेत् समांगां कथिता जलेन । मन्दानलवे सततामताया मामानुवन्धे ग्रहपीगदे च ॥२५॥ . पिम्पली हहतीयाघी यवक्षार कलिंगकाः। चित्रक शारिवापाठामठी लवणपञ्चकम् ॥ २६ ॥ सचूर्ण पाययेदधा सुरयोगांभसापिवा ।

·मारुतग्रहीदोषे शमन परम नतम् ॥ २७ ॥ इति पिप्पल्यादि चूर्णम् । धान्यकाति विपोदिच्य यवानी मुस्तनागरम् । बलादिपर्णोविल्व च दद्याद्दीपनपाचनम् ॥ २८ ॥ कलिंग हिम्पतिविपा वचासो वर्चलाभया । दारू ग्रन्थिकमूलेन पातव्योष्णेन वारिणा ॥ २८ ॥ नागर कौटन वीज पिप्पली हहतीदयम् । चित्रक शारिवापाठा क्षार लवणपञ्चकम् ॥ ३० ॥ चूर्णयित्वा सुरामण्ड दधिकोष्णा वुकाजिकै । पिवेदग्नि विधार्थ कोटवातहर परम् । ३१ ॥ यवानी, व्योषसिन्धूत्य जीरकपयहिगुजम् । पाद्यग्रासाशितं सायं चूर्ण वातनुदग्नित् ॥ ३२ ॥ इति हिंग्यष्टकम् । कृष्णाविड विजयानां गुटिका सर्पिमतीपाने । पहपोदोपे स्वरुचिमन्दाग्नि शवहिबन्धे च ॥३३॥ -०- चिव; पिप्पलीमूलं दीक्षारो लवणानि च । व्योष दिव्यजमोदाच चव्य चैकवचूर्णयेत् ॥ ३४ ॥ गुटिकामातङ्गस्य दाडिमम्य रमनवा । छताविपाचयत्वाम न्दीपयत्यागुचानलम् ॥ १५ ॥ मौवचन मैन्धवञ्च विडमौद्भिद मेवच । मामुद्र पमम पर मान्यवपोजयेत् ॥ १६ ॥ इति चित्रकादिगुटिका। मालात परिपक्षच यात प्रायोगदम् ।

·ग्रहण्यधिकारः।
११०
दीपनेषजैः पक्क : सर्पिमि. समुपाचरेत् ॥ ३७ ॥
धाबविल्व वलाशुण्ठी तालपर्णी शृतं जलं ।
स्याहातग्रहणो दोसानाहे सपरिग्रहे ॥३८॥
विपञ्चमूले सरलं देवदारु सनागरम् ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्र हस्तिपिप्पलीम् ॥ ३८ र
शएबीज यवान् कोलान् कुलिस्थानाकुलोकतान् ।
पाचयेदारणालेन दधा सौवीरकण च ॥ ४० ॥
चतुर्भागावशेर्पण पचेत्तेन ताढकम् ।
स्वर्जिका यावशूकाना क्षारी दत्वा च युक्तितः ॥ ४१ ॥
सैन्धवोद्भिदसामुद्रबिडानां रोमकस्य च ।
ससोवर्चलपाकानां भायान् विपलिकान् पृथक् ॥ ४२ ॥
विनीय चूर्णितांस्तस्मात् पाययेत् प्रसृत बुधः ।
करीत्यग्निबलं वर्ण वातघ्नं भुक्तपाचनम् ॥ ४३ ॥
.
पत्र शुष्कमानेन विपञ्चमूलादीनां पट्पञ्चाशत्पलाधिक:
पलगतदयमारणालादीनामन्यत्तमस्य च ।
चतुर्भिणिनि क्वाथ्य द्रोणावशेष इप्यते ॥
खर्जीकाचार यवक्षारयोरपि विपलिकत्वम् ।
इति बिपञ्चमूलाद्यं तम् ।
पञ्चमूल्यभया व्योप पिप्पलीमूलसैन्धवैः ।
राम्राक्षारयाऽजाजी विडङ्गगठि भितम् ॥ ४४ ॥
शतोन मातुलुङ्गस्य स्वरसेनाकस्य च ।
शुष्कमूलककोलाम्बु चुक्रिका दाडिमस्य च ॥ ४५ ॥
तक्रमस्तु सुरामण्ड सौबीरक तुपोदकः ।
काधिकेन च तत्पक पीतमग्नि परम् ॥ ४५ ॥

·. “११८ वसेने शूलगुल्मीदरानाह कासानिलगदापहम् ॥ ४॥ पञ्चमूलं कनीयांसमत्र । इति पञ्चमूला हतम् । चयचिवकपाठानां तेजोवत्यास्तथैव च । कणापिप्पलीमूलानां भागान् दद्यान्चतुप्पलान् । पलानि चाष्टौ मुस्तायाः सुनिशामुष्टयस्त्विह । पास्फोतायाः प्रबालानां मालती करबीरयोः । ससपर्णकरचार्कतापसाऽक्षोटकस्य च ॥ ४॥ एतान् संकुव्य विपचे जलद्रोणचतुष्टये। चतुर्भागावशेपन्तु कुयान्मन्देन वहिना ॥ ५० ॥ कटुकातिविधे स्याता प्रत्येकं त्रिपलोमिते । पिप्पलीनाञ्च कुड़व बिनानां घनस्य च ॥ ५९॥ सथा वसकबीजानां कल्कार्य सम्प्रदापयेत् । ५२ . धारस्य यावशूकस्य स्खजिंकायास्तथैव च । विडसैन्धवयोथैव दद्याद दे हे पले शृते ॥ ५३॥ सतस्तेन कंपायेन कल्कैरेभिश पेशितः। दधिमस्त्वम्मधुनय पचेद्यो एतादकम् ॥ ५४॥ साम्बुकल्क पिवेत् कर्प विष्टम्भे हिगुणं पिवत् । उपोदकानुपानच कुर्य्यानोणेऽथ भोजनम् ॥ ५५॥ पनेन ग्रहणी दोपाः सर्वे नश्यन्ति देदिनाम् । कफयातायययेव गुरुपयेय चतुर्विधः ॥ ५ ॥ पगामि नागयत्वेव मोहानं शमयत्यपि। मदग्नितन्वतद्विपना परिचयते । ५० मि, भुनीत चायन माम पादेय मेदुरम्। पत्यग्निनायनार्याय भषयेग्मधुना सह । ५०० .. इति महदम्नितम्।

·. ग्रहण्यधिकारः। ११९ तं नागरकल्क न सिई वातानुलोलनम्। पहणी पाण्डुरोगन प्लीहकासज्वरापहम् ॥ ५ ॥ विवोषधस्य गर्भण दर्शमूलजले गृतम् । हतं तिहन्याच्छयधुं ग्रहणीं सामवातजाम् ॥ ५८R इति गुण्डोतम् । मागर पिप्पलीमूलं चित्र हस्तिपिप्पली। खदंष्ट्रा पिप्पली धान्य विल्व पाठा यवानिका ॥ ६ ॥ चाड्नेरी स्वरसे मर्पिः कल्क रतैर्वियाचयेत् । चतुर्गुणेन दना च तहृतं कफवातनुत् ॥ ६१ ॥ अशासि ग्रहणो दोपं मूत्रकृच्छ प्रवाहिकाम् । गुदर्भशातिमानाहमेतत्सर्पियंपोहति ॥ ६२ 11 पति वहसाङ्गेरीतम्। यम्तिकम् भिषक् कुर्य्यान्मन्दाग्नेः सनवर्चसः इति घातग्रहणी। कटजीर्णविटा धम्ल क्षाराः पित्तमुल्वणम् । संसावयेहन्त्यनिलं जलं तप्तमिवानलम् ॥६३॥ सोऽजीणं नीलपीतामं पीताभः सायते द्रवम् । पूत्यन्लोहार हल्कण्ठदाहारचिटडर्दितः ॥ ६४ ॥ पढ़ेः प्रदूपर्ण पित्तं विरकैवमनेन वा । द्वत्वा भोज्यैलघुग्राही दीपनैरविदाहिभिः ॥६५॥ त्रिभिः संघइयेहहि चूर्ण निग्धेय तिलकः ॥ ६ ॥ 11 रसाचनमतिविपा वत्सकम्य फलत्वचम् । मागरं धातकी चैव सक्षोट तंडुलाम्बुना ॥

·1 . . वगसेने पित्तग्रहणीदोपार्शी रक्तपित्तातिसारनुत् ॥ ६७ ॥ इति रसान्ननादि चूर्णम् । पाठावत्सकवीजानि चित्रक विश्वभेषजम् । पिवैविप्काथ्य चूर्णानि कृत्वा चोष्णेन वारिणा ॥१८॥ पित्तश्लेमाभिभूताना ग्रहण्यां शूलनुद्धितम् ॥ ६॥ इति पाठादिक्वाथयूर्णम्या । मागरातिविपा मुस्तं धातुको सरसाञ्जनम् । वत्सवात्वक्फले विल्व पाठातितकरोहिणी ॥ ७० ॥ पिवेत् समार्श तचूर्ण सक्षोद्र तण्डु लावुना। पत्तिके ग्रहणी दोपे रक्त यच्चोपवेश्यते ॥ ७१ ॥ पशास्यथ गुदे शूलं नयेच्चैव प्रवाहिकाम् । नागराद्यमिद चूर्ण तणावेयेण पूजितम् ॥ ७२ ॥ इति नागराध चूर्णम्। चलमष्टगुण दद्यात् पलं कण्डित तण्डु लान् । भावयित्वा ततो देय तण्डु लोदककर्मणि ॥ ७३ ॥ इति तडुलोदकविधि। भूनिसकटुका व्योप मुस्तकेन्द्रयवान् समान् । हो चिकाइसकत्वम्भागान् पोडशचूर्णयेत् ॥ ७४ ॥ गुडगीतावुना पीतं ग्रहणी दोष गुल्मनुत् । कामला वरपाण्ड्त्व महारच्यतिपाण्ड,नत् ॥ ७ ॥ गुडयोगाद गुडांबुस्याद गुडवर्ण रसान्वितम् । इति भूनिम्यायं चूर्णम् । पाठा विल्यानल व्योप जम्मुदाडिमधातकी। फटुकातिविपा मुम्ता दारू मुनिम्पयत्सकी: 2011 मवरते. मम चूर्ण कोटज' तणलांतुना । .

·5 ग्रहस्थधिकार। सचोट्रेण पिवेच्छर्दि ज्वरातिसारशूलनुत् ॥ ७॥.., रुग्दाहग्रहणो दोपाऽरोचकानलसानुत् । इति पाठाद्यं चूर्णम् । चन्दनं पद्मकोशीरं पाठा मूर्वा कुटं नटम् । पडूग्रन्या शारिवाऽऽस्फोता सप्तपर्णाटरूपकम् ॥ ७ ॥ पटोलोदुम्पराग्वत्य पटनचकपिथकान्। कटुका रोहिणी मुस्तं निम्बञ्च दिपलांशकम् ॥ ७८ ॥ ट्रोणेऽपां साधयेत्पादशेपे प्रस्थं एतं पचेत् । किराततितन्द्रयव बीरा मागधिकोत्पलः ॥८॥ कल्करक्षसमैः पेयं तत्पित्तग्रहणो गदे। इति चन्दनायं तम्। किराततितं पड्ग्रन्था वायमाणा कटु त्रिकम् । चन्दनं पद्मकोशीर दार्वी त्वकटुरोहिणी । ८१ ॥ कुटजत्वक्फलं सुस्त यवानी देवदारु च । पटोलनिम्बपत्रला सोराष्ट्रातिविषा वचा ॥२॥ मधुशिग्रोय बीजानि मूर्वा पपटकं तथा । तचूर्ण मधुना तेज़ पेयं सर्वेधूतन वा ॥ ८३ ॥ इत्पाण्ड् ग्रहणीदोष शूलगुल्मारुचि ज्वरान् । कामलां सन्निपातञ्च मुखरोगञ्च नाशयेत् ॥ ४ ॥ इति किराताचं चूर्णम् । मसूरस्य कषायेण विल्षगर्भ पवेद घृतम् । इन्ति कुत्यामयान् सर्वान् ग्रहणी पांडुकामलान् ॥ ८५ ।। इति मसूराद्य.हतम् । मसूराणां पलश जलद्रोणे विपाचयेत् । मादशेपे रसे तस्मिन् दद्याहिल्वं प्रलाष्टकम् ॥ ८६ ॥ .

·17 . १२२ वनसेने तपस्य पचेहीमान् शास्त्रविन्मृदुनाम्निना। प्रवाहिकामतिसारं ग्रहणी दोषमेव च ॥ ८ ॥ इन्यात् क्षिप्रमसन्देह कृष्णात्र यस्य शासनात् । भिन्न विट्के प्रसशन्ति मसूरहतमुत्तमम् ॥६ इति तन्वान्तरोक्तं मसूरहतम् । व्रीहि प्राण्यङ्गयोः क्वाथ सुपितं परिवर्जयेत् । नवं धान्यमभिष्यन्दि लघुसंवत्सरोपितम् । विदाहि गुरुविष्टम्भि विरूढ़ वातकोपनम् ॥ ८॥ . कलिङ्गफलकल्क न एतप्रस्थं प्रसाधितम् । कफपित्तसमुद्भूतां ग्रहणी इन्यान्न संशयः ॥ २० इति कलिङ्गतम् । इति पित्तग्रहणोनिदानम् । गुर्वतिस्निग्धशीतादि भोजनादतिभोजनात् । भुक्तमानस्य च स्वप्माइन्त्यग्निं कुपितः कफः ॥८१॥ तस्याब पच्यते दुःख हल्लास छरोचकाः । पास्योपदेह माधुर्य कासष्ठीवनपोनसाः ॥ ८ ॥ वृदयं मन्यतेख्यानमुदर स्तिमितं गुरुम् । दुष्टो मधुर उहार सदन स्वीषहर्पणम् ॥ ८३ ॥ भिवामनेमसंसृष्टगुरुचर्चः प्रवर्तनम्। प्रकृशस्यापि दीर्वस्यमालस्यञ्च कफात्मक ॥2॥ तस्याधिकिमामाह। अहण्यां कफदुष्टायां तीरः प्रर्दने कते। सवणाम्नकटुचारः क्रमाद्धि विवईयेत् ॥ ५ ॥ गाठी सुम्त विडव सुरातमोपवारिया।

·हगण्यधिकार। . भिकं ग्रहणी दोष पीतं हन्त्यग्निबईनम् ।। पालाय चित्रकं चव्ध मातुलुङ्गहरीतकी। ... पिप्पली पिप्पलीमूल पाठा धान्यकनागरम् ॥29॥ कर्षिकानुदकप्रस्थे पक्का पादावशेषिते । पानीयार्थ प्रयुञ्जीत यवागू तैश्च साधिताम् ॥ ८॥ इति यवागूविधिः- समूलां पिप्पली क्षारी हौ पच्च लवणानि च । मातलुङ्गामया राम्रा शठी मरिच नागरम् ॥ कत्वा समांश तचूर्ण पिबेप्रातः सुखांबुना । भिके ग्रहणीदोष बलमांसाग्निबर्द्धनम् ॥ १० ॥ इति पिप्पलाद्यं चूर्णम्। ध्योष साम्रत्वचं वसं चूर्णयेत्तंडुलाम्बुना। निपीतं ग्रहणीदीपं कामलां पाण्डुरोगजित् ॥ १०१॥ प्रमेहारुच्यतीसार गुल्म.शोथज्वरांपहः ॥ १०२॥ भल्लातकं त्रिकटुकं त्रिफला लवण वयम् । अन्तर्धूमं विपलिकं गोपुरीषाग्निना दहेत् ॥ १.३.५, सक्षाः सपिपा पोतो भोज्यश्वाप्यथ चूर्णितः ।. हृत्पाण्ड् ग्रहणोदोष गुल्मोदावर्त शूलनुत् ॥ १०४.५.. म. इति भल्लातकक्षारः । दुरालभाकरनौ दो सप्तपर्ण सवत्सकम् । - पड्यन्या मदन मूर्वा,पाठा चारग्वधं तथा ॥ १०५॥ गोमूत्रे च समांशानि कला चूर्णानिदापयेत् ।।

·१२४
वनसेने ..
दग्ध्वा तच्च पिवेत् क्षार बलवर्णाग्निवदनम्
इति दुरालभादि चार
मूनिम्ब रोहिणी तिला पटोलं निम्बपर्पटम् ।
दहेन्माहिषमूवेण चार एषोऽग्निबईनः ॥ १०७१
इति भूनिम्बायः चार।
हे हरिद्रे वचा कुष्टं चित्रकं कटुरोहिणी।
मुस्तकं वसमूण सिंहःचारोऽग्निबईनः ॥ १
इति हरिद्रायः चार।
--
यवक्षार दशपलं सैन्धर्व हिगुण भवेत्।
मलातकानि विस्ता चित्रकं त्रिफलात्वचः Keti
सुवर्कयोय दुग्धञ्च तैलस्य च तस्य च ।।
प्रस्थं प्रस्थं समावाप्य.चूर्णरेतविमिययेत् ॥१
तहाइयेन्महाक्षारं पाययेच्च सुखाम्ब ना।
ग्रहणो दीपने येष्टी गुल्माशों कृमिनाशनः ॥ ११९
মুনি মান্না।
.
चतुष्पलं सुधाकाण्डाधिपलं सवणवयात् ।.
वार्ताकात् कुड़वद्यार्काविल्वे हे चित्रकात्यले । ११२॥
दग्धानि या करमे गुड़िका भोजनोत्तरा।
भुक्ताभुत पचन्त्या कासवासासां हिता
विसूचिका प्रतिश्याय ट्रोगनाय ता मताः ॥ १
इति वार्ताकगुटिका!
मपिप्पनी मध्वातो कल गुमधूपिते ।
मवादक जलसम चूर्णनोमानि दापयेत् । ११४ ।

·ग्रहण्यधिकारः।
१२५
कुड़वा) विड़गस्य पिप्पल्या कुडवं तथा ।
चतुर्थकांश त्वग्क्षीरं कैंसरं मंरिचानि च ॥ ११५ ॥
वगैलापत्र क—र क्रमुकाऽतिविषा धनान् !
हरेखेले तु तेजोडा पिप्पलीमूल चित्रकान् ॥ ११६ ॥
कर्षिक संस्थितं मांसमेतर्दूई नियोजयेत् ।
मन्दं सन्दिपयत्यग्निं करोति विपर्म समम् ॥ ११७ ॥
हृत्पांडुयहणोरोग कुष्टार्ग: श्वययुज्वरान् ।
घातलेमामयांधान्या नरिटोयं व्यपोहति ॥ ११ ॥
इति मध्वारिष्टः।
द्रोण मधुकपुष्याणां विडङ्गस्य ततोऽर्धतः ।
चित्रकस्य ततोर्वच्च तथा भल्लातकाटकम् ॥ ११८ ॥
मनिटाष्टपलं चैव द्रोणेऽपाञ्च विपाचयेत् ।
द्रोणावशेष तच्छटोतं मध्वादकसमन्वितम् ॥ १२० ॥
• एला मृणाल पुरुभिः चन्दनागुरुधूपिते ।
कुम्भे मासि स्थिते ताप मासान्ते तं वियोजयेत् ॥ १२१ .
ग्रहणी दीपयेत्येष हणी रक्तपित्तनुत् ।
शोधकुष्टकिलासानां प्रमेहानाञ्च नाशनः । १२२१
इति मधुपुष्पासवः।
द्विपञ्चमूलरजनी जीवकर्षभचित्रकान् ।
पृथक् पञ्चपलांगै यतुणेऽम्भमः पचेत् ॥ १२३ ॥
.द्रोणशेषे रसे पूते गुडस्य कुड़वं क्षिपेत् ।
चूर्णितान् पलिकान् सर्वान् दद्याचान समाक्षिकान् ॥१२४॥
मियमुपुष्प मनिटा विडङ्गं मधुर्क कणा ।
लो सावरकं चैव मासाई स्थापयेत् चितौ ॥ १२५ ॥

·- . १२६ वरीने दशमूलासवः सिदो दोपनो रक्तपित्तनुत् । पानाह कफ हद्रोग पाण्डुरोगासादनुत् ॥ १२६ ॥ इति दशमूलासवः प्रास्थिकी पिप्पलीप्रस्थं गुई प्रस्वं विभीतकम् । उदकास्वसंयुक्तं यवनस्पं निधापयेत् ॥ १२७ ॥ तस्मात् सुजातात्तुपलं मलिन्नाऽञ्जलिसयुतम् । पिवेत् पिण्डासवो होप रोगानी कविनाशनः । १२८ ॥ स्त्रस्योऽपि यः पिवेन्माम नरः स्रिग्धरसाशनः । तस्याग्नि दीपयत्येप पारोम्याय प्रकीर्तितः ॥ १२८॥ इति पिडासवः। वृहतीचित्रकक्षारः सप्तवारपरिघुतः । द्विगुणेन दृत पर बर्दयत्याशु पावकम् ॥ १३० ॥ इति हहतीचित्रकक्षारतम् । स्यान्मांद्य नठरम्याग्ने यस्य म्यान मलच्युतिः । तस्य बडिकरः पक युक्तियुक्त हितं दृतम् ॥ १३१ इति मग्रहणी निदानम् । पृवम्बातादिनिर्दिष्टहतुलिङ्ग समागमे । त्रिदोर्प निर्दिशदेवं तेपां वक्ष्यामि लक्षणम् १३२ ॥ विदोपविधिवद्यः पञ्चकम्माणि कारयेत् । सर्वजार्या ग्रहयान्तु सामान्यो विधिरीक्ष्यते ॥ १३॥ दीपनान्यन्नपानानि चूर्णारिष्ट हतानि च । प्रधिमन्य ययाऽवम्यं सर्वजे यतिकर्म च । १३४ । इतक्षाराऽऽसवाऽरिष्टान् दद्यादग्निविदर्दनान् । १३ ॥ शतावरी चन्दनपद्मकोत्पलं प्रिय गुपाठामगधास्थिराभिः । १ 5 , ·'ग्रहण्यधिकार। १२० 4 विल्वाजमोदातिविषा समंगा जीवन्ति वजीन्द्रयवैः सुपिष्ट: । १३६ ॥ हितं कपाये तु कलिंगकानां पकनिहन्याग्रहणी त्रिदोषाम् । "पित्तातिसॉर रुधिरप्रवाह तथासो दोषसमूह बन्धम् ॥ १३७ ॥ इति शतावरीहतम् । पारुष्कर हिंगुकणा सयटी 'पूतिक शुण्ठी मरीचं गजाह्वा । प्रजाजी चव्यारुचकं सवङ्गि- मूलं विडङ्ग सह दीप्यकञ्च ॥ १३८ ॥ सवारहिंगुविकट्यगन्धा पलार्धभागैर्विपचेदिधिज्ञः ॥ १३८ । भत्र धान्चकचगिरी दशमूली समं पृथक् । हवि: प्रस्य निहन्त्याश ग्रहणी सर्वजां नृणाम् ॥ १४० । विष्टम्भमामजान् रोगान् कमिजान् कुक्षिजांस्तथा मन्दानन्न भवान् सर्वान्नभखानिव वारिदम् ॥ १४१५ इत्यारुष्करं दृतम् । इति सर्वजा ग्रहणी सिदानम् ।, अन्नकूजनमालस्यं दौर्बल्यं सदनं तथा। ट्रवं धनं सितं स्निग्धसकटीवेदन सकृत् ॥ १४२ पाम बहुसपैचित्य सशब्द मन्दवेदनम्। पक्षान्मासाहशाहादा नित्यं वापि विमुञ्चति ॥ ६४३ ॥ दिवाप्रकोपो भवति रात्री शान्तिं ब्रजेच्च सा । दुर्विन्ने या दुर्निवारा चिरकालानुबन्धिनी। । - ·-वङ्गसेने सा मवेदामवातेन संग्रहग्रहणीमता । १४४ ॥ चिकित्सामाह 1- भसूरयूपः संपीतः कायो नागरविवजः । संग्रहग्रहणी हन्ति तकण बहती तथा ॥ १४५... विश्वाजाजी विस्तपेशी कल्कसिहं तं हरेत्। मसूरस्य कपायेण संग्रहग्रहणीगदम् ॥ १४६ ॥ इति मसूरहतम् । इति संग्रहही। २ . अघ गोतक्रस्यं गुणाः! पहपोरोगिणं तक संग्राही लघुदीपनम् । सेवनीय मदा गव्य विदोपशमनं हितम् ॥-१४० दुःसाध्यो ग्रहणी दोपो भेषजैनव शाम्यति :., सहस्रशोऽपि विहितै विना तक्रस्य सेवनात् ॥ १४८! यघा एचयं वद्धि स्तमांसि सविता यया।. निहन्ति ग्रहणोरोग तथा तक्रस्य सेवनम् ॥ १४८-; संग्राध्या धेनवः बेटा स्तक्रपानाय रोगिणाम् । .. तासां पयस्तत्रगुणा नायन्ते वर्णभेदतः ॥ १५० ॥ पीताया मारतं हन्ति खेतायाः पित्तजान् गदान् । रस्तायाः गोः कर्फ इन्ति कृष्णाया. गोस्तिदोपजित् । परले चारयेहेनू नातिटपलतान्विते । १५२ - पोतोदकाया विनम्भात् मन्दं मन्दं प्रचारयेत् । सामां दुग्ध परिपावतकार्य भिपजां वः । १५३० दुग्धमकथितं वाते पित्ते लोपत्कृतं हितम् । कफे विदोपने रोगे पादोन फयितं गतम् । १५४ ·पहण्यधिकारः। :१२८ W म - *.सदीषदम्ब संयोगात् कठिन दंधि थस्यते । तदल्पजलसयुक्त मथन मथितं भवेत् ॥ १५५ ॥ तक्रमुइतसारन्तु शुण्ठीचूर्णयुत पिवेत् । तक्रेण निर्बले जाते त्यक्तो चान्नादि भोजने ॥ १५६ ॥ शरीरे जात रूक्षत्वं शुक्लत्वं मूत्र नेत्रयोः । किश्चित् स्निग्ध पिवेत्तनं ततयाधिकसारवत् ॥ १५० तक सनवनीतञ्च पिवेत्रागरसंयुतम् । शनैः शनैः हरहन्न तकन्तु परिबर्दयेत् ॥ १५८॥ तक्रमेव यथाहारो भवेदनवियर्जित. । तकसात्मा यथा कुर्या त्रैवान्न तत्र भक्षयेत् ॥ १५८ ॥ बुमुक्षाया पिपासाया पिवेत्तक सनागरम् । श्रमं न कुर्याद्दहुशो न कुदिहुभापणम् ॥ १६ ॥ न कुयान्मैथुनं तक पाने क्रोध विवर्जयेत् । एवं यः सेवते तक ग्रहणी तस्य नश्यति । शीघ्रमेव न सन्देह' वीर्यथा द्यूतकारिण' ॥ १६१ ॥ प्रशान्ते ग्रहणीरोगे अन्न ग्रहाति योगत'। भवत्यागविधानेन ग्रहीयाच शनैः शनै. १६२ ग्रहणीरोगिणां तकं हितं दोषत्रयापहम् । कालकूटविषं साचादन्यथा परिसंषितम् ॥ १६३ ॥ तस्मायनेन संसेव्यं तक संग्रहणीगदे। यस्त नातःपरं किञ्चिद ग्रहणीरोगशान्तये ॥ १६४ ॥ इति सर्वग्रहण्यां तकसेवनविधिः । भामातकामजम्बूत्ये कपाये पादरीषित। शालिमिदा यवागूस्तु भुक्ता कुक्ष्यामयं जयेत् ॥ १६५ । पसोटमूलं धातक्यो विल्वपेशी.महौषधम् । - ·वनसेने - कथित शीतल पेय कुक्षिरोगहरं परम् ॥ १५६. पसोटस्य बयोभागा. भामर्थकोऽरुणा भवः ।' तण्डुलोदकसपीत सर्वकुश्यामयापहः ॥ १६॥ तक्रण वल्कले पीतं निग्ध पथ्यातरुद्भवम् । प्रहणी नाशयेत् क्षिप्रमामरक्ताश्रितां ध्रुवम् ॥ १६८i खिन्बानि बालबिल्वानि खादेत् क्षौद्रण मानवः । तक्रणाऽनलगर्मेण साई तद ग्रहणीं जयेत् ॥ १६८ बालबिल्व बला शुण्ठी धातकी मुस्तधान्यकैः । कषायै. साधिता हन्ति यवागूम्रहणीगदम् ॥ १७ ॥ खम्बू दाडिम शृङ्गाट पाठाकञ्चटपल्लवैः ॥ १७॥ पक पर्युषित बालबिल्व' स गुडनागरम् । हन्ति सर्वानतिसारान् ग्रहणीमतिदुस्तराम् ॥ १७२ ॥ - 14 5- m चारो खरसे दद्याद एतप्रस्थ चतुर्गुणम् । पजाचीरस्य च प्रस्थं पिवेत्सपिरिहौषधैः ॥ १७ ॥ व्योप विल्व कपित्थानि समगा धातकी धनम् । प्रजाज्यतिविपा मोचा धान्यकोत्पलबालकम् ॥ १७४ बला यवानिकाग्निय पाठा प्रन्यिकदाडिमम् । पक्षप्रमाणेरतेस्तु मर्पि. सिई महागुणम् ॥ १७५५ पहण्यर्गो विकारज शूनगुल्मज्वरापहम् । कफवातारुचिहर बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ १७६ । रुमिदोपगुदभंग यक्कर पीहामयापहम् । सातिसारगमन ग्रहणोदीपन परम् । १०७ । इति चाड्नेरी इतम्। पिप्पली नागरं पाठा खस्दा च पृथक् पृथक् । -. ।

·ग्रहण्यधिकारः। भागॉस्त्रिपलिकान् दत्वा कषायमुपकल्पयेत् ॥:१७८ गंडारी पिप्पलीमूलं व्योष चव्यकचिवकम्न पिष्ट्वा कल्क क्षिपेत् क्वाथै द्रव्यैरर्धपलैः पृथक् ॥ १७e: पंलानि सर्पिपश्चात चत्वारिंशत्प्रदापयेत् । -- चांगेरो स्वरसं तुल्यं सर्पिया दधिषड्गुणम् ॥ १० ॥ सदग्निना साधयेत्तत् सर्पिः सिद निधापयेत् । तदाहारे विधातव्यं पाने च योगिकैर्बुधैः ॥ १८ ॥ ग्रहण्यों विकारघ्र गुल्महृद्रोगनाशनम् । शोथप्लीहोदरानी मूत्रकृच्छन्चरांपहम् ॥ १२ ॥ कासहिकारचिन्नास सदनं पार्षशूलनुत्।। बलपुष्टिवर्ण करमग्निसन्दीपनं परम् ॥ १८३ ॥ पत्र गण्डार्यादिचित्रकां तैस्त्रिपलिकैरेभिः पोड़शगुणे- नलैस्तथा क्वाथयेद्यथा कपाय: मेहसमत्वं भवतीति । इति वृहवाङ्गरी इतम् । मुस्तकातिविपा बिल्व चूर्णित कौटज' तथा । मधुना पापि संलीढ़ ग्रहणी इन्ति सर्वजाम् ॥ २८४ ॥.. पञ्चकोलक मुस्विन्न बालबिल्व गुड़ान्वितम् । पाद्वानुयानं स्यात् संग्रहण्यतिसारनुत् ॥ १८५ खेतो वा यदि वा रक्तः प्रपक्को ग्रहणी गदः । गुडेनाधिकसंज्ञेन भक्षितेनाशु नश्यति ॥ २८५ बिल्खाष्ट शक्रयवबालकमोचसिद्ध माज' पयः पिबति यो दिवसवयञ्च । • सोऽतिपहाडचिरज.ग्रहणीविकारं शेष सशोणितमसाध्यमपि क्षिणोति १८६ भोजनार्थे समुद्रानां वर्षों वेगविनाशनम् । १ - . 1 .

·१३२ वङ्गमैने पारनालोदकैः पिष्टं,प्रात: पिष्टकभक्षणम् ॥ १८८ ॥ कैथयजोर्जुनचारं प्रातः पीतच मस्तुना। निहन्ति साममत्यर्थ मचिराद ग्रहणीरुजम् । १८८ इति सिघोऽयं योगः। कपित्यमधिली? व सव्योष क्षौद्रशर्करम् । कट्फलं मधुसंयुक्त मुच्यते जठरामयात् ॥ १८० भूपत्रिफला कल्के विल्लमात्रे गुड़ात्पले। .. सर्पियोऽष्टपलं पता मात्रां मन्दानल: पिवेत् ॥ १८१६. इत्यपलक तम् । विखाग्नि व्याकगरः काथेन कल्क न च सिद्धमाज्यम् । सझागदुग्ध ग्रहणोगदोस्थे शोथाग्नि सादा रुचिनुद्दरिष्टम् । १८२॥ इति बिल्वा तम् । मसूरस्य तुला काय एतप्रस्थं विपाचयेत् । पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरम् ॥ १८ ॥ तसिंह द्विगुणे धीरे ग्रहणीनं त्रिदोषनुत् । दुर्नामानिलयिष्टभ जयेञ्चैव प्रवाहिकाम् ॥ १८ ॥ बलवर्णकर यमग्निसन्दीपनं परम् । इति हमसूरा पृतम् । यवानी पिप्पलीमूल चतुर्जातकनागरेः। मरिचाग्निजलाजाजी धान्यसीवर्चलः समः- १८ हमानधासको पाणाविश्व दाडिम दीप्यकः । विगुणे: पगुएमितेः कपित्याष्टगुणेः रुतः । १८ ·ग्रहस्पधिकारः। 7 . चूर्णोऽतिसारग्रहणो क्षयगुल्मगुदामयान्। खासकामाऽरुचि हिक्कां कपित्याष्टमिद जयेत् ॥ १८ इति कपित्याष्टकम् । मधूकपुष्यस्वरम गृतमन्दक्षयी कृतम् । क्षोद्रपादयुत शीतं पूर्ववत्सबिधापयेत् ॥ १८८" त पित्वा ग्रहणो दोपान् जयेत् सर्वाहिताशन ॥ १L इति मधूकंपुष्पाभव । प्रस्थ वयेणामलकी रसस्य शहस्य दत्वाला गुडस्य। चूगोकतैफेन्धिक जोर चव्य व्योपभ कृष्णाहबुपाजमोदै ॥ २००६ विडङ्गसिन्धुत्रिफला यवानी पाठाग्नि धान्य पलप्रमाणे । दत्वा त्रिर्ण पलानि चाष्टा वष्टो च तैलस्य पचेद्यथावत् ॥ २०१॥ त भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेटस्विस गन्धियुक्तम् । अनेन सर्वे ग्रहणोविकारा सम्वासकाम स्वरभेदशोथा ॥ २०२३ शाम्यन्ति चाऽयं चिरमन्तरग्ने इतस्य पु स्वस्य च हदिहेतु । स्त्रीणाश्च बन्ध्यामयनाशन म्यात् कल्याणको नाम गुड़ प्रसिद्ध ॥ २०३ ॥ तैले विवृन्मनाक् भ्रष्ट विसु गन्धि पल पलम् । . . . .

·। h ir * - वगसेने सुसिद्धे निक्षिपेदन गुडे कल्याणपूर्वके ॥ इति कल्याणगुडः। पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली। धान्यकच्च विडङ्गानि यवानी मरिचानि च । २०४ विफला चाजमोदा च नीलिनी जीरक तथा । सौवर्चल सैन्धवञ्च सामुद्रं रुचकं विडम् ॥ २० ॥ भारग्वधय त्वक्पत्र सूक्ष्मैला चीपकुञ्चिका । मागरेन्द्रयवाथैव पड्विंशत्येककार्पिकम् ॥ २० ॥ मृदीकायाः प्रधानाया दद्यात्पलचतुष्टयम् । विहतायाः पलान्यष्टौ गुडस्याधं तुलां तथा ॥ २०७॥" तिलतैले पलान्यष्टो चामलक्या रसस्य तु । प्रस्थवयमिदं सर्व शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ॥ २० ॥ औदुम्बर चामलकं वादरं वा यथा फलम् तावन्मान प्रयुञ्जीत भिपक दृष्ट्वा यथा बलम् ॥ २०॥ सवाश्च ग्रहणीरोगान् प्रमेहाकविंशतिम् । उरोधातं प्रतिश्याय दौर्बल्य वह्नि संक्षयम् ॥ २१०॥ ज्वरानपि हरेत्सर्वान् कुर्यात्कान्ति मति खरम् । पिचुपाठान्वयाइन्ति रतापित्तश्च विड्ग्रहम् ॥ २११॥ धातुक्षीणो वयः क्षीणः चीण. स्त्रीभि. क्षयी तथा । तेभ्यो हितय सर्वेभ्यो बन्ध्यानाञ्चैव पुवदम् ॥ २१२ । रूपौदार्य स्वरोदार्य मेधामावहति स्थिराम् । महाकल्याणकं नाम रसायणमनुत्तमम् । २१३ ॥ इति महाकल्यायगुड़, विडग पिप्पनीमूल विफना धान्यचित्रकान् । मरिचेन्द्रयवा जाजी पिप्पली इस्तिपिप्पलीः। २१४ ॥

·म
ग्रहण्यधिकार।
१३५
लवणान्यजमोदाञ्च चूर्णित कार्षिक पृथक् ।
तिलतैन्न विवचूर्ण भागो चाष्टपलोन्मिती ॥ २१५ ॥
धात्रीफलरसप्रस्थान् गुडानर्धतुलास्तथा।
पना मृद्दग्निना खादेहदरोदुम्बरोन्मितम् ॥ २१६ ॥ -7
गुरोर्मुक्त न चावस्या विहाराहारयन्त्रिणा।
मन्दाग्नित्व ज्वरं भूछी मूवकृच्छ्रमरोचकम् ॥ २१७,म
खयथु गावशूलच कासं खासे भ्रमक्षयम् ।
कुष्टार्थ कामला मेहान् गुल्मोदरभगन्दरान् ॥ २१ ॥
ग्रहणी पाण्ड,रोगाथ हन्ति सर्वामयास्त्वयम् ।
कल्याणकोगुड ख्यात सर्वास्तुप योजित. ॥ २१ ॥
इति कल्याणको गुडः।
चित्रकामृत चागेरी चव्यग्रन्थिकनागरम् ।
विख्वच्च धातकी पाठा हीवर सपुनर्नवा ॥ २२० ॥.
कुटजत्वक्फलं लोध्र पृथक् पञ्चपलाशकम् ।
जले चतुर्गुणे सिद्ध यावत्पादावणेपितम् ॥ २२१ ॥
पाईकस्वरसं मुस्तं प्रसन्न चाम्लकालिकम् ।
सलार्धञ्च पृथग् दद्याद गुडस्यार्धसुला पचेत् ॥ २२२॥
तन्तुमसहा तोये प्रक्षिप्त न विसर्पति।
धूषणं त्रिफला सुम्त यवानी जीरकद्वयम् ॥ २२३॥ ।
चूर्णमष्टपलैरेत सिद्धयीते प्रदापयेत् ।
मानामग्निबलं जाला उपयुजीत बुद्धिमान् ॥ २२४ ॥
मन्दाग्नुपहता केचिये च वातकफामयै ।
हतास्तेभ्यो हितं घेद वविद्धिकर परम् ॥ २२ ॥
ग्रहणीदोषशूलन शोथपाण्डामयापहम् ।
खासकासवरानि सीगुल्मीदरापहम् ॥ २२ ॥

·१३९ वसेने . 1 दीर्घकालोत्थितजैव हन्ति रोगगणन्विदम् । दृष्टं वारसहस्रण किं पुनश्चाचिरोत्थितम् ॥ २२० । गुई कल्याणकं नाम दृष्य पौड्यं बलप्रदम् । इति कल्याणक गुड़ मस्वारणाल चाङ्गेरी शृङ्गवेररसं तथा । तुलार्धन्तु पृथक् दद्यादामलक्याः शताईकम् ॥ २२८ ॥ तिलतैलपलान्यष्टौ गुडस्यातुला पचेत् । तन्तुमसदृशं तोये प्रक्षिप्त न विसर्पति ॥ २२८॥ वत्सकातिविषा कुष्ट धातकी च रसाष्लनम्। सव्योपं पिप्पलीमूलं दारुचव्यं सचित्रकम् ॥ २३० ॥ मक्षारलवणं चूर्ण दद्यादर्धपलांशकम् । मानामग्निबलापेक्षी चोपयुजीत बुद्धिमान् ॥ २३ ॥ दुर्नामवासकासन्नो ग्रहणोदोपमेहनुत् । गुल्मोदावर्त्तहृद्रोग शोफपाण्डामयापहः ॥ २३२ । कफवातामदोपनः पाचनो वह्निदीपनः । गुडकल्याणको नाम्ना वृष्यः पुष्टियलप्रदः ॥ २३३ ॥ इति गुडकल्याणकः। कूष्माण्डकानां पक्कानां खिन्नानां निष्कुलत्वचाम् । मर्पिप्य स्थे पलशतं ताम्रपाने शनैः पचेत् ॥ २३४ । पिप्पलीपिप्पलीमूल चित्रको हस्तिपिप्पलो। धान्यकानि विडङ्गानि नागरं मरिचानि च ॥ २३॥ त्रिफला चाजमोदा च कलिङ्गाज़ाजिसैन्धवम् । एककम्य पलक विष्टपलं तथा ॥ २३६ । तेलम्य च पलान्यष्टी गुडात् पञ्चागदेवतु । प्रस्थतिभिः समसन्त रसनामलकस्य च ॥ २३०॥ .

·प्रहयधिकारः। सावत्याकं प्रकुर्वीत मृदुनावधिमाभिषक् । याबद्दपिलेपः स्यात्तदैनमवतारयेत् ॥ २३८ । प्रौदुम्बरं चामलकं वादरं वा प्रमाणतः । यथा बल तु कायस्य भक्षये त गुडं भर ॥२८॥ पनेनैव विधानेन प्रयुक्त दिने दिने । प्रसधग्रहणीदोषान् कुष्टानी भगन्दरान् ॥ २४ ॥ ध्वरमानादीग गुल्योदरविसूचिकाः । कामलापाण्डुरोगांथ प्रमेहायक विंशतीन् । २४१ । वातशोषितवोसर्प राजयक्ष्माहलीमकान् । कफपित्तानिलान् सर्वान् प्ररूढ़ायापि नापयेत् । २४२ ॥ व्याधिषीणावयः शीणाः स्त्रीषु चोणायये नराः । सपा हितब बल्यय वयःस्थापन एव च। गुंडकल्याणको नाम्ना बन्ध्यायाः पुत्रदः परः ॥ २४ ॥ इति कुमाजकल्याणगुड़ः । वित्तिता निकुम्भा च वदंष्ट्रा चित्रक गठी। विशालासुस्तकं शुण्ठी कमिशहरीतकी ॥ २४ ॥ दिपलांशाः पलान्यष्टौ भनातकफलानि च । सूरणं हादशमी षव्यल वृद्धदारकम् ॥ २४५॥ एतानि खण्डशः क्त्वा हिद्रोणेऽपा विपाचयेत् । पादशेषन्तु कुर्वीत पचेगुडतुला भिषक् ॥ २४६ ॥ कन्दस्सितस्त्रिक्रिमस्तैलामरिचत्वचम् । नागकेशरचूर्णच छकक दिपलोभितम् ॥ २४७ ॥ एतानि सूमचूर्णानि गुडमध्ये विनिक्षिपेत् । मक्षयेद्गुटिकां प्रानः काशा पथ्यभुइनरः ॥ २४८ ॥ वातपित्तकफमायां विदोषां सानिपातिकाम् । + ·१३१ वङ्गसेने. ग्रहणीं नाशयत्या चक्रपाणियथाऽसुरान् ॥२BE कामताकुष्टमेहार्शः पाण्डु रोगभगन्दरान् । : -Cr. वयथूदरगुत्मांथ जयेन्सम्यक्प्रयोजितः ॥ २५॥:: सर्वास्तषु कर्तव्यो, गुडोऽयं बहुशालिकः- इति,बहुशालिगुडा 2 प्रालिप्यतापीकरवीरकाभ्यां. वैवानर प्रचलित निधाय । 'तप्त सुतप्त विनियोज्यतक" निर्वाप्यारान् बहुशः मुलोहम् ॥ २५१ ॥ 'एमिः प्रकार सुमंताच लोही- 'यूशतायापि पलानि चाटी। मपिप्पलं तैलपले 'पलानि :" चत्वारि चादाय वरारसस्य ॥ २५ ॥ "तक्रस्य चोम्स्य चतुष्पलानि कर्पञ्चक पृथगोपधानाम् । प्योयाजमोदा चविकानलानां मूल प्रदद्याशपिप्पलीनाम् ॥ २५३ ॥ सिन्धुमभूत मविडङ्गचूर्ण तकणं ईन्यादग्रहणी समस्ताम् । 'पंगासिम्यं परिणानमंज शूलञ्च दीप्ति प्रकरोति यः'२५ इति सारकल्पोऽयमा पलाईमरुणायास्तु दिपले कुटजत्व च। १ करवीरका मनःगिला। . .

·प्रया-कार. १३९ केशराजम्य मूलानि क तत्सर्वमकतः ॥ २५५७, संकुट्य सलिलप्रस्थे पत्कापादस्थिते रसे। दत्वा मप्तपल तस्मिंग्छोगक्षीर चतुष्पलम् ॥ २५६ ॥ गोष्य पक्करस भूय पाहावीप्रलेपनम् । विश्वातिविषयोथूर्ण मुस्तस्येन्द्रयवस्य च ॥ २५७ ॥ प्रत्येकमनमात्रन्तु सिवायटक्षमात्रकम् । तदशित्वानुभुचीत. काञिकाम्नप्रसाधितान् ॥ २८॥ मत्स्यान् गोपुच्छसंज्ञांस्तु छागक्षीरं तत पिवेत् ।. मr ग्रहण्यतिसारहरी लेहोऽय मपराजित' ॥ २५ ॥ इत्यपराजितो लेहः। इति वनसेने ग्रहणोनिदानचिकित्साधिकारः , समाप्तः ॥३॥ . - अथाऽर्णी निदानमाह। पृथग्दोपै समस्तैय गोणितामहजानि च । प्रणासिपटपकाराणि विद्यादगुदवलित्रये ॥१॥ दोपास्त्वनासमेदासि सदूथ विविधाकृतीन् । मांसाडुराबपानादी कुर्वन्त्यासितान् नगु ॥२॥ कपाय कटुतिलानि रूक्षशीतलधूनि च । प्रमिताल्पाशन तीक्षामयमैथुनसैविनम् ॥ ३ ॥ लद्धन देशकालो च भीती व्यायामकम् च । शोको वातातपस्पर्शी हेतुर्वातासाम्मत' ॥४॥ कसम्बलवणोणानि व्यायामाग्न्यातपप्रमाः । देशकालावशिगिरी क्रोधो मद्यमसूयनम् ॥ ५॥ विदाहि तीक्ष्णमुष्णञ्च सर्वपानान भषजम् । .

·२४. बौने पित्तोषणानां विजेयः प्रकोपे तुरीसाम् ।। मधुरधिग्धशीतानि लवणानगुरूणि छ । अध्यायांमदिवास्वप्न शय्यासनसुखे रतिः ॥ ७॥ प्राग्वातसेवाशीती च देशकालावचिन्तनम् । भिकानां समुद्दिष्टमेतत्कारणमर्शसाम् ॥८॥ हेतुलवणसंसर्गाविद्याहन्दीषणानि च । सों हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणैः समम् ॥८॥ विष्टम्भोऽवस्य दीर्वल्य कुक्षेराटोप एव च । कार्यमुहारबाहुल्य सक्थिसादोऽल्पविट्कता ॥ १ ॥ महणी दोषपांडत्तेरामा चोदरस्य च । पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यसामभिडये ॥ ११ ॥ गुदादुराषहनिलाः शुष्काचिमिचिमान्विताः । जानाः स्यावारुपा: स्तब्धाविषदाः परुपाः खराः ॥ १२॥ मिथो विसदृशावास्तीपाविस्फुटितानना। विम्वोकर्कन्धुखर्जूर कर्पासीफलसबिभा: ॥१५॥ केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचिसिदार्थकोपमाः। गिरः पाण्डीपकव्यूर वाहणाभ्यधिकथ्यथाः ॥ १४ ॥ सपथूहारविष्टम्भ दिपहाऽरोचकप्रदाः । खासकासाम्मिवैषम्य कर्णनादभ्रमावहाः ॥ १५॥ राती प्रथित स्तोक समद सप्रवाहिकाम् । सफेमपिच्छानुगत विवरमुपवेश्यो । १६॥ सप्णत्वखपिगमूत्र नेववकय जायते । गुल्मपीडोदराष्टोमा सम्भवस्तत एव च ॥ इति निदानम्।

·अर्थोऽधिकार। अथ तस्य चिकित्मामाह । तत्र वातपायेषु स्नेहखेदवमनविरेचनानुस्थापनानुवासन. मतिसिडमिति। वातजे रोहखेदादीति । लवणान्यर्कपत्राणि विनीयतरुणानि च । तेलेनाम्नेन युक्तानि युक्त्याचारं दहेद्भिपक् ॥ १८॥ उष्णोदकेन मीर्वा रसैरम्नस्तु लाभतः। पीतः प्रशमयत्येप क्षारोऽी वातसम्भवम् ॥ १८॥ इति लवणादिक्षारः। .. अथ पित्ताऽर्शी निदानम् । पित्तोंत्तरानीलमुखा रतापीत्तासितप्रभाः । तन्वहस्राविणो विस्रा स्तनयो मृदवस्तथा ॥ २० ॥ शकजिह्वायकतखड जलौकावत्रसविभाः। दाहपाकन्वरस्खेद वृणमूऽिरतिमोहदाः ॥ २१ ॥ सोमाणो द्वनीलोणपीतरनामवर्चसः । यवमध्याहरित्यौतहारिद्रत्वनखादयः ॥ २२ ॥ " -- अथ चिकित्सामाह। पित्तजेषु विरेचनमिति । वालके शृङ्गवरच यापयेत्तंडुलाम्बुना। मधुयुक्त प्रशमये दर्श. पित्तसमुद्भवम् ॥ २३ ॥ -.-

·१४२
वनसेने,
m
-"
अथ कफाऽर्थी निदानम् ।
मोखणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः।
उत्सन्नोपचिता' स्निग्धा स्तव्यसतगुरुस्थिरा: ॥ २४ ॥
पिच्छिला. स्तिमिता सणा कण्डाव्याः स्पर्शनप्रियाः ।
करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसनिभाः ॥२५॥
वाहणानाहिनः पायुवस्तिनाभिविकर्पिणः ।
सकासखासहल्लास प्रसेकारुचिपीनसाः ॥ २६ ॥
महक्कच्क्रशिरोजाड्य शिशिरज्वरकारिणः ।
केव्याग्निमार्दवछर्दि रामप्रायविकारदाः ॥ २७॥
वसामासकफप्रान्य पुरीपाः स प्रवाहिकाः।
न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डु स्निग्धत्वगादयः ॥ २८॥
+
अथ चिकित्सा।
कफजे शङ्गवेरस्य वाथो नित्योपयोगिकः ।
अध निदानम् ।
सर्वः समकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च ॥ २८॥
अघ चिकित्सामाह।
पयास्वीपधसंयुक्त पाययेसहजेयु च ।
सर्यायणसि मतिमान् पूर्वमालेपनादिभिः ।
खेदरकायसेकेय जयेच हितभोजनः॥३०॥
वयो विकाराः प्रायेण ये परस्परहेसवः ।
पीमि धातिसारय प्रहणी गुद एव च ॥१॥

·अर्थोऽधिकार। १४१ 1 " , एपामग्निबले होने हदि वृहे परिक्षयः ।। तस्मादग्निं सदा रक्षे देपुत्रिपु विशेषतः ॥ ३२ ॥ यहायोरनुलोम्याय यद्यदग्निबलड़ये। प्रनपानौषधं सर्व तसेव्यं नित्यमासैः ॥ ३३ ॥ यदतो विपरीत स्यान्विदाने यत्प्रदर्शितम् । गुदजाऽविपरीतेन न तत्कार्य कदाचन ॥ ३४ ॥ शालि पष्टिकगोधूमयवान संस्कृतं तैः । पजावीरेण वा निम्ब पटोलानां रसेन वा ॥ ३५॥ मांसैमसरसैर्वापि कन्दवार्ताकमूलजैः । जीवन्त्युपोदकामा स्तण्डुलीयकवास्तुकैः । ३६ ॥ पन्यैव सृष्टविण्मूत्र मरुद्भिर्यहिदीपनैः ॥ ३७ ॥ . पातातिसारवद्भिववचास्यास्युपाचरेत् । उदावर्तविधानेन गाढविट्कानि वाऽसकृत् ॥ ३८ ॥ प्रकृतबहुलाऽस्राणि पित्तशोणितनाशनः । योगेरुपाचरेत्तत्तु विड्बन्धे बन्धनाशनः ॥ ३८॥ , -- -- कृष्णसर्प वराहोष्ट्र जम्बूक हपदंशकाः । वसामभ्यजनं दद्याडू पनं वार्शसां हितम् ॥ ४० ॥ इति कृष्णसर्पादि वसाया अभ्यञ्जनं धूपनञ्च। दुर्नाम्नां साधनोपाययतुर्दा परिकीर्तितः । भपजक्षारशस्वास्निसाध्यवं याण्यसुयते । ४१ ॥ नृकेशं सर्पनिर्मीक हपदंशस्य,चम्म च । अर्कमूलं शमीपत्र मर्शसां धूपनं परम् ॥ ४२ ॥ 'रति नकेशादि धूपनम् ।

·१४४ वनसेने निया कोशातकीचूर्ण विशुष्क सैन्धवान्वितम् । गोमूत्रेण समायुक्तं लेपो दुर्नामनाश शनः ॥४३॥ इति निशादि लेपः। कृष्णानिशा शवसुवर्चिका च करनवी सदलञ्च सिन्धुः । गुञ्चाफलं केशरमध्यवीज समूलकन्तुस्थकहेमवाक्यम् ॥ ४४ ॥ दक्षस्य वर्चः कनकं यवानी कोशातकीवीजरसथ तुल्यः । म धर्कदुग्धे न च भावयित्वा पश्चाअभाव्यं सुरभीरसेन ॥ ४५ ॥ छित्वा विध्याथ विध्ययोज्य लेप विदध्यादगुदजक्षयाय । ग्रन्याद पूयवहाच नाडी सगण्डमालामपची प्रहन्ति ॥ ४६॥ शास्त्रादिभिर्य च जिताः प्रलेपा- तेऽपि प्रपश्यन्त्यधिमांसदोषाः । इति सिहयोगोऽयम्। गुदमयथुशूलात्तं मन्दाग्निं पाययेत्तु तम् । यूपणं पिप्पलीमूल पाठा हिंगु मचित्रकम् । ४७ ॥ सौवर्चलं पुष्कराय मजाजी विल्यपेशिकम् । पिड यवानी इबुपा विड़ा मैन्धर्व यचाम् ॥४८॥ तिन्तिडीकञ्च मण्डेन मोनोणोदकेन च । तयागाँ प्रइपोदोपाच्छूमानाहाय मुष्यते । ४८. इति वापपाय चूर्णम्।

·१४५ अऽिधिकारः। पूतीकमभया मुस्त भूनिवाऽसितवत्सकाः । सूरणाग्निकमिन्धूय देवटाली च चूर्णिताः ५० ॥ तक ए पिवतयान्न तक गोव समग्रतः। मामात्यकफलानीव पतन्त्यशाम्यासशयः ॥५१॥ इत्यर्ग: पातनम्। 'विडसारामलकञ्च पिट भल्लातककायमधुप्रगाढम् । अशांसि जन्तूंव जयत्यजीर्ण- अभयच्च सन्धुचयति क्षणेन ॥५२॥ कठिनं यः पुरीपन्तु कृच्छ्रान्मुञ्चति मानवः । सहत लवर्युक्तं नरोऽपानजहं पिवेत् ॥ ५३॥ सतुर्दधिरसोपेतो दधिसर्पिः समायुतः । बकपत्र ला विड़व्योपजीरकद्दयमियितः । विडूपिबन्धामशून्लनो रोचनो गुदगे हितः ॥ ५४ ॥ विविबन्धे हितं तक यवानी विडमयुतम् ॥ ५५ ॥ सैन्धवं नागरं पाठा दाडिमस्य रसं गुडम् । सतकलवणं दयाहातवर्चानुन्लोमनम् ॥ ५६ ॥ गुडभल्लातकं शुण्ठी विडङ्ग वृद्धदारकम् । विगुणं दीपनं वृष्ण मर्शसो विविवन्धनत् ॥ ५७ ॥ इति गुडायं चूर्णम् । न च रोहन्ति गुदजाः पुनस्तक समाहताः । तक्राभ्यामोऽर्यसां कार्यो बलवर्णाग्निहइये। स्रोत.म तक्रशुद्देषु रसः सम्यगुपैति यः ॥ ५८॥ १३ ·वनसेने ६ तेन पुष्टिबलं वर्ण प्रहर्पयोपजायते । वातलेमविकाराणां शतञ्च विनिवर्तयेत् ॥ ५८ । चिरविल्वाग्निदिन्धूय नागरेन्द्रयवारलून् । तक्रोण पिवतोऽसि निपतन्यसृजा सह ॥६० ॥ २ हरिद्रा जालिनीचूर्ण कटतैलसमायुतम् । एप प्रलेपकः प्रोक्तो हर्शसामन्तकारकः ॥ ६१ ॥ इति हरिद्रादि प्रलेपः। खेदो गोमयपिण्डे न सलुनामलकेन च । शबपुष्पेन वा कार्यो गुदजानां निवृत्तये ॥ ६२ ॥ इति गुदस्वेदः । सगुड़ां पिप्पलीयुक्ता मभयां तभर्जिताम् । विद्दन्तीयुतां वापि भक्षयेदनुलोमिकीम् ॥ ६३ ॥ अम्बुना याप्यपामार्ग मूल वा तडुलांबुना । तिलारुष्करसंयोग भचयेदग्निवर्धनम् ॥ ६४ ॥ कुष्टरोगहरयेष्ट मर्शसां नाशनं परम् ॥ ६५ ॥ तिलभलातर्क पथ्यां गुड़थेति ममांशकम् । टुर्नाम ग्वासकासनं मोहपांडुवरापहम् ॥६६॥ मूलिप्त सूरण कन्दं पत्काग्नी मुष्टपाकवत् । दद्यात्मतेलनवा टुर्नाम विनिष्ठत्तये ॥ ६७ ॥ असिताना तिन्नानां प्राक् प्रवाञ्चं गीतवारिणा। खादतोऽगांसि गाम्यन्नि हिजदार्यपुष्टिदम् ॥१८॥ -०- सिनयात्तांकफर्म प्योपायाः धारमैन सलिग्नेन । तदरतभृष्ट युन गुड़न सरितां याति ॥ ६८ ·अर्णाधिकारी . पिवति च तक्रं नूनं तस्यान्वेवसुदगुदजानि । नाशं प्रयान्ति पुंसां सहजान्यपि सप्तरावेण NO.R इति वार्ताकपुटपाकः। पित्तोपप्रशमनीकच्छुकडूरुजापहा । गुदजानाशयत्याशु योजिता सगुड़ामया ॥७१।। त्वचं चित्रकमूलस्य पिट्दा कुम्भ प्रलेपयेत् । तक्रवा दधि वा तव जातमझे हर पिवेत् ॥ ७२ ॥ दुस्पर्शकेन विल्वेन यवान्या नागरेण च । एकैकेनापि सयुत्ता पाठा हन्त्यर्शसा रजम् ॥७३॥ प्रातः प्रातरदृष्ट्वार्टी ब्रह्मचारी गुडाभयाम् । गोमूबद्रोणसंसिद्धा भक्षयेदतुलोमिकीम् ॥ ७४ ॥ कुशमूलं वलायुक्त पानं तंडुलधावनम् । रुपदि गुदजास्राव प्रदरं वापि सर्वजम् ॥ ७५ ॥ शस्त्रैर्वापि जलौकाभिः प्रोछूनकठिनार्गसः । शोणितं सञ्चितं दृष्ट्वा हरेबाजः पुनः पुनः ॥ ७६ ॥ इति शोणितस्रावविधिः । रुग्गतं कफवातेन अत्यर्थं गुट्कीलकम् । खेदयेद्दा हपा पिंडैरास्नया वाथ शिग्रूभिः ॥ ७७ ॥ . नागरं ग्रन्थिक चव्यं पिप्पली क्षार चित्रकम् । एलेय पलिकैः सर्वेः एतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ७॥ उदकस्य वयो भागाः क्षीरस्यैकं तदेकतः । दुर्नाम खास कासनं प्लीहा पाण्डामयापहम् ॥ ७६.

·।
१४८
वनसेने .
विपमज्वरशान्त्यर्थं कृष्णारोचकनाशनम् ।
एतत् षट्पलकं नाम बलवर्णाग्निबर्द्धनम् ॥ ८॥
इत्युदकपटपलं उतम् ।
व्योपगडं पसाशस्य त्रिगुणे भस्मवारिणि ।
साधितं पिबत: सर्पिः पतत्यशीस्यऽसंशयम् ॥ ८१ ॥
इति पलाशक्षारष्टतम् ।
चव्यं त्रिकटुकं पाठा क्षारं कुस्तं वुरूणि च ।
यवानी पिप्पलीमूलमुभे च विड़सैन्धवे ॥२॥
चित्र बिल्वमभयां पिष्ट्वा सर्पिविपाचयेत् ।
सकहातानुलोम्यार्थं जातेदनि चतुर्गुणे ॥ ८३ ॥
प्रवाहिकां गुदवशं मूत्रकृच्छ परिस्रवम् ।
गुदवणशूलञ्च तमतहापोहति ॥८४॥
इति चव्यायं तम् ।
हीवरमुत्पलं लोभ्रं समझा चिवचव्यकम् ।
पाठा सातिविया विल्वं धातकी देवदारु च।
दाऊत्वङ्गागरं मांसी मुस्तै क्षारो यवाग्रजः ।
चिवकयेति पेप्याणि चानेरी स्वरसे एतम् ॥ ८॥
एकत्र साधयेत्सवं तसर्पि: परमौषधम् ।
प्रयोऽतिसारग्रहणी पांडुरोगेऽरुचौ तथा ॥ ८७॥
मूवकळे गुदभ्रगे वस्त्यानाह प्रवाहके ।
पिसावमा गन्ने योज्यमेतधिदोपनुत् ॥ ८८
इति होवेराय एतम्।
पिप्पनी पिप्पनीमूलं चिवको हम्तिपिप्पनी।
हिंगु चण्याजमोदा च पद नवणानि च ॥८॥

·१४८ अर्थोऽधिकारा। ही क्षारी हबुपा चैव दद्यादडपलोन्मितान् । दधिकाधिकशतानि मेहमात्रा समानि च ॥८॥ था कस्वरसप्रस्थं वृतप्रस्थं विपाचयेत् । एतदग्निटतं नाम मन्दाग्नीना प्रशश्यते ॥८॥ असा नाशनं येष्ट तथा गुल्मोदरापहम् । ग्रन्यावंदापची कास कफमेदोऽनिलानपि ॥ १२ ॥ नाशयेद् ग्रहणोदोघं खयथुस भगन्दरम् । ये च बस्तिगता रोगा ये च कुक्षिसमाथिताः ।। ६३.i सवास्ताबाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः। इत्यग्निष्टवम् । भल्लातक सहसाधं जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टन्तु कपायमवतारयेत् ॥ १४ ॥ तग्रस्थं समावाप्य कल्कानीमानि दापयेत् । पणं पिप्पलीमूलं चित्रको हस्सिपिप्पली ॥५॥ हिंगु चव्याजमीदा च पञ्चैव लवणानि च । ही क्षारी हबुपा चैव दद्यादईपलोन्मितान् ॥ ८ ॥ दधिकालिकतानि स्रहमात्रा समानि च । धाकस्सरसञ्चैव शोभाञ्जनरसं तथा ॥ ७ ॥ तत्सर्वमकतः कृत्वा शमः मुद्दग्निना पचेत् । एसटग्निहतं नाम मन्दाग्नीनी प्रशस्यते ॥ ८ ॥ प्रशंसा नाशनं श्रेष्ट मूटयातानुलोमनम् । कफवातोनवे गुल्लो प्लीहोदरदकोदरे । २८ शोफ पीडामयं कासं ग्रहणी खासमेव च । एतान् विनाशयत्याशु सूर्यस्तम इवोदितः ॥ १०॥ अति हरदग्निधुतम्।

·वसेने उदावत्तपरिता ये ये चात्वर्थनिरूक्षिताः । विलोमवातशूलाता तेविटमनुवासनम् ॥ १०१६ पिप्पली मधुकं विलं शताबा मदनं वचा। कुष्टं शठो पुष्कराह चित्रकं देवदारु च ॥ १०२ . पिश्वा तैलं विपताब्य दिगुणक्षीरसंयुतम् । अशमा दृढ़वाताना तच्छेष्टमनुवासनम् ॥ १०३ ॥ गुदनिस्सरण' शून्नं मूत्रकृच्छ प्रवाहिकाम् । कम्यूरुपृष्टदौर्बल्यमानाहं वह णामयम् ॥ १०४ ॥ पिच्छासा गुदे गोचं वातवों नंग्रहम्। उत्तानं बहुमो यञ्च नयेत्तच्चानुमासनात् ॥ १०५॥ इति पिप्पल्याचं वृतम् । कासीस दन्तीमिन्धूत्य करवीरानले. पचेत् । तैलमकपयो मियमभ्यद्वात्मायुकीलनुत् ॥ १०६ ॥ इति कामोसायं तम् । कासीसं सैन्धवं कृष्णा गुठी कुटञ्च नाङ्गली। गिलाभिदम्बमारच जन्तुघ्न दन्तीचित्रकम् ॥ १०॥ हरितानं तया स्वर्गक्षीरो चैते: पचेतमः। तेनं भुकंपयमा गती मूवं चतुर्गुणम् ॥ १०८ ॥ एतदभ्यगतोगामि चारवत् पातयेद ध्रुवम् । हारकर्मकरं घेतब च मन्टूपवेदनिम् ॥ १०८ हहकासीयं तैनम् । दन्त्यममारकामोम थिइननाग्निमैन्धवैः । मासंदीर यचे सेनमध्यद्वात्यायुकीननुत् ॥ ११ ॥ इति दन्याचं तैनम्।

·- . अर्थोऽधिकारः। लवणो तमवनि कलिङ्गयवान्- चिरबिलमहापिचुमन्दयुतान् । पिवसप्तदिनं मथितांलुलितान् यदि मर्दित मिच्छसि पायुम्हान् ॥ १११ ॥ इति लवणोत्तमाय चूर्णम् । कटुवयं वचाहिड पाठामारी विषद्वयम् । चव्यतिताकलिङ्गानि गजाह्वालवणानि च ॥ ११२ ॥ ग्रन्थिबिल्वाजमोदा च गणो दाविशको मतः ॥ ११३ ॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । एरण्डतैलसंयुक्त सदा लिह्याततो नरः ॥ ११४ ॥ विडालपदकं वायि पिबेदुणन वारिणा । खारा हन्यात्तथा शोथमशीसि च भगन्दरम् ॥ ११५ । इच्छूले पार्षशूलञ्च सधिशूलमरोचकम् । प्लीहानं मप्रमेहञ्च कामलां पाण्डुरोगताम् ॥ १९६ ॥ आमवातमुदावर्त्तमन्त्रद्धिगुटसमीन् । हन्याच ग्रहणीरोगान्ये मया परिकीर्तिताः ॥ ११७॥ इति कटुनयाद्यं चूर्णम् । भन्लातकाञ्च त्रिफलां दन्तीचित्रकमेव च । एतानि समभागानि सैन्धवं विगुणं भवेत् ॥ ११८॥ कपालपुटसम्पक्का मदुना गोमयाग्निना। एतत्काल्याणलवणं येष्टमी विकारिणाम् ॥ ११८ ॥ इति कल्याणलवणम् । शुण्ठिकणामरिचनागदलत्वगैला चूसितं कमविवर्वितमूमरत्वात् ।

·T वङ्गसेने खादेदि दंसमसितं गुजाग्निमान्य गुल्माऽरुचिश्वसन कण्ठहृदामयेषु ॥ १२० ॥ इति समशर्कराचूर्णम् । व्योपाऽग्न्यऽरुष्करविडङ्गतिलाभयानां चूर्णं गुडेन सहितं सतत प्रयोज्यम् । दुर्नामशोथगर कुष्टशक्तहिबन्धमग्ने- जयत्य बलतां कमिपाण्डुतां वा ॥ १२१ ॥ इति व्योषायं चूर्णम् । तिकातुम्बुद्भवं तैलं तैलमलसि सम्भवम् । आक्षोटकरसञ्चैव रस निगुण्डिगोमयैः ॥ १२२ ॥ प्रत्येककन्तु सर्वेषां ग्राह्य पलचतुष्टयम् । ककं सैन्धर्व दद्याद्दन्तीमूलं हिमापकम् ॥ १२३ ॥ हिमाप सर्जिकाक्षारमेतत्तैल विपाचयेत् । तिक्ततुम्योततावीर्यवेन्द्रस्वरसेन च । तैलेनाभ्यञ्जनेनैव दद्याटुर्नामशान्तये ॥ १२४ । इति फलवर्त्तितैलम्। त्रिकनयं वचाहिड्नु पाठाक्षारौ निशाहयम् । चव्यतिताकलिङ्गानि शताशालवणानि च ॥ १२५ ।। प्रन्यिविल्वाजमोदा च गणोऽष्टाविंशतिर्मतः । एतानि समभागानि अपचूर्णानि कारयेत् ॥ १२६ ॥ ततो विडालपदकं पिवेदुणे न वारिणा। एरण्डतलसंयुक्त सदा लियात्ततो नरः ॥ १२० ॥ माम हन्यात्तथा शीयमामि च भगन्दरान् । इथून पार्म'लञ्च यारागुल्म' तथोदरम् ॥ १२८ ॥ .

·अशााधकारः। हिकाखासं प्रमेहांथ कामलापांडुरोगताम् । प्रामवातसुदावर्त मन्वादिगुदकमीन् ॥ १२८ ॥ अन्ये च ग्रहणीद्रोषा ये मया परिकीर्तिताः । महाज्वरोपस्पृष्टानां भूतोऽपहत्तचेतसाम् ॥ १३० ॥ अप्रजानाञ्च नारीणां अजाबईनमेव च । विजयो नाम चूर्णोऽयं महाव्याधिहरः परः ॥ १३१ ॥ इति विजयचूर्णम् । त्रिफलादशमूलाग्नि निकुम्भानां पल पलम् । वारिद्रोणे शृत पाद शेये गुडतुलायुतम् ॥ १३२ ॥ आज्यभाण्ड़े स्थितं मासं दन्त्यरिष्टो मिसवितः । गुदजक्रम्युदावत ग्रहणोपांडुरोगनुत् ॥ १३३ ॥ अरिष्टादेस्तु सन्धानं धातकीलिप्तभाजने । पानमानमरिष्टादः बाथपानसमं जगुः ॥ १३४ ॥ मेषजत्वात्पलञ्चैकं प्रथम मदलक्षणम् । इति दन्त्य रिष्टः। सनागराऽरुष्करहदारकम् गुडेन यो मोदकमत्युदारकम् । अशेपटुर्नामकरोगदारक करोति वृद्धि सह सैव दारकम् ॥ १३५ ॥ इति चतुरसमो मोदक। मरिचमहौषधिचित्रक सूरणभागा: यथोत्तरे द्विगुणाः । सर्वेसमो गुडभागः सेयोऽय मोदकः प्रमिदफलः ॥ १३६ ॥ वलयतिन्चलनं जाठर मुन्मूलयतिशूलगुदगुल्मगदान् । नि.शेषयति भोपदमासि प्रणाशयत्याशु ॥ १३७ ॥ इति खल्यसूरणमोदकः।

·. १५४ वङ्गाने चूकिता: पोड़शसूरणस्य भागास्ततोऽर्धन च चित्रकस्य । महोपधाऽधा मरिचस्य चैको गुड़ेन दुर्नामजयायपिण्डी इति सूरणपिण्डी। पीड़शसूरणभागा वङ्गेरष्टौ महौषधस्याथ । अर्धेन भागयुक्तिमरिचस्य ततो पिचार्धन ॥ १३८ । त्रिफलाकणासमूलातालीसाऽरुष्करतमित्रानां भागामहोपधसमा दहनाशातालमूली च ॥१४०॥ भागः सूरणतुल्यो दातव्यो ववदारकस्यापि । भृरैले मरिचांश सर्वाण्येकत्र संचूर्ख ॥ १४१ ॥ दिगुणेन गुड़े न युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः । गुरुवृष्यभोज्यरहितेष्वितरेपूपद्रवं कुर्यात् ॥ १४ ॥ भमकमनेन जनितं पूर्वमगस्त्यस्य योगराजेन । भीमम्य मारुतेरपि महाशनी तेन ती जाती ॥ १४३॥ अग्निवलमानहेतु नकेवलं मूरणो महावीर्यः । प्रभवति शस्त्र क्षारा ग्निभिविनाप्यर्शमामपः । १४४॥ खपथुलीपदगदजित् ग्रहणीञ्च तथा कफानिलजाम् । नाशयति बलिपलितं मेधाजुरुते वृपत्वञ्च ॥ १४५ ॥ हिमां खाम कासच मराजयमममहांथ । मोहानञ्च तयो हन्त्याशु रसायनं पुंसाम् ॥ १४६ ॥ इति हसूरणमोदकः। हरीतकोना विपन्न त्रिपलं कटुकनयम् । त्वपवं साईपलकं गुड़म्याई पलं मतम् ॥ १४७॥ प्रगस्त्यमोदकाने ते कम्पितान् परिभचयेत् । शोयागों ग्रहणोदोप कामोदावर्तनागनान् ॥ १४८॥ इत्वगस्त्यमोदकः। .

·अशीऽधिकारः। १५५ - . त्रिपन्तं शृङ्गवरस्य चतुष्क मरिचस्य च । पिप्पल्याः कुड़वार्धञ्च चब्यस्य पलमेव च ॥ १४८ तालीशपत्रस्य पल पलाई केशरस्य च । इपले.पिप्पलीमूलादई कर्पञ्च पत्रकात् ॥ १५० ॥ सूक्ष्मैलाकर्पमकञ्च कर्पञ्च त्वड्मृणालयोः । अजमोदाहिजाज्योच भूक्ष्मायेकन चूर्णयेत् ॥ १५१ ॥ गुड़ात्पलानि त्रिंगच्च चूर्गमकत्र कारयेत् । अक्षप्रमाणागुड़िका प्राणदेति च सास्मृता । १५२ ॥ पूर्व भवेत्तु पश्चाच्च भोजनस्य यथा बलम् । मद्यं मासरसं यूप' क्षीरं तोयं पिवेदन ॥ १५३ ॥ हन्यादीसि सर्वाणि सहजान्यनजानि च । 'वातपित्तकफोत्यानि सन्निपातोद्भवानि च ॥ १५४ ॥ पानात्वये मूवक्षच्छ्रे वातरोगे गलग्रहे। 'विषमज्वरपित्ते च पांडुरोगे तथैव च ॥ १५५ ॥ कृमिहद्रोगिणाञ्चैव गुल्मशूलार्त्तिना तथा। विद्यतीसाररोगाणा कामलाहिकिना हिता १५६ ॥ 'शुठ्ययाः म्यानेऽभयादेया विटगुड़े वातपित्तजे । 'प्राणदेयं सिता दखा च र्णमानाचतुर्गुणाम् ॥ १५७ ॥ अम्लपित्ताग्निमान्द्यादी प्रयोज्यागुदजातुरे । अनुपानं प्रयोक्तव्यं व्याधी लेमभवे पलम् । पपरह्मपतिले पिताले न्, 'पत्रयम्".२५६-". स्निधान्याम्बरसोदकञ्च मद्यं मरुद्रोगिणि चानुपानम् । • रमः क्षीरहिमाम्बु पित्ते उष्णाम्बुयूपं कफजे विदध्यात् ॥१५८॥ गंडूपमात्रयादेयं मृदो करे च पञ्च च । अनुपानं प्रयोक्तव्यं देशकालमवेक्ष्य च ॥ १६ ॥ . M ·१५६ यथा जलगतं तैल तत्क्षणादेवसर्पति । तथा भैषज्यमङ्गेषु प्रसर्पत्यनुपानतः । १६१ ॥ इति प्राणदागुटिका। पथ्यापञ्चपलान्य कमजाज्यामरिचस्य च । पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागराः ॥ १६२ ॥ पलाभिवृहााक्रमशो यवक्षारपलद्दयम् । भलातकपलान्यष्टौ कन्दस्तु दिगुणो मत. । द्विगुणेन गुड़ेनैपी वटकानक्षसम्मितान् । १६३ ॥ कत्वैन भक्षयेत्प्रातस्तक्रमम्भोऽनु वा पिबेत् । मन्दाग्नि दीपयत्येप ग्रहणीपाडुरोगनुत् ॥ १६४ ॥ काङ्गायणेन शिष्येभ्यः शस्तक्षाराग्निमिविना। भिषग्जितमिद प्रोक्तं यष्टमर्णी विकारिणाम् । इति काकायणो मोदक । भन्नातकसहस्रे हे जलद्रोणे विपाचयेत् । परदशेपे रमे तस्मिन् पचेट् गुडतुला भिषम् ॥ १६६ । भलातकसहस्राई छित्वा तत्र व दापयेत् । मिऽम्मिंस्त्रिफला व्योप यवानी मुस्तसैन्धवम् ॥ १५॥ कपाग चूर्णितं दद्यात्त्वगैलापथकैमरम् । खादेदग्निबलापेक्षी प्रातरुत्यायमानवः ॥ १८॥ कुष्टार्ग: कामनामहान् ग्रहणी पाडुतामपि । हन्यात मोहोदर काम कमिदोघे भगन्दरम् ॥१५॥ भलातफगुडो ऽपयेष्टयागों यिकारिणम् ॥१०॥ इति भलातकगुडा ·१५८ वगमेने शीतभूतेन्यसेत्तत्र व्योपं पञ्चपलोभितम् । पललय विजातस्य दत्वा सङ्घयेत् पुनः ॥ १७८ ॥ ततो यथा बल खादेत्पलाई पिचुमेव च । नाहार यन्त्रणा काचि नविहारे तथैव च ॥ २८० ॥ . विषन्धामानगुल्मार्थ: पाण्डुरोगकफलमीन् । कुष्टमेहारुचिं हन्ति यन्वद्धिषु शस्यते ॥ १८१ ॥ इति पटोलाद्योऽवलेह मोदकं वटक लेह कर्पमात्र प्रयोजयेत् । कर्षवयं पलं वापि देयं रोगाऽग्न्यपेक्षया ॥ १२ ॥ बीजं भल्लातकस्यैकं पूते निःक्काथ्यवारिणि । काधयेत् पोड़ागुणे शक्तिशेपं हि तं पिवेत् ॥ १८३॥. एकैक वईवेद्दोजमापञ्चाशद्विचक्षणः । प्रामप्तति पञ्चद्धा बईयेन्मतिमांस्ततः ॥१८४ ॥ शक्तिहमा कपायञ्च बर्धयेदातुरः पलान् । स कपायानि वीजानि वढि तानि यथाक्रमम् ॥ १८५ ॥ पुनः कमेए तेनैव हासयेदात्मवानरः । इत्युत्कर्षापकर्षाभ्यां महसं यावदादरात् ॥ १८६ ॥ उपयुक्त जयत्येतद् गुदजानि कमीस्तथा । भलातकम्य विधान मिदं गोपुररक्षितम् ॥ १८७ ॥ इति भलातकविधानम्। पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः पाठा विडनेन्द्रयर हिंगुभागवचान्वितैः ॥ १८८ ॥ मर्यपाऽतिविपा जाजी चिवकरणइकट्ठमैः । तज्ञकुष्टाजमोदाझा कटुसा तेजनी समेः ॥ १८८ .

·अर्गोऽधिकारः।
भागेः मंचूणिरेषां त्रिफला त्रिगुणा भवेत् ।
मर्वेषामेव द्रव्याणां समो देयोऽय गुग्गुलुः ॥ १८॥
एकीकृत्य गुभे भाण्डे मधुना सुपरिमुतः
योगराज प्रति स्यातो योगोऽयमन्तोपमः ॥ १८१॥
एप निप्परिहारस्तु पानभोजनमैयुनः ।
रेतो दोपाय ये पुसा योनिदीपास्तु योषिताम् ॥ १८२॥
निहन्ति मर्यान् दुरान् नात्र काया विचारमा ।
अगामि वातगुल्मञ्च वातरोगमरोचकम् ॥ १८३ ॥
नाभिशूलमुदावतं द्रोग ग्रहणीं तया ।
क्षयं कुष्टमपरमारं प्रमेहं वातशोणितम् ॥ १८४ ॥
महान्तमग्निमादच कासे खासं भगन्दरम् ।
सर्वव्याधि विनिर्मुक्तो जीवेहर्पगतहयम् ॥ १८५ ॥
क्षीराज्यरसयूपानां दोपधालऽनलोचितम् ।
बुभुक्षितो मात्रयाउन मद्याद गुग्गुलुसेवकः । १८६॥
वातं स्थिरादिकाधन पितं काकोलिकादिना।
पारग्वधादोन कर्फ पीतो जयति गुग्गुलुः ॥ १८७ ॥
दावोकाधिन मेहं जयति मधुयुतो मेदसयापि हईि.
पाण्डुत्वं मूत्रयुक्तः क्षपयति चितं छागदुग्धे न सिडम् ।
निखकाधेन कुटं सयथुमतिवलं मूलककाथपीतः
क्षिप्रं कुम्भीकहतस्वरमपरिगतो मूपकग्रामदोपान् ॥ १८८ ॥
इति योगराजगुग्गुलुः।
वित्तेजोवती दन्ती खदंवाचिवक शठी।
गवानी मुस्तविश्वाडा विङ्गानि हरीतको । १८८
पलोन्मितानि चैतानि पलान्यष्टावरुष्करात् ।
बडदारुपलान्यष्टो सूरयस्य च पौड़ग ॥ २० ॥

·वङ्गसेने जलद्रोणे पचेत् कायं चतुर्भागावशेपितम् । पूतन्तु तं रसं भूयः काम्यो दिगुणो गुडः ॥ २०१॥ लेहं पचेत्तु तं तावद्यावहार्वी प्रलेपनम् । अवतार्य ततः पचा चूर्णानी मानि दापयेत् ॥ २०२॥ त्रिहत्तेजोवती कन्द चित्रकान् दिपलांशिकान् । एला त्वमरिचं चापि गजाहाज्ञापि षट्पलम् ॥ २०३॥ हाविशञ्च पलञ्चैव चूर्णयित्वा निधापयेत् । ततो मात्रां प्रयुञ्जीतजीर्णे क्षीररसाशनः ॥ २०४॥ पञ्चगुल्मान् प्रमेहांथ पांडुरोग हलोमकम् । जवेदशीसि सर्वाणि तथा सर्वोदराणि च ॥ २०५॥ दीपयेट् ग्रहणों मन्दा यक्ष्माणं चापकर्पति। पीनसे च प्रतिश्याय आमवात तथैव च ॥ २०६ ॥ प्रय मवंगदेष्वेव कल्याणो लेह उत्तमः । टुर्नामान्तकरयामो दृष्टो वारमहस्त्रयः ॥ २० ॥ भवन्त्यनेन पुरुपाः शतवर्षा निरामयाः । दोर्घायुपः प्रजननो वनोपलितनागन: । २०८ ॥ रसायनपरथेप मेधाजनन उत्तमः । गुड़योचाहुगालोऽयं दुर्नामारि: प्रकीर्तितः ॥ २० ॥ इति योवाहुयालो गुड। मा पर्न पर्न चाधं विदध्याहुडखण्ड़योः । येटमध्यमहीनेषु मात्रेय मुनिना म्मृता ॥ २१०॥ तोयपूर्ण यदा पात्रे क्षिप्तो न भवते गुड । क्षिप्तस्तु नियनम्तिठेस्पतितस्तु न गोर्यते ॥ २१ ॥ यदा टायर्यो प्रनेपस्यात्यायदातन्तुनो भवेत् । एप पाको गुडादीनां नपा परिकार्तित: ॥ २१॥ .

·अर्गोऽधिकारः। सुखमर्दः सुखमा गन्धवर्ण रसान्वितः । पीडितो भजते मुद्रां गुड़: पाकमुपागतः ॥ २१३ ॥ - अथ लोहभेदानाह । . मुण्ड तीक्षाञ्च कान्तञ्च त्रिप्रकारमयः स्मृतम् । मृदुकुण्डच्च कण्डारं त्रिविधं मुण्डमेव च ॥ २१४ ॥ हतद्रावमविस्फोट गदु कुम्भहतं च यत् । घट्टने प्रसरं टुःलात्तत्कुण्ड मध्यमं स्मृतम् ॥ २१५ ॥ विधतं भज्यते भङ्ग कृष्ण स्यात्तु कण्डालकम् ॥ २१६ ॥ मुण्ड वरं मृदुलकं कफवातशूल शूलाममेहगुदजामय पाण्डु हारि। गुल्मरमवातजठरातिहरं प्रदीपि शोफापहं रुधिरक्षत् खलु कोटशोधि ॥ २१७॥ खरास्य योगरं सारं कर्णकं द्रावक तथा 1 रोमकं पड्विधं तीक्षा मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २१८ ॥ हुन्तालमपरं तार व वाजरकालकम् । कान्तं सप्तविधं प्रोक्तं भ्रामक चुम्बकं तथा ॥ २१८॥ नील कृष्णमतिस्निग्ध सूक्ष्म सारमयः शुभम् । न नमेदङ्गरं यत्तत् खरलोहमुदाहृतम् ।। २२० ॥ कृष्ण पाण्डुर कच्छुर योजतुस्यन्तु योगरम् । विछेदनेऽतिपरुपं हुन्तालमिति कथ्यते ॥ २२१ ॥ योगरैर्वनसशागेः सूक्ष्मजैश्च सान्द्रकैः । निशितं श्यामलाङ्गच वाजरं तत्पनीर्तितम् ॥ २२२ ॥ r ·बङ्गसेने नील कृष्णप्रभ सान्द्र मत्रम् गुरुतारकम् । अयः पारशव तीक्ष्ण शस्त्रे कालायसं खरम् ॥ २२३ ॥ रूक्षं स्यात् खरलोहक समधुरं पाके च वीर्य हिमम् तितोष्ण' कफबातपित्तजनित प्लीहामपांडुर्त्तिनुत् । , सद्यः शूलयकत् गदक्षयजरामोहामवातापहम् दीप्त चातिरसायन कफहरं दुर्नामभेदापहम् ।। २२४ ॥ खरलोहात्परं सर्वमकैकं स्याछतोत्तरम् ॥ २२५ ॥ गुडूचीहंसपादी च रक्तामालाफलनयम् । गोपालिका गोरसना तुम्बु रु लोहतप्तकम् एपां रसै: सिञ्चयेत्त हिरिदोपनिहत्तये ॥ २२६ ॥ इति तीक्ष्ण गोधनम्। अब लोहवर्णनम् । तत्तदाऽऽकरसम्भूतं तत्तद्रोगविनाशनम् । तेन तम्य परीक्षायां यतेमहि महेतुकम् ॥ २२७ ॥ कन्तक तडुनागस्या दार्यवनालयोपरि । रुगताई कशाग शून्नाग्रयोग्रदेशजम् ॥ २२८ ॥ पाण्डिज विविध सण गुहाच समदाडिमम् । भद्रमैरएइबीजागनुद्दीपत्रनिभ शुभम् ॥ २२८ ॥ वघदमर्कपताल मिपदवर्णशपिविधा। कान्तं मृदुतर ताड एवं कान्ति गितीकरम् ॥ २३ ॥ सुद्रान गुरुतार स्यात् कलिजमयः स्मृतम् । . (१)गोपानिका गोपीबारी । (२)गोरसना गोजिला।

·अर्थोऽधिकारः। रुत्तं रुक्मप्रतिकाशं तीला मृदुफलं स्मृतम् ॥ २३१ ॥ यकृत्प्लीहशिरःशूलमम्नपित्तानिलोद्भवम् ।. पार्श्वरोगहतं वातं हन्याहातकफोद्भवम् ॥ २३२ ॥ छातीसारशूलानि परिणामोद्भवं तया । वातं सर्वाङ्गिक पित्तं निहन्याच्चोग्रदेशजम् ॥ २३३ ॥ भेदन टीपनं वटुनामाण्यं विदोपत्रम् । गावभेदं कर्फ वातं हन्ति वजोद्भवं तु यत् ॥ २३४ ॥ गुल्मञ्च पांडुरोगञ्च ज्वरांच विषमोद्भवान् । अगासि श्वासशोयांच प्रमेहांथ विशेपतः २३५॥ गलग्रहं रक्तपित्तं मरुद्रोग भयानकम् । निद्रालस्यावरोधञ्च निहन्यान् पाणिदेशजम् ॥ २३६ ॥ रतोत्यं चापि चोपाण' रजापि सुदारुणम् । मूछिर्दिहरं दाहं वज शमयति ध्रुवम् ॥ २३७ ॥ सर्वान् रोगानिहन्त्याशु कुष्टाष्टादशसम्मितान् । पावनं पुत्रजननं बन्ध्याया वीर्यवईनम् । बत्य क्षयापहं धातु हणं स्यात् कलिग जम् ।। २३८ ॥ एतानि सर्वाणि विचेष्टितानि हितानि रोगोपशमाय सन्ति । वयो विशेपेषु विशेषविन्- विज्ञायदत्तानि च देशकाले ॥ २३८ । सामान्यादिगुणञ्चोय तन्मादष्टगुणं कलिः । कलेर्दशगुण भद्र भद्राहच सहस्रधा ॥ २४० ॥ वजात् पष्टिगुण पाण्डिनिरचिर्दशभिगुणैः । ततः कोटिमहसेप स्वयः कान्त महागुणम् ।। २४१॥ • इति लोहवर्णनम्। । को ·. १६४ वगसेने विवचित्रकनिर्गुण्डी महीमुण्डितकाजटा। प्रत्येकशोऽष्टपलिका जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २४२ ॥ पादप रसे तस्मिन् पुनस्तेन विपाचवेत् ।' पलद्दयं विडङ्गस्य व्योपाकपडयं पृथक् ॥ २४३॥ त्रिफलायाः फलं पञ्च शिलाजतु पलं न्यसेत् । दिव्योपधहतस्यापि वैङ्ककत हतस्य वा ॥ २४४ ॥ पलद्दादशकं देय रकमलोहस्य चूर्णितम् । मधुशर्करयोर्युत चतुर्विशतिभिः पलैः ॥ २४५ ॥ घनीभूते सुशोते च दापयेदवतारयेत् । एतदग्निमुखं नाम दुनामान्तकरं परम् ॥ २४६ ॥ मन्दमग्नि करोल्याशु कालाग्निसमतेजसम् । पर्वतोऽप्य वजीर्यंत प्रासादादस्य देहिनाम् ॥ २४७ ॥ गुरुपिटानपानानि पयो मांसरसाहिताः । दुर्नामपांडु वयथु सोहकुष्ठोदरापहम् ॥ २४८॥ नसरोगोऽस्तियञ्चापि न निहन्यादिदं क्षणात् । करीरकाञ्जिकादोनि ककारादीनि वर्जयेत् । सवनतोऽन्यथा लोहो देहात्किञ्च दुर्जयम् ।। २४८॥ इत्वग्निमुखनीहः। पलद्दादगक कृत्वा कृष्णलोहस्य खण्ड्यः । भाग्यमष्टा मगण्डोर मूनैः पिण्डू प्रलेपयेत् ॥ २५॥ दत्वा प्रधमयेत्तावद्यावरसर्वमृतं भवेत् । एतम्य पट्पन्न देयं गर्करायाम्तथैव च ॥ २५१ ॥ सूर्यायतरमप्रम्ये विफना महिते शुभे । प्रक्षिप्य विपचेद्यो यावरसान्द्रवर्मति च ॥ २५२ मिरावापिते योज यायतम्य दापयेत् ।

·अर्शीऽधिकारः। कपं विकटुकस्यापि त्रिकप चूर्णसंयुतम् ॥ २५३ ॥ मधुत्रियलसंयुक्तां यथाग्निं चोपयोजयेत् । अशासि कामला कुष्टपाण्डुरोग कमींस्तथा ॥ २५४ ॥ वृद्धि, गुल्मोदरं शोथं विशेषात्यरिणामजम् । शूलानिहन्ति सवास्तु विकारानात्र संशयः ॥ २५५.॥ एतल्लाहाष्टकं नाम सर्वदोपहरं परम् । इति लोहाष्टकम् । चव्यं पलाष्टकं देयं खदिरं चाईमेव च। चित्रकस्य पलं पञ्च तालमूली च तत्समा ॥ २५६ ॥ त्रिफलाप्रस्थमंयुक्तं जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशेपण कपायमवतारयेत् ॥ २५७ ॥ आज्यात्पलाष्टक देयं रुक्मलोहस्य पोड़शः । पचेताम्ममये पात्रे सुशीते चावतारयेत् ॥ २५८ ॥ विवहन्ती विड़गानि पथ्या चामलकानि च । शुण्ठी बिभीतक क्षणा एषां चूर्ण पलाधिकम् ॥ १५८ ॥ शर्करा मधु चत्वारि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् । गुरुप्यानपानानि पयो मांसरमो हितः । २६० ॥ , दुर्नाम कुष्टश्खयथुपाण्ड,प्लीहोदराणि च । गुदशूले कुक्षिशूले परिणामकृत हितः ॥ २६१ ॥ । वनवर्णकरं वृष्यमग्निसन्दीपनं परम् । करीरं कालिकञ्चैव काकमाचीच वर्जयेत् ॥ २६२ ॥ इति चव्यायं लोहम् . अधातः शङ्करलोहमाह । मणम्य शङ्करं देवं दण्डपाणि' महेश्वरम् ।

·- वगसेने जीवितारोग्यमन्विछन्नारदः पृच्छते गुरुम् ॥ २६३ ॥ मुखोपायेन हे नाथ! शस्त्रक्षाराग्निभिविना । दुर्बलानाञ्च भीरूणां चिकित्सा वक्तुमर्हसि ॥ २६४ ॥ सशिष्यवचनं शुल्ला लोकानां हितकाम्यया । असां नाशनं श्रेष्ट भैपज्यमिदमीरितम् ॥ २६५ ॥ पांडिववादिलोहाना मादायान्यतमं शुभम् । कत्वा निर्मलमादौ तु कुनव्या माक्षिके न च ॥ २६६ ॥ पत्तूरमूलकल्केन स्वरसेन दहेत्ततः । वह्नौ निक्षिप्य विधिवत् स्थूलागारेण निर्धमेत् ॥ २६७ ५ ज्वाला च तस्य रोडव्या त्रिफलाया रसेन तु । ततो विज्ञायगलितं शङ्खनोवं विनिःक्षिपेत् ॥ २६८ ॥ विफलाया रसे पूते तदाकृष्य विनिर्वपेत् । न सम्यक् गलितं यत्तु तेनैव विधिना पुनः ॥ २६८ ॥ भातं निर्वापयेत्तस्मिल्लाहं तत्रिफलारसे । यल्लोहं न मृत तत्त पायं भूयोऽपि पूर्ववत् । मारणान्न मृतं यच तत्पत्तव्यमलोहवत् ॥ २७० ॥ तदनुलोहवत् लोह पात्र कालायसमुद्रेण संचूण्य । हत्वा बहुगः मलिले प्रक्षान्यागारादुइतन्तदयः ॥ २६ केवलमग्नी शुष्की कृत्वाऽऽतपेऽथवा भिषक् पद्यात् । लोहशिलाया पिष्ट्वा तस्मिंश्छमिनि तदप्राप्ती ॥ २७२ ॥ ततः संगोप्य विधिव चूर्ण लोहभाजने । लोहेनैव तथा यत्स्यात् दृपदा सूक्ष्मचूर्णितम् रुत्वा लोहमये पावे मार्दै पा निसरधुके । रमैः पशोपमं कृत्वा पचेगोमय यङ्गिना ॥ २७४ ॥ पुटानि क्रमगो दद्यात् पृथगेपां विधानतः ।

·अशोऽधिकारः।
त्रिफलाकभृङ्गाणां केशराजस्य बुद्धिमान् ॥ २७५ ॥
मानकन्दकभल्लातवङ्गीनां सूरणस्य च ।
हस्तिकर्ण पलाशस्य कुलिशम्य तवैव च ॥ २७६ ॥
पुटे पुटे चूर्ण यित्वा लोहात् पोड़शिकं पलम् ।
तन्मानं विफलायाश्च पलेनाधिकमाहरेत् ॥ २७७ ॥
अष्टभागावशेपेण रसे तस्याः पचेदुधः ।
अटी पलानि दत्वा च मर्पिसो लोहभाजने ॥ २०८ ॥
ताम्ने वा लोहदाा तु चालयेविधिपूर्वकम् ।
ततः पाकविधानतः स्वच्छे चोर्ध्वं च मर्पिपि ॥ २७ ॥
मृटुमध्यादिभेदेन ग्टलीयात्माकमादृतः ।
आरभेत विधानन्नः कृतकौतुकमङ्गलः ॥ २८० ॥
भ्रामरं तमंयुक्त लिहा रक्तिका क्रमात् ।
बर्धमानानुपानञ्च गव्यं क्षीरोत्तम मतम् ॥ २८१ ॥
। मव्यालाभेाजायाश निग्धवृष्यादिभोजनम् ।
मद्यो वहिकरञ्चैव भस्मकञ्च नियच्छति ॥ २८२ ॥
हन्ति वातं तथा पित्तं कुष्ठानि विषमन्चरम् ।
गुल्मशूलाक्षिरोगांय निद्रालग्यमरोचकम् ॥ २८३ ॥
शूलञ्च परिशमञ्च प्रमेहमपवाहुकम् ।
श्वयधु रताम्रावञ्च दुर्नामञ्च विशेषतः ॥ २८४ ॥
वलशाहहणश्चैव कान्तिदं स्वरबोधनम् । .
लाघवच्च मनोनच्च प्रारोग्यं पुष्टिबईनम् ॥ २८५ ॥
आयुष्यं यीकरञ्चैव यशस्तेजस्करं शुभम् ।
सन्यीक पुत्रजननं बनीपन्नितनाशनम् ॥ २८६ ॥
दुर्नामारिरयं नाम्ना दृष्टो वारमहस्रशः ।
निर्मूलं दखते शीघं यथा तन्नकमग्निना ॥ २८७ ॥

·क वनसेने मौकुमायाऽत्यकायवान्मद्यसेवी यदा नरः। जोर्णमद्यादियुक्तानि भोजनैः सह पाययेत् ॥ २८८॥ लावतित्तिरिवार्ताक मयूरशशकादयः । चटशः कलविश्व वर्तिश्च हरिणैएकः ॥ २८८ ॥ बैनः काकः वृहल्लावो वनविकिरिकादयः । पारावतमृगादीनां मांसं जागलज शुभम् ॥ २८० ॥ महुरो रोहित' थेटः शकुलश्च विशेषतः । मत्स्यराज इमे प्रोक्ता हितमक्याथ ये नराः ॥ २८१ ॥ प्रशस्तं वाकिफन्न पटोलं हहतीफलम् । प्रन्लंवा भीरुवैवाग्रं ताडकं तंडुलीयकम् ॥ २८२ ॥ वास्तुकं धान्यशाकञ्च अमुवां चक्रवर्त्तनम् । नारिकेलञ्च खर्जुनं दाडिम लवनीफन्तम् ॥ २८३ ॥ शृङ्गाटकञ्च पकान' ट्राक्षा तान्नफलानि च । जातिकोशं लवनञ्च पूगतांबूलपत्रकम् ॥ २८४ ॥ हिताखे तानि वस्तूनि लोहमेतत्समयताम् । नानीयालकुच कोल कर्कन्धुबटराणि च । जम्बीर बीजपूरञ्च करमर्दकतिन्तिडीः ।। २८५ ५ भानुपानि च मांमानि कर पुंड्रकादयः । हममारमदात्यूह गहु कंकबन्लाइकाः ॥ २८६ ॥ माणकन्दरीराणि कतकच कलिङ्ग कम् । कुमारडन्च कर्कोट केमुकच विशेपतः ॥ २८७॥ कटकं कालगाकच कमेरु कटीं तथा । पिदलानि च मर्याणि ककारादीच वर्जयेत् ॥ २८८." नोहगजस्तथा चार्य म्वयं रुद्रप भापितः। नगतामुएकाराय दुर्नामारियं ध्रुवम् ॥ २८८ ॥ .

·अर्थोऽधिकारः। स्थानादपैति मेरुथ पृथ्वीपयति वा पुनः । पतन्ति चन्द्रताराथ मिथ्या नैव वदाम्यहम् ॥ ३०० ।। ब्रह्मनाथ कृतघ्नाय क्रूरायेऽसत्यवादिनः । वर्जनीया विशेपेण भिषजा: गुरुनिन्दकाः ॥ २०१॥ मुनिरसपिष्टविडङ्ग मुनिरमलीढ़ चिरस्थितं धर्मे। ट्रावयति लोइदोपान् वहिर्नवनीतपिण्डमिव ॥ ३०२ ॥ काले मलप्रवृत्ति र्लाघवमुदरे विशुद्धिमुहार। अङ्गे चानवसादो मनःप्रसादोऽस्य परिपाके ॥ ३०३ ॥ कृमिरिपुचूर्ण लोढ़ सहित स्वरसेन वङ्गमेनस्य । क्षपयत्यचिरानियतं लोहाजीर्णोद्भवं शूलम् ॥ ३०४ ॥ कुयाल्कनकबीच रेचनं किमान्तये। भवेद्यद्यतिसारश्च पित्वा दुग्धन्तु तं जयेत् ॥ ३०५ ॥ गुन्नाद्वादशकाचं वृद्विरस्य भयप्रदा । इति शङ्करप्रणीतलोहः। अथ सामान्यविधिः । रोल्पणाः गुदे कोला: पित्ताकतिसमन्विताः । वटपरोहसदृशा गुञ्जा विट्ठमसन्निभाः ॥ ३०६ ॥ तेऽत्यर्थं दुष्टमुणञ्च गाढ़विट्क प्रपीड़िताः । सवन्ति महसा र तम्य चातिप्रहत्तितः ॥ ३०॥ भकामः पीयते दुःखैः गोणितक्षयमम्भवैः। हीनवर्णवलोसाहो हतौजा कलुपेन्द्रियः ॥ ३०८॥ विट्म्यावं कठिनं रूक्षमधो वायुनं वर्तते ॥ ३०८ ॥ १५ ·वनसेने बाताद्यनुवन्धमाह। . तनुचारुणवर्णच फेनिलं चाहगर्थसाम् । कम्यूरगुदशूलञ्च दौर्बल्यं यदि चाधिकम् । तवानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणम् ॥१०॥ शिथिलं वेतपीतञ्च विट निग्ध गुरुशीतलम् । यद्यर्शसा धन चासृक् तन्तुमत्पाण्डुपिच्छिलम् ॥ ३११ । बुदं सपिच्छस्तिमितं गुरुनिग्धञ्च कारणम् । मानुबन्धी विन्नेयस्तव रतासां बुधैः ॥ १२ ॥ रतार्थसामुपेक्ष्येत रमामादौ सवेद्भिषक् । टुटास्ने निग्रहीते हि शूलानाहाद्यऽसृग्गदाः ॥ ३१३ ॥ चन्दनकिराततिक्तक धन्वयवासाः सनागराः कथिताः । · , रतामा प्रशमना दारूत्वगुशीरनिम्बाश्च ॥ ३१४i नवनीततिलाभ्यासाकेसर नवनीत शर्कराभ्यासात् । दधिरसमथिताभ्यामाद गुदना: शाम्यन्ति रतवाहाः ॥३१॥ सपद्मकेशरचौद्रं नवनीतं नवं लिइन् । सिता केशरमयुक्त रमाश: स सुखी भवेत् । ३१५ नाजे: पेया पीता चुक्रिका केशरोस्पलैः सिहा । हन्त्याशरमारोग तथा बला पृष्टपर्णीभ्याम् । ३१० ॥ पयमा गृतेन यूपः सतीनमुद्रादकीमराणाम् । भोजनमद्यादनेः शालिश्यामाकको ट्रयाणाम् ॥ ३१॥ गगहरिणग्यावमांस: कपिध्वनैः पेयकः मुसि । भोजनमवादः मधुरैरोपमुमधुरवा ॥ ३१८॥ मोनिया वीजकल्यन लेपो रक्षामां हितः । तदोपरषोनुल नयदीतं प्रलेपयेर । ३२० ·M J अर्थोऽधिकारः। स्मनोस्पलमोचा तिरीटतिनचन्दनः । कागक्षीरं प्रयोक्तव्यं गुदजे शोणितात्मक । ३२१॥ सातिविपा कुटनत्वक् पातञ्च रसाचनच मधुयुतानि । रक्तापहानि दद्यास्पिपासवेत्तंडुलनलेन । ३२२ ॥ यवामीन्द्रियवं पाठा विवं गुण्ठी रसाननम् । चूर्ण शूते हितं पेयं प्रसाई वातशोणिते ॥ ३२३ ॥ कुटजफलवल्ककेशरनीलोत्पलसोध्रधातकी कस्कोः । सिद्ध हतं विधेयं शूले रक्षार्थसां भिपना ॥ ३२४ ॥ इति कुटजादां एवम् । वाक्पुष्पो बला दारू पृष्टपर्णा त्रिकण्टकम् । न्यग्रोधोदुम्बराबव शूगाच दिपलोन्मिता: । ३२५ ॥ कपाय एप पेयस्तु जीवन्ती कट रोहिणी। पिप्पली पिप्पलीमूल मरिच देवदारु च ॥ ३२६ ॥ कसिङ्गं भाल्लीपुर्य वीरा चन्दनकुटुमम् । कट फलं चित्रकं सुस्तं प्रियंग्यतिविपे स्थिरा ३२७॥ पद्मोत्पलानां किन्नरक समता स निदन्धिका। बिख मोचरस पाठा भागाः स्युः कार्पिकाः पृथक् ॥ ३२८ ॥ चतुष्पस्थ हतप्रग्ये कषायमुपकस्पयेत् । विमत्पलानि तु प्रस्थो विशेयो दिपलाधिकः । ३२८ सुनिषदकचाट्नेय्याः प्रस्सी ही सरसस्य च । सर्वरेतैर्यथोहितप्रस्य विपापयेत् । ३३.. एतदर्श.स्वतीसार विदोपे धिरयुती। प्रवाहणे गुदभ्रथे पिच्छा विविधासु च ३३१ में प्रयाने घातिकशः गोथे भूल गुदायिते । मूघाई मूदवान मन्दानावरचावधि। २२२ । - Y

·बङ्गसेने
प्रयोज्यं विधिवत्मर्पिबलवर्णाग्निबर्द्धनम् ।
विविधेष्वन्द्रपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ ३३३ ।
द्रव्याखष्टाविहावाप्य जलपोड़शके क्वयेत् ।
निःकाथ्यप्रस्थशेषन्तु ग्टलीयाप्रसृतं भिषक् ॥ ३३४.॥
इत्यवाक्पुष्पीकृतम्।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वस्य बदरी अक्षवेतमाः।
एभ्यः मबालास्तरुणांस्त्रिपलांथ समाहरेत् ॥ ३३५ ॥
अवाक्युष्याः पलान्यष्टौ हौ च दाास्तथैव च ।
भालपण्याः पलेहे तु सर्वमेतत् समावपेत् ॥ ३३६ ॥
हे पले कालशाकस्य सर्वमेतत्समावपेत् ।
विद्रोणे सलिले साध्यमष्टभागावशेषितम् ॥ ३३७ ॥
तस्याऽर्धादकच स्यात् सकपायं सुखाग्निना।
कुचांगेयाम्लिकाभ्याश्च स्वरस: मेहसम्मितः ॥ १३८ ।
देवदारु च मुस्तञ्च चित्रक बिल्वपेशिका ।
कट फल शृङ्गवेरञ्च पिप्पली चन्दनं तथा ॥ ३३८॥
सौवेरमनन मूलं पिप्पल्या: कटुरोहिणी।
गन्धप्रियंगुपुष्पच शाल्मली जीवकावया ॥ ३४ ॥
घरसकस्य च वीजानि तथा चातिविपाभया।
एपामक्षसमा भागाः पृथग्दत्वा विपाचयेत् ॥ ३४१५
वातगुख्यमतीसारं शूलं चरमरोचकम् ।
स्त्रोणामसृग्दर मवं रक्तपित्तप्रवाहिकाम् ॥ ३४२ ॥
पांडुरोगं तथा कासं रुमिदोघांध नाशयेत् ।
छदि माचिफसंयुक्त समयेहीपन परम् ॥ ३४३ ॥
गर्भाधानच्च बन्ध्यानां करोत्यों नियारणम् ।
पारीएतमित्युता यातमो निवारणम् ॥ ३४४ ॥

·अशोधिकारः। १७३ बलमासकरञ्चैतटूक्तगुल्महरं तथा । अर्थसां पित्तजातानां हितं तद्रताजेष्वपि ॥ ३४५ ॥ सन्निपातसमुत्येषु सर्वतो भिपजः कमः । इति महाचांगरीएतम्। कुटजत्वचो विपापलशतमधं महेन्द्र सलिलेन । यावत्सान्द्ररसत व्यं खरसस्ततो ग्राह्यः ॥ ३४६ ॥ मोचरसः ससमझा फलिनी च पलांशकैस्विभिस्तैथ । वत्सकबीज' तुल्य चूर्णाकृतमत्रदातव्यम् ॥ ३४७॥ पूतः कथितः सन्द्रिः स्वरसो दाऊप्रलेपनो ग्राह्यः । भावाकालोपहिता रसक्रियैपा जयत्य सृक् स्रावम् ॥ ३४८ ॥ छागक्षीरप्रयुक्ता पेया मण्डे न वा यथाग्निबलम् । जीर्णोपधस्तु शालीन् पयसा छागेन भुञ्जीत ॥ ३४८ ॥ रक्तगुदजातीसारं सासृग्रुजो निहन्त्याशु । बलवच्च रक्तपित्त रसक्रियैषाधुभयमार्गगम् ॥ ३५० ॥ अत्राष्टभागावशिष्टा कर्तव्या काथकल्पना ॥ ३५१ ॥ इति कुटजरसक्रिया। कुटजत्वक् पलशर्त जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागावशिष्टन्तु कपायमवतारयेत् ॥ ३५२ ।। वस्त्रपूतं ततः काथ पचेलेह त्वमागतम् । मुस्त मोचरस लोकपिस्थफलधातकी ॥ ३५३ ॥ भल्लातकं विडङ्गानि त्रिकटुं त्रिफलां तथा । रसाञ्जनं चित्रकच कुटजस्य पलानि च ॥ ३५४ ॥ वचामतिविपां बिल्व प्रत्येकन्तु पल पलम् । विशत्मल गुडस्याथ चूर्णीमत्य निधापयेत् ॥ ३५५ ।

·वसेने .. मधुनः कुड़वं दद्याइतस्य कुड़वं तथा ।' एपलेहः शमयति चार्होरक्तसमुद्भवम् । ३५६ ॥ वातिकं पैत्तिकञ्चैव सैणिक सानिपातिकम् । वे च दुर्नामजारोगास्ताम् सर्वान् नाशयत्यपि ॥ ३५ ॥ अम्लपित्तमतिसारं पाण्डुरोगमरोचकम् । ग्रहणीमार्दवं कार्य स्वययुं कामलामपि ।। ३५८ ॥ अनुपानं तं दद्यान्मधुतक जलं पयः । यथा सात्मा निवेत पानाहारविचक्षणः ॥ ३५८ ॥ रोगानीकबधार्थाय कौटजो लेह उच्यते । इति कुटजलेहः। चित्रके त्रिफलासुस्त ग्रन्थिकञ्चविकामृता । हस्तिपिप्पल्यपामार्ग दण्डोत्पलकुठेरकाः ॥ ३६० ॥ एपां चतुष्पलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् । भल्लातकसहस्र हे छित्वा तत्रैव दापयेत् ॥ ३६१॥ तेन पादावशेपेण लोहपात्र पचेद्भिषक् । तुलाधं तोरणलोइस्य एतस्य कुडवदयम् ॥ ३६२ ।। वरपण विफन्नावति सैन्धवं विडमोहिदम् । मीवरील विड़नानि पतिकांशानि कल्पयेत् ॥ ३६॥ कुड़ हरदारम्य तालमूख्यास्तथैव च । सूरणम्य पलान्यष्टी चूर्ण कृत्वा विनिचिपेत् ॥ ३६४ , सिहगोते प्रदातव्यं मधुनः बाड़वदयम् । प्रातर्भाजनकाले वा ततः पादेद्यथा बलम् ॥ १६॥ प्रगामि प्रहगीरोग पारोममरोचकम् । कृमिगुल्माग्मरीनेह शूनचाश पोइति ३६६ करोति गोपचयं वनोपनितनाशनम् । . - ·अर्थोऽधिकारः। रसायनमिदं श्रेष्ट सर्वरोगहरं परम् ॥ ३६॥ इति चित्रकादि भल्लातकावलेहः । असामग्रतामेव मेषां दाहादिक्रम इष्यते ॥ ३६८॥ । -.- भावितं रजनीचूर्ण बुहोचीरैः पुनः पुनः । बन्धनात् सुदृढ़ सूत्र छिनत्वशी भगन्दरम् ॥ २६८।। इति सूत्रबन्धनम्। मुहीकाण्डगते धीरे भल्लातकसमन्विते । ज्योतिष्मत् त्रिफलादन्ती कोशातक्यऽग्निसैन्धवैः । ३७.॥ चूर्गरतैः समतेः बन्धयेत् सूत्रक दृढम् । सूत्र तस्पातयेदर्शः छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ३०१ ॥ इति क्षारसूत्रम्। खेतपुष्पः कालपुष्पो रमापुप्पस्तथैव च । पोतपुप्पो वरम्तेयु कालपुप्पः प्रकीर्तितः ॥ ३७२ । प्रशस्त हनिनक्षत्रे कृतमङ्गलपूर्वकम् । कालपुष्पकमाहत्य दग्धाभस्मममाहरेत् । ३७३ ॥ प्राढकन्तु समादाय जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागाशिष्ट न वस्नपूतेन वारिणा ॥ २५४ । गहचूर्णस्य कुड़व प्रक्षिप्य विपचेत्पुनः । शनैः शनैर्मदावग्री यावरसान्द्रतनुर्भवेत् ॥ ३७५ ॥ स्वर्मिकायावशूके च शुण्ठीमरिचपिप्पलो। वचातिविषा चैध हिडचित्रकयोस्तथा ॥ १०६ । एपा चूर्णानि निक्षिप्य पृथगेयाऽष्टमापकम् । दव्यासंघहितञ्चैव स्थापयेदावसे घटे। १.७॥ एपः वसिमः शारः कीर्तिनः कांग्नपादिमिः। .

·वङ्गने नातितीक्ष्णो न च मृदुः शिवः शीघ्रं सपिच्छलः । शुक्ला लक्षणोऽत्यभिष्यन्दी क्षारस्याटाविमे गुणाः ॥ ३७८ ॥ इति कालपुप्पादिक्षार। करोपराशिमध्यस्थं कृत्वा कर्मसुयोजयेत् । क्षारं क्षारोदकं कोण न्यसेन्मन्दप्रबाहिनीम् ॥ ३७॥ तोये कालकमुष्ककस्य विपचेगस्मादक पड्गुणे । पाने लोहमये दृढ़े विपुलधीर्दा शनैर्घट्टयेत् ॥ दग्धाग्नौ बहुशहनाभिशकलान्पूतावशेषे क्षिपेत् । योरण्डजनालमेष दहतिक्षारो वरोवाक् शतात् ॥ ३८० । पानीयं प्रतिसारिणीयमिति चक्षारो विधा अश्यते । तवाद्योगरगुल्मकादिशमने दुर्नामकादी परः ॥ ३८ ॥ पानीयं भावयित्वा तु स्रावयेच्च चतुर्गुणे । : दिगुणे पड्गुणे वारि तहारानेकविंशतिम् ॥ २८२ ॥ प्रायस्त्रिमागशिष्टमित्रच्छपैच्छिल्यरताता। सप्लायते तदा स्राव्य क्षाराम्भो ग्रामिप्यते ॥ ३८॥ तूर्येणाष्टमकेन,गोडशगुणे नांशन संव्यूहिमो। मध्यः येष्ट इतिक्रमेण विहितः क्षारोदकः शडका । ३८१ इति धारः। हरीतकीनां प्रस्थाधं प्रस्थमामलकस्य च । कपित्यानां दशपले तदर्धा पेन्द्रवारुणी । ३८५॥ विडङ्ग पिप्पलोलोध्र मरिच सैलबालुकम् । दिपलांग जलस्यैत चतुद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३८६ ॥ द्रोणपे रमे तस्मिन् पूतशेपे प्रदापयेत् । गुड़म्य दिगत तिप्टेम्मासाधं घतभाजने । ३८७ पलाटूयं भवत्येव ततो मावा यथा बलम् । - ·अधिकारः। १७७ - अस्याभ्यासादरिष्टस्य गुटजायान्ति सझयम् ॥ ३८८ ॥ ग्रहणी पाण्डुरोमनः लोहगुल्मोटरापहः । कुष्टशोथारचिइरो बलवर्णाग्नि बईनः ॥ ३८८ ॥ सिहोयमभयारिष्टः कामलाखिवनाशनः । वमिग्रन्यात्दव्यङ्ग राजयक्ष्मज्वरान्तकृत् ॥ ३८०५ प्रानमानमरिष्टादेः क्वाथपानसमं जगुः। भिपजत्वात्पल केचित्प्रथम मदलक्षणम् ॥ ३८१ ॥ इत्यभयारिष्टः। पडगुलं सकर्णीकं कुर्याद्यन्त्रस्य मण्डलम् । अङ्गुष्टोदरविस्तीर्ण छिद्रं स्यादनलायतम् ॥ ३८२ ॥ पञ्चांगुलं वालकानां वयस्थानां पडगुलम् । अर्थसान्तत् प्रयोक्तव्यं लुप्तोष्टन्तु भगन्दरे ॥ ३८३ । यन्ले सप्ताङ्ग ल स्त्रीणामायतं चतुरंगुलम् । इति यन्त्रप्रमाणाद्युपदेशः । तव स्थूलान्त्रप्रतिवहमर्धपञ्चांगुल' गुदमाहुः । तस्मिन् वलयस्तिस्त्रोऽध्यागुलान्तरसंभूताः ॥ प्रवाहिणी विसर्जनी सम्बरणी चेति । रोमान्त भ्यो यवाध्य| गुदोष्टः परिकीर्तितः ॥ ३८४ ॥ प्रथमा तु गुदौष्टादंगुलमात्रा तवाऽचिरकाल जातान्यल्पदोपलिंगोपदवाणि मेपजसाध्यानि । मुटुममृतावगाढान्यु छ्रिताग्राणि क्षारण । कर्कशम्थिरपृथु कठिनान्यग्निना है तनु मूलान्युच्छ्रिताग्राणि के दवन्ति च शस्त्रेण । .

·प्रविष्टं चार्टी वीच्यशताकयोत्पीध पिचुवस्त्रयोरन्यतरण प्रश्न
पातयित्वा च पापिना यन्वहारं पिधाय वाच्छतमानमुत्रा
नाम्यवसंकायमभिवीच्यावसनमीपवतमुपायर्तयेत् चार प्रचार
हान्यामदधिमन्तशुलानामन्यतमेन ततो यष्टिमधुकमिश्रिवसरिंग
निर्याप्य यन्त्रमपनीयोत्याप्यातुरमुष्पोदककोटेऽवगाभणीतानि
रधिः परिपिञ्चेवा प्रयोताभिरिलेके तबो निर्वातमागारं प्रा
वनयेने
धारण वतिना वापि वातशेमसमुद्भवम् ।
झारणेष दहे दर्श: पितरतसमुद्भवम् ॥ ३८५
तत्र बलबन्तमातरमऱ्या मिरुपद्रुतमुपखिग्ध परिचिवमनिक
वेदनपाडापशाम्वयं सिंधमुष्णमस्पमत्र' द्रवप्राय भुलबसमुद
वश्व शुचौ देथे साधारण व्य काखे समे फलके मय्यायांक
प्रत्यादित्यगुदमन्यस्योसड़े निषखपूर्वकायमुत्तानं किञ्चिंटुचता
टिकं बनकम्बलकोपविष्ट यन्वशाटकेन परिक्षिप्तग्रीवासर्षित
परिकर्मभिः सुपरिग्टहीत मस्पन्दनगरीरं कृत्वा ततोऽस्मिन् :
भ्यतं यन्चनब्वणमुखं पायो शनैः शनैः प्रवाहमानस्य प्रणिधाद
क्षारं पातयेदिति।
पद्मपत्रसमः पिते चारलेपः प्रशस्यते ।
हेमन्ते सूर्य वसन्तेऽस्तगते मतः । ३८५।
ततः प्रमृज्य चारप्याधिवलं चायेश पुनः पातयेत् प्रथा ,
पारिकमादित् ।
•.
मनापाकाय तर मापससमन्वितम् ।

·अर्थोऽधिकारः। १०८ प्रय चेत् स्थिरमूलत्वात् चारदग्ध न शीर्यते ॥ ३८७ ॥ इदमालेपनं तत्र समग्रमवचारयेत् ॥ ३८६ ॥ मन्त्रीकाचिकबीजानि तिलान् मधुकमेव च । सर्पिपा सममावाणि तथैवमनुलेपयेत् ॥ ४८७ ॥ तिलकल्कः समधुको तातोश्रणरोपणः । सावशेषं पुनर्दा हेच कर्क समुपक्रमेत् ॥ ३८८ ॥ प्रागदक्षिणं ततो वामं ततः पृष्टाग्रज पुनः । ज्वलनेनाथ सन्दग्धः पक्कजंबुफलोपमः ॥ ३८८ ॥ तव लेपं प्रयुजीत पथ्यानमारचन्दनः। दाईवस्त्यादिजे लेपः शतधौतेन सर्पिपा॥ ४० ॥ विषदेवा सुरसा कुष्ट गुड़पुनर्नवैः । कल्क : कतैरधी नाभेर्लेपयेदस्ति बसणम् ॥ ४०१ ॥ छाया सुशोपिता गोविट पिंडे: सौवीरपाचितैः । खेदयेदगुददेशन्तु दाहादि लेशशान्तये ॥ ४०२ ॥ क्षारमुग्णाम्बुनाऽवाप्या विबन्धे मूत्र वर्च से। पिवैधणविशुद्दार्थ वरा काथं सगुग्गुलुम् ॥ ४०३ । आहारमुद्दिशेचापि खेदन वेदनाशु च । जीर्णशाल्यनमुहादि पथ्यं तिक्ताज्यसैन्धवैः । ४०४ । गुदेवसु सर्वेषु तद्देशै पूर्वजन्मनि । जलोकामिहरैचामृक् पुनर्जन्मनिवृत्तये । ४०५ । तव वातानुलोम्यमम्ररुचिरग्निदीप्तिलाघवं बलवत्पत्तिमंन- तुष्टिरिति मम्यग्दग्धलिङ्गानि । प्रतिदग्धे तु गुदावदर दाहो ज्वरः पिपासा शोणितातिप्रष्टत्तिस्तबिमित्तायोपद्रबा भवन्ति । प्यामायणता कण्ड रनिलवैगुण्यमिन्द्रियाणामप्रसादो विकारस्य वाशान्तिीनदग्धे तु लक्षणमिति । - - ·प्रतिमाणेन च मैन्धवनिशायुगांगारधूमकामीशलवण मलेपानि १८० वङ्गसेने स्वरसे तु कपित्थाम्लदाडिमामलकोद्भवे । हिप्रस्थे सर्पिषोः प्रस्थं पचेत् क्षारार्त्तिदाहनुत् ॥ ४०६ ॥ इति कपित्याचं वृतम्। रुढ़ सर्वत्रण वैद्यः क्षारं दत्वानुवासयेत् । पिप्पल्यायेन तैलेन सेवेद्दीपनभेषजम् ॥ ४०७ ॥ मेवादिष्वपि जायन्ते यथा वन्वाभिजानि'तु। गरपदास्यरूपाणि पिच्छलानि मृदुनि च ॥ ४०८ ॥ नाभिकर्णाक्षिनासासु जातेष्वर्श:सुयोजयेत् । लेपं तैलञ्च पूर्वोक्तं घ्राणजे शस्त्रकर्म च ॥ ४०८ ॥ नासामेहनगुदजानि शमयन्तीति। -- - प्रतिसारणमुद्दिष्ट' चूर्ण कल्कच तत्रिधा। कोलास्थिमात्र पिंडेन धर्मेण नवसप्तपट ॥ ४१० ॥ येष्टमध्यमहीनेषु कवलोत च लक्षणम् । इति प्रतिसारणमात्रा। नामाजार्ग:सु कुर्वीत क्षारण प्रतिसारणम् । नामास्रोतः प्रमाणेन यन्त्र सौवर्ण राजतम् । ४११. अंगुन कर्यकोपेतमधांगुनमयायतम् । उत्तानगायिनः दारं दद्यात् पिचु गलाकया ४१२॥

·१८१
-
पर्याऽधिकारः।
व्यानो ग्टहीत्वा मा करोत्यर्शस्त्वचो बहिः
कीलोपर्म स्थिरखरं चर्षकीलन्तु तद्दिदुः ॥ ४१३ ॥
वातेन तोदपारूप्यं पित्तादमित रहता।
लेपणा निग्धता तस्य ग्रन्वितलं सवर्णता ॥ ४१४॥
चमकीलं दहेच्छित्वा धारण दहनेन वा ॥ ४१५ ॥
पञ्चामा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रये।
सर्व एव प्रकुष्पन्ति गुदजानां समुद्भवे ॥ ४१६ ॥
तस्मादीसि सर्वाणि वहुव्याधि कराणि च ।
सर्बदेहोपतापोनि प्रायः कृच्छ्रत्तमानि च ॥ ४१० ।
वायायान्तु वली जातान्येकदोपोल्यणानि च ।
अशासि सुखसाध्यानि न चिरोत्पत्तितानि च ॥ ४१८॥
इंदजानि द्वितीयायां वली यान्याथितानि च ।
कच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसवत्सराणि च ॥ ४१८ ॥
सहजानि त्रिदोपाणि यानि चाभ्यन्तराम्बलिम् ।
जायन्तेशीमि संथित्य तान्यासाध्यानि निर्दियेत् ॥ १२० ॥
शेपत्वादायुपम्तानि चतुष्पाद समन्विते ।
याप्यन्ते दीप्तिकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा ॥ १२१ ।।
इस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृपणयोस्तथा ।
गोथो हत्यार्यशूलञ्च यस्या साध्योऽर्थसो हि सः ॥ १२२ ॥
त्पावशूलं संमोहः छर्दिरशस्य रुग्वरः ।
टणा गुदम्य पाकच निहन्युर्गदजातुरम् ॥ १२३ ॥
हृष्णारोचकशूलात मतिप्रसुतगोणितम् ।
शोथातीसारसंयुक्त मांति चपयन्ति हि ॥ १२४ ॥

·१८२ वद्गमैने . ८ वेगावरोधः स्त्री पृष्टयान मुत्कटकासनम् । यथास्वं दोपलञ्चान मर्शसां परिवर्जयेत् ॥ १२५ । इति वनसेनेही निदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥४॥ अथाऽजीर्णनिदानमाह ॥ मन्दस्तीक्ष्णोऽथ विपमः समयेति चतुर्विधः । कफपित्तानिलाधिक्यात् तत्साम्याज्जाठरोऽनलः ॥ १॥ विपमो वातजान् रोगां स्तीक्ष्णः पित्तनिमित्तजान् । करोत्यग्निस्तथा मन्दा विकारान् कफसम्भवान् ॥ २ ॥ समा ममाग्नेरशिता मात्रा सम्यग्विपच्यते । खल्यापि नैव मन्दाग्ने बिपमाग्नेस्तु देहिनः ॥ ३ ॥ कदाचित् पयते सम्यक् कदाचि व विपच्यते । मात्रातिमात्राप्याशिता सुखं यस्य विपच्यते ॥ ४ ॥ तोणाग्निरिति ते विद्यात् समाग्निः श्रेष्ट उच्यते ॥३॥ समाग्निं रक्षयेन्नित्य मन्नपान धनहितः । मन्दाग्निं कामिनीय कापाय वमनैहितैः ॥ ६ ॥ तीक्ष्यग्नि मधुरस्निग्धः विरकगुरुगीतलैः । हाम्नसवणाच विपमाग्नि मुपाचरेत् ॥ ७ ॥ यष चिकित्सामाई। प्रम मण्ड' पिवेदुष्ण हिंगुमीवर्चलान्वितम् । विपमोऽपि समस्तेन मन्दोदोप्पेस पावकःMER ·१३ अनोऽधिकारः। सुतण्डुलामा प्रसृतहयञ्च तदर्धमुगः कटुकत्रयच्च । कुम्तुम्बुरुसैन्धवहिंगुतैल मेभिथ सबः क्रियते च महः ।। क्षुद्दोधनो वस्ति विशोषनश्च प्राणप्रदः शोणितबर्धनय । वरापहारी कफपित्तहन्ता वायुन्जयेंदष्टगुणो हि महः । १. । हरीतकी भक्ष्यमाण नागरेण गुडेन वा । सैन्धवोपहितां वापि सातत्वे नाग्निदीपनी ॥११॥ सन्धूत्य हिंगु त्रिफला यवानी व्योपैगुडाशैर्गुडकान् प्रकुर्यात् । क्षितैस्तृप्ति मवाप्नुवन्ना भुञ्जीतः मन्दाग्निरपि प्रभूतम् ॥ १२ ॥ पुडेन शुण्ठीमथचोपकुल्यां पर्चा रतीयामथ दाडिम वा। प्रामे खजीर्णेषु गुदामयेषु वा विवधेषु च नित्यमद्यात् ॥ १३ ॥ विडम भन्नातक चित्रकामृता मनामरा तुल्यगुडेन सर्पिषर । लिहन्ति ये मन्दहुताशना नरा भवन्ति ते वाडवतुल्यवनय ॥१४॥ अभयानिम्ब संयुक्ता भक्षितानलहछित् । दद्रुविस्फोटकायेव नाश्यत्याशुदेहिनाम् ॥ १५ ॥ दहनाजमोद सैन्धय नागरमरिचालतक्रण। सप्ताहादम्निकर पाएगे विनाशनं परम् ॥ १६ ॥ हरीतको धान्यतुपोदसिहा सपिप्पली सन्धर्वहिगु युक्ता। सोहारधूम भृशमप्यजीर्ण विजित्य सद्यो जनयेत् चुधां च ॥१७॥ शुण्ठीचूर्ण समायुक्तं यवक्षार ममालिहेत् । मर्पिपा प्रातरत्याय ततो वहिप्रदीपनम् ॥ १८ ॥ विजया पियलीशछी बिसमं परिकीर्तितम् । अग्निसन्दीपन नृणां दोपमयनाशमम् ॥ १८ ॥ नागरावु मदा पथ्य जीर्णाऽनी विकिनाम् ॥ २०॥ किञ्चिदामन मन्दाग्नि रमयागुडनागरम् । नग्ध्यातकण भुनीत युक्जामन्त्र पडूपर्णः ॥ २१ ॥ .

·, + कालेऽपिसाबमा लघु चापि भुक्त मर्व नपार्क भजते नरस्या! प्रदेषयुति नच मेव्यमान मन न सम्यक् परिपाकमेति। १८४ वङ्गसेने दिखाभया गडचीनां कषायेण पडूपणम् । पिवेच्छे पाणि मन्दाग्नी त्वक्पत्रमुरभीकृतम् ॥ २२ ॥ कणामरीचशुण्ठीभि ग्रन्थिकानल चन्चकैः । भिपम्भिराधे राख्यातं चतुप्पञ्च पडूपणम् ॥ २३ ॥ उपवासादि मन्दाग्नि यवागूभिः पिवदृतम् । रोक्षः मन्दे पिवेत् सर्पि: तैलम्बा दीपनैर्युतम् ॥ २४ ॥ चूर्णारिष्टासवैर्मन्द ममिस्र हाटुपाचरेत् । भिन्ने गुदोपलेपास्तु मले तैलसुरासवाः ॥ २५ ॥ उदावत तु मन्दाग्नी निरूहाः सानुवासनाः । व्याधियुक्तस्य मन्दाग्नी सपिरेवाग्निदोपनम् ॥ २६ ॥ अजीर्णानाह। प्रामं विदग्ध विष्टब' कफपित्तानिलस्त्रिभिः । अजीर्ण केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः ॥२७॥ अजीर्ण पञ्चम कैचिनिर्दीप दिनपाकि च । वदन्ति पष्टं चाजी प्राकृतं प्रतिवासरम् ॥ २८ ॥ कफे वीणे यदां पित्तं स्वस्थाने मारुतानुगम् । तीव्र प्रहदयेदग्निं तदातं भस्मकं वदेत् ॥ २८॥ ड्दाहलाममूछादीन कत्वैवात्यग्निसम्भवान् । पशा रमादिकान् धातू बागयेदाणु जीवितम् ॥ ३ ॥ अत्यनुपानादिपमागमाच सन्धारणात् स्वप्नविपर्ययाच । ईप्याभयकोधपरिक्षितेन तुझेन रुग्दैन्धनिपीड़िीन । इत्यग्निमान्यम् । ग्लानिगौरषमाटोप भमो मारुतमूढ़ता ·अजीर्णाऽधिकार। १८५ विवन्धोऽति हत्तिर्वा सामान्याज्जी लक्षणम् ॥ ३३ ॥ तवामे गुस्तोत्तदः शोथो गण्डाक्षि कूटगः । उहारय यथाभुतामविदम्बः प्रवर्तते ॥ ३४ ॥ विदग्ध भ्रमटणमूर्छा पित्ताच विविधा रुजः । उहारथ सधूमाम्नः स्वेदोदाहश जायते ॥ ३५ ॥ विष्ट शूलमामानं विविधा बातवेदनाः । मलबाताऽप्रवृत्तिश्च स्तंभो मोहोडसादनम् ॥ ३६ ॥ रसभेपेऽबविडेयो हृदयाशुद्धिगोरवे । अनामवन्तः पशुबगुञ्जते येऽप्रमाणतः ।। रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्रान वन्ति हि ॥ ३७॥ प्रायेणाहार वैषम्यादजीर्ण जायते नृणाम् । तन्मूलो रोगसङ्घात स्त दिनाशाहिनश्यति ॥ ३८ ॥ मूर्छा प्रलापो वमथुः प्रमेकः सदन भ्रमः । उपद्रवा भवन्त्येते मरणच्चाप्यजीर्णतः ॥ ३८॥ वचा लवणतोयेन वान्तिरामे प्रथश्यते । •धान्य नागरसिद्ध वा तोयं दद्याहिचक्षणः ॥ ४०॥ प्रामाजी प्रशमनं शूलन बस्तिशोधनम् ॥ ४१ ॥ अन्नं विदग्ध हि नरस्य शीघ्र पीताम्बुमा वै परियाकर्मति । दास्य शैत्येन निहन्ति पितमालदिभावाच नयत्वधस्तात् ॥४२॥ विष्टले खेदनं कार्य पेयं वा स्लवादकम् ।

·१८६ वङ्गसेने - रसशेपे दिवास्वप्न लड्चनं बातवज्जनम् ॥ ४३ ॥ आनियजठरं प्राज्ञो हिङ्ग वापणसैन्धवैः । दिवाम्वन्न प्रर्वात सर्वाजीर्यप्रणाशनम् ॥ ४४ : व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतान् लान्तानतिसारिणः शूलवासवतस्तृषापरिगतान् हिक्वामरपीडितान् । क्षोपान् क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान् हडानुसाजीचिनो। गयो जागरितानरानिरशनान् कामन्दिवाखापयेत् ॥ ५॥ , पप्यापिप्पलोसंयुक्तं चूरी सौवर्चल पिवेत् । तुनोणोदकेनाथ मत्वा दोपगतिं भिषक् ॥ ४६ ॥ चतुर्विधमजीपञ्च मन्दानलमथारुचिम् । अामानं वातगुलाञ्च शूलञ्चा नियच्छति । ४७॥ भवेदजो प्रतियस्य शड्वास्निग्धस्य जन्तोलिनोऽनकाते। पूर्व सगुण्ठीमभयामगद्दो भुलीतसंप्राय हितं हिताशीं ॥४॥ विदह्यते यम्य तु भुक्तमान दद्येत हकोष्टगलञ्च यस्य । ट्राक्षासितामाक्षिकमंप्रयुक्ता लोटाभियां वै मसुखं लभेतु ।।।। चित्रकचविकानागर मागधिकाग्रन्धिकैर्यवागूः स्यात् । गुल्मानिलशूलहरी रुचिप्रदा वनि जननी च ॥५॥ बत्मक मप्तपर्णच करनञ्च दुरालभाम् । पाठामारवध मूवी पड्ग्रन्यां मदनं टहेत् ॥ ५ ॥ गोमूवेणोपयुहास्तु शारोऽयं वद्भिदीपनः । शूने निरमकोटेशिः कोणाभियूणितं पिबेत् ॥ ५२ ॥ हि प्रतिविपाब्योप मोवर्घल यचाभया । तोवात्तिरपि नाजीर्णी पिच्नम्मीपघम् । टोपप्रस्तोऽनलो नान' पर दोपोषधागनम् । प्रातरामवनोतु मायमामो न दुप्पत्ति ।

·अजीर्माऽधिकारः। १०७ अनीर्मे सायमाशे तु प्रातराशा विपी भवेत् ॥ ५४ ॥ त्रिकटुकमजमोदा गन्धर्ष जीरके है समधरणतानामष्टमो हि भागः । प्रथमकबलभोजी सर्पिपा चूर्ण मेतत् जनयति जठराग्निं वातरोगांच हन्ति ५५॥ इति हिंम्बष्टकम् । हिङ्गभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा भवेत् । पिप्पलीत्रिगुणा देया शृङ्गवरं णम् ॥ ५६ ॥ यवानिकापञ्चगुणा पड़गुणा च हरीतकी। चित्रकं सप्तगुणितं कुष्ट चाष्टगुण भवेत् ॥ ५७३ एतदातहरं चूर्ण पोतमात्र प्रशस्यते । पिबेहना मस्तुनावा सुरया कोपणवारिणा ॥ ५८ ।। सोदावर्त्तमजीर्णच प्लीहानसुदरं तथा। अङ्गानि यस्य शीर्यन्ति विप वा येन भक्षितम् ॥ ५८ ॥ अर्गो हरो दीपनय श्लेपन्नो गुल्मनाशनः । चूर्णी ह्यग्निमुखो नाम्ना न कथित् प्रतिहन्यते ॥ ६॥ इत्यग्निमुखार्प म्। चित्रकहपुपा ग्रन्यिक पिप्पलीमौरर्चलाजमोदाभिः । धान्यगठीयवपुष्कर झाराजाजितित्तिडोवीय ॥ ६१ ॥ चव्ययवानीदाडिम मृद्दीकैलालवेतसैथ समैः । अग्निसुखोऽयं चूर्ण: काजिम मस्तुमा मिधुना ॥ १२ ॥ पीतोऽन्यतमेन नृभिः गुल्मारुचिवडिवादशूलानि । दुर्नाममोहोदर कफवातगदान्विनाशयति । ६२ . इति द्वितीयमम्निमुहर्गम् । .

·१८८
वनसेने
पिप्पली पिप्पलीमूल धान्यकं कृष्णजीरकम् ।
सैन्धवञ्च विड़ञ्चैव पत्र' तालीशकेशरम् ॥ ६४ ।
एषां हिपलिकान् भागान् पञ्च सौवर्चलस्य च।
मरिचाजाजीशुल्ठोनामेकैकस्य पल पलम् । ६५॥
खगेले चाईभागे च मामुद्रात् कुड़वइयम् ।
दाडिमात् कुड़वञ्चकं देपले चालवेतसात् ॥६६॥
एतचू शतं झक्षा गन्धाक्ष्यमन्तीपमम् ।
लवण भास्करं नान्ना भास्करण विनिर्मितम् ॥ ६७ ॥
जगतोऽस्य हितार्थाय वातश्लेष्मामयापहम् ।
तक्रमस्तुसुराशुक्ल मलकाक्षिकयोजितम्॥ ६८॥
जागलानूपमांमेषु रसेषु विविधेषु च ।
मन्दाग्निनाखादयतां गतो भवति पावकः ॥ ६॥
अशीसिग्रहणीदोपं शोषकुष्ठभगन्दरान् ।
हद्रोगमामदोपांय विविधानुदरे स्थितान् ॥ ७० ॥
शोलानं वातरनाञ्च सासकासोदरहमीन् ।
शूलव नाशयत्येतदुष्ट' नृपमिवापदः ॥ ७१ ॥
इति भास्करलवणम् ।
सैन्धव ममूनमगधा चव्यानल नागरहरीतक्यः ।
क्रमहदमग्निवईनं करोति वड़वानलं च गम् ॥ ७२ ॥
इति वड़वानलच गम्।
हिंगुमैन्धव कणानां कृष्णामूलककोलयोः ।
यवान्याय हरीता दाडिमानिकयोस्तया ॥ ३ ॥
वनिनागरकोप्राण भागाः मम्पर्धिताः क्रमात् ।
हिंगु शादगळं नाम चर्ग बनविनिर्मितम् ॥ ७ ॥

·अजोर्णाऽधिकारः। अरुचि पञ्चगुल्मांय हृद्रोग संनियच्छति । अष्टोलामानशूलानां इन्दमशीसि नाशयेत् । ७५ ॥ इति हिंगुहादशकं च र्णम्। दो चारो चित्र पाठा करन लवणानि च सूक्ष्म लापत्रक भांर्गी कृमिघ्न हिंगु पुष्करम् ॥ ७६ ॥ मठीदा: विन्मुस्तं वचा चेन्द्रयवास्तथा। धावी जीरकक्षाम्ल थेयसीचोपकुञ्चिका ॥ ७७॥ भन्लवेतसमम्मीका दाडिम सकट त्रिकम् । भल्लातकाजमोदा च यवानी सुरदारु च ॥ ७८ ॥ पभयातिविपा श्यामर इपुपारग्वधं समम् । तिलमुष्ककशिग्रूणां कोकिलाक्षपलाशयोः ॥ ७ ॥ क्षाराणि लोहकिञ्च तप्त गोमूत्रसेचितम् । सूक्ष्मंच र्णानि कृत्वा तु सम भागानि कारयेत् ॥ ५० ॥ मातुलुङ्गरसेनैव भावयेदिवसत्रयम्। दिनवयञ्च शुक्तेन प्राईकस्वरसेन च ॥ ८॥ प्रत्यग्निकारकं चूर्ण प्रदीप्ताग्निसमप्रभम् । उपयुक्त विधानेन नाशयत्यचिरागदम् ॥२॥ भजीर्णक मथो गुल्मसीहानं जठराणि तु। उदराण्यन्वहविच अष्टोलां वातशोणितम् ॥ ३॥ । प्रणुदत्युल्वणान् दोषान् नष्टमग्निंच दीपयेत् । समस्तव्यवनोपेतं भक्तं दत्वा च भाजने। दापयेदस्य च र्णम्य विडालपदमात्रकम् ॥ ८४ ॥ गोदोहमावात्तत्सर्व द्रवी भवति सोणकम् । ८५ इति वदम्निमुखं च म्। पथ्या नागर कृष्णा करनविल्वादिभिः सिता तस्यैः । .

·बसेने बड़वामुख इव जस्यति बहुगुर्वपि भोजनम् ॥ ५ ॥ इति समस्तं वड़वामुखं च चाम् । हिंग्वाम्लवेतसकट त्रिकचित्रकेभ्यः सज्ञार पौष्करफलविकदाडिमेभ्यः ।' कार्य: पृथग्गुडपलान्यवकुष्यच णः ज्वालामुखेग्यमनलस्य करोति दीप्तिम् ॥ १६ ॥ इति ज्वालामुखं च पम्। पिप्पस्यतिविया हिंगु नागरेन्द्रयवाः वचा। पाठाजमोदकट का हपसीवर्चलाभयाः ४८७ पहा दशकं चूर्ण मजीणीनाह गुल्मनुत् । भगन्दरम्वासकास मूवतासां हितम् । ८८॥ इति सपहा दशकं चूर्णमा एलात्वड़ागपुप्पाणां मात्रोत्तर विवदिता । मरिच पिप्पली शुण्ठी चतुष्यच्च पडुत्तराः ॥ ८८. द्रव्याख्येतानि यावन्ती तावन्ती सितशर्करा । चूर्णमेत प्रतव्यमग्निसन्दीपनं परम् ॥ ८० ॥ इति समशर्कर चूर्णम्। मरिचाग्निकणा पथ्या दाडिमच महीपधम् । हिंगु सोवर्चलोपेतं चूर्णमग्निकरं परम् ॥ ८१ . अति मरिचायं चूर्णम् । नागरं कीटज बोल पिप्पली हहती इयम् । चित्रकं भारिया पाठा चार लवणपञ्चकम् ॥ ८५ पूर्व पिष्टा सुरा मह दधिकोप्पा कालिकः । पिये दम्निविश्वस्यं कोटवासहर परम् ॥ ८१. . 1 इति नागरायं चूनम् ।

·अजीर्णाऽधिकारः। १८१ पलिकः पञ्चकोलेस्तु तं मस्तु चतुर्गुणम् । सक्षारसिद्धमताग्निं कफगुल्मच नाशयेत् ॥ ८४H इति मस्तुपटपलं दृतम् । शृङ्गवेररसप्रस्यं हतप्रस्थञ्च तत्समम् । चुकुप्रस्थे न संयोज्यं तथा कालिकमस्तुनोः । ८५ ॥ पिप्पली मरिच हिंगु सानमोदं सजीरकम् । हपुधाऽजाजि कृष्णा च सैन्धवं विड़मौद्भिदम् ।। ८६ ।। सौवर्चल यवक्षारं चित्रको हस्तिपिप्पलो। चविका पिप्पलीमूलं यवानी धान्यनागरम् ॥ १७ ॥ एतैः कर्षसमै गै विपचेग्मृदुनाग्निना। कफजान् हन्ति रोगांय वातजान् कमिसम्भवान् ॥ ८॥ अजीणं नरयत्याशु नराणां बलवर्धनम् । गुल्मसीहोदरं शूलं न्वरं हिकां प्रमीलिकाम् ॥ ८ ॥ महापटपलमित्येतज्वलनं दाववह्निवत् । क्षिप्रमेव तथा रोगा बागयत्यगनिर्यथा ॥१००॥ इति महापट पलं तम् । मरिच पिप्पलीमूलं नागरं पिप्पली तथा भन्नातकं यवानीच विडङ्ग हस्तिपिप्पलो ॥ १.१॥ हिंगु सौवर्च लचैव विडसैन्धव चव्यकम् । सामुद्रश्च यवक्षार चित्रको वचया सह । १०२॥ एतैरपन्नीगतप्रस्थं विपाचयेत् । दशमूलरमे मिह पयसा दिगुणेन च ॥ १०३ मन्दाग्नीनां हित सिंह ग्रहणीदोपनाशनम् । शिष्टम्भमामदौर्बल्यं प्लीहानमपकर्षति ॥ १०४॥ कार्स श्वासं क्षयचापि दुनाम सभगन्दरम् । १ ·१८२ वङ्गसेने 1 कफजान् हन्ति रोगांच बातजान् कमिसम्भवान् ॥ १० ॥ तान् सर्वान्नाशयत्याश शुष्क दावानलो यथा ॥ १० ॥ इति मरिचायं तम्। धान्यजीरकसंसिई तमग्निविबर्धनम् । रोचन दोपशमनं छर्दिदाह विनाशनम् ॥ १०७॥ इति धान्यजीरकतम् । धान्यकं निस्तुपं कृत्वा जले चाष्टगुणे पचेत् । तेन पादावशेषण तत्कल्वीविपचेद धृतम् ॥ १०८॥ वातरोगेषु सर्वेषु पैत्तिकेषु च शस्यते । कफजेषु च रोगेषु सपिरेतद्यथामृतम् ॥ १०८॥ इति धान्यचतम्। हे जीरके चित्र चव्यं यवानी नागरं तथा । पलिकानि च तत्सर्व पञ्चैव लवणानि च ॥ ११ ॥ आरनालाढकं दत्वा तप्रस्थं विपाचयेत्। एतटग्निविधार्थमर्शसां नाशनं परम् ॥ १११ ॥ इति जीरकपतम्। धान्यकस्य त शुदस्य चतु.पष्टिपलानि च । जलद्रोणे विपशव्यं यावत्पादावपितम् ॥ ११२ ॥ घृतपस्य पचेत्तेन गर्नZइग्निना भिषक् । नोरकम्य पनान्यष्टो कल्को कृत्यनिधापयेत् ॥ ११३॥ अग्निमन्दीपनं हां पिवेच्छम निवईणम् । पामशून गुदे शूलं शूलं वहणयोनिनम् ॥ १९४। पामयातमुदायर्स मर्यरोगांय नाशयेम् । इति धान्यकास्तम्।

·अजीर्णाऽधिकारः। १८३ पिप्पली पिप्पलीमूलं चित्रको हस्तिपिप्पली। हिंगु चचाजमोदा च पञ्चैव लवणानि च ॥ ११५ ॥ ही क्षारौ हपुपा व दद्यादर्घपलोम्मितान्। दधिकाधिवक्तानि वृतमात्रा समानि च । ११६ । आर्द्रकस्य रसप्रस्थे तपस्थं विपाचयेत् । एल्दग्निमुखं नाम मन्दाग्निनां प्रशस्यते ॥ ११७: प्रशंसा नाशनं श्रेष्ट तथा गुल्मीदरापहम् । अन्यावंदापचीकास कफमेदो निलानपि ॥ ११८ ॥ नाशयेद ग्रहणीदोपं श्खयधुं सभगन्दरम् । ये च वस्तिगता रोगा ये च कुक्षि समाश्रिताः । सवींस्तानाशयत्वाश सूर्यस्तम इवोदितः ॥ ११८ ॥ इति अग्निष्टतम् । यन्मस्त्वादि शुची भाण्डे मक्षौद्र गुड़कालिकम् । धान्यराशी बिरावस्थं शुक्तं चुक्र तदुच्यते ॥ १२० ॥ दत्यल्पचुकम्। गुड़क्षीदारमालानि ममस्तुनि यथोत्तरम् ।। शंसन्ति द्विगुणान् भागान् सम्यक् चुक्रस्य सिद्धये ॥ १२१ ॥ इति चुक्रसन्धानविधानम् । प्रस्थं तंडुलतोयत स्तुपनलाअस्थत्रयं चालतः । प्रस्थाधं दधितोममूलकफलान्यष्टी गुडान्मानिके । मान्यो शोधितशृङ्गावर सकालात् हे सिन्धजाज्योः पले। हे कृष्णोषणयोर्निशापलयुग निक्षिप्यभाण्ड़े दृढ़े ॥ १२२ ॥ स्निग्धे धान्ययवादि राशिनिहितं त्रीवासरान् स्थापयेत् । ग्रीमे तोयधरात्यये च चतुरो वर्षापु पुष्पागमे ।। १७

·चिवकहरीतक्यमृतत्यत्र चित्रकादीनां वयाणामम्भः प्रत्येच
१८४
वनसेने
पट शीटदिनान्यतः परिमित विसाव्यसंवापयेत् ।
चातुर्जातपलेन संहितमिदं शुक्लञ्च चुक्रञ्च यत् ॥ १२३ ॥
हन्यादातकफामदोपजनिता बानाविधानामयान् ।
दुर्नामानि च शूलगुल्मजठरान् हत्वाऽनलं दीपयेत् ॥ १२ ॥
इति वृहचुनसन्धानविधानम्।
वङ्केईिपञ्चमूलस्य क्वार्थ पलशतहये।
अमृताया रसस्यैके पूऽम्मिन्नभयाढ़के ॥ १२५ ॥
पचेद गुड़तुला ताव द्यावदाऽऽपाकलक्षणम् ।
अन्येास्तत्र मधुनः सुशीते कुड़वदयम् ॥ १२६ ॥
प्रक्षिपचिसुगन्धस्य विकटोय पलं पलम् ।
प्रत्येकं स्थाद्यवक्षाराच्छुक्तिस्तस्मिन् रसायने ॥ २२० ॥
उत्तम कथितं पुंसामखिभ्यामग्निहइये।
जोयत्यपि हि काष्टानि कासखास क्षयं कमीन् ॥ २८॥
गुल्मोदरार्श: कुष्टानि सान्वहदि निहन्ति च ।
योगगत्तरप्याजितां स्त्यहान्नयति पीनसान् ॥ १२८॥
पञ्चाशत्पल दत्वा विसाव्य साईद्वादशवासराः स्थापयितव्यम् ।
इति चित्रकगुड़ा।
हे पाठे दशमूलार्क कट्फलातिविषाविहत्।
भागैर्दशपलान् दत्ला जलद्रोणे विषाचयेत् ॥ १३०
पादप गुड़तुलां दत्वा पर गुड़े ततः ।
चूर्णितां पञ्चलिका चय्यव्योपहरीतकीम् ॥ ११ ॥
दिवर्क सयवक्षार विगुण तत्र दापयेत् ।
दव्याः प्रलेपन वापि ततस्तमवतारयेत् ॥ १२ ॥

·अजीर्णाऽधिकारः। हिंग्वलवतम' चव्यं वितस्तु पल तथा। क्षिप्ता चैकीकृतं सर्व स्थापयेाजने शुभ ॥ १३३ ॥ वतः क्षारगड़ खादेदजीर्णारचिनाशनम् । प्रीहार्यः शोथपांडुत्व मेहकुष्टगरापहम् ॥ १३४ ॥ इति दारगुड़:। हे पञ्चमूले त्रिफला विष्टन्मूल शतावरी। दन्तीचित्रकमास्फीता राम्रा पाठा सुधा पठी ॥ १३५ ॥ पय्या दयपलान् भागान् दग्ध्वाम्मसिसमाहरेत् । त्रिसप्तकत्वस्तभस्म जलद्रोणे च गालयेत् ॥ १३६॥ तद्रोण साधयेदग्नी चतुर्भागावणेपितम् । ततो गुड़तुलां दत्वा साधयेन्मृटुनाग्निना ॥ १३७ ॥ सिह गुड़न्तु विज्ञाय चूर्णानीमानि दापयेत्। इथिकाली दिकाकोल्यो यवक्षार समावपेत् ॥ १३८॥ एतत्पञ्चपलान् भागान् पृथक्पञ्चपलानि च। हरीतकी विकटुक स्वर्जिकां चित्रक वचाम् ॥ १३८ । हिंग्वाम्लवेतसाभ्याच हे पले तत्र दापयेत् । अचप्रमाणां गुटिका कत्ला खादेद्यथा'बलम् ॥ १४ ॥ अजीणं जरयत्येप जीर्ण सन्दीपयत्वपि । भुक्ता भुक्तच जीर्यंत पाण्डुलमपकर्षति ॥ १४१ ॥ प्लीहाशासि वयथुञ्च श्लेष्मकासमरोचकम् । मन्दाग्निच विषाग्निच कर्फ कण्ठोरसस्तथा ॥ ११ ॥ कुष्टानि च प्रमेहांय गुल्म चाशु व्यपोद्दति । ख्यातः क्षारगुडीयप रोगग्रस्त प्रयोजयेत् ॥ १४३ ॥ इति चारगुड़। इत्यजीर्णाग्निमात्यनिदानचिकित्साधिकारः।

·वगसेने अध निदानमाह। स्वल्प' यदा दोपविबदमाम लोन न तेजःपथमाणति । भवत्यजोणेऽपि तदा बुभुक्षा सामन्दबुद्धि विषवनिहन्ति ॥१४॥ प्रायेणाहारवैपम्यादजीर्ण जायते नृणाम् । तामूलो रोगसंघातस्तदिनाशाविनश्यति ॥ १४५ ॥ अजीर्णमाम विष्टब्धं विदग्धञ्च यदीरितम् । विसूयलसकी तस्माद्भवेषापि विलम्बिका । १४६ ॥ सूचीभिरिव गात्राणि तुदन् सन्तिष्ठतेऽनिलः । यस्याजीर्णन सावैद्यैर्विसूचीति निगद्यते ॥ १४७ ॥ न तां परिमिताहारा लभन्ते विदितागमाः । मूठाम्तामजितात्मानो लभन्तेऽशनलोलुपाः । १४८ मूर्छातिसारी वमथुः पिपासा शूल' भ्रमोद्देष्टनजृम्भदाहा'। वैवण्यकम्पौ हृदवे रुजय भवन्ति तस्य शिरसय भेदः ॥ १४ ॥ कुत्तिरानह्यतेऽत्यर्थं प्रताम्येत प्रकूजति । निरूदो मास्तथैव कुक्षावुपरि धावति ॥ १० ॥ वायुः कम्पभमानाह शूल्यादीन् प्रकरोति वा। पित्तं च्यरातिसारी च दाहादि खेदनानि च ॥ १५ ॥ नेमाङ्गगुरुताछईि वाग्भगष्टीवनानि च ॥ १५२ । वातव: निरोधय यस्यात्वर्थ भवेदनु । तम्यालमकमाचट वृणोहारी च यस्य वै॥१५३ ॥ नाधो गच्छति यो नोवेमाहारी न विपच्यते । तेन मोऽनमको नाम्रा गीनं देहविनामशत् ॥ १५४ ॥ दोपाम्त्वलमझे प्रोतारयंतीसारवर्जिताः। कारकाम्तीव्रशूलादेः स्रोतमः सविरोधकाः ॥ १५५ ·अजाणोऽधिकारः। तिर्यमातास्तनुस्तब्धाः स्तम्भवंत्स्तम्भयन्ति च । सदण्डालसकस्त्याज्यः शीघ्र देशविनाशकृत् ॥ १५६ ॥ दुष्टञ्च भुक्तं कफमारुताभ्या प्रवर्तते नोर्ध्वमधश्च यस्य । बिलंविकान्तां मृशदुधिकित्स्या- माचचते शास्त्रविदः पुराणाः ॥ १५७ ॥ यत्रस्थमा विरुजे त्तमेव देशं विशेपेण विकारजातः । दोषेण येनावततं शरीरं तल्लक्षणैरामसमुद्भवैश्च ॥ १५६ ॥ यः स्यावदन्तोष्टनखोऽल्पसंजो वम्यर्दितोऽभ्यन्तरजातनवः । चामखर: सर्वविमुक्तसन्धिर्यायाबरोऽसौ पुनरागमाय ॥१५७१ उहारशशिरुत्साही वेगोस! यथोचितः । लता जुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ॥ १५८ ॥ निद्रानाशोऽरतिः कम्पो मूत्राघाती विसंज्ञता। अमी उपद्रवा घोरा विपूच्यां पञ्चदारुणाः ॥ १५८ । विसूच्या सर्वरूपाणि सन्नियम्य चिकित्सकः । यमनं कारयेत् क्षिप्र मुष्णेन लवणाम्बुना ॥ १६ ॥ यावसन्तिष्टते दुष्टो नरस्याऽरन्नसो हदि ! तावन्ममाणि भिद्यन्ते विष पोतवतो यथा ॥ १६१॥' विपूधामतिहदायां पार्योर्दाहः प्रशस्यते। तहिने लहनं कार्य विरतवटुपाचरेत् ॥ १६२ ॥ जातिफलञ्च चुकञ्च मिष्टतैलेन पाचयेत् । तेन मर्दनमात्रेण खलीशूलं निवारयेत् ॥ १६३ ॥ कुष्टसेन्धवयोः कल्क चुक्तेलसमन्वितम् । विपूच्यां मर्दन कोण खल्लोशूलनिवारणम् ॥ १६४ ॥ चुकाभावेऽव कानिकन्देयमिति । .

·-स. अर्कपत्ररमप्रस्थं प्रस्थं धत्तूरकस्य च । श्वेतनुहोरमप्रस्थं प्रस्व मोभाञ्जनाकात् ॥ १६५ ॥ कुष्टसैन्धवयोः कल्क पले हे हे प्रमाणतः । एकीकृत्य समस्त त इधिकं चान्त्रकाञ्चिकम् ॥ १६६ ॥ तेलप्रस्थं ममावाप्य पचेन्मदग्निना शनै.। खल्ली निवारयन्येत हिपूचीगेगसम्भवाम् ॥ १६७ ॥ पक्षाघातामवातांथ ग्ध्रसी खञ्जपमुताम् । इत्वर्करसादितैनन् । करञ्जनिम्बशिखरी गुडूच्यर्जुनवसकैः । पीतः कपायो वमनाट् घोरा हन्ति विषूचिकाम् ॥ १६॥ हन्ति दन्त्यग्निकल्कन्तु पिप्पन्नीकल्कसयुतः । पोतः कोणे न तोयेन क्षिप्र हन्वादिपूचिकाम् ॥ ११८ व्योपं करंजम्य फलं हरिद्रे मूल समावाप्य च मातुलुङ्ग्या । छाया विशुष्का वटिका तु कार्या हन्याहिपूची नयनाचनेन । इत्यञ्जनम्। . गुडपुष्पमारगिखरी तडुल गिरिकर्णिका हरिद्र है। अञ्जनाटिका विलयति विचिका विकटक मनाया ॥ ११॥ इति द्वितीयमञ्जनम्। त्वक्पवरासाऽगुगगि कुष्टरत्यम्सपिट: मवचा शताः। उहत्तन खुलिपिचिकान तेन विपक्कञ्च तदर्थ कारि ५१७२॥ पिपामायामयोत्केगे लगप्यामु गम्यते । बातोफनम्य वा गीत गृतं भद्रवनम्य च । १०३. मापानदमुटर मम्मपिट : प्रलेपयेत् । दारहेमयतो कुटगताद्वा यिम्समैन्धवः ॥ १० ॥ :

·अजीर्णाधिकारः। १८८ तक्रेण युक्त यवचूर्णमुष्ण सक्षारमात्तिं जठरस्य हन्यात् । खेदो घटेर्वा बहुवाप्यपूर्दै रूष्ण स्तथा चैरपि याणितापः ११७५ विलंविकाऽलसकयो रवमेव क्रिया क्रमः ॥ १७६ ॥ उहारशुद्धिरुत्माहो वेगोत्सर्गो यथोचितः । लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ॥ १७७ सुरसादिकरञादि सहकाररसं तथा । हिंगुसौवर्चलं चुक मधुमद्यानि यानि च ॥ १७८ ॥ एतेषामूलभागित्वात् सम्यज्जिणेऽपि देहिनाम् । अजीर्णतामिवोहारो गन्धतो झुपलक्ष्यते ॥ १७ ॥ इति वङ्गसेनेऽग्निमान्द्याजीर्णविषूचिकाऽलसक विलम्बिकानिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ ५॥ -- अघ भस्मकनिदानमाह । कफे चोण यटा पित्तं स्वस्थाने मारुतानुगम् । तोत्र प्रवर्द्धयेदग्निं तदा तं भस्मक वदेत् ॥ १ ॥ बदाह श्वास मूर्छादीन् कृत्वैवात्यग्निसम्भवान् । पक्काबमाशुधात्वादीन संक्षयन्नाशयेत्तनम् । क्षणाद्भुक्तं भवेशम्म सरोगो भस्मकः स्मृतः ॥ २॥ तं भस्मक गुरुस्निग्ध सान्द्रमण्डहिमस्थिरैः । मनपानर्नयेच्छान्ति पित्तनच विरेचनैः ॥ ३ ॥ मत्युक्ताग्निशान्यै माहिपदधिटुग्धतकसी पि ।

·वङ्गसेने, संसेवेत यवागू समधुच्छिष्टां ससपिप्काम् ॥४॥ असतत्पित्तहरणं पायस प्रतिभोजनम् । स्यामाविरदिपझं वा पयो दद्याहिरैचनम् ॥ ५॥ यत्किञ्चिन्मधुरं सेव्यं श्लेष्मलं गुरुभोजनम् । सर्व तदत्यग्निहितं भुला प्रखपनं दिवा ॥ ६ ॥ कफे पूर्व जिते पित्ते मारुते वाऽनलः समः । सम धातो पचल्यन्न पुध्यायुर्बलवर्धनम् ॥ ७ ॥ मुहुर्मुहुरजीर्णोऽपि भोज्यावान्युपहारयेत् । निरिन्धनो रसं लब्धा यथैवान्नेन पाचयेत् ॥ ८ ॥ कोलास्थि मज्या कल्कस्तु पीतो वाप्युदकेन वै । अचिराहिनिहन्त्येष प्रयोगो भस्मक नृणाम् ॥ ८॥ नारीक्षीरेण संयुतां पिवेदौटुम्बरीं त्वचम् । ताभ्यां वा पायस सिदं पिवेदत्वग्निशान्तये ॥ १०, सिततण्डुलसितकमलं छागक्षीरेण पायस सिहम् । भुक्ता एतेन पुरषो हादशदिवसान् बुभुक्षितो न भवेत् ॥११॥ विदारी स्वरस हीरे पचेदष्टगुणं कृतम् । माहिषं जीवनीवेम कल्क मात्वग्निनाशनम् ॥ १२ ॥ इतिं वङ्गसेने भम्मकनिदानचिकित्साधिकार समाप्तः ॥६॥ अय हमिनिदानमाह । समयम्तु हिधाः प्रीता वानभ्यन्तरभेदतः। बहिर्मल कपाऽम्बिट जन्मभेदाचतुर्विधाः ॥१॥ ।

·सम्यधिकारः। नामती विंशतिविधा वाधास्तव मसोडवाः । तिलप्रमाणसंस्थानवर्णाः केशाम्बराययाः॥२॥ वहुपादाय सूत्माय यूकालिप्याथ नामतः । विधा ते कोठपिटिकाः कण्डूगण्डान् प्रकुर्वते ॥ ३ ॥ भजीर्णभोजी मधुराम्लसेवी द्रवप्रियः पिष्टगुड़ोपभोक्ता । व्यायामवर्जी च दिवाशयी च विरुद्धमीजी लभते कमींस्तु RBR मापपिष्टाम्बलवणगुड़गाकैः पुरीपजाः । मांसमापगुड़सीर दधि शुक्तः कफोद्भवाः ॥ ५॥ विरुद्वानीर्णशाकायैः शोणितोत्या भवन्ति हि ॥ ६ ॥ चरो विवर्णता शूल द्रोगः छर्दनं नमः । भक्त(पातिसारय सनाततमिलक्षणम् ॥ ७ ॥ । कफादामागये जाता हहाः सर्पन्ति सर्वतः पृथुवर्धनिभाः केचित् केचित् गगडूपदोपमाः ॥ ८॥ रूढ़धान्याहुराकारा स्तनुदीर्धास्तथाऽणवः। ग्वेतास्ताम्म्रावभामाय नामतः सप्तधातु ते ॥८॥ भन्दादा उदरायेटा हृदयादामहागुदाः। चुरवो दर्भकुसुमाः सुगन्धास्ते च कुर्वते ॥ १० ॥ हनासमास्यस्रवगा मविपाकमरोचकम् । छर्दिशूनचरानाह कार्यश्वयथुपीनसान् ॥ ११ ॥ - रक्तवाहिगिरास्थाना राजा जन्तवोऽगावः । अपादाइतताम्राय सीमाकेचिदर्शनाः ॥ १२॥ ।

·२०२
'बङ्गसेने
केशादालीमविध्वंसा रोमहोपा उदुम्बराः ।
पड़ेते कुष्टकर्माण: सहसौरसमातरः॥ १३ ॥
पक्काशये पुरीपोत्या जायन्तेऽधो विसर्पिणः ।
सद्याश भवेयुथ ते यसमाशयोन्मुखाः ॥ १४ ॥
तदास्योहारनिःश्वासविड्गन्धानुविधायिनः ।
पृथुलततनुस्थूलाः श्यावाः पीताः सिताऽसिताः ॥१५॥
ते पञ्च नामभिः स्याता: ककेरुकमकेरुकाः।
सौमुरादाः सशूलाख्या लेलिहा ननयन्ति च ॥ १६ ॥
विद्वेदशूलविष्टम्भ कार्यपारुष्यपाण्डु ताः ।
रोमहर्षाग्निसदन गुदकण्डू विमार्गगाः ॥ १७ ॥
.-
अय चिकित्सामाह।
तेषामन्यतम वेद्यो जिघांसः स्निग्धमातरम् ।
सुरसादि विपोन मर्पिपा वाऽवमादिशेत् ॥१८॥
विरेचयेत्तीक्ष्यसमैः योगैरास्थापये िच ॥१८॥
विड तण्ड,लव्योपभियूभिर्मरिचेन च ।
तक्रमिहा यवागूः स्यात् समिनी समुचिका ॥ २९ ॥
पिड़गष्योपमयुक्त मन्त्रमण्ई पिवेवरः।
दीपन समिनागाय वडिच्च कुरते मशम् ॥२१॥
सधीद्रः कृमिनिनिः पोत: तमिहरशिगुजय जायः ।
पोत मूवमजायाः ग्रन्यिकच णान्वित वापि । २'
पुष्करादाम्पिनिर्याम शमिनाईन संयुतम्।
मिधामस्थितः प्रातः समिनिवारपम् ॥ २२॥

·कस्यधिकारः। २०३ पारशीय यवानी पीता पर्युषिता वारिणा प्रातः । गुड़पूर्वा कृमिजाल कोष्टगतं पातयत्याशु ॥ २३ ॥ पारिभट्रकपत्रोत्यं रसं क्षौद्रयुतं पिवेत् । किंशुकस्य रसं वापि धत्तूरस्यापि वा रसम् ॥ २४ ॥ ता सुपर्णीफलदारशिगू काथः सकृष्णाकृमिशत्रु कल्कः । मंदयेनापि चिरप्रवृत्तान् कमीनिहन्ति कृमिनांश्च रोगान् ॥२५॥ आखुपर्णीदलैः पिष्टैः पिष्टकेन तु पूपिकाः । जग्वासौवीरकं चानु पिबेत् क्वमिहरं परम् ।। २६ ॥ पलाशबीजखरस पिबेहा क्षौट्रसंयुतम् । पिवेत्तहीजकल्क वा तक्रण समिनाशनः ॥ २७॥ लिह्याक्षौद्रेण वैडङ्ग चूर्ण कृमिविनाशनः । सुरसादिगण वापि सर्वथैवोपयोजयेत् ॥ २८॥ प्रत्यहं कट क' तिक्तं भोजनच हितं भवेत् । कमीणां नाशनं रुच्च मग्निसन्दीपनं परम् ॥ २८ ॥ . फलत्रयं वचादन्ती बिहकम्पिलकैः समैः । सिद्ध सर्पिर्गयांमूत्र पीतं कमिविनाशनम् ॥ ३० ॥ इति त्रिफलायं एतम् । त्रिफलायाः वयः प्रस्थाः विडङ्ग प्रस्थमेव च । दीप्यञ्च दशमूलञ्च लाभतः समुपाहरेत् ॥ ३१ ॥ पादशेपे जलद्रोणे पूते सर्पिविपाचयेत् । । प्रस्थोन्मित सिन्धुयुतं तत्परं कृमिनाशनम् ॥ ३२ ॥ | विडङ्ग तमित्येतले द्य' शर्करया सह । सर्वकमीन् प्रणुदति वव' मुतामिवासुरान् ॥ ३३ ॥ इलि विड़ना एतम्। -- ·२०४ वनसेने पिप्पली पिप्पलीमूल सैन्धव कृष्णजीरकम् । चयचित्रकतालोसपत्रकं नागकेशरम् ॥ ३४ ॥ एषां विपलिकान् भागान् पञ्चसौवर्चलस्य च । मरिचाजाजिशुण्ठीनामेकैकस्य पल पसम् ॥ ३५ ॥ दाडिमात् कुडवञ्चैव हे पले चासवेतसात् । सर्वमेकव संभृत्व योजयेत्कुशलो भिषक् ।। ३६ ॥ पिपल्यायमिदं ख्यात नष्टव: प्रदीपनम् । अगामि ग्रहणीगुरुम मुदरं सभगन्दरम् ॥ ३० ॥ कृमिकंडारुचिहरं सुरयोष्णोदकेन वा। नात.परतर किञ्चिदामगोथनिषूदनम् ॥ ३८ ॥ इति पिम्पत्याचं चूर्णम् । पमहपापले हे तु कृष्णायमपलद्दयम् । पथ्यामृताच धात्रीणां पृथगेकैकगः पलम् ॥ ३८॥ पुतीकचव्यव्योपाग्नि कारवोचमिनागनैः । चूर्गितैरपलिकस्तिलतैलं पलक्ष्यम् ॥ ४० ॥ त्रिफलायारसप्रस्थे खहं प्रस्थयुग' पचेत् । दार्याप्रलपात्माकर चातुजातकसंयुतम् ॥ ४१ माविवपटकावते ययाग्निवलभरिताः। समिकोराग्निदोर्दन्य गाथगुल्मीदरवणान् ॥ ४२ ॥ कामलापाण्डुरोगा! भगन्दरगदवरान् । निहन्या तु मदिहाः पयाम्चयवनप्रदाः॥४३॥ वातप्रमहामनाः घनुष्या. पुष्टिबईनाः। भयन्यतिनिधभुजां पातातपनि विनाम् ॥४४॥ उति साविवपटकः।

·कम्यधिकारः।
२०.५
रसेन्ट्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपवजः ।
ताबूलपवजो वापि लेपनं यूकनाशनम् ॥ ४५ ॥
ककुभरामं विड़ङ्गलाङ्कली भलातकं तथोशीरम्।
श्रीवेष्टक सर्जरस मदमञ्चैवाष्टमं दद्यात् ॥ ४६॥
एपसुगन्धो धूपो मशकाना नागनः श्रेष्टः ।
गय्यासुमत्कुणाना शिरसि वस्ने च यूकानाम् ॥ ४७॥
इति मशकहरी धूपः ।
भण्हीपिष्टाऽऽरनालेन गोमूत्रेणाभिपिष्टकाः ।
कुनटीकटुतैलेन योगायूकापहास्त्रयः ॥ ४८म
लाक्षाभल्लातकच योवास: वेताऽपराजिता ।
अर्जुनस्य फल' पुष्प विडङ्ग सर्जगुग्गुलः ॥ ४ ॥
एभिः कतेन धूयेन शाम्यन्ति नियतं ग्टहे।
भुजङ्गमूषकादशा घुणामशकमत्कुणा।। ५०॥
इति ग्रहे भुजङ्गादिनाशको धूपः ।
सविडझं गन्धशिलया मुसिद्ध सुरभीजलेन कट तैलन् ।
निखिला नयति विनाशं लिख्यासहिताय वै यूकाः । ५१॥
इति विडङ्गन्तलम् ।
क्षीराणि मांसानि हतानि चैव दधीनि भाकानि च पर्ण वन्ति ।
समाषतोयान्मधुराबमांय समीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ॥ ५१ ॥
इति वङ्गसेने कृमीनिदामचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ७॥

·. वसेने अथ पाण्डुरोगनिदानमाह। - पांडुरोगाः स्मृताः पञ्च वातपित्तकफैस्त्रयः । चतुर्थः सनिपातेन पञ्चमो भक्षणान् मृदः ॥ १॥ पिपासारुचिल्लासैरुरुदाहोऽङ्गगौरवम् । रतलोचनता तस्य पूर्वरूपस्य लक्षणम् ॥ २ ॥ व्यवायमम्न लवणानि मद्यं मृदं दिवास्वप्नमतीवतीयम्। निपेव्यमाणस्य समेत्य रतां कुर्वन्ति दोपास्वचि पांडुताचा लक्स्फोटनिष्ठीवनगात्रसादो सद्भक्षणप्रेक्षणकूटथोथाः । विण्मूबपीतल मथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरमराणि ॥ ४ ॥ त्वभूव नयनादीनां रुचकृष्णारुणाभता । वातपांडामये कम्प तोदानाहभमादयः ॥ ३ ॥ पीतमूत्रपक्षनेत्रो दाहणाञ्चरान्वितः। भिन्नविट कोऽतिपीताभः पित्तपांडामयी नरः॥६॥ कफममेकखयथु तन्द्रालस्यातिगौरवैः । पांडुरोगी कफाच्छुक्ल त्वचूवनयनाननैः ॥ ७ ॥ सर्वांयसेविनः सर्वे दुष्टा दोपास्त्रिदोषजम् । । विदोपलिनं कुर्यन्ति पांडुरोगं सुदुःसहम् ॥ ८ ॥ वरारोधक लास छर्दियालमान्वितः। 'पांडुरोगी विभिर्दोपै स्त्यायः शीणो इतेन्द्रियः।। मृत्तिकादनशीलस्य कुष्यत्यऽन्यतमो मलः । कपाया मारुतं पित्त भूपरा मधुरा कफम् ॥१०॥ कोपये मृद्रमान्दीय रोप्याद्रमाच्च रुपयेत् । पूरयत्यविपचाप सोतांमि निरहि च ॥ ११ ॥ इन्द्रियाणां यनहला नेयो वोजिमी तया।

·पाण्डधिकारः। पांडुरोगं करोत्यारा बलवर्णाग्निनाशनम् ॥ १२ ॥ शूनाधिकूटगण्डभूः शूनपानाभिमे हनः । कमिकोष्टोऽतिसार्येत मतं सासूक्कफान्वितम् १३ ॥ पांडुरोगथिरोत्यवः खरीभूतो न सिहति । कासप्रकर्षान्छूनांगो यो वा पीतानि पश्यति ॥ १४ ॥ बहुलं विट सहरित सकर्फ योऽतिसायते । दीनः खेदादिदिग्धाः छर्दिमूर्छावड़न्वितः । १५॥ सनास्यास्पदयाद्यस्तु पाण्डखेतत्वमाप्नुयात् । पाण्ड् दन्तनखरे यस्तु पाण्डु नेत्रश्च यो नरा: पाण्डसंघातदर्शी च पाण्डुरोगी विनश्यति ॥ १६ ॥ अन्तेषु शूनं परिहीनमध्य म्हानं तथान्तेषु च मध्यशूनम् । गुदे च शेफस्यथ मुष्कयोच यून प्रतायंतमसंघ्रकल्पम् ॥१०॥ विवर्जयेत्याण्ड किनं यशोर्थी तथातिसारज्वरपीडितञ्च ॥१८॥ साध्यञ्च पाण्डामयिन समीक्ष्य निग्ध हतेनोमधय शुहम् । - अथ चिकित्सामाइ । सम्पादयेन् चौद्रष्तप्रगाहरीतकीचूर्णमयैः प्रयोमः। पियवृतं वा रजनीविपक्क' यचेफल तितकमेव चापि nex विरेचनट्रव्यक्तं पिधेद्दा योगांय वैरेचनिकान् पृतन ॥ २० ॥ विधिः निग्धोऽय वातोत्ये तिला शीतस्तु पैत्तिके। नैमिके कट रूक्षण कार्यों मिश्रस्तु मियके । २१॥ हिपञ्चमूलीकथित सविखं कफामके पांडुगदे पिवेत्तत् । वरऽतिसारे खययौ ग्रहण्या सासेऽरुचौ कण्ठहदामयेषु ॥२२॥ अयस्तिलापणकोलभागे: सर्वे: समं माचिकधातुचूर्णम् ।

·२०८
वसेने
तैमादकः चौद्रयुतः सुभुक्तः पाण्डामयेदूरगतेऽपि शस्तम् ॥२१॥
इत्यय आदिमोदकम्।
दहनानमोदसैन्धव नागरमरिचाम्नतक्रण ।
सप्ताहादग्निवलं पाण्डझे विमर्दनं परम् ॥ २४ ॥
सप्तराव गवां मूव भावित चाप्ययोरजः ।
पाण्डुरोगप्रशान्त्यर्थं पयसा वा पिवेबरः ॥ २५ ॥
गोमूत्रसिद्धमण्ड रचूर्ण सगुड़मभ्यसेत् ।
पाण्डुरोग जयेन्सर्वं पक्तिशूलञ्च दारुणम् । २६ ॥
घयोमलन्तु सन्तप्त भूयो गोमूत्रसाधितम् ।
मधुसर्पियुतं लोहा पाण्डु रोगी सुखी भवेत् ॥ २७ ॥
दीपन चाग्निजननं शोथपाण्डामयापहम् ।
कल्याणकाद्वयं दद्या इचयेद्दा गुड नरः । २८.
मृत्तिको भावितां दद्या त्तुल्यां निम्बरसेन या।
वाक्या
कट रोहिण्या गोमूत्रेण च भावयेत् ॥ २८ ॥
मृद्धेपकरणार्थन्तु भिषक् पथाब्रियोजयेत् ।
:
मूतिकानिशायास कृष्णाचन्दनपर्पटः।
पायन्ती वरसभूनिम्य पटोलायुददारुभिः ॥ ३० ॥
प्रचमाईतप्रस्व सिद्ध क्षीरचतुर्गुणे ।
पाण्डुतावरविस्फोट शोफार्मो रक्तपित्तनुस् । ३१॥
इति मूर्वाय एसम् ।
कटुकां रोहिणी मुस्ता हरिद्रां यसकत्वचम् ।
पटोल चन्दनं मूवी वायमापां दुरालभाम् ॥ १२ ॥
मपिप्पली कर्कटिकां पूसिर्फ रेवदारु च ।
पिटाघमावं ते: सर्पिः प्रस्य धीरादके पवेत् ॥ १३॥

·२०८ रक्तपित्तं वरं दाहं खयथु सभगन्दरम् । प्रीस्यऽसग्दरचैव इन्यादिस्फोटकांस्तथा ॥ ३४ ॥ इति कट कायं तम्। व्योपं विल्व विरजन्यौ त्रिफला हिपुनर्मवा । सुस्ता चायोरजः पाठा विड़झं देवदारु च ॥ ३५ हथिकाली च भार्गी च सचीरसौः शृतं वृतम् । सर्वान् ममयत्याश विकारान् मृत्तिकोद्भवान् ॥ २६ ॥ इति व्योपायं तम् । देवगु त्रिफला व्योष हथिकाली धयोरजः । हरिने चित्रकं भार्गी पाठे हे च पुनर्नवा ॥ २७ ॥ विडङ्ग' पिप्पली लोभ्रं पचेन्मूत्र चतुर्गुणे । तं तत्पाण्ड,द्रोग प्रहणीगुददोपनुत् ॥ ३८॥ इति देवदााद्यं एतम् । रजनीकाथकास्काभ्यां तं पाण्डामयापहम् । विफलाकरकगोमूव सिह वा माहिप पृतम् ॥ ३८॥ इति रजनी विफलार्य पृतम् । दन्त्यायतुष्पलरसे पिटै दन्तीयलाटु भिः । तहप्रस्थो तादगुल्म सीइद्रोगपाडुनत् ॥ ४० ॥ -- दन्ती कुड़वोऽत्रापलिकः पोड़शभिः सलिलकुड़वैः निवाथ्य पादावशेषः कृतः। इति दन्दीवृतम् । ताप्यरजतरुप्यायो मलाः पञ्चपलाः पृथक् । चित्रकत्रिफलाव्योप विडङ्गः पलिकैः सह ॥४१॥ शर्कराष्टपसोम्मिया चूर्णिता मधुनाप्नुता ·वसन उदुम्बरममां मावा मत: खादेद्ययाग्निमान् ॥ ४२ ॥ दिने दिने प्रयोगेन जीणे भुजपाद्यथेप्सितम् । वर्जयित्वा कुलियांय काकमाचीकपोतकान् ॥ ४३ ॥ योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः । रसायनमिदं थेष्टं सर्वरोगहरं परम् ॥ ४४ ॥ पांडुरोग विष कार्स यक्ष्माणं विषमज्वरम् । कुष्टानि गरज मेहं खास हिकामरोचकम् ॥ ४५ ॥ विशेषादन्त्यपस्मारं कामलां गुदजानि च ४६ ॥ सुवर्णमघवा रुप्यं योग यत्र न सम्भवेत् । तत्र लोहेन कर्माणि भिषक्कुबादतन्द्रितः । ४७ ॥ इति योगराजः। कुटजत्रिफलानिम्ब पटोलधननागरः । भावितानि दगाहानि रसैबिगुणितानि च ॥ ८ ॥ गिलाजतु पलान्यष्टौ तावतो सितशर्करा। वकचोरी पिप्पली धात्री कर्कटाख्या पलोमिता ४८ ॥ निदग्धोफलमूलाभ्यां पलं युनाचिजातकात्। मधुधिपतसंयुक्ता कुर्यादयसमा गुटी । ५० दाडिमाम्लपव'चोर रसयूपसुरासवान् । ताम्भवयित्वाऽनुपिवे बिरनो हिलमत्यभाक् ॥ ५ ॥ पांडुकुष्टगरमी कामलाशीभगन्दरान् । अतिक्छुभमूवाग्नि दोपशोथगदीदरान् । ५२ ॥ कासासृग्वातपित्तासृक शूनगुरुमगलग्रहान् । नेत्रचक्रगदान इन्ति सर्वरोगहरागभा ॥१३॥ रति गियगुटिका ·पाण्डधिकारः। वापणं त्रिफला दारु इरिने नीलिनीफलम् । द्राचा चेन्द्रयवं मुस्ता मनिष्टा कटुरोहिणी ॥ ५४॥ शतावरी शिगुबीज चित्रकं गजपिप्पली । शालिपर्णी पृष्टपर्णी वरती कण्ठकारिका ॥ ५५ ॥ पाठाभल्लातक दन्ती विशाला सदुरालभा। शठीमधुरसा राम्रा विण्डगच्च समाक्षिकम् ॥ ५६ ॥ एतैचूर्णः समर्यापि लोई हिगुणमाषपेत् । यावशूकञ्च संभृत्य गवां मूण पाचयेत् ॥ ५७ ॥ ततोऽनमावां गुटिका पायवेत्तडुलाम्बुना। पाण्डुरोग जयत्याश ब्रह्मदण्ड श्वासुरान् ॥ ५८॥ क्रमिकुष्टप्रमेहार्यो ग्रहणीदोषशोथहा । भगन्दरखासकास मीहगुल्मोदरापहा । ५ इति षणादिगुटी। अथ निदानम् । पाण्ड रोगी तु योन्यथै पित्तलानि निसेबने । सस्य पित्तमझाम दग्धारोगाय कल्पते ॥.६० ॥ हारिद्रनेत्रः सभृश हारिद्रत्वनखाननः । रक्तपीतभनेवो भेकवर्णी इतेन्द्रियः ॥ ६१ ॥ दाहाऽविपाकदोर्वल्य सदनाऽरुचिकर्षितः । कामला बडुपित्तपा कोष्टशाखा अयामता ॥२॥ कालान्तरात् खरीभूता का स्यात् कुम्भकामना । ६३ ॥ । कृष्णो पोतशतम्मूवो भश शूनच मामव' । सरलाक्षिमुखच्छदि विम्मूबो यश्च ताम्पति ॥ ६४ दाहारचिटडानाह तन्द्रामोहसमन्वित । - ·नाग्निसनः चिप्रं हि कामलावान्विपद्यते ॥ १५ ॥ रोचकनास वरलमनिपीडितः । नश्यति शासकासातौ विद्वेदी कुम्भकामसो । ६६ । अव चिकित्सामाह। रेच कामलातस्य निग्धस्यादीप्रयोजयेत् । ततः प्रथमनी काया क्रिया वैयेन जानता ६॥ विफसाया गुडूच्या वा दाा निवस्त्र वा रसः । प्रातर्माधिकसंयुक्त: शीलिव: कामलापहः ॥१८॥ अननं कामलार्तानां द्रोगपुप्पीरसं शुभम् । निशागैरिकधानी चूर्ण वा संप्रकल्पयेत् । नस्यं कर्कोटमूलस्य ऽयं वा जालिनीफलम् ॥ गुडूचीपनकल्क वा पिवेत्तक्रेण कामली। मलं तकण भुञ्चीत सजहात्याश कामताम् ॥ २०॥ लोहचूर्य निशायुग्म विफला कटुरोहिणीम् । प्रसिद्ध मधुमपिभ्यां कामलातः सुखी भवेत् ॥ ७१० किरातति सुरदारु दाज़ मुस्ता गुजू ची कटुकापटीला दुरालभा पर्पटकं सनिम्ब कटुत्रिकं वापि फलविकचर विङ्गसारञ्च समांशकानि सर्वे: समं चूर्णमयाब लोहम् सर्पिर्मधुभ्यां गुटिका विधेया तक्रानुपानं भिषज्ञा प्रयोज .

·पाण्डधिकारः। २१३ लीदा निवारयत्याशु कामलामुहतामपि ॥ ७६ । तुल्यां वायोरजःपथ्यारिट्रां क्षौद्रसर्पिषा। चूर्णितां कामलीलियाद गुडदौद्रण चाभयाम् ॥ ७ ॥ हरिद्रात्रिफलानिम्ब वलामधुकसाधितम् । समोरं माहिषं सर्पिः कामलाहरमुत्तमम् । ७en इति हरिद्राद्य पृतम्। गुडूचीरसकल्काभ्यां सिई क्षीरचतुर्गुणे । माहिप उनमेवाश कामलाहरमुत्तमम् ॥ ८॥ इति गुडूचीकृतम् । प्रयोरजो हरिद्र हे त्रिफला कट्रोहिणी। सूर्ण कामलिनां श्रेष्ट धृतमाक्षिकसंयुतम् ॥ ८ ॥ सकफो मारुतः पितं कामलायां वहिः दिपेत् । तम्य स्युः पीतमूवत्वक खेतविट्दशनानि च ॥ ८१ । विष्टम्भगौरवाटोप हिकाखासज्वरादयः ॥ २ ॥ त हि कटहरूलेय शिखितित्तिरदक्षजे: रमेयूपय कौलिया मुंहजैरपि भोजयेत् । व्योपाळ वोजपूरा पिवेद वातप्रशांतये ॥ ३ ॥ कुम्भाष्यकामलायान्तु हितः कामलिको विधिः ८४ ॥ गोमूवेष पिवेत् कुम्भ कामलायां शिलाजत म माम माधिकधातुं वा किट्ट वाहिरण्यजम् ॥ ८५ ॥ दधाचकाष्टमलमायसन्त गोमूत्रनिर्वापितमष्टवारम् । विचूर्य सीटं मनाचिरेण कुम्भात्य पागद निहन्ति । इति कुम्भकामला चिकित्सा । ।

·इत्यस्ता कृतम् । इति हलीमकचिकिमा। २१४ वगसेने कामलातः सद्यस्तु तैलपिष्टनिभम्मलम् । कफवधगुदस्वस्य लेमने.कामलां हरेत् ॥ ८७ ॥ इति कामला चिकिया। अथ निदानम् । यदा तु पाण्डोवर्णः स्यादरिता यावपीतकः । बलोत्साहक्षयस्तन्द्रा मन्दाग्नित्वं मृदुन्दरः ॥ ८८ ॥ स्त्रीवर्षीऽनमर्दय वासस्तुष्णाऽरुचिर्भमः । हलीमकन्तदातस्य विद्यादऽनिलपित्ततः ॥८e सन्तापो भिनपर्चय वहिरंतच पीतता। पांडुता नेवयोर्यस्य पानकीलक्षणं वदेत् ॥८॥ अथ चिकित्सामाह। पिवेत् खदिरतोयेम मयं लोहरजांसि च ॥2 सिता तिता बसा यष्टी त्रिफला रजनीयुगैः । लेहं लियात् समयाज्य हलोमक प्रशांतये । ८२ ॥ माधुरै रखपानस्तं वातपित्तहरैहरत् । कामलापांडुरोगोलां क्रियां चात्र प्रयोजयेत् ॥ ३॥ अमृतलतारसकरक प्रसाधितं तुरगविहिया सर्पिः। शीरचतुर्गुणमेत हितरेच हलीमकातेभ्यः ॥ ८४ ॥ इति सितादसे सेह।

·.
पाण्डधिकारः।
फत्तत्रिका मृतावासा तिता भूनिख निम्बर।
कायः बौद्रयुतो हन्यात् पांडुरोग सकागलम् ॥ ५ ॥
दाऊतिकाभयारिष्ट वर्षाभू सुपटोलनः ।
काथः शोथोदरखास कामला पांडुरोगनुत् ॥ ८ ॥
बापणं त्रिफलासुस्त विद्भचिवकं समम् ।
लोहचूर्ण नवगुणं कृत्वाचूर्ण पिवेत्ररः । ८७ ॥
मास' तक ए गोमूत्रै लिहावा मधुसर्पिया।
पजयेत् पांडुहद्रोग कुष्टशोथ भगन्दरान् ॥ ८८ ॥
कमीनासि जयति मन्दाग्नित्व मरोचकम् ।
युक्तितोऽभ्यसनाचैव अरी न लभतेऽवलम् Heen
इन्द्रियाणां विशधिश्च वलवर्णप्रसादनम् ।
मासेन लभते जन्तु रेतचूर्ण नवायसम् ॥ १०० ॥
इति नवायस चूर्णम् ॥
पुनर्नवात्रिहयोप बिडनं दारुचित्रकम् ।
कुष्ट हरिद्र त्रिफला दन्ती चव्यं कलिंगकम् ॥ १०१।
कट का पिप्पलीमूलं मुस्तश्चेति पलोम्मितम् ।
मंडूरं दिगुण चूर्णाद गोमूवार्धाढके पचेत् ॥ १०२ ॥
गुड़वहटकान कृत्वा तकणाऽऽलोद्यतान् पिषेत् ।
ते पांडुरोग नीहान मगसि विषमज्वरम् ॥ १०३ ॥
खयधुं ग्रहणीदोपं हन्युः कष्टसमींस्तथा ।
इति मंडूरवटकः ॥
वाषण त्रिफलासुस्तं विडङ्ग चव्य चित्रकी।
दार्चीत्वमाक्षिकं धातु ग्रन्यिकं देवदारु च ॥ १०४ ॥
एका दिपलिकान् भागान् कला चूर्ण पृथक् पृथक ।
मंडूरं द्विगुणं चूर्णा छुदमननसन्निभम् ॥ १०५ ॥

·वनसेने २१६ मूत्रे चादाणे पका तस्मिंस्तु प्रक्षिपेत्ततः । उदुम्बरसमान् कुर्या घटकांस्तान्यथाग्निवान् ॥ १० ॥ उपयुनीततक्रण सात्मा जीणे च भोजयेत् । मंडरवटका येते प्राणदाः पाडुरोगिणाम् १०७ ॥ कुष्टानि गरजं शोथ मूरुस्तभं कफामयान् । प्रशासि कामलां मेहान् लोहानं शमयत्यपि ॥ १८ ॥ इति हहन्मजूरवटक.। निम्ब पटोल कुटजे त्रिफला मुस्तनागरम् । पचेजलाढके पाद शेषे दद्याञ्च शीतले ॥ १८ ॥ शिलाजतु पलान्यष्टौ मार्स संस्थापयेञ्च तम् । उद्धृत्य तं शिलातुरथ मेतांथापि: पलोमितान् ॥ ११ ॥ मोचधात्रीफलतुगा कर्कटादिनिदग्धिकाः । त्रिवर्णपादसयुक्त क्षौद्र त्रिपलसंयुतम् ॥ ११ ॥ पयोनुपानं गुटिकां सत्वा खादेद्यथा बलम् । कामलापांडुरोगार्थ. शोथन्वरनिपीडितः ॥ ११२ ॥ . इति निम्बादिगुटिका। विडङ्गमुस्तत्रिफला देवदार पडूपणैः । निर्वाप्य सप्तधा मूत्ने मंडूरं ग्रामिण्यते । ११३ ॥ तुल्यमावमयपूर्ण गोमूत्रेऽष्टगुणे पचेत् । तैरक्षमावां गुटिका कत्ला खादेहिने दिने । ११४॥ कामला पाडुरोगातः सुखमापद्यते क्षणात् । इति मंडूरगुटिका। बिभीतकाऽयोमलनागराणा चूर्ण तिलाना गुडसप्रयुक्तम्, तकानुपानं गुटिका निहन्ति तिप्रदानपि पाडुरोगान् ।। इति विभीतकाचा गुटिका। ।

·L पाण्डधिकारः। पञ्चकोलं समरिच देवदारुफलत्रिकम् । हिगुमुस्तसमायुक्ता भागास्त्रिपलसम्मिताः ॥ ११६ ॥ यावन्त्येतानि चूर्णानि मंडूरं दिगुण ततः । पमा चाष्टगुणे मूत्रे घनीभूतं तमुहरेत् ॥ ११७ १ ततोऽक्षमात्रान्वटकान् पिबेत्तक्रण तक भुक् । पाडुरोग जयत्येप मन्दाग्निलमरोचकम् ॥ ११८ । प्रशासि ग्रहणी शोध मुरुस्तभं हलीमकम् । कृमि नीहानमुदरं गलरोगञ्च नाशयेत् ॥ ११८ ॥ मंडूरो वचनामार्य रोगानीकप्रणागनः ॥ १२० ॥ निर्वाप्य सप्तधा मूत्रे मंडूरं ग्राद्यमिप्यते । ग्राहयेदष्टगुणितं गोमूत्र सर्वच गतः ॥ १२१ ॥ इति मंडूरबचवटकः । विडङ्ग त्रिफला न्योपं दारू कृष्णमयोरजः । फामला पाडुरोगन्नं लिह्यात् क्षौद्रतप्नुतम् ॥ १२२ ॥ इति विडङ्गाद्यं लोहम् । । रसमामलकीनान्तु सशुद्ध यन्वपीडितम् । द्रोणं पचेत्तु मृहग्नी तत्र चेमानि दापयेत् ॥ १२३ ॥ । चूर्णित पिप्पलीप्रस्थं मधुकं हिपलं तथा। प्रस्थ गोम्त निकायाथ ट्राक्षायाः कल्कपेशितम् ॥ १२४ ॥ शृगवेरपले हे च तुगाक्षीर्याः पलद्दयम् । तुलाधं शर्करायाच घनीभूतं समुद्धरेत् ॥ १२५ ॥ मधुप्रस्थ समायुक्तं लेहयेत्पलसम्मितम् । हलीमर्क कामलाञ्च पांडुत्वं चापकर्षति ॥ १२६ ॥ इत्यामलक्यऽवलेहः। १८

·वइसेने
इति वङ्गसेने पाण्डुरोगकामलाकुम्भकामलाहलीमक
२१८
पचेत् खदिरनिःकाथे विडधान्ययोरजः ।
बलातितासिता यष्टी त्रिफला रजनीदयम् ॥ १२७ ॥
लेहं लियासमध्वाज्य: पांडुरोगी हलीमकी।
सलेहः कामलां हन्या दपि सम्बत्सरोस्थिताम् ॥ १२८॥
इति पदिरले।
छपणे ई ग्रन्थिकं वह्नि दीयकोषणसन्धवम् ।
कमिन्न त्रिफला धान्य कालजामजमोदकम् ॥ १२८ ।
पलिकानि विहत्यञ्च तैलं सर्पिः पलाष्टकम् ।
रसप्रस्थवर्य धात्रया गुडस्याईशत पचेत् ॥ १३० ॥
एतकल्याणकं पाण्डु कामलाऽर्शीज्वरापहम् ।
मेहकुष्टक्षयखास ग्रहणीद्रसायनम् ॥ १३१ ॥
इति कल्याणगुड
पुनर्नवा निम्बपटोलशुण्ठी तितामृता दाय॑भया कपाय।
मानशोथोदरकासशूल खासान्वितं पांडुगदं निहन्ति ॥१२॥
यवगोधूमशाल्यत्र रसैर्जाङ्गलजैः समः ।
मुहाढ़कोमसूराचे द्रूषो भोजनमिष्यते ॥ १३३ ॥
"
।
निदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥८॥.
अथ रक्तपित्तनिदानमाह ।
+
'धर्मव्यायामशोकाध्व व्यवायरतिसेवितः ।
तीक्ष्णोष्णक्षारलवणे रम्नः कटुभिरेव च ॥ १ ॥

·रतपित्ताधिकारः। पित्त विदग्ध स्वगुणविदहत्याश गोणितम्। ततः प्रवर्त्तते रक मूर्ध्वक्षाधो विधापि वा ॥२॥ ऊर्ध्वं नासाक्षिकस्यै मेट्योनिगुदैरधः । कुपितं रोमकूपैय समस्तैस्तप्रवर्त्तते ॥ ३ ॥ केचिञ्चैव यत्प्लीहा प्रवदन्त्यसृजोगतिम् ॥ ४ ॥ सदनं शीलकामित्वं कण्ठधूमायनं वमिः । लोहगन्धश्च निःखासो भवत्यभिन् प्रविष्यति ॥ ५॥ सां, सपांडुसने है पिच्छिलच कफान्वितम् । श्यावारुण सफेनञ्च तनुरूक्ष वातिकम् ॥ ६in रक्तपित्तं कपायाभं कृष्ण गोमूत्रसनिभम् । मेचकाऽऽगारधूपाम मलनाभन्च पैत्तिकम् ॥ ७ ॥ संसृष्टलिङ्गं ससर्गात विलिङ्गं सानिपातिकम् । कचंद्र कफसंसृष्ट मधोग मारतानुगम् । हिमार्ग कफवाताभ्या मुभाभ्यां तत्प्रवर्तते ॥ ८॥ सर्व साध्यमधो याप्य मसाध्यं युगपहतम् ॥८॥ एकमार्ग बलवती नातिवर्ग नवोत्थितम् ! रशपित्तं सुखे काले साध्य स्याविरुपद्रवन् । १०. एकदोषानुग साध्य विदोषं याम्यमुच्यते । यचिदोपमसाध्य तन्मदाग्नेरतिवेगवत् ॥११॥ व्याधिभि.क्षीणदेहस्य हदम्यानभूतव यत् ॥ १२ ॥ दौर्बल्य वासकास ज्वर बमथुमदा पांडुता दाहाः। भुक्तो छोरो विदाहस्वतिरपि सदा हृद्यतल्या ए पीड़ा। टप्पाकोष्टस्य भेदः शिरसि च तपन पूतिनिष्टीवनश्च । भक्तपाविपाको विकृतिरपि भवेद्रतापित्तोपसर्गाः॥१३॥ मांसमक्षालना दायितमिव च यत् कर्दमाश्रीनिमं वा।

·२२० वङ्गसेने * मेदः पूयास्रकल्प यशदिव यदि वा पवाजम्बूफलामम् । यत् कणं यच नीलं भृशमतिकुणपं यत्र चोलाविकारा। तहज्यं रक्तपित्त सुरपतिधनुषा यञ्च तुल्यं विभाति । १४ ॥ येन चोपहतो रक्त रक्तपित्तेन मानवः । पश्येदृश्य वियञ्चैव तचासाध्यमसंशयः ॥ १५ ॥ लोहितं छर्दयेद्यस्तु बहुभो लोहितेक्षणः । लोहितोहारदर्शी च म्रियते रतापैत्तिकः ॥ १६ ॥ पित्तात्रं शमयेनादी प्रवृतं वलिनोऽश्रतः । हत्याण्ड, ग्रहणोदीप प्लीहगुल्मक्षयादिवत् ॥ १७ ॥ गलग्रहं पूतिनस्यं मूञ्चि ह्यरुचिं तथा। ,, कुष्टानांसि बीसर्प वर्णनाशं भगन्दरम् । वुद्धीन्द्रियोपरोधञ्च कुर्य्यात् स्तम्भितमादितः ॥ १८॥ क्षीणमांसबलं बालं हईशोषानुबन्धिनम् । अवाम्यमविरेच्यञ्च शमनीयरुपाचरेत् ॥ १८॥ ऊध प्रहत्तदोषस्य पूर्व लोहितपित्तिनः । अक्षीणबलनांसाग्नेः कर्तव्यामपतर्पणम् ॥ २०॥ अथ चिकित्सामाह । उर्ध्वगे तर्पणं पूर्व कर्तव्यञ्च विरेचनम् । प्रागधोगमने पेयं वामनञ्च यथा बलम् ॥ २१॥ पारग्वधन धानमा वा विद्वता पथ्ययाऽधवा। विरेचनं प्रयोक्तव्य शर्करा माक्षिकोत्तरम् ॥ २२॥ मुस्तेन्द्रयवयव्यात मदनाह पयो शिशिरं वमनं योज्यं रत्तपित्तहरं परम् ॥ २३ ॥ मधु

·रक्तपित्ताधिकार।
२२१
शालिपस्या दिना सिधा पेया पूर्वमधोगते ।
रतातिसारहन्ता च योन्यो विधिरशेपतः ॥ २४॥
शालिपष्टिकनीवार कोरदूपमसाधिता।
स्यामाकय प्रियंगूय भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ २५ ॥
मसूरमुहचयकाः समुकुष्टाढकीफलाः।
प्रशस्ताः सूपयूषार्थ कल्पिता रक्तपित्तिनाम् ॥ २६ ॥
दाडिमामलके कोल मनायं चापि दापयेत् ॥
पटोलनिम्बवेवाग्र नक्षवेतसपल्लवाः ।
शाकाथै शाकशात्मनां तण्डुली यादयो हिताः ॥ २७ ॥
पारावतकयोतांय लावरताक्षवर्तकान् ।
प्रशान् कपिञ्जलानेणान् हरिणान् कालपुच्छकान् ॥ २८॥ .
रक्तापित्तहरान् दद्या सांस्तेपां प्रयोजयेत् ॥ २८ ॥
। ईपदम्लानऽनम्नाय तवष्टान् ससैन्धवान् ।
कफानुगे यूपशाकं दद्यादातानुगे रसम् ॥ ३० ॥
पथ्यं सतीनयूपेण ससितैर्लाजसन्तुभिः ।
जलं खजूरमृद्दीका मधुकैः सपरुपकैः ॥ ३१॥
। श्रीवरमुत्पलं धान्य चन्दनं यष्टिकामृता
पोशीरयुतः काय: शर्करामधुसंयुतः ॥ ३२ ॥
रतपित्तं नयत्युग्रं ष्णां दाई स्वरं तया ॥ ३३ ॥
पद्मोत्पलानां किस्मल्क पृष्टिपर्णी प्रियंगुका।
नले साध्यरमे तम्मिन् पेयाम्याद्रतापित्तिनाम् ॥ ३४ ॥
चन्दनोशीरलोध्राणां रसे तम्मिन् सनागरे ।
किराततिक्तकोशीर सुहानां तहदेव तु ॥ ३५॥
शयः सवास्तुकः गस्तो विबन्धे रक्तपित्तजे।
वातीत्तरे तित्तिरि.स्या दुदुम्बररसे शृतः ॥ ३६॥

·रतपित्तो क्षयीकासी किमर्थमवमीदति ॥ ४७HTET वनपैने मयूराक्षनियंहा न्यग्रोधस्य च कुकुरः । रसो विपो पलादीनां वार्ताकनकरी हितो। ३७॥T. वृष्यते तिलससिह वणात वा कफोदकम् । सिद्ध विदारोगन्धाद्यैः शृतगीतमथापि वा॥३८॥ प्रियग्यञ्जनमूल्लोधः अषचूर्णावचूर्णितः । वासावाथो रसो वाऽसक् पित्तजित्ससितामः ३८..। सपपत्राणि संपाद्य रसं समधुशर्करम् । पिवेत्तेन समं याति रक्तपित्तं सुदारुणम् ॥ ४०॥ पत्र वगैलानतचन्दनानां श्यामासशुण्ठीमधुकोत्पलानाम् । स्याधात्रीवासादिगुणोत्तराणां चूर्ण सिताचौद्रसमन्वितानाम् ॥४॥ दाहे ज्वरे लोहितपित्तयुक्त कासे क्षये शोणित मूववच्छे। रत्तोऽतिमात्र पतिते मुखेन गुदेऽथ नासाश्रुतिमेढ़योनी मो पुरा रविनिग्रहार्थं चूर्ण वशिष्टन महागदनम् । इति पत्रकादिचूर्णम् । उत्पले कुसुमं पद्म कतार लोहितोत्पलम् । मधुकवेति पित्ताएक् ष्णार्दिहरो गणः ॥ ४३॥' 'तथा वृषाकषायच शर्करा मधुसंयुतम् । पाययेत्तेन सद्यो हि रत्तापित्तं प्रशाम्यति ॥४४॥ पाटरूपकनियूई प्रियंगुमृत्तिकालने । विनीय लोधं मौद्र रक्तपित्तहरं पिवेत् ॥ ४ ॥ पासाकपायोत्पलमबियगु लोधाधनाभोर शराणि पीत्वा मिताचौद्रयुतानि सन्यात् पित्तासृजो वेग मुदोर्थमावा वासायां विद्यमानाया माशायां जीवितस्य च । ॥३॥ ( है तालीगचूप युताः पेय. शीट्रेण वासकखरसः । : IN ·तपित्ताधिकारः। २२२ कफपित्तखासतमक खरभेदरतापित्तहरः । ४८॥ पाटकपकहिका पध्या कायः सशर्करम् । चौद्राव्यः कसनसास रक्तपित्तनिवईण: ॥४८॥ शतावरीवराराम्रा कामयं सपरूपकम् । पाययेद्रतपित्तन सद्यः शूलहरं परम् ॥ ५० ॥ चन्दनेन्द्रयवाः पाठा कट का सदुरालभा । गड़ चोवासकं लोध्र पिप्पलीक्षौद्रसंयुतम् ॥ ५१ ॥ कफान्वितं नयेट्रना हष्णाकासन्धरापहम् ॥ ११ ॥ पिवच्छोतकपायं वा जब्बाम्रार्जुनसम्भवम् । उदुम्बरफलानाञ्च रसं समधुपाययेत् ॥ ५२ ॥ त्रिहतात्रिफलाश्यामा पिप्पलीपर्करामधु । मोदकः सत्रिपातो रक्तपित्तन्वरापहः ॥ ५३ ॥ पतसीकुसुमसमगा वटप्ररोहत्वगम्भसा पोता। प्रगमयति रक्तपित्तं यदि भुक्तो मुद्यूपेण ॥ ५४ । उशीरकालोयकलोध्रपद्मकं प्रियगुकाकट फलशाहगरिकम् । पृथक् पृथक् चन्दनतुल्यभागिक सशर्करास्तंडुलधावनमुतम् ॥५५५ र समित्त तमकं पिपासा दाहश्च पित्त शमयन्ति सद्यः ॥५ हषस्य स्वरसं कृत्वा वैरेभिः प्रयोजयेत् । प्रियंगुमृत्तिकालोध्र मन्ननश्चेति चूर्णयेत् ॥ एतच्च र्णन्तु पातव्यं रसौद्रसमन्वितम् ॥ ५० ॥ मासिकामुखपायूभ्यो योनि मेट्टाञ्च वेगतः । रक्तपित्तं सवइन्ति सिह एप प्रयोगराट ॥ ५८ यच स्त्रक्षतेनैव रक्तं सवति वेगतः । सदप्यनेन चूर्णेण तिष्ठत्येवावचूर्णितम् ॥ ५८ । भभयामधुसंयुक्ता पाचनी दीपनी मता।

·२२४ वसेने श्रेष्माण रमपित्तञ्च हन्ति शूलातिसारनुत् ॥ ६॥ इचूणां मध्यकाण्डानि सकन्दनीलमुत्पलम् । केसरं पुण्डरीकस्य मोचं मधुकपनके ॥ ६१ ॥ वटपरोहशुङ्गाय द्राचाखर एव च । एतानि समभागानि कपायमवतारयेत् ॥ १२ ॥ व्युषितं मधुसंयुक्त पाययेच्छर्करान्वितम् । सप्रमेह रक्तपित्तं क्षिप्रमेतत्रियच्छति ॥ ६३ ॥ लोहगन्धिनि नि.खासे उगारे धूमगन्धिनि । पृथ्विका शाणमात्रान्तु खादेविगुणशर्कराम् ॥ ६४ ॥ कषायैर्विविधैर्योगै दीप्तऽग्नौ विजिते कफे। रक्तपित्त नवेच्छाम्ये त्तत्र वातोल्वण पयः ॥६५॥ छार्ग पयः स्यात्परमं प्रयोगे गव्यं शृतं पञ्चगुणे जले वा। सशर्करं माक्षिकसप्रयुक्त विदारी गन्धादिगणे शृतं वा ॥६॥ यष्टीमधुकार्जुनजीवनीय द्राक्षा बला गोक्षुरकः शृतं वा ॥६॥ द्राक्षायाः फलिनोभिवा बलाया मधुकेन वा। खदंष्ट्रया शतावर्या रक्तजित्साधितं पयः॥ ६८ पक्कोदुम्बरकाश्मय. पथ्या वर्जूरगोस्तनी। मधुनाहन्ति संलोढ़ा रक्तपित्तं पृथक पृथक् ॥ ६॥ खदिरस्य प्रियंगूनों कोविदारस्य शाल्मलेः । पुष्यचूर्णन्तु मधुना लिहबारोग्यमन्ते ॥ ७० ॥ धासकस्य रसे पध्या सप्तधा परिभाविता । कृष्णा वा मधुना पीता रक्तपित्त हुतं जयेत् ॥ ७१ ॥ A -- r स्वरसः सरस: प्रोत: कल्को हपदिपेषितः । कथितस्तु गृतः शीतः शर्वरोमपितो कितः ॥ ०२ में ·रक्तपित्ताधिकारः। २२५ ट्रव्येण यावता द्रव्य मेकीभूयाऽऽर्द्रतां व्रजेत् । तावत्प्रमाणं निर्दिष्ट भिपग्भिर्भावना विधी ॥ ७६ ॥ वीरेण लाक्षां मधुमिथितेन प्रपोयजीणे पयसान मद्यात् ।' उद्यो निहन्याटुधिरं क्षतोत्थं कान्तार्जुनानामथवापि कल्कम् ॥७४। सस्क' मधूकविफलार्जुनानां निशिस्थितं लोहमये सुपात्र । माज्यं विलिह्यानुपिवेत्सुशीत सशर्करं छागपयः सुधातः ॥ ७५ ॥ प्रतिनिस्मृतरतो वा चौद्रयुक्तं पिवेदनु । यहा भक्षयेदाज मांस पित्तसमायुतम् ॥ ७६ ॥ पारावतस्य मांस' वा तसिद्ध सशर्करम् । भक्षयेन्मधुना शीतं रक्तपित्तनिवारणम् ॥ ७७ ॥ सकफे ग्रधित रक्त क्षारः सक्षौद्रमर्पिपा । मृम्पालोत्पलपद्मानां किंशुकासनयोस्तथा ॥ ७ ॥ मधुकस्य प्रियंगूना मवलेहः पृथक् पृथक् । .. प्रायेणोपहताग्नित्वात् सपित्तमतिमार्यते ॥ ७ ॥ प्राप्नोति चास्यवेरस्यं नवान्नमभिनन्दति । नागरेन्द्रयवौ तव पातव्यौ तण्डुलावुना ॥ मिदा यवागूर्जीर्णे वा चारीतकदाडिमैः ॥ ८० ॥ नासाप्रवत्तमधिरं तभ्रष्ट लक्षापिष्टमामलकम् । सेतुरिव तोयवेग रुणद्धि मूर्ध्निमलेपेन ॥ ८१ ॥ ध्रागप्रहत्ते जलमाशुदेय सशर्करं नासिकया पयो वा। द्राक्षारस क्षीरघृतं पिवदा मशकरं चक्षुरस पिवंदा ॥२॥ रमो दाडिमपुप्पोत्थो रसो पूर्वाभवोऽथवा। प्रामास्थिजः पलाण्डोर्वा नासिकाउतरताजित् ॥ ८३ ॥ रसो दाडिमपुष्पस्य दुर्वारससमन्वित । पालतकरसोपेतः पथ्या रससमन्वितः ॥८४ - -

·R२६
वनसेने
योजितो नासयोः क्षिप्रं त्रिदोषमपि दारुणम् ।
मासारत प्रहत्तन्तु हन्यादिति किमद्भुतम् ॥ ५॥
दूर्वाभयादाडिमपुष्यकानां लाक्षामलक्याः स्वरसेन नस्वम् ।
दिनवयं यः कुरुते प्रभाते नासाऽसन' नाम रज निहन्ति ।
--
ग्यामाऽख मोरटानन्ता शर्कराभिः शृतं तम्।
सर्वदोपहर हृद्यं नस्यं नासागतेऽसृजि ॥ ८७॥
इति श्यामाप्तम्।
भिव्यफलं माप कुलित्थी वंशपत्रिका।
जलस्थलोद्भवी कर्ण मोचकौ खरमनरी ॥८॥
दण्डोत्पलस्य मूलन्तु निःक्काच्याष्टगुणेऽम्भसि ।
तत्पादशेपित तैलं तुल्यं कृत्वा विपाचयेत् ।
तत्तैलं प्रतिमन पानाहाख्यं गदं जयेत् ॥८॥
इति दूर्वाद्य तेलम्।
रक्तातिसारिक कर्म रतो स्यात्यायुगामिनि ।
पित्तप्रमैहिक कर्म मेदगे विनियोजयेत् 120
.
9
मृतं धीर पिवेचापि पञ्चमूल्या पाया।
गोकण्टकाना स्वरसैः पर्णिनीभिस्तथा पयः॥८॥
इन्न्याशुरत सरज' विधेपान्मूत्रमार्गगम् ।
मेदगे विहितथापि बस्तिरुत्तरसंजिकः ॥ ८॥
इति षपञ्चमूलीचीरम् ।
चन्दन नलदं लोध्र मुशीरं पद्मकेशरम् ।
नागपुष्पञ्च विल्खच भद्रसुस्त सशर्करम् ॥ ८३ ॥

·रतपित्ताधिकारः। . . कीवरचैव पाठातु कुटजोत्पलमेव च । शृङ्गवे सातिविषा धातकी सरसावनम् ॥४॥ भास्नास्यि जम्बूसारास्थि तथा मोचरसोऽपि च ।। नीलोत्पल समझाश्च सूक्ष्मैला दाडिमत्वचम् ॥ ५॥ चतुर्विगतिरेतानि समभागानि कारयेत् । तगालोदक युलं मधुना मह योजयेत् ॥ 24 योगो लोतिपित्ताना मर्शिणां ज्वरिणां तथा। मू मेदोपसष्टानां टपणानां प्रदापयेत् ॥ ७ ॥ प्रतीसारं तया छर्दि स्त्रीयाच रजसो ग्रहम् । प्रच्युतानाच गर्भाणां स्थापनं परमुच्यते ॥ ८॥ अखिनोः सम्मतो योगो रतिपित्तनिवईणः इति चन्दनाय चूर्णम् । टूर्वासोत्पलकिनल्क मनिष्टा से लबालुकम् । शिवा 'लोध्रमुशीरच मुस्तं चन्दनपद्मकम् ॥ ८॥ विपचेत्कार्पिक रेतैः सर्पिराज' मुखाग्निना। तण्डु लांबु त्वजाक्षीर दद्यादेवं चतुर्गुणम् ॥ १० ॥ द्राचायध्यादमधुक काश्मरी चन्दनं सितम् । पिष्टा तत्कार्पिक द्रव्य तपस्थं विपाचयेत् ॥ १०१॥ तत्पानं वमती रक्त नावन नासिकागते । कर्णाभ्यां यस्य गच्छेच्च तस्य कर्ण: प्रपूरयेत् ॥ १०२॥ चक्षुः साविणि रनो च पूरयेत्तेन चक्षुषी। मेट्रपायुप्रहत्ते च वस्तिकर्म च तद्धितम् ।। रोगकूपप्रहत्ते च तदम्यने प्रयोजयेत् ॥ १०३ । इति दूर्वा एतम्। दूर्वारोन्दीयर पन मनिटा गैलबालुका ।

·वसेने . राम्रामुस्ता तयोगीरं चन्दनं मधुकाहयम् ॥ १०४ ॥ पद्मक लोध्रकुष्टञ्च चन्दनं रजनीइयम् । ; }} काकोल्यो शारिव चेति कल्करभिश कार्पिकः । १ । वृतमस्थमजाचीर.तंडुलोदकसंयुतम्। ; FT" दूर्वायाः स्वरसेनापि साधितं मृदुनाग्निना ॥१६॥ तत्यानं वमतो रक्त नावनं नासिका गत। कर्णाभ्यां यस्य गच्छञ्च तस्य कर्णी प्रपूरयेत् ॥ १०७३, रक्तस्रावीणि चाशीसि लेपयेतेन सर्पिमा। riyar मद्रपायुप्रवृत्ते तु तदभ्यङ्ग प्रयोजयेत् ॥ १० ॥ पित्तजेपु विकारेषु स्फोटादिषु च बुधिमान्।17 विपेषु कीटदोषेपु विसर्पषु प्रयोजयेत् ॥ १०८। इति महादूर्वाधं तम्। न्यग्रोधो दुम्बरावश शङ्गानाऽऽपोथ्य वासयेत् । अहोरात्र जले तप्त वृतं तेनाम्भसा पचेत् ॥ ११ ॥ तदडै शर्करायुक्त लेहयेत् क्षौष्पादिकम् । पंधो वा यदि वा चोक रक्तं यस्य प्रवत्तते ॥११॥ सुरत तस्याशयुज्येत अग्निवेशवचो यथा ।। इति शुदाद्य तम्। शतावरीदाडिमतित्तिडोक' काकोलीमेदे मधुक विदारीम् । पिष्ट्वा तु मूलं फलपूगकस्य पृत प्रचेत् चोरचतुर्गुणञ्च ॥ १२ ॥ कामज्वरानाह विवन्धशूलं तद्रतापित्तञ्च तं निहन्ति ॥११३॥ 7... इति शतावरीतम् ।। शतावर्यास्तु मूलानां रम प्रधदय मतम् । तसमञ्च भवेत् क्षीर तास विशाचयेत् ॥ ११ ॥ जीवकर्षभको मैदा महामदातयैव च। . .

·रक्तपित्ताधिकारः। २२५ काकोलीचीरकाकोली मुद्दोकामधुकं तथा । ११५ सुहपी माषपर्णी विदारीरताचन्दनम् । शर्करामधुसंयुक्त सिद्ध विसावयेद घृतम् ॥ ११६ | रक्तपित्तविकारेषु वातरक्तगदेषु च । क्षीणशुक्र प्रदातव्यं वाजीकरणमुत्तमम् ॥ ११७ ॥ अगदाहं शिरोदाई ज्वर पित्तसमुद्भवम् । योनिशूलञ्च दाहल मूत्रकृच्छ्रश्च पैत्तिकम् ॥ ११८॥ एतान् रोगानिहन्त्या छिद्रामाणीव मारतः।। शतावरीसपिरिद बलवर्णाग्निबहनम् ॥ ११८॥ शतावर्यादिके चाज्ये शर्करामधुपादिकम् । इति हच्छतावरीतम्। वासां मशाखां सपलाशमूलां कृत्वा कपार्य कुसुमानि चास्याः । प्रदायकल्क विपचेद एतं त स नोटमाश्वेव निहन्ति रक्तम् ॥१२०१ शाणस्य कोविदारस्य अपस्य ककुभस्य च। करकान् कृत्वा प्रशंसन्ति पुष्पकञ्च चतुष्पलम् ॥ १२१ ॥ इति शसायं एतम् . समूलपवशाखनु वर्ष धोतं सकुष्टितम् । बरस तस्य निकास्य कपार्य वा जले शृतम् ॥ १२२ चतुर्गुणे मले तस्मिन् तमस्थं विपाचयेत् । असुमरीमिय कल्यायः सुखाग्निना ।। १२३. वियेत् काष्टदा पावे लोहमये दृटे। पनेन विधिना प मधपादसमायुतम् ।। १२४ ॥ पिदेवासे ये खासे रतपित्ते इलोमके । पिरोपघाने तिमिर तथा सग्नेच पावके ॥ १२५ ॥ २० ·२३४ वनसेने 1 न तुल्यमस्तिभैपज्यं विशेषाद्रक्तपित्तिनाम् । इति वासातम्। वासाकल्करसे सर्पि. पयसा सह पाचयेत्। कल्को भूनिम्बकुटज सुस्तयध्यातचन्दनै, ॥ १२६ ॥ उशीरमधुकानन्ता शारिवोत्पलपद्मकैः । वायन्त्युत्पलमूर्वाभि मंदयन्त्याय पल्लवैः ॥ १२० ॥" सिताक्षौद्रयुत हन्या द्रतापित्तं सुदारुणम् । पैत्तिक वातिक गुल्म 'स्वरभेद हलीमकम् ॥ १२८ ॥ ये चान्ये कीर्तितारोगा रक्तपित्तकफाशया. । तान् सर्वान्नाशयत्येतत्पीयमान हिताशिना ॥ १२८ । इति महावासाद्य एतम् । अश्वगन्धापलशतं तदई गोक्षुरस्य च । शतावरी विदारी च शालिपर्णोबलामृता ॥ १३० ॥ अश्वस्थस्य च शुङ्गानि पद्मबीज पुनर्नवा। काश्मयाथ फलञ्चैव मापबीज' तथैव च ॥ ११ ॥ पृथग्दशपलान् भागा यतुर्दोणेऽम्भस पचेत् । । द्रोणपे रसे तस्मिन् पूतशीते प्रदापयेत् ॥ १३२ ॥ मृद्दीकापद्मक कुछ पिप्पलीरक्तचन्दनम्। पत्रक नागपुप्पञ्च प्रात्मगुप्ताफल तथा ॥ १३ ॥ नीलोत्पल शारिवे हे जीवनीयान्यशेषत । पृथक्कर्षसमाभागा शर्कराया पलइयम् ॥ १३४ ॥ स्थात्पौण्ड्रकेचूणा माढकाटकमाहरेत् । चतुर्गुणेन पयसा इतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ १३५ ॥ रक्तपित्त क्षतक्षीण कामलां वातशोणितम् । पलीमक पाण्डुरोग वर्णभङ्ग स्वरक्षयम् ॥ १३ ॥ रस. , ·रक्तपित्ताधिकारः। - भूत्रकृच्छ्रमुरीदाई पाखंशूलञ्च नाशयेत् ।' एतदानां प्रदातव्यं बदन्तः पुरचारिणाम् ॥ १३७ ॥ स्त्रीणावाप्रजातानां दुर्बलानाञ्च देहिनाम् । लीवानामल्पशुक्राणां जीर्णानामपरेतसाम् ॥ १३८ ॥ थेदं बलकरं धन्य हवं वृष्यं रसायणम्। प्रोजस्तेजस्कर स्वयं मायुष्य प्राणबईनम् ॥ १३८ । सहयति शुष्काय पुरुषान्दुर्बलेन्द्रियान् । सर्वरोगविनिर्मुक्त स्तोयसिक्तो यथा द्रुमः । कामदेव इति ख्यात सर्पिरक्तं महागुणम् ॥ १४० ॥. इति कामदेवतम्। अनन्ताशारिवापा सलोभ्रं नोलमुत्पलम् । कल्कैरते. पचेत्सर्पि. सक्षीरं नावनं परम् ॥ १४१ ॥ रक्तपित्त प्रशमयेन्नारीणां प्रदर तथा ॥ १४२ ॥ इत्यनन्तायं एतम्। हस्तपादाङ्गदाहेपु व्वर रक्ते तयोर्ध्वगे। वासात शतावा सिद्ध वा परम हितम् ॥,१४३ ॥ . 1 . । -.- be दूर्वामधुकमनिष्टा द्राक्षेचरसचन्दनः । भारिवाइयनतारै स्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १४४॥ क्षीरं चतुर्गुणं दत्वा सिद्धमभ्यञ्चने हितम् । रक्तपित्तहरो त दल्य वातघ्नमुत्तमम् । टूर्वातैलमितिख्यातं शशिवर्णकरं महत् ॥ १४५ ॥ इति दूर्वावं तेलम् । मधुक मधुक द्राक्षालचीरीपिप्पली तथा। विजातस्य वयः की. शर्कराया: पलदयम् ॥ १४६ ।

·- / -२३२ वनसेने द्राचामधुकखजूरं पलांश लक्ष्यचूर्णितम् । मधुनागुटिकाबहाः घन्तोह पित्तशोणितम् ॥ १४ ॥ कासखासारचिछदि मूर्घाहिकामदनमान् । क्षतचर्य स्वरभंश मोहान दीर्घमारुतान् ॥ १४८ ॥ रत्नानिष्टीव इत्याच रुपिपासावरानपि । इति मधुकाद्यागुटिका। हई पुरातन वापि कुष्माण्डू कठिनं दृढम् । त्वक्सिरामिविनिर्मुक्त मन्त्रबोर्विवर्जितम् ॥ १४८। खिन्न सुपिष्ट दृषदि वस्त्रेणैव तु पीडितम् । विगष्कमातपे किश्चिद ग्रहीयात्तुतुला तत ॥ १५ ॥ प्रौदुम्बरे कटाहे तु पचेनस्य तु सर्पिष । छत्वा नौद्रनिभं तस्मिन् क्षिपेत् खण्डशत भिषक ॥ ११ ॥ कूष्माण्डपोडनात्तोय तेनैव विपचेत्युन । मुक्तसर्पियंदा पश्खे तदा पक्त विनिर्दिशेत् ॥ १५२ ॥ मुखिन्नपाके निष्पन्न सर्पिरई क्षिपेन्मधु । कणापलद्दयं चूर्ण जीरकञ्च सनागरम् ॥ १५३ ॥ त्रिरुगन्ध सधान्याक मरिच शुक्तिपाणिकम् । खादेदग्निबलापक्षी पथ्यभुनात्रया नरः ॥ १५४ ॥ कास खास चतक्षीण यक्ष्माण हृदये रुजम् । रक्तपित्त वर दाह छहिं च विमुञ्चति ॥ १५५ ॥ वैस्वयं पीनस कार्य जीमूतमिव मारुतः । इति खण्डकूष्माण्डकम्। कूष्माण्डकात्पलगते सुखिन्न निष्कुलीकृतम्। पचेत हतप्रस्थे शनस्तानमये कटे। १५६ ॥ यदा मधुनिम पाक स्तदा खराइयत न्धरीत् ।

·रतापित्ताधिकारः। २३३. " पिप्पली वेराभ्यो देपले जोरकस्य तु । वगैलापत्रमरिच धान्यकानां पलाईकम् ॥ १५० न्यसेचूर्णीकृत तत्र दासधयेत्ततः । । तत्पक स्थापयेप्राण्डे दत्वा चोट ताईकम् ॥ १५८ तद्यथाऽग्निवल खादे ट्रक्तपित्तीक्षतक्षयी। कासखासतमच्छहि तणावरनिपीडितः ॥१५॥ सृष्य पुनर्नवकर वलवर्णप्रसादनम् । घर सन्धानकरण हर्ण स्वरबोधनम् ॥ १६..? अखिभ्यां निर्मित येष्ट कुष्माण्डकरसायनम् । इति खण्डकूष्माण्डकः। पञ्चायञ्च पल' खिन कूष्माण्डात्प्रस्थमाच्यतः । पक्क पुलयत खंड वासाकाथाढके पचेत् ॥ १६१: शभाधावीघनर्भार्गी त्रिसुगन्ध थ कर्षिकै । शैलेय विश्वधान्याक मरिचय पलांशक. ॥ १६२॥ पिप्पलोकुडवञ्चेव मधुमानी प्रदापयेत् । कास श्वास क्षय हिका रक्तपित्तं हलीमकम् । द्रोगमम्नपित्तश्च पोनसच्च व्ययोहति ॥ १६३ ॥ , युक्तमर्पिपिकूष्माण्डे पाक बन्धेनुमुद्रया ॥ १६४ । इति वासाकूष्माण्ड । कूमाण्डकविधानेन सूरण परिकीर्तित । प्रर्यमा मूदवाताना मन्दाग्निना विशेषत ॥ १६५ ॥ इति सूरणपाक। ५ D ·घसेने चोरमिक्षुरसं यूपं पञ्चमूलीकषायजम् ।' अनुपान प्रयोक्तव्यं खण्डकूष्माण्डकादिषु । १५ F सामादाय वासायाः पवैदष्टगुणे जले। सेन पादावशेषेण पाचयेदाढर्क भिषक । १६० ॥ चूर्णानामभयानाच खण्डाच्छुडाच्छर्त तथा ! पले पिप्पलीचूर्णात् सिद्धशीते च माक्षिकात् ॥१८॥ कुडव पलमात्रन्तु चातुर्जातन्तु चूर्णितम् । विधा विलोडित खाद द्रक्तपित्ती यथानलम् ॥ १५॥ कासखासग्रहीत याणा च प्रपीडितः। १७० ॥ इति वासावरा -- पासाफुटजकूष्माण्ड शतपत्रमा सहामृता । नित्यमाः प्रयोक्तव्या मानतो हिगुणा मता: 11 -.- धीर चतुर्गुणं लेहाद एतं द्विगुणमुत्तमम् । पूर्णपादञ्च पैड़ दद्याम्मधुसिते समे ॥ १० ॥ पकीसत्य पचेले खादेदग्निवलं यथा । रक्तपित्त जयत्युम खण्डखाद्य रस स्मृतम् ॥ १० ॥ इति शर्करासम शम्। पमृता पिता दन्ती थावणी सदिरोहय। पिषको भाराजर कोकिला भपुष्कर । पुनर्नवसाकामा: भिमुमोरटदारवाः ।

·रक्तपित्ताधिकार . I अहीरविरसो दर्भः कुशास्थि सह पीवरी १७५--- गवाधीवरुण: कन्द पविकातालमूलिका। नागबलाकणामूलं कुष्टं वाधणयष्टिका । १७६ । पलोमितानि सर्वाणि जलद्रोणे विपाचयेत् । पष्टभागावशिष्टन्तु कषायमुपकल्पयेत् ॥ १७७ ॥ विफलायास्तथा प्रस्थं जलाष्टगुणपाचितम् । तस्मादष्टावशेषस्तु कषायस्तु परिसुतः ॥ १७ ॥ माधिकेन इतञ्चापि पुटितञ्च यथाविधिः । पायसं चूर्णितं पूर्त पल थोडशसम्मितम् ॥ १७॥ पलान्यनस्य चत्वारि तावन्ति गन्धकस्य च । हे पले च रसस्यापि पुटितस्य यथाविधिः ॥ १८॥ गुड़स्य च पलान्यष्टौ सितायाचाथ पैत्तिके रक्तपित्तेऽथं खण्डस्य मत्यण्ड्या वाथ कार्षिके ॥ १८१. गुग्गुलोदिपलं दत्वा प्रस्थाधं सर्पिषस्तथा। एवं पाकविधिजस्तु पचेल्लोई समाहितः । १८२। शीतेऽवतार्यमधुन: क्षिपेदष्टपलं भिषक् । माक्षिकस्य विशुद्धस्य दिपले रजसः क्षिपेत् । १८३.. शिलाजतोस्तथा चूर्ण पलाई सम्मित भिषक् । पथैषां प्रक्षिपञ्चूर्ण पलमान पृथक् पृथक् ॥ १८ ॥ विकटुत्रिफलादन्ती विकृता नीरकदयम् । गायत्रिसार तालीशं धान्यकं मधुयष्टिका । १८५ । एमारसांजनं शृङ्गी चित्रकं चव्यमुस्तकम् । चार्जातककडील लवङ्ग जातिकं फलम् ॥ १८.. द्राशाखजूरक चूर्ण पलाधं सम्मित भिषक् । एषा लोहवर श्रीमान् सर्वव्याधिमणाशनः ॥ १८७ ·३२६ वनसेने यत्र यत्र प्रयुञ्जीत तत्तदाशु विनाशयेत् । रक्तपित्तेऽम्लपित्ते च क्षये कुष्टे वर रचौ ॥ १८८ । दुर्नानि चोदरे शूले ग्रहण्याञ्चामवातके । वातरक्त मूत्रकृच्छ्रे प्रमेहे शर्करागदे ॥ १८ ॥ पस्योपयोगान्मनुजा स्तारुण्यमधिगच्छति । ब्रह्मचर्येण कुर्वीत मुतं माक्षिकसर्पिषा । १८०11 मापक रतिका हया यावदष्टौ च मापकाः। - वर्जयेद द्विदल सूपं मांसं चानूपसम्भवम् ॥ १८॥ ककारपूर्वक सर्व प्रयत्नेन विवर्जयेत् । अमृताख्यो वरो लोहः सर्ववैवोपयुज्यते ॥ १८२ । अनेन जन्तवः स्वस्था नीरजः सन्ति नान्यथा । इत्यमृताख्यं लोहरसायणम् । शतावरीछिनरहा वृपमण्डतिकाबला। तालमूली च गायत्री विफलग्यास्वचस्तथा ॥ १८३॥ मार्गीपुष्करमूलस्य पृथक् पचपलानि तु । जलद्रोणे विपक्तव्य मष्टभागावशेपितम् ॥ १८४ ॥ दिव्योपधि हतम्यापि माक्षिकेन इतस्य च । पलद्दादश देयं रुक्मलोस्य चूर्णितम् ॥ १८५ ॥ खण्डतुल्यं दृतं देखें पलपोडगकं वुधैः। पचेताम्ममये पाने गुड़ादेः पाकवद्यया ॥ १६ ॥ मस्थाई मधुनो देय शुभारमजतकं त्वचम् । शृङ्ग विडङ्ग कपणाच गुण्ठानाजी पल पलम् ॥ १८०१ विफलाधान्याक पत्र दर्य मरिचकेगरम् । घूर्ण दवा सुमयिस सिग्धमाण्डे निधापयेत् १८८ ॥

·रक्तपित्ताधिकारः। यथा कालं प्रयुनीत विड़ालपदक' ततः। गव्यक्षीरानुपानच्च सेव्य मांसरस पयः ॥ १८ गुरुकृप्यानपानानि निग्ध मांसादि हणम् । रक्तपित्तं प्रदुष्टच क्षयं कास विशेषत. ॥ २०॥ वातरक्त प्रमेहच शीतपित्तं वर्मि लमम् । खयधुं पाण्डुरोगच्च कुष्ट प्लीहोदरं तथा ॥ २०१॥ पानाहं रक्तस्त्रावञ्च अम्लपित्त निहन्ति च । चक्षुष्यं हहण वृष्यं मानल्य प्रीतिवर्धनम् ॥ २०२॥ प्रारोग्यं पुत्रद श्रेष्ठं कायाऽग्निवलवई नम्। थीकर लाघवकर खण्डखाद्यं प्रकीर्तितम् ॥ २०३॥ छागं पारावतं मांस तित्तिरिककराः शशाः । कुलिङ्गाः कृष्णसाराये तेषां मांसानि योजयेत् ॥ २० ॥ नारिकरपयः पानं सुनिपन्नकवास्तुकम् । शुष्कमूलकजीबाख्य पटोल वहतीफलम् ॥ २०५॥ फल वार्ताकपक्काम खजूर स्वादुदाडिमम् । ककारपूर्वक यच्च मांस चानूपसम्भवम् ॥ २०६ ॥ वर्जनीयं विशेपेण खण्डकाद्य समझता। इति खण्डखायो लेहः । यच्च पित्तन्वरे प्रोत वहिरन्तथ भेपजम् । रक्तपित्ते हितं तच्च क्षीणक्षतहितं च यत् ॥ २०७॥ शीतावगाहसेकाद्याः प्रशस्तारक्तपित्तिनाम् । दाडिमामलक विहानम्मसात्मयाय दापयेत् ॥ २०८॥ शालिपष्टिकनीवार चणमुहमसूरकाः । स्थामाकाश्च प्रियग्वय भोजनं रक्तपित्तिनाम् ॥ २०८। पटोलनिम्ववेत्राय तण्डुलीयादयो हिता.।

·२१८ वनसेने पारावतकपोतांय लावान् रक्ताक्षवर्णकान् ॥ २१. 1 शशान्कपिञ्जलानेणा हरिणान् कालपुच्छकान्। रतपित्तहराविद्या सांस्त्वेषां प्रयोजयेत् ॥ ईपदम्नाननम्नाच तभृष्टान् सशर्करान् ॥ २११ सामान्यो हितयोगेषु द्रव्यशक्ति समोच्य हि । प्रयोज्यो रक्तपित्तादौ योगो वातादिजे गदे ॥ २१२ ॥ इति वदसेने रक्तपित्तनिदानचिकित्साधिकार समाप्तः ॥८॥ . अथ राजयक्ष्मनिदानमाह। वेगरोधात् क्षयाच व साहसादिपमासनात् । विदोषो जायते यक्ष्मा गदो हेतु च दुष्टयात् ॥ १॥ कफप्रधानैदीपस्तु रघु रसवम सु। पतिव्यवायिनो वापि क्षीणेरतस्यानन्तराः । घीयन्ते धातवः सर्वे ततः शुष्यति मानवः ॥२॥ खासागसादकफसंस्रवतालुशोप वम्यग्निसादमदपीनसकासनिद्राः । शोपे भविष्यति भवन्ति स चापि नन्त. शुक्ले क्षणो भवति मांसपरोरिरं सः ॥ ३ ॥ स्वप्रेषु काकशकशलकिनीलकण्ठ ग्भ्रास्तथैव कपयः रुकलासकास। ते याइयन्ति सनदीविजलाय पग्मे- छुकांस्तनपवनधूमदवादिताय ।।

·यक्ष्माधिकारः।
२३८
सपाखाभितापश्च सन्तापः करपादयोः ।
चरः सर्वाङ्गगयेति लक्षण राजयक्ष्मणः ॥ ५॥
कासो ज्वरः पार्श्वशूल स्वरभेदो महारुचिः ।।
अग्निमान्द्य विजानीया लक्षणं राजयक्ष्मणः ॥an
खरीदोऽनिलाच्छूल' सद्वोचयांसपार्खयोः ।
ज्वरो दाहोऽतिसारच पित्तामुक्तस्य चागमः ॥७॥
शिरसः परिपूर्णत्व मभवाच्छन्द एव च ।
कासः कण्ठस्य चोइसो विज्ञेयः कफकोपतः ॥ ८॥
भक्तद्देपो ज्वरः कास: खास: शोणितदर्शनम् ।
खरभेदश्च जायन्ते पड़रूपे राजयक्ष्णि neu
एकादशभिरभिर्वा षड्भिर्वापि समन्वितम् ।
कासातिसारपाङर्ति स्वरभेदाऽरुचिन्वरी ॥१०॥
विभिर्वा पीडित लिङ्गः ज्वरकासाऽसृगामयैः ।
नहाच्छोपादित जन्तु स्खमिच्छन् विपुलं यथः ॥ ११ ॥
सर्वैरर्धेस्त्रिभिर्वापि लिगैमांसबलक्ष्यैः ।
युक्तो बय॑थिकित्स्यस्तु सर्वरूपोप्यतोऽन्यथा ॥ १२ ॥
महाशन क्षीयमाण मतिसारप्रपीडितम् ।
शूनमुष्कोदरश्चैव यक्ष्मिण परिवर्जयेत् ॥ १३ ॥
शुक्लाक्षमन्नद्देष्टार मूर्ध्वशासनिपीड़ितम् ।
कच्छ्रेण बहुमेहंतं यक्ष्माहन्तीह मानवम् ॥ १४ ॥
परं दिनसहनन्तु यदि जीवति मानवः ।
सुभिपम्भिरुपक्रान्तस्तरणः शोपपीडितः ॥ १५॥
उपक्रमेदात्मयन्तं दीप्ताग्निमवशं नरम् ॥ १६ ॥
ध्यवायशोकवार्धक्य व्यायामाश्विप्रशोषितान् ।
व्रणोर.क्षतसंजो च भोपियो लक्षणे शृणु ॥ १७॥

·२४०
ध्यवायशोपोशुक्रस्य क्षयलिङ्ग रुपद्रुतः ।
पांडुदेहो यथा पूर्व क्षीयन्ते चास्य धातवः ॥१८॥
मध्यानशीलः स्रस्ताङ्गः शोकशोथपि तादृयः ।।
विना शक्रक्षयक्ते विकाररुपलक्षितः ॥ १८॥
जराशोषो कृशो मन्दो नष्टबुद्धिबलेन्द्रियः ।
कम्पनोऽरुचिमान् भिन्न काश्ययात्रहतखः ॥ २० ॥
टीवति श्लेषणाहीनो गौरवारचिपीडितः ।
संप्रसुतास्यनासाचः शुष्करूक्षमलच्छविः ॥ २१ ॥
पध्वशोपी च स्रस्ताङ्गः संझटपरुषच्छविः ।
प्रसप्तगात्रावयवः शुष्कलोमगलाननः ॥ २२ ॥
व्यायामगोषीभूयिष्ट मेभिरैव समन्वितः ।
लिङ्ग राक्षतकृतैः संयुक्तस क्षत विना ॥ २३ ॥
रक्तचयावेदनाभि स्तथैवाहारयन्त्रणात् ।
प्रणितस्य भवेच्छोषः स चासाध्यतमो मतः ॥ २४॥
.
अथ चिकित्सामाह।
घ्यवायगोषिणां चीररसमांसाज्यभोजनः ।
सकलैर्मधुरैईयेः जीवनीयैरुपाचरेत् ॥ २५ ॥
दर्पणाखासनै: चीरः सिग्धैर्मधुरशीतलः ।
दीपनलघुभियान : शोकशोषमुपाचरेत् ॥ २६ ॥
पास्यासुखैर्दिवास्वप्न शीतैर्मधरहणः ।
समांसरसाहार रध्वशोपिणमाचरेत् ॥ २०॥
प्रणशोपं जयेत् सिग्ध पन: खागोतलेः ।
पदरिना यूपंमांसरसादिभिः ॥१८॥

·यच्माधिकारः। २४१. व्यायामशोषिणं खिग्धः क्षतक्षयहितैर्हिमैः।-- पाचरंजीवनीयै विधिना भिकेन तु ॥ २९ ॥2. बलिनो बहुदोषस्य पञ्चकम्माणि कारयेत् । यमिणः होगदेहस्य तत्कृतं स्वादिषोपमम् ॥ ३० ॥ शकायतं बलं पुसां मलायतच्च जीवितम् । अतो विशेषात् सरक्षेट् यक्ष्मिणो मलरेतसी । ३१ । शालिपष्टिकगोधूम यवमुद्रादयः शुभाः । मद्यानि जागलाः पक्षि मृगाः शस्ताविशोपिताः ॥ ३२॥ मूलकानां कुलित्यानां यूपैर्वा सूपसंस्कृतः । सपिप्पलीक सय सकुलित्य सनागरम् । दाडिमामलकोपेतं निग्धमाज रस पिबेत् ॥ ३३ ॥ । येन पंडिनिवर्तन्ते विकाराः पोनसादयः ॥ ३४ ॥ दृश्यतो द्विगुणं माम सर्वतोऽष्टगुण जलम् । पादरवं संस्कृतं चाज्यं पडङ्गो यूप उच्यते ॥ ३५ ॥ इति षडन यूषः। धान्य पिप्पली विश्व दशमूलीजलं पिबेत् । पार्श्वशूलज्वरश्वास पीनसादि निवर्तये ॥ ३६ ॥ अश्वगन्धानता भांर्गी दशमूलीवचारूपा। पुष्करातिविपेचन्ति क्षयं हीररसाशिनः ॥ ३० ॥ कपिमाम समादाय नक्षाचूर्णन्तु कारयेत् ।, तत्पिवेत् क्षीरसयुक्तं चयरोगहरं परम् ॥ ३८ ॥ हारि कागमांसन्तु वक्षाचूर्णीकृतं शुभम् । अनाक्षीरेण पातव्यं क्षयव्याधिविनाशनम् ॥ ३८॥ दशमूलवचाराना पुष्करसुरदारनागरैः कथितम् । 7 ·२४२ वगसेने पेयं पार्वशिरोरुक क्षयकासादि शान्तये सलिलम् ॥ ४० ॥ ककुभत्वनागबला वानरिबीजानि चूर्णित पयसि । पकं मधुष्टतयुक्तं ससितं यक्ष्मादिकासहरम् ॥ ४१ ॥ स्थिरा पुनर्नवैरण्ड वासर्पभाः सनीवकाः । स्वदंष्ट्राभीरुलांगूली विदारीईसपादिका ॥ ४२ ॥ हहत्यौ वृथिकाली च हे मेदे मर्कटी तथा । शोषगुलमानिलखास कासपित्तहरो गणः ॥ ४३ ॥ दियञ्चमूलीमगधा धान्यनागरज जलम् । चातुर्जातकसयुक्तं पिबेन्नित्यं क्षयातुरः। कासज्वरादिशमनं बलपुष्टिविदईनम् ॥ ४४ ॥ समूलपवच्छदपलवाया रसः प्रयोज्यो मदयन्तिकायाः । मासोपयोगेन समस्तलिङ्गं यक्ष्माणमुन इरति प्रसय ४५ ॥ छागमाम पयः छागं छागं मर्पिः सनागरम् । छागोपसेवाशयनं छागमध्ये तु यक्ष्मनुत् ॥ ४६ ॥ कूष्माण्डकफलोत्येन रसेन परिपेपितम् । लाक्षाकर्पवयं पीत्वा जयेद्रक्तचयं नरः ॥ ४७ ॥ व्योपं शतावरोनोणि फलानि हे बले तथा । मामयदरो योगः सेव्यो लोहरजोन्वितः॥४८॥ एतद्दचः क्षत हन्ति कण्डमां विविधां रुजम् । राजयक्ष्माणमत्युग्र बाहुस्तम्भमयादितम् ॥ ४॥ मधुनाया बिड़नाग्म जतुलोचताभयाः । प्रन्ति यक्ष्माणमत्युप सेव्यमाना हितागिनः । ५.. चय्यय्योपविड़ङ्गानि चूर्ण कृत्वा लिहेबरः । मर्पिमधुभ्यां सुथेत क्षयरोगान मंगयः ॥ ५ ॥ दिनकरदीधितिशोपित पारावतमांममनुदिनं नियतम् ।

·यच्माधिकारः। २४३ यो लेदिमधुटताभ्यां सजयति यक्ष्माणमत्युग्रम् ॥ ५२ ॥ कृष्णाद्राक्षासितालेहः क्षयहा क्षौद्रतैलवान् । मधुसर्पियुतो वाखगन्धा कृष्णासितोद्भवः । ५३ ॥ शर्करामधुसंयुक्तं नवनीतं लिहत् क्षयी। क्षीराशी लभते पुष्टि मतुल्ये चाज्यमाधिक ॥ ५४॥ शतपुप्पा नतं कुष्ट मधुकं देवदार च । पिष्ट्वा लेपः ससर्पिष्कः पृष्टपाखांशरुक्षु च ॥ ५५ ॥ चूर्ण काकुभमिष्ट' वासकरसभावितं बहन्वारान् । मधुरतसितोपलाभिर्लिा क्षयकासरतापित्तहरम् ॥ ५६ ॥ जीवन्ती शतवीना च विकसा सुपुनर्नवा। अश्वगन्धाभयाभांर्गी तर्कारीमधुकं बला ५७ ॥ विदारीसर्पपा कुष्ट' तंडुलीयाऽतसोफलम् । मापास्तिलाय किञ्च सर्वमेकत्र चूर्णयेस् ॥ ८ ॥ यवचूर्णञ्च द्विगुणं दनायुक्तं समाक्षिकम् । एतदुदर्तनं कार्य पुष्टिवर्ण बलप्रदम् ॥ ५८ ॥ पुरये शोपिणां कार्य मभ्यगोहर्तनादिकम् । इति जीवन्त्याद्युहर्त्तनम् । पिबेन्नागवलामूलं सार्धं कर्ष विबर्दितम् । पल क्षारयुतं मास क्षीरवत्तीरनत्रभुक् ॥ ६ ॥ एप प्रयोगः पुध्यायुः बलारोग्यकरः परः ॥ ६१ ॥ मितोपलातुगाचीरी पिप्पली बहुला वचः । अन्यादूचं द्विगुणितं लेहयेन्मधुसर्पिपा ॥ ६२ ॥ चूर्णितं प्राशयेदेत च्छासकासध्वरापहम् ।

·२४४ वनसेने पार्खशूलञ्च मन्दाग्निं सुप्तनिद्वामरोचकम् । हस्तपादाङ्गदाहेषु ज्वर रते तथोर्ध्वगे । ६२ ॥ इति सितोपलादिलेहः। तालीसपत्र मरिच नागरं पिप्पली शुभा। यथोत्तरं भागहमा वगैला चाईभागि ॥ ६४॥ पिप्पल्याट गुणा चात्र प्रदेया सितशर्करा। कासखासारुचिहरं तचूर्णं दीपनं परम् ॥६५॥ इत्पाण्डुग्रहणीदोष मोहशोपच्चरापहम् । छातीसारशूलनं मूढवातानुलोमनम् ॥ ६६ ॥ कल्पयेद् गुटिकाञ्चैव चूर्ण पत्ता सितो पलम् । गुटिका ह्यग्निसंयोगा चूर्णालघुतरा स्मृता ॥ ६ ॥ इति तालीसादिचूर्णगुटिका। तालीगं चिवर्क व्योपं दाडिमं तित्तिडोयकम् । एतेषां पलिकान् भागान् दोप्यको गजपिप्पली ॥१८॥ यवानी शतभेद्यश्च समिघ्नं ग्रन्धिकं तथा । चव्यञ्च केगरचव इपुषाजाज्यधान्चकम् ॥ ६८ जातीफलं लयद्दश्च विसुगन्ध कया शुभा। एतेषां कपमेयान्तु हिगुणा शर्करा भवेत् ॥ ७० ॥ पीनसं राजयक्ष्मा द्रोग वातपैत्तिकम् । मूषकधावेवरोगान् पांडुरोग हलोमकम् ॥ १॥ प्रगोति पातजान् रोगांयत्वारिंग पेत्तिकान् । किंगति भिकाय कादगगनग्रहान् ॥ ७२ ॥ बरानानि चागामि भगन्दरांश गोपकान् । वेगमर्यहननश्चय करून्तन् हनुग्रहम् । ३३ .

·५।।पा। २४५ महातालीगमित्येतत् सर्वान् व्याधीन् बपोहति ॥ १४ ॥ इति महातालीमादिचूर्णम् । तालीसमरिचनागर पिप्पलीतन्मूलघुटिफरत्वधः । भातिफलभूपाल त्वचीरीमुस्ततुल्यांशम् ॥ ७५ ६ चूर्ण विगुणसितोपल मेतद्यं प्रदीपनं हृद्यम् । ब्वररपित्तकास खासक्षयगुल्मशूलघ्नम् । ७६ ॥ कम्यतिसारग्रहणी हृद्रोगा मूढमारत दाहम् । करचरणादिषु शमयति पांडुमदं कण्ठरोगञ्च । ७७ ॥ इति तालीशायं चूर्नम् । कर्पूरचोचक कोल जाजीफलदलैः समः । लवङ्गमांसीमरिचैः कृष्णाशुण्ठीविवर्धितः । ७८ ॥ चूर्व मिता समं हृद्यं रोचनं क्षयकासजित् । वैश्वय्यखासगुल्मार्श: छर्दिकण्ठामयापहम् ॥ ७ ॥ प्रधुम्न चाबयानए भेषबहेषिणां हितम् ॥ ८० इति कर्पूरावं चूर्णम् । नातिफलं विड़गानि चित्रकं तगरं सिलाः । वालीसं चन्दनं शुण्ठी लवङ्ग चोपकुच्चिका ॥ १॥ कपूर चामयाधात्री मरिचं पिप्पलीतुगा। एपामचसमा भागा थातुर्मातकसंयुताः । ८२॥ पलानि सप्तमझायाः शर्करा सम योजिताः । जयेकासं क्षयं खास ग्रहणीमग्निमार्दवम् ॥ ८३ ॥ वातमेमोवाथान्यान् प्रतिश्यायानऽरोचकान् । एतानव रुजो इन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥४॥ इति वातिफलादिचूर्वम्। . ।

·२४६ वसेने शृङ्गार्जुनाश्वगन्ध नागबलापुष्करावयाशिवाहाः । तालीसादिसमता सेहा मधुसर्पिभ्यां यक्ष्मइराः ।। शृद्धायं चूर्णम्। यवानीतित्तिडीकञ्च नागरञ्चालवैतसम् । दाडिमं वदिरञ्चाम् कार्पिकानुपकल्पयेत् ॥ ८॥ धान्धसौवर्चलाजाजी वराङ्गं चाईकर्पिकम् । पिप्यलोनां पलञ्चकं हे पले मरिचस्य च ॥८॥ शर्करायाय चत्वारी पलान्येकन चूर्ण येत् । जिह्रासंशोधनं हृद्यं तचूर्ण भक्तरोचकम् ॥ ८ ॥ हत्योहपार्षशूलन विबन्धानाह नाशनम् । कासखामहरं ग्राहो ग्रहण्यों विवन्धनुत् ॥८॥ इति यवान्यायं चूर्णम् । सूक्ष्मैलाकेमरं त्वक् च पत्र' तालीशज तुगा पृथ्विका दाडिम धान्य जीरकञ्च हिकार्पिकम् ॥८॥ पिप्पन्नी पिप्पलीमूल चयचित्रकनागरम् । मरिच टोप्यकञ्जैवं वृक्षाग्न चाम्बवेतसम् ॥ ८१. अजमोदाजगन्धा च दधित्वचैति कार्षिकम् । प्रदेयमिह शहाया: कर्करायाधतुष्पलम् ॥ ८२. चूर्ण मस्ति प्रदातव्यं परमं सचिवर्धनम् । मोहकाममधागामि खाम शून ज्वर यमिम् ॥१॥ निहन्ति दीपयत्वग्निं वलवर्ष प्रदं परम् । यातानुम्नोमन ही फण्ठनिधाविशोधनम् ॥४ प्रति समसायं चूर्मदा गडचीयारियातम्या पक्षमूनीवसाहपम् । ममूलपवमाखन्तु पयग्दापनानि 12.

·यच्माधिकारः। २४० नलद्रोणे विपत्तव्यं यावत्पादावशेषितम् । पिप्पलीचन्दन लोभ्रं झोवेरीशीरपर्पटम् ॥ ८ ॥ पाठाभूनिम्बयध्याह्न वायन्तो नीलमुत्पलम् । मुस्तकेन्द्रयवाः शुण्ठो कटुकं सदुरालभम् ॥ ८ ॥ त्वपत्र पमूलञ्च कल्करर्धपलैभिपक् । अजाचीरेण तत्तुल्यं तपस्यं विपाचयेत् ॥ ८८ ॥ हन्ति यक्ष्माणमत्युग्रं रक्तपित्तं त्रिदोपजम् । प्रबासकासक्षतक्षीण दाहशोथरुजापहम् ॥ ८॥ इत्यमृतायं एतम् । पासामृतारिष्टनिदग्धिकानां रसेऽखगन्धेभवलार्जुनाम् । सिद्ध सपञ्चोपणपुष्कराणां कल्क तं छागपयस्मु भोपे ॥१०॥ इति वासावं छतम् । बलाविदारिगन्धाभ्यां विदायामलकेन च । सिद्ध सलवण' सर्पि नस्यं पेयमनुत्तमम् ॥ १०१॥ इति बलाद्य एतम् । दृतं खर्जरमृदीका मधुकैः सपरुयकैः । सपिप्पलीकैवैवयं कासवासज्वरापहम् ॥ १०२ ॥ इति खजूराद्यं तम् । एलानमोदामलकामयाक्ष गायविनिम्खागनसालसारान् । विडङ्गभनातकचिवकश्च कटुत्रिकाम्भोदसुराष्ट्रिकांस्तु ॥ १०३ ॥ पक्वा जले तेन पचेत्तु सर्पिस्तस्मिंस्तु सिहे त्ववतारित छ । विशत्पलान्यत्र सितोपन्नायादद्यात्तुगाक्षीरिपलानिपड् च ॥१०४॥ प्रस्थे एतस्य दिगुणञ्च दद्यात् चौद्रं ततो मन्यकृतं विदध्यात् । पल पल प्रातरतो लिहेच पचापिवेत् क्षीरमतन्द्रितय ॥ १०५॥ एतदिधेयं परम पवित्र दोषघ्नमायुथतमं तथैव ।

·२४८ वसेने यक्ष्माणमाशुव्यपहन्ति नून पांड्डामयञ्चैव भगन्दरञ्च ॥ १॥ न चात्र किञ्चित्परिवर्जनीयं रसायनशैतदुपास्य मानम् । पन्यतामन्यष्टतम् अत्र चतुर्गुणक्वाथेन कल्फामिदं पाच्यम् । दशमूलीमृतात् क्षीरात् सर्पियदुदियाश्रयम् । सपिप्पलीकं सक्षौद्रं हतं खरविशोधनम् ॥ १०७ ॥ शिरः पाशशूलघ्र कासवासवरापहम् ॥ १०८॥ इति दशमूलीशृतं पृतम्। पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरी। सयावशूकैः सक्षीरैः स्रोतसां शोधन वृतम् । कल्कोऽघपादिकः कार्यः क्षीरचापि चतुर्गुणम् ॥ १०॥ इति षड़गाएतम्। जीवन्ती मधुक द्राक्षा फलानि कुटजस्य च । शण्ठीपुष्करमूलञ्च ब्यानोगोरकं बला ॥ ११ ॥ नीलोत्पल चामलको वायमाणा दुरालभा। पिपाली च समष्ट्रिष्टा कृतं वैद्यो विपाधयेत् ॥ ११॥ एतद व्याधिसमूहस्य रोगेशस्य समुत्थितम् । रूपमेकादाविधं मर्पिरुन व्यपोहति ॥ ११२॥ इति मोवन्याय एतम्। पिप्पलीगुडसंयुक्तां छागक्षीरयुतं एतम् । एतदग्नि विश्वायं मर्पिय क्षयकासिमाम् ॥ ११३॥ अति पिपलीटतम् । पटोयनागुडूचस्प पञ्चमूलतुना पचेत् । द्रोपिपामध्मामध्ये तक पात्रं पद तम् । ११४॥

·यचमाधिकारः। २४८ -- । धात्रीविदारीक्षुरसे त्रियाले पयसोऽर्मणे । सुपिटेनीवनीयैश्च पाराशरमिदं कृतम् ॥ ११५ । ससैन्यं राजयक्ष्माण सुन्मूलयति भीलितम् । इति पाराशरतम्। श्वदंष्ट्रां सदुरालभां चतस्रः पणिनी वलाम् । भागानेताम्मितान् कल्ला पलं पर्पटकस्य च ॥ ११६ ॥ पचेदष्टगुणे तोये चतुर्भागावपिते । रसे तु पूते ट्रयाणा मेषां कल्क समाचरेत् । शठीपुष्करमूलानां पिप्पली वायमाणयोः ॥ ११७॥ आमलक्याः किरातस्य तितस्य कुटजस्य च । फलानां शारीवायाश्च सुपिष्टानक्षरमम्मितान् ॥ ११८॥ तैः साधयेद् पृतप्रस्थं क्षीरं हिगुणितं भिषक् । वरं दाहं धर्म भोप मंशपार्थशिरोरुजम् ॥ ११८॥ कृष्णार्दिमतिसार मेतत्सपिळपोहति । । पचेदगुणेनाव दृतं नेयं चिकित्सकैः ॥ १२० ॥ इति वदंतायं एतम्। । छागमांसं तुलां ग्टच्य साधयेनवणेऽम्भसि । - पादशेपेण तेनैव सर्पिः प्रस्थं विपाचयेत् ॥ १२१॥ १ ऋडिवृदिय मेटे हे जीवकर्पभको तथा । । काकोलीचीरकाकोली कल्कपृथक् पलोम्मितैः ॥ १२२ ॥ सम्यक् सिद्धे चावतार्य शीते तस्मिन् प्रदापयेत् । शर्करायाः पलान्यष्टो मधुनः गुडवं क्षिपेत् ॥ १२३ । पल प्रत्न लिहबात यक्ष्माण हन्ति दुस्तरम् । क्षतक्षयच्च कासच पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ १२४ ॥ खरषयसुरोरोग सासं हन्यात् सुदुस्तरम् । ३ .. a

·२५०
वनसेने
बलमांसकर कृष्ण मग्निसन्दीपनं परम् ॥ १२५ ॥
स्विस चतुष्पदे श्रेष्ट पुस्म, वै विहगे मतम् ।
इति छागलांचं धुतम् ।
हिपञ्चमूलस्य पचेकषाये प्रस्थवयं मांसरसस्य चैकम् ।
करक बलायाः सुनियोज्यगर्भ सिई पयः प्रस्थयुत हतच एक
सर्वाभिघातोत्यितयक्ष्मशूल क्षतक्षयोकासहरं प्रदिष्टम् । १'
इति बलागर्म हत
चन्दनाम्बुनखं वाप्यं यष्टीशैलेयपद्मकम् ।
मनिष्टा सलिलं दार कटफलं पूतिकेशरम् । १२८॥
पौले च मुरामांसी कोलं वनितांबुदम् ।
हरिद्र शारिवे तिता लवगागुरुकुझुमम् ॥ १२८॥
त्वग्रेण नलिका चैमि स्तैलं मस्तुचतर्गुणम् ।
लाक्षरससमं सिई ग्रहन बलवर्णरुत् ॥ १३ ॥
अपमारज्वरोन्माद क्लत्या लक्ष्मीविनाशनम् ।
आयुः पुष्टिकरचैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ १३१६
इति चन्दनाय तेलम्।
धीरे चतुर्गुणे तैले प्रस्थ सिह तिलोद्भवम् ।
मतश: पाचितं यही पलकल्केन यलतः ॥ १३२ ॥
पाननस्यादिभिर्यक्ष्म दृहुदामयपांडुजित् ।
ऊर्ध्वजबुगुदोम्माद रतपित्तविसर्पनुत् ॥ १३ ॥
इसि मतयाकततम्।
स्वरमम्सापदीर्वम्ये लाचातेले प्रयोजयेत् ।
यासरोगाधिकारो पारम्पर्योपदेमतः ॥ १४॥

·यच्माधिकारः। २५१ . वासकस्य रसप्रस्थं मानिका मितशर्करा पिप्पलीहिपलं सर्पि दत्वा मृद्दग्निना पचेत् ॥ १३५ ॥ लेहीभूते ततः पथात् शीते क्षौद्रपलाष्टकम् । दत्वावतारयेद्यो मात्रया लेहमुत्तमम् ॥ १३६ ॥ नहन्ति राजयक्ष्माणं खासकासञ्च दारुणम् । पार्षशूलञ्च इच्छूलं रक्तपितं व्वरं तथा ॥ १३० ॥ एति वासावलेहः । बक्षीरीथावणीद्राचा मूर्वर्षभकजीवकः । वीरदीक्षीरकाकोली हहतीकपिकच्छुभिः ॥ 'खर्जरविपमेदाभिः क्षीरपिष्टैः पलोन्मितः । १३८ । धात्रीविदारीचुरस प्रस्थैः प्रस्थं तात्यचेत् । शर्करायास्तुलां शीते चौद्रार्धप्रस्थमेव च ॥ १३८ । दिवा सर्पिगुडान् कुर्यात् कासहिक्का ज्वरामयम् । यक्ष्माणन्तमकं श्वास रक्तपित्तं हलीमकम् ॥ १४ ॥ शुक्रनिद्राक्षयं ढप्णां हन्युः काय सकामलाम् । इति सर्पिगुड़ः । विल्याग्निमन्यश्योनाक काश्मयः पाटलापला। पण्येयतस्रः पिप्पल्यः वदंष्ट्रा वृहतीदयम् ॥ १४१ ॥ शृङ्गीतामलकीद्राक्षा जीवन्ती पुष्करागुरु । अमृता चाभया वद्धि जीवकभको गठी ॥ १४२॥ मुम्त सुनर्नवा मेदा सच्मैलोत्पलचन्दने । । विदारीपमूलानि काकोलीकाकनासिका ॥ १४३ ॥ एपां पसोम्मितान् भागान् शतान्यामलकस्य च । पञ्चदद्यात्तदैकय जलद्रोण विपाचयेत् ॥ १४४ ॥ जात्वा रसगतानेता नौषधानध त,सान् । , "

·1 ,वङ्गसेने
मेधां स्मृति कान्तिमनामयत्व मायुः प्रहमैं बलमिन्द्रियाणार
केचिदिच्छन्ति मत्स्यण्ड्याः स्याने तु शितशर्करा।
२५२
तच्चामलकमुदत्य निष्कुलं तेलसर्पिषोः ॥ १४५६
पलद्वादशके भृष्ट्वा दत्वा चार्धतुला भिपक् ।
मत्स्यण्डिकायाः पूताया लेहवसाधुसाधयेत् ॥ १४६ ॥
पदपलं मधुनचात्र सिद्धसिते प्रापयेत् ।
चतुप्पलं तुगाशीयाः पिप्पल्यादिपतं तथा ॥ १४ ॥
पलमेकं निदध्याच्च बगैलापत्रकेशरात् ।
इत्ययं च्यवनप्राश: परमुक्तो रसायनः ॥ १४८
कासखासहरश्चैव विशेषेणोपदिश्यते ।
क्षीणचताना हाना बालानां चाङ्गवईनम् ॥ १४ ॥
स्वरक्षयमुरोरोग हृद्रोगं वातशोणितम् ।
पिपासां मूवशकास्थान् दोपांचवापकर्षति ॥ १५० ॥
अस्य मात्रां प्रयुञ्जीत योऽपरुध्यानभोजनम् ।
यस्थ प्रयोगाच्चावनः सुहद्दोऽभूत् पुनर्युवा ॥ १५ ॥
स्तीपु प्रहपं परमग्निहादि वर्णप्रसाद पवनानुलोम्यम् ॥१॥
रमायनस्याम्म नरः प्रयोगालभेतजीर्णोऽपि कुटीप्रवेशात् ।
नराकृतं रूपमपास्य पूर्व विभर्तिरूपं नवयौवनानाम् ॥ १॥
मृदुकल्क समः पाको भृष्टधात्रया प्रशस्यते ॥ १५ ॥
चतुर्भागजले प्रायो ट्रव्यं गत रसं भवेत् ।
अयन्त यवनप्रागः पित्तोट्रेक प्रशम्यते । १५५ ॥
चत्वार पड्यवायास्य दीयते प्रथम किस।
5
इति यवनमाशावतेहा
उघटेपुरमः घो, तुगाचीर्याय बुद्धिमान् ।
प्रस्थ प्रस्य पृयगृछा गराधतुलान्सया ॥ १५ ॥

·यमाधिकारः। २५३ प्रात्मगुप्ताफलानाञ्च कुडवं मरिचस्य च । त्रिसुरान्धिततावापं मन्यानेन विमन्ययेत् ॥ १५० ॥ पलिकान्मोदकान् कृत्वा स्थापयेगाजने वरे । एतद्दिकालमैकं वा खादेदग्निवल प्रति ॥ १५८ ॥ बटकात्रियताहारो ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः । सहन्याद्यक्ष्मिण: सद्य एकादशविध क्षयम् ॥ १५॥ खरवर्णवलोदार्य तुष्टिपुष्टिविवर्धनम्। आयुष्यं पौष्टिकं चाग्न्य भूतोपहतचेतसाम् । व्याकुलीकृतदेहानां वहाणां क्षीणरेतसाम् ॥ १६० ॥ वाजीकरणमप्येवं बन्ध्यानां पुत्रदं परम् । धनुः स्त्रीमद्यभाराव खिबानां बलवर्धनम् ॥ १६१ ॥ हत्तीहग्रहणीदोप मूत्रकृच्छ्रापतन्त्रकम् । अपस्मारविषोन्माद नाशनं तद्रसायनम् ॥ १६२ ॥ इत्युच्चटायो मोदक.॥ वराणां शमनीयो यः पूर्वमुक्तः क्रियाविधिः । यचिमणां ज्वरदाहेपु ससर्पिक: प्रशस्यते ॥ १६३६ नित्यं स्वदेवपूजा भक्ति भैषज्य देवता गुरुयु । छागलमांसपयोऽनन् जीवति यच्मीचिरतिमान् ॥ १६४॥ पद्रवान् मत्वरवैलतादीन् नयेद्ययाक्षिामवेक्ष्यशास्त्रम् । नेत् कुवैद्यप्रतिपादितानि बुद्धेविरुद्धानि च भपजानि ॥१६५॥ इति वगसेनेराजयक्ष्मनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ १० ॥ -- २२ ·. मंगोपगारमादीनां गोप इत्युच्यते बुधः।१२॥ २५४ वसेने अथ क्षतक्षयनिदानमाह । धनुराऽऽयस्यतोत्यय भारमुहहतो गुरुम् । युद्यमानस्य वलिभिः पततो विषमोचतः॥१॥ कृपं हयं वा धावन्तं दम्यं चान्य निग्रहत. । मिला काष्टाश्मनिर्धातान् क्षिपतो निघ्नतः परान् ।। अधीयानस्य वात्युच्च रे वा ब्रजतो द्रुतम् । महानदी वातरतो हयैर्वा सह धावतः ॥३॥ सहसोत्पततो दूरं तूर्ण वापि प्रत्यतः। तथान्यैः कर्मभिः क्रूरै शमभ्याहतस्य वा ॥ ४ ॥ विक्षते वक्षसिव्याधि बलवान् समुदीर्यते ॥ ५॥ स्त्रीषु चातिप्रसनस्य रूक्षस्याल्पमिताशनः । उरोविरुध्यतेऽत्यर्थ भियतेऽथ विदह्यते ॥६॥ प्रपोद्यते ततः पार्थं शुष्पत्यङ्ग प्रवेपते । क्रमादणं बलं वोयं रुचिरग्निच हीयते ॥ ७ ॥ ज्वरो दाहो मनोदैन्यं विभेदोऽग्निवधावपि । दुष्टः स्यावः सुदुर्गन्धः पीतो विप्रथितो बहु ।। कासमानस्य वाऽभोक्ष कफः सान्द्रय जायसे । सक्षतः चीयतेऽत्ययं तथा शुक्रोजसः चयात् ।' अन्वत लक्षण तम्य पूर्वरूपमिति स्मृतम् । उरोएक् गोगितपदिकागो वैशेषिक: चते। घोणे मामामूयल पाप्टकटीग्रहः ॥११॥ क्रियाचयकरत्वाच क्षय इत्यभिधीयते । . . पन्पनिय दीमाग्नः माध्यो बनवतो मरः।

·क्षतक्षयाधिकारः। २५५ परिसम्बसरो याप्यः सर्वलिन विवर्जयेत् ॥ १३ ॥ भकद्देपो ज्वरः खास: कासशोणितदर्शनम् । खरभेदय जायन्ते पड्रूपे राजयमणि ॥ १४ ॥ पर दिनसहस्रन्तु यदि जीवति मानवः । सभिपरिभरुपक्रान्त स्तरुणः शोपपीडितः ॥ १५ ॥ 7 अथ चिकित्सामाह। प्राणरोधात् नयादापि कोशात्पूतियुतात्तथा। क्षतोरस्यानपाकेन निःश्वासो वाऽतिपूतिकः ॥ १६ ॥ उरो मत्वा क्षतं लाचां पयसामधुसंयुताम् । सद्य एव पिबेज्जीणे ययोऽद्याच्च सशर्करम् ॥ पार्सवस्तिरुजि चाल्प पित्ताग्निस्तां मुरायुताम् ॥ १७॥ भिन्नविट्कः समुस्ताभि विपापाठा समत्सका। बलाश्वगन्धा थोपों बहुपत्नीपुनर्नवा ॥ १८ ॥ पयसा नित्यमभ्यस्ता: शमयन्ति क्षतक्षयम् ॥ १९॥ शर्करायवगोधूमं जीवकर्षमको मधु । शृतं चोरानुपानञ्च लियात् क्षीणः ततः कश: ॥२०॥ प्रचालिका विसग्रन्धि पद्मकेशरचन्दनः। शृतं पयो मधुयुतं संधानार्थ पिवेत् क्षती ॥ २१ ॥ रक्तष्टीवी पिवेसिई लाचारसपयो इतेः। वर्षाभूशर्करासुस्त शालितण्डुल रजः ॥ २२ ॥ लाक्षाचूर्णन्तु मुक्कत चौद्राज्येन समन्वितम् । सकलोढं शमयति शोपोभूतां पर्मि तथा ॥ २३ ॥ .

·. २५६ वङ्गसेने । 1 एलापवं स्वची द्राक्षा पिप्पल्यधं पलं तथा। सितामधुकखजूर मृदिकाय पलोन्मिताः ॥ २४ ॥ संचूर्ण्य मधुना युक्ता गुटिकाः संप्रकल्पयेत् ।- ; अक्षमात्रास्ततकां भक्षयेच दिने दिने ॥ २५ ॥ कासं खामं वरं हिक्कां छर्दि मूच्छा मदं भ्रमम् । रक्तनिष्टोवन टप्णां पार्खशूलमरोचकम् ॥ १६ ॥ शोथप्लीहाट्यवातांश्च स्वरभेदं क्षतक्षयम् । गुटिकातर्पणीहष्या रक्तपित्तञ्च नाशयेत् ॥ २० ॥ इत्येलाद्यागुटिका। यष्ट्याद्ध नागवलयोः काथे क्षीरसमे पृतम् । पयसापिप्पलीमांसी कल्कः सिईक्षये हितम् ॥ २८॥ इति यध्यावं तम्। तं बलानागबलार्जुनांबु सिद्ध सयष्टीमधुकल्कपादम् । द्रोगशूलक्षतरक्तपित्तं कासानिलोस्थान् शमयत्यु दोर्णान्॥२८॥ इति वलायं तम्। खट्रीगीरमस्तिष्टा वलाकाश्मर्यकत्तृणम् । दर्भमूल पृष्टपर्णी वलासर्वभका स्थिरा ॥ ३०॥ पलिकान् माधयेत्तेषां रसे क्षीरचतुर्गुणे । कल्यैः स्वगुप्तवर्षाभू मैदा जीवन्ति जीवकः ॥ ३१॥ शतावर्यादिमृद्दीका शर्करायावणीवपः। प्रस्थं सिह तादात पित्तद्रोगगुल्मनुत् ॥ ३२ ॥ मूत्रकृच्छ्रप्रमेहार्ग: कामगोपचयापहम् । धनुः म्तीमध्यभाराव खिवानां वलमांमदम् ॥ १३ ॥ . इति सदंष्ट्राय एतन्।

·क्षतक्षयाधिकारः। . ट्राचायाः सम्मित प्रस्थं मधुकस्य पलाष्टकम् । पत्तोयाढ़के शुद्ध पादशेपेण तेन तु ॥ ३४ पलिके मधुकद्राचे पिटे कपणापलद्दयम् । प्रदायसर्पिषः प्रस्थं पचेत् क्षीरे चतुर्गुणे ॥ ३५५' सिद्दे शीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् । एतद्राक्षाएतं सिद्ध शीणक्षतसुखावहम् ॥ २६ ॥ वातपित्तज्वरखास सविस्फोटइलीमकान् । प्रदरं रक्तपित्तञ्च हन्यान्मांसवलप्रदम् ॥ ३७॥ इति द्राक्षाचं टतम् । धीरे धात्रीविदारीतु क्षीरीणाञ्च तथा रसे । पचेसमे इतप्रस्थं मधुकैरिक्षुकान्वितैः ॥ ३८॥ ट्राचादिचन्दनोशीर शर्करोत्पलपद्मकैः । मधूमकुममानन्ता काश्मरीढणसंजकैः ॥ २८॥ प्रस्थाधैं मधुनः शीते शर्करार्धतुला तथा । पलार्धकांय संचूण्यं वगैलापत्रकेसरान् ॥ ४० ॥ विनीयतस्य संलियान् मात्रां नित्यं सुयन्तितः ४१ ॥ अन्रतप्रागमित्येतदखिभ्यां परिकीर्तितम् । क्षीरमांसाशिनां हन्ति रतपित्तं चतक्षयम् ॥ ४२ ॥ दृष्णारचिग्नासकास छर्दिमूर्छाप्रमर्दनम् । मूत्रकृच्छ्रन्बरघ्नञ्च बलं स्त्रीरतिबहनम् ॥ ४३ ॥ इत्यमृतमाश बलाविदारीखा च पञ्चमूलोपुनर्नवा । पक्षाना क्षीरवक्षाणां शुङ्गाः मुध्यशिकाः पृथक् ॥ ४ ॥ विपाच्य सलिलद्रोणे पूर्त पादावशेपिते । पादांश छागगोक्षीर विदाय्या. स्वरसे पृथक् ॥ ४५ " ·IP सात वक्तासहसा सदोषो मनीपिभिः कास इति प्रदिभार क्षतचयाधिकार। २५ प्यतां क्षीणशुक्राणां रतो चोरसिसस्थिते । ५६ . ! 74 यिदुर्बलभीरुणां पुष्टिवर्ण बलार्थिनाम् । निदोपक्षतस्राव दुर्बलानाञ्च योपिताम् ॥ ५७ भार्थिनीनां गर्भच्च स्रवेद्यासां नियेत च । मान्याबल्या हितास्तासां शुक्रशोणितबर्धनाः ॥ ५८ ॥ इति सर्पिमौदक। अध तर्पण शीत मविदाही हितं लघु । नपानं निपेव्यन्तु इतक्षीणे सुखार्थिभिः ॥ ५८ गोकं स्त्रियः क्रोधमसूयताश्च त्यजेदुदारान्निपयान् मजेत्तु । सथा दिजातीस्त्रिदशान् गुरु वाचच पुण्याः शृणुयादिजेभ्यः ॥६॥ *ति वासने क्षतक्षयनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ११ ॥ अथ कासनिदानमाह । भोपधाताद्रजसस्तयेव व्यायामरूक्षाननिपेवणाच 1. मार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् सवथोस्तथैव म... पोशुदानानुगत: प्रदुष्टः सभिन्नकांस्यस्वनतुल्यचोपी। ०- पञ्चकासाःस्मृता वात पित्तश्नेमक्षतक्षयः। भवायोपेक्षिताः सर्वे बलिनोत्तरीक्तरम् ॥ ३॥ ।

·स.
वसेने
पूर्वरूपं भवेत्तेषां शूकपूर्णगलास्यता ।
कण्ठे कण्डूय भोज्याना मवरोधच जायते ॥ ४ ॥
इच्छहार्डोदरपार्ख शूलीक्षामाननः क्षीणवल. स्वरोजा' ।
प्रसतवेगस्तु समीरणेन भिन्नखरः कासतिशकमेव ॥५॥
A
अघ चिकित्सामाह।
रुक्षस्या निलजं कास मादी ने हैरुपाचरेत् ।
सपिभिर्वस्तिभिः पेया चीरयूपरसादिभि ॥६
वास्तुको वायसीशाकं मूलक सुनिषणकम् ।
मे हात्तैलादयो भस्थाः क्षोरेक्षुरसगौडिकाः ॥ ७ ॥
ध्यारनालाम्बफल प्रसत्रापानमेव च ।
शस्त्रते वातकासेषु स्वाहम्सलवणानि च ॥८॥
पाम्यानूयोदकैः शालियवगोधूमपष्टिकान् ।
रसैः मांसात्मगुप्तानां यूपैर्वा भोजयेदितान् ॥८॥
दशमूलीता कास खासहिकारजापहा ।
यवागूर्दीपनीहष्या बातरोगविनाशिनी ॥ १० ॥
पञ्चमूलीकत. क्वायः पिप्पलीचूर्णसंयुतः ।
रसायमयतो नित्यं वातकासमुदस्यति । ११ ॥
रस कर्कटकानां वा तभृष्टं सनामरम् ।
वातकासप्रगमन शृद्धीमत्स्यस्य वा पुनः ॥ १२ ॥
गठीशृङ्गीकणाभां! गुडवारिदवासक. ।
सतैलैर्वातकासघ्र लेहोयमपराजितः ॥ १३ ॥
भार्गीद्राचागठीशृङ्गी पिप्पलीविश्वभपजैः ।
गुडतेलयुतो लेहो हितो मारतकासिनाम् ॥ १४॥

·कासाधिकारः। २६१ चूर्णिता विश्वटुःस्पर्णा शृङ्गीद्राक्षाशठीसिता । लोढ़ा तैलेन वातोय कास जयति दुस्तरम् ॥ १५ ॥ -- दशमूलीकपायेण मार्गीकल्क त पचेत् । दक्षतित्तिरीनि!हे तत्परं वातकासनुत् ॥ १६ ॥ इति दशमूलाधं तम्। मार्गीकल्क तिचाथ पद्दनिचतुर्गुणे । मांर्गीरसं द्विगुणित वातकासहरं परम् ॥ १० ॥ इति भांयादितम् । द्रोणेऽपां साधयेद्रानां दशमूलीं शतावरीम् । पलिका मानिकाशास्त्रीन् कुलित्यान्वदरान् यवान् ॥ १८ ॥ तुलाई राजमापस्य पादर्शपेण तेन तु। तादक सम क्षीरं जीवनीयैः पलोन्मितः ॥ १८ ॥ सिद्धं तद्दशभिः कल्क: नस्यपानानुवासनः । समीक्ष्यवातरोगेषु यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ २० ॥ पञ्चकासाच्छिर:कम्यं शूलं वरणयोनिजम् ।. सवी काङ्गरोगाथ सप्लीहो/निल जयेत् ॥ २१ ॥ जीवकर्षभको मैदे काकोल्यौ मधुकं सह । जीवन्तोजोवनीयोऽयं मधुरो जीवनो गणः ॥ २२ ॥ चूर्पपर्णी विना केचि दष्टवर्गमिमं विदुः । दिदियुतं चान्ये जीवन्ती मधुकं विना ॥ २३ ॥ इति राम्राद्य तम्। चित्रक' पिप्पलीमूतं व्योषं सुस्त दुरालभाम्। गठीपुष्करमूलञ्च श्रेयसी सुरसायचा ॥ २४ ॥ मार्गीछिन्नरहाराम्रा कर्कटाख्या च कार्पिकान् । : -- ·. पित्तेन पोतानि वमेकटूनिकासेत्सपाण्डुः परिदह्यमानः ॥२॥ पापोप्यशीरि गनान् पचेत् क्षीरचतुर्गुणे। द्राचाकरक एते सिदं लियातत्पित्तकासनुत । २६२ वनसेने कल्कानिदग्धिकाधस्य कपाये पलविंशतिः ॥ २५ ॥ मत्स्यण्डिकाया दत्वा तु सर्पिषः कुड़वं पचेत् । सिद्धशोते पृथक् क्षोद पिप्पली कुड़वान्वितम् ॥ २६ ॥ चतुष्पलं तुगाक्षीयाः चूर्णितं तत्र दापयेत् । लेइयेकासहृद्रोग खासगुल्मनिवारणम् ॥ २७ ॥ इति कण्टका-वलेहः । इति वातकासनिदानम् । उरोविदाहन्वरवक्तगोपरभ्यर्दितस्तिकमुखस्तृषार्तः । काकोलीबहतीमेदा युग्मैः सहषनागरैः। पित्तकासे रसक्षीर यूपाचाप्युपकल्पयेत् ॥ २८ ॥ वलाहिहहतीद्राक्षा वासाभिः कथितं जलम् । पित्तकासापडं पेयं शर्करा मधुयोजितम् ॥ ३०॥ शठोहीवेरबहती शर्करा विश्वभेषजम् । पसारसं पिवेत्पूतं सतं पित्तकासनुत् ॥ ३१ ॥ सरादिपञ्चमूलस्य पिप्पलीद्राक्षयोस्तथा। कपायेण शृतं क्षीरं पिवेसमधुशर्कराम् ॥ ३२ ॥ दीक्षामधुकखजूर पिप्पलीमरिचान्वितम् । पित्तकासहरं ह्येतलियान्माक्षिकसर्पिपा ॥ ३४ ॥ महियजाविगोक्षोर धात्रीफलरसैः समः। सपि:प्रस्वं पचेद्युक्त्या पित्तकासनिवारणम् ॥ ३५॥ इति पट्मस्य हतम् । নি ঘীছে।

·कासाधिकारः। २६३ दोरहक्षाङ्गुरक्वार्थ पक्क क्षीरसमं कृतम् । पाययेत्पित्तकासन्न मधुना चावलेहयेत् ॥ ३०॥ इति द्वितीय क्षीरटतम् । इति पित्तकासः । प्रलिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजातः कफपूर्ण देहः । अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासदृशं सान्द्रकफः कफेन ॥ ३८ ॥ कफजे छर्दन कार्य मामे लङ्घनमेव च । शस्तं यवाबविकृतियूपाय कटुतिमाकान् ॥ ३८॥ . मुहामलाभ्या यवदाडिमाभ्या कर्कन्धुनामूलकशुण्ठिकन । शुण्ठीकणाभ्यां सकुलित्यकेन यूपो नवाङ्गः कफरोगहर्ता ॥४०॥ इति नवाड्यूपः । . शठीसातिविपा मुस्तं शृङ्गीकर्कटस्य च । अभयाशृङ्गवरच समान्पदिपेपवेत् ॥ ४१॥ हिडसैन्धवसंयुक्त सुखोदकपरिप्लुतम् । काले पानाय दातव्यं लेपकर्मनिवईणम् ॥ ४२ ॥ तेलभूष्टच पिप्पल्याः कल्काक्षं ससितोपलम् । पिवदा कफवातघ्नं कुलित्यं सलिलप्लुतम् ॥ ४३ ॥ पावशूले वर खासे कासे श्लेमसमुद्भवम् । 'पिप्पलीचूर्णसयुक्त दशमूलोजलं पिवेत् ॥ ४४ ॥ पोकरं कट्फलं मार्गी विश्वपिप्पलीसाधितम् । पिबेल्लाय कफोड़े के कामखासे च हृदग्रहे । ४५ ॥ देवदारण्डीराना गृङ्गीधन्यययास्यम् । लक्षोद्रयुत नियाले पकासे सुदारुणे ॥ ४६॥ व्योपपुष्करमृद्दोका त्रिफलायठिचित्रकैः । मधुतैलयुतो लेहः सोपाकासनिवर्हणः ॥ ४७ ॥ समूलपवशाखायाः कण्टकाप्यारसाढके ।

·लवजातोफलपिप्पलीना भागान् प्रकल्पाचसमानमीमान् । कधिमेक मरिचम्य दद्यात्पन्नानि चत्वारि महीपघस्सा २६४ वङ्गसेने Pr -. एतप्रस्थ बलाव्योष विडङ्गशठिचित्रकैः ॥ ४ ॥ सौवर्चलयवक्षार विखामलकपुष्करैः। वृधीव वृहतीपथ्या यवानीदाडिमादिभिः ॥ ४८ द्राक्षापुनर्नवाचव्य दुरालभाम्नवेतसः । शृङ्गीतामलकीभांर्गी रानांगोक्षुरकैः पचेत् ॥ ५० ॥ कल्की स्तु सर्वकासेषु हिकाखासै च शस्यते। कण्ठकारीष्टत सिई कफकासनिपूदनन् ॥५१ इति वृहत्कण्ठकारीतम्। व्योषाजमोदचिवक जीरकपड्ग्रन्यिकचव्यकल्कितम् । सर्पिः कफकासहरं वासकरसाधित समधु ॥ ५२ ॥ इति व्योषायं तम्। निर्गण्डिपत्रस्वरमेन सिद्ध सर्पि. कफोस्य विनिहन्ति कासम् ॥ ५३॥ इति निर्गुण्डीटतम् । विभीत्तकं घृताभ्यक्त गोशलत्परिवेष्टितम् । खिन्नमग्नी हरेत्कास ध्रुवमास्यविधारितम् ॥ ५४ ॥ । इति क्षेपकासः। . कटफल कटा भार्गी मुस्त धान्य बलाभया । लोपटक गृङ्गी सुराहच्च जले शृतम् ॥ ५५ ॥ मधुहिङ्गयुतं पेय कासे पातकफात्मके । कण्ठरोगे मुखे शूले खासे हिकान्वरेषु च ॥ ५॥ इति कट्फलादिः काय ·कासाधिकार। ૨૧ तासमं चूर्णमिदं प्रसङ्घ रोगानि मास्तु प्रबलानिहन्ति । मिन्दरारोचकमेहगुल्म खासाग्निमान्यग्रहणीगदेषु ॥ ५८॥ 'इति लघुनवगादिसमशर्करं चूर्णम् । सिंहास्यामृतमिहीना क्वार्थ' मधुसमायुतम् । पिवेत्सपित्त कफजे कासे खासे बरे क्षये ॥ ५८ वासकः खरसः पयो मधुयुक्तो हिताशिना । पित्तमतते कासे रक्तपित्ते विशेषतः ॥ ६॥ वातशेमसते कामे तालीसाद्यं प्रयोजयेत् । 'पित्तयुल्ले भवेच्छ्रेष्ट बशरोचनयायुतम् ॥११. - - दशमूलाढके प्रस्यं तस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराक्षशठीबिल्व सुरसाव्योपहिगुभि ॥ ६२ ॥ पेयानुपान तत्पेयं कासे वातकफात्मके । वासरोगेषु सर्वपु कफवातात्मकेषु च । ६३ : इति दशमूलाचे टतम् । शृङ्गराजरसमस्यं शृङ्गवररसं तथा। कटुतैन्नम्य च प्रस्थं गोमूत्रप्रस्थसंयुतम् ॥ ६४. दशमूलकुलित्याय शुष्कमूलकशिग्रुकम् । मांगों च कुड़वांगानि क्वाथवेत्सलिलाढके ॥ ६ ॥ पादपेण तेनापि कल्क दवा विपाचयेत् । देवदारुवचाकुष्टं शतादालवणत्रयम् ॥६६॥ हिगुतुम्बुरुणोव्योप यवानोजीरकदयम् । चित्रकं पिप्पलीमूल वरा मृङ्गरसस्तया ॥६॥ कटफन चित्रकञ्चैव सम भागानि कारयेत् । सम्यक् सिद्धञ्च विज्ञाय पाने नस्ये प्रयोजयेत् । ६८ ॥ २३ - ·लवन जातोफलपिम्पन्लीना भागान् प्रकल्पाचसमानमीपान्। कपर्धिमेक मरिचस्य दवात्पलानि चत्वारि महीपषस्य - वनसेने एतप्रस्थ बलाव्योष विडङ्गशठिचित्रकः ॥ ४ सौवर्चलयवक्षार बिल्वामलकपुष्करैः। वृश्चीव वृहतीपथ्या यवानीदाडिमादिभिः ॥ ४ ॥ द्राक्षापुनर्नवाचव्य दुरालम्भानवेतसै. शृङ्गीतामलकीभांर्गी राम्रागोक्षुरकैः पचेत् ॥ ५० ॥ कल्क स्तु सर्वकासेषु हिकाखास च शस्यते । कण्ठकारीष्टत सिई कफकासनिषूदनन् ॥ ५१ ॥ इति वृहत्कण्ठकारीतम्। व्योषाजमोदचित्रक जीरकपड्यन्विकचयकल्कितम् । सर्पिः कफकासहरं वामकरसाधित समधु ॥ ५२ ॥ इति व्योपायं तम्। निर्गुण्डिपत्रस्वरसेन सिहं सर्पिः कफोत्थ' विनिहन्ति कासम् ॥ ५३॥ इति निर्गुण्डीटतम्। विभीत्तकं ताभ्यक्त गोशलत्परिवेष्टितम् । खिनमग्नी हरेत्कास' ध्रुवमास्यविधारितम् ॥ ५४॥ इति लेभकास। कट्फलं कळण भार्गी मुम्त धान्य बलाभया। शुण्ठोपर्पटक शृङ्गी सुरानाञ्च जले शृतम् ॥ ५५ ॥ मधुहिङ्युतं पेय कासे घातकफात्मके । काण्ठरोगे मुखे शूले खासे हिकावरीषु च ॥ ५६ ॥ प्रति कट्फलादिः काय ।

·कासाधिकार। २६१ तासमं चूर्णमिदं प्रसह्य-सेगानि मास्तु प्रबलाविहन्ति । सज्वरारोचकमेहगुल्म खासाग्निमान्यग्रहणीगदेषु ॥.५८ इति लघुलवङ्गादिसमशर्कर चूर्णम् ।... मिहास्यामृतसिंहीना कार्थ, मधुसमायुतम् । पिवेत्सपित्त कफजे कासे खासे ज्वर क्षये ॥ ५८. वासकः स्वरसः पेयो मधुयुक्तो हिताशिना । पित्तशेमलते कासे रक्तपित्ते विशेषतः ॥ ६ ॥ पातशेमसते कासे तालीसाद्यं प्रयोजयेत् । पित्तयुक्ते भवेष्ट बंशरोचनयायुतम् ॥ दशमूलाढके प्रस्थ एतस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराक्षशठीबिल्व सुरसाव्योपहिंगुभिः । ६२ । पेयानुपान तत्पर्य कासे वातकफात्मके । वासरोगेषु सर्वषु कफवातात्मकेषु च ॥ ६ ॥ इति दशमूलाध एतम् । शुगराजरसप्रखं शृङ्गवररसं तथा। फटुतैलस्य च प्रस्यं गोमूत्रप्रस्थमंयुतम् ॥ ६४ दशमूलकुलित्याय शुष्कमूलकशिग्रुकम् । मां! च कुड़वांशानि काथयेसलिलाढके १६५ पादरीपेण तेनापि कल्क दत्वा विपाचयेत् ।' देवदारुवचाकुष्ट शंताद्वालवणत्रयम् । ६६ ॥ हिंगुतम्बरणोव्योपं यवानोजीरकदयम्।' चित्र पिप्पलीमूलं वरा भूगरसस्तथा ॥ ६ ॥ कटपालं चित्रकञ्चैव सम भागानि कारयेत् । सम्यक् सिदच्च विजाय पाने नस्ये प्रयोजयेत् ॥ ८ ॥ ॥ २३ ·कासाधिकार २६५ मितासमं चूर्णमिदं प्रसह्य रोगानि मास्तु प्रवलाविहन्ति । भासवरारोचकमेहगुल्म खासाग्निमान्यग्रहणीगदेषु ॥ ५ ॥ इति लघुलवङ्गादिसमशर्कर चूर्णम् ।.. सिंहास्यामृतसिंहोना कार्य मधुसमायुतम् । ..... पिबेत्सपित्त कफजे कासे खासे ज्वर भये ॥ ५८ वासकः स्वरसः पयो मधुयुक्तो हिताशिना । पित्तभक्तले कासे रक्तपित्ते विशेषत: ॥६... पातश्लेष्मकते कामे तालीसायं प्रयोजयेत् । पित्तयुक्त भवेच्छष्टं बंशरोचनयायुतम् ॥१९ दशमूलाढके प्रस्थं तस्याक्षसमैः पचेत् । पुष्कराक्षशठीबिल्व सुरसाव्योपहिंगुभिः । ६२. पैयानुपान तत्पेयं कासे वातकफात्मके । वासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च । ६३॥ इति दशमूलाय छतम् । मृगराजरसप्रस्थं शृङ्गवररसं तथा। कटुतैलस्य च प्रस्थं गोमूत्रप्रस्यसंयुतम् ॥ ६ ॥ दशमूलकुलियाय शुष्कमूलकशिग्रुकम् । मांगी च कुड़वांशानि काथयेसलिलाढके । ६५ । पादपण तेनापि कल्क दवा विपाच येत्। देवदारुवचाकुष्ट शताहालवणत्रयम् । ६६ हिंगुतुम्बुरुगोव्योपं यवानोजीरकइयम् ।' चित्रक पिप्पलीमूलं वरा भृगरसस्तथा ॥ ६ ॥ काट्फाले चित्रकञ्चय समभागानि कारयेत् । सम्यक् सिद्भच विज्ञाय पाने नस्ये प्रयोजयेत् । ६८ २३ ७ ·वनसेने De 1. वातम्लेमामके कासे प्रतिश्याये च पीनसे । खासरोगेषु सर्वेषु कफवातात्मकेषु च ॥ १८ ॥ तैल विद भृङ्गराज कफव्याधिविनाशनम् । इति भृङ्गराजतेलम् । इति वातपित्तमाधिकारी 1 , -. अथ निदानम् ॥ प्रतिव्यवायभाराऽध्व युद्धाऽख गजनिग्रहै । रूक्षस्योर क्षतं वायु गुहीत्वा कासमावहेत् ॥ ७० ॥ सपूर्व कामते शुष्क तत टीवेत्सशोणितम् । कण्ठेन रुजताऽत्यर्थ विभिन्न नैव चोरसा ॥ १ ॥ सूचिभिरिव तीक्ष्णाभि स्तुद्यमानेन शूलिना। टु खस्पर्शन शूलेन भेदपोडाभितापिना ॥ ७२ ॥ पर्वमेदज्वरश्वास हणा वैश्वयंपीडित । पारावत इवाकूज्न् कासवेगात् चतोभूवात् । ०३. अथ चिकित्सामाह। + कासे तु क्षतजे वल्यै नौवनीयतैरपि । शमने पित्तकासन रन्यैय मधुरोपधै ॥ ७४. यशगू वा पिवेसिहा क्षतोरस्क सुशोतलाम् ०३. द्राक्षुबालिकोपद्म मृणालोत्पचन्दन । भूत पेया मधुयुतां सन्धानार्थ धियेत् चतो. 1 ·कासाधिकार। ." इविक्षुबालिकापद्ममृणालोत्पलचन्दनः । मधुकं पिप्पलीद्राक्षा लाक्षागृङ्गीशतावरी ॥ ७० ॥ द्विगुणा च तुगाचोरी सिता सर्वेश्चतुर्गुणा। लियात्तम्मवसर्पिभ्यां चतकासनिवृत्तये ॥ ७८ ॥ इतीवाद्यावलेहः। पिप्पलीपर्क द्राक्षा सुपक्क बहतीफलम् । धृतंचौद्युतो लेहः क्षयकासनिवर्हण ॥ ७॥ मनिष्ठमूनतवनिपाठाः कृष्णां हरिद्रां विलिहेदिचूर्ख।' चौदेय कासे चनजे क्षयोत्ये पिवेद त चेचरसे विपकम् ८०॥ इविक्षुबालिकापद्म मृणालोत्पलचन्दनैः । ऋत पयो मधुयुत सन्धानार्थ पिवेत् क्षती ॥१॥ इतीक्ष्वादिभिचारपाकः । F2 पञ्चाशञ्च पलं खिव कूष्माण्डात् प्रस्थमाज्यत' । पर पलशतं खण्ड वासा वाथाढके पचेत् ॥ २॥ शम्भ्राधाबोधनो भार्गी विसुगन्धेय कार्पिकः । पिप्पलीकुडवञ्चैव मधुमानं प्रदापयेत् ॥ ८३ । कासं खास क्षय बिका रतपित्त हलीमकम् । हृद्रोगमन्नपित्तञ्च पीनसञ्च व्यपोहति ॥ ८४॥ युशसर्पिषु कूष्माण्डू पाके गन्धेन मुद्रया इति वासाकूष्माण्डक । इति क्षतकास। विषमासात्माभोज्याति व्यवयातिप्रजागरे। धुणिनां शोचता नृणां व्यापनेऽग्नौ प्रयोमलाः ८५ ॥ .

·वासने
कुपिता चयज कास कुर्युव्हक्षयप्रदम् ॥ ८ ॥
मगावशूल ज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपनमत कामी।
राष्कञ्च निष्टोवति दुर्बलश्च प्रक्षीणमासो रुधिर सपूयम् ॥ ८॥
त मर्व लिन भृशदुश्चिकिल्य चिकिसितज्ञा क्षय वदन्ति ८८.
इत्येप चयज कास क्षीणाना देहनाशन'।
माध्यो बलवता वास्या द्याव्यस्त्वेव क्षतोत्थितः ॥८८
नवी कदाचित सिध्येता मपि पादगुणान्विती।
स्थविराणा जराकास सर्वो याप्य प्रकीर्तित ॥८॥
श्रीन पूर्वान् साधयेत् साध्यान् पयर्याप्यास्तु यापयेत् ॥ १॥
अथ चिकित्सामाह।
पिप्पलीपयक लाक्षा सपक्क हहतीफलम् ।
तक्षौद्रयुतो लेह क्षयकामनिवर्हण ॥ ८२ ॥
चूर्ण काकुभनिष्क वासकरसभावितं बइन्वारान् ।
माटतसितोपलाभि लेंय क्षयकासपित्तहरम । ८३.
--
पिप्पलीगुडससिद्ध छागक्षारयुते एतम ।
एतदग्निविहार्थ सर्पिच सयकामिनाम् ॥ ४ ॥
इति पिप्पल्याय इतम् ।
कुलीरशक्तींचटकणलावात्रि क्वाथ्यवर्गमधुरैस्तथान्ये ।
पचेत तत्तु निपेव्यमानं हन्यात् योत्य क्षतजञ्च कासम् ॥
इति कुलीराव तम् ।
हिपञ्चमूलीत्रिफला भार्गीशुण्ठी मचिवके ।
कुलित्यपिप्पलीमूल पाठाकोलयवर्जले ॥ ८ ॥

·कासाधिकार। । १ शृते नागरटुपर्श भठीपिप्पलोपोकरैः । कल्क: कर्कटशृया च समै. सपिर्विपाचयेत् ॥ ८॥ सिऽस्मिन् चूर्णितो क्षारी हो षञ्चलवणानि च । दत्वा युक्त्या पिवेन्मात्रां क्षयकासनिपीडित: Meen इति विपञ्चमूलार्य एतम् । शमेऽतिसुदेशसंभृतं मूलशतं सम्यगश्वगन्धायाः । पुण्ये ऽहनि स क्षुणं विपचेद द्रोणेऽम्भसि च विद्वान् ॥ जावाटभागसिई ग्टहीयात्तद्रस सुपरिपूतम् । चैवात्र पलगते दद्याच्छागस्य मांसस्य ॥ १०॥ सपि.मस्थमधैकं गव्यञ्च पयचतुर्गुण दद्यात् । कल्कानक्षसमाना नूवमत' सप्रवक्ष्यामि ॥ १०१॥ काकोलोदयमृदी मेदे हे जीवकं वयं गुप्ताम् । सपभकमेला मधुक मुद्दोकां यासपिप्पल्यो । १०२॥ जीवन्तीमुपकुल्या बला विदारीं शतावरी चाव दत्वा सम्यग्विपचेत् सर्पिरथोदृत्यस्थित्वा च ॥ १०३६. मधुशर्करयो. कुडव दत्वा भाण्डे शुभे स्थितं मृदितम् । लोढा तत्पाणितले यथेष्टमाहारमनीयात् ॥ १०४ ॥ घीणचतथिहदाः क्षीणेन्ट्रियहीनवलवर्णमासाय । माश्यपकुर्यात् सद्यः पुष्टिवलारोग्य तेजासि ॥ १०५ ॥ उपयुज्यसपिरतत् सप्ततिवर्षो युयेव पुनर्भूत्वा । बहुशः स्त्रियोऽधिगच्छेत् न चाव शुक्रक्षय लभते । १.६ पुत्रार्थिनीचनारी लभते पुत्रान्वयस्यतोतेऽपि । धन्ध्यालभते पुत्र प्राश्येदञ्चाश्वगन्धाद्यम् ॥ १०७३ उपभुक्ते या पुरुषों मासत्रय हिमास मास वा। नारीशतं संगच्छ व भजेद्योपिता टप्तिम् ॥ १० ॥ । .

·वङ्गसेने । खालित्यबलीपलितै चास्य देहोभिभूयते चिप्रम् ।। वातव्याधिभिरातस्तथैव दृस्तिरोगात ॥१०॥ न चिरादपि रोगात भुञ्जाना: सर्पिररोगा भवन्ति ।। पतोजगदितार्थि सर्पिरिदं वाजिगन्धायाः ॥११॥ श्रेष्ट बाजीकरण निदृष्ट्वाखिभ्यां पूर्व बहुशः । पोत वृष्यं वयं क्षयकासहर पुष्टिकरञ्च ॥ १११ ॥ इत्यश्वगन्धाधं कृतम्। पिप्पलीमधुकं वापि कार्षिकञ्च सितोपलम् । प्रस्थिकं गव्यमाज्यञ्च क्षीरमित्रसस्तथा ॥ ११२॥ यवगोधूममृद्दीका चूर्णमामलकाद्रसम् । तैलञ्च प्रस्तांशानि तत्सर्वं मृदुनाम्निना ॥ ११३ । पचेल्लेह इतक्षौद्र युक्तः सश्वासकामनुत् । क्षयद्वद्रोगकासनो हितो वृद्धाऽल्परतसाम् ॥ ११४ ॥ इति पिप्पल्यायोऽवलेडः। सनिपातभवी होप क्षयकासः सुदारुणः । सनिपातहितं तस्मात् कार्यमत्र चिकिमितम् ॥ १५॥ इति क्षयकासः। ममतानागरं फची व्याघ्रीपर्णी मुसाधितः । कायः पिप्पलीचूर्णाव्यः कासवासी जयत्यलम् ॥ ११६ । भार्गी सनागरासिंही कुलित्य मूलक तथा। पिर्वत्यिप्पलीचूर्णन कासखास व्यपोहति ॥ ११ ॥ खरस शृङ्गवरस्य माक्षिकेन समन्वितम् । पाययेकामवासन-प्रतिश्यायकफापहम् ॥ ११॥ पथ्या शुण्ठीधनगुडे गुटिकां धारन्मुखे। सर्वेषु वासकामेषु केवल का विभीतकम् A team .. - -- ·कासाधिकारः . नागरेणाभया तहत् कासमाशयपोहति ॥ १२० सपिप्पलीपुष्करमूलपथ्या शुण्ठोशठोमुस्तकसूक्ष्मचूर्ण: । डेन युक्ता गुटिकाः प्रयोज्याः वासेषु कासेषु च वर्धितेषु ॥२१॥ अष्टाङ्ग चूर्णसंयुक्त पक्का होरं प्रयोजयेत्। - कास खासान्वितं घोरं हन्यादेतनःसंशयः ॥ १२२ ॥ पस्नकोलेः शृतं घोरं कफन्न लघुशस्यते। श्वासकासारुचिहरं बलवर्णाग्निबर्धनम् ॥ १२३ ॥ इति कासखासः -- वाम्यमानस्य कासेन नासासावे खरे जडे। क्षवधो गन्धनामे च धूमपान प्रयोजयेम् ॥ १२४ ॥ -- - -- • अय कासे धूमानां पानम् । मनःशिलेलामरिचं मांसीमुस्तं सगुग्गुलम् । धूमन्तस्यानु च पयः सुखोण सगुड पिबेत् ॥ १२५ ॥ पञ्चकासान् चयहन्द सर्वदोपसमुत्थितान्। पतैरपि प्रयोगानां साधयेदप्रसाधितान् । १२६ ॥ इति मनःशिलादिधूमपानम् । मन.शिलालिप्तदलं वदयाधर्मशोपितम् । सक्षीर धूमपानन्तु महाकासनिवारणम् ॥ १२० । पिष्ट्वा त्रिपुटधत्तुर मूलव्योपमन शिलाः । सेन प्रलिप्यवस्न धूमवर्तिः प्रयोजयेत् ॥ १२८ : धूम तस्याः पिवेद्यस्तु वाहात् कासमुदस्यति । १२ । पर्कक्षीरशिले तुल्ये तदईच कटुत्रिकम् । धूर्णित वहिनिक्षिप्तं पिवेडूमन्तु योगवित् । १३. । ग.

·बगीने
जातरुत्तरदिल शिललागुग्गुलुः समः ।
१६ पजामूत्रेण पिष्टोय धूम' कासहरः परः ॥ ११ ॥
भक्षयेदथ तचूर्ण पिवेददुग्धमथांबुना।
कासाः पञ्चविधायान्ति शान्तिमाशु न संशयः॥ १३ ॥
कण्टकारीकत. काथ सहयः सर्वकासहा ।
कण्टकायाः कणायाद्य चूर्ण मधुयुत लिहेत् ॥ १३३ ॥
देवदारुबलारामा त्रिफलाव्योषपद्मकैः ।
सविडय़. शितातुरचं तचूर्ण सर्वकासनुत् ॥ १२४
-
11
कुनटोसैन्धवव्योष विडङ्गामलहिंगुभिः ।
लेहसाज्यमधु. कास वासहिकानिवारणः ॥ १३५ ॥
इति कुनव्यादिलेहः ।
हरीतकीकणाशुण्ठी मरिच गुडसयुतम् ।
करसो मोदक प्रीता. पर चाऽनलदीपन. ॥ १३६ MAT
इति हरीतक्याद्यो मोदक
शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगल
चूर्णीकृतं क्रमविदितमूर्वमन्न्यात् ।
खादेदिद समसितं गुदमाग्निमान्य
गुलमारुचिशसनकण्ठहदामवेषु ॥ १३७॥
इति शर्करासमचूर्वम् ।
लबजातोफलपिथलोना भागान् प्रकल्प
कल्पाचसमानमीषाम् ।
पलार्धमान मरिचस्य दद्यात्पलानि चत्वारिमहौषधस्य ॥१३॥

·कामाधिकार। L मितासमं चूर्णमिदं प्रसहा रोगानि मानाशुवलानिहन्यात् । कामज्वरारोचकमेहगुल्मखासाग्निमान्द्य ग्रहणीप्रदोषान् ॥२३॥ इति ईच्छर्करा समचूर्णम् । कर्षः कर्षामधो पलं पलयं तथाईकर्षय मरिचस्य पिप्पलीनां दाडिमगुड़यावशूकानाम् ॥ १४ ॥ मापधैरसाध्या ये कासाः सर्ववैद्यविनिर्मुक्ताः । पपि पूयं छर्दयतां तेषामिदमौषधं पथ्यम् ॥ १४१ । पत्र दाडिमं दाडिमफलत्वक् च । इति मरिचाद्य चूर्णम् । प्रस्थं विभीतकाना मस्थि विहायसाधवेदजामूर्व । लेहयेदवलेहोऽयं मधुयुक्तः खासकासनः ॥ १४२॥ इति विभीतकावलेहः । जीवन्ती मधुकं पाठां त्वरक्षीरं त्रिफलां गठीम् । मुम्तैला पिप्पली द्राक्षां दो वृहत्या बिभीतकम् ॥१४॥ मारियां पोकर मुलं कर्कटाख्यां रमाञ्जनम् । पुनर्नवां लोहरज स्वायमाणां यवानिकाम् ॥ १४४ ॥ भांर्गो तामलकोमृद्धि विडङ्ग धन्वयासकम् । भार चित्रकहिंग्वम्ल वैतसं देवदारु च ॥ १४५० चक्तित्यपलांशानि लेहयेन्मधुसर्पिपा। च पाणितन्तं पञ्चकासाबीतापोहति ॥ १४६ ! इति जीवन्त्वायं च र्णम् । पद्मक त्रिफलां व्यो विड़न सुरदार च । च गोकत्यपलांगानि लेहयेन्मधुसर्पिषा ॥ १४॥ एतैयः समः सर्वेः पृथक् धौद्र' तं सिताम् । . ? .

·२०४ वसेने लियालेई विषयैतत् सर्वकासहरं परम् ॥ १४८ ॥ इति पद्मकाय चूर्णम्। सर्पिगुंडूचीहषकण्टकारी काथेन कल्केन च सिदमेतत् । पेयं पुराणज्वरकासशूल खासाग्निमान्य ग्रहयोगदेषु ११४६४ इति सिंहामृतं दृतम् पूत राम्राबलापथ्या खदंष्ट्रा कल्कपाचितम् । कण्टकारीरसे सर्पि: पञ्चकासनिसूदनम् ॥ १५०। इति कण्टकारीष्टतम्। समूलपरशाखाया: कण्टकार्यास्तुलां शुभाम् । सुम्यां पचेजलद्रोणे चतुर्भागावशेपिते ॥ १५१ ॥ मिथितेतत्कषायेस्मिन् एतप्रस्थं विपाचयेत् । कल्काविल्वप्रमाणांश्च तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ ११२ पिप्पली पिप्पलोमूल चित्रको हस्तिपिप्पली। सोवर्चलं यवक्षारो राम्रात्रिकटु वचा ।। १५३ ॥ पतसपिः प्रशंसन्ति पञ्चकामनिवारणम् । स्वास का प्रतिश्यायं मकासञ्च नाश्येत् । १५४ । जिंदग्धिकातमिद न व्याधिरतिवर्त्तते । जातशूलोऽपि संवृद्धी देवसेनामिवासुराः ॥ १५५ इति करण्टकारीष्टतम्। कण्टकाय्यास्तुलां तुणां कृत्वा द्रोणेऽम्भसि पचेत् । तेनाढकेन वाधन तपस्यं वियाचयेत् ॥ १५६ । राम्रादुःस्पर्शषड्ग्रन्था पिप्पलीहयचित्रकः । सौवर्चलयवदार कणामूनेश्व सं जयेत् ॥ १५७: . कासश्वासकफष्टीव हिभारोचकपोनसान् ॥ १५८ ॥ इति कण्टकारीसम्।

·कासाधिकारः। २०५ . समूलपत्रशाखन्तु सदा सत्वाटरूपकम् । तस्य कुर्य्यात्पलगतं ही प्रस्थी पञ्चमूलयोः ॥ १५ ॥ हरीतकी विभीतक्योर्वल्कलं कुड़वदयम् । 'दद्यादामलकानाञ्च कुड़वञ्च विभागशः १६० निःक्वाथ्य सलिलद्रोणे चतुर्भागावशेषिते । भेषजानि सुपिष्टानि तत्रेमानि प्रदापयेत् ॥ १६१ । हे मेदे,हे,हरिद्र च जीवकर्षभकाबुभी। काकोलीक्षोरकाकोली चन्दनं मधुकं तथा ॥ १६२ ।।। सहपर्णीमाषपणे पयस्या चापि पिप्पली। मरिचं, चावगन्धा च सशुलीकाकनासिका सूक्ष्मला शर्तपुष्पा च मृद्दीका च शतावरी। पतैः सर्पिवितव्यं गवां क्षीरे चतुर्गणे ॥ १६sa- सर्वकासापहं सर्पिः क्षीणक्षतसुखावहम् । हिवाखामहरश्चैव स्वररक्तप्रसादनम् ॥ १६५ ॥ इति वृहदासकाधं तम्। कण्टका-स्तुलां सम्यग् जलद्रोणे विपाचयेत्। पादावशेषित तस्मिन् कल्कानेतान् प्रदापयेत् ॥ १६॥ दुरालभाविरुहा भांर्गीकर्कटावया । . : .....: रानामुम्तं शंठी चच्य चित्रकं ब्रूरपणं तथा ॥ १६० ॥ 'पलांशानि-पलान्यत्र शर्करायास्तु विंशतिः । - ' .. ततैलपलान्यस्मिनष्टावष्टौ प्रदापयेत् ॥ १६८"," फलको कृत्वा ते शीते मधुनोऽष्टपलं क्षिपेत् ।। चतुःपलं पिप्पलीनां तुगाक्षीयांद्यतुःयलम् ॥१६ एप: लेहः शमयति पञ्चकामांशिरोत्थितान् ।' इति करटकारीले।

·। वनसेने ka - . समूलपुष्पादकण्टकार्यास्तुला जलद्रोणपरिप्लुताछ । हरीतकीनाञ्च शतं निदध्यादेतत्तु पक्षा चरणावभेषम् ॥ १०॥ गुडस्य दत्वा शतमेतदग्नी विपकमुतार्य ततः सुशीते । कटुत्रिक बिपलप्रमाण पलानि पर पुष्परसस्य चापि ॥ ११॥ लिपेञ्चतुर्जातयलं यथाग्निप्रयुज्यमानो विधिनावलेहः । पातात्मकं पित्तकफोद्भवञ्च विदोषकासानपि च त्रिदोषान् ४१०२स क्षतोड्यं च क्षयनश्च हन्या त्तत्पीनसखासमुर.चतञ्च । यमाणमेकादशसुग्ररूप भृगूपदिष्ट हि रमायनं स्यात् ॥१७॥ इति व्याघ्रीहरीतकी। दशमूलीखयं गुप्ता शडपुष्पीशठीबला। हस्तिपिपल्यपामार्ग पिप्पलीमूलचित्रकान् ॥1081 मार्गीपुष्करमूलञ्च विपलांचं यवाटकम् । हरीतकीशतञ्चकं जले पञ्चाढ़के पचेत् ॥ १७ ॥ यवैः खिन्नः कषायन्तु पूतं तच्चाभयाशतम् । पचेद गुडतुला दत्वा कुडवञ्च पृथम् एतम् ॥ १०५ तेलात्पिप्पलीचूर्णाच सिद्ध गीते च माक्षिकात्। कुडव पलमान च चातुर्जातविचूर्णितम् ॥ १७ ॥ लिह्याद् हे चाभये नित्य मतः खादेद्रसायनम् । तबलीपलित हन्याइर्णायुर्बलवर्धनम् ॥ १७८॥ पञ्चकासक्षयखासान् हिकाः मविषमज्वरान् । हन्यात् गुल्मग्रहण्यऱ्या हृद्रोगारुचिपीनसान् ॥ १७ ॥ अगस्त्वविहित धन्य मिद श्रेष्टं रसायनम् । संख्या पलाना मतसो मतागस्त्य हरीतकी ॥ १८० इत्यगस्त्वहरीतकी। ४ ·कासाधिकार। २०७ - यथोद्दिष्टगुण कुर्वन् पित्तञ्च कुरुते यदि। तथा सायं गुडो योज्य एप एवाल्पमात्रया ॥ १८१॥ पाट्रम्यद्रवद्रव्य पलेरटाभिरेव च । शकद्रव्यचतुष्कण कुडवः समुदाहृतः ॥ १८२१ ! यवगोधूममाषाच तिलाथापि नवा हिताः । पुराणा विरसा रूक्षा न तदर्थकराः स्मृताः । १८३५ - 15 हरीतक्योऽपि नवा ग्राहयाः । r h D 1 पभयाना शर्त दारु शड्डयुष्यी मधूलिकाम् । खयं गुप्तां पञ्चमूल्यौ हे भठी पुष्कराद्वयम् ॥ १८४ ॥ पञ्चकोलवला हस्ति पिप्पली साश्मभेदकान्। भार्गी पुनर्नवाञ्चैव विपलाशी यवाटकम् ॥ १८५॥ पचेत्पश्चाढके तोये पादशेषं तथोडरत् । विनीय चामया तत्र पुनशाग्नावधि थयेत् ॥ १८ ॥ दत्वा गुड़तुला तत्र कपाये कुडवे पृथक् । सैलात पिप्पलीचूर्णाच छताक्षौद्रात्तथैव च ॥ १८७ ॥ पक्षा तो हवत् स्थाय्य तृतभाण्डे विधानतः । पष्यभुड् नियताहारः खादेद हे हे हरीतकी ॥ १८८॥ हन्याञ्च ग्रहणीगुल्म पाण्डर्ति विषमन्वरान् । यमार्श. सीह वैवयं श्वासकासारुचिक्षयान् ॥ १८॥ बलवर्णाग्निजनन बलोलितनाशनम् । रसायनमिद सिद्ध मगस्त्यविहित मतम् ॥ १९०॥ इति वृहदगस्त्यहरीतकी। यवादके सप्तजलाढकानि हरीतकोनान्तु शतं गुरूणाम् । २४ ·२०८ ''वसेने .. लौड़े कटाहे समधिययित्वा द्रव्याणि चैतानि समाधीत १८१॥ दन्त्यश्वगन्धाचिरबिल्वमूल भन्नांतकं बिल्वफलं नत। उभे हरिंद्र गंजपिप्पली च पत्रानि मूलानि च चित्रकस्य ॥१८२॥ पिप्पल्यपामार्गमथात्मगुसा सर्वाणि कुर्यात्पलसम्मितानि । एकत्र सर्वाणि भिषग्विदग्धाद दिपञ्चमूली च यवप्रमाणाम् ॥१८३ मृदूनि सुखिन्नयवान् विदिला शनैः प्रयत्नादवतारयेच। विसाव्यतेनैव जलेन साई पचेत्युराणस्य शतं गुड़स्य ॥ १८ ॥ भूयो गुरूणामपि तत्र दद्याधरीतकोनाञ्च सहस्रमन्यत् । प्रस्थ पुराणस्य तस्य दयानवस्य तैलस्य च तावदेव ॥ १८५ शीते मधु नेहसमन्तु दद्यात् पलानि चाष्टावथ पिप्पलीनाम् । सा कल्कमिथा खथ सेव्यमाना सर्वान् ज्वरानाशयतीहमासात् ॥ १८६ ॥, मासयेनैव च नेत्ररोगाविहन्त्यपूर्वाच्च करोति दृष्टिम् । कुष्टानि मासत्रयतो निहन्ति प्रभित्रकर्षागुलिनासिकानि ॥१८॥ भगन्दर लीपट्वातगुल्म खासें तथा मासचतुष्टयेन। संभक्षिता पञ्चभिरेब मासै: करोति केशात् भ्रमराजनाभान् ॥ १८८३ पिंड्भिस्तु मासैः खलु मापि कुर्यात् केशान्'सुशीतान् धनकुञ्चितायान् । सहस्रपथ्यामर्थ चोपयुज्य 'बल भयेदुत्तमकुञ्जरस्य ARCE:, खरं मयूरस्थ इंयस्य वर्ग शरशाङ्कस्य पराञ्च कान्तिम्। सौभाग्यमेधास्मृतिसत्वयुक्तो बैलान्वितः पद्मदलायताक्ष; २००॥

·कासाधिकारः। २०८ - जीवेसमानाञ्च सहस्रम प्रयोगकालादिति सत्यवाक्यम् । समोच्चकल्पांस्तु चकारयोग हिताय लोकस्य सुनिर्वसिष्टः ॥२०॥ इति वशिष्टहरितको। कुलियानां पलशतं दशमूलपलं तथा।' सतं ब्राह्मणयध्याय चतुर्गुणजले शृतम् ॥ २२ ॥ पादावशे पूर्व च गुडस्याधतुला पचेत् । "पाकं जालावतायैव सुशीते अक्ष्णचूर्णितम् ॥ २०३ ॥ पदपलञ्च तुगाक्षीयाः पिपल्या हिपल तथा। कुडव मधुनो दद्यात् स्थापयेत् स्निग्धभाजने ॥ २०४॥' खादेदग्निवलापेक्षी नाशयेदचिरादयम् । यक्ष्माणं पीनस कासं खास जीर्णमजीर्णकम् ॥ २०५॥ जीर्थज्वर पाण्डुरोग हृद्रोगं लेममारतम् । कुलित्य गुड़ इत्युक्तः सर्वोपद्रवनाशन. ॥ २०६ ॥ इति कुलुन्यगुडः) चतुष्पलं मूलकशण्ठिकस्य तथैव शुद्धस्य कुलिस्थकस्य । तुल्य प्रदद्याद्दशमूलतच द्रोणेऽम्भसः सर्वमिदं पचेत्तु ॥ २८० दत्वा हविस्तैलपलाष्टकच्च गुडस्य शुद्धस्य तुलां तथैव । तावत्यवेद्यावदिदं समस्त सवय्यदाया गुडपाकमेति ॥ २० ॥ चूर्णीकतै रकचव्यशृङ्गी भार्गीविसौगन्धिककट्फलैय । मुस्तायवानीशठिपुष्करैच मव्योषकरपलममाणः ॥ २० साधं क्षिपेन् माक्षिकप्रस्थमात्रं दद्यात् मुशीनेत्वथ वापस्माम् । मावां ततो लेहवदालिहेच,पथ्याशनय इययोगकाले ॥ २१ ॥ कफोगवा ये च विकारजाता सखासकासादयक्षता। इत्यावशूलवरचहिष्णा खरचयारोचकवड़िसादाः ·१८० वङ्गसेने . नाथमायांत्युपयोगतच कुलियसन्नस्य गुड़स्य थोत्रम् ॥२१॥ !' ! - इति द्वितीयः कुलिथगुड़ः । खादिरवासकपल्लव छाया शुष्कञ्च संचूर्य । विभागपिप्पलीयुक्त कटुवयं मधुनावलिह्यात् ॥ ११२ ॥ इति कासमनचूर्णम् । इति बरीने कासनिदानचिकित्साधिकार समाप्तः ॥ १२ ॥ अथ हिक्कानिदानमाह . विदाहि गुरुविष्टम्भि रूक्षामिप्यन्दिभोजनैः। शीतापानायनसान रजो धूमातपानिलैः ॥ १ ॥ व्यायामकर्ममाराध्व वेगाघातायतर्पणैः। हिकाखासच कासव नृणां समुपजायते ॥२॥ मुहुर्मुहुर्वायुरुदेति सस्वनी यवत् लोहांत्राणि मुखादि वा क्षिपन् । 'सघोषवानाशु हिनस्ति यम्मा- ततस्तु हिवत्यभिधीयते बुधैः ॥ ३ ॥ प्राणोदकाबवाहोनि स्रोतांसि विकतानिला हिकां करोति संरूध्य तासां लिङ्ग शृणु पृथक् ॥ ४, १ अनजां यमला क्षुद्रां गम्भीरां महती तथा। वायुः कफेनानुगतः पञ्चहिका करोति च ।। H 7 .

·हिकाधिकारः। २८१ कण्ठोरसो गुरुत्वञ्च वदनस्य कपायता। हिकाना पूर्वरूपाणि कुटेराटोप एव च ॥ ६ ॥ पानाबेरतिसंयुक्त सहसा पोडितोऽनिलः । हिक्कयत्यूलगोभूत्वा तां विद्यादन्ननां भिषक् । चिरीण यमलेर्वेगैयाँ हिका संप्रवर्त्तते । कम्पयन्तीशिरोग्रोवां यमलान्तां विनिईि शेत् ॥८॥ विष्टकाला वेगै मन्दैः समभिवर्त्तते । क्षुद्रिकानामसाहिका जत्रु मूलान्प्रधावति ॥ ८ ॥ नाभिप्रहत्तायाहिका घोरागम्भीरनादिनी। अनेकोपट्रववती गम्भीरानाम सा स्मृता ॥ १०॥ मम्माख्यापीड़यन्तीव सततं या प्रवर्त्तते । महाहिकति सा जेया सर्वगावप्रकम्पिनी ॥११॥ प्रायम्यते हिकतो यस्य देही दृष्टियोर्ध्वम्भ्राम्यते यस्य नित्यम् । क्षीणोन्नविट्चौति यश्वातिमात्र तो दो चात्यो वर्जवेदिकमानौ ॥ १२३ भतिसंचितदोपस्य भक्तपकतस्य च । व्याधिभिः क्षीणदेहस्य हवस्यातिव्यवायिनः ॥१३॥ प्रायासाद्यासमुत्पन्ना हिकाहन्त्याश जीवितम् । यमिकायापलापाति मोहलपणासमन्विता ॥ १४ ॥ घक्षीणथाप्यदोनश स्थिरधालिन्द्रियय यः । तस्य साधयितुं शक्या यमिकाहन्त्यतोऽन्यथा ॥ १५ ॥ भासां क्षुद्राबजासाध्या शेपाः प्राणहरामता,१६ ॥ यथाग्निरिक्षोः पवनानुबद्दी वर्च यथा वा सुरराजमुक्तम् । रोगास्तथैते खलु दुनिवाराः श्वास सहिका च विलम्बिका च ॥१७॥ .

·२८२ वनसेने . प्राणावरोधतर्जनविश्मापनभयभाषकैथ घोरैः। कथाप्रयोगः शयवेदिका घोरा'मनोधातः । १८ हिवार्तस्य पयः छार्ग हित नागरसाधितम् । रसान् पिबेत् फलिन्याय लाजमान् मसैन्धवान् ॥ १८॥ मधुकं मधुसयुक्तं पिप्पलीशर्करान्विता। नागरं गुडसयुक्तं हिकान नावनत्रयम् ॥ २०॥ स्तन्येन मक्षिकाविष्टा नस्य बालतकाम्बुना। योज्यं हिक्काभिभूताय स्तन्व वा चन्दनान्वितम् ॥ २१॥ मधुसौवर्चलो पेतं मातुलुङ्गरस' पिवेत् । अप्यसाध्यानयत्यस्तं दिकादोट्रायलेहनात् ॥ २२ ॥ सद्य एव महायोग: काशमूलभव रजः । हिकार्ती मधुना लियाच्छुण्ठोधात्री कणन्वितम् ॥ २३ ॥ प्रवालत्रिफलामड्ड चूर्ण मधुरतमुतम् । पिप्पलीगरिक चेति लेहो हिकानिवारण: ॥ २४ ॥ कोलमजाजनं लाजा तिला काञ्चनगैरिकम् । रूपणाधाबीसिताशुण्ठी कासीमन्दधिनाम च ॥ २५॥ पाटल्याः सफलपुष्पं कणाखजूरमुस्तकम् । पडते पादिकालेहा हिकानामधुसंयुताः ॥ २६ ॥ नैपाल्यागोविषाणाभ्यां कुष्टसर्जरसस्य च । धूर्म कुशस्य वामाज्यं पिबेहिकोपशान्तये ॥ २७ ॥ नि माङ्गारनिक्षिप्त नक्षणमाघरजोद्भवः । हिकापञ्चनिहन्त्वाश धूमः पोती न सगयः ॥ २८ । सुपूतिकोट लसुनोग्रगन्धा हिम्बन्वितं चूर्णमिदं सुभावितम् । पजाविमूत्रेण च सप्तकृत्वा प्राणानिषितां विनिहन्ति हिवाम् ॥२८॥ 'इति सुपूतिकीटाद्य च र्णम् । -- ·शिक्काधिकारः। २८३ हरेणवोऽथ पिप्पल्यः काथहिंगुसमायुतः ।। हिक्काप्रशमनः येष्टो धन्वन्तरिवचो यथा । ३० । कुकूलानलसंखिन्न इतुवाल्यप्रसंम्भवः । रसः समाक्षिकः पीतो हिक्कामाश नियच्छति ॥श -- नारीक्षिरेण वा सिद्ध सर्पिर्मधुरकैरपि । नामानिसिक्तं पोतं वा सद्यो हिक्कां नियच्छति ॥ ३२ इति नारीक्षीराद्य एतम्! यत्किञ्चित्कफवातघ्न मुष्ण वातानुलोमनम्। मेषजपानमन्त्र वा हिक्काखामेषु तद्धितम् ॥ ३३ ॥; ; हिकावासं पिबेगार्गी, सविखामुणवारिणा । नागरं वा सिताभांगी सौवर्चलसमन्वितम् ॥ २५ ॥, अभयानागरकल्क पौष्करयावशूकमरिच कल्क, वा ।। तोयेनोप्णेन पिबेच्छासी हिक्की च तच्छान्त्यै ॥ ३६-n: पितो दशमूलस्य काय वाटेवदारुजम् 1:17 मदिरां वा पिवेद्युक्त्या हिकावासनिपीडितः॥ ३७ ४... दशमूलीरसे सर्पि दधिमण्डेन साधयेत् ।... कृष्णासौवर्चलक्षार वयस्थाहिंगुरोचकैः ।। कायस्थयाचतत्यानादिकावासो नियच्छति...३54. 4. इति दशमूलाई तम् । बासाहत वाथपिबेत्यिवेवाषणमेव वा । वातपित्तानुबन्धे तु गड़विश्वसमन्वितम् ॥ ३८ ॥ . .

·२८४. वनसेने छागक्षीरं प्रयोक्तव्यं गृतं तोये चतुर्गुणे । स्वासन भपज यज्ञ तब कार्य प्रयत्नतः ॥ ४०॥ इति वनसेन हिक्कानिंदा चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ १३॥ - -- - अथ श्वासनिदानम् । यैरेव कारणैहिका बहुभिः संप्रवर्तते तैरेव कारणे. श्वासः सद्यो भवति देहिनाम् ॥१॥ महो छिन्नतमकक्षुद्रभेदैस्तु पञ्चधा। भिद्यते समहाव्याधिः श्वास एको विशेषतः ॥ २॥ प्राग्रूपं तस्य हृत्पीडा शूलमामानमेव च । पानाहो वक्रवरस्य शसनिस्तोद एव च ॥ ३ ॥ यदा खोतासि सरुध्य मारुतः कफमूर्च्छितः । विश्वग्वजतिमक्रुद्ध स्तदाखासान् करोति सः ॥ ४ ॥ उद्घ यमानवातो य: शब्दवद्दुःखितो नरः । उच्चैः खसति सरखो मतपम इवानिशम् ॥ ५ ॥ प्रनष्टसनाविन्नान स्तथा विधान्तलोचनः । विस्तादाननो वह मूववर्चाविशीर्ण वाक् ॥ ६ ॥ दीर्घ प्रखसित चास्य दूरादिज्ञाय ते भृशम् । महावासोपसृष्टस्तु क्षिप्रमेव विपद्यते ॥ ७॥ उर्ध्व वसति यो दोघं न च प्रत्याहरत्यधः। माहत्तमुखस्नोताः क्रुगबवहार्दित. ॥८॥ + ·श्वासाधिकारः। २८५ . . उर्ध्वदृष्टिविपश्यंच विधान्ताक्ष इतस्ततः । । प्रमुखन्वेदनाय शुष्कास्योरतिपीडितः ॥८॥ कर्वश्वासे प्रकुपिते चाधः श्वासो निरुध्यते। मुवातस्त्रास्यतथो श्वासस्तस्यैव हन्त्यसून् ॥ १० ॥ यस्तु खमतिविच्छिन्न सर्वप्राण निपोडितः । न वा समिति दुःखातॊ मर्मछेदरुगर्दितः ॥ ११ ॥ पानाह खेदमूछातौ दह्यमानेन वस्तिना। विनुताच: परिक्षोण: खसनक्तक लोचनः । १२॥ विचेताः परिशुकास्योविवर्णः प्रलपवरः । छिनखामेन विच्छिन्नः सगीघ्र विजहात्यसून् ॥ १३ ॥ प्रतिलोमं यदा वायुः स्रोतांसि प्रतिपद्यते । ग्रीवां शिरथ सग्राह्य श्लेष्माग समुदीय च ॥ १४ ॥ करोति पोनस तेन रुदो घुर्घरकं तथा। पतोव तोववेगञ्च खास प्राणप्रपीड़कम् ॥ १५ ॥ प्रताम्यति सवेगेन वस्यते सनिरुध्यते । प्रमोई कासमानय सगच्छति मुहुर्मुहुः ॥ १६ ॥ श्रेषपणामुच्यमानेन भृशं भवति दुःखितः । तस्यैव च विमोक्षान्ते मुइत्तं लभते मुखम् ॥ १७॥ तथास्योडसते कण्ठः कृच्छानोऽतिभाषितुम् । न चापि निद्रां लभते शयानः शासपीडितः ॥१८॥ पाखें तस्यावग्रहाति शयानस्थ समीरिणः । पासीनो लभते सौग्यमुणचवाभिनन्दति ॥ १८ ॥ उच्छिताक्षी ललाटेन विद्यताभृशमातिमान् । विष्कास्यो बहुखासो मुहश्चैवावधम्यते ॥ २० ॥ मेघांबुशीतप्राग्वातैः नेमलेच प्रवाईते। . - ·२८६ वनसेने 7 मयाप्यस्तमकः श्वास: माध्यो वा स्याब्रवोत्थितः ॥ २१॥ स्वरमूच्छापरीतस्य विद्यात्प्रनमकन्तु तम् । उदावतरजोऽजीणक्लिनकायनिरोधजः ॥ २२ ॥ तमसा वर्धतेऽत्ययं शीतैयाशु प्रताम्यति । मज्जतस्तमसीवास्य विद्यात्प्रतमकन्तु तम् ॥ २३ ॥ रूचायासोद्भवः कोटे क्षुद्रो वातमुदीरयेत् । क्षुद्रश्वासन सोऽत्यर्थ दुःखेनाङ्गप्रवाधकः ॥ २४॥ हितस्ति न स गात्राणि न च दुख यथोत्तरे। न च भोजनपानानां निरुणड्डा चिताडा नेन्द्रियाणा व्यथा व काञ्चिदापादयेद्रुजम् । स साध्य उत्तो बलिनः सर्वो वाऽव्यतालक्षणः । क्षुद्रः साध्यतमस्तेषां तमक कृच्छ्र उच्यते ॥ २६ ॥ त्रयः वासा न सिध्यन्ति तमको दुर्बलस्य च ॥ २७ ॥ काम प्राणहरारोगा बहवो न तु ते तथा । यथा श्वासश्च कासश्च हरते प्राणमाशु हि ॥२८॥ वाताधिको भवेत्क्षुद्रम्तमकस्तु कफोत्तरः । कमाहाताधिकात्पित्त समृष्टः छिन्त्रसजकः ॥ खासो मारतससृष्टी महानूर्वस्तथा मतः ॥ २८॥ " 17 - n अथ चिकित्सामाह। नेहवस्ति मृते केचिदूर्ध्वञ्चाधश्च शोधनम् । मुटुप्राणवतां श्रेष्ट खामिनामादिशन्ति हि ॥ ३०॥ दशमूलीशठीराम्रा पिप्पली विश्वपौष्करैः। शृङ्गीतामलकोभार्गी गुचीनागरार्षिभिः ॥ ३१ ॥ -- ·खासाधिकारः। २८७ यवागू विधिना सिद्ध कषायं वा पिवेन्नरः । कासहहहपार्खार्त्ति हिवाखासप्रशान्तये ॥ ३२ ॥ कुलित्ययवकोलाम्न दशमूलबलाजलम् । पानार्थ कल्पयेत् कास हिवाखासनिवृत्तये ॥ ३३ कुलित्यनागरव्याघ्री वासामि कथित जलम् । पीत पौष्करसंयुक्त श्वासकासनिवारणम् ॥ ३४ ॥ दशमूलस्य वा क्वाथः पोष्करणावचूर्णितः । वासकासप्रशमनः पार्खशूलविनाशन. ॥ ३५ ॥ रम्भाकुन्दशिरीपाणां कुसुम पिप्पलीयुतम् । पिता तण्डुलतोयेन पीत्वा श्वासमपोहति ॥ २६ ॥ देवदारुवचाभार्गी विश्खयोस्करकट्फलै । कृत्वा काथो नयत्याशु खासकासानशेषतः ॥ ३०॥ शृङ्गीमहौषधिकणा धनपुष्कराणा चूर्ण शठीमरिचयोच सिताविमिन्यम् । काधन पीतममृता पपञ्चमूल्याः श्वास वाहेन विनिहन्ति हि घोररूपम् ॥ ३८ ॥ कृमाण्डकसिता चूर्ण पीत कोणेन वारिणा। शोघ्र शमयति खास कासञ्चैव सुदारुणम् ॥ ३६ व्याघ्रीदुरालभाङ्गी बिल्खमध्यत्रिकण्टकैः । सामृताग्निसृतैरते यूपः स्याच्छासनुत्पर ॥ ४ ॥ कुलिंस्थदशमूलाना क्वार्थ स्युर्जाङ्गला रसाः । कासमर्दकपवाणां यूष. मौभाञ्जनस्य च ॥ ४१ ॥ शुष्कमूलकयूपय हिक्काखासनिवारण ॥ ४२ ॥ द्राक्षा हरीतकी, कृष्णां कर्कटाख्यां दुरालभाम् । विलिहन्मधुमर्पिभ्या खासान् हन्ति सुदारुणान् । ४३ ॥

·२८८ घनसेने ܀ गुड कटुकतैलेन मिन्ययित्वा समं लिइन् । विसाहप्रयोगेन खास निर्मूलता नयेन् ॥ ४४ में खाविध सूचका दग्धा सक्षीद्रष्टतशर्करा। खामकासहरा वहिपादौ वा मधुसर्पिपा ॥ ४६॥ हरिट्रा मरिच ट्राक्षां गुड राम्रा कणा शठिम् । तैलेन विलिहन् इन्वा कासान् प्राणहरानपि ॥ ४०॥ हरिद्रापत्रमरण्ड मूल लाता मन शिलाम् । देवदारुधन मासी पिष्ट्वा वत्ति प्रकल्पयेत् ॥४८॥ ती ताता पिवंडूम श्वास हन्ति सुदारुणम् । खासहिक्कापरिगत निग्ध खेदैरुपाचरेत् ॥ ४८॥ युक्तैर्लवणतैलाभ्यां तेरस्य ग्रथित कफ । श्वासो विलयन याति भारतच प्रशाम्यति । ४८ सिग्ध ज्ञात्वा ततन भोजयित्वा रसौदनम् । वातम्लेमविबन्ध वा भिषग्धूम प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥ शृगीकटुबयफलवयकण्ठकारी भार्गी सपुष्करजटालवणानि पञ्च । चूर्ण पिवेदशिशिरण जलेन हिक्का खासो वातकसनारुचिपोनसेषु ॥ ५१॥ इति शृयादि चूर्णम्। निदग्धिका चामलकप्रमाणा हिवाश्युक्ता मधुनाशयुक्ताम् । लिइन्नर खासतिपोडितो हि खास जयत्यष बलात्राहण ५॥ भन्नातकमधुपर्णी पश्यादशमूलनागरकाथ । तमके कफप्रधाने शस्त खासे च मारुतजे ॥ ५३॥ पथ्या कपायमथवा पिबेद्रस मार्कवस्य मधुना। तमके पुष्करजम्बा नागर क्षोरमेकञ्च ५४ ॥ M ·शिकाधिकारः। २८८ 111 शठीपुष्करजीवन्ती त्वचुस्त पुष्करालयम् । सुरसा तामलकवा वा पिप्पल्यगुरुनागरम् ॥ ५ ॥ वालकश्च समं चूर्ण्य कत्लाष्टगुणशर्करम् । सर्वथा तमके खासे हिवायाच प्रयोजयेत् ॥ ५३॥ पत्रकस्माट्रव्यादष्टगुणा शर्करा । सर्वधेति पानभोजनादिषु ॥ इति शव्याचं चूर्णम् । हिंसाविडङ्ग पूतिक विफलाव्योपचित्रकैः । दिक्षीर सर्पिपः प्रस्थं चतुर्गुणजले सुतम् ॥ ५७ ॥ कर्पमात्रैः पचेत्तविश्वासकासौ व्यपोइति । अस्थिरोचकं गुल्म शक्कदि क्षयं तथा । ५८ । इति हिंस्रायं तम्। सौवर्चलयवहार कटुकाव्योपचित्रकैः । कृत वचाविडनेय साधित खासशान्तये ॥ ५॥ इति सौवर्चलतम्। कुलित्यरमसयुक्त पञ्चकोलशृतं कृतम् । दीपन खामकासन्न कफव्याधिहर परम् ॥६॥ इति कुलित्यावं तम्।. तितासोवर्चलबार पथ्यात्रिकटुहिंगुभि. । समालुरेष्टत मिद मसीर खासकासनुत् ॥ ६॥ गुल्मानाहन शमये प्रवद्वान् गुदजानपि । इति तितायं तम्। कलिस्यदशमूल व तया सामणयष्टिका । प्रस्थं प्रस्थश्च सरच्या दारिद्रोणेन साधयेत् । १२॥ पादशेषे रसातस्मिन्न हतप्रस्थं विधाचयेत् ।। चोरकं द्विगुण दत्वा करितै पञ्चकोलकः । ६३॥ २५ - -- h ·वनसेने सवारः पन्तिकः सर्वैः शनैर्मुइम्निना पचेत् । कासखासहरचैव हिक्काच विषमल्बरम् ॥ १४॥ हन्यात्तथार्थो ग्रहणी हृद्रोगारचिपीनमान् ।। गुल्मप्लीहामयं हन्यांदलवर्णाग्निवर्धनम् ॥६५॥ अग्निसन्दीपनञ्चैव कौलित्य पट्पल धृतम् ॥ १६ ॥ इति कुलित्याय तम्। सुवहाकालिकामांर्गी शुकाख्यं कौचुलं फलम् । काकादनीनवरं वर्षाभूहतीद्दयम् ॥ ६०१. पलमावतप्रस्थ पचेदेतैर्जसाढके। कदुष्ण पीतमतधि खासामयविनाशनम् ॥ ६॥ इति सुवहाद्य एतम् । तैल दशगुणे सिई भृङ्गराजरसे शुभे । पीयमान यथा न्याय खासकासौ व्ययोहति ।। বুনি মূল্পালন। तिस्रस्तिस्रस्तु पूर्वाङ्गे भुत्ताने भोजनस्य च {100 पिप्पल्य किंशकक्षार भाविता तभाजिताः। प्रयोज्या मधुसमिया रसायनगुणैपिणा ॥१॥ जेतुं कास क्षयखास हिकाशोपगलामयान् । असिग्रहणोदोषं पांडुतां विषमज्वरान् ॥ ७३ र वैखयेथीनमं शोक गुल्म वातवलासकम् । मासमेवाशतो युक्त्या माध्धिकां पिबतोऽनु च ॥ ७४ ॥ अवधारितवेगस्य यक्ष्मा न भवति ध्रुवम् । .: । इति नारपिप्पली! शतं संगृह्यभांर्यास्तु दशमूल्यास्तथा परम् । शत हरोतकीनाच परत्तोये चतुर्गुणे ॥ ७५३ -- M ·हिकाधिकार । - . . पादावशेषे तस्मिंस्तु रसे बम्वनियोडिते। मालोच तुलां पूतां गुडस्य लभयां ततः ॥ ७ ॥ पुनः पचेत्तु मृदग्नी यावल्लेहत्वमागतम् । भीते च मधुनचात्र पटपलानि प्रदापयेत् ॥ ७ ॥ विकटु विसुगन्धञ्च पलिकानि पृथक् पृथक् । कर्षयं यवक्षारं संचूर्ण प्रक्षिपेत्ततः ॥ ७ ॥ भक्षयेदभयामेकां लेहस्याईपल लिहत्। खासं सुदारुणं हन्ति कास पञ्चविध तथा ७८ ॥ स्वरवर्णप्रदोहोप जठराग्निप्रदीपनः ।। हरीतकीशतस्यात्र प्रस्थत्वादाढकं जलम् ॥ ८०५ इति भांर्गीगुड़ः। कुलित्य दशमूलञ्च तथैव विजयष्टिका। शर्त शतञ्च संग्राय जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ८१ पादावशेषे तस्मिंस्तु गुडस्यार्धतुला क्षियेत् ॥ २ ॥ शीतीभूते च पके च मधुनोऽटौ पन्नानि च । ८३ ॥ षट्पलानि तुगाक्षी- पिप्पल्याश्च पलद्दयम् । त्रिसुगन्धि सुगन्धञ्च स्वादेदग्निबल प्रति ॥८४॥ खास कासं वरं हिका नाशयेत्तमकं तथा। योगसन्दर्शनादत्र हवैद्योपदेशतः ॥ ५ ॥ बचं चतुर्गुणं देयं खल्पवाहोणवारिणा । मानसानिध्य संवादादिपलं विसुगन्धिनः । ER, इति कुलित्यगुडः। इति वनसेने श्वासनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ १४ ॥ प्र . . T ·२८२ विनसेने । 7 1 , १ अथ स्वरभेदनिदानमाह । अत्युचभाषणविषाध्ययनामिघात सन्दूपणे प्रकुपिता पदनादयस्तु । स्रोतस्सु ते खरवहेषु गता' प्रतिष्ठा इन्यु वर मवति चापि हि षड्विध स. १: वातेन कृष्णनयनाननमूत्रवर्धा भिन्न शन भवति गर्दभवत् खरच । पित्तेन पीतनयनाननमूत्रबर्चा ब्रूयाद्लेन स च दाहममन्वितन ॥२॥ श्रूयात्कफेन सततं कफरुडकण्ठ स्वल्पं शनैर्वदति चापि दिवा विशेषात् । सर्वात्मके भवति सर्वविक्षारसंपत् तं चाप्यसाध्यमृपय खरमेदमाहु।३॥ धूमेत वाक्क्षयक्षते चयमाप्नुयाच वागेषु चापि हतवाक परिवर्जनीयः। अन्तर्गतं स्वरमलक्षपद चिरण मैदोन्वयाददति दिग्धगलस्तृषा' । ४ घोणस्थ बदस्य कशंस्य चापि चिरोत्थितो य सहजोऽपि जात । मेदखिन सर्वसमुद्भवश्व खरामयोयो न स सिद्धिमेति । अथ चिकित्सामाह। खिग्धान् परं तापनकृष्थधातून स योजयेद्दमनवस्ति विरेचनय । स - है 7 ·स्वरभेदाधिकारः। २८३ नस्यावपीड़मुखधाबनधूमले है. सम्पादयेत्तु विविधैः कवलग्रहैय ॥ ६ ॥ यः श्वासकासविधिरादित, एव चौक्त- स्तच्चाप्यशेपमवचारयितु' यतेत ॥ ७॥ खरोपघातेऽनिलजे भुक्तोपरि त पिवेत् ॥८॥ कासमर्दकवार्ताक मार्कवस्वरसः पचेत् । पीनं हतं हन्त्यनिल सिहं वार्ताकजे रसे॥ इति कासमादितम्। तथा कोष्णमलं देय भुक्ता घृतगुड़ोदनः । पैत्तिके तु विरेकस्तु पयश मधुरैः शृतम् ॥ लिहेम्मधुरकानां वा चूर्ण मधुसमायुतम् ॥ १०॥ प्रश्नीयाच्च समर्पिक यष्टीमधुकषायकम् ॥ ११ ॥ शगांस्त्वच क्षीरयतां गुमाणां सकुय्य दुग्धे विपचे तेन । कल्केन यष्टीमधुकस्य सर्पिः सिद्ध पिवेत्तम्मधुशर्कशतम् ॥ १२ ॥ इति शना तम् । पिप्पली पिप्पलीमूल मरिचं विश्वभेपमम् । पिवेन्मूत्रेण मतिमात् कफजे स्वरस क्षये ॥ १३ ॥ पजमोदां निशां धात्री चारं वह्नि विचूर्ण्य च । मधुसर्पियुत लीट्वा खरभेदं व्यपोहति ॥ १४ ॥ पलनिकबापण्यावशूकचूर्णच हन्यात् स्वरभेदमाघ । किं वा कुलित्य वदनान्तरस्थं स्वरामयं हन्त्यथ पौष्करं वा ११५॥ वाते सलवर्ण तैलं पित्ते सर्पिः समाक्षिकम् । कफे सक्षारकटुक चोद केवलमिप्यते ॥ १६ ॥ गले तालुनि जिवायां दन्तमूलेषु चाथितः । सेन निष्कमते नेभा खराधमसीदति । १० .

·२८४ ' वनसेने - अगुमसरदारदारू सलिल खरभेदहत्यिवेकोणम् । व्याघ्रीमुरतरुनागर ससिहमुख्शाथमथवापि१८ तलाक स्वरभेदे वा खादिरं धारयेन्मुखे। पथ्या पिप्पलीस'युत्त युती वा नागरेण तु १८ वदरीपववाल्कन्तु उतभृष्ट ससैन्धवम् । खरोपघात कासे च लेहमन प्रयोजयेत् । २० । खरोपघाते मेदोजे कफवदिधिरिष्यते। चयजे सर्वजे वापि प्रत्याख्यामाचरेत् क्रियाम् ॥ २१॥ १ निदग्धिकापलयत तदई अन्त्रिकस्य च । चित्रकस्य तदर्धञ्च दशमूलञ्च तत्समम् ॥ २२ ॥ द्रोणदयेऽपा निकाध्यकपायाढकमाहरेत् । पूर्व क्षिपेत्तदर्धन्तु पुराणस्य गुडस्य च ॥ २३ ॥ सर्वमेकत्र कृत्वा च लेहवसाधुसाधयेत् । अष्टौ पलानि पिप्पल्पा सिंजातकपल तथा ॥ २४ ॥ मरिचाना पलग्लेक सर्वमेकत्र चूर्णितम् । भधुन' कुडवं दत्वा तदश्नीयाद्ययानलम् ॥ २५॥ खरभेदहर मुख्य प्रतिश्यायहर परम् । वासकासाग्निमान्द्यार्थो गुलामहगलामयान् ॥ २६ ॥ पानाहमूत्रमच्छ्राणि हन्याद ग्रन्यावुदानि च ॥ २७ ॥ इति निदग्धिकादिलेहः।। शर्करामधुमिशानि शृतानि मधुरै सह। पिवेत्ययासि यस्यादतोऽभिहत स्वर ॥२८॥ वातादिजनिनवास कासना ये प्रकीर्तिता' योगास्तथापि युञ्जीत यथा दोपं चिकिमक ॥२८॥ T ht ·स्वरमैदाधिकारी “२८५ चव्यानवेजसकटुवयतित्तिडीका - तालीसजीरकतुगादहनैः समांथैः । चूर्ण गुडप्रमदितं घिसुगन्धियुक्त - वैश्वर्यपीनसकफारुचिपु प्रशस्तम् ॥ ३०॥ इति चयादिचूर्णम् । ध्यात्रीस्वरसविपर्क रामावाट्यालगोक्षुरव्योपैः सर्पिः स्वरोपघात निहन्ति कासञ्च पञ्चविधम् ॥ ३१॥ शप्कद्रव्यमुपादाय स्वरसानामसम्भवे । वारिण्यष्टगुणे साध्य ग्राह्य पादावशेषितम् ॥ २२॥ स्वरसानां चालामे चूर्णस्याढ़ कमाढकमुदकस्य च । तहारिपर्युपितं दितं स्वरसवत् प्रयोज्यम् ॥ ३३ ॥ इति कण्ठकारीतम् । हिकाखासे क्षये कासे खOणि पठितानि तु । 'सपी पितानि योज्यानि भिपग्भिः स्वरसंचये। इति वनसेने स्वरभेदनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ १५ ॥ . अधारोचकनिदानमाह । वातादिभिः शोकमयातिलोभकोधैर्मनोनाशनरूपगन्धैः । अरोचकाः स्युः परिदृष्टदन्तः कपायवाच नरोऽनिलेन ॥ १॥ कटलमुष्ण विरसच पूति पित्तेन विद्यालवणञ्च वक्रम् । माधुर्य पैछिन्यगुरुत्वगत्य विवन्धसम्बन्धयुत कफेन ॥२॥ भरोचके शोकभयातिलोभक्रोधायद्यारचिगन्धजे स्यात् ।

·वसेने खाभाविकच्चास्यमथारचिव त्रिदोपजेनैकरस-भवेत्तु ॥ ३ ॥ इच्छूलपोड़नयुतं पवनेन, पित्तात्... ड्दाहशोपबहुल सकफपसेकम्।। मात्मक बहुरज बहुभिथ विद्या- द्वैगुण्यमोहजडताभिरथापरञ्च ॥ ४ ॥ प्रक्षिप्तन्तु मुखे धन्न जन्तुर्न खादयेद्यदि।- अरोचकः सविन्जेयो भक्तपमतः शृणु ॥ ५ ॥ चिन्तयित्वा तु मनसा दृष्ट्वा श्रुत्वा तु भोजनम्। देष करोति यो जन्तुः सभक्ताहेप उच्यते ॥ ६ ॥ यस्य चान्न भवेच्छ्रद्धा समता छन्द उच्यते । कुपितस्य भयार्त्तस्य ज्वरितस्य विरोधकः ॥ ७॥ . F अथ चिकित्सामाह । वस्तिः समीरणे पित्ते विरेको वमनं कफे। कुर्य्यादृद्यानुकूलानि हर्षगाश्च मनोनजे ॥८॥ यान्तावचाद्भिरनिले विधिवत् पिवेच न होणतोयमदिरान्यतमेन च पम् । कृष्णाविडङ्ग्यवभस्महरेण भां! . राम्रलहिगुलवणोत्तमनागरायाम् । पैत्ते गुडांवुमधुकैर्वमनं प्रशस्तं . . . लेहः समन्ववसितामधुसर्पिरिटः । 17 निम्बांबुचर्दितवत: कफजेऽनुपानं राजद्रुमाबुमधुना सह दीप्यकाव्यम् ॥ १॥ मरिच मधुना लेध कफजे रोचके भिषक् ।।

·अरोचकाधिकारः। - 'भरची कवलास्तावस्मा: सुमुखधावनम् ॥ मनोनममपानञ्च इर्षणाऽऽश्वासनानि च ॥ कुष्टसौबर्च लाजाजी शर्करामरिच विडम् । धान्यैलापनकोशीर पिप्पन्ययंन्दनोत्पलम् ॥ १२ लोभ्रं तेजोवंती पथ्या वरपण' संयवांग्रजम् । आर्द्रदाडिमनियासस्वंजाजीशर्करायुतः ॥ १५॥ सतलमाक्षिकास्त्वेते चत्वारः कवंलग्रहाः । चत्वारो रोचकान् हन्युर्वाताचेकजसर्वजान् ॥ १४ ॥ अम्बिकागुड़तोयश्च त्वगैला मरिचान्वितम् । अभक्तछन्दरोगेषु शस्त कवलधारणम् ॥ १५ ॥ शृङ्गवेररसञ्चैव मधुना सह योजयेत्। परचोखासकासन्न प्रतिश्यायकफापहम् ॥ १५ भोजनाये सदा पथ्यं जिद्वाकण्ठविशोधनम् । अग्निसन्दीपनं हृद्यं लबणादकभक्षणम् ॥ १७ ॥ कारव्यजाजीपौला व्योपवृक्षानदाडिमम् । सक्षौद्रशकर हृद्यं रुचि वनिप्रदीपनम् । १८॥ इच्छाविनाशजनितेषु च बांधकेषु भावान् भवायवितरेत् खेलु शक्यरूपान् । अर्थन चातिपतितेषु पुनर्भवाय पौराणिकः श्रुतिपथैरनुमानयेत्तम् ॥ १en दैन्य गते मनसि वोधनमत्र शस्त दद्यात् प्रियं मनसि सेव्यमरोचकेषु ॥२. सात्मवान् सुदेशरचितान् विविधांय मान् पानानि मूलर्फलखाण्डवरागलेहान् । सेवेद्रमांय विविधान्विविधैः प्रकार- ·२८९ घनसेने TH l ॥ मुंलीत चापि लघुरुक्षमन भुखानि ॥ २१ ॥ यस्य यदीसित किञ्चित्तदेयमरुचौ सदा । विडमधुस युक्तो रसो दाडिमसम्भव ॥ पसाध्यमपि सहन्या दार्चि वनधारित ॥२२॥ पष्टादथिनुफलानि दशमरिचानि विंशतिपिप्पत्य । पाईकपल गुडपले प्रस्थवयमारनालस्य ॥ २३ ॥ विडलवणसहितमेतत्वजाहत सरभिगन्धाव्यम् । व्यञ्जनसहस्रधाति जय कलहसकं नाना ॥ २४ ॥ इति कलहंसकाश्निकम् । देपले दाडिमादष्टौ खण्डायोपात्पलवयम् । त्रिसुगन्धिपलञ्चैकं च मेकत्र कारयेत् ॥ २५ दीपन रोचन हृद्य पीनसज्वरकासजित्। इति दाडिमा चूर्णम् । पिप्पलीना शतञ्चक देशते मरिचस्य च । सितापलचतुष्कञ्च नागरार्धपल तथा ॥ २६ ॥ धान्यसौवर्च लाजाज्य स्त्वगेले चार्धकार्षिके। कोलदाडिमक्षाम्न यवानी चालवेतसम ॥ २० ॥ कार्पिकायूर्ण येदेतान् हृद्यमन्ननरोचनम् । नीहहृदग्रहणीदोष पञ्चकासनिवर्हण ॥२८॥ खाण्डवो नाम गुल्मार्ति विबन्धानाह शूलनुत् । इति खाण्डवच गम्। मालीशोषणचव्यनागलवर्ण स्तुल्यागकोहिस्तत । कृष्णाग्रन्धिकतित्तिडीकहुतभुगत्वनीरकाख्ययुत । विखेलावदराम्ब वैतमधनैर्धान्याजमोदायुतै । स्य शैदाडिमपाद एवं विहित येष्ट' सिताऽहायत' ॥ २८ ॥ ।

·अरोचकाधिकारः। २८८ १ कण्ठास्योदरहहिकारशमनः कायाग्निसन्दीपनो। गुख्याधानविसूचिका गुदरुजानासक्तमिच्छर्दिहा ॥ कासारुच्चतिसारमूढमरुतां बा हृद्रुजांनाशनः । चूर्णोऽयं भिपजामतीव कथितः स्यातो महाखाण्डवः ॥३०॥ इति महाखाण्डवः । क्षतोतन्तु यवान्याचं चूर्ण मत्र प्रयोजयेत् ॥ ३१ ॥ HA यवानीतित्तिडीकञ्च नागरं साम्बवेतसम् । दाडिम वादरचाम्न कार्षिकानुपकल्पयेत् ॥ २२॥ धान्यसौवर्चलाजाजी वराङ्गमर्धकार्पिकम् । पिप्पलीनां शतञ्चक देशते मरिचस्य च ३३॥ शर्करायाय चत्वारि पलान्येकन चूर्णयेत् । जिह्वाविशोधनं हृद्यं तच्च र्ण भतारोचकम् ॥ ३४ ॥ हृत्पीड़ापार्वशूलघ्नं विबन्धानाह नाशनम् । कासखास हा ग्राहि ग्रहण्यर्थो विकारनुत् ॥ ३५ ॥ इति यवानीखाण्डवचूर्णम् । लवङ्ग कसोलमुशीरचन्दनं नत सनीलोत्पलकृष्णजीरकम् । ऐला सलपणागुरुभृङ्गकेशरं कणा सविश्वानलद सहावुना ॥३६॥ कर्पूरजातोफलवंशरोचनं सिताष्टभाग समसूक्ष्मचूर्णितम् । सुरोचन तर्पणमग्निदीपनं बलप्रदं वृष्यतमंत्रिदोषनुत् ॥३०॥ उरो विबन्ध, तमकं गलग्रह सम्वासयमारुचिपीनम तया। प्रहयतीमारमयासुजः क्षयं प्रमेहरोगच निहन्ति सत्वरम् ॥३८॥ इति लवङ्गाद्यं चूर्णम् । सूक्ष्मैलापत्रक त्वक् च पत्र तालिशजन्तुगा। पृथ्वीकाजीरक धान्य दाडिम चाई कार्षिकम् ॥ ३८ ·वनसेने - पिप्पली पिप्पलीमूलं चयचित्रकनागरम् । मरिच दीप्यकश्चैव वृक्षाम्नं चाम्बवेतसम् ४.. प्रजमोदाऽख गन्धा च दधिस्यं चापिकार्पिकान् । प्रदेया चातिशुदायाः शर्करायायतुःपलम् ॥४१॥ घूर्णमग्निप्रसादं स्यात्परमं रुचिबईनन् । प्लीहानं काममशासि शूलं खास वर्मि ज्वरम् ॥ ४२ ॥ निहन्ति दीपयत्यग्नि बलवर्ण प्रदं परम् । वातानुलोमन दा कण्ह जिहाविशोधनम् ॥ ५३॥ इति सूक्षीला चूर्थम् । व्याघ्रीखरसविपक्क राम्राकट्फलगोचरव्योषैः । सर्यिः स्वरोभिघातं हन्यात् कास' च पञ्चविधम् ॥४४॥ इति वङ्गसेनेऽरोचकनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ १६ ॥ अय छर्दिरोगनिदानमाह। दुष्टोपैः पृथक् सर्वे विभत्सालोकनादिभिः । छर्दयः पञ्चविज्ञ या स्तामां लक्षण्मुच्यते ॥१॥ अतिट्रवैरतिनिग्ध रहोलवणादिभिः । अकाले चातिमात्रय तथाऽसात्मांच भोजनः ॥३॥ श्रमाद्यात्तथोद्देगा दजीर्णात् लमिदोषतः । ना-चायनमखाया स्तथातिद्रुतमन्नतः ॥ ३ ॥ विभत्सैहंतुभिधान्य द्रुतमुत्क्लेभितो बलात् । छादयन्नाननं वेगैरदयब्रङ्गमञ्जनः । निरुध्यते कृर्दिरिति दोषो यकं प्रधावति । ४.

·- -- छधिकारः। 8424 ३०१ हलासोहारसरोधेः प्रसे कोलवणस्तनुः । वेपोऽन्नपाने च भृशं वमोनां पूर्वलक्षणम् ॥५॥ हत्पार्खपीडामुख शोषशीर्ष नाभ्यर्तिकासस्वरभेदतोदैः । उहारशब्दप्रवल सफेन विच्छिद्रवण तनुकं कषायम् ॥ ६ ॥ कच्छ ण वाऽल्प महता च वेगनातॊऽनिलाछर्दयतीह दुःखम् ॥७॥ क्षीणस्य या छर्दिरतिमहत्ता सोपद्रवाशोणितपूययुक्ता। सचन्दिकां तां प्रवदन्त्य साध्या साध्यां चिकित्सेदनुपद्वाञ्च ॥८॥ अथ चिकित्सामाह । आमाशयात् केशभवा हि सर्वाः स्यु छर्दयो लङ्घनमेव तस्मात् । प्रकारयेन्मारुतजां विना तु मशोधनं वा कफपित्तहारि ॥2॥ मसैन्धव पिबेत्सर्पि तिर्दिनिवारणम् । लबणत्रयपुत्तोन सयुक्तं पणेन च । इन्यात्क्षीरोदकं पीतं छदि पवनसम्भवाम् ॥ १० ॥ मुद्रामलकाप वा ससर्पिक ससैन्धवम् । यवागू मधुमियां च पञ्चमूलीशतां पिबेत् ॥ ११ ॥ धान्याकविश्वदशमूलकपायसिद्दान् यूपानुमान् पवनवम्यरुचिप्रशान्ये । पीत्वा सुखानि लभते मधुमिथिले या अहाहया स्वरसमूपणचूर्णयुशाम् ॥ fini ·वसेने अथ निदानम् । मूर्छापिपासामुखशोषमूर्ख ताल्लक्षिसंतापतमो धमातः । पीतं भृशोण हरितं सतितां धूमञ्च पित्तेन वमत्सदाहम् ॥१३॥ 3 . T 7 *- 7 + .. अध चिकित्साम् । . Caf का पित्तोड़वायान्तु लक्षणकुम्भोद्भव रजः । मृद्दीकेतुविदारीणां रसोरेकाय शस्यते ॥ १४ ॥ पित्तोपशमनीयानि योज्यानि च हितानि च । कषाययूपकल्कानि प्रन्तिपित्तोत्तरं वमिम् ॥ १५ ॥ लाजामसूरयवमुहलता यवागूः छा हिता मधुयुता बहुपित्तजायाम् । यूपाः सुगन्धिमधतिक्तरसप्रगाढा मुगष्टलोष्टभवमवुहितं पायाम् ॥ १६ ॥ दाहपित्तबहुलेषु वमीगतेषु ट्राचारम पिबति माक्षिकसंयुतञ्च ॥ १० ॥ सौदीचं गैरिक पेयं सेव्यं वा तंडुलावुना। शीतं धात्रीरसाद्य वा पित्तकर्दिनिवृत्तये ॥ १॥ चन्दनेनाक्षमात्रेण संयोज्यामलकोरसम् । पिबेन्माचिकसंयुक्त कर्दिस्तेन निवार्यते ॥ १८॥ चन्दनञ्च मृणालच बालकं तगरं वृषम् । सतण्डलोदकक्षौद्रः कल्कः पीती वर्मि जयेत् ।। २।। 'कपायो भेष्टमुहस्य सलाजमधुशर्करः । छातीसारखट्दाह ज्वरनः संप्रकाशितः ॥ २१ ॥ कायः पमंटन: पीतः संझौद्रः छर्दिनाशनः । .

·छाधिकारः। TI हरोतकोनां चूर्णन्तु लिह्यान्माक्षिकसंयुतम् । अधोभागीरुते दोपे छर्दिः शीघ्र निवर्तते ॥ २३ ॥ गुडूचीत्रिफलानिम्ब पटोलेः क्वथित पिवेत् । क्षौद्रयुक्तं निहन्त्याश छर्दि पित्ताम्लसम्भवाम् ॥ २४ ॥ सिताचन्दनमध्वतं लिहेदा माक्षिकाशतत् । मोपद्रवापित्तभवा छर्दिरतन शाम्यति ॥ २५ ॥ सर्पिः क्षौद्रसितोपतान् लाजशक्तून् पिबेत्तथा । पित्तच्छर्दिश्च तेनाश प्रशाम्यति सुदुस्तरा ॥ २६ ॥ इति पित्तछर्दिः। अघ निदानम् । तन्द्रास्यमाधुर्यकफप्रसेक सन्तोषनिट्रारुचिगौरवार्तः। सिग्ध घनं खादुकफादिशुई सलोमहर्षीऽल्परुज वमेत्तु Ron । अथ चिकित्साम् । छों कफीदवायान्तु वमनं योजयेद्विपक् । तोय. मर्षपसिन्धूस्यहिंगुनिम्बकणायुतैः ॥ २८ ॥ शस्यन्ते शालिगोधूम यवमुद्रमकुष्टकाः । तक्रकाकियूपाय पटोलाद्याथ भोजने ॥ २८॥ भारग्वधादिनिय॒हं दशाङ्ग योग्यमेव च । पाययेन्मधुसंयुक्त कफछर्दिविनाशनम् ॥ ३० ॥ मनःशिलायाः फलपूरकस्य रसैः कपित्स्यस्य च पिप्पलीनाम् । क्षौद्रेण चूर्ण मरिचैय युक्त लियात्कफच्छर्दिमुदीर्णवेगम् ॥ ११॥ विडङ्गत्रिफलाविश्खा चूर्ण मधुयुते जयेत् । .

·३०४ बङ्गसेने विडङ्गप्पक्षशनाना मथवा ग्लेमजा वमिम ॥३२॥ मजाम्बवम्बा बदरस्य चूर्ण मुम्तायुत कर्कटकस्य शृङ्गम । दुरालभ वा मधुसप्रयुक्त लिोकमर्दिविनिग्रहार्थम् ॥३३॥ इति कफच्छदि। -0- अथ निदानम् । शूलाविपाकारुचिदाहष्णा खासप्रमेहप्रवलाप्रसक्तम् । छर्दिस्त्रिदोपालवणाम्बनील सान्द्रोणरतं वमता नृणा स्यात् ॥३४॥ विट्खेदमूत्राम्बुवहानि वायु श्रोतांसि सरुध्य यदोर्ध्वमेति ।। उत्पबदोषस्य समाचितन्तु दोष समुडूय नरस्य कोष्टात् ॥ ३५ ॥ विण्मूत्रयोस्तत्समगन्धवर्ण टट्वासकासार्तियुत प्रसक्तम । प्रछर्दयेद दुष्ठमिहाति योगात् तयादितचा विनाशमेति ॥२६॥ अथ चिकित्साम्। पिष्ट्वाधात्रीफल द्राक्षा शर्कराञ्च पलोन्मिताम् । दत्वा मधुपलचैव कुडव सलिलस्य च । वासमागालित पीत हन्ति छदि त्रिदोपजाम् ॥ ३० ॥ मसूरसक्तव चौद्र मर्दिता दाडिमाम्भसा । पीता निवारयत्याशछर्दिदोपत्रयोद्भवाम् ॥ ३८ ॥ श्रीफलस्य गुडूच्या वा कपायो मधुमयुत । पेयर्दिवये शीतो मूर्वा वा लण्डुलाम्बुना ॥ ३८॥ समातिका मधुरसा पोता वा तण्डुलाम्भसा । तर्पण वा मधुयुत तिमृशामपि भेपजम् ॥ ४० ॥ रुत गुडूच्या विधिवत् कपाय हिमसजितम ।

·३०५ . काधिकारः। तिसृष्वपि भवेत्यध्य माक्षिकेन समन्वितम् । ४१ युक्तानलमणः पिट्वा उपवियोऽथवा हितः ॥ ४२ : एलालेवनगजकेशरकोलमन,TET HTEE लाजाप्रियङ्ग धनचन्दनपिप्पलीनाम् । चूर्ण सितामधुयुतं मनुजो विलिह्य छर्दि निहन्ति कफमारतपित्तजां च॥४३॥ इत्येलादिचूर्णम् । इति विदोपच्छर्दिः कोलमज्जाकणांधात्री लाजाविश्वफलत्रिकम् । यामाननादकोलिय मक्षिकाविटमितायुतम् ॥४॥ कणोपणकपित्यन्तु वगैलापत्रक समम् । सक्षौद्राः पादिकालेहा पड़े ते छर्दिनाशनाः ॥ ४५ ॥ कोलामलकमज्जानौ मक्षिकाविट सितामधुः। सलपणांतण्डुलो लेहः छर्दिमाश नियच्छति ॥ ४६॥ लाजाकपित्यमधुमांगधिकोषणानां क्षीदाभयाविकटुवान्धकजीरकाणाम्।। पथ्याऽमृतामरिचमाक्षिकपिप्पलीनां लेहास्त्रयः सकलवम्यरुचिप्रशान्त्यै ॥४७॥ मनःशिलामागधिकोपणानां.चूर्ण कपित्यानरसेन युक्तम् । लाजैः समाशैर्मधुनावलीढ़ छदि प्रसक्तामराकृन्निहन्ति ॥ ४८ ॥ अश्वस्थवल्यालं शुष्क दग्ध निर्वापितं जले। तज्जलं पानमात्रेण छर्दैि अर्यात दुळयाम् ॥ ४८ ॥ जात्यारसः कपित्यस्य पिप्पलीमरिचान्वितः। क्षौद्रेण युक्तः शमये लेहोऽयं छर्दिमुल्य ॥५०॥ .- प्रत्र जातीशब्देन धानत्राः परन् ।

·वनसेने भ 0 निम्बामपल्लवगवेधुकधान्यमेव ड्रीवरवारिमधुना पिवतोऽल्पमल्पम् । छर्दिः प्रयाति शमन त्रिसुगन्धियुत्ता लोढानिहन्ति मधुना सदुरालभा वा ॥ ५१॥ विदलानि च मुहानां पिप्पत्यथैव कुहिता। पाशतत्सलिल पेय समधु छर्दिनाशनम् ॥ ५२ ॥ तण्डुलीययुतं खादेत् कपिस्य चूपपणेन वा । सौवर्चलमाधय पिप्पलीमरिचानि च । युशोऽयं मधुना लेहः येष्टः शर्दिनिवारणः ॥५३ मातलुगरसो लाजा शर्करामधुसयुत । पिपलीचूर्णमयुक्त. थेटः छर्दिनिवारण R५४ । कृष्णोषणमिताचूर्ण लाजतुल्य समाक्षिकम् । कपित्यवीजपूराम्न कस्कित हर्दिनाशनम् ॥ १५ ॥ प्रियग्वजनमुस्तानि पाययेनु यथावलम् । यातिमारकर्दिनं सन्नौद्रतडुलाम्म ना ॥ २६ ॥ पामास्थिविस्वनियूहः पीतः ममघुगकर। निहन्यापर्यतीमार वैग्लानर याहुतिम् ॥ ३०॥ जबाम्रफनगत नोट दत्वा सुगीतन मनिलम् । भारवर्य पिये च्छर्यतिमार पर मिहम् । ५८ ॥ पद्मकाममनिम्बानां धान्यचन्दनयोः पोस्। कर साप च विष. प्रम्य छर्दिनिवारणम् : ५८। त्याधिप्रगमनं दाइबरहरं परम् । पप्रकार्य एतम् ।

·धिकारः।
कल्याणकपणजीवकानि हतानि दद्यानि तु छर्दिरोगna.n
इति साधारणविधिः।
अथ निदानम् । •
वीभत्सजा दौहृदजामजा च यमात्मातो वा कृमिजा च या हि।
सा पञ्चमी ताय विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेनैव यथोक्तादौ ३१॥
शूल हल्लासबहुला कमिजा च विशेषतः ।
कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लेक्षिता ॥ २॥
.
-
अथ चिकित्साम् ।
बीमत्संजामवीभत्स हेतुभिः संहरेहमिम् ।
दोई दोत्यां वर्मिम हृद्यैः काचितैर्वन्तुभिर्जयेत् ॥ ६३ ॥
लइनैर्वमनर्वापि सात्म पर्वा सामासम्भवाम् ।
क्वमिहद्रोगवच्चापि साधयेत् कृमिजां वमिम् ॥ ६४ . . .
यथादोषञ्च वितरछस्त विधिमनन्तरम् ।
पवननी चिरोत्यासु प्रयोज्या छर्दिषु क्रिया ॥ ३५ ॥
अथ छर्दिषणाचिकित्सामाह ।
फाप्रवालं छित्राया. मधुकं नीलमुत्पलम् ।
क्षुम्मः गोतकपायोऽयं कृष्णाछर्दिनिवारण: ॥ ६En
एतैरवोषधैः सिद्धा लाजपेयां पिवेन्नरः ।
सशर्करा समाचीका व्याछर्दिनिवारणाम् ॥ ३७॥

·३०८ वगरीने अामजम्बु कपाय वा पिवेमाचिसयुतम् । 7 छर्दि मा प्रणुदति वृष्णाञ्चैवापकर्षति । ६८॥ वटाई मितालोध्र दाडिम मधुक मधु । पिवेत्तडुलतोयेन छर्दिष्णानिवारणम् Hen प्रोदन रक्तशालीना शोत माक्षिकस्युतम् । भोजयेत्तेन शाम्येत छर्दिपो चिरोस्थिते ॥ ७॥ महाकल्याण सर्पि कल्याणकमथापि वा। शतावरीत वापि कृष्णाछर्दिनिवारणम् ॥ ७१ ॥ कामवामी ज्वरम्तृष्णा हिक्का वैचित्यमेव च । हृद्रोगस्तमकचैव ज्ञेया छरुपद्रवा ॥ ७२ ॥ इति वगसेने छर्दिपणार्दिनिदानचिकित्सा- धिकारः समाप्तः ॥ १७॥ . . अव टपणानिदानमाह । भषयमाभ्या बलसंनयादा उर्ध्व चित्त पित्तचिवद्धनेपा। पित्तं सवात कुपितं नराणा तालुप्रसन्न जनचेपिपासाम् ॥१॥ स्रोत खापावाहिए दूपितेषु दोपैथ टट् सम्भवतीह अन्तो । तिन ताम्ता' इतनाचतुर्यो भयाजया यामसमुद्भया च ॥२॥ भहोश सप्तमिशि तायां निबोधलिङ्गान्यनुपर्य यस्तु ॥ ३॥ घामाम्यता मारुतमम्भवायानोदम्तया यहशिरम चापि । सोतो निरोधी विरस वक्त शीताभिरनिय विधिमेति ॥ मूवि विपयिनापदाह रहेर पख मततर गोप । गीताभिनन्दा सुपतिनाता ए पिगारमकायर्या मुफ्यूमन' ·हष्णाधिकार। वाप्यावरोधाल्कफसवतेऽग्नो तणाबलामेन भवेत्तथानु । निद्रागुरुत्व मधुरास्यता च टण्णार्दित शुषति चातिमावम् ॥६॥ क्षतस्य रुक् शोणितनिर्गमाभ्या टपणा चतुर्थीचतजा मता तु non रसक्षयाद्या क्षयसम्भवासातयाभिभूतस्तु निशादिनेषु । पेयीयतेऽम्भ ससुख न याति ता सन्निपातादिति केचिदाहु. । (सक्षयोक्तानि च लक्षणानि तस्या मशेषेण भिपग चिकित्येत् ॥८॥ त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्टोवनसादकम् । सिग्ध तथाम्ल लवणञ्च भुक्त गुर्वनमेवाशु ढपा करोति । हीनखर प्रताम्यन् दोनाननसशुष्कदयगलतानु । भवति खलु सोपसर्गा तृष्णा सा शोषिणीकष्टा ॥ १०॥ • चरमोहक्षयकास खासाद्युपसृष्टदेहानाम् । सर्वास्त्वतिप्रसता रोगक्षशाना वमिप्रसतानाम्॥ घोरोपवयुता टष्णा मरणाय विज्ञेया ॥ ११ ॥ 4 अथ चिकित्सामाह । - वातघ्नमन्त्रपान मृदुलघुशीतञ्च वातहणायाम् । स्याज्जीवनीयसिद्ध क्षीरटत वातजतये ॥ १२ ॥ तृष्णातिवद्धाबुदरे च पूर्ण त वामयेन्मागधिकोदकेन । विलोमनश्चात्र हित विधेय स्यादाडिमामातकमातुलुङ्गे ॥१३॥ सुवर्णरोप्यादिभिरग्नितप्त लोटे कृत वा सिकतोत्करैर्वा । जल मुखोपण शमयेत्तु प्णा सशर्कर चौद्युत हित वा ॥ १४ ॥ टप्णाया पवनोस्थाया सगुड दधिशस्यते । रसाथ हहणा' शोता गुडूच्यारस एव च ॥ १५ ॥ पञ्चाङ्गका पञ्चगणाय उक्तास्तेष्वम्युसिद्द प्रथमे गणे वा।

·वङ्गसेने
-
"
पिवेत्सुखोणं मनुजोऽल्पशस्तुमुच्येत टड्तः पवनात्मकातः ॥१६
इति वॉतवृष्णा
पित्तोस्थितां पित्तहरैविपक्क निहन्ति तोयं पथ एव वापि ॥१५
खादुति द्रवं शीतं पित्तवृष्णापहं परम् ।
काश्मयं शर्करायुक्तं चन्दनोशीरधान्यकम् ।
द्राक्षामधुकसंयुक्त पित्ततर्षे जलं पिबेत् ॥ १८॥
स्थाज्जीवनीयमिद्ध क्षीरं ते वा पित्तजे त।
सहद द्राक्षाचन्दन खर्जुरोशीरमधुसंयुतं तोयम् ॥ १८ ॥
द्राक्षाचन्दनखर्जूरी पोतं मधुयुत जलम् ।
तृष्णाहरं पिवेदापि मधुना तंडुलोदकम् ॥ २० ॥
इति पित्तपणा।
तितं द्रवञ्च कटुम्ब कफ़टणानिवर्हणम् ॥ २१ ॥
विल्वाढकोधातकीपञ्चकोल दर्भपु सिद्ध कफजां निहन्ति ।
हित भवेच्छदनमेव चात्र तप्तेन निम्बप्रसवोदकेन ॥२२॥
सजीरधान्याकगृङ्गवेर
मीवर्चनान्यजन्नप्नुतानि ।
मद्यानि वद्यानि च गन्धवन्ति
पीतानि सदाः शमयन्ति श्याम् ॥ २३ ॥
लाजीदक मधुयुतं शीत गुडविमर्दितम्।
काश्मर्यगर्करायुक्त पियेत्तृणार्दितो नरः ॥ २४ ॥
शर्कराकसर छोटू क्षणाजोरकदाडिमः ।
मेही या बर.जयो क्षणा मधुचोरट्ठमारेः ॥ २५ ॥
अन्न दाडिमयोज पोत धात्रीफनच्च धान्यानः।
पार्द्रपटाम्तरणकृतमाहतगावस्तृपा जयति ॥ २ ॥

·कृष्णाधिकारः। 1ST 'गोस्तनीधुरसचीर यष्टीमधुमधूत्पलैः।" : "...! नियतं नस्यतः पीते स्तृषा शाम्यति दारुणा ॥ २७॥ कणं शिरो मुखलेपः चुक्रिकयाम्लदाडिमरसेन । तर्पयति शीघ्रमेव जलौघवसकतराशिम् ॥ २८ ॥ कोलदाडिमहक्षाम्लच क्रिकाच क्रिकारसः । पञ्चाम्लको मुखे लेपः सद्यस्तृष्णां नियच्छति ।। २८ .. चोरञ्जरसमाहर्दीक क्षोद्रसिधुगुड़ोदकः । वृक्षालाम्नैश्च गण्ड पा स्तालुशोषप्रणाशनाः ॥ ३०॥ तालुशोपे पिबेत्सर्पि तमण्डमथापि वा। धान्याम्समास्यबेरस्य मलदौर्गभ्यनाशनम् । तदेव शृतशीतं हि मुखशोपहरं परम् ॥.३१॥ बैशद्यञ्जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखवणान् । दाहष्णाप्रशमनं मधुगण्डू पधारणम् ॥ ३२ ॥ जिहातालुगललोम शोपे मूर्ध्वनिदापयेत् । केशर मातुलुङ्गस्य तसैन्धवसंयुतम् ॥ ३३ ॥ दाडिम बदरं लोध्र कपित्य बीजपूरकम् । पिष्टामूर्धिप्रलेपथ पिपासादाहनाशनः ॥ ३४ ॥ वारिशीत मधुयुक्त माकण्ठाहा.पिपासितम्। पाययेहामयेचापि तेन पणाप्रशाम्यति ॥ ३५ ॥ बटप्ररोह मधुकुष्टमुत्पलं सलाजच ण गुटिकां प्रकल्पयेत् । सुसंहिता मावदने विधारिता ढणां प्रहदामपि हन्ति सत्वरम् । ३६ ॥ इति सामान्यविधिः। क्षतोड़वारुग्विनिवारणेन जयेद्रसानामसृजय पानेः । 11 ·-- , बगसेने क्षयोस्थितां क्षीरजल निहन्यान्मासोदकं वा मधुकोदक वा k३०॥ श्रामोद्भवा विल्लवचायुताना जयेकपायैरयदीपनानाम् । उल्लेखनै गुर्वगनप्रजाता जयेक्षतोया तु विनापिपासाम् ॥२८॥ निग्धेऽन्ने भुक्त या कृष्णास्यात्ता गुडावुनाशमयेत् । पतिरूचदुर्वलाना पा शमयेणामिहाशु पय ॥२८॥ छागो वा तभृष्टः शीतो मधुरो रसो हृद्यः ॥ ४० ॥ मूछिर्दिटपादाह स्तीमघशकर्षित । पिबेयुः शीतल तोय रतपित्ते मदात्यये ॥ ४१॥ यामयीक्षीणो न लभेत जले यदि। मरण दीर्घरोगञ्च प्राप्नुयात्वरित नर ॥ ४२ ॥ सात्मयानपानभैपज्यै स्तुपातस्य जयेत्तृपाम् ।। तस्यानितायामन्योऽपि व्याधि शक्ययिकिसितम्। ४३ ॥ पितो मोहमायाति मोहाप्राणान्विमुञ्चति 1, . तस्मात्सर्वास्त्रवस्थासन कधिहारिवर्जयेत् ॥४४॥ प्रनापि विना जन्तु प्राणान्धारयते चिरम् । तोयाभावे पिपासात क्षणापाणे विमुच्यते । 'इति वदसैने पानिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ १८॥ 7 न अघ मूर्छानिदानमाइ... सोणय बहुदीपम्य विरुवाहारसेविनः। वेगाधातादमीधाता दीनमलस्य पा पुनः । १० करणायतनेपूमा काग्रेवाभ्यन्तरेषु च। निवसन्ते यदा दोपा सादा मूलि मानवा २ ·मूर्छाधिकारः। संभावहासु नाड़ियु पिहिताप्पनिलादिभिः समोभ्युपैति सहसा सुखदुःखव्यपोहकत् ॥ ३॥ सुखदुःखव्यपोहाच्च नरः पतति काष्टवत् । मोहो मूच्र्णेति तामाहुः पंड्डिधाःसा प्रकीर्तिता:R. वातादिभिः शोणितेन मद्येन च विषेण च । पटवयेतास पित्तं तु प्रभुत्वेनावतिष्टति ॥५॥:: हृत्पीड़ाजृम्भणग्नानिः संनादौर्बल्यमेव च । सर्षासां पूर्वरूपाणि यथा स्वन्तं विभावयेत् ॥ ६ ॥ मोल बा यदि बा कृपय माकाशमधवारुणम् । पश्यंस्तमः प्रविशति पोच्च प्रतिबुध्यते ॥ ७॥ येपथुधागमर्दच प्रपीड़ाहदयस्य च ।. कार्य, स्यावारुणाछाया मूर्छाये बातंसम्भवे ॥८ रक्तं इरिवर्यच्च वियत्पीतमथापि वा ।...' पश्यंस्तमः प्रविशति सखेदश्च प्रबुध्यते ॥ ८ सपिपास: ससन्तापो रतपीताकुलेक्षणः । संभिववर्चाः पीताभो मूर्छाये पित्तसम्भवे ॥,१० मेघमकाशमाकाश मावृतं बा तमोचनैः । पश्यंस्तमः प्रविशति चिराच प्रतिबुध्यते ॥ ११ ॥ गुरुभिः प्राहरङ्ग यथैवाट्टैण चर्मणाः । सप्रसेकः सहनासो मूछाये कफसम्भवे ॥ १२ ॥ सर्वाततिः मत्रिपाता दपम्मार इवागतः। व जन्तु पातयत्याशु विना बीमत्सचेष्टित: १३ ॥ पृथिव्यापस्तमोरूप रक्तगन्धय तन्मयः -- "] तस्माद्रप्तस्य गन्धेन भुधि मूर्छन्ति मानवाः ॥ १४ ॥ दृष्यस्वभाव इत्येके दृष्ट्वा यदपि सद्यति ॥ १५ ॥ - २० ·वनसेने १ . गुग्णास्तीव्रतरत्वेन स्थितास्तु विपमद्ययोः । स एव तस्मात्ताभ्यान्तु मोहौ स्याता यथेरितौ। स्तब्याङ्गाष्टिस्त्वसृजागूढोच्छासथ मूर्छित. ॥ १०९ मद्येन विलयन् शेते नविनाम्तमानसः । गात्राणि विक्षिपन् भूमी जरा यावन्न याति तत् ॥१८॥ वेपथु खनष्णाः स्यु स्तमश्च विषमूर्छिते । वेदितव्यं तीव्रतरै यथाख बिपलक्षणः ॥१८॥ मूर्छा पित्ततमः प्रायां रजः पित्तानिलाइमः । समो बातकफात्तन्द्रा निद्रा नेमतमोभवा । पनायासथमो देहे प्रहाद वामबर्जितः । लमः म इति बिज्ञेय.' इन्द्रियार्थप्रबाधकः ॥ २१॥ इन्द्रियार्थेष्वस बित्तिर्गौरव जुग्भनं लमः । निद्रातस्येव यस्यैत त्तस्य तन्द्रा विनिर्दिशेत् ॥ २॥ इन्द्रियाणान्तु मनसो मोहो निद्रा निगद्यते । विमोहस्त्विन्द्रियाणान्तु स तु तन्द्रा बिरयते ॥ १३ ॥ दोपेषु मदमूच्छीया गतवेगेषु देहिनाम् । 'स्वयमेवोपशाम्यन्ति सन्यासो नोपर्धविना ॥ २४॥ वाग्देहमनसांचेष्टा माक्षिप्यातिबलामलाः । सम्यस्यन्त्यबल जन्न प्राणायतनमाथिताः ॥ २५ ॥ सनासन्यामसत्यस्तः काटीभूतो मृतोपमः। प्राविमुच्यते शीघ्रं सुका मद्यः फलां क्रियाम् ॥ २१ ॥ १सदः फलादिकां सूचीय्यधनादिकामिति । 1

·मूर्छाधिकारः।
अथ चिकित्सामाह।
'
॥
सेकावगाहामणयः सहाराः
शीताः प्रदेहा व्यजनाऽनिलाय ।
शीतानि पानानि च गन्धवन्ति'
सर्वांस मासु निवारितानि ॥ २७ ॥
सिद्धानि वर्ग मधुरे पयांसि
सदाडिमा जाङ्गलजा रसाथ ।
तथा यवा लोहितशालयय
मूच्छांस पथ्याय सतीनमुद्राः ॥ २८ ॥
मूळ प्रशस्तांबुशिरोविरके,
जयेदभीक्ष्ण वमनैश्च तीक्षोः ॥ २८ ॥
कोलमजोषणोशीर केशर शीतयारिणा ।
पीतं मूर्छा जयेलोढा कृष्णां वा मधुसयुताम् ॥ ३० ॥
भमः पित्तस्य सहधौ जायते पवनस्य च ।
पतस्तयोः प्रशमनी क्रिया मत्रावचारयेत् ॥ २१
महौषधामृता क्षौद्र पुष्करं ग्रन्यिकोद्भवम् ।
पिवेकपायुतं क्वाथं मूर्छायाञ्च मटेषु च ॥ ३२॥
पिवेद दुरालभाक्वार्थ सरतं श्रमशान्तये ।
त्रिफलायाः प्रयोगो वा प्रयोगः पयसोऽपि वा । ३३॥
कर्पासवीजयाण्ड्र तंडुलतक : प्रकल्पिता पेया।
धान्यकहिंगुनागर जीरकलवणैर्विनाशयेद भ्रमणम् ॥ ३४ ॥
खिबमामलकं पिष्वा द्राक्षया सह ससृजेत् ।
विश्वभेषजसंयुक्त मधुना सह लेहयेत् ।
तैनास्य शाम्यते मूर्छा श्वासः कासस्तथैव च ॥ १५ ॥

·'बङ्गसेने पञ्चमूलकपायञ्च मधुना सितया पिवेत् । यथास्त्रश्च ज्वरनानि कयायानि प्रयोजयेत् ॥ २६ ॥ रक्तजायान्तु मूर्छयां हितः शीतक्रियाविधिः । मद्यजायां पिवमा निद्रा सेवेत वा सुखम् ॥ २७॥ विषजायां विषतानि भपजानि प्रयोजयेत् ॥ ३८ ॥ कृष्णाशताद्वाशुण्ठीनां साभयानां पलं पलम् । गुडस्य पट्पलान्चेया गुटिका भ्रमनाशिनी ॥ ३८॥ इति भ्रमनाशिनीगुटी। अञ्चनान्यवपीडाश्च धूमाः प्रधमनानि च । सूचिभिस्तोदन शस्त दाहपीडानखान्तरे । ४.. लुञ्चन केशलोनाञ्च दन्तैर्दशनमेव च । प्रात्मगुप्तावघर्षय हितस्तस्यावबोधने ॥ ४१ ॥ उत्थितो लब्धसजय लशुनस्य रस पिवेत् । खादेत्सव्योपलवण वोजपूरककेशरम् ॥ ४२ ॥ पथ्या काथेन ससिद्ध हत धाबीरसेन च । मर्पि: कल्याणक वापि मदमूर्छापह पिवेत् ॥ १३ ॥ इति वङ्गसने मूर्छानिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ १६॥ . . - भय मदात्ययनिदानमाह। ये विपस्य गुणा: मोहा स्ते मोऽपि प्रकीर्तिताः । तेन मिथ्योपयुक्तेन भवत्युप्रो मदात्ययः ॥ १॥ किन्तु मो स्वभावेन यद्यपान तथा स्मृतम् ।

·मदात्ययाधिकार। J पयुक्तियुक्त रोगाय युक्तियुक्त तथामृतम् ॥ २ ॥ प्राणा प्राणभृतामन तदयुक्तन्तु हन्त्यसून् । विष प्राणहरं तच्च युक्तियुक्त रसायनम् ॥ ३ ॥ विधिना मात्रया काले हितैरनै यथा बलम् । प्रहृष्टो य पिवेन्मद्य तस्य स्यादमृतोपमम् ॥ ४ ॥ निग्धैस्तदन्द्र मासैद्य भक्ष्यैश्च सह सेवितम् । भवेदायु प्रहर्षाय बलायोपचयाय च ॥ ५ ॥ काभ्यता मनसस्तुष्टि स्तेजो विक्रम एव च । विधिना सेव्यमाने तु मद्ये सविहिता गुणा ३६ तथैवान्न मनजेन सेव्यमानममात्रया। काम्याग्निना ह्यग्निसमें समेत्य कुरुते गदान् ॥ ७॥ मदेन करसानान्तु भावान्यत्वे कृते सति । निगूटमपि भावं स्व प्रकाश कुरुतेऽवश ॥ मिकाथाल्पपित्ताय निग्धान्मासोपसे विन । पान न बाधतेऽत्यर्थ विपरीताय बाधते ॥en अथ विगुरामदलक्षणमाह । बुद्धिस्मृतिप्रोतिकर सुखच पानान्त्रनिद्रारतिबईनय । सपाठगोतस्वरवर्धनय प्रोक्तोऽतिरम्यो प्रधमो मदो हि १.. भव्यतावुद्धिस्मृतिवाग्विचेष्ट सोग्मतलीलाशातिरप्रशान्त । पालस्यनिद्राभिहतो मुहुरा मध्येन मत पुरुपो मदेन ॥ ११ ॥ गच्छे दगम्यानगुरु य मन्येत् खादेदयाणि च नष्टमन । ब्रूयाच गुह्यानि दिस्थितानि मदे तोय पुरुपस्त्वतन्त्र UR चतुर्थ तु मदे मूटो भग्नदार्विव निष्क्ष्यि । कार्याकार्यविभागानो मृतादय परो मृत । १३॥

·३१८ वसेने को मदं तादृर्श गच्छे दुम्माद इव चापरः । बहुदोपमिवारूढः कान्तारं स्ववश: कृती ॥ १४॥ निर्मुलमेकान्तत एव मद्यं निपेव्यमान पुरुषेष नित्यम् । पापादयेत् कटतमान्विकारा नापादयेचापि शरीरभेदम् ॥१५॥ हेन भीतेन पिपासितेन शोकाभितः न बुभुक्षितेत । व्यायासमाराध्वपरिक्षतेन वेगावरोधाभिहतेन चापि ॥१६॥ प्रत्यम्मभक्ष्यावततोदरेण सजीर्णभक्तन तथा बलेन । उणाभितसे न च सेव्यमान करोतिमद्य विविधान्विकारान् ॥१७ पानात्ययं परमदं पानाजीर्णमथापि वा। पानविधमसंज्ञञ्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणन् । १८॥ हिक्कासासशिरः कम्प पार्जशूलप्रजागरैः । 'विद्याहहुप्रलापस्य वातप्राय मदात्ययम् ॥ १८॥ कृष्णादाह ज्वरखेद मोहातिसारविभ्रमैः । विद्यादरितवर्णस्य पित्तमायं मदात्ययम् ॥ २०॥ छारोचकलास तन्द्रास्तमित्यगोरवैः। विद्याशीतपरीतस्य कफप्रार्य मदात्ययम् ॥ २१ ॥ ने.यस्त्रिदोपजयापि सर्वलिङ्गमदात्ययः ॥ २२ ॥ श्रोमोच्छ्रयोऽङ्गगुरुता विग्सास्यता च वियमूत्रमक्तिरथतन्दिररोचकथ। लिङ्ग' परस्य तु मदम्य वदन्ति तन्ना- म्तशारजा शिरसिमन्धिषु चाथि भेदः ॥ २३ ॥ भाधानमुपमयवोहिरग पिदाहः पाने त्वजीर्णमुपगच्चति नागनि । नयानि तत्र भिपजा विनिचितानि पिनमझोपजनितानि प कारणानि । २४.

·मदात्ययाधिकारः। ३१८ । 7 । हात्रतीदकफर्मनंवकण्ठधूम' मूविमिव्यरशिरोरुजनप्रदेहाः ।' देषः सुरांनविरुतेपु च तेषु तेषु तं पानबिचममुशन्यखिलेन धीराः ॥ २५॥ होनोत्तरीष्टमतिशीतममन्ददाई तेलप्रभास्यमतिपानहतं त्यजेत्तु । जिह्वाटतालुमसित त्वथवापि नोल पित्ते च यस्य नयने रुधिरप्रभ वा ॥ २६ । हिकाञ्चरो वमथुवेपथुपार्श्वशूलाः कासनमावपि च पानइतं त्यजेत्तु ॥ २७ ॥ ध्वंसको विक्षयश्चैव रोगथास्योपजायते । नेमप्रसेकहत्कण्ठास्यशोपच सहिष्णुता । तन्द्रानिद्रातियोगश्च जयं ध्वंसकलक्षणम् । २८ । . -०- अघ चिकित्सामाह। मद्यं मौवर्चलं व्योपं युक्त किचिजलान्वितम् । जीर्णमद्याय दातव्यं वातपानात्ययापहम् ॥ २८॥ योजयेन्मातुलुङ्गाम्न दाडिनै. पानकान्यपि । खिग्धाम्नलवणारलांय रसाज्यागलजान् शुभान् ॥३०॥ सूता सोनल गृङ्गी वूपणावादीप्यकैः । मधं पीत्वा जयत्युग्र पवनीय मदात्ययम् ॥ ३१॥ पित्तान्वये मधुरवर्ग वाचायसिई मद्यं हित समधुशर्करमिष्टगन्धि ।

·बङ्गसेने FM " Pr - पित्वा च मद्यमपि चेक्षुरसप्रगार्ट किञ्चित् क्षणस्थितमयोल्लिखितव्यमेव ॥ ३२॥ सतीनमुहमियान् वा दाडिमामलकान्वितान् । द्राक्षामलकखजूर परपकरसेन वा । कल्पयेत्तर्पणान् यूपा नुमांश्च विविधात्मकान् ॥ २३ ॥ पित्ते क्षौद्रसितायुक्त मद्यमोदकं पिबेत् । पित्तपानात्यय योज्या सर्वतय क्रिया हिमाः ॥ ३४॥ वमनद्रव्यसयुक्त मद्येनोलेखनं हितम् । पानरोगे कफोद्भूते लङ्घनञ्च यथा बलम् । दीपनीयोपधोपेत पिबेन्मद्यं समाहितः ॥ ३५ ॥ . त्रिफलायारसो वाऽपि व्योपचूर्णसमन्वितः । शकमूलकजो यूपः कौलियो वा मधूल्कटः ॥ ३६ । यवाद विसतियॊज्या नाङ्गलाबशतानि च । सौवर्चलमजाजीय वृतान्न साम्नवेतसम् । वगैलामरिचाईाग शर्कराभागयोजितम् ॥ ३८ ॥ एतमवणमष्टाङ्ग मग्निमन्टीपनं परम् । मदात्यये कफनाये दद्यात् स्रोतो विशुदये ॥ ३८॥ -.- पत्रकदव्यभागात्तु त्वरीलामरिचानामधागकत्वम् । शकराया सौवर्चलादिभिय तुल्यो भागः । इत्यष्टाङ्गलवणम् । सर्व मत्रमेयेदं प्रयोक्ताव्य चिन्सिकैः । पाभिः क्रियाभिः सिमाभिः गान्सिं याति मदात्ययः ।।

·मदात्ययाधिकारः। नचेन्मय क्रमं हित्वा जीरमस्य प्रयोजयेत् । लखनादोः कर्फे क्षीणे जाते दीर्वल्यबाधव ४॥ पोजस्तुल्यगुणधीर विपरीतन्त्र मद्यतः । क्षीरमयोग मद्यञ्च क्रमेणाल्पाल्पमाचरेत् ॥ ४२ ॥ मन्थः खजूरमृद्धीका वृक्षान्लामिकदाडिमः । परूपकैः सामलकैयुक्तो मद्यविकारनुत् ॥ ४३ ॥ .. । चव्यं सीवर्चलं हिङ्ग, जीरक विखटोप्यकम् । चूर्ण मधेन दातव्य पानात्ययरुजापहम् ॥ ४४ ॥ इति चव्यादिचूर्णम्। मधुना हन्त्युपयुक्तां त्रिफलारानी गुडार्दीकं प्रातः । सप्ताहात् पथ्यभुजी मदमूर्छाकामलोन्मादान् ॥ ४५ ॥ इति मधुत्रिफलागुडा कयोगी। महानि सप्तघाटी च नृणां पानात्ययं मतम् । पाने हि भजते जीर्ण मत ऊब विमार्गगम् ॥ ४६॥ कुभाण्डकरमः सगुड़ः । शमयति मदमाशु मदनकोद्रवजम् । धत्तूरकञ्च दुग्ध सशर्करञ्च पानयोगेन ॥४७॥ सर्दिमूछतिसार मदं पूगफलोद्भवम् । सद्यः प्रशमयेत्यीत्त माटप्सर्बारिशीतलम् ॥ ४८ बन्यकरीपघ्राणाज्जलपानालवणभक्षणादपि च । शाम्यति पूगफलमदयूर्ण रुजा शर्कराकबलात् ॥ १८ ॥ मद्यं पीत्वा यदिना तत्क्षणमवलेटि शर्करां महताम् । जात न मदयति मद्यं मनागपि प्रधित जीर्णमपि । ५०, 1 चूर्णभक्षणपोड़ा। १ ·३२२ वसेने कट्फलमुस्तगुडूची माषैः क्रमविवर्धितैय तत्सर्वम् । चर्वितमुखतमात्र हन्याहन्ध सुराप्रभवम् । ५१ ॥ पथ्याकाधन संसिह ते धात्रीरसेन वा। सर्पिः कल्याणकं वापि मदमूर्यापहं पिबेत् ॥ ५२ ॥ शतावरी सहखोव यष्टोकल्कैः मृत पृतम् । पयः पुनर्नवाक्वाधे पानात्ययमपोहति ॥ ५३ ॥ एतं पुष्टिकर पानान्मद्यपानहतौजसः । इति शताबरीपुनर्नवायं एतम् । ये च कृष्णादयो रोगा स्ते निबार्या: सभेषजः ५४ ॥ मद्यप्रक्षीणदेहस्य वस्तयः सानुवासनाः । अभ्यङ्गोसादनम्रान मर्पिः क्षीरनिपेवणम् ॥ ५५ ॥ जलनुतयंदनभूपिताः स्रग्वी समक्ता पिशितोपदंशाम् । पिवेत्सुरां नैव नभेतरोगान् मनोपघातांच मद न याति ॥५॥ यं दोपमधिकं पश्ये तमादी प्रतिकारयेत् । कफस्थानानुपूर्त्या वा तुन्यदोपे मदात्यये ॥ ५७ ॥ कान्तिथ हीना च विहीनकों जिहातिनीलादशनाबली च । नवे तु रके शकपक्षपोते कृष्णाधरी यव विवर्जनीयः ॥५॥ दूति बङ्गसेनै पानात्वयपरमदपानाजीर्यापानविभम निदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ २० ॥ । अघ दाहनिदानमाह। त्व प्राप्तः ममानोमा पित्तराभिमूर्धितः । दाई प्रकुरते घोर पित्तपत्ता भेषजम् । ११ -- ·दाहाधिकारः। अथ चिकित्सामाह। शतधौतष्टताभ्यक्तं दिद्यात्तु यवशक्तुभिः । कोलामलकसयुक्ती दाडिमान्लेन बुद्धिमान् ॥ २ ॥ छादयेत्तस्य सर्वाङ्ग मारणालार्दवाससा। लामज नाघ शूक्तेन चन्दनेनानुलेपयेत् ॥ ३॥ चन्दनाम्बु कणास्यन्दि तालहन्तोपवीजितः । सुम्यादा हार्दितांऽभोज कदलीदलसस्तरे ॥४॥ परिपेकावगाहेषु व्यञ्जनानाञ्च सेवने । भस्यते शिशिरं तोय यादाहोपशान्तये ॥ ५॥ चौरैः क्षीरकपायैश्च सुशीतैयन्दनान्वितैः । अन्तर्दाहं प्रशमये देतैश्चान्यैः मुशीतलैः ॥ ६ ॥ फलनीलोध्रसेव्याम्ब, हेमपत्र कुटनटम् । कालीयकरसो पेतं दाहे शस्त प्रलेपनम् ॥ ७ ॥ लक्षणसूक्ष्मकतो लेप चन्दनस्यापि दाहनुत् । लगजातस्योमणो रोधाच्छीतलत्त्वमथागुरु ॥ ८॥ होवेरपनकोशीर चन्दनक्षीदवारिणा। सम्पूर्णमवगाहेत द्रोणी दाहार्दितो नरः ॥ 2 ॥ पामलक्याश कुडव सुखिन्न निष्क लीकृतम् । प्रस्थेन पयसः पिष्टवा परप्रस्थे च सर्पिमि १० प्रस्थं दत्वा सितायाय बासापलचतुष्टयम् । जोरक मरिच कृषणां चातुजातं क्षिपेत्पुनः ॥ ११॥ कई दवा ततः निग्धे भाण्डे त्वोपभोजयेत् ।

·३२४ वनसेने दाई सुदुर्जयं हन्ति मूळ छदि चिरोत्थिताम् ॥ १२ ॥ इत्यामलक्यादिखण्डः। मातुलुङ्गरसचोट प्रदेहं नाहनाशनम् । शस्यने चाव पानानि शीतानि विविधानि च ॥ १३ ॥ शीतवातजलस्पर्श: गीतान्युपबनानि च । पित्तज्वरहर यच्च दाहे तत्कायमिप्यते ॥ १४ वाप्य: कमल हामिन्यो जलयन्वग्रहाः शुभाः । मार्यचन्दनदिग्धायो दाइदैन्यहरामताः ॥ १५ ॥ कुगादिशालिप!भि जर्जीवकर्षभसाधितम् । तेलं तञ्च दाहनं बातपित्तविनाशनम् ॥ १६ ॥ इति कुशाद्य एतम्। अब निदानम्। रुत्सदेहानुग' रमामुद्रित दइति ध्रुवम् । संचूयते यते वा तामामस्तामलोचनः । खोहगन्धा वदनो वजिनेयायकियते ॥१७॥ अव चिकित्सामाह। तंधिलंध्यविधानेन मंगष्टाहारमाचरेत् । प्रगाम्यत्ययवा दाही रमन्तुष्टम्य नागालः ॥१८॥ मापाययं यया न्याय रोहिणी प्यधयेन्दिराम् । .

·दाहाधिकार।
: अथ निदानम् ।
पित्तवरसमः पित्तात् स चाप्यस्य विधिः स्मृतः ॥ २० ॥
कृष्णानुरोधादवाती क्षीणे तेजम्ममुद्दवः ।
मबाह्याभ्यन्तरं देहं प्रदहेमन्दचेतसः
संशष्कगलताखोष्टो जितां निष्कष्यवेपते ॥ २१ ॥
iP
r
अथ चिकित्साम् ।
पाययेत् काममम्भय शर्करामः पयोऽपिदा।
धीरमिंचुरस वापि वितरच रितं विधिम् ॥ २२॥
अथ निदानस् ।
असृजा पूर्णकोष्टस्य दाहोऽन्यः स्यात्सुदुस्तरः ।
विधि, सद्योव्रणोयोक्त स्तस्य लक्षणमेव च ॥ २३ .
धातुक्षयोत्थो यो दाह स्तेनमूटपान्वितः1 :
क्षामखरः क्रियाहीनः स सीदेदृशपीड़ितः ॥ २४ ॥
क्षतजोऽनत्तथान्यः शोचतो वाप्यनेकधा ।।,
सेनान्तर्दधतेत्यर्थ ढष्णुरमू मलापकम् ॥ २५ ॥
मम्माभिघातजोऽप्यस्ति सोऽसाध्यः सप्तमो मतः ।
सर्व एव च वाः स्युः शीतगावेपु देहिनः ॥ २६ ॥
अयं चिकित्सामाह
समिटविषयोपेतं सुद्भिरभिसम्तिम्।
चोरमासरसाहार विधिनोतन साधयेत् ॥ २०॥

·३२६ वनसेने सर्व एव विवास्तु शीतगानेषु देहिषु । प्रशान्तोपद्रवो बापि शोधन प्राप्तमाचरेत् ॥ २८॥ इति वङ्गसेने दाहनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ २१ ॥ . अथोन्मादनिदानमाह । मदयन्त्य इता दोपा यस्मादुन्मार्गमाथिताः । मानसोऽय मतो व्याधि रुन्माद इति कीर्त्तिता। एकैकशः सर्वशथ दोपैरत्यर्थमूर्छितैः । मानसेन च दुःखेन स पञ्चविध उच्यते ॥२॥ विषाद्भवति पष्ठस्तु यथास्वन्तेषु भेपजम् । स चाऽप्रवदम्तरणो मदसंज्ञा विभर्ति च ॥ ३॥ विरुददुष्टा शुचि भोजनानि प्रधर्पर्ण देवगुरुद्दिजानाम् । उन्मादहेतर्भयहर्षपूर्वी मनोऽभिधातो विषमाय चेष्टाः ॥ ४.. तेरस्पसत्वस्य मलाः प्रदुष्टा बुद्धेर्निवामं हदयं प्रदूष्य । मोतांस्यधिष्टाय मनोवहानि प्रमोइयन्त्याशु नरस्य चेतः । ५ ॥ धीविभ्रमः सत्वपरितवय पर्याकुला दृष्टिरधीरता च । पवदवाक्यं हृदयच्च शून्य सामान्यमन्मादगदस्य लिङ्गम् ॥६॥ कक्षाल्पशीतावविरेक धातु क्षयोपवासैरनिलोऽतिहहः । चिन्तादिदुष्ट इदर्य प्रदूष्य बुदि स्मृति चाप्युप इन्ति शीघ्रम् ॥ प्रस्थानहास्यस्मितगीतनृत्य यागविक्षेपणरोदनानि । पारुष्य काम्योऽरुणवर्णता च नीरों बलं चानिनजन्य रूपम् ।। पजीर्णकटम्नविदायमीत ज्येषितं पित्तमुदीवेगम् ।

·उन्मादाधिकार। उन्मादमत्युग्रमनात्मकस्य हदिस्थित पूर्ववदाशु कुर्यात् ॥ अमर्षसंरम्भविनग्नभावाः सन्तर्जनाभिद्रवणोष्णाचीपाः । प्रच्छायशीतान्नजलाभिलाषा: पीताचभापित्तक्ततस्य लिङ्गम् ॥१०॥ संपूरणैर्मन्दविचेष्टितस्य सोऽमा कफो मर्मणि संप्रदः । युहि स्मृतिं चाप्युपहन्ति चित्तं प्रमोहयन् संजनयेहिकारम् ॥११॥ वाक्चेष्टितं मन्दमरोचकच नारीविविक्तप्रियता च निद्रा । कृर्दिश लाला च बलञ्च भुक्तो नखादिशोत्यञ्च कफात्मके स्यात् ॥१२ यः सन्निपातप्रभवोऽपि घोरः सर्वेः समस्तैरपि हेतुभिः स्यात् । सर्वाणि रूपाणि विभत्तिं ताहा विरुदभैषज्यविधिविधः ॥१३ चोरनरेन्द्र रुपैररिभिस्तथान्य वित्रासितस्य धनबान्धवसंक्षयाहा । गाढं क्षते मनसि च प्रियया रिसो- न येत चोत्कटतरो मनमो विकारः ॥ १४ ॥ चित्र ब्रवोति च मनोऽनुगत विसंजो गायत्य थी इसति रोदति चापि मूटः । रक्तक्षणो हतबलेन्द्रियभाः सुदीनः ध्यावाननो विपकतेन भवेदिसञः ॥ १५ ॥ पवाखस्तून्मुखो वा क्षीणमांसबलो नरः। बागरूको धसन्देह मुन्मादेन विनश्यति ॥ १६ ॥ अथ चिकित्सामाह। पातिके स्नेहपान प्राग्विरेकः पित्तसम्भवे । कफजे वमन कार्य परो वस्त्यादिकः क्रमः ॥ १० ॥ यज्ञोपदिश्यते किच्चित् अपस्मार 'चिकित्सिते।

·.
३२८
वनसेने
उन्मादे तच्च काव्यं सामान्वाहोपदूष्ययोः ॥ १८ ॥
द्रुमाग्निजलशैलेभ्यो विषमेभ्यश्च तं सदा ।
रजेदुन्मादिनं चैव सद्यः प्राण हरं हि तत् ॥ १९॥
ब्राह्मी कुमारडीफल पड़डू,या शहमुप्पिका स्वरसाः ।
उन्मादहती दृष्टा पृथगेत कुष्टमधुमियाः ॥२०॥
चाङ्गदीरसकालिक गुड़समभागा: सुमधिताः क्रमशः ।
उन्मादरोगशमनाः पीता दिवसवयेणैव ॥ २१ ॥
मण्डूकपर्थः खरसः कनकदलसंयोजितः समभागः।
शमयत्युस्मादगदं वृणराजवली रमयुक्तः ॥ २२॥
सितकुसुमवलायाः सार्धकर्पवयं यः
शिखरिचरणकोलं चोरपाकन पक्कम् ।
पिवति तदनुशीतं प्रातरुत्याय नित्यम्
नयति रूटिति घोर व्याधिमुन्मादमुग्रम् ॥ २३ ॥
सिद्धार्थको हिंगुवदा करञ्जो देवदार च
मनिष्ठा त्रिफला खेता कटभीत्वक कटुचिकम् ।
समांगानि मियनुथ गिरीयो रजनीयं
वरसमूदेण पिटोऽयमगदः पानमननम् ॥ २४॥
नस्यमालेपनश्चैव सानमुहर्तनं तथा।
अपस्मार विपोन्माद कृत्या लक्ष्मी दरापहम् । २५ ॥
भूतेभ्यय भयं हन्ति राजहार च शस्यते ।
सपिरतेन मिह वा गोमूवे च तदर्यवत् ॥ २६ ॥
इति सिहायफायननम् ।
दशमूलां मरतं युग मॉमरमन था।
मसिदार्थकचूर्णध केवल नावनं पृतम् ॥ २७ ॥

·उन्मादाधिकारः। ३२८ तम्। उन्मादशान्तये पेयो रसो वा तिलमाषजः । प्रयोज्य सार्षपं तैलं नस्याभ्यन्ननयोः सदा ॥ २८॥ पाखासयेत् सहद्भिश्च वाक्यैर्धर्मार्थसंहितैः । श्रूयादिष्टविनायं वा दर्शयेद तानि च ॥ २८ । पदं सर्पपतैलाक्त मुत्तानमातपे न्यसेत् । कपिकच्छाथ वा तस लॊहतैलजलैःस्पृशेत् ॥३०॥ कपाभिस्ताडयिला च सुबई विजने रहे। रुन्ध्याञ्चेतो हि विहां स्तं तथा व्रजति तत्सुखम् ॥ ३१॥ . सर्पणोद्धृतदंष्ट्रेण दान्तैः सिंहगंजैय वासयेच्छस्वहस्तैय शत्रुभिस्तस्करैस्तथा ॥ ३२ ॥ अथवा राजपुरुषा बहिर्नीत्वा सुसंयतम् । खासयेयु qधेरेनं तर्जयन्तो नृपाज्ञया ॥ ३३ ॥ देहदुःखभयेभ्यो हि परं प्राणभयं भवेत् । सेन तस्य शमं याति सर्वतो विप्लुतं मनः ॥ ३४ ॥ सततं धूपयेञ्चनय गोमांसैद्य पूतिभिः ॥ ३५ ॥ इष्टद्रव्यविनाशन मनो यस्योपहन्यते । तस्य तत्सदृशप्रात्या शान्त्याखासैः शर्म नयेत् ॥ ३६॥ कामशोकभयक्रोध हालोभसम्भवात् । परस्परप्रतिद्वन्दै रेभिरेव शर्म नयेत् ॥ ३७॥ . बुध्वादोपं वयः सात्मा' देशकालं बलाबलम् । चिकित्सितमिदं कुया दुन्मादे भूतदोपजे ॥ ३८॥ महर्षेः पिटगन्धर्वे रुन्मादस्य च बुद्धिमान् । वर्जयेदजनादीनि तीक्ष्णानि क्रूरकर्म च ॥ ३६॥ अपस्मारक्रियां वापि ग्रहोद्दिष्टाच्च कारयेत् । शान्तिं दोपविशुद्दिश्च सेहवस्तिभिराचरेत् ॥ ४..

·वतीने मृदुपूर्वान्तु विपर्ने क्रियामूदी प्रयोजयेत् । भोकशान्तिमपनये दुन्मादे पञ्चमे भिषक् । ४१ ॥ उरोबाहुललाटस्थां शिरां मुक्ता प्रयत्नतः । निवाते शमनं युज्या दिल्याद्यम्बुकणान्वितम् ॥ ४२ ॥ वूपर्ण हिंगुलवणं वचाकटुकरोहिगी। शिरीपनतामालानां बीज श्वेताय सर्पपाः ॥ ४३१ गोमूवपिष्ट रतस्तु तिर्नेवाञ्जने हिता। चातुर्थिकमपस्मार मुन्मार्ट वा नियच्छति ॥ ४४, इति बापणाद्या वत्तिः । कुष्टालगन्धे लवणाजमोदे हे जोरके वीणि कटूनिपाठा। मागल्यपुष्पा च समानचूर्ण धात्वा च चूर्णेन वचोद्भवेन ॥ ४५ ॥ तुल्येन युझं वहुशो रसेन तद्भावितं वन्नविनिर्मिताया। सपिर्मधुभ्याच ततोऽक्षमाव लिह्याबरः मप्तदिनं हिताशी ४६॥ ऐनयमिच्छन्मनमय धैर्य मेधां तर्घ इन्द्रिगुग्गच्च कालम् । पठेवर लोकसहममनम्तहत् प्रयोज्यं हिगुणञ्च कालम् ॥ ४७३ मारखतमिदं चूर्ण व्रध्मणा निर्मितं म्पयम् । नगदितायलोकानां दुर्मेधानां विचेतमाम् ॥ ४८॥ इति सारस्वत चूर्णम् । हिंगुमौवनश्योपे पिनांगताटकम् । चतुर्गुणे गया मूवे मिरमुन्मादनागनम् ॥ ४८ इति दिग्पावं शतम् । अटिनापृतनाकेशी चारीमऊंटीवचा। पायमागायवोरा चोरका कटुरोहिगी। कायलागूकरीष्यामातिनापन्हंग्या।

·उन्मदाधिकारः। महापुरुषदन्ता च वयस्थानाकुनीयम् ॥ ५१ ॥ फटम्भराहथिकाली सस्थिराऽपि च तैर्टतम् । सिद्धचातुर्थ कोन्माद यहापस्मारनाशनम् ॥ ५२ ॥ महापैशाचक नाम तमेतद्यथामृतम् । मेधाबुद्धिस्मृतिकरं बालानां चाग्निदीपनम् ॥ ५३ ॥ इति महापैशाचिकं तम् । विफलालक्ष्मणाऽनन्ता समगाशारिवामृता । माझीपाठाहिती दिस्थिरा हिपुनर्नवा ॥ ५४॥ सहदेवीसूर्यवल्ली वयस्था गिरिकर्णिका। तोयकुम्भ पचेदेतत् पलांशं पादपिते ॥ ५५ ॥ मतकौन्तीवदाकुद्ध कृष्णामर्षपमैन्धवैः। निरुक् सवर्णबरसायाः संमिद पयसा च गोः ॥ १६ ॥ पुष्ययोग हतप्रस्थं सुहेमकलशे स्थितम् । पानाभ्यञ्जनतो मेधा म्मृत्यायुः पुष्टिवर्धनम् । रक्षोनश्च विपन्नञ्च सारस्वतमिदं तम् ॥ ५० ॥ इति सारस्वतं कृतम् । काथ्ये विचूर्णिते विद्या ततः पोड़शिकं जलम् । पादशेष प्रकर्त्तव्यमेषः काथ विधिः स्मृतः ॥ ५८॥ दशमूली तथा राम्रा वानरीत्रिवता बला। मूर्या शतावरी चेति कार्यस्तु कुडवैः पृथक् ॥ ५८ ॥ कृतवाथ पृथक् प्रस्थद्वयं मृहम्निना पचेत् । विशाला विफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् । स्थिरानतं हे रजन्यो शारिवे हे प्रियङ्ग का ॥६॥ नीलोत्पलैला मनिष्ठा दन्तीदाडिमकेमरम् ।

·३३२ वासेने विडङ्ग पृष्टयर्णी च कुष्ठचन्दनपद्मकः । ६१॥ सालोशपत्र बहती मालत्या कुसमं नवम् । अष्टाविंशतिभिः कल्क : एते कर्पसमन्वितैः ॥ १२॥ चतुर्गुण जलं दवा तपस्यं विपापयेत् । अपस्मार ज्वरे शोपे कासे मन्दानले को।६३ ॥ वातरने प्रतिभ्याये वतीयक चतुर्थ के । कटोशूले मूबकच्छ विसर्पोपहतेषु च ६४ कण्ड पाण्डामयोग्माद विपमेह गरेषु च । भूतोपहतचित्तानां गहदानामचेतसाम् ॥ १५॥ शस्त स्त्रोणाञ्च बन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम् । प्रलक्ष्मी पापरक्षोन सर्वग्रहनिवारणम् ॥६६॥ कल्याणकमिदं सर्पिः थे; पुसवनेषु च। इति पानीयकल्याणक तम्। विजले मचतुः क्षीरं तत्स्यात् कल्याणक महत्। एभ्य एंव स्थिरादीनि जले पचव विशतिम् ॥ ६॥ रमे तस्मिन् पचेत् सर्पष्टिक्षीरं चतुगु गाम्। बोरादिमाप काकोली स्वयं गुप्त भादिभिः ६८ मैदया च ममैः कल्फ स्तमात् कल्याणक महत् । हहणीयं विशेषेण सनिपातहरं परम् । ६८ इति महाकल्याणक एतम् । ध्यामामधुरमाराम्रा देवदारुशतावरी। मदंष्ट्रादशमूल तैयुवा क्वाथकस्थितः ॥.. साधित चैतम नाम त घेतो विकारनुत् । उन्मादमदमूर्षायां वरापमारभेषजम् । सति त एतम्। . .

·उन्मादाधिकारः। पच्चमूल्या च काश्मर्यो राम्नैरण्डविहहला । मूर्वाशतावरी चेति क्वाथैबिपलिकेरिमैः ॥ ७२ ॥ कल्याणकस्य चांगेन चैतसं नाम तवृतम् । सूर्यचेतो विकाराणां शमनं परमुच्यते ॥ ७३ ॥ कार्यः कषायो विगुणाष्टतोयैः पानीयकल्याणककल्कपाच्यम् । इति द्वितीयं चैतसं तम् । निगायुक त्रिफलाश्यामा वचा सिद्धार्थहिंगुभिः । शिरीषकटमी खेता मनिष्टाव्योपदारुभिः ॥ ०४॥ समः कल्क त मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् । इति निशा सम् । चन्दनाम्बुनखं याव्य यष्टीशैलेयपद्मकम् । मनिष्टासरलं दारु शव्य लापूतिकेशरम् ॥ ७५ ॥ पत्र तैल्व सुरामांसी कझोल वनिताम्बदम् । हरिने शारिवे तिता लवणागुरुकुझुमम् ॥ ७६ ॥ त्वग्रेणुनलिका चेति तैलान्मस्तु चतुर्गुणम् । लाक्षारमसमं सिई ग्रहन परमं मतम् ॥ ७७॥ अपस्मारग्रहोन्माद कत्या लक्ष्मीज्वरापहम् । पायुपष्टिकरश्चैव वशीकरणमुत्तमम् ॥ ७८ । इति चन्दनाचं तेलम् । निहतामिपमद्यो यो हिताशीप्रयतः शुचिः । निजागन्तुभिरुन्मादैन कदाचित् स युज्यते ॥ ७ ॥ प्रसादथेन्द्रियार्थानां बुद्दद्यात्ममनसां तथा। धातूनां प्रकृतिस्थल विगतोमादलक्षणम् ॥८॥ -- ·बहसेने - अथ भूतोन्मादनिदानमाहे। अमत्वं वाग्विक्रमवीर्यचेष्टाज्ञानादिविज्ञानबलादिभियंः। उन्मादकालो नियतश्च यस्य भूतोस्थमुन्मादमुदाहरेत्तम् ॥८१ सन्तुष्टः शुचिरथ दिव्यमाल्यगन्धो निस्तन्द्रोऽप्यक्तिय संस्कृतभाषी। तेजखी स्थिरनयनो वरप्रदाता ब्रह्मण्यो भवति नरः सदेवजुष्टः॥२॥ संस्खेदी हिजगुरुदेवदोपवक्ता जिह्माक्षो विगतभयो विमार्गदृष्टिः । सन्तुष्टोमवतिन चानपानजात दुष्टात्मा भवति च देवगबुजुष्टः । ८३ ॥ इष्टात्मापुलिनवनान्तरोपमेवी खाचारः प्रियपरिगीतगन्धमास्यः । १.ऋत्यन् वै प्रहमतिचारु चास्पशब्द गन्धर्वग्रहपरिपीडितो मनुष्यः । ८४ ॥ साम्राक्ष: प्रियतनु रतावस्त्रधारी गम्भीरोद्रुतमतिरल्पवाक्सहिष्णुः । तेजस्वी वदति च किं ददामि कमे यो यक्षग्रहपरिपीड़ितो मनुष्यः । ८५॥ प्रेतानां स दिशति संस्तरेषु पिण्डान् गान्तात्मा जलमपि चापसव्यवस्वः। ममिण स्तितगुडपायसाभिकाम स्तनतो भवति पिवमहाभिजुष्टः । ८६. यस्ता प्रमरति मर्पयत् कदाचित् सकियो विलिहति जिश्या तय।

·उन्मादाधिकारः।
क्रोधालुगुडमधुदुग्धपायसेप्म-
विनेयो भवति भुजङ्गमैन जुष्टः । ८०॥
मांसासग्विविधंसुराविकारलिप्म-
निर्लज्जो भृशमतिनिष्टुरोऽतिशूर ।
क्रोधालुर्विपुलबल्लो निगाविचारी-
शौचहिड्भवति सराचसहीतः ॥ ८॥
देवविप्रगुरुद्देषी वेदवेदाइनिन्दकः ।
पात्मपीड़ाकरीहासी ब्रह्मराक्षससेवितः ॥ ८८
पहस्तः कशपुरुषो चिरमलापी-
दुर्गन्धो भृशमशचिस्तथातिलोलः । -
वह्वाशोविजनवनान्तरोपसेवी-
व्याचेष्टन् भ्रमतिरुदन् पिशाचजुष्टः ८॥
स्थलाक्षो द्रुतमटनः सफेनलेही-
निद्रालुः पतति च कम्यते च योऽति।
ययाद्रिहिरदनगादिवियुतः सन्
सोऽसाध्यो भवति तथा वयोदशाब्दे ॥२१॥
देवग्रहा: पौर्णमास्था मसूराः सध्ययोरपि ।
गन्धर्वाः प्रायशोऽष्टम्यां यक्ष्माय प्रति यद्यपि ॥२॥
पितरः कृष्णपक्ष स्युः पञ्चम्यामपिचोरगाः ।
रक्षांसि रात्री पैशाचाः चतुर्दश्यां विशन्ति हि ॥ २३॥
दर्पणादीन्यथाछाया शीतोष्ण प्राणिनी यथा ।
खमणिम्भारकरार्चिच यथा देहञ्च देहधक् ।
विंशति न च दृश्यन्ते ग्रहास्तहच्छरीरिणाम् ॥ २४॥

·वसेने . अथ चिकित्सामाह। सपियानादिरागन्तो मन्वादियेचते विधिः ॥ ४५ ॥ पूजाबल्युपहारेष्टि होममन्त्राप्ननादिभिः। गयेदागन्तुमुन्मादं तथा विधिः शचिभिषक् ।। रकमाल्यानि गन्धय बोजानि मधुसर्पिपी। मध्याश्च सर्वे सर्वेषां सामान्यो बिधिरुयते॥20॥ मजबुकरोमाणि मालकीलसुन तथा। हिंगुमूबञ्च वत्सस्य धूपमस्य प्रयोजयेत् । एतन साम्यति चिप्रबलवानपि यो प्रहः ॥२७॥ शिरोपबीज लशुनं शुण्ठीं सिद्धार्थ कं वचाम् । मनिष्टा रजनी कुष्ट वत्समूत्रेण पेषयेत् ॥eet दाहायाविरुष्का च सा योज्या नयनानने । १.. . कर्पासास्थिमयूरपिाहतोनिम्मात्यपिण्डीतर्क- स्त्वनांसी हपदंशविट तपवचाकेशा हि निर्मोचनः । नागेन्द्रविजशृङ्गहिंगुमरिचैस्तुत्य ः कृतं धूपन स्कन्दोमादपिगाराक्षससुरावेशज्वरनं परम् ॥ १.१॥ पति महाधूपयरः। कल्याणक प्रपुचीत महदा चैतसंटतम् । सेलं नारायाएं वाय महबाराय तथा १.२. . १ नझमालगिरीपादीनाम् ।।

·उन्मादाधिकारः।
न च रौद्र प्रयुजीत प्रयोग देवताग्रहे ।
ऋसे पिशाचादन्येषु प्रतिकून न वा चरेत् ॥ १०३ ॥
वैद्यांस्तु वै निहन्युस्ते ध्रुवं क्रुडा महोजसः ।
हिताहितविधानञ्च नित्यमेव समाचरेत् ॥ १०४ ॥
इति वगसेने उन्मादभूतोन्मादनिदान-
चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥२२॥
अद्यापस्मारनिदानमाह ।
चिन्ताशोकादिभिदीपाः क्रुधा हृत्स्रोतसां स्थिताः ।
कत्वा स्मृतेरपध्वंम मपस्मारं प्रकुर्वते ॥ १ ॥
वातात्पित्ताल्कफासर्वः दोपैः स स्याच्चतुर्विधः ।
तमणो दशनं ध्यानं हल्कम्पो नेत्रवैरुतम् ।
नमो हदयशून्यत्व भाचिनस्तस्य लक्षणम् ॥ २॥
तमः प्रवेगः मरम्भो दोपोट्रेकहतम्मृतिः ।
अपस्मार इति यो गदो घोरयतुर्विधः ॥ ३ ॥
हत्कम्पशून्यता स्वेदो ध्यान मूर्छा प्रमूढता ।
निद्रानाशय तस्मिंश्च भविष्यति भवन्त्यथ ॥ ४ ॥
कम्पते प्रदद्दन्तान् फेनोद्दामीखसित्यपि ।
परुपारण कृष्णानि पश्येद्रूपाणि चाऽनिलात् ॥ ५ ॥
पोतफेनाङ्गवक्ताक्षः पीतामृगूपदर्शनः ।
सप्णोष्णाननश्याप्त लोकदर्शी च पैत्तिकः ॥ ६ ॥
शुक्लफेनांगवाक्ष: गीतहटागजो गुरुः ।
पश्येच्छुलानि रूपाणि नेमिको मुथते चिरात् ॥ ७॥

·वङ्गसेने सर्वेरभिः समस्तैश्च लिने यस्त्रिदोषजः । अपस्मारः स चाऽसाध्यो या क्षीणस्याऽनवथ यः ॥८॥ विस्फुरन्तं सुबहुशः क्षीण प्रचलितभुवम् ।। नेत्राभ्याञ्च विकुर्वाण मपस्मारो विनाशयेत् ॥ पक्षाहाहादशाहादा मासाहा कुपिता मलाः । अपम्माराय कुर्वन्ति वेगं चिञ्चिदथान्तरम् ॥१०॥ देवे वर्षत्यपि यथा भूमी वीजानि कानिचित् । शरदिप्रतिरोहन्ति तथा व्याधिसमुच्छयः ॥ ११ ॥ m अथ चिकित्सामाह । पूर्व युजवादपरमारे छर्दनादीनि बुद्धिमान् । वातिक स्तिभि' माय पैत्तिकन्तु विरेचने। कफज वमनर्धीमा नऽपस्मारमुपाचरेत् ।। १२ ।। ततस्तीक्ष्ण प्रयुञ्जीत भिपक् सम्यग्विशोधनम् । सर्वत. शुद्धदेहस्य स्थादुन्मादहरीक्रिया ॥ १३ ॥ उपयोगे ग्रहोताना योगाना चाथ शेपतः। शिकङ्गकिणिही निम्बत्वग्रससाधितम् ।। चतुर्गुणे गवां मूवे लमभ्यजने हितम् ॥ १४ ॥ गोधानकुलनागानां कृपभदंगवामपि। पित्तेपु तैल सिद्धच नस्याभ्यनेषु पूजितम् ॥ १५ ॥ तीरुभयतो माग, गिरयापि विरेचयेत् । पूजां रुद्रस्य कुर्वोत तहणाना विशेषतः ॥ १६ ॥ तैलेन लगन सेयं पयसा च शतावरीम् । ब्राझोरसय मधुना सर्वापरमारभेषजम् ॥ १०॥ .

·अपस्माराधिकारः। A उन्धननरग्रीवा पाशं दग्ध्वा तामसी। शीतांबुना समं पीता हन्त्यपस्मारसुद्धतम् ॥ १८ ॥ विदध निद्रवां कृत्वा छागजामन्त्रनालिकाम् । तामनसाधितां खादेदपस्मारमुदस्यति ॥ १८ ॥ निर्गुण्डी भव वन्दाक पाननस्योपयोगतः । उपैति सहसा नाश मयसमारो महागदः ॥२०॥ मनोहाताय॑जञ्चैव शक्वत्पारावतस्य च । पष्मनाइन्त्यपस्मार मुन्मादश्च विशेषतः ॥ २१ ॥ स्वशृगालविडालानां कपीनाञ्च गवामपि । पित्तानि नस्यतो दवा दपस्मृतिनिवृत्तये ॥ २२ ॥ यष्टीहिंगुवचादारु गिरीपलशुनामयैः । सानमूत्ररपस्मार सोन्मादे नावनाञ्जने ॥ २३ ॥ कपित्याछारदान्मुहान् सुस्तीशीरयवांस्तथा । सव्योपान बत्समूत्र ए पिट्वावर्ति प्रकल्पयेत् ॥ २४ ॥ अपस्मार तथोन्मादे सर्पदंष्ट्र गरार्दिते । विपपीते जलमृते चैताः स्युरमृतोपमा. ॥ २५ ॥ बरपायुविषयाच शीतपादकरोदरम् । विद्यानलमृत नन्तुं शूनपात्राभिमेहनम् ॥ २६ ॥ इति जलमतलक्षणमिदम् । पुप्पोवृत्त शुनः वित्त मपस्मारनमञ्जनम् । तदेव मर्पिपायुक्त धूपन परमं स्मृतम् ॥ २७ ॥ याभिः क्रियाभि. सिहाभिई दर्य संप्रवुद्धाते। स्रोतांसि चास्यशुधान्ति स्मृति सनाच विन्दति ॥२८॥ 4 ·वङ्गसेने T नकुलोलुकमार्जार रघकोटाहि काकः । तुण्डे. पक्ष: पुरीषैश्च धूपन कारयेद्भिपक् ॥ २८ ॥ गोमूत्रसिद्धार्थकशिग्रुपणे रुहर्तनं तैरथवा प्रलेपः। पूलिश्च गोमत्स्यकतोऽव धूमो नस्यञ्च तीक्ष्ण रवबोधनार्थम् ॥ ३० ॥ अपेताराक्षसोकुष्ट पृतनाकेश चोरकैः । उत्सादन मूत्रपिष्ट मूत्र रेवावसेचयेत् ॥ ३१ ॥ मूल वहिशिखाया गवाक्ष्यालीढं नरेण मासेन। नि शेषयत्यपस्मृति मिति सिद्धनात्र सन्देहः ॥ ३२ ॥ य खादेत् क्षीरमताशी माक्षिकेन वचारजः। अपम्मार महाघोरं सुचिरोत्यं जयेद् ध्रुवम् ॥ ३३ ॥ उत्तरदिग्गसमुस्तक मूल बुया ममुतं पेयम् । पीतं पयसा इन्यादपस्मृतिं गो सवर्णवरमाया: ॥ ३४ ॥ कूमाण्डकफलोत्न रमेन परिपेपितम् । अपस्मारबिनाशाय यष्ट्या स पिबेचाहम् ॥ ३५॥ काकोत्तरगतं मूल योगानीत विधूपितम् ॥ ३६ ॥ उग्रमक्षमित चूर्णं कृतच मधुसर्पिपा । भक्षयेत् क्षीरभक्ताशी विदिनेऽपस्मृतिक्षयः ॥ ३७॥ ककलासस्य मत्तस्य भीमेच जठरे तिपेत् । विपाटिते च मरिचं शोपे स्थास्य प्रयव्रतः। चूर्णयित्वा प्रधमये दपस्मारनिहत्तये ॥ ३८ ॥ मदनस्य च वीजानि चूर्णयित्वा तयैव च । पिण्डीतकस्य चास्पस्य कर्षक पेपयेजले । सतोऽम्य पानमाण नग्यतेऽपग्मृतिगंद' ॥ ३८॥ विपाठिना विक्रमग ह्ययमुतो न मंगय । दुविकिप्यो धपरमार गिरकान्तो महागदः ४०० C ·अपस्माराधिकारः। तस्मादसायणैरेने प्रायशः समुपाचरेत् ॥ ४१॥ हल्कम्पोऽक्षिरजा यस्य खेदो इस्तादिशीतता। दशमूलीजल तस्य कल्याणाज्यञ्च योजयेत् ॥ ४२ ॥ पञ्चकोल समरिचं त्रिफलं विडसैन्धवम् । कृष्णाविडङ्गपूतीक यवानीधान्यजीरकम् ॥ ४३ ॥ पीतमुष्णांवुनाचूर्ण बातोमामयापहम् । अपस्मारे तथोमादे अर्शसां ग्रहणीगदे ॥ ४४ ॥ एतत्कल्याणक चूर्ण नष्टस्याग्नेद्य दीपनम् । इति कल्याणकं चूर्णम्। पलकषावचायटी हश्चिकाली च सर्षपा जटिलापूतनाकेशी नाकुलोहिंगुजीरकैः ॥ ४५ ॥ लसुनातिविपातिक्ता कुष्ट विििड्भय पक्षिणाम् । मांसाशिनां यथा लाम वसमूत्र चतुर्गुणे ॥४६॥ सिद्धमभ्यञ्जने तेल मपस्मारविनाशनम् ॥ ४७ ॥ इति पलकपातलम् । त्रिफलाव्योपकुष्टाव्द यवक्षारफणिन्नकः । कल्कीकतैरेभिर्द्रव्य गंजमूत्रे चतुर्गुणे ॥ ४८ ॥ साधितं नावनं तैल मपस्मार विनाशयेत् ॥ ४॥ इति विफलातेलम्। माधीरसवचाकुष्ट शड्डपुप्पीभिरेव च । पुराणपकमुन्माद ग्रहायस्मारवटतम् ॥ ५॥ प्रति बाधीतम्। कूष्माण्डकरसे सर्पि रष्टादश गुणे प्रचेत् ।

·४२ वासैने यध्याद्वकल्कं तत्मानमयस्मारविनाशनम् । ५१ ॥ इति कूष्माण्डतम्। गोसकट्रमदध्याम्ल क्षीरमूत्रः समैटतम् । सिद्ध चतुर्थकोन्माद मपरमारविनाशनम् ॥ ५२ ॥ इति स्वल्पपञ्चगव्यतम् । है पञ्चमूल्यो विफला रजन्यो कुटजवचम् । सप्तपर्णमयामार्ग नोलिनीकटुरोहिणी ॥ ५३ ॥ शम्याकफलमूलन पौष्करं सदुरालभम् । दिपनानि जलद्रोणे पत्कृापादावशेषिते । ५४ ॥ भांगीपाठान्त्रिकटुक त्रिहत्ता निचुलानि च । येयसीमाढकी मूवी दन्ती भूनिम्बचिवको ॥ ५५ ॥ हे पारिवे रोहिपञ्च भूतिका मदयन्तिकाम् । क्षिपेत् पिष्ठानमात्राणि : पर्थ मर्पिषः पचेत् ॥ ६ ॥ गोशकमध्यन नीरमूवैव तत्ममः। पञ्चगव्यमिदं ख्यात महत्तदमतोपमम् ॥ २०॥ अपरमारे तथोन्माद ध्वयथावुदीष्वपि । गुल्मार्श: पांडुरोगेपु कामलायां हलोमके ॥ ५ ॥ अलक्ष्मीग्रहरचोन चावर्थिकनिवारणम् । इति महापञ्चगव्यं एतम् । जगमानां ययस्थानां चर्मरोमनहादिकम् । ज्ञीरमूवपुरीपाणि जोणीहारेषु महरैस् ॥ ५८॥. । गणामित्रहत्तरगड दगमूनोगतायगे। राम्रामागधिकाशिपु काप्ये हे पले पृथक् ॥ ६॥ विदारीमधुकं मैदे हे काकोची तया मिता।

·अपस्माराधिकार। ३४३ खर्जूरीभोरुमहीका युञ्जात गोक्षुरं तथा ॥ ६१ ॥ चैतसस्य तस्यांशै पक्तव्यं सर्पिरत्तमम् । महाचैतससंजन्तु ज्वरापस्मारनाशनम् ॥ ६२ ॥ गदोन्मादप्रतिस्थाय टतोयकचतुर्थकान् । पामालक्ष्मी जयेदेतत्सर्वग्रहनिवारणम् ॥ १३ ॥ श्वासकासहरञ्चैव शुक्रावविशोधनम् । ६४ ॥ ट्रव्य पापोथिते वाध्य दत्वा पोडशिक जलम् । पादशेषञ्च कर्त्तव्य मेप क्वाथविधिः स्मृतः ॥ ६५.॥ इति महतसंहतम् । मधूकदिपले करके ट्रोण चामलकीरसे। तस्मिन् सिद्ध हतप्रस्थ पित्तापस्मारभेषजम् ॥ १६ इति मधूकरतम् । मांसचोरतुरसयोः काश्मयष्टगुणे कृते। कार्पिकर्जीवनीयय सर्पिप्पस्य विपाचयेत् । वातपित्तोद्भवं क्षिप्र मपसार नियच्छति ॥६७ ॥ इति मांसोधतम् । वचागम्याककैरण्ड वयस्थाहिंगुचोरकै । सिद्ध पलकपायुक्त तिल्लेमात्मके पृतम् ॥ ६८ ॥ इति वचायं कृतम् । कटभीनिम्बकटून मधुशिग्रुल्वचा रसे । सिद' मूवमर्म तेल मभ्यनार्थ प्रशस्यते ॥ १८ ॥ इति कटभीतेलम् । शिकुष्टशिलाजाजी लशुनव्योपहिगुभि । वत्समूत्र शृत तैले नावन स्यादपस्मृतो ॥ ७० ॥ इति शिव तैलम्। .

·वसेने तैलप्रस्थं वृतप्रस्थं जीवनीयः पलोन्मितः । क्षीरट्रोणे पचेसिद्ध मपस्मारविनाशनम् ॥ ०१ ॥ इति जीवनीययमकम् । इति वगसेनेऽपम्मारनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ २३ ॥ -- + . अघ वातव्याधिनिदानमाह । शोलसलालचन्न व्यायालि रजरपरैः। लवनप्लवनात्यध्व व्यायामादिमचेष्टितैः ॥ १॥ विषमाटुपचाराहा दोपासक श्रावणादति । धातूनां सक्षयाचिन्ता गोकरोगाऽतिकर्षणात् ॥ २॥ वेगसन्धारणादामा दभिघातादभोजनान् । मर्मबाधाइजोटाख शीघयानादिसेवनात् ॥ ३ ॥ देहे स्रोतासि रितानि पूरयित्वाऽनिलो बली। करोति विविधान् व्याधीन् सर्वाङ्ग काङ्गसंययान् ॥ ४ ॥ पव्यक्त लक्षण तेषां पूर्वरूपमिति स्मृतम् ॥ ५ ॥ प्रारमरूपन्त याता मपायो लधुता पुनः । सद्धीचपर्वणां स्तम्भो भङ्गोऽस्थां पर्वणामपि ॥ ६ ॥ लोमहर्पः प्रलापय पार्श्वपृष्टकटीयहाः । खांज्यपांगुल्यकुलत्व गोपोऽझानामनिद्रताम् ॥ ७॥ गर्भगकरलो नागः स्यन्दनं गात्रसुप्तता। गिरोनासात्तिजन्तूना ग्रोवायायापि हुण्डनम् ॥ भेदस्तोदातिरादेपो मोहयायास एव च ।

·बातव्याध्यधिकारः।
३४५
एवं विधानि रूपाणि कुरुते कुपितोऽनिलः ।
हेसुस्थानविशेषाच्च भवेद्रोगविशेषकृत् ॥४॥
तत्र कोष्टायिते दुष्टे निग्रहो मूववर्चसोः ।
ब्राहट्रोगगुल्मार्श पार्श्वभूलञ्च मारुते ॥ १० ॥
सर्वाङ्ग कुपिते वाते गावस्फुरणभञ्जनम् ।
वेदनाभिः परीताथ स्फुटन्तीवास्थिसन्धयः ॥ ११ ॥
ग्रहो विएमूत्रवातानां शूलाभानाश्मशर्कराः ।
जडोरुत्रिकहृत्पृष्ट रोगशोफा गुदे स्थिते ॥ १२ ॥
रुक्पार्योदरहन्नाभ्यां रणोहारविसूचिकाः ।
कासः कण्ठास्य शोपच श्वासचामाशयस्थिते ॥ १३ ॥
पक्वाशयस्थोन्त्रकूज शूलाटोपी करोति च ।
कच्छमूवपुरीपत्व मानाहन्धिकवेदनाम् ॥ १४ ॥
योवादिष्विन्द्रियवधं कुर्यात् क्रुद्धः समीरणः ॥ १५ ॥
त्व क्षास्फुटितासुप्ता कशावष्णा च तुद्यते ।
आतन्यते सरागा च सर्वरुक् त्वम् गतेऽनिले ॥ १६ ॥
रुजस्तीवाः ससन्तापा वैवयं कृशताऽरुचिः ।
गाने चार पिभुतस्य स्तम्भशासृग्गतेऽनिले । १०॥
गुर्वगन्तुद्यतेऽत्यर्थं दण्डमुष्टिइतं तथा ।
सरुक् स्तिमितमत्यर्थं मांसमेदो गतेऽनिले ॥१८॥
भेदोऽस्थिपर्वणां सन्धि शूल मांसबलक्षयः ।
प्रख सन्ततारुक् च मजास्थिकुपितेऽनिले ॥ १८॥
क्षिम मुञ्चति बाति शुक्र गर्भमथापि वा।
विकृति जनयेचापि शुक्रस्थः कुपितोऽनिलः ॥२०॥
कुयाच्छिरागतः शूलं शिरः कुञ्चनपूरणम् ।
वायाभ्यन्तरमायाम खलीकुमत्वमेव च ॥ २१ ॥

·३४६ वङ्गसेने सर्वाङ्ग काङ्गरोगांच कुयात् स्नायुगतोऽनिलः । हन्ति सन्धिगतः सन्धोन् शूलशोथौ करोति च ॥ २२ ॥ प्राणे पित्ताहत्ते छर्दािहथैवोपजायते । दौर्बल्यं सदन तन्द्रा वैरस्थञ्च कफाहते ॥ २३ ॥ उदाने पित्तयुक्त तु दाहो मूच्छा भ्रमः समः । अखेदइौ मन्दाग्निः शीतता च कफाहते ॥२४॥ स्वेददाहोणामूर्धाः स्युः समाने पित्तसंयुते । कफेन संगो विणमूत्रे गावहर्षय जायते ॥ २५ ॥ प्रपाने पित्तयुक्तो तु दाहोणा' रक्तमूत्रता। अध काये गुरुत्वञ्च शीतता च कफाहते ॥ २६ ॥ व्याने पित्ताहते दाही गात्रविक्षेणं नमः। गुरूणि सर्वगावाणि स्तम्भनं चास्थिपर्वणाम् ॥ २७ ॥ लिङ्ग कफाहते व्याने चेष्टास्तम्भस्तथैव च । स्तम्भनोत् क्षेपणखास शोफशूलानि सर्वशः ॥ २८ ॥ अथ चिकित्सामाह। शुदवातात मादी पानं नियोजयेत् । वमायायाय मज्जाया तैलस्याय एतस्य च ॥ २८॥ अभ्य स्खेदन पम्ति नस्य ने हो विरेचनम् । निग्धानलवणवादु यं यातामयापहम् । ३०॥ पटोलकफलपो मृप्यो पातहरो लघुः । याव्यालकसतो यूपः पर वातविनागनः ॥ ३१॥ पक्षमूनीवनामिदं घोरं यातामये हितम् ॥ ३२ ॥ कोसं इलिया मुरदारम्रिा मापा उमासखफसानि ·बातथ्याध्यधिकारः। - + बचाशताद्वायवचूर्णमम्समुष्णानि वातामयिना प्रदेशः । ३३ ।। ने चतुर्भिर्दशमूलमिथैर्गन्धौपधैवानिलप्रदेहः । भानूपमस्यामिषवेशवारैकृष्णैः प्रदेहः पवनापहः स्यात् ॥ ३४ ॥ -- निरस्थिपिशितं पिष्ट स्विन्न गुड़एतान्वितम् । कृष्णामरिचसंयुक्तं वेशवारमिति स्मृतम् ॥ ३५ ॥ इति वेशवारः। वृहत् फाणिज्नकोत्थे न रसेन परिलेपयेत् । प्रदेशं बायुनाग्रस्तं नरः सम्यक् प्रशान्तये ॥ २६ ॥ तित्तिड़ीकदलैः सिद्ध ताललिण्डिकया सह । पिष्ट्वा मुखोप्णमालेपं दद्यादातरुजापहम् ॥ ३०॥ वाजिगन्धाबलातिस्रो दशमूलीमहीपधम् । हे ग्टधनख्यो राम्रा च गणो मारुतनाशनः ॥ ३८॥ इति वाजिगन्धादिगणः । सहचराऽमरदारु सनागरं क्वथितमम्भसितैलविमिथितम् । पवनपीडितदेहगतिः पिवन् द्रुतविलम्मितगोभवतीच्छया ॥३८॥ : पलमर्धपलञ्चापि रसोनस्य च कुट्टितम् । हिगुजीरकसिन्धूत्य सौवर्चन्तकटुत्रिकैः ॥ ४० ॥ चूर्णेस्तैमापकोभमानै स्वचूर्णविन्तोडितम् । यथाग्निभक्षितं प्रात रुवुक्काथानुपानतः ॥ ४१ ॥ दिने दिने प्रयोक्तव्यं मासमेकं निरन्तरम् । वातरोगाबिहन्याश चार्दितं चापतन्त्रिकम् ॥ ४२ ॥ एकागरोगिणे दद्यात्तथा सर्वाङ्गरोगिणे ।

·३४८६ "वङ्गसेने। उरुस्तम्भेषु च ग्ध्रस्वां कमिदोपे विशेषतः ॥४३॥ इति पेय रसोनम्। पलमईपलं वापि रसोनस्य सुकुट्टितम् । हिगुजीरकसिन्धूत्य भौबर्चलकटुनिकः ॥ ४४ ॥', चूर्णितैर्माणकोन्मानै रवचूर्ण्यविलोडितम् । यथाग्निभक्षित प्रात रुवुक क्वाथानुपानतः ॥ ४५ ॥ दिने दिने प्रयोक्तव्य मासमेकं निरन्तरम् । वातामयं निहन्त्येव मर्दितं चापतन्बकम् ॥ ४६ ॥ एकाङ्गरोगिणां रोग तथा सर्वाङ्गरोगिणाम् । उरुस्तम्भरध्रमोञ्च शूलहन्द लमीनपि ॥ ४७ ॥ कटिपृष्टामयं हन्या जाठरञ्च समीरणाम् । इति स्वल्परसोनपिण्डः । मिष्ट्वा ससूक्षा लशनस्य कन्द एतेन लियाद तभोजनाशी। तस्य प्रणश्यन्ति हि वातरोगा: संस्कारहीनात् पुरुषादिवार्थः ॥४८ दशमूलस्य निर्यहोहिंगुपुष्करचूर्णितः । शमयेत्परिपीतस्तु यातं मिम्मिणसजितम् ॥ ४८ वातग्रहप्रदेशे च खेद' कार्यों विज्ञानता। सिदार्थकविमिथैस्तु पत्रैमदनमिथितैः ॥ ५० ॥ यदा तेन विधानेन सदोपत्वान्न सिदाति ॥ ५ ॥ भेपः नेहमयुक्ती ज्यिहि प्रचिती मलः । मार्ग नहाऽनिल रुख्यात्तप्रात्तमनुलोमयेत् ॥ ५२ ॥ क्षीणो या विचः स्यात्तं निरहरुपाचरेत् । ५३ ॥ गोतोणनिधरुचाये तिनो यो न गायति । १ यातविकार . ।

·वातव्याध्यधिकार। विकारस्तव विज्ञेयो दुष्टमेवान शोणितम् ॥ ५४ पिबेत् कुटजवीजानां चूर्णं प्रातः सुखांडना । शुण्ठोचिवकयुनानां कुक्षिवातनिवारणम् ॥ ५५ ॥ प्रातरुत्याययत्नेन तैलमात्रा समन्वितम् । पिवेदृपणवातघ्न माईकवरसं बुधः । ५६ ॥ ऊर्ध्ववातविनाशाय वासापत्रसमन्वितम् । श्यामामूलं पिवेत्पिष्ट क्षीरेण परिमिथितम् ॥ ५७ ॥ सुप्तवाते वसृमोच कुयाञ्च बहुशो भिपक् । दियाञ्च लवणागार धूमैस्तैलसमन्वितैः । ५८ ॥ हृदयानिलनाशाय गुडूचीमरिचान्वितम् । पिवेत्रातः प्रयने न रुन्यगुणांम्भसा सह ॥ ५en पिवेटुप्णाम्भसा पिष्ट माखगन्धं विभीतकम् । गुड़युता प्रयत्नेन हृदयानिलनाशनम् ॥ ६ ॥ देवदारसमायुक्त नागरं परिपेपितम् । हृदातवेदनातस्तु पीत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ ६॥ द्वदिप्रकुपिते सिद मंशमत्यापयो हितम् ॥ १२ ॥ काकोल्यादिः सवातनः सर्वाग्नद्रव्यसंयुतः । मानूपमांसः मुग्विन्नः सर्वस्नेहसमन्वितः ॥६॥ मुखोपणः स्पष्टलवणाः साखणः परिकीर्तितः । तेनोपनाई कुर्वीत सदा वै वातरोगिणाम् ॥ ६४ ॥ काकोल्यादिगणो प्रायो नाष्टवर्गिकर्मजिकः । वातम्रो दशमूलादि वर्गाऽनो दाडिमादिकम् ॥ ६ ॥ सर्वस्र इयतःने हो लवर्ण सैन्धवादिकम्।

·वनसेने Tr अम्बादिभिद्य संस्कार्यं काकोल्यादिवयं त्रिभिः ६६ इति साखणः खेदः। दामूलीवलास्तिस्रो विदारीपूष्टिपर्णिका। शतावर्यखगन्धा च जीवनीयगणे: सह ॥ ६ ॥ श्यामापुनर्नवैरए पृष्टपर्णी च मर्कटी पुण्डरोकं तुगातीरी शरमलोसरदारु च ॥ ६८ ॥ कुष्टशूरणमूलानि कर्कटाण्यामृता निगा। पानातकोकिलाख्यथ शठीपापाणभेदकः ॥ ६॥ पली वमुघण्टा च सूयावत: सकाञ्चनम् । यवकोलकुलित्याय तिलोमासर्पपास्तथा ॥ ७० ॥ रानामसारणीकुष्ट मातुलुङ्गाम्लवेतसौ। चूकानूपानि मांसानि स्नेहचत्वार एव च ॥ १ ॥ कालिकं दधितक्रञ्च जम्बोर तित्तिडीफलम् । फुकुटोवीजपूरच सर्वाणि लवणानि च । ७२ ॥ सुखोयस्तैलयुक्तन्तु सुपिष्टेवातरोगियु। उपनाहः सदा कार्यो वातव्याधिनिहत्तये ॥ ७३ ॥ पर्य हि गुल्मञ्च तथान्वह िहन्यात्तथा शोफमुदग्रमाङ्गम्। हन्यावरस्यादितवातमुग्रमाजानुगोयञ्च तयादित वा ॥ ७ ॥ इति महाशाखनः। वायी जठरजे युञ्जमात् धारचूर्णदिपाचनम् । विशेपतम्तु कोट घातचिन पियेवः ॥ ०५ ॥ पाचनीयरमैयुत रन्येश पानअन्नाह । गुदपसागयये तु कामांदावर्तिक हितम् ॥ ७ ॥ पामागयस्से त्वनिले प्रशस्त माम्भोजन दीपनपाचनछ । - प्रहदनं तोपिरचना पुराणमुद्राययगालयय 100" ·वातव्याध्यधिकारः। १ भूतीकपण्या शठिपुष्कराणि विल्वं गुडूचीसरदारशुण्ठी। विडग्रवामांतिविधारणाच क्षाधास्त्रयः मामसमीरणनाः १७८॥ भामाशयगते वायो छर्दिः खापो यथाक्रमम् । टेयः पटधरणो योगः सप्तरावं सुखायुना ॥ ७ ॥ चिवकेन्द्रययौ पाठा कटुकातिविपाऽभया । महाव्याधिप्रशमनो योगः पटवरणस्मृतः ॥ ८ ॥ योगेऽस्मिन् भिपजा ग्राह्याः परं पटधरणा: पृथक् । दिनेषु पट्सदातव्या स्तेन पटधरणः स्मृतः।। ८१ ॥ इति पट्धरणो योगः । बड़ेः संहहणं कार्य कर्मोदावर्तिकं तथा । पक्काशयगते वापि देयं ने हविरेचनम् ॥ ८॥ वस्तन्यः गोधनीयाय प्राशाच लवणोत्तराः। कार्यों वस्ति गते चापि विधिर्वस्तिविशोधनः ॥ ८ ॥ योवादिपु प्रकुपिते कार्यथानिलहाक्रमः । नेहाभ्यगोपनाहाय मदनालेपनानि च ॥ ८४ ॥ वायौ त्वगाश्रितेभ्यङ्ग मेहं खेदञ्च योजयेत् । रक्तस्थे शीतलालेपान्विरेकं रक्तमोक्षणम् ॥ १५ ॥ मांममेदो गते वाते सविरेकं निरूहणम् । पस्थिमजागते नेह वाद्याभ्यन्तरतो भिषक् ॥ ८६ ॥ : . . . । 1 केतकीनागवलाति बलानां यदहुलेन रसेन विपकम् । १ .सप्तरात्रमिति प्रधर्मदिवसे वमनं कारयित्वा ततो द्वितीय- दिनमारभ्यं पट्दिनपर्यन्तं पाठक्रमणैकैकस्य चूर्ण टहमितं व्य- मित्यर्थः। . ---

·३५२
वनसेने-
तैलमनत्यतपोदकसिद्ध मारुतमस्थिगत विनिईति ॥८॥
ba
TETT इति केतकावं तेलम् ।
मन्धिनायुगते बाते दाहने शोपनाहनम् । frir
होत्रिपान शुक्रस्थे बलशककर हितम् ॥ ८८
अवगाहकुटीकर्षः प्रस्तराभ्यगवस्तिभिः ।
जयेत्सर्वगतं बातं शिरामोद्य बुद्धिमात् ॥.८८ ॥
एकागबातं मतिमान् शृनैथाऽवस्थितं जयेत् ॥ ८ ॥
वक्षस्तिकस्कन्धगतं बायें मन्यागत तथा ।
वमन हन्ति नस्यञ्च कुशलेन प्रयोजितम् ॥१॥
मर्वाङ्गगतमेकांग स्थित वापि समीरणम् ।
रुणदिकेवलो वस्ति स्तोयवेगमिवाचलः ॥ २ ॥
पिबेदैरण्डतैलवा वस्तिकुक्षिगुदाश्रये ।
दगमूलोकपायेन मातुलुङ्गरसेन वा ॥ ३ ॥
मूर्दस्थे ने इकत्तस्य शिरोवस्तिय लेपनम् ॥ ८४ ॥
-
बलाबिखरते धीरे तमण्ई विपाचयेत् ।
तस्य शक्ति प्रकुर्व वा नस्य शीपंगतेऽनिले १५
इति बलादिधतमरा...
तेल संकुचिते त्वंगे मापसैन्धयमाधितम् ।
बाशीपंगते नम्यं पानवोपरिभक्तकम् ॥
गर्भ शुष्क त वतिन बानानाचापि शुष्यताम् ।
मिताकाश्मय॑मधुके हितसुत्थापने पयः ॥20॥

·वातव्याध्यधिकारः। ३५३ .), 'अथ हनुग्रहमाह जिज्ञानिलेखनाच्छुक चर्वणादभिधातत.। कुपितो हनुमूलस्थः संययित्वाऽनिली हनुम् । करोति विकृतास्यत्व मथवा सहतास्यताम् । हनुग्रहः स तेनस्यात् बच्छाशर्वणभाषणम् ॥ Lei H ०-. '- 'अथ चिकित्सामाह। संवत चिवुक खिना सुनाम्यास्वञ्च बुद्धिमान् । विकृतां नामयित्वा तु कुादायामवक्रियाम् ॥ १.' सगुड़ी पकविम्बीन्तु प्रक्षिप्यवदनान्तरे। सस्तं सामयेत् स्थानं म्रिग्धखिन्नच नाशयेत् ॥१०१॥ पर्टिते नवनीतेन खादेन्माषेण्डरी नरः। पर्दिते शोथयुक्त तु बमनं रक्तमोक्षणम् ॥ १०२ ॥ श्लेषमागे क्षयं नीते हहणे. समुपाचरेत् । रसोनं ततैलाभ्यां पिबेहाम्यर्दितापहम् ॥ १०३ ॥ C. -- अथ जिह्वास्तम्भमाह । वाम्बादिनीशिरासंस्थो जिहां स्तम्भयतेऽनिलः । जिहा स्तभः सतेनाऽन,पानवाक्येष्वनीशता॥ १० ॥ T 'अधःचिकित्सामाह। जिहास्तम्भ यथाऽवर्य बातव्याधिचिकित्सितम्। , '..

·सामान्योलाक्रिया चात्र अर्दितस्य हितामता ॥ १०५ अथ मन्यास्तम्भमाह । दिवाखमासनस्थान विकृतोल निरीक्षणैः । मन्यास्तम्भ प्रकुरते स एव पपाहतः । १०६। . अथ चिकित्सामाह.। पञ्चमूलोकसः काथो दशमूलीलतोयवा। रूई स्वेदं तथा नस्य मन्यास्तम्भे प्रयोजयेत् ॥ १०॥ रे अथ कुजलक्षणमाह। हृदयं यदि वा पृष्ट मुग्नतं क्रमथ. मरुम् । अहो वायुर्यदा कुर्या सदात कुममादित् । १०८॥ अध चिकित्साम् । वात दंगमूल्या च वातकुक्षमुपाचरेत् । में हेमौसरमर्यापि प्रदन्त विवजयेत् ॥ १०॥ अथ शिरोग्रहमाइ। रामायित्यपवन फुयान्मुधगः गिरा! पचाः सवेदनाः समाः मोऽमाध्यः म्याधिरोपः १९..

·वासव्याध्यधिकार। ३५५ अब चिकित्सामाह। गिरोग्रहे तु कर्त्तव्या थिरोगतमरक्रिया ॥ १११ ॥ T अथ निदानम् । असदेशस्थितो वायु शोपयित्वाऽसबन्धनम् । सबन्धनशोप स्या हाहुशोप सुवेदन । शिरासंकुच्य तत्रस्थो जनयत्यपबाहुकम् ॥ ११२॥ स्फिक्पायुकटिपृष्टोरु जानुजड्डापद क्रमात् । मघसीस्तभरुक् तोदै गुहातिस्पन्दते मुह ॥ ११३ ॥ वाताहातकफाभ्यां सा विजेया द्विविधा पुन । वातजाया भवेत्तोदो देहस्यातीववक्रता ॥ बानुजतोरसन्धीना, स्फरणा स्तम्भता भृशम् ॥ ११४ ॥ वातनभोद्भवायान्तु गौरव वनिमार्दवम् । सन्द्रामुखप्रसेकय भक्तपस्तथैव च ॥ ११५ ॥ तलं प्रत्वङ्गलीना या कण्डरा बाहुएटत । पाहो कम्मक्षयकरी विश्वाचीति हि सोच्यते ॥ ११ ॥ म अथ चिकित्साम् । बाहुशोपे पिवेत् भुक्ता मर्पि कल्याणक महत् । वातेऽपवाहुके नस्य खेद चोत्तरभक्ति कम ॥ ११०० पलामूलशृतं तोयं सैन्धवेन समन्वितम । वाहुशोषगले वायी मन्यास्तम्भे च शम्यते । ११८ परमौषधमपवाहक मन्यास्तम्भाव॑जत्रुगतरोगे । भोतलजलेन नावन सुपशमने जिङ्गिनी च पुर । ११८॥

·२५६
१६. वङ्ग सेने.
नस्थेन शीतपयसा शुक्रथिवीमूलजिङ्गिनी: पिष्टा है।
पपवाहुककन्धरपीड़ा मचिरादिनाशयेद्योगमिदम् ॥१२
काकोदुम्परिदुग्धैः सरामर्हरेत् सर्वयोगविचः। SE
कपिकच्छुमूलयुत्तो नस्यैरपबाहुजां पीड़ाम् ॥१२१:५,
मूलं बलायांस्त्वध पारिभद्र तथात्मगुप्तास्वरसं पिबेदाः।
नस्यन्त यो माषरसेन दद्यान्मासादसौ वचसमानबाहुः ॥१२२॥
दशमूलोबलामापंकाथं तैलाज्यमिश्रितम् ।
सायं भुङवा पिवेवस्यं विखायामपवाहुके । १२३ ॥
217
मापसिन्धुबलारामा देशमूलकर्हिगुभिः ।
बचाजटाशतास्थाभिः सिद्ध तैलं सनागरम् ॥ १२ ॥
ऊ_भता शनादन्याहईशोपायवाडेको।
पक्षाघातं तथैवाश विखाचीसुद्धतामपि ।.१२५ ॥
इति मापतेलम्।
अथ निदानम् ।
वायुः कय्याथितः सक्थः, कण्डरामाचिपेचदि।
खजस्तदा भवेजन्तुः पहुः सक्योईयोर्वधात् । १२
'कम्पते गमनारम्भे खजग्निवाच गच्छति
कलायखंजर्स विद्यान् मुलासन्धिप्रबन्धनम् ॥ १२०॥
कृप्यते'चरणी यस्य भवेताश्च प्रसुप्तकौ3:
17
पादहर्पः सवित्रेयः,कफमारतकोपा.१२८
पादयोः कुरुते दाई पित्तासम् संहितोऽनिलः ।'
विगेपतयक्रमणात् पाददाई तमादिशेत् ॥१२॥

·। ३५७ बातव्याध्यधिकारः पातशोणितजः शोथो जानुमध्ये महारजः । जय: कोष्टुकशीर्षस्तु स्थूलकोष्ट कधीवत्॥१३६ रुक् पादे विषमै न्यस्ते थमाद्दा जायते यदा । वातेन गुल्फमाथित्य तमाहुतकण्टकम् ॥ ११ ॥ खनपंग्वोः कलायास्य विश्वाचीपादहर्पयोः । T . -0- - अय चिकित्साम् । पाददाहे च ग्रध्रस्यां क्रो के वातकण्टके ॥ १३२ ॥ शिरा विध्वाश कुर्वीत यथाविधिञ्चिकित्सकः। उपाचरेदभिनव खज़ पंगुमथापि वा। विरेकाऽऽस्थायनखेद गुग्गुलुनेहवस्तिभिः ॥ १३३ । पादह तु कर्तव्यः कफव्याधिहरो विधिः । वातरक्तक्रमं कुर्यात् पाददाहे विशेषतः । १३४ ॥ मसूरविदलै: पिट: मृतशीतन वारिणा। चरणी लेपयेत् सम्यक् पाददाहप्रशान्तरे ॥ १३५ ॥ नवनीतेन मलिप्तौ पङ्गिना परितापिती। मुच्यते चरणो क्षिप्रं परितापात् सुदारुणात् ॥ १३६ ५ गुग्गुलु क्रोष्टशीर्षे त गुडूची विफलाम्भसा । क्षोरणैरण्डतैलं वा पिबेदा वृद्धदारुकम् ॥ १३७ ॥ रस तित्तिरिमासस्य कोष्ट के मधुर पिबेत् । वातरक्तक्रियाभिय जयेज्जांबुकमस्तकम् ॥ १३ ॥ रत्तावसेचन कुर्या दभीक्षणां वातकण्टके । - पिबेदेरण्डतैलं वा दहेत् सूचीभिरेव वा । १३८ । पुनर्नवायाः खेताया स्तैलं मूलेन सांधयेत् ।।

·३८ 72 वङ्गसेने यातकण्टकमाहन्यात् पादाभ्यन मर्दनात् ॥ १४ ॥ 7 अथ निदानम् । माभैरवस्तात्सञ्चातः सञ्चारी यदि बाऽचलः । अटीलावईनो ग्रन्थि हव॑मायत उन्नतः ।। वातटोलां विजानीया हिर्मार्गावरोधिनीम् ॥ १४१ एतामेव रुजायुक्तां वातविरमूवरोधिनीम् । प्रत्यष्टीलामिति वदे ज्जठरै तिर्यगुत्थिताम् ॥ १४२ ॥ - अथ चिकित्सामाह । . घटीनायाः किया काय गुल्मस्यान्तरविद्रधः । चूर्ण झिग्वादिकचात पिवेटुपणन पारिणा ॥ १४॥ निदानम् । . प्रघो या वेदना याति वर्चीमूत्राशयोस्थिता। भिन्दतोवगुदोपस्यां मातूनी नामतो मता ॥ १४४ ॥ गुदोपस्थोस्थिता या तु प्रतिलोम विधाविता । वेगैः पकाशयं याति प्रतितूनोति मोचते ॥ १४५ ॥ . अध चिकित्साम् । नून्याच पतितून्याञ्च प्रगाम्ताः इयस्तयः। पिवेक्षा स्नेहलवणे पिप्पयादिमावुना। १४ । उन रामठपार मेलोटमयया एतम् ।

·बातव्याध्यधिकार । ३५८ 7 अथ निदानमाह। बाताहातकफात्तन्द्रा गोरवारोचकान्विता ।। १४७ ॥ प्रयोरज खेतलोध्र मञ्जन मरिच तथा । गोपित्तेन समायुक्तं तन्द्रानाशनमुत्तमम् ॥ १४८॥ पलाण्डहिंगुलशन बचाकटुकरोहिणी। जीवन्तीरससयुक्त तन्द्रयाविलयन परम् ॥ १४८ ॥ -- निदानम्। साटोपमत्युग्ररुज मायानमुदर भृशम् । पायानमिति जानीयाद घोर वातनिरोधजम् ॥ १५० ॥ विमुक्तपार्खहृदय तदेवामाशयोत्थितम । पत्यामान विजानीयात् कफव्याकुलिताऽनिलम् ॥ १५१ ॥ आध्माने लान पूर्व दीपन पाचन तत । फलवर्तिक्रिया कुया इस्तिकर्म च शोधनम् ॥ १५२ ॥ प्रत्यामाने समुत्पन्ने कुर्या लव नछर्दने । दीपनानि प्रयुञ्जीत पूर्ववद्दस्तिकर्म च ॥ १५३ ॥ निदानम् । मर्याङ्गकम्प थिरसी वायुवेपथुसजक । खल्लो तु पादजोर करमूलावमोटिनी ॥ १५४ ॥ , ·- वनसेने वायु वेपघु नामानं खेदाभ्यङ्गानुबासनः उपाचरेविरहेय शिरोवस्तिविरेचनम् ॥ १५ कुष्टसैन्धवयोः कल्क युक्रतैलसमन्वितः। नो सुखोष्णो मर्दने योन्यः खमीशूलनिवारणः १५ मल्लातकानि सिन्धूय मधूच्छिष्टमहौषधम् । अम्लेन पयसा वाऽपि तमेतद्दिपाचयेत् ॥ १५७ ॥ एतेनोहर्तनं कार्य प्रदेहथैव शाम्यति । पतिप्रवद्धां खल्ली तु तत्क्षणादेव नाशयेत् ॥ १५८ । इति भल्लातकाद्यं धुतम् । ..- . अथ निदानमाह - माहत्यवायुः सकफो धमनी: शब्दवाहिनोः।- नरान् करोत्यवचनान् मूकमिन्मिणगादान् ॥ १५८ अय चिकित्सामाह । प्रस्य एतस्य पलिकः गोयुषचाधातकोलोधलवः । भाजे पयसि सपाठः सिहं सारस्वत नाना : १६०॥ विधिवदुपयुज्यमान लड़गढ़दमूकतां चणानिला।' स्मृतिमतिमेधामतिमाः कुर्यात् सम्यगिष्टवाग्मरति १२१॥ इति सारखतं दृतम्। महरिद्रावचाकुष्टं पिप्पलीविश्वभेषजम् । प्रजाजी घाजमोदा च यष्टिमधुकसैन्धवम् ॥ १५२ एतानि समभागानि सरंपचूर्णानि कारयेत् ।

·वातव्याध्यधिकारः। तचूर्ण सर्पिपालोद्य प्रत्यहं भक्षयेन्नरः ॥ १६६ ।। एकविंशतिरात्रेण भवेच्छुतिधेरो नर मेघदुन्दुभिनि?पो मत्तकोकिलनिःस्वनः ॥ १Prer बड़गदमूकले लेहः कल्याएको जयेत् ॥ इति कल्याणको लहा अथ निदानम् । मारते प्रगुणे, वस्ता मूत्रं सम्यक् प्रवर्त्तते । विकारान्विविधान्वापि प्रतिलोमे भवन्ति च ॥ १६५॥ स्थान नामानुरूपैय लिङ्गैः शेपान्विनिर्दिशेत् । मर्वेष्वेतेषु संसर्ग पित्तादरुपलक्षयेत् ॥ १६६ ॥ यदा तु धमनीः सर्वाः कुपितोभ्येति मारुतः । तदा क्षिपत्याशु मुहुर्मुहुर्दैह मुहुथरः ॥ १६७ ॥ मुहुर्मुहुस्तदाऽऽचेपा दाक्षेपक इति स्मृतः ॥ १६८ ॥ क्रुदः स्वैः कोपनर्वायुः स्थानादूर्ध्व प्रवर्त्तते । पोडयन् हृदयं गत्वा शिरः शसो च पीड़येत् ॥ १६८ ॥ धनुर्वनामयेहावाण्याक्षिपेन्मोहयेत्तथा । अच्छादुच्छसेञ्चापि स्तधाक्षो वा निमीलिका ॥ कफोत इव कूजेच नि.मन्नः सोऽपतन्त्रकः ॥ १७० ॥ दृष्टिं संस्तम्भोसंज्ञाश्च इत्वा कण्ठेन कूजति । दिसु नर स्वार्थ्य याति मोह हते पुनः ॥ १०१ वायुना दारुणं प्राहुरेयोतमयतानकम् ॥ १७२६॥ कफान्वितो यदा वायु र्धमनीवेव तिष्ठति । सदण्इयत् स्तम्भयति रूको दण्डाफ्तानकः । १०३ । - ·- । धनुस्तुल्यो नमेद्यस्तु सधनुस्तससजितः। विवर्णवदेवदनः सस्तांगो नष्टचेतनः । प्रखिद्यय धनुस्तम्भ दशराब न जोवलि ॥ १७४ ॥ अंगुलीजुल्फजठर हदक्षोगलसथितः । वायुप्रतानमनिलो यदा क्षिपतिवेगवान् ॥ ७५ ।। विष्टब्याक्षः स्तब्रहनु भग्नपार्शः कर्फ वमन् । अभ्यन्तरं धनुरिव यदानमतिमानवः ॥ १०६ ॥ तदा सोऽभ्यन्तरायामं कुरुते मारतो बली ॥ १७ ॥ वाह्यमायुप्रतानस्थो वाह्यायाम करोति च । तमसाध्य बुधाः प्राहुः पृष्टकव्युरुभञ्जनम् ॥ १७८ ॥ कफपित्तान्वितो वायु वायुरेव च केवलः । कुर्यादाक्षेपकन्यन्य चतुर्थमभिघातजम् ॥ १० ॥ गर्भपातनिमितय शोणितप्रसवाञ्चयः । अभिघातनिमितथ न सिद्धात्यपतानकः । १८० । गते वेगे भवेत्स्वास्थ्य सर्वेष्वाक्षेपकादिपु । , अय चिकित्सामाह। प्रथापतानके नातं मम्रस्ताक्षमवेपनम् । अस्तव्यमेहमखेद पहिरायामवर्जितम् ॥ १८१ ॥ प्रखडापातिनश्चैव त्वरित समुपादरीत् ॥ १२ ॥ तत्र प्रागेय सुखिन निग्धाने तोयनावनम् । स्रोतो विगइये युञ्जमा दम्रपाने ततो तम् ॥ १८३ विदाप्यादिगारकाधे दधिज्ञोररमः शतम् । नातिमात्र ततो वायु याप्रीति सहसय घ । १८४७ - ·बातव्याध्यधिकारः। + वेगान्तम्खुमूर्दान मसञ्चास्य रेचयेत् । अवपी: प्रधमनै, स्तीक्ष्णे नेमनिवर्हः ॥ १८ ॥ १ श्वसनासु विमुक्तासु तथा संज्ञा न बिन्दति । सौवर्चलाभयाव्योप सिद्ध सर्पियले कफे॥ १८६ ॥ अपतानकिने शस्तं दशमूलोशृतं जलम् । पिप्पलीचूर्णसंयुक्त जीणे मांसरसोदनम् ॥ १८० ॥ हन्त्यभुलवतायीत मन्नं दध्यपतानकम् । मरिचेन समायुक्ती नेहवस्तिरथापि वा ॥ १८ ॥ + कुलित्ययवकोलानि भद्रदाादिकं गणम् । निप्काथ्यानूपमांसञ्च तेनाम्नः पयमाऽथवा ॥ १८ ॥ स्वादुकन्दयुतं चेमं महास्नेहं विपाचयेत् । खेदाभ्यगावगाहेय नस्यपानानुवासनै । सहन्तिबातं तेनैव न हस्खेदान प्रयोजयेत् ॥ १८० ॥ इति महान हः । पलाष्टकं तिल्वकतो वचायाः प्रस्थं पल गिग्रु च पञ्चमूलम् । सैरण्डसिंहीवित घटेपो पचापचे त्पादशृतेन तेन ॥ १८१ ॥ दधोपेतं यावशूकांशविल्वैः सर्पिप्यस्थ हन्ति तसेव्यमानम् । दुष्टान्वातामेकसर्वाङ्गसस्थान् योनिव्यायामागुल्मोटरञ्च ॥१८२१ इति तिल्वकारतम्। चिकित्सितमिदं कुर्या चुदवातेऽपतानके। AA १ खसना. प्रवासोच्छासवहाधमन्यस्ताविति ।

·३६४ संसृष्टदोपे संसृष्टं :कुयायेन क्रियापथम् ॥ १८३ -7-7 दोपमाक्षेपके ज्ञात्वा शिरां विद्वान्यया क्रमम्- समीरणहर का कारयेत् कुशलं भिषक् ॥ १८४, वाह्य चाभ्यम्स रायाम योज्या चार्दितवत् क्रिया अथापतन्वकेनात मातरं नापतर्पयेत् । निरूहवस्ति वमन सेक्येन्द्र कदाचनः ॥ १८-II ART श्वसनाः कफवाताभ्यां रद्धास्तस्य विमोचयेत् । तीक्षाः प्रधमनैः सन्नां तास मुक्तासु विन्दति ॥ १८६॥ . मरिचं गिगुषीजानि विगञ्च फपिनकम् ! एतानि सक्ष्णचूर्णानि दद्याकोर्षविरेचनम् ॥ १८७... इति मरिचादिनस्यम् । हिंग्वम्लवेतमं शुण्ठी सीवर्चलदाडिमम् । पिबदातकफनच वातदोगनुदितम् ॥ १८८ । हरीतकीवचाराम्रा मैन्धवं चाम्नवेतसम् । एसमाईकमयुक्त मपतन्वकनाशनम् ॥ १८८॥ विमोतके मातिविपं भद्रमुस्तञ्च पिप्पली। भांर्गो मशृङ्ग वेरव सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २०॥ चूर्णाण्येतानि मोन पोतान्युशोदकेन यां। . नागयन्ति नृणां यो कामनामापतानकम् । २०१॥ - इति विमीतकादिचूपम्। " سو : - अंध निदानम् । ग्गृहीत्वार्धन्तनो घायुः गिरामायुधिंगाध घ। पचमन्यतम इन्ति सन्धियन्धान विमोचयन् । ८८.

·कृतम्रोधकार्य तस्य स्थादकम्मण्यो विचेतनः । एकाङ्गरोगन्त' कैचिदन्ये पंदंबध विदुः ॥ २० ॥ सर्वाङ्गरोगेन्त केचित् सर्वकायस्थितेऽनिले ॥ ५०४॥ दाहसन्तापमू : स्युवायो पित्तसमन्वितः शैत्यशोफगुरुत्वानि तस्मिन्नेव कफाहते ॥ २० शुद्धवातहतं पदं वच्छ्रसाध्यतमं विदुः। माध्यमन्य न संयुक्त मसाध्य क्षयहेतुकम् ॥ २.६ । MA . . अंथ चिकित्सामाह। पक्षघातिनमक्षीणं स्निग्ध खिन्न विरचितम् । वस्तिभिः,संप्रयुञ्जीत क्रमेणाक्षेपकस्य च ॥ २०७॥ मा पात्मगुप्तामैरण्ड शृतं वाट्यालक तथा 1 - हिंगुमैन्धवसंयुक्त पक्षाघात विनाशयेत् ॥ २० ॥ पामगुप्ताबलामाप विश्वैरण्डशृतं जनम् । मसैन्धवं पिबेत्रासा रन्ध्र णारा व्यपोहति । पक्षाघात शिरोरोगं नेत्ररोगहर परम् ॥ २० ॥ मापवलाशकशिम्बी कढणराम्रीरुबूकाखगन्धानाम् । कायो नस्यनिपीतो रामठलवणान्वितः कोण । २१०॥7 अपहरति पक्षवातं मन्यास्तम्भसकर्णनादरजम् । दुर्जयमर्दितषात पक्षाहाजयति धावश्यम् ॥ २११६ मापिके हिगुसिन्धूये जरणाद्यास्तु शाणिकाः । इति माषादिनम्बमान ·- बगसेने M + ग्रन्थिकाऽग्निकणाशुण्ठी, रामासैन्धवक्राल्लितम् । . मापदाथाबुनातैल पक्षाघात व्यपोहति ॥ २२२ ॥ - इति, ग्रन्थिकादितैलम् । मापात्मगुप्तातिविपोरवूक रासागताद्वालयणे: सुपिष्टैः।" चतुर्गुणे माघमलाकोये तैलं शत हन्ति हि पक्षवातम् ॥ ३१॥ इतिमापतेलम्। पृथक् पन्नांशात्रिफला पिप्पली चेति चूर्णितम् । दगमूलावुनाभाव्य वगैलार्धपलान्वितम् ॥ . २१४, दत्वा पलानि पञ्चैव गुग्गुलोर्यटकीकृत । एव सासरसाभ्यासा हातरोगानशेपतः । हन्तिसन्थ्य स्थिमज्जः स्थान् वृक्षमिन्द्राशनिर्यघा ॥ २१५ ॥ लेहयद् दिगुणे नायमालोद्यालोध चातपे। दशमूलाबुना गोप्य सप्तवारान् सुगुरगुतः ॥ २१६ ॥ इत्यादित्यपाकगुग्गुलुपटक. । शक्त रण्डस्य मूलानि युग्म सहचरस्य च । मुम्तादुरालभादीया देवाह कटुका गठो ॥ २१॥ पञ्चकोन बलापप्या शुद्रे हे च पुनर्नवा। विपीना वाजिगन्धा च शतायाटरूपकम् ॥ २१८ ॥ धान्य छिवरुवा चेय विडङ्गं व्याधिघातकम् । गोचर दारु च दोप्यको निगयुग्मकम् ॥ २१८ चतुम्लिंगतिको भागः पोत कोशिकमयुत । मातविकारन पाचनो दोपनो लघुः ॥ २२० । ग्रामवातम्य गोयन्द सोतमां कपानागन। प्रवेशादिगुग्ग उयुत काय -- --

·वसेने
गोयलजियेत् एतत्पत्रलवणमुपदिगति वावरोगिणामिति पत्र
लवणम् । एवंम् होकाण्डवार्ताकुशिगुलवणानि संचुद्य घटे सर्पि
स्तैलवसामन्नान प्रक्षिप्याऽवलिप्याऽवलिप्य - पूर्ववहहेत् एतत्
से हलवणमुपदिशति हि वातरोगेषु । इति मे हलवणम् ।
.
.
विफलायहिनीदन्ती विडङ्ग निहता सुधा ।'
कार्षिकाणि पत्तानि तिल्पकस्य पलेन च ॥ २३ ॥
दधि च विस्ताकाथें इतमस्य चतुर्गुणम् ।
तिस्वकाख्यं कृतं सत्याहिरके बातरोगिणाम् ॥ २३१ ॥
इति तित्वकाख्यं तम्।
रामापुष्करविखाग्नि थिग्रुसैन्धवगौतुरः ।
कृष्णां पिता पचेसर्पिः कन बातार्त्तिनाशनम् ॥ २३२ ।।
इति राम्रादितम् ।
अजगन्धाकपाये च कल्कैः चोर चतुर्गुणम् ।
हत पकन्तु वासर तप्य' मांसविवर्धनम् ॥ २३३ ॥
इत्वखगन्धा तम्।
द्रोणेभसः पचेगागान् दशमूलांयतुष्पलान् ।
धवकीलकुलियानां भागैः प्रस्थोम्मितः सह।
क्षीरेण च एतं पाई तर्पणं पवनार्त्तिजित् ॥ २३४ ॥
इति दशमूलाद्य एतम् ।.
पार्ज धर्मविनिर्मुल त्यत्कारादिकम् ।
पञ्चमूलीइयव असद्रोणे विपाचयेत् ॥ २३५ ॥
नेन पादावरीपेण तमस्य विपाचयेत् ।
लीवनीयः संयध्या धीरथैव मतावरीम् ॥ २३ ॥

·द - बातव्याध्यधिकारः। शागत्याद्यमिदं नाना सवैबातविकारनुत्।:::: अर्दितै कर्णशूले च बाधिवें मूकमिम्मिणे ॥ २३ ॥ 'जडगद्दपाखण्ड़े गृधसि कुक्षयोमा अपतानापतन्वे च सपिरेतत् प्रशस्यते ॥ २३८ । हाविशच्च पलान्य व देयानि दशमूलतः वृते तैले च योगे च यद्रव्यं पुनरुच्यते । तज्ज्ञातव्यमिहार्येण भागतो द्विगुणं भवेत् ॥ २३८ ॥ इति छागल्यावं तम्। बलानिष्काथकल्काभ्यां तेलपक्व पयोन्वितम् । मर्वबातविकारन मेवं गैरीयपाचितम् । २४० ॥ -- इति बलाशैरीयतेलम् । बलाग्निमन्यमैरण्ड वृहतीइयगोचरम् । बिल्वनांगबलाभीर ध्यानाक पारिभद्रकम् ॥ २४१ ५. पाटला साख गधा च केतकी च प्रमारणी ।.. पृष्टपर्णी स्थिरा चैव वृहतीसहचरहयम् ३४२॥ एषा दगपन्नान् भागान् वारिद्रोणहये पचेत् ।, पादशेप परिस्राव्य तैल प्रस्थहयं पचेत् ॥ २४३ ॥ . कल्कानि जीवनीयानि राम्रासेन्धवदार च। कुष्ट मासीवचाग्रन्थि मञ्जिष्ठासरलानि च ॥ २४४ ॥ त्वपत्रक वराङ्गञ्च एलासुस्तकबालकम् । एते कल्क सुपिष्टय पाचयेन्मृदुनाग्निना ॥ २४५ क्षीरञ्च हिगुणं दद्याच्छतावारसस्य च । एतत्तैलवर तेषां रोगाणां बातजन्मनाम् ॥ २४६ ॥ नाशयेतिरक्तञ्च ग्रामवात सुदारुणम् ग्टनमोपीठसर्पषु चायवाते सदाहिंतम् ।

·वसेने पाने वस्तौ तथाभ्यने नस्यै चैव प्रयोजयेत् ॥ २४७ ।। इति महावलातेलम्। बलामूलीकषायस्य दशमूलीशतस्य च । यवकोलकुलित्यानां कायस्य पयसस्तथा ॥ २४८ ॥ अष्टावष्टौ शुभाभागा स्तैलादेकम्तदेकतः । पदेदवाप्यमधुरं गणं सैन्धवसंयुतम् ॥ २४८॥ तथाऽगुन सर्जरसं सरलं देवदारु च । मश्चिष्टां पद्मकं कुष्ट मलां कालानुशारिवाम् ॥ २५० ॥ मामी शैलीय पत्र तगरं गारिवां वचाम् । शतावरीमध्वगन्धा शतपुप्यां पुनर्नवाम् ॥ २५१ ॥ तमाधुसिब सौवर्णे राजते मृण्मये पिवा। प्रक्षिप्यकलसे सम्यक् तत्तुगुप्त निधापयेत् ॥ २५२ ॥ बलातैनमिदं नाम्ना मर्वबातविकारनुत् । यथा वन्नमतो मात्रा सूतिकाये प्रदापयेत् ॥ २५३ । या च गर्भार्थिनीनारी चीगशकर यः पुमान् । क्षोणे वाते मम्महते मथितेऽभिहते तथा ॥ २५४ ॥ भग्ने अमाभिपने च सर्वथैवोपयुज्यते । मर्यानाक्षेपकादीय वातव्याधीन व्यपोइति ॥ २५ ॥ हिकाम्लाममधोमन्यं गुरुम कामं मदुम्तरम्। पगमामादुपयुज्यत दन्वहिं व्यपोहति ॥ २५६ । प्रत्ययधातुः पुरयो भवेशाबिरयोयनः । एतहिरामाकर्तव्यं राजमान्यारा ये नराः। सपिनः मुफुमाराय धनिनयापि मानिनः । २५० इति महावनातनम्।

·वातव्याध्यधिकारः। ३७१ साधयित्वा जलद्रोण तुलां सहचरस्य च । पादपे पचेत्तैलं दत्वा क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ २५८ ॥ चन्दनाऽगुरुयध्यास गठीदेवट्ठम घनम् । सैन्धवञ्चाजमोदा च काकोल्यौ जीरकाबुभो ॥ २५८ ।। कुष्ट सौवर्चलं व्योपं रामा भांगीत्रिकण्टकम् । एतै: रक्षसमै गैः शर्करायाः यलाष्टकम् ॥ २६० ॥ पक्क प्रयोजयेत्याना दभ्यङ्गनावनेऽपि वा। ऊर्ध्ववाते द्यधोवाते पक्षाघातेऽपवाडके ॥ २६१ ॥ कर्णवात शिर:कम्पे शिरोरोगे तघार्दिते । सर्ववातलते दोघे कफमेदः कृतेऽनिले ॥ २६२॥ इति सहचराद्यं तेलम् । कतना सहचरादेकां कृत्वा जर्जरितां तुलाम् । काश्मरीपाटलाविल्वं तुलात्रिभिरथापरम् ॥ २६३ ॥ अखगन्धां बलां तहत् मूल शातावरं बचाम् । चतुणे विपत्तव्यं चतुर्भागावशेषितम् ।। २६४ ॥ शतावाहिंगुयध्याह देवदारु सचित्रकम् । त्वगैला कमिहन्ता च रामातगरसैन्धवाः ॥ २६५ ॥ महासहचरं तैलं वातश्लेष्णहर परम् । पाने नस्ये तथाभ्यङ्ग वस्तिकम्मणि शस्यते ॥ २६ ॥ पशीर्ति बातजान् रोगांचत्वारिंशञ्च पैत्तिकान् । विशति सैमिकांशव पानादेवापकर्षति ॥ २६७॥ इति महासहचराचं तेलम् । शालिपर्णी पृष्टपर्णी वला च बहुपुत्रिका। एरण्डस्य च मूलानि हहत्याः पूतिकस्य च ॥ २६८ ॥ गवेधुकस्य मुलानि तथा सहचरस्य च ।

·m वसेने - एतेषा पलिकान् भागान् तैलप्रस्थ विपाचयेत् ॥ २६८ : भाजवाथ गव्यञ्च क्षीरं दद्यान्चतुर्गुणम् । अस्यापकस्य तैलस्य शृणु वीर्यमत परम् ॥ २७० ॥ । अश्वाना वातभम्नाना कुञ्जराणा तथैव च ।। तेलमतत्प्रयोक्तव्य सर्ववातनिवारणम ॥ २७१ ॥ श्रायुमाश्च नर पोला निश्चयेन दृढो भवेत् । दृच्छूल पार्षशूलज्ञ तथैवाईञ्च भेदकम ॥ कामलापाण्डुरोगन शर्करामश्मरी हरेत् ॥ २७२ ॥ क्षीणेन्द्रिया नरा ये च जरया जर्जरीलता । येपा चापि क्षयोव्याधि रवहडिश दारुणा ॥ २७३ ॥ अर्दित गलगण्डच्च वातशोणितमेव च । स्त्रियो या न प्रसूयन्ते तासाचैव प्रयोजयेत् ॥ २७४ ।। गर्भमसतरीविन्द्या न च मृत्युवर्ण नयेत् । एतदङ्गवर तैल विष्णुना परिकीर्तितम् ॥ २७५ ॥ पति विष्णुतलम् । बलाखगन्धामरदारुरामा स्थिरावचानागवला सलोहम् । पारुष्कर चन्दनपुष्कराण्य नतं गुडूचीलवणोत्तम च ॥ २६ ॥ काकोलिमेदे मधुकं विदारी सचिवक गुग्गुन्नुजीरकञ्च । द्राक्षाऽगुरुनागरधान्यकच एतानि सर्वाणि समानि सत्य ॥२७॥ कल्क कपार्यविधिना प्रयुक्तम्तैल पचेत्तोयचतुर्गुणञ्च । अम्बारपाल दधिदुग्धयुक्त दत्वा ममास विधिवद्विधिन १२0८॥ सवाचनाम्यनननम्यपान निहन्ति घोरानचिरेण रोगान् । कल्याणकं नाम महच नैन स्तम्भ जयेत्कार्मुकनामधेयम् टण्डापतानादितपमाना' मुपिण्डिता. पिडितफुटखना। पुनयुयानातिमनोऽभिरागामवन्ति ते तैलवरए म । २८.। ॥२० ·वातन्याध्यधिकारः । ३०३ अखोऽपि भम्नः सहदेव दन्ती भग्नो भवेन्मारुतविक्रमय- बध्यापि पुर्व लभते वरामं दीर्घायुष सर्वगुणैरुपेतम् ॥ २८१॥ अप्स प्रवाताहतचञ्चलोमि महोदधिलहयतोह वेलाम्। सवातजा एव हि तैलराज रोगा न वै लवयितुं समर्थाः ॥२२॥ 1 इति महाकल्याणक तैलम् । शतावरी चांशमती प्रणिपर्णीशठीवला। एरण्डस्य च मूलानि हत्या पूतिकस्य च ॥ २८३ ॥ गवेधुकस्य मूलानि तथा सहचरस्य च । एपा दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ २८४ ॥ पादावशेपे पूते च गर्ने चैन समाचरेत् । पुनर्नवा वचादारु शताहाचन्दनागुरु ॥ २८५ ॥ शेलेय तगर कुष्टमेलामासीस्थिरावला। अश्वावासैन्धव रामा पलाहानि च पेपयेत् ॥ २८६ ॥ गव्याजपयसोः प्रस्थी दौहावत्र प्रदापयेत् । शतावर्यारसप्रस्य तेलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २८७ ॥ अस्य तेलस्य मिदस्य शृणुवीर्यमत फलम् । अश्याना बातभरनानां कुञ्जराणां टणा तथा ॥ २८८ ॥ तैलमेत प्रयोक्तव्यं सर्वबातविकारनुत् । घायुपाय नरः पीत्वा निथयेन पुमान् भवेत् ॥ २८८ गर्भमन्यतरी बिन्द्यात् किं पुनर्मानुपी तथा । इच्छुल पार्खशूलश्च तथैवाऽर्धावभेदकम् ॥ २८० ॥ अपची गण्डमालाच वातरक्त हनुग्रहम् । यामला पाडुरोगच अश्मरीञ्चापि नाशयेत् ॥ २८१॥ - तैलमेतद्भगवता विष्णुना परिकीर्तितम् । ३२ म ·३७४ J - 3 - नारायणमितियात बातान्नकरण तथा ॥ २८२॥ इति खल्पनारायणं तैलम् ।- बिल्वोऽम्निमन्य थोनाक पाटलापारिभद्रक ।' प्रसारण्यश्वगन्धा च वृहतीकण्टकारिका । २८३ ॥ बला चातिबला चैव वदंष्ट्रा सपुनर्नवा । एषा दशयलान् मागायतुद्रोणम्भस पचेत् ॥ २८४ ) पादशेष परिस्राव्य तैलप्रस्थ पचेच्छनै । शतपुष्थादेवदारु मासीशैलेय वचा। चन्दन तगर कुष्ट मेला पर्णीचतुष्टयम् ॥ २८५ ॥ गमातरगगन्धा च सैंधवच पुनर्नवा एपा विपलिकान् भागान् पेपयित्वा विनिक्षिपेत् ॥ २८६ ॥ शतावरीरसञ्चैव तेलतुल्य प्रदापयेत् । अाज वा यदि वा गन्ध चीर दला चतुर्गुणम् ॥ २८७ ॥ पाने वस्ती तथाऽभ्यगे भोज्ये नस्ये प्रदापयेत् । असो वा बातमम्भग्नो गजो वा यदि वा नर ॥१८॥ पगुल पीठसर्पिच तैलेनानेन सिद्धति । अधोभागे च ये बाता शिरोमध्धगताधये ॥ २८८. मन्यास्तमै हनुम्तमे दन्तरोगे गलग्रहे। यस्य गप्पति चैका गतिर्यस्य च विद्धला ॥ ३०० ज्ञोणेन्द्रियानरशुक्रा बरवीणायये नरा । वधिरालनजिज्ञाय मन्दमधम एव या ॥ १.१.. मन्दप्रजाघया नारी याच गर्भन बिन्दति। बातात्ती वृषणी चैया मन्वाहिय दारूपा। एतत्तलवर तपा नाना नारायां स्मृतम् ॥ ३.२ ॥ इति मध्यमनारायणं तैनम् ।

·वातव्याध्यधिकार। बिल्वावगंधाहहती खदंष्ट्रा श्योनाकवाव्यालकपीरिमद्राग तुद्राकटिक्षातिवलाग्निमन्यं प्रत्येकमेकं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥३३॥ सपादप्रस्थं विधिनोवृतनां क्षिप्ठा सुयनासरणीयुतानाम्। मूलं विदध्यादथपाटनीनां द्रोणैरपामष्टभिरेव पका ॥३०४॥ पाढावशेपेण रसेन तेन तैलाढकाभ्यां सममेव दुग्धम्। ' पाजं विदध्यादथवाऽपि गव्यं दद्याद्रस वापि शतावरीणाम् ॥३०५ तैलेन तस्य पुनरेव तत्र रासाश्वगन्धाऽमरदारकुटम् ।। पर्णीचतुष्कागुरुकैसराणि सिन्धूत्यमांसीरजनीवया ॥ ३०६ ॥ शैलेयर्क चन्दनपुष्कराणि एला सयष्टीतगरादपत्रम् । भृङ्गाष्टवर्गाऽम्ब, वचापलाशं पृथ्वी च यौणेयक चौरकोख्यम्॥३०॥ एतैः समस्तैः दिपलप्रमाणैः कर्पूरकाश्मीरमृगाण्डलानाम्।' दद्यात्सुगन्धाय वदन्ति केचित् प्रखेददोर्गभ्यविनाशनाय ॥३०॥ चूर्णीचतानी हिपलप्रमाणैरालोद्य सर्वं विधिना विपक्वम् । नारायणं नाम महञ्च तैल सर्व प्रकारैविधिवप्रयोज्यम् ॥२०॥ पानेभपुंसां पवनार्दितानां ये पङ्गवः पीठविसर्पिणय । एकाङ्ककार्दितवेपमाना वाधिर्य शुक्रक्षयपीडिताय ॥१०॥ मन्याइनुम्तम्भगलग्रहार्ताः त्यतामयास्त बलवर्णयुक्ताः। मसेव्यतेल सहसा भवन्ति वध्यापि नारी लभते सुपुत्रम् । देवोपर्म सर्वगुणोपपत्र मुमेधस यीविजयान्वितच ॥ ३११॥ गाखाथिवे कोष्टगते च बाते हदी विधेयं पवनादितानाम् । जिह्वाऽनिले दन्तगते च भूले वातापहं तैलवरं प्रसिद्धम् ॥ ३१२॥ उन्मादकुमन्वरकर्षितानां नात.परं तेलवर प्रदिष्ट घातामग्ने वेद्यवरेपयोज्यवायुः प्रकर्ष प्रमदामियत्वम् ॥३१३५ प्रानोति लक्ष्मीविजयच्च नित्यं रक्षासिं दुष्टानि निहन्ति नूनम् । तैलोपजीवीजरयाविसको जीपेवरी वर्षयतानि पत्र ॥ ३१४॥ T ·31 r". 'बद्रमैने- देवासुरे युद्धवर समीच्य सायस्थि भग्नानऽसुरैः सुरांचा' । नारायणीत सुर हरणार्थ नारायण तेन वदन्ति तज्ञा ॥३१॥ | इति महानारायणं तेलम् । माएप्रय समादाय पचेत्सम्यक् जन्नाढके। richut पादशेष रमे तमिमन क्षोर दत्वा चतुर्गुणम् ॥ ३१६ प्रस्थञ्च तिलतलस्य कल्लं दत्वाक्षसम्मितम् । जोवनीयानि यान्वष्टो गतपुष्पा समैन्धवा ॥ ३१५ राखात्मगुप्ताकटुका मधुक कुष्टमेव च । पक्षावातार्दिते वाते कर्णशूले च दारुणे ॥ ३१८॥ मन्दयुतो चाऽयवणे तिमिरं च त्रिदोपजे । हस्तकपे गिर.कम्पे विसायामपबाहुके ॥ ११८ कलायखजे शस्त स्यात् पानाभ्यञ्चनवस्तिभिः ।। मापतैलमिद ग्रेट मजबुगदापहम् ॥ ३२० ॥ यवमातिन्नानाञ्च प्रस्थ. पोड़गाम पले.॥ 'इति मापर्तनम्। माषकाय बलाकाथै रामाया दगमूलजे। यकोलकुनित्याना छागमामरमै पृथक् ॥ ३२१ ॥ प्रस्थे तैलस्य च प्रम्यं चोर दत्वा चतुर्गुणम् । रानात्मगुतामिन्धृत्य गताद्धरामुम्नके ॥ ३२२ ॥ । सोवनीयवनाव्योपै पचेदधममै पृथक् । इतकान्ये गिर कम्ये बायोमेरमाहुये १२५ पाधियं कर्गले च कर्गनाट च दारणे । विमापा मर्दित बाम्ने ग्यधभ्यामपतानकै ३२४ : पम्यभ्यतनपानेषु नानेपु प्रयोजयेत्।

·वातव्याध्यधिकारः। . . मापतैलमिदं श्रेष्ट मूर्ध्वजत्रुमदापहम् ॥ ३२५ ॥ इसि बृहन्माषादितलम् । माषस्थााटक' देयं तुलाधं दशमूलतः । छागमासपलं त्रिंश जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ३२६ ॥ चतुर्भागावशेषन्तु कपायमवतारयेत् । प्रस्थञ्च तिलतैलस्य पयो दत्वा चतुर्गुणम् ।। ३२७ ॥ नीवनीयानि मस्निा चव्यचित्रककट्फलम् । सव्यापं पिप्पलीमूलं रासामलकगोक्षुरम् ॥ १२८ ॥ पात्मगुप्ता तथैरण्डः शताहालवणत्रयम् । पश्वगन्धामताभीर यवानी सवचाशठी ॥ ३२८ । एतैरक्षममः कल्कः साधयेन्मृदुनाग्निना।' पचवातादिभिः सर्वेरर्दिते च हनुग्रहे ॥ ३३०॥ कर्णमूल च बाधिये तिमिरे च विदोपजे । पाणिपादशिरोग्रीवा यवणे मन्द एव च ॥ ३३१ ॥ कलायखञ्ज पनौ च ग्टनस्यामपवाहुके । पाने वस्ती तयाभ्यन नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥ ३३२॥ एतत्तलं प्रशमन्ति सर्ववातविकारनुत् । इति महामापतैलम् । मापद्रोणं समावास्य चावगंधां शतावरीम् । प्रसारणी सातिवला तथा गंधर्वहस्तकम् ॥ २१२ ॥ महचरस्य मूलन्तु केतकीनां तथैव च । पाप्तगुप्ता च याव्याल दशमूलमथापि वा ॥ २३४ ॥ एपो दृशपलान् भागान् कोकट मांसमेव च । चतु पष्टिपलं दत्वा जलसूर्प विपाचयेत् ॥ ३३५ ॥ तेन पादावशेपेण शास्त्रविनम(नामिना। ८ ·३७८ क्षीरद्रोणसमायुक्त तेलपर्य विपचियेत् । शns अतः कल्कानिमान्दद्यात् पलिकान् अक्ष्णपेपितान्। जोवनीयानि यान्यष्ठी यष्टीचन्दनसघवम् ॥ ३६० देवदारुबलीपुष्ट राम लाशकशिम्पिकाmomen मांसीवचायतपुष्पा विदारीचं प्रसारिणी वृहदारकमूतञ्च विडङ्ग मरत तथा भतावय॑श्वगंधा च शठीबापणमेव च ॥ ३३८गामा अम्बवतसदायीं च गाणं देयं पृथक्-पृथक हा पाने वस्ती तथाऽभ्यङ्ग नस्य कर्णाधिपूरणे । अर्दिो कर्णशूले चं शिरोरोगे हनुग्रहे ॥ मुसरोगेषु सर्वेषु मन्यास्तम्मे पबाटुके ॥ ३४१ कर्णसावेच वाधिये तिमिरे च त्रिदोपजे । दोगे चैव ग्रस्या मामबातकटिग्रहे ॥ ३४२ कलायखने विश्वार्या हितमतधिशेषत: 1 2 जहोरुपादपृष्टं च पार्ने शूलमतीव च ॥ ३४३ अन्वयाण्डविच बातरी सुदारुणम्। योनम कुलपंगू वा चाशीति वातजान् गदोन म ३४४ ॥ बलिपलितखालित्वान् केशानां पतनं हरेत् । -सलमांमपदय शुक्रहरिकर परम् ॥ ३४५ ॥ अपञ्चजनन येष्ट गर्भिरखाः परम हितम् । हत्याष्ट्रादिव्यायामै भ्रष्टमंधिप्रमादकम् ॥ ४॥ रोममात्रोपयोगन व्याधिनिमूनां नयेत्। मातविनाशाय हमिन्द्रागनिया गहामापमिदं तलं कशाययेय पुजितम् ॥ ३४॥ इति मामिपमहामायतनम्। . .

·वातव्याध्याधिकार। शोरादक शतावया रसप्रस्थइयं पृथक ग. शृङ्गवेरस्थ तैलस्य प्रस्थं साध्यञ्च, कार्षिक १,३४८ मताहादारुशलेय मांसीचन्दनवालका मान त्वर्गलांशुमतीरामा नगरेरण्डसैन्धवैः १:३४८, अखगन्धासमंगोमा,मूर्वामरिचनागरैः।- SITE तमासपीः विधिवत्तेलं सिद्धार्थक जयेत् ॥ ३३ ॥ कुषवामनपंगुख बातभग्नावकुञ्चनम् । सर्वाङ्गकाङ्गरोगांव हनुमन्यागलामयान् ॥१३५१ बातरमच कुष्ठानि कंडूपामाविचर्चिकाः। भण्डमालापचिवक पाकोदरभगन्दरान् ॥:३५२;; कुष्टवणान् सविषमा नारम्भान् विविधान् ज्वरान्त सविपाताच शूलानि विपमईभमामयान् ।। ३५३ ॥ वातगुल्म' बहून् महा नन्त्रदिञ्च शर्कराम्। कामलां पांडुरोगक्ष शूल, नेत्रगदोद्भवम् । ३५४.४... मूदगांव भग्नांय योनर्वध्यामयान् बहन् । हहानामल्पशुक्रटक् स्मृतीनां क्षयरेतमाम् ॥-३५५ ॥ रसायनं बलारोग्य,वाग्न्यायुर्विवईनम् ॥-३५६.n. ..-.- ॐ नारायणाय स्वाहा उत्तराभिमुखः स्थित्वा खदिरकीलकेन खन्यते। शतावरी औषधीच सर्वासां साधनायोत्पाटनायार्य | FTP ITERFECT I TE JETE JOff1f75 ॐ कुमारवीजनाय स्वाहा। इत्युत्पाटनमन्त्रः। इति शता- वरीतेलम् । मन्नः। i-T7F ·३८. वङ्गसेने मापस्या टक देय दशमूलं तुलाईत I बलामूलन्तु तस्थाई केतकीना तथैव च ॥ ३५७ ॥ दक्षमास पल विश छ टिका पञ्चविंशति । - जलद्रोणहये पक्का पादशेपेऽवतारिते ॥ ३५८ ॥ तिलतैलस्य च प्रस्थ पयो दत्वा चतुर्गुणम् । जीवनीयानि यान्यष्टी मनिष्टाचव्यकट्फलम् ॥ २५ ॥ व्योष राम्राकणामूल मधुकं पुष्कर तथा। मापात्मगुप्तकरण्ड शताद्वालवणत्रयम् ॥ ३६० कुष्टाखगन्धा ह्यमता यवानी सवचाराठी। नागरं मागधीमुस्तं यर्याभूरजनीदयम् ॥ ३६१ ॥ शतावरोहत्या च एतैरक्षसमन्विते । पक्षाघातपु संवैषु धर्दिते च इनुग्रहे । २६२ मन्दश्रुती च श्रवणे तिमिरे च विदोपजे । हस्तकम्ये शिर कम्ये गावकम्य शिरोग्रहे ॥ ३६॥ शस्तं कलायखन्ने च ग्रभ्रस्यामपबाहुके । याधिर्ये कर्णनादे च सर्ववातविकारनुत् ॥ ३६४ 1- दण्डापतानके चैव मन्यास्तम्भे विशेषता। हनुस्तम्भे प्रशस्तं स्यात् सूतिकावातनाशनम् ॥ ३६२ । त्वच्य मासप्रदश्चैव शुकाग्निवलवहनम् । पण्डहदिमन्त्राहि वातरता नाशयेत् ॥ ३६६ इति महामायतनम् । मापमस्यं बलाप्रस्थ दशमूल्याम्तया परम्। प्रर्य सहचरम्यक मम्माद्वापस्यमेव च ॥१७॥ जन्नद्रोण ये पया चतुभांगावगेपिते। , ·बातव्याध्यधिकारः। तैलप्रस्थं पचेच्छाग क्षीरं दत्वा चतुर्गुणंम् ॥ ३६itpur कल्क : मिन्यूययोत रासाव्योषालगन्धक शतपुप्पासमायुक्त स्तसिद्ध सर्ववातनुत् ।। ३६ गांगंगा इनि मापतैलम् गतवयं प्रसारिण्या हे च पीतमहाचरीत्। अखगन्धैरंडबला वरीरामापुनर्नवा ॥ ३७॥" केतकीदशमूलञ्च पृथक् लक पारिभद्रत: ME7 प्रत्येकमपान्तु तुला तुलाधं किलिमं तथा ॥ ३७१/n: तुलाध स्याच्छिरीपस्थ लाक्षाया पञ्चविंशतिः पलानि लोध्राच तथा सर्वमकव साधयेत् ॥ ३७२।। ट्रोणर्य कालिकञ्च पड्विंशत्याढ़कान्वितम् । चीरदाः पृथक् प्रस्था दंगामस्त्वॉढ़कौतथा ३७३ । इक्षोरमाढके चैव छागमांसतुलां नयेत् । न । जल पञ्चचत्वारिंशत्प्रस्थे पक्के तु शेपयेत् ।। ३७४ ॥ मतदारसप्रस्थान् मनिटाकाय एव च ।। -:- कुड़वानादकोन्माने द्रवैरेमिस्तु साधयेत्॥ ३०५ :- मुशुद्धतिलतैलस्य द्रोणग्रस्थेन संयुतम् । प्राद्य एभिर्देवैः पाक कल्कलातक कणा ॥ ३०६ । नागरं मरिचं चैव प्रत्येक पट्पलोमितम्।।...,E मलातकाऽसहित्वे तु रक्तचन्दनमिप्यते ॥ ३७॥ पथ्याक्षधावाः सरल शताद्वाकर्कटीवचा । चोरपुष्योगटीमुस्त दर्य पंझञ्च सोत्पन्नम् १३०८ ॥ पिप्पलीमूलमञ्जिष्टा साश्वगन्धापुनर्नवा । दगमूल समुदिष्ट चक्रमर्दो रमाञ्चनम् ॥ ३७८ । -- ·८२ का वङ्गसेने । । गन्धरणं हरिद्राच जीवनीयगणस्तथा।: एतेषां पलिकैर्भाग, रायः पाको विधीयते ॥ ३८ ॥ देवपुष्यीबोलपत्रे पालकीरसंशैलजे.।। प्रियंगूशीरमधुरी मांसीदारुवलावचा ॥ ३८१॥ मले। यीवासो नलिकाण्येति सूतमेलाकुन्दुरुसुरा। नखोदयश्च लक्पत्री सुमना पूतिचम्पकम् ॥ ३८२ ॥ मदन रेणुकाएका मातुलुङ्ग पलत्रयम्।, : प्रत्येक गन्धतीयेन द्वितीयः-पाक इष्यते ॥ ३८३:07. गंधोदकी च त्वक्पनी पत्रकोशीरसुस्तकम् । प्रत्येक सबलामूलं पलानि पञ्चविंशतिः ॥ २८४ कुयाई भागोऽत्र नल प्रस्थास्तु पञ्चविंगतिः। पविशिष्टाः कर्तव्याः पाके गग्धांबुकर्मणि ३८५in गन्धाबु चन्दनायुभ्यां यतीयः पाक इष्यते ।। फरकोऽव केगर कुष्ट वकालीयककुटुमम् ॥ ३८॥" भद्रयियं प्रन्यिपर्ण लताकस्तूरिका सया। लपागुरुकडोल जातोकोपफलानि च ॥ ३८ ॥ एलालछमी च प्रत्येक विपलोम्मिता कस्तूरोपट्पलाचन्द्रा त्पल सार्धश्च यज्यते ॥ ३८८ ॥ बेधार्थच पुनयन्द्र मैदी देयो तथोन्मिती। महामंमारणीमेय राजभोग्याप्रकीर्तिता ॥ २८॥ गुथान् प्रसारणोनान्तु वहत्येषां वनोत्तमान् ॥१८॥ पत्र गतिविधिमंड मस्थपञ्चादकोम्भितम् । काश्निक कुड़वी दभी गुइप्रयोऽम्बुमूलकात ८i पसाबरी गोधिता स्पलपोड़गक सया।

·बातव्यधिधिकारः। ३६ कणाजीरकसिन्धूत्य हरिद्रामरिचं पृथक् ३६२ ॥ दिपलभाविते भांडे तच्चाइदिनस्थितम् । सिद्ध भवति तच्छुतां यदविताय॑यते । सदा देय चतुर्जातं पृथक्कर्षवयीभितम् । इति शतविधिः। । . पञ्चपल्लवतोयेन गंधानां क्षालनं तथा शोधनं चात्र संस्कारो विशेषयात्र वक्षते ॥ २८ । आमजबूकपित्यानां बीजपूरकबिल्वयोः । गधकर्मणि सर्वत्र पत्राणि पञ्चपल्लवम् ॥ ३८५ ॥ चण्डीगीमयतोयेन यदि वा तित्तिडीनलैः । नख सक्काथयेदेभिः र्भाण्डेन मृण्मयेन तु ॥ ३८६ । पुनरुत्य प्रक्षाल्य भर्जयित्वा निपेचयेत् । गुडपथ्यांबुनाह्य व शुद्यते नात्र संशयः ॥ ३८७ ॥ इति नखशुद्धि। गोमूवे चालबुपके पक्कापञ्चदलोदके। पुनः सुरभितोयेन वाप्यखेदेन वेदवेत् ॥ ३८८ ॥ गधोग्राराध्यते छवं रजनी च विशेषतः । ३६ इति हरिद्रावचाशतिः। -- मुस्तकन्तु मनाक तुण काञ्जिके विदिनोषितम् IEET, पञ्चपल्लवपानीये खिन्नमातपभोपितम् ॥ ४०० ॥ गुडाबुना सिच्यमानं भर्जवेचूर्णवेत्ततः । भाजसौभाजनजलै र्भावयेदिति शुद्दयति ॥ ४० ॥ .....इति मुस्तकशाह।

·३८४ वनसेने काञ्चिके कथितं शैल भृष्ट्वा पथ्या गुडांबुना । सिच्चेदेवं ततः पुष्य विविधैरधिवासयेत् ॥ ४०२ ॥ इति शैलजशुद्धिः। यथालाभमपामार्ग म ह्यादि क्षारलेपितम् । वाप्पखेदेन संखेद्य पूर्ति निर्लोमतां नयेत् ॥ ४०३ ॥ दोलापाक पचेत्पथा त्पञ्चपल्लववारिणि । खल: साधुमिवोत्पोद्य ततो निःस्र हतां नयेत् ॥ ४०४ ॥ आजसौभांजनजलै र्भावयेच्च पुनः पुनः । शिग्रुमूले च केतक्याः पुष्पपत्रपुटे च तम् । पचेदेवं विशुद्धय मृगनाभिसमो भवेत् ॥ ४०५ ॥ इति खाटासीशुद्धिः। तुरुक मधुना भाव्य काश्मीरचापि सर्पिया। रुधिरेणायसं प्रान्न गोमूवैर्ग्रन्विपरिकम् ॥ ४०६ ॥ मधूदकैन मधुरी पत्रक तंडुलांबुना। पत्चारानुगधा तु दग्धायाति न भस्मताम् ॥ ४०७ ॥ पोताकेतकीगंधा वा लघुनिग्धान्गोत्तमा ॥ ४०८ ॥ पक्वात् कर्पूरतः प्राहु रपकं गुणवत्तरम् । तथापि स्याद्यदक्षुद्रं स्फठिकाभ तदुत्तमम् ॥ ४०८ पक्कञ्च मदल निग्ध हरितद्युति चोत्तमम् । भने मनागपि नचे विपतन्ति तत: कणाः ॥ ४१०॥ मृगगनोपम कुष्ठ चन्दनं रत्तयोतकम् । वाकत्तुडासतिः म्रिग्धोगुरुयैवोत्तमोऽगुरुः ॥ ४११॥ खिग्वाल्पगर वन शैलजोत्तमांसलः । मुगपोतायरामोका मांसोपिड जटाशतिः ॥ ४१२ ·वातल्याध्यधिकारः । ३८५ CTETTE रेणुकामुहसंस्थाना शस्तमानूपजईनम् ।.iri जातोफल संशष्टञ्च निध:गुरुच शस्यते ॥४१३ एलासूक्ष्मफलाथेष्टा प्रियंगूः श्यामपाण्ड्रा । नखमवतुरं हस्ति कर्णञ्चैवात्र शस्यते। एतेपामपरेपाच नवताप्रवरों गुणः ॥४४॥ इति चतुर्विशतिकाप्रसारपीतेलम् । मापद्रोण समादाय अश्वगन्धाप्रसारणी।" : हिपञ्चमूल्यात्मगुप्ता बलागन्धर्वहस्तकः ॥ ४१५ एपां दशपलान् भागान् बारिद्रोणं चतुष्टये। क्वाथमभिः प्रकुर्वीत चतुर्भागावरोपितम् ॥ ४१६॥ यध्यावदारकुष्ट ला राम्रामामीबलावचा । शतावा चात्मगुप्ता च चाखगन्धा च चन्दनम् ॥ ४१७॥ शव्युरुवुकतक्षाम्न पणागुरुतथिकम् । सिन्धूद्धर्व विदारी.च प्रसारिणी शतावरी ॥ ४१८ ॥ वृद्धदारुकातिबला विड़ङ्गसरलानि च !.. कल्करतैः पलैर्भागे स्तैलाढकसमायुतैः ॥ ४१८ ... धीरतुल्यममायुक्त गनर्मुदग्निना पचेत् ! पाने वस्ती तथाभ्यने नस्ये भोज्ये च पूजितम् ५,४२० ॥ अर्दिते कर्णशूले च शिरोरोगे हनुग्रह 1 tar मुखरोगेषु सर्वेषु मन्यास्तम्भ ऽयबाहुके ॥:४२१.४ : मन्दश्रवणयाधियं कर्णरोगातिपीनसे। :: हृद्रोग ग्टध्रसीञ्चैव,श्रामबातकटिग्रहम् ॥ ४२२॥ जशोरुपादपृष्टे पु पानशूलमतीय च।.tarime अन्नासचिव बावरतां सुदारुणम्॥ ४२३॥ विग्याचीखञ्जपंगूर्वा मशीरि बातज़ान् हरेत् ॥.४२४।।

·३८६ वसेने बलीपलितखालित्यं केशानां पतन परम् । बलमांसकरचैव शुक्रवृद्धिकरं परम् ॥ ४२५ ॥ अपत्यननने श्रेष्ट गर्भिणीनां पर हितम्। इस्त्यखोष्टादिव्यायामै भग्नसन्धिप्रसाधनम् ॥ ४२६ ॥ तैलमानोपयोगेन व्याधिर्निर्मलतां नयेत् । सर्वातझविनाशाय हक्षमिन्द्राशनिर्यथा। महामापमिदं तैल शणात येण पूजितम् ॥ ४२७ ॥ इति महामापतैलम् । प्रभारणीशतकाथे तैलप्रस्थ पयः समम् । जीवकर्षभको मैदे काकोल्यौ कुष्टचन्दने ॥ ४२८ ॥ शतावादारुमञ्जिष्टा राम्रापिष्टा विपाचयेत् । वस्तिपानादिभिर्युक्त मैतन्मारुतरोगनुत् ॥ ४२८ ।। इति शतकप्रसारणीतेलम् । - प्रसारण्याम्तुलामश्वगन्धायादशमूलतः । तुला तुलां पृथग्वारि ट्रोणे पादांशशेषिते । तैलाढक चतुःशीर' दधितुत्य हिकाञिकम् ॥ ४३० । विपन्नग्रन्थिकदार प्रसारिण्यक्षसैन्धवैः समनिटाम्नियध्याहैः पलिकैर्जीवनीयकः । ४३१ ॥ शुण्ठया: पञ्चपलान्दत्वा विशलातकानि च । पचेइस्त्यादिनाबात इन्ति सन्धिशिरास्थिगम् ॥ ४३२ ॥ स्वोरसाहम्मृतिमन्ना बलवाग्निवहये। मसारिणीय विशतीवक्ष सीवर्चतन्त्विह ॥ १३३ ॥ इति विगतीप्रसारणोतलम् ।

·वातव्याध्यधिकारः।
३८०
प्रसारणीयत सुख पचेत्तीयाऽर्मणे शुभ।
पादशिष्टे सम तेल दधिदद्यासकान्त्रिकम् ॥ ४३४ ॥
दिगुणञ्च पयो दवा कल्कान् दिपलिकांस्तथा।
चित्रक पिप्पलीमूल मधुकं सैन्धवं वचाम् ॥ ४३५ ॥
भतपुष्पां देवदार राम्रां वारणयिष्यनीम् ।
प्रसारिण्याथ मूलानि मांसीभल्लातकं तथा । ४३६ ॥
पचेन्मृद्दग्निनातैल बातन्नेमामयान् जयेत् ।
अशीतिं नरनारीस्थान् बातरोगान् व्यपोहति ॥ ४३७ ॥
कुमस्तिमितपंगुत्वं ग्रभ्रसोखनकादितम् ।
इनुपृष्टशिरोग्रीवा स्तम्भवाशु नियच्छति ॥ ४३८ ॥
इति कुलप्रमारणीतलम् ।
समूलपत्रामुत्पात्य शरत्काले प्रसारिणीम् ।
शतं ग्राहा सहचरा छतवयाः शत तथा ॥ ४३८॥
बलात्मगुप्ताश्वगन्धा केतकीनां शत शतम्।
चतुर्गुणेन तोयेन द्रवैस्तैलाढकं पचेत् ॥ ४४ ॥
मस्तुमांसरसं चुकं पयशाढकमाढकम् ।
दनाढ़र्फ समायुक्त पाचयेन्मृदुनाग्निना ॥ ४४१ ॥
द्रव्याणान्तु प्रदातव्या मावा चापलामिका।
तगरं चन्दन कुष्ट केगरं मुस्तकं त्वचम् ॥ ४४२ ॥
राम्रासैन्धवपिप्पल्यो मांसीमनिष्टयष्टिका।
जीवकर्षभको मेदा महामिदा तथा पुनः ॥ ४४३ ॥
सतपुष्या व्याघ्रनख शुण्ठीदेवारमेव च ।
काकोलीधीरकाकोली वचाभल्लातकं तथा ॥ ४४४ ॥
पेपयित्वा समानेतान् साधनीया प्रसारणी।
नातिपक्क नातिहीन सिहपूर्त निधापयेत् ॥ ४४५ ॥

·वसेने यत्र यत्र प्रदातव्यं तन्मे निगदतः शृणु। कुमानामध पतनां वामनानां तथैव च ॥ ४BE : यस्य शुष्यति चैकानये च भग्नास्थिसन्धयः । ४४७ वातयोणितदुष्टानां वातोपहतचेतसाम् । योपदक्षीणशकानां वानीकरणमुत्तमम् ॥ ४४८ ॥ पाने बस्ती तधाभ्यने नये चैव प्रदापयेत् । प्रयुक्त शमयत्याशु वातजान् विविधान् गदान् ॥ ४४८ ॥ इति सप्तशतिका महाप्रसारणीतलम् । प्रसारणीपलशर्त गुडूचीसहचर बला। एरण्डमखगन्धा च दशमूलीशतावरी । ४५० । कुदृयित्वा पलथतं साधयेत् सलिलामणे । चतुर्भागावशेषञ्च कपायमवतारयेत् ॥ ४५१ ॥ तैलं मांसरसं क्षीरं दधिशुक्न तथैव च । एतानि समभागानि हिगुणं चाम्सकान्निकम् ॥ ४५२ ॥ कल्के पेप्याणि भागानि तत्रेमानि प्रदापयेत् । नागरातिविपामुस्तं गठी लांबुपत्रकम् ॥ ४५३ धम्दन तगरं कुष्ट पुष्करा ममैन्धवम् । बापणं कटुक घार मनिष्टाकटुकागुरु ॥ ४५.४ ॥ शतादापिप्पलीमून मांसीचन्दनमेव च । ममारणीमूनमपि जीवनीयानि यानि च ४५५ । एतेस्तु पनिर्भाग मातपाये विपाधयेत् । पर्व या साप्तसं भन्ने गर्ज वा मर्जरीकृतम् ॥ ४५41 एका भय कप मपतानकष ध। इन्यादेतान् गदान मर्यान् महपा प्रमारपी। .

·बातव्याध्यधिकारः। ३८८ बलवर्णकरी होषा नित्यमात्रयपूनिता । ४५७ ॥ इति महामसारणीतैनम् । समूलपवशाखायाः प्रसारखाः शतवयम् । सहचरस्य शतं हे च शतावर्यखगन्धयोः ॥ ४५८ गुडूच्यैरण्डमूलामा वानरीक्षुरकस्य च । पुनर्नवाया: केतक्याः पञ्चमूलहयस्य च ॥ ४५८ ॥ विफलाचित्रकं विस्व बलातिबलयोरपि । शिरीपमूल पञ्चाश द्रानादास्तदंशिक । ४६० ॥ सर्वमेतत् सुसंक्षुध कटाहे समधिक्षिपेत् । वारिद्रोणे शते कायं दयभागस्थितेन वै ॥ ४६१६ ध्यताम्लेनारणालेन द्रोणहययुतेन च । मस्तुचीरतनिर्यांस छागमांसरसैस्तथा ॥ ४६२॥ भादकाढकसंयुक्त तथा शुक्याढ़केन च । तेन द्रोणसमायुक्तं दृढे भाण्डे निधापयेत् ॥ ४६३ ॥ द्रव्याणि यानि पेप्याणि तानि वक्ष्याम्यतः शृण। भलातक नत शुष्टि कृष्णाशव्यभयावचा ॥ ४६४॥ बलाप्रसारिणी चैव कणामूलन्तु चोरकम् । लवङ्ग शतपुष्पा च सूत्मैलात्वक् च बालकम् ॥ ४६५ : कुष्ट व्याघ्रनखं मांसी सैन्धवं मदन वचा। कस्तूर्यगुरुमश्रिष्टा तुरुष्कनखकुछमम् ॥ ५६६ ॥ तुम्बुर चन्दन पूति कोल विसुगन्धिकम् । पनकोत्पलकालोय दार्यग्निसितचन्दनम् ॥ ४६॥ शठीरेणुकशैलेय योवासं कंडुरं नलम् । जातीकोष वरी भोर सरलं पद्मकेसरम् । ४६८॥ प्रियंगूशीरतगरं नलिकाजीवनं गणम् । .

·३८. वसेने लवड्न नागपुष्पञ्च तथा कर्पूरमञ्चनम् ॥ ४६८॥ कटुकापूगजातीनां फलानि ताडिकीफलम् । । भागांत्रिपलिकान् कृत्वा शनैर्मुहग्निना पचेत् ॥ १७ ॥ इटवर्गरसस्यर्श गंधेनापि समन्वितम् । सभागशेषं तत्सिद तत्तु गुप्त निधापयेत् । ४७ पानाभ्यने तथा नस्ये निरूहे चानुवासने । एतहि बडवानानां किशोराणां यथामृतम् । ४७२॥ एतदेव कुमाराणां कुलराणां गवामपि । हधोप्येतबरः पीत्वा पुनच तरुणो भवेत् । ४०३ ॥ एतेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः । मुले सिक्ताः प्ररोहन्ति मनालछदपल्लवाः ॥ ४० ॥ अप्रसूता च या नारी सम्यक् पीत्वा प्रसूयते । अपनः पुरुषो यब सोऽपि पोत्वा सुत लभेत् ॥ ४०॥" अशीतिर्वातजान् रोगां यत्वारिंशच्च पैत्तिकान् । विंशतिः पिकांथापि संसृष्टान् माविपातिकान् ॥ 8041 चित्रं विनाशयत्येव तैलमैतत् प्रयोजितम् । पूर्वस्मादिशिष्टतरं गन्धहस्तीति लक्षणम् । ४७७ 1 प्रति गन्धहस्तीप्रसारिणीतेलम् । समूलपवशाखायाः प्रसारस्या: पतवयम् । शतमेक शतावर्या अश्वगन्धाशत तथा । ४०८।। केतकीनां शतश्चक दशमूलाच्छत शतम् । मत वाव्यालकस्यापि शतं महचरस्य च ४०८॥ जलद्रोणगतं दत्वा शतभागावर्गपितम् । सतस्तेन कमायेण पायद्विगुणेन च। ४८.। मुख्यतोनारालेन दधिमस्वादकेन च।

·वातव्याध्यधिकारः। धीरशक्तनिर्यास छागासरसेन च ॥ ४८१ तैलं द्रोपसमायुक्तं दृढ़े भांडे निधापयेत्। ट्रव्याणि यानि पेष्थाणि तानि वश्याम्यतः भण। 8२ । भल्लातक नर्त शुण्ठी चित्र पिप्पलीशठी। वचापक्काप्रसारिख्यः पिप्पलीमूलमेव च ॥ ४८६. देवदारुशताद्वा च सूक्षीलात्वक् च बालकम् । - कुष्टं व्याघ्रनखं मांसी वीरचन्दनथारिवाः ॥ ४॥ कस्तूर्यगुरुमनिष्टा तुरुष्कनखकुडुमम् । 'कर्पूरकन्दुरुनिशालवङ्गध्यामसैंधवम् ॥ ४८५ ॥ कदोलनलिकासुस्ता कालीयोत्पलपत्रकम् । पाठीहरेणुशैलेय श्रीवासच कशेरुकम् ॥ ४८६ ॥ विफलाकच्छुराभीर सरलापनकेसरम् । प्रियंपूशीरजलदं जीवकार्य पुनर्नवा ॥ ४८७ । दशमूलाखगंधा च नागपुर्य रसांजनम् । कटुकाजातिपूगानां फलानि सल्लकीरसम् ॥ ४८ra मगांस्त्रिपलिकान् दत्वा शनैर्मुइग्निना पचेत् । पायसे वाथ ताने वा सुदृढ़े मृण्मयेऽपि वा ॥३॥ प्रयोगः षड्विधयापि रोगार्तानां विधीयते। पभ्यशाखम्गतं इन्ति पानाकोष्टगतं तथा ॥ ४... भोजनात् सूत्मनाड़ीस्था व स्यादूर्ध्वगतांस्तथा । प्रामाशयगते वस्ति निरहः सर्वकायिक ॥ ४८१ ॥ एतहि वड़वाश्वानां किशोराणां यथामृतम् । एतदेव मनुष्याणां कुन्नराणां गवामपि । ४८२॥ अनेनैव च तैलेन शुष्यमाणा महाद्रुमाः। सिधाः पुनः प्ररोहन्ति भवन्ति फलशालिनः । ४८३॥ .

·३८२ दृहोप्यनेन पीतेन पुनय तरुणो भवेत् । अप्रसूता च या नारी सा पीत्वाऽपि प्रसूयते । ४८४ अपजः पुरुषो यच सोऽपि पीला लभेत् सुतम् । अशीति वातजान् रोगान् पैत्तिकान् नैभिकानपि ॥ B८५ ॥ सनिपातसमुन्यांच नाशयेत् क्षिप्रमेव च । एतेनांधकाहणीनां कृतं पुंसवनं महत् । पुष्टिवर्णवलचा तैलमेतप्रदापयेत् ॥ ४८६ ॥ इत्यष्टादशमतकं प्रसारणीतेलम् । शर मुसपकसुजातसार प्रसारणीमूलमतं विशुद्धम् । दशैव मूलानि बलामगंधा शतावरीसाहचर वदंष्ट्रा । ४८७ ॥ रासामगुलामृतथिकानां शर्त तश्चापिसुकुहितश्च । पृथक पृथक् त्वाडकसमितानां कुलुस्यकोलाय यवांय दद्यात् ॥४८॥ द्रोणस्तु पड्मिविपचेजलस्य द्रोणावधेषु विपचेदि तत्र। तैलाटकं मांसरसादकक्ष दध्याटक चीरचतुर्गुण शक्कादक मूलरसादकञ्च मस्त्वाटकचादककाधिकच । द्रव्ये, समैरर्दपलागिय ससूक्ष्मपिष्टपदि प्रयवात् ५." राधामताहाऽगुरुदारयुतां मनिष्टयष्टीमधुके नताप्दम् । मांसोवचामैन्धवचित्रकच चार यवानां सरल तमित्रम्।। पारुष्कर पुष्करमूलकुट सपिप्पली पिप्पलीमूलचम्यम् । मेदायुगवार्यभका युभी च काकोलियुग्म' मरिच त्वमेसम्पर होमठीव्याघ्रनख सचीच एकागजाशामदन सापडी । 18221 .

·वातव्याध्यधिकारः। ५३८३ 1 सकेशर चन्दनपत्र चोर विकण्टाटककोलकञ्च ॥ ५०३ ॥ ऋहि सहहिं रजनीमणालं यवान्यजाजीवजमोदकञ्च । यवाशतन्तानाधिकायतुर्भिः क्षिप्ता विपाच्यं मृदुनाग्निनाच ॥५०४४ सपूज्यविमान् भिपजीऽवतार्य शान्ति तथा खस्यवधायकुम्भे । चिया च संपूज्यग्रहे सुगुप्त तत् स्थापयेत्तैलवरं प्रयत्नात् ॥ ५०५ ॥ यान्यान्विकारान्विनिहन्ति युक्त नियुज्यते यत्र यथा निबोध । ये पनव. पीठविसर्पिणच सवोचितम्रायुशिराय कुलाः ॥ ५०६ ॥ गतिप्रणयाविनताय खजाः मध्यस्थि संपीडितभग्नगात्राः । मन्यासुपृटे भुजकण्ठकव्यां स्तम्भ नृणां मारत निहन्ति ॥ ५०७॥ एकाशसर्वाङ्गजमप्यशेष वात जवेदर्दितशोथकंडू। स्तम्भ जयेशापाताभिधान वाद्यान्तरायामहनुग्रहश्च ॥ ५०८॥ ये बातमंगाधतिजर्जिताना- विशिष्टनान्वस्थिकटीकपालाः। सन्धिच्युता. स्तव्यतमः शिराय भवन्ति सर्वेऽपि पुनर्नवास्ते ॥ ५०८।

·३८४
वनसेने
मायुस्थिसन्ध्यरुगबासशूल'
शिरोभर्व गावभवं निहन्ति ।
कमायथार्थप्रभवञ्च शूलं
सर्वाङ्गमेकाङ्गगमाशु हन्ति । ५१०॥
स्त्रीणाश्च योन्युद्धवबस्तिशूल
क्रुद्ध न बातेन च रताजश्च ।
पुंमाश्च शुक्रक्षयमागते च
शूल तथा मेट्रगतं निहन्ति । ५११ :
क्षीणेन्ट्रिया ये विकलाय गद्दाः
स्मृत्याविहिनाः पुनरुतवाचः ।
निरुहवाचस्त्वथकश्मलाये
स्त्रियय याः स्युः मनयाविहीनाः । ५१२॥
दुष्टेन्द्रिया ये पुरुषाच तेषां
प्रसारणी चैव हिताक्रियासु ।
विगोधयेदातवशुक्रदीपान्
प्रजाकरीस्यात् स्मृतिदादिष्टा । ५१३ ॥
प्रत्याभानाधानमाहार्तिकोट
नभोहार कर्णनादं चतश्च ।
बातोम्मादं वातजापमृतिश्च
शाखावात ग्रामों चापि हति । ५१॥
रोगान् नयेहातभवानगीर्ति
मियांम्तथा घातकफौगवांय।
मेवन्ति ये शूनजिता प्रमारपी.
मभ्यद्रपानागननम्य पस्तिभिः५१५
भवन्ति ते चाप्यजिताः सदामयविण्र्ययाऽभूदलित: सुरारिभि।"

·वासव्याध्यधिकारः। ३८५ भजितानामतः ख्याता बातरोगैन जीयते । वीणजर्जरितानानां बातससोचितात्मनाम् ॥ ५१७ ॥ प्रसारयति चाङ्गानि तेन प्रोता प्रसारणी। अभ्यंगैस्वग्गत हन्ति पाने नाड़ीगतं तथा ॥ ५१८॥ भोजनेन तु कोष्टस्था बस्य नोर्ध्वगतान् गदान् । अधोगान्वस्तिदानेन सर्वान् हन्ति प्रसारणी । ५१८ । सकलभुवनरोगानुग्रवीर्यानिहन्ति प्रतिहतविषमाग्नीरूपस पसभावः। उपचितसमगात्र, कान्तिलावण्ययुक्तो भवति च बलवान् वा जाठराग्नी प्रदीप्ते । ५२० ॥ तुरगजवसमं स्याद ग्टभ्रदृष्टिपुष्मान् । श्रुतिमयूरसम स्था हारयेत् विश्रुतञ्च । स्मृतिमतिकृतियुक्तः स्पष्टवाक स्पष्टचित्त । स्फुरपटुगुणयुक्ताः शुशुक्रः प्रजावान् । ५२१ ॥ विषगदविनिहन्ता यद्ददेवादरः स्यात् । पवनगदनिहन्ता तहदेवाशु दृष्टिः॥ अमृतमिव सुराणां नागराज सुधैव । भवति च पुरुषाणां तहदेतद्धि तेलम् ॥ ५२२ ॥ प्रमारस्थनगन्धा च नागराण्या वला तथा । नित्यमाप्रयोक्तव्या भागतो हिगुणा मता ॥ ५२३ ॥ इत्यजितप्रसारणीतेलम् । रमोनकल्कखरसेन सिद्ध सैल पवेद्यस्वनिलामयात' । तस्थाशु नश्यन्ति च वातरोगाग्रन्था विशाला इव दुर्गृहोता. ॥५२॥ : इति रसोनतेलम् ।

·३८६ वसेने .. + बालमूलकमापीश तैले दध्यानकाग्निकम् । होरश्चवादक दद्यात्वचेत्कल्क : पलोनिमते ॥ ५२५ ।। राम्राभल्लातकं शिग्रु सैन्धवं गजपिप्पली। बला चातिबलाशुण्ठी पिप्पलोचित्रकवचा। ५२६ ॥ खदष्ट्रा चेति तत्पक्कं वात-नेपामयापहम् । ब्रमटसिपंगुत्वं खञ्ज वै सापतानकम् ॥ ५२७ ॥ कल्यूरुस्तम्भन शोपं पर्वस्तम्भप्रकम्यनम् । इन्याद गुलमञ्च वातोय बलवर्णाग्निवर्धनम् ॥ बन्ध्यानां पुत्रदञ्चैव तैलमूलकसाद्वयम् ॥ ५२८ ॥ इति मूलकाद्य तेलम्। दशमूल बलाराम्रा चाखगन्धापुनर्नवा। गुडूच्येरण्डपूतीकमार्गीहषकरोहियम् ॥ ५२८. ३ शतावरीसहचरकाकनासापलीन्मिता। यवमापातसीकोल कुलस्थाः प्रस्तोन्मिता: ॥ ५३० ॥ चतुर्दोणेऽम्भस: पक्वा द्रोणशेपेण तेन तु । लादक समक्षीरं जीवनीयैः पचेच्छनैः ॥ ५९॥ अनुवासनमेतहि सर्ववातविकारनुत् । प्रति दशमूला तैलम् । मत पल्कासगन्धाया जलद्रोणे गोपितम् । विसाव्यविपचेत्तैलं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् । ५२१ ॥ कल्क मृगालगालूक विशकिन्नल्कमालती। पुपैङ्गीबिरमधुक शारिवा पाकैमरः । ५३३ ॥ मेदापुनर्नवादाचा मतिष्टाहहतीयः । एलेनवातुविफला सेस्तचन्दनपनकः । १३ ॥ . . 4 .

·.. बातव्यायधिशारः। पक्क रक्ताश्रयं बात रक्तपित्तमसृग्दरम् । हन्यात्युष्टिवलं कुर्यात् कशानां मांसवर्धनम् ॥५३५ ॥ रतो योनिविकारघ्नं व्रणशोथापकर्षणम् । खण्डानपि सषान् कुर्यात् पानाभ्यंगानुवासनैः ॥ ५३६ ॥ इत्यश्वगन्धा तैलम्। शतावरीरसप्रस्यं क्षीरप्रस्थसमन्वितम् । तैलप्रस्थं प्रचेदेभिः समस्तैगोमयाग्निना। ५३०॥ शतावरी सांगमसी पृष्टपर्णीबलाइयम् । अश्वगन्धा च 'बिस्वञ्च खदंट्रा पौडक तथा ॥ ५३८॥ निष्काथ्यमूलमतेपा तस्मिस्तैले विनिक्षिपेत् । शतपुप्पादेवदारु मांसी शैलेयकं बना ॥ ५३८ ॥ चन्दन तगर कुष्ट मेलाचांशुमती वचा । वृडिजीवककाकोलि मेदामधुकमुत्पलम् ॥ ५४० ॥ मर्वमतत्समाहृत्य कल्क रक्षसमन्वितेः । पनि वस्तो तथाऽभ्यड्ने नस्ये चैव प्रदापयेत् ॥ ५४१ ॥ अङ्गशूल शिरःशूल मेहदण्डापतानकम् । बातरत सदाहच बातपित्तार्दित गदम् ॥ ५४२१ शोथपाण्डामयसीह कामलागरप्टध्रसीः । योनिशूलममृग्दीप मामानं विनिहन्ति च । ५४३ ॥ क्षीणशुक्रौजसा पुंसां शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम् । शतावरीतैलमिदं कृपावे येण पूजितम् । ५४४ ॥ इति शतावरीतलम् । मपिस्तैलबसामना पानाभ्यजनबस्तयः । खेदोऽग्निनानिबातच स्थान प्रावरणानि च । ५४५ ॥ .

·२८८
वसेने
रसः पयांसिभोज्यानि स्वादम्ललवणानि च ।
डणं यच्च तत्सर्व प्रशस्त बातरोगिणाम् ॥ ५४६॥'
--
म
अध निदानम् ।
हनुस्तम्भार्दिताक्षेप पक्षघातापतानकाः ।
कालेन महताबाता यतात्मिज्ञान्ति वा न वा ॥ ५४७ ॥
नवान् बलवतश्चैतान् साधयेन्निरूपद्रवान् ॥ ५४८ ॥
विसर्पदाहरुक्मङ्ग मूरच्यग्निमार्दवैः।
क्षीणमांसबल बाता हन्युः पक्षबधादयः ॥ ५४८ ॥
क्षोणं सुप्तवच भग्नं कम्पाभाननिपीडितम् ।
रुजार्तिमन्तञ्च नरं बातव्याधिविनाशयेत् ॥ ५५० ॥
अव्याहतगतिव्यस्य स्थानस्था: प्रकृतिस्थितः ।
बायुः स्यारसोऽधिकं जीवे छीनरोगः समा. शतम् ॥ ५५ ॥
अथार्दितनिदानमाह।
उहिरतीत्यर्थ खादतः कठिनानि च ।
हसतो नृम्भतो भारा दियमाच्छयनासनात् ॥ ५५२
गिरोनामीष्टचिवुक ललाटे क्षणमन्धिग. ।
अदयत्यनिलो वक मर्दितं जनयत्यत: ।। ५५३ ॥
वक्री भवति वा ग्रीवाश्चाप्यपवर्तते ।
गिरगलति वाक्मङ्गो नेत्रादीनाक्ष वैक्षतम् । ५५४३
ग्रोवाचिबुकदन्तानां तम्मिन्पा च वैदना ।
तमर्टिसमिति प्राह यांधि व्याधिविधाः ॥ ५५५ ॥

·बातव्याध्याधिकारः। बातात्मित्तात्कफाञ्च स्या विविधः सः समासतः । लालास्रावो व्यथाकम्पः स्फुरणं वागधनुग्रहः । प्रोष्टयोः वयथुः शूल मर्दिते बातजे भवेत् । ५५६ ॥ पोतमास्य ज्वरस्तृष्णा पित्तजे मोहधूपने। गण्डे शिरसि मन्यायां शोफः स्तम्भः कफात्मके ॥ ५५७ ॥ भाविनी लक्षणं तस्य वेपथुनॆत्रमाविलम् ॥ ५५८ ॥ क्षीणस्याऽनिमिपाक्षस्य प्रशस्ताव्यक्तभाषिणः । न सिध्यत्यदितं गाढं त्रिवर्ष बेपनस्य च ॥ ५५८ ॥ अथ चिकित्सामाह। नेहपानानि नस्यच्च भोज्यान्यनिलहानि च । उपनाहाच शस्यन्ते खेदनं क्स्तयो हिताः ॥ ५६०॥ दशमूलीकषायेण मातुलुङ्गरसेन च । बलायाः पञ्चमूल्या वा क्षीरं वातात्मके हितम् ॥ ५६१ ॥ मापपिष्टकतं जग्धा नवनीतेन सोऽदिती । क्षीरं मांसरसैर्भुक्ता दशमूलीरस पिवेत् ॥ ५६२ ॥ घस्तावभ्यंगनस्य च खेदयेत्तत्परः पुमान् । पिबेदुपरिभुत्काज्य मर्दितं सव्यपोहति ॥ ५६३ ॥ अदिते पित्तजे शीतान् मेहांचव विनिर्दिशेत् । तवस्तिप्रसेकच क्षीरसेकन्तथैव च ॥ ५६४ ॥ जिझोभूताननीमको दाहवान्योऽदिती भवेत् । कुयाप्रतिक्रियां तम्य बातपित्तविनाशिनीम् ॥ ५६५ । शिरसों रेचने कार्य द्रव्यः पित्तहरैस्तथा । सतीक्ष्णनस्यपानेन पुराणस्यैव सर्पिषः । ५६६ ॥

·४००
वनसेने
श्लेषमागे क्षय नीते ह हर्णैस्समुपाचरेत् ।
अर्दिते शोथमयुती बमन सप्रशस्यते ॥ ५६७ ॥
दाहेर्न च समायुक्त शिरसारनामोक्षणम् ।। ५६८।
रसोनकल्क तिलतैलमिय खादंबरी योऽदितरोगयुक्त ।
तस्यादित नाथमुपैति भी बन्द घनानामिव बायुवेगात् ५)
दशमूलीरसचीर जीवनीयविपाचितम् ।
तैल हन्त्यदित नस्य पानाभ्यगानुवासने । ५७० ॥
इति दशमूनाद्य तेलम्।
सटणमहापञ्चमूलमाहत्य। दिगुणोदके घोर निष्काप्य ।
क्षीरावशिष्टमवतार्य । विसाव्यतैलप्रस्थेन सहोनिमन्या । पुनरम्ना
वधिभृत्य। विपाचयेत्, ततस्तैलानुगतमवतार्य, शीतीभूतमश्नो
यात्, तदेतत् चोरतैलमर्दिताना पानादिषु प्रयोज्यम् । इति धीर
तेलम।
वातव्याधिविधान मिहकुर्याद्विचक्षण ।
अथ गृध्रसीनिदानम् ।
फिक्पायूरकटीपष्ट जानुजहापद क्रमात् ।
ध्रसीमाभर सोदै गुडातिम्यन्दते मुष्ट ।
वाताहातपनामाभ्यां पिन या मादिधा पुन
वातजायो भवे तोंदी देहम्यातोय वाता।
जानुनहोहमयीना स्फुरल स्तव्यसामगम् ॥ ५० ॥

·बातव्याध्यधिकारः। 8429 ४०१ यातलेप्पोद्भवायान्तु स्तैमित्यं बडिमार्दवम् । तन्द्रामुखमसेकच भक्तदेपस्तथैव च ॥ ४७३ ॥ -०- अव चिकित्सामाह। सर्वत्राकर्षणं दुया दूक्षदीपनपाचमम् । तसतैलेष्टकास्त्रेद मर्दनं चोपनाहनम् ॥ ५७४ ॥ ग्रप्रस्थानन्तरं सम्यक् रेकेन वमनेन वा । ज्ञात्वा निरामदीसाग्निं बस्तिभिः समुपाचरेत् ॥ ५७५R नादौ वस्ति विधिं कुर्य्या द्यावदूर्ध्व न शुद्धयति । ने हो निरर्थकस्तस्य भस्मन्येव हुतं यथा ॥ ५०६ ॥ दर्शमूली बलाराम्रा गुडूचीविश्वभेषजम् । पिवेदैरण्डतलेन ग्टनसीखन्नपंगुषु ॥ ५७७ ।। इति राम्रादशमूलम् । पक्षमूलीकपायन्तु सुखोण त्रितायुतम्। ध्रसी गुल्मशूलञ्च सद्यः पीतं नियच्छति ॥ ५७८ ॥ दिविस्थानेयु ग्यध्रस्यां शिरां प्रच्छन्नवेधिताम् । शुचाकल्क न लिखा च सद्यस्त्यजति वेदनाम् ॥ ५७८ ॥ यो तथापि ग्रन्थान्तरमवलोकनीयम् । तैलमरण्डज बापि गोमूत्रेण पिवेन्नरः । मासमैकं प्रयोगोऽयं ग्धस्यूरग्रहापहः ॥ ५८० ॥ तैल तं साईकमातुलुङ्ग रसं सचुक्र सगई पिवेदा ।

·४०२ वनसेन करुपृष्टचिकगुल्मशूलं गृध्रस्युदावतहरः प्रयोगः ॥ ५८५॥ विशोध्यैरण्डवीजानि पिट्दा तीरे विपाचयेत् । तरपायर्स कटीशूले ग्यनस्यां परमौषधम् ॥ ५८२॥ पञ्चमूलीकषायन्तूरुबुतैलविद्युतम् । सध्रसीगुल्मशूलञ्च पोतं सद्यो नियच्छति ॥ ५८३ ॥ मेपशृङ्गीविड़नानि खदष्ट्वा चाश्वगन्धजम् । एरण्डमूनबिल्वञ्च वृहतीकण्टकारिका ॥ ५८४ ॥ कपायोरुबुकोपेतः पीतो बंइणबस्तिजम् । शूलं ग्धसोज हन्ति चिरकालानुबन्धि वा ॥ ५८५ ॥ गोमूव रण्डतलाभ्यां कृष्णा पोतासचूर्णिता। दीर्घकालोयितां हन्ति गृध्रसीं कफवातजाम् ॥ ५८६ ॥ सिंहास्यशुण्ठीकतमालकानां पिबेकपाय रुतैलमियम्। यो गृध्रसीनष्टगतिथ सुप्तः सवीतरुक् स्यात्तु किमत चिवम् ॥५८ अन्नाति यो नरः सिद्धामेरगडफलमिथिताम् । यवागू ग्टभ्रसीखिनः पूर्वामाप्नोत्यसौ गतिम् ॥ ५८८ ॥ सहविम्बतरोर्मूल यारिणा परिपेपितम् । पोतः तबाशयेत् सिम ममाध्यामपि ग्रध्रमीम् ॥ ५८८॥ शेफालिकादलै. काथो मृद्दग्निपरिपाचितः । दुर्वारं ग्धसीरोग पीतमात्रय महरेत् ॥ ५८२॥ सगरम्य शिफी माध पिट्टा तक्रेण य. पिवेत् । रिनणानिलरोगम्तु तत्क्षणादेय नग्यति ॥ ५८१ ॥ 'गुण्ठीगन्धर्वयोजाभ्यां पिष्टाभ्यां पायम पचेत् । मचित तत्कटोशून ग्रघ्रमी हन्त्यमगयः ॥ २२ ॥ पापनादिक्रियायोगे यदि गान्ति न याति मा। सदा कर्तव्यमतन्तु य्यधनादिचिकिसकः । ५८ .

·बातव्याध्यधिकारः। ४०३ भ्रस्यातस्य जवायां ने हखेदे कृते भिषक् । पनां समर्दितायाञ्च सूक्ष्ममार्गेण गृध्रसीम् ॥ ५८४ ॥ अवतासंगुली सम्यक् कनिष्टायां शनैः शनैः । ज्ञात्वा समुहतां ग्रन्थि कण्डरायां व्यधच्छिराम् ॥ ५८५ ॥ तां शस्त्रण विदाऱ्याशु सबालांकुरसत्रिभाम् । समुद्धृत्याग्निनादग्धा लिम्पेयध्यातचन्दनैः ॥ ५८६ ॥ बिध्याच्छिरामेव वस्ते रस्ताच्चतुरंगुले। यदि नोपशमं गच्छे हहेत्पादकनिष्टिकाम् ॥ ५८७ ॥ -०- राम्रायास्तु पलञ्चैक पञ्चकर्षाणि गुग्गुलोः । सर्पिपावटिकां कृत्वा खादेहा गृध्रसीहराम् ॥ ५८८ ॥ प्रति राम्रादिगुग्गुलुः । पथ्याविभीतामलकी फलानां शतं क्रमेण हिगुणाभिष्टतम् । प्रस्थेन युक्ताञ्च पलं कपाणां द्रोणे जले सस्थितमेकरात्रम् ॥ ५८८ ॥ अडीवशेष कथितं कषाय भाण्ड़े पचेत्तत्पुनरेव लोहे। अमूनिपश्चादवतार्यदद्याद्रव्याणि संचूर्खापलाईकानि ॥६००॥ विडङ्गदन्तीत्रिफलागुडूचीकृष्णात्रिनागरकोपणानि । यथेष्टनेष्टम्य नरस्य शीघ्रं हिमाम्बु पानानि च भोजनानि ॥..१॥ निपेष्यमानी विनिहन्ति रोगां- म्तहाधितान् ग्भ्रमि खनितांथ । मोहानमुग्रजठराणि गुल्म पाण्डुत्व कण्डू मपि बातरताम् ॥ ६ ०२॥ पथ्याह्नयो गुग्गुलुरेप नाम्ना ख्यात चितौ चाममितप्रसावः । T ·४०४ वनसेने बलेन नागेन्द्रबलं मनुष्य जवेन कुयाइयतुल्यवेगम् ॥ ६०३ ॥ आयुः प्रकर्षं विदधाति सद्यः चक्षुर्ब पुष्टिकरी विपन्नः । क्षतस्य सन्धानकरी विशेषा- दोगेषु शस्तः सकलेषु चैव । ६.४ ॥ इति पच्याद्यो गुगुलुः। पछुताढ़क' क्वार्थ लशुनस्थाढकोद्भवे। कर्म चव्याग्निकृष्णानां पलिके विश्वहिंगुनी ॥६०५॥ लवणांच पृथक् प्रिष्ट्या पलाई चानवेतसम् । ग्यध्रसीबातरुग्गुलम पक्षाघातनिवारणम् ॥ ६०६ ॥ इलि लशुनायं तम् । वाजिगन्धावलाविल्ल दशमूलाम्बु साधितम् । ग्यस्यां तैलमैरण्ड पर वस्ती प्रयोजयेत् ॥ ६०७॥ इत्यश्वगन्धायं तैलम्। शिशिपावक तुला क्षणां जलद्रोणहये पचेत् । अष्टभागावशिष्टञ्च पूर्त लेहच कारयेत् ॥ ६०८ पायर्स सहविष्याने तत्कण च मिथितम् । भनवेदेकधिशाई ग्ध्रसीनागनं परम् ॥ ६॥ है पले मैन्धवात्पञ्च शुण्ठयाप्रन्यिकचित्रकात् । 'भलातकास्थोनि विशतिई तथाढके ॥ ६१०॥ पारणालात्यचेप्रस्व तलम्बरण्डजस्य च । म्भस्यरुग्रहांचापि सर्व बातधिकारनुस् । ६११॥ इति मैन्धवा लेनमा ·बातव्याध्याधिकारः। ४०५ स्वदंष्ट्रा सरस तैलं वीरादकसमन्वितम् । शृङ्गवेरपलान्पश्च विशद्गुड़पलानि च ॥ १२ ॥ सिमिकत तत्तैलं भ्रस्यांपादकम्पने। कटीपृष्टग्रहे शोथै शस्तं बातविकारिणाम् ॥ ६१३॥ वध्यानां गर्भमननं रेतो दोपापकर्षणम् । बस्ती पाने हितञ्चैव विशेषान् मूत्रक्रिणाम् ॥ १४ ॥ इति वङ्गने वातव्याधिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ २४ ॥ अथ वातरक्तनिदानमाह । लवधाम्नमधुचारनिग्धोष्णाजीर्णभोजनः । किनशुष्कांबुजानूपमांसपिण्याकमूलकैः ॥ १ ॥ कुलित्यमाषनिष्पावशाकादिपललेचभिः । दध्यारणालसौवीर चुकतक्रसुरासवैः ॥ २ ॥ विरुद्धाध्यशनकोध दिवास्वप्नप्रजागरैः । प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् । स्थूलानां दुःखितानाच कुप्यते वातगोणितम् ॥ ३॥ इस्त्यखोट्रैर्गच्छतवायतथ विदाद्यन्न सविदाहाशनस्य । कत्न रक्तं विदहत्या तच दुष्ट सस्त पादयोखोयत तु ॥ ४ ॥ तसंयुक्त वायुना दूषितेन तनावल्यादुष्यते पातरताम् ॥ ५ ॥ खेदोऽत्यर्थ नवकानं स्पर्शानवं कृतेति रुक् । मधिशैथिल्यमालस्य सदनं पिटिकोहमः ॥ ६ ॥ जानुजहीरकव्यंस हस्तपादाङ्गसन्धिषु ।

·४०६ वसेने 4 निस्तादः स्फुरणं भेदो गुरुत्वं सुप्तिरव च ॥ ७॥ कडूः सन्धिषु रुग्दाहो भूत्वा नस्यति चासकृत् । वैवयं मण्डलोत्पत्तिर्वातासापूर्वलक्षणम् ॥८॥ घाताधिकऽधिकं तच्च शूलस्फुरणतोदनम् ।। शोथस्य रूक्षतप्णत्वं श्यावताहड़िहानयः ॥ ८॥ धमन्यङ्ग लीमन्धीनां सोचोऽङ्गग्रहोऽतिरुक् । शीतद्देषानुपशयो स्तम्भवेपथुसुप्तयः ॥ १० ॥ रने गोथोऽतिरुक् तोदस्तामचिमिचिमायते । निग्घरूलै सम नैति कण्डूलेदसमन्वितः ॥ ११ ॥ यित्ते विदाह संमोहः खेदो मूळमदस्तृमा । स्पाक्षमत्व रुग्णांग: शोफः पाको भूगोष्णता ॥ १२ ॥ कफै स्तमित्यगुरुता सुतिः निग्धत्व शीतता । कर्मन्दा च रुग्हन्दे सर्वलिनव सङ्घरे ॥ १३ ॥ उपद्रवैर्यच्च जुष्टं प्राणमामक्षयादिभिः । माक् स्थित्वा पाणिपादेषु कत्नदेई विसर्पति ॥ १४ ॥ पादयोर्मूलमास्वाय कदाचित् सप्तयोरपि । प्राखोर्विपमिय कुई तहममुसर्पति ॥ १५ ॥ प्राजानुस्फुटित यच भित्र प्रस्तञ्च यत् । बातरजममाय म्याचाप्यं वासरोत्थितम् ॥१६॥ अस्वतारोचकसास मांसकोयगिरोयहा। मंमूछो मन्दरा ढप्पा वरमोहालेपका १७॥ शिकापागुस्यवोमर्प पाकतोदभ्रमझमाः। अंगुलीवकताम्फोट दाहमर्मपहायुदाः ॥ १८ ॥ १ कदाचिदम्तयोरयोति या पाठः । . .

·बातरताधिकारः। ४०७ एतैरुपवैयुतो मोहेनेकेन वापि यत्। तमसाध्यमिति प्राहु तिरसं विचक्षणाः ॥ १८॥ अक्षत्नीपट्रवं याम्य साध्य स्याविरूपद्रवम् । एकदोपानुगं साध्यं नवं याप्यं हिदोषजम् । त्रिदोषजमसाध्यं स्यायस्य च स्युरूपद्रवाः ॥ २० ॥ अथ चिकित्सामाह। बातगोणितिनो रक्तं स्निग्धस्य बहुशो हरेत् । पाल्पाल्प' रक्षयेहायु यथा दोपं यथा बलम् ॥ २१ ॥ उग्रांगदाहतोदेषु जलोकाभिविनिहरेत् । तुम्बीशृङ्गश्चिमिचिमा कंडूरुग्वेदनान्वितम् ॥ २२ ॥ प्रच्छन्नेन शिराभिर्वा देशदेशान्तरं व्रजेत् । २३ ॥ अगे लाने तु न स्राव्यं रूक्षं वातोत्तरञ्च यत् । गम्भीर स्वयधु स्तम्भं कम्पग्लानि शिरामयान् ॥ २४ ॥ ग्लानिमन्याय बातोयं कुर्याहायुरसूक् क्षयात् । खनादीन् बातरोगाथ मृत्यु वात्यवशेषितम् ॥ २५ ॥ कुयात्तस्मात्प्रमाणेन स्निग्धाद्रक्तं विनिहरेत् ॥ २६ ॥ विरचयेच्च पित्तादी नेहयुक्तर्विरेचनैः। रूतैर्वा मृदुभिः शस्त मसक्कदस्ति कर्म च । नहि वम्ति सम किञ्चित् वातरतचिकिवितम् ॥२०॥ वाघमालेपनाभ्यङ्ग परिपकोपनाइनैः । विरेकाऽऽस्थापननेह पानैगम्भीरमाचरेत् ॥ २८ ॥ दिवास्वप्न यमं तापं व्यायाम मैथुन तथा । कटपणं गुर्वमिष्यदि लवणाम्न विवर्जयेत् ॥ २८ ॥ .

·वनसेने
सुराणयवगोधूमा नीबाराः मालिषष्टिकाः ।
भोजनार्थे रसाथै तु विकिरा: प्रतुदाहिता;॥३०॥
पाढक्यायकामुहा मसूराश्वमष्टकाः ।
सूपार्थे बहुसर्पिष्काः प्रशस्ता वातगोणिते ॥ ३१ ॥
सनिषम्मक्रनेवा काकमाचीशतावरी।
बास्तूकोपोदकोशाक शार्क सौवर्चल तथा ॥ ३२ ॥
वृतमांसरमष्ट' शाकसामयायदापयेत् ॥ ३३ ॥
सर्पितलबसामना पानाभ्यजनवस्तिमिः ।
सुखोणैरुपनाइच बातोत्तरमुपाचरेत् ॥ ३४ ॥
हितं गोधूमचूर्ण छागधीरतमुतैः।
लेपः पिष्टास्तिलास्तद्दष्टाः पयसि निर्वृताः ॥ ३५ ॥
शोरपिष्टातसीलेपा इईमानफलेन वा ॥ ३६॥
उभे शताद्धे मधुक वला च प्रियालकञ्चापि कशेरुका।
हत विदारी च सितोपलाञ्च युध्नयाबदेहं पवने सर ॥ ३० ॥
रामागुडूचीमधुकं पले हे सजीरक सापक पयय ।
त सुसिद्धं मधुशेपयुक्त रशानिलाः प्रणदेत् प्रदेइम् ॥ ३८ ॥
बासागुडुचोचतुरंगुलानामैरण्डतैलेन पिबेकपायम् ।
क्रमेय सर्वाङ्गाजमप्य शेपं जयेदसृग्वातभवं विकारम् ॥ ३८
विहिदारोक्षुरकः कायो वाताननाशनः ॥ ४० ॥
गुडूयाः स्मरसं करके चूर्ण वा कायमेव वा !
प्रभूतकालमसिवी मुच्यते बातगोषितात् ॥ ४ ॥
अमृतानागरधान्यक कपटतीयेण पाचन सिहम् ।
जयति सरसवात सामं कुष्टान्यगेपेण । ४२ ॥
वसादन्युनयः वायः पीतो गुम्ग लुमियिसः ।
ममोरणसमायुत गोगितं संप्रणागयेत् ॥ ४॥

·४० वातरताधिकारः। तिम्रोऽथवा पञ्चगुडेन पथ्या जग्धा पिबेच्छिन्नरुहा कपायम् । तदातर शमयत्युदीर्ण माजानुभिन्न युतमप्यवश्यम् ।। ४४ ॥ गुग्गु ल्पमृतवल्लीभि क्षालुगरसेन वा। त्रिफलायारसैर्युक्ता गुटिकाकोलसम्मिता ॥ ४५ ॥ भक्षयेन्मधुनाऽऽलोद्य शृणु कुर्वन्ति यत् फलम् । पादस्फोटं महाघोरं स्फोटं सर्वाङ्गजञ्च यत् ॥ तत्सर्व नाशयत्याशु ह्यसाध्य वातशोणितम् ॥ १६ ॥ इति गुग्ग लुवटि। माहिपं नवनीतन्तु फलिनी परिमिथितम् । गोमूत्रमिथितें कृत्वा चोरेण लवणेन च ॥ ४७ ॥ तदेकत्र समालोडा बङ्गिना तापयेच्छनैः। गावमुहर्तयेत्तेन देहप्फ टनशान्तये ॥ ४८ ॥ घृतेन बात सगुडाविवन्धं पित्त सिताघ्या मधुना कफञ्च । वाताम्रमुग्रं रुतैलमियाशुण्यामबात शमयेद गुडूची ॥४८॥ सिहास्य पञ्चमूल छिन्नर हेरण्डगोतुरुकाघः। एरगहतैलरामठ सैन्धवचूर्णान्वितः पोतः ॥ ५० ॥ गमयति वातरक्त तथामवातं कटीशूलम् । मूत्रपुरीपविबन्ध भविकारं सुदुरम् ॥ ५१ ॥ गन्धर्वहस्तयगोक्षुरुकामृतानां मूलं वलेचरकयोय यचेत्तु धीमान् । वातासगाशु यिनिहन्ति चिरप्ररूढ माजानुगस्फटितमूटिंगतं तु धीमान् ॥ ५२ ॥ पिप्पलीवर्धमान वा सेव्या पथ्या गुडेन वा । कोकिलाचामृता काये पिवेत् कृष्णां यथा पतम् ॥ ५३ ।। मधुकाद्विगुणं तेल तेलादाजं पयो भवेत् ।

·४१० वग-सेने यवधाग्निबलं पेयं वातरक्तरुजायहम् ॥ ५५ ॥ " " त्रिफलानिम्बमञ्जिष्टा बचाकटुकरोहिण। वत्सादनीदारनिशा कषाय नवकार्पिकम् ॥ ५६ ॥ वातरतां तया कुटं पामानं रतामण्डलम् । कुट कपालिकाकुष्ट' पानादेवापकर्षति ॥ ५७ ॥ पञ्चरतिकमाषेण कार्योऽयं नवकार्षिकः ॥ इति नवकार्पिकक्षायः। कादो तु पलं यावद्दद्याद्दशगुणं जलम् । ततस्तु गुडवं याव त्तोयमष्टगुणं भवेत् ॥ ५८ ॥ विरेचनईतक्षीर पानैः सेकैः सबस्तिभिः । शीतनिर्वापणैद्यापि रक्तपित्तोत्तरं जयेत् ॥ ५८ ॥ रहोत्तरं चोरत मधुकोशीरवारिभिः । लेपनं शाल्मलीकल्क माविक्षीरेण संयुतम् ॥ ६.. सेचन वा प्रकर्तव्य माविचोरैः क्षणं क्षणम् । सहस्रगतधौतेन तेन रुधिरोचरे ॥ ६१॥ लेपन कमीर्तन तसर्जरसेन वा। मराग मरजे दाहे रत विसाव्यलेपयेत् ॥ ६२ को तिला: प्रियाल मधुक विष मूलक्ष वेतसाम् । मरतः पयमापिष्टः मलेपो रागदाहनुत् ॥ ५३ ॥ पित्तोत्तर तु काग्मयं द्रापारग्यधचन्दनः । मधुकक्षीरकाकोनो युक्तः क्वार्थ सगीतलम् ॥ गरामधुमेयुत वातरको पिवेयरः ॥ ५४॥ पटोनविफनामोर गुडूचीकटुरोहिणी । फायः पित्ताधिके गस्तः गझरा मधुर्मयुत ..

·बातरताधिकारः। ४११ बम मृदुनाऽत्यय नेहसे केविलइनम् । कोणाः सेकाय शस्यन्ते बातरतो कफोत्तरी । ६६ ॥ तैलमूबसरायुक्तः परिपेकः सदा हितः । गौरसर्वपकल्कन प्रदेहो वातरक्तहः ॥ ६ ॥ शिग्रुवरुणस्य क ल्को धान्यान्लेनानिलार्त्तिजिल्ले पात् । भबति नवेति च कल्को न विधेयः सिद्धियोगेऽस्मिन् ॥६॥ कल्क: लेमोत्तर लेग्यो वानिगंधातिलोद्भवः । लेपः सर्पपनिम्बार्क हिंसाक्षारतिलैर्हितः ॥ ८॥ यहधूमबचाकुष्ट शताद्धारजनीयम् । प्रलेपः शूलनुहात रक्त चाय कफोत्तर ॥ ७० ॥ अमृतकटकायष्टी शुण्टीकल्क समाक्षिकम् । गोमूवपीतं जयति सकर्फ वातशोणितम् ॥ ७१ ॥ धावीहरिदासुस्तानां कपायं बा समातिकम् । संसर्ग सन्निपाते च क्रियामन्यविमिथिताम् ॥ ७२ ।। बलामतिबला मेदा मात्मगुप्तां गतावरीम् । काकोली वीरकाकोलों रानां मृद्दीश्च पेपयेत् ॥ ७३॥ वृतं चतुर्गुणं क्षीर तै: सिह बातरतानुत् । इत्पाडुरोगवीसर्प कामला दाहनाशनम् ॥ ७४ ॥ इति बलायतम् । शतावरीकएकगर्भ रसे तस्यायतुर्गुणे । धीरतुल्यं एतं सिई वातगोणितनाशनम् ॥ ७५ ॥ इति शतावरीतम्। गुडूचीकायकल्काभ्यां सपयस्क तं शृतम् ।

·४१२ वासेने . . हन्ति वातं तथा रङ्ग कुष्टं जयति दुस्तरम् ॥ ७६ ॥ इति गुडूचीटतम् । अमृतायाः कपायेण कल्वो न च महौषधम् । मृहग्निना हतं सिई वातरक्तहरं परम् ॥ ७॥ आमवातासवातादीन् समिकुष्टवणानपि । अशांसिगुल्माय तथा नाशयेदार योजितम् ॥ ८ ॥ इत्यमृतादिष्टतम् । अमृताखरसविपक सपिस्तस्कल्कसाधितं पीतम् । अपहरति वातरत मुत्तानं चावगाढञ्च ॥ ७८॥ इति द्वितीयमन्तादिष्टतम् । अमृतायाः पलशर्त जलद्रोणेशथेपितम्। वृतप्रस्य विपक्तव्यं करफानष्टो पलानि च ॥ ९०. चतुर्गुणेन पयसा वातास्कुष्टनाशनम् । कामलापांडुरोगन प्लीहकासज्वरापहम् ॥ ८॥ इति गुडूचीकृतम्। अमृतामधुर्क ट्राना विफलानागर बला। घामारग्वधहथीव देवदारुविकण्टकम् ॥ २॥ कटुकासबरीक्षणा काश्मयस्य फलानि च। रामासुरकगन्धर्व हहदारुघनोत्पन्नः । ८३ ॥ कस्करभि ममै फत्वा मर्पिः प्रस्य विपाचयेत् । धावीरससमो देयो यारिविगुणमेयुतः । ८४॥ मम्यक् सिहन्तु विभात भोज्य पान च शस्यते। यहुदीपोरियत वात रन मद मूचितम् । उत्साम चापि गम्भोरे विकजोरजानुजम् ।

·वातरताधिकारः। ४१३ क्रोष्टशी महाशूले आमवाते सुदारुणे ॥ ८ ॥ दाहरोगाऽपसृष्टस्य वेदनां चातिदुस्तराम् । मूवक्तच्छ्रमुदावतं प्रमेहं विपमन्चरम् ॥ ८७॥ एतान् सर्वानिहन्त्याशु वातपित्तकफोस्थितान् । सर्वकालोपयोगेन वायुर्वलवर्डनम् ॥ ८८ ॥ अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ट इतमेतदनुत्तमम् ।। इत्यमृताचं वृतम् । A अमृतायाः शतं प्राप्य जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागावशिष्टन्तु एतप्रस्थ विपाचयेत् ॥ ८ ॥ क्षीरं चतुर्गुणं तव दापयेन्मतिमान् भिपक् । कल्क चात्र प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ॥ ४० ॥ काकोलीक्षीरकाकोली जीवकर्षभको च यत् । शतावरीवयस्था च मधुकं नीलमुत्पलम् ॥ ८१ ॥ अश्वगन्धा च मूलानि स्थिरा कटुकरोहिणी। ऋद्धिर्वृधिस्तथा मैदे खदंष्टाहहतीदयम् ॥ ४२ ॥ गुडूचीफलिनीराम्रा वासक चापि संहरेत् । तदेकत्र समैर्भागः पाचयेन्मृटुनाग्निना ॥ ३ ॥ पानाभ्य जननस्येषु परिपके च दापयेत् । वातरक्तं सशोथायं सदाहं क्रोष्टशीर्षकम् ॥ ८४ ॥ खञ्जोरुस्तम्भवातञ्च रक्तपित्तं सुदारुणम् । बहुविध पातळू एनसीं वातकएकम् ॥ नाशयेद्योजितं सर्पिर्धन्वन्तरिवचो यथा ॥ ५ ॥ इति महागुडूचीकृतम्। शारिवासर्जमजिटा यष्टीसिक्थैः पयोन्वितैः ।

·४१४ वसेन । - तैले पत्वा प्रयोक्तव्यं पिण्डास्य वातरजानुत् ॥ ८६ ॥ भारिवासर्जयध्यान मधूच्छिष्टः पयोन्वितैः । सिद्धमरण्डतल वा बातरतरजापहम् ॥ ८७ अपूतमथितस्यास्य पिण्डतैलस्य योगतः । इति पिण्डतेलम्। तुलां पचेन्जलट्रोणे गुडूच्याः पादशेषितम् । क्षीरद्रोणन्तु ताभ्याञ्च पचेतैलाढक शनैः । ८८॥ कल्कैर्मधुकमजिटा जीवनीयगणस्तथा। कुष्टैलागुरुमृद्दीका मासीव्याघ्रनखं नखी। हरेण्ावणीव्योप शताद्वाङ्गिशारिवा ॥ ८ ॥ खक पवागुरुविक्रान्ता स्थिगतामलकी तथा।. नतं,कैसरजीवर पनकोत्पलचन्दनम् ॥१०॥ मिर्ड कर्षसमर्भागः पानाभ्यङ्गानुयासनैः संव्य वातास्रजान् हन्ति मर्व धात्वन्तराश्रितान् ॥ ११ ॥ धन्य पुसवने स्त्रीणां गर्भद वातपित्तनुत् । स्वेदकडुरुजायास शिर:कम्पामयादितान् ॥ १०२ ॥ इन्वाद प्रणमतान् दोपान् गुडूचीतेलामुत्तमम् ॥ इति गुडूचीतलम् । गुडूचीमधुकं इस पञ्चमूलीपुनर्नया । राखामेरदमुनच जीवनीयानि लाभत ॥ १०३ ॥ पलाना गतकैमागे बंतापवगतं भवेत् । कोलान्विस्पयवाग्मापान कुल स्यांपादकोन्मितान् ॥ १४ काश्मर्याणा शुष्कापा पोडगटोणयारिणि। साधयेनजर पूर्त चतुद्रणव गैपयेत् १.५॥ . ।

·बातरताधिकार । ४१५ तेलट्रोणं पचेत्तेन दत्वा पञ्चगुणं पय । पिष्टा विपलिकाथैव चन्दनोशीरकेशरम् ॥ १०६ । पौलाऽगुरुकुष्टानि तगर मधुयष्टिका। मजिष्टार्धपलचैव तसिद्ध सर्वयौगिकम् ॥ १० ॥ वातरतो आते क्षीणे भाराः क्षोणरेतसि । वेपथौ क्षिप्तभग्नाना सर्वमेकाङ्गरोगिणाम् ॥ १०८॥ योनिदोपमपस्मार मुन्माद विषमज्वरम । हन्यात् युसवनञ्चैव तैलाग्रा ममताद्वयम् ॥ १० ॥ इत्वमताद्वय तेलम् । शुद्धा पचेन्नागबला तुलान्तु जलार्मणे पादकयायसिद्धम् । पाच्यन्तु तैलाढकमत्र देयमजापयस्तै लविमिथितन्तु ॥ ११० ॥ नतं सयष्टीमधुक सकल्क दत्वा पृथक् पञ्चयल विषक्कम । नदातरक्त शमयत्युदीर्ण वस्ति प्रदानेन हि सप्तरातात् ॥ १११ ॥ दशाहयोगेन 'करीत्यरोग पीतञ्च तैलोत्तममखिजुष्ट ॥ इति नागबलातैलम्। बलाकपायकल्काभ्या तेल क्षीरचतुर्गुणम् । दशपाक भवेत्तेन वातासग्वातपित्तनुत् ॥ ११२ ॥ धन्य पुसवनञ्चैव नराणा शुक्रबर्दनम् । रतो योनिविकारन मेतहातविकारनुत् ११३॥ इति दशपाकवलातलम् । बलाकपायकल्काभ्या तैले क्षीरं सम पचेत् । सहसशतपाके वा वातासृग्वातपित्तनुत् ॥ ११ ॥ रसायनमिद ग्रेष्टमिन्द्रियाणा प्रवोधनम् । -

·४१६
जीवन हणं स्वयं शुक्रासुग्दोषनाशनम् ॥ १२५ ॥
बलातैलसहस्रेण तथा पाकसहस्त्रकम् ॥ ११६ ॥
--
पुनर्नवाभूनशतं विशुद्ध रुवुकमूलञ्च तथा प्रग्टद्य ।
दवा पलं गोडसकञ्च शुण्याः सकुख्य सभ्यग्निपचेवटेऽपाम् ४११०
पलानि चाष्टावथ कौशिकस्य तेनाष्टशेषेण पुनः पचेत्तु ।
एरण्डतैले कुडवं च दद्यात्तथा त्रिचूर्णपलानि पञ्च ॥ ११८॥
निकुम्भचूर्णस्य पलं गुड्याः पलयं चार्धपलं पलं वा।
पलवयं वूमपणचित्रकानि सिन्धूस्थभल्लातविडनकानि i thi
कर्ष तथा माक्षिकधातुचूर्ण पुनर्नवायाः पलमेव चूर्णम्। :,
चूर्णानि दवा छवतार्यशीते खादेबरः कर्पसमप्रमाणम् ॥१२॥
वातास हदिगदच सर्व जयत्यवश्यं त्वथ ग्ध्रसीञ्च ।
जद्धोस्टष्टत्रिक वस्तिनञ्च तथामवात प्रबलं जयेत्तु ॥ १२१ ॥
इति पुनर्नवागुणात.।
चत्वारो मापकाहीने मध्यमडटी च माषिकाः ।
थेटे द्वादशका: प्रोता: वैद्योर्विज्ञायते विधा।
संसरत्वाद् गुरुत्वाहा गुग्ग लोः करणक्रमः ॥ १२२ ॥
-.-
प्रस्थमेकं गुडूयाय अर्धप्रस्यन्तु गुग्ग लोः ।
प्रत्येकं विफलायास्तु तत्प्रमाणे विनिर्दिशत् ॥ १२ ॥
सर्वमेकन संकुख्य बाधयेवल्वरोऽग्भमि।
पादरीपं परियाव्यं पायं प्राहयद्धिपक् ॥ १२४॥
पुन: पचेकपायन्तु यावान्द्रलमागतम् ।
दन्ती व्यायधिङ्गानि गुडूचीतिफलालचः ॥ १२५ ॥

·वातरताधिकारः। ४१७ १ ततयाईपलं चूर्ण ग्रहीयादा प्रति प्रति । कर्षन्तु विकृतायाय सर्वमेकन चूर्णयेत् ॥ १२६ ॥ तस्मिन् मुसिद्ध विनायकवोणे प्रक्षिपेडुधः । तथाग्निबल ज्ञात्वा खादेकर्पप्रमाणतः ॥ १२०। वातरक्तं तथा कुष्टं गुदनान्यग्निसादनम् । कुष्टवणं प्रमेहांच मामवातं भगन्दरम् ॥ १२८॥ श्राव्ययातञ्च खयधुं सनितान् व्यपोहति । अश्विभ्यां निर्मित: पूर्व ममृताख्यो हि गुग्गुलुः ॥ १२८ ॥ इत्यमृतागुमग तुः। हिमस्थममृतायाध प्रस्थमेकन्तु गुग्गु लोः । प्रत्येक त्रिफलाप्रस्थं वर्षाभूप्रस्थमेव च ॥ १३० ॥ सर्वमेकन संकुय्य साधयेबवणेऽम्भसि । पुनः पचेत्पादशेपं यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥ १३१ ।। दन्ती चित्रकमूलानां कणा विश्वाफलत्रिकम् । गुडूचीत्वग्विडगानां प्रत्येकाईपलोन्मितम् ॥ १३२ ॥ विद्वता कर्पमेकन्तु सर्वमेकत्र चूर्णियेत् । सिद्धचोणे क्षिपेत्तव त्वमृतागुग्गुलुः परम् ॥ १३३ ॥ अतो यथा बलं खादे दम्लपित्तो विशेषतः । यातरतं तथा कुष्टं गुदजान्यम्निसादनम् ॥ १३४ ॥ कुटवणं प्रमेहांथ सामवातं भगन्दरम् । नाद्याव्यवातं वययं हन्यात्सर्वामयांस्तथा ॥ १३५ ॥ अश्विभ्यां निर्मितो येप घमृतावस्तु गुग्गुलुः । इत्यमृताद्यो गुम्ग लः। चिवकं त्रिफलानिम्ब पटोसमधुयष्टिका। परा केसरव जीवन्ती चाम्नवतसम् ॥ १३६ ।

·१८ वनसेने रामसेनकदायेला मुस्तापर्पटकं तथा । तुत्यक कटुकामां! चव्यं प्राकदीम्यको । १२० । पिप्पलीमरिच दन्ती शठीशुण्ठी सपुष्करम् । विड़य' पिप्पलीमूलं जीरक देवदारु च ॥ १३८ । पद्मकं कटुक राम्रा दुरालम्भामृता त्रिहत् । लतातरुष्कतालीशी पक्षाललवणवयम् ॥ १३८ ॥ धान्यके वाजमोदा च कारवीधातुमाक्षिका। जातीफल तुगाक्षीरी वाजिगन्धा च दाडिमम् ॥ १४० ॥ कबोलकमुशीरञ्च दिक्षारामलकं तथा। एतानि पलमावाणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ १४१३ 'गिरिजस्य पलान्यष्टौ विपन्नञ्चैव गुग्ग लोः । प्रस्थमेकं सिताया एतस्य गुडवं तथा ॥ १४२ ॥ गिरिजेन समं लोइं प्रस्थाध माक्षिकस्य च । मर्वमेकत्र संमिया म्रिग्धे भांडे निधापयेत् ॥ १४३ ॥ वातव्याधिमुरुस्तम्भ मर्दित ग्रामसी तथा। विद्रधीं श्रीपदं गुल्म पांडुरोग इसीकमम् ॥ १४४ ॥ शतक्षयमपरमार मन्त्रहडिच्च नाशयेत् । अरोचकं पार्वभूल मुदरश्च भगन्दरम् ॥ १४५ ॥ हृद्रोगशूलनुकम्प विषमज्वरनाशनम् । वर्षोपयोगार कुरते वलीपलितनाशनम् ॥ १४ ॥ उरः शतच यानोगान् मुखरोगांय दारुणान् । नागयेद गुटिकाचापि पूर्ण पाणितलोम्भितम् ॥ १४ ॥ विविधामानि भुनीत यथेष्टञ्च यथा मुखम् । रमेमांमय यूपेय धोरां गभां पियेत् ॥ १४८॥ मे संशनयेहीप्ति जीविहर्षगतवयम् । " .

·बातरक्ताधिकारः ४१६ बध्यानां पुत्रदाश्रेष्टा शुक्रकिरा परा॥ १४८ ॥ गुटिकाभास्करी नाम्ना प्रोता देवेम शम्भुना। प्रमेह रमपित्तय सामवातमहाक्षयम् ॥ १५०। नाडिवणास घोरांथ द्यपचीच प्रणाशयेत् । श्वयथुच घिरोरोगं कामलाच नियच्छति ॥ १५१ ॥ धात्विन्द्रियबसचीणो इतभी हतपोरुप.। मवेदनेन युक्तो ना बलधातुपराक्रमः ॥ • दृष्टिपुध्या स युक्तथ निर्विकारो निरामयः ॥ १५२ ॥ अग्निदीप्तियुतो हृष्टो दीर्घायु पुरुपो भवेत् । ये वातप्रभवा रोगा ये च पित्तसमुद्भवाः । कफरोगाय ये केचिद इन्दज सन्निपातजम् ॥ १५३ ॥ ते सर्वे प्रशमं यान्ति भास्करण तमो यथा । रोगविद्राविणी प्रोक्ता गुटी सूर्यप्रभा मता ॥ १५४ ॥ इति सूर्यप्रभागुटिका । वरमहिपलोचनोदर सनिभवर्णस्य गुम्ग लो: प्रस्थम् । प्रक्षिप्यतोयराशी त्रिफलाञ्च यथोक्तपरिमाणाम् ॥ १५५ ॥ हाविच्छिन्नरुहा पलानि देयानि यत्नेन ॥ १५६ ॥ विपचेदप्रमत्तो सिंघध्यन्मुहर्यावत् । * अर्धक्षयितं तोयं जातं चलनस्य सम्पर्कात् ॥ १५७ ।। अवताय वस्तपूत पुनरपि सम्पादयेदय. पावे। सान्द्रीभूतं तस्मिन्नयतार्य हिमोपलप्रस्थे ॥ १५ ॥ त्रिफलाचूर्णार्धपले विकटोथूर्ण पडक्षपरिमाणम् । समिरिपचूर्णापल कर्ष कर्ष त्रिवृहन्योः ॥ १५८ ॥ पलमेकन्तु गुडूच्या दत्वा मर्ययत्नेन । उपयुज्य चानुपानं यूप क्षीर सुगन्धिसलिलञ्च ॥ १६० ॥ । - ·४२० . वसेने ॥ . इष्टाहारविहारोमैपज्य मुपयुज्य सर्वकालमिदम् । तनुरोधिवातशोणित मेकजमथ सर्वज जयति ॥ १६१ सुतपरिशुष्क स्फुटित जीर्ण वा जानुज वापि। व्रएकासकुष्टगुल्म वयधूदरपांडुमेहांथ ॥ १६२ ॥ मन्दाग्निञ्च बिबद्धं प्रमेहपिठिकांच नाशयत्याग । सततं निपेव्यमाणः कालबशाइन्ति सर्वगदान् ॥ १६३ ॥ अभिभूयजरादीपं करोति कैशोरकं रूपम् ॥१६॥ प्रत्येक त्रिफलाप्रस्थं जलं तत्र पड़ाढ़कम् । गुड़वद गुग्गु लोः पाकः सन्धेयस्तु विशेषतः ॥ १६५ ॥ इति कैशोरगुमा लुः । अष्टौ पलान्यत्र पलंकपायाः प्रस्थ पृथक् शुद्धफलवयस्य । दत्वा पचेद्रोणयुगे जलस्य पादावशेष पुनरेव वैद्यः । १६६ ॥ दन्तीविषण बानरी विडङ्गमुस्ता विफलामृतानाम् । कटर गगन्धाग्निकमाणकानां सपारदानाञ्च सगन्धकानाम् ॥ १६७ ॥ पलार्धमानममितं सचूर्ण ददादिपक्के पुनरेव तव । फलानि संचूखं च कातकानि सहस्रमण्याकलितानि पथात् ॥ १६८५ खार्दत्तु मापडितयं प्रत तोयादिकं देयमतोऽनुपाने । प्रामानिन्न सन्धिगत मन मिरोगत जानकटिम्पित १९८॥

·- वातरक्ताधिकारः ।, ४२१ शोषाऽतितिं विषमज्वराति प्रमेहकुष्टानि भगन्दरञ्च । हन्यावराणामिति सिंहनादो मैदो मरुच्छ भगदान् पुरोऽयम् । १७०॥ दाहोऽत्यन्त प्रकृतिर्वा विकारोऽल्पोऽपि चेहहु । तत्कृतस्तु तदा तब तक भक्तं हितं पिवेत् ॥ उदर्तन शीतनल खानञ्च शयनं तथा । विरेकातिशयं कुर्यात् सिंहनादे यत. सुधीः ॥ १७१ ॥ जात्वाऽबलं शरीरे तु दद्यादेवं न वा भिषक् । तोयारणालगोचीरक्रमात्पक विशुदानि फल कतकसंञन्तु कृत्वा चूर्णं ततः क्षिपेत् ॥ १२ ॥ इति सिंहनादगुग्ग तुः । पनवयं कषायस्य त्रिफलायाः सुचूर्णितम् । सौगन्धिकपलञ्चचं कौशिकस्य पलवयम् ॥ १७३॥ कुडवं चित्रतैलस्य सर्वमादाय यवतः । पाचयेस्पाकविद्यः पावे लोहमये दृढे ॥ १७४ ॥ हन्ति वातं तथा पित्तं पिणं खञ्जपेंगुताम् । वासं सुदुर्जय इन्ति कासं पञ्चविधं तथा ॥ १७५ ॥ 21, कुष्टानि वातरक्तश्च गुल्मशूनोदराणि च । श्रामवात जयेदेत दपि वैद्यविवर्जितम् ॥ १७५ । मासादम्योपयोगेन नरापलितनाथनम् । सर्पिस्तलरसोपेत मनीयाच्छालियष्टिकम् ॥ १७७॥ सिंहनाद इतिख्यातो रोगवारणदर्पहा । वर्दीप्तिकर पुमा भापित दंडपाणिना ॥ १७८ ॥ ३६ ।

·४२२ भवस्य पूर्व सततं प्रयोज्या तक्रानुपानाप्यय मम्तुनाया। वनसेने प्रवाहुत्रिफलाकार्य पृथक विपत्तसम्मितम् । किञ्चित्रि-ति चैरंड नेहपाकेऽधिक खरे ॥ १७॥ इति सिंहनादगुमाल। धान्धतम्बरुशुण्ठीनां मांसकूमांडमापयोः । गुडूचागुण लोयैव प्रस्थं पोडशभिः पल: ॥१८॥ अथ चन्द्रप्रभागुटीकामाह। कमिरिपुदहनथ्योपविफलामरदारुचव्यभूनिम्बाः। मागधिमूलं मुम्त शठोवचाधातुमाक्षीकम् ॥ ११ ॥ लवणं चारनिगायुगकुम्तुम्बुरुगजकणातिविपा ॥ १८२" कपाधिकान्य व समानि कुयात्पलाष्टकं चाश्मजत प्रदद्यात् । निष्पनशास्य पुरस्य धोमान् पलयं लोहरजस्तथैव ॥ १८ ॥ सिताचतुष्क पलमव वा स्यात् निकुम्भकुम्भं त्रिसुगन्धियुतम्। पृथक् पल चूर्णमथावपेच्च चन्द्रप्रभेय गुटिका विधया ॥ १८४ । स्वरातिसारग्रहणोविकारायामिनि ययते पडेय । भगन्दरान् कामलपाडुरोगान् नष्टस्य बड़ेः कुरुते प्रदीतिमा इस्यामयान् पित्तकफानिलोत्थान् नाडीगते मर्मगते व्रणे हा पतषये ग्रमियमणोय मेहे गजास्य प्रदरे प्रयोज्या । यक्रपये घाश्मरिमूवरूष्णे शक्रप्रवाहेऽप्युदरामये च । यम्भु समभ्यर्थ छतमसाद प्राप्ता गुटीचन्द्रममः प्रमादात् ।। नपानभोज्ये परिधारमम्ति न गीतवातातपमैयुने वा । पजारसो लागसजो रसोपा पयोऽयवा गीतमसानुपान १ ·बातरताधिकारः। ४२३ सक्रदोषाविहन्त्यष्टौ प्रमेहांश्चैव विंशतिः । वलीपलितनिर्मुक्तो बहोऽपि तरुणायते ॥ १८ ॥ इति चन्द्रप्रभागुटिका। कालेरवितापाव्ये चायः पात्र शिलाजत प्रबरम् । विफलारससंयुक्त वाहं विशुद्ध पुनः शुष्कम् ॥ १८१॥ दशमूलस्य गुडूच्या रसे वलायास्तथा पटोलस्य । मधुकरसे गोमूत्रे वाह वाहं भावयेत् क्रमशः ॥ १४२॥ एकाहं क्षीरेण तु तत.परं भावयेत्पुनः राष्कम् । सप्ताई भाव्यं स्यात् क्वाथेनेषां यथा लाभम् ॥ १८३ ॥ काकोल्यौ हे मेदे बिदारियुग्म शतावरीद्राक्षा। हतियुगर्षभवीरा मुण्डितकानीवांशमत्यश्च ॥ १४ ॥ रामापुष्करचित्रकदन्तीभकणाकलिङ्ग चव्याश्च । कटुकांशृङ्गीपाठा चैतानि पलांशकानि कार्याणि ॥ १८५ ॥ प्रष्टगुणसाधितानां रसेन पादांशकेन भाव्यं स्यात् । गिरिजस्यैवं भावितहस्य पलानि दशषड् वा ॥ १८६॥ हिपलच्च विश्वधावीमागधिका कर्कटाख्य मरिचानाम् । तुगाक्षीरीत्वग्नागदललानां मन्वयित्वा तु ॥ १८७॥ गिरिजस्य षोडशपलेर्गुटिकाः कार्यास्ततोऽक्षसमाः ॥१८८ ताः शष्कानवकुम्भे जातीपुष्पाधिवासिते स्थातव्याः । तासामेकाकाले पेया भक्ष्यापि वा सततम् ॥ १८॥ वीररसदाडिमरसाः सुरासवच मधुकशिशिरतीयानि । आलोक्य गुणं तासामनुपाने वा प्रशस्यन्ते ॥ २००४ सुजीगलघुवपयोगांगलनियूहयूषभोजो स्यात् । सप्ताई यावदतःपर भवेत्सर्वसामान्यः ॥ २०१॥ भुनापि भवतेऽम यहछया नोइइइयं किञ्चित् ।

·-- ४२४ वङ्गसेने निरुपद्रवा प्रयुक्ता मुकुमारी कामिभिथैव ॥ २०२५ संवत्सर प्रयुक्ता हन्त्येषा वातशोणितप्रबलम् । बहुवार्पिकमपि गाढ यमाणं चायवातच ॥ २०३॥ वरयोनिशुक्रदोषप्लीहार्श: पांडुरोगहदहणी। अभवमिगुल्मपीनसहिकाकासारुचिखासान् ॥ २०६१ जठरं खिवं कुष्टं जाय लैब्यं मदक्षयं शोषम् । उन्मादमपस्मारौ वदनाक्षिशिरोंगदाने सर्वान् । २०५॥ अानाहमतीसारं सामुग्दरकामलां प्रमेहांश्च । यक्तदवुदानि विद्रधिं भगन्दरं रक्तपित्तश्च म २० अतिकायमतिस्थौल्य खेदमपि शोहगद निहन्ति । दष्ट्राविषमपि चौध गराणि चैयां बहुप्रकाराणि । २०७॥ मन्वौषधप्रयोगानरिप्रयुक्तांस्तांत्रिकास्तथा वाधाः ! पामा लक्ष्मी चेयं शमयति गुटिका शिवा नामी २०॥ बल्यायाधन्याकान्तिवर्ण यश: थोकरी चेयम् । दद्यान्नृपसदृशतां जयति वादं मुखस्या सर्वम् । २०८ प्रततिमधासुस्मृति बुडिबलयुशास्तथा हृदयरी। युध्योजो वर्षेन्द्रिय तेजोबलसपदोपेत. ॥२१॥ । बलिपलितरोगरहितो जीवेहे शरदां शतं सपुरुषः। संबन्सरप्रयोगात् हाम्यां तु गतानि चत्वारि ॥ २१॥ सामयनिहिहितं मुनिभिर्भयारसायन रहस्यम् । गियगुटिकति रमायनमुन्य गिरिशन गणपतये । २१२ ॥ ধনি মিষিৱালাৰ কিসিফ। नेषु यत्रूणमलनिग्ध निागरच यत् । गोमवगन्धि यज्ञापि तप्रधानं गिमाज । २१३॥ शिलाजतुसम ट्रस्य कायमटगुणे जले।

·बातरताधिकारः। ४२५ पादावशिष्ट तत्पूर्त तस्मिन् कोणे विनिक्षिपेत् ॥ २१४ ॥ सम गिरिजमष्टगुणिते नि:क्काथ्यतन्मानौषधं तोये। तवि!हेऽष्टांश भूयोणे प्रक्षिपेगिरिजम् ॥ २१५ ॥ तसमरसतां यातं संशुष्कं प्रक्षिपेसो भूयः । खैः खैरेव काथैर्भाव्यं वारान् भवेत्सप्त ॥ २१६ ॥ इति शिलाजतुशदिप्रकारः । शतावरीनागवला हडदारकमुचटा । पुनर्नवामृताक्ष्णा वाजिगन्धात्रिकण्टकम् ॥ २१७ ॥ पृथग् दशपलान्येषां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । तदर्धशर्करायुक्तं चूर्ण संमर्दयेहुधः ॥ २१८ ॥ स्थापयेत् सुदृढ़े भाण्डे मधीदकसंयुतम् । वृतप्रस्थेन चालोद्य विसुगन्धिपलेन च ॥ २१८ ॥ खाद्यष्टचेष्टानो यथा बहिबलं नरः । बातरक्तं क्षयं कुष्ट कार्य पित्ताससम्भवम् ॥ २२० । वातपित्तकफोत्यांश रोगानन्यांथ तद्दिधान् । हत्वा करोति पुरुषं बलीपलितवर्जितम् ॥ २२१ ॥ योगसारामृतो नाम्ना लक्ष्मीकीर्तिविवईनः । इति योगसारामृतः। व्यायाम मैथुन कोपमुष्णांबुलवणं रसम्। दिवास्वप्नमभिस्यन्दि गुरुधान्य विवर्जयेत् ॥ २२२ ॥ इति व सेने वातरक्तनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ॥ २५ ॥ -.-.

·उरुस्तम्भाधिकारः। ४२७ 4 बजयेदाव्यबाले तु यतस्तै तस्य कोपनम् ॥ ११ ॥ तस्मादव सदा कार्य खेदलद्धनरूक्षणम् ।। 'प्राममेदः कफाधिक्यान् मारुतं नयतां शमम् ॥ १२ ॥ यत्स्याल्कफप्रशमनं नच भारतकोयनम् । तत्सर्व सर्वदा कार्य मूरुस्तम्भस्य भेषजम् ॥ १३ ॥ सर्वो रुचक्रमः कार्यों स्तबादी कफनाशनः । पथाहातविनाशाय कृतम्रा कार्या यथा क्रिया ॥ १४ ॥ भोज्याः पुराणाः श्यामाक कोद्रवोद्दालशालयः । जागलरहतमासै: शाकैश्चा लवणैहितैः ॥ १५ ॥ वायसीवास्तुकारिष्ट सुनिषम्मककूलकैः । शाकैरन्लवगैर्युक्त जीर्णशाल्योदन भिपक् ॥ १६ ॥ रूक्षणाहातकोपचे निद्रानाशातिसूचकः । से हलेदमस्तन कार्यो वातामयापहः ॥ १७ ॥ प्रतारयेत्यतिस्रोतो नदी शीतजलां शिवाम् । सरथ विमलं शीतं स्थिरतीयं पुनः पुनः ॥ १८ ॥ तथा विशके च कफे शान्तिमुरुग्रहो व्रजेत् । शरीरबनमग्निञ्च कार्यपारक्षिता क्रिया ॥ १८ ॥ क्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षानुसादनानि च । पादिह च मूत्राध्य : करनफलसर्पपैः ॥ २० ॥ वायवगन्धाया मूलैरर्कस्य वा भिषक् । या मूलै रथया देवदारुणा ॥ २१ ॥ मृत्तिकासंयुतैर्भिपक् । 1८ कुया दूरुस्तम्भे सवेदने ॥ २२ ॥ सर्षपैथापि बुद्धिमान् । • शिशु, पचावत्सकनिम्मकैः । .. :

·४२६ वसेने अधोरुस्तम्भनिदानमाह । शोतोणद्रवसंशुष्क गुरुस्निग्धैर्निपेवितैः । जीर्णाजीणे तयाऽऽयास संक्षोभम्बनजागरैः ।। सश्लेपमेदः पवनः साममत्वर्थसञ्चितम् । अभिभूयेतरं दोपमूरचेप्रतिपद्यते ॥ २ ॥ सक्थ्यस्थीनि प्रपून्तिः श्लेषणास्तिमितेन च । तदास्तभातितेनोरु स्तब्धी शीतावचेतनो ॥३॥ परकीया विवगुरू स्यातामतिभृशव्यथी । ध्यानाङ्गमर्दस्तैमित्वं स्तन्द्राच्छरुचिन्वरः ॥ ४ ॥ सयुक्तौ पादसदन कृच्छ्रोंदरणसुप्तिभिः । तमूगस्तम्भमित्याहु राढ्यवातमथाऽपरै ॥ ५ ॥ प्राग्रूपं तस्य निद्रार्ति ध्यानस्तिमितता ज्वरः । लोमहर्पोऽरुचिचर्दि जसोवा: सदन तथा ॥ ६ ॥ बातकिमिरजाना त्तस्य स्यात् मे इनात् पुनः । यादयोः सदनं सुप्तिः कृछादुहरर्ण तथा ॥ ७॥ जहोरुग्लानिरत्यर्थ गवञ्चानाहवेदने । पादं च व्ययते न्यस्तं शीतस्पर्श नवेति मः ॥ मेस्याने पोडने गत्वा चालने वाप्यनीश्वरः । अन्यनयो हि मभग्ना वरुपादौ च मन्यते ॥८॥ यदा दाहार्तितोदातॊ वैपन: पुरुषो भवेत् । करूस्तम्भस्तदा इन्यात् मापदन्यया नवम् ॥१०॥ A अय चिकित्मामाह ] संहासन सावरमन स्तिकम्मंदिरचनम् ।

·उरुस्तम्भाधिकारः। ४२७ 4 ३ वर्जयेदाावाते तु यतस्तै तस्य कोपनम् ॥ ११ ॥ तस्मादन सदा कार्य खेटलवनरूक्षणम् । । अामभेदः कफाधिक्यान् मारुतं नयता शमम् ॥ १२ ॥ यत्स्यात्कफप्रशमनं नच मारतकोपनम् । तत्सर्व सर्वदा कार्य भूगस्तम्भस्य भेपजम् ॥ १३ ॥ मरू रूक्षक्रमः कार्यों स्तवादी कफनाशनः । पवादातविनाशाय कत्मा कार्या यथा क्रिया ॥ १४ ॥ भोज्याः पुराणाः श्यामाक कोद्रवोद्दालशालयः । जाङ्गलैरवृतैमासैः शाकैथा लवणैहितैः ॥ १५ ॥ वायमीबास्तुकारिष्ट मुनिपग्मककूलकैः । शाकैरलवणेर्युक्तं जीर्णशात्योदनं भिषक् ॥ १६ ॥ रूक्षणादातकोप निद्रानाशातिसूचकः । स्र इखेदक्रमसत्र कार्यो वातामयापहः ॥ १७ ॥ प्रतारयेप्रतिस्रोतो नदी गीतजलां शिवाम् । सरथ विमलं शीतं स्थिरतोयं पुनः पुनः ॥ १८॥ तथा विशप्को च कफे गान्तिमुरुग्रहो ब्रजेत् । शरीरबन्नमग्निच कार्यपारचिता क्रिया ॥ २८ ॥ मक्षारमूवखेदांश्च रुक्षानुत्सादनानि च । कुर्यादिह च मूत्राव्य : करवफलमर्पपैः ॥ २० ॥ मूलं वायश्वगन्धाया मूलैरकम्य वा भिपक् । पिचुमन्दस्य या मूलै रघवा देवदारुणा ॥ २१॥ क्षौद्रसर्पपवस्मीक मृत्तिकामयुतर्भिपक् । गाढमुत्सादनं कुर्या दूरुस्तम्भे मवेदने ॥ २२ ॥ दन्तो द्रवन्तीस्वरस सर्षपश्चापि बुद्धिमान् । तर्कारीखरसं शिघु बचावत्सकनिमकै । .

·४२८ वसेने यत्र मूनफलस्तायै स्तृणमुस्तेन सेचनम् ॥ २३ ॥ भक्षातकामताशुण्डो दारुपण्यापुनर्नवा । पञ्चमूलीइयोन्मिया ऊरुस्तम्भनिवर्हणा ॥ २४ ॥ पिम्पली पिप्पलीमूल भल्लातकफलानि च । कल्क मधुयुतं पोला रुस्तम्भादिमुच्यते ॥ २५ ॥ राम्राखामाकपच्या मरिचमिसिशिवा बैलकच्चाखगधा। यासंछिन्त्राजमोदासुमुखमतिविपा हरदारहहत्या। शुण्ठोतितायवानी सहचरचक्रिण्डदााजकर्णा ! ऊरुस्तम्भामवातं नठररुजकटिपश्चशूलान्बधिम् ॥ वातामखासगोधान् कफपवनरुजादण्डकांचाश हन्यात् २६॥ अन्यिकारुष्करूणानां कार्य क्षौद्रान्वित पिवेत् । चव्ययामाग्निदारुणां करक वा मधुसंयुतम् ॥ २७॥ विफलाचव्यकटुक ग्रन्थिर्क मधुना लिहन् । अरुस्तम्भविनागाय पुरं मूत्रेण वा पिबेत् ॥ २८ ॥ लियाहा त्रिफलाचूर्ण चौद्रेण कटुकायुतम् । सुनामुना पिवेदापि चूर्ण पड्धरण नरः ॥ २८॥ पिप्पलीवर्धमान वा माक्षिक गुडेन वा। रुरुस्तम्भे प्रशंसन्ति गण्डोरारिष्टमेव वा ॥ ३०॥ शिलाज गुग्गुलु वा पिप्यनीमथ नागरम् । अरस्तम्भे पियेन्मूचे दगमून्नीरसेन वाम ३१ विफनापिप्पलीमुम्त पथ्यं कटुकरोहिणी। निधाहा मधुनाचूर्ण मुरुस्तम्भादितो नरः ॥ ३२॥ ते मौरयर दया दूरम्तम्भे कफोत्तरे। दयाधुएडीएत वापि वैवानरमयापि वा। मन्धया हितं तेलममलायोऽपि गुग्गुतः ॥ ३१.

·आमवाताधिकारः। ४२८ - कुष्टं थीवेष्टकोदी सरलं दारकैमरम् । अजगन्धाखगन्ध च तैलं तैः सापंप पचेत् ॥ ३४ सक्षौद्र मात्रया तद्द दूरुस्तम्भादितः पिवेत् । THE इति कुष्टाद्यं तैलम् । पलाभ्यां पिप्पलीमूल नागरादष्टकट्टरः। तैलप्रस्थः समो दनी गध्रस्यूरुग्रहापहः ॥ ३५ ॥ मस्र हं दधिसभूत तक कटर उच्यते। अष्टकटूरतैलेऽत्र तैले सार्पपमिप्यते ॥ पिप्पलोमूलशुण्ठयोश्च प्रत्येक हिपलं कृतम् ॥ ३६ । 'इत्यष्टकर तैलम् । इंति वङ्गसने जरुस्तम्मनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥.२६ ॥. -- , 1 ::, अधामबातनिदानमाह । बिरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेनिश्चलस्य च । स्निग्ध भुक्तवतो ह्यन्न व्यायामश्चाथ कुर्वतः ॥ १ ॥ वायुना प्रेरितो घामः लेष्मस्थानं प्रधावति । तेनात्यर्थ विदग्धोऽसौ धमनी: प्रतिपद्यते ॥२॥ बातपित्तकफेर्भूयो पितो हाब्रजो रसः । - स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिछिलः ॥ ३ ॥ जनयत्यग्निदोवल्यं हृदयस्य च गौरवम् । ध्याधीनामाश्रयो ह्येषं प्रामसंज्ञोऽतिदारुणः ॥ ४॥ अजीर्णाद्योरमोजातः संचितः संक्रमेण वै:

·वनसेने : प्रामज्ञां सलभते शिरोगावरुजाकरः ॥ ५॥ युगपत् कुपितावेतौ विकसन्धिमवेशको। स्तक्षश्च कुरुते गाव मामबातः स उच्यते ॥६॥ भङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णा पालण्यं गौरवं न्वरः । पपाकः शूनताङ्गाना मामबातस्य लक्षणम् ॥ ७॥ सकष्टः सर्वरोगाणां यदा प्रकृपितो भवेत् । पस्तपादशिरोगुल्फ विकजानूरुसन्धिषु ॥८॥ करोति सरुज शोथं यत्र दोपः प्रपद्यते । मदोषो रुजतेऽत्यर्थं व्याविड इव हथिकैः ॥८॥ जनयेत् सोग्निदौर्बल्य प्रसेकारुधिगौरवम् । उत्साहहानिरस्य दाहश्च बहुमूत्रताम् ॥ १० ॥ कुक्षी कठिनतां शूल तथा निद्रा विपर्ययम् । हार्दिभममूर्याय छह विडिबन्धनम् । ११ जाद्यान्नकूजमानाहं कष्टांयान्यानुपद्रवान् ॥१२॥ पित्तात्सदाइरागच्च सशूल पवनानुगम् । स्तिमित गुरुकण्डूकं कफजुष्ट तमादिशेत् ॥ १३ ॥ एकदोपानुगः साध्यो दिदीपो याप्य उच्यते । सर्वदेहचरः गोय, सकः साबिपातिकः ॥ १४॥ अथ चिकित्सामाह। सहन खेदन ति दीपनानि कटूनि च । विरेचन मेहनञ्च वस्तयधाममारते। १५॥ रूमा खेदो विधातव्यो वालुकापुटकस्तया।

·आमवाताधिकारः।
उपनाहाय कर्तव्या स्तेऽपि ग्रेहविवर्जिताः ॥ १.
भामवाताभिभूताय पीड़िताय पिपासया।
पञ्चकोलेन ससिह पानीय हितमुच्यते ॥ १७॥
राष्कमूलकयूपस्तु यूष वा पाश्चमौलिकम् ।
रसकं कालिकं वापि शण्ठिचूणीवचूर्णितम् ॥ १८ ॥
सौवीर खिंचवार्ता तथा तिताफलानि च । ter
वास्तूकथाकं सारिष्टं शाकं पौनर्नवे हितम् ।
पटोल गोसुरश्चैव वरुणं कारवेक्षकम् ॥ ३०॥
यवान कोरदूषान्न पुराणं शालिषष्टिकम् ।
लावकानां तथा मांस हितं तक्रेण संस्कृतम् ॥ २१॥
हितं च यूपं कौटुंत्यं कालापयणकस्य च ।
रुच्य दद्यायथा सात्मा मामवात हितं च यत् । २२ ॥
शतपुष्पावचाविश्व खदंष्ट्रावरुणत्वचः ।,
पुनर्नवा संदेवाह गठीमुण्डितिकाः समाः ॥ २३ ॥
प्रसारणी च तर्कारी फलञ्चे मदनस्य च ।
शुक्तकानिकपिष्टाय सुखोष्णालेपने हिताः ॥ २४॥
अहिंसाकेमुकामूलं शिगुवल्मीकमृत्तिका।
मूत्रपिटैय कर्त्तव्य मुपनाह प्रलेपनम् ॥ २५ ॥
चित्रकं कटुका पाठा कलिगातिविषामृताः ।
देवदारुबचासुस्ता नागरातिविषाभयाः ।
पिवेदुष्णाम्बुना नित्य मामवातस्य भेषजम् ॥ २६ ॥
पठोगुहाभया चोग्रा देवाद्धातिविषामृता।
कषायमामवातस्य पाचनं रूक्षभोजनम् ॥ २७॥
राम्रा गुडूचीमैरण्ह देवदारुमहौषधम् ।
पिवेत् सर्वानि के बात सामे सन्ध्यस्थिमन्नगे ॥ २८॥

·thin
वनसेने
पिप्पली पिप्पलीमूल चयचिवकनागरे ।
कथितं वारितत्पेय मामबातनिबर्हणम् ॥ २ ॥
शठीविश्वौषधी कल्क वर्षाभूक्काथमयुतम् ।
सप्तराव पिवजन्तु रामवातविनाशनम् ॥३०॥
रामामृतारग्वधदेवादारु विकण्टकरण्इपुनर्नवानाम् ।
क्वाथ पिवेत्रागरचूर्णमिग्र जद्दोरुपार्वत्रिकपृष्टशूले १५॥
मामबाते कथायुक्तं दशमूलीजल पिवेत् ।
खादेहाप्यभया विख गुडूची नागरेण वा ॥ ३२ ॥
चित्रकेन्द्रयवापाठा कटुकातिविषाभया ।
भामाशयोत्यवातघ्न चूर्ण पेयं सुखाम्बुना ॥ २३ ॥
पुनर्नवामृताशुण्ठी शताहाबदारुकम् ।
शटीमुण्डतिकाचूर्ण मारणालेन पाययेत् ।
श्रामबात निहन्त्याशु ग्धसोमुद्धतामपि ॥ ३४ ॥
इति पुनर्नवादि चूर्णम् ।
कर्ष नागरचूर्णस्य कानिकेन पिवेत् सदा ।
श्रामबातप्रथमन कफवातहरं परम् ॥ ३५॥
पक्षमूलकचूर्णन्तु पिवदुर्ण न वारिणा।
मन्दाग्निशूलगुल्मञ्च कफारोचकनाशनम् ॥ १६ ॥
पामबातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिण.।
एक एव निहन्त्या घेरण्डप्रेहकेमरी ॥ ३०॥
एरण्इतनयुत्ता हरतकी भक्षयेबरो विधिवत् ।
प्रामनिलातियुको टडमी वृहारदितो नियतम् ॥ ३८॥
पारग्वधय पवाणि भृष्टानि कटुतेलत' ।
धामप्रानि नर कुर्यात् सूपभनातानि च ॥ ३८॥

·प्रामवाताधिकारः। ४३३ अघ कटिग्रहलचगमाह । वायुः कट्यायित: शुदः सामो बा जनयेट्ठजम् । कटिग्रहः स एवोक्तः पङ्गुः सथिहयाथितः ॥ ४० ॥ तस्य चिकित्सांचाह । शुण्ठीगोक्षुरकः कायः प्रातः प्रातर्निपेवितः । माम बाते कटोशूले पाचनो रुक्प्रणाशनः ॥ ४१॥ यवज्ञारसमायुक्तो मूत्रकृच्छविनाशनः ॥ ४२ ॥ दशमूग्नीकपायेण पिवेहा नागराम्भसा। कुक्षिवस्तिकटोशूले तैलमैरगडसम्भवम् ॥ ४३ ॥ महोपधगुडूच्योस्तु काथं पिप्पलीसयतम् । पिवेटामे सरकोटे कटोशूले विशेषतः ॥ ४४ ॥ विशोध्य रण्डबीजानि पिट्टा क्षीर विपाचयेत् । तत्पायस कटोशूले गृध्रम्यां परमोपधम् ॥ ४५ ॥ शुकतरुवल्यालसहितं गोमुवं स्थापितं तु सप्ताहम् । हिगुबचाशतपुप्पामैन्धवयुक्तेन तेनाथ ॥ ४६ ॥ तत्पुटकेन च हन्यात् कटीज दारुणं पुंसाम् । ग्राममेदो वृदिभवान् विकारांद्यानिलोद्भवान् ॥ ४७ ॥ अमृतानागरगोत्तुर मुण्डतिकावरुणः कृत चूर्णम् । मस्वारणालपीत सामानिलनाशग ख्यातम् ॥ ४८॥ इत्यन्ताद्यं चूर्णम् । रान रण्ड शतावरीमहचरादु.म्पर्णवासामृता , देवाद्वातिविषाभयाघनशठीशुण्ठीकापायः सतः । .

·४३४ वनसेने .. । पीतः सोरुवुतैल एप विहितः सामे सशूलेऽनिले कारुविकपार्खपृष्टजठरे को च वातातिजित् ॥ ४८ । इति लघुरामादिः। रासादातारिमूलञ्च बासकः सदुरालभः । शठीदारुवलामुस्त नागगतिविपाभया ॥ ५० ॥ खदंशाव्याधिधातय मिसिधान्य पुनर्नवा । अश्वगन्धामृताकृष्णा हददारशतावरी ॥५१॥ वचासहचरा चैव चविकाहतोदयम् । समभागान्वितेरेतै राखाविगुग्णभागिकैः । ५२ ॥ कपायं पाययेत् सिद मष्टभागावशेषितम् । शुण्डोचूर्ण समायुक्त माभायेन युतं तथा ।। ५३ अलबुपादिसंयुक्त मुजमोदादिना तथा । यथादोषं यथा व्याधिः प्रक्षेयं कारयेद्रियक् ॥ ५४३ सर्वपु वातरोगेपु सन्धिमजगतेषु च । कुमके वामने चैव पक्षाघाते तथार्दिते ॥ ५५ ॥ जानुजवास्थिपीडासु ग्रधण्याक्ष हनुग्रहे। प्रशस्तधातरत भ्या दुरुस्तम्भे तथाऽसि ॥ ५ ॥ बिडाचीगुलाटीग यिपूचीकोट गीर्षके। अन्वहाही शोपदे च योनिगुकामये तथा ॥ ५७ ॥ पुंसां भेगते रोगे स्त्रीणां बन्ध्यामयेपि छ। योयितां गर्भदं मुग्यं नाम्यस्य परम कचित् ।। मर्वेषां पाचनानान्तु येष्टमेतदि माधनम्। महारानादिको नाना प्रजापतिविनिर्मितः ५८॥ अति महारासादिः।

·प्रामवाताधिकारः।
४३५
रानाविश्वविनानि रुवुकत्रिफला तथा।
दगमूल पृथक् श्यामा क्वाथो वातामयापहः ॥ ६ ॥
पविभेदके चाव्ये अर्दिी वातखलके!
नेत्ररोग शिरशूले ज्वरापस्मारयोस्तथा ॥
मनोभ्रंश च विविधे क्वधितच्च सुखप्रदम् ॥ ११॥
इति रासादशमूलकाथः ।
भलम्बुपागोक्षुरकत्रिफलानागरामृता।
यथोत्तरं भागवह्या श्यामाचूर्णश्च तत्समम् ॥ ६२ ॥
पिवेन्मस्तु सुरातक काश्निकोप्योदकेन वा ।
आमवात जयत्याश रक्तपित्तं सशोणितम् ॥ ६३ म
विकजानूरुसन्ध्यस्थि वरारोचकनाशनम् ।
प्रलंबुपादिकं चूर्णं रोगानीकविनाशनम् ॥ ६४ ॥
हरोतक्यक्षधाचीभिः प्रसिद्धा त्रिफला क्रमात् ।
प्रत्येक तेन वा युञ्जनात् भागवधियथोत्तरम् ॥ ६५ ॥
इत्यलंबुपाद्यं चूर्णम्।
पाभाराम्रागुडूची च शतावरी महौषधम् ।
शतपुष्पाश्वगन्धा चहपुपा दारुकम् ॥६६॥
यवानी चाजमोदा च समभागानि कारयेत् ॥
सूक्ष्मचूर्णमिदं कृत्वा विड़ालपदक पिवेत् ॥ ६७ ॥
कटीग्रहं ग्टध्रसीच मन्यास्तम्भ हनुग्रहम् ।
ये च कायगता रोगा सांस्तांस प्रणाशयेत् ॥१८॥
चूर्णमामादिनामेदं सर्ववातविकारनुत् ॥
इत्याभादिचूर्णम् ।
मलम्ब पागोरुक गुडूचीबदारकम् ।
पिप्पलीवितामुस्ता वरुणं स पुनवम् ॥१८॥

·वङ्गसेने बिफन्लानागरचैव सूक्षाचूानिकारयेत् । मस्त्वारपालतक्रेण पयो मांसरमेन वा। आमवातं जयत्याशु वयथु मन्धिसस्थितम् ॥ ७० ॥ इत्यलम्बु,पाद्यं चूर्णम् । माणिमन्थस्य भागो दो यवान्यास्तावदेव तु । भागास्त्रयोऽजमोदाया नागराद्भागपञ्चकम् ॥ ७१। दश हो च हरीतवयाः अक्षणचूर्णीकृतं शुभम् । मस्त्वारनालतकोण सर्पिपोष्णोदकेन वा ।। ७२ ।। पोते जयत्यामबात गुल्महृहस्तिजान् गदान् । मोहान हन्ति शूलादी नानाह गुदजानि च ॥७३॥ विबन्ध जाठरान् रोगान् तथा वै हस्तपादजान् । वातानुलोमनमिदं चूर्ण बैखानरं स्मृतम् ॥ ७४ ॥ इति वैवानरं घूर्णम्। पुष्यर्थ पयसासाध्यं दनाविण्मूत्रसग्रहै । दोपनार्थ मतिमता मस्तुना वा प्रकीर्तितम् ॥ ७५ मपि गरकल्केन सौवीरकचतुर्गुणम् । सिद्धमग्निकरं येष्ट मामवातहरे परम् ।। ७६ ॥ इति शुण्ठीतम्। नागरकायकल्काभ्यां तपस्व विपाचयेत् । चतुर्गुणेन तनाथ केवलेन जलेन वा ॥ ७० ॥ वातश्लेषमशमन मग्निसन्दीपनं परम् । नागरं तमित्युक्ती कटीगूलामनागनम् । ७८ ॥ इति दितीयगुण्ठीहतम् । हिंगुधिकटुक चव्ध मानिमन्य तथैव च ।

·मामबाताधिकारः। कस्कान् छत्वा पृथक् सर्वान् एतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८ ॥ पारनालाढक दत्वा तत्सर्जािठरापहम् । शूलं विबन्धमानाह मामवात कटिग्रहम् ॥ नाशयेद ग्रहणीदोष मन्दाग्नेदर्दीपन परम् ॥ ८॥ इति कालिकायं पृतम् । शृङ्गवेरं यवक्षावं पिप्पलोमूल पिप्पली। सचव्यं चित्र हिंगु माणिमन्य तथैव च ॥८१॥ फाल्क लत्वा तु मतिमान् एतपय विपाचयेत्। पारनालाढकं दत्वा तत्सर्पिर्जठरापहम् ॥ २ ॥ शूलं विबन्धमानाह सामवातं कटिग्रहम् । नाशयेद ग्रहणीरोग मग्निसन्दीपनं परम् ॥ ८३ ॥ इति शृङ्गावरावं तम् । पिवेदिन्दुष्टतं वापि धान्वन्तरमथापि वा। महाशुण्ठीटतं चैव सामवात पुनः पुनः ॥ ८४ ॥ यत्किञ्चिल खनं सर्पिर्दीपनं पाचनञ्च यत् । तसर्वमामवातेषु योज्यं वा मस्तुना एतम् ॥ ८५ अजमोदमरिचपिप्पलीविडङ्ग सुरदारुचित्रकशताद्धा। सैन्धवपिप्पलीमूलं भागा नवकस्य पलिकाः स्युः ॥ ६ ॥ शुण्ठीदशपलिका स्यात् पलानि तावन्ति वृद्धदारस्य । अभयापलानि पञ्च तचूर्ण कारयेच्छूक्षणम् ॥ ८७ ॥ समगुडबटकानदत चूर्ण वा कोणवारिणा पिषतः । नश्यन्त्यामानिलजाः सर्व रोगाः सुदारुणा: शीघ्रम् ॥ ८८॥ विपूचिकाप्रतितूनी तूनीहृद्रोगाः ग्यध्रसी चोगा । कटिवस्तिगुदस्फुटनं चैवास्थिजइयोस्तोत्रम् ॥ ८॥ खयथुस्तथाङ्गसन्धिषु ये चान्ये चामवातसंभूताः । १ ·वङ्गसेने सर्वे प्रयान्ति नाशं तम इव सूर्याशुविध्वस्तम् ॥20॥ सुबोधनमारोग्य स्थिरतरुण बलीयलितनाशन । कुरुते सतताम्यासाद् गुणानन्यांस्तथा सुबइन् ॥ ८१ ॥ इत्यजमोदादिबटक। चित्र पिप्पलीमूलं यवानीकारवी तथा । विडङ्गमजमोदा च जीरक मुरदार च ॥१३॥ चव्यैलासैन्धर्व कुष्ट रानागोक्षुरधान्यकम् । विफलामुस्तकं व्योपं त्वगुशीर यवाग्रजम् ॥2॥ तान्नीशपत्रं पञ्च सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् । यावन्येतानि 'चूर्णानि तावन्मात्रञ्च गुग्गुलुः ॥ ४ ॥ समयसापागाद निग्धे भाण्डे निधापयेत् । ततो मात्रां प्रयुजीत यथेष्टाहारवानपिEn योगराज इति ख्यातो योगोऽयममृतोपमः। पामवाताव्यवातादीन् कमिदुष्टवणानि च ॥2॥ सीगुल्मीदराना दुर्नामानि विनाशयेत्। पग्निश कुरले दोसि तेजोहविल तथा : यातरोगान् जयत्येप सन्धिमन्नागतानपि ॥20॥ इति योगराजगुम्म तः। मागरस्य पलान्यटो तस्य पलविंशतिः। घोराटकसमायुक्त खण्डस्यार्धगत पनम् ॥2॥ प्योपविजातकदृष्यात प्रत्येक पल पलम् । निदध्याचूर्णित सव सादेदग्निवल प्रति पामवासप्रगमन पलपुष्टिपियर्धनम् । वस्यमायुष्यमोजस्य बनीपलितनागनम् ॥ १... रति राष्ट्रीयफ। .

·प्रामबाताधिकार। ४३८ पल शतं रसोनस्य तिलस्य कुडव तथा। हिंगुत्रिकटुकं चारो हौ पञ्चलवणानि च ॥ १.१ शतपुष्पा तथा कुष्टं पिप्पलीमूलचित्रको। अनमोदायवानी च धान्यकञ्चापि बुद्धिमान् ॥ १०२॥ प्रत्येकञ्च पलञ्चैषा नाचूर्णानि कारयेत् । वृतं भाण्ड़े दृढे चैव स्थापयेहिनपोडश ॥ १०३ ॥ प्रक्षिपत्तलमानीय प्रस्थाई कान्त्रिकस्य च । खादेल्कर्षप्रमाणन्तु तीर्य मद्यं पिवेदनु ॥ १०४ ॥ मामवाते तथा बात साङ्गकाङ्गसस्थिते। अपस्मारोनले मन्दे खासे कासे गरेषु च ॥ १०५ ॥ सोन्मादे वातभग्ने च शूले जन्तुषु शम्यते । इति रमोनपिण्ड । प्रसारिण्या रसे सिद्ध तैलमैरण्डज पिबेत्। सर्वदोपहरञ्चैव कफरोगहरं परम् ॥ १० ॥ इति प्रसारिणीतेलम्। हिपञ्चमूलीनिर्यास फलदध्याम्नकाजिकै । तैल कय्यूरुपाङर्ति कफवातामतगदान ॥ १०७ ॥ हन्ति बस्तिप्रदानेन करोत्यग्निबल महत् ।। १०८॥ इति हिपञ्चमूलाद्य तेलम्। सैन्धर्व यसोराम्रा शतपुष्पायवानिका। वर्जिकामरिच कुष्ट शुण्ठी सौवर्चल विडम् ॥ १८ ॥ बचानमोदाजरण पोप्कर मधुक कणा । एतान्यर्धपलाशानि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत् ॥ ११० प्रस्थमेरंगतैनस्य प्रस्थं स्याच्छतपुष्पजम । काधिक हिगुणं दत्वा मस्तु च दिगुण तथा १११॥

·४४. वङ्गसेने एतत्सत्यसंभारं शनैर्महग्निमा पचेत् । सिद्धमतप्रयोक्ताव्य मामवातहरं परम् ॥ ११२ ॥ पानाभ्यञ्जनवस्ती च कुरुतेऽग्निबलं भृशम् । वातातिवडणे शस्तं कटीजानूरुसन्धिजे ॥ १२३ ॥ शूले हत्यार्बजे चैव वातश्लेपनिपीडिते । वाद्यायामादितानाहे वान्वहद्धिनिपीडिते। अन्यायानिलजान् रोगा नाशयत्याशुदेहजान् ॥ ११४ ॥ इति वृहसैन्धवादितलम् । स्वल्पप्रसारणोतैलं तैलं वा सैन्धवादिकम् । दशमूलागतेलेन वस्तिहान प्रशस्यते । ११५ ॥ तैलस्य दियले दद्यात् काश्निकस्य चतुप्पलम् । दशमूलरस मूत्र पृथक् पञ्चपलानि च ॥ ११ ॥ वचामदनयध्याता शताहाकुष्टसैन्धवैः । पिप्पल्यतिविपासुस्ता रानाकट्फलपीकर: । १११०॥ अवाशिय तत्सर्व मन्थयोत विचक्षणः । प्रस्थाधं प्रथम देयो वस्तिभिरविशतिः ॥ ११८ हितोये च तीये च वर्जयेप्रस्तहयम् । सर्वयातविकार मोहे चाहपणामये ॥ ११८॥ कुक्षी प्रत्यास पृष्ट पु जानुजहाकटोग्रहे। विबन्धानाह रोगेषु शर्कराश्मरीपीड़िते ॥ १२० ॥ भग्नास्थिपष्टगावेषु पिथितेषु चतेषु च। एतनिरूहवमानो निरायाचो महागुए. ॥ १२१॥ इति निकाः दधिमस्य गुडघोर योतकोमापपिष्टकम् । वर्जयेदामवातार्ती माममानपत्रच यत् । १२२ ॥

·मम्वेदनाभ्यननमर्दनाय विधात्रभाश्च मर्म प्रयानि प्रामवाताधिकारः । ४४१ अभिस्थन्दिकराये च ये चान्ये गुरपिच्छलाः । वजनीयाः प्रयत्नेन प्रामपीडादितैनरैः ॥ १२३ ॥ शोकानेपकसंकोच स्तम्भश्वयथुकम्पनम् । हनुग्रहार्टितं खज़ पांगुल्य सप्तवातता ॥ १२४ ॥ मन्धिच्युतिः पर्यभेदो मेटो मज्जास्थिजा गदाः । एते स्थानस्य गाम्भीर्यात् मिध्येयु बनतो नवाः । तस्मान्जयेत्रवान्ये व मुभिपक निरूपद्रवान् ॥ १२५ ॥ इति वङ्गसेने आमवातनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ॥ २७ ॥ अथ शृलनिदानमाह। दोपः पृथक् ममम्तामहन्दः गृलोऽटधा भयेस् । मयंप्येतेषु शूलपु प्रायेण पवनः प्रमुः ॥ १॥ व्यायामयानाटतिमैथुनाच प्रनागराचीसजनातिपानाम् । कलायमुहाढकिकोरदूपादत्यर्थरचाध्यगनाभिघातात् ॥ २ ॥ कपायतितातिविरन्टेनान विरुडयारक गष्कगाकात् । विट्शक्रमवानिन्नयेगगेधानोकोपयामादशिभायमाभ्याय ! बायुः प्रहदो ननयेहि गून हरपाग्यपृयिकामादिगे। जीणे प्रदोषे च धनागमे गीत च की ममुपैति गाटम् ।। मुदर्मुद्दयोपगमप्रकोपी विड्यातमम्हम्पनीदभेदैः । 7. . -.-.

·४४२ वसेने अय चिकित्सामाह । वमन लवनं खेदः पाचनं फलवतयः । क्षारचूर्णानि गुटिका शस्यते शूलशान्तये ॥ ६ ॥ विज्ञायवातशूलन्तु से हस्खेदैरुपाचरेत् । पायसैः शरापिण्डैः सिग्धा पिशितोलटः ॥ ७॥ आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया:जयेत् । तस्य शूलाभिपन्नस्य खेद एव सुखावहः ॥८॥ विल्ल रण्डतिलैः कला गुटिकामतपेपिताम् । वातशूनोपशान्त्यर्थं प्रमृज्यादुष्णया तया ॥८॥ तिलैश गुटिकां छत्वा धामयेज्जठरोपरि। गुटिकायमयत्याशु शूलचैव सुदुस्तरम् ॥१०॥ नाभिलेपानयेच्छूलं मदनः कानिकान्वितः । जीवन्तीमूल कएको वा सतैलः पार्षशूलहा ॥ ११ ॥ बातात्मक हन्त्यचिरण शूलं से हेन युक्तस्तु कुलित्ययूपः । ममैन्धवो व्योषयुतः सलाव: सहिंगुसौवर्चलदाडिममाभ्यः ॥१२॥ बलापुनर्नवैरण्ड वृहतीहयगौसुरम् । सहिगुलवणोपेत सद्यो बातरजापहम् ॥ १३ ॥ इति बलादिचूर्णम्। तुम्य रूण्यभयाहिंगु पोष्करं लवणषयम् । 'पिबेद्यवांबुना बात शूलगुल्मापतम्बको॥ १४ ॥ इति तंबुरादिवर्थम् । हिंग्यम्मकायामलके यवानी चोराभयासेंधतुल्यभागम् । चूर्ण पियहारुणिमण्डमियं शूले प्रहार निसजे शिवाय ! विडमेरहजे मूल फाययित्वा जल पिपेत् ।

·४४४ वगसेने मणिराजतत्ताम्राणि भाजनानि च मर्वशः। . परिपूर्णानि तोयेन शूलस्योपरिनिक्षिपेत् ॥ २६ ॥ विरेचन पित्तहरं च शस्तं रसश्च शस्तः शशलावकानाम् । सतर्पणं लानमधूपयन योगाः सुशोतामधुसंप्रयुक्ताः ॥ २० ॥ शतावरीसयध्यावा बाट्यालकुशगोक्षुरैः ।। शृतशोतं पिवेत् तोयं मक्षौद्रगुड़शर्करम् । पितामृग्दाहगूलन सद्योदाहचरापहम् ॥ २६ ॥ धानधारम बिदाऱ्या वा वायन्ती गोस्तनाम्बु बा। पिवेत् सशर्करं सद्यः पित्तशूल निघूदनम् ॥ २८ ॥ विमालारबधक्काथं सक्षौद शर्करान्वितम् । पाययेद्रत पित्तात दाहशूलनिवारणम् ॥ ३०॥ छद्यी ज्वरे पित्तभवे च शूले धोरे बिदाहे ठपितेऽतिमानम् । यवस्य पेयां मधुना विमियां पिवेत् सुशीतां मनुजः सुखार्थी ॥३१॥ शतावरीरमं चौद्र युक्त प्रात. पिवेबरः । दाहगूलोपशान्त्यर्थ मर्वपित्तामयापहम् ॥ ३२ ॥ वृहत्वी गोक्षुरैरण्ड कुगकाशबालिकाः । पीताः पित्तभवं शल सघोहन्युः सुदारुणम् ॥ ३३ ॥ प्रलियात्पित्तशूनन धावीचूर्ण समातिकम् । सगुडातमियावा गूलं इन्याहरीतको ॥ ३४ ॥ कुगादिमूलयख्याः क्षोरमोदके गृतम् । रतपित्तोयगमन वेदना चोपशाम्यति ॥ ३५ कुगादिमूनारुगपञ्चत्रकन गतावरोकोमलकांबुमाधितम् । त पयम्यूयणपित्तगूलजित् मिता मधूकारणकल्कमाधिनम्। । गाद्य पृतम् । इति पित्तनम् ।

·४४५ शूलाधिकारः। अथ श्मशूलमाह । पानपवारिजकिलाटपयोविकार- मौसक्षुपिष्टकारातिलगा लीभिः । अन्यैर्वलासजनकैरपि हेतुभिय मेभाप्रकोपमुपगम्य करोति शूनम् ॥ ३७ ॥ हल्लासकाससदनारुचिसंग्रसेके- रामाशयेस्तिमितकोटशिरोगुरुत्वैः । भुक्तो सदैव हि रुजं कुरतेऽतिमात्रम् सूर्योदये च शिशिर कुसुमागमे च ॥ ३८॥ -0- अघ चिकित्सामाह। संखेद्यकोष्णमक्षार सात स्तधापरैः । प्रवाप्य कफशूलात मवश्यमुपवारयेत् ॥ ३८ ॥ शायन्न जागलं मांसं सारिष्टं कटुक रसम् । मद्यानि जीर्णगोधूमै कफशूले प्रयोजयेत् ॥ ४० ॥ लवणत्यसयुक्तं पञ्चकोलकरामठम् । सुखोणे नाम्बु ना पानं कफशूले प्रदापयेत् ॥४१॥ लेमशूलहरा पेया पञ्चकोलेन साधिता ॥ ४२ ॥ व्याघ्रो ससिहीफनविल्वमूलं शिलोद्भवं गोक्षुरकञ्च तुल्यम् । एरडमूल हिगुर्ण चे पता पिवेद्यवक्षारयुत कपायम् ॥ ४३ ॥ हत्कुक्षिपार्शानुगत निहन्या च्छूलं नराणां कफ प्रलदम् ।। इति वेमशूलम् । १ अरिष्ट' मेषजवारि कायसाधमरिष्टम् ।

·४४६ ववसेने अथ दद्दलं विदोपजंच शूलमाह। विदोपलक्षणेत विद्याथु लं विदोपजम् ॥ ४ ॥ सर्वेषु दोपेषु च सर्वलिङ्ग विद्याद्भिपक् सर्वभवञ्च शूलम् । सुकष्टमेनं विषवजकल्प विवर्जनीयं प्रवदन्ति तज्ज्ञाः ॥ ४५ ॥ -०- अथ चिकित्सामाह। शहचूर्ण सलवर्ण सहिंगुव्योपसंयुतम् । उपयोदकेन तत्पीतं शूलं हन्ति विदोपजम् ॥ ४६॥ गोमूबसि मंडूरं त्रिफलाचूर्णसंयुतम् । विलिहन्मर्पिभ्यां शूलं इन्ति त्रिदोषजम् ॥ ३७ ॥ विदारीदाडिमरसः सव्योपलवणान्वितः । चौद्रयुक्त जयत्याशु विदोपप्रभवां रजम् ॥ ४८ ॥ एरण्डफलमूलानि वृहतीद्दयगोक्षुरम् । पर्णिन्यः महदेवी च सिंहपुच्छीवालिका ॥ ४८. तुल्यरतैः मृत तोयं यवक्षारयुत पिवेत् । पृथग्दोपभव शूल हन्यारसर्व भवं तथा ॥ ५॥ इत्वेरण्डहादशकः काथः । इति विदोपगलम्। ." . अधामशूलमाह । प्रटोपनासबमीगुरुत्वं स्तमित्यमाना कफप्रसेकः । कफस्य लिनेन समानलिन मामोइव शूनसुदाहरन्ति ।।

·४४७ शूलाधिकारः। अब चिकित्सामाह। आमशूले क्रिया कार्यो कफशूलविनाशिनी। सेव्यमामहर सर्वं यद्यदग्निविवईनम् ॥ ५२ ॥ चित्रकग्रन्थिकरण्ड शुण्ठीधान्यजलैः शृतम् । शूलानाह बिबधेषु सहिंगुविड़सैन्धवम् ॥ ५३ ॥ एरंडविवहहतीदयमातुलुङ्ग पाषाणभित्विकटमूलतः कपाय' । सहारहिंगुलवणोरुपुतैलमियः योण्यसमेद्रहृदयस्तनरुक्षुपेयः ।। ५८ ॥ इत्येरण्डसप्तकः कपाय.। अथ शूलस्थानमाह । तात्मक वस्तिगतं वदन्ति पित्तात्मकं चापि वदन्ति नाभ्याम् । नाभिकुक्षो कफसनिकृष्ट' सर्वेषु देशेषु च सन्निपातात् ॥ ५८ ॥ बस्ता हत्कण्ठपार्खेषु सशूलः कफवातिकः । कुक्षी हवाभिमध्येषु सशूल: कफपैत्तिकः ॥ दाहज्वरकरो धोरो विज यो बातपैत्तिकः ॥६० ॥ एकदोषोत्थितः साध्या कृच्छ्रसाध्यो विदोपजः । सर्वदोपोस्थिती घोरस्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ॥ ६१ ॥ निरह्यमारुतं श्लेष्माकुक्षिपार्थव्यवस्थितः । सामानाटोपसरुद्धः सूचीभिरिव निस्तुदन् ॥ ६२॥ उच्छसित्येव वतण नवाबमभिनन्दति । न च निंद्रामुपेत्येष पार्श्वभूलः प्रकीर्तितः ॥ ६३ ॥ प्रकुष्यति यदा कुचो वह्निमाक्रम्यमारुतः ।

·४४८
वङ्गमेने
सदास्थ भोजनं भुक्तां वातस्तबन पयते ॥ ६४ ॥
उच्छसन्नतिमात्रेण शूलेनाऽहिन्यने मुद्दा ।
शयनेनासने चैव तिष्ठन्तो लभते सुखम् ॥
कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवात् ॥ १५ ॥
कफपित्तावरुवस्तु मारतो रसमूर्छितः ।
इदिखं कुरुते शूल मुच्छासारोधनं परम् । ६६ ।
इच्छूल इति सस्यातो रसमारतकोपतः ॥ ६७ ॥
सरोधात् कुपितो वायुवस्तिं संभृत्यतिष्ठति ।
बस्तिवइणनाड़ीपु ततः शूलोऽस्य जायते ॥
विस्मृबवातसंरोधो वस्तिशूलः ससंजितः ॥ ६८॥
नाभ्यां वरणपाखेंघु कुचौ मेवानुबन्धकः ।
मूत्रमाहत्य ग्रहाति मूवशूनः समारुतात् । हे
वायुः प्रकुपितो यस्य रुक्षाहारस्य देहिनः ।
वातान् रूपदि कोहस्थः मन्दीकत्व त पावकम् ॥ ७० ॥
शूलं संजनयन् शीघ्रं स्रोत पाहत्य मारुतः ।।
दक्षिणं यदि वा वामं कुतिमादायजीर्यते ॥ १॥
सर्वत्र वर्धते क्षिम भ्रमविःसामघोपवत् ।
पिपासावर्धतेतीव भ्रमो मूळ च जायते ॥ २२ ॥
उच्चारितो मूवितय न शान्तिमधिगच्छति ।
विटशूलमेतज्जानीया द्विपक् परमदारुणम् ॥ ७३ ॥
अव चिकित्सामाह।
रमोन मद्यमिय पिवेत्रातः प्रकाहितः ।
वासनेमात गुनं निधन्याडिदीपनम् ॥ ७ ॥

·६४८ शूलाधिकारः। क्षीरोदकं पिवेत्तव पिप्पल्या सगुडान्वितम् । कुक्षिशूलं जयत्न ये च वातकफोद्भवाः ॥ ७ ॥ पटोलत्रिफलारिटः शृतं क्षौद्रयुतं पिवेत् । पित्तश्लेष्मज्वरहर्दि दाहशूलोपशान्तये ॥ ॥ पित्तजे कफजे वापि या क्रिया कथिता पृथक् । एकीक्तत्यप्रयुञ्जीत तां क्रिया कफपित्तजे ॥ ७७ ॥ निदग्धिकाहहत्यी च कुशकाभेक्षुबालिका । खदंष्ट्ररण्डमूलानि बारिणा सह पाचयेत् ॥ पिवेसशर्कराक्षौद्रं शूले पित्तानिलात्मके ॥ ७८ ॥ इति इन्दजं शूलम् । हिंगुसौवर्चलं पथ्या विड़सैन्धवतुम्बुरु । पोकरच पिवेचूर्ण दशमूलीयवाम्भसा ॥ ७ ॥ पार्खहकटिपृष्टानां शूले तन्द्रापतानके। नेमपोत्ये प्रसके च गलरोगे च शस्यते ॥ ८० ॥ इति हिंग्वादिचूर्णम् । तुम्बुरूण्यभैयाहिंगु पोष्कर लवणत्रयम् । यवानो च यवक्षारं विडङ्ग नागरं बचा ॥१॥ वित्तिगुणितं चूर्ण रुवृतैलसमन्वितम् । उणांबुना च तत्पर्य गुल्म बातकफात्मके ॥ २ ॥ उदरैपु विवन्धे च बातविरमुत्ररतसाम् ॥ ८४ ॥ इति वृहत्तुम्बु र्वादिचूर्णम् । तुम्बुरुण्यभयाहिंगु पोकरं लवणवयम्। पिवेद्यवांबुनावात गुल्मशूलापतन्त्रकी ॥ ८५ ॥ विश्वोरुवूकदशमूलयवाम्भमा च दिक्षारहिंगुलवणवयपुष्कराणाम् ।

·वङ्गसेने चूर्ण पिवेदृदयपृष्टकटिग्रहाम- पक्काशयातिमशरुग्ज्वरगुल्मली ॥ ८ इति विवादिचूर्णम्। चूर्ण समं रुचकहिंगुमहौषधानां शुण्ठाबुना कफसमोरणसम्भवासु । हृत्पार्खपृष्टजठरातिविचिकासु पेयं तथा यवरसेन च विड्विवन्धे ॥ ८७॥ क्वायेन चूर्णपानञ्च तव क्वाथप्रधानता। प्रवर्ततेन तेनायं चूर्णापेक्षाच्चतुर्गुणः ॥ ८८ ॥ हिंगुनः स्वल्पमानो समशब्दे सहार्यता ॥ ८॥ इति रुचकादिचूर्णम् । विफलाकाथगोमूव क्षीट्रक्षीररसैः पृथक् । एरंडतैलदिगुणे हितं शान्त्यै विरेचनम् ॥ ८ ॥ हिंगुतलं सलवणं गोमूत्रेण विपाचितम् । नाभिस्थाने प्रदातव्यं यम्य गुल सवेदनम् ॥ २१ ॥ दारहेमवतीकुष्ट शताधा हिगुमैन्धवैः। अम्लपिटः सुखोणेथ शूलातमुदरं दिहेत् ॥ ८२ ॥ इति दारुपटकलेपः। पुनर्नवरंडयवातमीभिः कमजैरस्थिभिरारनान्नः । खिबेरमोमिभिपज्ञा च कार्य: खेदः ममीरातिहरो नराणाम् । ८३ ॥ इति पुनर्नयादिनेदः। तैनमरंड वापि.दगमनम्य वारिण। पोतं निहन्ति माटोयं हिंगुमीवचनान्वितम् । ८४ ॥ ...

·४५१ शूलाधिकारः। पंथ्यां सशक्रयवपुष्करमूलयुक्तां निष्काष्य हिंगुजटिन्तातिपिपासुयुक्ताम्। पोखा सुखोणमय बातरूत शूल- मामोद्भवं कफक्ततञ्च निहन्ति तूर्णम् ॥ ५ ॥ मातुलुङ्गरसो वापि शिग्रुक्काथस्तथाऽपरः । सक्षारो मधुना पीतः पार्थहृदस्तिशुलनुत् ॥ ८६ ॥ मातुलुङ्गरस: सर्पिः सहिंगुलवणान्वितम् । सुखोण पाययेदेत विडिबन्धानुलोमनम् ॥ ८७॥ कुक्षि हत्यार्खशूलेपु वेदना चोपशाम्यति ॥ ८ ॥ पिप्पलो पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः। यवागूर्दीपनीयास्या फुलांनी चोपसाधिता ॥ ८ ॥ सहिंगुतुम्ब रुप्योप यवानीचित्रकाभयाः । सक्षारलवणाचूर्णं पिवेप्रातः सुखांबुना। विण्मूत्रानिलशूलघ्न याचनं वह्निदीपनम् ॥ १०॥ बिल्वमूलमथैरंड चित्रक विश्वभेषजम् । हिंगुसैन्धवसंयुक्त सद्यशूलनिवारणम् ॥ १०१ ॥ मूबान्त्रः पाचितां शुष्कां लोहचूर्णममन्विताम् । सगुडामभयामद्यात् सर्वशूलप्रशान्तये ॥ १०२ ॥ त्रिफलायास्तथा चूर्णं चूर्ण वा काललोहजम् । शर्कराचूर्णसंयुक्तं सर्वशूले निवारणम् ॥ १०३ ॥ कम्बलातदेहस्य प्राणायाम प्रकुर्वतः । कटुतैलाक्तशक्तूनां धूपं शूलनिवारणम् ॥ १०४ ॥ हिंगुत्रिकटुक कुष्ट यवक्षारोऽथ सैन्धवम् । मातुलुङ्गरसो पेतं प्लीहशूलापहं रजः ॥ १०५ ॥ बाते निरूहाः सविरेचनाश्च शोरप्रयोगामधुगधग ·४५२ वङ्गसेन तिमः कषायः कटुकस्तथैव कफेन शूले खलु सनिविष्ट । हिगुसौवर्चल पाठा दी क्षारौ लबणत्रयम् । चुतॊकत्यविधातव्यं भिपजालशुने रसे ॥ १०६ ॥ इच्छुले पार्षशूले च मन्यास्तम्भे सुदारणे । प्रयोज्य कुक्षिशूले च भिषजासिद्धिमिच्छता ॥ १०७॥ इति हिंग्वादो वटकः। एरंडमुल' वृहती वदंष्ट्रा पुनर्नवागोक्षुरकस्य मूलम् । शतावरीहंसपदो बला च महासहाक्षुद्रसहाविदारी ॥१०॥ बिल्वस्य मूल समपालचित्र निदग्धिकाजीवककर्षभौ च । कुशे कुशाख्या सह देवदेवे पचेकपायं जलपादशेषम् ॥१. काधेन कल्क न पचेत्तु धीमानसेन तुल्यं फलपूरकस्य ॥ ११० ॥ उत्कृष्टदोपो यस्य स्याद्यस्य शूलो न शाम्यति । तत्र सर्पिरिटं दद्यात् प्रसयविनिवारणम् ॥ १११... सर्वस्थानगत शूल मैतदन्ति चतुर्विधम् । एरंडायमिदं सर्पिः कृष्णाने येण पूजितम् ॥ ११२ प्रत्येरडाय इतम्। बोजपूरकमेरंड राम्रागोक्षुरक बला । पृथक्पचपन्लान् मागान् ययप्रस्थसमायुतान् ॥ ११३१ वारिद्रोणेन साध्य' स्यात् यावत्पादावशेभितम् । तमस्थं पचेत्तेन कल्क दत्वाक्षसंमितम् ॥ ११४॥ तुम्सुरुण्यमयाहिगु व्योप' सौवर्चलपिड़ा। सैन्धव यावगूकच स्वर्जिका साम्नतमम् ॥ ११५ मन्तुप्रस्थदर्य दयान् सिंह' मृहग्निनाभिपक् । पानमेतत् प्रग सन्ति गूल इन्ति घिदोपजम् । ११५ धातगल यकृच्छ न गुल्ममाहापाई परम् ।

·.
शूलाधिकारः।
४५३
पृच्छल पार्शशूलञ्च अन्चशूलञ्च यद्भवेत् ॥ ११७ ॥
वलवर्णकर हृद्य मग्निसन्दीपन परम् ।
याज्ञवल्कन मुनिना भापित तत्वदर्शिना ॥ ११८॥
इति बोजपूराद्य इतम् ।
ताश्चतुर्गुणो देयो मातुलुङ्गरसो यदि ।
शुष्कमुलककोलाम्न कंषायो दाडिमाद्रसः ॥ ११८ ॥
विडङ्गलवणक्षारं पञ्चकोलयवानिभिः ।
पाठामुलककल्क व सिद्ध भूल मत पृतम् ॥ १२० ॥
हृत्पार्षशुल वै खास कासं हिक्कां तथैव च।।
व्रध्मगुल्मप्रमेहार्थी वातव्याधि विनाशयेत् ॥ १२१ ॥
इति शूलधतम् ।
यस्य नैवं प्रशाम्येत तस्य वस्ति विधिर्मतः ।
नारायणेन तैलेन
प्रसारण्या
तथैव च ॥ १२२॥
वेदना च टपामु ,भानाही गौरवारचीः ।
कासवासी च हिका च शूलस्योपद्वाः स्मृताः ॥ १२३ ॥
व्यायाम मैथुन मद्यं लवणं कटुकानि च ।
वेगरोध शुचिः क्रोध वर्जयेच्छ लवानरः ॥ १२४ ॥
इति वनसेने शूलनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ २८ ॥
अथ परिणामशूलनिदानमाह।
खैनिदानप्रकुपितो वायुः सविहितस्तदा ।
कफपित्ते समाहल शुलकारीमवेहली ॥१॥

·४५४ घनसन भुक्त जीयेति यच्छल तदेव परिणामजम् । तस्य लक्षणमप्येतत्समासन विधीयते ॥२॥ याधानाटोपविगमूत्र विबन्धारतिवेपनः । स्निग्धोणे : प्रशमं याति वातिक तहदेशिपक ॥ ३ ॥ तृणादाहारतिखेद कटुम्ललवणोत्तरम् । शूलं शीतगमप्राय पैत्तिक तहदेझिपक् ॥ ४ ॥ छर्दिहल्लाससंमोह खल्परुग्दीर्घसन्ततिः । कटुतिप्तोपशान्तौ च तद्विज्ञेय कफात्मकम् ॥ ५ ॥ समृष्टलनणं बुध्वा दिदोष परिकल्पयेत् । त्रिदोपजममाध्य" स्यात् क्षीणमांसबलाइनलम् ॥ ६ ॥ म. अथ चिकित्सामाह। लहुन प्रथम कुर्य्या हमनं सविरेचनम् । बस्तिकर्मपरं चात्र पक्तिशूलोपशान्तये ॥ ७ ॥ निरूहो बाजिगन्धा च मधुतैलिकवम्तयः । निम्यकाथेन वमनं कटुतुम्योरसेन वा CR पटोलपत्रकाथेन कारयेलोदकेन वा। प्रियंगुपवकायेन हित मोचरसेन वा ॥ ८ ॥ यश्चाद्वादिकयोगेन वमनं परिगम्यते । पीत्वा च चीरमाकण्ठमदनकायमंयुतम् ॥ १० ॥ कान्तारकस्य पोएडम्य कोमकारप्य वा रमम् । परिणामगूलगान्त्यर्थ यमनाय प्रयोजयेत् ॥ ११ ॥ दन्ती च विहताग्यामा फर्णिकाकटुकाया। भोलिकानागरं चूर्ण लेनेरइजेन वा : .

·४५५
शूलाधिकारः।
युक्त विरेचनं सद्यः पक्तिशूलनिवारणम् ॥ १२ ॥
विडङ्ग तंडुल व्योपं वृहद्दन्ती सचित्रकम् ।
सर्वाख्येतानि चाहृत्य सक्षपचूर्णानि कारयेत् ॥ १३ ॥
गुड़ेन मोदकं कृत्वा भक्षयेप्रातरुत्थितः ।
उष्णोदकानुपाचनं च दद्यादग्निविवर्धनम् ॥ १४ ॥
नवेचिदोपज शूलं परिणामसमुद्भवम् ॥ १५ ॥
इति विड़ङ्गाद्यो मोदकः ।
नागरगुडतिलकल्क पयसासंसाध्ययः पुमानद्यात् ।
उग्रं परिणति शूलं तस्य नश्यति विरात्रेण ॥ १५॥
एरण्डबगिशवूक वर्षाभूगोचरं समम् ।
अन्तर्दग्धा पिवेदगि रुष्णाभिः शूलशान्तये ॥ १६ ॥
शबूकर्ज भस्म पीतं जलेनोणे न तत्क्षणात्।
पतिज विनिहन्त्येतच्छ लं विष्णुरिवासुरान् ॥ १७ ॥
भगवूकापगञ्चैव पञ्च वै लवणानि च ।
• समांगे गुटिका सवा कलम्बुकरसैन वा ॥ १८ ॥
प्रातभॊजनकाले वा भक्षयेच्च यथा वलम् ।
शूलादिमुच्यते जन्तुः सहसा परिणामजात् ॥ १८ ॥
विष्णुकान्तामूलकल्कः पीत: सस्तशर्करः।
पयसाशमयत्वाश शूलं पतिसमुद्भवम् ॥ २० ॥
यः पिवति सप्तराव शक्तूनेकान् कलाययूपेण ।
जयति परिणामगूनं शमवेत्तज्जल वा प्रयोजितम् ॥ २१॥ .
पलानि वीणि शकालोहचुर्णात्पलइयम् ।
रसाजनात्यलञ्चैकं लोहसिंघातकात्पलम् ॥ २२ ॥
सर्वः समं शर्करा च मधुना च परिम्मतम् ।
सर्वमेतत्समाहृत्य मोदकान् कारयेद्विपक् ॥ २३ ॥

·वङ्गसेने ४५६ तान् भक्षयेच यत्नेन शूले गुल्मे हृदामये। विशेषतः पक्तिशूले शोथे पांडुगदे भ्रमे ॥ २४ ॥ टुर्नाम्नि कासे कच्छ्रे च प्रमेहाश्मरिहदिषु । अग्निमांन्ये स्मृतिभ्रंश पोनसेऽर्धावभेदके ॥ २५ ॥ इति शंबूकाद्या मोदकः। कृष्णामया लोहचुर्ण विलिहन्मधुसर्पिषा। परिणामोद्भवं शूलं सद्यो हन्ति सुदुस्तरम् ॥ २६ ॥ इति कृष्णावं लोहम् । पथ्या लोहरजः शुण्ठी तचूर्ण मधुसर्पिषा। परिणामभव हन्ति वातपित्तकफात्मकम् ॥ २७ ॥ इति पथ्यालोहम्। त्रिफलां लोहचुर्णन्तु यष्टीमधुकमेव च । मधुसर्पियुत लियाच्छल हन्ति विदोपजम् ॥ २८ ॥ ६ इति त्रिफलावं लोहम् । अनन्ताम्नं रसं लोई प्रत्येकं संस्कृतं पलम् । सर्वमेतत्समादृत्व ग्रहीयाल्कुशलो भिषक् ॥ २८ ॥ प्राज्ये पलहादशके दुग्धे वत्सरसंख्यके । चिया तव पचेचूणे सुपूतं घनतन्तुना ॥ ३० ॥ विडङ्ग विफलावडीन् विकटून्या तथैव च । पिष्टा यलोनिमतानेतान्यया संमिथिताबयेत् ॥ ३१॥ ततः पिदा शुभे भांडे स्थापयेत्तु विचक्षणः । पात्मनः शोभने वधि पूजयित्वा रविं गुरुम् ॥ ३२॥ लेन मधुना मामं भक्षयेमापकादिकम् । पष्टी मापान क्रमेणेव वर्धयेत्तु समाहितः ॥ ३३ ॥ अनुणनच दुग्न नारिकेलोदकैन च ।

·परिणामशूलाधिकारः। ४५७ जीर्णशर्करशाल्यन्न मुहुमांसरसादयः ॥ ३४ ॥ रसायनानऽविरुद्धा न्यानन्यान्यपि कारयेत् ॥ ३५ ॥ हृच्छूल पार्खशूलञ्च आमवातं कटिग्रहम् । गुल्मशूल प्लीहशूल यतच्छु ल विशेषत ॥ २६ ॥ अग्निमान्य क्षयं कुष्ट कासं खासं विचर्चिकाम् । अश्मरी मुत्रकृच्छच्च योगेनानेन नश्यति ॥ ३७॥ इति चतुस्समो लोहः। विताचित्रकं मुस्तं त्रिफलानुपणं तथा । एकैकस्य समोभाग स्तदों रसगन्धयोः ॥ ३८॥ लोहाचिकं विभागानां भङ्गस्तदिगुणो भवेत् । एतत्सकलचूर्णन्तु चुर्णयित्वा विचक्षणः ॥ ३८ ॥ विफनायाः कपायेण गुटिकां कारयेद्विपक् । तत्रैक भक्षयेत्प्रात भक्तवारिपिवेदनु ॥ ४० ॥ पक्तिशूल त्रिदोषस्थ मम्लपित्तवमिं ज्वरम् । इच्छ ल पार्खशून्नञ्च वस्तिकुक्षिगुटे रुजम् ॥ ४१ ॥ कासं श्वास तथा कुष्ट ग्रहणीदोषनाशनम् । यक्त्म्मोहोदरञ्चैव राजयक्ष्मज्वरापहम् ॥ ४२ ॥ इति भक्तवारिगुटिका। अक्षामलकशिवानां स्वरसैः पक्कं सुलोहजञ्च रजः । सगुड यद्यपभुक्तो मुञ्चति त्रिदोषजं शूलम् ॥ ४३ ॥ इति त्रिफलाय लोहम् । सामुद्र सैन्धव क्षारोरुचुकं रोमकं विडम् । दन्ती लोहरजः कि विवच्छ रणकं ममम् ॥ ३४ ॥ दंधिगोमूत्रपयसा मन्दपायकपाचितम् । तद्यथाग्निवलं चूर्ण पिवेदुणेन वारिणा ॥ ४५ ॥ .

·वनसेने जीणेऽजीर्ण त भनीतमांसादिकृतसाधितम् । नाभिशून' यलच्छूल' गुल्मप्लीहशतञ्च यत् ॥ ४६॥ विद्रध्यष्टीलज हन्ति कफवातोद्भव तथा । अब नरयितु मजीर्ण ग्रहणीगदम् ॥ ४॥ शूलानामपि मर्वेषा मौपधं नास्त्वतःपरम् । परिणामसमुस्थस्य विशेषेणान्तकं स्मृतम् ॥ ४ ॥ इति सामुद्राय चूर्णम्। सपिप्पलीगुड सपिः पचेत् क्षीरचतुर्गुणे । विनिहन्त्यम्नयित्तञ्च शूलच्च परिणामजम् ॥ १८॥ इति गुडपिपलीता। साधेन कल्कोन च पिम्पलीनां सिद्ध त माक्षिकसंप्रयुक्तम् । चोरानुपानं विनिहन्यवयं शूल प्रसाद परिणामसञम् ॥ ५० ॥ इति पिप्पलीटतम् । नीहस्य रजसो भाग स्त्रिफलायास्त्रयस्तथा। गुडस्याटी तथा भागा गुमन्मूवं चतुर्गुणम् ॥ ५१ ॥ एतसवन्तु विपचेट गुडपाकविधानवत् । लिहेच तयया शतिः शये गुले च पाकने । ५२. इति लोहादितहः। .कोनन्दिकङ्गवरचपनाचार: ममं चूर्णितम् । मडूरं सुरभोजनेटगुपिते पत्ताय मान्द्रीसतम् । ५३ ॥ तत् पादेहगनादिमध्यचिरतो प्रायेण दुग्धाय न । जेतुं पातकफामयान् परिणती गुनं हि शूनानिय उति फोनादिममा .

·. परिणामशूलाधिकारः। ४५८ यवक्षारं कणाशुण्ठी कोलग्रन्थिकचित्रके। पलप्रमाणमादाय प्रस्थं लोहस्य किटकम् ॥ ५५ ॥ शनैः पचेदाविलेपं गोमूत्राष्टगुणेन च । ततोऽक्षमावान्वटकान्योजयेसप्तरात्रकम् ॥ ५६ ॥ भक्षयेभोजनस्याग्रे मध्ये भुक्तवतस्तथा। सर्पिः क्षीररसोपेतैरसैीगलजैः शुभैः ॥ ५७ ॥ विनिहन्त्वम्लपित्तञ्च शूलञ्च परिणामजम् । मर्वशूलगदांथांश नाशयत्येप वीर्यवान् । सभीमबटको ोप योगराजः प्रकीर्तितः ॥ ५८॥ इति भीमबटकमंडूरम्। लोहकिदृपलान्यष्टी गोमूत्रस्याढके पचेत् । क्षीरप्रस्थेन तसिद्ध पक्तिशूलहरं नृणाम् ॥ ५ ॥ इति क्षीरमंडूरम् । संगोध्यचूर्णितं कृत्वा मंडूरस्य पलाष्टकम् । शतावरीरसस्याप्टी दनथ पयसस्तथा ॥ ६०॥ पलान्यादाय चत्वारि तथा गव्यस्य सर्पिपः विपचेत् सर्वमेकत्र यावत्पिण्डत्वमागतम् ॥ ६१ ॥ सिद्धन्तु भन येन्मध्ये भोजनस्याग्रतोऽपि वा। वातात्मकं पित्तभवं शूलच्च परिणामजम् ॥ विनिहन्त्येह योगेऽयं मंडूरस्य न संशयः ॥ ६२ ॥ इति शतावरीमंडूरम् ! विडङ्गचिव चव्यं विफलावूपणानि च । नयभागानि सर्वाणि लोइकिट्टसमानि च ॥ ६३ ॥ गोमूत्र द्विगुणं दत्व मूवाद्विगुणितं गुड़म् । गनर्मुद्दग्निना पल्का मुसिई पिण्डतां गतम् ॥ ६४ ॥ 1 .

·वसेने स्निग्धे भांडे विनिक्षिप्य भक्षयेत् कोलमात्रया । प्रामध्यान्तक्रमणैव भोजनस्य प्रयोजितः ॥ ६५ ॥ योगोऽयं शमयत्याश पक्तिशूल सुदारुणम् । कामलापांडुरोगच शोथं मन्दाग्निनामपि ॥ ६६ । अशांसि ग्रहणीरोगं कृमिगुल्मोदराणि च । नाशयेदम्लपित्तं च स्थौल्यं चाप्यपकर्षति ॥६॥ वर्जयेच्छुकयाकानि विदायम्बकटूनि च । पक्तिशूलान्तकी ह्येव गुडो मंडूरसंजकः ॥ शूलार्तानां कृपाहतो स्तारया परिकीर्तितः ॥१८॥ इति तारामंडरगड़ा। वर्षाभूवरुणोमान लोहकिन्तु पूतकम् । भांगी च समभागानि मूत्र दशगुणे पचेत् ॥ ६८ अन्त—मविपक्केन मधुसर्पियुतं लिहन् । बाताधिकं तथा पित्त इन्दजं श्लेष्मजं तथा । एप विदोपज हन्ति शूल हि परिणामजम् ॥ ७० ॥ इति पुनर्नवादिमंडूरम् । वापणं विफलाचव्यं विड़गानलजीरकम् । गृहीमुस्तं देवकाष्ट कारवीधान्यतुम्बु रु १ ॥ दन्तीचित्तयोर्मूल ग्रन्थिकं गजपिप्पली। वगैलापवर्क चूर्ण मर्यमदंपल पृथक् ॥ ७२ ॥ ग्टडीयाइन्धपापाण केगर चाक्षसम्मितम् । मंडूरम्य विगुदम्य पनानां पञ्चविगतिः ॥ ०३ सला चूर्ण ततः सूक्ष्म स्वरमावयेत्तु तम् । फटककेगराज यथ्यातानममुद्रः । ७४ ॥ धाषीफनरमप्रस्यं मूवमष्टगुणं तया ।

·. . .परिणामशूलाधिकारः। दत्वा विपाचयेत्ताव द्यावत्पाकञ्च गच्छति ॥ ७५ ॥ खाटेदग्निबल मत्वा परिहारविवर्जितः । बातलेणोद्भव शूल मलपित्त सुदारुणम् ॥ ७६ ॥ प्लीहानमुदरं गुल्म ग्रहणीपांडुकालाम् । कमीना सि कुष्टानि शोषस्थौल्यमरोचकम् ॥ ७७ ॥ ये बातप्रभवारोगा ये च पित्तकफोद्भवाः । •तान् सर्वान्नाशयत्याशु भास्करस्तिमिर यथा ॥ ७८ ॥ बाषणं नामविख्यातं वहेर्दीप्तिकरं परम् । इति वृहचूापणाद्य मंडुरम् । नारिकेलस्य तोयञ्च लवणेन प्रपूरितम् । विपक्वमग्निना सम्यक् परिणामजशूलनुत् ॥ ७ ॥ बातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिक सानिपातिकम् ॥८० ॥ इति नारिकेललबणम् । विफलासुस्तकं व्योष विडङ्ग' पुष्करं वचा । चित्रकं मधुकं चैव पलांश घणनचूर्णितम् ॥८१ ॥ अयशूर्ण पलान्यष्टी गुग्गुलोस्तावदेव तु । प्रातर्विलिय भुञ्जानोऽजीर्णेऽस्मिंस्तु जयेट्ठजम् ॥ २॥ जोर्णान्नसम्भवं शूलं पांडुरोगं हलीमकम् । श्रामवातं तथा गुल्मं श्वयधुं विषमज्वरम् ॥ ८ ॥ इत्ययोगुग्गुलुः । खिन्नपीडितकूष्माण्डा तुलाधं मृष्टमाज्यतः । *प्रस्थाई तुल्यखण्डल पचेदामलकीरसात् ॥ ८४ ॥ प्रस्थे सुखिन्नकूमाण्ड रसप्रस्थं विघयन् । दापाकं गते तस्मिंशूर्णीकृत्य निधापयेत् ॥ ८५ ॥ हे हे पले कणाजाजी शुण्ठीनां मरिचस्य च ।

·वनसेने पलं तालीशधान्चाक चातुर्जातकमुस्तकम् ॥ ८६ ॥ कर्पप्रमाणं प्रत्येक प्रस्थाई माक्षिकस्य च । पक्तिशूलं निहन्त्य व दोपत्रयक्तञ्च यत् ॥ ८७॥ छर्यम्लपित्तमूछाय कासशासावरोचकम् । दृछूल रतपित्तञ्च पृष्टशूलञ्च नाशयेत् ॥ ८८ ॥ रसायनमिदं येष्टं खण्डामलकसंज्ञकम् ।। इत्यामलकखण्डः। अर्णोविकारनिर्दिष्टो लेहो लोहामृताइयः । परिणामशूलशान्त्यर्थ कर्तव्यः संप्रजानता॥ ८ ॥ . -- अघान्नद्रवशुलनिदानमाह । जोऽजीयंत्यजीर्ण वा यच्छ लमुपजायते । पध्याऽपथ्यप्रयोगेन भोजनभोजनन वा ॥ न शम याति नियमात् सोऽन्नद्रव उदाहतः ॥२०॥ अथ चिकित्सामाह। अमट्रवाग्ये शूले तु न तावर स्वास्थ्यमयुते । यायकटुकपित्तास मनन छर्दयेद्रवम् ॥ ८१ ॥ यान्तमाये रजत्पित्ते शूलमाशु प्रगाम्यति । पित्तातं यमन कार्य कफातच विरेचनम् ॥ ८२॥ अन्नद्रये च तत्काय जरत्पित्ते यदीरितम् । प्रामपफागये शुः गच्छेदनद्रवः शमम् ॥८३॥ मापेण्डरी ममधुका सुम्बिनातेलपाचिताम् । ताही मपिपा बादे दनयनिपीड़ितः॥ ८४.' धावीफलभ चूर्ग नयपूर्गममायुतम् ।

·अन्नद्रवाधिकारः।
४६३
यष्टीचूर्णन वा युक्तं लिह्यात् क्षौद्रेण तहदे ॥ ८५ ॥
श्यामाकतंडुलैः सिद्ध सिद्ध कोद्रवतंडुलैः ।
प्रियगुतंडुलैः मिई पायसं शार्कर हितम् ॥ ८६ ॥
गौडिक सोरणं कन्दं स्मांड वापि भक्षयेत् ।
कलाययवशक्तून्या शतन्वा लाजसम्भवान् ॥ ८॥
कुलित्यशतानयवा दनाऽद्याद्विस्तरेण तु ।
चणकानामधवाशान् कोद्रवस्योदनं तया ॥४८॥
गोधूममंडकं तत्र सर्पिपा गुडसंयुतम् ।
ससितं शीतदुग्धे न मृदितं वा हितं मतम् ॥ ८ ॥
पटोलपत्रयूपेण खादेचणकशक्तूयान् ।
भृष्ट्वा वा चणकान् सादे टुंजावानय निस्तुपान् ॥ १००।
कलायान्वा निराहार स्तृपितः क्षीरपो भवेत् ॥ १०१ ।।
अन्नद्रवो टुशिकिस्यो दुर्विज्ञेयो महागदः ।
तस्मात्तस्य प्रशमने परं यत्न समाचरेत् ॥ १०२ ॥
अन्तद्रवे चरत्पित्ते वह्निर्मन्दो भवेद्यतः ।
तस्मादनानि पानानि दोपनीयानि कारयेत् ॥ १०३ ॥
कलायमवगोधूम श्यामाका: कोरदूषकाः ।
रोजमापाः
स्थूलमापाः कुलित्या: कङ्गणीयवाः ॥ १०४ ॥
भोजनाचे प्रशस्ताय पुराणाः सप्रियङ्गवः ।
दधिलुप्सरस चोरं गव्यमा समाहिपम् ।
घृतं पुराणं शाकाय वास्तुको निन्वपल्लवाः ॥ १०५ ।।
'कौंटकारवेलानां पत्राणि स्वरमन्य वा।
यानि कानि प्रयोज्यानि कासमदंफलानि च ॥ १०६ ॥
वहिंगो हरिणामस्या रोहिताः सपिचलाः ।
'एतस्मिन्नामये शस्ता मतामुनिचिकित्सकैः ॥ १०७ ॥

·४६४ वसेने गुड़ामलकयध्यानां चूर्ण प्रत्येकाः यलम् । विपल लोहकिदृस्य तत्सर्व मधुसपिपा ॥ १०८॥ समालोद्य ततः खादे दक्षमावं प्रमागतः । आदिमध्यावसानेषु भोजनस्य निहन्ति तत् ॥ १०८ अनट्वं रजत्यित्त मन्त्रपित्तं सुदारुणम् । परिणामसमुत्यच्च शूलं सवत्सरोसितम् ॥ ११० ॥ इति गुड़मण्डूसा कलायचूर्णी भागौ हौ लोहकिदृस्य चापरः । कारवेलपलाशानां रसेनैव विमर्पयेत् ॥ ११ ॥ कर्यमात्रां ततश्चैकां भक्षवेदगुठिकां नरः। मएडानुपानासाहन्ति जरपित्तं सुदुर्जयम् ॥ ११२ ॥ इति कलायचूर्णगुटिका। एरण्डसप्तक पेयं इपुपाद्यं सदाहितम् । धान्वन्तरं सकौमारं कृतं रमायपञ्च यत् । इति संवेपतः प्रोकमबद्रनचिकित्सितम् । अनट्रवेऽपि यत्रोक्तं जरत्पित्ते पित्तदितम् । इति बङ्गसेने परिणाममूलान्नद्रवनरपित्तनिदान चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ २६ ॥ अयोदावर्तनिदानमाह। वातपिएम बम्भार घयोहारसमीन्द्रिय । वृत्तृगामामनिट्रागांत्योदायर्तमम्भवः ।।

·उदावाधिकारः। ४६५ बातमूत्रपुरीषाणां सङ्गामानं क्लमो रुजः । जठरे बातजायान्य रोगाः स्युर्बातनिग्रहात् ॥ २॥ आटोपशूली परिकर्तिका च सद्भः पुरीषस्य तथो बातः । पुरोपमास्यादथवा निरेति पुरोपवेगेऽभिहते नरस्थ ॥ " वस्तिमेहनयोः शूल' भूवक, शिरोरुजा। विनामो वहाणानाहः स्याल्लिङ्ग मूत्रनिग्रह ॥ ४ ॥ मन्यागलस्तम्भशिरोविकारा जृम्भोपघातात्पवनात्मका स्युः । तथाचिनासावदनामयाब भवन्ति तीव्राः सह कर्णरोगैः ॥५॥ पानन्दर्ज वाप्यथ शोकजं वा नेत्रोदकं प्राप्तममुञ्चतो हि । शिरो गुरुवं नयना मयाथ भवन्ति तीव्राः सह पीनसेन ॥ ६ ॥ मन्यास्तम्भः शिरः शूल मर्दितार्धावभेदको। इन्द्रियाणाच दौर्बल्य क्षवयोः स्यादिधारणात् ॥ ७ ॥ कण्ठास्यं पूर्णत्वमतीव तोदः कूजय वायोरथवा प्रहतिः । उदारवेगेऽभिहिते भवन्ति अन्तोर्विकाराः पवनप्रसूताः ॥८॥ कण्डू कोठारुचिव्यङ्ग शोफपांडामयन्वराः । कुष्टविसर्पहृल्लासाः छर्दिनिग्रहजादगा: ॥ ८ ॥ मूत्राशये के गुदसुष्कयोय शोथो रुजा मूत्रविनिग्रहय । शुक्राश्मरीतत्स्रवणं भवेञ्च ते ते विकाराभिहतेति शुक्र १०॥ तन्द्राङ्गमारुचिविभ्रमाश क्षुधाभिघातात् कशाता च दृष्टः । कण्ठास्य शोष वयावरीधस्तुणाभिघातावृदयव्यथा च ॥११॥ श्रान्तस्य निःखासविनिग्रहण हृद्रोगमोहावथवापिं गुल्मः । जृम्भाङ्गमर्दाक्षि गिरोऽतिजाध निद्राभिघातादथवापि तन्द्रा ॥१२ ढणादितं परिलिन क्षीणं शूलैरुपद्रुतम् । शक्लहमन्त मतिमान दावर्त्तिनमुत्सृजेत् ॥ १३ ॥ -- ·बङ्गसेने अघ चिकित्सामाह। . सर्ववेतेषु विधिवटु दावत्तषु कृतम्रगः । वायोः क्रियाविघातव्या खमार्गप्रतिपत्तये ॥१४॥ पुरोपजे तु कर्तव्यो विधिरानाहिकथयः । क्षारवैतरणौ वस्ती युञ्जयादव चिकित्सकः ॥ १५ ॥ सौवर्चलायां मदिरां मूत्र त्वभिहते पिवेत् । एलो वाप्यय मद्येन धीर वारि तथा पिवेत् ॥ १६ ॥ टुस्पर्शा स्वरसं वापि कपायककुभस्य च ।, एर्वारुबोज तोयेन पिवेदर लवणीकृतम् ॥ १७ ॥ शर्करेचुरसं क्षीरं ट्राचारसमथापि वा।। सर्वत्र व प्रपुचीत मूषक्तच्छाश्मरीविधिम् ॥१८॥ रोहखेदैरुदावतं जृम्भज समुपाचरेत् । अयुमोचोऽयुजे काय: सिग्धस्विवण्य देहिनः । क्षवजे चवपत्रेण प्रापस्थेनानयेत् क्षयम् । तयोर्ध्वजवुकेऽभ्यङ्गः खेदो धूमः समावृतः ॥ २० ॥ उहारजे क्रमोपेतं नैहिकं धूममाचरेत् । वस्याघातं यथा दोपं सम्यक् मेहादिभिर्जयेत् ॥ २१॥ सक्षारलवणोपेत मभ्यग वाऽव दापयेत् । वस्तिशुद्धिकरं मिदं पतर्गुणजलं पयः ॥ २॥ प्रायारिनागात् कवितं पीतवन्तं प्रकामतः । रमयेयुः प्रियानायः शुक्रोदावर्तिन परम् ॥ २५॥ पवाभ्यदायगाहय मदिरावरणायुधाः । शालिपयो निहाय हित मैयुनमेव च ॥ २४ ॥ सुविधाते हित सिंध मुणमस्पांदुभोजनम् ।

·उदावताधिकारः। कृष्णाघाते पिवेन्मन्य यवागू वा मुशीतलम् ॥ २५ ॥ रसेनाद्यातुविधान्तः श्रमखासातुरो नरः । निद्राधात पिवत् क्षीरं सुप्याञ्चेष्टकथारतः । २६ ॥ अथ निदानमाह। वायुः कोष्टानुगो रूक्षैः कपायकटुतिक्तको भोजनैः कुपितः सद्य उदावः करोति च ॥ २७ ॥ वातमूत्रपुरीपाणि कफमेदो वहानि च । स्रोतांस्युदावर्त्तयति पुरीषं चापि वर्त्तवेत् ॥ २८ ॥ ततो पस्तिशूलार्की छलासाऽरतिपीडितः। वातमूत्रपुरीपाणि कृच्छ्रेप लभते नरः ॥ २८ ॥ खासकांसप्रतिश्याय दाहमोहपाज्वरान् । वमिहिकाशिरोरोग मनः श्रवणविभ्रमान् ॥ .वहनन्यांच लभते विकारान् वातकोपजान् ॥ ३०॥ अथ चिकित्सामाह। उदावर्तिनमभ्यक्तं खिन्नगात्रमुपाचरेत् । वर्तिकास्थापनखेद बस्तिरेचनकर्मभिः ॥ ३१ ॥ अहसुधापनतिलादिगाक ग्राम्यौदकानूपरसैर्यवानम्। रन्यैश्च सृष्टानिलमूत्रविभिरद्याप्रसबागुडसीधुपायी ॥ ३२ ॥ क्षारचिवकहिग्वाम्न वेतसैदनैर्मता। यवागूः साधिता वापि तत्रारखधकैः पलैः ॥ ३३ ॥ श्यामादन्ती द्रवन्ती नुक् महाश्यामाऽमतावितत् ।

·सप्तलाशहितीखेता राजवृक्षः सतित्वकः । काम्पिल्लक करञ्जव हेमक्षीरीत्ययं गण: ॥ ३४ ॥ सर्पिस्तैलरजः हाथ कल्क वन्यतमेषु च । उदावतोंदरानाह विषगुल्मविनाशनः ॥ ३५ ॥ बल्मोकनृत्तिकामूलं करञ्जस्य फलत्वचम् । पिष्ट्वा मूत्रेण सिद्धार्थ मुदावर्तप्रलेपनम् ॥ २६ ॥ हरीतकीयवक्षार पीलूनि त्रिता तथा । धृतथूर्णमिदं पेय मुदायतविनाशनम् ॥ ३७॥ हिंगुकुटबचावर्जि विडशेति बिरुत्तरम् । मदोन चाथ पिप्पल्या मूलकानां रसेन वा । भुल्का निग्धमुदावा हातगुक्ष्मादिमुच्यते ॥ ३८ ॥ हिंगुमाक्षिकसिन्धूल्य : पत्ता वर्ति सुनिर्मिताम् । वृताभ्यक्तां गुदे दद्या दुदावर्तविनाशिनीम् ॥ ३८ ॥ इति हिंग्वाद्या वर्तिः। मदन पिप्पलीकुष्ट' वचागौराय सर्पपाः । गुड़धीर समायुक्ता फलवर्तिः प्रथस्यते ॥ ४० ॥ इति फलर्तिः। पागारधूममिन्धून्य तेलयुक्ताम्नमूलकम् । सुणं निर्गुण्डिपत्र' या स्विन्ने पायो क्षिपेक्षुधः ॥ ४ ॥ खंडं पन वितासममुपकुल्या कर्पचूर्णित सूक्ष्मम् । प्राग्मोजने ममधु विड़ालपटक निहलानः ॥ ४२ ॥ एतहाटपुरोपे पित्तकफातं च विनियोज्यम् । स्वादुपयोग्योऽयं चूर्णा नाराचको नामा:४३ इति नाराचपूर्णम्। सय्योपं पिम्पनीमून विहन्तो सचित्रकम् । - ·उदावर्त्ताधिकारः। '४६८ तचूर्ण गुडसंमिश्र भक्षयेत् कल्पमुत्थितः ॥ ४४ ॥ एतद गुडाष्टकं नाम बलवर्णाग्निवर्हनम् । शोधोदावर्तगुल्मघ्नं शोहपांडामयापहम् ॥ ४५ ॥ इति गुड़ाकष्टम्। मूलक शुष्कमाईच वर्षाभू पञ्चमूलकम् । भारेवतफलञ्चाशु पल्का तेन तं पचेत् ॥ तत्पीयमानं शमयेदुदावर्तमसंशयम् ॥ ४६ ॥ इति मूलकायं एतम्। स्थिरादिवर्गस्य पुनर्नवायाः संम्याकपूतीककरंजयोच । सिद्धः कपाये दिपलांशिकानां प्रस्थो वृतात् स्याप्रतिबदवाते ॥४७॥ इति स्थिराव कृतम्। यन्महावजक सर्पि गुलिमनां विहितं च यत् । उदरिणामशेपेण तदुदावर्त्तिने हितम् ॥ ४८॥ उदावतॊदरगदे पर सर्पिर्यदीरितम् । एतद् द्विविचतुर्मासान् दद्यादुष्णांबुना भिषक् n sen बाव्यक्षीररसैः सेव्यं यच्च वातानुलोमनम् । वातभैलवणाद्यैव रसायरनमाचरेत् ॥ ५० ॥ इति वङ्गसेन उदावर्त्तनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥३०॥ अधानाहनिदानमाह । श्रामं पक्षहानिचितं क्रमेण भूयो विबई विगुणानिलेन । प्रवर्त्तमानं न यथावमेनं विकारमानाइमुदाहरन्ति ॥१॥ . ४० ·वसेने तस्मिन् भवत्यामसमुद्भवे च तृष्णाप्रतिश्याय शिरोविदाहाः। आमाशये शूलमथो गुरुत्वं हृत्स्तम्भमुद्गारविघातनञ्च ॥ २॥ स्तम्भः कटिपृष्टपुरीपमुवे शूलोऽथ मुर्छा शक्तश छर्दि। खासश्च पक्वाशयजे भवन्ति तथालसोक्तानि च लक्षणानि ॥३॥ वृषणार्दितं परिक्तिनं क्षीणं शूलैरुपद्रुतम् । शवहमन्तमतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ॥ ४ ॥ -०- अथ चिकित्सामाह। आमोद्भवे वातमुपक्रमेत संसर्गभक्तक्रमदीपनीयैः। विपुचिकायामभिकीर्त्तितानि द्रव्याणि वैरेचनिकानि चापि ५... विहरीतकीश्यामा मुहीक्षीरण पेपयेत् । वटिकामूबपीतास्ता थेष्टाथानाहभेदिकाः ॥ ६ ॥ इति त्रिहत्ताद्यावटिका। मदनं पिप्पलीकुष्ट वचागौराय सर्पपाः । गुड़होरसमायुक्ताः फलवतिः प्रशस्यते ॥७॥ पानाई च गुदे शूलं कुनिशूलकमेव च । तस्य वातमुदावत्तं योगेनानेन गाम्यति ॥८॥ इति फलवर्तिः। रामठधूमविडव्योप गुडमूखविपाचिता। गुदगुष्ट समा वतिविधयानाहशूननुत् ॥ ८ ॥ इति रामठाद्यावत्तिः । वित् रुपाहरीतयो विचतुष्पञ्चभागिकाः । गुटिकागुइतस्यास्तु विविधधगदापहाः ॥१० इति विहदायागुटी।

·पानाहाधिकारः।
४७१
वर्तिसिंकटुकसैन्धव सर्पपग्रहधूममदनकुष्टफलेः।
मधुनि गुड़े वा पो विदधीतांगुष्टपरिमाणा ॥ ११ ॥
बर्तिरियं दृष्टफला शनैः प्रणिहिता गुदे ताभ्यता।
; आनाहोदावर्त्तशमनीजठरगुलमनिवारणी ॥ १२ ॥
इति त्रिकटुकाद्यावर्तिः।
रित्तराहिंगुवचा सकुष्ट' सुपर्चिका चैव विडङ्गचूर्णम् ।
सुखांबुनानाहविपूचिकार्ति हृद्रोगगुलमोर्ध्वसमीरणेषु ॥ १३ ॥
इति दिरुत्तराहिंग्वाद्यं चूर्णम् ।
हिंगूनगन्धाविडशुण्ठयजाजी हरीतकीपुष्परमूलकुष्टम्।
यथोत्तरं भागविक्षद्धमेतत् प्लीहोदरानाहविपूचिकासु ॥१४॥
इति हिग्वाद्यं चूर्णम् ।
वचाभयाचित्रकयावसूकान् सपिप्पलीकातिवियान् सकुष्टान् ।
उष्णांबुनानाहविमूढ़वातान् पीत्वा जयेदाशरसौदनाशी ॥ १५ ॥
इति वचाद्यं चूर्णम् ।
पानाहेऽपि प्रयुजीत उदावतहरी क्रियाम् ॥
इति वङ्गीन आनाहनिदानचिकित्साधिकारः
4
समाप्तः ॥ ३१ ॥
.
अथ गुल्मनिदानमाह ।
दुष्टावांतादयोऽत्यर्थं मिथ्याहारविहारतः ।
कुर्वन्ति पञ्चधा गुल्म कोष्टान्तर्ग्रन्थिरूपिणम् ॥ १ ॥
तस्य पञ्चविध स्थानं पार्खहृदस्तिनाभयः ॥ २॥
दस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः ।
हत्तययोपचयवान् सगुल्म इति कीर्तितः ॥ ३ ॥

·४ वसेने सव्यस्तै यते दोषैः समस्तैरपि चोच्छितः । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां नेयोरतोन चापरः ॥ ४ ॥ उदारवाहुख्यपुरीपबन्धस्तृश्यचमत्वान्तबिकूजनानि । आटोपमायानमपाकशक्तिरासबगुल्मस्य वदन्ति चिह्नम् ॥ ५ ॥ अरुचिः कच्छविण्मूल बातश्चान्त्रविकूजनम् । आनाहया बातत्वं सर्वगुल्मेषु लक्षणम् ॥ रूक्षानपानं विषमातिमात्र विचेष्टन वेगविनिग्रहस।। शोकाभिधातोऽतिमलक्षयच निरनता चानिलगुल्महतः । यत् स्थानसंस्थानरुजाविकल्पं विडातसंगं गलवक्रशोपम् ॥ ७ ॥ श्यावारुणत्वं शिशिरवरच इत्कुक्षिपाखीसशिरोरुजञ्च । करोति जीर्णेऽत्यधिक प्रकोपं भुङ्क्ते मृटुवं समुपैति यय ।। वातामगुल्मो नच तत्र रूक्षं कयायतित कटु चोपसेवेत् ।। . अथ चिकित्सामाह। प्रारीव वातिके गुल्मे सुखिग्ध खेदितं नरम् । रेचितं नेहरेकैश निरूहेः सानुवासनः । उपाचरीझिपक् प्राज्ञो मात्राकालविवेकतः ॥ १.. मातुतुङ्गरसोहिंगु दाडिमं विडमैन्धवम् । सुरामण्डेन दातव्यं बातगुल्मरुजापहम् ॥ ११॥ मागरापलं पिष्ट हे पले चिवकम्य च । •तिलस्यक गुड़पन चोरणोणेन पाचयेत् । वातगुल्ममुदायत्तं योनिशूलध नागयेत् ॥ १२॥ . -- हिंगुमीवर्चसं गुण्ठो दाडिम मासपेससम् ।

·गुल्माधिकारः। ४७३ . खासहृद्रोगशमन मिदं स्यादिगुपञ्चकम् ॥ १३ ॥ इति हिंगुपञ्चकम्। स्वर्जिकाकुष्टसहिता क्षार: केतकिजोऽपि वा। पीतस्तैलेन शमयेद् गुल्म पवनसम्भवम् ॥ १४ ॥ पिवेदैरण्डतैलं वा वारुणीमण्डमिथितम् । तदेव तैलं पयसा बातगुल्मी पिवेबरः ॥ १५ ॥ पञ्चमूलकपायेण सक्षारण शिनाजतु । पिवेत्तस्थ प्रयोगेन वातगुल्माविमुच्यते ॥ १६ ॥ वातगुल्मप्रतिकार प्रकुप्यति यदा कफः । शस्तमुलेखनं तत्र चुदिाच कफापहाः ॥ १७॥ यदि कुप्यति वा पित्तं विरेकस्तत्र भेपजम् । दोपघ्नरप्यऽशान्तौ च गुल्म शोणितमोक्षणम् ॥ १८ ॥ पणं त्रिफलाधात्री विड़नचव्यचित्रकैः । कल्क रेतैर्धत सिद्धं सक्षीरं वातगुल्मनुत् ॥१८॥ इति वापणार्य ष्टतम् । हपुधाव्योपपृथ्वीका चव्यचित्रकसैन्धवैः । साजाजीपिप्पलीमूल दीप्यकैर्विपचेद पृतम् ॥ २० ॥ सकोलमूलकरसं सक्षार दधिदाडिम् । तत्पर वाततुल्यानं शूलानाहविमोक्षणम् ॥ २१ ॥ योन्य#ग्रहणीदोपखासकासारुचिज्वरान् । पार्श्ववस्तिशूलञ्च पृतमतधपोहति ॥ २२ ॥ पञ्चादीनि च यत्र स्युर्द्रयाणि नेहसम्बिधौ। तत्र स्नेह समान्याहु राक् स्याञ्च चतुर्गुणम् ॥ २३ ॥ इति हपुपायं तम्। चित्रकव्योपसिन्धूल्य पृथ्वीकाचव्यदाडिमः । .

·वङ्गसेने
दीप्यकग्रन्थिकाजाजी हबुषाधान्चक: समैः ॥ २४ ॥
दध्यारनालबदिर मूलकस्बरसदृतम् ।
तपिवेदातगुल्माग्नि दौर्बल्याटोपशूलनुत् ॥ २५ ॥
इति चित्रकायं एतम् ।
हिंगुसौवर्चलव्योप विड़दाडिममापकैः ।
पुष्कराजाजिधान्याम्न वेतसक्षारचिवकैः ॥ २६ ॥
शठीबचाजगन्धेला खरसैथ विपाचितम् ।
शूलानाहहरं सर्पि देना चानिलगुल्मिनाम् ॥ २७ ॥
इति हिवायं तम्।
तित्तिरांच मयूरांथ कुक्कुटांगैव बर्तिकान् ।
मर्पिः शालिप्रसनाथ बातगुल्म प्रयोजयेत् ॥ २८
इति बातगुल्म
1
अथ निदानमाह।
कटुम्लतीक्ष्णोष्णविदाहिरूक्ष क्रोधातिमद्यार्कहताशसेवा।
प्रामाभिधातो रुधिरं प्रदुष्ट पैत्तस्य गुल्मस्य निदानमुलाम् ॥२८॥
ध्वरः पिपासा बदनाङ्गरागः शूल महज्जार्यतिभोजने च ।
खेदो विदाहो व्रणयच्च गुल्म: स्पर्शासह पैत्तिकगुलमरूपम् ।
अघ चिकित्सामाह।
काकोन्यादि महातित वासादी: पित्तगुल्मिनम् ।
सेपित मंमयेत् पचात् योजयेदम्तिकगीणा ॥ ११ ॥

·गुल्माधिकारः।
४०५
मधुकं चन्दनं द्राक्षा पयसा मधुकं मधु ।
पिवेत्तंडुलतोयेन पित्तगुलमोपशान्तये ॥ ३३ ॥
--
अथ पक्वगुल्मलक्षणमाह ।
गुरुः कठिनसंस्थानो गूढमांसोत्तराययः ।
अबिबण: स्थिरथैव सपको गुल्म इष्यते ॥ ३४ ॥
दाहशूलादिसंक्षोभ स्वपनागाऽरुचिज्वरैः ।
विदह्यमानं जानीयाद गुल्म तमुपनाइयेत् ॥ ३५ ॥
--
पक्के तु व्रणवत्कार्य व्यधशोधनरोपणम् ।
स्वयमूर्ध्वमधो वापि स चेहोपः प्रपद्यते ॥ २६ ॥
हादशाहमुपेक्षेत रक्षन् बैद्यैरुपद्रवान् ।
परञ्च शोधनं सर्पि:शुद्ध समधुतितकम् ॥ ३० ॥
जले दशगुण साध्यं वायमाणाचतुप्पलम् ।
पञ्चभागस्थितं पूतं कल्क: संयोज्य कार्पिकैः ॥ ३८ ॥
रोहिणोकटुकासुस्त चायमाणा दुरालभा ।
ट्राचातामलकीबीरा जीवन्तीचन्दनोत्पलैः ॥ ३८ ॥
रमस्यामलकानाञ्च क्षीरस्य च पृतस्य च ।
एतानि पृथगष्टाष्टी दत्वा सम्यग्विपाचयेत् ॥ ४० ॥
पित्तगुलम रक्तगुल्म बीसपं पैत्तिकं ज्वरम् ।
हृद्रोग कामलां कुष्ट हन्यादेतदतोत्तमम् ॥ ४१ ॥
इति वायमाणाद्यं तम् ।
ट्राक्षां मधुकखर्जूरं विदारी मशतावरीम् ।
झपकाणि त्रिफ नां गाठोत्पलमंमिताम् ॥ ४२ ॥

·वङ्गसेने
जलाढ़के पादशेपे रसमामलकस्य च ।
तमित्रसंक्षीरमभया कल्कपादिकम् ॥ ४३ ॥
साधयेत्तु तं सिद्ध शर्कराक्षौद्रपादिकम् ।
प्रयोगादातगुल्मन सर्वपित्तविकारनुत् ॥ ४४ ॥
इति.ट्राक्षायं तम्।
शालिगोशगदुग्धञ्च पटोलं मिथितं दृतम् ।
द्राक्षापरूपकं धात्री खरं दाडिमं सिता ।
पथ्यार्थ पैत्तिके गुल्म बलातैलञ्चयोजयेत् ॥ ४५ ॥
इति मित्तगुल्मः।
अथ निदानमाह ।
शीतं गुरुस्निग्धमचेष्टनञ्च संपूरणं प्रखपनं दिवा च ।
गुल्मस्य हेतुः कफसम्भवस्य सर्वस्तु दृष्टो निचयात्मकस्य ॥ ४६ ॥
स्तै मित्यशीतज्वरगावसादहृल्लासकासाऽरुचिगौरवाणि ।
शैत्यं रुगल्पा कठिनोन्नतत्वं गुल्लस्य रूपाणि कफात्मकस्य ॥४॥
अथ चिकित्सामाह।
स्रोपनाहनखेद तीक्षणसंसनबस्तिभिः ।
योगेश बातगुल्मोत: सेमगुल्ममुपाचरेत् ॥ ४८॥
तिलेरण्डातसीवीज सर्पपैः परिलिप्य च ।
भगुल्म मयःपाः सुखोपणः खेदयेद्विपक् ॥ ४८
पञ्चमूलीगृतं तोयं पुराणं वारुणीरमम् ।
कफगुल्मे पिवेकाले जोणं माध्वीकमेव च ॥ ५० ॥
यवानीचूति सक्र बिड़ेन सवपीरुतम्।
पिवेसन्दीपनं बात भूवबर्थोऽनुलोमनम् ॥ ५१॥

·गुल्माधिकारः। ४७७ पिप्पली पिप्पलीमूल चव्यचित्रकनागरैः। पलिकः स यवचारै हतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५२. क्षीरप्रस्थेन तत्सपि ईन्ति गुल्म कफात्मकम् । ग्रहणीपांडुरोगन सीहकासच्चरापहम् ॥ ५३ ॥ इति क्षीरपट्पल हतम् । सव्योपचारलवणं दशमूलशृतं पृतम् । कफगुल्म जयत्याश सहिंगविड़दाडिमम् ॥ ५४ ॥ इति व्योपाद्यं दृतम्। मल्लातकानां द्विपल' पश्चमूलपलोम्मितम् । साध्य विदारिगवाव्य मापोथ्य सलिलाढके । ५५ ॥ पादावशेषे पूते च पिप्पली नागरं बचा। विडङ्ग' सैन्धवं हिंगु यावशूक विडं शठी ॥ ५६ ॥ चित्र मधुक राम्रा पिट्वा कर्षसमान् भिषक् । प्रस्थश्च पयसो दला तपस्थं विपाचयेत् ॥ ५॥ एतस्मातक सर्पिः कफगुल्महर परम् । शोहपांडामयखास ग्रहणीकासरोगनुत् ॥ ५८ ॥ इति भल्लातकटतम्। विहतात्रिफलादन्ती दशमूलं पलोन्मितम् । जले चतुर्गुणे पत्का चतुर्भागे स्थिते रसे ॥ ५८ ॥ सपिरैरंडज तैलबीरं तत्र प्रयोजयेत् । सस्निग्धी मिथकः मेहः सचौद्रः कफगुल्मनुत् ॥ ६ ॥ कफवातविकारेषु कुष्टप्लीहोदरेषु च । प्रयोज्यो मिश्रकः नेहो योनिशूले तथाधिके ॥ ६१ ॥ इति मिश्रका में इः। जलद्रोणे विपतम्या विंशतिः पञ्च चामयाः । ।

·४७८ बदसैने दन्त्याः पलानि तावन्ति चित्रकस्य तथैव च ॥ १२ ॥ अष्टभागावशेपन्तं रस पूतमधिथयेत् । दन्ती समं गुड पूर्त दद्यात्तत्राभयाय ताः ॥ ६३ तैलार्धकुडवं चैव विस्तायाश्चतुष्पलम् । चूर्णितं चाईपलिकं पिप्पलोविश्वभेषजम् ॥ ६४ ॥ तमाय लेहवच्छीते तम्मिस्सैलसमं मधु । क्षिपेचूर्ण पलञ्चैकं त्वगैलापत्रकेमरात् ॥ ६५ ॥ ततो लेहपल लिट्दा जग्धा चैकां हरीतकीम् । सुखं विरिच्यते निग्धो दोपप्रस्थमनामयः ।.६६ गुल्म जयथुमगांसि पांडुरोगमरोचकम् । हृद्रोगग्रहणीदोपान् कामलां विषमज्वरान् ॥ १७ ॥ गुल्म प्लीहानमानाइ मतान् हन्त्युपसेविता ॥ इति दन्तीदरीतक्यावलेहः। कुलित्यान् जीर्णशानीच पष्टिकानवजाङ्गलान् ! मध्यतैलतं तक कफगुल्में प्रयोजयेत् । इति कफगुरुः अब संसर्गनानाह। निमित्तनिङ्गानुपलभ्यगुल्मे ममर्जज्ञे दोपवलावलञ्च । प्यामितिद्वानुपनभ्यगुरुमांस्त्रीनादि दीपकल्पनार्थम् ti हिंगुधिकटुयं पाठां हपुपामभयां गठीम् । अजमोदाजगन्धे च तित्तिडी चानवेनमम ... दाडिम पीकर धान्य मजाजीचिवर्फ वचाम् । दो भारी पवनय चैकन योजयेत् । ०१॥

·४७८ . गुल्माधिकारः। चूर्णमेतत्प्रयोगव्य मनपानेष्वानव्ययम् । प्राग्भुक्तमथवा पेय मोनोष्णोदकेन च ॥ ७२ ॥ पार्खहृद्दस्तिशूलेषु गुल्मे बातकफात्मके । आनाहे भूत्रकृच्छ्रे च शूले च गुदयोनिजे ॥ ७३ । ग्रहण्यर्थी विकारेषु प्लीहपांडामयेऽरची। उरोविबन्ध हिकायां कासे श्वासे गलग्रहे ॥ ७ ॥ भावितं मातुलुङ्गस्य चूर्णमेतट्रसेन वा । बहुशो गुटिका कार्याः कार्पिकाः स्युस्ततोऽधिकम् ॥ ७५ ॥ इति हिग्वादिचूर्णम् । हिंगुग्रन्यिकधान्यजीरकबचा चव्याग्निपाठाशठी। हक्षाने लवणत्रयं त्रिकटुकं चारहयं दाडिमम् ।। पथ्या पीकरवेतसाम्लहपुपाजाज्यस्तभिः कृतम् । चूर्णं भांवितमेतदा करसैः स्याहीजपूरट्रवैः ॥ ७६ ॥ गुलमाभानगुदांकुरग्रहणिकोदावर्त्तमंत्रान् गदान प्रत्याधानगदोदराश्मरियुतांस्तूनीद्वयारोचकान् । रुस्तम्भमतिभ्रमच मनसो वाधिय॑मष्टोलिकाम् मत्यष्टिलिकया सहापहरते प्राक् पीतमुष्णाम्बुना ॥ ०७॥. हत्कुतिवद्दणकटीजठरान्तरपु बस्तिम्तनांसफलकेषु च पार्खयोछ । शूलानि नाशयति बातबलासजानि हिग्वाद्यमाद्यमिदमाखिनसंहितोक्तम् ॥ ०८ इति द्वितीयहिंग्वायं चूर्णम् । गुल्मवान्मदिरामण्डैः स्तै लमैरण्ड पिवेत् । बलासे प्रवले बाते पित्ते तु चोरसयुतम् ॥ ७८ ॥ इति संसृष्टगुल्मः । •.

·वङ्गसेने अथ निदानम् । महारज दाहपरीतमश्मवत् घनोवत शीघ्रविदाहि दारूणम् । मन. शरीराग्निवलापहारिणं त्रिदोपज गुल्ममसाध्यमादिशेत् ॥५०॥ ०- अघ चिकित्सामाह। धीमानुपाचरेदगुला प्रत्यास्यायविदोषजम् । सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोपत्रो विधिर्हितः ॥ १॥ धावीफलानां स्वरसे पडङ्ग' विपचेवृतम् । शर्करासैन्धवोपेतं तदितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ २ ॥ इति धात्रीफलकं तम्। इति विदोषगुल्मः । लखनं दीपनं स्निग्ध मुष्ण बातानुलोमनम् । हणञ्च भवेदन तद्वितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ ८ ॥ गुल्मिनामनिलशान्तिरूपायैः सर्वशो विधिवदाचरितव्या । मारुते तु विजिते समुदीयं दोपमल्पमपि कर्मनिहन्यान् । सुखोजाङ्गलरमाः मुस्निग्धाव्यसैन्धवाः । कटुविकसमायुक्ताः हिताः पानेषु गुल्मिनाम् ॥ ५ ॥ कुम्भीपक टकाखेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् । उपनाहाय कर्तव्याः मुखोणाः साषणादयः" स्थानायसेको रहस्य बाहुमध्ये गिराव्यधः ! खेदानुलोमनचैव प्रशस्त मर्वगुल्मिनाम् ॥८॥ स्रोतसामार्दवं कला जिवा भारतमुल्षणम् । भित्वा विषय गुल्मस्य स्वेदो गुरममपोहति ।।

·गुल्माधिकारमा ४८१ . बल्लूरे मूलकं मत्स्यान् शुष्कशाकांथ वैदलम् । न खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च ॥ ८८ जलवातच मनुज गुरिमनञ्च निरहयेत् ॥८॥ -.- वचाबिडाऽभयाशण्ठी हिगुवष्णाग्निदीप्यकाः । दिविषट् चतुरेकाष्ट सप्तपञ्चांशिकाः क्रमात् ॥ १॥ चूर्ण मद्यादिभिः पोत्तं गुल्मानाहोदरापहम् । शूलार्शः श्वासकासन ग्रहणोदीपनं परम् ॥ ८२ ॥ इति वचार्य चूर्णम् । पाठानिकुम्भरजनी विकटुत्रिफलाग्निकम् । लवण वृक्षवीजञ्च चूर्ण गोमूत्रसाधितम् ॥ ८३ ॥ घनीभूते तु बटिका हावा खादेत्त, गुल्मवान् ।' गुल्मप्लीहाग्निसादांय नाशयेयुरपतः ॥८४ म हिङ्गपुष्करमूलानि तुम्बुरूणि हरीतकीम् । श्यामां विड़ सैन्धवञ्च यवक्षारं महौषधम् ॥ २५ ॥ यवकाथोदकेनैव तभ्रष्टन्तु पायवेत् । तेनास्य भिद्यते गुल्मः समूलः सपरिग्रहः ॥ ६ ॥ वचाहरोतकीहिङ्ग, सैन्धवं साम्बवेतसम् । यवक्षार यवानीश्च पिबेटुणेनं वारिणा ८७ ॥ एतदि गुस्मनिचय समूल सपरिग्रहम् । भिन्नतिसप्तराचेण व वृद्धि करोति च ॥ ८८ ॥ बातवर्षो निरोधे वा मामुद्रा कसर्पपैः । हात्वा पापो विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तरः ॥ ८en खादेद्दाप्यंकुरान् भृष्ट्वा पूतीकन्टपंक्षयोः ।

·४८२
वनसेने
पिवेत्तिहन्नागरंवा सगुड़ा वा हरीतकोम् ॥ १० ॥
गुग्गुलु विकृतां दन्ती द्रवन्ती सैधवं वचाम् ।
मूत्रमद्यपयो द्राक्षा रमैवीच्य यथा बलम् ॥ १०१ ॥
क्षारहयानलव्योष नीलीलवणपञ्चकम् ।
चूर्णितं सर्पिषापेयं सर्वगुल्मोदरापहम् ॥ १०२ ॥
पड्भिः पलेर्मगधजाफलमूलचव्य
विश्वौषधज्वलनयावककल्कपक्कम् ।
प्रस्थं तस्य दशमूलरुवूकमार्गी
क्वाथेन वा पयमि दनि च पटपलाख्यम् ॥१३॥
मुखोदारूचिभमप्दरबजिमाद-
कासज्वरक्षयशिरोग्रहणीविकारान् ।
सद्यः शमं नयति ये च कफानिलोत्यान्
तानाशु नाशयति दुर्जयमग्निमान्यम् ॥ १० ॥
इति भार्गीपट्पलकं तम् ।
दन्त्याः चतुष्पलरसे पिटदन्तीशिलाटुभिः ।
पचे प्रस्य घतागुल्म प्लीहपांड्डार्तिशूलनुत् ॥ १५ ॥
विदर्क होचोर कम्पिलैय पनांशकः ।
सेन्चवादिपन्नोपेतैः हविः कुडरमम्भमि ॥ १०६ ॥
पकममात्पियेत्कर्ष मुद्यवार्यनुपानकम् ।
मगुल्मीदरवमि नमनं विन्दुमन्नकम् ॥ १०७ ॥
इति बिन्दुतम् ।
पिडदाडिममिन्धून्य हुतभुग व्योपजीरकः ।
मिद सीवचनचार चुमाहवाग्ववेतमः ॥ १०८॥

·गुल्माधिकारः। ४८३ बोजपूररसोपेतैः सपिर्दधिचतुर्गुणम् । साधितं दधिकं नाम्ना गुल्मोहत्पार्शगूलनुत् ॥ १०८ ॥ इति दधिकटतम् । नीलिनी त्रिफलां रानां बला कटुकरोहिणीम् । पचेहिडङ्ग व्याघ्रीञ्च पलिकानि जलाढके ॥ ११० ॥ तेन पादावशेपेण एतप्रस्थं विपाचयेत् । टनः प्रस्थेन संयोज्य सुधाक्षीरपलेन च ॥ १११॥ ततो तपन्नं दद्या यवागूमंडूमिथितम् । जीर्णे सम्यग्विरिक्तञ्च भोजयेद्रसभोजनम् ॥ ११२ ॥ गुल्मकुष्टोदरव्यंग शोफपांडामयज्वरान् । वित्र प्लीहानमानाह वृतमेतदापोहति ॥ ११३ ॥ इति नीलिनीटतम् । वचापुष्करकुष्ट ला मदनामरसिन्धुजैः । काकोलीदयध्यात मेदायुग्मकुटन्नटः॥ ११४ ॥ पाठाजीरकजीवन्ती भार्गीचन्दनकटफले: । सरलागुरुविल्वाम वाजिगन्धाग्निदिमिः ॥ ११५ ॥ विड़गारखधश्यामा विन्मागधिकादिभिः । पिष्ट स्तैलं पचेत्क्षोरे पञ्चमूलीरसान्विते ॥ ११६ ॥ गुल्मानाहाग्मिान्द्यार्थी ग्रहणीमूत्रमङ्गिनाम् । अब्बामनविधी युक्तं शस्यतेऽनिलरोगिषु ॥ ११७ ॥ इति वचा तैलम्। शठीपुष्करमूलञ्च दन्तीचित्रकमाढकी। शृङ्गवर वचाञ्चैव पलिकानि ममाहरेत् ॥ ११८॥ त्रिहत्तायाः पलं कुया चीन् कपांचव हिंगुनः । .

·मवेतसगठीपुष्करहपुपानाजीपथ्याः। संचूर्ण, मातुलझामग बहुशः परिभाव्य गुटिका: कारयेत् । ततः मातरकका धानरोगी च भक्षयेत् । एवं खलु योगो गुल्ममामकामारोचकहदोगान हरति पर्य नन्तून् प्रति प्रयोगात्यर्थमुपयुध्यत इति। रति ४८४ वङ्गसेने पलं हि लवणानाञ्च यवक्षारपलं तथा ॥ ११ ॥ सद्यः पुष्करमूलस्य दन्ती चित्रकयोरपि । हे हे पले तथा शुण्या हे पले चाम्लवेतसात् ॥ १२ ॥ यवान्यजाजीमारिचं धान्यकं गिरिकर्णिका। उपकुञ्चिकाजमोदा च कुर्यादईपलोमितान् ॥ १२१ ॥ हरीतकीपले वे च विड़ा दाडिमं तथा। मातुलुङ्गरसेनैव गुड़िका: कारयेद्भिपक् ॥ १२२ ॥ एकान्तासाच हे तिस्रो गुटिकास्ताः सुखांबुना। अम्र्मयैश्च पातव्या वृतेन पयसाऽथवा । १२३ ॥ एताः काढायनेनोक्ताः गुटिका गुल्मभेदिकाः । अर्शी हृदग्रहणीरोग कमिनाञ्च विनाशिकाः ॥ १२४ । ' गोमूत्रेण निहन्युय मेष्पगुलम चिरोत्थितम् । चोरेण पित्तगुलमन्तु मद्येन सैमबातिकम् ॥ १२५ ॥ त्रिफलारसमूत्राभ्यां निचयं सानिपातिकम्। रक्तगुलमञ्च नारीनां पयसाकारमेण तु ॥ १२६ ॥ इति काढायनगुटिका। हिंगुत्रिकटुकवचाजमोदा धान्याजगन्धा दाडिमतित्तिडीश पाठाचित्रकचव्यसैन्धविडसीवर्चलयवक्षारसनिका पिप्पलीमा हिंग्यादिवटिकामकार संस्कृतेनोतः। .

·. गुल्माधिकारः। ४८५ अपामागपलांगानां तथै वेचरमस्य च । महर्कयोर्मातुलुङ्ग कुटजस्याग्निकस्य च ॥ १२७ ॥ तिलसर्पपमूलानि दग्ध्वा भस्मानि कारयेत् । गोजाविण्मूत्रसहितं सर्पिस्तै लसमन्वितम् ॥ १२८ ॥ ब्रूपणं पिप्पलोमूल चित्रक शुष्कमूलकम् । मूर्वामतिविषां पाठां कुष्ट भल्लातकानि च ॥ १२८ ॥ चव्यं पूतिकरनञ्च विल्व' कटुकरोहिणीम् । ही क्षारी पञ्चलवर्ण समभागानि कारयेत् ॥ १३ ॥ सन्नीयचूर्णलवणैः शनैर्मुद्दग्निना पचेत् । तदग्निचूर्ण निधूम सत्वा चूर्ण सुशीतलम् ॥ १३१ ॥ अगुलीग्रहमालोद्य सुरामंडेन पावयेत् । 'मस्त्वारणालमूवस्तु युक्तः स्यादातगुन्मनुन् ॥ १३२ ॥ शूलबातोदरप्लीहयांडामय किलासकम् । हन्यादारोग्यलवणं प्रशस्तं वाफवातनुत् ॥ १३३ ॥ इत्यारोग्यलवणम् । नादेयो कुटजार्कशिग्रु वृहतो मुग्विल्लभल्लातक । व्यात्रीकिंशकपारिभद्रकजटाऽपामार्गनीपाऽग्निकान् । वामामुष्ककपाटलां सलवणां दग्ध्वा जले पाचितम् । हिंग्वादिप्रतिवापमैतदुदित गुन्लोदराष्टीलियु ॥ १३४ ॥ इति नायीक्षारः। कोमो हिंग्वादिर्यस्य प्रतिवापः क्रियते । हिंगूगगधाविडशुण्ठाजाजी हरीतकीपुष्करमत कुष्टम्। भागोत्तरं चूर्णितमेतदिष्टं गुल्मोदराजोगविपूचिकाम् ॥ १३५ ॥ इति मामान्यविधिः ।

·४८६ वसेने अथ निदानमाह। नवप्रसूता हितभोजनाया या चामगर्भ विसजे हती वा। बायुर्हि तस्याः परिग्रह्यरतं करोति गुल्म सरुजं सदाहम् ॥१३६॥ पैत्तस्य लिङ्गन समानलिङ्ग विशेषणञ्चाप्यपरं निबोध । यः स्पन्दते पिण्डित एव ना विरासशूलः समगर्भलिङ्गः ॥ सरोधिरः स्त्रीभव एवगुल्मो मासे व्यतीते दशके चिकित्स्यः ११३०० . अथ चिकित्सामाह । रौधिरस्य तु गुल्मस्य गर्भकालक्रमेण च । सुस्निग्धखिन्नकायायै योज्यं स्नेहविरेचनम् ॥ १३८ ॥ शताद्वाचिरविल्वत्वज् दारुभांकणाभवः । कल्कः पीतो जयेगुल्मतिलवायेन रतजम् ॥ १३८॥ तिलकाथो गुड़योप हतभागीयुतो भवेत् । पानं रक्षाभवे गुल्म नष्ट पुप्पे च योपिताम् ॥ १४० ॥ पीतः सुरारसी युक्त्या मदिरा वाऽऽशु गुल्मनुत् ॥ १४१ ॥ 'मुंडिरे चनिकाचूर्ण शर्करामाक्षिकान्बितम् । विदधीताम्रगुल्मिन्चा मलसंरचनाय च ॥ १४२ ॥ विशेषमपरञ्चाय्या: शृणुरक्तप्रभेदनम् । पलाशचारतोयेन मर्पिः सिद्ध पिवेच्च सा ॥ १४३॥ यमिनपसर चारतोयसाध्यतादिषु। फेनीहमस्य निप्पत्ति नष्टदुग्धममारुते । १४४ ॥ स एव तस्य पाकस्य कालो नेतरलक्षणः ॥ इति पलागधारहतम्। फहारमुत्पल पमं कुमुद मधुयटिका। . . . .

·गुल्माधिकार। ४८७ पत्काम्बुनाथ तत् क्वाथं जीवनीयोपकल्पितम् ॥ १४५ ॥ घृतं पक्का नवं पीतं रक्तपित्तास्रगुल्मनुत् । दाहष्णाजरछर्दि योनिदोपहरं परम् ॥ १४६ ॥ 'इति कतारक टतम् । उपा मेदयेद्भिन्न विधिरासूग्दरो हितः । अतिप्रवृतमसन्तु भिन्न गुल्म निवारयेत् ॥ १४७ ॥ रक्तपित्तहरैर्योग बतघ्नं च मरुहटान् । गुवभिष्यन्दिकुर्यादै रक्षनग्निवल सदा ॥ १४८.॥ गुल्मवत् खन्नपानानि यथावस्थं प्रयोजयेत् ॥ १४८ ॥ इति रक्तगुल्मः । :- . असाध्यलक्षगान्चाह । मञ्चितः क्रमशो गुल्मो महावास्तुपरिग्रहः । कृतशूल: शिरानो यदा कूर्म इवोवतः ॥ १५० ॥ दोबल्यारविहल्लीस कासचिज्वरः । टपणातन्द्रा प्रतिश्यायै युज्यते न स सिध्यति ॥ १५१ ॥ गृहीत्वा मगजं श्वास छीतीसारपीडितम् । हनाभिहस्तपारेषु शोथः कर्पति गुल्मिनम् ॥ १५२ ॥ श्वासः शून्न पिपासान विदेपो ग्रन्थिमुदता। जायते दुर्बलत्वञ्च गुल्मिनो मरणाय वै ॥ १५३ ॥ इति वङ्गसेने गुल्मनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ३२ ॥ . ---- ·बद्रसेन अध हृद्रोगनिदानमाह । अत्युष्णगुबलकपायतितश्रमाभिधाताध्यशनमगाः । सञ्चितनैवेगविधारणेच हृदामयः पञ्चविधः मदिष्टः ॥१॥ जठरानलदीवल्या दविपक्वस्तु यो रसः । स धामसंज्ञको देहे सर्वदीपप्रकोपजः ॥ २ ॥ चन्यदोपेभ्य एवादो विद्वेभ्योऽन्यमूच्छमात् । कोट्रवेभ्यो विषस्येव वदन्त्यामस्य सम्भवम् ॥३॥ दूपयित्वा रस दोषा विगुणा उदयं गताः । हृदि बाधां प्रकुर्वन्ति हृद्रोग तं प्रचक्षते ॥ ४॥ प्रायम्यते मारुतजे हृदयन्तुवते तथा । निर्मप्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ॥ ५ ॥ . अथ चिकित्सामाह। बातोपप्रष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातरम् । हिपञ्चमूलोकायेन संमे लवणेन च ॥ ६ ॥ पिप्पल्यैलाबचाहिंगु यवचारोऽय मैन्धयम् । मीवचन्नमयो शुण्ठो धजमोदा च चूर्णितम् । फन्नधान्यानकोलित्य दधिमद्यवसादिभिः। पायवेच्छुडदेहद महेनान्यतमेन च ॥८॥ मपुष्कराध फनपूगमून महीपधं गाभया च फस्य । साराग्नमपिनाविमियः म्युतोगवित्तिकाम फाय: रुत: पीकरमातुन्द्रपन्नागपृतोफगठीमुराः । म्नागराजाजिरचायनी,मधार उगो भयणेन पेय " हरोतकोपुष्करनागराध्ययस्वामपणेय फएक:।

·हद्रोगाधिकारः। ४८. महिंगुभिः भाधितमभिःरापि: हितच हत्यामंगदेऽनिलोत्ये ॥११॥ इति हरीतक्याचं वृतम् । -पुनर्नयां दार मपञ्चमून राम्रा यवान् कोलकपित्यविल्यम् । पका जले तेन पचेत्तु तेलमभ्यद्भपानेऽनिनदनम् ॥ १२ ॥ इति पुनर्नवावं तेलम् । बन्यमांमरक्षक्षीर एतगानिच भोजयेत् । वातघ्नसिईलच पम्ति दवाविचक्षणः ॥ १३ ॥ इति वातदोगः। अथ निदानम् । रणीपदाहगीपा: पत्तिके हृदयकमः। धूमायनात मूळ च स्वेदः गोपो मुखम्य च ॥ १४ ॥ अघ चिकित्सामाह। यीपर्णमधुकक्षीट मितागुडजन्नर्थ मेत् । पित्तोपाटे उदये मवेत मधुरः शृतम् । एस कपायांयोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनागनान् ॥ १५ ॥ गीताः प्रदेशाः परिगोधनञ्च तथा पिरेको दिपित्तदुष्टे । द्राशामितानीद्रपरुपकः म्याचाहे च पित्तापहमनपानम् ॥१६॥ पिटा पिवदापि मिसा जमेन यध्यानयंतिमकरोहिणी च ॥१७॥ अर्जुनप्य बघा मिई पोरं योग्यं दामये । मितया पञ्चमूम्या या बलया मधुकेन या ॥ १८ ॥ इत्यर्जुनादि चीरपाकम्।

·. ९८० वङ्गसेने . तेन दुग्धे न गुड़ाम्भसा वा पिबन्ति चूर्ण ककुभस्वचो ये। हृद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुचिरजीविनस्ते ॥ १८ ॥ इति ककुभादिचूर्णम्। कशेरुकाशैवलशृङ्गवेरप्रपोण्डरीक मधुकं बिसञ्च । ग्रन्यिच्च सर्पिः पयसापचेत्तैः क्षौद्रान्वितं पित्तगदामयनम् ॥२॥ इति कसेरुकाद्य पृतम् । थेयमोशर्कराद्राक्षा जीवकर्षभकोत्पलैः। बलाखजूरकाकोली मेदायुग्मैथ साधितम् ॥ २१.॥ सक्षीर माहियं सर्पिः पित्तहृद्रोगनाशनम् ॥ इति यस्यायं तम्। स्थिरादिकल्कवत्सपिः क्षीरणेत्तुरसेन वा । ट्राचारसेन पक्क वा पित्तरोगविनाशनम् ॥ २२ ॥ इति स्थिरावृतम्। मक्षीद्र वितरहस्ति म्तैलं मधुकसंयुतम् ॥ २३ ॥ इति पित्तद्रोग। अघ निदानमाह । गौरवं कफसंसायोऽरुचिस्तम्भोऽग्निमार्दवम् । माधुर्यमपि चाम्यम्य बना मावतते हदि ॥ २४ ॥ अय चिकित्सामाह। दोगे कफजे खिच' वमित लहित नरम् । फफ भपयुज्नयात् ज्ञात्वा दोप बनावलम् ॥ २५॥ पचानिम्मकपायाभ्यां धाम्य इदि कफोयिते ।

·हृद्रोगाधिकारः ४८१ । वातदोगहृच्चूणं पिप्पल्यादि च योजयेत् ॥ २६ ॥ कुम्भीगठीवलाराम्रा शुण्ठी पथ्या म पौप्कराः । चूर्णिता वा सृता मूत्रे पातव्याः कफदग्रहे ॥ २०॥ सूक्ष्मैला मागधीमूलं प्रलोढ़ सर्पिपा सह। । नाशयत्या हृद्रोगं गुल्मानपि विशेषतः ॥ २८ ॥ P मुस्तैलाचन्दनोशीर जीवनीव्योपचित्रकाः। विल्वत्वक् कटुकादारु दावीलक् पर्पटत्वचः ॥ २८ ॥ पटोलं निम्बपंड्यन्या ऋदिभूनिवशिग्रुकाः ! चूणं चायन्ती सौराष्ट्री केशरातिविपा समाः ॥ ३० ॥ 'तितास्यं हन्ति हृद्रोग शूनहत् सनिपातजित् । इति तितकं चूर्णम् । फनतेनं विटध्याच धम्ता वस्तिविशारदः ॥ ३१॥ लित्यधान्यैश्च रसर्यवान्नपानानि तोक्षणानि सशर्कराणि ॥ ३२ ॥ इति कफहद्रोगः । . अयं निदानमाह। ग्द्याचिटोपन्वपि मर्वनिमंतीवातितोदं कृमिजं सकंडूम् ॥३३॥ उल्लेट: ठीवनं तीदः शूलं हल्लासकम्तमः । अरुचिः श्यावनेत्रत्वं गोषय कमिजे भवेत् ॥ ३४ ॥ लोमः मादी भ्रमः गोपो नेपाम्तेपामुपद्रवाः । शमिजे कृमिजातीनां नैनिकानाञ्च ये मताः ॥ ३५॥ दोपजे लइनमाटित: म्या दवञ्च सर्वेषु हितं विधेयम् । नाधिक मध्यमवेच्य चैव कार्य त्रयाणामपि कम्म शम्तम् ॥३६॥ हयोग कमिजे पूर्व कुयालड्डनपाचनम् ।

·वनसेने ४८२ पश्चात् कमिहरं कर्म कृमिरोगीतमाचरेत् ॥ ३७ ॥ कृमिजे च पिवेन्मूत्र' विड़गामयसंयुतम् । हृदिस्थिताः पतन्त्येव ह्यधस्तात् कमयो नृणाम् ॥ ३८॥ कृमिहृद्रोगिणां स्निग्ध' भोजयेत्पिशितोदनम् । दना च पललोपेतं त्राहं पथाविरेचयेत् ॥३८॥ मुगन्धिभिः सलवणैः योगै साजाजिशर्करैः। विडङ्गगाटैर्धान्याम्नं पाययेसिद्धमुत्तमम् ॥ ४० ॥ यवान्न वितरञ्चास्मै सविड़गमतःपरम् ॥ ४१ ॥ इति त्रिदोपतमिदोगी। चूर्ण पुष्कर लियान् माक्षिकेण समायुतम् । इच्छूलवासकासनं क्षयहिक्कानिवारणम् ॥ ४२ ॥ हिंगुसौवर्चल विश्वं दाडिम माम्बवेतसम् । चूर्णमुष्णांना पेयं सासद्रोगशान्तये ॥ ४३ ॥ इति हिंगुपञ्चकम् । हिंगूगगन्याविडविश्वकृष्णाकुष्टाभयाचित्रकयावशूकम् । पिवेससौवर्चलपुष्कराय यवाग्भमा शूलधदामयनम् ॥ ४ ॥ दशमूलकपायन्तु लवणक्षारयोजितम् । कामं वासश्च छद्रोगं गुल्मशूलच नाशयेत् ॥ ४५ ॥ एतेन दुग्धेन गुड़ाभमा वा पिबन्ति चूर्ण ककुभम्वचोत्यम् । हट्रीगजोणचररक्तपित्तं हत्वा भवेयुचिरजीविनमते ॥ ४॥ हरीतकोवचाराम्रा पिप्पन्यो विश्वभपजम् । गठीपुष्करमूनच चूर्ण दृद्रोगनाशनम् ॥ ४० ॥ पुटहाध हरिनग पिट गव्यन मपिपा पिचमः । अस्टटगूनमचिरादुपैति गान्तिं मुफष्टमपि । ४८ ॥ तेलायगुडविपस पूर्ण गोधूमपार्यों पापि ।

·उरोग्रहांधिकारः। ४८३ पिबति पयसा यः स भवे नितसंकलहदामयः पुरुषः ॥४in गोधूमककुभचूर्ण छागपयो गण्यसर्पिषा पक्कम्। मनुशर्करासमेतं शमयति हृद्रोगमुद्धतं पुंसाम् ॥ ५० ॥ मुख्य शताईन्तु हरीतकीनां सौवर्चलस्यापि पलड़यच्च । सिई वृतं वालभकं हि नाना इकासगुल्मोदरमारतनम् ॥५१५ इति वल्लमतम् । शतार्धमभयानान्तु सौवर्चलपलद्दयम् । पचेकल्क तपस्थं दत्वा क्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ५२ ॥ नाम्ना श्रेष्ट स्यादपतन्वके ।। इति चीरपक्षमतम्। पार्थस्य कल्क स्वरसेन सिद्ध शस्तं कृतं सर्वहदामयनम् ॥ ५३॥ इत्यर्जुनदृतम्। वृत बला नागबलार्जुनांवुसिई सयष्टीमधुकरकपादम् । हृद्रोगशूलं क्षतरतापित्तकासानिलामृक् शमयत्युदोर्णम् ॥ ५४ ॥ इति बलाद्य तम्। इति वनसेने हुट्रोगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ३३ ॥ छत वल्लर -- अथोरोग्रहनिदानमाह । प्रत्यभिष्यन्दि गुपनशुष्कपूत्य मिपाशनात् । सास्र साम यवत्प्लीह सद्यो वृद्धि यथा गतम् ॥ १॥ उरोग्रहं तदा कुक्षौ कुरुतः कफमारुतौ । सस्तम्भं सरार्ज घोरं रूझं स्पशीसह गुरुम् ॥ २॥ ४२ ·828 पृथग्मला: स्व: कुपिता निदानः सर्वेऽथवा कोपमुपेत्य वस्ता। वनसेने आध्मानकुक्षिहृच्छोथ बांतविण्मवरोधता। सन्द्रारोचकशूलानि तत्र लिङ्गानि निर्दिशेत् ॥ ३॥ अथ चिकित्सामाह। अवाश स्वेदनं युक्त्या दहन रक्तमोक्षणम् । तीक्ष्णनिरूहणं चैक क्रमात्तत्क्षणमादरात् ॥ ४ ॥ पुत्रजीवकशिग्रूत्थाः सूर्यावर्त्तबलोद्भवाः । रसा एकैकश: कोणादिशो वा रामठान्विताः ॥ ५ ॥ सपञ्चलवणाः पेयाः विगुडमुकल्पिताः । त प्रहत्तं यथा लाभं मूवतैलसरासवैः ॥ ६ ॥ दध्याम्लवेतसक्षारान् सरामठान् सचिवकान् । पिवेतैलारनालाभ्या मुरोग्रहनिवृत्तये ॥७ ययातुरेणात्र कृतस्य कर्मणो विधेर्विरोधो न भवेन्मनागपि। यथा बलं वीक्ष्य च शुद्धविग्रहं तथाविधं पथ्यमिति प्रयोजयेत् ।। इति वगसेन उरोग्रहनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ३४ ॥ अथ सूबकच्छनिदानमाह । व्यायाम तोरणीपधरूक्षमद्यप्रसङ्गनित्यद्भुतपृष्टयानात् । पानूपमस्याध्यगनादजीर्णात् स्युर्मूत्रवाणि नृणां तथा।।" मूवस्य मार्ग परिपीडयन्ति यदा तदा मूवयती फष्टात् ॥ ३॥ सोदा हि रुग्वह एयम्तिमेने स्वल्प मुहर्मघयतीह वातात् । -- ·४८५ मूत्रकृच्छ्राधिकारः । पोतं सरक्तं सहज सदाहं कृछ मुहुर्मूवयतीह पित्तात् ॥ ३॥ वस्तेः सलिङ्गस्य गुरुत्व शोथौ मूत्र सपिच्छ कफमूत्रकृछे । सर्वाणि रूपाणि तु सनिपाताद्भवति तत् कृकृतमच्च कृछम् ॥४॥ मूबवाहिए यल्येन घरीष्वमिहतेषु च । मतकृच्छं तदाघाता जायते भृशदारुणम् । वातकच्छेण तुल्यानि तस्य लिङ्गानि निर्दिशेत् ॥५॥ शकतस्तु प्रतिघाता हायुर्विगुणतां गतः । प्राध्मान वातशूलच मूत्रसङ्गं करोति च ॥ ६ ॥ अश्मरीहेतुतत्पूर्वं मूत्रकृच्छ्रमुदाहरेत् ॥ ७ ॥ शुक्र दोषैरुपहते मूत्रमार्गे विधारिते। सशुक्र मूत्रयेत् कृच्छ्रा हस्तिमेहनशूलपान् ॥ ८ ॥ अश्मरी शर्करा चैव तुल्यसम्भवलक्षणे । विशेषणं शर्करायाः शृण कोर्सयतो मम ॥८॥ पच्यमानाश्मरी पिताच्छोप्यमाणा च वायुना । विमुक्त कफसन्धाना क्षरन्ती शर्करा मता ॥ १०॥ हत्पीडा वेपथुः शूलं कुक्षायग्निस्तु दुर्बलः । तया भवति मूर्छा च मूत्रकृच्छ्रञ्च दारुणम् ॥ ११ ॥ -- . अघ चिकित्सामाह। अभ्यञ्जनहनिरूहबस्ति खेदोपनाहीतरबस्तिसेकान् । स्थिरादिभितिहरैय सिद्धान् दद्यादसायानिलमूत्रकृच्छ ॥१२॥ अमृतानागराधात्री वाजिगन्धात्रिकण्टकम्। प्रयिवेदातरोगातः शूलवान् मूत्रकृच्छवान् ॥ १३ ॥ पुनर्मवरण्डशतावरीभिः यत्तूरहश्चीवबलाश्मभिनिः ।

·सर्पिः पयो या सितया विमिन्य कच्छ पित्तप्रभवेषु योज्यम् । ४६६ वसेने हिपलञ्चमूलेन कुलित्यकेन यवैद्य तीयोत्कथिते कषाये।। तैलं वराहर्दवसाहतच तैरेव कल्कलवणेश सिहम् । तन्मात्याव प्रतिहन्ति पीतं शूलान्वितं मारुतमूत्रकृच्छ म् ॥१॥ पुनर्नवाद्यो मिथकः । इति बातकृच्छ म्। सेकावगाहाः शिशिराः प्रदेहा ग्रैमो विधिर्वस्तिपयोविकारा! द्राक्षाविदारीचरसैट तैय कृच्छ पित्तप्रभवेषु कात् ॥१५॥ कुश: कागः शरोदर्भः क्षुद्रोति तणोद्भवम् । पित्तकृच्छहरं पञ्च शूलं बस्तिविशोधनम् ॥ १७ ॥ एतसि पयः पीतं मगं इन्तिशोणितम् ॥ १८॥ शतावरीकासकुशाखदंष्ट्रा विदारीशालीतुकशेरुकाणाम् । कार्य सुगीतं मधुशर्कराभ्यां युक्तं पिवेत्यैत्तिकमूत्रक्क १८.. एरिबोज मधुकं सदारू पैत्ते पिवेत्तंडुलधावनेन । दार्वी तथैवामलकीरसेन समाक्षिकं पित्तकतेच छ । हरीतकीगोचरराजलक्षपाषाणभिइन्वयवासकानाम् । कार्थ पिवेमाक्षिकसंप्रयुक्त कच्छ सदाहे सहज विबन्धे ॥२॥ शतावरीकासकुमखदंष्ट्वा पिदारिकेचामलकैश सिदम्। इति शतावरीष्टतम् चोरत। विकण्टकरण्डकुमाघभीरु कारुकेतुस्वरसेन सिडम् । सर्पिर्गुडाहांगयुस प्रयोज्यं कपाश्मरीमत्वविधातदोघे ॥२॥ प्रयं विशेषेण पुरा विधेयः सर्वाश्मरोणां मधुरः प्रयोगः । इति विकण्टकावं तम् । इति पित्तनम्। शोरोथतीक्ष्योपधमनपानं स्वेदो ययान वमन निकला। तच तितोपपसिहतलान्यभ्यंगपान कफमूवहा । ३४॥

·४८७ मूवकृच्छाधिकारः। भूत्रेण सुरया वापि कदलोखरसन वा। कफलच्छविनाशाय सूक्ष्म पिष्ठा त्रुटिं पिवेत् ॥ २५॥ , तकेय युक्त शिप्तिमारकस्य बीजं पिवेन्मूवविघातहेतोः । पिवेत्तथा तंडुलधावनेन प्रवालचूर्ण कफमूत्रकृच्छ्रे ॥ २६ ॥ सर्व विदोपप्रभवे च कच्छ स्थानानुपूर्त्या प्रसमीक्ष्य कार्यम् । विभ्योऽधिके प्राग्वमनं कफेस्यात्पित्ते विरकः पपने च वस्तिः ॥२७ वृहतीधावनीपाठा ग्रहीमधुकलिङ्गकाः। पाचनीयो हत्यादिः कृच्छ्रदोपत्रयापहः ॥ २८॥ गुडेन मियितं क्षीरं कटूपण कामतः पिवेत् । मूत्रकृच्छ्रेषु सर्वेषु शर्करा वातरोगनुत् ॥ २८ ॥ इति त्रिदोपहच्छ्रकम् । मूवकृच्छ्रे ऽभिघातात्ये वातच्छ्र क्रिया मता। पञ्चवल्कलकल पः कवीणोऽव प्रशश्यते ॥ ३० ॥ मद्यं पिवेहा ससितं ससपिः शृतं पयचापि मिताज्ययुक्तम् । धात्रीरसं चेचुरस पिवेडा कच्छ्रे सरक्त मधुना विमिन्यम् ॥ ३१॥ इत्यभिघातकम्। लेद्य शुक्रविबन्धोत्ये शिलाजतु समाक्षिकम् । वृष्यवृहितधातोय विधेयाः प्रमदोत्तमाः ।। ३२ ॥ इति शुक्रजे मूत्राच्छ्रम् । एलाहिगुयुतः क्षीर सर्पिर्मियं पिवेन्नरः । मूत्रहृद्रोगशुद्धार्थ शुकदोपहरं परम् ॥ ३३ ॥ खेदचूर्णक्रियाऽभ्यङ्ग वस्तयः स्युः पुरीपजे । रुन् तब विधिः कार्यो सर्वशुक्रविवन्धजित् ॥ ३४ ॥ aar

·४८८
.
कृच्छपु गुमगुल्वभया विमिथः कृतः कपायो गुड़मप्रयुक्तः ॥
वगमन
कायो गोक्षुरवीजस्य यवक्षारयुतः सदा!
मूवकळू शलजम्म पीत: शीघ्र नियच्छति ॥ ३५ ॥
इति शनं कम्।
सप्तछदारबधकेतकैलाः निम्ब: करनः कुटजो गडूची।
साध्या जले त्तेन पवेद्यवागू सिद्ध कपार्य मधुसंयुतं वा ॥३॥
एरिवीजकल्कथ लक्षण पिष्टवाक्षसमितः ।
धान्यानलवणः पयो मूवविनाशनः ॥ ३० ॥
विकण्टकारग्वधदर्भकागदुरालभा पर्वतभेद पथ्याः ।
निति पीता मधुनाश्मरीन्तु संप्राप्त मृत्योरपि मूत्रकृच्छम् ।
निदग्धिकायाः स्वरसं कड़वे मधुसंयुतम् ।
मूबदोपहरं पीत्वा नरः सम्पद्यते सुखम् ॥ ३८॥
कपायोऽतिवलामूल साधितोऽशेषकृच्छजित् ।
पीतञ्च वपुसीवीजं मतिलाज्य पयोन्वितम् ॥ ४० ॥
त्रिफलायाः सुपिटायाः कल्क कोलसमन्वितम् ।
वारिणा लबणीकृत्व पिवेन्मूत्ररुजायहम् ॥ ४ ॥
यवोरवूकैम्तृणपञ्चमूलपापायभेदैः संगतावरीभिः ।
मूलानि कुमकागेतु शराणं चेतुबालिकाः।
मूवाधातऽश्मरीकृच्छ पक्षमूली सणात्मिका ॥४३॥
गुडमामलकं पिट वमनं सर्पणं प्रियम् ।
पित्तामुग्दाहशूलन मूवशनिवारपम् ॥४४॥
सितातल्यो ययज्ञार सर्ववक्रमणाशनः ।
द्राक्षामितो पलाकक वन मम्तुना युतम् ।।"
विदारोगारिवाछाग गृङ्गोवरमादिनी निगा।
सपित्तानिन हन्दि यतिज पक्षमूलकम् ॥ ४॥

·४८८
मूववाधिकारः।
एलाश्मभेदकशिलाजतपिप्पलीना-
मेरुयोजलवणोत्तमकुजुमानाम् ।
चूर्णानि तण्डु लजले तुलितानि पीत्वा
प्रत्यग्रमृत्युरपि जीवति मूत्रमच्छी ॥ ४ ॥
अयोरजः लक्षणपिष्ट मधुना सह योजितम् ।
मूत्रकृच्छ निहन्त्या विभिलेन संशयः ॥४८॥
पुनर्नवामूलतुला दर्भमूलं शतावरी।
बलातुरङ्गगन्धा च णमूलं विकण्टकम् ॥ ४८॥
विदारीगन्धानांगात गुडूच्यतिवला तथा ।
पृथग्दशपलान् भागा नपा द्रोणे विपाचयेत् ॥ ५० ॥
तेन पादावशेपेण एतस्याईदिकं पचेत् ।
मधुक गृङ्गवरच द्राक्षासैन्धवपिप्पली ॥५१॥
हिपलानि पृथग्दत्वा यवान्याः कुड़वं तथा ।
त्रिंशदगुड़पलान्यत्र तैलस्यैरण्डजस्य च ॥ ५२ ॥
एतदीखरपुत्राणां प्राग्भोजनमनिन्दितम् ।
राज्ञां राजसमानानां बहुस्त्रीपतयथ ये ॥ ५३ ॥
मूवतच्छ्रे कटोशूले तथा गादपुरोपिणाम् ।
मेवडणशूले च योनिशूले च शस्यते ॥ ५४ ॥
यथोतानाञ्च गुलानां बातशोणितजायये ।
बल्यं रसायनं शीतं सुकुमारकुमारकम् ॥ ५५ ॥
पुनर्नवाशते द्रोणे देयोऽन्ये प्वपि चापरः ।
इति सुकुमारकुमारकः पुनर्नवादिलेहः ।
मूत्राघातविधानमप्यवकार्यम् ।
इति कङ्गसेने मूवकृच्छ्रनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ३५ ॥

·वसेने अब मूवाघातनिदानमाह। जायन्ते कुपितैर्दीधै मुंबधातास्त्रयोदश। प्रायोमूत्रविघातायै तिकुण्डलिकादयः ॥ १ ॥ रोयादेगाभिघाताहा बायुर्वस्तौ सवेदनः । मूवमाविश्यचरति विगुणः कुण्डलीकृतः ॥२॥ मूवमल्पाल्पमधवा सरुजं संप्रवर्तते । वातकुण्डलिकान्तान्तु व्याधि विद्यात् सुदारुणम् ॥ ३॥ प्रामापयन् वस्तिगुदं रुवावायुथलोवताम् । कुर्यातीवार्त्तिमष्टीला मूत्रविण्मार्गरोधिनीम् ॥४॥ वेगं विधारयेद्यस्तु मूत्रस्थाकुशलो नरः । निरुपडि मुखं तस्य वस्तेर्वस्तिगतोऽनिलः ॥ ५॥ मूत्रसङ्गो भवे तेन वस्तिकुक्षिनिपीडितः । बातवस्तिः सविन्ने यो व्याधिः तच्छ्रप्रसाधनः ॥ ६ ॥ चिरं धारयतो मूत्र त्वरया न प्रवर्तते । मेहमानम्य मन्दं वा मूत्रातीतः स उच्यते ॥ ७ ॥ मूत्रम्य वेगेऽभिहिते तदुदावतहेतुकः । अपान: कुपितो वायु रुदरं पूरयेदभृशम् ॥ ८॥ नाभरधम्तादामान जनयेत्तीवेदनम् । तन्मूवजठरं विद्या दधो वस्तिनिरोधनम् ॥ ८ ॥ यम्ती वाप्ययना नाले मणी वा यस्य देहिनः । मूर्व प्रसत्तं सज्ज त सरक्त या प्रवाइसः ॥ १॥ सयेच्छनैरस्पमल्प मरज यायनीरजम् । विगुणातिलजो व्याधिः ममूबोरसङ्ग संनितः ॥ ११॥ रुक्षम्य सान्तदेहम्य पम्तिस्थी पित्तमारती। -

·.
भूवाघाताधिकाः। 8429 ५०१
मूवक्षयं सरुग्दाई जनयेत्तां तदाझयम् ॥ १२ ॥
अन्तर्वस्तिमुखे हत्तः स्थिरोऽस्सः सहमा भवेत् ।
अश्मरीतुल्यका पन्थिः मूवग्रन्थिः स उच्यते ॥ १३ ॥
मूत्रितस्य स्त्रियं यातो वायुना गुक्रमद्दतम् ।
स्थानापत मूवयतः प्राक्पयाहा प्रवर्त्तते ।
भस्मोदकप्रतिका मूत्रशुक्र तदुच्यते ॥ १४ ॥
व्यायामाध्वातपैः पित्त वस्ति प्राप्याऽनिलाहतम् ।
बस्ति मेद्र गुदव प्रदहेत् सावयेदधः ॥ १५॥
मूव हारिद्रामथवा सरक्तं रतमेव च ।
कृच्छात्पुनः पुनर्जेतो रुष्णवातं वदति तम् ॥ १६ ॥
पित्तं कफो वा हो वापि संहन्येतोऽनिलेन चेत्।
क्वच्छ्रान्मूत्र तदा पीतं रक्तं खेतं धनं सृजेत् ॥ १७ ॥
सदाहरोचनाशंख चूर्णवर्णव तद्भवेत् ।
शुष्क समस्तवर्ण वा मुत्रसाद बदन्ति तम् ॥ १८ ॥
रूचदुर्वलयो तिनोदायत्त प्रकृयया।
मूत्रस्रोतोऽनुपद्येत विट्संसृष्टं तदा नरः ॥ १८ ॥
विड्गन्ध मूत्रयेत् कृच्छा हिडिघातं विनिर्दिगेत् ॥ २० ॥
हृताध्वलनायासे रभिघातापपीड़ितान् ।
स्वस्थानास्तिरहत्तः स्थूलस्तिष्टति गर्भवत् ॥ २१ ॥
शूलस्पन्दनदाहालॊ विन्दु विन्दु स्रवत्यपि ।
पोडितस्तु सृजेहारां संस्तम्भोद्वेष्टनातिमान् ॥ २२ ॥
बस्तिकुण्डलमाहुस्तं घोरं शस्त्रविषोपमम् ।
पवनप्रवलं प्रायो दुर्निवारो घबुहिभिः ॥ २३ ॥
सस्मिन् पित्तान्विते दाहः शूलं मूवविवर्णता ।
नेमणा गौरव गोयः निग्ध मूवचनं सितम् ॥ २४ ॥

·वासेने ग्लेमरुडबिलो वस्तिः पित्तोदीर्णो न सिध्यति । अविधान्तविलः साध्यो नच यः कुण्डलीकृतः । स्थावस्ता कुण्डलीभूते परमोहः खास एव च ॥ २५ ॥ . -- अथ चिकित्सामाह। नेहखेदोपपत्रस्य हितं नेहविरेचनम् । दद्यादुत्तरबस्तिच्च मूत्राघात स वेदने ॥ २६ ॥ नलकुशकाशेक्षु शिफां क्षथितां प्रातः सुशीतला ससिताम् । पिबत: प्रयाति नियतं मूवग्रह इत्युवाच कविः ॥ २० ॥ गोधावत्यामूलं कथितं ततैलगोरसोन्मियम् । पोत निरुधमचिरा द्भिवतिमूत्रसंघातम् ॥ २८ ॥ पिवेच्छिलाजतुक्काथे युक्त बोरतरादिके। रम दुरालभाया वा कपायं वासकस्य वा ॥२८॥ काथं सपवमूलस्य गोतुरो. सफलस्य च । पिवेन्मधुसिंतायुक्त मूत्रकृछुरजापहम् ॥ ३० ॥ धनसारस्य चूर्णेन वस्त्रवर्त्तिः कृताम्बुना । गुण्डयित्वावजे क्षितः मूत्ररोधं जहाति सा ॥ ३९५ सदा भद्राश्मभिन्मूलं गतावाश चित्रकम् । रोहिणोकोकिलाची च क्रोश्च स्थूलविकएंटकम् ॥ प्रदापिष्टः सुरापोतोमवाघातम्याधनः ॥ ३२ ॥ पियेहिगिखामूलं दुग्धभुक् तण्डुलांबुना। यम्तिमुत्तरवम्ति वा मयंपामेव दापयेत् ॥ २३॥ १ २ १ कमलाक्षः। २ होपुर।

·मूवाधाताधिकारः। निदग्धिकायाः खरसं पिवेडा तक्रसंयुतम् । जले कुंकुमकल्क वा सक्षौद्रमुपितं निशि ॥ ३४॥ सतैलं पाटलाभस्म चारवहा परिश्रुतम् ।। सुरां सौवर्चलवती मूत्राघाती पिवेन्नरः ॥ ३५ ॥ विकण्टकरण्इशतावरीभिः सिई पयो वा विणपश्चमूलेः । गुड़प्रगाढ़ सकृतं पयो वा रोगेषु कृछादिषु शस्तमेतत् ॥ ३० ॥ मृतशीतपयोऽन्नाभी चन्दनं तण्डुलाम्बुना। पिवेत् सशर्करं श्रेष्ट मुष्णबाते सशोणिते ॥ ३८,n गिलोद्भवैरण्डकुशास्थिरादिपुनर्नवाभीररसेषु सिद्धम् । तलं शृतं क्षीरमथानुपानं कालेषु कृच्छादिषु संप्रयोज्यम् ॥३॥ इति शिलोद्भिदादितैलम्। धान्यगोक्षुरुकक्वाथ कल्कसिद्ध तं हितम् । मूत्राघाते मूत्रकृच्छ्रे शुक्रदोषे च दारुणे ॥ ४० ॥ इति धान्यगोक्षुरकं तम् । अम्बष्टापाटला चैव वर्षाभूइयमेव च । विदारीकन्दकाशय कुशमोरटगोचराः ॥ ४१ ॥ पाषाणभेदो बाराही शालिमुलं शरस्तथा। भलातकं शिरीपस्य मूलमेषामथाहरेत् ॥ ४२ ॥ समभागानि सर्वाणि काययित्वा विचक्षणः । पादशेये कपाये तु एतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४३ ॥ कल्क' दत्वा च मतिमान् गिरिज मधुकं तथा । नीलोत्पलन्तु काकोली बोज बापुसमेव च ॥४४ कूमाण्डज तथैवारुसम्भवञ्च समं भवेत् । उष्णबातं निहन्त्येतद तं भद्राबई स्मृतम् ॥ ४५ ॥ इति भद्रावई दृतम् । ।

·mwan वसेने विदारीहपको यूथी मातुलङ्गी च भूढणम् । , पापाणभेद: कस्तूरी वसुको वशिरोऽनलः ॥ ४ ॥ पुनर्नवावचारामा बला चातिबला तथा । कशेरुविसशृङ्गाट तामलक्यः स्थिरादयः ॥ ४ ॥ शरजुदर्भमूलच कुमः काशस्तथैव च । पलहयन्तु सध जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ४८॥ पादशेये रसे तस्मिन् छतमस्थं वियाचयेत् । शतावयास्तथाधावाः स्वरसी तसम्मितः ॥ ४॥ पटपलं शर्करायाथ कार्पिकाण्यपराणि च । यध्यावं पिप्पलीट्राक्षा काश्मयं सपरूपकम् ॥३०॥ एखादुरालभाकोन्ती कुदमै नागकेशरम्। जीवनीयानि चाटी च दत्वा च द्विगुण पयः ॥ ५९॥ एतमर्पिविपलव्य शनैर्मुद्दग्निना भिषक् । मूत्राघातेषु सर्वेषु विशेषात् पित्तजेषु च ॥ ५२ ॥ कासखासक्षतोरस्क धनुस्तीभारकर्पिते । रुणार्दिमन.कम्य शोषितछर्दिते तथा ॥ १३ ॥ रसोयक्षमण्यपस्मार तथोन्मादशिरोग्रह। योनिदोपे रजोदो शुक्रदोष स्वरामये ॥ ५४॥ एतस्मृतिकर वृष्यं बाजीकरणमुत्तमम् । सुवद बलवर्णाव्य विशेषाहासनागनम् ॥ ५५ ॥ पानभोजननस्य न विप्रतिइन्दले ! विदारीपतमित्युक्त रसायनमनुत्तसम् ॥ ५॥ इति पिदारोश्तम् । १ प्रर्क २ हापामार्गः।

·मूत्राधाताधिकारः। शिष्ट्वाखमलमुष्णेन चारनालेन पेपवेत् । वडमूत्रं निहन्त्याशु तथैव करभी भवम् । ५७ ॥ स्त्रीणामतिप्रसङ्ग न शोणितं यस्यरिच्यते। मिथुनोपरमधास्य हणीयो विधिर्हितः ॥ ५८॥ ताम्रचूडवसातैलं हितचोत्तरयस्तिषु । स्वगुप्ताफलमृद्दीका कृष्ण क्षुरसितारजः ॥ ५८ ॥ समांशमर्धभागानि क्षोरक्षौद्रष्टतानि च । सर्व सम्यग्विमध्याऽक्ष मात्र लिदा पयः पिवेत् ॥ ६०n • हन्ति शुक्रक्षयोत्यांच दोषान् बन्ध्यासुतप्रदम् ॥ ६१ ॥ इति स्वगुप्तादि मन्यः । -- क्षौद्रार्धभागः कर्तव्यो भाग: स्यात् क्षीरसर्पियोः शर्करायाश्च चूर्णञ्च द्राक्षाचूर्णश्च तत्समम् ॥ ६२ ॥ स्वयंगुप्ताफलञ्चैव तथा चेत्तुरसस्य च । पिप्पलीनां तथा चूर्ण समभाग प्रदापयेत् ॥ ६३ ॥ तदैकध्य समानीय खजेनाघ विमध्य च । तस्य पाणितलं चूर्ण लिहन् क्षीरं ततः पिबेत् ॥ ६४ ॥ एतत्सर्पिः प्रयुञ्जानः शुदैहो नरः सदा। शुक्रदोपान् जयेत्सर्वान् ये चापि भृशदुर्जयाः ॥ ६५ ॥ जयेच्छोणितरोगांथ बच्या गर्भलमेत च। सपिरेतत्प्रयुञानात् योनिदोपांत् प्रमुच्यते ॥६६॥ इति चौदाईमार्ग वृतम् । . १ उष्ट्री, हस्ती वा।

·वनसेने अश्मरीमूबलघु भोजनं यत् प्रकीर्तितम् । मूत्राघानेषु तत्कुया देशकालविधानवित् ॥ १७ ॥ इति वनसेने मूत्राघातनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ३६ ॥ अधाश्मरीनिदानमाह । बातपित्तकफैस्तिस्र चतुर्थी शुक्रजापरा। प्रायः श्लेमाथया: सर्वा अश्मयः स्युर्यमोपमाः ॥ १ ॥ विशोषयेहस्तिगतं सशुक्र मूत्र सपित्तं पवनः कफ वा। यदा तदाश्मयुपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचमा गोः ॥२॥ नैकदोपाययाः सर्वा अथासां पूर्वलक्षणम् । वस्त्यामानं तदासन्न देशेषु परतोऽतिरुक् । मूचे वस्तसगन्धत्वं भूवलच्छ ज्वरोऽचिः ॥ ३ ॥ मामान्यलिङ्ग रुग्नाभिसेवनीवस्तिमूर्ध्वम् । विशीर्णधार मूत्र स्या त्तयामार्गनिरोधने ॥ ४ ॥ तहरपायात् मुखं मेहे दच्छं गोमेदकोपमम् । तरसोभात् क्षते मात्र मायासाचाऽतिरुग्भवेत् ॥५॥ तत वाताद भृगं चातॊ दन्तान् खादति वेपते । ग्यहाति मेहनं नाभि पीड़यत्यनिर्ग क्वणन् ॥ ६ ॥ मानिल मुंञ्चति गवत् मुहुर्मेहतिविन्दुशः । स्यावारूक्षाश्मरी चास्य स्याचिताफएट करिव ।। -०- ·वगसेने . चारान् यवागूः पेयाच कपायांश पयांसि च । भोजनानि प्रकुर्वीत वगैरश्मरिनाशनैः ॥ १७॥ वीरवृक्षोऽग्निमन्यव कामः वृक्षादनीकुशः । मोरटेन्दीवरीसूर्य भत्ता गोक्षुरुटुण्टुकाः ॥ १८॥ बसुकोवशिरो दर्भ शैरीयावश्मभेदकः । गुन्द्रोऽनलः कुरण्टय गणो वीरतरादिकः ॥ १८॥ अश्मरीशर्कराकछ मारुतातिहरो गणः । वृहहाते वीरतर स्तदभावेमतः शरः ॥२०॥ इति बीरतरादिगणः । इति वाताश्मरी। . अथ निदानमाह। पित्तेन दयते बस्तिः पच्यमान इवोमवान् । मनातकास्थिसंस्थाना रता पोताऽसिताऽश्मरी ॥१॥ अव चिकित्सामाह। कुगः काशः शरो गुन्द्रः उत्कटो मोरटाश्मभित् । दर्भो विदारोवाराही शालिमून विकण्टकः ॥ २२॥ भल कः पाटलापाठा प्रत्तूरोत्यकुरटिका ॥ २३ ॥ पुनर्नवागिरीपय कथितेस्तु मुसाधितम् । टतं गिलादमधुकीजैरिन्दीवरस्य च ॥ २४ ॥ वपुपेरुकादीनां पोजैयाऽवापित गभम् । भितिपित्तमभूता मश्मरी क्षिप्रमेय तु ॥२५॥ । अति कुगाय एतम् । धारान् ययागूः पयार कपायाणि पयांसि ।।

·५१०
वङ्गसेने
अथ निदानमाह ।
शुक्राश्मरी तु महतां जायते शुक्रधारणात् ।
स्थानाच्युतममुक्तं हि मुष्कयोरन्तरेऽनिलः ॥
शापयत्युपसंहत्य शुक्र तच्छुक्रजाश्मरी ॥ ३५॥
वस्तिरुभूत्रकृछत्वं मुष्कखययुकारिणी।
तस्यामुत्पन्नमात्रायां शुक्रमेति विलीयते ॥ ३६ ॥
पीड़िते त्ववकाशेऽस्मि नश्मर्येव च शर्करा।
अणुशो वायुना भिन्ना सात्तस्मित्रनुलोमगे ॥ ३७॥ .
निरेति सह मूत्रेण प्रतिलोमे विबध्यते ।
मूत्रस्रोतः प्रविश्यैता: सिक्ताः कुर्युरुपद्वान् ॥ ३८॥
.
अधोपट्रवानाह।
दोबल्य सदनं कायं कुनिरोगमथारुचिम् ।
पांडुत्वमुष्णवातच कृष्णां हृत्पीडनं वमिम् ॥ ३८॥
प्रसूननाभितपणं बदमूत्र रजातुरम् ।
अश्मरीक्षपयत्याश मिकता शर्करान्विताः॥ ४॥
अघ चिकित्सामाह ।
गक्राश्मयान्तु मामान्यो विधिरशमरिनाशनम् ।
यवनारगुडोम्मियं रम पुष्यफन्लोद्भवम् ।
पिवेम्ववियन्धन शर्कराश्मरीनागनम् ॥ ४१ ॥
तिनापामार्गकदन्नी पलायवयिस्यजः ।
फायः पेयोऽयिमूवै गए गर्करामरिनागनः ॥ ४२ ॥

·५१२ वनसेने नेईने भोजने चैव प्रयोज्य सर्पिरुत्तमम् ॥ ५४ ॥ इति टणपञ्चमूलायं एतम्। त्वक पत्रफलमूलस्य वरुशात् सत्रिकण्टकात्। कपायेण पचेत्तैले बस्तिना स्थापनेन च ॥ ५५ ॥ शर्कराश्मरीशूलनं मूत्रकृछनिवारणम् । इति बरुणतैलम् । कुगाग्निमन्यशैरेय नलदर्भेक्षुगोक्षुराः । कपोतबनावमुकबशिरेन्दीवरीशरा: । ५६ ॥ धातक्यरलुबन्दाक कर्णिकाराश्मीदकाः । एषां कल्ककपायाभ्यां सिदं तैलं प्रयोजयेत् ॥ ५७ ॥ पानाभ्यननयोगन बस्तिनोत्तरबस्तिना। शर्करामगरिरोगेषु मूवकृ च दारुणे ॥ ५८ ॥ प्रदरे योनिशूले च शकदोपे तथैव च ।। बध्यागर्भप्रदं प्रोक्तं तैलमैतत् कुशादिकम् ॥ ५८ ॥ इति कुशाद्यं तेलम् । इति शर्कराश्मरी । नागरबरुणगोक्षुरुपापाणमित् कपोतवद्धजः कायः । गुड़यावशूकविमिथः पोतो हन्त्यश्मरीमुग्राम् ॥ १० ॥ विकण्टकस्य वोजानां चूर्ण माक्षिकसंयुतम् । पवितीरण मप्ताह पेयमश्मरिनाशनम् ॥ ६१ ॥ पिवेदरुणनं मूलं कार्य तत्कल्कमंयुतम्। कायय शिग्रुमुन्नोत्थः कटूगोऽश्मरिनागनः ॥ १२ ॥ नवरयवक्षार पथ्याकालीयकान्वितः । दधिमण्डो भिनत्युग्रा मरमरीमाशु पानतः ॥ ६ ॥ पापागभेदवरुणगोक्षुरकपोतयाजः साधः । गिरिजत गुड़गाद: याटिकापुमयोजयुतः ।।

·अश्मय॑धिकारः। ५१३ पेयोऽश्मरीमवश्य दुर्भदामपि भिन्नति योगवरः शिखरिणमिव शतकोटिः शतमन्योर्हस्तनिर्मुताः ॥ ६५ ॥ थोपर्णीफलवीनं मथितेन यः पुमानद्यात् । शाकमभित्वाऽवश्यं तदन्ति रोगाऽश्मरीपीड़ाम् ॥ ६६ ॥ खदष्ट्रेरण्डवीजानि नागरं बरुणत्वचः । एतत् क्वाथवरं प्रातः पिवेदश्मरिनाशनम् ॥ ६७ ॥ रतोद्भवेत्तूत्पलनालताल काणेक्षुबालीक्षुकुशोदकानि । पियसिताचौद्युतानि खादेविदारिमितुत्र सानि चैव ॥८॥ पलान्यष्टौ तु कुर्वीत क्षाराणां वरुणत्वचः । तद यावशूकात्तु ततोऽप्यधं गुडाद तम् ॥ ६८॥ एकीकृत्व विमृद्यैतत् खादेत् कर्षप्रमाणतः । धर्माबुना सहावश्यं कच्छाश्मरिविनाशनम् ॥ ७० ॥ इति बरुणादिचूर्णम् । वरुणकभस्मपरियुत सलिलं तच्चूर्णं यावशूकयुतम् । क्वयनीयं तत्ताव द्यावचूर्णत्वमायाति ॥ ७१ ॥ तमुडयुक्त हन्या त्तदुदारामश्मरी घोराम् । वहिसदनं सुकट मश्ममयीमश्मरी चाशु ॥ २ ॥ इति बरुणादिचूर्णस्यैवायमन्यः प्रकारः । नो जग्ध कृमिभिर्धनं सुतरुणं स्निग्ध चिस्थाननम् । वने पुण्यनिरीचिते वरणकं छित्वा तुलां ग्राहयेत् ॥ सग्यास, चतुर्गुणासु विपचेत्यादावशेषं जलम् । # तत्तुल्येन गुडेन वै दृटतरे भाण्डे पचेत्तत् पुनः ॥ ७३ ॥ ज्ञात्वैवं धनतां गुड़े परिणते प्रत्येकमेषां पलम् ।

·वङ्गसेने . राखेपर्वारुकबोजगोक्षुरुकणा पाषाणभिच्छीतलाः । कूष्माण्ड नपुसाक्षबोजकुनटी बास्तुकसौभाजन। द्राक्षलागिरिजाभया कृमिहतां चूर्णी कृतानां क्षिपेत् ॥४॥ पथ्याशी प्रतिवासरं गुडममुं योग्यप्रमाणं नरः । खादेत्तस्य समस्तदोष जनिताऽश्मयः पतन्ति द्रुतम् ।। ७५ ॥ इति बरुणकगुडः। कुलिथमिन्धूत्थविडङ्गसारं समर्करं शीतलियावशूकम् । वोजानि कूष्माण्डकगोक्षुराभ्यां तं पचेत्तहरुणस्य तोये ॥३॥ दुःमाध्य सर्वाश्मरिमूवकुछ मूवाभिघातच समूवन्धम् । एतानि सर्वाणि निहन्ति गोध्र प्ररूढ़तानिववधपात. पति कुलित्याचं तम्। गरादिपञ्चमूल्या या कपायेण पचेद तम् । प्रस्थं गोक्षुरकल्कन सिद्दमद्यात्सगर्करम् । अश्मरीमूवकृछन रेतोमार्गरुजापहम् ॥ ८ ॥ इति गरादिपञ्चमूलएतम्। बरुणम्य तुलां सुग्णां जलद्रोणे विपाचयेत् । पादशेष परियाव्य दृतप्रम्धं विपाचयेत् ॥ ७८.. परुर्ण कदलीविस्य रणजे पचमूनकम् । अमृता चाश्मभेदच बोजच वपुमस्य च ॥८॥ मतपतिनचारं पनागवार एव च । यूथिकायाय मूनानि कापिकानि ममावपेत् ॥१॥ प्रभ्य मावां पियेजन्तु दंगकानावपेचया। लोग पाग्मिन् पियेत्पूर्व गुड़ जोर्मन्तु मनुना । ८२॥ पामरी गराठव मूवकच नागयेत् ८॥ सति परपरतन्।

·अश्मयधिकारः।
सैन्धवाद्यन्तु यतैलमृषिभिः परिकीर्तितम् ।
ततैलं द्विगुणं क्षीरं पचहीरतरादिना ॥ ८४ ॥
काथेन पूर्वकल्के न साधितन्तु भिपग्वरैः।
एततैलवरं थेष्ट मश्मरोणां विनाशनम् ॥ ५ ॥
मूबाधाते मूत्रकृछे पिचिते मथिते तथा ।
भग्ने थमाभिपन्ने च सर्वथैव प्रशस्यते ॥ ८ ॥
इति वीरतराद्यं तेलम्।
क्षोरवृक्षाश्मभेदाग्नि मन्थस्योनाकपाटलाः ।
वृक्षादनी सहेरण्ड भल्ल कोशीरपद्मकम् ॥ ८७ R
कुशकामशरणामास्फीता कोकिलाचयोः ।
शतावरीखदंष्ट्रा च सोत्कटाइयवंजुलाः ॥८८ ॥
कपोतबहाथीपर्णी काश्मरीमूलसंयुता ।
एतैः कंपायः कल्कोच तैलं धीरो विपाचवेत् ॥ ८८॥
वातपित्तविकारेपु बस्तिं दद्याविचक्षणः ।
शर्कराश्मरिशूलघ्नं मूत्रकृछविनाशनम् ॥ ८० ॥
पूति द्वितीयं वीरतंराद्यं तैलम् ।
पुनर्नवामृप्ताभीर सवारलवणत्रयः ।
गठीकुष्टबचा मुस्तरानाकटफलपौकरैः ॥ ८१ ॥
यवानीहपुपाहिंगु शताद्वा साजमोदकैः ।
विड़नातिविपायष्टी पञ्चकोलकसंयुतैः ॥ ८२ ॥
एतैरनसमैः कल्की स्तैलप्रस्थं वियाचयेत् ।
गोमूत्र हिगुणं देयं कामिक तहदेव तु ॥ ८३ ॥
पुनर्नवाद्यमित्येतत्तैलं पानेन वस्तिना।
शर्कराश्मरिशूलन मूत्रलच्छ्रप्रमोचनम् ॥ ८४ ॥

·) मनारमौजः पिशितच दूताः प्रहित पिंगतिरेर महा वसेने कप्यूरुवस्तिमेद्रव कुक्षिशूलविनाशनम् । कफवातामशूलन मन्वडेच नाशनम् ॥ १५ ॥ इति पुनर्नवाद्य तेलम्। वनाधिकारनिर्दिष्ट मैन्धवाद्यमिप्यते । सर्वथैवोपयोज्यस्तु गणो वीरतरादिकः ॥ ६ ॥ हतैः क्षीरः कपायय क्षारयोत्तरवस्तिभिः । शल्पवतीमशाम्यन्ती प्रत्याख्याय समुहरेत् ॥ ८७. इति वगसेनेऽश्मरीनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।। ३७॥ अथ प्रमेहनिदानमाह। पास्यासुख स्वप्नसुखं दधीनि ग्राम्योदकानूपरसाः पयोसि । नवाबपानं गुड़वैकृतश्च प्रमेहतः कफश सर्वम् ॥१॥ मेदय मांस शरीरजं च क्लेदं कफो यस्तिगते प्रदूष करोति महान् ममुदोर्णमुणैस्तानेव पित्त' परिदूष चापि। होणेषु दोषेष्वपरुष्यधातून मंटूप्यमहान् कुरुतेऽनिलया। साध्या: कफोत्या दशपित्तजाः पड्- याप्या न माध्याः पवनाश्चतुष्काः। समझियवादिपमक्रियत्वान् महारक्यत्वाय यथाक्रमन्ते ॥ ३॥ फफः सपित्तः पयनए दोपा मेदोन गुझावुरमानमोगः। । दन्तादीनां मनाया प्रामपं पाणिपादयोः । दायिकता र वंगादामन भायते ।।

·प्रमेहाधिकारः। ५१० सामान्य लक्षणं तेषां प्रभूताऽऽविलमूत्रता। दोपदृयाविशेपेऽपि तसंयोगविशेषतः ॥ ६ ॥ मूत्रवर्णादिभेदेन भेदो मेहेषु कल्पते ॥ ७ ॥ -. . अथ कफमेहानाह। अच्छ' बहुसित शीसं निर्गन्धमुदकोपमम् । मेहत्बुदकमेहेन किञ्चिच्चाविलपिच्छिलम् ॥८॥ इक्षीरसमिवात्यर्थं मधुरं चेक्षुमेहतः । सान्द्री भवेत्पर्युपितं सार्द्रमेहेन मेहति ॥८॥ मुरामही सुरातुल्यमुपर्यछमधो धनम् । संदृष्टरोमापिटेन पिष्टवबहुलं सितम् ॥ १० ॥ शुक्रामं शुक्रमिय वा शुक्रमेही प्रमेहति । मूत्राणून् सिकतामेही सिकतारूपिणो मलान् ॥ ११ ॥ गोतमेही सुवहुशो मधुरं भृशशीतलम् । शनैः शनैः शनैर्मही मन्दं मन्दं प्रमेहति ॥ १२॥ लालातन्तुयुतं मूत्र लालामेहेन पिच्छिलम् । अथ पित्तमेहानाह । गन्धवर्णरसस्यर्गः क्षारेण क्षारतोयवत् ॥ १३ ॥ नीलमेहेन नीलाभ कालमेही मपीनिमम् । हारिट्रमेहीकटुकं हरिद्रासन्निभं दहत् ॥ १४ ॥ विसं माशिमहेन मनिटासलिलोपमम् । विसमुंष्ण सलवणं रताभ र मेहिनः ॥ १५ ॥ ४४ ·ये चापि कचितुलजा विकारा भयन्ति सारा मादस्यमापान " वहमेने अथ वातमेहानाह। वमामहीबसामित्र वसाभं मूबयेन्मुहुः । मज्जाम मज्जमियं वा मजमेही मुहुर्मुहुः । कपायं मधुरं रूदं क्षौद्रमेहं वदेदुधः ॥ १६ ॥ हस्तीमत्त इवाऽजसं मूत्र वेगविवर्जितम् । मलसीक विबीच हस्तीमही प्रमेहति ॥ १७॥ अथोपद्वानाइ। अविपाकोऽरुचिछर्दि स्तन्द्राकासः सपीनसः । उपद्रवाः प्रजायन्ते मेहानां कफजम्मनाम् ॥ १८ ॥ बस्तिमैहनयोस्तादो मुष्कावदरणं ज्वरः । दाहटणाम्लिकामूळ विड्भेदः पित्तजन्मनाम् ॥१८॥ वातज्ञानामुदावर्त कम्पनहलोलताः । शूलमुद्रिद्रताशोपः खासः कामय जायते ॥ २० ॥ ययोत्तोपद्वारिष्ट मतिप्रमुतमेव च। पिडिकापोडितं गाढ़े प्रमेही हन्ति मानवम् ॥ २१ ॥ मूछाछर्दिज्वरखास कामवीमर्पगौरवैः । उपद्रवैस्पतो य: प्रमेही टुप्पतिक्रियः ॥ २२ ॥ अव स्त्रीणां प्रमेहाभाव कारगामाह। रजः प्रसकानारीणां मामि मामि विशहानि । कृतन गरीरं दोपाय न प्रमेहन्त्यतः स्त्रियः ॥ २६॥ जासः प्रमेही मधुमेहिनो वा न माध्यरोगः महि बोजदोपान ।

·ये चापि कचिस्कुलजा विकारा भयन्ति सांग प्रवदस्यमाघाना। जातः प्रमेही मधुमेहिनो वा न माध्यरोगः स हि बीजदीपात्। ५१८ वङ्गनेने अथ बातमेहानाह। वमामहीबमामिथ वसाभं मूत्रवेन्मुहुः । मज्जाम मज्जमिय' वा मज्जमही मुहुर्मुहुः । कपायं मधुरं रूक्षं क्षौद्रमेह वदेहुधः ॥ १६ ॥ हस्तीमत्त इवाऽनसं मूत्र' वेगविवर्जितम् । सलमीक विबद्दञ्च हस्तीमही प्रमहति ॥ १७॥ अधोपद्वानाह। अविपाकोऽरुचिछर्दि स्तन्द्राकास: सपीनसः । टपट्रवाः प्रजायन्ते महानां कफजन्मनाम् ॥ १८॥ बस्तिमेहनयोस्तोदो मुकावदरणं ज्वरः । दाहटप्याम्लिकामूर्छा विभेदः पित्तजन्मनाम् ॥१८॥ बातजानामुदावत कम्पनहलोलताः। शूलमुविद्रताशोपं: खास: कासय जायते ॥ २० ॥ ययोतोपद्वारिष्ट मतिप्रसुतमेव च । पिडिकापोड़ितं गाढ़े प्रमेहो हन्ति मानवम् ॥ २१॥ मू चर्दिज्वरखास कासवीमर्पगौरवः । उपवैरुपेतो यः प्रमेही दुप्पतिक्रियः ॥ २२ ॥ अय स्त्रीगहां प्रमहाभाव कारगमाइ । रजः प्रसेकामारोगां मासि मामि विग्रहाति। शत्त शरीरं टोपाय न प्रमेहन्त्यत: स्त्रियः २६ ॥

·प्रमहाधिकारः। । मर्य एव प्रमेहास्तु कालेनापतिकारिणः । मधुमेहत्वमायान्ति तदाऽसाध्या भवन्ति हि ॥२५॥ मधुमेह मधुसम जायते स किल द्विधा । कुडे धातुक्षयाहायो दोषारसपयेऽथवा ॥ २६ ॥ प्रारतो दोपलिङ्गानि सोऽनिमित्त प्रदर्शयन् । क्षणात् क्षीण: क्षणात् पूर्णा भजते कसाध्यताम् ॥ २७ ॥ मधुरं यच्च मर्वेषु प्रायो मष्विव मेहति। मपि मधुमेहास्या माधुयाच्च तनो रत ॥२६॥ गरायिका कच्छपिका नालिनी विनतालजी मरिका सपपिका पुत्रिणी मषिदारिफा २८ विद्रधियापि पिडका प्रमहोपचया दग। मन्त्रिमर्मस जायन्ते मामलेषु च धामसु ॥ ३० ॥ अन्तोषवा च तदुपा निम्नमध्या शरायिका । गौरमपर्मम्याना तप्रमाणा च मर्पणे ॥ ३१ ॥ मटाहा कुमममम्याना या कच्छपिका बुधः। जानिनो तीनदादा तु मांमजालसमाहता ॥ ३२॥ अयगाढमजाकेटा पृटे वाप्युटरेऽपि या। महतो पिड़कानीला मा बुधैर्थिनता स्मृता ॥ ३३ ॥ मइत्यल्पचिता या पिडका चापि पुत्रिणी। मसूरमम्यानममा पिजे या त मरिका ॥ ३४॥ गवामिताम्फोटचिता विनयात्वनजी भवेत् । विदारीकन्दवहत्ता कटिना घ विटारिका ॥ ३५ ॥ विधेनवर्णयुता या विद्रधिका च मा ॥ २६ ॥ ये यमयाः स्मृता महा सोयामेतास्तु सम्भया:। विना प्रमेहमप्येता जायन्ते दुष्टमेटमः ।।

·"तत्रादित एव प्रमेहिन मुपस्निग्धमन्यतमैन मियबादिमिर तैलेन वामयेप्रगाद विरेचयेच घिरचनादनन्तरं सुरसादिवस ५२० तावञ्चता न लक्ष्यन्ते यावद्वास्तुपरिग्रहः ॥ ३० ॥ गुदे दि शिरस्यसे पृष्ट मर्मसु चोत्थिता। सोपट्या दुर्वलाग्नेः पिड़काः परिवर्जयेत् ॥ ३८ ॥ खासमांससंकोच मोहहिक्कामदज्वराः । विसर्पमसंरोधा: पिडकानामुपवाः ॥ ३८ ॥ अथ चिकित्सामाह। श्यामाककोद्रवोहाल गोधूमचणकाढ़की । कुलित्याच हिता भोज्ये पुराणा मेहिनां सदा ॥ ४० ॥ मेहिनां तिक्तशाकानि जागला हरिणाण्डजाः । यवान विरुतिर्मुहाः शस्यन्ते शालिपष्टिका: ॥४१॥ मीवीरव मुरातक तैलं क्षीरं तं गुड़म् । अम्ले पुरसपिष्टान्नानूपमांसानि वर्जयेत् ॥ ४२ ॥ 1 येणाऽऽस्थापयेत्। महौषधभदारुमुस्तापिन मधुमेन्धन दद्यमानं वान्यपोधादिकपायेण निसलेनेति। थानोत्कटे पानं विशेषतः। पारिजातजया निम्म पड़िगायविषा पृथक् । पाठायाः सागुरोः पीता इयम्य भारदस्य च ॥ ४॥ जलेजमधमिकता:गलवणपिष्टकान् । सान्द्रमेहान कफान प्रन्ति कायाया ममारिः ।। यारीमकोकटफसमुप्तलोधरः पाठापिटार्जुनधन्नयामाः ।

·प्रमहाधिकारः। ५२१५ .उभे हरिद्र.तगरं विड़झं कदम्बगालार्जुनदीप्यकाच ॥ ४५ ॥ दावीविडङ्ग पढिरोधश्च सुरात कुष्टागुरुचन्दनानि । दायंऽग्निमन्यौ त्रिफला च पाठामूभिया चैव तया स्वदट्टा ४६ यवान्गीराण्यभया गुडूची जंबूशिवाचित्रकसप्तपर्णाः । पादैः कपायाः कफमेहविज्ञ दंगोयदिष्टा मधुमंप्रयुक्ताः ॥४॥ उगीरलोधार्जुनचन्दनाना मुशीरमुस्ता मधुकाभयानाम् । पटोलनिम्बामलकामृतानां मुस्ताभयामुष्ककक्षकाणाम् ॥४८॥ लोधामकालीयकधातकीनां विजार्जुनानां मिगिमोत्यलानाम् । शिरीपधान्चार्जुनकेशराणां प्रियंगुपद्मोत्पलाकिंशुकानाम् ॥४८॥ यहत्यपाठामवेतसानां कटटेयुत्पलमुस्तकानाम् । पैत्तेषु मेहेगु मदोपदिटा: कपाययोगा मधुसंप्रयुताः । कफमेतहरकाय सिहं सर्पि: कफे हितम् । पित्तमेएचनियह सिद्ध पित्तहरं पृतम् ॥ ५१ ॥ कम्पिल्लसप्तदयालज्ञानि वैभीतरीहोतककोटजानि । पटोलकालोयगदागुरवि चौद्रण लिच्यात्कफपित्तमेही ॥ ५२ ॥ दूर्भावसे रुपूतीका कुन्भीकमनवलम् । जनेन कथितं पीतं.शुक्रमेहहरं परम् । ५६ ॥ त्रिफलारमधद्राचा कपायो मधुमंयुतः । पीतो निहन्ति फेगान प्रमेहं नियतं नृणाम् ॥ ५४ ॥ चिन्नावहिरुपायं वा पाठाजटजगमउम् । तिसाकुच संपूर्ण सर्पिर्मही पिवेबरः ॥ ५५ ॥ पाठागिरीपदम्पर्शनूतिन्दुकमिंगकाम् । कपित्यानां भिषक् झाचं हम्तिमेहे प्रयोजयेत् ।' ५६ ॥ त्रिक्लाढाल्टाबंदशायः क्षौट्रेए मेहहा। कुटजासनदार्चन्द फलवयभवोऽधका १५७ ॥

·५२२ वङ्गसेने . गुडुयास्वरस: पेयो मधुना मह मेहजित् । निशाकल्कयुतो धात्री रसो वा माक्षिकान्नितः ॥ ५८ ॥ मधुना त्रिफलाचूर्ण मथवाश्मजतूद्भवम् । लोहजवाभयोय वा लिहेन्म हनिवृत्तये ॥ ५॥ कटकटेरी मधुकत्रिफलाचित्रकैः समः । सिद्धः कषायः पातव्यः प्रमेहानां विनाशनः ॥ ६ ॥ फलविकं दारुनिशां विशाला मुस्ताञ्च निःक्काप्यनिशिकत्वम्।। पिवेत्कषायं मधुसंप्रयुक्त सर्वप्रमेहेषु समुत्थितेषु ॥ ११ ॥ इति फलविकादिः काथः गोभक्षितान्यवान्मूव भावितान् केवलानपि । चित्रकोदविता खादेबिम्बमुहरसेन वा। भक्षयेन्मधुना मासं प्रमही यवपिष्टकम् ॥ ६२ ॥ मेदोना वडमूत्राय समाः सर्वेषु धातुषु । यवास्तस्मादिशिष्यन्ते प्रमेहेषु विशेषतः ॥ ६ ॥ न्यग्रोधोदुम्बराशत्य स्योनाकारग्वधासनम् । पान कपित्यं जंवूय प्रियालं ककुभं धवम् ॥ ६ ॥ मधूक मधुक लोध्र वरुणं पारिभद्रकम् । पटोन् मेपशृङ्गी च दन्तीचित्रकमाढकम् ॥ ५ ॥ करनविफलामक भलातकफलानि च । एतानि ममभागानि सूक्ष्मचूर्णनि कारयेत् ॥ १६ ॥ न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्ण मधुना मह योजयेत् । फलवयज्ञानपिवेत्तेन मूत्र विशहाति : ६७. एतेन विशतिर्महा मूवाणि यानि च । प्रगम यान्ति योगेन पिडका न चलायते ।। . . अति न्यग्रोधार्य पूर्वम्।

·प्रमेहाधिकारः। ५२२ . त्रिकटुत्रिफलातुल्यं गुग्गुलञ्च समांशिकम् । गोक्षुरुक्काथसंयुक्तां गुटिका कारयेदुधः ॥ ६ ॥ देशकालवलापेक्षी भक्षयच्चानुलोमिकाम् । न चात्र परिहारोऽस्ति कर्म कुयायधेप्सितम् ॥ ७० ॥ प्रमेहांन वातरोगांथ वातशोणितमेव वा। मूत्राघातं मूवदोपं प्रदरचाशु नाशयेत् ॥ ७१॥ इति त्रिकटाया गुटिका। दाडिमस्य च वीजानि कृमिघ्नस्य च तण्डलाः । रजनी चवकाऽजाजी नागरं त्रिफला कणा ॥ २ ॥ त्रिकण्टकस्य च फल यवानी धान्यक तथा। वृक्षाल चविकाकोल सिन्धूद्भव समाहितः ॥ ७२ ॥ कल्क रक्षसमैरभितप्रस्थं विपाचयेत् । भोज्ये पाने प्रदातव्यं सर्वत्र्तुपु च मात्रया ॥ ४ ॥ प्रमेहान विंगतिं चैय भूवाघात तथाश्मरीम् । कच्छ सुदारुणञ्चैव इन्धादेव नमंशयः ॥ ७५ ॥ विबन्धानाह शूलघ्नं कामला ज्वरनाशनम् । दाडिमावं तञ्चैतदखिभ्यां परिकीर्तितम् ॥ ७६ ॥ इति दाडिमादा एतम् । श्वदंद्रा सकणा मुस्ता गुडूची फल्गुपल्लवाः । दर्भाङ्ग राच गण्डीरी रोहिपस्य च पल्लवाः ॥७॥ काला पुनर्नवा श्यामा शारिवा देवदारु च। पिप्पली शृङ्गवेरश्च विडङ्ग मरिचानि च ॥ ७८ ॥ पाठा कम्पिलक मार्गी हे हरिद्र निदग्धिका । एरण्डमूल दन्तो च चित्रक कटुरोहिणी ॥ ८ ॥ .

·पू२४
वनसेने
एतानि समभागानि सूह्मचूर्णानि कारयेत् ।
यावन्त्येतानि चूर्णानि विस्तापत् स्यादयो रजः ॥ ८० ॥
ततो विड़ालपदक पिबेदुणे न वारिणा ।
अलामे चापि मद्यानां महान जयति विंशतिम् ॥ १ ॥
श्वयथुञ्च तथाशसि
पाण्डुरोगं हलीमकम्।
उदराखथ शूलानि प्लीहानञ्चापि कर्पति ॥२॥
एभिर्गोमूत्र पिष्टैस्तु गुटिकां कारयेभिपक ।
रोगेष्वेतेपु मुख्या: स्युबलमांसविवईनाः ॥ ८३ ॥
इति गोक्षुरादिचूर्ण गुटिकाः ।
कण्टकाया गुडुच्याच संहरेञ्च शतं शतम् ।
सङ्घट्योलूखले विद्वांश्चतुर्दोणेम्भस: पचेत् ॥ ८४ ॥
तेन पादावशेषेण कृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
विकटुत्रिफलाराम्रा विडङ्गान्धय चित्रकम् ॥ ८५ ॥
काश्मयंः पञ्चमूलानि पूतिकस्य त्वमेव च ।
कलिङ्ग इति मर्वाणि सूक्ष्मपिष्टानि कारयेत् ॥ ८६ ॥
अक्षमात्र पिबेत् प्रातः शालिभिः पयमा हितैः ।
प्रमेह मधुमेहञ्च मूत्रकृच्छ्र भगन्दरम् ॥ ८७ ॥
पालस्यञ्चान्तद्धिञ्च कुष्टरोग विशेषतः ।
क्षय चैव निहन्त्येतनाम्ला सिहामृतं पृतम् ।। ८८ ॥
इति सिहामृतं इतम्।
दशमूल करनौ दो देवदारु हरीतकी।
वर्षाभूवरुणो दन्तो चित्रक सपुनर्नवम् ॥ ८ ॥
सुधानीपकदम्बश्च विल्वभल्लातकानि च ।
गोपुष्करमूनच पिप्पलोभूनमेव च ॥ ६० ॥

·प्रमहाधिकारः। ५२५ पृथग्दशपलान् भागा नेतांस्तोयाम्मणे पचेत् । यवकीलकुलियानां प्रस्थं प्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८१R सन पादावशेषेण हतप्रयं पचेद्विपक् । निचुलं विफलाभार्गी रोहिप गजपिप्पली ॥ २ ॥ शृङ्गवरं विडङ्गानि वचा कम्पिलक' तथा । गर्मनानेन तसिपाययेत्तु यथा बलम् ॥ ८३ ॥ एतडान्वन्तरं नाम विख्यातं सर्पिरुत्तमम् । कुष्टप्रमेहगुल्मांय खयथु बातशोणितम् ॥ ८४ ॥ प्लीहोदराणि चाशीसि विधि पिडकाथ याः। अपस्मार' तथोन्मादं सर्पिरतवियच्छति ॥ ५ ॥ पृथतोयामाणे तत्र पचेट्रव्याच्छतं गतम् । शतवयाधिके तोय सुत्सर्गक्रमतो भवेत् ॥ १६ ॥ इति धान्वन्तरे एतम् । अर्जुनपटोलनिम्बः मवचादीयकरसाममन्त्रिष्टः। भल्लातकागुरुधनैः सगदानलचन्दनोशीरैः ॥ ८७ ॥ गोक्षुरुकमोमवल्कै निम्बपटोलेहरिद्रयावरया। अश्मन्तकार्जुनाभ्यां दीप्यकयुक्तोन चैव लोभ्रेण ॥ १८ ॥ मनिष्टातिविपाभ्यां कल्कीर्वा कपाय: पचेत्तलम् । कफबातोत्थे मेहे पित्तकृते साधयेत्सर्पिः ॥ ८ ॥ इत्यर्जुनाचं तन्तै लम्बा । गोकण्ठक सदलमूलफलं गहिवा संकुहितं पलशत कथितन्तु तोये। पादस्थितेन च जलेन पलानि दत्वा पञ्चाशतश्च विपचेदय शर्करायाः ॥ १.०॥ .

·५२६ वसेने तस्मिन् घनत्वमुपगच्छति चूर्णितानि दद्यात्पलद्दयमितानि सुभेषजानि । शुण्ठीकपामरिचनागदलत्वगैला- नातीयकोशककुभवपुसोफलानि 1 १०१ ॥ वांमोपलाष्टकमिहप्रणिधाय नित्यं लेध मुमिहममृतं पलसंमितन्तु । हन्त्याशु मूत्रपरिदाहविबन्धशुक्रान् कृच्छ्राश्मरोरुधिरमेहमधुप्रमेहान् ॥ १०२ ॥ इति गोक्षुराद्यवलेहः । मारवर्गकपाय चतुर्थांशावशिष्टमवतार्य । परिस्राव्यपुनरव- नीय माधयेत् । सिध्यति चामलकलोधप्रियंगुदन्तोक्षणायम- ताम्रचूर्णान्यावपेत् । तदेतदनुपदग्ध लेहोभूतमवतायाऽनुगुप्त' निदथ्यात् ततो यथा योगमुपयुनीत एषः लेहः सर्वमधुमेहान- पहन्ति । इति सारलेह.। अमनच मियालञ्च सालञ्च खादिरं तथा। मालवर्ग तथा ग्राह्य भवेश्चैतद्विचक्षणः ॥ १०३ ॥ मधुमेहत्वमापन्न मिपभिः परिवर्जितम् । योगेनानेन मतिमान् प्रमेहिनमुपाचरेत् ॥ १०४ ।। मासिशुक्र शुचो वापि शैला: सूर्यांशु तापिताः । जतुप्रकाशं स्वरसं शिलाभ्यः प्रसवन्ति हि ॥ १.५ ॥ शिलाजस्विति विख्यातं महाव्याधिनिवारणम् । खम्बादीनाञ्च लोहानां पसामन्यतमञ्च यत् । १०६ । जय सहन्धतथापि पद्योनि प्रथितं क्षिती।

·प्रमहाधिकारः। ५२७ लोहाद्भवति यद्यस्मा च्छिलाजतु जतुप्रभम् ॥ १०७॥ अस्य लोहस्य तदीयं रसं वापि विभर्ति तत् । वपुसीमायसादीनि प्रधानान्य त्तरोत्तरम् ॥ १०८॥ यथा तथा प्रयोगोऽपि थेटः थेटगुणः स्मृतः । तत्सवं तितकटुक' कपायानुरसं सरम् ॥ १८८ ॥ कटुपाक्युष्णवीयञ्च शोषण छेदन तथा। तत्र यल्लपक्षणामं सिग्ध निःशर्करच यत् ॥ ११० ॥ गोमूत्रगन्धिनील वा तत्प्रधान प्रचक्षते । तद्भावितं सारगणे ईतदोपं दिनादितः ॥ १११ ॥ पिवेत्सारोदकेनैव लक्षणपिष्ट यथा बलम् । जाङ्गलेन रसेनाद्या त्तस्मिन, जीणे तु भोजनम् ॥ ११२ ॥ उपयुज्यतुलामेव मृतस्यैवाश्मजन्मनः । विजिल्ला मधुमेहास्य मन्तक रोगशङ्करम् ।। ११३॥ वपुर्वर्णवलोपेतः शतं जीवत्यनामयः । शतं शतं तुलायान्तु सहस्र दशतौलिकम् ॥ ११४ ॥ भल्लातकविधानेन परिहारविधिः स्मृतः । मेहं कुष्टमपस्मार मुन्मादं श्लोपदं तथा ॥ ११५ ॥ शोषं शोफार्शसी गुल्म पाण्डुतां विपमन्चरम् । व्यपोहत्यचिरात्काला छिलाजतुनिपेवितम् ॥ ११६ ॥ न सोस्तिरोगोऽयञ्चापि निहन्यात्तच्छिलाजतु । शर्करां चिरमभूतां भिनन्ति च तथाश्मरीम् ॥ ११७ ॥ भावनालोडने चास्य कर्तव्ये भेष हितैः एवं च माक्षिक धातु तापोजममृतोपमम् ॥ ११८ ॥ मधुरं काञ्चनाभास मन' वा रजतप्रभम् । व्यपोहतिज्वरान् कुष्ट मेहपांडामयक्षयान ॥ ११ ॥ म ·५२८ वनसेने . तहावितान् कुलियांश्च कयोतांश्च विवर्जयेत् ॥ १२० ॥ इति शिलाजतुमाक्षिकयोः प्रयोगः । प्रमेहपिटिकानां प्राकार्य' रतावसेचनम् । पाटनञ्च विपक्कानां तासां पान' प्रशस्यते ॥२१॥ कायो वनस्पतेर्वसमूत्र तीक्षाञ्च शोधनम् । एलादिकेन करके न तैल व्रणविशोधनम् ॥ १२२ ॥ काथमारग्वधादीनां कुर्य्यादुदर्तनानि च । मालसारादिनासकं भोज्यादींथणकादिना ॥ प्रमेहिनो यदामून मनाविलमपिछलम् । विशद तितकटुक तदारोग्य प्रचक्षते ॥ २२३ ॥ इति वङ्गसेने प्रमेहनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः॥ ३८॥ अथ मेदोनिदानमाह। अव्यायामदिवास्वप्न श्लेष्मलाहारसेविनः । मधुरान्तरसम्रायः स्नेहाम्मे दो विबईते ॥१॥ मेदसाहतमार्गलात् पुष्यन्यन्ये न धातवः । मैदस्तु चीयते तम्मा दसताः सर्वकर्मस ॥२॥ क्षुद्रवामहपामोह खप्नक्रशनसानैः। युक्तः जुतखेटदौगन्ध्यरल्पप्राणोऽल्पमैथुनः ॥ ३ ॥ भेदस्तु सर्वभूताना मुदरे वस्तिपु स्थितम् । अतएवोरै हडिः प्रायो मेदखिनो भवेत् ॥ ४॥ मेदमाहत्तमार्गवा हायु: कोटे विशेषतः ।

·मेदोऽधिकारः। ५२९ चरन् सन्धुक्षयेदग्नि माहारं शोपयत्यपि ॥ ५ ॥ तम्मासशीघ्र जरय त्याहारञ्चापि काइते। विकारांचाच ते घोरान् कांश्चित्कालविपर्ययात् ॥ ६ ॥ एतावुपट्रवकरी विशेषादग्निमारुती। एती हि दहतः स्थूलं बर्न दावानलो यथा ॥ ७ ॥ मेदस्यतीवसंबद्ध सहसैवानिलादयः । विकारान्दारुणान् कृत्वा नाशयत्याशु जीवितम् ॥८॥ मैदोमांसातिवद्धत्वा चलस्फिगुदरस्तनः । अयथोपचयोप्साहो नरोऽतिस्थूल उच्यते ॥८॥ स्थूले स्युर्दुस्तराः कुष्टविसर्पाः सभगन्दराः । ज्वरातीसारमेहार्श: लीपदाऽपचिकामलाः ॥ १० ॥ मेदसः खेददोर्गन्ध्या ज्जायते जन्तवोऽणवः । अथ चिकित्सामाह। 'पुराणा: शालयो मुहा: कुलित्योहालकोद्भवाः । लवणावस्तयश्चैव सेव्या मेदखिना सदा ॥ ११ ॥ अस्खनच्च व्यवायच व्यायामश्चिन्तनानि च । स्थौल्यमिच्छन् परित्यक्तं क्रमेणाति विवर्धयेत् ॥ १२ ॥ अमचिन्ता व्यवायाध्व क्षौद्रजागरणप्रियः । हन्त्यऽवश्यमतिस्थौल्यं यवश्यामाकभोजनम् ॥ १३ ॥ सचव्यजीरकव्योप हिगुसौवर्चलानलाः । मस्तुना शक्तवः पीता मेदोघा बजिदीपनाः ॥ १४ ॥ फलवयं त्रिकटुकं सतेललवणान्वितम् । पण्मासानुपयोगेन कफमेदो निलापहम् ॥ १५ ॥ ४५

·५३०
वङ्गसेने
.
विड़ङ्ग नागर क्षारं काललोहरजो मधु ।
यवामलकचूर्णन्तु,प्रयोगः येष्ट उच्यते ॥ १६ ॥
मूत्र वा त्रिफलाचूर्ण मधुयुक्तं मधूदकम् ।
विल्वादि पञ्चमूलस्य प्रयोग: क्षौदसयुतः ।
अतिस्थौल्यहरः प्रोक्तो सण्डश्च सेवितो ध्रुवम् ॥ १०॥
कर्कशदलांघ्रिसलिलं शतपुष्पाहिंगुसंयुक्तम् ।
पुटकेन हन्ति, नियतं सर्वभवां मैदसा हद्विम् ॥ १८ ॥
क्षारं बातारिपत्रस्य हिंगुयुक्तं पिवेन्नरः ।
मेदोसद्धिविनाशाय भक्तमण्डसमन्वितम् ॥ १८॥
गवेधुकानां पिष्टानां यवानाञ्चाय शक्तवः ।
मक्षौद्रत्रिफलाक्वाथः पीतो मैदोहरो मतः ॥ २० ॥
गुडूचोत्रिफलाक्वाथ स्तथा लोहरजो युतः ।
अश्मजं महिषाक्ष वा तेनैव विधिना पचेत् ॥ २१ ॥
अतिमुक्ताहीजमध्य मधुलीट हन्त्युदरहडिम् ।
मधुना चित्रकमूलं वथैव हितभोजने भुक्तो ॥ २२ ॥
यहोरुबूकमूलं मधुदिग्ध स्थाप्यते निशां सकलाम् ।
वस्य सलिलस्य पानाज्जठरहदि शमं नयति ॥ २३ ॥
प्रातमधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् ।
उष्णमन्त्रस्य मण्ड' वा पिवन् कशतनुर्भवेत् ॥ २४ ॥
बदरीपत्रकल्कोन पेया कालिकसाधिता ।
स्थीत्य नश्येदग्निमत्य रसं वापि शिलाजतु ॥ २५ ॥
शैलेय कुष्टागुरुदेवदारु कौन्तीसमुस्तात्वक् पञ्चपत्रैः ।
श्रीवासपृक्वाखरपुष्पदेव पुष्य तथा सर्वमिदं प्रपिष्य ॥ २६ ॥
धत्तूरपत्रस्य रसेन गाढ़ मुहर्तनं स्थौल्यहरं प्रदिष्टम् ॥ २७ ॥

·'५३१ मेदोऽधिकारः। अमृतात्रुटिवित्ववत्मकं कलिङ्गपंथ्यामलकानि गुग्गुलुः । क्रमहडमिदं मधुप्लुत पिण्डकाखौखभगन्दरान् जयेत् ॥ २८॥ 'इत्वमृतादिगुगुलुः। व्योषाग्नित्रिफलासुस्त विडङ्गुग्गुलु समम् । खादन् सर्वान् जयेगाधीन्मेदः श्लेष्मामवातजान् ॥ २८ ॥ इति दशाको गुग्गुलुः । गुग्गुलुस्तालमूलीच त्रिफलादिरं वषम् । त्रिवृत्तालम्बुपाशुण्ठी निर्गुण्डीचित्रकस्तथा ॥३॥ एषा दशपलान् भागां स्ताये पञ्चाटके पंचेत् । पादशेप तत, कृत्वा कपार्यमवतारयेत् ॥ ३१ ॥ पलहादशक देय रकमलोहं सुचूर्णितम् । पुरागसर्पिषः प्रस्थं शर्कराष्टपलान्वितम् ॥ ३२ ॥ पचेताम्ममये पात्रे मुशीते चावतारिते। प्रस्थाई माक्षिक देयं शिलाजतुपलवयम् ॥ ३३ ॥ एलात्वच, पलाईञ्च विडङ्गानि पलत्रयम् । मरिचाजनकणे हे दिपल त्रिफलान्वितम् ॥ २४ ॥ पलइयन्तु कासीस सूक्ष्मचूर्णीकृत बुधः । चूर्ग दत्वा मुमथित निग्धे भाडे निधापयेत् ॥ ३५ ॥ तत सशद्धदेहस्तु भक्षयेदक्षमात्रकम् । अनुपान क्षिपेत् 'चोर जागलानां रम तथा ॥३६ वातलेपहरं श्रेष्टं कुष्टमेदोदरापहम् । कामलापांडुरोगनं वयथु सभगन्दरम् ॥ ३०॥ मूच्छीमोहविषोमाद गराणि विषमानि च । स्थूलानां कर्ण येष्ट मेदुरे परमीपधम् ॥ ८ ॥ .

·५३२.
वनसेने
कर्पयेच्चातिमात्रेण कुझिं पातालसन्निभम् ।
बल्य रसायनं मेय' बाजीकरणमुत्तमम् ॥ ३८॥
श्रीकर पुत्रजननं वलीपलितनाशनम् ।
नाशीयालदलीकन्दं काञ्जिकं करमर्टकम् ।
करोर कारवल्लञ्च पटैककाराणि वर्जयेत् ॥ ४० ॥
इति लोहरसायम् । न
सालमारादिनिर्यहं चतुर्थांशावरोपितम् ।
परिसुतं ततः शीत मधुना मधुरीकृतम् ॥ ४१ ॥
फाणतीभाव मापन गुरुं गोधितमेव वा।
लक्षणपिष्टानि चूर्णानि पिप्पल्यादेर्गणस्य च ॥ ४२ ॥
एकध्यमावपेत् कुम्भे संस्कृते सृतभाविते ।
पिप्पलीचूर्णमधुभिः प्रलिप्त चान्तरे शुचौ ॥ ४३ ॥
सूक्ष्मानि तीक्षालोहस्य तनुपत्राणि बुद्धिमान् ।
खादिराङ्गारततानि बहुशः प्रक्षिपदुधः ॥ ४ ॥
सुपिधानं ततः कृत्वा यवपल्वे निधापयेत् ।
मामांचितुरो वापि यावदाऽऽलोहसक्षयात् ॥ ४५ ॥
ततो जातरस जन्तुः प्रातः प्रातर्यथा बलम् ।
उपयुञ्जयाद्यथा योग माहारं चास्य कल्पयेत् ॥ ४६॥
एपस्थूलं कृशेबूनं नष्टस्याग्नेः प्रसाधनम् ।
शोयनः कुटमहघ्नो गुल्मपाडामयापहः ॥ ४७॥
प्लीहोदरहर शीघ्रं विषमज्वरनाशनम् ।
अभियंदापहरणो लोहारिष्टो महागुण: ॥४८॥
इति लोहारिष्टः।
व्योपचित्रकशिणि त्रिफलां कटुरोहिणीम् ।
हहला हे हरिद्र हे पाउामतिविपां स्थिराम् ॥ ४॥

·मेदोऽधिकारः।
५३३
हिंगुकैम्ब कमूलानि यवानी धान्यचित्रकम् ।
सौवर्चलमजाजी च इपुपा चेति चूर्णयेत् ॥ ५० ॥
चूर्णं तैलस्तक्षौद्र भागाः स्युर्मानतः समाः ।
शक्तूनां पोड़शगुणो भाग: संतर्पणं पिवेत् ॥ ५१ ॥
प्रयोगात्वस्य शाम्यन्ति रोगाः संतर्पणोस्थिताः ।
प्रमेहा मूढ़वाताच कुष्टान्यांसि कामला: ॥ ५२ ॥
पांडुीक्षामयः गोफी मूत्रकृच्छ्रमरोचकम् ।
हृद्रोगी राजयक्ष्मा च कासवासी गलग्रहः ॥ ५३॥
कमयो ग्रहणीदोपः खेवा स्थौल्यमतीव च ।
नराणां दीप्यते वह्निः स्मृतिर्बुद्धिय वईते ॥ ५४॥
इति व्योपाद्यः प्राक्तयोगः ।
त्रिफलातिविपामू त्रिचित्रकवासकैः ।
निखारग्वधपग्रन्या सप्तपर्णानिशाइयैः ॥ ५५ ॥
गुडूचीन्द्रामरी कृष्णा कुष्टसपनागरः ।
तैलमभिः समैः पक्कं सुरमादिरसमुतम् ॥ ५६ ॥
पानाभ्यञ्जनगडूप नस्यवस्तिषु योजितम् ।
स्थूलताऽऽलस्य पांडादीन् क्षयेत् कफकतान् गदान् ॥ ५७ ॥
इति त्रिफलाद्यं तैलम्।
चन्दन कुछमोशीर प्रियंगुत्रुटिरीचनाः ।
तुरुप्कागुरुकस्तूरी कर्पूरी जातिपत्रिका ॥ ५८ ॥
जातीकझोलपूगानां लवङ्गस्य फलानि च ।
नलिकानलदं कुष्टं हरेणु तगरं प्लवम् ॥ ५८ ॥
नखं व्याघनखं स्मृका बोलोदमनकं तथा ।
स्थोणेयकं चोरकञ्च शैलेयं शैलबालुकम् ॥ ३० ॥

·५३४
बडीने
सरल सप्तपर्णञ्च लाक्षातामलकी तथा ।
लामज्जकं पद्मकञ्च धातक्याः कुसुमानि च ॥ ६१ ॥
प्रपौण्डिरीकं कर्पूरं समांशः शाणमात्रकोः ।
महासुगन्धिमित्येतत्तैलप्रस्थेन साधयेत् ॥ १२ ॥
प्रस्खेदमलदौर्गन्थ्य कंडकुष्टहरं परम् ।
अनेनाभ्यतगावस्तु वृद्धः सप्ततिकोऽपि वा । ६३ ॥
युवा भवति शुक्रायः स्त्रीणामत्यन्तवल्लभः ।
मुभगो दर्शनीयश गच्छेच्च प्रमदा शतम् ॥ ६४ ॥
बन्ध्यापि लभते गर्भ पण्डोऽपि पुरुपायते ।
अपुत्रः पुत्रमानोति जीवेच्च शरदां गतम् ॥६५॥
इति महासुगन्धितलम् ।
वासादलरसो लेपाच्छडचूर्णेन मंयुतः ।
बिल्वपत्ररसो वापि गावदोर्गन्ध्यनाशनः ॥ ६६
अलम्बु पाभवं चूर्णं पोतं काञ्जिकसंयुतम् ।
दौर्गन्ध्य नाशयत्याशु दुष्ट मेदो भवं न्टणाम् ॥ ६ ॥
विल्व शिवा समभागा लेपाडुजमूलगन्धमपहरति ।
परिणित तित्तिडिकान्वितपूतिकरञ्जोत्यवीजं था।
चिनापत्रखरस मक्षितकक्षादि योजित जयति ।
दग्धहरिद्रोहर्तनमचिराचिरदेहदौर्गध्यम् ॥ ६८ ॥
शिरीषलामज्जकहेमलो] स्त्वग्दोपसंखेदहर: प्रकर्षः।।
पत्रावुलोध्रामयचन्दनानि शरीरदोर्गन्ध्यहरः प्रदेशः ॥ ७०
'हिलमोचिरसो युक्त यूरुदधिफेनजैः ।
प्रलेपेन हरत्याश देहदीर्गन्ध्यमुत्कटम् ॥ ७१R
हरीतकीन्तु सपिय मात्रमुहर्तयेन्नरः ।
पथात् स्नान' प्रकुर्वीत देहप्रस्वेदशान्तये ॥१२॥

·1
उदररोगाधिकारः।
•५३५
ववूलस्य दलः सम्यग्वारिणा परिप्रेषितः ।
गावमुहर्तयेत् पश्चाद्धरितक्या सुपिष्टया । ७३ ॥
भूय उदर्तन कृत्वा पश्चात् सान समाचरेत् ।
प्रखेदान्मुचते शीघ्रं तत्तस्त्वेवं समाचरेत् ॥ ७४ ।।
चन्द्रांशु सलिल लोध शिरीषोशीरकेसरैः।
उहर्तन भवेद ग्रीमे स्वेदकम्मनिवारणम् ॥ ७५ ॥
सुरयासममभयाफल चूर्ण मधुना विलिद्य प्रत्यूपम् ।
खेदान् हत्वा लभते पुरुपोऽप्यात्वन्तसौरभ्यम् ॥ ७६ ॥
मल्लीकुतमामयकरि लेपो घमविनिहन्ति सदाहम् ।
विचकिलपवहरिने कर्कटिपत्र सटूर्वयासहितम् ।
संपिप्यगावलेपार्म विविध शमंयाति ॥ ७७ ॥
हस्तपादश्रुती योन्य गुग्गुलुपञ्चतितकम् ।
अगती पञ्चतित या पत्काखादेदत्तन्द्रितः ॥ ७८ ॥
इति वनसेने मेदोनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः॥ ३६॥
अयोदररोगनिदानमाह.!
रोगाः सर्वपि मन्देग्नी सुतरामदराणि च ।
अजीर्णान्मलिनेद्यान्न र्जायन्ते मलसच्चयात् ॥ १ ॥
रुध्वाखेदांवुवाहोनि दोषाः स्रोतांसि मञ्चिताः ।
प्राणान्यपानान् संटूप्य जनयन्त्य दर टणाम् ॥ २॥
तत्पूर्वरूपं बलवर्णकाडा वलीविनाशो जठरे निरोधः ।
जीर्णा परिन्नानविदाहयुक्तो वस्तौ रुजः पादगतय गोयः ॥३॥

·'५३० वगासने प्राभान' गमने शक्ति दौर्बल्य दुर्बलाग्निता शोथः सदनमङ्गानां संगीबातपुरीपयोः । दाहस्तन्द्रा च सर्वेषु जठरेषु भवन्ति हि ॥ ४ ॥ पृथग्दोः समस्तैश प्लीहबद्दक्षतोदकः । सम्भवन्त्यु दराखष्टी तपां लिङ्ग पृथक् शृणु ॥५॥ तत्र बातोरे शोथः पाणियान्नाभिकुक्षिषु । कुक्षिपातॊदरकटी पृष्टरुक् पर्वभेदनम् ॥ ६ ॥ शुष्ककासाङ्गमर्दश्च गुरुतामल संग्रहः । श्यावारुणत्वगादित्व मकस्माइतिहासवत् ॥ ७॥• सतोदभेदसुदरं तनुकृष्णाशिराततम्। प्राधानतिवच्छन्द माहतं प्रकरोति च ॥८॥ वायुश्चात्र सरुक् शब्दो विचरेत् सर्वतो गतिः । जन्मनेर्वोदर सर्व प्रायः कच्छ्रतम मतम् । बलिनस्तदजाताम्बु यत्नसाध्य नवोत्थितम् ॥ ८ ॥ अजातशब्दमरुजं सशब्द नातिभारिकम् । सदा गुड़गुड़ायन्तं शिलाजालगवाक्षितम् ॥ १० ॥ नाभिं विष्टभ्यपायौ तु वेगं कृत्वा प्रशाम्यति । वृद्धड्णकटिनाभि गुद प्रत्येकशूलिनः ॥ ११ ॥ कर्कशं सृजतेऽपान नातिमन्द च पावके । लोलस्याऽचिरमेवास्ये मूत्रेऽल्पे मंहते वहिः । प्रजातोदकमित्येते युक्त विज्ञायलक्षणः ॥ १२ ॥ -.- अथ चिकित्सामाह। उपक्रमद्धिगग्दोष बलकालविशेषवित् ।

·उदररोगाधिकारः। રૂ૭ स्थिरादिसर्पिपः पानं नेहखेदविरेचनम् ॥ १३ ॥ वेष्टन वाससानाभौ सावनञ्चोपनाहनम् । चित्रतल स्थिराद्यन्तु निरुहः सानुवासनः । पयोयूपरसावञ्च योज्य बातोदरे क्रमात् ॥ १४ ॥ एरगतैल' दशमूलमिय गोमूत्रयुक्तस्त्रिफनारसो वा। निहन्ति बातोदरशोथशूलं कायः समूबो दशमूलजय ॥१५॥ कुष्ट दन्तीयवक्षारं व्योप त्रिलवण वचा। अजाजोदीप्यकं हिगु खर्जिकाचव्यचित्रकम् ॥ १६ ॥ शुण्ठो चोष्णांवुनापोता बातोदरमजापहा ॥ १७ ॥ दशमूलीकपायेण क्षीरवृत्ति. शिलाजतु । सद्योवातोदरीक्षीर मौद्रं वाऽयातु केवलम् ॥ १८ ॥ मामुद्रसीवर्चलमैन्धवानां क्षारी यवानामजमोदकञ्च । सपिप्पलीचित्रकशृङ्गवेर हिगुविडञ्चेति समानिकुर्यात् ॥१८॥ एतानि चूर्णानि एतप्लुतानि युनीतपूर्व कवले प्रगस्तम् । वातोदर गुल्ममजीर्णभुक्तं वायुप्रकोप ग्रहणीञ्च दुष्टाम् ॥२०॥ असि दुष्टानि च पांडुरोगं भगन्दरञ्चेति निहन्ति मदाः ॥२१॥ इति सामुद्राद्य चूर्णम्। पिप्पली पिप्पलीमूल चयचित्रकनागरैः । सनी रदपलिकईिप्रस्थं सर्पिपः पचेत् ॥ २२ ॥ कल्क बिपञ्चमूलस्य तुलादस्य रसेन तु । दधिमण्डाढक दत्वा तत्सर्जिठरापहम् ॥ २३ ॥ ध्वयधुं बातविष्टम्भ' गुल्मीमि च नाशयेत् । अनयामांत्रया वार इयं पाच्यमिद हधिः ॥२४॥ इति दशमूलपटपल इतम् ।

·५३८ वसेने दशमूलीकपायेण राम्रानागरदारुभिः । पुनर्नवाभ्याच तं सिई' वातोदरापहम् ॥ २५ ॥ इति दशमलावं तम् । लशुनस्य तुलामका जलद्रोणे विपाचयेत् । चतुर्भागावशेषन्तु कषायमवतारयेत् ॥ २६ ॥ तत्काथञ्च परिस्राव्य विशाल ताम्रभाजने । चित्रतलाढक दद्याद भेषजानि प्रदापयेत् ॥२७॥ त्रिकटुत्रिफलादन्ती हिगुमैन्धवचित्रकम् । देवदारुषचाकुष्ट मधुशिग्रुपुनर्नवम् ॥ २८॥ सौवर्चल विडङ्गानि दोप्यक हस्ति पिप्पली। एतेषा पलिकान् भागां स्त्रिहताईपलानि च ॥ २८ ॥ पिष्ट्वा कपायेणानेन शनैर्मदग्निना पचेत् । तत्पिवेदातरुत्थाय यथाग्निबलमात्रया ॥ ३० ॥ • निहन्ति सर्वरोगाणि जठराणि विशेषतः । मूत्रकृच्छ्रमुहावर्त मन्वद्धि गुदकृमीन् ॥ ३१ ॥ पावकुक्षिभव शूल मामशूलमरोचकम् । यक्षदष्टोलिकानाहान् प्लीहानञ्चाङ्ग वेदनम् ॥ ३२ ॥ माममात्रेण नश्यन्ति चाणांसि बातजा गदाः । इति लशुनतैलम् । इति बातोदरम् । . अथ निदानमाह। पित्तोदर ज्वरोमूर्छा दाहस्तृट् कटुकास्थता । नमोऽतीसारः पीतत्वं लगादावुदरं हरित् ॥ ३३ ॥ पीतताम्रशिरानई सखेदं सोमदधते ।

·उदररोगाधिकारः।
५८३
धूमायतिमृटुस्पर्श क्षिप्रपाकं प्रदूयते ॥ ३४ ॥
अथ चिकित्सामाह।
पित्तोत्तरे तु बलिन पूर्वमेव विरेचयेत् ।
दुर्वलन्वनुबास्यादी शोधयेत् क्षीरवस्तिना ॥ ३५ ॥
सनातबलकायाग्निं जातमिग्ध विरेचयेत् ।
निहत्कल्कोन,पयसा रुवुकस्य शृतेन वा।
शातलावायमाणाभ्यां कृतेनारग्वधेन च ॥ २६ ॥
घृतं पित्तोदर देयं मधुरौषधसाधितम् ।।
स्याचित्रिफलासि पयात्सर्पिविशोधनम् ॥ ३७॥
न्यग्रोधादिकपायेण सर्पिः क्षौद्रसितायुतम् ।
आस्थापन प्रयोक्तव्यं स्नेहवस्तिसमन्वितम् ॥ ३८ ॥
सांपायससिद्धेन कर्त्तव्यमुपनाशनम् ।
स्थिरादिमाधितं तेल क्षीरञ्च प्राशने हितम् ।
पञ्चमूलीगृत क्षीरं पित्तोदरविनाशनम् ॥ २८॥
पृष्टपर्णीबलाव्यानी लाक्षानागरसाधितम् ।
चोरं पित्तोदरं हन्ति इति पित्तोदरे क्रिया ॥ ४०॥
इति पित्तोदरम्।
अथ निदानम् ।
श्लेप्पोदरेउङ्गमदन खापं खयथुगौरवम् ।
निद्रालेशऽचि: श्वासः कासः शुक्लत्वगादिता ॥ ४१॥
उदरं स्तिमितं स्निग्धे शलराजीततं महत् ।
चिराभिहंधिकठिन शीतस्पर्ण गुरुस्थिरम् ॥ ४२ ॥

·यङ्गसेने
५४०
अथ चिकित्सामाह।
श्लेपोदरिणन्तु पिप्पल्यादिसिद्देन सर्पिपाः मेहयित्वा
खुदीक्षीरविपकेनानुलोम्य च। विकटुकमूघतलप्रगादेन मुस्
कादिक्काथेनाऽऽस्थापयेदनुयासयेच। किट्टसर्पपामलकमीजयो
नाहयेत् उदरिणं भोजयेचैन विकटुप्रगाढ़ेन कुलित्ययूपण पयस
खेदयेचाभीक्षणम् ।
व्योपयुक्त कुलित्यांवु पयो वा भोजने हितम् ।
गोमूबारिटपानैश्च चूर्णाऽयस्कृतिभिस्तथा ॥ ४३ ॥
सक्षीरतलपानय शमयेत्तु कफोदरम् ।
इति कफोदरम् ।
--
.
अथ निदानमाह।
स्त्रियोऽन्नपान नखरोममूत्रविडार्तवैर्युक्तमसाधनाः ।
यस्मै प्रयच्छन्त्यरयोगरांश्च दुष्टांदूपीविपसेवनाहा ॥ ४४ ॥
तेनाशरक्त कुपिताश्च दोषाः कुर्युः सुघोरं जठरं विलिङ्गम् ॥४५
तच्छीतबाते भृशदुर्दिने च विशेपतः कुप्यति दयते च ।
सचातुरो भूभृति हि प्रसक्तं पांडुः कृशः शुष्यति प्णया च
दूष्योदरं कोर्त्तितमेतदेव प्लीहोदरं कीर्तयतो निबोध ॥ ४६ ॥
अथ चिकित्सामाह ।
सन्निपातोदरे कार्य एप एव क्रियाक्रमः ।
रोहोतकाऽभयाकल्क गोमूत्रेण विभावितम् ।
पीतं सर्वोदरप्लीह महार्ग: समिगुलानुन् ॥ ४७॥

·५४१
उदररोगाधिकारः।
सप्तलाशहिनीसिद्ध तं चात्र विशोधनम् ।
दन्तीद्रवन्तीफल तैल दूप्योदरे पिवेत् ॥ ४८.i
.
नागरं त्रिफलाप्रस्थं ततैलं तयाढ़कम् ।
मस्तुना साधयित्वा तु पिवेत्सर्वोदरापहम् ॥ ४८
कफमारुतसम्भूते गुला चैव प्रशस्यते ॥ ५० ॥
इति नागराधं यमकम् । इति त्रिदोषोदरम् ।
प्रत उर्ध्व निगद्यन्ते सामान्यायोगसमताः ।
दोपैः कुक्षौ हि संपूर्णे वद्भिर्मन्दत्व मिच्छति ॥ ५१ ॥
तस्माद्योज्यानि पेयानि दीपनानि लघुनि च ।
शालिपष्टिकगोधूम यवनीवारभोजनम् ॥ ५२ ॥
विरेकास्थापन श्रेष्ट सर्वपु जठरेषु च ।
उदवान पजं मांसं शाकं पिष्टकृतं तिलान् ॥ ५३ ॥
व्यायामाध्ध 'दिवास्वप्न यानपानं विवर्जयेत् ।
तधोणलवणाग्लानि विदाहीनि गुरुणि च॥ ५४॥
नाद्यादवानि नठर तोयपानं विबर्जयेत् ।
उदरिगा मलाव्यत्वा बहुश: शोधनं मतम् ॥ ५५ ॥
क्षोरणरण्जं तैलं पिवेन्मूत्रेण वै सकृत् ।
ज्योतिणत्या पिवेत्तैलं पयसा वा दिनाष्टकम् ॥ ५ ॥
कंकुष्टचूर्ण मुस्तांबुपीतं संमेव्य मानवः ।
अष्टाभ्योऽभ्युदरेभ्यश्च द्रुतं कुर्यानिवृत्तिकाम् ॥ ५७ ॥
महोपयो भावितानां पिप्पलीनां पयोशनः ।
महम्रमुपयुञ्जीत शक्तितो जठरामयों । ५८ ॥
बातोदरी पिवेत्तक पिप्पलीलवणान्वितम् ।।
शर्करा मरिचोपेतं स्वादुपित्तोदरी पिवेत् ॥ ५८ ॥

·५४२ वङ्गमैने यवानीहपुपाजाजी व्योषयुक्त कफोदरी । सत्रिपातोदरीक्षिपत्रिकदक्षारसैन्धवैः ॥ ६ ॥ बरोदरो च हपुपा दीप्यकाजाजोमेन्धवैः । पिवेच्छिद्रोदरीत पिप्पलीनोट्रसंयुतम् ॥ बूषणक्षारलवणैर्युक्तन्तु निचयोदरी॥६१ ॥ शिलाजतूनां मूत्राणां गुग्गुलोस्त्रिफलस्य च । नहीक्षीरप्रयोगश शमयत्युदरामयम् ॥ ६२ ॥ पूतीकरतबीज मूलकबीज गवादनीमूलम् । शलभस्म च काञ्जिक पीतं शमयेज्जलोदरमपि ॥ ६३ ॥ कलिंगबीजशाणच शाण: टवणहिंगुनोः । शसशाणसमायुक्तं पड्वा पिप्पलीमापका: ॥६४ ॥ गोमूत्रेण तु सपेष्यपीतं शमयति द्रूतम् । उदराणि च सर्वाणि चिरजातीदकान्यपि ॥६५॥• सप्ताहं माहिपं मूव पयसाऽन्नांबुवर्जितम् । पीतमौष्ट्रमजामूत्र खयथूदरनाशनम् ॥ ६६ ॥ यः पिवेमातरुत्थाय चयचित्रकमिथितम् । क्षिप्रं तस्य जयेदौष्ट्र ममाध्यमपि.चोदरम् ॥६७ ॥ विशाला शसिनीदन्तो निन्नीलीफलत्रयम् । निशाविडङ्गकपिल मूत्रणोदरवान् पिवेन् ॥ ६८ ॥ पेयं वा चव्यदन्त्यग्निविडङ्ग व्योपकल्कितम् । पेयो वा शृङ्गवेराम्बु, कपायो दारुचहिजः ।। 'चव्यविश्वसमुत्यो वा पेयो जठरशान्तये ॥ ६८ ॥ शारदयानलव्योपं नीलोलवणपञ्चकम् । चूर्णितं सर्पिपा पेयं सर्वगुल्मीदरापहम् ॥ ७० ॥ विडङ्गचित्रकं दन्ती चच्यं व्योपञ्च तत् पयः । . .

·उदररोगाधिकारः। . कल्कः कोलसमैः पीत्वा प्रहइमुदरं जयेत् ॥ ७१ ॥ गवाक्षोशालिनीदन्ती नीलिनीकल्कर्मयुतम् । मदिरविनाशाय गोमूत्रपानमाचरेत् ॥ ७२ ॥ विद्रुमं शिगु च पूरकच गोमूत्रपिटामथवाश्वगन्धाम् । पीत्वाशु इन्याज्जठर प्रहई कमीन् सशोधानुदरञ्च दूष्यम् ॥७३n पिप्पलीवर्द्धमानं वा कल्योद्दिष्ट प्रयोजयेत् । जठराणां विनाशाय नास्ति तेन समं भुवि ॥ ७४ ॥ मक् पयसा परिभावित तंडुलचूर्णनिर्मित: पूपः । उदरमुदारं हन्या द्योगोऽयं सप्तरावेण ॥ ७५ ॥ वंवूलभ्य त्वचं श्रेष्टां क्वाथयेन्म लिलेन तु। पुनः पचेल्कयायन्तु यावत्सान्द्रत्वमागतम् ॥ ७६ ॥ तत्पिवेत्तकसंयुक्तं तक्रभोजी मिताशनः । निहन्यादाशु योगोऽयं जलोदरमपि ध्रुवम् ॥ ७७ ॥ मूबाण्यटाबुदरिणां सेक पाने चं योनयेत्। पिप्पलोवईमान' वा पयसैव प्रयोजयेत् ॥ ७८ ॥ देवटारुपलाशार्क हस्तिपिप्पलिशिग्रुभिः । साश्वगन्धैः सगोमूत्रः प्रदिह्यादुदरं शनैः ॥ ७८ ॥ -..- पटोलपत्र रजनी विड़नं त्रिफलात्वचम् । कम्पिलकं नीलिनी च विकृतं चेति चूर्णवेत् ॥ ८ ॥ पडादयान कार्यिकानन्या खोंच वित्रिचतुर्गुणान् । कला चूर्ण ततो मुष्टि' गवां मूत्रेण वा पिवेत् ॥ ८१ ॥ विरितो जाङ्गलरसै रोदनं मृदुभोजयेत् । मण्डू पेयाश्च पीला वा सव्योपं पडहं पयः ॥ २॥ शृतं पिवेत्ततथूग पिवेदेवं ततः पुनः।

·५४४ वङ्गसेने हन्ति सर्बोदराये तचूर्ण जातीदकानि च ॥ ८३ ॥ कामलां पांडुरोगञ्च खयथु वापि कर्षति ॥ ८ ॥ --0-- अत्र पटोलादीनां भागा कार्पिका अन्येपा द्विविचतुर्गुणा भागा पाहणीयाः। इति पटोलाद्यं चूर्णम् । . यवानीहपुषाधान्य त्रिफला सोपकुञ्चिका । कारवीपिप्पलीमूल मजगन्धा शठीवचा ॥ ५ ॥ शताद्वाजीरकं व्योपं स्वर्णक्षीरी सचित्रकम् । दो क्षारी पौष्कर मूलं कुष्टः लवणपञ्चकम् ॥ ८६ ॥ विडगञ्च समांशानि दन्तिभागत्रय भवेत् । विदिशाले द्विगुणे शातला स्यान्चतुर्गुणा ॥ ८७ ॥ एप नारायण नाम्ना चूर्णी रोगगणापहः । एनं प्राप्य निवर्तन्ते रोगाविष्णुमिवासुराः ॥ ८८॥ तक्रणोदरिभिः पयो गुल्मिभिवंदरांबुना । पानद्धवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया ॥८॥ दधिमण्डे न विड्भेदे दाडिमांबुभिरीमि । परिकर्तिपु वृक्षाम्नै रुष्णाभिरजीर्ण के ॥८.॥ . भगन्दरे पांडुरोगे कामे खासे गलग्रहे । हृद्रोग ग्रहणीरोगे कुष्ट मन्दानले ज्वरे ॥१॥ दृष्टाविषे मूलविपे सगरे कृत्रिम विपे। यथा स्निग्धकोष्ट न पेयमेतद्विरेचनम् ॥ २॥ इति नारायणचूर्णम् । तिलसर्पपनालानि यवनालं सुधामपि । दशमूलमपामार्ग दन्ती चित्रकमादकीम् ॥ ८३ ॥ ८ ·५४५ उदररोगाधिकारः। मधूकमेन्द्रीं त्रिफलां विकृतां करवीरकम् । पुनर्नवांधिकालीमर्ककम्पिलनिम्बकम् ॥ ८४ ॥ एतान् दशपलान् भागान् युक्त्या दग्ध्वा समावपेत् । गोमूवेद्रोणसंयुक्त सप्तकवस्तु पाचयेत् ।। ८५ ॥ वचामतिविपां पाठां हे हरिद्रे महीपधम् । बिल्कम्पिलकं क्षारं तथैव लवणानि च ॥८६॥ महौषधं शिग्रुफलं कुष्ट' भन्लातकाणि च । पिप्पली च विड़ङ्गानि त्रिफलां देवदारु च ॥ ७ ॥ कटुका रोलिणी मुस्तं दन्ती हिंग्वम्लवेतम् । दधिनतारनालाना माढ़काढकमाचरेत् ॥ ८८॥ समांशकन भागेन सर्पिस्तैलं विपाचयेत् । विगतार्चिर्यथाशान्त मथैतदवतारयेत् ॥ ८॥ ततो निडाल पदकं पिवेटुप्णन वारिणा । रुथैरम्नैश्च पानश्च क्षोरैमूत्रेण वा पुनः ॥ १०० ॥ महाक्षार इति ख्यातो जठराणां विनाशनः । प्लीहान्यीसि गुल्मानि सशूल हृदयग्रहम् ॥ १०१ ॥ यक्ष्माणच प्रमेहच पांडुरोग भगन्दरम् । मकमीग्रहणीदोपान् व्रणोदावर्तकुण्डलम् ॥ मुत्रकृच्छ्रमपस्मारं क्षारोऽयं विनिवर्त्तते ॥ १०२॥ इति महाक्षारः। नुकतीरदन्ती विमला विडङ्गमिही विशिवकर्पकल्कम् । वृत विपक्कं कुड़वप्रमाणं तोयेन तस्याऽनसमा समानकर्पम् ॥ १०३ ॥ पोलोणमम्भोनुपिवेद्विरित पेयां रमं वा प्रचरविधिनः । नाराचमेतजंठरामयाणां युक्त्योपजुष्ट समनुप्रदिष्टम् ॥ १०४॥ इति नाराचतम् ।

·वनसेने
.
.
द
त्रिफलाचित्रकी दन्ती हहतीकण्टकारिका।
नुहोसार्कविडङ्गानि पृतस्य कुड़वं पचेत् ॥ १० ॥
तस्य मृद्दग्निसिद्धस्य का पाययेवरः।
शोथगुल्मीदरानाह मोहोदर कफोदरान् ॥ १०६ ॥
नाशयत्युल्वणानेतान् सर्पिनाराचसंज्ञितम् ॥ १०७॥
इति नाराचष्टतम् ।
पयस्यष्टगुणे सर्पिः प्रस्थं स्वक् पयसः फलम् ।
वित्तापलपट्कैन सिद्ध' जठरगुल्मनुत् ॥ १०८॥
इति चिहतायं एतम्।
अर्कक्षीर पले हे त मुहीक्षीरपलानि पट् ।
पथ्या कम्पिलके श्यामा शभ्याकगिरिकर्णिका १०८ ॥
नीलिनीत्रिवृतादन्तीं शड्डिनीचित्रकं तथा।
एतेषां पलिकै गे ईतप्रस्यं विपाचयेत् ॥ ११ ॥
अथास्य मलिनि कोष्ट विन्दुमान प्रदापयेत् ।
यावत्तस्य पिवेदिन्दु स्तावद्देगाहिरिच्यते ॥ १११॥
कुष्ट गुल्ममुदावत खयधु सभगन्दरम् ।
शमयत्युदराण्यष्टी वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ११ ॥
एतहिन्दुतं नाम येनाभ्यतो विरिच्यते ।
इति विन्दुष्टतम्।
शालिपर्णी विदारी च सहदेवा सगोक्षुरा ।
उभे स्थिरे शारिव च जीवकर्पभकावुभौ ॥ ११३॥
पर्णिन्यौ च विशाला च रुबूको हतिरेव च ।
कण्डूरा त्वक् पत्री च फलवयमथापि वा ॥ ११४ ॥
एषां चतुर्दशपल मानतः मर्वसयुताम् ।
पुनर्नवैरण्डयोथ पलमेकं पृथक् पृथक् ॥ ११५ ॥

·उदररोगाधिकारः।
५४७.
पोडशांशसमाख्यातं दशमूल्या विंशति तथा।
संकुय्य कथिते दोणे जले पादावशेषिके ॥ ११६ ॥
दधिकाचिकमूत्राणां प्रस्थं प्रस्थं चतुथतुः ।
तैलमैरंडज चैव प्रस्थमेक समाचरेत् ॥ ११० ॥
साईकर्षप्रमाणां तां मात्रां वैद्यस्तु दापयेत् ॥ ११८॥
पलाशपुप्पीधवचित्रकानां न हीद्रुमबझदनारग्वधानाम् ।
फलत्रिकस्यापि तथैव दद्यात् क्षारस्य लोध्रस्य पल तथैव ॥११८॥
पय: सुहायाश्च पलञ्चतुष्क येषां च कल्क न पचेद्विधितः ।
धोरण त पिवतश्च जन्तोः सादरं तेलवरं निहन्ति ॥ १२० ॥
इति गालीपर्णातैलम्। सामान्यविधिः ।
.
.
अथ निदानमाह।,
विदाह्यभिष्यन्दिरतस्य जन्तोः प्रदुष्टमत्यर्थमसृक्कफश ।
प्लीहाभिवृद्धि कुरुतः प्रवृद्धौ प्लीहोत्यमतज्जठरं वदन्ति ॥११॥
तहामपार्श परिधिमेतिविशेषतः सीदति चातुरोऽत्र ॥१२२॥
सीहानिर्वेदनः श्वेतः कठिनः स्थूल एव च ।
महापरिग्रहः शान्तः श्लेष्मसम्भव उच्यते ॥ १२३ ॥
सन्वरः सपिपासथ स्वेदनस्तोत्रवेदनः ।
पीतगात्री विशेपेण प्लीहा पैत्तिक उद्यते ॥ १२४ ॥
नित्यमावदकोष्टच दित्योदावर्तपीडितः ।
वेदनाभिः परीतच लोहावातिक उच्यते ॥ १२५ ॥
लमोविदाहः संमोहो वैवयं गात्रगौरवम् ।
ऊत्लेोदवड़मूर्छाभिर्जेयं रतस्य लक्षणम् ॥ १२६ ॥
त्रयाणामपि रूपाणि मोहासाध्य भवन्ति हि ॥ १२७॥

·१४ वङ्गसेने अथ चिकित्सामाह। से हखेदविरेकोदि विधेयं प्नीहरोगिणे ॥ १२८ ॥ दना भुक्तवतो वाम वाहुमध्ये शिरा भिषक् । विध्योत् प्लीहविनाशाय यशनाशाय दक्षिणे ॥ सीहानं मर्टयेबाद दुष्टरक्तप्रशान्तये ॥ १२८ ॥ मणिवन्धे समुत्पन्न वाममंगुष्ठमीरितम् । दहेच्छिरां शरणाशु वैद्यः प्लीहप्रशान्तये ॥ १३० ॥ विडगाव्यान् ससिन्धूत्थान् शक्तन् कृत्वा बचान्वितान् । पिवेत् क्षीरण मंचूण्य प्लोहगुल्मोदरापहम् ॥ १३१ ।। सिन्धुमगधाग्निचूर्ण शिग्रुशिवाऽऽमलकोरसनिपीतञ्च । प्रवलमपि योगराजः प्लीहान' नाशयत्याशु ॥ १३२ ॥ तिलैरण्डद्वस्तस्य क्षारो भल्लातकं कणा। एपां भाग समं हाला तत्तुल्यन्तु गुड़ मतम् ॥ १३३ ॥ खादेदग्निबल' मत्वा पावकस्य विद्धये। जयेत्प्लोहानमत्युय' यक्षगुलम तथैव च ॥ १३ ॥ अम्लवेतसमंयुक्तः शिग्रुक्काधः समैन्धवः । पीतःलीहोदरं हन्ति पिप्पलीमरिचान्वितः ॥ १३५ ॥ कुष्ट वचाशृङ्गवरं चित्रक कौटजं फलम् । . पाठा चैवाजमोदा च पिप्पल्यः समचूर्णिताः ॥ १३६ ॥ ततो विडालपदकं पिबेदुपणन वारिणा । प्लीहोदरमुदावर्त सर्वमेतेन शाम्यति ॥ १३७ ॥ पातयो युतितः तारः क्षीरेणोदधिशुक्तिजः । पयसा च प्रयोक्तव्याः पिप्पल्य: प्लीहशान्तये ॥ १३८ । अपवं सलवणं पुटदग्ध सुचूर्णितम् । ६ .

·उदररोगाधिकारः। ५४ निहन्ति मस्तुना पीतं प्लीहानमतिदारुणम् ॥ १३ ॥ वायुः प्लीहानमुडम्य कुपितो यस्य तिष्ठति। शूलैः परितुदन्याच प्लीहातस्य विबईते ॥ १४ ॥ हिंगुत्रिकटुकं कुष्ट' यवक्षारोऽथ सैन्धवम् । मातुलुङ्गरसोपेतं प्लीहशूलहरो रजः ॥ १४१ ॥ पलाशक्षारतोयेन पिप्पलीपरिभाविता । गुल्मलीहार्तिगमनी बहिदीप्तिकरीमता ॥ १४२ ॥ रसेन जम्बीरफलस्य शङ्ख नाभीरजः पीतमवश्यमेव । कर्पप्रमाणं शमयेदशेषं प्लीहामयं कूमासमानमाश ॥ १४३॥ शरपुड्डमूलकल्कः पीतस्तकेण नाशयत्यचिरात् । चिरतरकालसमुत्य प्लीहान रूढ़मवगाढ़म् ॥ १४४ ॥ -0- क्षार वर विडरुणाभ्यां पूतीकस्यांवुनिःसृतम् । यतत्प्लीहप्रशान्त्यर्थं पिवेत्रातर्यथाबलम् ॥ १४५ ॥ इति क्षारयोगः । सुखिन्न शाल्मलीपुष्पं निशापर्युपितं नरः । राजिकाचूर्णसंयुक्त मद्यात्प्नीहोपशान्तये ॥ १४६ ।। यवानिकाचित्रकयावशूक पड्ग्रन्थिदन्तीमगधोद्भवानाम् । लोहानमेतदिनिहन्ति चूर्णमुष्णांवुनामस्तु सुरामवैर्वा ॥१४७॥ इति यवान्यादिचूर्णम् । चिड़ङ्गानि यवानी च चित्रकं चेति तत्समम् । हिगुणं देवदारु च नागरं सपुनर्नवम् ॥ १४८ ॥ अथ चैतानि चूर्णानि गवां मूत्रेण पाययेत् । उदरीभूतमप्येवं लोहानं संप्रणाशयेत् ॥ १४८॥ इति विड़गादिचूर्णम्।

·५५० वङ्गसेने भलातकाऽभयाजाजी गुड़ेन सह मोदकः । सप्तराविहन्त्याश प्लीहानमतिदारुणम् ।। १५० ॥ इति भल्लातको मोदक । अभयाफलत्रयाणां पलत्रयं त्रिकटुकात्पलमेकञ्च । दीप्यकचव्यकचित्रक विडङ्गवृक्षाम्नसिन्धुवचार्धपलैः ॥१५१॥ लपत्र लाक स्विभि युक्तां सुचूर्णितं सूक्ष्मम् । विपद्गुडपलसहिताः कर्त्तव्यास्तदक्षसंमितावटकाः ॥ १५२ ॥ अभयावटकानाम्ना प्लीहार्यो गुल्मजठरायहराः । पांड्डामय कामलिनां मन्दाग्नीनां सर्वदायस्ताः । इत्यभयावटका: 1 चित्रकं त्रिहता दन्ती त्रिफलापुष्करैः समः। यावन्त्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रन्तु सैन्धवम् ॥ १५४ ॥ भावयेत्त, सहीशीर तत्काण्डे प्रक्षिपेदुधः । मृत्तिकेनानुलिप्तस्य प्रक्षिपेज्जातवेदसि ॥ १५५ ॥ सुदग्धन्तु ततो ज्ञात्वा उद्दरत्त, शनैर्भिपक् । यकत्लीहोदरानाह गुल्मपांडामयादिकृत् ॥ १५६ ॥ सेविनोऽग्निबल मत्वा अशोऽभ्यः प्रतिमोक्षयेत् । लवणोऽग्निमुखो नाम्ना वझे र्दीप्तिकरः परः ॥ १५७ ॥ इत्यग्निमुखलबरणम् पिप्पलिपिप्पलीमूल चव्यचित्रकसुनागराणाम् । ससैन्धवानापलिका भागातप्रस्थं तदेकध्यम् ॥ १५८ ॥ तुल्यक्षीरं विपचेत्सर्पिः स्यात् खलु षट्पलक नाना। नीहाग्निसादगुल्मोदावर्तश्वयथुपांडुगदान् ॥ १५८ ॥ खासकासंसपोनस मङ्गिबातविषमज्वरानपहरति ॥१६॥ इति षट्पलकं एतम् । .

·•उदररोगाधिकार। ५५१ 4 चिरविल्वत्वचः काथ माई कखरसं पृतम् । मस्तुभल्लातकक्वार्थ शक्तञ्चैवालकालिकम् ॥ १६१ ॥ एतैस्तुल्यैटतं कृत्वा कल्की रतैस्तु पादिकैः । ग्रन्थिकव्यापहपुपा हिंग्वजाजीद्वयं तथा ॥ १६२ ।। चव्याजमोदे सक्षार तथा लबणपञ्चकम् । श्रेयसी चेति मृदुना तत्साध्यमनलेन वा ॥ १६३.॥ वहिपटप्रस्थमेतत्तु जठरानलदीपनम् । प्लीहोदरामानहरे बातोदरदकोदरम् ॥ १६४ ॥ कफबातकते चैव शूले तीव प्रशस्यते । अशीसि नाशयत्याशु कृमींश्चैव विशेषतः ॥ १६५ ॥ सपांडुराणि कुष्टानि दद्रुकुष्टानि यानि च । अन्यान्यपि च कुष्टानि तानि हन्यादिदं तम् ॥ १६६ ॥ इति वह्निपटप्रस्थं पृतम्। चित्रकस्य तुलाक्वाथे हतग्रस्थं विपाचयेत् । आरनालन्तु द्विगुणं दधिमण्ड चतुर्गुणम् ॥ १६७ ॥ पथकोलकतालीस चालवणसंयुतैः । द्विजीरकनिशायुग्म मरिचन्वत्र दापयेत् ॥ १६८॥ प्लोहगुल्मोदरोन्माद पांडुरोगारचिज्वरान् । वस्तिहत्यार्घकय्यूरू शूलोदावर्तपीनसान् ॥ १६८ ॥ हन्यात्पीतं तदौन शोथन दीपन परम् । बलवर्णकरच्चापि भम्मकच्च नियच्छति ॥ १७० ॥ इति चित्रकष्टतम्। चित्रकस्य तुलाकाथे प्रस्थ विपाचयेत्। दध्यारनालद्विगुणं दधिमण्डू चतुर्गुणम् ॥ ११ ॥ .

·५५२ • वङ्गसेने . पञ्चकोलकतालीश दी क्षारी लवणानि च । यवानिके हे जरणे मरिचान्यत्र दापयेत् ॥ १७२ ॥ प्लीहाशोथोदरार्थोघ्न विशेषाइङ्गिदीपनम् । बलवर्णकरं वापि भस्मकञ्च नियच्छति ॥ १७३ ॥ इति चित्रकायं तम् । शिलाद्वयं नागरकालशाकं काकादनीमूलनिदग्धिका च । पञ्चैव दद्यालवणानि हिंगु कृष्णा च तैरक्षसमैः पृथक् पृथक् ॥ प्रस्यं तं स्थाच पचेच्छनैः शनैः चतुर्गुणं मूत्रमतः प्रदीयते । ययय दंद्याहिगुग्यं विपक्कं तयजुष्टं प्रवदन्ति सर्पिः । प्लीहोदरं दूप्यमथोदरञ्च आयम्पमान' जठरं निहन्ति ॥ १७५ इति ब्रह्मटतम्। खर्जिका च यवक्षारः कासीसं टङ्कण' तथा । सौराह' सैधवञ्चैव नवसारं स्फटिकानि च ॥ १७६ ॥ सर्वमकवकर्तव्यं सूक्ष्मचूर्णन्तु कारयेत् । कूपमध्ये क्षिपेत्तन्तु द्रावयेद् द्रावयन्वके ॥ १७७ ॥ गुल्म प्लीहान्तथानाहं सर्वोदरांस्तथैव च । अशामि ग्रहणोदोघं भगन्दरवणानि च ॥१७८ ॥ नागवेन्नात्र संदेहो नान्यथा शंकरोऽब्रवीत् । इति शंखद्रावा' रोहोतकलचः थेष्टाः पलानां पञ्चविंशतिः । कोलदिप्रस्थमयुक्त कपायमुंपकल्पयेत् ॥ १७ ॥ पलिकैः पञ्चकोलैम्तु तत्तुल्यैथापि मात्रया। रोद्योतकत्वचापिष्ट ईतप्रस्थं बिपाचयेत् ॥ १८ ॥ शोहाभिहदि समय देतदाशु प्रयोजितम् । .

·. . उदररोगाधिकारः। ५५३ तथा गुल्मबरखास कृमिपांडुत्वकामला: ॥ १८१ ॥ अत्राष्टगुणे जले निष्काथ्यचतुर्भागावशेषः कर्तव्यः । इति रोहीतकटतम् । रोहोतकात्पलशतं संक्वाथ्यवदिराढ़कम् । साधयित्वा जलद्रोणे चतुर्भागावणेपिते ॥ १८२ ॥ कृतप्रस्थं समावाप्य छागचोरं चतुर्गुणम् । तस्मिन्द्रव्याणि सर्वाणि प्रद्यात्कार्पिकाणि च ॥ १८३ ॥ व्योपं फलत्रिक हिमु यवानी तुम्बु रु विडम् । अजाजोवणलवणं दाडिमं देवदारु च ॥ १८४ ॥ पुनर्नवाविशान्ता च यवक्षारं सपौष्करम् । विडङ्ग चित्रकञ्चैव हपुपाकारवी तथा ॥ १८५ ॥ एतैर्धतं विपक्कन्तु विदध्याद्राजने नवे। पाययेचिपलां मात्रां व्याधबलमवेक्ष्य च ।। १८६ ॥ रसकेनाथ यूपेण पयसा वा एतं पिवेत् । प्रयुतान्तु त तेपां व्याधीन् हन्यादिमान्वहन् ॥ १८७ ।। यवत्प्लीहोदरञ्चैव प्लीहशूल तथैव च । हृच्छन्न कुक्षिशूलञ्च पार्खशूलमरोचकम् ॥ १८८ ।। विबन्धशूल शमयेत् पांडुरोगं सकामलम् । छातीसारशूलघ्नं तन्द्रान्वरनिवारणम् ॥ १८८ ॥ रोहीतकरतं ह्येतत् प्लीहानां दृष्टमौषधम् ॥ १८ ॥ इति महारोहितकं वृतम् । कदलीतिलनालानां क्षारेण सुरकस्य च । पीतं तैलं जयेबृणां प्लीहान' कफबातजम् ॥ १८१ ।। इति-कदलीक्षारतलम् । ४७ ·५५४ वङ्गसेने माणसुग्राऽमृतावासा स्थिरचित्रकसैन्धवम् । नागरं तालमूलञ्च प्रत्येकन्तु त्रिकार्षिकम् ॥ १८२ ॥ विड़ सौवर्चल क्षारी पिप्पल्यवापि कार्पिकाः । एतचू रुतं सर्वं गोमूत्रस्थाढ़क पचेत् ॥ १८३ ॥ सान्द्रोभूते गुटी काया हवा त्रिपलमाक्षिकम् ।। यक्तत्लीहोदरहरो गुल्मार्थो ग्रहणीहरः ॥ १८४ ॥ योगः परिकरो नाना वहिसन्दीपनः परः। इति माणादिगुटिका। चित्रकस्य शतं दद्या त्तत्तुल्य ग्रन्थिकस्य च । पञ्चाशद्दशमूलस्य शेषान् पञ्च पलान् पृथक् ॥ १८५ ॥ बलाभांर्गीशठीपाठा पीप्करं मूलमेव च । चतुोणेम्भस: पत्का पादशेषावतारिते ॥ १८ ॥ पचेगुड़गतं दत्वा तैलवत् माधुसाधयेत् । चतुप्पलन्तु पिप्पल्या स्तुगाक्षीर्यायतुष्पलम् ॥ १८७ ॥ त्रिजातकपलञ्चैकं मरिचम्य पल तया । सूक्ष्मचूर्ण ततः कृत्वा दत्वा मम्यग्विघटयेत् ॥ १८ ॥ पनमा तत: खादेत् प्लीहगुल्मीदराणि च । इन्ति यक्षमाणमत्युग पित्तात्तिं चाम्नपित्तिनाम् ॥ १८८॥ भारद्वाजेन कथितो लेहयित्रसंसकः ॥ २००॥ इति चित्रकलेहः। चपनायाः पन पञ्चययान तावदेय त । मामुद्रनपणाना तायाभाव प्रदापयेत् । २०११ वेणुमाघौटकचय गिनयनांस्तथैव च । गिरोधो लोध्रय विमापामाएकन्दकम् ॥ २०२॥ . .

·उदररोगाधिकारः। सुधा च मुरपुष्पञ्च शम्याकदलमन्वयम् । बरुणं शिग्रुमूलञ्च बाव्यालं चित्रकं तथा ॥ २०३॥ एषां पञ्चपलान् भागान् पलांधान पञ्चविंशतिम् । क्षारं दत्वा तु सर्वेपां पचेत्तत्र जलाढके । २०४॥ गोमूत्र तावदेवात्र साधयेच यथा विधिः । भक्षयेद् एतमयुक्ता यत् प्लीहहरां पराम् ॥ २०५॥ बातमटोलकाञ्चैव गुल्म हन्ति विदोपजम् ॥ इति तारपिप्पली। प्रशस्तेऽहनि नक्षत्रे हक्षकं लोधचित्रकम् । वरुण शिग्रु,मूलञ्च बाव्यालं चाथ पुष्करम् ॥ २०६ ॥ कन्दोविशाखापुप्पी च तथा ब्राह्मण्यष्टिका । पृथक पञ्चपलान्येषां पलाशात् पञ्चविंशतिः ॥ २०७॥ क्षार कृत्वा पचेहारि गोमूत्राढकयोस्तथा । सर्व विपाध्य सक्षारा समुम्ताऽनलपिप्पली ॥ २०८॥ पृथक् पञ्चपलैर्भागः पिप्पलीटतमर्दिता । यकृत् नोहहरा थेष्टा वाताटीलामगुल्मनुत् ॥ २०८ ॥ इति वृहत् क्षारपिप्पली। पारिभदपलाशार्फ मद्यपामार्गचित्रकाः। बरुणोऽग्निमन्य बसुकं खदष्ट्राहहतोदयम् ॥ २१० ॥ पूतीकास्फोतकुटज कोशातक्यः पुनर्नवा । समूलपत्रशाखाया. क्षोदयित्वा उलूखलें ॥ २१ ॥ तिलनालप्रदीप्ताग्नि सुदग्ध भस्मशीतलम् । चारप्रस्थं रहित्वा तु न्यसेत्यावे दृढे नवे ॥ २१२ ॥ जलद्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् । पूर्ववत् चारकल्केन साधयेच्च विचक्षणः ॥ २१ ॥ .

·५५६ वङ्गसेने प्रस्थमेकञ्च लवणं तदर्भाच्च हरीतकीम् । तुन्याम्बुभागगोमूत्र माधयेन्मृदुनाग्निना ॥ २१४ ॥ किञ्चित्सवाथ्ये चार्धे च सम्यक् सिद्धेऽवतारिते। अजाजीवापण हिगुयवानी पुष्करं शठी ॥ २१५ ॥ एतैयार्थपलिकैयूर्ण कवा प्रदापयेत् । लवणञ्चाभयानाम भक्षयेच्च यथा बलम् ॥ २१६ ॥ व्याधिञ्चविष्यमतिमाननुपान यथा हितम् । ये च कोटगता रोगास्तानिहन्ति न संशयः ॥ २१७॥ यक्तत् प्लीहोदरानाह गुल्मष्टीलाऽग्निसादनुत् । प्रतितून्यतिहद्रोग शर्कराश्मरिनाशनम् ॥ २१८ ॥ इत्वभयालवणम् । इति प्लीहोटरम् । . 8 अघ निदानमाह। मन्दवराग्निः कफपित्तलिने रुपद्रुतः क्षीणवलोतिपांडुः । मध्यान्यपाझे यकृति प्रदुष्ट जेय यकृदात्युदरं तथैव ।। २१८ ॥ उदावतरजानाई र्मोहटदहनज्वरैः । गौरवाचिकाठिन्य विद्यात्तत्र मलान् क्रमात् ॥ २२० ॥ अघ चिकित्सामाह। पोहोहियाः क्रिया: मर्वा यात: मंप्रकल्पयेत् । कार्यञ्च दक्षिणे वाही तव गोणितमोक्षणम् ॥ २२१ ॥ पिप्पलोचित्रिकान् मूल पिट्टा मर्पिविपाचवेत्। वृतं चतुर्गुण क्षीरं यरुत् लोहोदरापहम् ॥ २२२ ॥ इति चिनकटतम्।

·उदररोगाधिकारः।
५५७
पिप्पलीकल्कसंयुक्त पृतं क्षीरं चतुर्गुणम् ।
पिवेत् लोहाग्निसादाग्नि यक्दोगहरं परम् ॥ २२३ ॥
इति पिप्पलीटतम् । বুনি
यहादाल्पदरम्।
अथ निदानमाह।
यस्यान्त्रमन्नै रुपलेपिभिर्वा बालाश्मभिर्वापिहितं यथावत् ।
सञ्चीयते यस्य मलः सदोपः शनैः शनैः शर्करवञ्च नाद्याम् ॥२२४॥
निरुद्धते तस्य गुदे पुरीपं निरेति कच्छादपि चाल्पमल्पम् ।
हवाभिमध्ये परिहद्धिमेति तस्योदरं बधगुदं वदन्ति ।। २२५ ॥
शल्पं तथानोपहितं यदन्त्र भुक्तं भिनत्त्यागतमन्यथा वा ।
तस्मात्क्षतान्वात्सलिलप्रकाशः सावः सवेदै गुदजस्तु भूयः ॥२२६
नाभेरधचोदरमेति वृद्धिं निस्तुद्यते दास्यति चातिमात्रम् ।।
एतत्परिसाव्युदरं प्रदिष्टन्दकोदरं कीर्तयतो निबोध ॥ २२७ ॥
यः स्नेहपीतोऽप्यनुवासितो वा वांतो विरितोऽप्यथवा निरूढ़ः ।
पिवेज्जलं शीतलमाशु तस्य स्रोसांसि दुष्यन्ति हि तहहानि ॥२२८
नेहोपिलिसेप्वथवापि तेषु दकोदरं पूर्ववदभ्युपैति ।
स्निग्ध महत्तत्परिहत्तनाभिसमात्ततं पूर्णमिवांवुना वा ॥२२८॥
यथादतिः तुभ्यति कम्पते च शब्दायते चापि दकोदरं तत् ॥२३०॥
.
अथ चिकित्सामाह।
खिन्ने बडोदरे योज्यो मूत्रस्तीक्ष्णैर्यधान्वितैः ।
सललवणयात्र निरूहचानुवामनम् ॥ २३१ ॥
क्षारं वनकरीपाणां खिन्न यस्त्रेण गालयेत् ।
कार्षिकं पिप्पलीमून पञ्चैव लवणानि च ॥ २३२ ॥

·५५८ वनसेने पिप्पलीचित्रकं शुण्ठी विवृतात्रिफलावचा ही चारो सातलादन्तो स्वर्णक्षीरीविषाणिका ॥ २३३ । कोलप्रमाणां वटिकां पिवेत्सौवीरसंयुताम् ! खयथावय वक्तस्य प्रहई च दकोदरे ॥ २३४ ॥ . इति क्षारगुटिका। छिद्रान्वबदसंन्ने पु जठरेषु प्रयोगवित् । लब्धानुनो भिपक्क यात् पाटनं व्यधनक्रियाम् ॥ २३५ ॥ नया जातोदकं सर्व मुदरं व्यधयेद्भिपक् । जातींथ सुहदो दारान् ब्राह्मणान् टपतिं गुरुम् ॥ २३६ ॥ अनुनाम्यभिपकर्म विदध्यात् संशयावहम् । सुवेष्टितमधी नामे मतशतरंगुलात् ॥ २३७ ।। अंगुल्योदरमावन्तु द्रोहिवक गण भेदयेत् । नाडीमुभयतो हारां मंयोज्यापहरेज्जालम् ॥ २३८ नचैकस्मिन्दिने सर्व दीपन्लपहरेत्तथा । कासखासज्वरास्तृष्णा गावभनय वेपयुः ॥ २३८ । प्रतिमारथ सुतरां पूर्यते जठरं तथा। टतीयपञ्चमायेपु दिवमेप्वल्पगः पुनः ॥ १४ ॥ सावयेदुटक तैल लवणाभ्यां दृढं व्रणम् । बधीयादिमुते दोये जठरं परिग्टद्य वा ॥ २४१ मवेष्टयेहाढ़तरं कौशयाऽऽविकचर्माभिः । 'नि.मुते नहित: पेया मस्र हलवणां पियेत् ॥ २४२ ॥ पलपरन्तु परमासान् होरकृतिसंवेयरः। पोम्मामान् पयमा येयां पिवेधीयापि भोजयेत् ॥ २४ ॥ सकोरदूषं नामाकं पयसा नववं लघु ·उदररोगाधिकारः। नरः सम्बत्सरेणेव जयेत्प्राप्तजलोदरम् । इतिबद्धमतदकोदरम्। नु छर्कदन्तीधवबङ्गिफनी शोफारिपांशी सलकञ्च कन्दः । माणवियामाग्निकबाणरगडातालं तथा मञ्जरिपारभद्री ॥२४४॥ प्रत्येकशः क्षारचतुःपलाश तथा पलाशस्य समैः समः स्यात् । चतुर्गणे क्वाथजलाष्टशेपे पचेदिधिज्ञो विधिशुद्धलोहम् ॥ २४५ ॥ चूर्णीकृत तत्पुटित पुटेन तन्तुथुतं पोडपिकं पलानाम् । वर्षाभुभल्लातकवद्भिदन्तीत्रिदृद्रवन्तीरविवृद्धमूलम् ॥ २४६ ॥ कञ्चुकीतालमूली च पोवरोगिरिकर्णिका । नोलिनीबहतीपत्र शम्याक विजयाममम् ॥ २४७ ॥ चतुप्यलाशं कथिताटशेषं मह्यर्कदुग्धे न पलाष्टकेन । दत्वा पचेताम्रमये सुपात्रे पलैहिरष्टै हविषस्तथैव ॥ २४८ ॥ प्रमूनि चूर्णानि च सिद्धगीते क्षिपेत्तथा लोहरजः समानि ॥२४८॥" मिलितानीति सम्बन्धः । लबणानि च सर्वाणि क्षारः पञ्चोपणस्तथा । मरिच चाजमोदा च हिगुमल्लातकानि च ॥ २५.॥ चित्रकं तालमूलन गवाक्षोत्रिततामृता । वर्षाभूः सूरणो मानो विडङ्ग दन्तीग्रन्थिकम् ॥ २५१ ॥ पल' माक्षिकचूर्णस्य कंकुष्टकशिलाजतोः । गुग्गुलोर्गन्धकस्यापि पारदस्य पल' पृथक् ॥ २५२ ॥ गीते पलाष्टक क्षोटू दवा मधुरतान्वितम् । लोहदण्डेन मध्य लोहपात्र चिरं भिपका ! २५३ ॥ विधिजोहोन विधिना हिताहारविहारवान् । अन्नपानं यथा सामा कुर्वन्नित्व निरामयः ॥ २५४ ॥ उदरेषु च सर्वेषु शोथेषु विविधेयु च ।

·वसेने अर्श:सु च विशेषेण पांडुरोगे सकामले ॥ २५५ ॥ विधिनोलेन कुर्वाणो नरोरोगान विन्दति । इत्युदरारिलोहम्। -- अथ निदानम् । जन्मनैवोदरं सर्व प्रायः कृच्छ्रतम स्मृतम् । बलिनस्तदजाताम्ब, यत्नात्साध्य नवोत्थितम् ॥ २५६ ।। पक्षाद्दगुदं तूचं सर्वजातोदक तथा प्रायो भक्त्यभावाय छिद्रान्त चोदरं न्टणाम् ॥ २५७ ॥ शूनाक्ष कुटलोपस्थ सुपक्लिन्न तनुत्वचम् । बलशोणितमांसाग्नि परिक्षोणन्तु वर्जयेत् ॥ २५८ ॥ पार्श्वभगान विदेप शोधातिसारपोडितम् । विरत चाप्युदरिण पूर्यमाण विवर्जयेत् ॥ २५८ ॥• -०- अघ चिकित्सामाह। हरीतकीनागरदेवदारु पुनर्नवाछिन्नरुहाकपायः । मगुग्गुलद्वयुतः सपेयः गोफोदराणां प्रवरः प्रयोगः ॥ २६० ॥ पुनर्नवानिम्यपटोनगण्ठो तितान्तादाव्यंभयाकपायः । मयानगोधोदरकामशूल मासान्वित पांडुगद निहन्ति ॥२१॥ पुनर्नग टार्चभयां गुडूची पिवेरसमूत्रां महिपारययुक्ताम् । वग्दोपगोफोदरपांडुरोगस्योन्यप्रसकोवफफामयेषु ॥२६२॥ पुराणगारगोष्टि वूपर्ण लवणानि च । चयिकाचिरपिल्वञ्च भग्म चेपां मुमंस्कृतम् ॥ २६३ ॥ गयेन मम्नुना माध्यं भोजयेत मिपग्बरः ।

·उदररोगाधिकारः। श्वयथूदरगुल्मेषु वस्तिसादे च दुस्तरे ।। २६४ ॥ पुराणं मानक षिष्ट्वा दिगुणीकृततंडुलम्। साधितं तोयक्षोराभ्या मभ्यासे पायसन्तु तम् ॥ २६५ ॥ हन्ति बातोढरं शोथं ग्रहणीपांडुतामपि ॥ २६६ ॥ नवरतमाई ककल्क स्वरसाम्यां परिसाधितं च विधिना । श्वयधूदराग्निसादैरभिभूतः पिवेद्भवत्यरोगः ॥ २६७ ॥ इत्वाकटतम् । विल्वाग्निचच्याईक शृङ्गवेरकाथन कल्क न च सिद्धमाज्यम् । मछागदुग्धं ग्रहणोगदोत्ये शोधाग्निमादारचिपु प्रदिष्टम् ॥ २६८॥ इति विल्वादिधतम् । इति वनसेन उदरनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ४० ॥ अथ शोधनिदानमाह। रक्तपित्तकफान् बायुईटी दुष्टा बहिःशिराः । निवारुतगतिम्तैर्हि कुर्यात्वमांससंथयम् ॥ उत्सेधं संहन्तं शोथं तमाहुर्निचयात्मकम् ॥ १॥ मवं हेतुविशेषेऽस्तु रूपभेदान्नवात्मकम् । दोपैः पृथग्दयः मर्व रभिघातादिपादपि ॥२॥ तत्पूर्वरूपं दवथु, शिरायामोगगोरवम् ॥ ३ ॥ शुद्धाामयाऽभक्तलगावलानां क्षाराम्लतीक्ष्णोष्णगुरुपसेवा । दध्याममृच्छाकविरोधिदुष्टगरोपसृष्टान्ननिपेवणञ्च ॥ ४ ॥ भास्थचेष्टा नच देहरादिममापघातो विपमाप्रसूतिः । मिथ्योपचारः प्रतिकमणाच्च निजस्य हेतुः खयथोः प्रदिशा ·वङ्गसेने सगौरवं स्थादनवस्थितत्व सोमेधमूमाथ शिरातनुत्वम् । सलोमहर्षश्च विवर्णता च सामान्यलिङ्ग खयथोः प्रदिष्टम् । चलस्तनुत्वक् परुपोऽरुणोसितः सुसुप्तिहतियुतो निमित्ततः । प्रशाम्यतिप्रोत्रमति प्रपीड़ितो दिवावली च खयथुः समोरणात् ॥ ७॥ मृदुः सगन्धोऽसितपीतरागवान् नमज्वरखेदरपामदान्वितः । य उच्यते स्पष्टरुगक्षिरागसत् मपित्तशोथो भृशदाहपाकवान् ॥ ८॥ गुरुम्धिरः पांडुररोचकान्वितप्रसे कनिद्रावमिबधिमान्यतत् । मच्छजन्मप्रशमो निपीड़ितो नचोऽन्नमेद्राबिवलीकफात्मकः ॥ निदानारुतिमंसर्गा च्छययुः स्यादिदोपजः । मातति: मविपाताच्छोयो व्यामिन्यलक्षणः ॥ १० ॥ अभिघातेन शम्बादि छेदभेदक्षतादिभिः । हिमानिलो दध्यनिले मलातकपिकच्छुः ॥ ११ ॥ रमः शूकैय संम्पछययुः म्याहिमर्पयान् । भृशोपालोहितामामः प्रायशः पित्तलक्षणः ॥ १२॥ विपज: मविपप्राणि परिमर्पणमूत्रणात् । दंदादन्तनबाघाता दविपप्राणिनामपि ॥१३॥ विगमूवशुक्रोपहतमलयहस्यमकरात् । विपहानिलम्बी हरयोलावूयात् ॥ १४ ॥ मृदुशलोऽवलम्यो च गोघदाहरुजाकरः ॥ १५ ॥ दोपा: गयमूवं हि कुर्वन्त्यामागयस्थिताः । पक्षागयस्या मध्ये तुं वचम्यानगताम्वधः । .

·शोधाधिकारः। . कृत्स्र देहमनुप्राप्ताः कुर्युः सर्वसरं तथा ॥ १६ ॥ यो मध्यदेशे खययुः सकष्टः सर्वगच यः । अधोऽङ्गेऽरिष्टभूतः स्या द्यद्याचं परिसर्पति ॥ १७ ॥ श्वासः पिपासाछर्दिश दोबल्य ज्वर एव च । यस्य चान्नेऽरुचिर्नास्ति श्वयतं विवर्जयेत् ॥ १८ ॥ अनन्योपद्रवकतः शोथः पादसमुत्थितः । पुरुपं हन्ति नारीञ्च मुखजो गुदजो इयम् ॥ १८ ॥ ऊर्ध्वगामीनरं पद्भया मधोगामीमुखात् स्त्रियम् । उभय बम्तिमंजात: शोथो हन्ति न संशयः ॥२०॥ नवोऽनुपद्रवः शोधः साध्योऽसाध्यः पुरेरितः ॥ २१ ॥ शुनाशो हृदयाऽशद्धि स्तन्द्राजठरगौरवैः । दोपपत्ति! यत्र व्याधिमामान्वितं वदेत् ॥ २२ ॥ : अथ चिकित्सामाह । उक्त तन्वान्तरे।- पुराणयवशाल्यन्न दशमूलांबुमाधितम् । अल्पमल्प' पटुझे हं भोजनं वयथो हितम् ॥ २३ ॥ मप्ताह माहिप मूत्र पयसाऽन्नांबुवर्जितम् । पोवा चौद्रमजामून श्वयथूदरनाशनम् ॥ २४ ॥ शिग्रुत्वतमालार्क दाक्रग्वधमूलकैः । गोमूत्रपिष्टैः स्वयथः प्रलिप्तव्यः कफात्मकः ॥ २५ ॥ स्त्रोक्तिच्चाह। निदानदोषैस्तु विपर्ययक्रम रुपाचरेत्तु बलकालदोपवित् । यथाऽऽमज लवनपाचनक्रमै विशोधनैरेल्वणदोषमादितः ॥२६॥ --- :

·५६४ वनसेने . शिरोगतं शीर्पविरेचनश्च संशोधनैः शोध्यमधस्तथोर्ध्वम् । उपाचरेत् ने हमव हि रूक्षणैः प्रकल्पयेत् ने हगणे तु रूक्षजम् ॥ २७ ॥ विवडविकेऽनिलजे निरूण हत तु पित्तानिलजे सतितकम् । पयश्च मूवितिदाहर्षिते विशोधनीये तु समूत्रमियते । कफोत्थित क्षारकटूपणमयुतैः समूबदुग्धासवयुक्तिभिईरेत् ॥२८॥ शोथे बातोत्थिते पूर्व मासाचं त्रिस्तं पिवेत् । तैलमैरण्ड्ज वापि मलबन्धे तदेव तु ॥ २८॥ शाल्यन्त्र' पयसायुक्त रसैर्वापि प्रयोजयेत् । खेदाभ्यगांव वातघ्रान् सेकलेपांय कल्पितान् ॥ ३० ॥ शुण्ठीपुनर्नवैरण्ड पञ्चमूनशृत जलम् । वातके जयथो शस्त पानाहारपरिग्रहे ॥ ३१ ॥ न्यग्रोधादिगणे मिड मर्पि: म्यात्पित्तशोधिन। टण्मोहदाहपादस्य हिमलेपादिवाचरेत् ॥ ३२ ॥ क्षीरागनः पित्तहते तु गोथे पिवह डूचीविफलाकयायम् । पिहया मूत्रविमिथितं था फलत्रिकाचूर्णमथाक्षमात्रम् ॥ ३३॥ पटोनत्रिफलारिष्ट दाय-काय. मगुग्गुलुः । इन्ति पित्तहत गोय पणाबरममन्वितम् ॥ ३४ ॥ कफोड़वे पिवेतन मिडमारावधादिना । मन्दानी स्तिमित कोटे मोतीरोधे गमावति ॥ ३५॥ क्षारम्बामपारिट चूर्णतमाणि योजयेत् ॥ २६ ॥ कफे तुरुगामिकतापुराण पिरखाकगिग्रुत्वगुमामलेपः । कुलित्यगुम्हिजनमृवर्मक पेडागुरुभ्यामनुनेपन ॥ ३०॥ यहानुरूपः स्वरमः मर्पपतनन मियितः पोत:।

·शोधाधिकारः। पसजपत्रसमुत्यः शोधानां नाशनः परमः ॥ ३८ ॥ पुनर्नवाविश्वविदगुडूची शम्याकपथ्यासुदारुकल्कम् । शोथे कफोत्येऽक्षसमं समूवं काधं पिवैहाप्यथ चैव तेषाम् ॥३८॥ व्योप वित्तिक्तकरोहिणी च सायोरजः सत्रिफलारसेन । पीताः कफोत्यं शमयन्ति शोथं गव्येन मूत्रेण हरीतकी वा ॥४॥ विड़जातिविपादारु नागरेन्द्रयवावचा । उप्णांबुना पिवेच्छोथी द्यक्षमा सहोपणम् ॥ ४१ ॥ सुरक्षारभाविता: कृष्णाः पथ्यामूत्रेण वा युताः। योजिताः शमयन्त्याशु शोथं श्लेष्मभवं नृणाम् ॥ ४२ ॥ : पुनर्नवाऽमृतादार दशमलरसाढ़के । आकस्वरसे प्रस्थे गुड़स्य च तुलां पचेत् ॥ ४३ ॥ तसिद्ध व्योपचव्यैला त्वक्पव: कार्षिक: पृथक् । चूर्णीकतैर्लिहेच्छोते मधुनः कुड़वं क्षिपेत् ॥ ४४ ॥ लेहः पीनर्नवी नाम्ना श्लेमशोथनिसूदनः । खासकासारुचिहरी बलपुध्यग्निवईनः ॥ ४५ ॥ इति पुनर्नवादिलेहः। मिथे मिथक्रम कुयात् सर्वजे सर्वमेव तु ॥ ४६ ॥ पिप्पल्यजाजीगजपिप्पली च निदग्धिका नागरचित्रके च । रजन्यथो पिप्पलीमूलपाठा मुम्तञ्च चूर्ण सुखतोयपीतम् ॥ ४७ ॥ इन्चात्तिदोपं चिरजञ्च शोध कल्कोऽघ भूनिस्वमहोपधाभ्याम् । ४८ ·वसेने. रसस्तथैवाऽऽकनागरस्य पयोऽथ जीणे पयसाऽन्नमद्यात् ॥ ४८ ॥ शिलाइयञ्च विफलारसेन हन्यान्चिदोषं वयधुं प्रसह्य । तक पिबेदा गुरुमित्रवर्चाः सम्योपसौवर्चलमाक्षिकञ्च ।। विडातसङ्गे पयमा रसैर्वा प्रागुष्णमद्यादुरुचूकीलम् ॥ ४८ ॥ विल्वपत्ररसं पूर्त शोपणं खयथौ विजे। विड्भङ्ग चैव दुर्नाम्नि विदध्यात् कामलासु च ॥५०॥ शोथे वाऽऽगन्तुजे कुर्यात्-सेकलेपादिशीतलम् ॥ ५१ ॥ भन्नातक्याजयेच्छोथं सतिलालपपमृत्तिका । माहिपो नवनीतं वा लेपादुग्ध तिलान्वितम् ॥ ५२ ॥ यष्टीदुग्धतिलेल्पो नवनीतेन संयुतः । शोथमारुष्करं हन्ति चूर्णं सालदलस्य च ॥ ५३ ॥ महिपोक्षीरसपिष्टै नवनीतसमन्वितैः । भल्लातकालतः शोथ स्तिललिप्तश्च शाम्यति ॥ ५४॥ संरुचकपलेपस्तु तिलहक्षोद्भवामदा। भन्नातकोत्स्य जययं हन्ति मर्वरुजां ध्रुवम् ॥ ५५ ॥ . --- विपनिमित्तोत्येषु शोथेषु विपोक्तः प्रतीकारः कत्र्तव्यः । -०- पथ्यामृताभार्गिपुनर्नवाग्नि दारूनिशादारुमहीपधानाम् । काथः प्रसध्योदरपाणिपादवकस्थित इन्त्यचिरेण गोयम् ॥५६ पुनर्नवामूलकविम्वदारछिनोगवाचित्रकमलमिहाः । रसायकाय पानि यूपाः गोधे भदेयादगमूलगर्माः ॥५॥ प्रयोव देवहुमनागरैयां दन्तीविज्ञवापणचिवकैय। पयः मुमिई विधिना निपीत गीत पर शोथहर भिपग्मिः ५८

·शोथाधिकारः।
.
क्षीरं शोथहरं दारु वाभूनागरैः शृतम् ।
पेय वा चित्रकव्योप विहारुप्रसाधितम् ॥ ५८ ।
विल्वमूलं त्रिकटुकं श्यामाचिवकमेव च।
क्षीरमतैः शृतं पेयं वययोः विनिवारणम् ॥ ६ ॥
यूपी मूलकण्ठीनां शाकं वनिपुनर्नवा ।
माणकन्दकता हन्ति यवागूः शोथमुद्धतम् ॥ १॥
सेकस्तथार्कवर्षाभू निम्बक्काथेन शोफजित् ।
गोमूत्रेणापि कुर्वीत सुखोणे नावसेचनम् ॥ ६२ ॥
उरुवूककरमार्क वर्षाभूनिम्बकैः शृतम् ।
कोण सेकं प्रशंसन्ति शोफे सर्वाङ्गै तृणाम् ॥ १२ ॥
पुनर्नवादारुशुण्ठी सिद्धार्थशियुमेव च।
पिष्वा चैवारनालेन प्रलेपः सर्वशोथनुत् ॥ ६४ ॥
विभीतकानां फलमध्यलेपः सर्वयु दाहार्तिहरः प्रदिष्टः।
यध्याहमुस्तैः सकपित्यपर्वः सचन्दनैस्तत्पिडिकामुलेपः ॥६५॥
रानापार्क त्रिफलाविङ्ग शिग्रुत्वचो भूपिककर्णिका च ।
निम्बार्कजो व्यावनखः समूर्वा सुवर्चिकातितकरोहिणी च ॥६६॥
सकाकमाचीवहती सकृष्णापुनर्नवानागरचित्रकैश ।
उदर्तनं शोथिषु मूत्रपिष्ट शस्त तथा गोसलिलेन सेकः । ७R
पणायो रज: क्षार: शोथनुचिफलारजः ।
कटुकायो रजो व्योष विद्भिर्वा समन्वितम् ॥१८
पुरो मूले ए सेव्यथ पिप्पलो वा पयोन्दिता।
गुड़ेन वाऽभयातल्या विश्वा वा शोथरोगिभिः ॥ ६ ॥
दारुगुग्गुलुशुण्ठीनां कल्को मूत्रेण शोथजित् ।
वर्षाभूशृङ्गवेराभ्यां कल्को वा सर्वशोथजित् ॥ ७० ॥

·५६८ वनसेने . । गोसूत्रस्य प्रयोगो वा शीघ्र स्खयथुनाशनः । कल्की वा गिरिकाश्च पीतः शोथविनाशनः ॥ ७१ ॥ पिवेदुष्णांबुना दारु पथ्याशुण्ठोपुनर्नवाः । विडङ्गातिविपोवासा विश्व दारुकणन्विताः ॥ ७२ ॥ इति दादिचूर्णम् । विडङ्गदन्तीकटुका विञ्चित्रकदारुणाः । व्योपेभलपणात्रिफला: समादेया ह्ययोरजः। हिगुणन्तु पिवेचूर्णं पयसा शोथशान्तये ॥ ७३ ॥ इति विड़ङ्गादिलोहम्। मितपुनर्नवामूल पीतञ्च गोमलिलेन निहन्ति। शोथं सर्वसमुत्य सुदराणि च दुस्तराण्यऽचिरात् ॥ ७४ । पुराणं मानक पिष्ट्वा द्विगुणीकृततंडुलम् । माधित क्षीरसोयाभ्या मभ्यसेत्यायसन्तु तत् ॥ ७५ ॥ इति वातोदरं शोथं ग्रहणी पांडुतामपि । सिडो भिपम्भिराख्यातः प्रयोगोऽयं निरत्ययः ॥ ७६ ॥ इति मानमण्डः। सुसाध्य वचकन्देन पायसं योनिमामयः । युक्त कोणामतेलेन तेनाभ्यङ्ग प्रकुर्वतः । गोथः प्रशान्तिमायाति बहुदुष्ट निरन्तरम् ॥ ७॥ पादक मगुड़ खादेत् प्रकुच्चाई विबर्षितम् । यावत्पञ्चपलं मुह यूपक्षीररमागिनः ॥ ७८ ॥ संय! गुन्हामुदरं कार्स नाममरोचकम् । पीनम पांडुदुर्नाम हृद्रोगश्च विनाशयेत् ॥ ७॥ गुडाईक वा गुडनागरं वा गुड़ामयां या गुड़पिप्पनी था। काभिहाविपत्तप्रमाणे खादेश्वरः पक्षमयापि मामम् ॥८०n .

·.
॥
.
शोथाधिकारः।
५६८
शोधपतिश्यायगलास्यरोगान्
सखासकासाऽरुचिपीनसादीन् ।
जीर्णज्वरार्थी ग्रहणोविकारान्
हन्यात्तथान्यान् कफबातरोगान् ॥ ८१ ॥
आर्द्र कस्य रम: पीतः पुराणगुडमिश्रितः ।
अजाक्षीराशिनां शीघ्र सर्वशोथहरो भवेत् ॥ ८२॥
भूनिम्बविखकल्क भुल्का पेयः पुनर्नवाक्वायः ।
अपहरतिनियतमाशु स्वयथु सर्वाङ्गजं नृणाम् ॥ ८३ ॥
विलं गुड़ेन तुल्य वृधीव रसानुपानमभ्यस्तम् ।
विनिहन्ति सर्वशोथं धनहन्दं चण्डवायुरिव ॥ ८४ ॥
गुड़पिप्पलीशुण्ठीनां चूर्ण श्वयथुनाशनम् ।
प्रमाजीर्ण प्रशमनं शूलघ्नं वस्तिशोधनम् ।। ८५ ॥
इति गुड़चूर्णम् ।
गुड़ात्पलवयं ग्राह्य शृङ्गवेरपलवयम् ।
शृङ्गवेरसमारूणा लोहविट भस्मनः पलम् ॥
एतचूर्ण समुदिष्ट' सर्वश्वयथुनाशनम् ॥ ८६ ॥
इति द्वितीयगुड़ाद्यं चूर्णम्।
पुनर्नवादार्यगृता पाठाविश्व खंदष्ट्रिका।
रजन्यो हो वृहत्वी च पिप्पल्यचिवक विपम् ॥ ८७ ॥
समभागानि संचूर्य गवां मूत्रण वा पिवेत् ।
बहुप्रकारं वय सर्वगात्रप्रसारिणम् ।
हन्ति चैवोदराण्यटी बांयेवोदतानपि ॥८८ ॥
इति पुनर्नवाद्य चूर्णम् ।
सिंहास्यामनभाण्डाकी कार्य कला समाक्षिकम् ।
पीला शोथं जयेज्जन्तुः श्वासं कासंचरं वमिम् ॥ ८॥

·गोमूत्रसिद्ध मंडूरं सुरभोरसभावितम् । माणका ककन्दानां रसेष्वपि च भावयेत् ॥८॥ विफलाव्योपचव्यानां चूर्ण पाणितलइयम् । क्षिपेत् सुसिद्ध पाके च मधुनय पलद्दयम् ॥ ८१ ॥ निहन्ति सर्वजं शोथं सर्वाङ्गञ्च विशेषतः ॥१२॥ पत्र गोमूत्रसिद्ध लोहमल' चूर्ण माणका करसैरातपे परि- भाव्य। त्रिफलादिचूर्ण दिगुणमूवे पक्तव्यम् । इति गोमूत्रमण्ड रम्। पुनर्नवापवरमालमूलं संक्षुद्घतोयामणयेषसिद्धम् । चतुर्थभार्गन नृतं विपक्क प्रस्थं तु तत्कल्कपलाष्टकेन । ८१ ॥ संसेवितं वातबलासरोगान् सर्वाञ्च शोथामपि दुम्तरांथ । गुलमोदरमोहगुदोद्भवांथ निहन्ति वद्धि कुरुते हि पुंसाम् १८.४॥ इति पुनर्नवाद्य तम् ॥ पुनर्नवाचित्रकदेवदारु वचोपण चारहरीतकीनाम् । कल्कन पक्व दंगमूलतोये तोत्तमं शोधनिपूदन स्यात्॥१५॥ इति द्वितीयपुनर्नवायं पृतम् । सचिवकाधान्चयवानिपाठा मदीप्यकास्थ्य पणवेतमाम्नाः । विनोत्पल दाडिमयावशूकमपिप्पलीमूलमथापि चव्यम् ॥८६॥ पिष्टवाक्षमावाणि जनाढ़ केन पत्का पृतमम्धमयोपयुन्नात् । प्रासि गुल्म मययुच्च हात्न निहन्ति यति करते च दीप्तम् ॥2॥ इति चित्रका पृतम्। शीरं घटे चित्रकककलिप्त दध्यागतं माधुषिमप्यतेन । सन् एतं चित्रकमुलगभं तंझेप मिह जययुप्रमुग्रम्।

·. शोथाधिकारः। . पर्णोऽतिसारानिलगुल्ममेहां स्तदन्ति सम्बर्धयते च वह्निम् ॥८॥ इति द्वितीयचित्रकाद्यं तम् । माणककाथकल्काभ्यां एतप्रस्थं विपाचयेत् । एक इन्हज शोथं वैदोषञ्च व्यपोहति ॥ ८॥ इति माणकं दृतम्। स्थलपद्मपलान्यष्टौ वापणस्य चतुप्पलम् । वृतप्रस्थं पचेदेतै दवा चीरं चतुर्गुणम् ॥ पञ्चकासाहरैच्छीघ्रं शोथञ्चैतत् सुदुस्तरम् ॥ १०० ॥ इति स्थलपद्मकाद्यं कृतम् । रसेन विपचेत्सपिः पञ्चकोलकुलिथयोः । पुनर्नवायाः कल्क न तत्परं शोथनायनम् ॥ १०१॥ इति पञ्चकोलकटतम् । शुष्कमूलकयर्पाभू दामराम्रामहोपंधैः । पक्कमभ्यञ्जन तेल समूल गोयनाशनम् ॥ १०२ ॥ इति शुष्कमूलकाद्यं तैलम् । मवेतमाः क्षीरवतां द्रुमाणां त्वचः समनिष्टलतामृणालाः । सचन्दन पद्मकवालको च पैत्ते प्रदेहस्तु सतैलपाकः ॥ १०३ ॥ इति वेतसाद्यः प्रदेहः । यवान् कुलियान् कोलाय दशमूलञ्च साधयेत् । एतत्कपाये विपचे तैनं हीरचतुर्गुणम् ॥ १०४ ॥ शतावरीजीयनीयः पिट : समशिग्रुभिः । पानाभ्यगाजयत्याशु स्वयथु मारुतोवरणम् ॥ १०५ ॥ इति यवाद्य तेलम्। शैलेय कुष्टाऽगुरुदारुकोन्ती त्वक् पद्मकोलांबुगठी समुस्तैः । प्रियंगुस्थोणेयकहेममांसो तालीशपंतांडपरपत्नधान्येः ॥ १०६ .

·५७२ वनसेने . . थीविष्टकं ध्यामकपिपलोभिः पृवानखैश्चैव यथोपलाभम् । बातोयितेऽभ्यङ्गमुशन्तितैल सिद्धं सुपिष्टरपिच प्रदेहम् ॥१०७१ इति शैलाचं तेलम्। पञ्चमूल सलवणं सरल देवदारु च । हस्तिकर्णपलाशस्य फलानि निचुलस्य च ॥ १०८॥ पला काकनामा च गुडूचीदेवपुय्पकम् । अहिंसाये यसोहिंम्रा वत्सगन्धापुनर्नवा ॥ १८ ॥ कायस्था च वयस्था च दारुको जटिलाजटा। अलंवुपोरवूकञ्च प्रपुन्नाटं सनागरम् ॥ ११ ॥ शिग्रुगोधावतीभांगों तर्कारीपौष्करीजटा । एतैः सिद्ध यथा लाभ तेलमभ्यञ्जनैस्तिभिः ॥ १११ ॥ निहन्युदोणं खयधु जन्तोर्वातकफात्मकम् ॥ ११२ ॥ इति पञ्चमूलायं तेलम् । द्विपञ्चमूलम्य पचेकपाये कसेऽभयानाश्च शसं गुड़ास । लिहेसुमिद च विनीयचूर्ण व्योपं विमोगन्ध्यमुपस्थिते च ॥११॥ प्रस्थाईमात्र मधुनः सुगीते किञ्चिच्च चूर्णादपि यावशूकात् । एकाभयां प्राश्यततय लेहाच्छुक्ति निहन्ति ग्वययु प्रहदम् ॥११४ सामज्वरारोच की हगुल्मीहास्तिदोपोदरपाण्डुरोगान् । कार्यामवातावसृगमपित्तं वैवमूत्रानिनगदोपान् ॥ ११५ ॥ शिशिश कपपयायः गहिरईपल मतम् । निदध्यान्मधुनो मान ध्योपार्मिथितम्य च ॥ ११६ दगमून्याहरीता तुन्य कमहरीतको। मान तनाव तवत्य चरके प्राहजटः । ११०॥ इति कमहरीतकी। .

·शोधाधिकारः। ५७३ दशमूलीकपायस्य कसे पथ्यागतं गुडात् । तुला पचेद घने दद्यात् व्योपचारचतुप्पलम् ॥ ११८ ॥ विजातकं सुचूर्णांशं प्रस्थाध मधुना लिहेत् । दशमूलीहरोतक्यः शोथं घ्नन्ति सुदुस्तरम् ॥ ११८ ॥ ज्वरारोचकगुल्माी मेहपांडूदरामयान् । खासकार्थ्यामबाताऽम्ल पित्त वङ्गे च मन्दताम् ॥ १२० ॥ इति दशमूलहरीतकी। यथा दोपञ्च तीक्षणानि वमनानि विरेचनानुपासनान्य जन- सुपसेवेतधिराभियाभीक्षण शोणितमवसेचदन्यत्र पांडुशाथा- दिभिरिति। • पुराणयवशायन' दशमूलोपमाधितम् । अल्पमल्प कटुस्नेह भोजन शोधिने हितम् ॥ १२१ ॥ पिष्टानमन्न लवणानि मद्य मृदं दिवास्वप्नमज्जाङ्गलञ्च । पयो गुड तेलमथो गुरुणि शोथं जिघांसु. परिवर्जयेत्तु ।। १२२ ॥ . विकटुवापणं दन्ती विडङ्ग' त्रिफला तथा। चित्रको देवदारुथ त्रिच्च गजपिप्पली ॥ १२३ ॥ चूर्णान्य तानि तुल्यानि द्विगुणं स्यादयो रजः । क्षीरेण पीतमेतत्तु श्रेष्ट वयथुनाशनम् ॥ १२ ॥ इति विकटुकावं लोहम् । पुनर्नवागतावनि गवाक्षीमार्ण शिकाः । सूर्यावर्त्तकमूलञ्च पृथगष्टपल जले ॥ १२५ ॥ पादर्शप शृते द्रोणे सुपूर्त वस्त्रगालित । विधिवत्याचितं पूत योज्यञ्च पुटनक्रमै. ॥ १२६ ॥ . .

·५७४ वङ्गसेने लोहचूर्णाष्टपलकं पचत्तानादिपावके । पर्कस्य दिपलबोरं मुहीक्षीरं चतुप्पलम् ॥ १२ ॥ पलवयं कौशिकस्य गन्धकास्य पलं तथा। पलाध पारदं तत्र विधिवच्छोधितं क्षिपेत् ॥ १२८॥ सिद्धेऽवत्तारित चूर्णं वक्ष्यमाणे निधापयेत् । कंकुष्टवहिक दन्ती गवाक्ष्याखण्डकर्णजम् ॥ १२८ पलाशस्य च बोनानि कञ्चुकीतालमूलिका। त्रिफला वा कृमिरिपु विवहन्तीभवं तथा ॥ १३०॥ सूर्यावर्त्तगवाक्षश्च वर्षाभूवजबल्लिजम् । एषां लोहसमामाला भाण्डे सिग्धे गोपिते ॥ १३१॥ संस्थापिते ततः शुद्धी सुयोगादस्य सर्वशः। उदराणि पांडरोगाय कामला महलीमका ॥ १२ ॥ प्रर्शोभगन्दरं कुष्ट कमिः शूल तथैव च । ये चान्ये विविधारोगा थिरकालानुबन्धिनः ॥ १३३२ ते सर्वे नाशमायान्ति प्रयोगादम्य सर्वशः । नात.परतर किचि छोयोदरविनाशनम् ॥ १३४ ॥ इति शोथोदरहर लोहम् । इति वासेने शोधोदरनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥ ४२ ॥ . . अवान्तवृहिनिदानमाह। कुडोनूर्ध्वगतियांयुः गोफगूलकरयरन् । कुचो वह पत: प्राप्य फनकोपाभिवाहिनी। .

·अन्नवाधिकारः। ५०५ . प्रपीडाधमनीः वृद्धि करोति फलकोपयोः ॥ १॥ दोषास्रमेदो मूत्रान्वैः सवधिः सप्तधा गदः । मूत्रान्वजावयनिला घेतुभेदस्तु केवलम् ॥ २ ॥ बातपूर्ण इति स्पर्शो रूक्षो बातादहेतुरुक् । पक्कोदुम्बरसंकायः पित्ताहाहोमपाकवान् ॥ ३ ॥ कफाच्छीतो गुरुः स्निग्धः कंडूमान् कठिनोऽल्परक् ॥ ४ ॥ कृष्णस्फोटातः पित्त वृद्धिलिङ्गस्तु रतजः । कफवान्भेदसाहदि मुंदुस्तालफलोपमः ॥ ५ ॥ मूत्रधारणशीलस्य मूवजः स तु गच्छतः । अम्भोभिः पूर्णतिवत् क्षोभं याति सरुङ्मृदुः । मुनकच्छ्रमधस्ताच चलयन् कफकोपयोः ॥ ६ ॥ बातकोपिभिराहारैः शीतत्तोयावगाइनैः । धारणे रणभाराव विषमाङ्गप्रवर्त्तनैः ॥ ७ ॥ क्षोभनेः क्षुभितोऽन्यथ क्षुद्रान्वावयर्व यदा। पवनी विगुणीरूल्य स्वनिवेशादधो नयेत् ॥ ८॥ कुयाहरणसन्धिस्थो ग्रन्याभं खयथुतदा ॥ उपेक्ष्यमाणस्य च मुष्कवृद्धि माध्यानरुक् संभवती सवायुः । प्रपीड़ितोऽन्तः खनवान् प्रयाति प्रमापयन्तेति पुनथमुक्तः ॥१०॥ जुद्राचावयवाीयो मुष्कयोतिसञ्चयात् । अन्त्रदिरसाध्येयं बात डिसमाक्षतिः ॥ ११ ॥ वेगाघात पृष्टयानं व्यायाम.मैथुन तथा । अत्यशनमथाध्वान सुपवास परित्यजेत् ॥ १२ ॥ .

·५७६ वङ्गसने अथ चिकित्सामाह । वातबड़ो पिवेत् स्निग्ध यथान्याय विरेचनम् । मक्षोरञ्च पिवतैल मासमैरण्डसम्भवम् ॥ १३ ॥ गुग्गुल्वेरण्इज तैल गोमूत्र ण पिवेबर । वातहदि जयत्याश चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १४ ॥ अवधिमदोशाग्ने वस्तिभि ममुपाचरेत् । तेल नारायण योज्य पानाभ्यञ्जनवस्तिभि ॥ १५॥ मलोकाभिहरेद्रता वृद्धो पित्तभवे तथा । पित्तग्रन्यिक्रमणैव पित्तद्धिमुपाचरेत् ।। १६ ।। चन्दन मधुक पद्म चोशीर नीलमुत्पलम् । क्षीरपिष्ट प्रदेश स्या दाहशोधरजापह ॥ १७ ॥ पञ्चवल्कलकल्कन सहतेन प्रलेपनम । एपामेव कपायेण शीतेन परिपेचनम ॥ १८॥ न्यग्रोधोदुम्बरावस्था सपिप्पलकपीतना । क्षीरवृक्षास्तु पञ्चपा वल्कल पञ्चवल्कलम् ॥ १८ ॥ कचिल्कपोतनस्थाने शिरीपो वेतस क्वचित् ॥ २० ॥ इति पञ्चवल्कलम्। कफहदी मूवसपिष्ट रुणवीर्य प्रलेपनम् । पातयो मूत्रसंयुक्त कपाय पोतदारुण ॥ २१ ॥ निकटुत्रिफनाकाय मधारलवर्ण पिवेत् । कप्वातप्रकोपेऽपि विरेक कफहिनुत् ॥ २२ ॥ विफलाकाधगोमूव पिवेप्रातरतन्द्रित । कफवातोव इन्ति अययु अपणोद्भवम् ॥ २३ ॥ लेपन कटुतीयोण सेदन रूजमव च ।

·अन्नवाधिकारः। ५४७ परिपेकोपनाहौ च सर्वमुष्णमिहेष्यते ॥ २४ ॥ पचासर्पपकल्कन प्रलेपः शोयनाशनः । शिग्रुत्वक् सर्पिषैः पिष्टः शोषः मानिलापहः ॥ २५ ॥ सरलाऽगुरुकुष्टानि देवदारमहौषधम् । मूवारनालसपिष्ट शोथन कफवातजित् ॥ २६ ॥ हरीतकी मृत्रसिद्धां सतैललवणान्विताम् । प्रातः प्रालय सेवेत कफबातामयापहाम् ॥ २७॥ प्रविदाहि च कर्त्तव्यं भेषजं रक्तपैत्तिके। सर्व पित्तहरं कार्य' रक्तजे रक्तमोक्षणम् ॥ २८ ॥ शीतमालेपनं कार्य पाको रयः प्रयत्नतः । मुहुर्मुहुर्जलोकाभिः शोणितं.रक्तजे हरेत् ॥ २८ ॥ पिवेदिरचनं वापि शर्करा चीटसंयुतम् । पित्तनन्यिक्रम कुर्य्या दामे पक्के च रतजे ॥ ३० ॥ स्विन्न मैदः समुत्यन्तु लेपयेत् सुरसादीना। गिरोविरेचनद्रव्यैः सुग्वोपण वसंयुतैः ॥ २१ ॥ संवेद्य मूत्रप्रभवं वस्त्रप? न वेष्टितम् । सोवन्याः सर्वतो धस्ताहियेद्रीहि मुखेन वै ॥ ३२॥ मुककोशमगच्छन्त्यामन्त्रद्धौ विचक्षणः । वातहविक्रम कुया हाहस्तत्राग्निना हितः ॥ ३२ ॥ शनस्योपरिकर्णन्ते त्यत्का सेवनीमादरात् । व्यत्यासाहा प्रि विध्येहलहहिनिहत्तये ॥३३॥ तैलमैरण्डज पीत्वा वलासिई पयोन्वितम् । श्राध्यानशूलोपचितामन्त्रहदि जयेवरः ॥ ३४ ॥ राम्रा यध्यमृतैरण्ड वलागोक्षुरसाधितः । काधोऽन्वहदि इत्याश रुबुतैलेन मिथितम् ॥ ३५ ॥ ४८ ·५७८ वसेने . विदग्धाश च सर्वास योज्य कर्म व्रणापहम् । अगुष्ठमध्ये त्वक् छित्वा दहेहायु विवर्जयेत् ॥ अनेनैव विधानेन कुर्यादातकफामर्गे ॥ ३६ ॥ वूपणं पिप्पलीमूल देवदारुफलविकम् । कषायं पाचयेत्तेपां मक्षारलवणत्रयम् ॥ ३० ॥ त्रिभिर्मासै: प्रशाम्येत वृद्धिर्वातकफात्मजा॥ ३८॥ रासायध्यमृतैरण्ड पटोलारेणुका बला। वृषश्च क्वधितो वृद्धिं निहन्याञ्चिवतैलवान् ॥ ३८॥ गन्धर्वतैलसंमिश्र विशालामूलर्ज रजः । क्षीरेण पीतं सप्ताहाहदि हन्ति न संशयः ॥ ४०॥. अथ कुरण्टलक्षणमाह। अत्यभिष्यन्दि गुर्वम्नसेवनानिचयं गतः । करोति ग्रन्थिवच्छोफ दोपो बनणसन्धिषु ॥ ४१॥ अथ चिकित्सामाह। यथांबुना तु संपिष्टं मूल भांर्याः प्रलेपनात् । कुरण्ड गण्डमालाञ्च हन्त्यवश्यं न संशयः ॥ ४२ ॥ शम्य कोदरनिहितं गव्यं सप्ताहमात्तपे मर्पिः । 'स्थितमपहरति कुरण्डं मैन्धवचूर्णान्वितं लेपात् ॥ ४३ ॥ मसैन्धव ताभ्यक्तं ताम्नभाजनमातपे। प्रतप्त चूर्णनिर्धष्टं तन्मल समुपाहरेत् ॥ ४४ ॥ मक्षयेतेन कोरण्डमनुहिग्नो दिवानिशम् ।

·अन्तवहाधिकारः।
.
प्रवृद्धं तेन कोरण्ड नश्यत्वाह पुनर्न सुः ॥ ४५ ॥
लज्जालुमूलग्टध्रस्य विटालेपः प्रयोजितः ।
कुरण्ड योनिरोगच नाशयेदविकल्पतः ॥ ४६॥
सतैललवर्ण भस्मपारद लेपमावतः ।
अपि तालफलाकारां वृद्धि जयति वेगतः ॥ ४ ॥
.
शतपुष्पामृतादारुचन्दनं रजनीद्वयम् ।
जीरके हे बचानागं त्रिफला गुग्गुलुवचम् ॥ ४८॥
मांसोकुष्ट पत्रकैला राम्राङ्गी च चित्रकम् ।
कृमिनमश्वगन्धा च शैलेये कटुरोहिणी ॥४८॥
सैन्धवं तगरञ्चैव कुटजातिविषैः समः।
एतैश कार्षिकैः कल्कः ईतमस्थं विपाचयेत् ॥ ५० ॥
हपमुगिइतिकरण्डनिम्बपत्रभवो रसः ।
कण्ट्र कार्यास्तथा चीरं प्रस्थं प्रस्थं विनिक्षिपेत् ॥ ५१ ॥
सिदमेतदएतं पीतमन्त्रवृद्धि व्यपोहति ।
वातवृद्धि पित्तवृद्धि मेदोवृद्धि मथापि वा ॥ ५२ ॥
मूत्रवृदि' झोपदच्च यक्कतप्लीहानमेव च ।
शतपुष्पाटतं चैतद धन्यादेतनसंशयः ॥ ५३ ॥
शतपुष्पाद्यं तम् ।
शतमैरण्डमूलस्य पलं शुण्ठयायवाढकम् ।
जलट्रोणे विपक्तव्यं यावत्पादावशेषितम् ॥ ५४॥
तेन पादावशेषेण पयसा तत्समेन च ।
प्रस्यमैरंडतेलस्य तन्मूलाच चतुष्पलम् ॥ ५५ ॥
वियल शृङ्गवेरस्य गर्भ दत्वा विपाचयेत् ।
तत्पिवेत्रियत: शुद्धो नरः क्षीरानमुक सदा ॥ ५६ ॥

·५८० बङ्गसेने अन्ववृद्धि जयत्यारा तैलंगन्धर्वहस्तकम् ॥ ५ ॥ इति गन्धर्वहस्तलम् । . तैल नारायणं योज्यं पानाभ्यञ्जनवस्तियु। मृतं सौरवरचैव ह्यन्त्रवृद्धिनिवृत्तये ।। आर्द्रकं पट्पल' वापि चव्याद्यं च प्रयोजयेत् ॥ ५८ ॥ इति वनसेनेऽन्ववद्धिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ४२.॥ अथ व्रध्यनिदानमाह । अत्यभिप्यन्दिगुर्वम् सेवनानिचयं गतः । करोति वृद्धिं शोफञ्च दोपो बदणमन्धिषु ॥ ज्वरशूलाङ्गसादाढ्य तं बध्यमिति निर्दिशेत् ॥१॥ निर्व्यथं च कुरडं स्यात् ब्रह्म भवति सव्यथम् । अयमेवानयोर्मदः अन्यत्सर्वसम तथा ॥२॥ अथ चिकित्सामाह। भ्रष्टौरंडतेलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः । कृष्णासैन्धवसयुक्तो ब्रमरोगहरः परः ॥ ३ ॥ आविक्षीरेण गोधूमचूर्ण कुन्दुरुकस्य च । प्रलेपनं सुखोष्ण स्था इभरोगहरं परम् ॥ ४ ॥ मृतमात्रे च वै काके विशाले तु प्रवेशयेत् । ब्रह्म मुहत्तं मेधावी तत्क्षणादरुजं भवेत् ॥ ५ ॥ अजाजीहपुपाकुष्ट गोधूम वदरान्वितम् ।

·प्रमाधिकारः। ५८१ काञ्चिकेन तु संपिष्ट कुर्याधाप्रलेपनम् ॥ ६ ॥ खदंष्ट्रासिन्धुविश्वाव्द दारुकमिहराश्मभित् । लोधचूर्ण एतेनाद्यादातव्रमहरं परम् ॥ ७ ॥ पुप्योड़ तं हरेदाश विप्लुत न्तुपवारिया। भार्गीमूलमखडन्तु पानाहाणवातजित् ॥ ८॥ मूल विल्वकपित्थयों ररलुकस्याग्ने वृहत्वाईयोः । श्यामापूतिकरअशिग्रुकतरो विश्वोषधारुष्करम् । कृष्णाग्रन्यिकचव्यपञ्चलवर्ण क्षाराजमोदान्वितम् । पीतं कानिककोणतोयमथिते शूर्णीकृतं ब्रह्मजित् ॥ ८ ॥ इति विल्वाद्य चूर्णम्। सैन्धवं मदन कुष्ट' शताहा निचुल बचा। जीवर मधुकं मांर्गी देवदारुसनागरम् ॥ १० ॥ कटफल पोकर मैदे चविकाचित्रकं शठी। विडङ्गातिविपाश्यामा हरेणु नलिनी स्थिरा ॥ ११ ॥ विश्वाजमोटे कृष्णा च दन्तीरामा च तैः समः । साध्यमैरंड तेलमभ्यगास्कफबातजित् । १२॥ ब्रमोदावत्तगुल्मार्श: प्लीहमहाब्यमारुतान् । पानाहमश्मरीञ्चैव हन्धात्तदनुवासनात् ॥ १३ ॥ इति वृहत्सैन्धवाद्य तैलम्। इति बङ्गसेने ब्रध्यनिदानचिकित्साधिकारः . समाप्तः ॥ ४३ ॥ -०-

·५८२
वङ्गसेने
अथ गलगण्डनिदानमाह ।
निवतः वयथुर्यस्य सुष्कवसम्यते गले ।
महान्वा यदि वा इखो गलगंडं तमादिशेत् ॥ १
बातः कफद्यापि गले प्रदुष्टौ मन्ये समाश्रित्य तथैव मेदः ।
कुर्वन्ति गण्ड क्रमशः स्खलिङ्गः समन्वितं तं गलगण्ड माहुः ॥२॥
तोदान्वितः मणशिरावनडः श्यावारुणो वा पवनात्मकस्तु ।
पारुष्ययुक्तथिरवदिपाको यदृच्छया पाकमियात्कदाचित् ॥३॥
वैरस्यमास्यस्य च तस्य जन्तो भवेत्तथा तालुगलप्रशीपः ।
स्थिरः सवर्णो गुरुरुग्रकंडूः शीतो महांश्चैप कफात्मकस्तु ॥ ४
चिराभिवृद्धि भजते चिराहा प्रपच्यते मन्दरुजः कदाचित् ।
माधुर्यमास्यस्य च तस्य जन्तो भवेत्तथा तालुगलप्रलेपः ॥ ५ ॥
निग्धोऽगुरुः पांडुरनिष्टगन्धो मेदोयुतः कण्ड युतो रुजय ।।
प्रलम्बत्तेऽलाबुवदल्पमूलो विबईते शीयति चात्र देहे ॥६॥
निग्धास्थता तस्य भवेञ्च जन्तोगलेऽनुशब्दं कुरते च नित्यम् ॥७॥
कच्छोच्छसन्त मृदुसर्वगात्र सम्वत्सरातीतमरोचकार्तम् ।
क्षीरश्च वैद्यो गलगण्डयुक्त भित्रस्वरश्चापि विवर्जयेत्तम् ॥८॥
अथ चिकित्सामाह।
स्खेदोऽनिलोये गलगण्डकादी नाद्यानिलनीषधपत्रभंगैः ॥ ८ ॥
निचुल शिग्र वीजानि दशमूलमथापि वा।
पालेपन वातगण्ड सुखीपण संप्रशस्यते ॥१०॥
खेदोपनाहैः कफसम्भव तु
सरोद्यविसावणमेव कुयात् ॥ ११ ॥

·गलगण्डाधिकारः। ५८३ देवदारुविशाला च कफगण्डे प्रलेपनम् । छईनं थोपरेकय सर्वोरचनिको हितः ॥ १२॥ मेदः समुत्ये तु यथोपदिष्ट विध्येच्छिरां निग्धतनोनरस्य । श्यामासुधालोहपुरीषदन्ती रसाननैथापि हितः प्रलेपः ॥१५॥ मूत्र ण वा लोद्यहिताय कल्क प्रातः पिवेत्सारमहीरहाणाम् ॥१४ सर्वपान गियुवीजानि शणवीजातसीयवान् । मूलकस्य च वीजानि तऋणान्नेन पेपयेत् ॥ १५ ॥ गएडांनि ग्रन्थयश्चैव गण्डमालासुदारुणा । पालपादेवनश्यन्ति विलयं यान्ति चाचिरात् ॥ १६ ॥ रक्षीनतेलयुक्तोन जलकुम्भिकभस्मना । लेपन गलगण्डस्य चिरोस्यस्यापि शस्यते ॥ १७॥ दग्धं वराहपुच्छा कटुतैलसमन्वितम् । नस्येन हति तरुणं गलगण्डऽमसंशयम् ॥१८॥ तंडुलोदकपिष्ट न मूलेन परिलेपतः । हस्तिकर्णपलाशस्य गलगण्डः प्रशाम्यति ॥ १८ ॥ खेतापराजितामूल' प्रातः पिष्ट्वा पिबेनरः । सर्पिपानियताहारो गलगंडप्रशान्तये ॥ २० ॥ तिक्तालावुफले पक्क सप्ताहमुपितं जलम् । मयं वा गलगंडघ्न' पानात्पथ्यान सेविन: : २१॥ कर्ण युग्मवहिः सन्धि रल्याभ्यासे स्थितञ्च यत् । उपर्युपरि तच्छिन्द्यागलगंडे शिरात्रयम् ॥ २२ ॥ हिमावचागुडूची त्रिफलाइनलदारुपिप्पलीकल्कैः । भृङ्गस्वरसैं: सिद तैल गलगंडजिम्मधुना ॥ २३ ॥ इति सिंसाद्य तेलम् ।

·५८४ वसेने तैल पिबेहा मृतबल्लिनिम्ब हिंस्रादया हक्षकपिप्पलीभिः सिद्धं बलान्याञ्च सदेवदार हितायनित्यं गलगंडरोगी ॥२ इत्यमृताय तैलम्। प्रियंगुयष्टीमधुकं सकुष्ट सपिप्पलीचन्दनमुस्तनिम्बम् । कल्क विनिक्षिप्य विपाच्यतैल चतुर्गुणे नस्यविधिप्रयुक्तम् । शाखोटवल्कवरसे च सिद्ध हन्याप्रहाई गलगंडरोगम् ॥ २५ ॥ इति शाखोटाद्य एतम् । त्रिफलायास्त्रयोभागा व्योपस्तदिगुणो मतः । . तस्माच दिगुणं देयं काञ्चनारस्य वल्कलम् ॥ २६ ॥ एकीकृते तु चूर्णेऽस्मि समो देयोऽथ गुग्गुलुः । क्षौद्रस्य तु ततो दया दृशभागान्विचक्षणः ॥ २७ ॥ नाडीव्रणेषु सर्वेषु गलगंडे तथैव च । सर्वास गडमालास गुटिकेयं प्रशश्यते ॥२८॥ इति काञ्चनारगुग्गुलुगुटिका। यवमुद्गपटोलादि कटुरूक्षञ्च भोजनम् । छर्दिच रक्तमुक्तिश्च गलगडे प्रयोजयेत् ॥ २१ ॥ इति वनसेने गलगण्डनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः॥४४॥ अथ गण्डमालानिदानमाह । कर्कन्धुकोलामलकप्रमाणैः कचांऽसमन्यागलवणेयु । मेदः कफाभ्या चिरमन्दपाकैः स्यादगडमालाबहुभिस्तु गंडैः ॥१ ते ग्रन्ययः केचिदवाप्रपाका नवन्ति नश्यन्ति भवन्ति चान्ये ।

·गण्डमालाऽधिकार। ५८५ कालानुबन्ध चिरमादधाति सेवांपचोति प्रवदन्ति केचित् ॥२॥ साध्याः स्मृताः पीनसपार्श्वशूलकासज्वरवर्दियुतास्वऽसाध्या ॥३॥ -- अथ चिकित्सामाह । . . सर्षपारिष्टपत्राणि दग्ध्वाभल्लातकै: सह । छागमत्र ण संपिष्ट मपचीन प्रलेपनम् ॥ ४ ॥ पखस्यकाष्ट निचुल गवां दंन्तञ्च दाहयेत् । वाराहमज्जसंयुक्तं भस्महत्वपचीव्रणान् ॥ ५ ॥ क्नकासजं मूल तंडुलैः सह योजितम् । पक्काज्ये पोलिकां खादे दपचीनाशनाय च ॥ ६ ॥ पलम्बुपादलोद्भूतं वरसं हिपलं पिवेत् । अपच्या गण्डमायायाः कामलायाय नाशनम् ॥७॥ मणिबन्धीपरिष्टाहा कुया खात्रयं भिषक् । पड्लान्तरितं सम्यग ऽपचीनां निहत्तये ॥८॥ चन्दन साभया लाक्षा वचा कटुकरोहिणो। एतेस्तैलं शृतं पीतं समूलामपची जयेत् ॥ ८॥ इति चन्दनाद्य तेलम् । व्योपं विडमधुक सैन्धर्व देवदारु च । एभिस्तैल शृतं नस्यात् कच्छामित्यपचों जयेत् ॥ १० ॥ ধুতি সুজা । काकादनोशिफा कल्क निर्मुद्या: स्वरसैः शतम् । पारनालेय कटुकं तेल स्यादपचीहरम् ॥ ११॥ इति काकादन्यादि तेलम्। अजमोदाससिदूर श्रीवासं रजनीयम् ।

·५८६ वसेने क्षारद्वयमपामार्ग इरिताल मन शिला ॥ १२ ॥ पार्टू काश्गुरु वा शुण्ठी जालिनी सेन्द्रवारुणी। सर्वे ट्रव्या समाना स्यु र्भागाथाईपलोमिता ॥ १३ ॥ छागेनाष्टगुणेनैव मूत्रण मृदुवतिना। कटुतैल पचेदेभि सुद्यार्कपयसा सह ॥ १६ ॥ उत्पाव्यमानामपची नस्यादिपर्ययेनृणाम् । उत्पबामामपक्काञ्च नस्याभ्यङ्गन नाशयेत् ॥ १५ ॥ विशीर्ण कुथितात्यार्थ निर्गन्धा पूयवाहिनी। चिरजाऽसाध्यकल्पापि तैलेनानन माध्यते ॥ १६ ॥ युक्ताहारविहारेण नस्यदानेन चैव हि। गेहिता क्षिप्रमेव हि सप्तरात्रान् न सशय ॥ १८ ॥ इति महाऽजमोदाद्य तेलम् । इत्यपची माक्षिकाच्य सतत् पीत काथो वरुणमूलज ! गडमाला हरत्याशु चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १८ ॥ पिष्ट्वा ज्येश्यम्बुना पेया काञ्चनारत्वच शुभा । विश्वभपजसंयुक्ता गडमालाहरा परा ॥ २० ॥ पलमईपल वापि पिट्वा तडुलवारिणा । काञ्चनारत्वच पोवा मुच्यते गडमालया । २१ ॥ जिह्वाध पार्खयो मूला छिरा हादशकीर्तिता। नासा स्थूलशिरे हे तु छिद्यते च शनै शनै ॥ २२ ॥ बडिशेनैव सय्य कुशपत्रण बुद्धिमान् । भुते रते व्रणे तस्मिन् दद्यात् सगुडमाकम् ॥ २३ ॥ भोजन चानभिष्यन्दि यूप कोलित्यमिप्यते । नस्य वैरेचन योज्य वमनञ्च प्रयोजयेत् । गडमालाप्रशान्त्यर्थ्य यवमुदादिभोजनम् ॥ २४ ॥ .

·गण्डमालाऽधिकारः। ५८७ 'बचागठीहरिने हे देवदारमहौषधम् । हरीतकी चानिविषा मुस्तकेन्द्रयवाः समाः ॥ २५ ॥ एतान् दशपलान् भागांश्चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् । पादशेपे जले तसिान् एतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २६ ॥ • कल्क दत्वा पलोन्मान: क्वाथ्यद्रव्यः सुपेपितैः । प्रक्षिप्य विगुणं चौद्र व्योपचूर्णात् पलानि पट् ॥ २७ ॥ यथाकाल' पिवेन्मानां यथेष्टाहारमेव च। गंडमालां निहन्त्याशु बहुवर्षसमुद्भवाम् ॥ २८ ॥ कासं खास प्रतिश्यायं गलगंडं मुखामयम् । इति बचायं एतम्। चक्रमर्दकमूलस्य कल्क कृत्वा विपाचयेत् । केशराजरसे तैल कटक मृदुनाग्निना ॥ २८ ॥ पल्काशेमे विनिक्षिप्य सिन्दूरमवतारयेत् । एतत्तैलं निहन्त्याशु गंडमालां सुदारुणाम् ॥ ३० ॥ चक्रमर्दादिसिन्दूरतेलम् । निर्गुडीखरसे तैल लागतीमूलकल्कितम् । तैल नस्याविहन्त्याशु गंडमालां सुदारुणाम् ॥ ३१॥ इति निर्गुडीतेलम्। गुञ्जामूलफलस्तैल तोये द्विगुणिते पचेत् । नस्याभ्यन समये हंडमालां सुदारुणाम् ॥ ३२ ॥ इति गुप्नातलम् । विडडानलसिन्धूस्य राम्रोग्रा धारदारभिः । तैल चतुर्गुणं सिह कटुतम्बीजलेन वा ॥ गंडमालापई पेष्ट गलगंडहरं परम् ॥ ३३ ॥ इति तुम्बीतेलम्।

·५८८
वसेने
गंडमालापहं तैलसिह शाखीटकत्वचा।
विल्वाऽखमार निर्गुडो साधितं चापि नायनम् ॥ ३४ ॥
इति शाखोटकविखाद्य तेलम् ।
छुछुन्दा विपकन्तु क्षणातैलवरं ध्रुवम् ।
अभ्यशाबाशयेनृणां गंडमाला सुदारुणाम् ॥ ३५ ॥
इति छुछुन्दरीतेलम् ।
विफला त्रिता दन्ती नीलिनी चतुरंगुलैः ।
पञ्चविशतिमस्याकैः प्रत्येक पलमात्रया ॥ ३३॥
कथितैः कुटिरभिश्चतुर्दाणे प्रमाणतः ।
पचेत्तु सलिले तादद्यावद्रोणच गेपितम् ॥ ३० ॥
पञ्चाशत्तत्र निक्षिप्य गुग्गुलोऽस्तु पलान्यपि ।
काधयेत् सघनं यावत् पुनस्तत्पूर्ववत् पचेत् ॥ ३८ ॥
ततस्तस्मिन् धनीभूते त्वगैलानागकेसरम् ।
त्रिकटुत्रिफलापर्णी यवानी जीरकानि च ॥ ३८ ॥
पिप्पलीमूलदहन हपुपाकृष्णजीरकम् ।
बाप्पिका चाजमोदा च तित्तिडीचाम्नवैतसम् ॥ ४०॥
सोवर्चलयुतं कृत्वा नपचूर्णं विनिक्षिपेत् ।
प्रत्येकमर्द पलिकैर्भागः सम्यग्विचक्षणः । ४१ ॥
ततोऽक्षमात्रां गुटिका भक्षयेच दिने दिने ।
गडमालार्यदयन्यि जास्तम्भोदरार्दितः ॥ ४२ ॥
अनेनैव विधानेन गिरिजम्या प्रयोजयेत् ॥ ४३ ॥
इति विफलाद्यो गुग्गुलुः ।
इति वङ्गसेने गण्डमालाऽधिकारः
समाप्तः ॥ ४५ ॥

·ग्रन्थाधिकारः। ५८८ . श्रथ ग्रन्थिनिदानमाह । बाताटयो मांसममृगप्रदुष्टाः मटूष्य मेदय तथा शिराय । वृतोद्रतं विग्रन्थितं तु शोथं कुर्वन्त्यतो ग्रन्थिरिति प्रदिष्टः॥१॥ प्रायम्यते हयाति तुद्यते च प्रत्यस्यते मध्यति भिद्यते च । कृष्णो मृदुर्वस्तिरिघाततच भिन्नः स्रवेच्चानिलजोऽस्रमच्छम् ॥ दन्दह्यते शुष्यति चुप्यते च पापच्यते प्रचलतीव चापि । नतः सपीतोऽप्यथवापि पित्ता द्भिन्नः स्रवेटुष्णमतीव चास्रम् ॥३॥ शीतोविवर्णोऽल्परुनोऽतिकंडू: पापाणवत्म हननोपपन्नः । चिराभिवृद्विय कफप्रकोपाभिन्नः सवेच्छुक्ला शरीवृद्धिक्षयवृहिहानिः सिग्धो महान् कंडुयुतोऽरुजश्च । मैदः कृतो गच्छति चात्र भिन्न पिण्याकपिः प्रतिमन्तु भेदः ॥५॥ व्यायामजातैरबलस्य तेस्तै राक्षिप्य वायुश्च शिरामतानम् । सद्धोच्चमपीड्य विशोप्य चापि ग्रन्थि करीत्युनतमाश वृत्तम् ॥ ६ ॥ अन्यिा शिरानः म त कच्छसाध्यो भवेद्यदि स्यात्सरुजश्यलय । अरुक्स एवाप्यचलो महांच मौस्थितथापि विवर्जनीयः ॥ ७ ॥ च पूयम् ॥ अध चिकित्सामाह। अन्यिप्वधामेषु भिपम्विदध्याच्छोथक्रियां बिस्तरतो विधिनः । रक्षेवलं चाप्य नरस्य नित्यं तद्रक्षितं व्याधिबल निहन्ति ॥८॥ हिंसासरोहिण्यमृताऽथ भांगी स्योनाकविल्वागुरुकृष्णगन्धाः । . १ गोपित्तपिटाः सह तालपत्रया ग्रन्यैविधेयोऽनिलजे प्रलेपः ॥ ८॥ कुर्यात् म्वेदोपनाहांद्य तथान्यान् मिडलेपनान् ॥ १० ॥ १ तालपत्री तालमूली।

·५८०
वद्गमैने
विदार्य बा पक्क मपोह्य पूयं प्रक्षाल्य बिल्वार्कनरेन्द्रतोयैः ।
तिलैश्च पञ्चाङ्गुलपत्रमिथैः संवेदयेत् मैन्धवसंप्रयुक्तः ॥ ११ ॥
शुद्ध' व्रणञ्चाप्युपरोहयेत्तु तैलेन राना सरलान्वितेन ।
विड़गयष्टीमधुकामृताभिः सिद्धेन वा क्षीरसमन्वितेन ॥ १२ ॥
जलायुकाः पित्तक्कते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिपेचनञ्च ।
काकोलिवर्गस्य तु शीतलानि पित्ते कपायाणि सशर्कराणि ॥१३॥
द्राक्षारसेनेचुरसेन चापि चूर्ण पिवेदायि हरीतकीनाम् ॥ १४ ॥
मधूकजम्बार्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रदेहानऽवधारयेच्च ।
सशर्करैर्वा टणमूलकल्कोर्टिह्यादभीक्ष्णं मुचुकन्दजैर्वा ॥ १५ ॥
विदार्य चाऽऽपक्कमपोह्य पूर्य धौत कपायेण वनस्पतीनाम् ।
तैलैः सयष्टोमधुकै विशोध्य सर्पिः प्रयोज्यं मधुर्विपकम् ॥ १६ ॥
हतेषु दोषेषु यथानुपूळ ग्रन्थौ भिषक् श्लेष्मसमुस्यिते च ।
खिन्नस्य विलापनमेव कुऱ्या दंगुष्टलोहोपलवणुदण्डैः ॥ १७ ॥
विकतारम्बध काकणन्ती काकादनीतापसक्षमूलैः ।
आलेपयेदेनमलाबुभांर्गोकरञ्जकालामदनैश्च विहान् ॥ १८ ॥
मेदः ममुस्यितं ग्रन्यि तिलकल्क: प्रदिद्य च ।
सछाद्य वस्त्र पहन स्वेदयेत्तप्तलोहकैः ।
पाटयित्वा तु शस्त्रण हत्वा मेदोऽग्निना दहेत् ॥ १८ ॥
ग्रन्थोनमर्मप्रभवानपक्कानुवृत्य चाग्निं विदधीतवैद्यः ।
क्षारण चैतान् प्रतिसारयेच्च सलिख्य संलिख्य यथोपदेशम् ॥२०॥
लेपनं शङ्खचूर्णेण सह मूलस्य भस्मना।
कफावंदापहं कुर्याद ग्रन्यादिषु विशेषतः ॥ २१ ॥
ग्रन्योनु त्य वा पक्कं बङ्गिकर्मप्रयोजयेत् ।
पश्चात् चारेण संशोध्य व्रणवत् समुपाचरेत् ॥ २२ ॥
शिराग्रन्थि परित्यज्य शेषं यत्नेन साधयेत् ॥ २३ ॥

·अर्बुदाधिकारः। ५८१ दन्तीचित्रकमूलत्वक् सुधार्कपयसीगुडः । भल्लातकास्थि काशीसं लेपो भिन्द्याच्छिलामपि ॥ २४ ॥ खर्जिकामूलकधारः गमचूर्णसमन्वितः । प्रलेपे विहितः लक्ष्णो हन्ति ग्रन्यावंदादिकान् ॥ २५ ॥ .यानि प्रतिवादश चांगुलानि मेच वस्ति परिवर्य सम्यक। विदार्यमत्स्याण्डनिभानि वेद्यो विकृष्यजालं पललं विदध्यात् ॥२६॥ इति वङ्गसने ग्रन्थिनिदानाधिकारः समाप्तः ॥ ४६॥ अथार्बुदनिदानमाह। गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोपाः संमूर्छितामांममसूक्प्रदूष्य । हतं स्थिरं मन्दरुजं महान्त मनल्पमूलं चिरवद्धिपाकम् ॥ कुर्वन्तिमासोच्छ्यमत्वगाधं तददं शास्त्रविदो वदन्ति ॥१॥ बातेन पित्तेन कफेन चापि रक्तन मसिन च मेदसापि। यज्जायते तस्य च लक्षणानि ग्रन्य : समानानि सदा भवन्ति ॥२॥ दोषः प्रदुष्टो रुधिरं शिरासु सोय संपोद्य ततस्त्वपाकम् । सास्रावमुबधतिमांसपिण्डं मांसांकुरैराचितमाश हिम् ॥ ३॥ करोत्यजस्र रुधिरं सदुष्टमसाध्यमेकं रुधिरात्मकन्तु । रक्तक्षयोपद्रवपीड़ितत्वात् पांडुर्भवेत्सोऽर्बुदपीडितस्तु ॥ ४ ॥ मुष्टिमहारादिभिरर्दितेऽङ्ग मांस प्रदुष्टचनयेच्च शोथम् । अवेदन निग्धमनन्यवर्ण मपाकमश्मोऽपममप्रचाल्यम् ॥ ५ ॥ प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढ़मेतद्भवेन्मांसपरायणस्य । मांसाई दन्तदासाध्यमुक्त साध्येवपीमानि विवर्जयेत्तु ॥ ६ ॥ .

·५८२
वनसेने
संप्रसुतं ममणि यच्च जातं सोतासु वा यच्च भवेदाचाल्यम् ।
यन्जायतेऽन्यत् खलु पूर्वजाते जेयं तदयदमवंदनः ॥ ७ ॥
यहन्द जातं युगपत् क्रमाहा दिदं तच्च भवेदसाध्यम् ॥ ८ ॥
न पाकमायान्ति कफाधिकत्वान् मेदो बहुत्वाच्च विशेषतस्तु ।
दोपस्थिरत्वादग्रथनाच तेयां सर्वाव॑दान्येव निसर्गतस्तु ॥८॥
अथ चिकित्सामाह।
जयेहिद्रधिवत् पूर्व मवुदं प्रच्छनादिभिः ।
क्षाराग्निभ्यां दहेञ्चापि प्रदेहैर्विविधैर्जयेत् ॥ १०॥
कर्कारुकैर्वारुकनारिकेल प्रियालपञ्चांगुलवीजपूरैः ।
वाताव॒दं क्षीरताम्नसिङ्घरुणैः सतैलैरुपनाहयेत्तु ॥ ११ ॥
खेदं विदध्यात् कुशलस्तु नाद्या शृङ्गण रक्त बहुशो हस्च ।
वातघ्ननिहपयोऽम्लभागैः सिद्धां शताहां त्रिवृत्तां पिवेदा ॥१२॥
खेदोपनाहा मृट्वस्तु पथ्याः पित्तावुदे कायविरेचनञ्च ।
विष्य चोदुम्बरशाकगोजीप शं क्षौद्रयुतैः प्रलिम्मे त् ॥१३॥
सूक्ष्मीकतैः सर्जरसप्रियंगु पतङ्गलोध्रार्जुनयष्टिकाहः ॥ १४ ॥
शुद्धस्य जन्तोः कफजेवु दे तु र च सिक्तो च ततोऽव॒दं तत् ।
.कपोतपारावतविधिमिथैः सकांस्यनीली शुकलागलाख्यः ॥१५॥
सूक्ष्मस्तु काकादनमूलमियः क्षारप्रदिग्धेरथवा प्रदिह्यत् ॥१६॥
निष्यावपिण्याककुलस्यकल्क मौसमगार्दधिमर्दितैश्च ।
लेप विदध्यात् क्तमयो यथाव मुञ्चन्त्यपत्यान्यथमक्षिका वा।
अल्पावशिष्टं कमिभिः प्रजग्ध लिखेत्ततोऽग्निं विदधीत पथात्॥१७॥
प्रशेपदोषाणि हि नावुदानि करोति तस्याशु पुनर्भवन्ति ।
नरानशेषाणि ससुदरत्तु हन्य: सशेषाणि यथाविपाग्नी॥१८॥

·.. अबुदाधिकारः। ५८३ हरिद्रा लोध्रयतङ्गग्रहधूममनःशिला। मधुप्रगाढ़ो लेपोऽयं मेदोऽव॑दहरः परः ॥ एतामेव क्रियां कुर्यादशेषां शर्करावंदे ॥ १८ ॥ यदल्पमूल नपुसः सताने स्तद्देश्यपत्ररथवाऽऽयसैर्वा । क्षाराग्निशस्त्राण्यवचारयेच्च मुहुर्मुहुः प्राणमवेक्ष्यमाणः ॥ यदृच्छया चोपगतानि पार्क पाकक्रमणोपचरविधिज्ञः ॥ २० ॥ प्रास्फोतगोजीकरवीरपत्र : कपायमिष्ट व्रणशोधनार्थम् । शुदच तैलं विदधीत भार्गीविडङ्गपाठात्रिफला मुसिद्धम् ॥ २१ ॥ म्हीगण्डीरिकाखेदो नांगयेददानि च । लवणेनाऽथवा खेदः सीसकेन तथैव च ॥ २२ ॥ निवृत्य जिहां दशनैर्विदश्यविधा शिराशब्दमपि प्रकृत्या। निशावमाने त्रिदिनान्यवश्यम्पीडां हरेवु दजां सुघोराम् ॥ २३ ॥ मूलकस्य कृतः क्षारो हरिद्रायास्तथैव च । शाहचूर्णेन सयुक्तो लेपः सिडोऽर्वादापहः ॥ २४ ॥ उपोदिकरमाभ्यक्ता स्तत्पत्रपरिवेष्टिता। प्रणश्यन्त्यचिरानृणां पिडिका वुदादयः ॥ २५ ॥ उपोदिका काजिक तक पिटा तथोपनाह लवणेन सार्धम् । दृष्टोऽव॑दानां प्रणमाय कैचि दिने दिने वा त्रिपु मर्मजानाम् ॥२६॥ वटदुग्धकुष्टरोमक लिप्त वई वटस्य कल्कन । अध्यस्थि सप्तरावान् महदपि शमयेत् सिद्धमिदम् ॥ २७ ॥ गन्धशिलाविश्वीपध विडगयवभस्मजं समचूर्णम् । ककलाभरक्तयुक्त नेपात् सर्वाव॑ दध्वंसि ॥ २८ ॥ सितमारशिग्रुसर्षप यवमूलकवोजमरलेन । लेपस्तत्र कृतोऽयं ग्रंथ्यवंदगण्डमालनः ॥ २८॥ शि मूलकयोर्वीजं रचीन सरसं यवम् । .

·પૂરક
वद्गासेने
प्रश्नमारच संयिष्य तक्रलेपोर्तुदादिजित् ॥ ३० ॥
इति वगसेनेऽव॑दनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ४६॥
अथ श्लोपदनिदानमाह ।
यः सज्वरो वद्धणजो भृशातिः शोथो नृणां पादगतः क्रमेण ।
तच्छीपदं स्यात् करकर्णनेत्रशिशौष्टनासावपि केचिदाहः ॥ १ ॥
वातज कृष्णरूक्षञ्च स्फुटितं तीव्रवेदनम् ।
अनिमित्तरजं तस्य बहुशो ज्वर एव च ॥ २॥
पित्तज पीतसद्वारा दाहज्वरयुतं मृदु ।
पिकं स्निग्धवर्णञ्च खेतं पांडु गुरुस्थिरम् ॥ ३ ॥
वल्मीकमिवसंजातं कण्टकैरुपचीयते ।
अब्दात्मकं महत्तच्च वर्जनीय विशेषतः ॥ ४ ॥
वीण्यप्येतानि जानीयाच्छीपदानि कफोच्छ्रयात् ।
गुरुत्वञ्च महत्वञ्च यस्मान्नास्ति विना कफात् ॥ ५ ॥
यत् श्लेष्मलाहारविहारजात पुसः प्रकृत्यापि कफात्मकस्य ।
सानावमत्युनतसर्वलिङ्गं सकडुरं श्लेष्मयुत विवर्ण्यम् ॥ ६ ॥
पुराणोदकभूयिष्ठाः सर्वतुषु च शीतलाः ।
ये देशास्तपु जायन्ते स्लीपदानि विशेषतः ॥ ७ ॥
अघ चिकित्सामाह ।
शाम्यति पिछिलगुटिका सर्वपकल्कोपनाहतः सपदि।
सैलबलाभ्यां लेपः करचरणयोथतामपि च ॥८॥

·५८५ लीपदाधिकारः। लवनालेपनखेद रचनै रक्तमोक्षणः। प्रायः श्लेषहरैरुणः स्लीपदं समुपाचरेत् ॥ मासमैरंड तेल पिवेन्मूत्रए मानवः । कासमर्दशिफा कल्क गव्येनाज्येन य: पिवेत् । श्लीपदं वातजं तस्य नाशमायाति सत्वरम् ॥ १०॥ महौषधविपक्केन पयसा चान्नमादिशेत् ॥ ११ ॥ गुल्फस्याध,गिरां बिध्ये छोपदे पित्तसम्भवे । पित्तघ्नीञ्च क्रियां कुर्यात् पित्ताव॑ दबिसर्पवान् ॥.१२ ॥ मनिटामधु राम्रा सहिंसा सपुनर्नवा । पिट्वारणालैलेंपोऽयं पित्तश्लीपदशान्तये ॥ १३ ॥ शिरां सुविदितां विध्ये दंगुष्ट श्लेष्मलीपदे। पिवेदाप्यभयाकल्क सूत्रेणान्यतमेन वै॥ १४ ॥ पिवेदेव गुडूची वा नागरं भद्दारु च । पिवेत्सर्षपतैलेन स्लीपदानां निहत्तये ॥ १५ ॥ हितं वा लेपने नित्य चित्रकं देवदारु च। सिद्धार्थशिकल्को वा सुखोपणो मूत्रपेपितः ॥ १६ ॥ सिद्धार्थ सौभालनदेवदारु विश्वौपधैर्मूचयुतैः प्रलेयः । पुनर्नवानागरसर्पपानां कल्कन वा काजिकमिथितेन ॥ १७ ॥ धरैरंडनिर्गुण्डी वर्षाभूशियसर्पपैः । प्रलेपः लोपदं हन्ति चिरोस्थमपि दारुणम् ॥ १८॥ असाध्यमयि यात्वस्त सीपदं चिरकालजम् । मूलेन सहदेवायास्तालमियेन लेपितम् ॥ १८ ॥ निपिष्टमारणालेन रूपिकामूलवल्कलम् । प्रलेपाक्लीपदं हन्ति वई मूलमपि स्थिरम् ॥ २०॥ शाखोटवल्कलमिय तोयं गोमूत्रसंयुतं पीत्वा ।

·५८६ वङ्गमैने हन्याच्छोपदमुग्रं शेमभर्व श्लोपदं पुंसाम् ॥ २१ ॥ पिंडारकतरसम्भव बन्दाकशिफाजयति सर्विया पोता। लोपदमुन नियतं बचा सूत्रेण जंडायाम् ॥ २२ ॥ धत्तूरकस्य बोजानि पिप्पलीवईमानवत् । शीतोदकेन पीतानि लीपदं घन्ति दारुणम् ॥ २३ ॥ पिवेत्सर्पपतैलेन श्लोयदानां निवृत्तये । पूतीकरचकदर्ज रसं वापि यथा बलम् ॥ २४ ॥ अनेनैव विधानेन पुत्रजीवक रसम् । प्रयुञ्जीत भिषक् प्रातः कालसाम्यविभागवित् ॥ २५ ॥ सप्तताम्ब लपत्राणां कल्क तप्तेन वारिणा। ससृष्टलवणोपेतं लीपदं हन्ति सेवितम् ॥ २६ ॥ रजनीगुड़संयुक्तं गोमूत्रेण पिवेवरः । वोत्थं स्लीपदं हन्ति कंडू कुष्ट' विशेषतः ॥ २७॥ वर्षाभूत्रिफलाचूर्ण पिप्पल्या सह योजितम् । सक्षौद्र विलिहेल्लेह चिरोत्यं स्लीपदं जयेत् ॥ २८॥ वृद्धदारकचूर्णन्तु मूवसौवीरकादिभिः । शीलितं लीपद हन्ति कच्छ संवत्सरोस्थितम् ॥ २८ ॥ क्षीरेण प्रातरुत्थाय पिवेद्यस्तु बलादयम् । सक्षीर लीपदाज्जन्तु रसाध्यादपिमुच्यते ॥ ३०॥ धान्याम्लं तैलसंयुक्त कफवातविनाशनम् । दीपनं चामदोषन मेतच्छीपदनाशदम् ॥ ३१ ॥ उपोष्य पिट्टा क्षीरेण पिवेदक्ष समं शुचिः । कोचकस्य च बोजस्य सप्तपर्णात्वचस्तथा ॥ ३२ ॥ नाड़ो च बोजकस्यापि बातज्वरप्रशान्तये । पीत्वा च मासमेक' हि लोपदं नाशयेध्रुवम् ॥ ३३ ॥ .

·५८ नोपदाधिकारः। जिनिण्यास्तु दलै : सम्यक तुषांदुपरिपेपितैः । खेदः श्रीपदनाथाय कर्तव्यः संप्रजानता ॥ ३४ . गन्धर्वतैलसिद्धां हरीतकी गोजलेन यःपिवति । ग्लीपदबन्धनमुक्तो भवत्यसौ सप्तरावण ॥ ३५ ॥ इति गोमूत्रहरीतको। कृष्णाचित्रकदन्तीनां कर्पमईपल पलम् । विंशतिस्तु हरीतक्यो गुड़स्य तु पलद्दयम् ॥ ३६ ॥ मधुना सह संयुक्तं लीपदं हन्ति दारुणम् । इति कृष्णायो मोदकः । पिप्पलीविफलादार नागरं सपुनर्नवम् । भागेहिपलिकैरेयां तरसमं दृहदारकम् ॥ ३७॥ कान्निवीन हि तचूर्णं पिवेत्कर्ष प्रमाणतः । जीणे वा परिहार स्या होजनं सार्वकामिकम् ॥ ३८i नोपदं वातरोगांय हन्यात् प्लीहानमेव च । अग्निञ्च कुरते घोरं भमकच प्रयच्छति ॥ ३८ ॥ इति पिपल्याचं चूर्णम्। विकटुविफलाचव्यं दाविरुष्णगोक्षुरम् । अलम्यु,पागुडूचो च समभागानि चूर्णयेत् ॥ ४० ॥ सर्वेषां चूर्णमाहृत्य हददारुकतत्समम् । काक्षिके न च तत्पेय मक्षमात्र प्रमाणतः ॥ ४१ ॥ जोण चाऽपरिहारं स्या भोजन सार्वकामिकम् । नाशयेत् योपदं स्थौल्य मामबातच दारणम् ॥ ४२ ॥ गुल्म कुष्टारुचिहर बातोमरजापहम् । इति वृद्धदारकचूर्णम् ।

·५८८ वसेने निर्गुडीतित्तिड़िका शिरिखमन्यदलं पुनर्नयामूलम् । भेत्तापापाणानां गोक्षुरुकः पारिभद्रकत्वक् ॥ ४३ ॥ एतैः पलांशेर्यो राशि स्ततः स्याददिगुणः खलिः । तैलेन सर्प पानान्तु तदेकीकृत्यबुद्धिमान् ॥ ४४ ॥ शालेमैडेन संदध्यात् सप्तरात्र नवे घटे। ततः सर्प पतैलेन पिबेल्कर्ष प्रमाणतः ॥ ४५ ॥ जीर्ण भुञ्जीतशाल्यन्न मुद्राणां पक्षिणां रसैः । पञ्चाशदर्पजातञ्च जातांकुरमपिध्रुवम् । विसप्ताहाज्जयत्येप लीपदं नावसंशयः॥ ४६॥ इति निर्गुडादि मण्डः । पिप्पलोत्रिफलादारु नागरं सपुनर्नवम् । प्रत्येक षोडशपलं गृहीत्वा चात्र चूर्णयेत् ॥ ४७॥ वृउदारुकचूर्णेन समभागेन मिथयेत् । अतचूर्णं पिवेत्कर्ष मानव: काञ्जिकादिभिः ॥ ४८ ॥ जीर्णे त्वपरिहारं स्यानोजनं सार्वकामिकम् । नाशयेच्छीपद गुल्म शूलं प्लीहानमेव च ॥ ४८ ॥ अग्निञ्च कुरुते दीप्ति सेव्यमानन्तु भस्मकम् । उदावर्त्तमजीर्णञ्च हत्यामानिलपांडुताम् । पिप्पल्यादिरय ख्यातो विशेषाच्छोपदे हितः ॥ ५० ॥ इति पाठान्तरभेदेन पिप्पल्याचं चूर्णम् काकादनी काकजङ्घा वहतो कण्टकारिका । कदम्बपुप्पी मन्दारी लवा शुकनसी तथा ॥ ५१ ॥ दग्ध्वा मूत्रेण तद्भस्म स्रावयेत् क्षारकल्पवत् । तव दद्यात् प्रतीवापं काकोदुम्बरिकारसम् ॥ ५२ ॥ .

·सीपदाधिकारः। मदनाना पसबाथं शुकाख्याया रसस्तथा । एपः क्षारस्तु पानीयः श्लोपदं हन्ति सेवितः ॥ ५ ॥ अपची गंडमालाच्च ग्रहगीदोपमेव च । प्रभातो रोचनञ्चैव हन्यात् सर्वविपाणि च ॥ ५४ ॥ एवेव तैलं संसिई यस्याभ्यङ्गपु योजितम् । एतत्तानाऽऽमयान् इन्ति ये च दुष्टवण टणाम् ॥ ५५ ॥ इति काकादन्यादिचारम् । सुरसा देवकाष्ठञ्च त्रिफला विकटु गजा। लवणानि च सर्वाणि विडंगग्रंथिचित्रकम् ॥ ५६ ॥ चविका पिप्पलोमुल गुग्गुलुईपुपा वचा। यवाग्रजच पाठा च शव्य ले हडदारकम् ॥ ५ ॥ कल्क व कार्पिकैरतप्रस्थं विपाचयेत् । दशमूलो कपायेण धान्ययूपद्रवेण च ॥ ५८ ॥ दधिमंडसमायुक्तं प्रस्थं प्रस्यं पृथक् पृथक् । पक्क तदुइ त कल्कात् पिवेत् कर्पवयं हविः ॥१८॥ श्रीपदं कफवातोत्यं मांसरताथितश्च यत् । मैदोथिताभिघातोत्यं हन्धादेव नसंगयः ॥ ६॥ अपची गंडमालाच अन्तर्हि तथावुटम् । नाशयेद् ग्रहणीदोष श्खययं गुदजान्यपि। ६१. .परमग्निकर हृद्यं कोष्ठकमिविनागनम् ॥ २॥ हत सोरेश्मरं नाम मोपदं हन्ति दारुणम् । जीवकेन कृतं ये तद्रोगानीकदिनागतम् ॥ ६ ॥ इति गरिवर कृतन दन्तीमूलपलं दद्यानिट मनपन तथा। त्रिफलातिविपाचित्रविड़ापनाभितम् ॥ १४ ॥ - ·. मुहीक्षारममायुक्त एतस्य कुडव पचे। विन्दुमानोपयोगेन वैगः समुपजायते ॥ ६५ ॥ टुर लोपदं हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ इति दन्तीतम् । तपस्थं विपक्तव्य सव्योपै इदारकैः । कल्क : सौवीरसिद्ध स्याच्छोपदानां निवृत्तये ॥ ६ ॥ अग्निञ्च कुरुते नृणामामवाते च शस्यते। एभिः कटु पचेत्तैल पानाच्छीपदनाशनम् ॥ ६७ ॥ इति श्रद्धदारुक तन्तैलञ्च ।' विडङ्गमरिचार्केषु नागरं चित्रकं तथा । भद्रदार्वेलवाख्य च सर्वेषु लवणेषु च ॥ ६८॥ तैल पक पिवेदापि स्लीपदानां निहत्तये । इति विङ्गा तैलम्। यवान्न कटुतैलेन कूर्ममासञ्च योजयेत् । नीयदानां प्रशान्त्यर्थ मशान्तौ दाहमग्निना ॥ ६८ ॥ इति श्रीवासेने श्लोपदनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥४८॥ अथ विद्रधिनिदानमाह। त्वग्रतमासमेदांसि प्रदूप्याऽस्थिसमाथिताः । दोया: शोर्य शनै/रं जनयन्त्युच्छिता भृशम् ॥ १॥ १ सन्धानविशेपः।

·विट्रध्यधिकार। 8129 ६.१ महामूलरुजावन्तं वृत्तं वाप्यथवाऽऽयतम् । स विधिरिति ख्यातो विक्षेपः षड्विधय सः । २॥ पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेनाप्यसृजा तथा पसामपि हि तेषां तु लक्षणं सम्प्रचक्षते ॥३॥ कृष्णोऽरुणो वा विषमो भृशमत्वर्थ्य वेदनः । चित्रोत्यानप्रपाकश्च विद्रधिर्वातसम्भवः ॥ ४ ॥ पक्कोदुम्बरसंकाशः श्यायो वा ज्वरदाहवान् । क्षिणोत्थानप्रपाका विद्रधिः पित्तसम्भवः ॥५॥ शरावसदृशः पांडुः शोतः स्निग्धोऽल्पवेदनः । चिरोत्थानप्रपाकथ विद्रधिकफसम्भवः ॥ ६ ॥ तनुपीतसितायैषा मास्रावाः क्रमशः स्मृताः ॥ ७ ॥ नानावर्ण रुजाम्रावो घण्टालो विपमो महान् । विषम पच्यते वापि विद्रधिः सान्निपातिकः ॥ ८i तैस्तैर्भावरभिहते चले वा पथ्यकारिणः । चतोमावायुविसृतः सरक्तं पित्तमोरयेत् ॥e. ज्वरस्तृष्णा च दाहय जायते तस्य देहिनः । आगन्तुर्विद्रधिज्ञेयः पित्तविधिलक्षणः ॥ १० ॥ कृष्णस्फोटाहतः स्याव स्तीवदाहरुजाकरः। पित्तविद्रधिलिङ्गस्तु रतविद्रधिरुच्यते ॥ ११ ॥ उहाविद्रधयो ोते तेष्वसाध्यस्त्रिदोपजः । आभ्यन्तरानतयोर्ध्व विट्रधीन् परिचक्ष्महे ॥ १२ ॥ पृथक् संभूय वादोषाः कुपितागुल्मरूपिणम् । यल्मोकवस्समुन्द्र मन्तः कुर्वन्ति विद्रधिम् ॥ १३ ॥ गुदे वस्ति सुखेनाभ्यां कुक्षी बड्दयोस्तथा। .

·वङ्गसेने
.
वृक्कयोः लोहियकति हृदये लोम्नि चाप्यथ ॥१४॥
तेषामुक्तानि लिङ्गानि वाह्यविधिलक्षणैः ।
अधिष्टानविशेष लक्षणानि निबोध मे ॥ १५ ॥
गुदे बातनिरोधस्तु वस्ती सच्छाल्पमूबता ।।
नाभ्यां हिक्का तथाटोपः कुक्षी मारुतवेदना ॥ १६॥
कटीपटपहस्तोत्री लवणोत्ये तु विद्रधी।
सक्योः पार्श्वसंकोचः नीडाकासावरोधनम् ॥ १७॥
सर्वाङ्गप्रयहस्तीवो इदिकासय जायते ।
खासो यतति हिका च पिपासालोमजेऽधिका ॥ १८॥
नामरुपरिजा पक्षा यान्त्यू+मितरेवधः ।
अधः सुतेषु जीवेत्तु सुतेयूज़ न जीवति ॥ १६ ॥
हनाभिवस्तिवाये तेषु भिबेपु वाह्यतः ।
नोवेकदाचित् पुरुपो नेतरेषु कथञ्चन ।। २० ॥
साध्याविद्धयः पञ्च विवर्त्य. सानिपातिकः ।.
प्रामपक्वविदग्धत्वं तेषां शोथवदादिशेत् ॥ २१ ॥
पामान बद्धनिःस्पन्द छदिहियाटपान्वितम् ।
रुजाखाससमायुक्त विद्रधिनीशयेबरम् ॥ २२ ॥
पामो वा यदि वा पक्को महान्वा यदि चेतरः।
सर्वो माँस्थितशात्र विद्रधि, कष्ट उच्यते ॥ २३ ॥
हन्नाभिवस्तिजः पक्को वायव विदोपजः ।
मुष्टिप्रमाणो रतस्तु विधिस्तु ततः परः ॥ २४ ॥
गुल्मस्तिष्टति दोपिपु विधिमांसशोणिते।
विधिः पयते तस्मात् गुल्मयापि न पच्यते ॥ २५ ॥
पवनेन स्तनधिरा' विकता: प्राप्य योपिताम् ।
सूतानां गर्भिणीनाञ्च सम्भव खयथुर्घनः ॥ २६ ॥

·विद्रध्याधकारः। स्तने सदुग्धे वा वाह्यो विधेलक्षणान्वितः । नाडोनां सूक्ष्मवकलात् कन्यानां न तु जायवे ॥ २०॥ ०- अथ चिकित्सामाह। नलौकायातनं शस्त सर्वस्मिन्नेव विद्रधी। सुदुर्विरेको लघुत्र स्वेदः पित्तोतरं विना ॥ २८॥ अपक्के विद्रधी युष्मा इणशोथवदौषधम् । बातघ्नमूलकएकैस्तु वसातैलतनुतैः ॥ २८ ॥ मुखोपणो वहुशो लेपः प्रयोज्यो वातविद्रधो। खेदोपनाहः कर्तव्यः शिग्रुमूलसमन्वितः । ३० यवगोधूममुश्च सर्पिः पिष्ट : प्रलेपयेत् । विलोयते क्षणेनैव सविदग्धस्तु विधिः ॥ ३१ ॥ • पुनर्नयादारुविल्व दशमूलभवाम्भसा । गुग्गुल्पेरण्इतेल वा पिवेन्मारतविद्रधी ॥ २२ ॥ दशमूलीछिन्त्ररुहा पथ्यादारपुनर्नवाः । ज्वरविद्रधिशोफेषु शिग्रु विश्वयुता हिताः ॥ २३ ॥ पैत्तिकं सारिवालाजा मधुक: शर्करायुतैः। प्रदिद्यात् चोरपिष्टी पयस्योशीरचन्दनः ॥ ३४॥ त्रिहरीतकोनाच चूर्ण मधुयुतं पिवेत् । पिवहा त्रिफलाबाचं त्रिहत्करकाक्षसंयुतम् ॥ ३ ॥ पञ्चवस्कलकल्कन तमिण लेपनम् । सर्पिपाशतधौतेन नवनीतन वा गवाम् । ३६ । इष्टकासिकतालोह गोशक्तत्तुषपांरामिः। भूवैरुणेय सतत खेदयेत् श्वेमविद्रधिम् ॥३० ·६.४ वनसेने . दशमूलीकषार्थ व सने हेन रसैन वा। गोर्य वर्ण वा कोणेन समूल परिपेचयेत् ॥ ३८ ॥ त्रिफलाशिन वरुणं दशमूलाम्भसापिबेत् । गुग्गुल मूवयुक्त वा विद्रधी कफसम्भवे ॥ ३८ ॥ गिरां यथोक्तां विध्येच कफजे विद्रधी भिषक् । रतपित्तानिलोत्थेषु केचिद्दाहा भवन्ति हि॥ ४० पित्तविधिवत्सर्वा क्रियानिरक्शेषतः । विद्ध्योः कुशलः कुया ट्रतागन्तु निमित्तयोः ॥ ४१॥ पिबेदाभ्यन्तरे पध्यां स च सौभाननाद्रसम् । नाराचमथवा सर्पिस्तैलं वाऽचाबूकजम् ॥ ४२ ॥ कृष्णाजाजीविशाला च धपामार्गफल तथा । पीतं ह्यतन्त्रिहन्याश विद्रधि कोष्टसम्भवम् ॥ ४३ शिमूल जले धोतं दरपिष्ट प्रगालयेत् । तसं मधुना पीत्वा हन्त्यन्तर्विद्रधि नरः ॥४४॥ नेतवर्याभुवोमूल मूल वरुणकस्य च । जलेन कथितं पीत मपक विद्रधिं नयेत् ॥ ४५ ॥ सौभालनकनिर्यहो हिंगुसैन्धवसंयुतः । अचिराविद्रधिं हन्ति प्रात: प्रातर्निपेवितः ॥ ४६॥ शमयति पाठामूल क्षौद्युतं तंडुलांबुना पीतम् । अन्तर्भूतं विद्रधिमुद्धतमाखेव मनुजस्य ॥ ४७ ॥ कासीससैन्धवशिलाजत हिंगुचूर्ण- मियीकृतो वरुणवल्कलजः कषायः । अभ्यन्तरोस्थितमपक्कमतिप्रमाणं नृणामयं नयति विद्रधिमुग्रवीर्य्यम् ॥ ४६॥ दन्तीचित्रकगीदन्त चिरविवाखमारकान् । - .

·विद्रध्यधिकारः। . १ प्रान्तरे वितरविदानऽपके शोथविधी ।।- ४८ वरुणादिगणकाथ मयतऽभ्यन्तरोयिते । उपकादिप्रतीवापं पिबेत्संशमनाय वै ॥ ५० ॥ अपक्को त्वेतदुद्दिष्ट पक्के तु प्रणवत् क्रिया ॥ ५१ ॥ मुतेऽप्यूर्वमधथापि मैरेयानसुरासवैः । पेयो वरुणकादिस्तु मधुशिग्रुरसोऽथवा ॥ ५२ ॥ मधुशिग्रु,स्तु मूलेन यवागू साधुसाधिताम् । यवंकोलकुलियानां सर्वं त्रीतमानवः ॥ ५३॥ भूनिम्बाईपल निशापलयुतं दाापले हे तथा । मूर्वार्धन पुनर्नवां कुरुसमा दााः समः प्रग्रहः । वासादईयुतं पलन्तु कटुकायोज्यातदर्धेन वै। अश्वाह निशयासमानममृताकर्षास्तु पञ्चैव तु ॥ ५४॥ वत्सक सप्तकर्षसहितं सुलक्षणचूर्णीकृतम् । वांसायाः स्वरसेन भावितमिदं त्रीन्पच्च वै वासरान् ॥ ५५ ॥ भूयस्तद्गुड़वारिणा प्रतिदिन पीतं पुरस्थेरवी। पुंसां विद्रधिनाथनच कथितं तथ्य स्वयं ब्रह्मणा ॥ ५६ ॥ इति भूनिम्बादां चूर्णम् सिद्ध वरुणादिगणे विधिना तत्काथ कल्पिते सर्पिः । राहतनोस्तत्पीतं भिपजा सद्योऽग्निजं प्रथितम् ॥ ५७॥ शिरसां शूलमशेष विद्रधिमन्तःस्त्रमुग्रमपहरति । पवविध गुल्मगदं शमयति वारिब हुभुत्वाऽन्त्रम् ॥ ५८ इति वरुणकायं एतम् । . १ शोणानुफलम् ।

·वङ्गसेने . नतमालस्य पवाणि वरुणादिफलानि च । सुमनायाय पत्राणि पटोलारिटयोस्तथा ॥ ५॥ है हरिद्रे मच्छिष्टं मधुकं तितरोहिणी। प्रियंगुकुशमूलञ्च निचुलस्य त्वगेव च ॥ ६ ॥ एतेषां कार्षिकैर्भाग ईतप्रस्थं विपाचयेत् । दुष्टवणप्रशमनं तथा नाड़ीविशोधनम् ॥ ६१ ॥ सद्यः छिन व्रणानाञ्च करञ्जाद्यमिदं शुभम् ॥ ६१ ॥ इति करञ्जष्टतम् । तिक्त कटफलक मर्पि महातितमथापि वा। धान्वन्तरं वा नखं वा विद्रधी योजयेत्सदा ॥ ६२॥ प्रियंगुधातकीलोध्र' कट्फलं दिनिशान्वितम् । एततैलं विपत्ताव्यं विद्रधी ब्रणरोपणम् ॥ ६३ ॥ इति प्रियंम्बाद्यं तैलम् । हिपञ्चमूलोत्रिफला कुलियविच्छनैः मूलकशिग्रुयुक्तः । । तेल तिलेरण्डजमेतदेभिः सिद्ध हितं विद्रधिगुल्मशूले ॥ ६४ ।। इति वगसेने विट्रधिनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ४६॥ -०- . अव ब्रशोधनिदानमाह। • एकदेशोस्थितः शोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् । पडियः स्यात् पृथक् मर्व रक्लागन्तुसमुद्भवः ॥ ११ ॥ शोधाः षडेते विनेयाः प्रागुती: शोथलक्षणैः। विशेषः कथ्यते तेषां पक्कापक्कादिनिथये ।

·व्रणशोधाधिकारः। . विषम पच्यते वातात् पित्तोत्ययाचिरं चिरम् । कफजः पित्तवच्छोयो रक्ताङ्गन्तु समुद्भवः ॥ ३ ॥ मन्दोमताल्पशोषत्वं काठिन्य त्वक् सवर्णता । मन्दवेदनता चैव शोथानामामलक्षणम् ॥ ४॥ दह्यते दहने नैव क्षारणैव च पच्यते । पिप्पलिकागणेनेव दश्यते छियते तथा ॥ ५॥ भिद्यते चैव शस्त्र ण दण्डेनैव च ताधते । पोयते पाणिनेवान्तःसूचिभिरिव तुद्यते ॥ ६ ॥ सोपचोपो विवर्ण: स्यादगुल्य वावघव्यते । प्रासने शयने स्थान शान्तिं हथिकविवत् ॥७॥ न गच्छदाततः शोथो भवेदाधानवस्तिवत् । ज्वरस्तृष्णारुचिस्वेतत् पचमानस्य लक्षणम् ॥ ८ वेटनोपशमः शोथो लोहितोऽल्पो न चोन्नतः । प्रादुर्भावो बलीनाञ्च तोदः कण्ड मुहुर्मुहुः ॥ ८ ॥ उपद्रवाणां प्रगमो निम्नतास्फुटनं त्वचः । वस्ताविवांनुसञ्चारः शोये गुलिनिपीडिते ॥ १० ॥ पूयम्य पीड़यत्येकमन्तमन्ते च पीडिते। भक्तकासा भवेचैव शोधानां पक्कलक्षणम् ॥ ११॥ कफजेपु तु शोथेषु गम्भीरं पाकमेत्यमृ । पक्कलिङ्गञ्च तत् स्पष्ट यत्र स्याच्छन्तिशोफता ॥.१२ ॥ त्वक् स्यावा च रुजोऽल्पत्वं यवस्पर्शत्वमश्मवत् । रक्तपाकमिति ब्रूया त्तत् प्राज्ञो मुक्तामयः॥ १३ ॥ नर्तेऽनिलाद्रुग्न विना च पित्त पाक. कफाचापि विना न पूयः । तस्माहि सर्व परिपाककाले पचन्ति शोथास्त्रिभिरेव दोपैः ॥१४॥ कालान्तरेणाभ्युदितं तु पित्तं कृत्वा बशे वातकफो प्रसद्य । .

·वनीने पचत्यतः भोणितमेषपाको मतः परेषां विदुपां द्वितीयः ॥ १५ ॥ कक्ष ममासाद्य यथैब बहिर्वायोरितः सन्दहति प्रसध। तथैव पूयो ह्यविनिःस्तो हि मांसं शिराः सायु च खादतीइ १६ पाम विदयमान हि सम्यक् पक्कञ्च यो भिपका ! जानीयास भवेद्यः शेषास्तस्करवृत्तयः ॥ १७ ॥ इति व्रणशोथनिदानम् । --- अथ व्रणरोगनिदानमाह । विधावणः सविज्ञेयः शरीरागन्तुभेदतः । दोघेराद्यस्तयोरन्यः शस्त्रादिक्षतसम्भवः ॥ १८॥ स्तब्धः कठिनसंपशी मन्दस्रावो महारुजः । तुद्यते स्फुरति श्याको ब्रो मारतसम्भवः ॥ १८ ॥ ष्णामीइन्चरोद दाहपाकावदारणः । ब्रणं पित्तक्कत विद्यागन्धैः सावैश्च पृतिकः ॥ २० ॥ बहुपिच्छो गुरुस्निग्धः स्तिमितो मन्दवेदनः । पांडुवर्णोऽल्पसंद चिरपाकी कफवणः ॥ २१॥ रत्तो रक्तसुतीरक्ता विविजः स्यात्तदन्वयः ॥ २२ ॥ त्वमांसजः सुखें देश तरुणस्याऽनुपद्रवः । धीमतोऽभिनवः काले सुखे साध्यः सुखं व्रणः ॥ २३ ॥ गुणैरन्यतमैर्हान स्ततः कृच्छ्रो व्रणः स्मृतः । सविहीनो विजेय स्वसाध्यो निरुपक्रमः ॥२४॥ पूतिपूयातिदुधासक साव्युत्सगी चिरस्थितिः । दुष्टबणोऽतिगन्धाय्यः शुदलिद्भविपर्ययः ॥ २५ ॥ जिद्रातलाभोऽतिमृटुः लक्ष्णः निग्धोऽल्पवेदनः ।

·व्रणरोगाधिकारः।
सुय्यवस्थो निरासावः शुद्धो व्रण इति स्मृतः ॥ २६R
व्रणः शुध्यतिगन्धन मृदुत्वच्चोपगच्छति।
रोहत्वं परिनिःसङ्गस्तस्माइन्धः प्रशस्यते ॥ २० ॥
कपोतवर्णप्रतिमा यस्यान्तः ले दवर्जिताः ।
स्थिराय पिटिकावतॊ रोहतीति तमादिशेत् ॥ २८॥
दोपप्रकोपाद्यायामा दभिघातादजीर्णतः ।
हर्षात् क्रोधायाश्चैव अग्लो रूढ़ोऽपि दीर्यते ॥ ३० ॥
कुष्टिनां विपजुष्टानां शोषिणां मधुमेहिनाम् ।
वणा: कच्छप सिध्यति येषां चापि व्रणे व्रणाः ॥ ३१॥
वसां मेदोऽथ मज्जानं मस्तुलुङ्गञ्च यः सवेत् ।
अागन्तुजो व्रणः सिध्ये नसिध्येहोषसम्भवः ॥ ३१ ॥
मद्यागुज्यि सुमन: पद्मचन्दनचम्पकैः ।
सुगन्धादिव्यगन्धाथ मुमुर्पूणां व्रणाः स्मृताः । ३३ ॥
ये च मर्मसुसंभूता भवन्त्यत्यर्थवेदनाः
'दयन्ते चान्तरत्यर्थं वहिः शोताच ये व्रणाः ॥ ३४ ॥
दह्यन्ते वहिरत्यर्थं भवन्त्यन्तथ शीतलाः ।
प्राणमांसक्षयवासकासारोचकपीड़िताः ॥ ३५ ॥
प्रवाहपूयरुधिरा बणा येषाच मर्मसु ।
क्रियाभिः सम्यगारध्वानसिध्यन्ति च ये व्रणाः ॥
बर्जयेदपितान् वैद्यः संरक्षनात्मनो यशः ।
.
।
-०.
अथ चिकित्सामाह।
आदी विज्ञापन का हितीयमवसेचनम् ।
बतीयसुपनाहन्तु चतुर्थी पाटनक्रियाम् ॥ ३७॥

·वसेने पञ्चमंशोधनं कुर्यात् पष्ठ रोपणमियते । एते क्रमा व्रणस्योता. सप्तम च कृतापहम् ॥ ३८॥ मातुलिङ्गाग्निमन्यो च सुरदारमहौषधम्। पहिसा चैव राम्रा च प्रलेपो बातशोयनुत् ॥ ३८॥ कल्कः कानिकसंपिष्टः निग्धः शाखोटकत्वचः । सपर्ण व नागानां बातशोथविनाशनः ॥ ४०॥ शिरोपोन्मत्तबोजानि हिंसाकाला सुदर्शनः । तडुलीयकमूलश्च प्रलेपः शोथनाशनः ॥ ४१ ॥ दूर्वा च नलमूलञ्च मधुकं चन्दन तथा। शोतलाय गणाः सर्वे प्रलेपः पित्तशोथहा ॥४२॥ -०- न्यग्रोधोदुम्बरावस्थ शक्षवेतमशेतुभिः । चन्दनइयमनिष्टा यष्टीसूरणगैरकः ॥ ४३ ॥ शतधौततोनिये लेंपो रक्तप्रसादनः । दाहपाकरुजाम्राव शोफनिर्वापणः परः ॥४४॥ इति वृहन्यग्रोधादिलेपः । विधिविपन्नो विषजे पित्तनो पिहितो विधिः ॥ ४५ ॥ अजगन्धाजशृङ्गीच्च काला सरलमेव च ।। एकांशिकाखगन्धा च प्रलेपः मेमशोथहा ॥ ४६॥ पुनर्नवादारुणिय दशमूलमहीपधैः ।। •कफवातहते शोथे लेप. कोणो विधीयते ॥४७॥ पिण्डोतकावयं लोध्र पूर्वजैव प्रकोर्तिताः । वर्गास्त्रयः प्रलेपेन शोथे सर्वक्षते हितः ॥ ४८ . निग्धास्वलवणेति सिग्धः शीतः पयोन्वितः।

·प्रणरोगाधिकारः।
.
.
.पित्ते कोणः कफे क्षार मूताव्यस्तत् प्रशान्तये ॥४
नरावी लेपनं कुयाइत्तञ्च पतितं तथा ।
न च पर्युपितं चैव शुष्यमाणं न धारयेत् ॥ ५० ॥
न प्रशाम्यति यः शोथः प्रलेपादिविधानतः ।
ट्रव्याणि पाचनीयानि दद्यात्तत्रोपनाहने ॥ ५१ ॥
शोथयो रुपनाहन्तु कुर्यादामविदग्धयोः ।
प्रशाम्यत्य विदग्धस्तु विदग्धः पाकर्मति च ॥ ५२ ॥
कटुतैलान्वितैलें पात् सर्पनिर्मोकभस्मभिः ।
चयः शाम्यति गण्डस्य प्रकोपः स्फुटति ध्रुवम् ॥ ५३॥
दण्डोत्पलकामूलेन पिटिका संपलेपिता।
तंडुलोदकपिष्ट न नाशमायात्यसंशयम् ॥ ५४ ॥
सतिला सातसीबोजा दध्यम्ना सक्तुपिण्ड़िका।
सकिरणकुष्टलवणा शस्ता स्यादुपनाहने ॥ ५५ ॥
शणमूलकशिग्रूणां फलानि तिलसर्पपाः ।
सत्तावः किण्वमतसी प्रदेहः पाचनः स्मृतः ॥ ५६ ॥
संपूरणे: स्नेहपानैः संदिग्धैथोपनाहनैः ।
प्रदेहपरिपेकैथ बातवमुपाचरेत् ॥ ५७ ॥
शीतलैर्मधुरस्निग्धः प्रदेहपरिपेचनः ।
भन्नपानाशनैः सर्वे:.पित्तव्रणमुपाचरेत् ॥ ५८ ॥
रूः कटुभिरुण व प्रदेहपरिषेचनैः ।
कात्रणं प्रशमयेत्तथा लड्चनपाचनैः ॥ ५ ॥
बजावतां दारुणानां कठिनानां तथैव च ।
मोथानां खेदन कार्य ये चाप्येवंविधा व्रणाः॥६॥
वेदनोपशमादापि तया पाकमयादपि ।
सुचिरोत्पत्ति ते शोथे कार्य शोणितमोक्षणम् ॥११॥

·घनसेने सशोथे कठिने श्यामे सरते वेदनावति । सरव्ये विषमे वापि व्रणे विसावणं हितम् ॥ १२ ॥ बातपित्तप्रदुष्टेषु दीर्घकालानुबन्धिषु । बिरेचन प्रसंशन्ति वणिषु व्रणकोविदः ॥ ६ ॥ अन्तः पूयिष्ट बक्र सदैवोमर्गवत्स्वपि । गतिमत्सुचरोगुपु भेदन प्राप्तमुच्यते ॥ ६४ ॥ बालवृद्धासहनोण भीरूणां योपितामपि । मर्मोपरि च जातेषु पक्कदोषेषु दारणम् ॥ ६॥ चिरबिल्वाग्निको दन्ती चित्रको इयमारकः । कपोतकाकग्यध्राणां पुरीपाणि च दारणम् ॥ ६६ ॥ प्रत्यर्थंकठिना यान्ति शोथा: पाचनभेदनम् । ट्रव्याणां पिच्छलानां वझूलेन परियोडिताः ॥ ६ ॥ यवगोधूममापाणां चूर्णानि च समासतः । शुष्यमाणमुपेक्षेत प्रदेहे पीड़न प्रति । न चापि मुखमालिये तथा दोपः प्रसिच्यति ॥ ६॥ ततः प्रक्षालन: क्वाथः पटोलनिम्खपवजः । अविशुद्ध विराई त न्यग्रोधादित्वगुद्भवः ॥ ६॥ पञ्चमूलीहयं बाते न्यग्रोधादिय पैत्तिके । भारग्वधादिको योज्य: कफजे सर्वकर्मसु ॥ ७॥ त्रिफला खदिरो दावी न्यग्रोधादि वलाकुशाः । निम्बकोलकपवाणि कषायाः शोधने हिताः ॥ ७९ सहधमः सलवणः सकिण्वतिलचित्रकः । मैदो दुष्टबणान्याशु गोषयेन्मधुमिश्रितः ।। २ । तिलसैन्धवयवाद निम्बपत्रनिशायुगैः । विकृतयुतैः पिष्टैः प्रलेपो व्रणशोधन; ' . . .

·व्रणरोगाधिकारः। . एक वा शारिवामूल सर्व विशोधनम् ॥ ७४ ॥ निम्बपत्रतिल: कल्को मधुना चतशोधनः । रोपणः सर्पिषायुत्तो यवकल्कोऽप्ययं विधिः । ७५ ॥ ब्रणान् विशोधयेहवा सूक्ष्मांच संधिवम नान् । अभयात्रियतादन्ती लागलीमधुमैन्धवैः ॥ ७६ ॥ अपेतपूतिमासानां मांसस्थानमरोहताम् । कल्कन्तु रोपणो देय स्तिलजो मधुसंयुतः ॥ ७७ ॥ निम्बपत्रमधुभ्यान्तु युक्तः संशोधनः परः। पूर्वाभ्यां सर्पिषा वापि युक्तः संरोपणः परः ॥ ७८ ॥ निम्बपत्रतक्षीद्र दारुमधुकसंयुता। वर्तिस्तिलानां कल्को वा शोधयेद्रोपवेगणान् ॥ ७८ ॥ अश्वगन्धारहालोध्र कट्फल मधुयष्टिका। समरधातकीपुष्प परमं व्रणरोपणम् ॥८॥ प्रपोण्डरीक जीवन्ती गोजिह्वाधातकोवला। रोपणं सतिल दद्यात् प्रलेपं सहतं,व्रणे ॥८१॥ यष्टोतिन्ला: सुपिष्टा वा सताव्रणरोपणे । धातकीचन्दनबला ममगामधुकोत्पलैः । दारूमदातिलेलेपः ससर्पिव्रणरोपण: ॥ ८२॥ निम्बपवतिलादन्ती त्रिसैन्धवमाचिकम् । दुष्टब्राणप्रगमनो लेपः शोधन केशरी ॥८३ ॥ असुकार्जुनविक्रान्ता मांसीलोननिशायुगः । तिलवहिगिरवारिष्ट लैंपो दुष्टद्रणापहः ॥ ८४ ॥ कट्फलदाडिमरजनी प्रियंगुफलताबपुप्पिकापुप्पैः । धानोरंससपिष्टै दुष्टव्रणरोपणः कल्कः ॥ ८॥ सर्पपलविमियो रविकरसंगोषितस्तु सप्ताहम् ।

·विपनिशयोः समभागो दुष्टब्रणनाशनः कथितः ॥८६॥ गम्भीरे शुष्कमांसे च व्रणे चोच्छादन मतम् । अपामार्गोऽखगन्धा च तालपत्री तथैव च । उच्छादने प्रशस्यन्ते काकोल्यादिशयो गणः ॥ ८॥ सुपवीपत्रधत्तूर कर्णमोटकुठेरकाः । पृथगेते प्रलेपन गम्भीरव्रणरोपणाः ॥ ८८ ॥ ककुभोदुम्बराखस्य जंवूकफललोवजैः । त्वचूर्णेथूर्णिताः क्षिप्रं सरोहन्ति व्रणाः ध्रुवम् ॥ ८८ ॥ सदाहावेदनावन्तो ये व्रणामास्तोत्तराः । तेषां तिलानुमांश्चैव भृष्टान् पयसि निर्वृतान् । तेनैव पयसा पिष्ट्वा दद्यादालेपनं भिषक् ॥ ८० ॥ हिपञ्चमूलकल्क न क्वथितेनाम्भसापि वा । सर्पिपासहतैलेन कोण न परिपेचयेत् ॥ ८१॥ यवचूर्ण समधुर्क सह तैलेन सर्पिषा । दद्यात्प्रलेपनं कोण दाहशूलोपशान्तये ॥ १२॥ उच्छूनमधुमांसानां व्रणामामवसादनम् । जोतीपुष्प मनोद्वा च मुहीकासचिवकैः ॥ २३ ॥ मासोत्थितांचिरोत्यांथ दुःशोथकठिनान् बणान् । दण्डोद्भूतसमायुक्ताञ्छोधयेत् क्षारकर्मणा ॥ ८४ ॥ बातादिभूतान् सस्रावा धूपयेदुग्रवेदनान् । यवाज्यभूर्जमदन श्रीवेष्टकमुराद्वयः ॥ ८५ ॥ श्रीवासगुग्गुल्वगुरु मालनिर्यासधूपिताः । कठिनत्वं ब्रणायान्ति नश्यन्त्यासाववेदनाः ॥ ८६ ॥ रक्तपित्तविषागन्तु गम्भीरान् सोमणान् व्रणान् । क्षीररोपणभैषज्य शृतेनान्येन रोपयेत् ॥ ८७ ॥ .

·व्रणरोगाधिकारः। निर्वापन क्षीट तैल मधुकचन्दनम् । लेपन शोथरुग्दाह रक्त निर्वापयेवणान् ॥ ८८ ॥ करल्लारिटनिर्गुण्डी रसो हन्याब्रणकमीन् । कलायविदलीपर कोशाम्रास्थि च पूरणात् । सुरसादिरसैः सेको लेपन लशुनेन वा ॥८॥ निम्बपषचाहिंगु सर्पिलवणसर्षपैः । धूपन स्वाहणे देयं कमिकडूरुलापहम् ॥ १० ॥ रोमाकीर्णो ब्रो यस्तु न सम्यगुपरोहति । सुरकर्त्तरिसंदंश स्तस्य रोमाणि निहरेत् ॥ १०१ ॥ रोमस्थाने यदा रोम ब्रणयान्ते च नो भवेत् । तत्र वैद्यन कर्तव्यो रोमसञ्चयनो विधि ॥ १०२॥ कपोतवद्धालशन सशोष ससैन्धवं चित्रकमूलमियम् । तदश्वलेंड्रस्य रसेन पिष्ट व्रणे.प्रलेपो भवने हि रोम्नाम् ॥१०३॥ ये लोदपाकसुतिगन्धवन्तो ब्रणाविरोत्याः सरुजः सशोथाः । प्रयान्ति ते गुग्गुलुमिश्रितेन पीतेन शान्तिं विफलारसेन ॥१४॥ पटोलनिम्बासनसारधानी पथ्याचनि!हमहर्मुखेषु । नरः पिवेगुग्गुलुना विसर्पविस्फोटदुष्टबणशान्तिमिच्छन् ॥१०५॥ मनःशिला समन्विष्टा सलाधारजनीयम् । प्रलेपासतःचोटू स्वग्विशुद्धिकरः परः॥ १०६ ॥ पूतिगन्धिविवर्णांव महामावान् महारुजः । ब्रणानशद्वान् विनाय शोधनैरसमुपाचरेत् ॥ १.०॥ जीर्णशास्थोदन निग्ध मल्पमुणं ट्रयोत्तरम् । भुष्मानो जालैमांस: शीघ्र ब्रणमपोहति ॥ १.८॥ तंडुलीयकजीवन्ती सुनिपसकवास्तुकैः । कालमूलकवात्तोकु पटोले: कारवेलकः । १०८॥ .

·वनसेने सदाडिमः सामलक तवष्ट: ससैन्धवैः । अन्य रेवं गुणैर्वापि मुहादीनां रसेन वा ॥ ११०॥ अम्लं दधि च शाकञ्च मांसमानुपमौदकम् । क्षीर गुरूणि चान्नानि ब्रणे च परिवर्जयेत् ॥ ११ ॥ दिवानिद्राविहीनथ नितिग्टहसेवकः । ब्रोवैद्यवशे तिष्ठन् शीन ब्रणमपोहति ॥ १२ ॥ ब्रणे खयथुरायासात् स च रागच जागरात् । तौ च रुक् च दिवाखापा ते च मृत्युथ मैथुनात् ॥ ११३ ॥ यछिनत्याममजाना यश पक्कमुपेक्षते । पन्नपचाविषमन्तव्यौ तावनिथितकारिणी ।। ११४ ॥ इति वगसेने ब्रणशोथशारीरब्रणोपक्रमनिदान- चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ५० ॥ . अथागन्तुब्रण निदानमाह । नानाधारामुखैः शस्त्र: नानास्थाननिपातितैः । भवन्ति नानाकृतयो ब्रणास्तास्तां निबोध मे ॥ १ ॥ छिन्न भिन तथा बिद्ध क्षत पिच्छितमेव च । दृष्टमाहुस्तथा षष्टं तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥ २॥ तिर्यक् छिन्न ऋजुर्वापि ब्रणोयस्त्वायतो भवेत्। गावस्य पाटन तदि छिनमित्यभिधीयते ॥३॥ शशिकुन्तेषुखशाग्र विषाणैराशयो इतः । यत्किञ्चित् प्रस्रवेत्तद्दि भिवलक्षणमुच्यते ॥ ४ ॥ स्थानान्यामाग्निपकानां मूत्रस्य रुधिरस्य च ।

·भागन्तुव्रणाधिकार। ६१७ दुन्दुकः फुप्फुसच कोट इत्यभिधीयते॥ ५ ॥ तम्मिन् भिन्ने रतपूर्णे बरोदाहय जायते । मूत्रमार्गगुदास्येभ्यो रक्तं घ्राणाञ्च गच्छति ॥ ६ ॥ मूखिासढपाधान मभक्ताच्छन्द एव च । विगमूत्रबातमय स्वेदास्रावोऽसिरतता ॥ ७ ॥ लोहगन्धित्वमाम्यस्य गावदोर्गव्यमेव च । दृच्छून पार्वयोद्यापि विशेष चाव मे शृणु ॥ ८ ॥ पामाशयस्थे रुधिरे रुधिरं छर्दयत्यपि । चामानमतिमात्रञ्च शूलश्व भूगदारुणम् ॥८॥ पकायगत चापि रुनागौरवमेव च । अधःकाये विशेषण गीतता च भवेदिह ॥ १० ॥ सूक्ष्माग्यशल्पाभिहते यदनन्तु शरैः नुतम् । उत्तुड़ितं निर्गत वा तदिमितिनिर्दिशेत् ॥ ११ ॥ नातिछिन नातिभिन्न मुभयोर्लक्षणान्वितम् । विपमं व्रणमङ्ग पु तत्क्षतं तु विनिर्दिशेत् ॥ १२ ॥ महारपीड़नाभ्याश्च यदङ्ग प्रयुतां गतम् । मास्थितपिच्छित यिद्याम्मन्नारतपरिमुतम् ॥ १३ ॥ घर्षणादभिघाताहा यदन विगतत्वचः । ऊपासायान्वितन्तत्तु इष्टमिति विनिर्दिगेत् ॥ १४ ॥ श्याय मगोफ पिटिकाचितं च मुटुर्मुहुः गोणिसवाहिनञ्च । मृटूबत बुहुदतम्यमांस वर्ग सथल्प सराज वदन्ति ॥ १५ ॥ खचोतीत्यगिरादोनि भित्वा या परिहत्वया । कोटे प्रतिष्ठितं शल्प कुर्य्याद्रक्तानुपद्रयान् ॥ १६ ॥ तवान्त हितं पांडुगीसपादकराननम् । गीतोकामं रक्षनेत्र मानदश्च विवर्जयेत् ॥ १७ ॥ .

·६१८
वनसेने
भ्रमः प्रलापः पतन' प्रमोहो विचेष्टन' ग्लानिरथोष्णता च ।
सस्ताङ्गतामूर्छनमूई बात सोबारजो बातकताय तास्ताः ॥१८॥
मांसोदकाम रुधिरच गच्छेत्सर्वेन्द्रियार्थी परमस्तथैव ।
दमाईसंख्येप्वथवा क्षतेषु सामान्यतो मर्मस लिङ्गसुताम् ॥१८॥
सुरेन्द्रगोपप्रतिम प्रभूत रक्तं सवे तत्क्षतजय वायुः ।
करोति रोगान् विविधान्यथोक्ताछिराग बिदाखथवा क्षतासु ॥२०
कौनं शरीरावयवावसादः क्रियास्वशक्तिस्तुमुलारजय ।
चिरागणो रोहति यस्य चापि तं मायुविई पुरुष व्यवस्येत् ॥२१॥
शोथाभिवृद्धिस्तुमुलारजश बलक्षयः सर्वत एव शोधः
क्षप सन्धिष्वचलाचलेषु स्यात्सर्वकोपरमय लिङ्गम् ॥ २२ ॥
घोरारजो यस्य निशादिनेषु सर्वाखवस्थासुचनैति शान्तिम् ।
भिपग्विचिद्विदितार्थसूत्र. तमस्थिबिई पुरुपं व्यवस्येत् ॥२३॥
यथा समेतानि विभावयेच लिङ्गानि मर्मस्खभिताड़ितेषु ।
पांडुर्विवर्णः स्मृशितं नवेत्ति यो मांसमर्माण्यभिताडित:
स्यात् ॥२४
ममाश्रित ब्रणं प्राप्य वायुर्हि सर्वदेहगः ।
वेगैरायामयेद्दे हे ब्रणायामन्तु सत्यजेत् ॥ २५॥
विस: पक्षघातच शिर.स्तभोऽपतानकः ।
मोहोन्मादब्रणरुजो ज्वरस्तृष्णाहनुग्रह ॥ २६ ॥
कासः छर्दिरतीसारो हिकावास. सवेपथुः ।
षोडशोपट्रवाः प्रोक्ताः बणानां व्रणचिन्तकैः ॥ २७ ॥
--
अध चिकित्सामाह।
.
बुद्धागन्तुबर्ण वैद्यो तनोटसमन्विता।
शीताक्रियाप्रयोनाव्या रक्तपित्तोपनाशिनी ॥२८॥

·पागन्तवणाधिकारः। 410 झुद्दे सद्योव्रणे युञ्जा दूर्व चाधव शोधनम्। लङ्घनश्च बल धात्वा भोजन चासमोचणम् ॥ २८. दृष्टे यिदालिते चैव सुतरामिष्यते विधिः । यतोद्यल्प सवत्वन पाकस्तेनाशु जायते ॥३०॥ छिन्ने मिन्द्र तथा विद्दे वृते वासुगऽति सवेत् । रक्तक्षयात्तत्र रुजः करोति पवनो भूगम् ॥ ३१ ॥ स्नेहपानपरीषक लेपखेदोपनाहनम् । कुर्वीतने हबस्तिच्च मारुतनीपधैः मृतैः ॥ ३२ ॥ छिन्न भिन्न तथा विद्ध क्षते सद्यो भिपम्वरः। पटसूत्रेण संवेध्य पूर्ण प्रविशारदः ॥ ३३ ॥ मुहर्मुहु तथा दुःख न प्राप्नोति भिषग्वरः । तथा कर्मप्रकुर्वीत सर्वतय सुखपदम् ॥ ३४ ॥ प्रथवा दीप्यलवण पोटल्यावेदयेन्मुहुः । संतप्तयातप्तलोह पात्रसंयोगतः क्रमात् । दुष्ट रक्तं स्थितं चापि शृयलाब्बादिभिर्हरेत् ॥ ३५ ॥ सद्यःक्षते व्रणे वैद्यः सशूले परिपेचयेत् । यष्टीमधुकमियेण नातिशीलेन सर्पिपा ॥ ३६ कपायमधुराः शीताः क्रियाः सर्वास्तु योजयेत् ॥ ३७ ॥ भामाशयस्थे रुधिर विदध्याइमनं नरः । तस्मिन् पक्कायस्थे तु प्रकुर्वीत विरेचनम् ॥ ३८ ॥ क्वाथो वंशत्वगेरण्ड खदंदाऽश्मभिदारुतः । हिंगुसैन्धवसंयुक्त: कोष्टस्य मावयेदसूक् ॥ २८ खङ्गादिछिद्रगावस्यं तत्काले पूरितो व्रणः । गाङ्गेरुक्तमूलरसैः सद्यः स्थाइतवेदनः ॥ ४०॥ यवकोलकुलियानां निःस्नेहेन रसेन च ।

·वङ्गसेने
.
भुञ्जीतानं यवागू वा पिवेत्सैन्धवसंयुताम् ॥ ४१ ॥
अपामार्गस्य संसिक्तं पत्रोत्येन रसेन वा।
सद्यो बग्गेयु रतन्तु प्रवृत्तं परितिष्ठति ॥ ४२ ॥
कर्पूरपूरितं बई सटतं सम्प्ररोहति ।
सद्यः शस्त्रक्षतं तत्तु व्यथापाकविवर्जितः ॥ ४३ ॥
शुनोजिद्धाकृतथूर्णः सद्यक्षतविरोहणः ।
..चुकतैलं क्षते विद्धे रोपणं परमं मतम् ॥ १४ ॥
मानुपशिरः कपालं तदस्थि लेयर्न मूत्रण ।
रोपणमिदं क्षतानां योगशतैरप्यसाध्यानाम् ॥ ४५ ॥
नेहपान परिसेकं ने इलेपोपनाहनम् ।
मेहवस्तिं च कुर्चीत बातघ्नौषधसाधिताम् ॥ ४६ ॥
प्रति सप्ताहिक: प्रोतः सद्यो ब्रहितो विधिः ।
सप्ताहात्परतो कुया च्छारीरव्रणवत् क्रियाम् ॥ १७ ॥
त्रिफलाचूर्णसंयुक्तो गुग्गुलु बटकीकृतः ।
नियन्त्रणो विवंधनो व्रणशोधनरोपण: ॥४८॥
इति गुम्ग लुबटिका।
अमृतापटोलमूल त्रिफलाबिकटुकमिनानाम् ।
समभागानां चूर्ण सर्वसमो गुग्गुलोर्भागः ॥ ४८ ॥
प्रतिवासरमेकैकां खादेदक्ष ाणां गुटिकाम् ।
जेतुं ब्रम्पान्वातामृग्गुल्मोदरसयथुरोगादीन् ॥ ५० ॥
इत्यमृतागुग्गुलुः।
'जातीनिम्बपटोलपत्रकटुका दारूनियासारिवा।
मञ्जिष्टाऽभयसिक्यतुत्यमधुकै नेताबीजैः समः ॥
सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माथिता: स्राविणो ।
गम्भोराः सरजोवणा: सगतिकाः शुद्दान्तिरोहन्ति च ॥५१॥

·भागन्तुब्रणाधिकारः। ६२१ . हवंद्योपदेशेन पारम्पर्यापदेशतः । नातीते तु संसिद्धे क्षेप्तव्यं सिक्यकं बुधैः ॥ ५२ ॥ इति जात्यादिघतम्। तिक्तासिक्थनिशायटी नताद्वाफलपल्लवैः । पटोलमालतीनिम्ब पत्रण्य शृतं पृतम् ॥ ५३॥ इति तितायं तम्। जातिनिम्बपटोलानां नक्तमालस्य पन्नवाः । सिक्थं ममधुकं कुष्ट हे निशे कटुरोहिणी ॥ ५४ ॥ मञ्जिष्टापद्मक लोध्र मभयानोलमुत्पन्नम् । तुत्यक शारिवाबीजं नतमालम्य दापयेत् ॥ ५५ ॥ एतानि समभागानि पिट्वा तेल विपाचयेत् । विषत्रणे समुत्पने स्फोटिके कछुरोगके ॥ दछविसर्परोगेषु कीटदुष्ट पु मर्वधा। मद्य. शस्त्रप्रहारेषु दग्धबिहेषु चैव हि.n ५७n नखदन्तक्षते देहे दुष्टमामापकर्षणे। प्रोक्षणार्थमिदं तैलं हितं गोधनरोपणम् ॥ ५८ ॥ इति नातिकाचं तेलम्। शरपुनालाङ्गली चित्रकरामठरसोनसिन्धुवरैः । मविपामयैः समांश: कटुतैलसाधित विधिना ॥ ५ ॥ विपरीतमल्लसंज्ञ तैले टुष्टवर्ण तथा नाडीम् । बहुभेषजैरसाध्या मपथ्यभोक्तच निस्तुदति ॥ ६ ॥ इति विपरीतमलतलम् । कुठारकांपलथत काथवेदुखणेऽम्भसि । तेन पादावशेषेण तेलप्रस्थ विपाचयेत् ६१ ॥ .

·वनसेने कल्क : कुठाराऽपामार्ग प्रोष्टिका मक्षिकासु च। एतत्तेले कुठारस्य शोधन व्रणरोपणम् ॥ ६२ ॥ नाड़ीषु परमाभ्यङ्गो निजाखागन्तुकेषु च ॥ इति कुठारतैलम्। दूर्वावरसमसिद्ध तैलं कम्पिलकेन वा । दारूत्वचय कल्कन प्रधान ब्रणरोपणम् ॥ ६ ॥ इति दूर्वाद्य तैलम्। बलाशिखरिकामूल पिष्ट्वातैल विपाचयेत् । नूलतैलमिति ख्यात मभ्यङ्गालकान्चितः ॥ ६४ ॥ ये ब्रणास्त्रि वृत्ता केचिच्छरीरागन्तव' सदा । रोपणार्थ भिषलेषा मिद तैलं प्रयोजयेत् ॥ ६५ ॥ इति नूलतैलम् । अमृतागुग्गलु' श्रेष्टो हित तैलञ्च बचकम् ॥ ६ ॥ विडम त्रिफलाव्योष चूर्ण गुग्ग लुना समम् । मर्पिपावटको कृत्वा खादेहा हितभोजनम् ॥ ६७ ॥ दुष्टवणायचोमेह कुष्टनाडीविशोधन. । इति प्रणेषु वटिकागुग्गुलुरेषः । विकटत्रिफलासुस्त विडनामृतचित्रकम् । पटोलपिप्पलीमूलं हपुपासुरदार च ॥ ६८॥ तुम्बुरुपुष्करं चव्यं विशाला रजनीइयम् । विडं मौवर्चल चारं सैन्धवं गजपिप्पली ॥ ६ ॥ यावत्येतानि मर्वाणि तावद्विगुणगुग्गलः । १ सफरीमस्य। २ प्रसिहा। r . . .

·प्रागन्तुव्रणाधिकारः। ६२३ कोलप्रमाणां गुटिकां भक्षयेन्मधुना सह ॥ ७० ॥ कासं खास तथा.शोथ मांसि च भगन्दरम् । इच्छूलं पार्खशूलच्च कुक्षिबस्तिगुदे रुजम् ॥ ७१ ॥ अश्मरीमूत्रकृच्छ्रञ्च धन्वद्धि तथा कमीन् ॥ ७२ ।। घिरचरोपसष्टानां क्षयोपहतचेतसाम् । पानाहञ्च तथोन्मादं कुष्टान्यष्टोदराणि च ॥ ७३ ॥ नाड़ीदुष्टप्राणान् सर्वान् प्रमेहाच्छीपदं तथा । सप्तविंशतिको नाम्ना गुग्गलः प्रथितो महान् । धान्वन्तरिकतो ह्येपः सर्वरोगनिपूदनः ॥ ७४ ॥ इति ससप्तविशतिको गुग्गुलुः । इति सद्योव्रणाः । तत्र स्निग्ध रूपं वाथित्यद्रथमग्निर्दहति । अग्निसन्तप्तो हि नेहः सूर्ममार्गानुसारित्वात् त्वगादींस्तु प्रविश्याशु . दहति । तस्मात् ने हदग्धेऽधिका रुजो भवन्ति । तत्र पुष्ट' दुर्दग्धं सम्य- ग्दग्धमतिदग्धमिति चतुर्विधं भवत्यग्निदग्धम् । तत्र विवर्णमात्र पुप्यते तत्पुष्टं यत्रोत्तिष्ठन्ति स्फोटास्तीनदाहवेदनाधिरादेवोप- गाम्यन्ति तदुर्दग्धम् । सम्यग्दग्धमवगाढ़ तालवणं सुस्थित पूर्व- लक्षणमयुप्तां च । अतिदग्धे त्वभांसाबलम्बनं गात्रविश्लेपणं गिरा- वायुमध्यस्थि व्यापादनमतिमात्रवेदना ज्वरदाहपिपासा मूर्छा- नामोपद्रवा भवन्ति। व्रणाथास्यचिरणोपरोहन्ति उपरूढा विवर्णा भवन्ति । इति व्रणः पुष्टादिभेदेन बलिदग्धयतुर्विधो भवति । -.- • अथ तस्य चिकित्सामाह । पुष्टस्याग्निप्रतपन कुर्यादुष्ण तथौषधम् ।

·६२४
वङ्गसेने
शीतामुष्णाञ्च दुर्दग्ध क्रियां कुर्यात्ततः पुनः ॥ १५ ॥
तलेपनसेकांस्तु शीतानेवास्य कारयेत् ॥ ७६ ॥
अतिदग्धे तु मीणानि मांसानुवृत्य शीतलाम् ।
क्रियां कुर्याच तां काले शालिसंडुलचन्दनैः।
तिन्दुक्या स्वक् कपायैर्वा तिमिथैः प्रलेपयेत् ॥७७ ॥
सम्यग्दग्धे तुगाक्षीरी लक्षचन्दनगैरिकैः ।
सामृतैः मर्पिपायुक्त रालेपं कारयेद्विपक् ॥ ७८ ॥
पथ्या कर्दमजीरक मधुसिक्थकसर्जमिथितं लेपात् ।
गव्यं कृतमपहरति पावकजनितं व्रणं सद्यः ॥ ७८॥
अन्तरधूमकुठारको दहन लेपानिहन्ति ब्रणम् ।
अखत्यस्य च शुष्कवल्कलकत चूर्ण तथा गुण्डनात् ॥
अभ्यङ्गादिनिहन्ति तैलमखिल गण्डूपदैः साधितम् ।
पिता शाल्मलितूलकैर्जलगता लेपात्तथा बालुका ॥८॥
अस्मिश्चत्वारो योगाः कथिताः।
दग्धयवभस्मचूर्ण तिलतैलाक्तंपलेपनादचिरात् ।
हरति शिखिदाहदग्ध भूयोऽभ्यङ्गाहणञ्चाशु ॥ ८१ ॥
पित्तविद्रधिवोसर्प शमन लेपनादिकम् ।
अग्निदग्धे व्रणे सम्यक् प्रयुञ्जीतविचक्षणः ॥२॥
शुभ्रा पुराननीदना बारिणा परिपेपिता।
नेपन तैलदग्धस्य विस्फोटव्याधिनाशनम् ॥ २३ ॥
अक्षिजेषु तु कर्तव्यमिदमायातन हितम् ।
शैलुत्वक् विफलादावी काथो रोचनयाँयुतः ।।
स्म धर्कचीरसितऽक्षिण गव्य मर्पिनियेचयेत् ॥८४ ॥

·- . . अग्निदग्धव्रणाधिकार। ६२५ मधुछिष्ट समधुकं लोध सर्जरस तथा। मनिष्टां चन्दन मूवी पिष्ट्वा सपिविपाचयेत् ॥ ८५ ॥ सर्वपामग्निदग्धानां ब्रणरोपणमुत्तमम् । इति मधूच्छिष्टाय धृतम्। उभे हरिद्र मञ्जिष्टा मधुकं लोध्रकटफलम् । कम्पिल्लकमुभे मेदे लागलीमूलमेव च ॥ ८६ ॥ पिप्पलोत्रिफला चैव निवपत्रञ्च कार्षिकम् । कपिलायातप्रस्थं पचेत्तद्विगुणं पयः ॥ ८० ॥ . पलहयच्च सिक्थस्य सिद्धपूते च दापयेत् । लागलीक दृतं नाम वग्णाना रोपणं परम् ॥८८ अग्निदग्ध विमर्प च कीटलूता व्रणेषु च । चिरोन्थेषु च दुष्ट पु नाडीमाथितेषु च ॥ ८ ॥ इति लागलोधृतम् । मिदं कपायकल्काभ्यां पटोन्याः कटुतैलकम् । दग्धव्रणरजाम्राव दाइविस्फोटनाशनम् ॥ ८॥ इति पटोलीतेलम् । चन्दनं वटगगाच मञ्जिष्टा मधुकं तथा । प्रपोण्डरीक भूर्वा च पतंग धातको तथा ॥ ८१ ।' एतन्तैनं विपक्तव्यं मर्पिः क्षीरसमायुतम् । अग्निदग्धे वर्ण थेट तत्क्षणाटोपण परम् ॥ ८२ ॥ इति चन्दनाय तैलम् । अम्नं दधिञ्च शाकञ्च माममानूपवारिजम् । छोरं गुरूणि चान्नानि अणिनः परिवर्जयेत् ॥ ८२ ॥ " .

·वनसेने
वातास्नमसुतं दुष्ट समोथं ग्रथितं व्रणम् ।
कुयात्सदाहं कंडाय॑ व्रणग्रन्यिरिति स्मृतः ॥ ८४ ॥
क्षारसूत्र प्रयुञ्जीत दुष्टबणहरं विधिम् ।
कम्पिल्लकं विडङ्गानि त्वचं दास्तथैव च ॥
पिहातैलं विपक्तव्यं व्रणग्रन्थिहरं परम् ॥ २५ ॥
इति कम्पिन्न कतैलम्।
इति वंगसैने सद्योव्रणाग्निदग्धव्रणनिदान
चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ५१ ॥
म
अथ भग्ननिदानमाह ।
पतनपीड़नव्यालविषदग्धप्रभृतिभि रभिघातविशेषैरनेकविधि-
भिस्मध्यस्थां भङ्गमुपदिशन्तीत्यत आह ।
भग्नं समासाविविधं हुताशकाण्ड च सन्धाविह तत्र सन्धौ।
उत्पिष्टविशिष्टविवर्तितञ्च तिय्यंग्गतं क्षिप्तमधश्च षटकम् ॥ १ ॥
प्रसारणाकुचनवर्तनोग्रा रुक् स्पर्शविद्वेषणमतदुक्तम् ।
मामान्यत: सन्धिगतस्य लिङ्गमुत्पिष्टसन्धः श्खयथुः समन्तात् ।
विशेषतो रात्रिभवारुजा च विश्लिष्टजेती च रुजा च नित्यम् ॥२॥
विवर्तिते पार्खरुजय तोब्रास्तिय॑ग्गते तीब्रजो भवन्ति ।
शिति शूलं विषमारुगस्योः क्षिरे वधोरग्विघटश्च सन्धे ॥३॥
काण्ड त्वतः कर्कटकाऽख कर्णविचूर्णित पिच्छितमस्थिछल्लिका ।
काण्डे च भग्नं ह्यतिपातितं च मज्जागतञ्च स्फुटितञ्च वक्रम् ॥४॥
छिन्न विधा हादशधा च काण्डे स्रस्तांगता शोफरजातिहतिः ।
मम्पोद्यमानो भवतीह शब्दः स्पर्शासहः स्पन्दनतोदशूलाः ॥ ५ ॥

·भग्नाधिकारः। ६२७ सर्वाखवस्थास नशमलाभो भग्नस्य काण्ड खलु चिह्नमेतत् । भग्नन्तु काण्डे बहुधा प्रयाति समासतो नामभिरेव तुल्यम् ॥६॥ अल्पाशिनोऽनात्मवतो जन्तर्वातात्मकस्य च । उपद्रवैर्वा जुष्टस्य भग्नं कृच्छ्रेण सिध्यति ॥ ७॥ भिन्न कपालं कट्यान्तु सन्धिमुक्तं तथा च्युतम् । जधनं प्रतिपिष्टञ्च वर्जयेत्तु विचक्षणः ॥ ८ ॥ असंश्लिष्ट कपालञ्च ललाटे चूर्णितञ्च यत् । भग्न स्तनान्तरे शङ्ख पृष्ट मूर्ध्नि तु वर्जयेत् ॥2॥ सम्यक् संहितमप्यस्थि दुर्निक्षेपनिवन्धनात् । संक्षोभादापि यहच्छे दिक्रियां तच्च बर्जयेत् ॥ १० ॥ तरुणास्थीनि नम्यन्ते भिद्यन्ते नलकानि च । कपालानि विभव्यन्ते स्फुटन्ति रुचकानि च ॥ ११ ॥ अथ भग्नचिकित्सामाह । आदो भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतलांबुना। पद्धेनालेपन कार्य बन्धनं च कुशान्वितम् ॥ १२ ॥ अवनामितमुबम्येदुव्रतं चावपीड़येत् । आछ दतिक्षिप्तमधोगतञ्चोपरिवर्जयेत् ॥ १३ ॥ पलाशोदुम्बराखस्य कदम्बनिचुलत्वचः । वसर्जार्जुनानाच कुशार्थमुपसंहरेत् । पटस्योपरिबनीया बगाढ़ शिथिलं न वा ॥ १४ ॥ सप्तसप्तदिनाच्छीते घर्म मुच्येत्यहात् वाहात्। समाने पंञ्चपञ्चाहा भग्न दोषवशेन च ॥ १५ ॥ आलेपनार्थ मजिष्टा मधुकं चाम्बुपेपितम्।

·H ६२८ वनमेने शतधौतन्तोन्मिय शालिपिष्टच्च लेपनम् ॥ १६ ॥ सद्योऽभिघातजनिता रागरुजः वयषवः प्रथाम्यन्ति । पिष्टकलवणालेपादम्बीकाफलरसाभ्यां वा ॥ १७॥ न्यग्रोधादिकपायतु सुशीतं परिधेचने । पञ्चमूलोविपक्वन्तु क्षीर दद्यात्मवेदने ॥ १८ ॥ सुखोप्णमवचायं वा तत्र तेल विजानता। अविदाहिभिरत्र व पौष्टिकैः समुपाचरेत् ॥ १८ ॥ ग्लानिर्हि न हिता तस्य मन्धिविश्लेषकारिका ॥२०॥ मासं मांसरसक्षीर सर्पियूष. सतीनज.। हण चान्नपानञ्च देयं भग्नाय जानता ॥ २१ पष्टिक्षीरं मसर्पिक मधुरोपधसाधितम् । शोतले लाक्षयायुक्त प्रातर्भग्नः पिवेबरः ॥ २२ ॥ सतनास्थिसहारं लाक्षागोधूममर्जुनम् । सन्धिमुक्तेऽस्थिर्मभन्ने पिवेत् क्षीरण वा पुनः ॥ २३ ॥ चूर्ण पुरेण सयोज्य घृतेनार्जुनलाक्षयो.। भग्नं सन्धानमायाति लीसा क्षीरताशनः ॥ २४ ॥ मूलं शृङ्गालबिवाया' पीत्वा मांसरसन तु । } चूर्णीकृत्य त्रिमप्ताहा दस्थिभग्नमपोहति ॥ २५ ॥ प्राभाचूर्ण मधुयुत मस्थिभग्ने वाह पिबेत् । पित्वाप्यस्थिभवेत् सम्यग् बचसारनिभं दृढम् ॥ २६ ॥ अम्लोकाफलकल्क मौवीरस्तै लविमिथितः खेदाद । भग्नामिहतरजाने रवबौषधसाधितं वयथो॥ २७ ॥ . भाभाफलत्रिकन्योपैः सर्वरतैः ममांशकैः ।

·भग्नाधिकारः। तुल्यगुग्गुलुना योज्यं भग्नसन्धिप्रसाधनम् ॥ २८॥ इत्याभागुम्गलः। लाक्षास्थिसंहत् ककुभोऽखगन्धाचूर्णीकृतो नागवला पुरय । सभग्नमुक्तास्थिरज निहन्या दङ्गानि कुर्यात् कुलिशीपमानि ॥२८॥ इति लाक्षादिगुम्ग लुः । रात्रौ रात्री तिलान् कृष्णान् बासयेदस्थिर जले। दिवा दिवा शोषयित्वा गवां धीरेण भावयेत् ॥ ३०॥ टतीयं सप्तरात्रन्तु भावयेन्मधुरांबुना। ततः क्षीरं पुनः पीतान् शुष्कान् सूक्ष्मान्विचूर्णयेत् ॥ ३१ ॥ काकोल्यादिं खदंशाडू मनिष्ट शारिवां तथा। कुष्ट सर्जरसं मांसी सुरादारु सचन्दम् ॥ ३२ ॥ शतपुप्पाञ्च संचूर्ण्य तिलचूर्णेन योजयेत् । पीड़नार्थे तु कर्त्तव्यं सर्वगन्धै शृतं पयः ।। ३३ ।। चतुर्गुणेन पयसा तत्तैलं पाचयेत् पुनः । एलामंशमतीपत्र जीवन्ती नगरं तथा ॥ ३४ ॥ लोध्र प्रपोण्डरीकञ्च तथा कालानुशारिवाम् । शैलेयकं क्षीरगलामनन्तां समधूलिकाम् ॥ ३५ ॥ पिष्ट्वा शृङ्गाटकं चैव प्रागुताम्यौपधानि च । एभिर्वा विपचेत्तैलं शास्त्रविन्मृदुनाग्निना ॥ ३६॥ एतत्तैलं सदा पथ्यं भग्नानां सर्वकर्मसु । पाक्षेपके पक्षघात तालुशोषे तथार्दिते ॥ ३९ ॥ मन्यास्तम्भ शिरोरोगे कर्णरोगे हनुग्रहे । वाधिर्ये तिमिरे चैव ये च स्त्रीषु इयं गताः ॥ ३८॥ यथ्यं पाने तथाभ्यो नस्ये बस्तिषु भोजने । ग्रीवास्कन्धोरसां विरतेनैव प्रजायते ॥ २८R -

·वसेने
.
मुखञ्च पद्मप्रतिम मसुगन्धिसमीरणम् ।
गन्धलमिद नाना सर्ववातविकारनुत् ॥ ४० ॥
राजाईमेतत्कर्त्तव्यं राजामेव चिकित्सकैः ।
तिलचूर्णसम तत्र मिलित चूर्णमिप्यते ॥४१॥
इति गन्धतैलम् ।
पूर्वे बयसि जातं हि भग्नं सुकरमादिशेत् ।।
अल्पदोषस्य जन्ताव काले तु समशीतले ॥४२॥
प्रथमे बयमित्वेव मासासन्धिस्थिरो भवेत् ।
मध्यमे दिगुणान् कालादन्तमे त्रिगुणानथा ॥ ४३ ॥
नैति पाक यया भग्न तथा यत्नेन रक्षयेत् ।
पक्कं हि स्थाच्छिरास्नायु तद्धि कच्ण सिध्यति ॥ ४४ ॥
पतनादभिधानादा शूनमग यदक्षतम् ।
शीता सेकान् प्रदेहाश्च भिषक् तस्यावचारयेत् ॥ ४५ ॥
सवणस्य तु भग्नस्य वर्ण सर्पिमधूत्तरैः ।
प्रतिसार्य कषायच शेष भग्नवदाचरेत् ॥ ४६ ॥
बातव्याधिविनिर्दिष्टान् स्नेहास्तत्रापि योजयेत् ।
लवणं कटुक क्षार मम्लमातपमैथुनम् ।
व्यायाम न च सेवेत भग्नो रूक्षानमेव च ॥४७॥
भग्नसन्धिममाबिद महोनाङ्गमनुल्वणम् ।
सुखचेष्टाप्रचारञ्च सम्यक् सन्धितमादिशेत् ॥ १८ ॥
'इति वगसेने भग्ननिदानचिकित्साधिकारः
अमाप्तः ॥ ५२ ॥

·नाडीव्रणाधिकारः।
अध वणनाडीनिदानमाह ।
यः शोफमाममिति पक्षमुपेक्षतेजो
यो वा व्रणं प्रचुरपूयमसाधुत्तः ।
अभ्यन्तरं प्रविशति प्रविदार्य तस्य
स्थानानि पूर्वविहितानि ततः सपूयः १ ॥
तस्यातिमात्रगमनाइतिरिथते तु'
नाड़ीवयदहति तेन मतातु नाडो॥ २॥ .
दोपैस्विभिर्भवति सा पृथगेकशय ...
समूच्छितैरपि च शल्पनिमित्ततोऽन्या ॥३॥
तत्रानिलात्मरुपसूक्ष्ममुखी सशूला
फेनानुबिहमधिकं स्रवति क्षपासु ।
पित्ताच्च बटब्बरकरी परिदाहयुक्ता
पीतं स्रवत्यधिकमुष्णमहस्सु चापि ॥ ४ ॥
जेया कफाहदुधनार्जुनपिच्छिलामा
स्तया सकंडुररुजा रजनीमंहडा।
दोपदयाभिहितलक्षणदर्शनेन
तिम्रो गति व्यतिकरप्रभवांस्तु विद्यात् ॥ ५ ॥
दाहवरखसनमून वमोपा
यस्यां भवन्त्य भिहितानि च लक्षणानि ।
तामादिशेत्पवनयित्तकफप्रकोपाद
धोरामसुक्षयकरीमिव कालरात्रिम् ॥ ६ ॥
मष्ट कथञ्चिदनुमार्गमुदोरितपु
स्थानेषु शल्पमरिचेण गतिं करोति ।
सा फेनिल मथितमुष्णमसृग्विमिय
साव करोति सहसा सरुजञ्च नित्यम् ॥ ७॥

·६३२ वनसेने नाड़ीविदोषप्रभवा न सिध्येच्छोषायतस्रः खलु यनसाध्याः - -- A "अथ चिकित्सामाह। तत्रानिलोत्यामुपनाद्यपूर्वमशेषतः पूयगति विदार्य । फलैरपामार्गभः सुपिष्टः ससैंधवैः सपरिपूर्य बन्धत् । प्रक्षालने वापि यदा व्रणस्य योज्य महद्यत् खलु पञ्चमूलम् र हिंसां हरिदां कटुकी बचाञ्च गोजिद्विकाचापि सपञ्चमूलम् महत्यतैलं विपचेरणस्य संशोधनं पुरणरोपणञ्च ॥१०॥ इति हिंसा तेलम्। पित्तात्मिका प्रागुपनाह्य धीमा नुल्कारिकाभिः सपयो हताभिः निपात्य शस्त्र तिलनागदन्ती मञ्जिष्टकल्क : परिपूरयेच ॥ प्रक्षालने वापि हरिद्रसोमनिम्बाः प्रयोज्याः कुशलेन नित्यम् ॥१ श्यामाविभण्डीत्रिफलासु सिद्ध हरिद्रयातिल्वकहक्षकेण । तं सदुग्धं व्रणतर्पणेन हन्याइति कोष्टगतापि या स्यात् ॥ १२ ॥ इति श्यामाष्टतम्। नाडीकफोत्यामुपनाथ पूर्व कुलिथसिद्धार्थकशविल्वैः । मृद्दीकतामकगति विदित्वा निपातयेस्त्रमशेषकारि ॥१३॥ दद्यादणे निम्बतिलाग्नि दन्तोसुराष्ट्रजाः सैधवसंप्रयुक्ताः । प्रक्षालने वापि करञ्जनिबजात्यापीलुः स्वरसाः प्रयोज्याः ॥१४ स्वर्जिकासिन्धुदन्त्यग्नि रूपिका जलनीलिका। खरमञ्जरिवीजे तेल गोमूत्रसाधितम् ॥ दुष्टवणप्रशमन कफनाडीव्रणापहम् ॥ १५ ॥ इति स्वर्जिकाचं तैलम् । .

·+ नाडोवणाधिकारः। ६३३ सेंधवाचमरिचवलनाग्यः कारवेलरजनीयसिद्धम् । तैलमेतदचिरेण निहन्याद दूरगामपि कफानिलनाडीम् ॥१६॥ इति सैधवाय तैलम् । नाडीन्तु शल्यप्रभवां विदार्य नियात्व शल्य प्रविशोध्यमार्गम् । बन्द्रण क्षौद्रष्टतप्रमाटाहत्वा तिलाच्छोध्यचरोपयेच ॥ १७॥ कुम्भोकखजूरकपित्यबिल्लबनस्पतोनाञ्च शलाटुवर्ग। हात्वा कषाय विपचेत्तु तैलमवाप्य मुस्तं सरलं प्रियंगुम् ॥ १८ ॥ मोगन्धिक मोचरसाऽहिपुष्पलोध्राणि दला खलु धातकी वा। एतेन शल्यप्रभवा हि नाड़ी रोहेद्रणो वा सुखमाशु चैव इति कुम्भीकाद्य तेलम्। मुहर्कदुग्धदावीणां बत्ति कृत्वा प्रपूरयेत् ।' एप सर्वशरीरस्थां नाड़ी हन्यात्प्रयोगराट् ॥ २० ॥ आरग्वधनिशाकालं चूर्णवेत् चौद्रसयुतम्। मूत्रे बर्त्तिव्रणे योज्या शोधिनी गतिनाशिनी ॥ २१ ॥ वर्तीकतं माक्षिकसमयुक्तं नाड़ीनमुक्त लवणोत्तम वा। दुष्टवणे यदिहितं तु तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हन्ति ॥ २२ ॥ जात्यर्क शम्याककरञ्जदन्ती सिन्धूत्य सौवर्चलयावसूकैः । वर्तिः कृता छन्त्यचिरेण नाड़ी स्नु कक्षीरपिष्टा सह चित्रकेण । विभीतकाम्रास्थि बटप्रवालहरेणुका शशिनीवीजमिया ॥ बराहविट् सूक्ष्ममपीप्रदेया नाड़ीस्तु तैलेन विमिथयिला ॥२३॥ मपरोममपोतस्यां कटुतैलविपाचिताम् । नाड़ोव्रण चिरोद्भूत जयेत्तूलकसगमात् ॥ २४ ॥ इति मैपरोममपी। कर्परस्य रसेनैव कटुतैलं विपाचवेत् ।

·१३४ वङ्गसेने क सिन्दूरकल्कितं नाड़ि दुष्टबणबिसर्पनुत् ॥ २५ ॥ इति कर्पूराद्यं तेलम् । खर्जिकासैंधर्व दन्तो नीलीमूल फल तथा । मूवे चतुर्गुणे सिद्ध तैल नाड़ीव्रणापहम् ॥ २६ ॥ इति स्वर्जिकाद्य तेलम्। सर्वो ब्राणक्रमः कार्यो शोधनारोपणादिकः । गुग्गुलुत्रिफलाव्योपैः ममांगेराज्ययोजितैः ।। अक्षप्रमाणां गुटिकां खादेदेकामतन्द्रितः ॥ २७ ॥ नाडी दुष्टवणं शूल मुदाबत्तं भगन्दरम् । गुल्मञ्च गुदजान् हन्यात् पक्षिराट् पन्नगानिव ॥ २८ ॥ इति सप्ताङ्गगुम्ग लुः । यादिवणीये विहितास्तु बर्त्यस्ताः सर्वनाड़ीषु भिपग्विदध्यात् ॥२८॥ कशटुर्बलभीरूरी नाडी मर्माश्रितामपि । क्षारसूत्रेण तां छिन्द्या नशस्त्र ण कदाचन ॥ २० ॥ एपण्यागतिमन्विश्य क्षारसूत्रानुसारिणीम् । सूचीविदध्या वाड्यन्ते प्रोत्राम्याश विनिर्हरेत् ॥ ३१ ॥ सूत्रस्यान्तं समानीय गाढ़ बन्धं समाचरेत् । तत: क्षारबलं बोक्ष्य सूत्रमन्यत्प्रवेशयेत् ॥ ३२ ॥ क्षाराक्त मतिमान् वेद्यो यावत्र विद्यते गतिः। भगन्दरेप्येष विधिः कार्यो वैद्येन जानता ॥ ३३ ॥ अवटादिषु चोत्क्षिप्य मूले सूत्र निधापयेत् । सूचिभिर्यववत्राभि राचितं वा समन्ततः ॥ मूले सूत्रेण बनीया च्छिन्ने चोपचरप्पम् ॥ ३४ ॥ इति श्रीवगसेने नाडीव्रणनिदानचिकित्साधिकार समाप्तः ॥ ५३॥ .

·भगन्दराधिकारः।
६३५
अथ भगन्दरनिदानमाह ।
गुदस्य इंधगुले क्षेत्र पार्वतः पिटिकार्तिकृत् ।
भिन्ना भगन्दरो जेयः स च पञ्चविधोमतः ॥ १॥
कटीकपालनिस्तोद दाहकण्डूरुजादयः ।
भवन्ति पूर्वरूपाणि भवियति भगन्दरे ॥२॥
कपायहरतिकोपितोऽनिलस्त्वपानदेशे पिटिकां करोति याम् ।
उपेक्षणात्याकमुपैति दारुणं रुजा च भिवारुणफेन वाहिनी ॥३॥
तत्रागमो मूत्रपुरीपरेतसां व्रणैरनेकैः शतपोनकं वदेत् ॥ ४ ॥
प्रकोपनैः पित्तमतिप्रकोपितं करोति रतां पिटिकां गुदथिताम् ।
सदाश पाका हिमपूयवाहिनी भगन्दरं चोष्ट्रशिरोधर बदेत् ॥५॥
कडूयनो धनस्रावी कठिनो मन्दवेदनः ।
श्वेतावभासः कफजः परित्रावी भगन्दरः ॥ ६ ॥
बहुबर्णरंजासावः पिटिका गोस्तनोपमाः ।
शम्बूकावर्त्तवनाड़ी शम्बूकावतको मतः ॥ ७॥
चताहतिः पायुगता विवईते धुपेक्षणात्सामिभिर्विदार्यते ।
प्रकुर्वते मार्गमनेकधामुखै बणैस्तमुन्मार्गिभगन्दरं वदेत् ॥ ८ ॥
घोरा: साधयितु दुःखाः सर्व एव भगन्दराः ।
तेष्वासाध्यस्त्रिदोषोत्यः क्षतज विशेषतः ॥ ८
बातमूत्रपुरीपाणि कमयः शुक्रमेव च ।
भगन्दरात् सवन्तस्तु नाशयन्ति तमातुरम् ॥ १० ॥
--
t
अथ चिकित्सामाह।
अथास्य पिटिकामेव तथा यत्नादुपाचरेत् ।
शुद्धासमुतिसेकादो यथा पाकं न गच्छति ॥ १९॥

·वगरीने
.
बटपत्रेऽष्टकाशुण्ठी गुडूची मपुनर्नवाः ।
सुपिष्टः पिटिकाऽवस्थे लेपः शस्तो भगन्दौ । १२ ॥
पिटिकानामपाकाना मपतर्पणपूर्वकम्।
कम्मकुयाहिरकांतं भिन्नानां वक्ष्यते क्रिया ॥ १३॥
एषणीपाटनक्षार बनिदाहादिकं क्रमम् ।
विधाय व्रणवत्कार्यं यथा दोघं यथा क्रममः ॥ १४ ॥
पयः पिष्टैम्तिलैराज्य मधुकैश्च मुशीतलैः ।
भगन्दर प्रशस्तोऽयं सरते वेदनावति ॥ १५ ॥
सुमना वटपत्राणि गुडूचीविश्वभेपनम् ।
मैन्धवं तपिष्टञ्च ,लेषाइन्ति भगन्दरम् ॥ १६ ॥
वित्तिलानन्नादन्ती मञ्जिष्टा सह सर्पिपा।
उत्सादन भवेदेत सैधवक्षौद्रसंयुतम् ॥ १७ ॥
खदिराम्बुरतो भूत्वा कपायं वेफल' पिवेत्।।
महिपानविडङ्गानां भगन्दरबिनाशनम् ॥ १८॥
जंवूकमांममनीयात् प्रकारैर्व्यञ्जनादिभि ।
अजार्णवर्जीमासन मुच्यते समगन्दरात् ॥ १८॥
न्यग्रोधादिगणो यश्च हित शोधनसेयण ।
तैलत वा तत्पश भगन्दरविनाशनम् ॥ २० ॥
तिलाज्यौतिषातीकुष्ट लागलिगिरिकर्णिका।
शताहात्रिहतादन्त्यः शोधनाश्च मगन्दरै ॥ २१॥
तिलाभयाकुष्टमरिष्टपत्रं निशे वला लोधमगारधुमम् ।
भगन्दरे चाप्युपदशजे च दुष्टवणे शोधनरोपणाय ॥२२॥
म् ह्यर्कदुग्धदावरूभि वत्ति क्षत्वा विचक्षण ।
भगन्दरगति ज्ञात्वा पूरयेत्ता प्रयत्नत ।
एपा मर्वशरीरस्थां नाड़ी हन्ति न सश्यः ॥ २३ ॥

·भगन्दराधिकारः। ६७ त्रिफलारससंयुक्त पिडालास्थिप्रलेपनम् । भगन्दर निहन्त्याशु दुष्टव्रणहरं परम् ॥ २४ ॥ कुष्ट वित्तिलादन्ती मागध्या संधर्व मधु । रजनीत्रिफलातत्यं हितं स्याद्रणशोधनम् ॥ २५ ॥ रसाञ्जनं हरिद्र है मजिष्टानिम्बपल्लवाः। त्रिहत्तेजोवती दन्ती कल्को नाडीव्रणापहः ॥ २६ ॥ ज्योतिमती लागली च श्यामादन्तीवित्तिला। कुष्ट शतादागोलोमी मूर्वाशोधनमिप्यते ॥ २७॥ मधुतैलयुता विडंग त्रिफलामागधिकाकणाय लोढ़ाः । कुष्टभगन्दरक्षत नाडीव्रणरोपणा भवन्ति ॥ २८॥ चित्रकार्की विवत्याठे मलयूहयमारको। सुधां वचा लाङ्गलकी हरिताल सुवर्चलम् ॥ २८ ॥ ज्योतिमतोच्च संहृत्यतैल धीरो वियाचयेत् । एतद्विष्यन्दन नाम तैल' दद्याद्भगन्दरे । शोधनं रोपणञ्चैव सलवर्णकरणं तथा ॥ ३० ॥ इति विष्यन्दनतेलम् । निशार्कक्षीरसिन्धूत्य पुराऽखहरवत्सकैः । सिद्धमभ्यञ्जनं तैल भगन्दरहरं परम् ॥ ३१ ॥ इति निशाचं तैलम् । करवीरनिशादन्ती लागलीलवणाग्निभिः । मातुलुङ्ग कवत्साः पचेत्तै भगन्दरे ॥ ३२ ॥ इति करवीराद्यं ते लम्। त्रिफलापुरकष्णानां विपञ्चकांशयोजिता। ५४ ·गुटिकाशोथगुल्मार्शी भगन्दरवतां हिता ॥ ३३ ॥ इति नवकार्पिको गुम्ग तुः । नान्तरे व्रण: कुऱ्या द्भिपक तु शतपोनके। ततस्तेष्ववरूढ़े षु शेषानाड़ीरुपाचरेत् ॥ ३४ ॥ व्याधौ तत्र बहुछिद्र भिपजा तु विजानता। अर्धलाङ्गलिक; छेदः कार्यो लागलिकोऽपि च ॥ ३५ ॥ सर्वतो भद्रको वापि कार्यो गोतीर्थकोऽपि वा। हाम्यां समाभ्यां पाखाभ्यां वेदो लालिको मतः ॥ २६ ॥ 'इस्त्रमैकतरं यत्तु सोऽईलाङ्गलिकः स्मृतः । सेवनों वर्जयित्वा तु चतुर्दादारिते गुदे ॥ ३७॥ सर्वतो भद्रक छेद माहुः छेदविदो जनाः । पार्खादागतशस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः ॥ ३८॥ सर्वानासावमार्गांस्तु दहेदेद्यस्तधाग्निना। छथोट्रग्रीवमेषिण्या छित्वा क्षारं निपातयेत् ॥ पूतिमांमव्यपोहार्थ मग्निरत्र न पूजितः ॥ ३८॥ उत्तृत्वाऽऽसावमार्गन्तु परिस्रारिणि बुद्धिमान् । क्षीरगाऽऽस्रावितगतिं दहेडुतवहेन वा ॥ ४० ॥ गतिमन्विथशस्त्र ए छिन्द्यात् खरिपत्रकम् । चन्द्राई चन्द्रबक्तञ्च सूचीमुखमांमुखम् ॥ छित्वाग्निना टहेत्सम्यगेवं तारण वा पुनः ॥ ४६॥ वेषान्तु शस्वपतना वेदना ह्यतिजायते । तत्राशु तैलेनोर्णन परिषेक: प्रशस्यते ॥ ४२ ॥ आगन्तुजे भिषडाड़ी शस्त्र गोत्कृत्य यत्नतः । यवोट नाग्निवर्णन तप्तया वा शलाकया । ४३ । दहेयथोक्त मतिमा स्तं व्रणं सुसमाहितः ॥ ४४ ॥ . 4 ·भगन्दराधिकारः। व्यायाम मैथुनं युद्ध पृष्टयानं गुरुणि च । संवत्सरं परिहरे टुपरूढ़वणो नरः ॥ ४५ ॥ इति श्रीवङ्गसेने भगन्दरनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ५४॥ अथोपदंशनिदानमाह। हस्ताभिघातान्नखदन्तघातादधावनादृत्युपसेवनाच । योनिप्रदोषाच्च भवन्ति शिथ पञ्चोपटशा विविधोपचारीः ॥ १॥ सतीदभेदस्फुरणैः सकृष्णः स्फोटयवस्येत्पवनोपदंशम् । पीतैर्वहुक्तोदयुतैः सदाहैः पित्तेन रतात्यिशितावभासः ॥ २॥ सकंडरैः शोथयुतैर्महद्भिः युक्तर्घन: स्नावयुतैः कफेन । नानाविधस्रावरुजोपपत्र मसाध्यमाहुस्त्रिमलीपदंगम् ॥ ३ ॥ प्रशीर्णमास कृमिभिः प्रजग्ध मुष्कावशेष परिवर्जयेञ्च ॥ ४ ॥ संजातमात्रेण करोति मूढः क्रियां नरो यो विषये प्रसक्तः । कालेन शोथः समिदाहपाकः प्रशीण शिनोनियते सतन ॥ ५॥ अथ लिङ्गार्शमाह। अकुरेरिवसद्वातै रुपर्युपरिमस्थितैः । क्रमेण जायते वर्ति स्ताम्रचूडशिखोपमाः ॥ ६ ॥ कोपस्याभ्यन्तरे सन्धी पर्वसन्धिगतापि वा। लिङ्गवर्तिरितिख्याता लिङ्गार्थ इति चापरे । सवेदनरपिच्छला च दुश्चिकित्स्यात्रिदोषजा ॥ ७ ॥ -.- ·६४० बगसेने अथ चिकित्सामाह। उपदेशेषु साध्येषु निग्धखिन्त्रस्य देहिनः । मेमध्ये शिरा विध्ये त्यातयेदा जलौकसः ॥८॥ हरेदुभयतथापि दोषानत्यर्थमूर्छितान् । सद्योमिर्हतदोषस्य रुक्शोथावुपमाम्यतः ॥ ८ ॥ यदि वा दुर्वलो जन्तु न च प्रामविरेचनः । निरूहेण हरेत्तस्य दोषानत्यर्थमूर्छितान् । पाकोरक्ष्यः प्रयत्नेन शिश्नक्षयकरो हि सः ॥ १० ॥ प्रपौण्डरीकयध्यात सरलागुरुदारुभिः । सरानाकुष्टपृथ्वीकै ांतिके लेपसेचने ॥ १२ ॥ निचुलेरण्डबीजानि यवगोधूमशक्तवः । एतैश्च बात मिग्धैः मुखोण संप्रलेपयेत् ॥ १२॥ पद्मात्पलमृणालैश्च ससर्जार्जुनवेतसैः । सर्पिः स्निग्ध : समधुकैः पैत्तिक संप्रलेपयेत् ॥ १३ ॥ सेचयेच्च तक्षीर शकरक्षु मधूदकैः । अथवापि सुशीतेन कषायेन वटादिना ॥ १४ ॥ शालाजकर्णावकर्ण धवस्वग्भिः कफोस्थितम् । सुरापिष्टाभिरुष्णाभि स्मतैलाभिः प्रलेपयेत् ॥ १५ ॥ भारग्वधादिक्वाथेन परिपेकञ्च दापयेत् ॥ १६ ॥ निम्बार्जुनावस्थकदम्यशाला जम्बूवटोदुम्बरवतसैद्य । प्रक्षालनालेपछुतानि कु-चूर्णं च पित्तास्रभवोपदंशे ॥१७॥ त्वचोदारहरिद्रायाः शहनाभिरसाञ्जनम् । '१ २ १ अजकर्ण: शालिभेदम्। २ अश्वकर्णो गजहड़ः। ।

·उपदेशाधिकारः।
.
लाक्षागोमयनियास तैल क्षीद्रतं पयः ॥ १८॥
एभिस्तु पिष्ट तुल्यांशे रुपदंश मलेपयेत् ।
व्रणाच तेन शाम्यन्ति श्वयधुर्दाह एवं च ॥ १॥
उपदंशयेऽप्येतां प्रत्याख्यायाचरत्रियाम् ।
नयोरेव च या योग्या वीक्ष्यदोपबलाबलम् ॥ २० ॥
शस्त्र परेचापि पाकमागतमाशु च ।
तमपोद्यमथो सर्पि; क्षीद्रयुक्तीः प्रलेपयेत् ॥ २१॥
वटप्ररोहार्जुनजंबु पथ्यालोध्र हरिद्रा च हितः प्रलेप ।
सर्वोपदंशेषवरोहणार्थं चूर्णञ्च कार्य विमलाञनेन ॥ २२ ॥
विफलायाः कपायेण मृगराजरमेन च ।
व्रणप्रक्षालणं कुया टुपदंशप्रशान्तये ॥ २३ ॥
पटोलनिम्वत्रिफलाकिरातक्वार्थ पिबेहा खदिरासमाभ्याम् ।
सगुग्गल वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंभापहरः-प्रयोगः ॥ २४ ॥
नीलोत्पलानि कुमुदं पद्यसौगन्धिकानि च ।
उपदंशेषु चूर्णानि प्रदेहोयं प्रशस्यते ॥ २५ ॥
बंधूकदलघूर्णन दाडिमत्वग्रजोऽघवा।
गुण्डनं तहते शस्त लेपः पूगफलेन वा ॥ २६ ॥
सौराष्ट्रीगैरिक तुत्य पुष्प काशीश सैन्धवम् ।
लोधं रसाचनं वापि हरितालं मनःशिलाम् ॥ २७ ॥
हरेणुकेले च तथा समांशान्यपि चूर्णयेत् ।
तचूर्ण क्षौद्रसंयुक्त मुपदर्गषु योजितम् ॥ २८ ॥
गुन्ट्रां दधाकृतं भस्म हरिताल मनःशिला।
उपदंशविसर्पाणा मतदानिकरं परम् ॥ २८॥
दहेकटाहे त्रिफलां तां मपों मधुमैन्धवम् ।
उपदंशे प्रलेपोऽयं सद्योरोपयतिन्त्रणम् ॥ ३० ॥

·वङ्गसेने तिरीटाञ्चनवजाक्ष कोविदारभकेशरैः। लेपन पुरुषव्याधी जलपिष्टः प्रशस्यते ॥ ३१ ॥ रसाञ्जनं शिरीपेण पथ्यया वा समन्वितम् । सक्षौद्र लेपनं जोज्य सर्वानद्भगदापहम् ॥ ३२ ॥ भांर्गीसम्भवशिखरिज मूलं भद्रश्चियं च सपिष्टम् । मनःशिलाञ्च मधुना शमयत्युपदंशमचिरेण ॥ ३३ ॥ जलधौतं प्रयत्नेन लिनोस्यमवचूर्ण येत् । रोग' कासीसचूर्णेन पुरुषः सुखवाञ्छया ॥ ३४ ॥ करवीरस्य मूलेन परिविष्टे न वारिणा । असाध्यापि बजत्यस्तं लिनोस्यारुक प्रलेपनात् ॥ ३५ ॥ करञ्जनिम्बासनशालजम्बूवटादिभिः कल्ककपायसिद्धम् । सर्पिनिहन्यादुपदशदोप' सदाहपाकमुतिपाकयुक्तम् ॥ ३६ ॥ इति करञ्जाद्यं तम्। भूनिम्बनिम्बत्रिफलापटोलकरञ्जधानीखदिरासनानाम् । सतोयकल्कतमाशु पक्कं सर्वोपदशापहर प्रदिष्टम् ॥ ३७ ॥ इति भूनिम्बाचं वृतम्। तानि यानि वक्ष्यामि कुष्ट नाड़ो व्रणे ब्रणे । उपदशे प्रयोज्यानि सेकाभ्यञ्जनभोजन. ॥ ३८ ॥ भागारधूमोरजनी सुराकिट्टञ्च तैस्त्रिभिः । यथोत्तरैः पचेत्तैल कण्डू शोथरुजापहम् ॥ ३८॥ शोधन रोपणञ्चैव उपदशहर परम् ॥ ४० ।। इत्यागारधूमाद्यं तैलम्। गोजीविडङ्गधष्टीभिः सर्वगन्धश्च संयुतम् । एतत्सर्वोपदर्शघु थेट रोपणमिष्यते ॥४१॥ इति गोजीतेलम् । . .

·उपदंशाधिकारः। ६४३ जंवूवेतसपत्राणि धात्रीपत्र तथैव च । नंतमालस्य पत्राणि तहत्पद्मोत्पलानि च ॥ ४२ ॥ बला चातिबलात्रास्थि मधुकञ्च प्रियङ्गवः । लाचाकालीयक लोध्र चन्दनं विताद्वया ॥ ४३ ॥ एतान्ये कोकतान्य व वत्समूत्रेण पेपयेत् । अक्षमात्रयुतैव्यै स्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ४४ ॥ सर्वव्रणहरं तैल मेतत्सिद प्रयोजितम् । उपदंशहरं अष्टं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ ४५ ॥ इति जम्बाध तैलम् । यस्य लिङ्गस्य मांसन्तु शीर्यते मुकशेपतः । तितकोशातकीलम्बा बीजनागरसाधितम् ॥ ४६॥ तैल' हन्त्यचिराद घोरं व्रणदुष्टमनेकधा। इति कोशातकीर्तलम् । सेवेन्नित्यं यवानञ्च पानीयं कौपमेव च । अर्शसां छिन्नदग्धानां क्रियाकार्योपदशवत् ॥ ४॥ -- अघ लिङ्गार्शचिकित्सामाह । खर्जिकातुत्यलेयं सरल' सरसाननम् । मनःशिलाले च समे चूर्णीमांसांकुरायहः ॥ ४ ॥ इति वङ्गसेन उपदंशनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः।। ५५ ।। अथ शूकदोषनिदानमाह । अक्रमाच्छेफमोदि योऽभिवाञ्छतिमूढधीः ।

·६४४ वनसेने व्याधयस्तस्य जायन्ते दश चाष्टी च शूकजाः ॥१॥ गौरसर्पपसंस्थाना शूकदुर्भुग्नहतुका। पिटिकामवाताभ्यां ज्ञेया सपंपिका बुधैः ॥ २ ॥ कठिनाविपमै ग्ने युनाष्टोलिका भवेत् । शूकैर्यत्पूरित शखद ग्रन्थितं नामतत्कफात् ॥ ४ ॥ कुम्भिकारक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाशुभा। अलजोलक्षणैर्युक्ता मलजी प्रवितर्कयेत् ॥ ५ ॥ मृदितं पीड़ितं यत्त संरवं वायुकोपतः । पाणिभ्यां भृशसंमूढ़े संमूढपिटिका भवेत् ॥ ६ ॥ दीर्घावाच पिटिका दीयन्ते मध्यतस्तु याः । सोऽवमन्यः कफासम्भवां वेदनारोमहर्पकृत् ॥ ७॥ पिटिकामिथिताया तु पित्तशोषितसम्भवा । पद्मकर्णिकसंस्थाना नया पुष्करिका तु सा ॥ ८ ॥ स्पर्शहानिन्तु जनये च्छोणितं शूकदूपितम् ॥ ८ ॥ मुहमायोपमारता रतापित्तोद्भवात्त या। व्याधिरयोत्तमानाम शूकाजीर्णनिमित्तजा ॥ १० ॥ छिद्ररणुमुखै लिङ्ग चितं यस्य समंततः । बातशोणितजो व्याधिः सजे यः शतपोनकः ॥ ११॥ बातपित्तकृती जय स्वक्पाको ज्वरदाहशत् ॥ १२ ॥ कर्णः स्फोटः सरक्तामिः पिटिकाभिर्निपीडितम् । यस्य वम्तिरुजयोगा जयं तच्छोगिताई दम् ॥ १३ ॥ मांसदोषेण जानीया दqटं मांससम्भवम् । शीर्यन्ते यस्य मांसानि यस्य सर्वाथ वेदनाः ।। विद्यात मांसपाकन्तु मर्वदोपकतं भिषक् ॥ १४ ॥ विधि सन्निपाते' वधोनमभिनिम्ति ॥ १५॥ ..

·शूकदोषाधिकारः।
६४५
कृष्णानि चिवाण्यथवा शूकानि मविषाणि वा ।
पाचितानि पचन्त्याशु मेद्र निरवशेषतः ॥ १६ ॥
कालानि भूत्वामांसानि शोर्यन्ते यस्य देहिनः ।
सन्निपातसमुस्थांस्तु तान्विद्यात्तिलकालकान् ॥ १७ ॥
तत्रमांसावुदं यच्च मांसपाकथयः स्मृतः ।
विद्रधिय न सिध्यन्ति ये च स्युस्तिलकालकाः ॥ १८ ॥
अथ चिकित्सामाह।
शूकदोपेषु सर्वेषु विपनों कारयेत्रियाम् ।
विरेचनं प्रयुञ्जीत शोणितस्य च मोक्षणम् ॥१८॥
जलौकाभिहरेद्रक्तं मेढ़े वा व्यधयेच्छिरांम् ।
गुग्गुलु पाययेच्चापि त्रिफलाकाथसंयुतम् ।
जीरेण लेपसेकांथ शीतानेव च कारयेत् ॥ २० ॥
मर्पपी लिखितां सूक्ष्मैः कपायैरवचूर्णयेत् ।
तैरेवाभ्यञ्जनं तैल साधयेद्रणरोपणम् ॥ २१ ॥
क्रियेयमवमन्येऽपि रक्त स्राव्यं तथोभयोः ।
अष्टोलायां सृते रते श्लेष्मग्रन्धिवदाचरेत् ॥ २२ ॥
कुम्भिकायां हरेद्रत पक्कायां शोधिते व्रणे ।
तिन्दुकत्रिफलान्लोध्र लेपस्तैलञ्च रोपणम् ॥ २३॥
अलज्यां इतरताया मयमेव क्रियाक्रमः ॥ २४ ।
स्वेदयेद ग्रन्थितं शव बाडोखेदेन बुद्धिमान् ।
सुखोणरुपनाहैथ सुनिग्ध रुपनाहयेत् ॥ २५॥
उत्तमाख्यान्तु पिटिकां संछिद्य बडिशोड़ताम् ।
कल्केथूर्ण कपायाणां क्षौद्रयुक्तरुपाचरेत् ॥ २६ ॥

·पवसेने क्रमः पित्तविसर्पोक्तः पुष्करीमूढ़योहितः ॥ २० ॥ त्वक्पाके स्पर्शहान्याञ्च सेचयेन्मृदित पुनः । बलातैलेन कोणन मधुरैथोपनाहयेत् ॥ २८ ॥ रसक्रियाविधातव्या लिखिताशतपीनके । पृथक्पर्णादिसिद्धञ्च तैल देयमनन्तरम् ॥ २८ ॥ रत्नविद्रधिवञ्चापि क्रियाशोणितजेवुदे । कपायकस्कसी पि तैल' चूर्णं रसक्रियाम् । शोधने रोयणे चेव वीक्ष्यवीक्ष्यावचारयेत् ॥ ३० ॥ चोरण लेपसेकांश्च शीतेनैव च कारयेत् । पूयते च यथा चाशु नैतिपाक यथा ध्वजम् ॥ ३१ ॥ । पदे मांसपाके च विद्रधी तिलकालके । प्रत्याख्यायप्रकुर्वीत भिषतोषां प्रतिक्रियाम् ॥ ३२ ॥ -०- '6 दार्वीसुरसयध्याहः गेहधूमनिशायुतः । तैलमभ्यञ्जने पाने मेढ़े रोगं विनाशयेत् ॥ ३३ ॥ इति दावीतेलम्। गुञ्जाभस्ममपोवाथ हरितालं मन.शिला । दार्वोहरिद्रामधुकं तक्षौद्रसमायुतम् । प्रलेपार्थ प्रयुञ्जीत विशुद्धव्रणरोपणम् ॥ ३४ ॥ रसाञ्जनं साह्वयमेतदेव प्रलेपमात्रेण नयेप्रशान्तिम् । सपूतिपूयबणशोयकण्डूशूलान्वितं सर्वमनङ्गरोगम् ॥ ३५ ॥ इति वनसेने शूकदोषनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ।। ५६ ॥ -.- ·कुष्टाधिकारः। अघ कुष्टनिदानमाह। विरोधीन्यनयानानि दवस्निग्धगुरूणि च । भजतामागतां छदि वेगांचान्यान् प्रतिघ्रताम् ॥ १॥ व्यायाममतिसन्ताय मतिभुक्त्वानिपेविणाम् । शीतोष्णलड़नाहारान् भजतामक्रमेण तु ॥ २ ॥ घमयमभयार्त्तानां द्रुतं शीतांबुसैविनाम् । अजीर्णाध्यसनानाञ्च पञ्चकम्मापचारिणाम् ॥ ३॥ नवाबदधिमत्स्यादि लवणाम्लनिपेविणाम् । मापमूलकपिष्टान तिलक्षीरगुड़ाशिनाम् ॥ ४ ॥ व्यवायं चाम्यजीणेऽन्ने निट्रां वा भजतां दिवा। विप्रान् गुरुन्धर्षयतां पापकर्म च कुर्वताम् ॥ ५ ॥ वातादयस्त्रगो दुष्टा स्त्वग्रक्त मांसमम्ब, च । दूपयन्ति सकुष्टानां मतको द्रव्यसंग्रहः ॥ ६ ॥ अतः कुष्टानि जायन्ते सप्त चैकादशैव तु ॥७॥ तिलतैलकुलित्यांय वल्मीकलिङ्गमेव च । माहिपं दधिवन्ताकं सप्त ते कुष्टहेतवः ॥८॥ कुष्टानि सप्तधादोषैः पृथग्इन्दः समागतः । मर्वेष्वपि त्रिदोयेषु व्यपदीयोऽधिकत्वतः ॥८॥ 'अतिमदणखरस्पर्श स्खेदावेदविवर्णता। दाहः कंडूस्वचिस्वाप स्तोदः कोठोबतिः थमः ॥ १० ॥ प्रणानामधिकं शूल' शीघोत्पत्तिथिरस्थितिः । रूढ़ानामपिरूक्षवं निमित्तेऽल्येऽपि कोपनम् । रोमहोऽसजः कापणकुष्टलक्षणमग्रजम् ॥ ११ ॥ कृष्णारुणकपालाभ यद्रूक्ष परपं तनु ।

·६४८
वनसेने
कपालं तोदबहुल' तत्कुष्ट विषम स्मृतम् ॥ १२ ॥
रुग्दाहरागकडूमिः परीतं रोमपिञ्जरम् ।
उदुम्बरफलाभासं कुष्टमौदुम्बरं वदेत् ॥ १३ ॥
श्खेत रक्त स्थिर स्त्यानं स्निग्धमुत्सन्त्रमण्डलम् ।
कच्छमन्योऽन्यसंयुक्त कुष्टं मण्डलमुच्यते ॥ १४ ॥
कर्कश रतापयन्त मन्तःश्यावं सवेदनम् ।
यदक्षजिह्वासंकाश मृक्षजित तदुच्यते ॥ १५ ॥
सम्खेतरक्तपर्यन्तं पुण्डरीकदलोपमम् ।
सोमेधञ्च सरागञ्च पुण्डरीक प्रचक्षते ॥ १६ ॥
खेतं तामञ्च तनुय द्रजोधष्टं विमुञ्चति ।
प्रायश्चोरसि तंत्सिम मलावुकुसुमोपमम् ॥ १७ ॥
यकाकणन्तिकावर्णं सपाक तीव्रवेदनम् ।
त्रिदोषलिङ्ग तत्कुष्ट काकणं नैवसिध्यति ॥१८॥
अखेदनं महावास्तु यन्मत्स्यशकलोपमम् ।
तदेव कुष्ट चमाख्य बहुल हस्तिचम्मवत् ॥ १८ ॥
श्यावशिण खरस्पर्श परुपं किटिभ' स्मृतम् ।
वैपादिक पाणिपाद स्फुटनं तीव्रयेदनम् ॥ २० ॥
कडूमद्भिः मरागैश्च गण्डे रलसकञ्चितम् ।
सकंडूरागपिडकं दद्रुमण्डलमुहतम् ॥ २१ ॥
रतं मशूल' कंडूमत् सस्फोट दलयत्यपि ।
तवर्मदलमाख्यातं संस्पर्शाऽसह मुच्यते ॥ २२ ॥
सूक्ष्माबह्वाः पिटिका: साववत्यः
पामेत्युक्ताः कंडूमत्यः सदाहाः ।
सैव स्फोटैस्तीवदाहैरुपेत्ता
जे या पाण्योः कच्छु?ग्रास्फिजोय ॥ २३ ॥

·कुष्टाधिकारः। स्फोटाः स्यावारुणाभासा विस्फोटाः स्युस्तनुत्वचः । रक्त.प्यावं सदाहार्तिः शतारुः स्थाबहुव्रणम् ॥ २४ ॥ सकंडूपिटिकाश्यावा बहुस्त्रावाविचर्चिका ॥ २५ ॥ खरं श्यावारुणं रूक्ष बातकुष्टं सवेदनम् । पित्तात् प्रकुपितं दाह रागस्रावान्वित मतम् ॥ २६ ॥ कफात् केदिघनं निग्ध सकण्डूशैत्यगौरवम्। हिलिङ्ग बन्दजं कुष्ट विलिङ्गं सानिपातिकम् ॥ २७॥ .- अथ धातुगतकुष्टलक्षणान्वाह । त्वकस्थे वैवयंमसपु कुष्ट रौक्ष्यञ्च जायते । बक्पाको रोमहर्यश्च स्खेदयातिप्रवर्त्तनम् ॥ २८ ॥ कंडूर्तिपूयकश्चैव कुष्टे शोणितसंश्रिते ॥ २८॥ दीर्गन्ध्य सर्वदेहेऽस्मिन् पृयोऽतिक्रमयस्तथा। गात्राणां भेदनं वापि कुटे मांससमाश्रिते ॥३०॥ कीण्य गतिक्षयोऽङ्गानां संभेदः क्षतसर्पणम्। मदः स्थानगते लिङ्ग प्रागुक्तानि तथैव च ॥ ३१॥ नामाभनोऽचिरागय क्षतेपु कमिसम्भवः । खरोपघातय भवेदस्थिमज्जासमाथिते ॥ ३२॥ दम्पत्योः कुष्टयाडल्याष्ट्र दुष्टयोणितशुकयोः । यदपत्यं तयोर्जातं नेयं तच्चापि कुष्टितम् ॥ ३३॥ साध्यं खग्रतमांसस्थं बातोमाधिकञ्च यत् । मैदसिहन्दज याप्यं वज्यं मज्जास्थिसथितम् ॥ ३४ ॥ कृमिटट्दाहमन्दाग्नि संयुक्त यचिदोषजम् । प्रभिन्न प्रसुतानञ्च रतने हतस्वरम्।

·वसेने
पञ्चकम्मगुणातीतं कुष्ट हन्तीह कुष्टिनम् ॥ ३५ ॥
वातेन कुष्ट कोपालं पित्तेनोदुम्बरं कफात् ।
मण्डलाख्यं विचर्ची च ऋचाख्य बातपित्ततः ॥ २६ ॥
चर्मेककुष्ट किटभ सिधाऽलसविपादिकाः ।
बातश्लेष्णोद्भवाः श्लेष्मपित्ताशतारुषी ॥ ३७॥
पुण्डरीक सविस्फोट पामाचौदलं तथा ।
सर्वैः स्यात्काकणं पूर्व त्रिकं दद्रुसकाकणम् ॥
पुण्डरीकजिद्धे च महाकुष्टानि सप्त तु ॥ ३८ ॥
.
अथ विवलक्षणमाह ।
कुष्टकसम्भवं खिव किलास दारुणं भवेत् ।
निर्दिष्टमपरिस्रावं त्रिधातूद्भवसथयम् ॥ ३८ ॥
बाताद्रूक्षारुणं पित्तात्तान' कमलपत्रवत् ।
सदाह रोमविध्वंसि कफाच्छेतं धन गुरु ॥ ४०॥
सकंडूरं प्रामाद्रतामांसमेदम चादिशेत् ।
वर्णनैवेदृगुभयं कच्छं तच्चोत्तरोत्तरम् ॥४१॥
अशलरोमा बहुलमसंश्लिष्टमथो नवम् ।
अनग्निदग्धजं साध्य खिन वयंमतोन्यथा ॥ ४२ ॥
गुह्यपाणितलौष्टेषु जातमय्यऽचिरन्तनम् ।
बर्जनीयं विशेषेण किलासं सिद्धमिच्छता ॥ ४३ ॥
प्रसङ्गाहात्रसंस्पर्श नि.खासामह भोजनात् ।
एकशय्यासनाचापि वस्त्रमाल्यानुलेपमात् ॥ ४४ ॥
कुष्टं ज्वरश्च शोषश्च नेत्राभिष्यन्द एव ।
औपसर्गिकरोगाथ संक्रामन्ति नराबरम् ॥ ४५ ॥

·कुष्टाधिकारः। अथ चिकित्सामाह बातोत्तरेषु सर्विमनं लेमोत्तरेषु कुष्टेषु । पित्तोत्तरेषु मोक्षी रतस्य विरेचनं चाग्राम् ॥ ४६॥ तं महानीलमुशन्ति बाते पित्ते महातितकमेव तदनाः । तैलन्तु शैरीपमुशन्ति कुष्टे श्लेष्मात्मकोऽभ्यञ्चनपानयोगे॥ ४७ ॥ प्रच्छनैर्वा जलोकाभिः शृङ्गालाबुगिराव्यधैः । स्निग्धस्य मोक्षयेत् कुष्टे दुष्टरक्तं पुनः पुनः ॥४८॥ सुतरते हृते दोपे स्नेहै: संशमितेऽनिले । रसायनानि प्राश्याथ प्रशास्ताः कुष्टिनामातः ॥ ४ ॥ बचाबासापटोलानि निस्वस्य फलिनीत्वचः । कषायो मधुना पीत: बान्तवन्मदनान्वितः ॥ ५० ॥ इति पञ्चकपायः। विरेचन प्रयोक्तव्यं विहन्तीफलत्रिकैः ॥ ५१ ॥ ये लेपाः कुष्टानां प्रयुञ्जान्ते निर्गतास्रदोपाणाम् । संशोधिताशयानां सद्यः सिद्धिर्भवति तेपाम् ॥ ५२ ॥ पथ्या करञ्जसिदार्थ निशाबरगु ससैन्धवैः । विड़गसहितैः पिष्टैः लेपो मूत्रेण कुष्टजित् ॥ ५३॥ एलाकुष्टविडङ्गानि शताद्वा चित्रको वचा। दन्तीरसाजनञ्चभिलेपः कुष्टविनाशनः ॥ ५४॥ मन शिलाले भरिचानि तैल मार्क पयः कुष्टह: प्रदेहः। करतबीजैडगनः सकुष्टो गोमूत्रपिष्टय बरः प्रदेहः ॥ ५५ ॥ धाबीन हीसर्जरसचक्रमर्दतुषोदकः । कच्छुदद्हरो लेपः कडूत्वग्दोषनाशनः ॥ ५६ ॥ शृङ्गाटकर्कटीमूलं हविषा ब्रह्मचारिणा ।

·वसेने निपीतं शमयत्यांशु दट्ठरोगमसंशयम् ॥ ५७ पर्णानि पिष्टा चतुरंगुलस्य तक्रेण पर्णान्यथ काकमायाः । तैर्लिप्तमावस्य नरस्य कुष्टान्युदर्तयेदश्वहनच्छदैथ ॥ ५८ ॥ एड़गजकुष्टसैन्धव सौवीरसर्पपैः समिनैश्च । कमिसिमट्ठमण्डल कुष्टानां नाशनी लेपः ॥ ५ ॥ त्रिफलासुस्तकं पिण्डी दाव:शम्याकबमकाः । सिद्धार्थ कुष्टनुच्च भि: सानपानप्रलेपनम् ॥ ६० ॥ कासमर्दकमूलानि सौवीरेण तु पेपयेत् । किटिभसिमदणि जयेदेतत्प्रलेपनात् ॥ ६१ ॥ बीजानि वा मूलकसर्षपाणां लाक्षारजन्यौ प्रपुनाटबीजम् । श्रीवेष्टकव्योपविडङ्गकुष्टं पिष्ट्वा च मूत्रेण सुलेपन स्यात् ॥ दणि सिमान् किटिभानि पामां कपाल कुष्टं विषमं च हन्यात् ॥६ भारग्वधस्य त्राणि चारणालेन लेपयेत् । दद्रुकिटिभकुष्टानि हन्ति सिमानमेव च ॥ ६३ ॥ प्रपुनाटस्य वीजानि धात्री सर्जरसम्म हो। सौवीरपिष्टं दह्णातदुहर्तनं परम् ॥ ६४ ॥ सुधा रसः सालतरोस्तुषेण सचक्रमर्दोऽप्यभयाविमियः । पानीयभक्तोन तदम्बुपिष्टो लेपः कृतोदगुमगेन्द्रसिंहः ॥६५॥ चक्रमर्दकबीजञ्च मूलकांबुप्रपेषितम् । दद्भून लेपनं कुर्या च्छिमूलत्वचोऽथ वा ॥ ६ ॥ चक्रमर्दकबीजानि जीरकञ्च समांसकम् । स्तोक सुदर्शनामूलं अट्ठकुष्टविनाशनम् ॥ १७ ॥ दूर्वाभयासैन्धवचक्रमर्द कुठेरकाः काञ्चिकतक्रपिष्टवाः । त्रिभिः प्रलेपैरपि बदमूलं दद्गुन्च कंडूञ्च विनाशयन्ति । ६८ ॥ टणकपनमपि दारुणं दद्रुरोगञ्च प्रवर्षयोगेन । 2 ·विवाधिकार . . प्रशमयति तान्विचित्र प्रागैन्द्री भवं यदि रहितम् ॥ ३८ ॥ समूलपवस्तम्यस्य टणकस्य तु घर्षणात्। भक्षणाद्वापि शाम्यन्ति दगुसिमविचर्चिकाः ॥ ७० ॥ शिखिरिरसेन तु पिष्टं मूलकबीज प्रलेपतः सिध्य । क्षारण वा कदल्या रजनी मियेण नाशयति ।। ७१ ॥ कुष्ट मूलकबीजं प्रियङ्गवः सर्पपाः सदुरालभाः। एतत् केशरयटक निहन्ति चिरकाल सिम ॥ ७२ ॥ इति केशरपट्कम् । गन्धपापाणमिण यवक्षारण लेपितम् । सिधनाशमुपैत्याशु कटुतैलयुतेन च ॥ ७३ ॥ फासमर्दकबोजानि मूलकानां तथैव च । गन्धपापाणमिथाणि सिधानां परमौषधम् ॥ ७४ ॥ बीजं मूलकजं निम्ब पत्राणि सितसर्पपाः । घटहधूमञ्च सपेय जलेनाङ्ग प्रलेपयेत् ॥ ७५ । उदर्त्य नवनीतेन क्षालयेदुष्णवारिणा। बाहादनेन सिध्मानि शाम्यन्याशु शरीरिणाम् ।। ७६ ॥ लाक्षाग्रीवेष्टकं कुष्टं हरिद्रे गौरसर्पपाः । व्योषं मूलकबीजानि प्रपुबाटफलानि ॥ ७७ ॥ एतान्यम्नप्रपिष्टानि कुष्टेपूहर्तनं परम् । सिध्मानां किटिमानाञ्च दद्रूणाञ्च विशेषतः ॥ ७८ ॥ मयूरकक्षारजले सप्तकत्वः परिघुते । सिई न्योतिमतीतेल मभ्यद्रासिमनाशनम् ॥ ७॥ प्रपुवाटार्कदुग्धाग्नि दन्तीजन्तुनसैन्धवैः । ग्राहधूमनिशायुग्म सिंहीफलयुतैः समः ॥' लेपः समस्तकुष्टाः सप्तिबैवर्यनाशनः ॥८॥ ।

·बडमेने प्रलेपोहर्तनमान पानभोजनकर्मसु । शीलित खादिरं वारि सर्व बग्दापनाशनम् ॥ ८१ ॥ दह्यमानाचुपत कुम्भे समूलखदिराद्रसम् । साज्यधात्रीरसत्तौद्रं हन्यात् कुष्ट रसायनम् ॥ २ ॥ निम्बपत्रशतं पिष्ट्वा निम्बामलकमेव च ॥ ५३॥ खेतकरवीरमूलं कुटजकरनी त्वचो दायाः । सुमनः प्रबालयुत्तो लेपः कुष्टापहः सिद्धः ॥ ८४ ॥ गुडूचीविफलादार्वी काथो मूवीणवारिभिः । ग्दोषव्रणशोथनः पीतो मासञ्च गुग्गुलुः ॥ ५॥ -.- खदिरात्रिफलानिम्ब पटोलामृतवासकैः । अष्टकोऽयं जयेत् कुष्टं कण्डूबिस्फोटकानि च ॥ ८६ विसर्पपामाकिटिभ शीतपित्तमसूरिकाः ॥ इति खदिराष्टकम् । त्रिफलानिम्बपटोल मञ्जिष्टारोहिणीबचारजनी। एप कपायोऽभ्यस्तो निहन्ति कफपित्तज कुष्टम् ॥ ८७॥ इति नवकपायः । निम्बरगदुरालभार्भिकमचामूहिरिद्राय । बायन्तीत्रिफला पटोलदहनने कामता भार्गिमिः ॥ काकोटुम्बरिकाकरनखदिरैः शाखोटसप्तच्छदैः। व्याघ्रीसिहिशिरीष वैतसकणाभूनिम्बशक्रादयः ॥ ८८ ॥ प्रापुवाटकवाकुची कुशजटामातङ्गकष्णानलैः। पाठापर्पटकेन्द्रवारुणी हपादन्ती त्रिवञ्चन्दनः । C ·. कुष्टाधिकारः। मनिष्टाऽऽमययासबासकटुकाराजद्रुमग्रन्थिकः । तुल्यांशः सुरभीजलेन पिवतां सिद्ध कपायं दणाम् ॥ ८॥ कडुदुम्बरपुण्डरीकलसकाः कुष्टामयाः पापजाः । नश्यन्ति द्रुतमेव दारुणतराः प्रोडूयमानाऽनल । ज्वालादग्धमतप्तकाञ्चनसमान्यगानि राजन्ति च । काथोऽयं मुनिभिर्दया सनिपुणैरुतो नृणां हेतवे ॥ ५० ॥ इति निस्वादि महाकपायः । मजिष्टारिटबासात्रिफलदहन हे हरिद्र गुडूची। भूनिम्बो रक्तसार सखदिरकटुकाबाकुची व्याधिघातः ॥ मूदन्तीविशालाक्षमिरिपुजटिलावायमाणाः सपाठाः । श्यामाऽनन्ता पटोलाः समरिचमगधाः साधितोऽयं कषायः २१॥ पीतो हन्यात्समस्तान् सकलतनुगतान् रताजान्वैविकारान् । कंडूविस्फोटकादीनलसकिटभक खित्रपामादिदोषान् ॥ ८२ ॥ इति मञ्जिष्टादि महाकपायः। श्यामामृता खदिरसारशिरीपशिग्रु शैलेय सर्ज सुरसासुरसिन्धुवारैः । श्योनाकरञ्जकरिकर्ण बचाविशाला भलातवेतसबराहपसप्तपणेः ॥ ३ ॥ काकादनीफलककेरुककण्टकारी कंडूकरीकुटजकेशरकर्णिकारैः। कर्कोटकार्ककरमर्दकदम्बनिम्ब जवूनिशातिनिसकेशरशारिवामिः ॥ ८४ म गोधोपलानलशिलाजतुकुन्दराजी राजीवकैथरथठीप्रपुवाटचूर्णम् ।

·वट्टमेन पटावशेपितजल सुरभीजलेन कार्य विधायपिवत: व्यथितेन्द्रियस्य । ८५॥ सर्वाङ्गसादपरिपोटनतोदभेद दाहबणस्फटनसुति विदीर्णभावैः। वैपादिकार्बुदविवर्णविशीर्णकर्ण घ्राणांत्रिपाणिधनघर्घरघोरनादैः ॥ ८ ॥ गम्भीरपाककुथितं कृमिजातपूति पूयासविनतनुगन्धिविसन्धिदग्धम् । दुर्वारदारुणमुटुम्बरकुष्टशोथ- मल्पैदिनः प्रशममति महान्तमुग्रम् ॥ ७ ॥ मृत्युदयमार्तण्ड महाकपायः। पटोलखदिरारिष्ट त्रिफलाकृष्णवेत्रकम् । तिवाशनः पिवन् काथं कुष्टी कुष्टाहापोहति ॥६॥ काकोदुम्बरिकारिष्ट विड़गव्योपवासकम् । कल्क पीत्वा जयेत् कुष्टं कुटजत्वक् सितांबुना ॥८॥ विडङ्ग बाकुचीकृष्णा पथ्या वाराह लागलो। त्रिफला सगुडा चैषां मोदकाः कुष्टनाशकाः॥ १०॥ प्रवत्गुजादीजकर्ष पिवेदुष्णन वारिणा । भोजन क्षीरसपिभ्यां सर्वकुष्टहरं परम् ॥ १.१ ॥ तिलान्यत्रिफलाक्षौद्र व्योषभन्लातशर्कराः। वृथाः सप्तसमा मेध्याः कुष्टहाः कामचारिणः ॥ १०२॥ निवस्य स्वरस बापिसव्यमानो यथा बलम् । जीणे तान्न भुञ्जीत खल्पयूषोदकेन च ॥ पपि चीणशरीरोऽपि दिव्यरूपी भबैनरः ॥ १.१॥ इन्द्राशनस्य पत्र मधुना सितया च सर्पियायुक्तम् ।

·कुष्टाधिकारः। खादेदशेषकुष्टनाशकरमस्मात्परं नास्ति ॥ १.४५ अमृता बाऽभयाव्योप बन्धरुष्करबाकुची। केशराजाः क्रमाहदाः कुटनास्तैलपिण्डिकाः ॥ १०५॥ पञ्चायां समाक्षीका सम्र हां वापि चूर्णिताम् । तैलयुक्तां लिहेत् कुष्ट मारोग्यमचिराद्भवेत् ॥ १० ॥ यय कुष्टलेपानाह। विपवरुणहरिद्रा चित्रकागारधूम मदनमरिचमूक्षीरमर्कम हीभ्याम् । दहति पतितमावात् कुष्टजातोरशेषाः कुलिशमिव सरोपासक हस्ताहिमुक्तम् ॥ १०७ ॥ चक्रावोज सक क्षीर भावित मूत्रसंयुतम् । रवितप्तं हि किञ्चित्तु लेपनं किटिभापहम् ॥ १०८ ॥ पिप्पलीपूतिकायस्था कुष्टगोपित्तचित्रकैः । लेप मम्यक् प्रशंसन्ति किटिभन्न चिकित्सका: ॥१८॥ गोमूत्रवारिमंपिटैः शिलाकाधीश तत्यकः । लेपः किटिभवीस कुष्टनागाय पूजितः ॥ ११०॥ राजिकागुड़युक्तन सैन्धवेन प्रयोजितम् । बिड़ावचम्मणाबई नाश धर्मदलं व्रजेत् ॥ १११ ॥ घचयावेतयाना याति चीदल दुतम्। लेयादिन्द्रयवैर्वापि गोमूवपरिपेपितैः ॥ १२ ॥ सलिले चामपेशी त किञ्चिसिन्धुसमन्विता। ताम्रपाने विनिष्टा लेपराम्प्रदलापहा ॥ ११३ ॥ गेलयकम्पिलकयष्टिकाद्वा सौराष्ट्रिकासरसोत्पलानि । .

·६५८ वसेने । शिला च चूर्णो नवनीतयुक्तः कुष्टे सवत्यऽभ्यधिकः प्रदिष्टः । ११४ ॥ मुक्काण्डे सर्षपात् कल्कः कुकूकानलपाचितः । लेपादिचर्चिका हन्ति राग वेग व वपाम् ॥ ११५ ॥ मक्काण्डे शुषिरें दग्धा ग्रहधूम ससैन्धवम् । अन्तर्धूम तैलयुक्त लेपाइन्ति विचर्चिकाम् ॥ १५॥ मधुसिक्थकसैन्धव हतगुड़महिषाक्षसालनिर्यासम् । गैरिकमेतत्पर्क पादस्फुटनापहं सिद्धम् ॥ ११७ ॥ पिष्टदा जातीफल' लेपा दिनिहन्ति विपादिकाम् । नवसर्जर झौट्र दिललेलसमन्वितः ॥११८॥ नारिकेलोदके न्यस्ता संडुलाः पूतितां गताः । लेपादिपादिका हन्ति चिरकालानुबन्धिनीम् ॥ १ धत्तूरबीजकल्केन माणकक्षारबारिणा । कटुतैलं विपक्वन्तु द्रुतं हन्याहिपादिकाम् ॥ १२० ॥ इति धत्तूरकतेस्तम् । अवला जं कासमदं चक्रमर्द निशायुतम् । मणिमन्य न तुल्यांश मस्तुकाजिकपेषितम् ॥ १२१ ॥ कच्छु कंडू जयत्युग्रां सिद्ध एष प्रयोगराट् ॥ १२२॥ कोमल सिंहास्यदल सनिश सुरभीजलेन संपिष्टम् । दिवसत्रयेण नियतं शमयतिकच्छु विलेपनतः ॥ १२३४ इरिट्राकल्कसयुक्त गोमूत्रस्य पलद्दयम्। पिबेन्नरः कामचारी कच्छुपामाविनाशनम् ॥ १२४ ॥ शिवाइरिदागुड़छर्दनानां तुल्य विभाग महणं मपिष्ट । संमाश्यतोय तदनुप्रपीयजयेक्षणानां प्रभवं सनातनम् ॥ १२५ ॥ १२॥

·कुष्टाधिकारः। ६६८ श्रीवासक समरस लोध्र कम्पिल्लक' तथा । मनःशिलायवानी च गन्धपापाणमेव च ॥ १२ ॥ पलिकैचूर्णितैरते ईतमस्य प्रयोजयेत् । सूर्याएपक्कमभ्यड्डा छोरां कच्छु व्यंपोहति । २२० । इति श्रीवासरतम्। सिन्दूरगुग्गुलुरसाचनसिक्थतुत्य : कल्कीकृतैय कटुतैलमिद विपकम् । कच्छ सवत्पिटिकिकामथवाविशुष्का- मभ्यञ्जनेन सदुद्धरति प्रमय ॥ १२८ ॥ इति सिन्दूराद्यं तैलम्। सिन्दूर चन्दन मांसी विडङ्ग' रजनीयम् । प्रियंगुपद्मकं कुष्ट मजिष्टाखदिरं वचा ॥ १२ ॥ नात्यक त्रिहतानिम्ब करखं विषमेव च । कृष्णाचित्रकलोध्रञ्च प्रपुबाटं च संहरेत् ॥ ३० ॥ लक्ष्यपिष्टाणि सर्वाणि योजयेत्तैलमात्तया। अभ्यङ्गन प्रयोज्यं तत् वर्णकृत् कुष्टनाशनम् ॥ १३१ । पामां विचर्चिकां कच्छ विपर्षे विषमेव च । रमपित्तोस्थितान् हन्ति रोगानेवं विधान् बइन् । सिन्दूराथमिद तैलमखिभ्यां निर्मितं पुरा ॥ ३२ ॥ इति यहसिन्दूराद्यं तैलम्। निशासुधारग्वधकाकमाचीपत्रैः सदारू प्रपुनाटबीजः । तक्रेण पिष्टः कटुतैलमिथैः पामादिपूहर्त्तनमेतदिष्टम् ॥ ३३ ॥ गोशकृत् सिन्धुसयुक्त रजनीमाक्षिकेण तु । दृष्ट्वा प्रलेपने योज्यं पामाकच्छ विनाशनम् ॥ १३४ ॥ .

·वङ्गसेने सैन्धव चक्रमर्दन्तु सर्प पिप्पली तथा। पेषयेदारनालेन पामाकडूविनाशनम् ॥ १३५ ॥ मामीचन्दनशम्याक करजारिष्टसर्सपम् । यष्टीकुटजदार्थब्द इन्ति कण्डू मयं गण: ॥ १२६॥ जीरक स्य पल पिष्वा सिन्दूराईपल तथा । कटुतैल पचेदाभ्यां सद्यः पामाहरं परम् । वृद्धवैद्योपदेशेन पाच्यं तैल' पलाष्टकम् ॥ १३७ ॥ अर्कपवरसैः पक रजनीकल्कसंयुतम्। कटुतैल हरेत्तूर्ण पामाकच्छ विचर्चिकाम् ॥ १३८ । इत्यतैलम् । त्रिफलारूप्करलोहै सवलुगुजङ्गलांगलीव्योपैः।। सगुडैः वराहकन्दैः पलिकोकवर्ममिथैः । १३८ । गुटिकां प्रकल्पखादे देकैकामक्षसमितां प्रातः । कुष्ट' दद्बुकिलासं जित्वा वर्पण निर्वलीपलितः ॥ १४ ॥ जीवतिवर्षशतं वै दीप्तहुताशो युवेव सोत्साहः । इति त्रिफलाद्यागुटिका। शशावलेखा सविडङ्गसारा सपिप्पलीका सहुतासमूला। सायोमला सामलका सतेला सर्वाणि कुष्टानि निहन्ति लोढ़ा ॥१४ इति शशाङ्कलेखादिलेहः । वैफलस्य तु चूर्णस्य पलानि दशपञ्चकम् । सप्तचैव बिडगानां लोहचूर्ण पलहयम् ॥ १४२ ।। शतं भल्लातकानाच पलानि दश बाकुची। शिलाजतुपलाई तु हे पले गुग्गुलोस्तथा । १४३ ॥

·कुष्टाधिकारः। पल पुष्करमूलस्य पलाईपलसैन्धवम् । सचित्र समरिच पिप्पलीविश्वभेषजम् ॥ १४४ ॥ त्वक पत्र कु'कुम मुस्त कार्पिकानुपकल्पयेत् । यावन्त्येतानि चूर्णानि तावत् खण्ड प्रदापयेत् ॥ १४५ ॥ पलिकान् मोदकान् कृत्वा प्रातरुत्याय नित्यशः । एकैकं भक्षयेत् प्राज्ञो यथेष्टं चात्र भोजनम् ॥ १४६ ॥ कुष्टान्यष्टादशानो शीहगुल्मभगन्दरान्। अधीतिं वातजान् रोगां चत्वारिंशञ्चं पैत्तिकान् ॥ १४७ ॥ विंशति श्लैषिकांचैव संसृष्टान् सान्निपातिकान् । शालाक्यगतरोगांय शिरीक्षि भूगतांस्तथा ॥ १४८ ॥ कण्ठतालुगांव जिह्वायामुपजितकाम् । ऊर्ध्वजत्रुगते रोगे भुक्तस्योपरिदापयेत् । १४८ ॥ शरीरे दापयेत् पूर्व मौदरै मध्यभोजने। निर्दिष्टरोगाच्छमयेत् क्रियमाणं रसायनम् ॥ १५० ॥ इति त्रिफलायो मोदकः। निम्बगोपारुणाकटी बायन्ती त्रिफला धनम् । पटोलावल्गुजानन्ता बचाखदिरचन्दनम् ॥ १५१ ॥ पाठाशुण्ठीशठीभार्गी बासाभूनिम्बवत्सकम् । श्यामेन्द्रवारुणीमू; विडङ्गातिविपाऽनलम् ॥ १५२ हस्तिकामताने का पटोल रजनीयम् । कृष्णारग्वधसप्ताह शिरीषं चोच्चटाफलम् ॥ १५३ ॥ मबिष्टालागुलोराना ननमाल पुनर्नवा दन्तीबीजकसारच भृङ्गराज कुटनटम् ॥ १५४ ॥ अक्षोटकञ्च शाखोटं दिपनांशं पृथक् पृथक् । ग्रवीयात्तानि सर्वाणि जलद्रोणे पचेच्छनः । १५५ ॥

·बङ्गसेने
.
अष्टभागावशेषन्तु कपायमवतारयेत् ।
विधायवाससापूर्त स्थापयेद्भाजने दृढे ॥ १५६॥
भन्नातकसहस्राणि हित्वा त्रीण्यमणेऽम्भसि ।
पचेदष्टावशेपन्तु कपायमवतारयेत् ॥ १५७ ॥
नच बस्त्रेण संशोध्य द्वौ कपायो विमिययेत् ।
गुडस्य तु तुलां दत्वा लेहवत्तत्पचेच्छन. । १५८ ॥
भल्लातकसहस्रस्य मज्जानं तब निक्षिपेत् ।
त्रिकटुत्रिफलामुस्तं विडङ्ग' चित्रकं तथा ॥ १५८ ।।
मैन्धवं चन्दनं कुष्टं दीप्यकाञ्च पृथक् पलम् ।
मौगध्यायं क्षिपेत्तत्र चागुर्जातं पल पलम् ॥ १६ ॥
महामझातको धेप महादेवेन निर्मितः ।
प्राणिनान्तु हितार्थाय नाशयेच्छीघ्रमेव तु ॥ १६१ ॥
खित्रमौदुम्बरं दट्ठ मृक्ष जिह्वञ्च काकणम् ।
पुण्डरीक स चर्माख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम् ॥ १६२॥
कण्ड कापालकुष्टञ्च पामानञ्च विपादिकाम् ।
वातरक्तमुदावत्तं पांडुरोग व्रणान् कमीन् ॥ १६३ ॥
अशासि पट्प्रकाराणि कामखामौ भगन्दरम् ।
समाभ्यासेन पलित मामवातं सुदुर्जयम् ॥ १६४ ॥
नियन्त्रणस्तु कथितः सर्वर्तुषु च शस्यते ।
कुरुते परमा कान्तिं प्रदोप्त जठरानलम् ॥ १६५ ॥
अनुपानं प्रयोक्तव्यं छिन्नात्तोयं पयोऽथवा।
'भोजनञ्च तथा त्याज्य मुष्ण चाम्ल विशेषतः ॥ १६६ ॥
इति महाभलातकम्।
पिचुमन्दफलं पुष्पं बक पत्र' मूलमैव च ।
पञ्चैतानि सुसूक्ष्माणि समचूर्णानि कारयेत् ॥ १६॥

·. कुष्टाधिकारः। अष्टभागावशेषेण खदिरासनवारिणा । भावयित्वा तु संयोज्य द्रव्याण्येतानि दापयेत् ॥ १८ ॥ चित्रकोऽथ विड़गानि व्याधिधातकशर्कराः । भलातकहरीतक्यो शण्यामलकगीतुराः । १६८। चक्रमर्दकबाकूची पिप्पलीमरिचं निशा । लोहचूर्णसमायुक्त समभागं प्रमाणत: ॥ १७० ॥ भावयेद्भगराजेन पुनः शुष्काणि कारयेत् । निम्बाधं सर्वमतेपा मेकीकृत्य निधापयेत् ॥ १७१ ॥ बिडालपदमात्रन्तु सर्पिपा पयसाऽपि वा। प्रातः प्रातर्निपेवेत खदिरासनवारिणा । १७२ ॥ परिहारो नचावास्ति पञ्चनिम्बेऽवतिष्ठति । मासमात्र प्रयोगेन कुष्टं हन्ति रसायनम् ॥ १७३। त्वग्दोषं नीलिकाव्यग तथैव तिलकालकान् । अष्टादशविधं कुष्ट सप्त चैव महाक्षयान् ॥ सर्वव्याधिपिनिर्मुक्तो जोवेवर्षशतं सुखी ॥ १७४ ॥ इति पञ्चनिम्बादिचूर्णम् । त्रिफलातिविषाकटुका निम्बकलिङ्गबचापटोलमागधिकाः । रजनोहयपद्ममूर्वा विशालामूनिम्बानि पलांशानि ॥ १७५ ॥ दद्याचिहत त्रिगुणं चूर्णमिद कुष्टसुप्तिहरम् । इति त्रिफलाचं चूर्णम् । पथ्यां सेन्द्रयवांसकिंशुकफलांसाकी तथाऽऽवर्तिनीम् व्याधिनेन च योजिता हुतभुजा सारुष्करां बाकुचोम् । तहच कमिशत्रुना व्युपगतामेकै कहामिमा गोमूत्रेण विमुद्य तां च सकलां रुला बटी भक्षयेत् ॥१७॥ निहन्ति हतनाशिका करजकर्षयादांगुलीः ।

·वसेने . क्षरद्गुधिरपूतिपूय परिजन्तु जग्धव्रणान् । प्रभित्रचिरलक्षित वरकमाश कुष्टं मइन् निहन्ति कुरुते बपुस्तरुणभास्करार्चि: समम् ॥ १७७ ॥ इति पथ्यायो बटकः। निम्ब पटोलं दार्वी दुरालभां तिक्तकरोहिणीं विफलाम् । कुर्यादईपलांशान् पर्पटकं वायमाणां च ॥ १७९ ॥ सलिलाढकसिद्धानां रसऽटभागस्थिते क्षिपत् पूते । चन्दनकिरातनिताक मागधिकास्वायमाणा वा ॥ १७ ॥ मुस्तं बत्सकबीज कल्कीकृत्याईकार्पिकान् भागान् । नवसर्पिपय पट्पलमेतसिड दृतं पेयम् ॥ १० ॥ कुष्ट व्वरमेहाणे ग्रहणीपांड्डामयश्वयथून् हन्ति पामाविसर्पिपिटिका कंडूगण्डब्रणान् सद्यः ॥ १८१ ॥ इति तिक्तपटक तम्। निम्ब पटीलं व्याघ्री च गुडुचीबासकं तथा । कुयाद्दशपलान् भागा नेकैकस्य तु कुट्टितान् ॥ १८२॥ जलद्रोणे विपताव्यं यावत्पादावशेपितम् । तप्रस्थं पचेत्तेन त्रिफलागर्भसंयुतम् ॥ १८३ ॥ पञ्चतितमिति ख्यात सर्वकुष्टविनाशनम् । प्रशीतिं वातजान् रोगां थत्वारिंशच्च पैत्तिकान् ॥ १८४॥ विंशतिं पिकांथापि पानादेवापकर्षति । दुष्टवणकमीनः पञ्चकासांय नाशयेत् ॥ १८५ ॥ ॥ इति पञ्चतितार्क वृतम्। . निवामृताम्रपटोलनिदग्धिकानां पक्क हतं कथितकल्कयुतं यथावत् ।

·कुष्टाधिकारः। ख्याते यथोतामन्तं भुवि पञ्चतिक्त हन्यादिसर्प विषमज्वरपांडुकुष्टान् ॥ १८६ ॥ इति द्वितीयं पञ्चतितकं पृतम् । पटोलवासकातिता नतामालसहामृताः। निःक्वाथ्य सलिलद्रोणे पलविंशतिभागिकैः॥१८७ ॥ पादशेये,रसे तस्मिन् हतप्रस्थं विपाचयेत् । कल्क रक्षसमैरु त्रिफलावूपणाग्निभिः ॥ १८८ ॥ पृथ्वीप्रतिविषापाठा चव्येन्द्रयवदीम्यकैः । मूर्बाधारदयाजाजी बचासमिहरैयुतैः ॥ १८ ॥ कटुकासप्तपर्णाभ्यां पुरस्याष्टपलेन च । कुष्टानि रक्तपित्तञ्च बीसर्पपूतिकुष्टताम् ॥ १८ ॥ पानाप्रशमयेदेतद् गुग्गुलुः: पञ्चतितकः । सिद्धमेतेन विधिना सर्पिः प्रस्थ सगुग्गुलुम् ॥ १८१ ॥ पानाभ्यनननस्येपु तच्चोक्तानाप्न याद्गुणान् । इति गुग्गुलुपञ्चतितकं तम् । निम्बामृतापटोलानां कण्टकाया हपस्य च । पृथग्दशपलान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ १८२ पणं स्वर्जिकाक्षारं शतयुष्या च कार्पिका। गर्भ समावाप्य पचेगुग्ग लोः पञ्चविंशतिः ॥ १८३ ॥ पलञ्च खादयेदेतगुग्ग लुः पञ्चतिनाकम् । विधिना हन्तिनचिरा त्वग्दोपानतिविस्तरान् ॥ २८॥ • विवर्णस्वापसंकोचं क्ल दवतीः शिरांस्तथा । गण्डमालार्षदव्यङ्ग नाडीकुष्टमगन्दरान् ॥ १८५ ॥ विषमज्वरहद्रोग गरदोपविषकमीन् ।

·वनसेने
प्रमेहासग्दरोन्माद शोथगुल्मोदराणि च ।
कामलापांडुरोगांय क्षिप्रमेव व्यपीहति ॥ १८६॥
इति गुग्ग लुपञ्चतितकम् ।
सप्तछदं प्रतिविषां शम्याकं तिक्तरोहिणी पाठाम् ।
मुस्तमुशीरं त्रिफलां पटोलपिचुमन्दपर्पटकान् ॥ १८७ ॥
धन्वयवासं चन्दन सुपकुल्यां पद्मक रजन्यौ च ।
पडूग्रन्यां सविशालां शतावरी शारिवे चोभे ॥ १८८॥
वत्सकबीजं वासां भूमिमृतां किराततिक्तच्च ।
कल्कान् कुयान्मतिमान्यध्या वायमाणाञ्च ॥ १८ ॥
कल्कस्य चतुर्भाग जलमष्टगुणं रसोऽमृतफलानाम् ।
हिगुणं तं प्रदेयं तत्सर्पिः पाययेसिद्धम् ॥ २० ॥
कुष्टानि रक्तपित्तं प्रवालान्यांसि रक्तवाहीनि ।
विसर्पमम्लपित्तं वातासक पांडुरोगञ्च ॥ २०१ ॥
विस्फोटकान् सपामानुन्मादान् कामलां ज्वरान् पांडून् ।
हृद्रोगगुल्मपिटकामसृग्दरं गण्डमालां च ॥ २०२॥
हन्यादेतत्सद्यः पीतं काले यथा बलं मर्पिः।
योगशतैरप्यजितान्महाविकारान् जयेन्महातितम् ॥ २०३ ॥
इति महातितक एतम् ।
वासागुडूचीत्रिफलापटोल करञ्जनिवामनकुष्टवेत्रम् ।
तत्काथकल्कन सृतं विपक्वं तहज़क कुष्टहर प्रदिष्टम् ॥ २०४ ॥
विशीर्णकाँगुलिहस्तपादः कम्पादितो भिन्नगलोऽपि मर्त्यः ।
पौराणिकी कान्तिमवाप्य जीवेदव्याधिको वर्षशतं च कुष्टी ॥२०५
इति बजक वृतम्।
. वासागुडूचीत्रिफलापटोल निदग्धिकानिवकरञ्जतोये।
वासादिकल्क न तु सिद्धमेतदू तं महाबञ्चकमादियन्ति ॥२०६॥

·कुष्टाधिकारः। तन्मासमात्रच निपेव्यमाणो हिताशनो नातिचिरेण कुष्टी। विशोर्णकींगुलिनासिकोऽपि भवेत्मसंपूर्णतनुः शरीरी ॥ २०७॥ उदीर्ण वेगानपि च प्रमेहांश्चिरप्रवृत्तान्विषमज्वरांश । तदेव सपिः सुजनैः प्रयुक्त विजित्य कुष्ट बलमादधाति । २०८॥ इति महावचकं पृतम् । खदिरारग्वधव्योष त्रिवदन्ती सचित्रकम् । पटोलत्रिफलारिष्ट हरिद्रावाकुचीफलम् ॥ २० ॥ कटुकातिविपापाठा बायन्ती धन्वयासकम् । कुष्टं करञ्जबीजानि शारिव दे सवसके ॥ २१ ॥ भलातकविड़ङ्गानि गुग्गुलोः कल्कसंयुतम् । पञ्चतितकपायेण सर्पिः सिद्धं पिबेन्नरः ॥ २११ विपविसर्पविस्फोट कंडूकुष्टवणानि च । दद्रूकिटिभकुष्ठानि गलगण्डविचर्चिकाः ॥ २१२ ॥ पानतः शमयत्याशु वृक्षमिन्द्राशनिर्यधा। इति खदिराद्यं तम्। खदिरस्य तु तुलाः पञ्चशिशिपासनयोस्तुले । तुलाई सर्व एवैते करजारिष्टवेतसाः ॥ २१३ ॥ पर्पटे कुटजं चैव वृषः कर्मिहरस्तथा। हरिने कृतमालञ्च गुडूचीत्रिफलात्रिवत् ॥ २१४ ॥ सप्तपणे च सकुय्य चतुर्दोणेन वारिणा। यत्का कषायं संग्राह्य चतुर्मागावशेपितम् ॥ २१५ ॥ तेन क्वाथेन कुशलो तस्यादाढ़क पचेत् । कल्क : कृतैर्महातितै ट्रव्यैरर्दपलोन्मितः ॥ २१६ ॥ महाखदिरमेतडि कुठिनामुत्तम पृतम् । - ·वङ्गसेने पष्टादशविधा कुठं पानादेव व्यपोहति ॥ २१७ ॥ इति महाखदिरहतम् । मेषशृङ्गीशदंष्ट्रा शा टागुडूचोमिदं कृतम् । तेलमिदं कुछिनां पानाभ्यगयोर्विदधीत ॥ २१८ ॥ इति मेपशृया तैलम् । सप्तपर्ण करजार्क मालतीकरवीरजम् । मूल न हीशिरीपाभ्यां चित्रकास्फोतयोरपि ॥ २१ ॥ करञ्जबीज त्रिफला त्रिकटुरजनोदयम् । सिद्धार्थक विड़ङ्गानि प्रपुबाटञ्च महरेत् ॥ २२० ॥ मूत्रपिष्टेः पचेत्तैल मेभिः कुष्ठविनाशनम् । अभ्यंगाहचक नाम नाड़ीदुष्टव्रणापहम् ॥ २२१ ॥ इति बजक' तैलम् । एरण्डताय घननीएकदंवभार्गी कम्पिल्लवेल्लफलिनी सुरवारणोभिः । निर्गुण्डीपुष्करसुगञ्जयस्वर्णदुग्धी थोवेष्टगुग्ग लुशिलाहरितालमिश्रः ॥ २२२ ॥ तुल्यैस्त्वगर्क दुग्धः सिद्ध तैलं महाबजम् । अतिशयितबञ्चकगुणं विद्यार्थी ग्रन्थिमालानम् ॥ २२३ ॥ इति महाबचक तैलम्। चतुर्गुणे लणरसे कटुतैल विपाचयेत् । मजिष्टारडिशा चक्रमदीरम्वधपल्लवैः ॥ २२४ ॥ एतसिद्धाग्निना साध्य वर्णद कान्तिदायकम् । अष्टादशस कुष्ठ षु शस्यते गावमन्नणात् ॥ १ शाङ्गटाकाकजड्डा। :

·कुष्टाधिकारः। दट्ठ विचर्चिकां पामां हन्ति सिध्म विशेषतः ॥ २२५ ॥ इति पतैलम्। दारूविडंग हयमारमूलं श्यामा च मूलं कृतमालकस्य । कुसुम्भहेमोत्पलकासमर्दशिरीषयष्टोइयगन्धसिद्धाः ॥ २२६ ॥ निवं बचाचन्दनपद्मकच कुष्ठ निशामैन्धवचक्रमदीः । मञ्जिष्टामांसो सुरदारुलाक्षामिदार्थक वाकुचिबीजमूर्वे ॥२२७॥ गायत्रिमारं सुरसापटोल यवानिकाबीजकरञ्जवीजम् । द्रव्यैः समस्तै विधिना विपक्कं कर्पप्रमाणैः परिकीर्तितैय ॥२२८॥ प्रस्थं च तैल सितसर्पपानां दत्वा रसं पड गुणक' वणस्य । शनैः पचेत्तानमये कटाहे उद्दत्यतैलं परिपाच्यमानम् ॥ २२८ ॥ पोस्वाथवा नस्य विधौ प्रयोज्यं मिम महादहकिलासकुष्ठम् । विचर्चिकाव्यगविसर्पपामाः निहन्ति नूनं कुथितं समस्तम् ॥१३०॥ विभर्तिरूयं कमनीयमन्यै वर्ण तथा कान्तिकर मनुष्यम् ॥ इति वृहत्तृवतेलम्। मरिचालशिलाहार्क पयोऽश्वारिजटावित्। शकद्रसविशालारुड्नशायुग्दारुचन्दनैः ॥ १३१ ॥ कटुतैलं पचे प्रस्थं धार्विपपलान्वितैः ! सगोमूत्र स्तदभ्यङ्गा हडकुष्टविनाशनम् । सर्वेष्वपि च कुष्टेपु तैलमेतप्रशस्यते ॥ २३२ ॥ इति मरिचायं तैलम्। मरिचं वितादन्तो तीरमार्क शक्कद्रमः । देवदारुहरिद्रे हे मांसीकुष्टं सचन्दनम् ॥ २३३ ॥ विशालाकरवीरच हरितालं मन:शिला। चित्रको लाङ्गलोलाचा विड़ चक्रमर्दकम् ॥ २३४ ।

·वनसेने शिरीप कुटजो निम्ब सप्तपर्ण हामृता । शम्याको नक्तमालोऽब्द खदिरो बाकुचीबचा । २३५ ॥ ज्योतिपती च पलिका विपस्य हिपल भवेत् । आढक कटुतैलस्य गोमूवञ्च चतुर्गणम् ॥ २३६ ॥ मृत्पावे लोहपात्रे वा शनैर्मुदग्निना पचेत् । हन्यात्तैलवर यतत्प्रलेपात् कौष्टिकान् व्रणान् ॥ २३७ ॥ पामाविचर्चिकाकडू दद्रुविस्फोटकानि च । बलय पलित छाया नीलोव्यग तथैव च ॥ २३८ ॥ अभ्यङ्गन प्रणश्यन्ति सौकुमार्यश्च जायते । प्रथमे बयसि स्त्रीणा यासा नस्य प्रदीयते । जरामयजरा प्राप्य न स्तनायान्ति नम्रताम ॥ २३८ । इति वृहन्मरिचाद्य तेलम् । मरिच पिप्पलीकुष्ट मर्क क्षीरं शकद्रम । देवदारुहरिद्रे हे मासीलोहितचन्दनम ॥ १४ ॥ विशालाकरवीरच हरिताल मन शिला। एतैरईपलर्भाग ग्रहीतै लक्षणपिष्टिते ॥ २४१ ॥ कटुतैलस्य च प्रस्थ गोमूत्र स्याच्चतुर्गुणम । मृद्भाण्ड़े लोहभाण्डे वा शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ॥ २४२॥ तत्तैल मधुपर्णीभ्या निषसमवतारयेत् । एतेनैवोपशाम्यन्ति कोमला त्वक प्रजायते ॥ २४३ ॥ प्रस्थितानि च खित्राणि तैलेना न बक्षयेत । अपि विवाषिक वित्र शम नयति ततक्षणात् ॥ २४४ ॥ बलोवर्दस्तुरङ्गी वा गजो वा व्याधिपीडित । विभिर्वस्तिभिरत्यर्थ भवेन्मारुतविक्रम ॥ २४५।। यासाञ्च दीयते नस्य स्त्रीणा प्रथमयौवने। O ·कुष्टाधिकारः। , जरासमयमासाद्य स्तनानो यान्ति विक्रयम् ॥ २४६ ॥ पुरुषस्थापि यस्येद दीयते नस्यकम्मगि । योजनानि ब्रजत्यष्टी यमं नाप्नोत्यसी पथि ॥ २४७॥ अष्टादशानां कुष्टानां तैलमेतहिनाशनम्। इति मरिचायं तैलम् । गुडूचीदारकुष्टञ्च शृङ्गवेरं पुनर्नवा । राम्रावलामातुलुङ्ग त्रिफलांश पृथक पृथक ॥ १४८ ॥ जलद्रोणे समावाप्य पादशेष ममुद्धरत् । विपाच्य तसं ग्राह्य वाल्कानेतान् प्रदापयेत् ॥ २४ ॥ मरिचं त्रिफला दन्ती मकक्षीरं शद्रसः । दारुकुष्ट' हरिदे हे लोममीरक्तचन्दनम् ॥ २५० ॥ एतेषां पलिकान् भागान् विपस्या ईपलं भवेत् । गोमूत्र पेपित सर्वं सुसूक्ष्मन्तु समाचरेत् ॥ १५१ ॥ कटुतैलपलं विश छनदग्निना पचेत् । एतन्त्रस्यं प्रदातव्यं सर्वरोगापह शुभम् ॥ २५२ ॥ दन्तरोगेषु सर्वेषु शिरोरोगे गलग्रह। पूतिनाशे पृतिमुखे तथैवाहावभेदके । गनगराई सुखम्यङ्ग तथैव कर्कशत्वचि ॥ २५३ ॥ प्रथमे बयसि स्त्रीणा नम्यं देयं यथा विधिः । न पतन्ति स्तनास्तासां सौकुमार्यञ्च जायते ॥ २५४ ॥ पुरुषम्याथवा नस्य दीयते यस्य कस्य चित् । स याति योजनान्यष्टौ न यमं मन्यते क्वचित् ॥ २५५ ॥ दद्रुपिाटिभष्टानि मण्डलानि विचर्षिकाः। मक्षणादेव शाम्यन्ति ये च शाखाययोगदाः ॥ २६ ॥ वातभग्नस्तुरङ्गो वा हपो वा बायुपीड़ित. ।

·६७२ वनसेने बातामयाभिभूतो यः पुरुपो मन्दगोपि वा ॥ बलवेगो भवेत्तेषां वस्तिभिय विभिस्त्रिभिः ।। २५७।। शीर्णकणांगुलीघाण: पिवेदग्निवलेन य । न विकार तथा तस्य भवेद्देह. पुनर्नवः ।। २५८ ॥ इति महामरिचार तेलम् । नलमाल हरिदे हे चार्क तगरमेव च । करवीरं वचाकुष्ट मास्फोत रक्तचन्दनम् ॥ २५८ ॥ मालती सप्तपर्णश्च मञ्जिष्टासिन्दुवारकम् । एषामर्धपलान् भागान् विषस्यापि पलं भवेत् ॥ २६० ॥ चतुर्गुण गवां मूत्रे तैलप्रस्थं विपाचयेत् ॥ २६१ ॥ खिनविस्फोटकिटिभ कीटलूता विचर्चिकाः । कण्ड कच्छूविकाराश्च ये व्रणा विपटूषिताः ॥ २६२॥ विषतेलमिदं नाम सर्वपविशोधनम् ॥ इति विपतलम् । सीमराजिहरिने हे सर्वपारग्वधं गदम् । करज्जैडगजाबी गर्भ दत्वा विपाचयेत् ॥ २६३ ॥ तैल' सर्पपसंभूतं नाडीदुष्टवणापहम् । अनैनाश प्रशाम्यन्ति कुष्टान्यष्टादशैव तु ॥ १६४ ॥ नीलिकापिडिकाव्यग गम्भीर बातशोणितम् । कण्डून्यच्छप्रशमन कच्छूपामाविनाशनम् ॥ २६५ ॥ इति सोमराजीतेलम्। खेतकरवीरमूल विषांशसाधितं गवां मूत्र । चर्मदलसिभपामाविस्फोट किटिभजित्तैलम् ॥ २६६ ॥ इति खेतकरवीराद्यं तेलम् । .

·कुष्टाधिकारः। गण्डीरिकाचित्रकामार्फ चार्क कुष्टलुमत्वक्लवणे सममूर्व। सैल पचेन्मण्डलदट्ठकुष्टदुष्टवणारूकिटिभापहारि ॥ २६॥ इति गण्डीराद्य तेलम् । ख होचीर विडंगानि अर्क क्षीरं च लांगली। बलापलाशबीजानि कोशातक्योऽथ पिप्पली ॥ २६८॥ सिह तैलन्तु गोमूत्र कुष्टानां नाशन परम् । पामापहरणं प्रोक्न पूयन व्रणरोपणम् ॥ २६ ॥ सहाय सम्। खदिरकपायद्रोणं कुम्भे पृतभाविते समावाप्य । प्रक्षेप्याः पृथक पलिकाः सर्वास्तु चूर्णितास्तस्मिन् ॥ २७० ॥ त्रिफलाविकटुकरजनी मुस्तारुष्करविड़नवाकुचिकाः। सवर्णत्वक छिवरुहा धातकी मधुगतपल मासम् ॥ २०१ ॥ विदधीतधान्यमध्ये प्रातः प्रातः पिवेत्ततो युक्त्या । मासेन महाकुष्टं हन्त्यनल्पञ्च पक्षणार्थः ॥ २७२ ॥ शासभगन्दरकासकिलासप्रमेहशोफांथ । स भवति कनकवर्णः पीत्वारिष्टं कनकविन्दुश्च । २७३ ॥ इति कनकविन्दुनामारिष्टः । पक्षात्यचाच्छर्दनान्यभ्युपेया न्मासान्मासाच्छोधनं चाप्यधस्तात् । वाहानाहानस्यनिष्टीवनच मासेषरमोक्षयेत् पट्स पट्स ॥२७४। थालिषष्टिकगोधूम यवमुनादयो हिताः । मुरा. कुष्टिना तितं या जांगलसंयुतम् । २०५१ नीचरोमनखो यस्तु नित्यमौषधतत्परः । योपिन्मांससरावी कुष्टीकुष्टादपोहति ॥ ७६ . इति कुष्टनिदानचिकिया। ५७ ·६७४ वङ्गसेने अथ शिववचिकित्मामाह । . खित्रिणो हतदोषस्य इतरक्तस्य वाऽसतत् । खदिरांव्यवानानां सप्तस्य मलयूरसः । सगुडः शस्यते पाने यवागूमण्डभोजिनः ॥ २७७ ।। अशुद्ध तत्र ये स्फोटा जायन्ते तांय कण्टकः। भिवा लेपैः प्रदेहस्तान् चाराग्निभ्यां प्रमाधयेत् ॥ २७८ ॥ खदिरामलककषायं वाकुचीबीजान्वित पिवेन्नित्यम् । शचन्दुकुन्दधवल खिव हन्तीह तच्छीघ्रम् ॥ २७ ॥ कुड़वमवल्गुजवीज हरितालचतुर्थनागसंमिथम् । मनःशिलातोन्नकाई गुनाफलमग्निमूलञ्च ॥ गोमूत्रेण च पिष्ट सवर्णकरणं पर खित्रे ॥२८॥ दग्धा च गो; शत् क्षारं तन्मूत्रेणैव गालितम्। प्रछित बर्हि पित्तातं सद्यः साबय माप्नुयात् ॥ २८१॥ खेतकुष्टं व्रजत्यस्तं पक्षार्धेनाधिकेन वा । गिरिकांस्तु कणायाः मूलेन परिलेपितम् ॥ २८२ ॥ 'कुनटीशिखिपित्तेन भस्मवातालकोद्भवम् । गजदर्पण मालत्याः चारो वा खिन्ननाशनः ॥ २८॥ सुगर्क जातीपूतीकसुवर्ण हरिपालवाः । मूवपिष्टाः प्रलेपन खिन्नदनणछिदः ॥ २८३५ गुनोस्थिकदलीभम्म काकस्य विड्प्रलेपतः । खित्रमुग्रं निहन्त्येतत् चत्वारिंशहिनष्किल ॥ २८५। समनःशिलाविड़ङ्ग कासीसरोचना फनकपुष्पी च। शिवाणां प्रशमार्थ ससैन्धर्व लेपनं दद्यात् ॥ २८६ ॥ अयोरजः कृष्णतिलाननानि सावरगुजान्यामलकानि दग्ध्वा । 4 ·कुष्टखित्राधिकारः। पिष्टानि भृङ्गस्य सकद्रसेन इन्चालिलासपरिदृष्यलेयात् ॥ १८७६ दासीकुरण्टस्य सितस्य पुप्पमादित्यवल्लाननवहिनीली। पुष्पानि तेषां स्वरसं प्रपोद्य तल्लोहचूर्णाचनसंप्रयुक्तम् ॥ २८८ ॥ विष्टयपूर्व सकलान् व्रणांस्तु तत: प्रयोगेन पुनः प्रलिम्पेत् । सितानि रोमाणि निहन्ति शीघ्र रुष्णानि कुर्य्यादपि योगकोऽयम् ॥ २८॥ कपोतकालशनस्य शीघ्र समैन्धवं चिवकमूलमिथम् । ततय तेषां स्वरसेन मियं व्रणप्रलेपानननं हि रोनाम् ॥२८॥ कटुकालाबुमव्योप हिंस्रार्कहयमारकाः । कुष्टं बल्गुजभल्लात म हीमूलानि सर्पपाः ॥ २८१ ॥ विख्वकारिष्टपीलूनां पत्राण्यारग्वधस्य च । त्रिफलासुस्तजीमूत विशालामूवपेपितः ॥ २८२ ॥ गोगजाखाजमूत्राणा मादक वाढ़क पचेत् । सुअर्कक्षारकुड़वं तैलं युक्त्या प्रदापयेत् ॥ २८३ ॥ पचेद्दारूप्रलेपन्तु दृष्ट्वा कुष्टानि लेपयेत् । खित्राणि हिप्पलिप्तानि यान्ति नाशमशेषतः ॥ २८४ ॥ इति कटुकादिप्रलेपः। खदिरस्य पलान्यष्टी सोमराज्याः पलइयम् । जलाढकदये साध्य यावत्पादावशेपितम् ॥ २८५ ॥ काष्यमानञ्च मृदग्नी तमस्य विपाचयेत् । चतुप्पलं सोमराज्याः खदिरस्य पलं भिषक् ॥ २८६ ॥ पटोलमूल त्रिफला त्रायमाणां दुरालभाम् । कल्कार्य योजयेदेतान् कापिंकान् लक्ष्णपेषितान् ॥ २८७ ॥ पलइयं कौशिकस्य शुद्धस्यात्र प्रदापयेत् । .

·वनसेने सिहं सपिरिदं नश्येत् खिनमम्भ इवानलम् ॥ २८ ॥ अष्टादशानां कुष्टानां परमं भेषजं मतम् । भामवातापतन्वाणां पांडुप्रदरशोपिणाम् ॥ २६ ॥ किलासन च कडून दीपनं पाचनं तथा। सोमराजीष्टतं नाम निर्मितं ब्रह्मणा पुरा ॥ ३०॥ इति सोमराजीतम्। त्रिफलादक तथा प्रस्था वायसो रजसो मती। बायसीकाकमाचीभ्यां दे तुले शलिनीतुला ॥३०१॥ द्विद्रोणेऽपां पचेदेतत् पादभागावशेषितम् । छतमस्थ तु विपचेद गर्भ चैतत्समाचरेत् ॥ ३०२॥ वरुणं वत्सकफल बाषणं देवदारु च । निदग्धिका भृङ्गाराज पारावतपदीमयि ॥ ३०३॥ नीलकं नाम विख्यातं हतं कुष्टविनाशनम् । खित्राणि रजयेचैतत् पानाभ्यञ्जनयोजितम् ।। ३०४ पामाविचर्चिकासिम किटमानि च नाशयेत् ॥ इति नीलीटतम् । प्रारम्वधं बायसी च सुरसा मदयन्तिकी। एकैकस्य तुलादेया वैफल' चाढ़कइयम् ॥ ३०५ ॥ दन्तीदारहरिद्रा च कुडवं वरुणत्वचम् । चिधक चार्कमूलञ्च काकमाचीनिदग्धिका ॥ ३.६ 'एषां दशपलान् भागां चतुर्दोणेऽम्भसः पचेत् । पष्टभागावशिष्टन्तु पूतं पुनरधिथयेत् ॥ ३०७ ॥ दधिसर्पिय दुग्धच गोमूत्र च शक्कद्रसम् । पादकादकमतेषां गर्भ चैनं समावपेत् ॥ ३०८ ॥ ज ·कुष्टखिवाधिकारः। अवल्गुजं सकटुक' नतमालफलानि च । त्रिफलाचित्रको दन्ती मुस्तं कटुकरोहिणी ॥ ३०८॥ पिचुमन्दस्य शिग्रोश्च मेंगुदस्य फलानि च । किराततिक्तकं श्यामा नोलिनीनीलमुत्पलम् ॥ ३१ ॥ एतैः सिद्धं तं म्राव्यं पाययेत् खित्ररोगिणाम् । महानीलमिति ख्यात मेतश्छिवहरं परम् ॥ ३११ ।। भगन्दर तथाकसि कमिनपि विनाशयेत् । अष्टादशानां कुटानां सर्पिरेतचिकित्सितम् ॥ ३१२॥ अथर्वविहिते दी ब्रह्मदण्ड वाशनिः । विशेपतश्च खित्राणि रञ्जयेच्च भिन्नतिन । प्रयोगत: सेव्यमानं पानेनाभ्यञ्जनेन च ॥ ३१३ ॥ इति महानीलीटतम् । मयूरकक्षारजले सप्तकत्वः परिश्रुते । सिद्ध ज्योतिमतीतैल मभ्यगाच्छित्रनाशनम् ॥ ३१४ ॥ इति न्योतिपतीतलम् । कुटाधिकारनिर्दिष्टं विषतैलमिहोयते ॥ इति वङ्गसेन कुष्टश्वित्रनिदानचिकित्साधिकार: समाप्तः ॥ ५० ॥ अथोदर्दशीतपित्तकोठनिदानमाह । शीतमारुतमस्पीत् प्रदुष्टी कफमारतो। पित्तेन सह संभूय पहिरन्तर्विसर्पतः ॥ १॥ पिपासारुचिल्लास देहसादाङ्गगौरवम् ।

·वङ्गसेने
रतलोचनता तेषां पूर्वरूपस्य लक्षणम् ॥ २ ॥
वरटीदष्टसंस्थानः शोफः सञ्जायते बहिः ।
सकण्डूतोदवहुल छर्दिज्वरविदाहवान् ॥ ३ ॥
उर्दमिति तं विद्या च्छोतपित्तमथापरे ।
बाताधिक शीतपित्तमुददस्तु कफाधिकः ॥ ४ ॥
सोत्संगैश्च सरोगैश्च कंडूमद्भिश्च मण्डलैः ।
शशिरः कफजो व्याधिरदर्दः परिकीर्तितः॥ ५ ॥
असम्यग्वमनोदीण पित्तश्लेषमानविग्रहः ।
मण्डलानि सकंडूनि रागवन्ति बहूनि च ।
उल्कोठः सानुबन्धश्च कोठ इत्यभिधीयते ॥ ६ ॥
:
..
अथ चिकित्सामाह।
अत्राशु वमन कार्य पटोलारिष्टवासकैः ।
त्रिफलापुरकृष्णाभि विरकशात्र शस्यते ॥ ७ ॥
त्रिफलाक्षौद्रसंयुक्त पिवेदा नवकार्षिकम् ।
विमोक्तममंतादि भिपगत्रापि योजयेत् ॥ ८॥
सितां त्रिकटुसंयुक्तां गुड़मामलकैः सह । .
यवानी पाययेच्चापि सव्योषक्षारसंयुताम् ॥ ८ ॥
रास्नादेवाह्वत्रिफलां साश्वगन्धां शतावरीम् ।
यवानी हिंगुमंयुक्ता मुदर्दविनिहत्तये ॥१०॥
प्रियालं तिल्वकं कोलं खदिरः खदिरासनः ।
सप्तपर्णा स्मिदा च गणोऽयं स्यादुदर्दहा ॥ ११ ॥
सगुई टोप्यकं यस्तु खादेत्यथ्यानभुङ्करः ।
तस्य नश्यति सप्ताहा दुदर्दः सर्वदेहजः ॥ १२॥

·: उदाधिकारः। ६७८ सिद्धार्थरजनीकल्क : प्रपुन्नाटतिलैः सदा । कटुतैलेन संमिथ मेतदुइतनं परम् ॥ १३ ॥ इति सिद्धार्थकाद्युतनम् । आट्रकखरसः पेयः पुराणगुड़संयुतः । शीतपित्तापहः येष्टो वह्निमान्द्यविनाशनः ॥ १४ ॥ क्षीरविबानि काश्मयाः फलान्यत्रह्निताशनः । कमिदद्रुहराण्येव शीतपित्ते प्रयोजयेत् ॥ १५ ॥ धृतं पीत्वा महातितं शोणितं मोक्षयेत्तथा। सिग्धस्विन्त्रस्य संशुद्धि मादी कोठे समाचरेत् ॥ १६ ॥ मर्वतः शुद्धदेहस्य कुष्टघ्नों कारयेत् क्रियाम् । कुटोक्ताञ्च क्रियां कुऱ्या दम्लपित्तनमेव च ॥ उदीका क्रियां वापि कोठरोगे ममामतः ।। १७ ॥ निम्बम्य पत्राणि सदा तेन धात्रोविमियाण्यथवोपयुञ्जयात् । विस्फोटकन्ट्रकमिशीतपित्तमुदर्दकोठी च कफञ्च हन्यात् ॥ १८ ॥ कुष्टं हरिद्रासुरसापटोल निम्बाश्वगन्धासुरदारुशिग्रु। ससर्प तम्बुरुधान्यचव्यमिमानि चूर्णानि ममानि कुर्यात् ॥१८॥ तत्तक्रपिष्ट प्रथमं शरीरं तैलाक्तमुहर्तयुतं यतेत । ततोऽस्य कंडूपिटिका सगोपकुष्टानि गोवाय शमं व्रजन्ति ॥ २० ॥ लग्योदर्तने योगे योज्योराज्यादिको गणः ॥२१॥ • इति वनसेन उर्दशीतपित्तकोठनिदानचिकित्सा- धिकारः समाप्तः ॥ ५८ ॥ अघाम्नपित्तनिदानमाह । विरुवदुष्टाम्लविदाहिपित्तप्रकोपिपानात्रभुजी विदग्धम् । iphone rer ·६८० पित्त खहेतूपचित पुरा य त्तदम्लपित्त प्रदन्ति सन्त ॥ १ ॥ अविपाकलमो केश तिताम्लोहारगोरवै । हत्कण्ठदाहारचिभि चाम्लपित्त बदेदुध ॥२॥ टड्दाहमूर्छा भ्रममोहकारि प्रयात्यधो बा विविधप्रकारम् । हृल्लासकोठानलसादहर्पस्खेदाङ्गपीतत्वकर कदाचित् ॥ ३ ॥ बात हरित्यीतकनीलकृष्ण मारतरताभमतीव चाम्लम् । मासोदकाम त्वतिपिच्छिलाभ श्लेष्मानुजात विविध रसेन ॥ ४ ॥ भुक्ते विदग्धेऽप्यथवाप्य भुक्ते करोति तिताम्नवमि कदाचित् । उदारमेवविधमेव कण्ठहृत्कुक्षिदाह शिरोरुजञ्च ॥ ५ ॥ करचरणदाहमौणा महतीमरुची ज्वरञ्च कफपित्तम् । जनयतिकडूमण्डलपिडिकाशननिचितगात्ररोगचयम् ॥ ६ ॥ रोगोऽयमम्लपित्ताख्यो यत्नात् ससाध्यते नव । चिरोत्थितो भवेद्याप्य कृच्छ्रसाध्य सकस्यचित् ॥ ७॥ सानिल सानिलकफ सकफ तञ्चलक्षयेत् । दोपलिङ्गन मतिमान् भिपग्मोहकर हि तत् ॥ ८॥ कम्पप्रलापमूछा-चिमिचिमिगात्रावसाढशूलानि । तममो दर्शनबिनम हर्पणमोहाच बातयुते॥८॥ कफनिष्टीवनगौरवजडतारुचिशीतसादवमिलेपा' दहनवलसादकडूनिद्राचिङ्ग कफानुगवे ॥ १० ॥ उभयमिदमेव चिह्न मारुतकफसभवे भवत्यम्ले ॥ ११ ॥ तिक्ताम्लकटुकोडा रवमिहत्कण्ठदाहशत् । तमो मूरुिचिछदिरालस्थत शिरोरुजा ॥ प्रसेको मुखमाधुर्य श्लेमपित्तस्य लक्षणम् ॥ १२ ॥ . . --- ·अन्नपित्ताधिकार अथ चिकित्सामाह। अम्लपित्ते तु वमनं पटोलारिष्टवासकैः । कारयेन्मदनक्षौद्र सिन्धुयुक्तं ततो भिषक् ॥ १३ ॥ विरेचन विचूर्ण मधुधावीफलद्रवैः ॥ १४ ॥ सम्यग्वान्तविरितस्य सम्रिग्धस्यानुवासनम् । धास्थापन चिरोद्भूते देय दोपाग्न्यपेक्षया ॥ १५ ॥ तिनभूयिष्टमाहारं पानं बापि प्रयोजयेत्। यवगोधूमविकृती तीक्ष्णसस्कारवर्जिताः । यथाखं लाजशतन्वा सितामधुयुतान् पिवेत् ॥ १६ ॥ पूतीकरनशुङ्गानि तभृटानि रोगिणे । निवेद्य भोजने कार्य वमन कोणवारिणा ॥ १७॥ अलम मूर्छितं तस्य सुखं निीयते यतः । अरोचकस्य वैरस्य व्रणकण्ठोपलेयनात् ॥ १८॥ हाहाददैव बमनं प्रकुर्यायोगविन्नरः । धारयेत् कवलानिष्टान् पित्तहानतिरोचकान् । भ्रष्टान् कलायानथवा मसुरान् वा प्रकल्पयेत् ॥ १८॥ छग बमनैर्धीमाधोग रचनहरेत् ॥ २० ॥ बमने गोधने जाते यदि दोपो न शाम्यति । तदा वै शिशिरा लेपा अमृक्स्रावथ युक्तितः ॥ २१ ॥ कम्पप्रलापमूच्छांश दाहटणामपित्तिनः । वातप्रकोप टपणाच रक्षन् गोधनमाचरेत् ॥ २२ ॥ चिनकरण्डमूनानि यवाय सययासकाः । जलेन कथित गीतं कोष्टदाहरुजापहम् ॥ २३ ॥ प्रभयापिप्पनीद्राक्षा सिताधन्वयवासकम् ।

·६८२ वसेने मधुना कण्ठदाहन मम्लपित्तहरं परम् ॥ २४ . निस्तुपयवधात्री च त्रिगन्ध कथितं पिवत् । चौद्रयुक्त निहन्त्याशु छर्दि पित्ताम्बसम्भवाम् ॥ २५ ॥ छिद्रोद्भवा निम्बपटोलपत्रं फलत्रिकं सक्कथितं मुशीतम् । क्षौद्रान्वित पित्तमनेकरूपं सुदारुणं हन्ति तदम्बपित्तम् ॥२६॥ अमृतानागरसुस्त किरातसमभागसाधितं यत्तीयम् । दारुणं तदम्लपित्तं जयत्यवश्यन्त्रण सद्यः ॥ २७ ॥ पटोलशुण्ठीयवपिप्पलोना क्वाथं पिवेन्माक्षिकसंप्रयुक्तम् । तदम्लपित्त विनिहन्ति शूलमग्नेय हदि भुजयोलञ्च ॥ २८ ॥ वामामृतापर्पटक निम्बभूनिम्बमार्कवैः । त्रिफला कुलकः क्वाथः सक्षौद्रयाम्नपित्तहा ॥ २८॥ इति दशाङ्गकाथः। हिंगु च कनकफलानि चिश्चात्वची हतय पुटदग्धम् । शमयति तदम्लपित्त मनभुजी यथोत्तरं द्विगुणम् ॥ ३०॥ एलापटोलधनचन्दनधान्यधावी वांशीवरांगदलनागकणाभयाभिः । लेहः सिताज्यमधुभिः सितया च पिण्डी मम्यक् कता शुभदिनेग समन्त्रपूता ॥३१॥ इन्त्यम्नपित्तबमनाचिदाहमोह सालित्यमेहतिमिरमतगमदोषान् । भुल्का नरः सततमामलकीरसेन हदोऽप्यनेन सभवेत्तरुपोरिर सु॥ ३२॥ यवतरणपटोनानां कार्य क्षौद्रयुतं पियेत् । नामयेदखपित्तक्ष प्ररुचिच वमिन्सधा । ३.

·अम्नपित्ताधिकारः। ६८३ वासानिम्बपटोलत्रिफलासनयासयोजितो नयति । धककफमम्वपित्तं प्रयोजितो गुग्गुलुः क्रमशः ॥ ३४ ॥ इति बासादिगुग्गुलुः। विकटुकमुकण्टकारीपर्पटकारिष्टकुटजबीजानाम्। सौराष्ट्रिकापटोलवायन्तीदारुमूर्वाणाम् ॥ ३५ ॥ तितामृणालमलयज कलिङ्गकैलाकिराततितानाम् । सवचातिविपाकेयरदीप्यकमधुशिग्रुबीजानाम् ॥ २६ ॥ चूर्णं पटसृष्टमिदं पीत शिशिरण वारिणा प्रातः । लोढ़ चौद्रेण चाम्लपित्तं प्रायेणाधोगतं हन्ति ॥ ३७॥ अधोगतेऽम्नपित्ते तु पैत्तिकी ग्रहणीविधिम् । पाचनों दीपनीञ्चैव बीच्याबीच्यावचारयेत् ॥ ३८ ॥ ज्वलन्तमिवमात्मानं मन्यन्ते योऽम्लपित्तवान् । तस्य संशोधनं पथ्य न शान्तिः शोधन विना ।। ३८॥ अचिरोत्ये चिरोत्येव बमनं तत्र कारयेत् । सबाते सविबन्धेऽस्मिन् हिता कसहरोतकी ॥ ४० ॥ क्षीरं तथा गुड़चैव सर्पिलेहोऽथवा पुनः । अम्लपित्ते प्रयोताव्यः कफपित्तहरो बिधिः ॥ ४१ गुडकूष्माण्डक चैव तथा खण्डामलक्यपि । गुड़चीरकणा सिद्ध सर्पिरत्रापि योजयेत् ॥ ४२ ॥ रत्रपित्तेऽपि यत्रोक्तं यच्छूले चापि प्रतिके। सरसर्वं कारयेदीमान् अम्नपित्ते विशेषतः ॥ ४३ . पिप्पलीकाथकल्कानां तं सिद्ध मधुप्लुतम्। पिबेत्रातः सुसुस्थायो यन्तपित्तनित्तये ॥ ४४॥ प्रति पिप्पलीटतम् ।

·६८४ वझसेने । शतावरीमूलकल्क हतप्रस्थं पयः समम्।' पचेमृद्दग्निना सम्यक् क्षीर दत्वा चतुर्गुणम् ॥ ४५ ॥ नाशयेदम्लपित्तश्च वातपित्तोत्थितं ध्रुवम् । रलपित्तं रूपां मूछों खासं सन्तापमेव च ॥ ४६ इति शतावरीष्टतम् । तितर्क पट्पल सर्पिः पञ्चतिक्तमथापि वा। गुम्ग लुतितार्क वापि धम्नपित्ते प्रयोजयेत् ॥ ४७ . । धावीशतावरीचौटू तुल्य शर्करया समम्। लिहेदत्तनुपानेन पयसाथ तेन च ॥४८॥ भम्नपित्त निहन्त्याश बलिपलितनाशनम् । चक्षुष्यमायुष्यतम चतःसमसुदाद्वतम् ॥ ४८॥ इति चतःसमंचूर्णम्। विकटुविफलासुस्त विड़ा चित्रकं तथा। एषां संचूर्णितानान्तु प्रत्येकन्तु फलं भवेत् ॥ ५० ॥ कर्पदयं गन्धकस्य तदधं पारदस्य च । विडालपदमावन्तु लिध्यात्तम्मधुसर्पिपा ॥ ५९॥ पीतोदकं चानुपिवेत् क्रमाहव्यं पयस्तथा। अपित्तमग्निमान्य परिणामरज तथा ५२ कामतां पांडुरोगक्ष इन्यादेतद्रसामृतम् । इति रसामृत चूर्णम् । कुडवं नारिकैरम्य जले मदग्निना पचेत् । नारिकरलनाभावे गये पयमि सस्पिपेत् ॥ ५३॥ १ ययोऽत्र शतावरीमूल रस: चीरस्योगत्वाम् ।

·अन्नपित्ताधिकारः। ६८५ . धान्चकं पिप्पलोमुस्तं चातुर्जात विचूर्णितम् । प्रत्येक टहमावन्तु शोते तस्मिन्विनिःक्षिपेत् ॥ ५४॥ पलमावस्तदौऽपि भचितः प्रत्यहं नरैः । मारिकेरकखण्डोऽयं पुस्त्वनिद्रा बलप्रदः ॥ ५५॥ पम्वपित्तं रक्तपित्तं शूलच परिणामजम् । क्षयं पयतिषिप्रं शुष्क दावानलो यथा ॥ ५६ ॥ इति नारिकरखण्डः। प्रस्वन्तु नारिकेरस्य सूक्ष्म पदिपेपितम् । निष्कुलीकृतकूपाएर खण्डानामईमादकम् ॥ ५० ॥ तहयं भर्जयेहव्ये टते तु कुड़वोम्मिते । ततस्तत्र क्षिपेच्छुई गोदुग्धं चाढ़कोन्मितम् ॥ ५८ ॥ तवे व निक्षिपेशव्यां सिता प्रस्थहयोन्मिताम् । पचेत्सर्वाणि चैकत्र मृदुना बहिना भिषक् ॥ १८ सुपक्के शीतले तव चूर्णीकृत्यविनिचित् । सूतमेला धान्यक धावो पर्पट जलद बलम् ।।.. उशीरं चन्दन द्राक्षां शृङ्गार्ट च कमेरुकम् । त्वक पत्रकसुकर्पूरं कर्पयुग्म पृथक पृयक ॥ ११ ॥ सर्व संमिययेद्रक्षे गाजने मृनावे नवे। पलमानमिदं प्रात भक्षयेद्दा ययानन्दम् ॥ ६२ एतन्निपेवितं हन्ति रोगानेताब मंगवः। अम्नपित्तं न्वर पित्तं पित्तमगेवकम् ॥ ६ बातरत पां दाई पांडुग्रेग च कामनाम् । घयं क्षपमति दिन गृश्य परिणामनम् नारिकेरस्य खण्डोऽय मविया भापितः पुनः a ·वनसेने बर्षदोहणो वृप्यः पुंस्त्वनिद्रा बलप्रदः । ६५ ॥ इति वृहन्नारिकरखण्डः । नारिकैरफलप्रस्थं पिष्टं वृतविभर्जितम् । प्रस्थं प्रस्थं समादाय शुण्ठ्याशूर्णस्य तद् युतम् ॥ ६६ ॥ दिपावं नारिकेराम्बु तत्समं क्षोरमेव च । धात्राय खरसप्रस्थं खंडस्यापि तुलां न्यशेत् ॥ ६७ ॥ एकीकृत्य पचेत्सर्वं शनैर्मुइग्निना भिषक् । सिद्धशीते प्रदातव्यं चूर्णं तत्र सकंडितम् ॥ ८ ॥ विकटुः सचतुर्जातः प्रत्येकं तु पलोन्मितम् । धात्रीजीरकयुग्मञ्च धान्यकं ग्रन्थिपर्णकम् ॥१८॥ तुगापयोदचूर्णानि त्रिकर्षञ्च पृथक् पृथक् । मधुनः पलानि चत्वारि निग्धे भाण्डे निधापयेत् ॥ ७० ॥ कर्पप्रमाणं कर्त्तव्यं रसं यूपं पिवेदनु । अम्लपित्तं निहन्त्याशु शूलं चैव सुदुस्तरम् ॥ ७१ ॥ परिणामभवं शूल पृष्टशूलच नाशयेत् । अन्नोपरि भवं शूल इच्छुल च सुदुस्तरम् ॥ ७२ ॥ सर्वशूलहर थेष्ट बायोगे यथागिरिः। कण्ठदाहे च दृहाई छर्दैि टपणां सुदारुणम् ॥ ७३॥ काम पञ्चविध वैव रतापित्तं सुदारुणम् । पीनसश्च प्रतिघ्यायं यक्ष्माषं विनिहन्ति च ॥४॥ पर वाजीकर येष्ट बलपुष्टिधिवईवम् । अग्निमन्दीपनकरं रमायनमिदं शुभम् ॥ ७५ : मूत्ररोगेषु मर्वपु वातरोगेषु गम्यते। गुदनानि च मर्वाणि तांस्तान् रोगाविहन्ति च रोगानीकविनाशाय लोकानुपइहेतुना।

·अन्तपित्ताधिकारः। , अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्टममृताख्य रसायनम् ॥ ७ ॥ इति नारिकेरामृतम्। विकटुत्रिफलासुस्त बीज चैव विडङ्गनम् । एलापत्रं च सर्वाणि समभागानि कारयेत् ॥ ७८ ॥ यावत्येतानि सर्वाणि लवङ्गं तत्सम भवेत् । सर्वचूर्णाद द्विगुणितं त्रिचूर्ण कारयेत् ॥ ७८ ॥ यावन्त्येतानि सर्वाणि तावती शर्करा भवेत् । सर्वमेकीकृतं पात्रे निग्ध चैव निधापयेत् ॥८० ॥ भोजनादौ ततो भक्षे न्मापाष्टकमिदं शुभम् । शीततोयानुपानञ्च नारिकरोदक' तथा ॥ ८१ ॥ ततो यथेष्टमाहारं कुर्यात् क्षीरोदनञ्च वै। अम्लपित्त' हरत्याशु शूलदुर्नामनाशनम् ॥ ८२ ॥ प्रमेहं विंशतिञ्चैव मूत्राघातं तथाश्मरीम् । अविपत्यकर चूर्ण मगस्तिमुनिभापितम् ॥ ८३ ॥ इत्यविपत्यकर चूर्णम्। पिप्पल्याः कुड़वं चूर्णं तस्य कुड़वं इयम् । पलं पोड़शक खण्डाच्छतावयाः पलाष्टकम् ॥ ८५ ॥ शिवायाः स्वरस्यापि पलं षोड़शकं मतम् । क्षीरप्रस्थहये साध्ये लेहीभूतेऽत्र निक्षिपेत् ॥८६॥ . विजातकाभयाजाजी धान्यमुस्तशिवातुगाः । एतेषां कार्षिकं चूर्ण कई कृष्णजीरकम् ॥ ८७ ॥ नागरं नाग जाती फल' समरिचं हिमम् । दत्वा पन्नवयं क्षौद्र म्रिग्धभाण्डे विनिःक्षिपेत् ॥ ८॥ प्रातर्यथाबल लिया दम्ननित्तप्रशान्तये।

·वसेने नासारोचकच्छर्दिपिपासादाइनाशनम् ॥ ८ ॥ इति पिप्पल्याचवलेहः। पाण्डकरसो ग्राह्यः पलानां शतमात्रकम् । रसतुत्य गवां क्षीरं धात्रीचूर्णं पलाष्टकम् ॥ १० ॥ लघुग्निना पचेताव द्यावद्भवति पिण्डितम् । धानोतुल्यासितायोज्या पलाई लेहयेदनु ॥२१ खडकूणांडक ख्यात मम्लपित्त नियति। इति खण्डकूष्माण्डकम् । द्राक्षामृताशकपटोलपत्रैः सोधीरधात्रीधनचन्दनथ । पायन्तिका पद्मकिरातधान्यैः कल्कः पचेत्सर्पिरुपेतमभिः ॥२२॥ युञ्जीतमानां सहभोजनेन सर्व पानेऽपि भिपग्विदध्यात्। बलामपित्त यहणी प्रसादां कासाग्निसाद व्वरमपित्तम् सर्व निहन्याद एतमेतदान सम्यक् प्रयुक्तं धमृतोपमञ्च ८३ इति द्राचा इतम्। द्राक्षापप्ये समे सत्वा तयोस्तुल्यां मितां क्षिपेत् । मकुव्यापयमित पिण्डिको कारयेद्विपक् ॥ ८४ सां खादेदम्नपित्ताों कण्ठदहनापहाम् । एइम भ्रममन्दाग्नि नागिनीं चामयातहाम ॥२५ ·विसाधिकारः ट अथ विसर्पनिदानमाह। लवणाम्बकटूष्णादि संसेवाहोपकोपतः । विसर्पः सप्तधा जेयः सर्वतः परिसर्पणात् ॥ १॥ पृथक् त्रयस्त्रिभिथैको विसर्पाहन्दजास्त्रयः । वातिकः पैत्तिकथैव कफजः सान्निपातिकः॥ चत्वार एते वीस वक्ष्यन्ते इन्दजास्त्रयः ॥ २॥ आग्नेयो बातपित्ताभ्यां ग्रन्थयाख्यः कफवातजः । यस्तु कर्दमको घोरः सपित्तकफसम्भवः ॥ ३ ॥ रक्त लसीकात्वमासं दूष्य दोषास्त्रयो मलाः । विसर्पाणां समुत्पत्ती बिज्ञेयाः सप्तधातवः ॥ ४ ॥ तब बातात्सवीसो बातज्वरसमव्यथः ॥ शोफस्फुरणनिस्तोद मेदायासार्त्ति हर्षवान् ॥ ५ ॥ पित्ताद्रूतगतिः पित्तज्वरलिगोऽतिलोहितः । कफात् कंड्युतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ ६ सत्रिपातसमुत्थय सर्वरूपसमन्वितः ॥ ७ ॥ वातपित्तज्वरछर्दि मूर्छातिसारवटभ्रमैः । अस्थिभेदाग्निसदन तमकारोचकैयुतः ॥ ८॥ करोति सर्वदेहञ्च दीप्तानारावकीर्णवत्। यं यं देश विसर्पच विसर्पति भवेत्तु स: ॥ शान्ताद्धारासितोऽनीलो रत्तो वाऽऽखऽपचीयते । पग्निदग्ध इव स्पोटः शीघ्र गत्वा द्रुतं स च ॥१०॥ मर्मानुसारीवीसर्पः स्यात्ततोऽतिबलस्ततः । व्यथेतांग हरेसंज्ञां निद्राञ्च खासमीरयेत् ॥ ११ ॥ हिमाञ्च स गतोऽवस्था मीहशीं लभते नरः ।

·१८८
वनसेने
इलासारोचकच्छर्दिपिपासादाहनाशनम् ॥ ८ ॥
इति पिप्पल्याचवलेहः।
कृपाण्डकरसो ग्राह्यः पलानां शतमात्रकम् ।
रसतुल्य गवां चोरं धात्रीचूर्ण पलाष्टकम् ॥२०॥
लग्निना पचेत्ताव द्यावद्भवति पिण्डितम् ।
धात्रीतुल्यासितायोज्या पलाई लेहयेदनु ॥ ८१
खडकूभाडकं स्यात मम्लपित्त नियच्छति ।
इति खण्डकूष्माण्डकम् ।
द्राक्षामताशकपटोलपत्रैः सोशीरधात्रीधनचन्दनय ।
पायन्तिका पद्मकिरातधान्यैः कल्कः पचेत्सर्पिरुपेतमेभिः ॥१२॥
युनीतमावां सहभोजनेन सर्व पानेऽपि भिपग्विदध्यात्।
बलासयित्त यहणी प्रहां कासाग्निसाद ज्वरमम्बपित्तम्
सर्व निहन्याद एतमेतदाशु सम्यक् प्रयुक्तं धमतोपमञ्च ॥३॥
इति द्वाचावं कृतम् ।
द्राक्षापथ्ये समे छत्वा तयोस्तुल्यां मितां क्षिपेत् ।
संकुव्यावहयमित पिण्डिका कारये शिपक् ॥ ८४,
तां खादेदम्नपित्ताततॊ हत्कण्ठदहनापहाम् ।
टमूनिममन्दाग्नि नाशिनीं चामवातहाम् ॥ ४५ ॥
इति द्राक्षादिगुटिका।
इति वनसेनेऽम्नपित्तनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ५ ॥

·विसर्याधिकारः। २४ . अथ विसर्पनिदानमाह। लवणाम्बकटूष्णादि संसेवाहोपकोपतः । विसर्पः सप्तधा जेयः सर्वतः परिसर्पणात् ॥ १ ॥ पृथक् यस्त्रिभित्रैको विसर्पाहन्दजास्त्रयः । पातिकः पैत्तिकश्चैव कफजः सान्निपातिकः ॥ चत्वार एते वीसा बच्यन्ते इन्दजास्त्रयः ।। २॥ आग्नेयो बातपित्ताभ्यां ग्रन्ययाख्यः कफवातजः । यस्तु कर्दमको घोरः सपित्तकफसम्भवः ॥ ३ ॥ रतां लसीकात्वनासं दूष्य दोपास्त्रयो मलाः । विसर्पाणां समुत्पत्ती बिज्ञेयाः सप्तधातवः ॥ ४ ॥ तत्र बातात्सवीसो बातज्वरसमव्यथः ॥ शोफस्फुरणनिस्तोद मेदायासार्त्ति हर्षवान् ॥ ५ ॥ पित्ताद्रूतगतिः पित्तज्वरलिङ्गोऽतिलोहितः । कफात् कंडूयुतः स्निग्धः कफज्वरसमानरुक् ॥ ६॥ सन्निपातसमुत्यश्च सर्वरूपसमन्वितः ॥ ७ ॥ वातपित्तज्वरछर्दि मूर्छातिसारटझमः । अस्थिभेदाग्निसदन तमकारोचकैर्युतः ॥८॥ करोति सर्वदेहञ्च दोबाङ्गारावकीर्णवत् । यं यं देश विसर्पय विसर्पति भवेत्तु स: nen शान्ताङ्गारासितोऽनीलो रतो वाऽऽश्वापचीयते । अग्निदग्ध व स्पोटः शीघ्र गत्वा द्रुतं स च ॥१०॥ मर्मानुसारीवीसर्पः स्यात्ततोऽतिबलस्ततः । व्यर्थतांग हरेसंज्ञां निद्राञ्च खासमीरयेत् ॥ ११ ॥ हिमाञ्च स गतोऽवस्था मीदृशीं लभते नरः ।

·वसेन
कधिच्छारतिग्रस्तो भूमिशय्याशनादिषु ॥ १२ ॥
चेष्टमानस्ततः लिष्टो मनोदेहसमुद्भवः ।
दुप्पबोधोऽश्न ते निद्रां सोऽग्निविसर्प उच्यते ॥ १३ ॥
कफेन रुद्धः पवनो भित्ला तं बहुधा कफम् ।
रतां वा हद्धरक्तस्य त्वक्छिरामायुमांसगम् ॥ १४ ॥
दूपयित्वा तु दीर्घाणु वृत्तस्थूलखरात्मनाम् ।
ग्रन्थीनां कुरुते माला रतानां तीब्ररुक् ज्वरम् ॥ १५ ॥
खासकासातिसारास्य शोपहियावमिभमैः ।
मोहवैवर्ण्यमूर्छा भाग्निसदनैर्युतः ॥
इत्यय ग्रन्यिवीसर्पः कफमारुतकोपजः ॥ १६ ॥
कफपित्ताज्वरस्तम्भो निद्रानन्द्रा शिरोरुजा।
अगावसादविक्षेप प्रलापारोचकन्धमाः ॥ १७॥
मूर्छाग्निहानि दोस्यां पिपासेन्द्रियगौरवम् ।
आमोपवेशनं लेपः स्रोतसां सविसर्पति ॥ १८॥
प्रायेणामाशय ग्रपन्ने कदेशं न चातिरुक् ।
पिडकैरवकीर्णोऽति पोतलोहितपांडुरैः ॥ १८ ॥
खिग्धो सितो मेचकामो मलिनः शोफवान् गुरुः ।
गम्भीरपाकः प्रायोमास्पृष्टः लिन्नीवदीयते ॥ २० ॥
पसवच्छीर्णमासय स्पष्टनायुशिरागण: 1
शवगन्धय वीसर्पः कर्दमास्यमुशन्ति तम् ॥२१॥
मायहेतोः क्षतात् क्रुद्धः सरत पित्तमीरयन्।
योसर्प मारतः कुर्यात् कुलिथमदृषितम् ।
मोटः शोयबरजा दाहाई ग्यावशोगितम् ॥ २२ ॥
जरातिमारी यमयुम्वनांमदरण कम. ।
परोचकाविपाकी च विमणिमुपदवाः ॥ २३ ॥

·विसर्याधिकारः।
६४१
सिध्यन्ति वातकफपित्तरूताविसर्पाः
सर्वात्मकः तरुतश्च न सिदिमेति ।
पित्तात्मकोऽजनवपुष भवेदसाध्यः
प्रायेण मर्मस भवन्ति हि सर्व एव ॥ २४ ॥
तथाच ग्रन्यान्तरात्।
बटखासमांससंकोच दाहहिक्कामदज्वराः ।
विसर्पा मर्मसंरोधा स्तेपा प्रोक्ता झुपद्रवाः । २५ ॥
--
अथ चिकित्सामाह ।
सर्वेष्वेव विसर्पषु कुयालङ्घनरूक्षणम् ।
विरेकवमनालेप सेचनाऽमृग्विमोक्षणैः ।
उपाचरेद्यथादोपं विसनिविदाहिभिः ॥ २६ ॥
पटोलपिचुमन्दाभ्यां पिप्पल्या मदनेन वा।
विस वमनं शस्तं तथा चेन्द्रयवैः सह ॥ २७ ॥
विफलारससंयुक्त सर्पिस्त्रिहत्तया सह ।
प्रयोक्तव्यं विरेकार्थ वीसर्पचरशान्तये ॥ २८॥
रासानीलोत्पलं दारु चन्दनं मधुकं बला।
तक्षीरयुतो लेपो वातवीसर्पनाशनः ॥ २८ ॥
शकद्रस पयो मूवं पञ्चमूलं च तत्समम् ।
एतत्सुखोणक कार्य विसऽनिलसम्भवे ॥ ३० ॥
टणवयं विधातव्यं पञ्चमूल चतुष्टयम् ।
प्रदेहसेको सर्पिभिः विसर्प वातसम्भवे ॥ ३१॥
कुष्टं शताबा सुरदारुमुस्तावाराहिकुस्तुम्बुरुष्णगन्धाः ।
वातेऽविशार्तगलाच योज्या: सेके प्रलेपेषु तथा तेषु ॥ ३२ ॥

·६८२ घनसेने द्राक्षारम्बधकाश्मय विफलैरण्डपीलुभिः । बिद्धरीतकोभिच विसर्पे शोधन हितम् ॥ ३३ ॥ न्यग्रोधोदुम्बराखस्य प्रचवेतमपीलुभिः । चन्दनवयमञ्जिष्टा पद्मकोशीरगैरिकैः ॥ ३४ ॥ शतधौततोन्मिथै लेंपो रक्तप्रसादनः । दाहपाकरुजास्राव शोथनिर्वापणः परः ॥ ३५ ॥ शिरीषयष्टी नतचन्दनला मांसोहरिट्रायकुष्टवालेः । लेपो दशाङ्गः सप्तः प्रयोज्यो विसर्पकुष्टज्वरशोथहारी ॥३॥ इति दशाङ्गलेपः। प्रपौण्डरीक मजिष्टा पद्मकोशीरचन्दनः । सयटीन्दीवरैः पैत्ते क्षीरपिष्टैः प्रलेपनम् ॥ ३० ॥ कशेरुशृङ्गाटकपद्मगुन्द्रा सशैवलाः सोत्पलकर्दमाय । वस्त्रान्तरा: पित्तकृते विसर्प लेपो विधेयः सरतः सुशीतः ॥३८॥ मृणालचन्दनं लोध्रमुशोरं कमलोत्पलम् । पारिवा शल्लकीपथ्या प्रदेहाः पित्तमुराः ॥ ३८॥ प्रदेहाः परिपेकाय शस्यन्ते पञ्चबल्कलैः। पद्मकोशीरमधुक चन्दनैर्षा प्रशस्यते ॥ ४० ॥ न्यग्रोधपादागुन्द्रा च कदलीगर्भ एव च । विपग्रन्थिकलेपः स्यातधीतएतमुतः ॥४१॥ मांसीसर्जरस रोध मधुकं सह रेणुभिः । हरेणवो मसूराय मुहायेव मशालयः॥ पृयक लेपाः विसर्पलाः सर्वे या सर्पिपा सह ॥ ४२ ॥ भिके बमनं पूर्व रेचनं च कफापहम् ॥ ४३॥ मदन मधुक निम्ब यसकस्य फलानि च । घमन विधातव्यं विस कफसम्भवे ॥४४॥ d .

·- विसाधिकारः। ६८३ गायत्रीसप्तपर्णाव्द वासारग्वधदामभिः । कुटनटेर्भवेल्लेपो विसर्प श्लेषसम्भवे ॥ ४५ ॥ अजाश्वगन्धा सरलाथ कालसैकेशिवा चाप्यथवाजपृङ्गी। गोमूत्रपिष्टै विहितः प्रदेहो हन्यादिमर्प कफजे सुशीघ्रम् ॥४६॥ त्रिफलापद्मकोशोर समझाकरवोरकम् । नलमूलमनन्ता च लेपः सेमविसर्पहा ॥ ४७# काकजडाशिरीषस्य पुष्य श्लेष्मातकवचम् । कृतमालकपत्राणि चाश्वगन्धा प्रियङ्गवः ।। प्रदेहः कफबोस कटूपणः सुप्रयोजितः ॥ ४८ ॥ आरग्वधस्य पत्राणि त्वचः श्लेष्मातकोद्भवाः । शिरीषपुष्पसहिता हिता लेपावचूर्णनः ॥ ४८ ॥ मुस्तारिष्टपटोलानां काथः सर्वविसर्पनुत् । धात्रीपटोलमुहाना मथवा एतसयुतः ॥ ५० ॥ अमृतघनपटोल निम्बकल्करुपेतम् । त्रिफलखदिरसारं व्याधिघातथ तुल्यम् । कथितमिदमशेपं गुग्गुलोः पादयुक्तम् । हरति विपविसर्पान् कुष्टसहातमाशु ॥ ५१ ॥ भूनिम्बबामाकटुकापटोलं फलनिक चन्दननिम्बसिदः । विसर्पदाहज्वरशोपकडूविस्फोटप्णावमिनुल्कपायः ॥ ५२ ॥ पटोल पिचुमन्दच दार्वी काटुकरोहिणीम् । यश्या बायमरणाच ददावोसर्पशान्तये ५३॥ वायन्तोनिम्बदारु कुण्डलीधात्रीपटोलकटुकाभिः । काथो हन्ति विसर्पान्मकरन्दयुतो हहदारान् ॥ ५४॥ त्रिदोषजरं क्रियां कुया दिस इन्दसम्भवे । सकफे रक्तपित्ते च त्रिफलां योजयेत् पुरैः । ५५ ॥

·वङ्गमेने दुरालभां पर्यटक पटोल कटुकां तथा। कोणं गुग्गुलुमंमियं पिवेदा खदिराष्टकम् ॥ ५६ ॥ वातपित्तप्रशमन मग्निवोसर्परोहणम् । कफपित्तप्रशमनं प्रायः कर्दममंजक ॥ ५७॥ वातपित्तहरं कम्म ग्रन्थिवीसर्पिणे हितः । मसूरिस्फोटकुष्टनी क्रियायोज्या विसर्पिणाम् ॥ ५८ ॥ कुष्टामयस्फोटमसुरिकोक्त चिकित्मयाम्याशु हरहिसान् । मवांस्तु पक्कान् परिशोध्यधीमान् व्रणक्रमेणोपचरेद्यथोक्तम् ॥१८॥ यच मर्पिमहातितं पित्तकुष्टनिवर्हणम् । निर्दिष्ट तदपि प्रानो दद्यादीमर्पशान्तये ॥६॥ हपखदिग्पटोलनिम्बपत्र वगमतमुशिवाकपायकस्कः । तभिनवमेतदाश पक्कं जयति खनु विसर्पकुष्टगुल्मान् ॥११॥ इति वृपा तम्। हे हरिद स्थिरा मूवी गारिवाचन्दनदयम् । मधुक मधुपर्यो च पद्मकं पद्मकेमरम् ॥ ६२ ॥ उगीरमुत्पल मेदा विफलापञ्चवल्कलम् । कल्फरतममैरेभि भृतपस्यं विपाचयेत् ॥६३ ॥ विषयीम विस्फोट कोटलूतानणापहम् । गौरवाद्यमिति प्यात सर्पिः येष्टमनुत्तमम् ॥ ६४ गौरवाच एतम् । कुष्टेप यानि मी पिणे विविधेषु च । विमषु प्रयोज्यानि मकानेपनभोजन... फरनभातच्छद नागलोकधर्कदुग्धाननमहराजः ।

·विस्फोटाधिकारः। तेल निशामूत्रविपैर्विपक्कं विसर्पविस्फोटविचर्चिकानम् ॥६६॥ इति करनतेलम्। इति वनसेने विसर्पनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ५१ ॥ -0- . अथ विस्फोटनिदानमाह । कटुवतीक्ष्याणबिदाहिरुचक्षारैरजीर्णाध्यशनातपैय । तथतुदोपण विपर्ययेण कुप्यन्ति दोषा: पवनादयस्तु ॥ १ ॥ त्वचमाथित्यते रतं मांसास्थीनि प्रदूष्य च । घोरान् कुर्वन्ति विस्फोटान् सर्वान् ज्वरपुरःसरान् ॥ २ ॥ अग्निदाधनिभास्फोटाः सवरा रक्तपित्तजाः । क्वचित् सर्वत्र वा देहे विस्फोटक इति स्मृतः ॥ ३ ॥ शिरोरुक् शूलभूयिष्ट ज्वरस्तृट् पर्वभेदनम् । ससवर्णता चेति वातविस्फोटलक्षणम् ॥ ४ ॥ ज्वरदाहरुजासाव पाकटष्णाभिरन्वितम् । पोतलोहितवर्णञ्च पित्तविस्फोटलक्षणम् ॥ ५ ॥ छरोचकजाधानि फंडूकाठिन्य पांडुता। अवेदनथिरात्पाकी सविस्फोटः कफात्मकः । ६. कडूदाहोऽरुचिः छर्दि रतैस्तु कफपैत्तिकः । वातपित्तात्मको यस्तु कुरुते तीब्रवेदनाम् ॥ कंडूस्तमित्यगुरुमि र्जानीयात् कफवातिकम् ॥ ७ ॥ मध्ये निम्नीन्नतोऽन्ते च काठिनोऽल्पप्रपाकवान् । दाइरागटपामोह छर्दिमूर्छारजो ज्वरः ।

·वसेने प्रलापो वेपथु स्तन्द्रा सोऽसाध्यः स्याचिदोपजः ॥८॥ रतारतममुत्थाना गुञ्जाफलनिभास्तथा । वेदितव्याम्तु रक्तेन पैत्तिकेन च हेतुना ॥ न से सिद्ध समायान्ति सर्वेर्गेगवरैरपि ॥८॥ एकदोपोत्थितः साध्यः कच्छ्रसाध्यो दिदोषजः । सर्वरूपान्वितो घोर स्त्वसाध्यो भूर्युपद्रवः ॥ १० ॥ हिकावासोऽरुचिस्तृणा चाङ्गमर्दो हदिव्यथा । विसर्पवरहलासा विस्फोटानामुपद्रवाः ॥ ११ ॥ --- अघ चिकित्सामाह । सवादी लग्नं काय बमन पथ्यभोजनम् । यथायुप्तां बलं बोध्य युक्तमुक्तं विरेचनम् ॥ १२ ॥ पटोलेन्द्रयवारिष्ट वचामदनमाधितम् । बमन तत्प्रदातव्यं विस्फोटे कफपैत्तिके ॥१३॥ सुधिते लहिते बाम्ते जीर्णशालिययादिभिः । मुहाढकोमसूराणां रसैयां विश्वमयुतैः ॥ १४॥ सुमिपणकयुवापतहनीयककेतकः । कुलकामीरकैरेभिः सपर्पटम कर्कोटकारयेने र कुसुमैनिमविल्यः । सिलद्रव्यममायुना भोजनं संप्रयोजयेत् ॥ १५ विपञ्चमून रामा च दाभ्यंगीर दुरालभाम् । प्रसाधान्यकं मुम्न यहासम्मुभयान १० द्राधाकारमयपरि पटोमारिष्टयाम । कटु कालाजदुरम्पर्ग: मितायु तु पेत्तिकै ॥१८॥ नकः ॥ १५॥ .

·विस्फोटाधिकारः। .. . भूनिम्बनिम्बवासा च त्रिफलेन्द्रयवासकैः । पिचुमन्दं पटोलञ्च सनौ, कफजे हितम् ॥ १८ ॥ किराततितकारिष्ट यध्याद्वाम्बुदवासकम् । पटोलपर्पटोशीरत्रिफलाकौरजान्वितम् । द्वादशाङ्गं तथैवैतत्सर्वविस्फोटनाशनम् ॥ २०॥ पटोलामृतभूनिम्ब बासकारिष्टपर्पटैः । खदिराष्टयुतैः काथो विस्फोटज्वरशान्तये ॥ २१ ॥ कुण्डलीपिचुमन्दांबु खदिरेन्द्रयवाम्बुना। विस्फोटं नाशयत्याशु वायुर्जलधरानिव ॥ २२ ॥ अमृतवृषपटोल मुस्तक सप्तपर्ण खदिरममितवेवं निम्बपत्र हरिद्र। विविधविपविसपं कुष्टविस्फोटकण्डू- रपनयति मसूरी शीतपित्तं ज्वरञ्च ॥ २३ ॥ पटोलत्रिफलारिष्ट गुडूचीमुस्तचन्दनः। समूर्वारोहिणीपाठा रजनी सदुरालभा ॥ २४ ॥ कपाय योजयेदेतत् पित्तश्लेमज्वरापहम् । कण्डू त्वग्दोपविस्फोट विपवीसर्पनाशनम् ॥ २५ ॥ शिरीपयटी नतचन्दनैलामांसी हरिद्राहयकुष्टबालैः । लेपोदशाङ्गः सप्टतः प्रयोज्यो विसर्पविस्फोटककण्ट हारी ॥२६॥ इति दशाङ्गलेपः। चन्दनं नागपुष्यच्च तंडुलीयकशारिवा। शिरीषवल्कलं पत्र लेपः स्याहाहनाशनः ॥ २० ॥ विस्फोटव्याधिनाशाय तंडुलावुप्रपेपितः । बोजैः कुटजाहक्षस्य लेपः कार्यो विजानताः ॥ २८ ॥ उत्पल चन्दनं लोध्र मुशीर शारिवाइयम्। ५८

·६८८
वसेने
जलेन पिष्ट्वा लिम्पेत स्फोटदाहार्त्तिनाशनम् ॥ २८ ॥
शिरीषोशीरनामा हिस्राभिलेपनाद द्रूतम् ।
विसर्पविषविस्फोटा: प्रशाम्यन्ति न सशयः ॥ ३० ॥
शिरीपचन्दनानदा तित्तडीबल्कपूरकः ।
प्रलेप सतः कार्यों विस्फोटलेमनाशनः ॥ ३१ ॥
शिरीषोदुम्बरी जम्बु सेकालेपनयोहिताः।
लेमातकत्वचो वापि प्रलेपाश्चोतने हिताः ॥ ३२ ॥
शिरीपपूगमञ्जिष्टा चव्यामलकयष्टिकाः ।
सनातिपल्लवक्षौद्रा विस्फोटे कवल ग्रहाः ॥ ३३ ॥
पद्मक मधुर्क लोभ्रं नागपुप्पञ्च केशरम् ।
हे हरिने विडङ्गानि सूक्ष्मला तगर तथा ॥ ३४ ॥
कुष्ट लाक्षापत्रकञ्च सिन्धूयं तस्यमेव च ।
तोयेनालोड तत्सर्व तमस्थ विषाचयेत् ॥ ३५ ॥
याच रोगाबिहन्येतत् ताविबोधमहामुने।
सर्पकीटादिदष्टेषु लूता मूत्रकृतेषु च ॥ ३६ ॥
विविधेषु च स्फोटेषु तथा कुष्टविमर्पिषु ।
नाडोपु गण्डमालासु मभिन्नासु विशेषतः ॥ ६ ॥
अगस्तिविहित धन्यं पद्मक तु महायुतम् ॥ ३८॥
इति पद्मक वृतम्।
पटोलमतच्छदनिम्बबासा फलविकच्छिवाहाविपकम् ।
तत्पञ्चतित तमाशु हन्तिविदोपविस्फोटविसर्पकण्डूः ॥ ३८ ॥
इति पञ्चतिक्त सृतम्।
कम्पिलक विड्रानि वरसक विफलां वलाम्।।
पटोन पिचुमन्दच लो मुमामियगुकम् ॥ ४॥

·विस्फोटाधिकारः।
६८९
धातकीखदिरं सर्जमेला चागुरुचन्दनम् ।
पिष्ट्वा तैलं भवेत्साध्य तत्तलं व्रणरोपणम् ॥ ४१ ॥
इति कम्पिल्लकायं तैलम्।
पीत्वा वृतं महातिता कौशिकेन च साधितम् ।
कदाचिद्रतामोक्षय ज्ञात्वा दोषं प्रयोजयेत् ॥ ४२ ॥
दूति बङ्गासने विस्फोटनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ६ ॥
अघ स्नायुनिदानमाह ।
शाखास कुपितो दोषः शोथं कृत्वा विसर्पवत् ।
मित्वैव ते क्षते तव सोमामांसं विशोप्य च ॥१॥
कुयात्तन्तुनिभं सुन हत्तं सितद्युतिं बहिः ।
शनैः शनैः क्षतादेति छेदात्तकोपमावत् ॥ २ ॥
तत्मात्ताच्छोधशान्तिः स्यात्पुनः स्थानान्तरे भवेत् ।
सम्रायुकः परिख्यातः क्रियोक्ताव विसर्पवत् ॥ ३ ॥
बाहोर्यदि प्रमादेन बुट्यते जड़योरपि ।
सोचं खञ्जतां चापि छिन्नो नूनं करोत्यसो ॥ ४ ॥
अथ चिकित्सामाह।
हस्सेदप्रलेपादि कमकुर्य्याद्ययेमितम् ।
रामठं शीततोयेन पीतं तन्तुकरोगनुत् ॥ ५ ॥

·वनसेने मनिष्टयष्टीमधुकं पयस्या प्रपौण्डरीक सह पद्मकेन । सौगन्धिकं चेति सुखं प्रलेपः शस्तो विसर्प त्वथ तन्तुरोगे ॥६॥ इति मञ्जिष्टादिलेपः । खेदात् मायुकमत्युग्रं भेकः काश्निकसाधितः । तहहम्बूलनं वीज पिष्टं हन्ति प्रलेपनात् ॥ ७ ॥ गव्यं मर्पिस्व्यहं पीत्वा निर्गण्डिस्वरसं चाहम् । पिवेत् सायुकमत्युग्रं हन्त्यवश्यं न संशयः ॥८॥ मूलं सुखव्या हिमवारिपिष्ट' पानादिकं तन्तुकरोगमुग्रम् । शान्तिं नयेत्सवणमाशु पुंसां गन्धर्वगन्धेन तेन पीतम् ॥ ८ ॥ अतिविपमुस्तकमार्गी विखीपधपिप्पलीविभीतकीनाम् । चूर्णमिदं तन्तुन सामुणन वारिणा पीतम् ॥ १० ॥ शिमूलदलैः पिष्टः कांचिकेन ससैन्धवैः । लेपनं मायुकव्याधः शमन परमुच्यते ॥ ११ ॥ इति वड्गसेने स्नायुकरोगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६१ ॥ ' अथ मसूरिकानिदानमाह । कटुम्नलवणधार विरुडाध्यशनाशनः । दुष्टनिप्पावशाकावे: प्रदुष्टपवनोटकैः ॥ १ ऋग्रहे क्षणाचापि देहे दोपाः समुहताः । जनयन्ति गरोऽस्मिन् दुष्टरक्तन मङ्गता: मसूराकृतिसंस्थानाः पिडकाः स्युमंसूरिकाः ॥ २॥ नामां पूर्व चरः कंडू गांवमोऽरतिनमः ।

·मसूरिकाधिकारः। त्वचिशोथः सवैवयो नेत्ररागस्तथैव च ॥३॥ स्फोटारूक्षारणाः कृष्णास्तीवेदनयान्विताः । कठिनाश्चिरपाकाच भवन्त्यानिलसम्भवाः ॥ ४ ॥ सन्ध्यस्थिपर्वणां भेदः कासः कम्पोऽरतिः कमः । शोथस्तावोष्टजिवानां हृष्णा चारुचिसंयुताः ॥ ५ ॥ रक्ताः पीताः सिताः स्फोटाः सदाहास्तीनवेदनाः । भवन्त्यचिरपाकाय पित्तकोपसमुद्भवाः ॥ ६ ॥ विड्भेदथानमर्दच टणाऽरत्यरुची तथा। मुखपाकोऽक्षिपाकश्च ज्वरस्तीव सुदारुणः । रमजायां भवन्त्य ते बिकाराः पिचलक्षणाः ॥७॥ कफासेकः स्तमित्यं शिरोरुग् गावगौरवम् । हल्लासारुचितन्द्राति निद्रालस्य समन्विताः ॥८॥ श्वेताः सिग्धाभृशं स्थूला: कंडूरामन्दवेदनाः । मसूरिकाः कफोत्याथ चिरपाकाः प्रकीर्तिताः ॥ ८ ॥ नीलाथिपिटविस्तीर्णा मध्ये निम्ना महारजाः । चिरपाकाः पूतिस्रावाः प्रभूताः सर्वदोपजाः ॥ १० ॥ कण्ठरोधोऽरुचिस्तन्द्रा प्रलापारतिसङ्गताः । दुचिकित्स्या समुद्दिष्टाः पिड़काधर्मसंजिताः ॥ ११ ॥ रोमकूपोन्नतिसमा लोहिताः कफबातजाः । कासारोचकसंयुक्ता रोमान्त्यो ज्वरपूर्विकाः ॥ १२ ॥ तोयबुहुदसकाशा स्वगताथ ममूरिकाः । स्वल्पदोपाः प्रजायन्ते भिन्द्रास्तोयं सवन्ति च ॥ १३ ॥ रक्तस्था लोहिताकाराः शीघ्रपाकास्तनुत्वचः । साध्यानात्त्यर्थदुष्टाश्च भिन्नारतां सवन्ति च ॥ १४ ॥ मांसस्थाः काठिनाः स्निग्धाः चिरपाका धनत्वचः । .

·००२
वनसेने
.
गात्रशूलारतिकडू वृष्णरुचिसमन्विताः ॥ १५ ॥
मेदोजामण्डलाकारा मृदवः किञ्चिदुन्नताः ।
घोरवरपरीताव स्थूलाः स्निग्धाः सवेदनाः ।।
सम्मोहारतिसन्तामाः कथिदाभ्यो विनिस्तरेत् ॥ १७॥
चुद्रागात्रसमारूक्षा चिपिटा किञ्चिदुब्रताः।
मन्नीत्या भूयसंमोह वेदनाऽरतिसंयुताः ॥१८॥
छिन्दन्ति मम्मेधामानि प्राणानाशु हरन्ति च ।
भ्रमरेणेव विदानि कुर्वन्त्यस्यौनि सर्वतः ॥ १e
पक्काभाः पिड़काः स्निग्धाः सूक्ष्मायात्यर्थवेदनाः ।
स्तैमित्वाऽरतिसंमोह दाहोन्मादसमन्विताः ॥ २०॥
शुक्रजायां मसूयान्तु लक्षणानि भवन्ति च ।
निर्दिष्ट केवलं चिई दृश्यते न हि जीवितम् ॥ २१॥
दोपमिथास्तु ससंता द्रष्टव्या दोपलक्षणः ॥ २२ ॥
त्वगतारतजायेव पित्तजाः नेमजास्तथा।
एता विनापि क्रियया प्रगाम्यन्ति शरीरिणाम् ॥ २३ ॥
बातजा वातपित्तोत्या लेसवातसताय याः।
समाध्यमतास्तरमा धनादेता उपाचरेत् ॥ २४॥
असाध्याः सन्निपातोत्या स्तासां यक्ष्यामि लक्षणम् ।
प्रयालसगा: कायित् कायिन्लंबूफलोपमाः ॥ २५॥
लोहजानसमाः काचि दलमीफलसविभाः।
मासा बहुविधा वर्ण जायन्ते दोपभेदतः ॥ २६॥
कासो शिकाप्रमोहय ज्वरस्तोत्रः सुदारुणः ।
# प्रलापयारतिमूर्या टपादाही विघूर्णता ॥ २० ॥
मुसेन प्रस्रवेदन तया प्राप्येन चपा।
फरघुपुरक शला समित्यत्ययंदारुणम् ॥ २८ ॥

·मसूरिकाधिकारः। मसरिकाभिभूतस्य यस्यैतानि भिपग्वः । लक्षणनीह दृश्यते न दद्यात्तत्र भेषजम् ॥ २९॥ मसूरिकाभिभूतो यो भृशं घ्राणेन निःश्वसेत् । सध्रुवं त्यजति प्राणी स्तृपात्तौ वायुदूपितः ॥ ३०॥ मसूरिकान्ते शोथ: स्यात् कूपरे मणिवन्धके । तथांसफलके वापि दुचिकित्यः सुदारुणः ॥ ३१ ॥ अथान्यग्रन्यान्तरात्। हिविलक्षणसंयुक्तो बन्दोपद्रवसंयुतः। इन्दजास्तु त्रयो ज्ञेया मनुष्याणां मसूरिकाः ॥ ३२॥ कफवातादिसंभूतः कोद्रवो नाम संजितः । लोके वदन्ति कक्षाकः सपाकं नच गच्छति ॥ ३३॥ यवशूकवद विध्यति च विशेषतः । सप्ताहाहादशाहाहा खस्थो भवति मानवः ॥ ३४॥ -:- - अथ चिकित्सामाह। मसूरिकायां कुष्टोक्ता प्रलेपादिक्रिया हिता। पित्तश्लेष्मविसर्पोता क्रिया चात्र प्रशस्यते ॥ ३५ ॥ वेणुखक् सरसालाक्षा कासास्थि मसूरिकाः। यवपिष्ट विष स िवचावामीसुवर्चला। धूपनार्थे यथालाभ धूममेतत्प्रयोजयेत् ॥ ३६ ॥ पादावेतत्प्रयोक्तव्यं नश्यत्याशु मसूरिकाः । न ग्टहन्ति विपं केचि यथालाभतेरिह ॥ ३७॥ इति धूप.।

·पङ्गसेने खेतचन्दनकाल्के न हिलमोचाभवं रसम् । पिवेन्मसूरिकारम्भे नम्बबा केवलं रसम् ॥ ३८ ॥ विखपवरसेनैव मूर्च्छित: पारदो रसः । हिलमोचरसं पोतं हन्ति माक्षिकसंयुतम् ॥ ३८॥ मसूरीं सर्वजां शीघ्र मस्थिजां सर्वदेहजाम् । बमने मरणं प्रोक्तं स्तंभने जीवन मतम् ॥१०॥ सर्वासां बमनं पूर्व पटोलारिष्टवासकः । कपायय बचावत्स यध्यावफलकल्कितः ॥ ११ ॥ सक्षौद्रं पाययेद्रामा रसं वा हैलमोचकम् । बान्तस्य रेचनं देयं शमनं वाऽवले नरे ॥ ४२ ॥ उभाभ्यां कृतदोषस्य विशुष्यन्ति मसूरिकाः । निर्विकारावाल्पपूयाः पद्यन्ते चाल्पवेदनाः ॥ ४३ ॥ वाणीरविल्वजनितं काधं पर्युपितमुत्तमे दिवसे । चैवस्य पापरोगं पिबत्तां न भवे द्रुतं चैतत् ॥४४॥ नारीणां वामपादस्य नराणामपसव्यगम् । पापरोग त्यजेद्दूरा छिरास्थिविनिवारणम् ॥ ४५ ॥ चैत्रमितभूतदिने रक्तपताका सहीभवने । धवलितकलसे न्यम्सा पापरुजो दूरतोधत्ते ॥ ४६ ॥ पटोलमारिवामुस्तं पाठाकटुकरोहिणी । खदिरः पिचुमन्दथ बलाधावीविकद्दतम् । एपां कपायपानन्तु इन्ति बातमसूरिकाम् ॥ ४७n दिपञ्चमूल' राम्रा च धावुग्गीरं दुरालभा । सामतं धान्यकं मुस्तौं जयेद्दातममूरिकांम् ॥ ४८ ॥ न्यग्रोधनक्षमनिटा गिरीपोदुम्मरत्वचाम् । समर्पिक मसूयान्तु बातजायां प्रलेपनम् ॥ ४८

·७०५
ममूरिकाधिकारः।
गुडूची मधुकं राम्रां पञ्चमूल कनिष्टकम् ।
चन्दनं काश्मय फल बलामूल विकङ्गतम् ।
पाककाले मसूयान्तु बातजायां प्रयोजयेत् ॥ ५० ॥
गुडूचीमधुकं द्राक्षा मोरटं दाडिमैः सह ।
पाककाले प्रदातव्यं भपज गुड़संयुतम् ॥ ५१॥
तिन पाक ब्रजत्याशु न च वायुः प्रकुप्यति ॥ ५२ ॥
लिह्याहदरचूर्णन्तु पाचनार्थञ्च गुड़ेन तु ।
कफबातक्वतास्तेन पच्यन्ते च मसूरिकाः ॥ ५३ ॥
शोधन पित्तजायान्तु कार्य वैद्येन जानता।
तवादी तर्पणं कार्य लाजचूर्णैः सशर्करैः ॥ ५४ ॥
भोजनं तिक्तयूय प्रतुदानां रसेन वा ।
भोजनं चाथवा कार्य दुष्टव्रणविसर्पिणा ॥ ५५ ॥
दावर मसूर्यान्तु पित्तजायां प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥
निम्बपर्पटकं पाठा पटोल चन्दनदयम् ।
वासादुरालभाधानी व्योषं कटुकरोहिणी ॥ ५७ ।
एतत्पल मृत शीतं मधुशर्करयान्वितम् ।
मसूयान्तु प्रयोक्तव्यं पित्तजायां विजानता।
दाहे ज्वरे विस तु व्रणे पित्ताधिके तथा । ५८ ॥
ट्राक्षाकाश्मयखजूर पटोलारिष्टवासकैः ।
लाजामलकदुःस्पर्शः सितायुक्तान्तु पैत्तिके ॥ ५८ ॥
शिरीपोदुम्बराबत्य पोलुन्यग्रोधवल्कलैः ।
प्रलेपः सवृतः शीघ्र वणवोसर्पदाहहा ॥ ६ ॥
श्यामापर्पटकारिष्ट चन्दनदयमूलकः ।
धानीतिक्तपोशीर यासेय कथितं जलम् ।
पीतं मसूरिकां हन्ति पित्तजा दाहसंयुताम् ॥ ६० ॥

·वनसेने मोरटं काश्मर्यफल शृतशीतं सशर्करम् । लाजाचूर्णयुतं दद्या त्पित्तजायान्तु पाचनम् ॥ ६१ ॥ दुरालभापर्पटक पटोल कटुरोहिणी। मिक्यां पित्तजायाञ्च पाने निष्कायदापयेत् ॥ ६२ ॥ भूनिम्बमुस्तकं वासा विफलेन्द्रयवासकम् । पिचुमन्द पटोलञ्च सक्षौट्र योजितं हितम् ॥ ६३ ॥ खदिरारिष्टपत्रैश्च शिरीषोटुम्बरत्वचा। कुर्य्याल्ल पं कफोत्थायां पित्तजायामथापि वा ॥ ६४ ॥ वयम्य स्वरमं दद्यात् चौद्रयुक्त कफासके ॥ ६५ ॥ कफ जायां मसूर्यान्तु कठिनायां विशेषत: । पाचनाय प्रदातव्यं लेपन दधिमतभिः ॥ ६६ ॥ पटोल कुण्डलीमुम्त हपधान्ययवामकैः । भूनिम्ननिम्ब कटुका पर्पटैश्च शृतं जलम् ॥ ६७ ॥ मसूरीं गमयेदामा पक्कां चैव विशोधयेत् । नात.परतरं किञ्चि हिम्फोटज्वरगान्तये ॥१८॥ इति पटोलादिशायः। . पटोनमुम्ताऽणतडलोयक पचेरिट्रामलकल्कमयुतम्। ममूरिविम्फोटविमर्पणान्तयेत्तदेव रोमान्तिवमिज्वरापहम् ॥६ निम्बपर्यटक दाना पटोन कटुरोहियो । वामादरानभाधात्री चोगोरं चन्दनदयम् ॥ ७० ॥ एप निम्बाटिकः कायः पोतः गर्करयान्वितः । ममरों मवजा हन्ति जरविसर्प सम्भवाम् । उत्थितापविणेद्यात पुनम्तां वाध्यता नयेत् ॥ ०१॥ इति निम्बादिकाधः ।

·मसूरिकाधिकारः। काधनारत्वचः काथ स्ताप्यचूर्णवर्णितः । निर्ग्रन्ययान्तः प्रविष्टान्तु मसूरीवाधतो नयेत् ॥ ७२ ॥ पटोलमूलारणतंडुलीयक तथैव धात्रोखदिरेण संयुतम् । पिवेजलेन कथितं मुशीतलं ममूरिकारोगविनायनं परम् ॥७३॥ सुपवीपवनियामं हरिद्राचूर्णसंयुतम् । रोमन्ती वरयोमर्प ममुरोगान्तये विवेत् ॥ ७४ ॥ दुरालभापर्पटक पटोल कटुरोहिणी । लेपपित्तममूर्यान्तु क्वाथमेषां प्रयोजयेत् ॥ ७५ ॥ रम पूतिकरजम्य चामलक्यारम तथा। पिवेत्सगर्करालोद गोफनुल्कफपैत्तिके ॥ ७६ ॥ अमृतादिकपायन्तु जयस्पित्तकफास्मिकीम् । तथा शोणितसंसृष्टं जवेच्छोणितमोचणेः ॥६॥ कायिहिना पयन मिहन्त्याशु ममूरिकाः । कात् कृतराः कायित् कारिरिसध्यन्ति वा नवा। काचित्रेय प्रमिध्यन्ति साध्यमानाः प्रयवतः ॥ ७८ ॥ मौयोरण तु मंपिट' मातुलुङ्गम्य केशरम् । प्रलपात्याचयत्याग दाई वापि नियच्छति ॥ ७ ॥ पाटदाहन्तु कुरुरी पिटिका पादजाभगम् । तव मेकं प्रकुर्यात बहुशतंडुलांबुना ॥ ८० ॥ पाककाले तु मयाम्ता विशोपयति मारुतः । नम्मारमणं कार्य नतु पथ्य विशेषणम् ॥८१ निध्याच.यादरं चूर्ण पाचनार्थ गुड़ेन त । अनेनाशु यिपच्यन्ते वातपित्तकफात्मका: ॥२॥ शूलाभानपरीतम्य कम्पमानम्य वायुना। धन्यमांमरमाः गम्ता इंपरसन्धयसंयुसाः । ८३ ॥

·वसेने दाडिमाम्लरसयुक्ता यूपाः स्युस्त्वरचौ हिताः ॥ ८४ ॥ पिवेदम्भस्तप्तशोतंभावितं खदिरासनः ॥ ८५॥ शौचे वारिप्रयुञ्जीत गायत्रिबहुवारजम् ॥ ८ ॥ जातीपचसमनिष्टा दार्वीपूगफलं शमो। धावीफलं समधुर्क कथितं मधुसंयुतम् ॥ मुखवणे कण्ठरोगे गंडूगाथै प्रशस्यते ॥ ८ ॥ अक्ष्णोः सेकं प्रशंसन्ति गवधुमधुकांबुना ॥ ८८ ॥ मधुकं विफलामू, दाविडीलमुत्पलम् । उशीरलोभ्रमजिष्टा लेपाचाच्योतने हिताः ॥ ८॥ नश्यन्त्यनेन दृगजाता मसूर्यो न भवन्ति च । प्रलेपमञ्जन दद्याबहुवारस्य बल्कलैः ॥ ८ ॥ पञ्चबल्कलचूर्णन क्लिन्ना स्राववतो तथा। दशागलेपचूर्णेण चूर्णिता शान्तिमेति च ॥८१॥ कृमिपातभयाञ्चापि धूपयेसरलाटिभिः । वेदनादाहशान्त्यर्थं सुतानां च विशुद्धये ॥ ४२ ॥ तथाटागावलेहोऽत्र कबलथाकादिभिः ॥ ८३ ॥ निशाहयोगीरशिरीप मुस्तकैः सलोध्रभद्रथियनागकेशरैः । सस्वेदविस्फोटबिसर्प कुष्टदौर्गन्ध्यरोमान्तिहरः प्रदेशः ॥ ८४ ॥ पञ्चतिक्तं प्रयुञ्जीत पानाभ्यञ्जनभोजनः । कुर्याद्रणविधानञ्च तैलादीन् बर्जयेचिरम् ॥ ४५ ॥ निम्बवम्बूरकागोक विम्योवेसस्वल्कलम् । मृतशीतं प्रयोतायं सावप्रक्षालने सदा ८ ॥ नपहोमोपचारैय दानखस्ययनादिभिः । घण्टाकर्ण विज्ञान् गाय गिर्व गोरोच'पूजयेत् ॥ ८७ ॥ अगदानिविपनानि रवानि च भिपम्बरः।

·७.८ मसूरिवाधिकारः। धारयेदाचयेच्चापि वैनतेयस्य मंहिताम् ॥८॥ कला दारूकपायञ्च कल्क रेभिः पचेद घृतम् । दशमूलीबलापथ्या कुष्टरानाबिभीतक: ॥४८ दारूत्वग्नतमालैश समजिष्टः सुपेपितैः । अपकाः पाचयत्याशु पकाचैव विशोधयेत् ॥ शुदास्तु शमयत्येतत् सेकादपि ममूरिकाः ॥ १० ॥ दृति दाटतम् । ममूरीषु प्रयुञ्जीत गौराद्यं पद्मक तथा । नैवं शैरोपिक चापि भिपक सर्वेषु कर्मसु ॥ १०१ कूर्परादि भवे शोथे यत्नासिद्धिः प्रजायते । ब्रणशोथहरोगे तयोगहरैस्तथा ॥ १०२ ॥ टुष्टवणेषु तेष्वेव जलौकाभिर्हरेदसूक् ॥ १०३.॥ इति वङ्गसने मसूरिकानिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६२ ॥ अघ क्षुद्ररोगनिदानमाह । निग्धाः सवर्णा ग्रथिता नीरजा मुहसविभाः । कफबातोत्थिता जेया बालानामजगल्लिकाः ॥ १॥ अथ चिकित्सामाह। तवाजगलि कामामा जलौकाभिरुपाचरेत् । शक्तिसौराष्ट्रिकाचार कल्कश्शालेपयेन्मुहुः ॥ २ ॥ .

·७१०
वङ्गसेने
कठिनां क्षारयोगैश्च द्रावयेदजगल्लिकाम् ।
श्यामालाङ्गलिकामूर्वा कल्कीर्वापि विलेययेत् ॥
पक्कां विधानेन यधोक्तेन प्रसाधयेत् ॥ ३॥
-.-
अथ निदानमाह।
विकृतास्यां महादाहां पक्कोदुम्बरसन्निभाम् ।
प्रमण्डलां पित्तसतां विवृतां नाम तां विदुः॥ ४ ॥
पद्मकर्णिकवन्मध्ये पिडिकाभिः समाचिताम् ।
इन्द्रवदान्तु तां विद्या हातपित्तोत्थितां भिषक् ॥ ५ ॥
मण्डलं तमुत्सत्र सरतं पिडिकान्वितम् ।
रजाकरी गर्दभिकां तां विद्यादातपित्तजाम् ॥ ६ ॥
बातम्लेमममुद्भूतः स्वयथुईनुसन्धिजः ।
स्थिरो मन्दरुज: स्निग्धो जेयः पापाणगर्दभः ॥ ७॥
कर्णस्याभ्यन्तरे जातां पिडिकामुग्रवेदनाम् ।
स्थिरां पनासिकां तान्तु विद्यादन्तः प्रपाकिनीम् ॥ ८॥
बिसर्पवत्सर्पति यः शोथस्तनुरपाकवान् ।
दाहज्वरकर पित्तात् स यो जालगर्दभः ॥६॥
पिडिकामुत्तमाङ्गस्था हत्तामुग्ररुजाकरीम् ।
सर्वात्मिकां सर्वलिङ्गां जानीयादिग्वेिलिकाम् ॥ १० ॥
बाहुपाखीमकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् ।
पित्तप्रकोपसभूतां कक्षामित्यभिनिर्देत् ॥ ११ ॥
एकामतादृशीं दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटमनिमाम् ।
त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनाम्नी प्रचक्षते ॥ १२ ॥

·क्षुद्ररोगाधिकारः।
अघ चिकित्सामाह।
बिट्टतामिन्द्रबद्धां च गर्दभी जालगर्दभम् ।
रिवल्लीं गन्धनामां कक्षा विस्फोटकांस्तथा ।
पित्तजस्य बिसर्पस्य क्रियया साधयेद्भिपक ॥ १३ ॥
रोपयेत्सर्पिपापक्वान् सिद्धेन मधुरोपधैः ॥ १४ ॥
सुरदारशिलाकुष्टैः स्वदयित्वा प्रलेपयेत् ।
'कफमारुतशोथनो लेपः पापाणगर्दभे ॥
परिपाकगतं भित्वा व्रणवत् समुपाचरेत् ॥ १५ ॥
नीलोपटोलयोर्मूलं जलपिष्टं तमुतम् ।
निहन्ति लेपनानं जालगर्दभजां रुजाम् ॥ २६ ॥
-
---
अथ निदानमाह ।
घनामवत्रा पिटिकामुन्बतां परिमण्डलाम् ।
अन्वालजीमल्पपूयां तां विद्याकफवातजाम् ॥ १७ ॥
यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंथिता।
पिटिकाश्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्यति सोच्यते ॥१८॥
ग्रथिताः पञ्च वा पड़ा दारुणा: कच्छपोवताः ।
कफानिलाभ्यां पिटिका या कच्छपिका बुधैः ॥ १८॥
-०-
.
अघ चिकित्सामाह।
अलजी यवप्रख्याच पनसी कच्छपों तथा।
पापाणगर्दभञ्चैव पूर्व खेदैरुपाचरेत् ॥ २० ॥

·७१२ वङ्गसेने मन.शिला देवदारु कुष्टकल्क: प्रलेपयेत् । पक्कान् व्रणविधानेन यथोतेन प्रसाधयेत् ॥ २१ ॥ अथ निदानमाह । गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम् । पादस्यानुशयीतान्तु विद्यादन्तःप्रपाकिनीम् ॥ २२ ॥ अथ चिकित्सामाह। मेष्यविधिकल्क न जयेदनुशयों भिषक् ॥ २३ ॥ अघ निदानमाह। विदारीकन्दवहतां कक्षाबद्ध णसन्धिषु । विदारिकामिति वदेत् सरुजां सर्वलक्षणाम् ॥ २४॥ अथ चिकित्मामाह। रतावसकैर्वहुभिः खेदनैरपतर्पणः जयेविदारिका लेपैः शिग्रुदेवद्रुमोद्भवैः ॥ नगंहतिकवर्षाभू विल्वमूलैरथापि वा ॥ २५ ॥ पक्का विदाय॑शस्त्रे ण पटोलपिचुमन्दयोः । कल्केन तिलयुक्तेन सर्पिमिग्रेण लेपयेत् ॥ २६ ॥ . बड्वा च चोरहस्य कपायैः खदिरस्य च ।

·क्षुद्ररोगाधिकारः। ७१३ ब्रणं प्रक्षालयेच्छुड़ां ततस्तां रोपयेत्पुनः ॥ रोयणार्थ हितं तैलं कयायमधुरैः शृतम् ॥ २७ ॥ कच्छपिकां पनसिका मनेन विधिना भिपक् । साधयेत्कठिनानन्या च्छोथान् दोपसमुद्भवान् ॥ २८ ॥ अथ निदानमाह। प्राप्यमांम शिरा स्नायुलेपमेदस्तथाऽनिलः । प्रन्थि करोत्यसौ भित्री मधुसर्पिसानिभम् ॥ २८॥ स्रवल्याऽऽस्रावमनिल स्तन वृद्धि गतः पुनः । मांस विशोप्य ग्रथितां शर्कराञ्जनयत्यतः ॥ ३०॥ दुर्गन्धि क्लिन्नमत्यर्थं नानावणं ततः शिरा. । सवन्ति रक्त सहसा तं विन्द्याच्छर्करावुदम् ॥ ३१ ॥ -.- अथ चिकित्सामाह। मैदोऽव॑दविधानेन साधयेच्छर्करावुदम् ॥ ३२ ॥ कच्छाविचर्चिकापामा लसका: कुष्टलिङ्गकाः । कुष्टरोगोतविधिना एतांस्त इदुपाचरेत् ॥ ३३ ॥ लेपथ शस्यते सिकथ शताद्वागोरसर्पपैः । बचाटाऊसर्पपैर्वा तैलं वा नक्तमालजम् ॥ सारतैलमयाभ्यकुर्वीतकटकैः शृतम् ॥ ३४ ॥ -- अथ निदानमाह । सममुत्सबमरुज मण्डनं कफरनजम् ।

·७१४ वट्सने महज लक्ष्म चैकेयां लक्ष्यो जन्तुमणिस्तु सः ॥ ३५ ॥ अवेदन खिरचैव यस्मिन् गात्रे महश्यते । मापवत् कृष्णमुरसन्न मनिलामापमादिशेत् ॥ ३६ ॥ कृष्णानि तिलमात्राणि नीरजानि समानि वा। बातपित्तकफोने के सान्विन्द्यातिलकालकान् ॥ ३० ॥ अथ चिकित्सामाह। चम्मकील जन्तुमणिं मापकांस्तिलकालकान् । उत्कृत्वशस्त्र ए दहेत् चाराग्निभ्यामशेपतः ॥ १८ ॥ अध निदानमाह। शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतयोगितः । जायन्ते पिटकायूनां विजया मुखदूपिकाः ॥ ३८ ॥ महदा यदि वाल्पं स्था च्छयावं वा यदि वा सितम् । नीरज मण्डलं गावे न्यच्छमित्यभिधीयते ॥ ४० ॥ क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः । मुखमागम्य सहमा मण्डलं विसृजत्यतः॥ नीरज तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गतमादिशेत् ॥ ४१ ॥ कृष्णुमेवं गुणं गात्र मुखे वा नीलिकां विदुः ॥ ४२ ॥ -०- अथ चिकित्सांमाह। युवानपिटकान्यच्छ नोलिकाव्यङ्गशर्कराः । शिराव्यधैः प्रलेपैश्च जवेदभ्यञ्चनैस्तथा ॥ ४३ ॥ .

·क्षुद्ररोगाधिकारः ७१५ अंगुलस्य चतुर्भागो मुखलेपो विधीयते । मध्यमस्तु विभागः स्यादुत्तमोधांगुलो भवेत् ॥ स्थितिकालञ्च शुष्कत्वं शुष्को दूषयति त्वचम् ॥ ४४ ॥ इति मुखलेपमावा। रोनधान्यवचालेपः तारुण्यपिटकापहः । तहहोरोचनायुक्तं मरिचं मुखलेपनात् ॥ ४५ ॥ सिद्धार्थकवचालोध्र सैन्धवैद्य प्रलेपनम् । बमनं च निहन्त्याशु पिटिकां योवनोद्भवाम् ॥ ४६ ॥ व्यगषु चार्जुनत्वग्वा मनिष्टा वा ममाक्षिका । लेपः सनवनीतो वा खेतावखुरजामपी ॥ ४७ ॥ रक्तचन्दनमजिष्टा कुष्टरोध प्रियङ्गवः । बटांकुरमसूराथ व्यङ्गना मुखकान्तिदाः ॥ ४८॥ व्यङ्गानां लेपनं हस्तं रुधिरेण शशस्य च । व्यगो मञ्जिष्टया कुया ल्लेपनं मधुसंयुतम् ॥ ४ ॥ तिलतैल प्रतिमा त्रिसप्ताहात् कताभवम् । नश्यन्ति चण्डपिटिकाः पयोत्था इव धर्मतः ॥ ५० ॥ मातुलुङ्गनटासर्पिः शिलागोगकृतो रमः । मुखकान्तिकरी लेपः पिटिका व्यङ्ग कालजित् ॥ ५१ ॥ परिणतदधिशरपुः कुवलयदलकुष्टचन्दनोशोरैः । मुखकमलकान्तिकारी पिटकातिलकालकान् जयति । ५२ ॥ त्रिभुवनविजयापवं मूलं स्थविरस्य शिंगपा चैमिः । कल्पितमुदत्तनम्बै न्यच्छव्यंगापहं सिद्धम् ॥ ५३ ॥ अर्कक्षीरहरिद्राभ्यां मर्दयित्वा प्रलेपनात् । मुखकाण शमं याति चिरकालोद्भवं ध्रुवम् ॥ ५४ ॥ गोमयस्य रसः सपिः मातुलुङ्ग मनःशिला।

·वसन मुख स्य वर्णकरणं तिलकालकनाशनम् ॥ ५५ ॥ बटस्य पाँडुपत्राणि मालतीरक्तचन्दनम् । कुष्टं कालीयकं लोध्र मेभिलेपं प्रयोजयेत् ॥ ५६ ॥ युवानपिटिकानां तु व्यङ्गानां च विनाशनम् । मुखं पद्मनिभं कुर्यात्रीलिकादिविवर्जितः ॥ ५॥ यवान् सर्जरस लोध्र मुशोर चन्दनं मधु । तं गुड़च्च गोमूत्र पचेदादीलेपनम् ॥ ५८ ॥ तदभ्यङ्गानिहन्त्याशु नोलिकां व्यगदूधिकाम् । मुख करोति पद्माभं पादौ पद्मदलोपमौ ॥ ५८ । कालीयकोत्पलाऽऽमय दधिसर परास्थिमध्य फलिनीभिः । लिप्त' भवति हि वदनं शशिप्रभ सप्तरावेण ॥ ६ ॥ रक्षोनशर्वरीय मञ्जिष्टागैरिकाद्ववस्तपयः । सिद्धेन लिप्तमानन मुमच्छरदिन्दुबिम्बवधिभाति ॥ ६१ ॥ प्रियङ्ग,चन्दनं लोधं कुर्ट पांडुवटच्छदम् । कालीयकान्वितं लेपात् कुच्चिन्द्रनिभ' मुखम् ॥ ६२ ॥ हरिद्राययट्यार कालियककुचन्दनैः । प्रपौण्डरीकमञ्जिष्टा पद्मक कुष्टकुडमम् ॥ ६३ ॥ कपित्यतिन्दुकप्लक्ष वटपौः पयोन्वितैः । पाचयेत् कल्कितैरेतै स्सैलं वाभ्यञ्जने चरेत् ॥ ६४ ॥ विप्लवं नीलिकाव्यङ्ग तिलकान्मुखदूषिकान् । नित्य सेवीजयेत् क्षिप्रं मुखं कुन्मिनोहरम् ॥ ६५ ॥ इति हरिद्राचं तेलम् । मनिष्टाकेशरं लाक्षा सपालोध्रचन्दनम् । प्रपौण्डरोकं मधुकं पतङ्ग गैरिकं वचा ॥ ६६ ॥ कासास्थिशिलामज्ज कः कल्कईयोन्वितैः ।

·क्षुद्ररोगाधिकारः। - पचेत्तैलस्य कुड़व मन्नाक्षीरं चतुर्गुणम् ॥ ६ ॥ सिद्धेऽवतारित दद्या मधूछिष्टं दिरंशकम् । म्रक्षयेन्म खमेतेन सप्तरात्रमतन्द्रितः ॥ ६८ ॥ पिटकास्तेन शाम्यन्ति तिलकाव्यङ्ग कालिकाः । मुखका जन्तुमणि पद्मिनीकण्टकास्तथा । मनिष्टाद्यमिदं तैलं मुखवर्णप्रसादनम् ॥ ६८ ॥ इति मन्जिष्टाद्यं तेलम् । मधूकस्य कपायेण तैलस्य कुडव पचेत् । कल्कैः प्रियंगुमञ्जिष्टा चन्दनोत्पलकेशरैः ॥ ७० ॥ कनक नाम तत्तैल मुखकान्तिकरं परम् । अभोसनीलिकाव्यग शोधनं परमर्चितम् ॥ ७१ ॥ इति कनकतैलम्। कुकुम चन्दनं पत्र मुशोरं चन्दनोत्पन्नम् । गोरोचनाहरिदे दे मञ्जिष्टामधुयष्टिका ॥ ७२ ॥ पतङ्ग शारिवालोधे कुष्टं गैरिककेशरम् । स्वर्णमानीप्रियगुथ कालीयं रतचन्दनम् ॥ ७३ ।। एतै रक्षसमैर्भाग स्तनप्रस्थं विपापयेत् । अभ्यङ्गो राजपनीभ्यां ये चान्य धनिनो नराः ॥ ७४ ॥ तिलकापिटकाव्यंग नीलिकामुखदूषिकाः । शर्कराञ्च शरीरस्य दुश्छायाञ्च विसर्पणम् ॥ ७५ ॥ नाशयत्याशुजनये द्रूपं चापि मनोरमम् । पद्मकेशरवर्षाम मुखं भवति कान्तिमत् ॥ ७६ ॥ इति कुक माद्यं तैलम्। --.- ·वनसेने अथ निदानमाह । कण्टकैराचितं वृत्तं मण्डल' पांडुकंडूरम् । पद्मिनीकण्टकप्रख्यै स्तदाख्य कफवातजम् ॥ ७७॥ अथ चिकित्सामाह । पद्मिनीकण्टके रोगे छर्दयेनिम्बवारिणा। तेनेव मिड' मक्षौद्रं सर्पियातुप्रदापयेत् ॥ ७ ॥ निम्बारवधकल्क मुहुरुदतनं हितम् ॥ ८ अथ निदानमाह । परिक्रमणशीलस्य बायुरत्यर्थरूक्षयोः । पादयोः कुरुते दारी सरुजां तलसंथिताम् ॥८॥ . अथ चिकित्सामाह। पाददार्या शिरा प्राज्ञो मोक्षयेत्तलगोधिनीम् । मेहखेदोपपनी त पादी या लेपयेन्मुहुः । मधूच्छिष्टवसामनो एतेः चारविमिथितैः ॥ १॥ मोमिन्धूभययो चूर्ण मधुरताप्नुतम् । निमाथ्यकटुतेलात हितं पादप्रमार्जनम् । ८२ । मधुमिक्थकमेन्धय एतगुडमहिपाप्यमालनियामः । गरिकमहितपः पादस्फुटनापहः मिडः ॥ २॥ रहाग्नुमजालीमुम्तक विपामनियचरणमसियामः । .

·क्षुद्ररोगाधिकारः।
७१८
संमृद्यनयतिनाश पादस्फटनास्यं रोगम् ॥ ८४ ॥
उपोदिकासर्पपनिंवमोच कारकैर्वारुकभस्मतोयैः ।
तल विपक लवणांशयुक्त तत्पाददारी विनिहन्ति लेयात् ॥५॥
इत्युपोदिकायं तैलम्।
उन्मत्तकस्य नीरेण माणकचारवारिणा ।
कटुतैल विपकन्तु शीघ्र हन्यादिपादिकाम् ॥ ८ ॥
इत्वमत्ततेलम्।
अथ निदानमाह।
शर्करोन्मधित पादे चते वा कण्टकादिभिः ।
ग्रन्थिः कोलवदुत्सन्नो जायते कदरन्तु तत् ॥ ८७ ॥
अथ चिकित्सामाह।
देहेत्कदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा ८८ ॥
-
अथ निदानमाह।
नखमांसमधिष्ठाय वायुः पित्तञ्च देहिनाम् ।
कुरुते दाहपाकौ च तं व्याधि चिम्यमादिशेत् ॥ ८॥
अथ चिकित्सामाह ।
चियं शोणितमोक्षेण शोधनथाप्युपाचरेत् ।
गतोमाणं तथा चैन मुफ्णांबुपरिपेचितम् ॥२०॥

·७२०
वङ्गसेने
शस्त्रेणापि यथा योग मुत्कृत्य मावयेद्रणम् ।
व्रणोतन विधानेन रोपयेतं विचक्षणः ॥ २१ ॥
शिलतिजोवती चैव रोचनाचरसाञ्जनम् ।
कल्करेतैरवुपिष्टैः शोधयित्वा अपञ्च तत् ॥ ८२ ॥
हरिद्रागुल्मकालीय कल्क च सरसाजनैः ।
सिद्देन तिलतैलेन तत्तस्तु रोपयेद्रणम् ॥ ८३ ॥
दाडिमजकुसमधन्य यासाभयानक्षाचूर्णितादिप्ता।
नखकोटिपूतिभागं शमयति च शूलं तत्क्षणतः ॥८४ ॥
अन्त मनिदग्धस्य हरितालान्वितस्य च ।
तंडुलीयकमूलस्य चूर्ण पूतिनखापहम् ॥ ४५ ॥
उदृत्यकोणासमुपास्यकल्क मिक नख पूयत्वगस्थिमजः ।
तेलप्रदानासततं नखाच रोहन्ति शुद्धा विगतामयाच ॥ ८६ ॥
स्वरसेन हरिद्रायाः पाने कवायसेऽभयाम् ।
पिष्ट्वा तब्ज न कल्के न लिम्प चियं पुनः पुन. ॥ ८७ ॥
.
-०-
अथ निदानमाह।
संदेवाल्पतपैः कुनख' परुपं भवेत् ॥ ८॥
तन्त्रान्तरे च ।
अभिद्याताप्रदुष्टोयो नखोरुक्षी सितः खरः।
भवेत्त' कुनख विद्यात् कुलिरमितिसंज्ञितम् ॥८॥
अध चिकित्सामाह।
.
विधिकल्केन कुनख' समुपाचरेत् ॥ १..॥

·क्षुद्ररोगाधिकारः। मखकोटिप्रविष्टेन टणेन न शाम्यति । कुनखयेत्तदाधान्तः गेलोऽपि लवते जले । १०१॥ बारमय्याः सप्तभिः पत्र: कोमलैः परिवेष्टितः। पंगुलीवेष्टक: मां ध्रुवमारामशाम्यति । १०२१ इति कुनखोपक्रमः। -.- श्रथ निदानमाह। लिागुस्वन्तरी पादी कंडूदाहरुजान्विती। दुष्टकर्दमसंखी दलसन्तं विभावयेत् ॥ १.३ ॥ .. अथ चिकित्सामाह । पादी सितारणालेन लेपनं बलसे हितम् । कल्क: कतैनिम्नतिल शिलाकासीसरोचनैः ॥ १०४॥ लाक्षाऽभयारसालेप कार्य वा रक्तमोक्षणम् ॥ १.५॥ हहतीरससिदेन तैलेनाभ्यन्य बुद्धिमान् । शिलारोचनकाशोस चूर्णैर्वा प्रतिसारयेत् ॥ १०६ करनवीनं रजनी काशीसं पद्मकं मधु । रोषनाहरितालच लेपोयमलसे हितः । १०७॥ अथ निदानमाह । अहं पिबहुवनाधि बहुत दोनिमूर्षि नि । कफाय कमिकोपेन नृणां विद्यादरूषिकाम् ॥ १८ ॥ -- ·. अथ चिकित्सामाह। भरुषिका जलौकामि हियेहहुशो भिषक् । प्रक्षालमेन्म इस्तत्र सैन्धवक्काथवारिभिः ॥ १०॥ पर षिकायां रुधिरेऽवसितो शिराव्यधेनाथ जलौकासा वा। निम्बांबुसित शिरसि प्रलेपो देयोऽश्ववों रससैन्धवाभ्याम् । ११. मुहुर्मुहुस्त तो लिम्येत् पटोलारिष्टवासकैः । खदिरारिष्टजंवूनां त्वम्भिर्वा मूत्रसंयुतैः ॥ १११ ॥ कुटजत्वक् च लवणं संप्रपिष्टं प्रलेपयेत् । गोशकद्रसपिष्ट वा तालमुल प्रशस्यते ॥ ११२ । निम्बोदकेन लबणैः प्रलेपोऽखशकसैः ॥ १२३ ॥ पुराणमथपिण्याकं पुरीपं कुक्कुटस्य च । मूत्रपिष्टः प्रलेपोऽयं शी हन्यादरू पिकाम् ॥ ११४ ॥ कपालभ्रष्टकुष्ट वा चूर्णितं तैलसयुतम् । भरूंच्या लेपनं लेद दाहालचरनाशनम् ॥ ११५॥ मुहर्कदुग्धधत्तूर पत्वं मूवविमिथितम् । लेपनं तैलसंयुक्त हित कंडूशिरोव्रणे ॥ ११६ ॥ मुण्डयित्वा शिरः पूर्व क्रियामेतां प्रयोजयेत् ॥ ११७ ॥ हरिद्रादय निम्म त्रिफलारिष्टचन्दनः । एतत्तलमरूपीणां सिद्धमभ्यन्नने हितम् ॥ ११८ ॥ इति हरिद्रावं तेलम्। च हो रुपरछिबा शालिपर्ण्य जमत्तिका। एतेषां पलिकान् भागान् कप स्यात् केगमस्मतः ॥ ११८. अफरी पिंगतिन्दया तायन्ती माचिकाः चिपेस् । पपिका नाशयति जयेदुष्टवणानपि १२० । .

·। क्षुद्ररोगाधिकारः। नवदन्तचतोत्पवान् विच्छिनाथ विसर्पिणः पत्यन्तपूयबहुला असावा, कुपितायये ॥ १२१॥ मक्षणाच्छोपयेदुग्रीम पल्लवाम्भोरुहान्यथा । शोधयेगीपये व यथाभिहितमोजिनः । १२२ ॥ इति महायं तेलम् । मांसोबरसससिद्ध कटुतैल चतुप्पलम् । सन:शिला तथा मांसं राजीवजञ्च गन्धकम् ॥ १२३ ॥ शाणमात्रैस्तदभ्यङ्गा इन्त्यवश्यमरूपिकाम् । पामां विचर्चिकाञ्चैव तथान्यान्छिरसो व्रान् ॥ १२४ ! इति मांसोतेलम्। इन्द्रलुप्तोक्त विधिना तैलेनानेन वा ज्येत् । - अथ निदानमाह। दारुणाकंडूरारूक्षा केशभूमिथ जायते । कफमारतकोपेन विद्याहारुणर्क भिषक् ॥ १२५ ॥ अथ चिकित्सामाह। दारुणे तु शिरां विध्ये त् स्निग्धां खिमां ललाटजाम् । पवपीडशिरोवस्ती नभ्यंगाचावचारयेत् ॥ १२६ ॥ कोद्रबाणां टणक्षार पानीयं परिधावने ॥ १२७॥ , कार्योदारुणमूहि प्रलेपो मधुसंयुतः । प्रियालबोजसाठक कुष्टसापै. समैन्धवैः । १२८ ॥ नीलोत्पलस्य किनकधावीफलसमन्वितम् । .

·७२४ वसेने यष्टीमधुकसंयुन्न प्रलपादारुणं जयेत् । १२८ गुनाफलैः शृतं तैलं भृङ्गराजरसेन वा । फंडूदारुणहत्कुष्ट कपालव्याधिनाशनम् ॥ १३० ॥ इति गुमातेलम्। कोचकानां पले: पिष्टः कटुतैलं विपाचयेत् । संगोमूत्र तदभ्यङ्गात् कपालव्याधिनाशनम् ॥ १३१॥ इति कीचकाद्य तेलम्। चिवर्क दन्तीमूलञ्च कोशातकोसमन्वितम् । कल्क पिष्ट्वा पचेत्तल केशदद्रुविनाशनम् ॥ १३२॥ इति चित्रकायं तेलम् । मृङ्गरागविफलोस्पलपारि लोहपुरीपसमन्वितकारि। सेलमिदं पचदारुणहारि कुश्तिकेशघनस्थिरकारि ॥ १३ ॥ इति भृङ्गराजतैलम् । अघ निदानमाह। रोमकूपानुग पित्त वातेन सह मूर्षितम् । यतिरोमाणि ततः श्रेष्मा मगोपितः । १२४॥ रुपहिरोमकूपांस्तु ततोऽन्येपामसम्भवः । सदिन्द्रलम' सालिय॑ रुधेति च विभावयेत् ॥ १५ ॥ अघ चिकित्सामाह। पन्द्रगुप्त गिरा महि निधविस्य मोक्षयेत् ।। फरक समरिचर्दिधा छिलाकागोमतुत्यकः । १४ ·क्षुद्ररोगाधिकारः। . कुटवटादारुकल्क लेपनं वा प्रशस्यते ॥ १३७ ॥ तिकापटोलोपत्र स्वरसे दृष्ट्वा शर्म याति । चिरकालजापिरुह्या नियतं दिनत्रयादेव । १३८॥ अवगाढ़पदं वापि सक्षयित्वा पुनः पुनः। गुजाफलैथिर लिम्पेत् केशभूमि समंततः ॥ १४ ॥ इन्द्रलुमापहोलेपा मधुना हहतोरसः । गुन्जामूलफलं वापि भल्लातकरसोऽपि वा ॥ १४० ॥ गुञ्जापत्र विप तैल तिलामधुककालिकम् । पतन्त्यनेन नो केशा लेपारीहन्ति चामृतम् ॥ १४१ ॥ गोक्षुरं तिलपुष्पाणि तुल्ये च मधुमर्पिपी। शिरः प्रलेपितं तेन केशः समुपचीयते ॥ १४२ ॥ इस्तिमन्तमपों कृत्वा पाजं क्षीरं रसाञ्जनम् । लोमान्यनेन जायन्ते नृणां पाणितलेष्वपि ॥ १४३ ॥ मधुकेन्दोवर मृद्दी तैलाज्य गोक्षीरभृङ्गलेपेन । अचिराद्भवन्ति केशा दृढमूलायता ऋजवः ॥ १४४ ॥ चतुप्पदानां त्वग्रोम नखशृङ्गाग्थिभम्मभिः । तैलाताकेशभूमिद्या ऽऽसत्ताकेगयुता भवेत् ॥ १४५ ॥ शीर्यत्सु वापि केशेषु बहुशो व्यधयेच्छिराम् । मूर्ति तेल प्रकुर्वीत नस्यकर्मविरेचनैः ॥ १४६ ॥ मालतीकरवीराग्नि नतामालवियाचितम् । तैलमभ्यञ्जने शस्त मिन्द्रलुप्तहरं परम् ॥ १४७ ॥ मुहीपयः पयोऽर्कस्य लागलोमार्कवो विषम् । अाजमुत्र सगोमूत्र रसिकासेन्द्रवारुणी ॥ १४८ सिदार्थक तोपगंधा गर्भ दत्वा विपाचितम् ।

·वजिना मृदुना पक' तैलं खालित्यनाशनम् ॥ १४ ॥
कूर्मपिष्टसमानापि रूक्षायारोमतस्करी ।
दिग्धा सानेन जायेत ऋक्षशारीरलोमशा ॥ १५ ॥
इति सुधादिखालित्यहरं तेलम् ।
तैल सयष्टीमधुकैः क्षीरे च वैफलैः शृतम् ।
नस्ये दत्तं जनयति केशान् श्मथ णि चाप्यथ ॥ १५१ ॥
इति यटीमधुकावं तैतम् ।
अथ निदानमाह।
क्रोधमोकथमरुतः शरीरोमाशिरोगतः ।
पित्तश्च केयान् पचति पलित तन जायते ॥ १५२ ॥
अथ चिकित्सामाह।
धावीफलं हय पथ्ये हे तथैक विभीतकीम् ।
लोहचर्णस्य कर्षन्तु दगाई चुतमन्नतः ॥ १५३ ॥
पिट्दा लोहमये पावे स्थापयेदुपित निगाम् ।
लेपोऽय इन्ति न चिरा दकालपलितं महत् । १५४
पयोरजो भृङ्गराज त्रिफलारुमत्तिका।
स्थितमिपुरमे मार्म ममून पलिते जयेत् ॥ १५५
लोहमनामलकरकी: मजयाकुमुमैनर मदाम्रायो।
पलितानोप न यस्यति गजामायीव नरकानि: ५६
पिफम्मानीलिकापत्र लोहमारजः ममम् ।
पाविभूवेष मयुष्य कपोकरणमुत्तमम् ॥ १५ ॥

·सुदरोगाधिकारः। ७२७ निम्बस्य बीजानि हि भावितानि भृगस्य तोयेन तथाऽशनस्य । तैलच तेषां विनिहन्ति नस्यादुग्धानभोक्तुः परितं समूलम् ॥१५८१ इति निम्बवीजतैलम्। केतकं भृगनीलीका पार्थपुण्यं सबीजकम् । सहचरं तिलाकृष्णा पिण्डीतकमयो रजः ॥ १५८ । अमृता चोत्पलं श्यामा त्रिफलापद्मकर्दमः। कल्करेभिः पचेत्तैलं त्रिफलाकाथमार्कवैः ॥ १६ ॥ अकालपलित हन्ति नाशयेदुपजिष्टिकाम् । केशाय तेन जायन्ते निग्धाद्याञ्जनसन्निभा: ॥ १६१॥ इति केतक्यादितैलम् । अञ्जनं मधुकं श्यामा ताजं शारिवोत्पलन् । त्रिफलानोलिकापत्र काशीसं मुम्तकं तिलाः ॥ १६२ पानास्थितालपत्रञ्च फलं विभीतकस्य च । जब्बामार्जुनपुष्पाणि कूम्र्मपित्त सतुत्य कम् ॥ १६३ ॥ शिशिपाभूतकेशी च माविञ्च त्रिकण्टकम् । पृथक्कर्पममान् भागान् तथा लोहरजसमम् ॥ १६४ ॥ तैलप्रस्थमजाक्षीरं धात्रीभृङ्गरसादकम् । अनकस्य रसस्यापि लोहपावे विपाचयेत् ॥ १६५ ॥ पक्क तनोहभाण्डस्थं शिरसोऽभ्यञ्जनस्ययोः । यनेन योजयेत्तल' वराङ्ग विनिपातयेत् ॥ १६६ ॥ पतन्ति बिन्दवो यत्र कृष्ण तदुपजायते । भवन्ति कुटिला गीघ्र कचाः पट्पदकोपमाः ॥ १६॥ खालित्यं पलितञ्चैव इन्द्रलुप्तञ्च नाशयेत् । मध्यं चक्षुष्यमायुथ बलवर्णकर परम्। .

·७२८ वसेने नीलविन्दितिविख्यातं विश्वामित्रेण पूजितम् ॥ १६८० इति नीलबिन्दुतैलम्। काश्मर्यार्जुनजबू सहचरकुसुमानि चूतफलमध्यम् । पिण्डोतकफलत्रिफलातैलस्य फलाष्टक विपाचयेत् ॥ १६८ ॥ दला पयश्चतुर्गुण मबुझगस्य मधुकफलरममिश्रम् । सिद्धन तेन दिग्धा भवन्ति धवलाप्यलिकुल निभाः ॥ १७० । कुन्देन्दुशवधवलैथितमपि केशः शीर्ष मासेन भञ्जनश्यामं भवति सदा नस्यतोब्दशतम् ॥ १७१ ॥ इति काश्मयाचं तेलम् । काश्मयामून्नमादी सहचरकुमुम केतकीनाञ्च मूल सायथूर्ण सङ्ग त्रिफलजलयुत तैलमेभिः पचेद्यः । कला लोहस्य भाण्ड़े क्षितितिलनिहितं स्थापयेन्मासमेकम् । केशाः काशप्रकाशानमरकुलनिभानवणादेवमुलाः ॥ १२ ॥ इति केशरञ्जनतेलम्। केतकीविफलादावी तत्फल मदनत्वचः । पानास्थिमजकुष्टञ्च तिलाभृद्भरमोञ्जनम् ॥ १७३ ॥ पिगडीतकमययणं नीलीपदाच पद्मजम्। करतैः पचेत्तैल वचाभृङ्गरसन तु ॥ ॥ १७४ ॥ शिरोभ्यंगाप्रणश्यन्ति दारुण चेन्द्रलुप्तकम्। पकालपलित कंडू लूतिकां दद्रुमेव च ॥ १७५ ॥ करोति मुश्चितान केम्मान भारोदरसबिमान्। केतकाद्यमिद नाना विदेहादिप्रकीर्तितम् ॥ १७६ ॥ इति कैतका तेलम्।

·क्षुद्ररोगाधिकारः।
હર2
शिखिपित्तविशाखास्थि मदयन्त्यश्वनोत्पलेः।
मनीलभृङ्गकाशीसै स्तक तैल विपाचयेत् ॥ १७७ ॥
लोहभाण्डे स्थितं मास मकाल पलितं नयेत् । १७८
इति मयूरपित्ताद्य तैलम् ।
क्षोरात्समार्कवरसा हिप्रस्थं मधुके पले।
विपचेत्तैलकुड़वं तवस्यं पलितापहम् ॥ १७ ॥
इति मधुकतैलम् ।
प्रपीण्डरीकमधुक पिप्पलीचन्दनोत्पलैः।
मिदं धात्रीरसे तैल नस्येनाभ्यञ्जनेन वा।
सर्वान् मूगतान् हन्ति पलितानि च शीलितम् ॥ १८ ॥
इति प्रपौण्डरीकाद्य तेलम् ।
अथ निदानमाह ।
कक्षामागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारणाः ।
अन्तहज्वरकरा दीप्तपावकसनिभाः ॥ १८१॥
सप्ताहाहादशाहादा पक्षादा नन्तिमानवम् ।
तामग्निरोहिणी विद्या दसाध्यां सबिपातिकीम् ॥ १२॥
अथ चिकित्सामाह ।
पित्तवीमर्पविधिना साधयेदग्निरोहिणीम् ।
रोहियां लहुन कुया द्रक्तमोक्षं विरूक्षणम् ।
भरीरस्य च संशुधि स्तां त्यजेदर्धितां पुनः ॥ १८ ॥

·बगसेने अथ निदानमाह। प्रोवां सकलां करपाददेशे सन्धौ गले वा विभिरेवदोषैः । प्रन्थिः सवलमीकवदक्रियाणां जातः क्रमेणैव गतः प्रहहिम् ॥१८४॥ मुखैरनेकैः मुततोदवद्धिविसर्पवत्सर्पति चोवताः । बल्मीकमाइर्भिपजो विकारं निष्प त्यनीकं चिरज विशेषात् ॥१८५ अथ चिकित्सामाह। शस्त्र नोत्कृत्यबलमोकं क्षाराग्नीभ्यां प्रसाधयेत् । विधानेनार्दोक्तोन शोधयित्वा च रोपयेत् ॥ १८६ ॥ बल्मीकन्तु भवेद्यस्य नातिहहस्य मर्मजम् । तत्र संशोधनं कृत्वा शोणितं मोचयेद्भिषक् ॥ १८७ ॥ कुलित्यकायामूलैश्च गुडूचालवयेन वा। पारग्वधस्य मूलैस दन्तीमूलैस्तथैव च ॥ १८८॥ श्यामामूलैः सपललैः सामियः प्रलेपयेत्। सुम्रिग्धेय सुखोपणैर्वा भिपतामुपनाहयेत् ॥ १८८। पक्क बात विजानीयाद गताः सर्वा यथाक्रमम् । अभिज्ञायततश्चित्वा प्रदहेन्मतिमान् भिषक् ॥ १८ ॥ संशोध्यदुष्टमांसानि क्षारण प्रतिसारयेत् । वर्ण विश विनाय रोपयेम्मतिमान् भिषक् ॥ १५॥ . मनःशिलालभतात सूस्म लागुरुचन्दनः। जातिपक्षवतकेय निम्बतेल विपाचयेत् १८२.. वलीक नाशयेत्तहि बडुछिद्रं वइग्रणम् ।

·सुदरोगाधिकार। पाणिपादीपरिष्टात्तु छिट्रैर्बहुभिराहतम् । वल्मीक येमशोफ स्याहज्य तत्तु विजानता. १९३ ॥ इति मनःशिलाद्य तेलम् । अथ निदानमाह। प्रवाहनातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदो वहिः । रूक्षदुर्वलदेहस्य गुदभ्रंशतमादिशेत् ॥ १४ ॥ अथ चिकित्मामाह। गुदर्भशे गुदं खिन्न' में हेनाक्तं प्रवेशयेत् । प्रविष्ट रोहयेद्यनाद गव्यसछिद्रचर्मणा ॥ १९५॥ पद्मिनीकोमल पत्र' यः खादेचछर्करान्वितम् । एतनिधित्यनिर्दिष्ट न तस्य गुदनिर्गमः ॥ १een गुदञ्च गव्यवसया नक्षयेदसतबरः । दुष्प वेशो गुदध शो विशत्याशु'न मशयः ॥ १७ ॥ मूपकानां वसाभिर्वा गुदर्भशे प्रलेपनम् । सुखिन्नमूपिकामांसे नाघवाखेद[येदम् ॥ १८८॥ प्रक्षालानलचांगेरी विल्व पाठायवाग्रजम् । तक्रण शीलयेत्यायु मंशातॊऽनलदीपनम् ॥ १८८ -- मूपिकाकुडवं मांसं चित्रकस्य पल तथा। दशमूलयलानाञ्च पल भल्लातकस्य च ॥ २०॥ त्रिफलायाः पनञ्चैषां कल्क दत्वा चतुर्गुणे । क्षीर तैलपचेप्रस्थ मभ्यनाच प्रशाम्यति २०१॥

·वनसेने मुदनिसरणं शूल दुष्टव्रणविशोधनम् । मूपकाद्यमिदं तैल कृष्णाने येण पूजितम् ॥ २०२: इति मूषकाचं तैखम्। मूपिकामांसकुड़वं दशमूलं पलोभितम् । चिवस्य हे पले वापि निष्क्वाथ्याष्टगुणेऽम्भसि । २०३१ पादशेषेण तेनैव तैलप्रस्थं पयः समम् । जीवनीयप्रतिवापं पाचयेन्म दुनाग्निना । २०४॥ अभ्यशाबाशयत्याशु गुदभ्रशं सदारुणम् । भगन्दरं गुदे शूल नाड़ीदुष्टवणापहम् ॥ २०५६ इति द्वितीयमूपकाद्य तेलम् । निरन्त्र मुषिक पला पञ्चमूलपयोयुतम् । तैल बातहरैः सिह गुदभ्र शहरं परम् ॥ २०६॥ सुल्यमश समादाय पञ्चमूलांबुमांसयोः । शीरपाकविधानेन विपाचवसमाहितः । पथाहातहरैः कल्क: पनाव्यमूषकादिकम् ॥ २० ॥ इति टतीयमूपकाद्य तेलम् । भूपकानां पलगत जलद्रोणे विपाचयेत् । पादशेपे पचेत्तेल दुग्ध तैल चतुर्गुणम् ॥ २०८ ॥ भूपिकानां गिर कल्क वस्तावभ्यनने हितम् । गुदनिस्सरणे शूले रखवावे च तहितम् ॥ १०८: इति चतुर्यमूपकाय तेलम् । अघ निदानमाह। सदाको रखपयन्त स्वरुपाकोतोयदनः ।

·पद्ररोगाधिकारः। -- कडूमान् ज्वरकारी च सस्थाच्छूकरदंष्ट्रकः ॥ २१ ॥ अथ चिकित्सामाह। सर्पपरजनीकरक स्तालमूलीसंयुतो लेपात् । शमयति शूकरदंष्ट्र पिडिकादाहान्वित पुसाम् ॥ १११ सृजराजस्य मूलस्य रजन्या सहितस्य च। चूर्णश्च सहसालेपा वराहहिजनाशनम् ॥ २१२ ॥ रजनीमार्कक्मू पिष्ट शोतेन वारिणा तस्वम् । इन्ति विसर्प लेपाहराइदशनाद्वयं घोरम् ॥ २१३३ सूर्यावर्त्तजटां सूर्य वारणोत्मायबुद्धिमान् । पिष्टा भृङ्गानालेपा हराइहिजनाथनम् । २१४ ॥ विसपीसा प्रतीकारः कार्यः शूकरदंष्ट्रयोः । २१५ ॥ । मूलकामीजसुवृत्व चोन्मत्तकदलानि तु । सूर्यावर्तशकाख्याञ्च मध्यावीरमणाचितम् ॥ २१५ तलं मेध्याधिक नाम बराहरिजनाशनम् । कण्डकुटप्रशमनं कच्छ दद्रुविनाशनम् । बलवर्णकरलेव कृष्णावेयेण भाषितम् ॥ २१०॥ इति मेध्याविकतलम् । A १ अथ निदानमाह। मर्दनात्पीडनादापि तथैवाप्यमिघाततः । मेची यदा वायुनते सर्वतवरन् । २१८॥ १ मेध्यावी ब्रानी।

·वङ्गसेने तदा वातोपसृष्टत्वा चम्मतत्परिवर्तते। अवेदनं सदाहय पाकं पईति चाशुक्लत् ॥ २१८॥ मणेरधस्तात् कोपथ ग्रन्धिरूपेण लम्बते । परिवर्तिकेति तां विद्यात् सरुजां चार्तिसम्भवाम् । सकण्डूकठिना वापि सैव श्लेष्मसमुस्थिता । २२० । , अथ चिकित्सामाह। परिवर्ती वृताभ्यतां मुखिवासुयनाइयेत्। विरात्र पञ्चरात्र वा वातन्त्रैः साखनादिभिः ॥ २२१॥ ततोऽभ्यज्य शनैशर्म वेशयेत्पीडयेन्मणिम् । प्रविष्टे च ममणिमणी खेदयेद्रुपनाइनैः ।। २२२ ॥ दयाहातहरान् वस्तीन् सिधान्यनामि भोजयेत् ॥ २२ ॥ अथ निदानमाह। अल्पीयाखां यदा ही इलाइच्छेति स्त्रियं नरः। हस्ताभिधातादयया चमण्युदर्तते बलात् । यस्यावपाते धर्म तां विद्यादवपाटिकाम् ॥ २२४ । वातात्परूपरुक्षामा सूक्ष्माकृष्णारुगन्विता। पितासपीतारकामा दाहरणासमन्विता। भिकोकठिनास्निग्धा कण्डूमत्यन्तवेदना ॥ २२५ ॥ -.- अघ चिकित्सामाह। चेहस्वेदस्तथवेना चिकित्सेदवपाटिकाम् । २२६ ।

·1 शुद्ररोगाधिकारः। ' अथ निदानमाह। बातोपसृष्टे मेट्रे च चीसंश्रयते मणिम् । मषियर्मोपनबस्तु भूत्रस्रोतो रणनि च २२७ 47 निरुपको तस्मिन्मन्दधारमवेदनम् । मूत्र प्रवर्त्तते जन्तोर्मणिर्विवियते न च ॥ निरुद्ध प्रकशं विद्यात्सर्ज वांतसभवम् ॥ २२८ ॥ अथ चिकित्सामाह। निरुक्षयकथे नाड़ी लौहीसभयतो मुखीम् । दारबों का जत्तुकतां सष्टतां वा प्रवेशयेत् ॥ २२८ परिषिक्षसां मनां शिशमारबरादयोः । चुकलं तथा योज्यं वातनद्रव्यसंयुतम् ॥ २३० ॥ वाहात् स्थूलपरी सम्यङ् नाड़ी मार्ग प्रवेशयेत् । स्रोत: प्रवर्दयदेव निग्धमवञ्च भोजयेत् ॥ भित्वा वा सेवनी सुत्का सद्यः क्षतवदाचरेत् ॥ २३१ ॥ - अध निदानमाह.. वेगसन्धारणादायु विहितो गुदसथितः । निरुणहि महत्स्रोत: सूक्ष्मदारं करोति च ॥ २३२ ॥ मार्गस्य सौक्ष्मयात् कच्छ्रण पुरीयं तस्य गच्छति । सबिरगद व्याधि मैनं विन्द्यात् सुदुस्तरत् । २३३ ॥ -- .

·अथ चिकित्मामाइ। सविरुषगुदे तैलैः सेको वातहरीः हितः । तथा निरुहप्रकाश क्रमः कार्यों विजानता ॥ २३४४ अथ निदानमाह । शम्भूत्र समायुक्तेऽधीतेऽपाने शिशोर्भवेत् । खिने वाऽम्राप्यमाने वा कंडूरक्ताकफोड़वा ॥ २३५ कडूयनात्तत: शिम स्फोट: स्रावय जायते । एकीभूत वर्ण घोर त विद्यादहिपूतनम् ॥ २३६ 1 अथ चिकित्सामाह। ततः संशोधनैः पूर्व धात्रीस्तन्य विशोधयेत् ॥ २३७१ त्रिफलादिरकाणानां धावन सदा । मासीवीरयध्या लेपः कार्योऽतिपूतने ॥ २३८॥ कंडूरतोत्कटे कुर्य्या द्रतस्राव जलौकसा। करचत्रिफलातित सर्पिः सिई शिशोहितम् ॥ २३८॥ कासीसरोचना तुत्य हरितालरसाजनैः । अम्लपिटः प्रलेपोऽयं व्रणकं हि पूतने ॥ २४०॥ पंटोलपत्रत्रिफला रसाप्लनविपाचितम् । पीतं तं नाशयति कक्रमम्य हि पूतनम् ॥ २४१ ॥ इति पटोपटतम् ।

·तुद्ररोगाधिकारः।
अथ निदानमाह।
मानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसस्थितः ।
यदा प्रक्तिद्यते खेदा कंडूचनयते तदा ॥ २४२ ॥
कंडूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटः स्रावय जायते ।
माहुपणकछु तां श्लेमरक्तप्रकोपजाम् ॥ २४३ ॥
अथ चिकित्मामाह।
भिषक् वृषणकच्छतु चिकित्सेत्यामरोगवत् ।
अहिपूतननिर्दिष्ट क्रिययापि च तां हरेत् ॥ २४४ ॥
मर्जाबकुष्टसैन्धव मितसिद्धार्थः प्रकल्पितो योगः ।
उदर्तनेन नियतं शमयति हपणकण्डूतिम् ॥ २४५ ॥
अथ निदानमाह ।
समुत्याननिदानाभ्यां चमकीलं प्रकोर्तितम् ॥ २४६ ॥
कटीकापालिकामूलं पूतोकं सैन्धवं तथा।
शम्बूकेन लक्षणपिट चम्मकोलकनाशनम् ॥ २४७ ॥
प्रायेण क्षुद्ररोगेषु शस्त्रचारानल क्रिया।
लेपनं शोणितनाव मिति सामान्यमंग्रहः ॥ २४८ ॥
इति वद्गसेने क्षुद्ररोगनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ६३ ॥

·वनसेने अथ मुखरोगनिदानमाह । - मुखरोगा. पञ्चपष्टिः सप्तस्वायतनेयु च तत्र चायतनान्योटौ दन्तादन्ताशन तथा ? तालुकण्ठय जिह्वा च मुख सर्वञ्च सप्तमम् ॥ २॥ श्रानपपिशितशीर दधिमायादिसेवनात् ॥ मुखमध्ये गदान् कुर्युः क्रुद्धा दोपाः कफोत्तराः ॥ ३ ॥ कर्कशी यरुपी स्तव्यौ संप्राप्तानिलवेदनौ । दाल्पेते परिपाव्य ते चोष्टौ मारुतकोपतः ॥ ४ ॥ चीयते पिटिकाभिय सरुजाभिः समन्ततः । सदाहपाकपिडिको पीताभासी च पित्ततः ॥ ५॥ सवर्णाभिस्तु चीयेते पिटिकाभिरवेदनी । भवतस्तु कफादोष्टी पिच्छिक्षौ शीतली गुरु ॥ ६ ॥ मकत् कष्णो सकृत्योती सवच्छतौ तथैव च । सन्निपातेन विन्जेयावनेक पिटिकान्पिती॥७॥ खर्जूरफलवर्णाभि पिटिकाभिर्निपीडितो। रनोपसष्टी रुधिरं सवत. शोणितप्रभो॥८॥ मांसदुष्टो गुरूस्थूली मांसपिण्डवदुब्रतो। कमयशात्र मूर्च्छन्ति नरस्योभयतो मुखात्॥८॥ मपिमण्डप्रतिकाशी मेदसाकंडूरी गुरू। स्वच्छ स्फटिकमकाण मानावं स्रवतो भूगम् । १, दन्तप्वष्टा ८ बोष्टयोय ८ मुलेपु दशपञ्च च १५ ॥ नवट तालुनि जिझायो पञ्च ५ सप्तदगमया:.१७ ! कण्ठं घय. सर्वमा एकपष्टिचतुःपर। ६५ ॥

·मुखरोगाधिकारः। नयोत्रणं न सरोहेन्मृदुल न च गच्छति ॥ १० ॥ प्रोष्टी पर्यषदीयते पाव्यते चाभिधानतः । ग्रथितौ च तथास्याता मोप्टो कंडूसमन्वितौ ॥ १९ ॥ 'अघ चिकित्सामाह। सुखदन्तमूलदशन च्छदेषु रोगाः कफासभूयिष्टाः । तस्मात्तेपामसरुद्रुधिरं विस्रावयेद दुष्टम् ॥ १२ ॥ ने हास्तथोष्णान् परिषेकलेपान् तस्य पान रसभोजनश्च । अभ्यञ्जनखेदनलेपनानि चौष्ठे विदध्यात्पवनाभिभूते ॥ १३ ॥ चतुर्विधन मेहेन मधूच्छिष्ठयुतेन च । वातजेऽभ्यञ्जनं कुर्या नाडीखेटञ्च बुद्धिमान् ॥ १४ ॥ मस्तिष्क चैव नस्ये च तैल वातहर हितम् । खेदोऽभ्यग. नेहपान रसायनमिहेप्यते ॥ १५ ॥ तैलं त सर्जरस ससिक्थं रानागुड सैन्धवगैरिकञ्च । पक्क समास दशनच्छदानां त्वम्भे दहट प्रवदन्ति लेपम् ॥ १६ ॥ श्रीवेष्टक सर्जरसं गुग्गल सरदारु च । यष्टीमधुकचूर्णञ्च विदध्यात्प्रतिसारणम् ॥ १७ ॥ वेधं शिराणां वमनं विरेक तिक्तस्य पान रसभोज़नञ्च । शीतान् प्रदेहान् परिपेचनञ्च पित्तोपसृष्टेश्वधरेषु कुर्यात् ॥१८॥ रतपित्तोपधातोस्थे जलौकाभिरूपाचरेत् । पित्तविद्रधिवञ्चापि क्रिया कुयादशेषत. ॥ १८ ॥ शिरोविरेचन धूम खेदः कवल एव च। हते रक्त प्रयोक्तव्य मोठपाके वाफात्मके ॥ २०॥ त्रिकटुवर्जिकाक्षारः क्षारय यवशूकजः ।

·वङ्गसन क्षौद्रयुक्तं विधातव्य मेतच प्रतिसारणम् ॥ २१ ॥ शूल विवर्ण सलसीकमोष्ठं सकंडूरं तीव्ररुज प्रबातम् । लिखेच फेनदिपलासबालै निप्पोद्य वातक्षतसारयेहा ॥ २२॥ जीवन्तिकल्क पयसा समां तैलं विपक्वा मधुना विमित्रम् । पोटास्ययोः सर्जरसाष्टभार्ग वर्ण निहन्यात् सरुदेव लेपात् ॥२३॥ मेदोजे खेदित भिन्ने शोधिते ज्वलनो हितः । प्रियंगुत्रिफलालोध्र सक्षौद्र लेपने हितम् ॥ २४ ॥ हितच्च विफलाचूर्ण मधुयुक्तां प्रलेपनम् । एतद्दोषप्रकोपानां साध्यानां कर्मकीर्तितम् ॥ २५ ॥ विन्द्र क्षतोष्टमुल्लिख्य पीड़येत् सुसमाहितः । शतधौतष्ताभ्यता दह्याकबलिकां कृते । २६ ॥ किनवणे च तत्सर्व त्यता व्रणवदाचरेत् ॥ इत्योष्ठगतदोपोपक्रमः । अथ सामान्यमुखरोगलक्षणमाह । मुखामये मारुतजेतु शोप कार्कश्यपेक्ष्याणि चलारुजय। कणारुणे निप्पतन मशैत्य प्रस्पन्दन संसनतोददाहाः ॥ २० ॥ टप्पावरस्फोटकदाइपाका धूमायनं चास्य विदीर्णता च । पित्तासमू विविधारुजय मुखं च पीतारुणवर्णयुक्तम् ॥ २८ ॥ कंडूगुरुत्वं मितवज्जनत्वं मेहोऽरुचिर्जाघकफप्रसके । उतल गनं दालनभावतंद्रारजय मन्दाकफवकरोगे ॥ २८ ॥ हिदीपंलिङ्गानि भवन्ति यत्र दिदोपजो वनगदः सवेद्यः । लिङ्गानि सर्वाणि मुखे च यम्य भवन्ति तम्येव त मविपातात् ॥३. इति तन्त्रान्तरासामान्यलक्षणमुखम् ।

·मुखरोगाधिकार
७४१
अथ दन्तवेष्टरोगनिदानमाह ।
शोणितं दन्तवेष्टेभ्यो यस्याऽकस्मात्प्रवर्तते।
दुर्गन्धीनि सकष्णानि प्रक्लेदोनि मृदुनि च ॥ २१ ॥
दम्तमांसानि शीर्यन्ते पचन्ति च परस्परम् ।
शीतादो नामसव्याधिः कफशोणितसम्भवम् ॥ ३२ ॥
दन्तयोस्त्रिषु वा यस्य जायते ग्वयधुर्महान् ।
दन्तपुप्युटकोनाम सव्याधिः कफरजाजः ॥ २३ ॥
सवन्ति पूयरुधिरं चलादन्ता भवन्ति च ।
दन्तयेष्टः सविजेयो दुष्टशोणितसम्भवः ॥ ३४ ॥
स्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजावान् कफरताजः ।
लालासावि सविजेयः पौषिरोनामनामतः ॥ ३५॥
दन्तायलन्ति वेटेऽभ्य स्तालु चाप्य वदीयते ।
यस्मिन् ससर्वजी व्याधि महाशौपिरसंजितः ॥ २६ ॥
दन्तमांसानि शीर्यन्ते यस्मिन् टीवति चाम्यसक् ।
पित्तामुक्कफजोव्याधि भैयः परिदरो हि सः ॥ ३७॥
वेष्टेषु दाहः पाकर ताभ्यां दन्तायलन्ति च ।
पत्यर्दिताः प्रसवन्ति शोषितं मन्दवेदनाः ॥ ३८ ॥
पाथायन्ते सुते रतो मुखं पूति च जायते।
यस्मिन् सोपकुशोनाम पित्तरतकतो गदः ॥ ३८॥
दृष्टेषु दन्तमासेषु संरभी जायते महान् ।
भवन्ति चञ्चलादन्ताः संवेदोऽभिघातजः ॥ ४०॥
मारुतेनाधिको दन्तो जायते तोववेदनः ।
खलिवईनसंघोऽसी संजाते रुक् च शाम्यति । ४१ ॥
शनैः शनैः प्रकुरुते वायुदन्तसमायितः ।
करालान् विकटान् दन्तान् करालो न च सिध्यति ॥ ४२ ॥

·७४२ 'वसेने. हानव्ये प्रथिमे दन्ते महान्छौथो महारुजः । लालासावोकशतो विजेयः सोऽधिमांसकः १.४३ . दन्तमूलगतानाबः पञ्चन्ने यायथेरिताः ॥ ४॥ है - अथ दन्तरोगनिदानमाह । - c दीयमाणेष्विवरुजा भृशं दन्तेषु नायते । दालनोनाम सव्याधिः सदागतिनिमित्तजः ॥ ४५ ॥ कृष्णछिद्रयलम्रावो ससरम्भो महारजः । अनिमितरुजो बातात् सन्ञ यः कमिदन्तकः ॥ ४६॥ व बक्र भवेद्यस्य दन्तभनय जायते । कफबातकृती व्याधिः सभचनकर्मभितः । ४७॥ शीतरुक्षप्रवासाम्ल स्पर्शानाममहाहिजाः । पित्तमारुतकोपेन दन्तहर्पः सनामतः ॥ ४८n दन्तमांसमलः मान धित: वययमहान् । मदाहरुक्मवेशिम: पूयास्र दन्तविद्रधिः ॥ ४ ॥ मलोदन्तगतो यन्तु कफमारुतशोपितः । शरीव खरस्पर्शा सानयादन्तशर्करा ॥ ५० ॥ कपालेधिवदोयम दन्तानां मेव शर्करा कपालिकति माया मदा दन्तविनागिनो। ५१॥ योऽसूप्रियेण पित्तेन दग्धोदन्तस्बगेपतः । ग्यावतां नोलतां वापि गत: मध्यावदन्तकः । ५२॥ हनुमोक्ष इति यो व्याधिरदितलक्षणः ॥ ५३॥ - . -०-

·क्षुद्ररोगाधिकारः।
०४३
-
--
अथ चिकित्सामाह।
सामान्य न निदानेन ये निर्दिष्टांमुखामयाः ।
सान्विदित्वा विद कुया यथाख भेषजक्रियाम् ॥ ५४॥
तेजोद्वामागधीमूल समझाकटकाधनम् ।
पाडाज्योतिमतोलो, दाकिष्टच चूर्णयेत् ॥ ५५ ॥'
दन्तानां घर्षणं कंटू रक्तस्रावरजापहम् ॥ ५६ ॥
शीतादेहतरते तु तोयं नागरसर्पपान्।
निष्काष्यत्रिफलाञ्चापि कु-हंडूपधारणम् ।
प्रियङ्गवच मुस्ता च त्रिफला च प्रलेपनम् ॥ ५७॥
काशीसलोधवष्णा मनःशिला सप्रियंतु जोता।
एषां चूर्ण मधयुक् शीतादे पूतिमांसहरम् ॥ ५८R
प्रपौण्डरीकमधुक विफलोत्पलसाधितम् ।
तैलं तं वा वातन शीतादे संप्रशस्यते ॥ ५ ॥
कुष्ट' दारुलोध्रमब्द समजा पाठातितातेजनीपीतिका च ।
चूर्णं शस्त घर्षणं तद्विजानां रक्तस्राव हन्ति कंडू रुजाच्च १६०
पाठालोधसमगा पर्पटगदतेजनीनिशायुगलैः ।
कंडू रुक्नावयुत चूर्णीकृतैर्विधर्पयेच्छौः ॥ ११ ॥
दन्तपुप्पुटको कार्य तरुणे रक्तमोक्षणम् ।
शिरीविरेकय हितो नस्य निग्धञ्च भक्षणम् ॥ १२॥ -
तिलभषबीजपायक सिततर सिहार्थकल्पितः कवलः ।
उखाधुसंप्रयुक्तो चिजतलसंजातयोथहर । ६३ ॥
विनाविते दन्तवष्टे वपन्त प्रतिसारयेत् ।
तो, पतगमधुक लाक्षाचूर्णः मधूतरैः । ६४ ॥
गण्डू पे घीरिणी योज्याः सधौद्रष्टतशर्कराः ॥६५॥
चसदलस्थिरकर कार्य' वकुलचर्वणम् ॥ ६६ ॥

·७४४ वासेने भद्रमुस्तामयाव्योष विड़डारिष्टपन्नवैः । गोमूत्रपिष्ट टिकां छायाशुष्कां प्रकल्पयेत् ॥ १७॥ सां निधाय मुखे सुप्या चवदन्तातुरो नरः। नातापरतरं किञ्चि चलहन्तस्य ,भेषजम् ॥ ६८ , इति भद्रसस्तादिवटिका। दशमूलीकषायण तेल वा तमेव च । विपक्क कवले शस्त सचौद्र दन्तधावने Neen दन्तवाले दन्तहर्षे सुखरोगे च वातिके । सुखोणमथवा शीत तैलकल्कोदक हितम् ॥ ७० ॥ शोधिरे इतरत तु लोध्रमुस्तारसाचनः । सचौद्रः शस्यते लेपो गण्ड पक्षीरिणो हिताः ॥ ०१ : मासिकं पिप्पलीसर्पिः मिथित धारयेन्मुख। दन्तगूलहर प्रोक्तं प्रधानमिदमीपधम् ॥ ७२ ॥ हिंगुकटफलकाशीस स्वर्जिकाकुष्टवल्फजम् । रदरनं जयत्याय वक्षस्थ दशने तम् ॥ ३ ॥ मारिवीत्पलयध्याद शारिवागुरुचन्दनः । चीर दगगुणे सिद्ध सर्विनस्य च पूनितम् 088 क्रियां परिदर कुऱ्या छीतादीशा विचक्षणः । संयोध्योमयता कार्य शिरोयोपकुशे तथा : ०५ ॥ काकोदुम्बरिकापत्र व्रण पिसावयेभिषक् । * लवण: चौद्युतीय सव्योपैः प्रतिसारयेत् ॥ पिप्पलीसपा नेता नागर नेचुल फलम् । सुपोदकेन संसृष्ट कवलक्षापि धारयेत् ॥ ००॥ इस मपुरक: विहित कपलनस्ययोः। चौद्ररतीयाः पिप्पस्याः कवलसान कीर्तितः 1000 . .

·मुखरोगाधिकारः। ७४५ पटोलनिम्बविफला कपायथात्र धावने । शिरोविरेकश हितो धूमो वैरेचनययः ॥ ७॥ माडीव्रणहरं कर्म दन्तनाडीपु कारयेत् । यहन्तमध्ये जायेत नाडी त न्दन्तमुद्धरेत् ॥ १० ॥ छित्वामांसानि शस्त्रेण यदि नोपरिजो भवेत् । शोधयित्वा दहेच्चापि क्षारेण ज्वलनेन वा ॥१॥ भिवत्युपेक्षित दन्ते हनुकास्थिगतिध्रुवम् । समूल दशनं तस्मा दुद्धरीनग्नमस्थि च ॥ २॥ उद्धृते तूतरे दन्ते शोणितं संप्रसिध्यते । रजातियोगात् पूर्वोक्ता धोरारोगा भवति च H८३ ॥ काणः सञ्जायते जन्तु रर्दितं चास्य जायते । चलमप्युत्तरं दन्त मतो नापहरैद्भिषक् ॥ ८४ ॥ धावने नातिमदन खादुकण्टकखादिरम् ।। ८५ ॥ . कपायं जातिमदनकण्टकोस्वादुकण्टकैः । लोधखदिरमञ्जिष्टायध्याह्न थापि तत्कृतम् । तेल संशोधनं तद्धि हन्याहन्तगतां गतिम् ॥ ६ ॥ कपाय परतः सत्वा पिट्वा लोधादिकल्कितम् । कण्टकीमदनो योज्य: स्वादुकण्टो विकद्धतः । ८७ ॥ एभिः कतै कपायपि नाडीधावनार्थं योज्यम् । इति जात्यादितैलम्। इदि दन्तवेष्टोपक्रमः । -- .

·७४६ वनसेने अथ दन्तोपक्रममाह। मुखोणाः संहकवला: सर्पिपस्त्रिहतस्य च । निर्यहयानिलन्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ॥ ८॥ नहिकच हितो धूमी नस्यं हिकमेव च । रसोरमयवाग्वच क्षीरं सन्तानिका दृतम् । शिरोबस्ति हितश्चापि क्रमो यथानिलापहः ॥८ दन्तानां तीदहर्षी तु जायेते वाततस्तयोः । उष्णतेलाज्यवातघ्न नियूं हाः कबलग्रहाः ॥ ८॥ अहिंसन्दन्तमूलानि शर्करासुद्धरद्धिपक् । लाक्षाचूर्णेमधुयुतै स्ततस्तां प्रतिसारयेत् ॥ ८१ ।। दन्तहर्पक्रियां चापि कुयाविरवशेषतः । कपालिका अच्छतमा तवाप्येषा क्रिया हिताः ॥ २ ॥ समिदन्तकमादी तु सतमि गुडपूरणम् । दहेच्छलायायातीर मार्क कृमिनाशनम् ॥ ८३ ॥ जयेविसावणे: खिन मचलं क्वमिदन्तकम् । तथावयोडैतिः बेहगंडूषधारणः । ८४ . भद्रदादिवा लेपैः मिग्य भोजनैः। कृमिदन्तापहं कोण हिंगुदन्तान्तरे स्थितम् ॥ १५॥ इती भूमिकादम्बी पञ्चांगुलकरटकारिकाकाथः । गंडूपम्तैलयुतः समिदन्तकवेदनागमन: ॥ १६ ॥ नीलीवायमजज्ञासुन दुग्धीनान्तु मूलमेकैकम् मञ्चयंदगनवित दशनकमिपातनं प्राहु: n८on बोजपूरकमूनस्य वाकुचीनां तथैव च । भागाभ्यां तु मम कला पिट्वावर्तिन्तु कारयेत् ॥२८॥ .

·मुखरोगाधिकारः। ७४७ एपारदस्थवर्तिस्तु दन्तेर्दन्सनिपीडयेत् । सद्योऽवस्थितमात्रा तु कृमिदन्तरुजापहा ॥२८॥ दन्तीसुवर्णदुग्धा कासीसविडङ्गवत्सकफलानाम् । चूर्णरकम् ह्योः पयोभिर्वा पूरणं येष्टम् ॥ १० ॥ चलमुद्धृत्य च स्थानं विदहेच्छुपिरस्य च । ततो विदारीयध्याद शृङ्गाटककमेरुभिः । तैल दशगुणे क्षीरे सिद्धं नस्ये हितं भवेत् ॥ १.१॥ इति विदायर्यादितैलम् । हनुमोचे समुद्दिष्टां कुयादर्दितवत् क्रियाम् ॥ १०२ ॥ बकुलस्य फल लोध्र बजवल्लीकुरण्टकम् । चतुरगुलबब्बोल बाजिकर्णारिमाशनम् ॥ १०३ ॥ तेषां तु कायकल्काभ्यां तैलं पकं मुखे तम् । स्थैर्य करोति दन्तानां चलतां पवनेन च ॥ १०४ ॥ इति बकुलाचं तेलम् । तुन्नां कृता नीलमहाचरस्य द्रोणेऽम्भसः सश्रययेद्यथावत् । पूर्त चतुर्भागरसे तु तैल पचेच्छनैरर्दपलप्रयुक्तः ॥ १०५ ॥ कल्कैरनन्ता खदिरारिमेदा जेब्बाम्रयष्टीमधुकोत्पलानाम् । तत्तलमाश्वेव धृत मुखन स्थर्य बिजाना विदधाति सद्यः ॥१०॥ इति सहचराचं तेलम् । उमे हरिने पिप्पल्यः सैन्धवं देवदारु च । विडङ्ग चित्रकं विल्वं रोहियस्य च पल्लवाः ॥ १०७ ॥ गन्ध मौवल द्राचा मनिष्टा मधुर्क बला। वेतसस्य च मूलानि पद्मकोशीरचन्दनैः ॥ १०८ ॥ विल्वप्रमाणैः कल्क स्तु तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।

·७४८ वसेने द्विगुणं च पयो दद्यात् तसिड़ नश्यतां नयेत् ॥ १०८ श्रेष्मजं सन्निपातोत्य शिरोरोग नियच्छति। उपजिह्वां च मालाञ्च कण्ठशालूकमधूंदम् ॥ ११० ॥ विदारिका मांसपार्क मुखशोकं गलग्रहम् । दन्तचाल हनुस्तम्भं तेलमेतत्रियच्छति ॥ १११ ॥ इति हरिद्रायं तेलम् । ल' लाक्षारसं क्षीर पृथक प्रस्थं समं पचेत् । चतुर्गुणमितेः क्वाधै → व्यै च पलसंलितैः ॥ ११२ ॥ लोधकट्फलमविष्टा पद्मकैयारपद्मकः । चन्दनोत्पलयध्याद्वैः तैलं गंडूपधारणम् ॥ ११३ ॥ दालन दन्तचालञ्च दन्तमोक्षं कपालिकाम् । गोतादं पूतिवक्त्रञ्च ह्यरुचिं विरसास्यताम् ॥ ११४ ॥ हन्यादाश गदानेतान् कुर्याद्दन्तानपि स्थिरान् । नाक्षादिकमिदं तैले दन्तरोगेषु पूजितम् ॥ ११५ ॥ इति लाक्षाचं तेलम्। इरिमेदत्वक् पलगत मभिनवमापोथ्यखण्डशः कृत्वा । तोयाढकचतुर्भिः नि:क्वाथ्यचतुर्थशेपेण ॥ ११६ ॥ काथेन तेन मतिर्मा स्तलम्याधीढ़क पचेच्छनकः । कल्करबसमांस मजिष्टा लोध्रमधुकानाम् ॥ ११७॥ इरिमेदखदिरकटफल लाचान्यग्रोधमुम्तसूतोला। कर्पूरागुरुपद्मकनवग कहोनजातीनाम् ॥ ११८ ॥ फनपतङ्गैरिकवरांगगजकुसमधातकोनाच । मिहभिपग्विदध्यादिद मुहीयेषु रोगेषु ॥ ११८॥ परिशीदन्तयिदधि गोपिग्गीताददन्तहपु। । रुमिदन्तदरगचनित प्रदुष्टमांसायगीर्णषु । १२.. ८

·०४८
मुखरोगाधिकारः।
मुखदीर्गन्ध्यैषु च कार्य प्रागुक्ष्वामयेषु तैलमिदम् ।
इतीरिमेदाद्यं तैलम् ।
खदिरस्य तुलां सम्यग् जलद्रोणे विपाचयेत् ।
शेषऽष्टभाग तवेव प्रतिवाप प्रदापयेत् ॥ १२१ ॥
जातिकर्पूरपूगानि कबोलकफलानि च ।
इत्येषा गुटिका कार्या मुखसौभाग्यवर्धिनी ॥
दन्तोष्टगलरोगेषु जिह्वा ताल्वामयेयु च ॥ १२२ ॥
इति स्वल्पखदिरबटिका ।
.
गायत्रिसारतुलयारिमवल्कलानां
साई तुलायुगलमम्बुघटैयतुर्भिः।
निःक्वाथ्यपादमवशेष सुबस्त्रपूर्त
भूयः पचेदय शनैर्मृदुपावकेन ॥ १२३ ॥
सस्मिन् घनत्वमुपगच्छति चूर्णमेषां
लक्षण चियेच कबल ग्रहभागिकानाम् ।
एलामृणालसितचन्दनचन्दनानां
श्यामातमालविकसानललोहयटी ॥ १२४ ॥
लज्जाफलवयरसाञ्जनधातकोनां
श्रीपुष्पगैरिककटाहयकट्फलानाम् ।
पद्मावलोध्रवटरोहयवासकानां
मांमोनिशामुरभिबल्कलसंयुतानाम् ॥ १२५ ॥
ककोलजातिफलकोशलबन कानां
चूर्णीकतानि विदधीतपलांशकानाम् ।
शीतऽवतायं धनसारचतुष्पलच
तिया कलायसदृशीं गुटिकां प्रकुर्यात् ॥ १२६ ॥

·७५०
वनसेने
शुष्कामुख्ने विनिहिता विनिवारयन्ति
रोगान् गलोटरसनाधरतालुजातान् ।
कुठान्मुखे सरभितां पटुतां रुचिञ्च
स्वैय्यान्वितञ्च दशनं रसनालघुत्वम् ॥ १२७ ।।
इति महाख दिरवटिका।
फलान्यम्लानि गीताम्बु रूक्षान्न दन्तधावनम् ।
तथातिकठिनान् भयान् दन्तरोगी विवर्जयेत् ॥ १२८ ॥
इति दन्तरोगोपक्रमः।
अथ जिहारोगनिदानमाह ।
जिहाऽनिलेन स्फुटिता प्रसुप्ता भवेच्च शाकच्छदनप्रकाशा।
पित्तेन दह्यत्युपचीयते च दोधैं. सरनोरपि कण्टकैच ॥ १२८ ।।
कफेन गुर्वा बहुला चित्ता च
मांसोच्छ्रयः शाल्मलिकण्टकाभैः ॥ १३० ।
जिद्वातले यः श्वययुः प्रगाढ़ः मोल्लामसंजः कफरतमूर्तिः ।
सिद्धां म तु स्तंभयति प्रहदी मूने च जिहा भृशमैति पाकम् ॥१३१
जिताग्ररूप: चयहिं जिना मुत्रम्यजात: कफरतामूनः ।
लालाकरः कडूयुनः सचोप: सातूपजिया कथिता भिपग्भिः ॥१३॥
अघ चिकित्सामाह ।
जिहागतविकाराणां गम्तं गोणितमोक्षणम् ।
गुडूचीपिप्पलीनिम्म कवनः कटुभियुतः ॥ १३३ ॥

·मुखरोगाधिकारः। ०५१ पटोलकटुकव्योप पाठासैन्धवगर्भिभिः । चूर्णमधुयुतैर्लेपः कबलो मधुलिकः ॥ १३४ ॥ विडङ्गपिप्पलीभ्यां तु धावनं सरसाञ्जनम् ॥ १३५ ॥ प्रोष्टप्रकोपेऽनिलजे यदुक्तं प्राक् चिकित्सितम् । कण्टकैप्वनिलोत्येषु तत्कार्य भिषना खल्लु ॥ १३६ ॥ पित्तजषु विष्टेषु निःसते दुष्टशोणिते । प्रतिसारणगंडूपं नस्यञ्च मधुरं हितम् ॥ १३७ ॥ कण्टकेषु कफोत्ये पु लिखितेवराजः चये। पिप्पल्यादिमधुयुतः कार्यस्तु प्रतिसारणे ॥ १३८ ॥ एलीयात् कबलांथापि गौरसर्पपसेन्धवैः । पटोलनिम्बवार्ताकु क्षारयूपैथ भोजयेत् ॥ १३८ । उपजिवां तु संलिख्य तारेण प्रतिसारयेत् । शिरोविरेकगंडूप धूमैश्चैनामुपाचयेत् ॥ १४ ॥ ध्योपचाराभयावङ्गि चूर्णमेत अघर्पणम् । उपजिह्वा प्रशान्त्यर्थ मेभिस्तैलं विपाचयेत् ॥ १४१ ।। वासाक्वाथो माक्षिक मैन्धवग्रहधुममालतीयुक्तः । कुलित्यकेन निहन्यादुपजिद्विकां कण्ठघर्पणत: ॥ १४२ ॥ इति जिह्वारोगः । अथ तालुरोगनिदानमाह । येमासृग्भग तालुमूलात् प्रहदो दीर्घः शोथो ध्यातवस्तिग्रकाशः । णाकासखासतत्तं वदन्ति व्याधि वद्यः कण्ठशुण्डीति नाम्ना १४३ गोथः स्थूलस्तोददाह प्रपाकी प्रागुप्ताभ्यां तुण्डिकेरी मता तु ।

·७५२ वनसेने शोथो मन्दो लोहितः शोणितोत्थी जेयोऽभूपः सज्वरस्तीवरुक् च ॥ १४४ ॥ कूर्मोत्सन्नो वेदनो शीघ्र जन्मा रोगो जयः कच्छपः श्लेष्मणा वा । पद्माकारं तालुमध्ये तु शोथं विद्याद्रताददं प्रोतलिङ्गम् ॥१४५] दुष्ट' मांस नीरज तालुमध्ये श्लेशावई मांससंधातमाहुः । नीरक स्थायीकोलमात्रः कफेन मेदोयुक्तः पुप्पुटस्तालुदेश ४१४६॥ शोथोऽत्यर्थ दीर्यते चापि तालु श्वासयोग्रस्तालुशोषोऽनिलाञ्च । पित्तं कुर्यात् पाकमत्यर्धघोर तालुन्येवं तालुपाकं वदन्ति ॥१४७॥ -.- अथ चिकित्सामाह । युञ्जयात् कफहरं शुण्ठया रसं गंडूपधारण ॥ १४८ ॥ कुष्टोपणा बचासिन्धु कणापाठाप्लवैः सहः । मनीट्रैर्भिधजा कार्य गलशुण्डीप्रघर्षणम् ॥ १४८ । अष्टांगुलोसन्दं नाक्कथगलशुण्डिकाम् । छेदयेन्मण्डलाग्रेण जिद्वोपरि तु संस्थिताम् ॥ १५० ॥ नोत्तरचैव हीनन विभागं छेदयेद्भिपक् ॥ १५१ ॥ पत्यादानात् सवेद्रतं तबिमित्त' म्रियेत च । हीनच्छेदाभवच्छोयो नालाखावो भ्रमस्तथा ॥ १५२ ।। तम्पादेद्यः प्रयत्नेन दृष्ट कर्मा विशाग्दः । गलगुण्डी छेदयित्वा कुर्यात्प्राप्तमिमं क्रमम् ॥ १५३ ॥ नातिमूनेन चाप्यग्रे मम्यक् छेदं ममाचरेत् । लिया तां व्योपमिन्धुग्रामचौदः प्रतिमारयेत् ॥ १५४ ॥ गलशुगडोममं याति बमोचीरेण लेपनात् ॥ १५५॥ वचामतिविपां पाठां राम्रा कटुकरोहिणीम् । .

·मुखरोगाधिकारः।
७५३
निःक्काथ्य पिचुमन्दञ्च कबलं तत्र योजयेत् ॥ १५६ ॥
धारमिहेषु मुहे पु यूपाथाप्यशने हिताः ॥ १५७ ॥
इगुदीकिणहीदन्ती सरलं देवदारु च।
पञ्चाङ्गां कारयेहर्ति मेतां गन्धोत्तरां भिषक् ॥
तस्या धूमं पिवेज्जन्तु हिरङ्गः कफनाशनम् ॥ १५८ ॥
तुण्डिकर्यभुपे कूर्मे संघाते तालुपुप्पुटे ।
एप एव विधिः कार्यो विशेषः शस्त्रकर्मणि ॥ १५८ ॥
तालुपाके तु कर्त्तव्य विधानं पित्तनाशनम् ।
सेहस्खेदी तालुशोपे विधिशानिलनाशनः ॥ १६० ।।
इति तालुरोगोपक्रमः।
अथ गलरोगनिदानमाह।
गलेऽनिलः पित्तकफी च मूर्छिती
पटूप्यमांसं च तथैव शोणितम् ।
गलोपसंरोधकरस्तयांकुरै-
निहन्त्यसून् व्याधिरयं हि रोहिणी ॥ १६१ ॥
जिह्वाममन्ताशवेदनास्तु मांसांकुराः कण्ठनिरोधना: स्युः ।
मारोहिणोवात कता प्रदिष्टा यातामकोपद्रवगाढ़युता ॥ १६२॥
चिप्रोहमात्तिप्रविदाहपाका तीव्रज्वरापित्तनिमित्तजातु ।
सोतीनिरोधन्यचलोवता च स्थिरांकुराया कफमम्भवा सा ॥१६३॥
गम्भीरयाकिन्यनिवार्यवीर्या विदोपलिङ्गात्रितयोस्थिता तु ॥१४॥
स्फोटेथितापित्तममानलिङ्गा माध्या प्रदिष्टारुधिरात्मका तु ॥१६॥
सद्यस्त्रिदोयजा हन्ति वाहाच्छेमसमुद्भवा ।
पञ्चाहात्मित्तसंभूता सप्ताहात्पवनान्विता ॥ १६६ ॥

·७५.४ वनसैने कोलास्थिमात्रः कफसम्भवो यो ग्रन्थिर्गले कण्टकशूकभूतः । खरः स्थिरः शस्त्रनिपातसाध्यस्तं कण्ठशालूकमिति ब्रुवन्ति ॥१६॥ जिद्वाग्ररूपः खयथुः कफाच जिह्वोपरिष्टादपि रतमिथात् । योऽधिजिह्वः खलु रोग एप विवर्जयेदागतपाकमेनम् ॥ १६८॥ बलास एवायतमुद्रत ग्रन्थि करोत्यत्रगतिं निवार्य । तं सर्वयैवाऽप्रतिवायवीयं विवर्जनीथ बलयं बदन्ति ॥ १६८ ॥ गलोपरोधं कुरुतः प्रवहौ श्लेष्मानिलो खासरजोपपत्रम् । मच्छिदं दुस्तरमेतदाहुवलाससंन्न निपुणा विकारम् ॥ १७० ।। वृतोन्नतोऽन्तः स्वययुः सदाहः सकंडूरोऽपाक्यऽमृदुर्गुरुश्च । नाम्नेकाहन्दः परिकीर्तितोऽसौ व्याधिर्बलासक्षतजप्रसूतः ॥ १७१ ॥ समुद्रत हतममन्ददाहं तीव्रज्वर वृन्दमुदाहरन्ति । तच्चापि पित्तक्षतजप्रकोपात् ज्ञेयं सतोदं पवनात्मकन्तु ॥ १७२ ॥ वर्तिर्वनाकण्ट निरोधिनी तु चितातिमात्र पिशितप्ररोहै: । अनेकरुक् प्राणहरो विदोपात् जेया गतघ्नो तु शतनिरूपा ॥१७३॥ ग्रयिर्गलेवामलकास्थिमात्रः स्थिरोऽल्परुक् यः कफरतमूर्तिः । मलक्ष्यते सक्तमिवाशनच मशस्त्रसाध्यस्तु गिलायुमंजः ॥ १७४ ॥ मबं गन प्राप्यममुत्थितो यः शोयो रुजः संति च यत्र मः । ससर्वदोपो गल विद्रधिस्तु तम्यैव तुल्यः खलु सर्वजम्य ॥ १७५ ॥ शोथो महानन्नजलावरोधी तीव्रन्वरो वायुगतेनिहन्ता। कफेन जातो रुधिरान्वितेन गले गलोधः परिकीर्तितोऽसौ ॥१७॥ यस्ताम्यमानः ग्वमिति प्रसक्त मित्रस्वरः गष्कविमुलाकण्ठः । कफोपदिग्धेष्वनिलायनेषु जयः मतोदः खसनात् स्वरतः ॥ १७ ॥ मतानवान्यः लययुः मकटो गलोपरोध कुरुते क्रमेण ।

·मुखरोगाधिकारः। ०५५ समांसतानः कथितोऽवलम्बो प्राणप्रणुत्सर्वकृतो विकारः ॥ १७८ ॥ सदाहतीदं श्वयथु सुतानमन्तर्गले पूतिविशीर्ण मांसम् । यित्तेन विद्याइदने विदारों पाविशेषास तु येन शेते । १७८ ॥ अथ चिकित्सामाह। साध्यानां रोहिणीनाञ्च हितं शोणितमोक्षणम् । छर्टनं धूमपानञ्च गंडूषो नस्यकर्म च ॥ १८० ॥ सथान्तर्वाद्यतः स्विन्त्रां वातरोहिणिकां लिपेत् । अंगुलीशस्त्रकनाशु वटुचुक्रेण स्खेनवा ॥ १८१ ॥ बातकी तु हृते रक्ते लबणैः प्रतिसारयेत् । सुखोणान् स्रइकबलान् धारयेचाप्पभीक्ष्णशः ॥ १८२ ॥ विद्याव्यपित्तसंभूतां सिताक्षौद्रप्रियंगुभिः । घर्पयेत् क्षौद्रपतङ्गः शर्कराभिस्तथायुतैः ॥ १३ ॥ द्राक्षापरुपकवायो हितच पाबलग्रह। उपाचरदेवमेतां मुवैद्यः पित्तसंभवाम् ॥ १८४ ॥ श्रागारधूमकटुकैः कफजां प्रतिसारयेत् ॥ १८५ ॥ खेताविडङ्गदन्तोभिस्तैलं सिद्ध ससैन्धवम् । नस्यकर्मणि दातव्यं कवलञ्च कंफोच्छ्रये ॥ १८६ ॥ रोहिणीकण्ठशालूक तुण्डिकेरी गलायुपु । विद्रधी इन्दके श्रेष्टं रोचना ता_गैरिकाः । सलोध्रमधुपतगदौ, गण्डपधारणम् ॥ १८७ ॥ विस्राव्यकण्ठशालूक साधयेत्तुण्डिकेरिवत् । एक काले यवानञ्च भुजीत म्रिग्धमल्पशः ॥ १८८॥ उपनिवकवच्चापि साधयेदधिजिद्विकाम् ।

·वङ्गसेने उवाम्यजिह्वामालथ वड़िशनाधिजितिकाम् ॥ छेदयेन्मण्डलाग्रेण तीक्ष्णोणधर्षणादिभिः ॥ १८८॥ एकहन्दं तु विसाव्य विधि शोधनमाचरेत् । गिलायुश्चापि यो व्याधि स्तंच शस्त्रेण साधयेत् ॥ १८० ॥ अमर्मस्थन्तु मम्पक छेदयेहलविद्रधिम् । कण्ठरोगेष्वसूमोक्षस्तीक्षण नस्यादिकर्मा च ॥ १८५ कोथं पिवेच्च दारू त्वक् निम्बतायकलिङ्गनम् ! . हरीतकीकपायो वा हितो माक्षिकसंयुनः । १८२ ॥ कटुकातिविपादार पाठामुम्त कलिङ्गजः । गोमूत्रकथितः पीतः कण्ठरोगविनाशनः ॥ १३ ॥ मृद्दीकाकटुकाव्योपदार्वी त्वक् त्रिफलाधनम् । पाठारसाउनमूर्वा तेजोति सुचूर्णितम् ॥ १८४ ॥ चौद्रयुक्तं विधातव्यं गलरोगे भिपनतम् । योगाथेते वयः प्रोक्ता वातरक्तकफापहाः १८५ सितातमालपत्राभ्यां मरिचं हिगुणं न्यसेत् । तेन सर्पिविपक्वन्तु नस्यादन्याइलग्रहान् ॥ १८६ ॥ इति सितादिष्टतनस्यम् । ग्रहधूमो यवक्षार: पाठाव्योपं रसाधनम् । नेमोमात्रिफलालो, चित्रकोसि चूर्णितम्॥ १८ ॥ सक्षौद्र धारयेदेत इलरोगविनाशनम् । कातक नाम तचूध दन्तास्यगलरोगनुत् ॥ १८ ॥ इति काल चूर्णम् । मन:गिनायवक्षारी हरिताले ममन्धवम् । दात्विक् चेति तसूर्ण माक्षिकेच समायुतम् ॥ १८ ॥ .

·मुखरोगाधिकार। ०५० मछितं तमण्ड न कण्ठरोगेषु धारयेत् । मुखरोगेषु च थेट पीतकं नाम कीर्तिम् ॥ २०॥ इति पीतर्क नामचूर्णम् । यवाग्रज तेजवतों सपाठां रसाधनं दारुनिशाश्च कृष्णाम् । चौट्रेण कुादगुटिका मुखेन तां धारयेत्सर्वगलामयेषु ॥२०॥ इति यवक्षारादिगुटिः। पञ्चकोलकतालीश पवेलामरिचत्वचः । पलाशसुप्ककक्षार यवक्षाराय चूर्णिताः ॥ २०२ ॥ गड़े पुराणे दिगुणे कथिते गुटिकाः कृताः । कर्कन्धुमात्राः सप्ताहं स्थिता सुष्ककभस्मनि । २०३॥ कण्ठरोगेषु सर्वेषु धाऱ्यास्युरमृतोपमाः। इति चारगुटिका । इति कण्ठरोगः । -- अथ सर्वमुखगतरोगनिदानमाइ । स्फोट: सतोर्वदनं समन्ताद्यस्याऽऽचितं सर्वसरः सयातात् । रतौः सदाहैस्तनुभिः सपोर्तर्यस्याचितञ्चापि सपित्तकोपात् ॥२०॥ । अवेदनैः कण्ड युतैः सवर्ण यस्याचितश्चापि सवै कफेन ॥ २० ॥ अथ चिकित्सामाह। वातासर्वसरं चूर्णे लवणेः प्रतिसारयेत् । तैलं वातहरैः सिद्ध हित कवलनस्ययोः ॥ २०७॥ ततोऽस्मै मेदिक धूममिमं दद्याविचक्षणः । भालराजादनैरण्ड सारेगुदिमधूकजाः । २०८ ।

·वनसेने एष सर्वसरे प्रशस्तः मजानो गुग्गुलुध्याम मांसीकालानुशारिवा। थोसर्जरसशैलेय मधूच्छिष्टानि वा हरेत् ॥ २०॥ रासर्व सुजातं चूर्ण मेहेनालोद्ययुनितिः । टुण्ट्रकवन्तं सक्षौद्रं मतिमांस्तेन लेपयेत् ॥ २१ ॥ धूमः हिको मतः। कफनो मारुतनंच मुखरोगविनाशनः ॥ २११ ॥ इति हिको धूमः। यित्तात्मक सर्वसरे शुद्धकायस्य देहिनः । सर्वपित्तहर, कार्यो विधिर्मधुरशीतलः । २१२ । प्रतिसारणगडूप धूमसंशोधनानि च । कफात्मके सर्वसरे कर्म कुर्यात् कफापहम् ॥ २१३ ॥ इति सर्वसरोपक्रमः। मुखपाके शिरावधः शिर कायविरेचनम् । मधुमूत्रतधीरः शीतय कवलग्रहः ॥ २१४ ॥ जातोपत्रामृता द्राक्षा यासदा:फलनिकैः । काथ: धोद्रयुतः शीतो गेडूपो मुखपाकनुत् ॥ २१५ ॥ कार्यश्च बहुधा नित्य जातीपत्रस्य चर्वणम् । '. फणजीरकपुष्टेन्द्र यवचर्वणतत्यक्षात् । मुखपाकवणले द दीर्गध्यमुपगाम्यति ॥ २१६ ॥ पटोलनिवजब्बाम मालतीनवपलवः। पचपनवजः ग्रेट: कपायो मुम्बुधावने । २१७॥ स्वरसः कथितो दार्या घनीभूतो रमक्रिया। मधोठा मुखरोगासग्दोषनाडीग्रणापहा ॥ २१॥ माछदोगीरपटोलमुम्ताहरोतको तिझकरोहिपोभिः । यध्याराजट्टमचन्दनय कार्य पियेरपाकर मुपस्य ॥२१॥ ..

·मुखरोगाधिकारः।
पटोलशुण्ठीत्रिफलाविशाला
चायन्तितिक्लादिनिशामतानाम् ।
पीतः कपायो मधुना निहन्ति
मुखे स्थितथास्थगदानशेषान् ॥ २२० ।
तिलानीलोत्पल सर्पिः शर्करातीरमेव च ।
चौद्राची दग्धवक्त्रस्य गंडूषो मुखपाकनुत् ॥ २२१ ।
पाखादिता च सकदपि सुखगन्ध सकलमपनयति ।
त्वग्वीजपूरफलजा पवनसुपक्कं च नाशयति ॥ २२२ ।
जातोफलजातिपत्री फणिज्जवाहीककुष्टसञ्चरिता।
अपहरतिपूतिगन्ध सुखविवरे सस्थिता गुटिकाः ॥ २२३ ॥
कुष्टेलवालुकैला सुस्ताधान्यकयष्टीमधुकबलाः ।
हरति मुखपूतिगन्ध रसोनमदिरादिगन्धञ्च ॥ २२४ ॥
हरिद्रानिम्बपत्राणि मधुकं नीलमुत्पलम् ।
तेलमेभिः विपक्तव्यं मुखयाकहर परम् ॥ २२५५
यष्टीमधुपलमेक त्रिंशन्नीलोत्पलस्य तेलस्य ।
प्रस्यञ्च दिगुणं पयो विधिना पक्कन्तु नस्येन ॥ २२६
निशिवदनस्य साव क्षपयति गात्रस्य दोपसंघातम् ।
वपु. स्वर्णत्वमवश्यं क्रमशोऽभ्यनेन जन्तूनाम् ॥ २२७ ॥
इति यष्टीतैखम्।
--
अथ मुखरोगेषुसाध्यनाह ।
भोटप्रकोपे वज्या. स्यु मांसरतविदोपजाः ।
दन्तमुलेपु बा च विलिङ्गगतिशीपिरौ ॥ २२८॥

·घनसेने दन्तेषु च न सिध्यन्ति श्यावदानलभचनाः । जिह्वागतेष्वलासस्तु तालुजेपद तथा ॥ २२८ खरतो बलयो हन्दो बलासः सविदारिकः । गलौघो मांसंतानथ शतनोरोहिणीगले ॥ ॥ २३०॥ असाध्याः कीर्त्तिता येते रोगानवदशैव तु । तेषु चापि क्रियां वैद्यः प्रत्याख्याय समाचरेत् ॥ २३१ । इति वङ्गसेने मुखरोगनिदानचिकित्साधिकारः . समाप्तः ॥ ६४ ॥ अथ कर्णरोगनिदानमाह । समीरणयोवगतोऽन्यथाचरन् समन्ततः शूलमतोवकर्णयोः । करोति दोपैय यथा खमावत: सकर्णशूलः कथितो दुराचरः ॥१॥ कस्रोतः स्थिते वाते शृणोति विविधान् स्वरान् । मरीमटनशानां कर्णनादः स उच्यते ॥ २॥ यदा शब्दवई वायुः स्रोत पाहत्य तिष्ठति । पद्धः मान्वितो वापि वाधियन्तेन जायते॥३॥ यायुः पित्तादिभिर्यको वेणधोपोपमं वनम् । करोति कर्णयोः वेड कर्षखेड़: सकीर्तितः । ४ शिरोभिघातादयया निमजनाजले प्रपाकादयवापि विद्रधेः। सवेहि पूय यवणोऽनिलादितः सकर्णमस्राय इति प्रकीर्तितः ॥५॥ मागतः कफसंयुक्तः कर्णकडूं करोति च। पित्तोमगोपितः मा जायते कर्णगूयफः ॥i सकर्षग्यो द्रवतो यदागतो विलायितो धापमुखं प्रपदाते।

·कर्णरोगाधिकारः। - सदा सकर्णप्रतिनाहसंनितो भवेद्विकारः शिरसोऽईभेदलत् ॥७॥ यदा तु मूर्च्छन्त्यथवापि जन्तवः सजन्यपत्यान्यथवापि मक्षिकाः । तदननत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषम्भिरादोः क्षमिकर्ण को गदः ॥८॥ पतङ्गाः शतपद्यथ कर्णश्रोतः प्रविश्य हि । परति व्याकुलत्वञ्च भृशं कुर्वन्ति वेदनाम् ॥८॥ को निस्तुद्यते तस्य तथा फुरफुरायते । कीटे चरति रुक्तीवा निस्सन्दे मर्मवेदना ॥ १० ॥ क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधि भवेत्तथा दोपकतोऽपरः पुनः । सपोतनीलारुणमसमास्रवेप्रतोदधूमायनदाह चीपवान् ॥ ११ ॥ कर्णपाकस्तु पित्तेन कोथविनोदकद्भवेत् । कर्णविधिपाकाहा जायते चाम्बुपूरणात् ॥ १२ ॥ पूर्व स्रवति वा पूति सन्नेयः पूतिकर्णकः । कर्णशोफावुदाांसि जानीयादुक्तलक्षणैः ॥ १३ ॥ नादोतिरुवर्णमलस्य शोषः सावस्तनुथाश्रवणश्च वातात् । । शोथः सरागोदरणं विदाहः सपीतपूतिस्रवणश्च पित्तात् ॥ १४ ॥ वैनत्यकडूस्थिरशोथयुक्ता निग्धासुतिः श्वेमभवेऽपरुक् च । " सर्वाणि रूपाणि च सत्रिपातात् स्रावश्व तत्राधिकदोषवर्णः ॥१५॥ सौकुमार्याच्चिरोसृष्टे सहसवातिवाहिते। कर्ण शोथो भवेत्पाल्यां सरजः परिपोटवान् ।। कृष्णारुणनिभः स्तब्धः सवातात्परियोटकः ॥ १६ ॥ गुर्वाभरणसंयोगा चाडनात् धर्पणादपि । शोधः पाल्यां भवेच्छ्यावो दाहपाकरजान्वितः रतो या रक्तपित्ताभ्या मुत्पात: सगदो मतः ॥ १७ ॥ कर्ण बलाईयत: पाल्यां वायुः प्रकुप्यति । कर्फ संग्छ कुरुते शोर्फ स्तब्धमवेदनम् ॥

·वङ्गसेने उम्मन्यकः सकंडूको विकारः कफवातजः १८R संवईमाने दुर्विद्दे कण्डूदाहरुजान्वितः । शोथो भवति पाकथ विदोषो दुःखवईनः । १८ ॥ कफामृक् क्रिमयः क्रुद्धाः सर्पपाभा विसर्पिणः । कुर्वन्ति पिटका: पाल्यां कण्डूदाह समन्विताः ॥ २० ॥ कफासक् कमिसंभूतः सबिसर्पवितस्ततः । लिहेच सकलां पाली परिलेहीति सम्मृतः ॥ २१ ॥ -0-- अथ चिकित्सामाह। कर्णशूलेप्रणादे च वाधिर्ये छेड़ एव च । चतुर्णामपि रोगाणां सामान्य भेषजं विदुः ॥ २२ ॥ निग्ध वातहरः से है: नर वापि विरेचयेत् । भुक्तापरिहितं सर्पि वस्तिकर्म च पूजितम् ॥ २३ ॥ कोण पयोनुपानश्च विरान पाययेद तम् ॥ २४ ॥ अश्वत्थपत्र खल वा विधाय बहुपत्रकम् । तैलाशमगारपूर्ण निदध्याक्रवणोपरि ॥ २५ ॥ यत्तल यवते तस्मात् खल्लाटगारतापितात् । तत्यास शवणस्रोतः सद्यो ग्यजाति वेदनाम् । २६ ॥ शृङ्गवेरञ्च मधुकं सैन्धर्व तैलमेव च। कटूपण कर्णयोदय मेतहा वेदनायहम् ॥ २७ ॥ 'कपित्थमासुलगाम्न गृगवेररमः शमः । सुखोण: पूरयेत्कर्ष कर्णशूनोपशान्तये ॥ २८ ॥ लगनाई कशिप सुरधामूलकम्य च । कदल्याः स्वरमः येष्टः कटाण' कर्णपूरणे ॥ २८ .

·फर्णरोगाधिकार।
कर्ण कोणे न शक्तन पूरयेत्कर्णलिनः ।
समुद्रफेनचूर्णेन शुक्त्यावाप्यवचूर्णयेत् ॥ ३० ॥
पकांकुरानम्नपिष्टां स्तैलाकालवणान्वितान् ।
सविसध्यात् स्नु होकाण्डे कोरिते तच्छदाहते १३१॥
पुटपाकक्रमात् स्वित्व पीड़येदारसागमात् ।
सुखोष्ण तसं कर्ण दापयेच्छूलशान्तये ॥ ३२ ॥
-.-
महतः पञ्चमूलस्य काष्टान्यष्टांगुलानि च ।
चौमनावेध्य संसिय तैलेनादीपयेत्ततः ॥ ३३ ॥
यतैल च्यवते तेभ्यः सुखोण तत्प्रदापयेत् ।
मेय तद्दीपिकातेल सद्यो ग्रहाति वेदनाम् ॥ ३४ ॥
एव कुर्याद्भद्रकाटे कुष्टे काटे च सारले।
मतिमान् दीपिकातैल कर्णशूलनिवारणम् ॥ ३५ ॥
प्रति दीपिकातेलम् ।
अर्कस्य पत्र' परिणामपीत माज्येन लिप्त शिखिनायतप्तम् ।
पापीडातीय श्रवणे निषितं निहन्ति शूलं बहुवेदनश्च ॥ ३६ ।
तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे के दवाहिनि ।
छागमूत्र प्रशंसन्ति कोण सैन्धवसंयुतम् ॥ ३७॥
एरण्डपत्र पुटपाकविपाचिताम्बु
तुल्याई कस्य सलिल मधुकेन मिथम् ।
पत्वा च तैललवणेन युतं सुखोणं
कर्णे रुज हरति तत्क्षणमैव दत्तम् ॥ ३८॥
विस्वैरण्डार्कवर्षाभू दधियोन्मतभिग्रुभिः ।
बसगन्धाश्वगन्धाभ्यां तर्कारीयवरेणुभिः ॥ ३८॥

·०६४ वङ्गसेने पारनालमृतैरेभि नर्नाडोखेदः प्रयोजितः । कफवातसमुत्थान कर्णशूल निवारयेत् ॥ ४० ॥ राम्रामृतैरण्डसरावविश्वं तुल्यं पुरेणापि विमृद्य खादेत् । बातामयो कर्णशिरोगदो च नाडीव्रणो चैव भगन्दरी च ४१॥ इति राम्रागुग्गुलुः। यावलेखसंयुक्तो मूवे वाऽऽजाविक भिषक् । तैलं पचेत्तेन कर्ण पूरयेत्कर्णशूलिनः ॥ ४२ ॥ धारयेत् पूरणं कर्ण कर्णशूल विमर्दयेत् । रुजः स्यान्मार्दवं याव मावाशतमवेदनम् ॥ ४२ ॥ यावत्ययेति हस्ताय दक्षिण जानुमण्डलम् । निमेपोन्मेषकालेन समं माना तु सा स्मृता ॥ ४४ ॥ तैल श्योनाकमूलेन मन्दाग्नी परिसाधितम्। हरेदाश त्रिदोषोत्यं कर्णशूल प्रपूरणात् ॥ ४५ ॥ इति श्योनाकतलम् । हिंगुतुम्पुरुषिभिः साध्य तेल ससापम् । कर्णशूले प्रधानं तत् पूरण हितमुच्यते ॥ ४ ॥ इति हिग्वाय तेलम् । देवदारुबचाराठि शतामाकुष्टसेन्धवैः । तेल मिदं हि गोमूव कर्णशूलनिवारपम् ॥ ४७ ॥ इति देयदादितेलम्। पिप्पल्यो विस्वमूलञ्च कुष्ट मधुकमेव च । सुमनादेवदारुणि मांसीप्याघीनखो गुरु ॥४८॥ गर्भणानेन तेलस्य प्रस्य महग्निना पचेत् । केयूरमूनकरमी दरार में हेग गनुनी ॥४ .

·कर्णरोगाधिकारः। . सेन कर्ण पिचु' दद्या इस्तिकर्म च कारयेत् । सेनोपशाम्यते क्षिप्रं कर्णशूलं सुदारुणम् ॥५०॥ इति पिप्पल्या तैलम् । वातरोगे च निर्दिष्टा क्रिया चात्र प्रयोजयेत् । म्रान शीतांबुमंपानं मैथुनञ्च विवर्जयेत् ॥ ५१ ॥ पित्तजे शर्करायुक्तं तस्निग्ध विरेचनम् । द्राक्षायष्टीशृतं चीर शस्यते कर्ण पूरणम् ॥ ५२ ॥ पित्तवद्रतजे कुया छिराया रक्तमोक्षणम् । कफजे मागधीसिद्ध हविः दुग्ध प्रवाप्य च । कुयाण्डूपसंखेदं धूपनं कफनाशनम् ॥ ५२ । कर्णवेड़े कर्णनादे कटुतैलेन पूरयेत् । नादवाधिर्ययोः कुर्यात् कर्णशूलोक्तमौषधम् । ५४ ॥ कफजे चाचरेत् पूर्वं बमनाद्यैः क्रियाक्रमम् । वातजे कुटजं वापि लागलीचोरमिथितम् ॥ ५५ ॥ दलेनाखत्यक्षस्य वेष्टित सुविपाचितम् । सतललवणं कोण वाधिर्य कर्णपूरणम् ॥ ५६ ॥ एरण्डशिग्रुवरुण मूलिकापत्रजे रमे । चतुर्गुणे पचेत्तैलं चोर चाष्टगुणान्विते ॥ ५७ ॥ यध्याहक्षीरकाकोली कल्कयुक्तं निहन्ति तत् । नादवाधिर्यशूलानि नावनाभ्यन पूरग्णैः ॥ ५८ ॥ इत्येरण्डादितैल कर्णपूरणे । कस्ककाथैय यध्याहू काकोलीयमापकः सूकरस्य वसा पक्का कर्णनादातिनाशिनी ॥ ५८ । इति सूकरवसा । .

·वसेने . स्वर्जिकामूलक शुष्क हिगु कृष्णामहौषधम् । शतपुष्पा च तैस्तैल पक्कं शुतो चतुर्गणे ६० ॥ प्रणादशूलवाधिर्य सावं चाश व्यपोहति ॥ ६९. इति स्वर्जिकातनम्। मयूरनालगोमांस लशुन शुष्कमूलकम् । सशक्त साधित तेल कर्णनादार्त्तिनाशनम् ।। ६२ इति मयूरनालाय तैलम् । गवा मूत्रेण विल्वानि पिष्ट्वा तेल विपापयेत् । सजलञ्च सटुग्धञ्च वाधिर्ये कर्णपूरणम् ॥ ६३ । इति विस्वतैलम्। अपामार्गचारजले तत् सतकरके न साधित तेलम् । अपहरति कर्णनाद वाधियं चापि पूरणत. ॥ १४ इत्यपामार्गत लम्। वालमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिगुसनागरम् । शतपुप्याबचाकुष्ट दारुगिरमाननम् ॥६५॥ मौबर्चल यवक्षारः खर्जिकोडिदसैन्धवम् । भूर्जग्रन्थिविड मुस्तं मधुशक्त चतुर्गुणम् ॥ ६६ ॥ मातुलुङ्गरमयैव कदल्यारम एव च । तेनमेभिर्विपताव्य कर्णशूलहरं परम् ॥ ६७R वाधियं कर्णनादच पूयस्रावय दारुणः । पूरणादस्य तैनम्य क्रमयः कर्णमाश्रिता: ॥ ६८" तिम् विनाशमायान्ति कृष्णाने यस्य शासनात् । भारतलमिद श्रेष्ट सुखं कामयापहम् ॥१८॥ इति धारतलम्।

·- सुखरोगाधिकारः। बम्बोराणां फलरसः प्रस्थैदाः कुड़योन्मितम् । मानिक तव दातव्यं पिप्पली चपलोमिता ॥ .. तभांडे विनिःक्षिम्य धान्यरायौ निधापयेत् । मासेन तज्जातरमं मधुशनामुदाहृतम् ॥ ७१ ॥ एष एव विधिः कार्य प्रणादे नस्यपूर्वकः । गुड़नागरतोयेन नस्यं स्यादुभयोरपि ॥ ७२ ॥ कर्णस्रावे पूतिकणे तथैव रुमिकर्ण के । सामान्य कम्मकुर्वीत योगान्वैशेषकानपि ॥ ७३ । शिरोविरेचनं चैव धूपनं पूरणं तथा । प्रमार्जनं धावनश्च वीक्ष्य वीक्ष्यावचारयेत् ॥ ७४ रानहक्षादितोयेन सुरसादिजलेन च । कर्णप्रक्षालन कार्य चूर्णरतैस्तु पूरणम् ॥ ७५ ॥ चूर्ण पञ्चकपायाणां कपित्थरससंयुतम् । कर्णनावे प्रशंसन्ति पूरणं मधुना सह ॥ ७६ । तिन्दुकान्यभयालो समझा चामलक्यपि । पञ्चकपायशब्देन ग्रायमेतद्धि वोधितम् ॥ ७७ ॥ इति पञ्चकपायः। सर्जत्वा चूर्णसंयुक्त बोजपुररसं क्षिपेत् । कर्णस्राव रुजा दाहाः प्रणश्यन्ति न शंशयः ॥ ८॥ सर्जवक् चूर्णसंयुक्त कार्यासोफलजो रसः। योजितो मधुना वापि कर्णनावे प्रशस्यते ॥ ७en पुटपाकक्रमखिन्नो हस्तिविड्जातझवजः । रस: सतैलसिन्धूत्यः कर्णस्रावहरः परः ॥ ८... नंबामपन तरुणं समांशं कपित्यकासफलञ्च साम् । सुमारसं तन्मधुना विमिय सावापहन्त प्रवदन्ति तज्ञाः । .

·घसेने
.
एतैः शृतं निम्बकरजतैल ससार्षपं नावहर प्रदिष्टम् ॥ ८ ॥
इति जब्बाद्यं तेलम् ।
अर्कस्य पवस्वरसं निर्गुण्डोखरसं तथा ।
राजाक्षादितोयेन सूर्यावर्त्तरस तथा । ८२॥
चिवकोद्भवसमियं वचोक्षीरं तथैव च ।
सथा हुलहुलतोयेन प्रस्थैकेन क्रमेण तु ॥ ८३ ॥
तेलप्रस्थं पचेत्तस्मिन् हरितालपलद्दयम् ।
सैन्धवञ्च पल योन्यं विषं पादांशकं तथा ॥ ५४॥
एतत्तल' हरेत् क्षिप्रं कर्णशूलञ्च दुस्तरम् ।
इति विपगर्भवम्।
मुसलीवालचीचूर्ण खादेहाधिर्यशान्तये ॥ ८५ ॥
इति ग्रन्थान्तरादवीयम् ।
विस्खोदुम्बरजबूदधिस्यचूतानां वल्फले. सिद्धम् ।
श्रुतिरोधञ्च निहन्ति तेल प्रपाकपूतिश्रुत नयति ॥
इति पञ्चवल्फालतलम् ।
भाजप्रबालानि मधुकस्य पटस्य च ।
एभिः समाधित तेल पूतिकोपशान्तये ॥८७.
इति चतुष्पर्णतलम् ।
वरुणाद्धकपित्थान पलवसाधितम् ।
पूतिकर्णाप हं तेल जातीपवरसोऽथवा ॥८॥
इति चतुष्पावतेनम्।
निर्गुण्डीखरसे तैल सिन्धुघूमरजो गुडः ।
पुरणात् पूतिकर्णस्य ममनो मधुमयुतः ।।
नातीमबरसे तेल विपक्ष पूतिकर्णजित् ॥ ८॥

·कर्णरोगाधिकारः। घष्ट' रसाननं नार्था: चोरण मधुसंयुतम् । - प्रयस्यते चिरोस्येषु ससावे पूतिकर्षके ॥ ८१ ॥ . कुष्ट हिंगुषचादार शताद्वाविश्वसैन्धवैः । पूतिकर्णापहं तेल वसमूत्र ण साधितम् ॥ ८२ ॥ इति कुष्ठाद्य तेलम् । शम्ब कस्य तु मांसेन कटुतेल विपाचयेत् । तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडोप्रशाम्यति ॥ ५३॥ इति शंबूकतखम् । चूर्णेन गन्धकशिलारजनीभवेन मुध्य शकेन काटुतैलपलाष्टकञ्च । धत्तूरपवरसतुस्यमिद विपक्क नाड़ी बयेचिरभवामपि कर्णजाताम् ॥ ८४ ॥ गन्धकादीनामन मिलित्वा पलं ग्राधम् । इति गन्धकाद्य तेलम्। इति कर्ण नाडीचिकित्सा । कमिकर्णविनाशाय कृमिनां कारयेवियाम् । वार्ताकधूमय हित: सर्पपने ह एव च ॥ ८५ ॥ पूरणं हरितालेन गर्वा मूत्रयुतेन च । धूपने कर्णदीर्गन्ध्ये गुमा लुः येष्ट उच्यते ॥ ८६ सूर्यावर्त्तस्य खरस सिन्धूवाररस तथा । लाइलोमूलजरस वापण चूर्णित तथा 120 पूरयेत् छमिकन्तु जन्सूनां नाशनं परम् । इति थोगचतुष्टयम् ।

·वङ्गसेने हलिरविभतिव्योपानेकीतत्यप्रगालयेहड्डा । घसनेन तस्य रसेन अवणे परिपूरयेत्सुतराम् ॥ १८॥ कर्णजलोकानियतं कृमिकीटपिपीलिकास्तथान्य पि । निपतन्तिनिरवशेषाः कारण्डाथापि मुण्डस्थाः ॥ २२॥ अथ कर्णप्रतोनाहे से हस्खेदी प्रयोजयेत् । ततो विरताशिरसः क्रियां प्रातां समाचरेत् ॥१०॥ विद्रधी चापि कुर्वीत विद्रध्यक्तं चिकित्सितम् । कर्णपाकस्य भैषज्यं कुर्यात् क्षतविसर्पवत् ॥ १०१ ॥ प्रल दाधीमांस्तैलेन प्रविलाय्य च शोधयेत् । कर्षगूथन्तु मतिमान् भिपक् सम्यक् शलाकया ॥ १०२॥ नेदखेदी च बमनं धूमो मूट्टि विरेचनम् । विधिय कफत्मवः कर्णकंडूमपोहति ॥ १०३ ॥ वाधिर्य बालहडोत्यं चिरोत्यश्च विवर्जयेत् ॥१०॥ इति कर्मरोगचिकित्सा । अथ पर्णपालीचिकित्मामाह । पानीसंगोषणे कु- हातकार्यराज. फ्रियाम् । खेदयेद्यनतम्ताश्च विवो सबईयेत्तिले ॥ १५ ॥ मादिषनवनीतयुत मप्ताई धान्यरागिपर्युषितम् । नवमूमलिकन्दचूर्ण हिकरं कर्णपानिनाम् ॥ १॥ शतावरीयाजिगन्धा पयस्यरवोजकः । तेनं विपक सचीरं पालोनां पुष्टोत्परम् । १.०॥ इति गतावरी तेलम्। क्रकेन जीवनोयेन तेन पयमि पापितम् ।

·कर्णरोगाधिकारः। ७७१ भानूपमांसक्कायेन पालीशोषणबर्दनम् ॥ १०॥ एततैव हि तैलेन चिकित्सेभिपजां वरः ।। हतास परिपोटच चट्रिकाच प्रयत्नतः ॥ १०८ इति जीवनीयतेलम् । शीतलपैलोकाभि रुत्पांत समुपाचरेत् ॥ ११ ॥ गोपनीयायलायष्टी जम्बामपनवोपतः । सधान्याम्लः समनिष्टः खिलौघ्रान्वितैः समः । तेलमभ्यगतः सिद्ध कर्णोत्पातहरं परम् ॥ १११ । वायन्त्य खगन्धार्क वाकुचोवीजसिन्धुजैः फलिनीसरसाभ्याच गोधाकदवसान्वितैः । तैलमभ्यगतः पक मुत्पात नाशयेद ध्रुवम् ॥ ११ ॥ दुःखबईनक सिता जम्मामाहत्यपत्रः । कायैस्तै लेन सुस्निग्ध तच गैरचूर्पयेत् ॥ ११३ म बहुमो गोमयपिण्डः स्वेदित परिलेहिकम् । मेधसारैः समालिम्पे दृधिमूत्रेण कल्कितैः ॥ ११४ ॥ इति वनसेने कर्णरोगकर्यपालौरोगनिदान- चिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६५ ॥ अथ नासारोगनिदानमाह । धानले यस्य विशष्यते च प्रतियते धूप्यति चैव नासा । नवेत्ति यो गदरसाथ जन्तु र्जुष्ट व्यवस्येत्तमपोनन । तथानिलमभयं विकारं व्यापतिश्याय समानलिङ्गम् ॥ १५ ·७७२ वसेने दोपैर्विदग्ध नसतालुमूले समूच्छितो यस्य समीरणस्तु । निरति पूतिर्मुखनासिकाभ्यां तं पूतिनस्य प्रवदन्ति रोगम् ॥२॥ भ्राणायितं पित्तमरूपि कुयाद्यस्मिन् विकार वलवांश्च पाकः । सं नासिकापाकमिति व्यवस्थेविल्लेदकोऽथावथवापि यत्र ॥ ३ ॥ दोपैर्विदग्ध रथवापि जन्तोललाटदेशेऽभिहतस्य तैस्तैः। नासासवेत् पूयममृग्विमित्र तं पूयरक्त प्रवदन्ति रोगम् ॥ ४ ॥ घ्राणाधितो ममणि संप्रदुष्टो यस्यानिलो नासिकया निरति । कफानुयातो बहुशोऽतिशब्दस्त रोगमाहुः क्षवधु विधिज्ञाः ॥५॥ तोष्योपयोगादतिजिघ्रतो वा भावान् कटूनर्कनिरीक्षणाहा । स्वादिभिर्वातरुणास्थिममायुधाटितेऽन्यः चवथुर्निरेति ॥4 प्रनश्यते नामिकयैव यस्य सान्र्दो विदग्धो लवण: कफस्तु । प्राक् मश्चिती मूर्धनि सूर्यतप्तस्तं मंश रोगमुदाहरन्ति ॥ ७॥ प्राणे भृशं दाहसमन्विते तु विनिचरडूम इवोलवायुः ।। नासाप्रदीप्त व च यस्य जन्तोाधिन्तु तं दीप्तमुदाहरन्ति ॥८॥ उच्छासमार्गन्तु कफः सबातो सध्या प्रतिनाह मुदाहरेत्तम् । प्राणाधनः पीतसितस्तनुर्वा दोपः सवेत् सावमदाहरेत्तम् ।। प्राणात् मपिच्छिल: मेमा अबलोद्रव उमणा। प्रजरः स्यन्दते घ्राणामामासावं तमादिशेत् ॥ १०॥ प्राणायिते योतसि मारतेन पित्तेन गाई परिगोपिसे च । कच्छावामदूर्ध्वमधय जन्तु यम्मिन् मनामापरिगोप उक्त: ११॥ होस्तिभिर्वा पृथगेकगय ब्रूयात्तथामि नयेव गोयान् । मानाक मिहन्तमयेध हारि मामक मयंगमर्युदं स्यात् ॥ ११ ॥ गिरोगुगलमरुचि नामासायम्तनुम्पर। बामः टोवत्यया भोषण मामपोनमलवणम् । पामनिहान्वितः मेमा धन: ए निमन्जति ।

·नासारोगाधिकारः। ०७३ स्वरवर्ण विशदिय परिपकस्य लक्षणम्: १४॥ अथ चिकित्सामाह। मर्वषु पोनसेप्वादी निवातागारगो भवेत् । शिरसोऽभ्यश्चनैः खेदैर्नस्यैः कटुम्नभोजनः । बमनसपानय नासारोगानुपाचरेत् ॥ १५ ॥ पञ्चमूलीशृत क्षीरं चित्रकञ्च हरीतकी। सर्पिगुंडः पड़नच यूषः पीनसशान्तये ॥ १६ ॥ सर्वेषु सर्वकाल पीनसरोगेषु जातमात्रेयु । मरिचं गुड़ेन दना भुञ्जीतनरः सुखं लभते ॥ १७ ॥ कटुविकं चित्रकतित्तिडिकं तालीशपत्र चविकाम्नसंचम्। विचूर्णितं जीरकचूर्ण युक्तमेलात्वचा तप्सुरभीकृतं च ॥ मिय पुराणेन गुड़ेन दद्यात्तत्पोनसानां परिपाचनार्थम् ॥ १८ ॥ इति कटुखिकादिचूर्ण गुटिका च । कट्फलं शृङ्गवेरच पिप्पलोमरिचानि च । शठीपुष्करमूनच भांगीमधुरसावरा ॥ १८ ॥ अभयाकृष्णलवण शृङ्गीकर्कटकस्य च । एतचूर्ण वरं प्रोक्तं क्वाथो वा मूत्रमूर्छितः ॥ २० ॥ पीनसे स्वरभेदे च तमके सहलीमके । सविपातेऽनिलकफे कासे खासे च शस्यते ॥ २१ ॥ इति कट्फलादिचूर्णम्। पूर्वोद्दिष्टे पूतिनस्य च कुर्यात् नेहखेदो एर्दनं समनं वा । युक्त भुक्तां तीक्ष्ोमल्प लप्तस्वादुपण तोयं धूमपानञ्च कार्यम् ॥२२म ·७०४ वडसन सिग्धस्य छर्दनैदोपानिहरेदातपीनसे । पित्ते सर्पि पिवेसिद्ध शृङ्गवरेण वा पय ॥ २३॥ देय कफनमुष्णञ्च भोजनं रूक्षण हितम् । विरेक बमन यादौ लहुन कफपीनसे ॥ २४ ॥ नेहसेकय वा कार्यों लिप्त शिरसि सर्प । लशुन मुहचूर्णय व्योषक्षारयुतैहित ॥ २५ ॥ मकासे पीनसे पूति घ्राणे स्त्राव सकडुरे । धृम शस्तोऽवपीतश्च कटुभि कफपीनसे ॥ २६ ॥ कफनमन' वार्ताक कुलिथाढविामुइजा । यृपा प्रशस्ता मव्योपा स्तया तोयोप्यसेवनम् ॥ २७ ॥ कलिङ्गहिगुमरिच लाक्षासुरमकट्फन्न । कुष्टोग्राशिग्रुजन्तुघ्ने रवपीड प्रशस्यते ॥ २९॥ तैरेव मूनमयुक्ती कटुतेल विपाचयेत् । अपीनसे पूतीनस्ये शमन कोर्तिते परम् ॥ २८ ॥ । व्यापचिवकतालीश तित्तिडिकाम्नवेतमम । मचव्याजाजीतुन्याश मैलालक पत्रपादिकाम् ॥ ३०॥ व्योपाटिकमिद चूर्ण पुराणगुडमंयुतम् । पोनसखासकामन रुचिस्तरकर परम् ॥ ३१॥ इति व्योपाय चूर्णम्। प्याघ्रीदन्तीवचाशिण सुरमाव्योपमिन्धुने । पाचित मायन सेल पूतिनामागदायहम् ॥ ३२ ॥ চুনি শ্রীনল। त्रिकटुकविडमैन्धव हतोफन्तगिपुसुरमदन्तीभि । तन गोगनमिद नये म्यात् प्रतिनम्यम्य ॥ ३३॥ ति विकटुकाध तेलम् ।

·७७५. १ नासारोगाधिकारः। शिघुसिंहिनिकुम्भाना वीजे: सव्योपसैन्धवैः । बिल्वपत्ररसे तैल नावनं पूतिनस्यजित् ॥ ३४ ॥ इति शिय तेलम् । चित्रककपायपलशत ममताजातीरसच्च तुल्यांशम् । प्रक्षिप्यगुड़शतञ्च दिपञ्चमूलीकपायेण ॥ ३५ ॥ तत्तुल्येन च हरितक्याढकमेकं विपाच्यगुड़पाकम् । अईप्रस्थं मधुनस्तस्मिन् दद्यात्ततो वैद्यः ।। ३६ ॥ हे। पले निदद्यादेलाबक् पचत्रिकटुकानाम् । यवचारादर्दपल प्रयोजयेदग्निवईनं पुसाम् ॥ ३७॥ एतट्रसायनोत्तममश्विभ्यां निर्मितं सुविख्यातम् । उपयुक्तवतां पुंसां चकणकाष्टान्यपि च जीर्यति ॥ ३८॥ अजितमपि भेपजशतैः पोनसरोगं बाहाज्जयति । नृपतिरसायनमेत दाहारयन्त्रणारहितञ्च ॥ ३८ ॥ इति राजरसायनम् । नासापाके पित्ततत्सविधान कार्य सर्व बाघमाभ्यन्तरञ्च । हला रही चोरहक्षत्वचच योज्याः सेकाः सहताय प्रदेहाः ॥४०॥ सर्जार्जुनोदुम्बरवत्सकानां त्वचा कयायैः परिधावनीयः । कपायकल्कोरपि चैभिरेव सिद्ध तं घ्राणविपक्वानुत्परम् ॥ ४१ ॥ पूयाने रक्तापित्तघ्राः कषाया नावनानि च । पाकदाहादिरोगेपु शीतलेपादिकाः क्रियाः ॥ ४२ ॥ वान्तै सम्यक चावपोड़,विदध्यात्तीव्र धूमं शोधनं चात्र नस्यम् । क्षेप्यं नस्य मूईवरेचनीयै नर्नाद्या चूर्ण चहूदे _शयो वा ॥ ४३ ॥ १ जाति धात्री।

·वड्डसन वृतगुग्गु लुमिथस्य सिक्थकस्य प्रयत्नतः । धूमः क्षवथुरोगनो भ्रंशथुनय निर्दिशेत् ॥ ४४ ॥ मपिप्पलीकुष्टमहोपधानां विडङ्गमृद्दीककपायकरकः । तैलं विपक्त क्षबयो च नस्यं बसां पचेत्तैलमधो घतञ्च ॥ ४५ ॥ इति पिप्पलीतेलम् । द्रव्याणि यानि चवथी प्रदिष्टान्येतानि सर्वाणि सकट्फलानि । चूर्णानि कृत्वा प्रधमेत नस्ये शस्तञ्च दत्तं भ्रशथु निहन्यात् ॥४६॥ शुण्ठि कुष्टकणाविल्ष द्राक्षाकल्ककपायवत् । साधितं तैलमाज्यश्च नस्यात् क्षवथुरुग्जयेत् ॥ ४७ ॥ इति शुण्ठीतलहतं च । दोस रोगे पित्तहत् संविधान कार्य सर्व माधुरं शोतलच ॥४॥ नस्यं हितं निम्बरसाननाभ्यां दोप्ते गिरः स्वेदनमल्पगस्तु । नस्य कृते क्षोरजलावसेक्तान् शंसन्ति भुनीत च मुहयूपैः ॥४८ नासानाहे नेहपानं प्रधान निग्धा धूमा मूर्दवस्तिथ नित्यम् । बलातलं सर्वथैवापि युनगाहातव्याधावन्यदुत च यद्यत् ॥ ५० ॥ नासासावे घाणतयूर्ण मुक्त नाधा देयं येऽवपोड़ाय पथ्याः । देवदार्यग्निकाभ्यां माम त्वाजं पथ्यमवादिशान्ति । ५१ . नागाशोपे होरमर्पिः प्रधानं मिह तेल घाणकस्पेन नये । सपि: पोत भोजन नाङ्कलेव नेहम्बेदी हिकापि धूमः ॥५२॥ इति पीनसोपक्रमः । सोपान् धूमान् -- ·नासारोगाधिकारः। ७७७ अथ निदानमाइ। सन्धारणाजीपुरजोऽतिभाष्यक्रोधर्नुवैषम्य शिरोऽभितापैः । प्रजागरार्तिस्वपनांबुशीत रवश्यया मैथुनवाप्पशोकः । संस्थानदोषे शिरसि प्रहदो वायुः प्रतिश्यायमुदीरयेत्तु ॥ ५ ॥ चयङ्गतामूर्धनि मारुतादयः पृथक् समस्ताश्च तथैव गोणितम् । प्रकुप्यमाना विविधैःप्रकोपनै नृणां पतिश्यायकरा भवन्ति हि ॥५४ क्षवप्रहत्तिः शिरसोऽतिपूर्णतास्तम्भोऽङ्गमर्दः परिदृष्टरोमता। उपद्रयाधाम्यपरे पृथग्विधा नृणां प्रतिश्यायपुरःसरा स्मृताः ॥५५॥ मानक्षा पिहितानासा तनुस्रावप्रसकनी। गलताल्वोष्ठशीपय निस्तोदः शडयोस्तथा । भवेत्स्वरोपघातय प्रतिश्यायेऽनिलात्मके ॥ ५६ ॥ उष्णः सपीतक: स्रावो घाणात् सवन्ति पैत्तिके । क्वगोऽतिपांडुः सन्तप्तो भवेदुष्णाभिपीडितः । सधूममग्निं सहसा वमतीव च नासया ॥ ५७ ॥ ध्राणात्कफः कफलते खेतः पांडुः सवेबहः । शतावमास: शूनाचो भवदुरुशिरा नरः । कण्ठताखोष्ठशिरसां कण्डु भिरतिपीडितः ॥ ५८ ॥ भूत्वा भूत्वा प्रतिश्यायो योऽकम्माहिनिवर्तते । संपको वाप्य पक्को या ससर्वप्रभवः स्मृतः ॥ ५८ ॥ प्रक्लिद्यते पुनर्नासा पुनश्च परिशुष्यति । पुनरानन्धते वापि पुनर्वित्रियते तथा ॥ ६ ॥ निःश्वासे वातिदोर्गन्ध्यं नरो गन्धान येति च ।' एवं दुष्ट प्रतिश्यायं जानीयात् कष्टसाधनम् ॥ ६१ रतने तु प्रतिश्याये रक्तस्रावः प्रवर्तते ।

·७०८ घनसेने तामाक्षस्तु भवेज्जन्तु रुरोधातपपीडितः ॥ दुर्गन्धोच्छासवदनो गन्धानपि नवेति स' ॥ १२ ॥ सर्व एव प्रतिश्याया नरस्याप्रतिकारिणः । दुष्टता यान्ति कालेन तदाऽमाध्या भवन्ति च ॥ ६३ मूर्च्छन्ति चात्र कयम' खेताः म्रिग्धाः स्तथायवः । छमिजो यः शिरोरोग स्तुल्यन्तेनास्यलक्षणम् ॥ १४ ॥ वाधिय॑माध्यमघत्वं घोरंथ नयनामयान् । शोधाग्निसादकासांच हडा: कुर्वन्ति पीनसा: ॥५॥ अव॒दं सप्तधा शोथ चत्वारोऽर्शयतुर्विधम् । चतुर्विध रक्तपित्त मुक्त घाणेऽपि तदिदुः ॥ १६ ॥ शिरोललाटतातूनां गौरव दुःखनिद्रता। असामवुदानाञ्च दोषकोपाततिः समा ॥ १७ ॥ अशांसि गोस्तनाकाराण्यवि॒दं कोलसन्निभम् ॥ १८ ॥ - -.- अथ चिकित्सामाह । प्रतिश्यायेषु सर्वेषु ग्रहं वातविवर्जितम् । वस्त्रे न गुरुणोणेन शिरसो वेष्टन हितम् ॥१८॥ विडङ्ग सेन्धर्व हिंगु गुग्गुलुः समन.मिलाः । प्रतिश्यायो यचायुक्त चूर्णमानाय नश्यति ॥ ७० ॥ पथवा सताछतन् कलामलकसंपुटे । मवप्रतिश्यायवतां धूमो वैधः प्रयोजयेत् ॥ ५ ॥ इतनेलेन संयुक्तां गधूमं पिवेवरः । प्रतिश्यायहरं प्रो कासहिकानिवारणम् । ७२.. प्रतिश्याये पियेडूमं सर्वगन्धसमायुतम् ।

·नासारोगाधिकारः। . चातुर्जातकचूर्ण वा प्रेयं वा कणजीरकम् ॥ ७३ ।' पुटपाकं जयापन सिन्धुतैलसमन्वितम् । प्रतिश्यायेषु सर्वेषु शीलितं परमौषधम् ॥ ७४ ॥ भक्षयति भुक्तमात्रे सलवणं सुखिबमापमत्युष्णम् । शमयति मर्वसमुत्यं चिरजात' च प्रतिश्यायम् ॥ ७५ ॥ गठीतामलकीव्योष चूर्ण सर्पिगुडान्वितम् ।' इन्तिधोरं प्रतिश्यायं पाहद्दस्तिशूलनुत् ॥ ७६ ॥ कुलिथयवधान्याम्न यूषं तित्तिडिपवजम् । खेदोणच हिम भोज्य पाचनाय प्रशस्यते ॥ ७७ ॥ गुड़ान्वितं चामथादिशन्ति शुतोपितं तत्परियाचनाय ॥७॥ पण गुडसंयुक्तं निग्धं दुग्धाम्नभोजनम् । प्रतिश्यायहरं प्रोक्तं विशेपात्कफनाशनम् ॥ ७८ ॥ ततः पक्रं कर्फ जाला हरैच्छीर्षविरेचनैः । पिप्पल्यः शिग्रुबोजानि विडङ्ग मरिचानि च ॥ अवपीड़ः प्रशस्तोऽयं प्रतिश्यायनिवारणः ॥ ८ ॥ शिरसोऽभ्यश्चनं स्वेदं नस्य कट्टम्लभोजनैः । बमनैः कृतपानय नान्यथा समुपाचरेत् ॥ ८१॥ बातके तु प्रतिश्याये पिवत्सर्पिर्यथाबलम् । पञ्चभिलवण: सिद्ध प्रथमेन गणेन च ॥ २॥ नस्यादिपु विधि वत्स मवेक्षतार्दितरितम् ॥ ८ ॥ रक्तपित्तोत्ययोः पेयं मर्पिर्मधुरकः मृतम् । परिपेकान् प्रदेहांथ कुर्यादपि च शीतलान् ॥४॥ युनाते कबलांथात्र विरेको मधुरैरपि ८५ ॥ हित पित्तप्रतिश्याये पाचनार्थ शृत पयः । शृणवरेण पयसा शृङ्गवेरमथापि वा ॥८i ·वसेने धवत्वक् त्रिफलाश्यामा तिखकर्मधुकेन च । थोपरिजनोमिथैः हीरे दशगुणे पचेत् । मेलं कालोपयुक्त तु नस्यं स्यादनयोहितम् ॥ ८७ इति धवाध लम् । कफजे सर्पिपास्निग्धं तिलमाषविपक्कया। यवाग्वा वामयित्वा च श्लेष्म क्रममाचरेत् ॥ ८॥ उभे बले वृहत्यौ च विड़ सविककतम् । श्वेतामूलं महाभद्रां वर्षाभू चापि संहरेत् ॥ ६ ॥ तैलमभिर्विपकन्तु नस्य मस्योपकल्पयेत् ॥ इति बलाद्वयाचं तैनम् । दार्वी गुदिनिकुम्भव किणिधा सरलेन च । वर्तयोऽव कता योज्या धूमपाने यथा विधिः । ८० सर्पिषिकटुमिहानि तीक्ष्णधूमाः कटूनि च । भेपजान्युपयुत्तानि इन्युः सर्वप्रकोपजम् ॥ ८१ रसान्नने सातिविपे मुस्तायां देवदारणि । तलं विपक्व नस्यार्धे विदध्याचात्र बुद्धिमान् ॥ २॥ रमाननाद तेलम् । मुम्ता नोवतीपाठा कटपाल कटुकावचा। सर्पयापिणलीमूल' पिप्पलीमैन्धवाग्निको ॥ ८३ ॥ तुत्य करनवीनच लवण भद्रदार च । एतैः कृतं कपायच कवले तच धारयेत् ॥ ८ हित शिरोयिकारे च तैलमेभिरियादयेत् । इति मुस्तकादित लम् । चीरमजलं काय नाइलमृगपक्षिभिः ।। पुर्विमिय जतर्वातारोपधैरपि ॥ ५ ॥ .

·नासारोगाधिकारः। ७८१ हिमे छोरावशिष्टेऽस्मिन् वृतमुत्पाव यत्नतः । सर्वगन्धामितानन्ता मधुकं चन्दन तथा ॥ ८७ ॥ अवाप्य विपचेयूयो दशचोरञ्च तदधतम् । नस्यप्रयुक्तमुद्रितान् प्रतिश्यायान् व्यपोहति ॥ १८ ॥ गोमूत्रपिटायोद्दिष्टा क्रियाः कृमिषु योजयेत् । धावनानि कृमिनानि भेषजानि च बुद्धिमान् ॥ ८ ॥ शपाणान्तु विकाराणां स्वयं कुयाचिकित्सितम् । प्राणादेऽधिमांसे च क्रियां शेपेषु बीच्य च ॥ १० ॥ ग्रहधूमकणादारु चारनताहसैन्धवैः । सिद्ध शिखरिवोजैश्च तेलं नासार्थसां हितम् ।। १०१॥ इति गृहधूमत लम्। शिग्रुकान्ताबचाव्योष द्राक्षासुरससैन्धवैः । नस्य दानाजयेत्सिई तेल' नासागदे तृणाम् ॥ १०२ ॥ इति शिग्रुत लम्। रक्तकरवीरपुष्प जात्यशनमल्लिकायाश्च । एतः समन्तु तैलं नासार्शी नाशन थेष्टम् ॥ १०३ ॥ इति करवीरायं तै लम्। व्योव्यं धान्यककुसुमं गण्डीरकमवल्गुज बीजम् । एभिस्तल' यक नासाी नाशन सिद्धम् ॥ १४ ॥ इति व्योपाद्य तेलम्। इति वगसेने नासारोगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६६ -- ·नेत्ररोगाधिकारः। ७८३ उदोर्णवेदनं नेत्र रागो कसमन्वितम् । घर्षनिस्तादशूलायु युक्तामाभान्वितं विदुः ॥ १२ ॥ मन्दवेदनताकडू: मरग्मायुप्रशान्तता। प्रसन्नवर्णता चाणोः संपकं दोपमादिशेत् ॥ १३ ॥ कंडूपदेहायुयुतः पकोदुम्बरसनिमः । संरम्भीपच्यते यस्तु नेत्रपाकः सशोषजः ॥ १४ ॥ शोथहोनानि लिङ्गानि नेत्रपाके त्वशोथजे ॥ १५ ॥ उपेक्षणादति यदाधिमन्यो बातात्मक: सादयति प्रसह्य । रुजाभिरुग्राभिरसाध्य एप हताधिमन्यः खलु नाम रोगः ॥१६॥ वारंवारं च पर्यति ध्रुवी नेत्रे च मारुतः । रुजय विविधिस्तीवाः सञयो वातपर्यायः ॥१०॥ यत् कूणितं दारुणरूक्षवम संदह्यते चाविलदर्शनञ्च । सुदारुणं यत्प्रतिबोधने च शुष्काक्षिपाकोपहतं वदन्ति ॥ १८ ॥ यस्याऽवटूः कर्णगिरी हनुस्थो मन्यागतो वाम्यनिलोऽन्यतो वा। कुयाट्ठजं वै भ्रुविलोचने च तमन्चतोवातमुदाहरन्ति ॥ १८ ॥ श्यावं लोहितपर्यन्तं सर्व चाक्षिप्रपच्यते । सदाहशोथं सासावमम्लाध्युपितमम्लतः ॥ २० ॥ अवेदना वापि सवेदना वा यस्याक्षिराज्यो हि भवन्ति ताम्राः । मुद्दविरज्यंति च याः म तादृग्वाधिः शिरोत्यात इति प्रदिष्टः ॥२१॥ मोहाच्छिरोल्यात उपेक्षितस्तु जायेतरोगः सशिराप्रहर्षः.. ताम्राशुमच्छ सरति प्रगाढ़ तथा न शकोयभितीक्षितुन ॥२२॥ अय चिकित्मामाह । अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्याय वणज्वराः ।

·७८४ वसेने पञ्चैते पञ्चरात्रण रोगा: शाम्यन्ति लइनः ॥ २३ ॥ लखनालेपनखेद शिराव्यधविरेचनैः । उपाचरेदभिष्यन्दा नजनाथयोतनादिभिः ॥ २४॥ खेदः प्रलेपस्तिक्तान सेको दिनचतुष्टयम् । लखनं चाक्षिरोगाणा मामानां पाचनानि पट् ॥ २५ ॥ मारुतानशनाखप्नक्रोधशोकसमुद्भवान् । न लक्षयेदभिष्यन्दान् बातव्याधि नराञ्च ये ॥ २६ ॥ अभिष्यन्देऽधिमन्थे च वातोत्थे वातपर्यये। शुष्कपाकेन्यतो वात सामान्यो वक्ष्यते विधिः ॥ २७॥ ने हखेदविधिः कृतम्रो ग्राम्यानूपोदकामिपम् । नस्य क्षीरताभ्याञ्च शिरावेधश शस्यते ॥ २८ ॥ अथवा वेदनातस्य न शिराव्यधनक्रमः ॥ २६॥ तत उपाचरदैद्यः सामान्यविधिना नरम् । पुराणसर्पिपा चैव सम्यक् ने हविरेचनैः ॥ ३० ॥ तर्पण: पुटपाकैय धूमरायीतनस्तथा। नस्यैः स्नेहपरिपकैः शिरोबस्तिभिरेव च ॥ ३१॥ कुरण्टपुष्पयध्यात सिताविः समस्तुभिः। गुण्ठीसैन्धवयट्यांश लोभ्रष्टतैरपि ॥ ३२॥ यीवासदिनिशालो यूर्णितैरल्पसैन्धवः । प्रव्योऽक्षिगते कार्य प्रोतस्यैर्गुण्डनं बहिः ॥ ३३॥ धात्रीफलनियामी नवकोपं निहन्ति पूरणतः । एरण्डपत्रमप्तक रमोऽयवा मैन्धवसंयुक्तः ॥ ३४ ॥ नवकोपशमनः क्षोद्रयुतः शिग्रुमूनरमसेकः । नम्नत्यपश्यमयया कानिकपुनर्नवामैन्धवैविहितः ॥ ३५ ॥ वातपित्तकफसनिपातजां नवयोबहुविधामपि व्ययाम् ।

·नेत्ररोगाधिवाारः। ७८५ शीघ्रमेव विनिहन्ति योजितः शिग्रुपसवरस: समाक्षिकः ॥३६॥ गोमूत्र छगलरमेऽम्ल कालिके च स्त्रीस्तन्ये हविपिविषे च माक्षिके च । यत्तुत्य ज्वलितमनेकशी निमिक्त तत्कुयागरुडसमं नरस्य चक्षुः ॥ ३७॥ सूर्योपरागानलविद्युदादि विलोकनेनोपहतेक्षणस्य । संतर्पण दिग्धहिमादियोज्य तथाजन माक्षिकहेमदृष्टम् ॥ ३८॥ करवीरतरुणकिसलय छिनोहवरमातिसपूर्णम् । नयनयुगं भवति दृढं सहमैव तत्क्षणात् कुपितम् ॥ ३८ ॥ सैन्धवदारुहरिद्रागैरिकपध्या रसाचनैः पिष्टैः। दत्तो बहिः प्रलेपो भवत्वशेषाधिरोगहरः ॥ ४० ॥ बहिरवलिप्त लोचन मभिकुपितमपि प्रसिदति क्षिप्रम् । लोध्ररसाजनचन्दनमनःशिला कुष्टपथ्याभिः ॥ ४१ ॥ भूम्यामलकोपिष्टासेन्धवग्रहवारियोजिता ताम्र । घनत्वमक्षणोर्जयति बहिलेपतः पीडाम् ॥ ४२ ॥ पार्कञ्च मूलमापौत्यामुहतं वारिणि न्यसेत् । एतदाश्थयोतन दृष्ट्य नयनामयनाशनम् ॥ ४३ ॥ निम्बस्य चोदुम्बरवल्कलस्य एरण्डयष्टीमधुचन्दनस्य । पिण्डीविधेया नयने प्रकोपित कफेन पित्तेन ममीरणेन ॥४४॥ यद्यक्षिशूल मन्येत सरज व्यक्तलक्षणम् । वेदनानिग्रहार्थञ्च कुादाययोतनं तदा ॥ ४५ ॥ पाययोतनमभिष्यन्दी युञ्जीतार्वाक् दिनत्रयम् । अञ्जनं पकटोपस्य नेत्ररोगेऽनिलात्मके ॥ ४६॥ शोथञ्च दाहरोगञ्च क्लोदकंडू तथारुणम् । अदमो रस्रप्रसेकञ्च चिप्रमाश्योतन हरेत् ॥ ४० ॥ जाता ·वगसेने ग्रीष्मे वर्षाशरत्काले वस्रपित्तामयेषु च । मुहुर्मुहुः खादुशीतं क्रमादायोतन तथा ॥ ४८ ॥ वातश्लेष्मणि हेमन्ते वसन्ते शिशिरेषु च । तीक्ष्णेषणमन्लशश्चैव कार्यमाश्ययोतनं बुधैः ॥ ४८॥ पक्कच ग्लेपिके व्याधौ पाणिः शुक्तिश्च बातिक । पाययोतने प्रमाणं स्या हे शुक्तो चाश पैत्तिके ॥ ५० ॥ अष्टौदशहादविंदवस्तु सेलेखनने हनरोपणेषु । पाचोतने च क्रमशो विधेया मात्रास्तु तिम्रो नयनामयेषु ४५१॥ इत्यायोतनमात्राविधिः । प्राथयोतने मारुतजे काथो विल्वादिभिर्हितः । कोणः सैरण्डवहतो तर्कारीमवशिग्रुभिः ॥ १२ ॥ शूलन वारुणोदीच्य यष्टोसैन्धवसाधितम् । हीवेरचक्रमनिष्टो दुम्वरत्वक्षुसाधितम् ॥ माम्भसापयसा तेन शूले चाययोतन परम् ॥ ५३ ॥ मर्पियायोतनं थेष्टं सर्पिपा चोपनाहनम् । परिपेकः सुखोणेन मूर्धितैलबिधारणम् ॥ ५४ ॥ पूर्वभक्तं हितं सर्पिः क्षीरस्वाप्यथ भोजनम् । जात्यापुयं एतभ्रष्टं चक्षुष्यमुपनाहनम् ॥ ५५ ॥ तथा भावरकं लोध्र वृतभृष्ट विडालकः । कार्यो हरीतको तहद् एतयुक्ता रुजापहा ॥ ५६ ॥ सुखाम्युपिष्टैः संयुक्त शर्करालोध्रसैन्धवः । दगवा समन्धर्व लोन मधूछिष्टयुते एते ॥ पिष्टमन्जनलेपाभ्यां मयो नेवाजापहम् ॥ ५ ॥ ततः मपक्कदोषस्य प्राप्तमञ्जनमाचरेत् ॥ ५॥ हेमन्त शिशिर चैव मध्याहन नमिप्यते । .

·नेत्ररोगाधिकारः। ७८७ - पूर्वाह चापरा च ग्रीमे शरदि चेष्यते ।। ५८ ॥ वर्पावन नात्युपण वसन्ते च सदैव हि । प्रातः सायं च तत् कुया बच कुर्यात्सदैव हि ॥ ६ ॥ हरेणुमात्रां कुर्वीत वर्तिस्तीक्षणाञ्जने भिषक् । प्रमाणे मध्यमे साई दिगुणं तु मृदी भवेत् ॥ ६१ ॥ विडङ्गमावं त्वधर्म मध्यं हियोतमन्त्रयम् । रसक्रियाणां वर्तीनां प्रमाणं परिकीर्तितम् ॥ १२ ॥ वैरे नकचूर्णन्तु विशलाकाविधीयते । मृदी तुनिशलाका स्थाचतस्रः ने हिकेऽञ्जने ॥ १३ ॥ सुवर्णरुप्यताम्रायः कांस्या श्मास्थिमया: शुभाः । शलाकाथाञ्जने काया अष्टांगुलमिता बुधैः ।। ६४ ॥ हत्यैरण्डमूलत्वक् शिग्र मूल ससैन्धवम् । अजाक्षीरेण पिष्ट स्या इतिताक्षिरोगनुत् ॥६५॥ हरिद्रां मधुकं पथ्यां देवदारु च पेपयेत् । पाजेन पयसा श्रेष्ट मभिष्यन्दे तदननम् ॥ ६६ ॥ सैन्धवं दार शुण्ठी च मातुलुङ्गरसो एतम् । स्तन्योदकाध कर्तव्य शुप्कपाके तदञ्जनम् ॥ ६७ ॥ शुष्काक्षिपाके हविषः पान मक्षणाय तर्पणम् । छतेन जीवनीयेन नस्य तैलेन चाम्बुना ॥६८ ॥ यावन्मज्जति पक्ष्माय भ्रुवोरन्तरनेत्रयोः । तावच्च पूरयेन्नेत्र तत उन्मीनयेच्छनैः ॥ ६८ ॥ मारुते दशधार्याणि पित्तेऽष्टो वा शतानि । निर्दिष्टानि कफे पड़ा व्याधी व्याधिवशेन वा ॥ ७० ॥ इति तर्पणमात्रा। परिपके हितं चात्र पयः कोपए ससैन्धवम् ।

·वासेने
रजनीदारुसिद्ध वा सेन्धवेन समायुतम् ॥ ७१ ॥
सर्पिर्युक्त स्तन्यपृष्टमञ्जन च महोषधम् ।
वाताभिष्यन्दशमन हित मारुतपर्याये ॥ ७२ ॥
बाताभिष्यन्दबचात्र बाते मारुतपर्यये ।
पूर्व तत्र हित सर्पि क्षीर वाप्यथ भोजनम् ॥ ७३ ॥
हक्षादन्यातया चैव पञ्चमूलो महत्वपि।
सक्षीर कर्कटरसे सिद्ध वापि पिवेद पृतम् ॥ ७४ ॥
इति हमादन्याद्य तेलम् । इति वाताभिष्यन्द ।
अनेनैव विधानेन भिषक् तमपि साधयेत् ।
अभिष्यन्दमधिमन्य मन्वानपि च पित्तजान् ॥ ७५ ॥
व्याधीनुपाचरेडीमा स्तीपणे मुनिग्धशीतले ।
प्राशयीतने परिपेकै पुटपाकै सतर्पणे ॥ ७६ ॥
ने हैविरेचनेलपैरतस्य च विमोक्षणे ।
प्रपुण्डरीकयट्याह नियामलकपद्मके ॥
सितामधुसमायुक्त मकपित्यैश्च रोगनुत् ।। ७७ ॥
निम्म्म्य पत्रै परिलिप्य लोध्र खेदाग्निना चूर्णमथापि कल्कम् ।
पाययोतन मानुष दुग्धमिय पित्तास्रवातापहमग्रामुक्तम् ॥८॥
द्राक्षामधुकमधिटा जीवनीयै गृत पय ।
प्रातरायपोतन पथ्य शोथशूलातिरोगनुत् ॥ ७८ ॥
चन्दनारिष्ट पागि यष्टी दारू समन्धयम् ।
पिट्वाम्भमा भवेत्से क पित्तक्षोट्रममन्वित ॥८॥
पैत्तिके चन्दनानन्ता मनिटाभिरिंडागक ।
कार्य मपद्मयष्टात मामोकानीयकैम्तया ।
'धावीलोन ते भ्रर गिनायुक्त मुर्तितम् ।
प्रमृज्येद गुटिका रुला कुपित लोचने अपि ॥२॥

·नेत्ररोगाधिकार ७८८ - उदुम्बरफल लोधं दृष्ट्या चात्यन्तधूपितम्। साज्यं समाक्षिकं दार शूलरोगाजिद्भवेत् ॥ ८३ ॥ चन्दनं मधुकं लो, जातिपत्राणि गैरिकम् । प्रलेपो दाहरोगन स्तोदाभिष्यन्दनाशनः । ८४ ॥ भृष्टाहतेन नागरतिरीटधावीननःशिलागुटिका। उपर्यु परिमार्जनेन चपयति शूलं क्षणेनाक्षणाः ॥ ८५ ॥ गुन्द्रां शालि सैन्धवं शैलभेदं दर्भामिक्षु लोध्रकं वेतसच । दावी द्राक्षांचन्दनं चोत्पल वा स्त्रीणां स्तन्य शर्करां क्षौद्रकञ्च ८६ पद्मात्पन यष्टिका हरिद्रा तालानन्ते चापि सहत्यमर्वान् । सिद्ध सर्पिः तर्पण नावने च शस्तं क्षोरंथयोतने चैव सेके ॥ ८॥ क्रियाः सर्वाः पित्तयः प्रशस्तास्त्यहादूध्वं क्षीरसर्पिय नस्यम् । पालाशं स्याच्छोणितं चालनार्थं शलक्या वा शर्कराक्षीद्रयुक्तम् ८८ तिक्तस्य सर्पिपः पानं बहुशव विरेचनम् । अम्लाध्युपितशान्त्यर्थं कुयाल्ले पान् सुशोतलान् ॥ ८ ॥ तेल्वक फल सर्पि जीणं वा केवल पिवेत् । शिराव्यधं विना कार्य: पित्तप्पन्दहरो विधिः ॥८॥ कोणस्य सर्पिषः पान विरकासेकलेपनैः । खादुशीतैः प्रगमयेच्छुक्तिकमजनस्तत. ॥१॥ प्रवालमुक्तावैडूर्य शड्डस्फटिकचन्दनम् । सुवर्णरजतक्षीट्र मञ्जनं शुक्तिकापहम् ॥ ८२ ॥ धूमदर्शी पिवेत्सर्पिः मर्वपित्तामयं जयेत् ॥ ८३ ॥ - इति पित्ताभिष्यन्दः। अभिष्यन्दमधिमन्य रक्तोत्यमययार्जुनम् । गिरोत्पातं शिराहर्ष मन्यान् वातोद्भवान् गदान् ॥

·वगसेने
स्निग्धस्य कोण नाज्येन शिरावेधैः शम नवेत् ॥ ८४ ॥
तिरीटत्रिफलायष्टो शकराभद्रमुस्तकः ।
पिष्टैः शीतांबना सेको रक्ताभियन्दनाशनः ॥ ४५ ॥
लोध्रचूर्ण एते भृष्टं रुजमाययोतवं हरेत् ।
शर्करात्रिफलाचूर्ण मिदमायोतनं परम् ॥ ८६ ॥
लाक्षामधुकमनिष्टा लोभ्रं कालानुशारिवा।
प्रपुण्डरीकसंयुक्तः सेको रोगहरो हितः ॥ ८॥
कशेरुमधुकानाञ्च चूर्णमम्बरसंभृतम् ।
न्यस्तमप्स्वन्तरिक्ष्या सहितमायोतनं भवेत् ॥ ८८॥
नीलोत्पलोशोरकटकटेरीकालोययष्टोमवसुस्तलोः ।
स्पद्मकैततप्रदिग्ध स्तिस्रः प्रसेका: प्रहिता प्रयुक्तान् ॥ ८॥
रुजायां चातितीवायां खेदाय मृदवो हिताः।
अक्षणो समन्ततः कार्य पातनच जन्नोकसाम् ॥ १० ॥
कृतस्य महतीमाया पीत्वा चातिं नियच्छति।
पित्ताभिष्यन्दशमनो विधियाप्यपपादितः ॥ १०१॥
कशेरुमधुकानाञ्च चूर्णमम्वरसंभृतम् ।
छागोक्षोरे ते सेकः पित्तरताभिधातजित् ॥ १०२ ॥
श्रोपर्णीपाटलाधावी धातकोतिस्वकार्जु नात् ।
पुष्पाएपथ हत्याय विवीलोधच तुल्यशः । १.३॥
मनिष्टानि मधुना पिटानीचरसेन वा।
रोधिरस्यन्दशान्त्वयं मतदअनमिप्यते ॥ १४ ॥
मृगानचन्दनोगोर पद्मकोत्पलयष्टिभि ।
परिपेक प्रकुर्वोत रतजेप्येतदेव तु ॥ १०५ ॥
ममन.क्षारकं गई विफलां मधुक बनाम् । ।
पित्तरतापहावर्ति: पिटवा दिव्येन वारिणा ॥ १० ॥

·नेत्ररोगाधिकारः।
७८१
दा:पटोलं मधुकं सनिम्मं पद्मकोत्पलम् ।
प्रपौण्डरीक चैतानि पचेत्तोये चतुर्गुणे ॥ १०७
विपाच पादशेषन्तु तत्पुनः कुडवं पचेत् ।
शीते तमिन्मधुसिते दद्यात्पादांशिक ततः ।
रसक्रियैषा दाहाऽथुरोगरतरजापहा ॥ १०८ ॥
सर्पिः क्षौद्राञ्जनञ्च स्याच्छिरोत्पातस्य भेषजम् ।
तहसैन्धवकासोसं स्तन्यपिष्टञ्च पूजितम् ॥ १०८॥
शोराहाजन कार्य फाणितं मधुसयुतम् ।
मधुना तायशैल वा कासीसं वा समाक्षिकम् ॥
वेतसाम्लं स्तन्ययुक्तं फाणितं तु मसैन्धवम् ॥ ११० ॥
इति रताभिष्यन्दः।
कफजे लद्धनं खेदो नस्य तितादिभोजनम् ।
तीक्षोः प्रधमनं कुय्या तीक्ष्ण रेयोपनाहनम् ॥ १११॥
उणस्तथाथतीतनसंविधानै स्तथैव तीक्षा : पुटपाकयोगैः ॥११२॥
अभिष्यन्देऽधिमन्ये च सञ्जाते लेमप्तम्भवे ।
सिग्धविन्द्रोत्तमाङ्गस्य स्निग्धतीक्षा विरेचयेत् ॥ ११३ ॥
स्रावै. प्रपीड. प्रधर्मधूमैश्च विविधेर्मुहुः।
रुक्षैस्तोक्षणविरेकैच मल सम्यग्विनिहरेत् ॥ ११४ ॥
साञ्जनेन वा लेपः पथ्याविश्वदलेरपि ।
वचाहरिद्राविश्वाभिस्तथानागरगैरिकैः ॥ ११५॥
शिलाहाश्वेतमरिच लोधञ्च परिपूरितम् ।
सितवस्त्रेण मंबई शम्तमरणोः प्रघर्षणात् ॥ ११६ ॥
निम्बपत्रैः शत चूर्ण लोध्रचूर्णममन्वितम् ।
वस्त्रबह जले क्षिप्त पूरण नेत्ररोगनुत् ॥ ११७ ॥

·७८२ वङ्गसेने फणिज्जकास्फोतकपित्य विल्वधतूरपोलुसुरसा भृद्भः। खेद विध्यादथवा प्रलेपं वहिशुण्ठोसरदारकुष्टः ॥ ११ ॥ शुण्ठोनिबदलैः पिण्ड, मुखोणः स्वल्पसैन्धवः । धार्यचक्षुमिसंक्षेया च्छोथकडूव्यधापहः ॥ ११८॥ ससैन्धब लोध्रमधाज्यभ्रष्ट सौवीरपिष्टं सितवस्त्रबहम् । पाययोसनं तययनस्य कुर्यात्सर्वाचिरोगप्रशमार्थमेतत् ॥१२०० हो दो भागौ रजन्योय भागिको धूमसर्पपी। कफाभिष्यन्दजिद् भृष्टं पिष्टमाययोतमम्भमा । १२१॥ लोन सपेष्यसपत खदिराजाजिसर्पपैः । नागरारिष्टसिन्धूत्यै युक्त पदिचूर्णितम् ॥ १२२ । सिते वाससितइई न्यसेत् स्वच्छाम्लकाझिके। सदक्ष्योः पूरण कार्य चक्षुसवम रोगजित् ॥ १२३ । बल्कलं पारिजातस्य तैलसैन्धयकालिकम् । कफवातातिशूलन तरुन कुलिशं यथा ॥ १२४ मौवोर मैन्धर्व तैले मूर्वामूलं तथैव च । कांस्यपात विष्टष्ट स्या दक्षः शूलनिवारणम् ॥ १२५ ॥ सैन्धव त्रिफलाग्योपं शहनाभिममुद्रनः । फेनोग्रलेपक: सर्जी यति: ोमाधिरोगनुत् ॥ १२ ॥ निम्बार्कपतसंपक लो भागचतुष्टयम्। धूमसर्पपयोभांग: कफमेकः सुखायुना ॥ १२० ॥ नागर विफलानिम्ब वासानिम्बरमः कफे। साज्य विस्वइदं घटं पाये तानमये दृढ़े। गोयनाधूर्म छागीरपरिणतम् ॥ १२८॥ विल्यपथरसः पूतः माज्य: मिन्धुभयान्वितः । एल्ये पराटिकां घटा धूपितो गोमयाग्निना । १२८॥ - ·नेत्ररोगाधिकारः। पयमालोड़ितशाच्योः पूरणाच्छोयलजित् । अभिष्यंदेऽधिमन्ये च रसनावे च शस्यते ॥ १३ ॥ इति विस्वाचनम् । सलवण कटुतैल कालिकं कांस्यपात्रे घनितमुपलदृष्टं धूपित गोमयाग्नौ । सपवनकफकोपं छागदुग्धावसि जयति नयनशूल' खावशोथं सरागम् ॥ १३१ ॥ इति कफाभिष्यंदः। कोयामाशोतनं मिश्र पजैः सानिपातिके। यष्टी गुडूची त्रिफलां सदाझे मक्ष्यामये सर्वगते पिवेदा । पाययोतनं सर्वरसेन दााः शस्तं सदा क्षौद्रयुतं नराणाम् ॥१३२॥ गुडूचीत्रिफलाक्वाथो मधुना सह योजयेत् । पीतः सर्वाक्षिरोगनः सणाचूावचूर्णितः ॥ १३३ ॥ प्रपोण्डरीकयध्याह्न दाऊलोः सचन्दनः । ऐरण्डाम्बुयुतैः सेकः सर्वनेत्ररुजापहः ॥ १३४ ॥ खेतलोध्र धृते भ्रष्टं चूर्णितं ताप्यतुत्थकम् । उप्णांना विदितं सेकः शूलहरा परः ॥ १३५ ।। पिष्टैनिम्बस्य पत्रैरतिविमलतरैः जातिसिन्धूमिया। अन्तगर्भ दधांना पटुतरगुटिका पिष्टरोण भृष्टा ॥ तूलैः सौवोरका:रतिशयमदुभिर्वेष्टिता सा समन्तात् । चक्षुः कोपोपशान्तिं चिरमुपरि यो भ्राम्यमाणा करोति ॥१६॥ यष्टीगरिकसिन्धूस्थ दारूतायः समांसकैः । नलपिष्ट हिलेपः सर्वनवरजापहः ॥ १३७ ॥ शिग्रुपलवनिर्यासः सुपिष्टस्तानसंपुटे। वृतन सिधुना पीतो हन्ति शोधास्रवेदनाः । १३८॥ . " ·७८४ वनसेन पोडशभि सलिलपले स्तयैव कण्टका- पय सिद्धाम् । शिला चिर विमृद्य तद्रस सर्व नेत्ररोगहर ॥ १८ ॥ एरण्ड पत्रवेष्टित विल्वच्छदकल्कनिक्षिप्त लोध्र.। कुकूनपका पिष्ट सुसिन्धूद्भवेन मयुक्त ॥ १४० ॥ घनतरवस्त्रपरिसुतदारुहरिदा कपायमध्यगत । आथयोतनेन हन्यात्सर्वान्येवाक्षिशूलानि ॥ १४१ ॥ अयमे विधि सी मन्यादिष्वपि शस्यते । अधिमन्येषु संवेषु ललाटे व्यधयेच्छिराम् ॥ अशान्ती सर्वथा भन्थे ध्रुवोरुपरिदाहयेत् ॥ १४२ ॥ इति मर्वाभियन्द । जलोकापातन शस्त नेत्रपाके विरेचनम् । शिराव्यध वा कुर्वीत सेको लेपस्तु शुक्रनुत् ॥ १४३ ॥ विभीतकशिवाधात्री पटोलारिष्टवासकै । काथो गुग्गुलुना पेय शोथाक्षिपाकरोगनुत् ॥ १४४ ।। पिल्लञ्च मव्रण शुक्ररागादींथ विनाशयेत् । एतथापि त पक्का रोगास्ताच व्यपोहति ॥ १४५ ॥ इति पडनगुग्गुलु काय इतञ्च । पाटरूपाभयानिम्ब धावीमुस्तकवल्कलै । रतस्राव कफ हन्ति चतुष्य वामकादिकम् ॥ १४६ ॥ इति वामकादि काथ । वामाधन निम्बपटोलपत्रतितामृताचन्दनवरमकत्वक् । लिङ्गभ्भावीदनं च शहो भनिम्म्यालोलिउपरिमीतम २४० पोत ममागे कयितै कपायो तृभिन्तु मुख्यानखिलानिरोगान् । तैमियंकडूपटलायुदञ्च शुक्र तथा सबएमव्रण च ॥ १४८ ॥ .

·नेत्ररोगाधिकारः।
७८५
सदाहरा सरुज मपिन्न हन्यारसमस्तानपि नेवरोगान् ।
बातामयान् पित्तकफामयांच वामादिकोऽयं मुनिभिः प्रदिष्टः ॥१४८
पथ्यास्तिस्रो बिभीतक्यः पट्धारो हादशैव तु ।
प्रस्थाई सलिले कायमष्टभागावशेपितम् ॥ १५० ॥
पित्ताभिप्यन्दमास्राव रोग वा तिमिरं जयेत् ।
सरभदाहशूलासृड्नाशनं दृक् प्रमादनम् ॥ १५१ ॥
इति नेत्रपाकः । इति सर्वनेत्ररोगाः।
अथ कृपागतरोगनिदानमाह ।
निमग्नरूपन्तु भवेद्धि कृष्ण सूच्येव विई प्रतिभाति यय ।
साव स्रवेदुष्टमतीव यश्च तत्सवण शुक्र मुदाहरन्ति ॥ १२ ॥
दृष्टे ममोपेन भवे तु यच्च नचावगाढ नच संम्रवेञ्च ।
अवेदनं या नच युग्मशकं तसिद्धिमायाति कदाचिदेव ॥ १५३ ॥
स्यन्दात्मकं कृष्णगतं सचोषं गड्डेन्दुकुन्दप्रतिमावमासम् ।
वैहायसाप्रतनुप्रकाय मथाऽवणं साध्यतमं वदन्ति ॥ १५४ ॥
गंभीरजातं बहुलञ्च शुक्र चिरोत्यितच्चापि पदन्ति रुम् ॥१५५॥
विच्छिममध्यं पिशिताहतं वा चलं शिरासूक्ष्ममट्टटिसच ।
हत्वगतं लोहितमन्ततय चिरोत्थितं चापि विवर्जनीयम् ॥१५॥
उणाशुपात: पिडिका च नेवे यस्मिन् भवेन्मुहनिभञ्च शुक्रम् ।
तदप्यमाध्यं प्रवदन्ति केचिदन्ये तु यत्तित्तिरिपक्षतुल्यम् ॥१५॥
खेतः समाकामति सर्वतो हि दोपेण यस्याऽसितमण्डलन्तु ।
तमक्षिपाकात्ययमक्षिरोग सर्वात्मकं वर्जयितव्यमाहुः ॥ १५८॥
मिथ्योपचाराद्रोगाणां दोपादाघाततोऽपि च ।
अजका जायते नेत्रे कृष्णादृष्टिसमाऽमृजा ॥ १५८ ॥

·०८६ वङ्गसेने अजापुरीपप्रतिमो रुजावान् सलोहितो लोहितपिच्छला । विग्यसण प्रयोऽभ्युपैति तचाजकाजातमिति व्यवस्येत् ॥१६ अजापुरीपसागा मृहोकाफलसनिभा। वातरक्तसमुत्थाना प्रायशस्वजका हि सा १६१॥ मूर्हाचिकर्णभूगण्ड गचर्माश्रिताजका । जायते व्यथते नेत्र' मध्यमानामिवान्तरा। १६२। उणमसक स्रवत्यक्षि दूयते विद्यते भृशम् । अमाध्यरोगसंभूतां दृष्टिजाच्च विवर्जयेत् । खभिनां च कठिनां चिरकालोस्थितामपि ॥ १६३॥ अथ चिकित्सामाह। माध्यरोगसमुत्पयां फणजान्वजकां जयेत् ॥ १६४ ॥ साध्यान्यवेक्ष्य शुक्राणि सिग्धस्याऽसग्विमोक्षणः । पाययोतनमुखालेप घर्षणाननवस्तिभिः। पुटपाकैय नस्यय सामान्य शुक्रभेषजम् ॥ १६५ ॥ धाचीफल निम्बकपिस्यपत्र यध्याशलो, ददिर तिनाय । साथः सगीतो नयने निपित मर्वप्रकारं विनिधि गक्रम् ॥ फणिनकम्मे बीज पनागम्य विभावितम् । गोपयित्वा सपिष्ट' तत् पाननाच्छक परम् ॥ १७॥ जात्यामवाल मधुक ममपि भुट सुग्रोणांमु सगीताश्मिः । पाययोतनं शुकहर प्रदिष्टं गकापडं नोपयसा महाईम १५८ मैन्धव हहतोमून ताम्रा मनागरम् । धावोरमेन पिटा घतामपात्र मलेपयेत् । तत्पूते धूमयेचैन गुहगुक म्यपोइति । १६८. .

·नेत्ररोगाधिकारः।
शुद्धशुक्र निशायटी शारिवाशावराम्भसा।
सेचयेनन्ने त्रयोहटी क्षणांभोमग्नजां तथा ॥ १७० ॥
क्षुम्मपुन्नागपणेन परिभावितवारिणा।
श्यामाकाथाम्बुना वाघ सेवन शुक्रनाशनम् ॥ १७१ ।।
सैन्धवं त्रिफलाकृष्णा कटुकाशंखनाभयः ।
सतामरजमो वति: शुद्धशुक्रविनाशिनी ।। ७२ ।।
स्थिरशुक्रे घने चैव बहुशोपहरेदमुक् ।
शिरः कायविरकांथ पुटपाकांच कारयेत् ॥ १७३ ॥
समुद्रफैनसिन्धूय शव दक्षाण्डवल्कलैः ।
शिबोजयुतैर्वतिः शुकादीन्छस्त्रवल्लिखेत् ॥ १०४ ॥
वटक्षीरेण संयुक्त लक्षणकर्पूरज रजः ।
क्षिप्रमन्ननतो हन्ति शुक्र वापि धनीबतम् ॥ १५ ॥
शिरीपदीजनिवैश्य पिप्पलीसेन्धवैरपि ।
शुक्र प्रवर्पर्ण कार्य मथवा सैन्धवेन च ॥ १७६ ॥
वशजारुप्करो ताल नारिकेलञ्च तहहेत् ।
विसाव्यचारवञ्चणं भावयेत्करभास्थिजम् ।
बहुशोऽञ्जनमतस्या छुक्रयेवणं नाशनम् ॥ १७७ ।।
बहुशः पलाशकुसुमस्वरसै. परिभाविताजयत्यचिरात्।
नकाबीजवर्ति: कुसुमचय दृक्षुचिरजमपि ॥ १७८ ॥
स्थटिकोपणयध्याद गड्ढगोदन्तसैन्धवैः ।
पिष्टः सचन्दनेत्ति शुक्रनीशिग्रुवारिणा ॥ १७ ॥
मंदृष्यपिप्पलीचूर्ण सपोनं कांस्यभाजने ।
सक्षौद्र सैन्धकोपेत मञ्जनं शुक्रनाशनम् ॥ ८० ॥
ममुद्रफेनगभयां होवेर सकुट टम् ।
पिवा धात्रीफलकाथे पुर्तिः स्याच्छुक्रनागिनी ॥ १८१ ॥

·७८८ वनसेने चन्दन सैन्धवं पथ्या पलाशतरुशोणितम् । मधुनाञ्जनयोगाः स्यु चत्वारः शुक्रनाशनाः ॥ १८२॥ त्रिफलाचन्दनं व्योष मञ्जिष्टानागरं निशा। प्रियंगुशारिवानन्ता यकदाजञ्च चूर्णितम् ॥ १८३ ॥ क्षौद्रसैन्धसर्पिभिः संयोज्य विधिवत्यचेत् । पुटपाकः प्रशस्तोऽयं शुक्राणां लेखनः परः ॥ १८४ ॥ इति त्रिफलादिपुटपाकाञ्जनम् । लामजकोत्पलसिता चन्दनयकार्पिकान् । चिप्ता च शारिवाप्रस्थं क्वाथयेत्सलिलाढकम् ॥ १८५ ॥ पादशेष परिस्राव्य पचेदादविलेपनात् । भाजने लोहशैले वा तप्रातः सायमञ्जनम् ॥ १८६ ॥ प्रधानमेतच्छुकधं व्रणशुकशम नयेत् ॥ १८ ॥ इति लामज्जकाद्यमानम् । व्रणशकुमशान्त्यर्थं पडझं गुग्गल पिवेत् । शिरसो वा हरैट्रले अलोकाभिय लोचनात् ॥ १८ ॥ मसैन्धवविवत्क्वाथे तीन्वारान् पाचितं पृतम् । पोत्या सर्वेषु शुकेषु शीघ्रं कुर्य्याच्छिराव्यधम् ॥ १८८ ॥ यष्टयाइदार्युत्पलपनलाक्षा प्रपोण्डरीक नलदं लता च । आयतनं स्तोपयसाविपक्क निहन्ति तसवपदाइशकम् ॥१८॥ श्यामामूल' कपायं वा मधुना व्रणशकिणाम् । रमानिदन्ताः शृङ्गाणि धातवय फनत्रुटिः । करजयीजं लगनो व्रणमादि च भेषजम् ॥ १८१॥ भरणावमगम्भीर त्वक् शुक्नमयाननम् । हितान्येतानि सर्वाणि नराणां व्रणकिणाम् ॥ १८२ ॥ - ·नेत्ररोगाधिकारः। 962 - कतकस्य फलं शह तिन्दुक रुम्यमेव च । कांस्ये निवृष्यस्तन्येन क्षतणुकार्तिरोगजित् ॥ १८३ ॥ चन्दन गैरिकां लाक्षा मालतीकलिकाः समाः। व्रणशुकहरीवर्तिः शोणितस्य प्राणशनी । १८४ ॥ इति चन्दनादिवतिः। दन्तेर्दन्तिवराहोष्ट्र गजावाजखरोद्भवैः । सशङ्गमौक्तिकाम्भोऽधि फेनमरिचपादिकैः ॥ १८५॥ जलपिटैः कृतासर्वै दन्तवर्तिरिति स्मृता। तिमिराठ्दकाचाम्मे व्रणशुकुविनाशिनो ॥ १८६ ॥ इति दन्तवतिः । ताने च मस्तुनोदष्ट तुल्यकश्यावतां गतम् । सर्वाभियन्दशुकाम शिराशूलजिदञ्जनात् ॥ १८७ ॥ दक्षाण्डत्वक् शिलाशत रक्तचन्दनसैंधवैः । तुल्यैरननयोगोऽयं पुष्यामादिविलेखनः ॥ ८८ ॥ गोशककमयः सप्त पीताभा: क्षौद्रमयुताः ! दृष्टाशकहरादृष्टाः क्षतजस्य विशेषतः ॥ १८ ॥ एक वा पुण्डरीकञ्च गवां क्षीरावशेषितम् । रागाऽसृग्वेदना हन्यात् क्षतपाकाजकास्तथा ॥ २०० ॥ मौवीरमान तुस्थं ताप्यं धात्री मनःशिला। चतुहरेणुमधुक' लोह शुनमचनम् ॥ २०१ ॥ इति पेपामध्ननम् । कुक्कुटाएएकपालानि शहकाचोपि चन्दनम् । सैन्धवादांशसयुक्ता मञ्जनं शुक्रलेखनम् ॥ २०२ ॥ शस्रोतोऽजनं लाक्षा मरिचं समनःशिलम् । - , .

·यवान्युदधिज फेन तामचूर्ण समाक्षिकम् । श्यामावर्तिलिखत्येव शुक्रकाचार्मपिष्टकम् ॥ २०३ ॥ रमाञ्जनं सगैलेय कुंकुम सुमनःशिला । गनञ्च खेतमरिचे शर्करा चेति सप्तमम् ॥ २०४ ॥ एपा चन्द्रोदया नाना वर्तिर्वोन निर्मिता। हन्यान् पिल्लञ्च कण्डूच शुक्र सतिमिरावुदम् ॥ २०५॥ भय सयष्टित्रिफला कणाना चूर्णानि तुल्यानि पुरेण नित्यम् । सपिमधुभ्या सह भक्षितानि सर्वाणि शुकाणि निहन्ति शीघ्रम् २०६ शसस्य भागायत्वार स्ततोऽर्द्धन मनःशिला। मन.शिलाई मरिचं मरिचार्डन सैन्धवम् ॥ २०७॥ एतचूर्णाञ्जन श्रेष्टं शुक्रयोस्तिमिरेषु च । पिञ्चटे मधुना योज्य मवुदे मस्तुना तथा ॥ २०८॥ इति चूर्णाष्णनम् । नेहनस्याञ्जन: शुक्र निम्नमाश समुदरेत् । शुक्र करोति निर्मूल पुटपाकै. मलेखनः ॥ २०८ ॥ पटोल कटुको दावी निम्म' यामां फलचिकम् । दुरालभां पर्यटक बायन्तोच पलोग्मिताम् ॥ २१० ॥ प्रस्थमामलकानान्तु काययेवखणेऽम्भमि । तेन पादायगे पेण तपस्वं विपाचयेत् ॥ २११: कल्क भूनिम्मकुटज मुम्तयध्याधचन्दनः । मपिप्पलीकेस्तसिहं पघुष्यं गक्रयोहितम् ॥ २१२ ॥ प्राणकाधियम लड़ मुडरोगवणापहम् । कामनाचरखीमपं गण्डमानापई परम् ॥ २१३." इति पटोनायं एतम् । .

·नेत्ररोगाधिकारः।
द्राक्षाचन्दनमनिष्टा काकोलीहयजीरकैः।
सिताशतावरोमेदा पुण्ड्रक्षमधुकोत्पलैः ॥ २१४ ॥
पचेज्जीर्ण पृतप्रम्थं समक्षीरं विचूर्णितः ।
हन्तितच्छुक्रतिमिरं रक्तराजी शिरोरुजम् ॥ २१५ ॥
इति द्राक्षाद्यं तेलम् ।
कृष्णाविड़झमधुयष्टिकसिन्धुजन्म
विश्वीयधैः पयसिसिद्धमिदं छगल्याः ।
तैलं नृणां तिमिरशुक्रशिरोऽक्षिशूल
पाकात्ययान् जयति नस्यविधी सुयुक्तम् ॥ २१६ ॥
इति कृष्णाचं तेलम्।
न विना शोणितं शुक्रक्षतपाकात्ययोजकाः ।
भवन्ति रुधिरं तेन जलोकाभिरतो हरेत् ॥ २१७ ॥
इति व्रणशुक्रम् ।
अजकायां शिरां मुत्का त्रिचूर्णेविरेचयेत् ।
तवातहरः सिद्ध मनकायां प्रयोजयेत् ॥
सके पान तथाऽम्यङ्गे भोज्ये दृष्टिविदांवरः ॥ २१८ ॥
पक्कवटपत्रपुटके विधायमांसं बल्लूरकर्कव्यः ।
पुटवद्विदध्याहवा तससेको जयेदजकाम् ।। २१८ ॥
गवामस्थित्वचं कांस्ये विनिएंध्यमुखांबुना।
पूरयेदचि तेनाशु प्रशाम्यत्यजकामयः ॥ २२० ॥
मैन्धवं वानिपादच्च गोरोचनसमायुतम् ।
शैलत्वग्रससंयुक्त पूरणं वाजकापहम् ॥ २२१ ॥
शशकस्य पायेण एतप्रस्थं विपाचयेत् ।
कल्क दद्यात्तु समोरं यथोशान् कर्यसम्मितान् ॥ २२२ ॥

·वनसेने शारिवामधुकं लादा चन्दनं नोलमुत्पलम् । बलाचातिबलाचैव मृणाल पत्रकं तथा ॥ २२३ ॥ कार्पिक सविषालोन' जीवनीय गणान्वितम् । वृतमेतत्प्रयोतव्यं याने नस्ये च पूरणे ॥ २२४ ॥ अजकामर्जुन काचं पटल' शुक्रमेव च । तथानिरोगान् सकलान् बातपित्तोत्तरं जयेत् ॥ २२५॥ इति वृहच्छशकाद्यं एतम् । इति कृष्णगतरोगाः। अथ दृष्टिगतरोगनिदानमाह । . प्रथम पटन्ने दोषो यस्य दृष्यां व्यवस्थितः । अव्यक्तानि च रूपाणि कदाचिदय पश्यति ॥ २२६ ॥ दृष्टि ग बिद्वलति द्वितीय पटलगते । मक्षिकान् मपकान् केशान् जालकानि च पश्यति ॥ २२० ॥ मण्डलानि पताकाश मरोचीन् कुण्डन्नानि च । परिप्लवांच विविधान् वर्षमझतमांसि च ॥ २२८ ॥ दूरस्थानि च रूपाणि मन्यत मसमीपतः । ममीपस्थानि दूरे च दृष्ट र्गाचरविभ्रमात् म २२८ ॥ यसवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं च पश्यति ॥ २३ ॥ ऊर्ध्व पश्यति नाधम्तात्तृतोयं पटल' गते । महान्त्यपि च रूपाणि छादितानोष चाम्बरः ॥ २३१ ॥ कर्णनामाक्षिहीनानि विकतानीव पश्यति । यथा दोपञ्च रज्येत दृष्टिषि बन्नीयमि ॥ २३२ ॥ अधःस्य तु ममीपस्यं दूरम्य चोपरिस्थिते । पाम्थिते तथा दोपे पार्यस्याने व पश्यति ॥ २३॥ .

·नेत्ररोगाधिकारः।
८०३
.
समन्तत: स्थिते दोघे संकुलानीव पश्यति ।
दृष्टिमध्यस्थिते दो महस्वञ्च पश्यति ॥ २३४ ॥
दोप दृध्या स्थिते तिर्य गेकं वै मन्यते विधा।
द्विधास्थित विधापश्ये बहुलझाऽनवस्थिते॥ २३५ ॥
तिमिराख्यः स वै दोषयतर्थं पटलं गतः ।
रुणदि सर्वतो दृष्टि लिङ्गनासमतःपरम् ॥ २३६ ॥
अस्मिन्नपि तमोभूते नातिरुढ़े महागदे।
चन्द्रादियो सनक्षत्रा वन्तरिक्षे च विद्युतः । २३७ ॥
निर्मलानि च रूपाणि भाजिष्णूनि च पश्यति ।
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसंजितः ॥ २३८ ॥
वातेन चात्र रूपाणि नमन्तीव च पश्यति ।
प्राविलान्यरुणाभानि ब्याविद्वानीव मानवः ॥ २३८ ॥
पित्तेनादित्य खद्योत शकचापतड़िहुणान् ।
नृत्यंतचापि शिखिनः सर्व नीलञ्च पश्यति ॥ २४ ॥
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ।
मलिलप्लावितानीव जालकानीव मानवः ॥ २४१ ॥
पश्येद्रक्तन रक्तानि तमांसि विविधानि च ।
हरितान्यथ सणानि पीतान्यपि च मानवः ॥ २४२ ॥
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानीव पश्यति ।
वहुधा च विधा वापि सर्वाण्येव समन्ततः ॥
होनाधिकागान्यथवा ज्योतींप्यपि च भूयसा ॥ २४३ ॥.
पित्तं कुर्यात्परिप्लायि मूर्छितं रत्ततेजसा।
पीतादिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति ।
विकीर्यमाणा खद्योते वृक्षास्तेजोभिरेव च ॥ २४४ ॥
वक्ष्यामि पड्विधं रागैर्लिग नागमतःपरम् ॥ २४५ ॥

·वसेने रागोरुणो मारतज: प्रदिष्टोलायोचनीलच तथैव पित्तात् । कफासितः शोणितजय रतः समस्तदोपप्रभवे विचित्र: १२४६॥ अरुण मण्डलं दृध्यां स्थूलकाचारुणप्रभम् । परिम्नायिनि रोग स्यात् नायिनीलञ्च मण्डलम् । दोषक्षयात् क्षयं चान कदाचित् स्यारसुदर्शनम् ।। २४७ ॥ अहणं मंडल वाता चञ्चल' परपं तथा। पित्ततो मंडल नील कास्यामं पीतमेव च ॥ २४८ ॥ सेमणा बहुल स्निग्ध शसकुन्देन्दुपाण्डुरम् । चलत्पद्मपलाशस्थ: शुल्लोविन्दुरिवाम्भसः ॥ २४ ॥ मृद्यमाने तु नयने मंडल तद्विसपति । प्रबालपद्मपत्राभं मंडल शोगितात्मकम् ॥ २५॥ दृष्टिरोगो भवेचित्रो लिङ्गनाये विदोपजे । ययाखं दोपलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ॥ २५६ ॥ यथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्विह धूमदी। यो इवनात्यो नकुलान्धता च गम्भीरमंना च तयैव दृष्टिः २५२॥ पलिङ्गनागाः पडिमे च रोगाः दृष्टवाथयाः पट् च पडेव च म्युः ॥ २५३ ॥ पित्तेन दुष्ट न यदा च दृष्टिः पीता भवेद्यम्य नरम्य किश्चित् । पोतानि रूपाणि च मन्यते यःम ये नरः पित्तविदग्धाष्टिः ॥२५॥ प्राप्त बतीय पटलं च दीप दियानपग्नेबिगियोध्यौ मः। रायौ च शीतानुग्रहीतदृष्टिः पित्ताम्पमायादपितानि पग्ने त २१ तथा नर नेमविदग्धदृष्टिस्तान्ये व गुस्तानि च मन्यते तु ॥ २८॥ विपु स्वितोऽन्यः पटलेषु दोपोनसांध्यमापादयति ममध। दिवा मसूप्यागुरहीतदृष्टिः पग्नेत रूपाणि कफात्पभावात् ॥२५॥ गोकश्वरायासगिरोभितापेरल्याहता यम्य नरम्य दृष्टिः ।

·, नेत्ररोगाधिकारः। सधूमकान् पश्यति सर्षभावान् सधूमदर्थीति नरः प्रदिष्टः ॥२५॥ यो खजात्यो दिवसेऽतिककाखानि रूयाणि च तेन पश्येत्। रात्रौ पुनयः प्रतानि पश्ये स इखजात्यो मुनिभिः प्रदिष्टः ॥२५९ विद्योतते यस्य नरस्य दृष्टिर्दोपाभिपत्रा नकुलस्य यद्दत् । चित्राणि रूपाणि दिवा सपश्य स वै बिकारी नकुलान्ध्यसंजः २६. दृष्टिविरूपावसनोपसृष्टा सङ्कोच्यतेऽभ्यन्तरतस्तु याति । रनावगाढ़ च तमतिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ञाः ॥२६॥ वाधी पुन: विह संप्रदिष्टा निमित्ततचाप्यनिमित्ततश्च । निमित्ततस्तत्र शिरोमितापाद ज्ञेयस्वभिष्यन्दनिदर्शनः सः १२६२॥ सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्करस्य । इन्य तदृष्टिर्मनुजस्य यस्य सलिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसंञः ॥ २६३ ॥ तमाक्षिविस्पष्टमियावभाति वैडूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः । विभिद्यते सीदति होयते च कृणामभोघातहता च दृष्ठिः १२६४॥ इति द्वादशदृष्टयः । अथासाध्यानाह। वर्जयेदुपसर्गोत्य गम्भीरं इससंज्ञितम् । काचांस्तु याप्यते पर्वा नकुलान्थ्य तथैव च ॥ २६५५ तिमिर नेत्ररोगेषु कष्टं तद्यनतो हरेत् । अथ चिकित्सामाह। मूल दृष्टिविनाशस्य तिमिरं समुदाहृतम् । १ निमित्तोत्यम्।

·वङ्गसेने - ऋपिभिस्तूदितं तस्मात्तस्य कु-चिकित्सितम् ॥ २६६ ॥ हे पादमध्ये पृथुसनिवेशे शिरे गते ते बहुधा च नैले । तम्भवणाच्छादनलेपनादीन् पादप्रयुक्ताबयनं नयन्ति ॥ २६७ ॥ मलोणसंघट्टनलेपनाये स्तादूपयन्ते नयनानि दुष्टाः । भनेबरो दृष्टि हितानि तस्मादुपानदभ्यजनधावनानि ॥२६८ त्रिफलाकृतमधुयवाः पादाभ्यङ्गः शतावरीमुहाः। चक्षुष्यः संक्षेपाद वर्ग: कथितो भिषम्भिरयम् ॥ २८॥ जीवन्ति शाकं सुनिषसकञ्च सर्तडुलीयम्बग्वास्तुकञ्च । चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हित शाकुनजान लव २७॥ पटोलकोटककारवेल वार्तकतर्कारिकरीरजानि। शांकानि शिग्वार्तगलानि चैव हितानि दृष्टतसाधितानि १२७१ कटुनगुरतीक्ष्णोष्ण मापनियावमैथुनम् । मा बल्ल रपिण्याकं मत्स्य शार्क विरुदकम् । विदासोन्यन्नपानानि नेत्ररोगीविवर्जयेत् ॥ २७२ ॥ निग्धानि नस्यामनशोधनानि पाका: पुटानामथ तर्पणञ्च । तस्य पानान्यय बस्तिकर्म कूर्यादभीक्षणं तिमिर निलोत्ये ॥२०॥ राम्राफलव्यशाधे दशमूलरसे शृतम् । कल्कन जीवनीयानां तं तिमिरनाशनम् ॥ २७४ । यातिने सिमिरे पर दशमूलरसे एतम् । विश्व र्यसमायुक्त वैरेका) प्रयोजयेत् ॥ २७५ ॥ विफलादशमूलानां निई दुग्धमिथितम् । गन्धर्वतैलसंयुक्तं प्रयुञ्जीतविरेचनम् ॥ २७६ ॥ इति वाततिमिरम्। गीताननाययोतनतर्पणेय नस्य विरके मुंदुभिष्टतय.। निबमधान स्तिमिरं निहन्यात्पित्तात्मक गोपितमोक्षर्षय ।२०६॥

·नेत्ररोगाधिकारः। । पित्तजे तिमिर सर्पि जीवनीयवरा मृतम् । पाययित्वा शिरा विधे सितैलाकुम्भसम्भवैः ॥ २७८ ॥ चूर्णाचिकसयुमोरेचन कारयेत्तराम्। शीतला लेपसेकांथ शिरोवदनचक्षुए ॥ २८ ॥ बलाशतावरीवोरा सितासैरेयकैः पचेत् । त्रिफलासहितं सर्पि स्तिमिरनमनुत्तमम् ॥ २८० ॥ शारिवाशावरीशीर मुक्तापद्मकचन्दनम् । पिष्ट वर्तित हन्ति पित्तीत्य तिमिरं नृणाम् ॥ २८१॥ इति पित्ततिमिरम् । तीक्षणानि नस्याच्जनशोधनानि पाका: पुटानामथ तर्पणानि । तानि बासात्रिफलापटोलसंज्ञानि कुयात्तिमिरे कफोत्थे ॥२२॥ कफोद्भवे वराचव्या मृताक्वाथ शृतं हविः । पाययित्वा शिरां बिध्ये ट्रेचनं तिमिरे भिषक् ॥ २८३ ॥ युथीपष्या कणाशुण्ठी कुसुम्भस्याम्बुनिर्भरः। गोमूत्रकथिताशुण्ठी विसिद्ध विरेचयेत् । नस्य मरिचयध्यात विडङ्गामरदारूभिः । नेपालविफलाशल कान्ताव्योपञ्च पपिताः । बत्ती कुत्वा वलासोत्थ मन्चन तिमिरं हरेत् ॥ २८५ ॥ ससर्गे सत्रिपाते च यथा दोपोदयक्रिया । धात्रीरसाञ्जनं क्षौद्र सर्पिमिस्तु रसक्रिया । पित्तानिलाधिरोगनी तैमियंपटलापहा ॥ ३८६ ॥ दध्यान्मसूरनियुहं चूर्णितं कएसैन्धवम् । तच्छृतं सतं भूयः पचेत् क्षौद्रं घने ततः । शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरे हितम् ॥ २८७ । मधुकामलकमानं पित्तनं तिमिरापहम् । . ३ ·८.८ वसेने बचावैः सानमिच्छन्ति श्मन तिमिरापहम् ॥ २८८ ॥ म्रानं कणतिलथापि चक्षुष्यं तिमिरापहम् । अामलैः सततं म्रानं परं दृष्टिबलाबहम् ॥ २८८ ॥ चित्रकमूलत्रिफला पटोलयवसाधितं पिवेदम्भः । सहतं निशिचक्षुष्य तिमिराणि विशेषतो हन्ति ॥ २८० ॥ करकः काथोऽथवा चूर्ण, विफलाया,निषेवितम् । मधुमा हविपा वापि समस्ततिमिरान्तक्वत् ॥ २८१ ॥ विफलालोहचूर्णं वा माक्षिकं मधुयष्टिका। साय मध्वान्वितं भुक्तं सद्यस्तिमिरनाशनम् ॥ २८२ । इति सप्तामृतागुटिका। कुष्टमुत्पलयष्टी च पिप्पलोरक्तचन्दनम् । अञ्जनञ्चन्दनचैव सद्यस्तिमिरनाशनम् ॥ २८३ ॥ धानीसैन्धवक्तपणाभि स्तुल्याभिर्मरिचं समम् । चौद्रयुक्तं निहन्याश पटलच्च रसक्रिया ॥ २८४ ॥ लिह्यात्सदा वा त्रिफलां सुचूर्णितां तप्रगाढ़ा तिमिरोज्थ पित्तजे । समोरणे तैलयुती कफात्मके मधुप्रगाढ़ां विदधीतयुतितः ॥ २८५॥ सतं वा वराकाचं गोलयेत्तिमिरामये । पायसं वा वरीयुन शीतं ममधुशर्करम् ॥ २८६ : शतावरीपायस एव केवल स्तथा कतो यामलकेषु पायमः । प्रभूतसपिस्निफलोदकोत्तरी यवोदनो वा तिमिरं व्यपोहति ॥२८॥ विफलायाकपायस्तु धावनायवरोगजित् । कवलोम्मुखरोगतः पानतः कामलापहः ॥ २८८॥ भयस्वं त्रिफलाकाथं सर्पिपासहयोजितत् । C ·नेत्ररोगाधिकारः। भुक्तोपरिपिवेत्सायं मासेनान्धोऽपि पश्यति ॥ २८८ ॥ पुराणासर्पिस्तिमिरेषु सर्वतो हितं भवेदायसभाजनस्थितम् । हितञ्च विद्यात्रिफलातं सदा कृतञ्च यन्म पविषाणनामभिः ॥३०० त्रिफलायाः कषायेण प्रातर्नयनधावनात् । नातारोगाविनश्यन्ति न भवन्ति कदाचनः । ३०१॥ मनगंडूपैः प्रातर्भूयोऽम्भोभिः प्रपूर्यमुखरन्धम् । निर्दयमुक्षवक्षि चपयति तिमिराणि ना सद्यः ॥ ३०२॥ भुक्तापाणि तलं दृष्ट्वा चक्षुपोर्यदिदीयते। प्रचिरेणैव तदारि तिमिराणि व्यपोहति ॥ ३०३ । त्रिफलाहाययुक्तोन क्षीमित्रेण गुग्गु लुम्।। युवागन्धर्वलेन रेचन तिमिरापहम् ॥ ३०४ ॥ अजन गैरिक पत्र कपूरं नीलमुत्पलम् । सनागपुष्प मधुक मञ्जनं तिमिरापहम् ॥ ३०५ ॥ कंतकस्य फल पृष्ट मधुना सह योजयेत् । प्रभूततिमिरनावे धूपितञ्च प्रशाम्यति ॥ ३०६ ॥ त्रिफलापायसं चूर्ण क्वाधयित्वा विचक्षणः । तत्रिभागसयुक्त मभयाकमेव च ॥ ३०७ ॥ भक्ताम्योपरिपान स्था दरोमांसेन भोजनम् । पटन्म तिमिरं काच मवुदं कंडुवेदनम् ॥ सप्तरातोपयोगेन अन्धोऽपि तेन पश्यति ॥ ३०८ ॥ कृष्णापथ्ये क्रमादृ भृगराजरसप्लुते । छायाशुष्क हत: सद्य स्तिमिरं वापि योजिते ॥ ३०८॥ चिंगद्भागन्तु नागस्य गन्धपाधाणपञ्चकम् । शुल्पातालकयो हो ही वसस्यै कोऽमनलयन् ॥ २१० ॥ , ·वसेने अधमूपागतं मातं पक्कं विमलमञ्जनम् । तिमिरान्तकलल्लोके हितोयो भास्करो यथा ॥ ११ ॥ इति भास्करवर्तिः। सलिलमकरन्दसस्तैि लैः प्रत्येकमस्तु सप्ताहम् । विनिहन्ति तिमिरमचिरादंजनतश्चन्दनं रतम् ॥ ३१२ ॥ कृष्णसर्प मृतं न्यस्य चतुरशापि हथिकान् । क्षोरकुम्भे विसप्ताह लेदयित्वा प्रमन्ययेत् ॥ ३१३ ॥ तत्र यन्नवनोतं स्या त्पुष्णीयात्तेन कुक्कुटम् । अन्धस्तस्य पुरीपेण पश्यति ध्रुवमञ्जनात् ॥ ३१४ ॥ इत्यन्धसुदर्शवामञ्जनम् । कैतकस्य फल शड' अषण सैन्धव सिता। फेनोरमाञ्जन क्षौद्र विड्रङ्गानि मन.शिला ॥ ३१५ ॥ कुक्कुटाण्डकपालानि वर्तिरैपाव्यपोहति । तिमिर पटल' काच मम्मेशक सुखावती ॥ ३१६ ॥ इति सुखावतीवतिः । शाणाई मरिच दी च पिप्पल्यवफेनयोः । शाणाई सैन्धवाच्छोणात् सोवोरस्य जलेन च ॥ ३१७ ॥ पिष्ठ ससूक्ष्म चित्रायां चूर्णाञ्जनमिदं शुभम् । काचकडूकफातानां मलानाञ्च विगोधनम् ॥ ३१८ ॥ कृष्णसर्पवसाक्षौद्र रसोधात्रारमक्रिया। शस्तासर्वाक्षिरोगेषु वैदेहपतिनिर्मिता ॥ ३१८ : मुलाकपूरकाचा गुरुमरिचकणा मैन्धवेलाप्रथाला। 'शुण्ठीकोलकांस्य पपु रजनि गिला गहनाभ्यश्चतत्यम् ।

·नेत्ररोगाधिकारः। ८११ - दचाण्डत्वक् च साक्षक्षतजयुतशिवालोतर्क राजवतम्। जातोपुष्प तुलस्याकुसुममभिनव बोजमस्याम्तथैव ॥३२०॥ पूतीकनिम्बाञ्जनभद्रमुस्तं सतामसारं रसगर्भयुक्तम् । प्रत्येकमेषां खलु मापकै पापाणपिष्टं मधुना च सूक्ष्मम् ॥३२१॥ भवन्ति रोगानयनाथिताये नितान्तमात्रोपचिताच तेषाम् । विधीयते शान्तिरवश्यमेव मुक्तादिनानेन महाजनेन ॥ ३२२ ॥ इति मुक्तादिमहाञ्जनम्। हरीतकीवचाकुष्टं पिप्पलोमरिचानि च । विभीतकस्य मज्जा च शहनाभिर्मन:शिला ॥ ३२३ ॥ सर्वमेतत्सम शात्वा वजाचोरण पेपयेत् । नाशयेत्तिमिरं कंडू पटलान्यर्बुदानि च ॥ ३२४ ॥ अधिकानि च मांसानि यथ रात्री न पश्यति । अपि दिवापिकं पुष्प मासेनैकेन शाम्यति ॥ ३२५ ॥ वर्तिचन्द्रोदया नाम नृणां दृष्टिविशोधिनी ॥ इति चन्द्रोदयावतिः। हरीतकीहरिद्रा च पिप्पलीलवणानि च । कंडूतिमिरजिहर्ति न क्वचित्प्रतिइन्यते ॥ ३२६ ॥ इति हरीतक्यादिवतिः । त्रिफलाकुक्क टाण्डत्वक् काशीशमयसोरजः । नीलोत्पन्न विडङ्गानि फेनश्च सरितां पतेः ॥ ३२७ ॥ पाज्येन पयसा पिष्ट्वा भावयेत्तात्रभाजने । सप्तरावं.स्थित भूयः पिष्टवा क्षीरेण वर्तयेत् ॥ ३२८ ॥ . . १क्षतजमव कुद्भुमम् ।

·८१२ वसेने एपा दृष्टिप्रदावर्ति रन्धस्याऽभिन्नचक्षुषः ॥ इति त्रिफलाद्या वत्ति। शहस्य भागायत्वार स्ततोर्धेन मनःशिला । मनःशिलाधैं मरिचं मरिचार्धन सैन्धवम् ॥ ३२८॥ वारिणा तिमिरं हन्ति चादं हन्ति मस्तुना। पिच्चटं मधुना इन्ति स्त्रीधीरेण तथार्जुनम् ॥ ३३ ॥ इति शङ्खादिवटी। कतर्क चन्दनं लाक्षां मधुकं मरिचोत्पलम् । तुस्थाहामलकाबीजं मनोद्वासुमनासिता ॥ ३३१ ॥ विडगोदधिफेनेला शहनाभिरसाञ्जनम् । एषा दृष्टिमदा नाम्ना वतियेन निर्मिता ॥ ३३२॥ नित्योपयोगात्पटलं तिमिरं शुक्रराजिकाम् । शुक्र शुक्राक्षिरोगच विवई वाऽर्म एव च ॥ निहन्ति महमा रोगान् विदोपानपि टुस्तरान् ॥ ३३३ ॥ प्रशोतिम्तिलपुष्पाणि पष्टिमांगधितण्डुलाः । नातोकुसुमपञ्चाश मरिचानि च पोडग ॥ ३३४ ॥ एपा कुमुमिकावर्तिर्गतं चक्षुनिवर्तयेत् ॥ इति कुसुमिकात्तिः । चन्दनत्रिफलापूग पनागतरुगोगितः । जलपिटेरियं यति रशेपतिमिरापहा ॥ ३३५॥ इति चन्दनाद्यायति । व्योपोत्पलाभया कुटताध्ययतिः कृता हर्रम् । प्रयुद पटन का तिमिरामानितिम् ॥ ३३६ ॥ इति ध्योपाद्यावति। .

·नेवरोगाधिकारः। विफलाव्योपसिन्धूस्य यष्टोतुस्थरसाचनम् । प्रपौण्डरीकं जन्तुघ्न लोध्र ताम्र चतुर्दश ॥ ३३७ ॥ द्रष्याख्येतानि संचूर्ण्य वर्त्तिः कार्यानभोम्बुना। नागार्जुनेन लिखिता स्तम्भे पाटलिपुत्रके ॥ ३३८ । नाशनी तिमिराणाञ्च पटलानां तथैव च । सद्यः कोपच्च स्तन्येन स्त्रिया विजयते ध्रुवम् ॥ ३३८॥ किशकस्वरसेनाथ पिलुपुष्पकरक्तता। अञ्जनालोध्रतोयेन पासवतिमिरं जयेत् ॥ ३४०॥ चिरसछादिते नेवे वस्तमूत्रेण संयुता। उन्मूलयत्य कच्छण प्रसादं वाधिगच्छति ॥ ३४१॥ इति नागार्जुनाञ्जनम् । वार्कतूलैः कृतया सशशचम्मंगर्भया। प्रदीप्तयामपी ग्राह्या सर्वनेत्रामयांतको ॥ ३४२ ।। इति शशचर्मगर्भामघो। अपुगैरिककर्पूर यष्टीनीलोत्पन्नाननम्। नागकेसरसंयुक्त मशेषतिमिरान्त कत् ॥ ३४३ ॥ शतावरीसूर्यसमा पदेया एला तथा बारणमूतख्या । देय विड़झं वसुभिः समानम्तोः समं चामलकास्थिबीजम् ॥३४४॥ विष्णोर्भुजैस्तुख्यगुणं मरोघ तहिकमर्माधिका प्रदेया। चूर्ण समध्वालनकर्षमईमक्षामयानां विनिवारणार्थम् ॥ ३४५ ॥ २ ३ ४ ५ ३ वसवः - १ सूर्या; १२ २ वारणमूहानि २१॥ ४ ऋतवः६ ५ विष्णुभुजाः । ६ विष्णुविक्रमाः ।

·८१४ वनसेने कंडू सधूमं तिमिरं सुघोर मर्माणि काचं पटल' त्रिदोषम् । ये चापरे रमभवा विकारास्तांयामयांथूर्णवरो निहन्ता ॥३४६॥ इति शतावयादिचूर्णाञ्जनम् । रसेन्द्रभुजगी तुल्यौ ताभ्यां तुल्यमथाञ्चनम् । पत्कर्पूरसंयुक्त मञ्जनं नयनामृतम् ॥ ३४७ ॥ इति नयनामृतांजनम् । मनोद्वातत्थकस्तुरी मांसीमलयनागरम् । समाग शड्ड कर्पूर मशीतिगुणमञ्जनम् ॥ एतच्चीकृतं सर्वं पडिधं तिमिरे हितम् ॥ ३४८॥ कणमर्पवदने सहविष्क' दग्धमजनमनिर्गतधूमम् । चूर्णित नलदपत्रविमिथ भिन्नमारमपि रक्षति चक्षुः ॥ ३४८ ॥ वाषण त्रिफलाचक सैन्धवालमनःशिला। के दोणदाहक ण्डना वर्तिः शस्ताकफापहा ॥ ५० ॥ सौवीरमजन नित्य पध्यमक्षणोस्ततो भजेत् । पञ्चरावाष्टराव वा धावणार्थ रसाजनम् ॥ चक्षुस्तजोमय तेन भवेन नेमतो भयम् ॥ ३५१ ॥ सूतक गन्धकोपेतं चाङ्गेरीरममूर्छितम् । प्रजनं दृष्टिद टणां नेत्रामयविनाशनम् ॥ २५२ ॥ विफलाभृङ्गमहीपध सर्पिर्गामूबमध्वजाचीरे । नागं सप्तनिपिक्त करोति गरुड़ोपमं चक्षुः ॥ ३५३ ॥ विफलाम्भसिङ्गरसे च इविपिमधुन्यजादुग्धे च पक्कन सप्त कृलः शोसनोत्पादितयांजनं कार्य प्रत्यहमजनतयक्षुमा निता मेपरोगेन वर्षायामपि पखेत्मियोलिका पृष्टमयनमिति ।

·नेत्ररोगाधिकारः।
८१५ ।
विफलसलिलयोगे भृङ्गराजद्रवे च ।
हविपि च विपकल्के वीर बाजे मधूग्रे ।
प्रतिपदमभितप्तसप्तधा शीसमेकम् ।
प्रणिहितगति पथात्कारयेत्तच्छलाकाम् ॥ ३५४ ॥
तिमिरपटलकण्डू सावरक्तप्रकोपा-
नुपचितबहुरोगान् सन्धिव भिजातान् ।
सवितुरुदयकाले सांजना व्यंजना वा
हरति नयनरोगान्छोध्यमाना शलाका ॥ ३५५ ।
इति शोसकशताका।
शृङ्गवेर' शृङ्गाराज यष्टोतैलेन मिथितम् ।
नस्यमेतेन दातव्यं महापटलनाशनम् ॥ ३५६ ॥
पिण्डोसतरमूलन्तु चौट्रेण सह योजयेत् ।
अपक्कं पटलं हन्यात् पक्काच्च परिशोधयेत् ॥ ३५० ॥
दिवा तु न प्रयोक्तव्यं नेत्रयोस्तीक्षामञ्जनम् ।
विरेकर्वलादृष्टि रादित्यं प्राप्यसीदति ॥ ३५८ ॥
तस्मात्साध्य निशायान्तु ध्रुवमञ्जनमिप्यते ।
रावान्धगुणितं चापि पुष्यत्यञ्जनकार्पितम् ॥ ३५८ ॥
दोपप्रतिनिहत्तस्तु हन्याहष्टिबलं तथा।
यधावनाहहिस्तिष्टन् भूयः सजनयेद्भयम् ॥ २० ॥
थान्ते भीते प्ररुदिते मद्यपीते नवज्वरे।
छपणे वेगविधाते च प्रक्षन न प्रशस्यते । ६
वैमल्यार्थं यथा दर्श सतैलमवधारणम् ।
तदजनसंयोगा दक्ष्णोर्मलनिवईणम् ॥ ३६२ ॥
प्रसन्नविमलासुद्धा स्थिराष्टिर्मवेदतः।
प्रात कुर्यात्सदैवैत दञ्जनं व्याधिनाशनम् ॥ ३६३ ॥

·८१६
वसेने
अथ नवनिर्माणप्रकारमाह ।
+
पुत्रिणीलिनिनोलिङ्ग तन्नाशो लिङ्गनाथनः ।
सर्वेषु लिङ्गनाशेषु वैध्य एकः कफात्मकः ।। ३६४ ।
नोनविशतिवर्षस्य नाशोत्यभ्यधिकस्य च ।
नापूर्णस्य नोणे च लिङ्गनाशन्तु वेधयेत् ॥ २६ ॥
कासखासदतक्षीय कर्णशूलाधिरोगिणाम् ।
गर्भिपोक्षामभीरूणां वणाभुक्तवतोऽन्यथा ॥ ३६६ ५
मवतैलज्वराजीर्य क्षयशकविकारिणाम् ।
पटोलायेन संम्रिद्य त्रिफलादोन सर्पिपा । ३६७ ॥
लिगनाये समुद्भूते यथावहिधिपूर्वकम् ।
विद्यादेवछते छिद्रे नेत्र स्तन्येन सेचयेत् ॥ १८॥
ततो दृष्टेपु रूपेषु शलाकापहेच्छनैः ।
नयनं मर्पिपाभ्यज्य वस्तपट्टेन वेष्टयेत् ॥ ३६८
ततो रहे निरावाधे भयोतोहानमेव च ॥६७०॥
उद्वारकाम चवथुः ष्टीवनं कम्पनानि च ।
तत्वालं नाचरेदूई यन्त्रणाने हपोतवत् ॥ ३०१॥
वाहालाहाच धावेत कपायरनिलापहः ।
बायोभयात्यहादुई खेदयेदक्षिपूर्ववत् ॥ ३७२ ॥
दारावस्थितं सम्यग् एतं दृष्टिप्रसाधनम् ।
पयात्कम्मं च ममेय्य लघुन चापि न स्त्रियः ॥ २६३ ॥
रागः शोयोर्वदच्चोय युद केकरादिता।
अधिमन्यादयद्यान्य रोगा:स्युर्दष्टयेधजाः ॥ ३०४ ॥
प्रहिताचारतो वापि यथास्वन्तानुपाचरेत् । ।
सजायामधिरोगे वा भूयो योगादियोध मे ॥ १० ॥

·नेत्ररोगाधिकार। . - । मदुग्धा सष्टता दूर्वा यवगैरिकशारिदाः । मुखालेपः प्रयोतव्यो रुजारागोपगान्तये । ३०६ ॥ पयस्थाशारिवापत्र मलिष्टामधुकैरपि । अजाक्षीरान्वितैलेपः मुखोपणः पथ्य उच्यते ॥ २७॥ लोध्रसैन्धवमृद्दीका मधुक: छागल पयः । शृतमामोतने पथ्य रुजारोगविनाशनम् ॥ ३७८१ बातघ्नसिद्धे पयसि सिई सर्पिश्चतुर्गुणे । काकोल्यादिप्रतिवायं प्रयुञ्जात् सर्वकमीत ॥ ७ ॥ शाम्यत्येवं नचेच्छुलं सिग्धविनय मोक्षयेत् । सतः शिरां दहेज्ञापि मतिमान् कीर्तित यथा ॥ ३८० ॥ दृष्टेरतः प्रसादार्थ मंजनं शृण में शुभम् । मेषभृङ्गस्य पुष्पाणिं शिरीपधवयोरपि । मालत्याचैव तुल्यानि मुक्ता वैदूर्यमेव च ॥ १८१ ॥ अजाक्षीरेण संपिप्य ताम्बे सप्ताहमावपेत् । प्रणिधाय च तहत्ती योजयेदंजने भिपक् ॥ ३८२ ॥ स्रोतोज विद्रुमं फेनं सागरस्य मन.शिला। मरिचानि च तावन्ति कारयेहापि पूर्ववत् ॥ ३८३ में मासेकेन समालिप्य पटल प्रष्टिकृत् । शम्बूकमांसमंजातो रसः पीतोऽनुवासनम् ॥ ३८४ ॥ पाढकोमूलमरिच हरितालरसाजनैः । बिढेऽणि सगुडावर्ति योज्यादिव्यांबुपेषिता । ३८५ ॥ विफलाव्योपसिन्धूय तं सिद्ध पिबेबरः । चक्षुष्य भेदनं नृy दीपनं कफनाशनम् ॥ ३८६ ॥ इति त्रिफलायं एतम् । फलविकाभीरकपायमिद दुग्धैन यष्टीमधुकरकयुक्तम् । ..

·१८ वसेने सपिः समं क्षौद्रचतुर्थभाग हन्यात्रिदोषं तिमिरं सदारुणम् ॥३८६ इति फलत्रिकाचं वृतम् । त्रिफलारपणं द्राक्षा मधुक कटुरोहिणी। प्रपौण्डरीक सूक्ष्म ला विड़ङ्ग नागकेसरम् ॥ ३८८ नीलोत्पल शारिव हे चन्दनं रजनीयम् । कार्पिकैः पयसातुल्यैः त्रिगुणं त्रिफलारसम् ॥ ५८८॥ तप्रस्थं पचेदेतत् सर्वनेवरजापहम् । तिमिरं दोपमासाहं कामलां काचमव॒दम् ॥ ३८.। विसर्प पटल कडू तोदनं खयधुं तथा । खालित्यं पलितञ्चैव केशानां पतनं तथा ॥ ३८१ । अन्ये च बहवो रोगा नवजावम नाथ ये तान्मर्वान्नाशयत्याशु भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ३८२ ॥ न चैवाऽस्मात्परं किञ्चि उपज काश्यपादिभिः । दृष्टिप्रसादनं दृष्टं यथा स्याधिफलाएतम् ॥ ३८३ ॥ मध्यमत्रिफला एतम् । - . विफलायारसप्रस्थ प्रस्वं भृङ्गरसम्य च । यस्य च रमप्रस्थं शतावर्याय तत्समम् ॥ ३८४ । पनाधीर गुयाय धामलक्यारम तथा । प्रम्यं प्रस्थं समात्य मरभिघृतं पचेत् ॥ २८५ ॥ कल्क: कणासितादाचा त्रिफलानीलमुत्पलम् । मधुर्क धीरकाकोली मधुपर्णी निदग्धिका २८५ तसाधमिदं विज्ञाय गुमे भाग निधापयेत् । फर्ध्वपानमधःपान मध्ये पानक्ष गम्यते । ३८०.. •मावन्तो नेवरोगाम्तान पानादेवापि कर्पयेत् ।

·नेत्ररोगाधिकारः।
८१८
सरतो रक्तदुष्टे च रस्ते चातितेऽपि च ॥ ३८८ ॥
नमांधे तिमिरे काचे नीलिका पटलावूदे।
अभिष्यन्देऽधिमन्ये च पक्ष्मकोपे सुदारणे ॥ ६८et
नेत्ररोगेषु सर्वेषु वातपित्तकफेषु च ।
अदृष्टिं मन्ददृष्टिश्च कफवातप्रदूषिताम् ॥ ४०० ॥
सक्तो वातपित्ताभ्यां सकण्ड्डासनदूर कत्।
राघदृष्टिकरं सद्यो बलवर्णाग्निबर्दनम् ॥
सर्वनेत्रामयं हन्या चिफलाचं महारतम् ॥ ४०१ ॥.
इति महात्रिफला दृतम् ।
शतमेकं हरितक्या त्रिगुणञ्च विभीतकम् ।
धाटफलानां चत्वारि सुषमार्कवयोः समम् ॥ ४०२ ॥
चतुर्गुणोदकं दत्वा शनैर्मुदग्निना पचेत् ।
चतुर्भागस्थितं ज्ञात्वा तदेवमवतारयेत् ॥ ४०३ ॥
शर्करामधुक द्राक्षा मधुयष्टीनिदग्धिका।
काकोलीचीरकाकोली त्रिफलानागकेसरम् ॥ ४०४ ॥
पिप्पलीचन्दनं मुम्तं त्रायमाणा तथोत्पलम् ।
तपस्थं समं चोर कल्करतैर्विपाचयेत् ॥ ४०५॥
हन्यात्सतिमिरं काचं नतान्थ्य शुक्रमेव च ।
तथा सावञ्च कण्डू च श्खयथुञ्च कषायताम् ॥ ४०६ ॥
कलुषत्वञ्च नेत्रस्य विन्दर्मपटलापहम् ।
बहुनान किमुक्तोन सर्वान्नेत्रामयान् हरेत् ॥ ४०७ ॥
यम्य चोपहता दृष्टिः सूर्याग्निभ्यां प्रशस्यते ।
सम्म तद्धेपज प्रोक्त मूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ ४०८ ॥
यथादर्शी मले नीते निर्मलत्वं नियच्छति ।
तहदेतेन मोतेन दृष्टिनिर्मलतां व्रजेत् ॥ ४०८ ॥

·८२० वङ्गसेने । वारिद्रोणहयचैव वृषड्न कयोस्तुले । ४१०॥ . इति द्वितीयं महात्रिफलावं तम् । कणा सशर्करा द्राक्षा चतुर्मधुकष्टिका। एकदित्रिचतुर्थांश भागाः सर्वेषु कल्पिताः ॥ ४११॥ मृहग्निना पचेद्धीमान् बहुदा विधयन् । भास्कराख्यमिदं सर्पि ब्रह्मणा निर्मित पुरा । ४१२॥ तिमिरं शुक्तिकं हन्ति पिल्लं वाऽध्युपितानि च । अष्टि मन्ददृष्टिञ्च दिवा नजान्थ्यमेव च ॥ ४१३ ॥ अस्योपयोगादत्यन्त संहारादतिवर्त्तयेत् । बयस्तम्भनमायुष्यं बलोपलितनाशनम् ॥ प्रदरश्च क्षयं खास शक्रमूत्रमलातिनुत् ॥ ४१४ ॥ इति भास्कराय इतम् । पटोल कटुकं दारू निम्मवासाफलविकम् । दुरालभापपटके त्रायन्तीधनचन्दनम् ॥ ४१५ ॥ किराततिलयध्याले पिप्पली कोटजं फलम् । खामज्जक मुषालञ्च तत्फलं च समं भवेत् ॥ ४१६॥ एतैस्तु कापिकः कल्क विपचेरसर्पिरुत्तमम् । पामलक्यारमं देयं गतावयाः समन्वितम् ॥ ४१७: सरदारकपाय भृगराजरमं तथा । प्रस्थं प्रस्थञ्च रचीया दिपस्य सर्पिपः पचेत् ॥ ४१८॥ पाने व भोगने दद्यात् सर्वभूमापन् । विपादधिरोगन तिमिरं च विदोपजम् ॥ ४१८॥ पटले रमाराजिस व्रणराकहर तथा । काचाम्म नातवमान्यच करपिसामयाहरेत् । ४२० .

·नेत्ररोगाधिकारः। वर्म गोथहरं चैव दृष्टिरोगकुलापहम् । पासनतिमिराणाश्च यय दूरान्न पश्यति । अदृष्टिं मन्ददृष्टिञ्च सर्वनेत्रामयापहम् ॥ ४२१ ॥ बलवर्णकरं धन्य दृष्टिपुष्टिविवर्दनम् । महापटोलाद्यमिदं ख्यात वैदेहनिर्मितम् ॥ ४२२ ॥ इति महापटोलाद्यं तम् । रानाफलवयक्वाथे दशमूले च तत्तते । कल्क च जीवनीयानां कृतं तिमिरनाशनम् ॥ ४२३ ॥ इति रासायं धृतम् । विभीतकशिवाधानी पटोलारिष्टवासकैः । आढ़कीरससंसिद्ध तैलं तिमिरनुत्परम् ॥ ४२४ ॥ इति बिभीतकायं तैलम् । मंपिष्य त्रिफलालोन मुशीराणि प्रियंगुकम् । तैलमेतैर्विपका स्या छ मिर्क नस्यमुत्तमम् ॥ ४२५ ॥ इति त्रिफलायं तैलम्। गवां शकृत् वाविपक्क मुत्तमं हितञ्च तैल तिमिरं च नस्थतः । वृत हित केबलमेव पैत्तिके तथाऽणुतैलं पवनामृगुस्थयोः ॥ ४२६ ॥ इति गोमयतैलम्। भृङ्गराजरसप्रस्थे यष्टीमधुपलेन च । तैलस्य कुडव पक्क सद्यो दृष्टि' प्रसादयेत् ॥ नस्याहलोपलितन मासेनेतब संशयः ॥ ४२०॥ इति भृगराजतैलम्। भृङ्गप्रस्थ तेलात् कुडवं तथा पलच्च मधुकस्यापि । शीरप्रस्थ विपकं गवमपि चक्षुर्विनिवर्तयेत् ॥ ४२८॥ इति द्वितीय राजतेलम् ।'. .

·८२२ वसेने . सैलस्य पचेत् कुड़वं मधुकस्य पलेन कल्कपिष्टेन । पामलकरसप्रस्थं चारप्रस्थेन संयुतं कृत्वा ॥ ४२८॥ पजित नाम्ना तैल तिमिरं हन्याब्रिमिमोक्तम् । विमलां कुरुते दृष्टि' नष्टामप्यानयेबयने ।। ४३०॥ इत्यजितं तेलम् । नीलोत्पल मधुकनागरपुण्डरीक द्राक्षासुयष्टीमधुकांशुमतोकणाय । कण्टारिकामलकशावर चोयगन्धाः कासोसशर्करबलावृषभाय राम्रा: ४३१॥ मनिध्या सह समैरपि सूक्ष्म पिष्ट- स्तेल पचेत्तु पयसा च चतुर्गुणेन । नस्यं स्टणां तिमिरकाचनिशान्ध्ययुतान् पाकात्ययान् सपटलार्जुननोलिकांय ॥ ४३२ ॥ । पिसावुदामरुधिरसूतिवम कडून स्पन्द जयेदिहितभोजनमगुराणाम् । वाधिर्यादितहनुग्रहदन्तचाल नामास्यपूयगलगण्डलकाटिका+न् । ४३३॥ कधिगूलदशनामयशोधरोगां निधामयान् जयति कण्ठगतांग मर्यान्। पभ्यननन नियत शिरमि प्रयवात् पर्यायिन्ति वदनाचिगिरोविकारान् ॥ ४३४ ॥ इति नीलोत्पन्नावं तितम् । बीपकर्षभकी मेदा ट्राचांरामतो निदग्धिकारहो। मधुर यनायिड मनिटा भर्फरारामा ४३५ ॥

·नेत्ररोगाधिकारः।
८२
नीलोत्पल खदंष्ट्रय प्रपौण्डरीकं पुनर्नवालवणम् ।
पिप्पल्यः सर्वेषां भागैरक्षांशिकः पिष्टः ॥ ४३६ ॥
तेल वा यदि सर्पि दत्वा क्षीरं चतुर्गुणं पक्वम् ।
मात्र य निर्मितमिदं तैल नृपवल्लभं नाना ॥ ४३७ ॥
तिमिरं पटल काचं नक्ताध्यमव॒दं तथाध्यञ्च ।
खेतञ्च लिङ्गनाशं नाशयति नीलकाव्यङ्गम् ॥ ४३८॥
मुखनासादौर्गन्ध्यं पलितन कालजं हनुस्तम्भम् ।
खास कासच्च हिकां शोपं स्तम्भ तथान्यांथ ॥ ४३८॥
मुखजान्थ्यमई भेदं रोगं वाहुग्रहं शिरः स्तम्भम् ।
रोगानथोर्ध्वजत्रोः सर्वानचिरेण नाशयति ॥ ४४० ॥
इति टपवल्लभ तेलम्।
पिप्पलीमधुकं द्राक्षा शुभ्राजीवककर्षभौ ।
सोत्पल' पुण्डरीकञ्च मधुपर्णीफलत्रयम् ॥ ४४१ ॥
धावनीक्षीरकाकोलो मञ्जिष्टाहहतीवला।
पुनर्नवाशताह्वा च विडङ्ग गोक्षुरुस्थिरा ॥ ४४२ ॥
एतान्यईपलानोह लक्षणपिष्टानि पाचयेत् ।
त्रिफलाभृङ्गवासानां प्रपोद्यपस्थसम्मितान् ॥ ४४३ ॥
बीनसारोवरस्तस्य प्रस्थमेकं तु दापयेत् ।
ग्रष्टीक्षीरस्थ प्रस्थी च ही हो तस्य प्रदापयेत् ॥ ४४४ ॥
मृद्दग्निना पचेत्याने शनैः सम्यक् पचेद्भिषक् ।
त्रिफलायेन पयसा सम्यग् दृष्टन्तु मानवम् ॥ ४४५ ।
मोदकेनाभयाद्येन कृत्वा मंशोधन ततः ।
यथोक्तेन विधानेन भिषग्वश्य प्रदापयेत् ॥ ४४६ ॥
तिमिरे च सनतान्थ्ये शुक्र काचे चतुर्विधे।
आसन्न. यो न पश्यत यय दूरान्न पश्यति ॥ ४४७ ॥

·८२४ पङ्गाने - प्रकाशमायतं वा यो नष्टदृष्टिश्च मानवः । मन्ददृष्टिः स्तब्धदृष्टि रधोदृष्टिय योजयेत् ॥ ४४८ ॥ अतिरिक्त प्रदिष्टे च रक्त वाताथिते तथा । वातपित्तप्रदुष्टे क्षिण पित्तोमप्रदूपिते ॥ ४४८॥ कडूयते च सवति पित्तेनात्याकुलाक्षता ॥ ४५० ॥ विद्युत् खद्योतवत्यश्यत् सूर्यचन्द्रसमप्रभाम् । सर्वदा चक्रता दृष्टिः सर्वनेत्रविकारनुत् ॥ ४५१ ॥ इति महापिप्पल्याद्य तेलम् । इति तिमिरोपक्रमः । -.- अथ कृषी काचचिकित्सामाह। काचे रक्तं जलौकाभिः हत्वा पूर्वोत्तमाचरेत् ॥ ४५२ ।। शाणाई मरिच है च पिप्पल्यर्णवफेनयोः । शाखाधं सैन्धवाच्याण नवसीवीरकाञ्जनात् ॥ ४५३ ॥ पिष्ट सूक्ष्म शिलायाञ्च चूर्णाञ्जनमिदं शुभम् । कण्डूकाचकफार्तानां मलानाच विशोधनम् ॥ ४५४ ॥ इति मरिचादिचूर्णाननम्। समेपशृङ्गालनमागसम्मित: शहाजनः काचमलं व्यपोहति ॥४५॥ इति मेषशृङ्गायननम् । शिलासैन्धवकामोम शख व्योपरसांजनः । मनौदै. काचशुक्राम तिमिरनोरमक्रिया ॥ ४५६ ॥ दोघांधेत्तिमिरान्धे च तिमिरोक्त क्रम हितम् ॥ ४५७ ॥ वदाचिहचन्दनकुण्डली च भूनिवनिम्ब रजनी सवामा । मस्य नलस्य बाधिताष्टभाग पिवरमुनी नकुलान्यरोगे. ४५८ ॥

·नेत्ररोगाधिकारः । काचं निशाध्य तिमिरं तथाऽन्याने वामयास्तस्य च वम संधौ । चिरप्रमत्तानचिरेण इन्ति वो यथाद्रीन् सुराजमुक्तः ॥ ४५८ अंथ ननान्धचिकित्सामाह । करनपद्मकिचल्क' चन्दनोत्पलगैरिकैः। मोशनद्रससंपिष्टैः नतान्थ्य ऽञ्जनमिप्यते ॥ ४६०॥ रसाजनं निशादारु जातिपबरसो मधु । नक्ताव्यतांजयेदेत दञ्जनं साधुयोजितम् ॥ ४६१ ॥ रमांजनं हरिट्रे हे मालतीमधुपल्लवाः । गोशकद्रमसंयुक्ता बर्तीरावान्धनाशिनी ॥ ४६२ ॥ जातीपवरसक्षौद्र निशावयरसांजनैः। नकायमचनं हन्यात् कृष्णायागोमयान्वितन् ॥ ४६३ ॥ चाविष्ट' मरिचं रानाध्यान्ननमिप्यते । पिप्पल्योऽपि हितास्तद होशकद्रसभाविताः ॥ ४६४ ॥ कणाकागयन्मध्ये पता तवाणुपेपिता । अचिरान्ति नताथ्य तहसक्षौद्रभूषणम् ॥ ४६५ ॥ पचेच गोधायसदईपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिकाभिरग्निना । निषेवितं तद्यकदजनेन निहन्ति नताव्यमसंशयं खलु १ ४६६॥ इति रानान्धोपक्रमः । अथ दृष्टिरोगचिकित्सामाह । नोलोत्पन्नस्य किचक गैरिकच शरुद्रसम् । गुटिकाननमेतत्स्या दिनरावान्धयोईितम् ॥ ४६७॥ - ·८२६ वगरीने नदीजयंखविकटून्यऽथान मनःशिलाई च निशे गवां महत् । सचन्दनेयं गुटिकाथ चालने प्रशस्यते रात्रिदिनेष्वपश्यताम् ॥ ४६८। सूर्यदर्शनदग्धायां क्रियां गीतां प्रयोजयेत् । हिमं दृष्ट वृतोपेत मजनचोपशस्यते ॥ ४६॥ रसांजनं हतं क्षौद्र तालीस स्वर्णगैरिकम् । गोश कद्रससयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये ॥ ४७० ॥ काश्मरीपुष्पमधुक दारुलोध्ररसांजनैः । सक्षौद्रमन्जन कुर्यात् पित्तव्याधिप्रशान्तये ॥ ४७१ ॥ इति दृष्टिगतरोगोपक्रमः । . अथ शुक्रगतरोगनिदानमाह । प्रस्तार्यमगतनुस्तीर्ण श्यावं रक्तं निभं सिते । सखेत मृदुशलाम्म शक्ले तहते चिरात् ॥ ४७२ ॥ पद्माभ मृदुरक्तार्म यन्मांसच्चीयते सिते । पृथुम्हाधिमांसार्म बहुलञ्च यकृत्रिभम् ॥ ४७३ ॥ स्थिरं प्रस्तारिमांसाढ्यं शुष्क सायर्मपञ्चमम् ॥ ४७४ १ श्यावाः स्युः पिशितनिभास्तु बिन्दवो ये। शुक्क्याभाः सितनियता: सशुक्तिसन्नः । एकोय: शशरुधिरोपमय बिन्दुः शक्लस्थो भवति तदर्जुनं वदन्ति ॥ ४७५ ॥ शेषमारुतकोपिन शुल्ल मोसं समुन्नतम् । पिष्टवत् पिष्टकं विदि मलालादर्शसबिभम् ॥ ४७६ ॥ .

·नेत्ररोगाधिकारः। नालाभः कठिनशिरो महान् सरक्तः सन्तानः स्मृत इह जालसजितन्तु । मुलस्थाः सितपिड़िकाः शिराहत्ताया स्ताब्रूयादसितसमीपजाः शिराजाः ॥ ४७०। कांस्याभोऽमृदुरथ वारिबिन्दुकल्पो विजेयो नयनमिते बलाससंजः ॥ ४७८॥ अथ चिकित्सामाह। प्रस्तार्यर्म च नायर्म तथैवार्माधिसंज्ञकम् । लोहितार्म च शुल्लार्म कृष्णं प्राप्तानि छेदयेत् ॥ ४७६ ॥ धर्मवाल्प दधिनिभं नीलं रक्तमथापि वा। धूसरं तनुयच्चापि शुक्लावत्समुपाचरेत् ॥ ३८० ॥ कृष्णलोहरजस्तान शंख विद्रुमसिन्धुजैः । ममुद्रफेनकाशीश स्रोतोऽजनसमस्तुभिः । नेपनं वा क्कतं नम्यं परमुत्तममम्मणि ॥ ४८१॥ पिप्पलीविफतालाक्षा लोहचूर्णं ससैन्धवम् । भृङ्गाराजरसे पिष्टं गुटिकांजनमिष्यते ॥ ४८२ ॥ श्रमै सतिमिरं काचं कंडू शुक्र तथार्जुनम् । अजकां नेवरोगांय हन्याविरवशेषत: ॥४८॥ मंचूर्ण्यमरिचाऽक्षे च रजन्यारसमर्दिते । लेपनादर्मणां नाशं करोत्येप प्रयोगराट् ॥ ४८४ ॥ पुथावताच जमितोदधिफेनशह सिन्धूस्थगैरिकशिलामरिचैः समांशैः ।

·८१८ वनसेने पिष्टस्तु माचिकरसेन रसक्रियेयं हन्त्यमकाचतिमिरार्जुनवम रोगान् ॥ ४८५ क्रियां शुक्त्यामये कुऱ्या पित्ताभिष्यन्दजिच्छुभाम् ॥ ४८६१ बलासाह्वयपिष्ट तु कार्य शोणितमोक्षणम् । कफाभिष्यन्दवत्सर्वं क्रम कुर्याद्दिचक्षणः । अननं कटफल व्योष बोजपूररसाचनैः ॥ ४८७ ॥ अर्जुने शर्करा मस्तु क्षोद्रराययोतनं हितम् । शड्ड क्षौद्रेण सयुक्तः कतकः सैन्धवेन वा । सितयाऽर्णवफेनो वा पृथगंजनमर्जुने ॥ ४८८ ।। इति शुलजाः। । अथ सन्धिजानां निदानमाह । पक शोथ. सन्धिजो य सतोदः पूयस्रावी सोऽत्र पूयालसाख्य ग्रन्थिर्नाल्यो दृष्टि सन्धावपाको कडूपायो नोरुजस्तूपनाह. ॥४८॥ गत्वा सन्धीनशुमार्गेण दोषाः कुर्युस्रावामक्षणैः स्वैरुपेतान् । त हिसाव नेत्रनाडीति चैकै तस्या लिङ्ग' कीर्तयिष्ये चतुर्धा ४८. पाकासन्धी सम्रवेद्यस्त पूर्य पूयस्रावोऽसौ गदः सर्वजस्तु। श्वेत सा, पिच्छल य स्रवेत्तु श्लेष्मानाव: सबिकारो मतस्तु ॥४८.१॥ रहास्राव शोणितोस्थो विकारः रत चोपण ससवेत्तप्रभूतम् । हारिद्राम पोतमुष्ण जलाम पित्तात् स्राव ससवेसन्धिमध्यात् ४८२ तामा तवीदाहशूलोपपना रतात् जेया पर्वणीहतशोथा। जाता सन्धौ कृष्णशोऽलजी स्यात्तस्मिन्नेवख्यापिता पूर्वलिद्भः ४८६ कमिपन्धिर्वत्मनः पक्ष्मणश्य कडू कुर्य वमयः संधिजाताः। नानारूपावन शुक्लान्तसन्धौ चरत्यन्त चनं दूषयन्तः ॥ ४८४ ॥ -O- ·नेत्ररोगाधिकारः। ८२८ अथ चिकित्सामाह। पूयालसे शिरां भित्वा ततम्तमुपनायवा । नेत्रपाकविधिं कुर्यात् परं मुक्ताजनं हितम् ॥ ४८५ ॥ भित्वोपनाहं कफज पिप्पलीमधुसैधवैः । विलिखेन्मण्डलाग्रेण प्रच्छयेहा समन्ततः ॥ ४८६ ॥ विफलामृतकासीस सैन्धवैः सरमांजनैः । रमक्रिया कमिग्रन्यो मिन्ने स्याप्रतिसारणम् ॥ ४८७ ॥ पर्वणी पिटिका सन्धिमागे छिन्द्यादसंशयम् । हित चाभ्यधिक छिन्न योतनं मधुसैन्धवैः ॥ ४८८॥ नावपु विफलाहायं यथा दोष प्रयोजयेत् । क्षौदेणाज्येन पिप्पल्या मिथ विध्येच्छिरां तथा ॥ ४६॥ पध्याक्षधात्रीफलमध्यबीजै स्त्रिहो कभागैर्विदधीतवर्तिम् । तयांऽजघेदशमतिप्रवृद्ध मक्षणोईरेत्कष्टमपि प्रकोपम् ॥ ५०० ॥ • सप्ताहाशारिवानन्ता कालीयागरुचन्दनैः । शतपुष्पाश्वगन्धानां चूर्गस्तैल विपाचयेत् ॥ ५०१ ॥ पयम्यष्टगुणे नस्य मतदशुहरं परम् ॥ ५०२ ॥ चक्षुः सावप्रशान्त्यर्थ कार्यमेतन्महीयधम् । हिज्जलस्य फलं दृष्ट्वा पानीये नित्यमंजनम् ॥ ५०३ ।। कर्यामीफलजंब्बानं जलैईष्ट रमांजनम् । मधुयुक्त चिरोत्यञ्च चक्षुः सावमयोहति ॥ ५०४॥ इति संधिगतरोगोपक्रमः । अथ वर्मजानां निदानमाह । अभ्यन्तरमुखीताम्रा वायतो वम नर या।

·८३० वङ्गसेने सोत्सगोत्सद्भपिटिका रतजा स्थूलकंडूरा ॥ ५०५ ॥ वन्तेि पिटिकामाता भिद्यन्ते च स्त्रवन्ति च । भिषम्भिरायैस्ताः प्रोता: कुम्भिका: सन्निपातजाः । ५०६ ॥ साविण्यः कण्डूरा गुर्यो रक्तसर्पपसन्निभाः । रुजावन्त्यश्च पिड़िका: पोथक्य इति कीर्तिताः ॥ ५.७॥ पिटिका या स्थिरा स्थूला सूक्ष्माभिरभिसंहता। वम स्था शर्करा नाम सरोगो वम दूपकः ॥ ५० ॥ एवारुबीजप्रतिमाः पिटिका मन्दवेदनाः। लक्षणाः खराच वम स्थास्तदर्शीवम कोर्च्यते ॥ ५० ॥ दोघांकुरः खरस्पर्श दारुणोऽभ्यन्तरोद्भवः । व्याधिरपोऽतिविख्यातः शुष्कार्श इति कोयते । ५१० ॥ दाहतीदवतीताम्मा पिटिकावमसम्भवा । मृवीमन्दरुजामूक्ष्मा ज्ञेया साजननामिका ॥ बर्मोपचीयते यस्य॑ पिटिकाभिः समन्ततः । सवर्णाभिः स्थिराभिच विद्याबहुलवर्मतत् ॥ ५१२ ॥ कंडूमताल्पतोदेन वम शोथेन यो नरः । न सम छादयेदक्षि सभवेहमवन्धकः ॥ ५१३ ॥ मृबल्पवेदन तामं यह सम एव च । अकस्माञ्च भवेद्रत कपणवम ति तदिदुः ॥ ५१४ ॥ लिष्ट पुनः पित्तयुतं शोणितं विदहेद्यदा। ततः लिन्नत्वमापत्र मुच्यते वम कर्दमम् ॥ ५१५ ॥ वम यहायतोऽन्तश्च श्यावं शूनं सवेदनम् । तदाहु श्याववमति बम रोगविशारदाः ॥ ५१६ ॥ अरुज बाह्यतः शूनं वम यस्य नरस्य हि । 'प्रक्लिनवम तदिद्यात् क्लिन्नमत्ययमन्ततः ॥ ५१७ ॥ ॥

·नेत्ररोगाधिकारः। ८३१ यस्य धौतान्यधौतानि सब्रह्यन्ते पुनः पुनः । वान्युपरिपक्कानि विद्यादलिन्न वम तत् ॥ ५२८ ॥ विमुक्तसन्धिनिथेष्टं बम यस्य न मील्यते । एतहातहवं वम सरुजं यदि वा रुजम् ॥ ५१८ ॥ वान्तरस्थं विषमं ग्रन्यिभूतमवेदनम् । विज्ञेयमवुदं पुंसां सरसमविलम्बितम् ॥ ५२० ॥ विमपिणी: शिरावायुः प्रविष्टो वम संथयः । चालयत्यथ वानि निमप इति तद्विदुः ॥ ५२१ ॥ बम स्यो यो विवर्धत लोहितो मृटुरंकुरः । तद्रतजं शोणितार्श: छिन्न छिन्न विवर्धते । ५२२ ॥ आपाकिकठिनः स्थूलो ग्रन्थिवम भवो रुजः । सकंडूः पिच्छलः कोल संस्थानोलगणस्तु मः ॥ ४२३ ॥ चयो दोपा बहिः शोथं कुर्युश्छिद्राणि वम नोः । प्रस्रवन्त्यन्तरुदके विसवदिसबम तत् ।। ५२४ ॥ बाताद्या वम संकोचं जनयन्ति यदा मला:। तदा द्रष्टुं न शक्नोति कुञ्चनं नाम हिदुः ॥ ५२५ ॥ प्रचालितानि बातेन पक्ष्माण्यक्षिविशन्ति हि । दृष्यन्त्यतिमुहुस्तानि संरम्भं जनयन्ति च ॥ ५२६ ॥ असिते च मिते भागे मूलकोशात्पतन्त्यपि । पक्ष्मकोपः सविन्ज यो व्याधिः परमदारुणः । ५२७ ।। बम पक्ष्माशयगतं पित्तं रोमाणि शान्तयेत् । कंडूदाइञ्च कुरुते पद्मशान्तं तमादिशेत् ॥ ५२८ ॥ अथ चिकित्सामाह। उन्सङ्गिनीबहलकर्दमबम नी चश्यावञ्च यच्च पठितं बिह वन्धवम ।

·बङ्ग सेने लिष्टञ्च पोथकियुतं खलु बम यच्च कुम्भीकिनी च सह शर्करया च लेख्याः ॥ ५२८ ॥ लेमोपनाहलगणी च विसं च भेद्या: ग्रन्थिश्च यः कृमिततोऽञ्जननामिका च ॥ ५३०॥ खिन्नां भिवा विनिप्पोद्य भिन्नामञ्जननामिकाम् । शिशैलानतसिन्धूत्यैः सक्षोः प्रतिसारयेत् ॥ ५३१॥ रसाचनमधुभ्यां वा भित्वा शस्त्र ण कम्मवित् । प्रतिसाऱ्यांजनैर्युञ्जयादुष्ण र्दीपशिखोद्भवः ॥ ५३२ ॥ खेदयेद् घष्टयांगुल्या हरेट्रक्तं जलौकसा । कर संथ टुर्वर्ण मञ्जयेलोचनं मुहुः ॥ दिविवारं शमयति कडू दोषान्विताञ्जनम् ॥ ५३३ ॥ रसाञ्जनं व्योपयुतं संपेष्य वटकोलतम् । कंडूपाकान्वितां हन्ति नूनमञ्जननामिकाम् ॥ ५३४ ॥ रोचनाक्षारतुस्थानि पिप्पल्यः क्षौद्रमेव च । प्रतिसारणमेकैकं भिन्ने लगण इष्यते ॥ ५३५ ॥ निमेषं नाशमायाति सर्पिस्तेन च पूरणम् । ५३६ ॥ स्वेदयित्वा विसग्रन्यि छिद्राण्यस्य निराश्रयः । पक्कं भित्वा तु शस्त्रेण सैन्धवेन च पूरयेत् ॥ ५३७ ॥ पालदास्वचापिसा सुरसापत्रवारिणा । छायाशुष्ककताबति लिनवम निवारिणी ॥ ५३८ ॥ रसाञ्जनं सर्वरमो जातीपुष्पं मनःशिला। समुद्रफेनो लवणं गैरिक मरिचानि च ॥ ५३८ ॥ एतत्समाशं मधुना पिष्ट्वा प्रक्लिन्न वम नि । अन्ननं ले दकडून पक्ष्मणाश्च प्ररोहणम् ॥ ५४ ॥ .

·नेत्ररोगाधिकारः। ८३३ अथ मिल्ललक्षणमाह। पित्तश्लेमप्रकोपन वन्तिः संप्रकुप्यति । नाम्नाऽतिलोमशं वापि विक्लिष्ट पिलमेव च ॥ ५४१ ॥ -- तस्य चिकित्सामाह। बाऽवलेखं बहुशस्तथा शोपितमोक्षणम् । पुनः पुनर्विरेकञ्च पिल्लरोगातुरो भजेत् ॥ ५४२ ॥ पिल्लीस्निग्धो बमेत्पूर्व शिरया च सुतेऽसृजि । शिलारसाजनव्योप गोपित्तैर्वतिरन्जनम् ॥ ५४३ ॥ पिल्लन छागमूत्रेण भावितं देवदारु च ॥ ५४४ ॥ 'हरितालबचादार सुरसारसपिष्टितम् । अभयारससंपिष्ट तगरं पिल्लनाशनम् ॥ ५४५॥ काकमाचीफलैकेन तयुक्तोन बुद्धिमान् । धूपये रिपलरोगात पतन्ति कमयोऽचिरात् ॥ ५४६ ॥ तुत्यकस्य पलं खेतमरीचानि च विंशतिः। त्रिंशताकानिकपलैः पिष्ट्वा ताने निधापयेत् ॥ ५४७ ॥ पिल्लानपिल्लान् कुरुते बहुवर्षीस्थितानपि । उरसेकेनोपदेहाशु कंडूशीयांच नाशयेत् ॥ ५४८ ॥ सैन्धर्व गुहांवुयुक्त मपामार्गजटया ताने, घट्वा । बसविल्लेग्लुन विधिना माहाशिपिटपिलहरम् ॥ ५४८ ॥ काशीशजातिकलिका रसाजनक्षोद्रमरिचतुल्यांगैः ।। अपनयति पिल्लकवं पिष्टः पयमाननं मद्यः ॥ ५५ ॥ तामपात्रे गुहामूल सिन्धूयं मरिचान्वितम् । भारनालेन संघष्ट मनन पिक्षनाशनम्। ५५१ ॥

·८३४
वङ्गसेने
पुष्पकाशीशचूर्णं वा सुरसारसभावितम् ।
ताम्मे दशाहं तपिल्ल पक्ष्मयातनमञ्जनम् ॥ ५५२ ॥
प्रलेपाच्छमयेन नं चिपिटाख्यं गदं टणाम् ।
शठीपत्रकनियासं रसदृष्टं हरीतकी ॥ ५५३ ॥
साक्षानिर्गुण्डीङ्गदावर्षीरसेन
थेट कर्पासं भावितं सप्त लत्वः ।
..दीपाः प्रज्वाल्याः सर्पिपा तत्समुत्या
थेष्टा पिल्लानां रोपणार्थं मपीसा ॥ ५५४ ॥
याप्यः पक्ष्मोयरोधस्तु रोमोहरणलेखनैः ।
वर्त्मन्युपचितं लेख्य स्राव्यमुक्लिष्टशोणितम् ॥ ५५५ ॥.
अथोपपक्ष्मलक्षणमाह ।
अन्तर्मुखानि पक्ष्माणि जनयन्ति मलास्त्रयः ।
बाधां कुर्वन्ति रोमाणि तमाहुरुपपक्ष्मकम् ॥ ५५६ ॥
.
अथ तस्य चिकित्सामाह ।
प्रहदान्तर्मुखं रोमसहिष्णोरुहरच्छनैः ।
सन्देशेनीधरेद दृश्यां पक्ष्मरोमाणि बुद्धिमान् ॥ ५५७ ।।
सर्पिपाशतधौतेन सेचयेद्रणरोपणैः ।
यष्टीसिद्ध घृतं सेकात् सद्यो हरति वेदनाम् ॥ ५५८॥
मेचनात् पाचितं छित्वा गैरिकेनावचूर्ण येत्।
रसाचनाम्बुना सेकान् कुालाक्षारमेन तु ॥ ५५८ ॥
ही च भुवोरधोभागौ पक्ष्मान्तादेकमेव च ।
भाग त्यत्का तु शस्त्रे गा व्यध्येत्तिर्यम्गदं स्थितम् ॥५६॥

·नेत्ररोगाधिकारः। रक्तं वस्त्रे ग ग्रहीयात् स्थिते रहो च सेचयेत् । मुहमावान्तरैर्भागै र्वन्ध्यात्प ललाटतः ॥ ५६१ ॥ सूच्यग्रेणाग्निवर्णेन रोमकूपाणि निर्दहेत् । प्रदेहाः शीतलाः कार्याः क्रिया पक्ष्मीपरोधनी ॥ ५६२ ॥ रक्षतिदहत्मक्ष्म तप्तलोहशलाकया। पक्ष्मकोपे पुनर्नव कदाचिद्रोमसम्भवः ॥ ५६३ । इति बमपक्ष्मरोगोपक्रमः। अथ सशैल्यनेवलक्षणमाह । सवत्यशुचयनव वत्त लोहितराजिभि.। निमिपोन्मेषणाऽशक्तिं सशैल्यं तं विनिर्दिशेत् ॥ ५६४ ॥ तस्य चिकित्समाह। नेत्रे त्वभिहितं कुया च्छीतमाच्योतनं हितम् । अन्तःस्त्रीस्तन्यसेकय रतामोत्तथ शस्यते ॥ ५६५ ॥ दृष्टिप्रसादजननं विधिमाशु कुर्यात् । निग्ध हिमैथ मधुरैय तथा प्रयोग. ॥ स्नेदाग्निधूमभयशोकरजाभिघातैः अव्याहतामपि तथैव भिषक् चिकित्सेत् ॥ ५६६ ॥ आगन्तुदोषं प्रसमोच्यकार्य वनोपणा खेदनमादितस्तु । प्राथमोतन स्लोपयसा तु सद्यो यच्चापि पित्तचतजापह स्यात् ५६७ सूर्योपरागाम्बरविद्युदादि विलोदनेनोपहतेक्षणस्य । सन्तर्पण स्निग्धहिमादिकायें साय निषेत्र्या स्त्रिफलाप्रयोगाः ॥५६८॥ निगाब्दवफलादावी सितामधुसमन्वितम् ।

·८३६ वनसेने अभिघाताक्षिशूलन नारीक्षोरेण पूरणम् ॥ ५६८। इलाटांकुरजस्तहत् स्वरसो नेवपूरणम् ॥ ५०.॥ वटपत्रपुटे क्षिप्त कलिङ्ग स्तं पचेत् । तद्रसस्तर्पणे चाक्षणो रेवं स्युर्जाङ्गलारसाः । ५७१ ॥ पाजं तं क्षीरपानं मधुकं सोत्पलानि च । जीवकर्षभको मेदा पिटवा सर्पिर्विपाचयेत् ॥ सर्वनेत्राभिघातेषु सर्पिरेतत्प्रशस्यते ॥ ५७२ ॥ इत्या वृतम्। इति नयनाभिघातः । सितमरिचनागरकेशर नीलोत्पलकल्कवर्त्तितावर्तिः । शमयति सततं निट्रां सूर्यस्तमश्चन्द्रलेखेव ॥ ५७३ ॥ हहतीफलसैन्धव यष्टीमधुकल्कीतकर्नस्यम् । अतिविततामपि सततां निद्रामेव सततं हन्यात् ॥ ५७४ ॥ सौदाखलालासंवृष्टै मरिचैत्रमचयेत् । अतिनिद्राशमंयाति तमः सूर्योदयादिव । ५७५ ॥ इति वङ्गसेने नेवरोगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६७ ॥ .. अथ शिरोरोगनिदानमाह । शिरोरोगास्तु जायन्ते बातपित्तकफैस्विभिः । सनिपातेन रतोन क्षयेण क्रिमिभिस्वथा ॥१॥ सूर्यावर्त्तानन्तशत शंखको विभेदकैः । एकादशविधस्याऽस्य लक्षणानि प्रचच्यते ॥ २॥ यस्यानिमित्तं शिरसो रुजय भवन्ति तीब्रानिशि चातिमात्रम् । - ·शिरोरोगाधिकारः। ८३७ . . बन्धोपताश्च भवेहिशेपः शिरोऽभिताप: सममीरणेन ॥ ३ ॥ यस्योष्णमगारचितं तथैव धूप्येच्छिरो दयति चाचिनासा । शीतेन रात्री च भवेदिशेषः शिरोऽभितापः स त पित्तकोपात् ॥५॥ शिरो भवेद्यस्य कफोपदिग्ध गुरुप्रतिष्टब्ध मथो हिमञ्च । शूनाक्षिकूटं वदनञ्च यस्य शिरोऽभितापः सकफः प्रकोपात् ॥५॥ शिरोऽभितापे वितयप्रहत्ते सर्वाणि लिङ्गानि समुद्भवन्ति । रकात्मकः पित्तसमानलिङ्गः स्पर्शासहत्वं शिरसो भवेच्च ॥६॥ अमृग्वसा श्लेमसमीरणानां शिरोगतानामिह समयेण । क्षवः प्रवृत्ति: शिरसोऽभितापः कष्टो भवेटुग्ररुजोऽतिमात्रम् । सस्वेदनच्छर्दनधूमनस्यै रमृग्विमोक्षश्च विवृद्धिमेति ॥ ७ ॥ निस्तुत्यते यस्य शिरोऽतिमात्र संभक्ष्यमाणं स्फुरतीव चान्तः । प्राणाच गच्छेद्रुधिरं सपूर्व शिरोऽभितापः कृमिभिः मघोरः ॥ ८॥ सूर्योदयं या प्रतिमन्दमन्द मक्षि ध्रुवं रुक्समुपैतिगाढ़म् । विबईते चांशुमता सहैव सूर्यापहत्ती विनिवर्तते च ॥८॥ शीतेन शान्तिं लभते कदाचिदुपण न जन्तुः सुखमामुयादा । सर्वात्मकं कष्टतम विकारं सूर्यापवत्तं तमुदाहरन्ति ॥ १० ॥ दोषाः प्रदुष्टास्वय एवमन्यां संपीयगाढ़ सरुजां सुतोवाम् । कुर्वन्ति चाक्षि भुवि शंखदेशे स्थितिं करोत्यारा विशेषतस्तु ॥११॥ गण्डस्य पाखें तु करोति कम्प इनुग्रहं लोचनजांच रोगान् । अनन्तबात तमुदाहरन्ति दोपत्रयोत्यं शिरमो विकारम् ॥१२॥ रूक्षाशनाध्यशनप्राग बातावश्याय मैथुनः । वेगसन्धारणायास व्यायामः कुपितोऽनिलः ॥ १३ ॥ केवलः सकफो वाई होत्वा शिरसो बलो। मन्याभूशंसकर्णाक्षि ललाटाई ऽतिवेदनाम् ॥ १४ ॥ यस्तारणिनिभां कुया त्तीवां सोविभेदकः ।

·८३८
वनसेने
नयन वाधवा योन मतिबद्धो विनाशयेत् ॥ १५ ॥
रतपित्तानिलादुष्टा शखदेश विमूर्छिता ।
तीव्ररुग्दाहराग हि शोथ कुर्वन्ति दारुणम् ॥ १६ ॥
सशिरो विपवहेगी निरुध्याशु गल तथा ।
विरावाजोवित हन्ति शखको नामत परम ।
वाहाज्जीवतिभैपज्य प्रत्याख्यायाऽस्य कारयेत् ॥ १७ ॥
-.-
अथ चिकित्सामाह ।
.
वातिके शिरसोरोगे स्नेहस्वेदान् सनावनान् ।
पानाहारोपनाहास्तु कुयाहातामयापहान् ॥ १८ ॥
पिण्डोपनाहखेदश घन्बमासलतो हित ।
वातनदशमूलादि सिद्धक्षीरण सेचनम ॥ १८ ॥
धूमं चास्य यथा काल योजयेत् खैहिक भिषक् ॥ २० ॥
पानाभ्यजननस्य षु वस्तिकणि सेचने ।
विदध्याहत तैल बलातैलमघापि वा ॥ २१ ॥
मुगान् मापान् कुलित्थाय खादेच निशिकेबलान् ।
कटकोपणान ससर्पिष्का नुष्ण वापि पिवेत्यय ॥ २२ ॥
पिबेहा पयसा तेल तत्काल चाति मानव ।
पञ्चमूलोशृत क्षोर नस्य दद्याच्छिरो गदे ॥ २३ ॥
कुष्टमरण्डमूलच्च लेपरकाजिकऐपितम् ।
शिरोऽति नाशयत्याशु पुष्प वा मुचुकुन्दनम् ॥ २४ ॥
देवदारुनत कुष्ट नलद विखभेषजम ।
लेप कान्त्रिकसंपिष्ट स्वैलयुक्त शिरोऽर्त्तिनुत् ॥ २५ ॥

·शिरोरोगाधिकारः। ८३८ वातकोपभयादव नोक्तं रतावसेचनम् । माशिवव्यापनञ्चम छत्वाष्टांगुलमुच्छ्रितम् । तेनावेध्यशिरोधस्ता मापकल्को न लेपयेत् ॥ २६ ॥ . नियलस्योपविष्टस्य तैलै रूण: प्रपूरयेत् । धारयेदारुजः शान्ते र्यामं यामाईमेव वा ॥ २७॥ शिरोवस्तिजयत्येष शिरोरोग मरुद्भवम् । हनुमन्याक्षिकति मर्दितं मूई कम्पनम् ॥ २८ ॥ तैलेनापूर्यमूदानं पञ्चमात्राशतानि च। तिहत् श्लेष्मणिपित्तेऽष्टौ दशवाते शिरोगते ॥ २८ ॥ एप एव विधिः कार्य: तथा कर्णाक्षिपूरणे । विनाभोजनमेवैप शिरोवस्तिः प्रयुज्यते ॥ ३०॥ घटिकाधिकयामैकं वृद्धवैद्योपदेशतः । प्रयोज्यस्तु शिरोवस्तिः पञ्चाह मप्त एव च ॥ ३१ ॥ ततः नेहमपनोयकर्णतो वस्तिबन्धनं विमोच्य शिर:स्कन्द. ग्रीवापृष्ट ललाटान् मुखञ्च पाणिभ्यां मृगीयात् । ततः सुखोपा- जलेन परिपिक्तगात्रः शालिषष्टिकादिभिर्जाङ्गलानूपरसैडिमा- म्नेत्रिया भोन येत्। इति शिरोवस्तिः । हेमन्तकाले गिगिरे वसन्ते सेव्य हि मायूरमुशन्ति सर्पिः । उपणो हि वीं विपभोजनश्च वर्गाशरदग्रीममुखेप्वपथ्यः ॥ ३२ ॥ दगमूलबलारामा मधुकैस्त्रिफलैः सह । मयूर पक्षपित्तान्त शत्पादास्यवर्जितम् ॥ ३३ ॥ नले पञ्चायतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत् । मधुरेः कार्पिक कल्क : गिरीरोगार्दितापहम् ॥ ३४ ॥ कर्णनासाचिजिद्वास्य गलरोगविनाशनम् । मायूरमितिविख्यात मूर्ख जगदापहम् ॥ ३५ ॥ 1 ·वनसेने . .. दशमूलादिनातुल्यो मयूर इह गृह्यते । अन्य त्वाऽऽकृतिमानेन मयूरग्रहणं विदुः ॥ ३६ ॥ एषां जलद्रोणे पादावशेषः काथः- कर्तव्यः मधुराणि च जीवनीयानि दशः । इति मयूरतम्। एतेनैव कपायेण हतप्रस्थं विपाचयेत् । चतुर्गुणेन पयसा कल्करभिश्च कार्षिकैः ॥ ३७॥ समगाचविकाभागी काश्मरीकुक्कुटावयः। आत्मगुप्तामहामेदा तालखर्जूरमस्तुकैः ॥ ३८ ॥ मृणालविखखर्जूर मधुकेश सजीवकैः । शतावरी विदारोच बहतोशारिवायुगेः ॥ ३८॥ मूर्वा श्वदंना शार्दूल शृङ्गाटककशेरुकैः । स्थिरामलकरामाभिः सूक्ष्म लाशठिपोकरैः ॥ ४० ॥ पुनर्नवातुगाक्षोरी काकोलोइयवासकैः । मधुकाक्षोटवाताम गुंजानाभिशुकैरपि ॥ ४१ ॥ ट्रव्यैरतैर्यथा लाभ पूर्वकल्केन साधितम् । पनि बम्ता तघाभ्यन नस्य चेव प्रयोजयेत् ॥ ४२ ॥ शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे खासेऽतिदारुणे। मन्यादृष्टिग्रहे शोथे स्वरभेदे तधार्दिते ॥ ४ ॥ योन्यसक् शुक्रदोपेषु शस्तं बभ्यामुतप्रदम् । महामायूरमित्येतद् एतमात्रेय पूजितम् ॥ ४४ ॥ इति महामायूरतम्। बन्नाविल्वगृते दीरे एते मण्डं विपाचयेत् । तस्य शुलिं प्रकुञ्चं या नस्य शोपंगतेऽनिले ॥.४५ ॥ इति बलादिहतमण्डः। इति बातशिरोरोगः । + .

·शिरोरोगाधिकारः।
८४१
पित्तात्मके शिरोरोगे खिग्ध सम्यग्पिरेचयेत् ।
सुदीकात्रिफन्लेषण रसै: क्षीरेष्टतैरपि ॥ ४६R
शर्कराक्षोरसलिलैः शिरस परिपेचयेत् ।
सर्पिपः शतधौतस्य शिरसा धारण हितम् ॥ ४७४
निमज्जनच्च शिरसः शीतले शस्यते मुहुः ॥४८॥
कमलोत्पलपद्मानां शोतानां चन्दनाम्बुभिः ।
स्पर्श, निग्धव पवनः सेव्योदाहार्त्तिनाशनः ॥ ४॥
चन्दनोशोरयध्यात बलाव्याघ्रनखोत्पलैः ।
क्षीरपिष्टैः प्रदेह वा छोतेर्वा परिपेचनम् ॥ ५० ॥
मृणासविसशालूक चन्दनोत्पलके शरैः ।
निग्धैः शीतैः शिरोदिया त्तहदामलकोत्पलैः । ५१ ॥
यथ्यातचन्दनानन्ता क्षीरसिद्धं हितं तम् ।
नावनं शर्कराद्राक्षा मधुकैथापि पित्तजे ॥ ५२ ॥
त्वक्पशर्करापिष्टा नावनं तडुलांबुना।
क्षीरसपिहितं नस्यं जागला वा शभारसाः । ५३ ॥
पद्मचन्दनकर्पूर नागरं नीलमुत्पलम् ।
प्रदेह. सतः कार्यः शिर.शूलहरो नृणाम् ॥ ५४॥
इति पित्तशिरोरोगचिकित्सा ।।
राजे पित्तवावं भोजनालेयसेचनम् ।
शीतोष्णयोर विन्यासो दिशेषाद्रक्तमोक्षणम् ॥ ५५ ॥
इति रक्तशिरोरोगचिकित्सा ।
कफजे लेपनं वेदो रूक्षोण पाचनात्मकः ।
तीखावपीडाधूमाथ तीक्ष्णाय कवला हिताः ॥ ५६ ॥
भुनीतकटुतोक्षणोण यूंपैस्तितोपसभृत. ।
पुराणयवगोधूमा छुष्कमूलकम्युनान् ॥ ५७ ॥

·८४२ वनसेने अच्छञ्च पाययेत्सर्पिः पुराणं स्वेदयेत्ततः। मधूकसारेण शिरः खिवञ्चास्य विरेचयेत् ॥ ५९॥ हरेण्नतशैलेय मुस्तैलागुरुदारुमिः । रामास्यौपेयनलदै रूक्षोण लेपयेच्छिरः ॥ ५॥ सरलागुरुणाष्टा देवकाष्टः सरोहिङ्गः । चोरपिष्ठे: मलवणैः सुखोण लेपयेछिरः ॥ ६ ॥ कृष्णाब्दशण्ठीमधुका शतावोत्पलपावकः । नलपिष्टः शिरोलेपः सद्यः शूलनिवारण: ॥ ६ ॥ यवपष्ठिकयोद्यान्न व्योप क्षारसमन्वितम् । पटोलमुगकौलिय निावद्भोजयेद्रसैः ॥ ६२ ॥ उभे हरिद्र पिप्पल्यः मरल देवदारु च । विडङ्गचित्रको बिल्व रोहिषस्य च पल्लवाः ॥ ६३ ॥ गन्ध सौवर्चल द्राक्षा मनिष्टामधुकं बला। वेतसस्य च मूलानि पद्मकोशोरचन्दनम् ॥ ६४ ॥ एभिर्विवप्रमाणैस्तु तैलप्रस्य विपाचयेत् । हिगुणञ्च पयो दद्यात् मिह तन्नस्यतो जयेत् ॥ ६५ ॥ होमज सत्रिपातञ्च शीर्षरोग नियच्छति । उपजिविका गण्डमालां कण्ठशालूकमव॒दम् ॥ ६६ ॥ विदारिका मांसपाक मुखशोपंगलग्रहम् । दन्वचाल हनोःकम्प सैलमेतत्रियच्छति ॥ ६७ ॥ इति हरिद्राद्य तैलम् । इति कफशिरोरोगचिकित्सा । मनिपात भवे कार्या सत्रिपातहरीकिया। पुराणसर्पिपः पानं विशेपेणादिशान्ति हि ॥ ६८ ॥ है ·शिरोरोगाधिकारः। ८४३ श्यामानागरमियेण खेतस्यन्देन तत्क्षणात् । नाशयन्ति त्रिदोषोत्या शिरोऽतिः संप्रलेपनान् ॥ ६८ ॥ निकटुकपुष्कररजनी राम्रासुरदारुतुरगगन्धानाम् । साथः शिरीर्तिजालनामापीतो निवारयति ॥ ७० ॥ नागरकल्कविमिश्नं चीर नस्येन योजितं पुंसाम् । नानादोपोडूतां शिरोरुजां हन्ति तीव्रतराम् ॥ ७१ ॥ सक्षुद्राः शर्करादांशा दाडिमोकलिकाः शुभाः। नश्यन्ति योजिताः सद्यः शिरःशूलहराः पराः ॥ ७२ ॥ करनशिबीजानि पत्रकं शर्करावचा । सर्वेषां शीघरोगाणा मेतच्छोपविरेचतम् ॥ ७३ ॥ नावनं सगुई विश्वं पिप्पली वा ससैन्धवम् । भुजस्तमादिरोगेषु सर्वमूर्दगदेषु च ॥ ७४ ॥ -0- पष्टीमधुकविड़यः सभृङ्गराजनागरैत सिद्धम् । पड्विन्दुनस्यदाना देतच्छीर्षामय हन्यात् ॥ ७५ ॥ पततां शिरोरुहाणां दन्तानां शतां दृढ़ीकरणम् । नेत्रसुपर्णप्रतिमं करोति वै दृढ़ बलञ्चापि ॥ ७६ ॥ इति पड्विन्दुष्टतम् । एरण्डमूलं तगरं शताद्वा जीवन्तीराना सह सैन्धवञ्च । भृङ्ग विडङ्गमधुयष्टिकाच विश्वौषधं कृष्णतिलस्य तैलम् ॥०७॥ : अजापयस्तैलविमिथितञ्च चतुर्गुण भृङ्गरसे विपक्वम् । पड्विन्दवो नासिकया विधेयाः सर्वाणि हन्युः शिरसी विकारान् ०८ थुतांश केशांशलितांथ दन्तान् निर्वन्धमूलान् सुदृढ़ी करोति। सुपर्णदृष्टिप्रतिम च चतुर्वान्द्रोर्वलञ्चाप्यधिक करोति ॥ २८ ॥ , इति पड्विन्दुतैलम् ।

·८४४ वङ्गसेने शताद्वैरण्डमूलोग्राचक्रव्याघ्रीफलैः शृतम्। तैल नस्यान्मरच्छ मतिमिरोर्ध्वगदापहम् ॥ ८. इति शताद्वातैलम्। जीवकर्षभको द्राचा सितायटीलोत्पलैः । तैल नस्यं पयः पक्कं वातपित्तशिरोगदे॥ ८१ इति जीवकाचं तेलम् । बलाजीवन्तिनिर्यासः पयोभिर्यमकं पचेत् । जीवनीयैश्च नस्यैव सर्वजवू_रोगजित् ॥ ८२ ॥ इति बलाद्य तेलम् । क्षयजे क्षयमासाद्य कर्तव्यो 'हणो विधिः । पाने नस्ये च सर्पिः स्या हातघ्नैर्मधुरैः शृतम् ॥ क्षयकासापई चात्र सर्पिः पथ्यतमं सदा ॥३॥ कमिजे व्योपनक्ताह शिग्रुबीजैथ नावनम् । अजामूत्रयुतं नस्य कर्त्तव्यं कृमिजित्परम् ॥ ८४ ॥ शोणितं नस्ततो दद्या त्तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः । मता: शोणितगन्धेन समायान्ति यतस्ततः ॥ ५ ॥ सुतीक्ष्णधूमनस्याभ्यां कुयाविहरणं भृशम् । पूतिमांसकतान् धूमान् कमिनांथ प्रयोजयेत् ॥ भोजनानि कृमिघ्नानि पानानि विविधानि च ॥८६॥ खभियुकबोजेर्वा कांस्यनीलीसमायुतैः । कृमिघ्र रवपोडैश मूत्रपिष्ट; समाचरेत् ॥ ८७ ॥ पिड़गवर्जिकादन्ती हिंगुगोमूत्रसंयुतम् । विपक्क सापं तेल कृमिघ्न नस्यमुत्तमम् ॥ ८८.॥ इति बिगतेलम् । . .

·शिरोरोगाधिकारः। अपामार्गफलं व्योप निशाक्षारकरामठैः। सविडनं शृतं मूत्रे तैलं नयं कर्मि जयेत् ॥ ८८ : इत्यपामार्गतेन्नम्। सूर्यावर्ते विधातव्यं नस्यकर्मादि भेषजम् । पाययेत्सगुडं सर्पि ,तपूरांय भक्षयेत् ॥ सूर्यावर्त शिरावेधो नावन क्षीरसर्पिया। हितः क्षीरताभ्यास स्ताभ्याञ्चैव विरेचनम् ॥ ८१॥ क्षीरपिष्टेस्तिदै खेदो जीवनीयथ शस्यते । ८२ ॥ महौषधस्य स्वरसं बचापिप्पलिभिर्युतम् । अवपीड प्रयोक्तव्य सूर्यावर्त्तबिभेटनम् ।। ८३ ॥ भृङ्गराजरसशकागक्षीरतुल्योऽर्कतापितः । सूयावत्तं निहन्त्याशु नस्येनैव प्रयोनितः ॥ ४ ॥ जागलानि च मांसानि कारयेद्पनाहनम् । तेनास्यं शाम्यते व्याधिः सूर्यावर्त्त. सुदारण: ॥८५ ॥ मयूरान् कुक्कुटान् छागान् क्षीरेणैव विपाचयेत् । तत्क्षीरासमुद्भूत नवनीतमथोडरेत् ॥ ८ ॥ तत्क्षीरे पड्गुणे साध्यं जीवनीयोपधैः मह। तम्य नस्य प्रदातव्यं सूर्यावर्त विनाशनम् ॥ ८७ ॥ कृतमालपल्लवरसैः खरिमञ्जरीमूलकल्कनवनीतम् । नस्येन जयति नियतं यावत्तं सुदारुण माम् ॥८॥ अर्धावभेदके पूर्व में हस्त्रेदो हि योजितम् । विरेकः कायशुद्धिथ धूमः स्निग्धोषणभोजनम् ॥ ८en . तिलकल्वारसं तेल सचोट्रलवणान्वितम् । तैलस्य लेपन भीर्ष मई भेदं व्यपोहति ॥ १०॥ विड़गानि तिलान् कृष्णान् समं कृत्वा तु पेपयेत् । .

·८४६
वनसेने
नस्यकम्मणि दातव्य मईभेदं व्यपोहति ॥ १०१॥
शालिपर्ण्यम्भसा पिष्टा नस्यमर्च बिभेदजित् ।
चक्रमर्दकबीजैर्वा लेपः काश्चिकपेषितः ॥ १०२ ॥
यद्यमितते शिरसिशूलमतीवगाढं सूर्योदये समसितच पयपिवस्वम् ।
नासापुटेन परमार्थमचिन्त्यशक्ति दृष्ट्वाऽऽमयेतदनुभूतफलं सदैव ०३
'शारिवोत्पलयध्याह्न कुष्टेलेंपोऽम्बुसंयुतैः ।
तपूराथ सेव्या वा सूर्यावर्ताईभेदयोः ॥ १०४ ॥
दशमूलीकषायन्त सर्पि: सैन्धवमंयुतम् ।
नस्यमोवभेदन सूर्यावर्तशिरोर्त्तिनुत् । १०५ ॥
भृवाज्ये कुगुमं किञ्चित् पिहितं सितया समम् ।
पिष्ट छगल्या क्षीरेण मुक्त पित्तविनाशवाम् ॥
एतदहावभेदन सूर्यावर्त्त शिरोर्त्तिनुत् ॥ १०६ ॥
अपामार्गस्य बीजानि विश्व सक्षौद्रशर्करम् ।
नस्य प्रयोजयेन्नित्यं मयावर्ताऽधभेदयोः । १०७॥
एप एव प्रयोक्ताव्यः शिरोरोगे कफात्मके ॥ १०८
अनन्तवाते कर्तव्यः सूर्यावर्त्तरितो विधिः ।
शिराब्यधय कर्तव्यो ऽनन्तवातप्रशान्तये ॥ १० ॥
पाहारच विधातव्या वातपित्तविनाशनः ।
मधुमिथकसयाव सृतपूरैश्च भोजनैः ॥ ११ ॥
सशर्करं ककुममाज्यभ्रष्ट नस्यं विधेयं पवनामृगुत्थे ।
भूमहकर्णाक्षिशिरोशूले मूर्योदये शशकसार्धभेदे ॥११२॥
गिरीपमुलकफल रवपीडञ्च योजयेत् ।
अवपोडोहितो वा स्या इचापिप्पलिभिः कतः ॥ ११३॥
पीत्वा शशमुण्डरस मरिचैरवचूर्णित ममभ्यस्तम् ।
संताह भक्तादौ सूर्यावर्ताईभेदको हन्यात् ॥ ११३ ॥

·शिरोरोगाधिकारः। ६४७ - धात्राक्षपथ्या सनिशागुडूची भूनिम्ननिम्बैः क्वथितः पड़ङ्गः। न शशकर्णाक्षिशिरोईशूले सूर्योदये शङ्खकमई मेदे ॥ ११४ ॥ नताध्यकाचे पटले सशके पाकशुपाते तिमिरेऽचिरोगे। पक्षमप्रकोपे विनिहन्ति चैप सद्यो गदं वायुरिवानन्दम् ॥ ११५ ॥ शर्करा कुकुम द्राक्षा चतुर्थाशन निक्षिपेत् । नवनीते ततस्तेन कृत्वैक्य नस्यमाचरेत् ॥ ११६ ॥ नस्यमेतप्रशंसन्ति सूर्य्यावर्त्ताईभेदके । शिरोरोगे परं वापि वातपित्त समुद्भवे ॥ ११७ ॥ सूर्यावर्त्तहरः कत्लो विधिरप्यत्र शम्यते ॥ ११८ ।। जीवकर्षभको द्राक्षा मधूक मधुकं बला । नीलोत्पलं चन्दनच विदारीशर्करा तथा ॥ ११ ॥ तैलप्रस्थ पचेदेभिः शनैः पयसि पड्गुणे । नांगलस्य तु मांसस्य तुलाईस्य रसेन तु ॥ १२० ॥ सिदमेतद्भवेन्नस्य तैलमहावभेदकम् । वाधियं कर्णशूलन तिमिरं गलशुण्डिकाम् ॥ १२१ ॥ वातिक पैत्तिकञ्चैव शीर्षरोग नियच्छति । दन्तचाल शिरथाल मर्दितचापकर्षति ॥ १२२ इति जीवकाचं तेलम्। सूर्यावर्त्त हितं यत्त छखके खेदवर्जितम् । क्षीरसपि: प्रशंसन्ति नस्य पाने च शंखके । १२३ ॥ शतापरी कृष्णतिला मधुकं नोलमुत्पलम् । दुर्वापुनर्नवां वापि लेने साध्ववचापयेत् ॥ १२४ ॥ भद्रथियं पुण्डरीक मधुक नीलमुत्पलम् । पद्मक चेतसं दूर्वा लामज्जकमथापि वा ॥ १२५ ॥ दाहिरिद्रामञ्जिष्टा फेनिलोगीरमेव च । in

·८४८
घासेने
एतदालेपनं कुया च्छल कास्य प्रशान्तये ॥ १२६ ॥
सूर्यावर्तीपई चास्मि नवपीडं प्रयोजयेत् ॥ १२७ ॥
क्रौञ्चकादवहंसानां शराया: कच्छयस्य च ।
रसैः संहितस्याथ तस्य शङ्गस्य सन्धिाः ॥ १२८ ॥
शङ्खकस्य शिरा प्रायो बिध्ये देव न ताड़येत् ।
सर्पिपाक्षोरपानन्तु नस्येनापि मुखेन वा ॥ १२८ ॥
एप एव विधिः थेटः शह के शर्करान्वितः ।
शकराचीरसलिलैः शिरश्च परिषेचयेत् ॥ १३ ॥
बातोरुक्षादिभिः क्रुद्धः शिर कम्पमुदीरयेत् । १३१ ॥
तवामृतावलाराम्रा महानहातिगन्धकैः ।
ने हस्खेदोऽतिबातघ्न शस्तं नस्यञ्च तर्पणम् ॥ १३२ ॥
दग्धमत्स्यं विनिष्योद्य निद्रवोसत्ययत्नतः ।
कण्डुरामूलनियासो माषयूयावलोडितम् ॥ १३३ ।
भक्षित शमयेचूर्ण शिरःकम्पममंशयम् ।
नस्यकर्म च कुर्वीत शिरोरोगेषु शास्त्रवित् ॥ १३४ ॥
कम्पदाहार्दिते कुया हातव्याधिक्रियाविधिः ॥ १३५ ॥
इति श्रीवासने शिरोरोगनिदानचिकित्साधिकारः
समाप्तः ॥ ६८॥
M
अथ स्लोरोगाधिकारमाह ।
अंब प्रथमं नष्टकुसुमस्य प्रतिक्रियामाह ।
गृहचिरस्थितमल चूतदलैः संस्कृतं जल पेयम् ।
मरिचासनाप्रमदिरा पानस्तारसलिलस्य ॥ १॥

·स्त्रीरोगाधिकारः। ८४८ इक्ष्वाकुबोजदन्तो चपलागुड़मदनकिण्खयावशूकैः । सम्रक क्षोर्ति यौनिगता कुसमसञ्जननी ॥ २.५ सलिलनिपतितं कुसुमं राजयाया गुहांवुमपोतम् । जनयति कुसमं नार्या भृष्ट ज्योतिष्मतोपत्रम् ॥ ३ ॥ पसरूहाणां मूल पिष्टकमशितं तथा सुराबीजम् । दिमसलिलेन निपीतं भवतीह कुसुमाय नारीणाम् ॥ ४ ॥ इति कुसुमजननविधिः । -.- अथ स्त्रीरोगनिदानमाह । विरुदमद्याध्यशनादजीर्णा गर्भप्रवापादतिमैथुनाच । यानाध्वशोकादतिकर्षणाञ्च भाराभिघाताच्छयनादिवा च ॥५॥ अमृग्दरं भवेत्सर्वं साङ्गमदं मवेदनम् ॥ ६ ॥ तस्थातिवद्धौ दौर्बल्यं भ्रमो मूीमदस्तृपा । दाहः प्रलापः पांडुत्वं तन्द्रारोगाश्च वातजाः ॥ ७ ॥ तं शेणपित्तानिलसन्निपातैश्चतुःप्रकारं प्रदरं वदन्ति । श्राम सपिच्छाप्रतिम सपाण्डु पुलाकतोय प्रतिमं कफात्तु ॥८॥ सपोतनीलासितरतामुण पित्तातियुक्तां भृशवेगि पित्तात् । रुदारुणं फेनिलमल्पमल्य वाताति वातापिशितोटकाभम् ॥ सनीट्रसर्पिः हरितालवणं मनः प्रकाशं कुणपं विदीपम् । तं चाप्यसाध्यं प्रवन्ति तज्ञा न तत्र कुर्वीत भिषक् चिकित्साम् ॥ १० ॥ शश्वत् स्रवन्तीमासावं तृणादाहज्वरान्विताम् । क्षोणरता, दुर्वलाञ्च तामसाध्यां विनिर्दिशेत् ॥ ११ ॥ मासानि:पिच्छदाहार्तिः पञ्चरात्रानुवन्धि च ।

·वनसेने नेबातिबहुलात्यल्प मार्त्तव शुद्धमादिशेत् ॥ १२ ॥ शशासूक् प्रतिम यच यहा लाक्षारसोपमम् । तदातव प्रशमन्ति यहासो न विरञ्जयेत् ॥ १३ ॥ . अथ चिकित्सामाह। अमृग्दर प्राणहर स्त्रीणा सर्वत्र कोर्तित । तस्मात्तस्य प्रशमने पर यत्र समाचरेत् ॥ १४ ॥ नारोगा प्रदराांना योगान् वक्ष्याम्यत परम् । योनिशूलापहान् सिद्धान् गर्भसंस्थापनान् परान् ॥ १५ ॥ सत्रपु पूर्व वमन प्रशस्त रसेक्षुद्राक्षोदकतर्पण च । सपिप्पलोभिर्मधुमण्डकल्क मुस्ता यवानाञ्च गुडाम्बुमिथै ॥१६॥ पद्मकोत्यलबीजानि वायुसानि शतावरी । विदारी चेतुमूलञ्च'पिष्ट्वा धोततायुतम् ॥ योन्या शिरसिगात्रे च प्रदेहोऽसृग्दरायह ॥१७॥ मुद्रपर्णीविपक्के न तैलेन पिचुधारणम् । कर्तव्यं रक्तनाशाय मार्दवाय सुखाय च ॥ १८॥ दनासौवर्चलाजाजी मधुक नीलमुत्पलम् । पिवेत् क्षौद्युत नारी वातासग्दरपीडिता ॥ १८ ॥ तिलचूर्ण दधिष्टत फाणित शौकरी वमाम् । क्षीद्रण सयुत पेय वातासृग्दरनाशनम् ॥ २० ॥ वारांहस्य रमो मध्य सकौलियो निशाधिक । वातासृग्दरशान्त्यर्थ पिवेदना वराङ्गना ॥ २१ ॥ पित्तामृग्दरशान्यर्थ पिवैदिक्षुरसेन वा ॥ २२ ॥ इति वातासग्दर । .

·. स्त्रीरोगाधिकारः। पिवेदेणेयक र शर्करामधुसंयुतम् । वासकवरसं पैत्ते गुडुच्चारसमेव वा ॥ २३ ॥ चन्दनोशीरपत्तङ्ग मधुकं नीलमुत्पलम् । वपुर्वारुबोजानि धातकोकदलीफलम् ॥ २ ॥ कोललाक्षावटारोह पद्मकं पद्मकेशरम् । एतान् कल्कान् मधुयुतान् पाययेत्तंडुलांदुना ॥ २५ ॥ पाहायशमयेदेतन् योषितां पैत्तिक रज. ॥ २६ ॥ चन्दनादिकल्कम् । शर्कराक्षौदसयुक्तं यट्याई नागरं दधि । पयस्योत्पलशालूक विसकालीयज रजः ॥ पयसाशर्कराक्षौद्र युतेनासृग्दरे पिवेत् ॥ २० ॥ कपित्यवेणपत्रञ्च सममेकन पेपयेत् । मधुना मह दातव्य तीव्रप्रदरनाशनम् ॥ २८ ॥ अशोकबल्कलकाथ शृतं दुग्ध सुशीतलम् । यथा बल पिवेत्नात स्तोत्राऽसृग्दरनाशनम् ॥ २८॥ धोद्रयुक्त फलरमं काकीटुम्बरजं पिवेत् । असग्दरविनाशाय सशर्करापयोऽत्रभुक् ॥ ३० ॥ इति पित्ताशग्दरः। मधुक त्रिफलालोध्र सुष्टं सौराष्ट्रिकां मधु । मौनिम्बगुड्यो तु कफजेऽसृग्दरे पिवेत् ॥ ३१ ॥ रोहितकान्मूलकरक पाण्डुरेउसृग्दरे पिवेत् । जलेनामलकोबीज कल्क वा ससितामधु ॥ पिवेद्दिनत्रयेमेव खेतप्रदरनाशनम् ॥ ३२॥ काकजवकमूल' वा मल' कार्पासमेव वा। + ·८५२ बगीने पायुप्रदरनाशाय यिवेत्तडुलधारिणा ॥ ३३ ॥ तक्राशनरता सम्यक् सपिवेन्नागकेशरम् । वाह तक्रण सपोद्य खेतप्रदरशान्तये । ३४ n फलत्रिक दारुवचा सवासा ताजा सदूर्वाकलशीसगगा। क्षौद्रान्वित काथमिद सुशीत सर्वात्मके पेयमसग्दरे हि ॥३५॥ दावीरसाचनवृपाब्दकिरातविल्व भन्नातकैरवकृतो मधुना कपाय । पोतो जयत्यतिबल प्रदर मशूल पोतासितारुणविलोहितनीलशनम् ॥ ३६॥ लिप्त ललाटपट्टे बलतरखञ्जनेवकल्केन । प्रदर शाम्यति नित्य विचिविताट्रव्यशक्तिरियम् ॥ ३७॥ प्राखो पुरोप पयसा निषेयं वर्बलादेक महाहं वा । स्त्रियो महाशोणितवेगनद्या क्षपेन पार परमायुवन्ति ॥ ३ ॥ मधुना तायं मयुक्त मूल स्यात्तण्डुलीयकम। तडुलाम्बयुत पानात् सर्वप्रदरनाशनम् ॥ ३८ ॥ कुशमूल समादृत्य पाययेत्तडुलावुना। एतत्पीत्वा बाह नागरी प्रदरात्परिमुच्यते ॥ ४०॥ प्रदर शमयति माया अथित सलिलेन वा पयसा । मूल वास्तुकानयो पीत दिवसत्रयेणेव । ४१ ॥ भूम्यामलकीवीजन्तु पीत तण्डुलवारिणा । दिनयनयेणैव स्त्रीरोग नाशयेद् ध्रुवम् मैद्रग रुधिरखाव रतातिसारमुल्खग्यम् ॥ ४२ ॥ अभितोत्पलशालूक निस्तुपारक्तशालय । यबानोगैरिक यासा समभागेन चूर्णिता । क्षौद्रेण तांछ सयोज्य लियाबदरपीडिता ॥ ४३ ॥ ' ·स्नोरोगाधिकारः। ८५३ . तालीयकमूलच सच्चीद्रं तर लांघुना.। रसाननश्च लाक्षाच छागेन पयसा पिबेत् ॥ ४४ ॥ प्रदरं हन्ति बलाया मूल दुग्धे न समधुनापीतम् । कुशवाय्यालकमूल तण्डलसलिलेन रक्ताख्यम् । ४५४ दग्धामुपकविष्टान्तु लोहिते प्रदरे पिवेत् ॥ ४६॥ शर्करायाः पल पिष्ट्वा मधुकस्य चतुष्पलम् । तण्ड्लोदकसंयुक्त लोहितप्रदरे पिबेत् ॥ ४७R काश्मयंवटराङ्गानि पृथग्दन्त्यास्तथैव च। एतं सिद्ध भवेस्ट शोणितप्रदरे पिबेत् । ४८॥ इति काश्मयादितं वयम्। तरुण्याहितसेविण्या स्तदल्पोऽपद्रवं भिमक् । रक्तपित्तविधानेन यथा वस्समुपाचरेत् ॥ ४॥ हितयात्र विशेपेण लेहोयः कुटजाटकः, ५०, पाठाजम्बाम्रायोर्मध्य शिलाभेद रसाननम् । अम्बष्टकोमोचरस: समङ्गापमकेसरम् । ५१ ॥ वादीकातिविषामुम्त बिल्व लोध्र सगैरिकम् । कट्फल मरिच शुण्ठी मृहीकारतचन्दनम् । ५२॥ कट्टुङ्गवासकानन्ता धातकीमधुकार्जुनम् । पुष्ये योवृत्य तुल्यानि नल्यचूर्णानि कारयेत् ॥ ५३॥ तानि चौद्रेण सयुज्य पाययेत्तंडुलावुना। असग्दरातिसारेषु रा यञ्चोपवेश्यते ॥ ५४॥ दीपागन्तु कताये च बालानां तांय नाशयेत् । योनिदोष रजोदोष खतनील सपीतकम् ॥ ५५ ॥ स्त्रीणां स्यावारुणा यच तत् प्रसह्यनिवर्तयेत् । N ७२.

·८५४ वासेने चूर्ण पुष्पानुग नाम हितमात्रेय पूजितम् । ५६ । इति पुष्पानुगं चूपम्। अशोकवलप्रस्थं तोयानकविपाचितम् । चतुर्भागावशिष्टेन वृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ५॥ सडुलांवुत्वनाक्षीरं ततुल्यं प्रदापयेत् । जीवकस्य रसद्यापि केशराजोद्भवस्तथा । जीवनीयः प्रियालेथ परुषैः सरसाजनैः । ५८॥ यध्याद्भाशोकमूलञ्च मृद्दीका च शतावरी। तंडुलीयकमूलञ्च कल्क रेभिः पलाईिकैः ॥ ५८ ॥ शकरायाः पलान्यष्टौ गर्भ दला सचूर्णितम् । पुप्पयोगेन तत्सर्पिः शनैर्मुद्दग्निना पचेत् ॥ ६ ॥ पोतमेतदष्टतं हन्या सर्वदोषसमुद्भवम् । श्वेत नील तथा कृष्ण प्रदरं हन्ति टुस्तरम् ॥ ६॥ कुंक्षिशूल' कटिशूल' योनिशूलञ्च सर्वगम् । मन्दाग्निमरुचिं पांडु कृपत्वं श्वासकासकम् । ६२ । श्रायुः पुष्टिकर धन्य बलवर्थप्रसादनम् । टेयमेतदरं सर्पि विष्णुना परिकोर्तितम् ॥ ६३ ॥ इत्यशोकष्टतम्। कुमुदं पद्मकोशीरं गोधूमारक्तशालयः । मुगपर्णीपयस्या च काश्मरीमध्यष्टिका ॥ ६४ ॥ बलातिबलयोर्मूल सुत्पल तालमस्तुकम् । विदारीशसमूली च शालपर्णी सजीवका । ६५॥ १ पलवपुसबोजानि प्रत्यग्रं कदलीफलम् । १ फलमत्र त्रिफला।

·स्त्रीरोगाधिकार। ८५५ एवामईपलान् भागान् गा चीरं चतर्गुणम् ॥६६॥ पानीयं द्विगुणं दत्वा एतप्रस्थं विपाचयेत्। प्रदरे रतगुल्म च रत्तपित्त हलीमको ॥ ६॥ बहुरूयञ्च यत्पित्त' कामलाबातशोणिते । अरोचके ज्वरे जीणे पाण्डुरोगे मदे धमे ॥ ८ ॥ तरूणी चापपुष्या या या च गर्भ न विन्दति । अहन्यहनि च स्त्रीणां भवति प्रीतिबईनम्। शीतकल्याणकं नाम परसुन्न रसायनम् ॥ ६॥ इति शीतकल्याणकटतम् । शतावरीरसप्रस्थं चोदयित्वा च पीडयेत् । तप्रस्थसमायुक्त क्षीरं हिगुणितं तथा ॥ ७० ॥ अन्तः कल्बानिमान्दद्या त्कार्षिकान् अक्षणपेपितान् । जोवनीयानि यान्यष्टी यष्टी चन्दनपभके ॥ ७१ ॥ खदंष्ट्रा चात्मगुप्ता च बलानागबला तथा। शालपोप्रष्टपर्णी विदारीशारिवाइयम् ।। ७२ ॥ शर्करा च समा देया काश्मयाच फलानि च । सम्यक् सिदन्त विज्ञाय तदेतदवतारयेत् ॥ ७३ ॥ रतापित्तविकारेषु वातपित्तरूतेषु च । वातरतां क्षयं खास हिकां कासश्च दुस्तरम् ॥ ७४ । अंगदाहं शिरोदाई रक्तपित्तसमुद्भवम् । असग्दरं सर्वभूतं मूत्रकृच्छ्रच्च दारुणम् ॥ एतान् रोगान् शमयति भास्करस्तिमिरं यथा ॥ ७५ ॥ इति शतावरीतम् । मुहमाषस्य नि!हे रासाचित्रकनागरैः ।

·८५६ वनसेने - सिई सपिप्पलोविखैः सर्पिः श्रेष्टममृग्दरे ॥ ७६ ॥ , इति मुहटतम् । शाल्मलीपुष्यनिर्यासः पृश्निपर्खास्तथैव च । . काश्मयं चन्दनक्षेपां कल्कन स्वरसेन च ॥ ७७७ एभिः पचेद हतप्रस्थ मवताय सुशोतलम् । पिवेत्सपिरिद नारो सर्वप्रदरशान्तये ॥ ७८ ॥ इति शाल्मलीकृतम्। काश्मरीवदानन्ता गडूचीमधुकैः शृतम् । भाजेन पयसासिइ मेतदष्टतमसृग्दरे ॥ ७ ॥ इति काश्मरोष्टतम् । इत्यसग्दरनिदानचिकित्सा । -- . - स्त्रोणामतिप्रसंगाहा शोकादापि भादपि । अतिसारकरोगाहा गरदोपात्तथैव च ॥८॥ पापः सर्वशरीरस्थाः क्षुभ्यन्ति प्रस्रवन्ति च । तस्यास्ताः प्रच्युताः स्थाना न्मूवमार्ग व्रजन्ति हि॥१॥ प्रसन्ना निर्मलाः शीता निर्गन्धा नीरजाः सिताः। सवन्ति चातिमाचन्ताः सा न शक्नोति दुर्बला ॥२॥ वेगं धारयितुं तासां न विन्दति सुखं क्वचित् । शिरस: शिथिलत्वच्च मुखतालुकशोषणम् ॥ मूर्छा जृम्भा प्रलापय स्वयूक्षा चातिमावतः ॥ १३ ॥ भक्ष्य ज्यैश्च पेयैश्व दृप्ति न लभते सदा । सीमरोग इति यो देहे मोमक्षयात् स्त्रियाः ॥८४ शरीरधारणाचापि सोमद्रव्याभिशब्दितः । सम्पासोमचयाद्दे हो निचेष्टय भवेसदा ॥५॥ .

·स्त्रीरोगाधिकारः। . अथ सोमरोगचिकित्सामाह। कदलीनां फलं पक्कं धात्रीफलरम मधु ।' शर्करा सहितं खादेत् सोमधारणमुत्तमम् ॥ ६ ॥ माषचूर्ण समधुर्क विदारी मधुशर्कराम् । पयमा पाययेयात स्त्वषां धारणमुत्तमम् ॥ ८७ कदलीनां फलं पक विदारी शतावरीम् । धीरेण पाययेयान स्त्वपां धारणमुत्तमम् ॥ ८॥ म एव सरुजः सोमो मूत्रेण सवते मुहुः । तवैलापत्रचूर्णेन पाययेत्तरुणीं सुराम् ॥ ८॥ . अथ सूतातिसारमाह। मोमलक्षणसंसृष्टा कालातिक्रान्तयोगतः ।। साऽतिक्रान्तक्रमणैव स्रवेन्मूत्रमभीक्षणश: ne.n इति स्त्रीणां सोमोपक्रमः । अथ स्त्रीणां विहेपमभिधास्ये सत्रिविधी विदेषः तद्यथा देव- सत. अदक्षपुरुषत्वयोगकृतः सपत्नीकतश्चेति । तत्र प्रथमो विरुद्धनक्षत्रकृतपरिणयतादिदोषात् प्रादित एव जायते । द्विती- यश विदग्धपुरुषर्मयोगात् । वतीयस्त्वौषधकृत अनियत एव काले प्रजायते। तत्र प्रथमे विवाहकालक इति तद्धोमः कर्तव्यः। ततः प्रदोघे भक्तपुतलिकां कला गन्धधूपादिपूजिता वस्वाहतजीव- न्तिका दोपसहितां शक्लपुष्पमालार्चितां कुशचण्डिका कोणेषु च चतुवर्णध्वजायुक्ताम् । तस्या दर्शन पूजना मात्र विनयाधितो

·मन्त्र जपेत्, ततः कुमारोय पूजयेोजयेच्च । ततः संपद्यते सुरई
दूई वं वगीकरणं कुरुष्व स्वाहा । इति वशीकरणमन्तः ।
दितीये च लज्जालुमूलेन गजान्वितेन कर्पूरमिश्थितेन बराने
प्रलेपं क्लत्वा प्रसिघनरनारीबिचमधूमधूपेन कृताधूपः । समा.
लम्बनादिश्चतशृङ्गारकावेमः । नारी ग्रहसम्बन्धबद्धस्त्रियं चाटु-
वचनां विपयोचितां समाहितः पुरुपोऽनिच्छन्तामभिगच्छेत्
कुमारीणाञ्च भोजनमुत्सृजेत्। ततः मम्पद्यते शुभम् । टतोये
प्रियंगुकमयूरशिपावेतपुनर्नमामूलं पिष्ट्वा छागलपयसालोब
योनि प्रक्षालयेत् । पिष्टसूकरमांसेन रचितां स्त्रीप्रमाणां पुत्त-
लिकां कृत्वा। गन्धादिना समालभ्य पूजयित्या स्त्रियं निर्मथ-
यित्वा श्मशाने रात्रिनहरैकगते दापयेत् । कुमारीथ पूजयेत्
तत: संपद्यते शुभम् । ॐ घोराग्यै प्रियजननि ई स्वाहा । इत्यपि
वशीकरणमन्त्रः । इति नागार्जुनक्षतौ योगमारी स्त्रीदोषचिकिया
परिच्छेदः।
.
अथ निदानमाह।
वितिापदो योन निर्दिा रोगसग्रह।
मिथ्याचारेण ता: स्त्रीणां प्रदुष्टेनातयेन च ॥ ८१ ॥
जायन्ते बोलदोषाच देवाञ्च शृणु ताः पृथक ८२.
सा फेनिलमुदावती रजः कष्ण मुञ्चति ।
'वन्ध्यां नष्टावां विद्या विभुतां नित्यवेदनाम् ॥ ८३ ॥
परिमुतायां भवति ग्राम्यवर्मेण रुग्मृशम् ।
पातलाकशाम्तव्या शूलनिस्तोदपोडिता।
'चतरपपिचाद्यासु भवन्त्वनिलवेदनाः ॥ ४ ॥

·स्त्रीरोगाधिकारः। । सदाह दीयते रता यस्यां सा लोहितक्षया सवातमुहिरदोज वामिनीरजसायुतम् । ८५ ॥ प्रलंसिनीसमते तु होभिताटु प्रजायिनी। स्थितं स्थित हन्ति गर्ने पुत्रघ्नीरतामक्षयात् ॥ ६ ॥ पत्यन्तपित्तलायोनि दहिपाकव्वरान्विता । चतसृष्वपि चाद्यास पित्तलिगोच्छ्रयो भवेत् ॥ ८॥ अत्यानदा न सन्तोष ग्राम्यधर्मेण गच्छति । कर्णिया कर्णिकायोनी श्लेमासृग्भ्याञ्च जायते ॥८८ मैथुनाचरणात्पूर्व पुश्पादतिरिच्यते । बहुशयातिचरग्या तयोर्वीजं न विन्दति UECR श्रेपलापिच्छलायोनिः कडूयुसातिशीतला। चतसृष्वपि चाद्यास लेपलिङ्गोच्छ्रयो भवेत् ॥ १०० अनार्त्तवाऽस्तनोपण्डी खरस्पर्शा च मैथुने । प्रतिकायग्रहीताया स्तरुण्यास्तण्डिनी भवेत् ॥ १०१॥ विवृताऽतिमहायोनि सूचोवता निसहता। सर्वलिङ्गसमुत्थाना सर्वदोपप्रकोपजा ॥ १०२ ॥ चतसृष्वपि चाद्यासु सर्वलिङ्गोच्छयो भवेत् । पञ्चासाध्याभवन्तीह योनयः सर्वदोपजाः ॥ १०३ -- अथ योनिरोगचिकित्सा । योनिब्यापस्तुभूयिष्टं कर्तव्य कर्मबातनित् । नेहम्वेदनवस्थादि विशेपाहातजासु च ॥ १०४ ॥ निग्धस्विता तथा योनिं दुःस्थितां स्थापयेच ताम् । मधुरौषधससिहान् वैपवराय योनियु ॥ १०५ ॥ -- ·निक्षिप्य धारयेचापि पिचुतेलं यथा बलम् । योनिशूलरुनादौःस्थ्य शोफस्रावप्रशान्तये ॥ १०६ ॥ कर्णियां वर्त्तयो देया शोधनद्रव्यसंयुता ॥ १०७॥ स्रसनी ताभ्यक्तां क्षीरखिन्नां प्रशान्तयेत्। विधायवेशवाय ततो बन्ध समाचरेत् ॥ १०८॥ पाणिनानामयेज्जिमां संहतां बईयेत् पुनः । प्रवेशयेनिःसृताच विच्छतां परिवर्जयेत् ॥ १०८॥ वचोपकुञ्चिकाजाजी कृष्णाषकसैन्धवम् । अजमोदा यवक्षारं चित्रकं शर्करान्वितम् ॥ ११ ॥ पिष्ट्वा प्रसन्नयालोद्य खादेतद् तभर्जितम् । योनिपाखातिट्रोग गुल्मार्थो विनिवृत्तये ॥ १११॥ सुख नारीपिबेत्काले योनिशूलनिपोड़िता। रामाश्वगन्धाकृषकै शृतं शूलहरं पयः । गुडूचीविफलादतो काथैश्च परिषेचनम् ॥ ११२ ॥ सुषवोमूलविलेपात् प्रविष्टयोनेस्तु भवति निस्मरणम् । मूषकवसयाभ्यङ्गो निस्सृतयोने. प्रवेशाय ॥ ११३ ॥ गुडूचीत्रिफलामीर शुष्वानासानिशाहयैः । श्रीपर्णीशर्यकद्राक्षा कासमर्दकवित्वकैः ॥ ११४॥ परुषकान्वितैरक्ष समैः प्रस्थो हतः शृतः । योनिवातविकारतो गर्भदः परमो भवेत् ॥ ११ ॥ इति गुडूच्चादिष्टतम् । तैलंप्रस्थं गवां मूव क्षीरे दिगुणिते पचेत् । गुडूच्यादेस्तु कल्कोन तातच भिगम्वरः ॥ वातात्तीयां पिचु दद्या धोनी संचारयेत्सदा ॥१६॥ इति गुडूच्यादितलम्। L ·स्त्रीरोगाधिकारः। t ८६१ नतवाकिनीकुष्ट सैन्धवामरदारुभिः । तेलप्रसाधितो धार्यः पिचुर्योनी रुजापहः ॥ ११७ ॥ इति नताद्य तेलम् । पित्तलानान्तु योनीनां संकाभ्यङ्गपिचुक्रियाः । शीताः पित्तहराः काया: रोहनार्थं एतानि च ॥ ११८॥ वरीत बलातैल युञ्जयात्पित्तविकारनुत् । दोष ज्ञात्वाऽसूज योज्यं प्रदरनं क्रियाक्रमम् ॥ ११८॥ काश्मरीकुटजकाथे सिद्धमुत्तरवस्तिना। रस्तयोन्यरजस्का याऽपुत्रातास हितं घतम् ॥ १२० ॥ योन्यां बलासदुष्टायां सर्वं रूक्षौपणमौषधम् । तेल सिन्धुयवानञ्च यथारिष्टच योजयेत् ॥ १२१ ॥ पिप्पल्याः मरिचैषिः शताम्राकुष्टसैन्धवैः । बर्तितुल्याप्रदेशिन्या धायायोनिविशोधिनो॥ १२२ ॥ हिसाकल्कन्तु वाता" कोणमभ्यज्य धारयेत् । पञ्चवल्कस्य पित्ता" श्यामादीनां कफार्दिता । १२३ ॥ स्तब्धायां कर्कशायाच कुयान्मार्दवकारकम् । सनिपातसमुत्थायों काम साधारणं हितम् ॥ १२४ ॥ एला सधातकीजम्ब समनामोचसर्जकम्। दुर्गन्धे पिच्छले खिवं स्तम्भिते चूर्णमिष्यते ॥ १२५ ६ दुर्गन्धानां कपार्य स्या त्तैलं कल्क एव च । चूर्णे वा सर्वगन्धानां पूतिगन्धापकर्षणम् ॥ १२६ में अथ गर्भप्रयोगानाह। लक्ष्मणाचन्दनं लोध्र सुशीरं पद्मक शठी। 9 ·यसेने दे हरिद्र वचाकुट पद्मकेशरमुत्पलम् ॥ १२७।। शारिवे वे विडङ्गानि सुमुनः कुसुमानि च । मांसीदार स्वदंष्ट्वा च रेणुक चोत्पलं तथा ॥ १२८॥ मधुकं शतपुष्पा च मावैषां कार्यिका भवेत् । एभिर्वाजतप्रस्थं क्षीरं दत्ला चतुर्गुणम् । तत्कषाय दशगुणं नेहपाकविधि पचेत् ॥ १२ ॥ गुगणांस्तस्य प्रवक्ष्यामि तस्यास्य महात्मनः । गर्भिणीना नारीणां पानाभ्यननभोजनैः ॥ १३ ॥ बालानां ग्रहजुष्टानां तमेतत्पशस्यते । बन्ध्यापुष्टिप्रदं पौध्य मपुत्राणाञ्च पुत्रदम् ॥ १३१ ॥ थेष्ट वा योनिरोगे स्या दसृगदरविनाशनम् । यन्भया निर्मितं होत लक्ष्मणाद्य तं महत् ॥ १३२ ॥ इति लक्ष्मणाद्यं दृतम् । सहचरे हे विफलां गुडुची सपुनर्नवाम् । शुकनासां हरिदे हे राम्रा मेदां शतावरीम् ॥ १३३ ॥ कल्कीकृत्य हतप्रस्य पचेत् क्षीरचतुर्गुणम् । तसिद्ध प्रपिवेवारी योनिशूलनिपीड़िता ॥ १३४ ॥ पोडिता चलिता योनि निःमृता विकृता च या । पित्तयोनिय विनम्ता षण्डयोनिश्च या स्मृता ॥ १३५ ॥ प्रपंद्यन्ते तु ता स्थान गर्भ गृह्णन्ति चासकृत् । एतत् फलतं नाम योनिदोपहर परम् ॥ १३६ ॥ इति फलतम् । एवं योनिषु शुद्धासु गर्भ विन्दन्ति योषितः । अदुष्टे प्राकृते बीजे बीजोपक्रमणे सति ॥,१३७॥ 'बोनस्य प्रवनं न स्याम् इदिमूवञ्च फेनिलम् ।

·घनसेने . पोवाच लभते पुत्र वीर्यवन्तमसंशयः ॥ १४८॥ पुप्पोदतं लक्ष्मणाया मूलं पिष्टच कन्ययाः। ऋत्वंते कृतदूग्धाभ्यां पीत्वा प्रोत्वबला सुतम् ॥ १५ ॥ तिलतैलकुड़वमेक हपसलिलमंयुतं यक्कम् । ऋतुकालान्ते पीला गर्भ विदधाति बन्ध्यापि ॥ १५१॥ जीवकपुनर्फबीजं चीरेण पिवेत्सयधमूलच। दारकनष्टा वनिता जनयति दोर्घायुपं पुवम् ॥ १५२ ॥ चोरण खेतबहतीमूलं नासिकया पिवेत् । दक्षिणयात्मजार्थं वा कन्यार्थं बामया तथा ॥ १५३ ॥ पुष्योडतं लक्ष्मणाया थक्राणायास्तु कन्यया । पिष्ट मूल हविर्दुग्ध पोतमती तु पुत्रदम् ॥ १५४ ॥ न्यग्रोधशङ्गासनकं प्रबालचूर्णश्च सवर्णवसायाः । गोचीर परिपीतं पुत्र प्रकरोति पुष्पः ॥ १५५ ॥ रोमराजी भवेद्यस्या वामपाखंति मूर्छिता । कन्यां तस्था विजानीया दधिणे च तथा मुतः ॥ १५६ ॥ इति गर्मोत्पादनविधिः । मुस्ताकुष्ट हरिदे है पिप्पलीकटुरोहिणी। काकोलोधीरकाकोली विडङ्ग त्रिफलावचा ॥ १५७। मेदाराखाखगन्धा च विशाला च प्रियंगुका । हे 'शारिवे शताहा च दन्तीमधुकमुत्पलम् ॥ १५ ॥ अजमोदा महामेदा चन्दनं रतचन्दनम् । तातीपुष्यन्तुगाक्षीरी शर्कराहिंगुकट्फलम् । १५८ चतुर्गणेन पयसा विपचेद्रोमयाग्निना । नक्षत्र पुष्पसम्पन्ने भांडे ताम्रमये दृढ़े ॥ १६० 'कलिशे वापि कल्याणे सतकौतुकमङ्गलः । L ·स्त्रीरोगाधिकारः। ८६५ सपिरष नरः पीत्वा,स्त्रिषु नित्यं पायते,॥ १६१॥ , एतहव्या पिवेवारी या च कन्याप्रजायिनी। या चैवास्थिरगर्भा स्या या च सूता पुनः स्थिता ॥ १६२॥ अनापुपं वा जनये द्या वा ननयते मृतम् । सानारीजनयेत्पुर्व वेदवेगाड्गपारगम् ॥ १६३ ॥ रूपलावण्यसम्पन्न मनरश्च शतायुपम् । वृहकल्याण सर्पि र्भारद्वाजेन भापितम् ॥ १६४॥ अनुक्त लक्ष्मणामूलं चिपन्त्यव चिकित्सिकाः । इति वृहत्कल्याणटतम्। मनिटामधुकं कुष्टं त्रिफलाशर्कराबला मेदापयस्या काकोली मूल चैवाखगन्धनम् ॥ १६५ ॥ अजमोदाहरिद्रे हिंगु कटुकरोहिणी। उत्पल कुमुदं द्राचा काकोल्यो चन्दनदयम् ॥ ६६ ॥ एतेषां कार्पिकैर्भागै छतप्रस्थ विपाचयेत्। शतावरीरसक्षीरं हताहे यं चतुर्गुणम् ॥ १६७ ॥ सरितबरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते । पुत्र जनयते नारी मेधाब्य प्रियदर्शनम् ॥ १६८॥ या चैवास्थिरगी स्या द्या वा जनयते एतम् । अल्पायुपं वा जनये याच कन्यां प्रसूयते ॥ १६॥ योनिदोपे रजोदोपि परिस्रावे च शस्यते । प्रजावईनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम् । १७० ॥ नाम्ना फलटतञ्चैतदग्निभ्यां परिकीर्तितम् । अनुक्त लक्षणामूलं चिपन्त्यव चिकिसिका: ॥ १७१ ॥ इतिहहत्फलष्टतम्। 9 । ०२ ·घनसेने पीत्वा च लभते पुत्र वीर्यवन्तमसंशयः ॥ १४॥ पुष्पोडत लक्ष्मणाया मूलं पिष्टच कन्ययाः। ऋत्वतःसृतदूग्धाभ्यां पीत्वा प्रोत्यबला सुतम् ॥ १५० ॥ तिलतैलकुडवमेक बषसलिलमंयुतं पक्वम् । ऋतुकालान्ले पीत्वा गर्भ विदधाति बन्ध्यापि ॥ १५१ ॥ जीवकपुषकवीज चीरेण पिवेमपत्रमूलञ्च । दारकनष्टा वनिता जनयति दोर्घायुषं पुवम् ॥ १५२ ॥ धीरेण खेतबहतीमूलं नासिकया पिवेत् । दक्षिणयात्मजार्थं वा कन्यार्थ बामया तथा ॥ १५३ ॥ पुष्पोडत लक्ष्मणाया थक्राङ्गायास्तु कन्यया। पिष्ट मूल हविर्दुग्ध पोतमृतौ त पुत्रदम् ॥ १५४ ॥ न्यग्रोधङ्गासनकं प्रबालचूर्णच सवर्णवसायाः । गोचीर परिपीतं पुत्र प्रकरोति पुष्पः ॥ १५५॥ रोमराजी भवेद्यस्या वामपार्वेति मूर्छिता। कन्यां तस्या विजानीया दक्षिणे च तथा सुतः । १५६ ॥ इति गर्भोत्पादनविधि.। मुस्ताकुष्ट हरिट्रे हे पिप्पलीकटुरोहिणी। काकोलीचीरकाकोली विडङ्ग' त्रिफलावचा ॥ १५७। मेदाराम्राश्वगन्धा च विशाला च प्रियंगुका । हे 'शारिवे शताद्वा च दन्तीमधुकमुत्पलम् ॥ १५८ ।। अजमोदा महामेदा चन्दनं रतचन्दनम् । जातीपुष्पन्तुगाक्षीरी शर्कराहिंगुकट्फलम् | १५८ ॥ चतुर्गुसन पयसा विपचेद्रोमयाग्निना। नक्षत्रे पुष्पमम्पन्ने भांडे ताम्रमये दृढे ॥ १६ ॥ • कलिये वापि कल्याणे छतकौतुकमङ्गलः ।

·स्त्रीरोगाधिकारः। ९६५ सपिरेव नरः पीला स्त्रिषु नित्यं वृषायते,॥ १६१ ॥ . एतहन्ध्या पिवेवारी या च कन्याप्रजायिनी। या चैवास्थिरगर्भा स्या या च सूता पुनः स्थिता ।। १६२ ॥ अनापुष वा जनये द्या वा जनयते मृतम् । सानारीजनयेत्पुर्व वेदवेगानपारगम् ॥ १६३ ॥ रूपलावण्यसम्पन्न मजरच शतायुपम् । बहत्कल्याण सर्पि औरहाजेन भापितम् ॥ १६४ ॥ अनुप्त्वं लक्ष्मणामूलं विपन्यत्र चिकित्सिकाः , इति हत्कल्याणतम्। मनिटामधुकं कुष्टं विफलाशर्कराबला। मेदापयस्या काकोलो मूलं चैवाखगन्धनम् ॥ १६५॥ अजमीदाहरिने हे हिंगु कटुकरोहिणी। उत्पल 'कुमुद ट्राचा काकोल्यो चन्दननम् ॥ ६६ ॥ एतेषां कार्षिकै गै तिप्रस्थं विपाचयेत्। शतावरीरसतीर घताहेयं चतुर्गुणम् ॥ १६७॥ मपिरतन्नरः पीत्वा स्त्रीषु नित्यं वृषायते । पुत्र जनयते नारी मेधाव्य प्रियदर्शनम् ॥ १६८ ॥ या चैवास्थिरगर्भा स्या द्या वा जनयते स्तम् । अल्पायुपं वा जनये द्या च कन्यां प्रसूयते ॥ १८ ॥ योनिदोपे रजोदोषे परिसावे च शस्यते । प्रजावईनमायुष्यं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ १७०४ नाम्ना फलटतचैतदग्निभ्यां परिकीर्तितम्। अनुक्त लक्षणामूल क्षिपन्यत्र चिकित्सिकाः ॥ ११ ॥ इति वृहत्फलष्टतम् । ०३ ·वनसेने शतावयाविदायर्याय तथा मापात्मगुप्तयोः । खदंष्ट्रवायाश्च निकाधे नवणे च पृथक् पृथक् ॥ १७२ ॥ साधयित्वा एतप्रस्थं पयवतुर्गुणे पचेत् । शर्करामधुसंयुक्नं मिलित्वा तत्प्रयोजयेत् ॥ १७३ ॥ इति शतावरीष्टतम् । वृद्धदारुकमूलेन तं पक्कं पयोन्वितम्। एतहष्यतमं सर्पिः पुत्रकामः पिवेबरः ॥ १७४ ॥ अथ संजातगर्भलक्षणमाह । कुर्दिरम् रुचिनियष्टीविकारोमराजिका। अरुचिस्तनयोः कार्य ग्लानिराटोयबर्जितम् ॥ कुक्षेरणोः पक्ष्मलत्वं गर्भिणी स्फुटलक्षणम् ॥ १७५ ॥ यस्याः कुक्षी भवेद ग्लानिः पुनराभानमेव च । गर्भिण्या दृश्यते नार्याः तस्याः नागोदरं विदुः ॥ १७६ ॥ व्यवायखेदवर्जिन्या स्तस्याः स्याही दृदं हितम् ॥ १७०॥ अथ गर्भस्रावपातयोरवधिपूर्वकलक्षणमाह । भयाभिधातात्तिक्ष्णोपण पानाशननिपेवणात् । गर्भपतति रतस्य सशूलं दर्शनं भवेत् ॥ १७८ ॥ प्राचतुर्थात्ततो मासात् प्रस्रवेङ्गर्भविद्रवः । ततः स्थिरशरीरस्य पात: पञ्चमपटयोः ॥ १०८ ·स्त्रीरोगाधिकारः। '८६० अथ सावपातयोचिकित्सामाह । सेकावगाहना लेपा: शस्यन्ते तत्र शीतलाः । नोवेनादीः कृतक्षीर पानञ्चैव सशर्करम् ॥ १८० ॥ अकालपाते निदानपूर्वकं दृष्टान्तमाह । गर्भोऽभिघातविषमाशनपोडनायैः पक्कं द्रुमादिव फलं पतति क्षणेन ॥ १८१॥ -- अथोचितकाले मूढगर्भलक्षणमाह । भूटः करोति पवनः खलु मूढगर्भ शूलञ्च योनिजठरादिषु मूत्रसंगम् । भुग्नोऽनिलेन विगुणेन ततः सगर्भ:. संख्यामतीत्य बहुधा समुपैति योनिम् ॥ १८१॥ हार निरुध्य शिरसाजठरेण कचित् कथिच्छरीरपरिवर्तनकुलदेहः । एकेन कचिदंपरस्तु भुजदयेन निर्यग्गतो भवति कश्चिदवाङ्मुखोऽन्यः ॥ १८२ । पार्खापत्तगतिरैति तथैव कथि- दित्यष्ट्रधागतिरियं छपरा चतुर्धा ॥ १८३ ॥ सोलकः प्रतिखुरः परिघोऽथ बीज- स्तेपूर्वबाहुचरण: शिरसा च योनिम् । संगीचयो भवति कीलकवत् स कीलो दृश्य : खुरैः प्रतिखुरः स हि कायसनी ·८६८ वनसेने गच्छेमुजयशिराः सच बोजकास्यो योनी स्थितः सपरिघः परिघेन तुल्यः ॥ १८४॥ अयासाध्यमूढगर्भगर्मिण्योर्लक्षणमाह । अपवितशिराया तु शीताङ्गीनिरपत्रया । नोलोङ्क तशिरा हन्ति सा गर्भ चस तां तथा ॥ १८५ ॥ गभीस्पन्दनमावीनां प्रणाशः श्यावपांडुता। भवेदुच्छासपूतित्वं शूनतांतर्मूते शिशौ ॥ १८६ ॥ मानसागन्तुभिर्मातु रुपतापैः प्रपोडितः । गर्भो व्यापद्यते कुक्षी व्याधिभिश्च निपीड़ितः ॥ १८७१ योनिसंवरणं सद्भः कुक्षी मारुत एव च । हन्युः स्त्रियं मूढगर्भा यथोक्ताथाथुपद्रवाः ॥ १८८ ॥ इति मूढगर्भनिदानम् । गर्भस्थ गतयचित्रा जायन्तेऽनिलकोपतः । तत्राऽनल्पमतिवैद्यो वर्तते मतिपूर्वकम् ॥ १८ ॥ मृतं गर्भ भिपक् प्राज्ञः छित्वा कर्पत्प्रयत्नतः । धान्वन्तरिमताप्रान्नः साध्यज्ञातथ शल्यवित् ॥ १०॥ अभिघातान्मृतायास्तु गर्भः प्रस्पन्दते यदि। जन्मकाले ततः शीघ्रं पाटयित्वोदरेच्छिशम् ॥ १८२॥ गर्भाशयं परिहरनय गर्भिणीच थन करोति सहसा महदाशुकम्मा। वैद्यस्तु चेद्भवति शास्त्रगतिप्रवीणः प्राप्नोति मित्रधनधान्ययांसि लोके । १८२, गर्भस्य सन्ति गतयोऽष्टविधाः पुरोक्ताः c ·स्त्रीरोमाधिकारः। चाम्यन्ति वैरतिपु वातगति स्वभावात् । घंसे त्रिके शिरसि भूयसितस्य सङ्गा उत्तानकाय विनि कुञ्चितसथिदेशम् ॥ १३ ॥ कव्यांसमुन्नमित वासमि सत्रिषण स्फिग्देशसंस्थमथ पाणितले निजे च । मृच्छाल्मलै तयुतैः परिमार्जयित्वा गर्भ समानयति रक्षति योषिताञ्च .१८४॥ सक्थ्या गतं सततमुनतमं सदेशं निग्धे समागतकपूर्वनिपीड़ितेन । सथिप्रसार्य परिधाय तथैव तिर्य- गुत्क्षिप्ययत्पथ गतं ननु योनिमार्गम् ॥ १८५॥ पार्वागतस्य परिवृत्यशिरो निपीड्य पूर्व समुन्नतिशिरोपरिणीय योन्याम् । हस्तेन तं सपदि तं परिलभ्य शस्त्रैः। हित्वा हरेन्मृतकगर्भशरीरदेशान् ॥ १८६ ॥ यद्यद हि गर्भस्य तत्तसज्जति सद्भिषक् । सम्यग्विनिर्हरच्छित्वा रक्षेद्वारीञ्च यत्नतः ॥ १८७ ॥ सचेतनं तु शस्तेग न कथचन दारयेत् । पारमान जननोचैव हन्यादाश धचेतनः ॥ १८८॥ नचीपेक्षेत मृतं गर्भ मुहर्तमपि पण्डितः । सवाश जननीं हन्ति निरुच्छासं पशु यथा ॥ १८ ॥ मण्डलाण कर्तव्य छेद्यमन्तर्विजानता। वृदिपत्रन्तु तीक्षपान नयोनाववचारयेत् २००॥ . -- ·घसेने अथ प्रतिमासं सवेदनागर्मियोचिकित्सामाह । प्रथमावादर्श याव मासं गर्भच्युतौ रुजि । जानीयात् क्रमसञ्जात योगानेतान् भियग्वरः ॥ २०१ ॥ मधुक' शाकबोजन्तु पयस्यामुरदार च । अश्मन्तकः साणतिला स्तानबल्लीशतावरी ॥ २०२। वृक्षादनीपयस्या च लता सोत्पलशारिवा। अनन्ताभारिवारासा पद्माऽथ मधुयष्टिका !! शृङ्गाटकं विसं द्राक्षा कशेरुमधुकं सिता ॥ २०३ ॥ मप्त तान् पयसा योगा न श्लोकममापनान् । क्रमात्सप्तस मासेषु गर्भ स्रवति योजयेत् ॥ २०४॥ कपित्यविल्वबहती पटोलेचनिदग्धिका । मुलानि क्षोरसिडानि पाययेद्भिपगष्ट मे ॥ १०५ ॥ संप्राप्त चाष्टमे मासे मैथुनं परिवर्जयेत् । यदि गच्छति दुर्मेधाः काममोहादचेतनात् ॥ २०६३ विपद्यते तदा गर्भ पततेनात्र संशयः । अन्धमूकादिवधिरो जायते कुममेव च ।। २०७ ॥ नयमे मधुकानन्ता पयस्यागारिवा: पियेत् । पयन्तु दगमे गुठ्या मृतगीतं प्रशम्यते ॥ २०८॥ मक्षोरा वा हितागण्ठो मधुकं देवटारु च । २०८॥ चोरिकामुम्पन दुग्ध ममनामूलक गिराम् । पिउँदेका मानि गभिगोशूलगान्तये ॥ २१.१ मिताबिदारीकाफोलो बोरे चैव मृणानिका। गर्भिणीहादगे मामि पिवेषाननमीपधम् । एषमाध्यायले गर्भ. जियोरफ चोपशाम्यति । २११॥

·स्त्रीरोगाधिकारः। ८७१ कुशकाशोरुबूकानां मूलैगौ रुकस्य च । भृतं दुग्ध सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम् ॥ २१२ ॥ कशेरुशृङ्गाटकजीवनीयैः पद्मोत्पलेरण्डशतावरोभिः । सिद्ध पयः शर्करयाविमित्र संस्थापयेदर्भमुदीर्णशूलम् ॥२१३॥ कशेरुशृङ्गाटकपद्मकोत्पल समुहपर्णीमधुकं सशर्करम् । सशूलगर्भस्रुतिपीडितांगना पयो विमिथ' पयमात्रभुक् पिवेत् २१४ व्यवस्थिते च गर्ने गव्येनोदुम्बरशलाटुसिद्धेन पयमाभोजयेगमें पतिते तीक्ष्ण मद्यं पेयं तस्योपद्रवशान्त्य । त्यागोपवशादा न पिबति मद्यं या तु सा च कोलसाधितां पेयामेवाशातु प्रतीते खेहलवणवाभिर्यवागूमिरुद्दालकादीनां पाचनीयोपसंस्कृता. भिरुपक्रमेत् । यावन्तो मासागर्भस्य तावत्यहानीति । इति गर्भ- शूलम्। अथ गर्भणीज्वरचिकित्सामाह । मधूकचन्दनोशोर शारिवापद्मयष्टिकैः । शर्करामधुसयुक्तः कपायो गर्भिणीज्वरे ॥ २१५ ॥ चन्दन शर्करालोध्र मृद्दीकाशर्करान्वितम् । क्वार्थ कवा प्रदातव्य गर्मिणोज्वरशान्तये ॥ २१६ ॥ पिवेविश्वमजाक्षीरं नाशयेहिपमज्वरम् ॥ २१७ । पानजदूत्वचं क्वाथ्य लेहयेल्लाजसनुभिः । अनेन लोढमात्रेण गर्भिणीग्रहणीं जयेत् ॥ २१८॥ जीवेराऽरलुरतचन्दनबला धान्याकवरसादनी मुस्तोशोरयवासपर्यटविषाक्षाघ पिवेगर्भिणो। नानावरुजातिसारकगदे रक्तस्रुतौ वा बरे योगोऽयं मुनिभिः पुरा निगदितः सूत्यामये सत्तमः ॥२१८॥ गोधामांसं प्रयने न गर्भिणीच प्रदापयेत् ।

·८७२ घसैने बातपित्तकफोद्रिक्ता ग्रहोत्यायेम्युपद्रवाः' गर्भिण्युपद्रवान् सर्वान् गोधामांसं विनाशयेत् । २२० । समधुकागदुग्धेन कुलालकरमृत्तिका । अवश्य स्थापयेभ बलिनं पानयोगतः । २२१ ॥ पारावतयतत्पीतं शालितण्डुलवारिणा । गर्भपातान्तरोत्ये च गर्भस्रावनिवारणम् ॥ १२२ ॥ -- अथ गर्भिणीप्रसवविलम्वे चिकित्सामाह। जोवतिगर्भ सूतिका गर्भनिहरणे प्रयत्तेत । निहर्तुमशक्ये । च्यवनान्मन्त्रानुपशृणुयात् । तान्वक्ष्यामः । इहामृतञ्च सोमय चित्रभानुय भामिनि । उच्चैः अवाय तुरगो मन्दिरे निवमन्तु ते ॥ २२३॥ इदममृतमपां समुह तं वै तवलघुगर्भमिमं विमुच्चतुस्त्रि । तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणाम्बुधरैर्दिशन्तु शान्तिम्।२२४ मुक्ताः पशोर्विपाशाच मुक्ताः सूर्येण रश्मयः । मुक्तः मर्वभयादर्भ: एये हि माचिरं स्वाहा । २२५ ॥ जलं च्यवनमन्वेण सप्तवाराभिमन्वितम् । पीत्वा प्रसूयते नारी दृष्ट्वा चोभयविंसकम् ॥ २२६ । इति च्यवनमन्त्राः। नाड़ी १६, ऋतु ६, वसुभिः८, मह- पक्ष २, दिग १०, सादा १८, भिरेव च । अर्क १२, भुवन १४, वेद ४, सहितरमय- विंगकमार्यम् ॥ १६ २ ६ १४ ४ ८ --

·खोरोगाधिकारः।
.
क्षितिजलं वियत्तेजो वायुर्विष्णुः प्रजापतिः ।
ते गर्भपातुनरुज्यं वै शल्यञ्च दधस्त्यपि ॥ २२० ।
प्रसूयत्वमविक्लिष्ट मविक्लिष्टे शुभानने ।
कार्तिकेयद्युति पुत्र कार्तिकेयाभिरक्षितम् ॥ २२८ ॥
प्रसवकाले गर्भिण्याः कर्ण एतत्सप्तवारान् जप्तव्यम् ।
परुषकशिफालेपः स्थिरामूलकतोऽपि वा।
नाभिवस्तिमगे लेपः सुखं नारीप्रमूयते ॥ २२८ ॥
तुषाम्बुपरिपिटेन कन्दैन परिलेपयेत् ।
लाङ्गल्याचरणौ सूते क्षिप्रमापनगर्भिणी ॥ २३० ॥
सितया चर्वणं कृत्वा कोकिलाक्षस्य मूलकम् ।
तत्कर्णपूरणेनाशु सुखं नारीप्रसूयते ॥ २३१ ॥
श्यामासन्दर्शनाभ्यान्तु लताभ्यां परिकल्पितम् ।
क्षिपेत्कुड़वक मूर्ध्नि यावत्यादतलं व्रजेत् ।
उद्धृतगात्रपीड़ायाः सुखप्रसवकारकम् ॥ २३२ ॥
अपामार्गशिखां योनिमध्ये निःक्षिप्य धार्यते ।
सुख प्रसूयते नारी भेषजस्यास्य योगतः ॥ २३३ ॥
पाठामुलन्तु तहत्स्या दाटरूषकमूलकम् ।
लेपनादारणादापि सुखप्रसवकारकम् ॥ २३४ ॥
मूलञ्च शालिपर्खास्तु पिष्टं वा तडूलाम्बुना।
नाभिवस्तिमगालेपाात सुखं नारी प्रसूयते ॥ २३५ ।
सितपिकलोचनवणं चर्वणपूर्वश्च कर्णपूरणतः ।
अपि विषमगर्भ पीड़ितवनिता मुख मूतिमभितनुते ॥२३६॥

·८७४ वसेने पिट्दा पाठापन नारीचोरेण या पिवेदबला। सा गर्भ मूढजनितव्यथया प्रविमुच्यते माटिति : २३७ ॥ मातुलुङ्गस्य मूलानि मधुकं मधुसंयुतम् । घृतेन सह पातव्य सुख नारी प्रसूयते ॥ २६८ ॥ इक्षोरुत्तरदिझूलं स्त्रीप्रमाणेन तन्तुना । बडा कट्याञ्च नियतं सुख नारीप्रमूयते ॥ २३८ । तालस्य चोत्तरं मूल स्त्रोपमाणेन तन्तुना। बड्डा कट्याञ्च नियतं सुख नारीपमूयते ॥ २४० ॥ पञ्चाङ्ग हास्तिशौण्ड लोध्रपत्राभ्यां विमिथितं सत्वा । मपिपिविपाच्य पिष्टं भक्षितमात्रेण सूतिवनितायाः ॥ गगापुवाहतुल्यं रक्तं वै स्वास्थ्यमति कुरुते ॥ २४१ ॥ वेगाघाताहायुः योनि सधार्य वेदनां कुरुते । तत्र विधयः कल्कः शतपुप्पायाः सलिलेन लेपेन ॥ २४२॥ करशीभूतगोमूई सूतिका भवनोपरि। स्थापितस्तत् क्षणान्नायाः सुखं प्रमवकारकः ॥ २४३ ॥ गोशिरः करवीभूत मस्थिमावमेव स्थितम् । इति मुदगर्भम् । कटुतुम्ना हि निर्मीक कृतवेधन मर्पः । कटुतैलान्वितैोंने धूमः पातयतेऽपराम् ॥ २४४ ॥ भूजगुग्गुलुधूपेन योख्यायास्याः प्रधूपनम् । पपरा पातनं शस्त मद्यः शूलनिवारणम् ॥ २४५ ॥ कचटतयांगुन्या दृष्टे कण्ठे सुख पतव्यपरा। मूलेन लाहलक्याः संनिने पाणिपादे वा । २४६ । ८ म ·स्वोरोगाधिकारः। ८०५ कुष्ट' सशालिमूलञ्च सगोमूवञ्च पाययेत् । अपरा पतिता चिप छिन पर्व बकं यथा ॥ २४७ ॥ इत्यपरापातनविधिः। हिंगुपिप्पलीपाटल्यो भांगोंमेदा महोषधम् । रानामतिविपाचव्य मेभिर्दीपः प्रसिध्यति । योनिश्च मृद्दी भवति योनिशूलञ्च शाम्यति ॥ २४ ॥ विल्वमार्कवज मूल कल्क मोन पाययेत् । तेन योनिगतं शूल माशु शाम्यति योपिताम् ॥ २४८ ॥ शालिमूलाक्षमावन्तु मुत्ने णाम्लेन वा युतम् । सोपकुञ्चिकां पिप्पली मदिरां लाभतः पिवेत् ॥ सौवर्चलेन संयुक्त योनिशूलनिवारणम् ॥ २५० ॥ अधापतन्तीमपरा पातयेत् पूर्ववद्भिषक् । हस्तेनापहरेदापि पार्वाभ्यां परिपीद्य वा ॥ २५१॥ धुनुयादा मुटुर्नारी पीडयेद्दा सपिण्डिकाम् । तेलातयोनेरेव तां पातयेन्मतिमान् भिषक् ॥ १५२ ॥ पुसूतिकुशला योपि हिधिरेन करोति मा। एव निई तशल्या तां सिच्चेदुष्णन वारिणा ॥ २५३ ।। ततोऽभ्यक्तशरीराया योनो नेह निधापयेत् । एव सुद्दो भवेद्योनि स्तच्छूल चोपशाम्यति ॥ २५४ ॥ अथ मक्कलशूलस्य लक्षणमाह । वायु. प्रकुपितः प्रकुर्यात् सरुध्यरुधिरं सुतम् । सूताया इच्छिरोवस्ति शूलमकलसंज्ञितम् ॥ २५५ ॥ पृथिव्यां पतिते गर्भ यौनौ पोडनमीप्यते ।

·८७६ वसेने अपवेशो यथा बायो सस्य संरक्षणक्रिया । हस्तिशूलमामान प्रविष्टे तत्र जायते ॥ २५६ ॥ अथ चिकित्सामाह । मंचूर्णितयवक्षारं पिवेत्कोण न वारिणा । सर्पिपा वा पिवेनारो मकलस्य निवृत्तये ॥ २५७ ।। त्रिकटुचातुर्जातक कुस्तुम्बरीचूर्णसंयुक्तम् । खादेद गुड पुराणं नित्यं नारीमकदलनाय ॥ २५८ ॥ मातुलुङ्गस्य मूलन्तु मलिकामूलमेव च । विस्वमुस्तमिद लेय शिरोरोगविनाशनम् ॥ २५८ । वाषणं पिप्पलीमूलं दारुचव्यं सचिवकम् । रजन्यौ हपुपाजाजी समारलवणत्रयम् ॥ कामुष्णांबुना पीत्वा सुखेनाश विरियते । २६.। इति मकमशून्लम् । अथ सूतिकारोगनिदानमाह । प्रलापो वेपथुर्यस्याः मूतिका सा उदाहता: २६१ ॥ अद्गमर्दो न्वरः कम्पः पिपासा गुरुगात्रता । शीथः शूलातिसारी च मूतिकारोगलक्षणम् ॥ २५२ ॥ मियोपचारासलेगा हिपमाजोर्षभोजनात् । मूतिकायान्तु जायन्ते ये रोगास्ते सुदारुणाः ॥ २६३ ॥ ज्वरातिमारयोफार शूमाना वस्खशयाः । 'तन्द्रापचिपुमेकाद्याः कफवातामयोद्भवाः ॥ २६४ ॥ 4 ·स्त्रीरोगाधिकारः। समाध्या हि ते रोगाः क्षीणमांसबलायिता। ते सर्वे सूतिका नाम्ना रोगास्ते चाप्युपद्रवाः ॥ १६५ ॥ - - अथ चिकित्सामाह । दशमूलकतं तोय कोणञ्च हविषान्वितम् । पथ्याशिन्या द्रुत नार्या पीत सूतोरुज जयेत् ॥ २६६ ॥ रुत्वोपवासमवला सुतजन्मघरी पातर्निपोयक्तमिशनुभव हि मूलम् । वासाम्भसा किमथवा हविपापि पीत्वा सूसोजयेत् पडिति रोगसमूहमुग्रम् ॥ २६७ ॥ चुट्रैरण्डजटाशृङ्गी कणाशुण्ठी सुखास्महशम् । सूतिका च प्रशान्त्यर्थ नि काथ्य मधुना पिवेत् ॥ २६८ ॥ निम्बबल्कलबल्कस्तु सर्पिषा कालिकेन तु । पीत पशान्तयेवून मचिरात् सूतिकागदम् ॥ २६८ ॥ पञ्चमूलकषायन्तु सूतिका लवणान्वितम् । सुखीण पाययेत् पूत सूतिकारोगनाशनम् ॥ २७० ॥ मूतिकारोगशान्त्यर्थ कृाथैर्वातहरा क्रिया । खेदोयनाहनाभ्यङ्गः सावगाहै प्रशस्यते ॥ २७१ ॥ पञ्चमूलस्य वा काथ तप्तलोहेन सङ्गतम् । मूर्तिकारोगनाशाय मिवद्वानहरा मुरम् ॥ २२ ॥ सुतप्तलोहमायाप्य पारूण्यान्तु निधापयेत् । सूतिकोपट्यान् सर्वान् हन्ति पीत्वा न सशयः ॥ २७३ ॥ वक्री तप्तब लोहेन सहयूष सुवापितम् । पीत्वेन सूतिकागारी सर्वव्याधीन् व्यपोइति ॥ २७४ । १४ ॥ ..

·वनसेने मस्तानागरसहचर भद्रोत्कटपञ्चमूलजलदनलम् । मोतं पोतं मधुना सह शमयति. सूतिकान्तकम् ॥ २७५ ॥ सहचरकुलित्यपुष्कर वैकड़तदारुवेतसः काथः । पोतः सहिगुलवणः शमयति शूलज्वरौ सूत्याः ॥ २७६ ॥ सहचरमुस्तगुडूची भद्रोत्कटविश्वबालकैः क्वाथितम् । पेयमिदं मधुमियं सद्योज्वरशूलनुत् सूत्याः ॥ २०७॥ देवदारुवचाकुष्ट पिप्पलीविश्वभेषजम् । कट्फल मुस्तभूनिम्ब तिलाधान्यहरीतकी ॥ २७८ ॥ गजकृष्णा च दुस्पर्श गोक्षुर धन्वयासकम् । हहत्यतिविषाछिन्ना कर्कट कृष्णजोरकम् ॥ २७ ॥ समभागान्वितैरतैः सिन्धुरामठसंयुतम् । कायमष्टावशेषन्तु प्रसूतां पाययेत् स्त्रियम् ॥ २८० ॥ शूलकासज्वरखास मूर्छाकम्पशिरोऽत्तिनुत् । युक्तं प्रलापटड्दाह तन्द्रातीसारवान्तिभिः । निहन्ति सूतिकारोग बातपित्तकफोस्थितम् ॥ २८१॥ सिंह दियञ्चमूलाम्यां पयः शर्करयायुतम् । सूतिकोपद्रवान् हन्ति पीतमाव' न संशयः । २८२ ॥ कृष्णातम्मूलएण्ठेग्ला हिगुभांर्गी मदीप्यकम् । वचामतिविषां रावां चय्ये संचूय॑पाययेत् ॥ २८३ से हेन दोषमान्त्यर्थ वेदनोपरामाय च । काथवेषां नया कल्क चूर्ण वा प्रेभर्जितम् ॥ २८४ ॥ शांकत्वगघिडतिविषा पाठाकटुकरोहिणो। नया तेजोवती पापि पायवेत् पूर्ववनिपक्ष । २८५ ॥ दगाई भोजने देय धोरं वातहरः गतम् । रघेना दयाहष पिरोयो घायने हितः । २८८ ॥ . .

·स्त्रीरोगाधिकार।
८०
.
प्रजापत्येन विधिना जातकमादिकारयेत् ।
पञ्चमेडिटतीये वा स्त्रीणां स्तन्वं प्रवर्तते । २८७ ॥
प्रथमे दिवसे तमा निकालं मधुसर्पिपी।
अनन्तामिथिते मन्त्री पाययेरित शिशम् ॥ २८८
चत्वारः सागराः पुख्याः स्तनयोः क्षीरवाहिनः
भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्यायुर्वलप्रदाः ॥ २८८ ॥
पिबन्वालोऽमृतसमं पयस्तवशुभानने ।
दीर्घमायुरवाप्नोति देवाः पाश्याऽमृतं यथा ॥ २८० ॥
इति स्तनाभिमन्त्रणम् ।
यष्टीनिशाविशेषेण कृतरक्षोवलिक्रियाः।
नगर्जुर्वान्धवास्तस्य दधन्तः परमां मुदम् ॥ २८१ ॥
दशमे दिवसे पूर्ण विधिभिः कुशलोचितैः ।
कारयेत् मूतिकोत्यानं नाम बालस्य वार्चितम् ॥ २८२ ॥
तुम्बोपन तथा लोध्र समभागानि कारयेत् ।
दद्याले पं भगस्येदं प्रसूताप्यक्षता भवेत् ॥ २८३ ॥
वेतसस्य तु मूलाति काययेन्मृटुबह्निना।
भगः प्रक्षालितस्तेन गाढ़त्वमुपगच्छति ॥ २८४ ॥
मूपिकानां वसायाथ वल्गुनीनां तथैव च ।
योनीपु मक्षर्ण श्रेष्टं कन्या करणमुत्तमम् ॥ २८५ ॥
पलाशोदुम्बरफलं तिलतैलसमन्वितम् ।
मधुना योनिमालिप्य गाढीकरणमुत्तमम् ॥ २८६ . •
इति योनिगाठीकरणम् ।
प्रसूतवनिता वृद्धिकुतिहासायसंपिवेत्।
प्रातमथितमि बिसलाई कषायुगम् ॥ २८७ ॥

·वसेने पस्तानागरसहचर भद्रोकटपञ्चमूलजलदनलम् । मोतं पोतं मधुना सह शमयति. सूतिकान्तकम् ॥ २७ ॥ सहचरकुलित्यपुष्कर वैकद्दतदारवेतमः काथः । पीतः सहिंगुलवणः शमयति शूलज्वरौ सूत्वाः ॥ २७६ । सहचरमुस्तगुडूची भद्रोकटविश्ववालकैः क्वथितम् । पेयमिदं मधुमियं सद्योज्वरशूलनुत् सूत्याः ॥ २७७ ॥ देवदारुवचाकुष्टं पिप्पलीविखभेषजम् । कट्फल मुस्तभूनिम्य तिताधान्यहरोतको ॥ २७८ । गजकृष्णा च दुस्पर्शा गोक्षुर धन्वयासकम् । हहत्यतिविपाछिन्ना कर्कटं कृष्णजोरकम् ॥ २७८ ॥ समभागान्वितैरतैः सिन्धुरामठसंयुतम् । कायमष्टावशेषन्तु प्रसूतां पाययेत् स्त्रियम् ॥ २८० ॥ शूलकासचरखास मूर्छाकम्पशिरोऽर्त्तिनुत् । युक्त प्रलापदाह तन्द्रातीसारवान्तिभिः । निहन्ति सूतिकारोगं बातपित्तकफोस्थितम् ॥ २८१ । सिंह विपञ्चमूलाभ्यां पयः शर्करयायुतम् । सूतिकोपद्वान् हन्ति पीतमाव' न संशयः ॥ २२ ॥ कृष्णातम्भूलशाला हिगुमांगी सदीप्यकम् । वचामतिविषां राधां चव्यं संचूय॑पाययेत् ॥ २८३ ॥ मेहेन दोपशान्त्यर्थं वदनोपशमाय च । कायश्चैपां तया कल्क चूणे वा हमर्जितम् ॥ २८४६ माकत्वगघितिविषा पाठाकटुकरोहिण। सया तेजोवती चापि पायवेत् पूर्ववद्विपक् ॥ २८ ॥ दगाई भोजने देयं घोरं बातहरैः शतम्। रघनाद दयाहव गिरीपो धावरे हितः । २०

·स्त्रीरोगाधिकारः।
प्रजापत्येन विधिना जातकम्मादिकारयेत् ।
पञ्चमैङ्गिरतीये वा स्त्रीणां स्तन्यं प्रवर्त्तते ॥ २८७ ॥
प्रथमे दिवसे तस्मा निकालं मधुसर्पिषी।
अनन्तामिश्रिते मन्त्री पाययेरित शिशुम् ॥ २८८ ॥
चत्वारः सागराः पुण्याः स्तनयोः क्षीरवाहिनः ।
भवन्तु सुभगे नित्यं बालस्यायुर्बलप्रदाः ॥ २८८ ॥
पिबवालोऽमृतसम पयस्तवशुभानने ।
दीर्घमायुरवाप्नोति देवाः पाण्याऽमृतं यथा ॥ २८०१
इति स्तनाभिमन्त्रणम्।
यष्टोनिशाविशेषेण कृतरचोबलिक्रियाः।
नागर्जुर्बान्धवास्तस्य दधन्तः परमां मुदम् ॥ २८१ ॥
दशमे दिवसे पूर्णे विधिभिः कुशलोचितः ।
कारयेत् मूतिकोत्थान नाम बालस्य वार्चितम् ॥ २८२ ॥
तुम्बीपत्र तथा लोध्र समभागानि कारयेत् ।
दवानपं भगस्येदं प्रसूताप्यक्षता भवेत् ॥ २८३ ॥
वेतसस्य तु मूलाति काथयेन्मृदुबगिना।
भगः प्रक्षालितस्तेन गाढ़त्वमुपगच्छति ॥ २८४ ॥
मूपिकानां वसायाच वल्गुनीनां तथैव च ।
योनीपु म्रक्षणं थेष्टं कन्या करणमुत्तमम् ॥ २८५ ॥
पलाशोदुम्परफलं तिलतैलसमन्वितम् ।
मधुना योनिमालिप्य गाढीकरणमुत्तमम् ॥ २८६ ॥
इति योनिगाढीकरणम् ।
प्रसूतवनिता हडिकुचिडासायसंपिवेत् ।
प्रातर्मथितममित्र विसप्लाई कथायुगम् ॥ २८७ ॥

·वङ्गसेने सूतायाः कुम्भमुदरं पोतं तकण मालतीमूलम् । घृतमधुलोढा सहसा करोति धात्रीशम निशा च ॥२८८॥ १ ११ ३ ५ एकेन्दुचन्द्रामलवाणकुम्भी कलैकमार्ग क्रमशो विमित्रम् । सूतानगन्धोपणलोहशतवनोत्पलाभमा विर्ष मुपिष्टम् ॥२८८ प्रसूतचापानलदन्तवन्धान् पुराऽमृताब्दत्रिफलायुतोऽयम् । आर्द्राम्बुना वा किल सनिपातान् गुदांकुरान् बलमितोनिहन्ति३०० निजानुपाननिजपष्यभुनान् सर्वातिसारग्रहणोगदांय । प्रतापलंकेखरनामधेयं सूतथ पोतो गिरिराजपुवा ॥ ३०१ ॥ इति प्रतापलकेखरो रसः । शाग्निमूल निर्गुण्डोमय गृङ्गीप्रसारिणी। स्वरसः परिभृष्टः स्या दिगुजोरकसंस्कृतः ॥ ३०२ ॥ कटुतैलेन या नारी नक्तं भुञ्जीत वा पिवेत् । निहन्ति मूतिकारोगान् बलमग्नेर्लभेत्त सा ॥ ३० ॥ यवकोलकुलित्यांय मुहमापसमन्वितान् । विपक्षमूलसहितान् काथवेरसलिन्ताटके ॥ ३०४ ॥ तत्काथे तक्रसंयुक्तो यूपं कृत्वा सजीरकम् । तं ताक्षमावेण मैन्धवेन च योजितम् ॥ ३०५ ॥ एप यूपः प्रदातव्य चतुर्भागावशेपितः। एतेनैव समनीयात् पुरणाच्छालिपष्टिकान् ॥ ३०६ ॥ वाराशून मविष्टम्भ इन्तिमकलसन्नितम् । मूतिकारोगगमनो यूपोऽयं परिकीर्तितः ॥ ३०७ ॥ इति यवादियूपः। 'यवकोलकुनित्यानां सानिमूल तथैव च ।

·स्त्रीरोगाधिकारः।
८८१
शस्तोऽयं सूतिकातके यूपः सर्वचरापहः ॥ ३०८ ॥
। इति यवादिदितीयोयूषः ।
पिप्पलीदेवकाष्टञ्च भद्रमुस्तकमेव च ।
पगुरुपिप्पलोमूल लक्ष्णपिष्टश्च कारयेत् ॥ ३०८ ॥
तकण सहसंयुक्त पचेयूपं विचक्षणः ।
प्रयन्तु तसंयुक्ताः पोतमात्रो न संशयः ॥ १० ॥
बातिक पेत्तिकञ्चैव भिकं सानिपातिकम् ।
सुतिकोपद्रवं हन्ति वृक्षमिन्द्राशनिर्यथा ॥ ११ ॥
, इति पिप्यस्यादि!षः ।
यवकोलफुलियाना शालिमूल तथैव च ।
काथयेदप्रमत्तस्तु सुपुते सलिलाढके ॥ ३१२ ।।
तत्पादावस्थितं कायं मर्पियुक्तां सजीरकम् ।
पक्क ताक्षमात्रेण सैन्धवेन समायुतम् ॥ ३१३ ॥
एते मेव च यूपेण चाश्नीयाच्छालिपष्टिकम् ।
सूतिकोपद्रवं हन्ति भुक्तमानवसंशयः ॥ ३१४ ॥
इति यवाहतम् ।
पिप्पलीदेवकाष्टञ्च प्रार्द्रकं गजपिप्पली।
चित्रक सैन्धयश्चैव पिप्पलीमूलमेव च ॥ ३१५ ॥
सुखोण योजयेदेतत् सूतिकारोगशान्तये ।
बातिका पैत्तिकांग्रेव नैभिकान् सान्निपातिकान् ।।
भूतिकोपद्वान् इन्सि पीतं ोतन्त्रसंशयः ॥ ३१६ ॥
इति पिप्पल्यादिकाथः।
---
पिप्पली पिणलोमूलचित्रको हस्तिपिप्पली।
चव्यञ्च रंजनीदेया भद्रमुस्तवचाभयाः ॥ २१७ ॥

·८८२ वसेने धान्याकमजमोदा च सपञ्चलबणानि च । भद्रदास्यवानी च भार्गोकुटजतण्डुलाः ॥ ३१८ । कण्टकार्याच मुलं वै वृहतीबिल्खपेशिका । मरिचानि विडङ्गानि कल्कैरेतैय पादिकैः ॥ ३१९ । यवकोलकुलित्यानां नि!हे च चतुर्गणे । टधिप्रस्थ पयःप्रस्थं दत्वा प्रस्थ वृतं पचेत् ॥ ३२० ॥ बातिकान् पैत्तिकांथैव श्लैष्मिकान् सानिपातिकान् । सूतिकोपद्रवान् सर्वा नभ्यशादेवनाशयेत् ॥ ३२१ ॥ इति पिप्पल्यायं तम् । समूलपत्रशांखन्तु शतं भद्रोत्कटम्य च । वारिद्रोणेन साध्य सात् स्थाप्य पादावगेपितम् ॥ ३२२॥ वृतप्रस्थं विपक्तव्य गर्भ दत्वा च कार्षिकम् । सव्योप' पिप्पलोमूलचित्रको जोरक तथा ॥ ३२३ ॥ पञ्चमूल कनिष्टन्तु राम्ररण्डममायुतम् बलासिन्धुयवक्षार स्वर्जिकाकृष्णजोरकम् ॥ ३२४ ॥ मिदमेतद रत मद्यो निहन्यात् मूतिकागदान् । ग्रहणी पांडुरोगच अामि नठर तया । पग्निच कुरुते दीप्ति स्त्रोणा स्तन्यस्य गोधनम् ॥ ३२५ ॥ इति भद्रोत्कटा टतम् । जोरकं इपुषाधान्यं गताहापदराणि च । यवानोमथिकाहिगु पत्रिकाकाममर्दकम् । १२६॥ पिपली पिप्पलीमून मजमोदाथ धाष्पिका। चित्रकच पलांगानि तया धान्यच उप्पलम् ॥ ३२७० कमेरुक नागरच यटीदोप्यकमेव च । -गुइस्य च शतं दद्याद दृतपस्वतघेव च ॥ ३२८ । .

·स्त्रीरोगाधिकारः। ८३ क्षीरदिप्रस्थ युक्तं शनैर्मुद्दग्निना पचेत् । पञ्चजीरकमित्येतत् सूतिकानां प्रशस्यते ॥ ३२८ ॥ गर्भार्थिनीनां नारीणांहगोचे समारते। विशति व्यापदोयोनेः खास कामं स्वरक्षयम् ॥ ३३० ।। इलीमकं पांडुरोगं दौर्बल्यं मूत्रकृच्छ्रताम् । हन्ति पीतोबतकुचाः पद्मपत्रायतेक्षणाः ॥ उपयोगात् स्त्रियो नित्य मलक्ष्मीमलबर्जिताः ॥ ३३१ ॥ इति पञ्चजीरकगुडः। इति सूतिकारोगाः । अथ स्तनरोगनिदानमाह । मक्षोरी वाप्यदुग्धी वा प्राप्यदोपः स्तनी स्त्रियाः । प्रदूष्यमाम रुधिर स्तनरोगाय कल्पते ॥ ३३२ ॥ यत्सरत तनुसावं रुधिरामिपगन्धकम् । शोथवधिसमायुक्ता सरजञ्च पयोधरम् ॥ ३३३ ॥ पञ्चानामपि तेपां हि रतज विधि विना। लक्षणानि ममानानि वाह्यविधिलक्षणे: ॥ ३३४ ॥ . अथ चिकित्सामाह। शोथं स्तनोत्यितमवेक्ष्य भिपग्विदध्याद यद्विधावपिहित बहुधा विधानम् । पामे विदाहिनि तयैव गते च पार्क तस्याः स्तनो सततमेव विनिर्दु हीतः । ३३५ ॥ जलोकोभिहरेद्रत न स्तनावुपनायेत् । दुःखस्तना तु या नारी सा भी.नं सुखोनी भवेत् ॥ ३३६, ·८८8 वनसेने लेपोविशालमुलेन हन्ति पोडा स्तनोस्थिताम् । निशाकनककल्काभ्यां लेपचापि स्तनातिहा । ३३७ ॥ लेपो निहन्ति मुल बन्ध्याकर्कोटोभवं शीघ्रम् । निर्वाप्यतप्तलोह सलिले तदा पिवेत्तत्र ॥ ३३८ ॥ यष्टिनिम्ब' हरिद्रा च निर्गुण्डोधातकीसमम् । चूर्ण स्तनद्रणे देयं रोपणं कुरुते भृशम् ॥ ३३८ ॥ इति स्तनरोगाः। -.- . अथ स्तन्यरोगनिदानमाह । गुरुर्विदग्धाहारस्तु दुष्टैर्दोपैः प्रदूपितम् । धोरंधावयाः कुमारस्य नानारोगाय कल्पते ॥ ३४॥ लवणं तनु चाम्लञ्च कटुक फेनिलं तथा । मांसधावनसकाशं पोतकच तथैव च ॥ ३४१ ॥ एतत्सप्तविध क्षीर मशुदं जीवकोऽब्रवीत् । करोति लवणं क्षीरं वालस्य मलनिर्गमम् । तनुक्षीरं कर्फ कुया दम्नश्च मुखपाकताम् ॥ ३४२ ॥ मांसधावनसंकाशं छर्दिश्च कुरुते शियोः । फेनिल खामकामन्तु मूत्रलं कटुपीतकम् ॥ ३४३ ॥ स्तन्य मारुतदूपितम् । कटुम्ललपण पोतराजिमत् पित्तमंयुतम् ॥ ३४४ ॥ कफदुष्टं धनं तोये निमन्नति सपिच्छलम् । चिलिग इन्दजं विद्यात् सर्यलिङ्ग विदोपजम् ॥ ३४५ ॥ पदुष्टं चाम्बुनि क्षिप्त मेकोभवन्ति पांडुरम् । मधुरश्च विवर्णन प्रसन्न तत्प्रणम्यते ॥ ३४६ ·स्त्रीरोगाधिकारः। ८८५ अथ चिकित्सामाह । तत्र बातात्मके स्तन्ये दशभूलन्वाह पिवेत् । बातव्याधिहरं सर्पिः पोवा मृदुविरेचयेत् ॥ ३४७ ॥ बस्तिकर्मततः कुयात् नेहादींद्यानिलापहान् ॥ ३४८॥ पित्तदुष्टे मृताभोरु पटोल निम्बचन्दनम् । धात्रीकुमारथ पिवेत् काधयित्वा सशर्करम् ॥ ३४८ ॥ अथवा त्रिफलोशीर निम्ब कटुकरोहिणी। शारिवादिगणैः सिद्ध हतं पीला ततोऽनु च । पित्तन्न रेचनं कुया च्छोतं चाभ्यङ्गलेपनम् ॥ ३५० ॥ कफटुष्टे वृतं पीत्वा यष्टीसेन्धवसंयुतम् । रामपुष्यैः स्तनौ लिम्प च्छिगोश दशनछदी। सुखमेवं वर्महाल स्तीक्षणेर्धात्रोच्च वामयेत् ॥ २५१ ॥ अथ अन्चदपिलक्षणमाह । स्तन्ये त्रिदोषसंदुष्टे शकदामं जलोपमम् । नानावर्णरुज चाई विवदमुपवेश्यते ॥ ३५२ ॥ भमारोचकवम्यास्य पाकस्तृष्णाज्वरादयः । स्युर्यत्रतं विजानीयात् चोरालमकसज्ञितम् ॥ ३५३ ॥ बाल तब च धात्रीच मृटुरेकै विरेचयेत् ॥ ३५४ ॥ क्रम पेयादिकञ्चैव मुस्तादिः संप्रयोजयेत् । पेयादिकं क्रम कत्ला मुस्तादिपाययेद पृतम् ॥ ३५५ ॥ धात्रीचोरविशुद्धार्थ मुद्यूपरसाशिनी। भार्गीदारुतचापाठाः पिबेत्सातिविषाः शृताः ॥ ३५६ ॥ पाठामूर्वा च भूनिख दारुशुण्ठोकलिङ्गकाः । - ·८८६ वनसेने शारिवामृततिलाख्या कृाथ स्तन्यविशोधन ॥ ३५७ । हरिद्राद्य बचाय वा पिबेत् स्तन्यविशुद्धये ॥ ३५८ ॥ पटोलनिम्बासनदारुपाठा मूर्वी गुडूची कटुरोणोच्च । सनागर वा कथितच तोये धात्री पिबेत् स्तन्यविशति हेतो ॥३१८ इति स्तन्यविशदि । भूमिकूष्माण्डमूल पिबति धीरेण या नारी सशर्करेणैव पुष्टा ह्यतिशयदुग्धवती सा भवति ॥ ३६० ॥ कमलस्य तंडुलाना कल्क क्षीरेण दधि पिबेदवला। सा भवति प्रचुरचोरा धनकुचयुगलापि वाईिक्ये ॥ ३६१ ॥ बनकर्पासिकेतूणा मूल मौवीरकेण च । विदारीकन्दस्वरस पिवहा स्तन्यवईनम ॥ ३६२ ॥ पिप्पलो पिप्पलीमूल चव्याण्ठयवानिका। जोरके हे इरिट्रे च विड सौवर्चल तथा ॥ ३६३ ॥ एतेरवौपधै पिटरारणाल विपाचयेत् । आमवातहरं दृष्य कफघ्न बद्धिदीपनम ॥ २६४ ॥ बजक कान्त्रिक नाम स्त्रीणामग्निप्रवईनम । इति ववकालिकम् । खणंग्रेफालिकापन महीपत्र तथैव च । चित्रकस्य च पत्राणि पत्र साधोटकस्य च ॥ २६५॥ वासित कालिकाम्लेन वातनेणगदापहम् । पत्रकाञ्जिकमाण्यात स्वीणा धीरविवईनम् ॥ ३६६ ॥ इति पत्रकाश्निकम् । इति धीरवईनविधि। अलम्बुपाकणाकल्क मि तैले करोति पनिताया । पिचुधारणनस्यदानात् कुचाइयं योफलाकारम् ॥ ३७॥ प्रत्यलडपाच मम्।

·स्त्रीरोगाधिकारः। ८८७ श्रीपरिसकल्काभ्यां तैल सिह तिलोद्भवम् । तत्तल तूल केऽन्यस्य स्तनयोः परिधारयेत् ॥ ३६८ ॥ पतितायिती स्त्रीणां भवेयातां पयोधरी। गजकुम्भसमाकारी उत्पन्नौ परिमण्डलौ ॥ ३६८ ॥ इति श्रीपर्णीतलम् । शव चूर्णस्य भागौ दो हरितालञ्च भागिकम्। शक्तेन सह संयुक्त लोमशातनमुत्तम् ॥ ३७० ॥ तैल कुसुम्भकस्थाथ नुहोचीर तथैव च । प्रग्टद्बकत्र मतिमां लोमशातनमुत्तमम् ॥ ३७१ ॥ कदलीदीर्घन्तानां भस्माल लबणं शमी। बीजं शीताम्भसापिष्टं लोमशातनमुत्तमम् ॥ ३७२ ॥ कासीसतुरगगन्धा सावरगजपिप्पली विपो न । तैलेन यान्ति वृद्धि स्तनकर्णपालिलिङ्गानि ॥ ३७३ ॥ इति कासोसायं तेलम् । हरितालभाग एको भागाः पञ्चैव शहचूर्णस्य । भाग: पलाशभस्मत एतल्लेपात् काचानस्युः ॥ ३७४॥ करवीरशिवादन्ती बीणिकोशातकानि च । रम्भाचारोदके तेल प्रशस्त लोमशातनम् ॥ ३०५ ॥ इति करवीराचं तेलम् । कर्पूरभन्नातकशाचूर्ण क्षारी यवानां सुमनःशिला च । तैल' विपक हरितालमिय लोमानि निर्मलयति क्षणेन ॥३०६॥ इति कर्पूगद्य तैलम्। इति लोमशातनप्रकारः । अथ निदानमाह। दिवास्वप्नादतिक्रोधा थायामादतिमैथुनात्।

·बदसेने क्षताच नखदन्तायै ताद्याः कुपिता यदा ॥ ३७७ ॥ पूयशोपितसंकाशं लकुचावति सन्निभम् । उत्पद्यते यदा योनी नामा कन्दस्तु योनिनः ॥ ३७८ ॥ रूक्ष विवर्ण स्फुटितं वातिकन्तु विनिर्दिशेत् । दाहरागज्वरयुत विद्यात् पित्तात्मकन्तु तत् ॥ ३७॥ नीलपुष्पप्रतिकाशं कडूमन्तं कफात्मकम् । सर्वलिङ्ग समायुक्त सन्निपातात्मक बदेत् ॥ ३८० ॥ ८ अथ चिकित्सामाह । खेदयेहातिकं कन्द पैत्तिकन्तु विरेचयेत् । कफजे बमन भूय सर्वजे सर्वमईति ॥ ३८१ ॥ त्रिफलायाः कयायण मधुयुक्तन सैचयेत्। प्रमदायोनिकन्देन व्याधिना परिसुच्यते ॥ ३८२ ॥ गैरिकाजनजन्तुघ्न कटफलामास्थिपूर्णतः ।। पूरयेत् सततं योनि निशाक्षोद्रसमायुतैः । ३८३ ॥ पूरयेचाभयारिष्ट मध्वारिष्टमथापि वा। महामायूरमधवा वस्ती पाने प्रयोजयेत् । ३८४ ॥ कोलभेकस्य मसिन कन्दः शाम्यति योषिताम् । मूपिकामांसमयुक्त तेलमातपभावितम्। अभ्यगादन्ति कन्द या स्वेदं सन्मांससैन्धवः ॥ ३८५ पारद्वोमाम सपदि बहुधा सूक्ष्मपण्डीकर्तयत् तैले पाच्य द्रवति नियतं यावदेतेन मम्यक् । तत्तला वसनमनिशं योनिभागे दधानं मन्ति ग्रीड़ाकरभगफतं नाप सन्देहमुदिः । ३८६ ॥ .

·स्त्रीरोगाधिकारः। दर + पिष्टं वूकमांसच्च प तित्तिडिसंयुतम् । लेपमात्रेण नारिणां योनिकन्दहरं परम् ॥ ३८७ ॥ घोषकवरसः पीतो मस्तुना च समन्वितः । योनिकन्दं निहन्त्याशु तवाडी चैव धूपतः ॥ १८ ॥ सद्यो बोड़ाकरं कन्द योनेवहुविकारजम् । शलाकया तप्तया वा दहते कुगलो भिषक् ॥ ३८॥ एतत्कन्दस्य निर्दिष्टं समासेन चिकित्सितम् । इति वङ्गसेने स्त्रीरोगनिदानचिकित्साधिकारः समाप्तः ॥ ६ ॥ अथ बालरोगनिदानमाह । विविध: कथितो बाल: क्षीरानोभयवर्तकः । खास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः ॥ १॥ दन्तादिस्तु सर्वेषां रोगाणामपि कारणम् । विशेषाज्ज्वरविड्भेद कासर्दिशिरोरुजः । अभियन्दश्च शोथञ्च विसर्पयापि जायते ॥ २ ॥ पृष्टभङ्ग विडालानां बहिणाञ्च शिखोजमे। दन्तोद्धे दे च बालानां न ते किञ्चिन दूयते ॥ ३ ॥ वातदुष्टं शिशु' स्तन्य पिवन्वातगुदातुरः । चामखरः कशाङ्गः स्यात् बद्दविणणूत्रमारुतः ॥ ४ ॥ खिनोभिन्नमलो बालः कामलापित्तरोगवान् । कृष्णालुरुष्णसवींगः पित्तदुष्ट' पयः पिवन् ॥ ५ ॥ कफदुष्ट पिवेत् क्षीरं लालालः श्लेमरोगवान् । १ ७५ ·८८. वसेने निद्रादितो जड़ः शूलः शुक्लाख्यः छर्दन: शिशER हन्दजे हन्दजं रूपं सर्वजे सर्वलक्षणम् । शिशोस्तीवामतीव्राञ्च रोदनालक्षयेद्गुजम् ॥ ७॥ क्षुद्ररोगे च कथिते ह्यजगला हि पूतने । स्वराद्या व्याधयः सर्वे महतां ये पुरेरिताः ॥ ८॥ बालदेहेऽपि ते सहदिन्नेयाः कुशलैः सदा। अनुवन्धे यथा व्याधिः प्रतिकुर्वीत कालवित् ॥४॥ यथा दोपं यथा रोगं यथोट्रेकं यथा बलम् । विभज्यदेशकालादी स्तंत्र युज्येद भिषग् हितम् ॥ १० ॥ भैषज्यं पूर्वमुद्दिष्ट महतां यज्वरादिषु । कार्य तदेव भैषज्यं तेषु दाहादिकं विना ॥ ११॥ त एव दुष्या दोपाय ज्वराद्या व्याधयय ये । अतस्तदेव भैषज्यं मानास्तस्य कनीयनी ॥ १२॥ एकोऽधिकचर्मगतो विकारः कुकूणको नाम शिशोः प्रदिष्टः । नन्दियही नाम महानिहास्ति विनायत वै भमयेदाथावत् ॥१३॥ अथ चिकित्सामाह । विडङ्गफलमावन्तु जातमावस्य भैपजम् । मामिमामि प्रयोक्तव्यं पिड़नानां प्रवईनम् ॥ १४ ॥ प्रव्दादूर्ध्व कुमारस्य दद्यात् कोलाम्धिमात्रकम् । झोराबादः शिशोः कोलमन्नादो वदरोपमम् ॥ १५॥ चोरपम्योपधं धानवाः चीरावादम्य चौगयोः । प्रात्मन्यवागनेर्देय मौषधं भेषजे मटा ॥ १६॥ यथारोग स्तनी लिम्पा स्वापधैः,पाययेच्छिम् ।

·बालरोगाधिकारः।
42
.
मात्रया लमयेदात्री शिशो! विलवनम् ॥ १०॥
सर्व निवार्यते बाले स्तन्यन प्रतिवार्यते।
स्तन्याभावे पयः छार्ग गव्यं वा नहुणं पिवेत् ॥ १८ ॥
मृत्पिण्डेनाग्निवर्णन क्षीरसिक्तेन सोमणा।
खेदयेदुत्थितां नामि शोथस्तेनोपशाम्यति ॥ १८ ॥
दग्धे न छागशकता नाभिपाकेऽवचूर्णनम् ।
त्वक्चूर्णैः क्षीरिणां वापि कुर्याचन्दनरेणना ॥ २० ॥
नाभिपाके निशालोध्र प्रियंगुमधुकैः शृतम् ।
तैलमभ्यञ्जने शस्त मेभिर्वा घऽवंचूर्णनम् ॥ २१ ॥
..
बालो यथिराज्जातः स्तन्वं न ग्रह्णाति तस्य सैन्धवधानीमधु-
तपथ्या कल्क नोहर्षयेजिताम् ।
"
कुष्टामयावचाब्राझी कनकं क्षौद्रसपिपाः ।
सपाठामधुना लोढा स्तन्यदोपनिवर्हणाः ॥ २२ ॥
प्रियंगुखर्जिकासिन्धु मधुना लेहयेच्छिशम् ।
क्षीरामयं निहन्त्याश विडङ्गन युतं कमीन् ॥ २३ ॥
पीतं पोतं वमति यः स्तन्य' तं मधुसर्पिषा।
द्विवार्ताकोफलरसं पञ्चकोल लेहयेत् ॥ २४ ॥
शर्कराचौट्रसंयुक्ता तितालोढावरं जयेत् ।
लिम्पेन्मुहुर्मुहर्बालं तत्कल्क न च बुद्धिमान् ॥ २५ ॥
भद्रमुस्ताभयानिम्ब पटोला मधुकः ततः ।
कायः सोणस्तु बालाना मभेषज्वरनाशनः ॥ २६ ॥

·८८२ वनसेने पलरूपावचाकुष्टं गजचर्मविचम् च । निम्बस्य पत्रं माझीकं सर्वियुक्तन्तु धूपनम् भ स्वरवेग निहन्त्याशु बालानान्तु विशेषतः ॥ २७ इति पलङ्गपादिधूपः। सर्पलक सर्पपारिष्टपनवं तेजनीवचा । रसोनहिंग्वजालोम शृङ्गीमरिचमाक्षिकैः ।। सर्वग्रहनोऽये कुमाराणां ज्वरापहः ॥ २८॥ इति सर्पत्वगादिधूपः। मध्वरिष्टदलम्खेत सर्पपैोजितोचरम् । बालानां शमयेडूपो मृतगोकुक्षिरोमजः ॥ २८॥ भामत्वक् कांचजम्बूत्य कपाये पादशेपिते । शालिसिद्धां यवागूञ्च भुक्ता कुच्यामय जयेत् ॥ ३०॥ समहाशाल्मलोवेटं धातकीपत्रकेसरैः पिटेरेतैर्यवागूः स्या दतीसारविनाशिनी ॥ ३१॥ विस्वञ्च पुष्पाणि च धातकोनां गजं सलोन' गजपिप्पली च । कायापलेही मधना विमियो वाल्येषु योज्यापतिमारिसेपु ॥३२ इति बालविस्वादिः काथोऽयलेय । नागरातिविपासुस्ता वालकेन्द्रयः शृतम् । जल इन्ति कुमाराम कुहिरोगमगयम् । ३३ . पडोटमलधासक्यो विश्वपेशोमहोपधम् । कधित शीतन येयं कुक्षिगेमविनागनम् ॥ २४ ॥ समाधातकोलो गारिवाभिः शृतं बलम् । विद्यपि गिगोटॅय मतोसार समाक्षिकम् ॥ ३५॥ पिठा पटोलमूल गृहवरं वचामपि । विमान्यनमोदाच पिप्पलोतठुलानि च ॥ ३ ॥ C ·वालरोगाधिकारः। 22. एतान्यालोबसर्वाणि सुखतन वारिणा। पामप्रहत्तेऽतीसार कुमारं योजयेद्विपक् ॥ ३७ ॥ पीड़िताम्बास्थिकल्कोस्य स्वरसं मधुना सह । कोष्टभेदी शिश: शीर्णी न चिरात् स्वस्थतां ब्रजेत् ॥ ३८॥ शालीपर्णी प्रशिपर्णी घोटावक् कृथितं जलम् । चौद्रयुक्त विदोपघ्नं सर्वातिसारनाशनम् ॥ ३८ । हरिद्राहययध्यात सिंहोशक्रयवैः शृतम् । शिशोज़रातिसारन्न खासकासबमीहरम् ॥ ४०॥ धातकीविवधान्याक लोधेन्द्रयवबालकः । लेहः क्षौदेण बालाणां ज्वरातीसारवातनुत् ॥ ४१ ॥ लोधेन्द्रयवधान्याक धात्रीङ्गीवरमुस्तकम् । मधुना लेहयेहाल ज्वरातिसारनाशनम् ॥ ४२ ॥ मधुसर्पिविनानि सरलं देवदारु च । पटोलकुटजारिष्ट सप्तपर्णयवानिका ॥ वर छर्दिमतिसारं शमयेचूर्णकं विदम् ॥ ४३ ॥ कल्कः प्रियङ्गुकोलास्थि मधुमुस्ताजनैः कृतः । बौद्रलोढः कुमारस्य छर्दिटणातिसारनुत् ॥ ४४ । - इहतोफलमूलत्वक् कृष्णाग्रन्थि कसंभवः । तगानीरीयुतः शाथः पीतो हन्ति गियोर्वमिम् । मूछी वार्स ज्वरं काम मतिसारञ्च पीनसम् ॥ ४५ ॥ धान्यमतिविपाश्री गजादायक्षाचूर्णितम् । बालानां धर्यतीसारं मधुना इन्ति लेहनात् ॥ ४६॥ हीवेरशर्कराक्षी, पोतं तंडुलवारिया । शिशोः सर्वातिमारन हट्छर्दिन्वरनाशनम् ॥ ४ ॥ खेतकमलविनल्क मंपिष्टं तंडुलांबुना। . , ·C६४ बरीने मत्स्यण्डिमधुसंयुक्तं निमं हन्ति प्रवाहिकाम् ॥ ४८: बिल्वमूलकपायेण लाजायैव मशर्कराः । पालोद्य पाययेहाल छीतोसारनाशनम् ॥ ४ ॥ फलिन्यञ्जनमुस्तानां चूर्ण पीते समादिकम् । वणां छर्दिमतीसारं शिशूनामुद्धतं हरेत् ॥ ५० ॥ पाम्रजम्बूप्रबालानि शालूकातिविषाणि च । क्षीरीणाञ्च प्रवालानि यष्टोमधुकमेव च ॥ ५१ दर्भामूलोगिराचुरु कथितानि जलेन तु । शर्करामधुसंयुक्त टणाछेदनमुत्तमम् ॥ ५२ ॥ दाडिमस्य तु वीजानि जोरके नागकेशरम् । चूर्णः सशर्कराक्षौद्री लेहस्तणाविनाशनः ॥ ५३ ॥ हिंगुसैन्धवपालाश चूर्ण माक्षिकतंयुतम् । लोढ़ निवारयत्याशु शिशूनामुडतां टपाम् ॥ ५४ ॥ गगी समुस्तातिविषां विचूर्ण लेह विदध्यान्मधुना शिगूनाम् । कासव्वरर्दिभिरर्दितानां ममाक्षिकां चातिविषां सथै काम् ॥१५॥ मुस्तकातिविषायास फणाशृङ्गीरजो लिहन् । मुच्यते मधुना घाल: कासैः पञ्चभित्थितः ॥ ५ ॥ क्षीरादस्य शिगो: कास शुष्क वा गुदारुणम् । मापयूपं पिवेधात्री विधनोटतभर्जितम् ॥ ५७ ॥ द्राक्षां पिप्पलीशुण्ठीना चूर्ण मात्तिकसर्पिया। स्लीद निवारयेच्योघ्र काम परविधं गिशोः । ५८ स्याघ्रोकुसुमगलात गारवाहिका। नग्धापि चिरज जात गिगो काप्त व्यपोहति । ५८ धान्य गरयायुक्त तड़नोदकमंयुतम् । पानमैतत्प्रदातच कासम्मासापड गियोः ।.. .

·बालरोगाधिकार।
८८५
गुड़ोदकञ्च कृथितं व्योषमैन्धवसंयुतम् ।
सुखोणं पाययेहालं कासरोगप्रशान्तये ॥ ६१॥
कुलीरशृद्धीचूर्गाश्च मूलकस्य फल तया।
युतीयं मधुसर्पिभ्यां लेहः खासायहं शिशोः ॥ ६२
कृष्णादुरालभाद्राक्षा कर्कटाख्या तुगाया।
नूर्णितामधुसर्पिभ्यां लोढ़ा हन्ति शिशीर्गदान् ।
खासं कासं सतमकं ज्वरं वापि नियच्छति ॥ ६३ ॥
ट्राचादुरालभा चैव पिप्पल्योऽथ हरीतकी।
एतानि कृत्वा चूर्णानि योजयेनाधुसर्पिपा । ६४ ॥
विरावं पञ्चरात्र वा चूर्णमेतन्निपेवितम् ।
कासः वासय वालानां तमकशोपशाम्यति ॥६५॥
हिंगुकर्कटशृङ्गी च गैरिकं मधुयष्टिका।
बुटि: चौद्र नागरञ्च हिकावासविनाशनम् ॥ ६ ॥
चातुर्मातकसंयुक्तो गव्यस्य शरुतो रसः ।
लेहोऽयं मधुना देयः छर्दिप्रयमनः परः ॥६७ ।
नागरं पिप्पलीपाठा भां! च मरिचानि च ।
लेहोऽयं मधुना कास लेपछर्दिनिसूदनः ॥ ६८ ॥
निगासपणाचन लाजा शृङ्गीमरिचमाक्षिकः ।
लेहः शिशोर्विधातव्यः छर्दिकासरुजापहः ॥ ६८
पत्र दरचाङ्गेरी काकमाचोकपित्थजैः ।
गिगोरुग्वम्यतीसार नाशनं मूईलेपनम् ॥ ७० ॥
प्रामास्थिलाजसिन्धूयैः लेहचौद्रेण कृर्दिनुत् ।
शिशोर्यध्युप पोते बोजपुररसेन वा ॥ २१॥
जंबूकतिन्दुकानाच्च पुष्पाणि च फलानि च।।
हतेन मधुना लोदा मुस्थते हिकया मिशः ॥ ०२ ॥

·Get वसेने पिप्पलीमधुकानाच चूर्ण समधुशर्करम् । रसेन मातुलुङ्गस्य हिकाछर्दिनिवारणम् ॥ ७३ ॥ चूर्ण कटुकरोहिण्या मधुना सह योजितम् । हिकां प्रशमयेत् क्षिप्र छर्दि चातिचिरोस्थिताम् । ०४॥ सुवर्णगैरिकस्यापि चूर्णानि मधुना सह । लोदा सुखमवाप्नोति क्षिप्र हि छदितः शिशः ॥ ७५... अथ निदानमाह। विसर्पस्तु शिशोः प्राण नाशैनो वस्तिशीर्षजः । पद्मवर्णा महापद्मो रोगो द्रोपत्रयोद्भवः ॥ ७६ ॥ शवाभ्यां हृदयं याति हृदयाच गुदं ब्रजेत् ॥ ७७॥ अध चिकित्सामाह। पटोले विफलारिष्टं हरिद्रां त्रिफला पिवेत् । क्षतविस्फोटवोसर्प ज्वराणां शान्तये गिश: ॥ १८ ॥ शारिवोत्पलकद्वार भद्रयीमुम्तचन्दनः । प्रपुण्डरीकमनिष्टर यटोमधुकसर्पः । कुमाराणां प्रसस्ताऽयं लेपो वीसर्पनाशनः . अभ्यङ्गविपये कार्य बालानां पद्मक पृतम् । विस्फोटरोगे निर्दिष्टं नाव कायऱ्या विचारणा.. न्यग्रोधोदुम्मरोऽसत्य पचवेतमजबुजेः । लम्भिर्यध्यानमनिटा चन्दनोगोरपत्रक : ८१॥ नापिटः यथा नाम शिशोः कार्य प्रलेपनम् । मदाहरागविस्फोट वेदना वणगान्तये ।२।।

·बालरोगाधिकारः।
गृहधूमनिशाकुष्ट सर्जकेन्द्रयवैः शियोः ।
चन्दनोशीरपझेश सिमापामाविचर्चिनुत् ।। ८३ ॥
बचाकुष्टविडङ्गानां कोष्टकाथावगाहनम् ।
कच्चविचर्चिकाकंडू दगुभिर्मुयते शिशः ॥ ८४.
तिलतंडुलयोर्नाड़ी मूलाभ्यां लेपनाद्रुतम् ।
वालानां ब्राह्मणीयष्टी रोगः शाम्यति साम्प्रतम् ॥ ८५ :
कथोपणसिताक्षीद्र सूक्ष्मैला सैन्धवैः सतैः ।
मूत्रग्रहे प्रदातव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥ ८६ ।
तेन हिंगुविखैला हिंगुभांर्गीरजी लिहन् ।
पानाहं वातिक शूलं हन्यात्तोयेन वा शिशोः । ८७ ॥
पिप्पली त्रिफलाचूर्णं पृतचौद्रपरिमुतम् ।'
रुदते वस्यते वापि लेहं दद्यात् सुखावहम् ॥ ८॥
छुच्छन्दरमंलो माषा हरिद्राविल्वपत्रकम् ।
इन्द्रं शिरीषपतञ्च धूमनतयोजितम् ॥
निहन्ति रोदन रात्री बालस्याश न संशयः ॥८॥
--03
अथ कुकूणकनिदानमाह ।
कुकूणकः क्षीरदोषा च्छिशूनामेव वम नि।
जायते तेन तन्नेत्र कंडुरश्च स्रवेन्मुहुः ॥८॥
•शिशी: कुयामलाटाचि कूटनासावघर्षणम् ।
म शक्तोऽर्कप्रभा
द्रष्टु
न वमीन्मोलनक्षमः ॥ ८१॥
-०-
.
अथ चिकित्सामाह।
यहगोशकतोष्णेन कुकूध खेदयेत्ततः ॥८२॥

·cel बहीने पिप्पलीमधुकानाच चूर्ण समधुशर्करम् । रसेन मातुलुङ्गस्य हिक्षाकर्दिनिवारणम् ॥ ७३ ॥ चूर्ण कटुकरोहिण्या मधुना सह योजितम् । हिका प्रशमयेत् क्षिप्र छर्दि चातिचिरोस्थिताम् । ०४ : सुवर्णगैरिकस्यापि चूर्णानि मधुना सह । लोदा सुखमवाप्नोति क्षिप्रं हि छर्दितः शिशः ।। ०५ . -- अथ निदानमाह। विसर्पस्तु शियोः प्राण नाशंनो वस्ति शीर्षजः । 'पद्मवणे महापद्मो रोगो द्रोपत्रयोद्भवः ॥ ७६ शद्वाभ्यां हृदयं याति हृदयाच्च गुदं व्रजेत् ॥ ७७॥ -- . अथ चिकित्सामाह। पटोल विफलारिटं हरिद्रां त्रिफलां पिवेत् । क्षतविस्फोटवोसर्प ज्वराणां शान्तये शिशुः ॥ ८ ॥ शारिवोत्पलकद्वार भट्रयीमुम्तचन्दनः । प्रपुण्डरीकमनिटा यटीमधुकसर्पपैः । कुमारण प्रगतोऽयं लेपो पोसर्पनाशनः ॥ ८ ॥ अभ्यङ्गविपये कार्य बालानां पद्मक वृतम् । विस्फोटरोग निर्दिष्टं नाव कायऱ्या विचारणा.. न्यग्रोधोदुमरोऽग्नत्य प्रचसमजबुजः । त्वम्भिय ध्यानमनिटा चन्दनोगोरपनक. १॥ ग्रहपपिष्टः यया नाम गियोः कार्य प्रलेपनम् । मदाहरागविस्फोट वेदना प्रथमान्तये ।।२।।

·वालरोगाधिकारः। 26 गृहधूमनिशाकुष्ट सर्जकेन्द्रयवैः शिशीः । चन्दनोशीरपोय सिमापामाविवर्चिनुत् ॥ ८३ ॥ बचाकुष्टविनानां कोष्टकाथावगाहनम् । कच्छुविचर्चिकाकंडू दद्रुभिर्मुच्यते शिशः ॥ ८४ । तिलतंडुलयोर्नाडी मूलाभ्यां लेपनाद्रुतम् । बालानां ब्राह्मणीयष्टी रोग: शाम्यति साम्प्रतम् ॥ ८५० कणोपणसिताक्षीद्र सूक्ष्मैला सैन्धवैः कतैः । मुत्रग्रहे प्रदातव्यः शिशूनां लेह उत्तमः ॥ ८६ . हतेन हिंगुविखैला हिंगुभांर्गीरजी लिहन् । पानाह वातिक शूलं इन्यातोयेन वा शिशोः । ८७ ॥ पिप्पलीविफलाचूर्ण तिचौद्रपरिझुतम् ।' रुदवे वस्यते वापि लेह दद्यात् सुखावहम् ॥ ८॥ छुछुन्दरमलो मापा हरिद्राविखपत्रकम् । इन्द्रं शिरोपपतञ्च धूमेनैतप्रयोजितम् ॥ निहन्ति रोदन रात्री बालस्यारा न संशयः ॥ ८॥ 4 अथ कुकूणकनिदानमाह । कुकूणकः क्षीरदोपा च्छिशूनामेव वम नि । जायते तेन तन्नेत्र कंडुरञ्च सवेन्मुहुः ॥ ४० ॥ शियोः कुयानलाटाचि फूटनासावधर्षणम् । न शक्तोऽर्कप्रभां द्रष्टु न वर्मोन्मोलनक्षमः ॥ ८१ ॥ . अथ चिकित्सामाई। वहगोगशतोष्णेन कुकूर्ण खेदयेत्तत: । ८२ ·- माळस्तन्यकटुनेह काञ्जिकर्भावितो जयेत् । खेदाहीपशिखातप्तो नेत्रामयमलताकः । ८३. हिनिशालोध्यध्या रोहिणो निम्बपल्लवैः । कुकूणके हिता वर्ति: पिष्टै स्ताम्ररजोन्वितैः ॥ ८४. फलधिक लोधपुनर्नवे च सशृङ्गवर वहतीइयञ्च । पालेपनं श्लेमहरं सुखीण कुणके कार्यमुदाहरन्ति ॥८.५॥ व्योषं सशृङ्ग समन.शिलालं करञ्जबीजञ्च सुपिष्टमेतत् । कटर्दितानामथ वम नान्तु श्रेष्टं शिशूनां नयने विदध्यात् १८६॥ स्वरस वृद्धदारस्य काक्षिकेण समन्वितम् । • आश्चोतनेन बालानां कुकूणामयनाशनम् ॥ १७ ॥ कृमिघ्नालशिनादावी लाक्षागैरिककानिकः । चूर्णाचन कुकूर्ण स्या च्छिशूनां पोथकोषु च ॥१८॥ मन शिलाशतनाभिः पिप्पल्योऽय रसाञ्जनम् । वतिः चौट्रेण सयुता बालसर्वाक्षिरोगनुत् ॥ ८॥ इति कुकूणकचिकित्सा। . अथ परिगर्भिकनिदानमाह । मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायः पिबपि। कामाग्निसादवमथू तन्द्राकायऽरुचिभ्रमैः ॥ १० ॥ तुद्यते कोष्टहया च तमाहुः पारिगर्मिकम् । दोगे परिभवाख्यञ्च युन्नात्तवाग्निदीपकम् ॥ १.१. --.- तस्य चिकित्सामाह। पारिगर्भिकरोगे त युज्यते बनिदोपनम् ॥ १.२.

·बालरोगाधिकारः। 22 अथ तालुकण्टकानिदानमाह । तालुमध्ये कफ: क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम् । तेन तालुप्रदेशस्य निम्ता मूर्ध्नि जायते ॥ १०३ तालुपात: स्तनपः क्वच्छ्रात्यानं शववम् । डचिकण्ठास्यराजा ग्रीवादुज़रता वमिः ॥ १०४ ॥ अथ चिकित्सामाह। ' सालुपाके यवक्षारं मधुना प्रतिसारणम् ॥ १०५॥ रोतकोवचाकुष्ट कल्क माक्षिकसयुतम् । पीत्वा कुमार स्तन्य न मुच्यते तालुकण्टकात् ॥ १०६॥ शारिवातिलनोध्राणां कयायो मधुकस्य च । बिस्राविते मुखे शस्तो धावनार्थ शिशोः सदा । मुखपाके तु बालाना मामसारमयो रजः । गैरिक क्षौद्रसंयुक्तं भैपर्ज सरसाञ्जनम् ॥ १०८। अश्वस्थत्वग्दलक्षो→ मुखपाके प्रलेपनम् । दारूयध्यामयाजाजी पत्रक्षौटैस्तथा परम् ॥ १८ ॥ गुदपाके तु बालानां पित्तनीं कारयेत् क्रियाम् । रसानन विशेषेण पानालेपनयोहितम् ॥ ११ ॥ खयध्यननैचूर्ण शिशूनां गुदपाकनुत् ॥ १११ । गोजिह्वादन्तकालेपः पेय वा सितचन्दनम् । खसौवीरयध्या लेपो देयोऽहिपूतने । ११२.५ गुदपाकोटे कुर्या द्रतस्राव जलौक मा ११३॥ 4 ·वसेने अथ कश्चिद्रोगनिदानमाह । दुष्टं मलादिभिर्मातः स्तन्य संपिवतः शिशोः । यदा हि कुपित पित्त गुदं समभिधावति ॥ ११ ॥ तदा सञ्जायते तत्र जलोकोदरसनिमः । व्रणः सदाह पारतो ज्वरकासकरः परः । ११५॥ करोति पोतकञ्चापि वर्च: स्तम्भ भवेदपि । अपः पद्यात्तकं नाम व्याधिः परमदारुणः ॥ ११६ ॥ - . अथ चिकित्सामाह। तव संपातयेद्युक्त्या लोकस उदारधीः । धीरक्षकषायेण किश्चिटुणे न धावयेत् ॥ ११ ॥ पिटवा मधुरकं वापि लेप. पयात्तके हितः । चन्दनं मारिवहे च शखनाभिसमायुतम् । पद्यात्तके प्रलेपोऽय मया लेहय शस्यते ॥ ११८. भगनस्य तु पुष्पाणि अक्षणचूर्णानि कारयेत् । गुटिकां कारयेदेद्य स्तां च मतस्य वारिणा एता पचात्तके दद्या हालेयु मतिमान् भिषक् । ११८॥ पलम्म पाजटाकल्कः सर्जचूर्णसमन्वितः । बहुधा कटुतैलेन मिययित्वा च पाचितम् । मंदद्यात्तन्तुलोभावं गते वियां प्रलेपनम् । १२. अभ्यव्य तिलतलेन मर्जवर्णिताम् । विच्छिवश्येत् स्थिरैरण्ड वोमाभ्याच प्रलेपनात् । १२१। पामलक्याः पलान्य टी गोनूये ममभावयेत्। भावयित्वा तपे पया दिदिलितामगाम्यति । १२२ ।

·बालरोगाधिकारः।
८०१
--
मरिचं नवनीताव्य शोथन भक्षयेच्छिशः।
मुस्ताकूष्माण्डबोजानि भद्दारुकलिङ्गकान् ॥
पिष्ट्वा तोयेन लेपोऽय शोषघ्न, परमः शिशोः ॥ १२३ ॥
अम्लकालिकसप्रिष्ट शतपुष्पां ससैन्धवम् ।
कुष्ट स्नेह तदत्यष्ण लोमशोहर्त्तन शिशोः ॥ १२४ ।
मसूर गुहपानीये विरस वाथ पेपितम् ।
सनिश वाथया तह धवचूण्यशिशोहरेत् ॥ १२५ ॥
"
-
अथान्यद्रोगविशेषाणां निदानमाह।
अङ्ग लीग्रहपादोय स्थाल्याम्भक्तं निवेश्य तत् ।
कृतवार्थभूभागे जानुभ्यां धरणी गात. ॥
तण्डुलोत्थाय यः खादेत् संशय्यामूत्रणं त्यजेत् ॥ १२६ ॥
.
अय तस्य चिकित्सामाह ।
कृतमूत्रार्थभूभागे मृद भृष्ट्वा तुपोदके ।
सचूयं मधुसर्पिभ्या लोहात्तल्पविमूत्रणम् ॥
न करोति नरी जातु भृष्टमैनं निरन्तरम् ॥ १२७ ॥
इन्द्रगोप ससिद्धार्थ मधुसर्पिः समायुतम् ।
पकू कच्छपतैले तु युध्चायुर्वलबर्दनम् ॥ १२ ॥
अथ निदानमाह
कपालयोनिला दुष्टा गर्भस्तस्याश्च जायते।'
सवर्णो निय॑यः शोथ स् विद्यादुपशीर्षकम् ॥ १२८ ॥

·2.२ वसेने यथा दोपोद्भवं विद्या त्पिडिकादविद्रधीम्। -- अथ चिकित्सामाह। उपशीर्षेनावनं शस्तं बातव्याधिचिकित्सितम् । पक विद्रधिवत्तस्मिन् क्रम कुयायथोदितम् ॥ १३० ॥ व्योषशिवोग्रारजनीकल्क वा पीतमथ पयसा । हनुर्निपिक्तं कुरुते पांडुताबलस्य चाभ्यस्तम् ॥ १३ ॥ स्रोतस्म, कफरुद्ध पु शिशोः शीतादिरचनात् । ज्वरेऽरुचो प्रतिश्याये कामश्वसनसम्भवे ॥ १३२ ॥ प्रशुपति यदा बालः स्वस्थः स्निग्धमुखेक्षण: । पञ्चकोलकतिक्तानां चूर्ण मधुकृतं युतम् ॥ तदा तम्य प्रयोक्तव्यं वरारुच्यादिशान्तये ॥ १३३ ॥ मैन्धवं व्योपशाष्टा पाठागिरिकरञ्जकान् । गुप्यते मधुसर्पिभ्यां गुडूच्यादिञ्च योजवेत् ॥ १३४ ॥ यदा तु दुर्बलोबालः क्षुधयापीडितोऽग्निवान् । विदारीकन्दगोधूम यवचूर्ण एतप्लुतम् ॥ पाययेदन च क्षीरं शृतं ममधुशर्करम् ॥ १३५ ॥ अव निदानमाह। दमामूलाथितो वायु दन्तवेष्टान्विगोपयन् । यद्गा गिशोः प्रकुपितो नोत्तिष्टन्ति तदा विजाः ॥ १३६ ॥ अब चिविात्मामाह। दन्तपालिन्तु मधुना चर्णन प्रतिसारयेत् । .

·वालरोगाधिकारः। ८०३ धातकीपुष्पपिप्पल्यो र्धात्रीफलरसेन वा ॥ १३ ॥ लावतित्तिरवलूरजः पुष्परसप्लुतम् । द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम् ॥ १३८ ॥ --- अथाकालदन्तोत्पातलक्षणमाह । दन्तोत्पातभवे रोग न बालमतिपीड़येत् । पाते दन्ते हि शाम्यन्ति स्वयं तद्दन्तकागदाः ॥ १३८ ॥ मद्यो जातस्य दश्य त यस्य दन्तस्य सम्भवः । तं बाल राक्षसं विद्यात् सर्वलोकभयावहम् ॥ अचिरेणैव कालेन माता तस्य विनश्यति ॥१४०' एकमासे दिमासेच विमासे दन्तदर्शनात् । पिता तस्य विनश्येत वैवस्वतसमोहिसः ॥ १४१ ॥ चतुर्थे,भातरं दन्या द्यदाद तस्य दर्शनात् । मासे तु पञ्चमे हन्या न्मातरं चातरं तथा । १४२ ॥ पटे मासे तु दन्तस्य दर्शनं हि यदा भवेत् । मातापित्रोधनच्चैव नष्टं भवति निश्चितम् ॥ १४३ ॥ सप्तमे यदि दृश्य त दन्तानां हि समुद्भवः । शिशोर्वा तपते चैव दासी दासान् गुरुस्तथा ॥ १४४ ॥ अष्टम नवमे चैव दशमैकादशे तथा । द्वादर्श त्रयोदशे चैव तथा चैव चतुर्दशे॥ दन्तायैव हि दृश्यन्ते तदा दन्ताः शमाबहाः । १४५॥ अथ प्रायश्चित्तम् । सदन्तो जायते बालो जातेऽप्यस्य हिजोद्भवः ।

·८०४ वनसेने कुर्वन्ति तस्मिन्न त्याते शान्तिं च हिजजातयः ॥ १४६ ॥ शिशु सदक्षिणं दद्या वेगमपञ्च पूजयेत् । वत्सस्य मनुलाजानां प्रामुख दधिदोपयोः । चुम्बेल्कुमारं बीन्वारान् प्रायश्चित्तमिदं स्मृतम् ॥ १४७ ॥ नौकांमारोहयेदालं सह धाया गजोत्तमम् । भोजयेोजनं धात्री सपिपाययसाऽथवा ॥ १४८ ॥ इत्वकालदन्तोत्यातशान्तिप्रकारम् । अध निदानमाह। रूक्षाशिनो हि बालस्य चालपत्य निलः शिराः । इन्वाः शय्याप्रसुप्तस्य दन्तः शब्दं करोत्यतः । १४८। अथ चिकित्सामाह । कर्कटशाकविपर्क धोरण चरणतललेपनादचिरात् । दन्तदष्टागत शब्दं शमयति बहुधैव दृष्टमिदम् ॥ १५ ॥ योपियो बारादूचं वालो नो याति दोपताम् । मन्दाग्निर्बहुविण्मूबो दृश्यमानास्थिपञ्जरः ॥ १५१ ॥ शुष्कः स्थिरमहद्रोगः पूर्वन्तं मृटुशोध्य च । कृष्णास्थिहृत्पयो मांसं वस्ती ने हं च योजयेत् ॥ १५२ ॥ पादकल्लोऽवगमाया चीरे दशगुण पचेत् । घृतं पेयं कुमाराणां पुष्टिवदलवईनम् ॥ १५३ ॥ इत्यसगन्धा तम्।

·बालरोगाधिकारः। राम्राश्वगन्धाकाकोली पयस्या मुहपर्णिभिः । विड़गजीरकाभ्याञ्च वृतमपभकेन च । शिशूतमाङ्गनि!हे सिदं पुष्टिविवईनम् ॥ १५४ ॥ इति रानावं छतम् । गौरीयटीबचालीभ्रं पण्यौ राजाटनं सिता। चन्दनं पद्मकं लाक्षा सपा कुमुदोत्पलम् ॥ १५५ ॥ जोवकर्पभको मेदा काकोलीशारिवाइयम् । पञ्चवन्दशमूलाम्बु क्षीरे प्रस्थं हतं पचेत् ॥ १५६ ॥ योजितं पित्तवीस मुखपाके ग्रहार्तिपु । शस्तं गौर्यादिक नाम वालानां सर्वरोगनुत् ॥ १५७ ॥ इति गौयायं एतम् । लामाकुष्टविड़ङ्गानि सरलं रजनीयम् । सूक्ष्म 'लापद्मकं लोध्र पद्म नागकेशरम् ॥ १५८ ॥ दधित्थतुत्यशैरीप शैरेयोहालपत्रकम् । वृतप्रस्थं पचेदैतेर्यावत्याकञ्च गच्छति ॥ १५८ ॥ कोटाखुसर्पदष्टेषु स्फोटेपु विविधेषु च । विसपु कुमाराणां लूतामूबलतेषु च ॥ गण्डमालासु नारीषु सपिरेतद्यथामृतम् ॥ १६ ॥ इति लाक्षाचं वृतम् । अजाक्षोरसमं सर्पि शांगरी खरमाढ़के । ममताधातकीलोध्र कपित्योत्पलसैन्धवैः ॥ १६१ ॥ मव्योषकुष्टविल्वाब्दः पिष्टैः प्रस्थोन्मितं दृतम् । पचेद ग्रहण्यतीसारान् इन्ति पथ्यमुजः शिशोः । १६२ ।। इति चांगेरीष्टतम् । . .

·वनसेने २ पाठामतिविषां कुष्टं सरलं देवदारु च। विपिप्पल्यौ तेजवती चित्रक विश्वभेषजम् ॥ १६३ ॥ उभे हरिद्र सरलं फलानि कुटजस्य च। गडीरोमजमोदाच विडड्ग कटुरोहिणीम् ॥ १६४ ॥ बचा सर्पगन्धाच वेयसी मरिचानि च । मातुलुङ्गस्य मूलानि दाडिमस्य रसेन तु ॥ १६५ ॥ लक्ष्णपिष्टानि सयोज्य क्षीरे सर्पिविपाचयेत् । मृहग्निर्य कुमारः स्यात् कमिकोष्टश्च यो भवेत् ॥ १६६ ॥ अरोचकग्रहोतय तथा ययातिसार्यते । एतत्सर्पिः प्रयोक्तव्यं कुमारो बलवान् भवेत् ॥ १६७ ॥ पाण्डुरोगाच्च गुल्माञ्च तथा खयथसञ्चयात् । कशभावाच्च दैन्याञ्च स्वरभेदात्तथैव च ॥ १६८॥ प्रज्वालावर्णभेदाच क्षिप्रमेव विमुच्यते। इति पाठाद्य एतम्। सिदार्थकवचावानो शहपुष्योपुनर्नवा । पयस्या मध्यध्वान कटुतैलफलवयम् ॥ १६८ शारिव रजनीपाठा भृगटारसुवर्चला। मजिष्टात्रिफलाण्यामा पपुष्पं मगरिकम् ॥ १७०। एभिः पक्का इतप्रम्थ मम्यमन्त्राभिमन्वितम् । हिमाम गर्भिगीनागे पगमामानुपयोजयेत् ॥ ११ ॥ सर्व जनयेयुत सर्यामयविवर्जितम् । न पीरभिभूयेरा बन्नवर्णान्वितः मुखी ॥ १२ ॥ . . १ गण्डोरी वरामफ्रान्सा २ सर्प सुगन्धानागनिहा।

·बालरोगाधिकारी
१०७
अस्य प्रयोगात् कुक्षिस्थः स्फुटवाग् व्याहरत्वपि ।
योनिदुष्टाथ या नायाः शुकदुष्टाश्य ये नराः ॥ १७३ ॥
बन्ध्यापि लभते पुत्र शूरै पण्डितमानिनम् ।
खञ्जगद्गदमूकत्वं पानादेवापकर्षति ॥ १७४ ॥
सप्तरात्रिप्रयोगेण नरः ऋतिधरो भवेत् ।
नाग्निर्दहति तद्देश्म न वचमपहन्ति च ॥
न तत्र नियते बालो यत्रास्ते सोमसंज्ञकः ॥ १७५ ॥
.
फलनयमत्र द्राक्षाकाश्मपरुपकाणि ॥
इति सोमटतम् ।
बचाकुष्टं तथा ब्राह्मी सिद्धार्थकमथापि वा।
शारिवासैन्धवं चैव पिप्पलीटतमष्टमम् ॥ १७६ ॥
मेध्यं तमिदं सिहं पातव्य मासमेव च ।
दृढ़तिः क्षिप्रमेधाः कुमारो बुद्धिमान् भवेत् ॥ १.७ ॥
न पिशाचा न रक्षांसि न दैत्या न च मानवाः ।।
बाधन्ते च कुमाराणां पिबतामष्टमङ्गलम् ॥ १७८।
इत्यष्टमङ्गलष्टतम् ।
गड्डपुप्पीबचावाह्मो कुष्टं निफलया सह ।
द्राक्षा सशर्कराशुण्ठी जीवन्ती जोवकं बला ॥ १८ ॥
मठीदुरालभाविल्व दाडिमं सुरसा तथा ।
मुस्तं पुष्करमूलन सूक्ष्म ला गजपिप्पली ॥ १८०१
एषां कर्यससैर्भागै तपस् विपाच येत् ।
कषाये कण्टकार्याच क्षीरं तस्माच्चतुर्गुणम् ॥ १८१ ॥
एतल्कुमारकल्याण धृतरत्न सुखप्रदम् ।
बलवर्णकर धन्यं कोष्टाग्नेरतिवईनम् ॥ १८२ ॥

·८.८ वसेने छायासर्वग्रहालक्ष्मी समिदन्तगदापहम् । सर्ववालामयहरं दन्ता दे विशेषतः॥ १८३ ॥ वसामज्जाथवा तैल मेभिरेव विपाचितम् । पूर्वार्धकद्यथा शाम्ये द्दे शकालोपपादितम् ॥ १८४ ॥ इति कुमारकल्याणकं तम् । खदिरार्जुनतालीस कुष्टस्यन्दनजे रसे । सक्षीरं साधित सपिः खयथुञ्च नियच्यति ॥ १८५ ॥ इति खदिराचं वृतम् । बराहारस्य, सिद्धार्थकवचापयस्याब्राह्मापामार्गशतावरीशा- रिवापिप्पलीकुष्टसैन्धवैः सिई सर्पि: पातु प्रयच्छति। सिदार्य- का तम्। क्षीराबादस्य, मधुकवचात्रिफलासिद्धम् । इति मधुकाचं एतम्। पवादस्य, दिपञ्चमूलीक्षीरतगरभद्दारुमरिचविड़ा- मधुकद्राक्षासिद्धम् । तेन बालस्यारोग्यवलमेधायूंषि भवन्ति । प्रति हिपञ्चमूलावं तम् । १ । . बचाहितीपाठा कटकातिविपाघनः । मधुरैश एते सिद्ध शस्तं दशनजन्मनि ॥ १८६॥ इति वचाद्य इतम् । ग्यामाजयामतितानां पुष्पाणां कायमाधितम् । यटीगर्भ हतं पीत्वा कामनामी अयेशियः । रक्तपितं पिपामार मूच्छी निरवशेषतः ॥ १७ इति स्यामा एतम् । नागर सुयहाभांगी नेचुनानि फनानि च । करकरचममरतः प्रस्थाध सर्पिपः पर्चत् । १८९. .

·बालरोगाधिकारः। .. दिगुणेन जलेनैव जीर्णाहारः पिवेवरः। वृतमेतन्त्रिहन्त्याशु कासखासापतन्त्रकान् ॥ १८८॥ इति नागराद्यं दृतम् । क्षीरयं देवदारु विश्वाजाजी सदीप्यकम् । ग्रन्थिकं पिणलोतिता ट्रव्यैरतैः समवृतम् ॥ १८० सौवीरदधिमथैथ कल्क रतैः पचेद्भिपक् । प्रयुक्त हन्ति तत्सर्पिः शिशोः परिभबास्यकम् ॥ १८१ ॥ इति क्षीरदयाचं वृतम् । विभोतकं बचाकुष्टं हरितालं मनःशिला। एभिः तैलं विपक्कन्तु बालानां पूतिकर्णके ॥ १८२ ॥ इति विभीतकाद्यं तैलम् । लाक्षारससमं तैलं सिदं मस्तुचतुर्गुणम् । रामानन्दनकुष्टान्द वाजिगन्धानिशा युतैः ॥ १८३ । शतावादारकुष्टात मूतिक्ताहरेणुभिः । बालानां ज्वररक्षोन मभ्यगाइलवर्णकृत् ॥ १८४ ॥ इति लाक्षाद्य तेलम्। इति बालकरोगचिकित्सा । -.- अथ बालग्रहनिदानमाह । क्षणादुहिजते बालः क्षणाचस्यति रोटति। नखैर्दन्तरयति धावीमात्मानमेव च ॥ १८५॥ ऊर्ध्वं निरीक्षते दन्तान् खादेत् कूजति जृम्भते । भुवी क्षिपति दन्तोष्ट फेनम्बमति चासक्तत् ॥ १८६॥ क्षामोऽतिनिशिजागर्ति शूलानो भिन्नविट खरः ।