·PREFACE, The play Tapatisamvaran (antigrut) derives its name from Tapati and Samvarana, the heroine and liero. The plot. of the play is taken from the story of Samvarana, the father of Kurn and lusband of Taratî described in chapters 171-173 of the Adinaria of the Mahabharata. The cdition of the drama is based on four manuscripts 2 or 3 centuries old obtained from the Palace Library. The variants of the inarnscripts which are denoced by the letters F. 01.77. and 8. are slown at the foot of the pages. The comm. entary published along withil e text is based on one manuscript Wich is almost correct, and like the text is noted for its high literary excellences. In fact, we may safely assert that, of the'rnany commentaries of Kavgas that we know of, thero is none that can compare with this The King Kulasch hara Varma, ruler of Jahodayapura and "the best of the descendants of the Kerala family' is, as stated in the prolude, the author of this drama le vas an ardent admirer of "the Pararahamsas" (ascetirs of ibo highest order) Tlat the author was a staunch deroteo of God Vislinu is crident from the last forza of the plas et. pressing a longing for complete dorotion towards God "Sridhara" as trell as from the commentator's rcferonco to him as "Paramablugavati'. There is another commentars to this drama and to Subhaslia-dhananjaya, another work of the kame author. Its function is merely to explain the suggestivo significances (721978) of the expressions and passagng of the plas. The latter commentary (2275 TTT) is alluded to in the second verse of the abore mentioned compacotars, thus:- 'अन्धकारसमकालभवेन व्यद्यरूप इह चारतरोऽर्थः । व्याकृतः सुमतिना पदवाक्ये मोपयोगमधुना स्फुटयामि ॥"

·- The author of the Viangsu yaklar (cu699-71621) makes the following obses rution is näy of introduction, 'फालेऽथेति वर्तमान सम्मिश्चिदहि मातरु पाय चूर्णिकारिद्वारि अनुष्ठितपूर्व- सन्थ्येन दृष्टपरमेश्वरमगरम्धपरमपुरुषेण प्राप्तात्ममन्दिरालिन्ददेशप्रक्षालितकर. चरणेन हसन्तिकोद्यत्कृशानुशमितशीतरुग्णेन जपध्यानपरेण मया केरलेश्वरव. चनकारी कश्चिद् ब्रह्मवन्यु समलक्ष्यत । स च सत्कृतसत्कारो यथाविधि सुमानित । सपृष्टकुशलप्रश्न सादर स्थापितो भुवि ।। पृष्टागमनहेतु स मामयोचदिद बच । भवनमधुना राना सदिक्षुरिति स्म स ॥ अथ मयामुना सहारूढसत्वाशय्यासम्पादितस्वादुवस्तुसाख्यया नावा चूर्णिका सरिदावाद्यमानया सत्वर महोदयाख्य पुर गम्यते म्म । अथ तत्र तथा गच्छन्नपश्य केरलाधिपम् । समासीन विरानन्त म येनागारिविष्टरम् ।। फिराटमकुटप्रोद्यन्मणिश्रालिप्तवर्णकम् । उन्नम्रभालघोणासवाहुमूलोदरान्वितम् ॥ दूरदाक्षिदोनहायुगलाञ्चितविग्रहम् । अङ्कविक्षिप्तनखर सर्वलोकप्रिय नृपम् ।। सप्रश्रयमह तत्र सदम्यवहितोऽगमम् । नि स्यन्दमानसुधया वाचा सत्कुरुते स्म माम् ।। मुहूर्त थितनत्यम्मिन् मय्यत्र स महीपति । श्रितप्रसादया दृष्टया वीक्षमाण सभासद ॥ अनुज्ञाप्योदगात् तस्मान्निरगच्छ मया सह । रहो नर्म वदन् प्रायान्मन्त्रशालामनन्यगाम् ।। अथावदत् सुखासीन मा नरेश प्रहृष्टवान् । रचिताद्य मया विद्वन् कथञ्चिनाटकद्वयी ।। एक सवरण नाम धनञ्जयमितीतरत् । ध्वनिलक्षणयुक्ता सा रचिता नाटकद्वयी ।।

·ध्वनियुकाव्यसरण शन्तेति योच्यते बुधै । एतम्माद् धनियुक्ता सा रचिता नाटकद्वयी ।। द्रष्टव्या भवता सेय नाट्यरक्षणवेदिना । ता पश्यन्नवधार्यपा] सदसद्वेति कथ्यताम् ॥ साधुश्चेत् प्रेक्षको भृयाद् भवानम्मि नटस्तथा प्रयोगमार्ग भवते दर्शयिष्यामि तत्त्वत ।। भूयश्वारोपयिष्यामि रकमेत कुशीर । इति तेन प्रोक्तम्तद्दर्शितप्रयोगमागोंऽहम् From toenborciemnurk It i evident t'iato il muthor 178 a king of the country of Kerala and t'int Miłoday Ipure was ? city that could be cached f1010 Parameswa unang ilm by z rivct called Churn It is genc i aly 1 non a thint wat is called Dlakoday?poua 13 tono other than the pre cut. Tiruvanch k kalanı , ?uillage neur Kodungallur in the Cochm state und ihot thordier Cuarni is a hat in noul nos as P 135?r As for the place Purimeru umm ungulain mentioned in the introduce tory strazis of the gangs ly hlis? (277TTCT) it might Inclcen the home of the Brainn antlor of the sia Vytmy 911shsi (ETKTFCT) for tlic l omo3 of the Jumludin Binhmans of laghi de cent hrle beca known under Euch appolutions for timp lt Destin ang ilan Nal ay 10/2- mingil un c Whui t'at ilmi 110s to be found, that otheu anumit T 101 sunr ind f 211y descendant of the con mentito still lies fto i wlomj curs the date of his ancestou tlu, contemporum fhulisekharn Varu, might bo ascert tace the a buc been mich inquired aftor bat no dente information is un obtuned * but from tho . fr entryhan hun h tt i muri of holillar tv rbom a ic fonti er 1211 ut ti to 1 rejled as follow -- Accord 15 to id aliml't on de Blntie a tla itut with ms jaynand : Bral ly name T li ho 1510 letter til coort jeder Annat in the r d lang A 12 ek« rt ! 1) st 1) Wtler so salto lax cum sol 1 h1514 alettiesthillera It 19 Povle that the I la mel barc Lastbt auli ot of tb a rakt a ·Vyangyavyåklıya (62792|ET); we can seo that its author was a confidant of the king Kulasekhira, but not very lea.nod. From these facts, , we can inier- that the author of Tspati. samvaraan is the same as the king Kulisekbara wo 13 known in the Sri Vaizhinavait Tamil liten ature as Kulasekliarâlwar and lionoured as one of the greatest of the Vaishnava Saints; for the reason that but'i of them wero hings of the same country as well as devotees of God Vishnu. That Vanchikkalan was the mother-land of Kúlasokliaixar is testified Try thy follor. ing quotations tiken from the Tamil Prabandha of Siî. Verlântadesika. 'பொன்புரையும் வேற்குலசேகாளே மாசிப்பு கர்பூசத்தெழி ல் வஞ்சிக்களத்திறறோனல் அன்புடனே நமபெருமாள் செ. மபொற கோயிலனைத்துலகின பெருவாழவுமடியார் தங்கள் இன்பமிகுபெருங்குழு உங்காண மண் மேலிருளிரிய வென் றெடுத்த விசையிற சொன்ன நன்பொருள் சேர் திருமொழி பமறைந்து பாட்டு நன்றாக வெளக்கருள் செய் கல் நீயே' (பிரபாத சாரம் அ ) The sume Vanchishkalam with the prefis "Tiri" for Sr's bocomo: Tiruvanchihlalai identified with the ancient Dialo. dayapura. Tlo ante of the author is not cxactly known; but this much is certain that lis flourislied later than Dhananjira, the author of Dasar âpika, slio lized in tlic latter part of tlic 10th centuis A.V., for the author of tho Vyangyavyakhya (zu), ko ran a venrs. of Kalasta Wari, makos references to Dasarûpnha in lus coumentary. The preludc discloses that our Antlior lias written a kind of p.205 work (TUI) called Ascharrainagari l'rom this work, the fra sago "RIA ITFT:" \\ quoted in the commentary of Amarahose named Tiki-rrassa (mit) when the worl; kusaln (71777) is annotated in the l'irt Kaoda. The author of Tildsarvazra vir, Vangachalisa Saravania, (Terramaratos) in the culirso of triting the passage, we gonna" gives the ·Jumber of the Saka nud Kali sept as follows: mint minderii TomT(1031)11:17 TEETH aftar ATIT TITETTIIN (4260) TRTTU SITII" This date corresponds to the year 11.59 of the Christian L.. So the dato of our author must be soincıhere between the latter part of the 10th century and the cirly part of the 12.f: century Tradition assigns tho Kali.year 1680 (1422. 1. C.) as tho date of Kulasekharaltar mentioncd in the Tamil Prabandlas. If this date is to be accepted, our author Kulasekuara Varma canoot be the samo as the Kulaseklinralwar but might be bis descendant, As regards to date and home of Sisarimi, the autlior of the commentary published in this volume, very littlo is kaown, except that he has writtou a commentary of equal merit on Subbadridlaganjaya also, which, with the commentary, will bo published as one of this Sanskrit Series. Trivandrum, 7. GANAPATI SÁSTRÍ.

·निवेदना। इदं नाटकं तपतीसंवरणावथिकुर्वत् तपतीसंदरणमित्याख्योतमः । पितुस्तपतीपतेः संवरणस्योपाख्यानं यत्तद् महामारते आदिपर्वणि (अध्या. १७ १७३) वर्णिते, तदिह प्रतिपाद्यं वस्तु । अत्र यावती, व्याख्यानेऽप्यात्यानेन सह प्रकाशिते तायनी रसानुगुण्यकान्त हृदयङ्गमा गुणानां समृद्धिः । अम्मद्विदिते काव्य. व्याख्यानवर्गेऽनेन व्याख्यानेन सह गणनामर्हन व्याख्यानग्रन्थ एव कश्चिन्नास्तीति शक्यं वातुम् । 'अस्य नाटकस्य संशोधनावारतया चत्वार आदीः शुनमाया द्वितशतवर्ष- वृद्धा राजकीयग्रन्थमालायामुपलब्धा., व्याख्यानस्य त्वेकः । स च शुद्धः प्रायः । तेषां च पाठभेदाः कःख ग घ. चिहकरणेन तत्तत्पृष्ठेषु निवेशिताः । “कविः पुनरस्य नाटकस्य 'महोदयपुरपरमेश्वरः परमहंमपादपद्माराधकः केरलकुलचूडामणिः कुलरोखरवर्मा' नाम कश्चिद् राजेति प्रस्तावनायानुक्तम् । भरतवाक्याच श्रीधरविषयभक्तिपरिपाकप्रार्थनपरात् तस्य विष्णुभक्तत्वं गम्यते । व्याख्याता चैनम् 'अथ परमभागवतः श्रीकुलशेखर' इति वदन् विष्णुभक्तोत्तम मन्यते । अस्ति एतस्य नाटकस्यैतत्कविकृतेः सुभद्राधनञ्जयस्य च व्यङ्गयार्थमा- त्रप्रतिपादनपरा काचिद् व्याख्या, या प्रकृतस्य व्याख्यानस्य द्वितीय श्लोके - 'ग्रन्थकारसमकालभवेन व्यगवरूप इह चारुतरोऽर्थः । व्याकृतः सुमतिना पदवाक्ये सोपयोगमधुना स्फुटयामि ॥' इति स्मृता । तस्या उपोद्धाते तत्कर्ता वदति - "कालेऽथेति वर्तमाने कस्मिंश्चिदहि प्रातरुत्याय पुत्रापहतग हस्नोत्थार्य चूर्णिकासरिद्वारि अनुष्ठितपूर्वसन्ध्येन दृष्टपरमेश्वरमङ्गलस्थपरमपुरुषेण प्राप्तात्ममन्दिरालिन्ददेशप्रक्षालितकरचरणेन हमन्तिकोद्यत्कृशानुशमित- शीतरुग्णेन जपध्यानपरेण मया केरलेश्वरवचनकारी कश्चिद् ब्रह्मरन्धुः समलक्ष्यत । स च सत्कृतसत्कारो यथाविधि सुमानितः । संपृष्टकुशलपश्नः सादर स्थापितो भुवि ।।

·पृष्टागमनहेतु स मामवोचदिदं वचः । भवन्तमधुना राजा सदिक्षुरिति स्म सः ॥ अथ मयामुना सहारूढखवाशय्यासम्पादितस्वादुवस्तुसौख्यया नावा चू- णिकासरिदाबाह्यमानया सत्वरं महोदयाख्यं पुर गम्यते स्म । अथ तत्र तदा गच्छन्नपश्यं केरलाधिपम् । समासीनं विराजन्तं मध्येनागारिविष्टरम् ।। किरीटमकुटप्रोद्यन्मणिश्रीलिप्तवर्णकम् । उन्नम्रभालघोणांसवाहुमूलोदरान्वितम् ।। दूरदीर्घाक्षिदोर्जवायुगलाश्चितविग्रहम् । अङ्कविक्षिप्तनखरं सर्वलोकप्रियं नृपम् ॥ सप्रश्रयमह तत्र सदस्यवहितोऽगमम् । निप्यन्दमानसुधया वाचा सत्कुरुते स्म माम् ॥ मुहूर्त स्थितवत्यस्मिन् मय्यत्र स महीपतिः । श्रितप्रसादया दृष्ट्या वीक्षमाणः सभासदः ॥ अनुज्ञाप्योदगात् तस्मान्निरगच्छन्मया सह । रहो नर्म वदन् प्रायान्मनशालामनन्यगाम् ॥ अथावदत् सुखासीनं मा नरेशः प्रहृष्टवान् । .... ... .... ... .... रचिताच मया विद्वन् ! कथञ्चिन्नाटकद्वयी ।। एकं सवरणं नाम धनञ्जयमितीतरत् । ध्वनिलक्षणयुक्ता सा रचिता नाटकद्वयी ।। ध्वनियुकाव्यसरणि शस्तेति नोच्यते बुधैः । एतस्माद् ध्वनियुक्ता सा रचिता नाटकद्वयी ।। द्रष्टव्या भवता सेय नाम्बलक्षणवेदिना। तां पश्यन्नवार्यपा सदसद्धेति कथ्यताम् ।। सायुश्चेन प्रेक्षको भूयाद् भवानम्मि नटस्तथा । प्रयोगमार्ग भरते दयिन्यामि तत्वतः ।।

·. - भूयश्वारोपयिष्यामि रङ्गमेतत् कुशीलवैः । इति तेन प्रोक्तस्तद्दर्शितप्रयोगमार्गोऽहम् ................" इति । तेनास्मत्कविः केरलेश्वर इत्यपि विज्ञायते, महोदयपुरं च परमेश्वरमग- लाचूगीनदीजलपथेन प्राप्यमिति- । इदं च महोदयपुरं 'तिरुवञ्चिकाळम् । इत्ययुना देश्यभाषया व्यपदिश्यमान ग्राममभियुक्ता आहुः, यो गोश्रीराज्यान्त:- पातिनः 'कुरुम्बालयनगरस्या'न्तिके सन्निविष्टः । चूर्णी च 'पेरियार' इत्याहुः । यत्त परमेश्वरमङ्गलमुदाहृतोपोद्धातोक्तं, तद् व्यायव्याख्याकारस्य ब्राह्मणस्य निवासस्थानं भवेद् ‘देशमङ्गला'दिकमिवाभिजातवाह्मणानाम् । तस्य पुनः किं नामधेयं, परमेश्वरमगलं क निविशते, केन नाम्नाद्यत्वे व्यपदिश्यते, तत्र व्यङ्गय. व्याख्याकारवंश्यः क इदानी वर्तते -यत्सकाशात् तत्पूर्वपुरुषस्य कुलशेखर- धर्मसमकालिकस्य कालविज्ञानं प्रत्युपायलाभप्रत्याशा स्याद् इत्यादिकं तु कृतमय- नेनापि मया न विज्ञातु पारितम् । केवलमस्माद् व्यङ्गयव्याख्यानन्यात तत्कर्ता राजरहोविसम्भपात्रं कश्चित् पण्डितबन्धुरिति प्रतीयते । स एष एवंगुणस्तपती. संवरणकविः श्रीवैष्णवप्रबन्धेषु परमभागवतत्वेन गणितः कुलशेखराळुवार इति कीर्तितः कुलशेखरभूपतिरेव कामं संभाव्यते, यस्माद् राजस्वम् , अभिजनदेश', परमभागवतत्वं च द्वयोः समानमवगतम् । तस्याभिजनभूमिर्हि 'पश्चिकळम्' इत्यु- च्यते श्रीवेदान्तदेशिककृते द्रमिलप्रबन्धे, यथा-- 'பொன்புரையும் வேற்குலசேகரனே மாசிப்பு நர் பூசத்தெ ழில் வஞ்சிக்களத்திற்றோன்றி அன்புடனே நம்பெருமான் செம்பொற் . கோயிலனை ததுலகின் பெருவாழவு மடியார் தங்கள் இன்பமிகுபெரு எகுழு உஙகாணமண் மேலிருளி ரிய வென்றெடுத்த விசையிற் சொன்ன நன்பொருள சோதிரு மொழி நூறறைந்து பாட்டு நன்றாக வெனக்கருள் செய் நல் (9 arri--4) मप्रियमिन (कोटाकूर्) कुजिबुट्टापरनामा श्रारामवर्मराजमहाशय इममर्थमनुयुक्त आह -- 'कदा स राजामीत् ; केके वा तस्य सदस्या विद्वांसः; इत्यादिकं सूक्ष्मतो विज्ञातु न श. क्यत एव । युधिष्ठिरविजयनामस्यमाकाव्यकर्ता वासुदेवभट्टः तोलाभिधो विदूषक निर्विशेषो ब्राह्मणश्व कुलशेसरवर्मयदस्यावास्तामिलनुश्रूयते । परमेयरमङ्गलालयश्चेदेतयोद्वितीयो विद्वान् सम्भान्येत, तनासमानीन स्यादिनि मन्ये । एष क्लि केवल वशक्रमेण माहोदयपुरावीशचरित- पाव्य व्यरचयदिति प्रसिद्धम् । न नु दृष्टचरोऽय ग्रन्य' इति । .

·इति । तदेव श्रीवाचकतिरुशब्दपूर्व 'तिरुवश्चिक भवति महोदयपुरगन्दितम् । अस्य कवेजीवितसमयो न निश्चितः । तथाप्ययं दशरूपककर्तुः केत्ता- ब्दीयदशमशतकजीविनो धनञ्जयादर्वाचीन इत्यत्र न सन्देहः, यतोऽम्मत्कविसम- कालिकः पूर्वोक्तो व्यङ्ग्यार्थव्याख्याकारो दशरूप स्मृतवान् । आश्चर्यमञ्जरी- नामधेयः कथालक्षणो गद्यकाव्यविशेषोऽप्यनेन प्रणीत इति प्रस्तावनातो विज्ञा- यते । तस्याश्च कश्चित् प्रयोगः "कुरझैरिव कुशलवादिभिरित्याधर्यमञ्जरी च" इत्येवं प्रमाणितोऽमरकोशव्याख्याने टीकासर्वस्वनाम्नि "भावुकं भविकं भव्य कुशलं क्षेममस्त्रियाम्" इत्यत्र कुशलशब्दव्युत्पादने । टीकासर्वस्वकारो वन्यघटीयः स- निन्दस्तु “देये युगसहस्रे द्वे ब्राह्मः" इत्येतद्विवरणप्रसङ्गाद् - "इदानी चैकाशीतिवधिकसहसैक(१०८१)पर्यन्तेन शकाब्दकालेन पष्टिवर्षाधिकद्विचत्वारिंशच्छतानि(४२६०)कालिसन्ध्याया भूतानि" इति तादायिकं शकाब्दं कल्यब्दं च वदन् स्वस्य ११५९ तमे कैस्तवर्षे सतां प्रकाशयति । तेनास्मत्कविस्तस्मात् प्राचीन इत्यप्यवधार्यते । यदि तु देशिक- प्रबन्धा गुक्तस्य कुलशेखरस्य कष्टाविंशं पराभववर्ष तथा च कलिवर्ष --- जन्मसमय इति तत्प्रसिद्धेः प्रामाण्यमुपगम्यते, तर्हि मा भूदस्मत्कवे- स्तदभेदः, तद्वंश्यता तु तत्रभवतो वक्तुं शक्या । व्याख्यानकारः शिवरामः कुत्र कदा जात इति न ज्ञातम् । एतयाख्यान- सदृश 'सुभद्राधनजय'स्थापि व्याख्यानमनेन निर्मितमस्ति , यत् तेन सहास्या ग्रन्थावलौ प्रथयिष्यामः ॥ १६८० तमं अनन्तगयनम् . . त. गणपतिशास्त्री.

·श्रीः। कुलशेखरवर्मभूपालविरचितं तपतीसंवरणं विवरणसमेतम् । प्रथमोऽङ्कः । (नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधारः) सूत्रधार:- लक्ष्मीर्घर्मजलच्छलेन सुधया दन्तच्छदच्छद्मना सोदर्येण च कौस्तुभेन शकलेनेन्दोर्ललाटात्मना। प्रणिपत्य चन्द्रचूई श्रीमत्कुलशेखरावनीन्द्रकृतम् । तपतीसंवरणाख्यं नाटकमधिकृत्य विवरणं क्रियते ॥ ग्रन्थकारसमकालभवेन व्यङ्ग्यरूप इह चारुतरोऽर्थः । व्याकृतः मुमतिना पदवाक्ये सोपयोगमधुना, स्फुटयामि ।। इह खलु परमभागवतेन श्रीकुलशेखरवर्मणा नाटकमुखेन प्रयुक्तं मङ्ग- लाश्रयं लक्ष्मीशब्दं तदनुगुणं गणं च इतिवृत्तसूचनप्रविष्टनटमुखेन प्रयुञ्जताविन- समाप्त्वादिसकलसमीहितसाधनं मङ्गलाचरणमासूत्रितम् । ततः प्रविष्टः सूत्रकृत् साम्मुख्यसम्पादनाय सामाजिकान् प्रत्याशिपं प्रयुङ्क्ते-लक्ष्मीरित्यादि । लक्ष्मीः भवतां कामप्रसूः कल्पताम् । लक्ष्मीः निजकटाक्षपातमात्रजनितविश्वोदयलक्ष्यवै- भवा भुवनमाता । भवताम् अर्थात् सामाजिकानां पूज्यतमानां युप्माकम् । काम- प्रसूः काम्यन्त इति कामाः सकलपुरुषार्थतत्साधनरूपाः तेषां यथापेक्षं सम्पाद- यित्री । कल्पता सम्पद्यताम् । देवतान्तराणां प्रतिनियतफलसम्पादन एव साम- यम् इयं सर्वकामान् प्रसूते । युप्माकं यथारुचि यथाधिकारं सर्वसाध्यभरसहिष्णुत्वं चास्ति । तत इदमेवाशास्यत इति भावः । तत्र परदेवतां साध्यानुगुणं विशिनष्टि- ·२ . तपतीसंपरणे पाणिस्पर्शविधावमीभिरुचितैनीतेव दातुं विभो. रालम्ब्याङमधोक्षजस्य भवतां कामप्रसूः कल्पताम्॥१॥ पाणिस्पर्शविधौ उचितैरमीभिः विभोरधोक्षजस्य दातुमद्गमालम्व्य नातेव । पाणि- स्पर्शविधिः परिणयनानुष्ठानम् । पुरा किल भगवती पुरुषोत्तमशक्तिरविनाभूतापि लोकानुग्रहाय प्रादुर्भावं प्रकाशयन्ती अपर्णेव हिमवन्त क्षीरार्णवं पितृत्वेनाङ्गीकृत्य अमृतमथनमध्ये कौस्तुभादिभिः सह प्रादुर्भूय सकलसुरसमाजसभाजितं चतुर्भुजं स्वयंवरितुं करकमलविमलमालालकृता यदा समुद्यता, तदा लोकोत्तरेणाझोपाङ्ग- सौन्दर्येण समुचितकान्तविषयरतिसमुल्लसितेन सात्त्विकानुभावेन च .शोभमाना ता- मवस्थामेव विवाहत्वेनागीकृत्य प्रकृतसौरूप्यविकारापहवेन एवमुद्रप्रेक्ष्यते । अमी- भिरिति विवरणं हृदि निधाय समप्ट्या कथनम् । उचितैः सहजत्वेन नयनयोग्यैः । विभोः अपरिच्छिन्नव्याप्तिकस्य ‘अधो न क्षीयते जातु' इति व्युत्पत्त्या नित्यम्य निर्विकारस्य पुरुषोत्तमस्य । अत एव गौरवेण सम्बन्धिनयनयोग्यत्वम् । दातु समर्पयितुम् । नित्याया विष्णुशक्तेर्न कदाचिद् विनाभावः, अतो नित्य एव सम्ब- न्धः, पृथग्भावः कल्पनाकृत एव । अत एव प्रकाशितपृथग्भावायाः समर्पणमेव दानम् । अत एव सम्प्रदानत्वेनानिर्देशः। अधोक्षजस्य लक्ष्मीरिति च सम्बन्धः स्फुर- ति । अड्गमालम्व्य सौहार्दनापृथग्भावमालम्ब्य । नीतेव समीप प्रापितेव । यथा लोके लोभनीया कन्या महते पुरुषाय दातुं सहजादिभिः करचरणादीन्यङ्गान्याल- धृत्य नीयते, तथेहापि नयनमुप्रेक्ष्यते । अमीभिरिति नापुंसकः सं- स्कारः । अमीभिरिति समष्टिकथने केन कया वा इत्याकाहायामाह-सुधया धर्म- जलच्छलेन कपोलमणिदर्पणादिपु समुद्भूतस्वेदविन्दुव्याजेन । अत्र स्थूलधियामेव धर्मजलबुद्धिः । तन्न, सुधैव इति प्रकृतापहवः । दन्तच्छदच्छद्मना कौस्तुभेन अत्रापि 'परिणमति रोमावलिवपुरि त्यादिवदपहवः । अत्र सोदरत्वं सर्वसाधारणम् । अत्र धर्मजलस्य सुधया दन्तच्छदस्य कौस्तुभेन ललाटस्येन्दुशकलेन च हृद्यता- दिना साम्ये प्रतिपाद्य प्रकृतं निषिध्यापकृतसाधनरूपयापह्लत्या तदनुगृहीतयोप्रेक्षया च लोकमातुः प्रियतमसन्निधिसमुचितविकारस्फुरणं तदानन्दावहं लोकोचरमचा- तुर्य च प्रकाशितम् । तेन समुचितालकारसमेधितम्य वास्यार्थस्य देवताविषयरति- रूपं भावं प्रति जागरणं प्रतिपादितम् । अत्र दिव्यमिथुनप्राथमिकसम्बन्धप्रतिपादनेन उत्तमप्रकृतिनायकाश्रयः शृङ्गाररसोऽत्र प्राधान्येन प्रतिपाद्यत इत्यासूत्रितम् ॥ १ ॥ म्व्य ·प्रथमोऽङ्कः । --- (विचिन्त्य) अलं प्रविस्तरेण । अधुनातनमभ्युदयप्रमोदातिभारमात्म- कुटुम्बिन्यै संविभजामि (परिक्रम्य नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) आर्ये! इत- स्तावत्। (प्रविश्य) नटी-(क) अय्य! इअलि । सूत्रधारः-आर्ये! अद्याहमायमित्रैराज्ञप्तः यथा-भवता तावद् अपूर्वेऽस्मिन्नादिराजकथासनाथे तपतीसंवरणनाम्नि नाटके (क) आर्य! इयमस्ति। एवमाशिपं प्रयुज्य सूच्यसूचनप्रस्तावाय समापयति-अलमिति । वर्णनी- यस्य गौरवेणास्माकं भक्त्या च पुनः पुनर्वर्णयितुमेव युक्तम् । अस्माकमन्यत्र संरम्भाद् इयतैवाभीष्टस्योक्तत्याच प्रचुरप्रशंसनस्य नाय काल इति भावः । कुत्र पुनरुद्यम इत्यत्राह-अधुनातनमिति । अधुनातनमित्यनेनापेक्षितकालसिध्या औत्सु- क्यं प्रतिपादितम् । अभ्युदयप्रमोदातिभारम् अभ्युदयनिमित्त प्रमोदरूपमतिभारम् । अभ्युदयः वक्ष्यमाणो हृदयस्थापितः सामाजिकाज्ञालाभः, तस्य प्रयोगेण ख्या- तिलाभपूजाहेतुत्वात् प्रमोदः, तस्य प्राचुर्येणातिभारत्वमारोपितं, तम् आत्मकु- टुम्बिन्यै संविभजामि । आत्मशब्देन गुणवत्तया कुटुम्बिन्यां पक्षपातातिशयः प्रकाश्यते । अत एव संविभागयोग्यत्वम् । लोके दुर्भरस्य भारस्य इष्टजनविभ- जने वोढव्यत्वं दृष्टम् । तत एवमुक्तिः । ततश्चेष्टतया आह्वानम् । आर्ये! इति अ. न्योन्यसमुदाचारप्रकारः । इतस्तापदिति तस्याः स्वाधीनतातिशयेन शेषानिर्देशः । अष्टिस्य नोचैः कथनीयत्वमितीतम्तावदित्युक्तम् ॥ झटिति समागतां तामाह --- अद्येति । अद्य विश्रान्तप्रयोगैरस्माभिरपेक्षिते काले । आयमित्रैः सामाजिकैः, नतु तन्नियुक्तेनान्येन । आज्ञप्तः सादर नियुक्तः। भवतेत्यादि इतीत्यन्तं नियोगप्रकारः । भवता नटवर्गपूज्येन । तावत् प्रथम, पुनः प्रयोगान्तरनिरूपणम् । अपूर्वे नूतने तेन च रुचिहेतुत्वम् । आदिराजस्य संवर- णाख्यस्य कथया इतिवृत्तेन सनाथे वैशिष्ट्यं पापिते । अनेन तस्य नायफत्वं तचरितस्याधिकारिकत्वं च प्रकाशितम् । तपतीसंवरणनाम्नीति प्रबन्धनामकर- 1. पदमिद ख. ग. घ पुस्तकेषु न दृश्यते, - , ·C तपतीसपरणे नवरसानि प्रयोगामृतान्तराणि वयं पाययितव्या इति । नटी-(क) अय्य! सुद्दअकाळिदासहरिसदण्डिप्पमुहाण महाकई. णं अण्णदमस्य कस्स कविणा इदं णिवन्धणं, जेण अ- य्यमिस्साणं एत्ति कोदुअं वड्ढावेइ । सूत्रधारः-आयें! मा मैवम् । यस्य परमहंसपादपङ्केरुहपांसु- (क) आर्य! शूद्रककालिदासहर्षदण्डिप्रमुसाणां महाकनीनामन्यतमस्य फस्य क- येरिद निबन्धनं, येनार्यमित्राणामेतावत्कौतुक वर्धयति । पस्यौचित्यम् । नाटकम् इत्यनेन रूपफविशेषश्च प्रकाशितः । प्रयोगामृतान्तराणि अतिसम्बद्धचतुर्विधाभिनयप्रयोगरूपाणि अमृतान्तराणि अमृतविशेषान् वयं पा. ययितन्या । प्रयोगम्य हृद्यतया अमृतत्वारोपः तच्छेपतया पेयत्वम् । अत्र विशे- पवाचिना अन्तरमब्देन पूर्वामृताद् व्यतिरेक सूचितः । त प्रकाशयति- नवर- गानीति अमृतविशेषणम् । अब प्रयोगामृतस्य नायकेतिलाश्रयत्याद् अहारिमा- येन नव रमा. सन्ति । तपा सल प्राधान्येनाभिनेयत्वम् । पुराणस्यामृतस्य एकर- सत्यमेवेति विशेष । अस्मिन् नाटके परमानन्दकन्दमूते नवरसाभिनयेन भवता ययं प्रीणनीया इत्यर्थः ॥ इति सामाजिक नियोगं या एपदेशस्य मिरवदहीपारेण सा पृच्छति- घद्रफेनि । शहरादीनामन्यतमम्य पम्य फरिदं निबन्धनम् । तेपामन्यतमभ्येति मिदम् । गेषु पम्य इत्येव जितासा । पथं निधय इति चेत् तपाह-येनेति ! मेन्यन्यनमन्यनोद निबन्धनम् आर्यमिप्राणामियन् कौतुक 'प्रयोगामृतान्तराणि पर्य पापयितत्या' ही प्रार्थनायो, पर्तयनि । तन्यन्यतमम्येय नियन्धन एव पौतुफ- मोय पनि मार ॥ जनयुक्किममहमान भाह-मा ममिति । यादीरिनि शेपः । पुरा. एनपिनियन पर मादयसीनुवादनम् इति समययं मा गया इनि मनु- विशिय मानापारमन- या गतिमय गुमममनानामगरीक- पामधुरः भगर भाममनामपा पपा गामान्यतः गभुदयः । प्रम पार पाभापा मार गंगो गमनातया | आदिनि

·प्रथमोऽका
पटलपवित्रीकुलमुकुदतटस्थ वसुधाविबुधधनायान्धकार-
मिहिरायमाणकरकमलस्य मुखकमलादगलद् आश्चर्य-
मञ्जरीकथामधुद्रवः।
अपि च-
उत्तुङ्गघोणमुरुकन्धरमुन्नतांस-
मंसावलम्बिमणिकणिककर्णपाशम् ।
आजानुलम्विभुजमश्चितकाञ्चनाभ-
मायामि यस्य वपुरार्तिहरं प्रजानाम् ॥ २ ॥
प्रतिभाया अयत्नप्रसरः प्रकाशितः । अनेन पूर्वमेव प्रबन्धनिर्माणस्याभ्यासः स्पष्टी.
कृतः । परमहसेत्यादिना महत्सेवया चित्तसंस्कारः प्रतिपाद्यते । यतीन्द्राणां पादप-
केरुहपांसुपटलेन नमस्कारसंक्रान्तेन पवित्रीकृतं मुकुटतटं यस्य । अत्र राजला-
न्छनस्यापि मुकुटस्य परमयतिपादपासुसम्बन्धेनैव शुद्धिरिति तद्बुद्धिकल्पनाच्चि-
तशुद्धेरप्युपलक्षणमेतत् । अन्यथा मुकुटमात्रपवित्रीकरणेन किं प्रयोजनम् । एवं
सत्सेवामुक्ता वदान्यत्वं प्रकाशयति-- वसुधेत्यादिना । वसुधाविबुधानां भूसुराणां
ब्राह्मणोत्तमानाम् इष्टापूर्ताद्यपेक्षया या धनाया धनश्रद्धा सैवान्धकारः व्यामोहक-
रत्वेन, तं प्रति मिहिरायमाणं झटित्येव निरसनात् करकमलं यस्य । अत्र मिहि-
रायमाणस्येत्यौपम्यात् पूर्वत्रापि सादृश्यं युक्तम् । एवं धनस्य सत्पात्रप्रतिपत्ति सम-
यं गुणान्तरवचनाय द्वारमुद्घाटयति-अपि चेति । इतोऽप्यधिकं श्रूयतामित्यर्थः ।।
उत्तुङ्गेत्यादि । यस्य वपुः प्रजानामातिहरं दर्शनसन्निधानादिना प्रजानां सर्वपीडा-
विनाशकरम् । तत्र हेतुं विशेषणद्वारा प्रकटयति-उत्तु त्यादि । घोणस्योत्तुङ्गत्वं
महापुरुषलक्षणं 'महोष्ठहनुनास' इत्यत्र प्रकाशितम् । कन्धराया उरुत्वं 'दशवृहद्'
इत्यत्र प्रकाशितम् । अंसस्योन्नतत्यं सर्वत्र प्रसिद्धम् | अंसावलम्बिनी मणिमयी
कर्णिका अलकारो यस्मिन् तादृश· कर्णपाशो यस्येति बहु हिंगर्भो बहुव्रीहिः ।
आजानुलम्बिमुजं जानुनी अभिव्याव्य लम्बमानभुजम् । अभिविधावाइ । अञ्चितं
शुद्धं यत् काञ्चनं तस्येव आभा यस्य तप्तसुवर्णवर्णमित्यर्थः । आयामि चतुर्हस्त-
प्रमाणम् । लक्षणान्तरोपलक्षणमेतत् । अङ्गोपाङ्गप्रत्यङ्गेषु सामुद्रादिशास्त्रोक्तमहापु-
रुपलक्षणसम्पूर्णम् । किरद्वा पृथगुच्यताम् । अत एवार्तिहरत्वं सम्भवति । अत्र
"यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ति" इत्याकृतिसौष्ठवेन सर्वे गुणाः प्रकटिताः॥२॥

·तपतीसंदरणे है तत्य राज्ञः केरलकुलचूडामणेमहोदयपुरपरमेश्वरस्य श्री- कुलशेखरवर्मणः कृतिरियमधुना प्रयोगविषयमवतरति। नटी-(क) अय्य! अणवच्चस्स अवच्चुप्पत्तिणिबन्धणेण तुज्झ परिणयणन्तरन्भुदएण जणिदो पमोदो इमिणा अय्यमि. स्ससासणेण विउणिओ। सूत्रधारः-आर्ये! तत् प्रस्तूयतां सङ्गीतकम् । नटी-खेदमभिनीय) (ख) अय्य! एत्तिअंकाळं णिअमकिळेसिअ- सरीरा तणअदुरासाए ण पारेमि अत्तणो अहिआरं काहूँ। (क) आर्य! अनपत्यस्यापत्योत्पत्तिनिबन्धनेन तव परिणयनान्तराभ्युदयेन जानितः प्रमोदोऽनेनार्यमिश्रशासनेन द्विगुणितः । (ख) आर्य! एतावन्त कालं नियमक्लेशितशरीरा तनयदुराशया न पारयाम्या. त्मनोऽधिकार कर्तुम् । तस्येति, यस्य मुखकमलाद् आश्चर्यमञ्जरीकथामधुद्रवः अगलत् अपि च यस्य यपुः प्रजानामार्तिहरं तस्य कृतिरियम् अधुना प्रयोगविषयमवतरतीति महावाक्य- सम्बन्धः । राज्ञ इत्याधिराज्यस्थितिः प्रकाशिता । केरलेत्यादिना वंशोन्नतिकर- त्वम् । महोदयपुरेत्यादिना दुर्गवैशिष्ट्यम् । श्रीकुलशेखरचर्मण इति प्रसिद्धनामधेय- कथनम् । ऋतिरिय प्रस्तुता । अधुना सामाजिकनियोगानन्तरम् । प्रयोगविषयमव- तरति प्रयोगविषयमिति क्रियाविशेषणं प्रयोगस्य विषयो यथा भवति तथा अवतरति प्रसरति इदमिदानी प्रयोज्यमित्यर्थः । अतः शूदकादिप्रणीतमेव सामा. जिकानां कौतुफावहमिति बुद्धि मा कृथाः ॥ एवं कावगौरवश्रवणेन प्रीयमाणा सूच्यानुगुणं स्वार्थ प्रस्तौति-अणव. घस्स इत्यादिना । अपत्योत्पचिनियन्धनेन अपत्योत्पत्तिनिमित्तेन ॥ एव तदनीकारमालक्ष्य प्रयोगोपक्रमाय प्रोत्साहयति-तत् मस्तूयतामिति । सदिति सामाजिकनियोगम्यादरणीयत्वात् महाकविप्रवन्धस्य प्रयोगयोग्यत्वात् तवा- म्मिन् प्रोतिप्रकर्षाच नचवादित्रगीतरूपं सहीतकमारभ्यतां त्वदधिकारोचितं प्रव- प्रस्य अन्यानपि नियोजय ।। इत्यके अनपत्यतया पुत्रार्थ व्रतोपवासादिकमाचरन्त्याः राजमार्यायाः परि- शसूचनानुगुणं सेदाभिनयपूर्व स्वार्थ निर्दिशति-एत्ति काळमिति । तनय.

·प्रथमोऽः । सूत्रधारः- (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य) •अये अयं मम शिष्यः शि- वदासो विदूषकभूमिकामादायेत एवाभिवर्त्तते । श्रान्ता च त्वम् । अहमपि शिष्यगुणसङ्क्रान्तमात्मप्रयोगप्रतिबिम्ब द्रष्टुं कुतूहली । तदावा प्रेक्षको भवावः । अपि च- तनयसमुद्भवहेतोरमुतो नियमान्नित्तितासि मया । संवरणेन यथेयं साल्वसुता सार्वभौमेन ।। ३ ।। (इति निष्क्रान्तौ) स्थापना। दुराशयति फलादर्शनेनालभ्यत्वबुध्या वैराग्येण दुराशयेति कथनम् । आत्मनो- ऽधिकारः गानपात्रप्रवेशादिः॥ अथ प्रयोगातिशयेन सूच्यसूचनेनोपसंहाराय अनन्तरोचितपावभूमिकाव- लम्बिनं शिष्यमालोक्याह-अये इत्यादि । उचितकाले अविलम्बितं प्रयोगार- म्भेण प्रहर्षः । मम शिष्य इति वात्सल्यं सूचितम् । विदूषकभूमिकामादायेत एवा- भिवर्तते राज्ञो नर्मसचिवस्य वेषमवलम्व्य यवनिकान्तरमलङ्करोति । अतः प्रयो- गस्यारब्धत्वाद् आवां सामाजिकवत् प्रेक्षकौ भवावः । कथं प्रयोक्तॄणां प्रेक्षकत्वाङ्गी- कार इत्यत्र हेतुमाह--त्वं श्रान्ता । श्रान्तिः प्रस्तुतेन नियमक्केशादिना । अह निजप्रयोगप्रतिबिम्बमालोकयितुं कुतूहली चेति शिप्यजनसंक्रान्तं चतुर्विधाभिनय- शिक्षया निर्मले मुकुरे मुखादिप्रतिबिम्बमिव एकरूपतया परिस्फुटमात्मप्रयोगस्य प्रतिबिम्बमालोकयितुं तत्प्रयोगचातुर्यमनुभवितुं परीक्षितु चौत्सुक्यवान् । दान्तिक. त्वेन प्रस्तुत स्वार्थ घटयति-तनयेत्यादि । अमुतः नियमात् त्वया प्रस्तुतात् फलाभावनिश्चयेन केवल क्लेशावहात् । अतः दुराशयेति त्वया वैराग्यप्रकाशनाच्च मया निवर्षिता । अतः परं न क्लेशः सोढव्यः । पुत्रोत्पत्त्युपायस्त्वयैव सूत्रितः । अतस्तूष्णीमारस्व । अस्मद्वृत्तान्तस्य सब्रह्मचारी अयं महाराजः संवरणः, अनेन ·. तपतीसंवरणे (ततः प्रविशति-विह्वलाको विदूपकः) विदूषकः- (अङ्गानि सवाहयन् शूत्कृत्य) (क) अज्ज खु अहं पञ्चूसे एन्व 'देविं सळ्ळराअपुत्तिं पुत्तीआदो णिअमादो णिवत्तिम सिविणसवणत्थं सिग्धं आअच्छत्ति वअस्सेण कञ्चुइमुहेण णिउत्तो अस्सआणेण गदुअ अणुट्ठिअणिओओ अहं आअच्छंतो राअवीहीअंतेण दुविणीदतुरएण पछत्थोहिम। देण अविहेआणि मे गत्ताणि । तह वि वअस्सस्स पसं उवसप्पिडे घेत्तिस्सम् । (नीचिकया परिक्रामन् पुरतो विलोक्य ) अहो मम पहावो, जं सव्यो एव्व हथिणपुरवत्थव्वो (क) अद्य खल्लु अह प्रत्यूष एव 'देवी साल्वराजपुत्री पुनीयान्नियमानिवर्त्य स्वमश्रवणार्थ शीघ्रमागच्छेति वयस्येन कञ्चुकिमुखेन नियुक्तोऽश्वयानेन गत्वानुष्टितनियोगोऽहमागच्छन् राजवीध्या तेन दुविनीततुरगेण पर्यस्तोs- स्मि । तेनाविधेयानि मे गात्राणि तथापि वयस्यस्य पार्धमुपसर्पितुं ग्रही- यथा इयं साल्वराजपुत्री अलाभनिश्चयेन तनयसमुद्भवहेतोः पण्मुखसेवनादिनिय- मात् नर्मसचिवप्रेषणेन नियतिता तथा इति ।। एव कविप्रशंसन तन्नामकथन तपतीसवरणशब्देन रुपफनामधेयं नायक- स्वरूपं पूर्वनायिकायामपत्यालामनिश्चयेन प्रतादिनिवर्तन भाषिनं परिणयनोधमम् अनन्तरप्रवक्ष्यमाणपात्रस्यरूपं नायफम्य सार्वभौमत्वमुद्यमं च सूचयित्या पात्रदर्शन पूर्वफै कयाम्यापने कृत्या तयोगितयोरसादी प्रमेयोचित्येन प्रथमं विदूषकमवेशः। अत्र स्वल्पतया विष्कम्माविषयं देवानिवर्तनम्वमादिकं सूचयितुमक्षार्थानुगुण्येन अश्वगमनापाशगमनमार्थनादिकं फेवलं म्यार्थ प्रहसनं राजमप्लॉपादि प्रकटयितुं चाम्य प्रथमप्रवेश । अत एव अपेत्यादिना सूच्यार्थमनूध प्रहसनप्रस्तावः । व. ऐपठया:संवाहनशुलारादिकम् । अयेत्यादि । पुतीयात् पुत्रोसनिहितात् । माध- १. 'पान'शी पार.. २ ''पीस पारः १. 'माता' पार. 1. 'ममाभी'पीप.पारः, ·प्रथमोऽङ्कः। जणो अस्सो पारासरिओ ति अप्फुडं आळवंतो हास- णिरोहदुप्पेक्खमुहो हसि, अहसिढं अ अपारअन्तो प- ज्जाउळो होइ । (नेपथ्याभिमुसमपरोक्य) एसो वअरसो प- रिसमाविअपडिकम्मविहाणो इदो एव्व आअच्छदि । ता कीस अत्ताणं खेदइरसं। एत्थ एव्व चिट्ठिस्सं । (स्थित )। प्यामि । अहो मम प्रभानो, यस एप हस्तिनपुरसास्त यो जन अश्व पाराशर्य इत्यस्फुटमालपन् हासनिरोधदुष्प्रेक्षमुखो हसितुमहसितु चापारयन् पर्याकुलो भवति । एप बयस्य परिसमापितप्रतिकर्मविधान इत एमागछति । तत् किम- यमात्मान खेदयिष्यामि । अत्रैव स्यास्यामि ॥ यानेन अश्वरूपेण यानेन वाहनेन | पल्लत्यो मि पर्यस्तोऽम्मि। घेतिस्स ग्रहीप्यामि अविधेयत्वादाकृप्य नेप्यामि । नीचिकया वीकृताङ्गत्वमवलम्व्य । हस्थिणपु- स्वस्थ वो हस्तिनपुरवाम्त य हस्तिनपुरवासी, कर्तरि तन्यत्प्रत्यय । अस्मत्प्रभा- वेण हसितुमसामर्थ्य हास्यप्रकण अहसितुम् । अत एव वाक्यस्यापूर्णतया अस्फुटालाप । परिसमापितप्रतिकर्मविधान प्रतिकर्म प्रसाधनम् अलङ्करणम् । उप. लक्षणमिद प्राभातिकानुष्ठानस्य । आत्मान विवश देहम् । चिठिम्स स्थास्यामि ।। अथ नायकप्रवेश । अत्र नायकस्वरूपे निरूप्यमाणे सान्तस्ताप इत्युक्त्या अपुत्रत्वेनाकृतार्थतया च नैश्चिन्त्यायभावेन सचिवायत्तसिद्धित्वेऽपि नास्य ललि- तस्वम् । अत उदात्तत्वमेव । नायिकान्तरपरिग्रहभोगोत्सुकत्वादिक पुत्रोत्प- त्तिशेषतया । अत एवादावपत्यमहिमसमर्थन , 'न सुतसमुद्भवलाभादपर' (अङ्क. " शो ९) इति सुतस्य प्रीतिहेतुत्वकथनम् , अन्ते 'किं वा दत्तो न वशकर सुत' (अङ्क ६ श्लो १४) इति सुतस्य परमप्रयोजनत्वक थन च । रसश्च शृङ्गारोऽङ्गी । सोऽपि कामानुवद्धधर्मप्रधान । हास्यादीनि सदगभूतानि । तत्र दक्षिणम्योत्तमाधममध्यमभेदेन त्रैविध्य तेप्येोऽयम् । एव भविष्टस्य चिन्ताप्रकार । स्वप्ने सूर्यवचनेन नायिकाया तनयोत्पत्त्यभावनिश्चयेन खिल प्रातरेव कृत्य निर्वर्त्य स्वप्ननिवेदनार्थमाहूत वयम्यमनालक्ष्य कथनत्वरया सपरिवार म्बध निर्गत पितृविषयम् मणनन्ध निरूप्य पुत्रविषयेण ममताति- ·१० तपतीसवरणे (तत प्रविशति सान्तस्ताप सपरिवारो राजा) राजा-(सविमर्शम् ) अहोनुखलु अपत्याभिधानस्य पदार्थान्तरस्य महिमा । कुतः प्रियतनयवियोगे पुत्रिणां खेदवृत्ते- विगणयितुमियत्तां कः पुमानुत्सहेत । प्रसवगुणवियुक्तां मन्यमानस्य देवी- मपि मम हृदि तापो जृम्भते दुर्निवारः ॥ ४ ॥ शयेन तम्य महत्त्व विमृशन्नाह - अहोनुखल्वित्यादि । अपत्याभिधानस्य अपत्यनामधेयस्य अभिधानमेवास्याद्यतनमिति तथोक्तम् । पदार्थान्तरस्य महिमा हृद्यतादिभिर्गुणवैशिष्टय चित्ताकर्षकत्व च । लोके गुणोत्तराणा मणिहिरण्यादीना गजावादीना प्रियतमासुहृत्प्रभृतीनाम् एतत्पड्तिनिवेशोचित न सोभाग्यम् अत एव पदार्थान्तरस्येत्युक्तम् । अहोनुसल्विति निपातसमुदाय आश्चर्यद्योतक । आश्चर्य- विपयमहिमोपाधित्वेनान सम्बध्यते । महिमा आश्चर्यभूत इत्यर्थ । किमस्याश्चर्य- त्वमिति समर्थनाय कुत इत्यामानामुद्भाव्य कथयति-प्रियतनयेत्यादि । देवी प्रसव- गुणवियुक्ता मन्यमानस्य ममापि हदि दुनिवारम्तापो नृम्भते । देवीं सोशील्या- दिना द्योतमाना गहिणीम् । प्रसवगुणवियुक्ता मसवोचितगुणवियुक्ता वन्ध्याम् । मन्यमानम्य इदानीमेवाप्तवचनेन निश्चिन्वानम्य । ममापि अजातपुत्रस्येत्यर्थ । दुर्निवार विचारादिभिर्निवारयितुमशक्य । ताप मनोज्वर । जृम्भते ममापि विपयम्यादर्शनेऽपि सङ्कल्पमाण प्रतिक्षण पद्धते । एव स्थिते पुत्रिणा पुरवता पिनादीनाम्। प्रियतनयम्य गुणनाहुल्येन प्रियम्य पुत्रम्य वियोगे आत्यन्तिके आ- न्तरालिके वा । सेदवृत्ते सेदे वृत्ति सेदवृत्ति सेदानुभन । सेदम्य वृचिर्वा । सेद् सन्ताप । तम्या इयत्ताम् । विगणयितु ईगीति परिच्छेत्तुम् । क पुमान् सर्वतोऽपि । उत्मरेत उत्साहमानितु गानुयात् । न योऽपीत्यर्थ । अन अन्ये- पा पदार्थाना मणिनिण्यातीना विनागो ग्यम्य व्यथयतिारा, न चनुदय इति युक्त्या गिदम्य नाग ण्य यथायद न वनुदव । अन्य त्वजन्मैवात्य-त- तापहनु , किं पुननिभ्यापाय दत्यम्य विशेष । अत एव महिा आश्चर्यकर । .

·प्रथमोऽ । मया हि प्रातरेव स्वप्नप्रतिष्ठापनप्रयोजनायाहूतः प्रियव- यस्यः पाराशयों नाद्याप्यायातः। (समन्ताढवलोक्य) अये अ. नुन्भिापितवालातपोऽयं दिवसावतारः। तथा हि- शालीनां परिपच्यमानकणिशश्रेणीशिखापाटलै- रप्रौढेरतिमात्रमर्कमहसामग्रैरनालीढया । सङ्कोचादधिपश्चिमाशमपरिध्वस्तावकाशं दृशा- मद्यापि स्थितमम्युराशिलहरीतन्व्या तमोमात्रया ॥ ५॥ . स्वम् । अपिशब्दो भिन्नक्रम ॥ ४॥ एवमपत्यमहत्त्व समर्थ्य स्वप्ननिवेदने त्वरमाणो वयस्यस्य विलम्बनेन सिन्न आह-~मया होत्यादि । स्वमप्रतिष्ठापनप्रयोजनाय प्रतिष्ठापनम् इद मया दृष्टमिति श्रोतरि समर्पण तेन प्रयोजनमनन्तरकर्तव्यादि- निरूपण तदर्थ , केवलप्रतिष्ठापनस्य निरुपयोगत्वात् । प्रतिष्ठापनस्यापि साध्यत्व- मनुक्तसिद्धम् । यद्येव न योज्यते प्रतिष्ठापनाय इत्येवारम् । प्रियवयस्य इत्यन्त- रगत्वेन स्वमसमर्पणयोग्यत्त प्रकाशितम् । अद्यापीति प्रतिपालनेनाल्पस्यापि का लस्य दैय कल्पयित्वोक्ति । हिशब्दस्य स्वस्थान विमुच्य नना समन्वय एव शरण न हीति । अथ प्राभातिकी शोभामवलोक्य कथयति-अये इत्यादि । अये इति स्मरणे । मया कारातिपातो निरूपित्त । दिवसस्य तथा न प्रौढत्व जा- तम् । यत अनुन्मिपितबालातप वालातपस्यापि व्याप्ति व्याप्यदेशव्यापित्व न परिपूर्णम् । तत्साधनायोपक्रमते 1-~तथा होति । दृश्यत इति शेप । शालीना मित्यादि । तमोमात्रया अद्यापि अधिपश्चिमाश स्थितमित्यन्वय । मात्रा लेश । अद्यापि प्रभाते प्रकटेऽपि । अधिपश्चिमाश पश्चिमाशापर्यन्तेपु, दिगन्तरेषु तेज - प्रसरेण निरस्तत्वाद् अधिपश्चिमाशमित्युक्तम् । तत्रापि तुच्छत्व मात्रयेत्यनेनो- क्तम् । तमोऽशस्य प्रमाणमाह---अम्बुरागिलहरीतन्न्या सन्निहितस्य अम्बुराशे- स्तरङ्गकणवत् स्वल्पया । अद्यापि स्थीयत इति वक्तव्ये स्थितमित्युक्त्या निर्वा- णोन्मुखपदीपवत् स्थित्यामपि कार्याक्षमत्व सूचितम् । अत एवोक्त सङ्कोचाद् दृशामपरिध्वस्तावकाशमिति । सङ्कोचात् नष्टशेषत्वेनाल्पतया । दृशा नयनरश्मीनाम् । अवकाश विषयप्रसरमार्ग यथा न परिध्वस्तो भवति तथेति क्रियाविशेषणम् ।

·.. १२ तपतीसंवरणे (पुरसो विलोक्य) अये असौ वयस्यः पाराशर्यः किमप्युदिन इव तिष्ठति । तत् को नु खल्वस्यायासहेतुः। विदूषकः- (उपसृत्य कथमपि दक्षिणं पाणिमुन्नमयन्) (क) जेदु भवं । (क) जयतु भवान् । सङ्कोचेन नयनरश्मिनिरोधाभावे स्थितेऽपि न कार्यकरत्ववत्तयावस्थितिनीवक्षिता इति अद्यापि स्थितमित्यनेन प्रकाशितम् । दिनोदये एवमपि कथं स्थितमित्यत्र हेतुमाह - अर्कमहसामप्रैरनालीढया अर्कमहसाम् अरुणकिरणानाम् । अप्रैः प्रान्तभागैः । अनालीढया ईपदप्यस्पृष्टया । तत्र सति कथं लेशस्यापि स्थितिरिति भावः । भुवनतमःसंहारसरलानामर्कमहसां कथं तमोलेशनिरसनापाटवमित्य- त्राह-अतिमात्रमप्रौढेः उदयसमनन्तरप्रसरणेन वालतया अतितरामनुद्धतैः अत एव मण्डलोपान्तमजहद्भि. झटिति दिगन्तव्याप्तिमनवलम्चमानैः । अप्रौढतायां हृयतामाह-शालीनामित्यादि । शालीनां 'क्षुण्णः सितः स्मृत. शालिः' इति लक्षितानां तुपापनयने धवलतण्डलानां शूकधान्यविशेषाणाम् । परिपच्यमानाः स्वय- मेव पाकं प्रतिपद्यमानाः याः कणिशश्रेण्यः तासां शिखावत् शूकवत् पाटलैः । अग्राणां वहुत्वात् श्रेणीत्युक्तम् । अनेन कोमलत्वं दृश्यत्वं चोक्तम् । रश्मिव्याप्ती सत्यां वालातपोन्मेप इति तदन्याप्तिकथनेनानुन्मिपितबालातपत्वं समर्थितम् । अत्र दिनावस्थामवेक्ष्य स्ववृत्तान्तम्मरणं व्यज्यते । मम जन्म सन्तत्यनुदयेन सिद्धमपि न फलवत् । तत्र समीहितप्रतिबन्धकतया दुरितशेपो वर्तते । पुण्योपचयेन तदु- न्मूलने साध्यसिद्धिर्भवेद् इति ॥ ५॥ उप.कालावस्थां वर्णयित्वा अन्विप्यमाणं सहसा दृप्ट्वा तद्वैवश्यदर्शनेन साशङ्कमाह - - असो इत्यादि । किमप्युद्विम इव तिष्ठति केनापि हेतुना उद्विम इव पीडित इव । हेत्वनिश्चयेन इवेत्युक्तिः । उद्वेग- चित्तपीडा । तिष्ठतीत्यनेन देहपीटा कल्यते । पूर्व दर्शने झटिति समीपोपसर्पणमेय दृष्टम् । इदानी तिष्ठत्येव । अतो देहम्य वैवश्यं ज्ञायते । उभयमपेक्ष्य हेतुगका । आयासः देहमनसोः परिश्रमः ।। अथ चिपक प्रहसनार्थ पुरस्कृत्य म्यवृत्ति निवेदयति वैवश्यद्योतनाय- फथमपीति । दक्षिणहम्तोन्नयनम् आगीर्वादोपतया ॥ , 'परित्रम्) सय पाट.

·१३ प्रथमोऽङ्कः। राजा-सखे! कथमयथापुरस्तवायमवयवव्यापारः। विदूषकः-(क) पसादौदिसओ। राजा-कोऽभिप्रायः। विदूषकः- (संहासम्) (ख) अणक्खरं अणाआरसूइदं पि अत्यं उप्पेक्खिअ भणन्तो तुम एहिं अक्खरळक्खि आआर- सूइदं पि एदं जाणिदुं अकुसळो होहि ।ता कहिं दे गों पण्डिच्चं । राजा-ननु भवादृशामम्भोधिगम्भीरचेतसामतिदुरवबोधाश्चित्त- (क) प्रसादातिशयः । (ख) अनक्षरमनाकारसूचितमप्यर्थमुत्प्रेक्ष्य भणन् त्वमिदानीमक्षरलक्षितमाकार- सूचितमप्येतद् ज्ञातुमकुशलो भवसि । तत् क ते गत पाण्डित्यम् । तद्वैवश्यं दृष्ट्वा पूर्व शङ्कितस्य प्रश्नः-सखे! कथमित्यादि । सखे ! इति समसुखदुःखत्वं हि सख्यम् । तत् कथं मत्संविभागं विना त्वया देहवैवश्यदुःख- मनुभूयते तन्निमित्तकथनेन व्यसनसंविभागी भवेत्यर्थः ॥ (प्रसादातिशय इति) प्रसादातिशयस्य मूलकारणत्वं हृदि निधाय एव. मुक्तिः॥ एवं प्रसादवैवश्ययोहेतुहेतुमद्भावस्यापरिस्फुटत्वेन कोऽभिप्रायः इति प्रश्नः।। तत्र प्रहसनेनाक्षिपति-अनक्षरम् अनुक्तम् । अनाकारसूचितं नयनविका- रादिभिरप्रकाशितम् अर्थम् । उत्प्रेक्ष्य विचारदृष्टया निश्चित्य । भणन् सर्वदा व्य- वहरन् । इदानीम् अक्षरलक्षितं "प्रसादातिशय” इति शब्देन प्रकाशितप्रायम् । आकारण शरीरसन्निवेशेन सूचितं च ज्ञातुमकुशलो भवसि । तत् क गतं ते पाण्डित्यम् इति तन्मनोवैवश्यमनवधाय प्रहसनाक्षेपः ।। तत्रालीकप्रशंसया तत् प्रहसनमनुसृत्य परिस्फुटोक्ति प्रार्थयते-नन्वित्यादि- ना । आत्मनो हृदयव्याक्षेपमनिरूप्य तेनाङ्गीकृतं प्रहसनार्थमनिच्छन्नपि दाक्षिण्ये- नाङ्गीकृतवान् । अत एवमुक्तिः ।। १. 'दातिस' इति घ. पाठ. २. इद पद क ख. पुस्तकयो स्ति. ३. इद पद क ख. पुस्तक्योर्नास्ति, ·तपतीसपरण वृत्तयः । प्रस्पष्टमभिधीयताम् । विदूषकः-- (क) जइ एव्वं कहइस्सं । अहं आरूढहयो गदुअ णिवत्तिअ देविं णियमादो आअच्छन्तो राजवीहीअं तेण दुट्ठतुरएण कंदुअर्काळं मए कीळन्तेण कहि पि पक्खित्तो सि । तेदो चिन्तिअंच मए । अज्ज आसणस्स अत्थिर- दाए अस्सारोहणेण गअणगमणस्स अद्धमत्तं सिक्खिअं, ता देवासुरविमद्दपरिइदम्बरगमणस्स वअस्सस्स सआसा- दो सअळं सिक्सिस्सं त्ति । ता उवदिसदु मे वअस्सो । राजा-मृर्स! अस्यां क्रियायामकिञ्चित्करा मादृशामुपदेशाः । पश्य- (क) योन कथयिष्यामि । अहमारुढयो गत्या निवर्त्य देवी नियमादागच्छन् राजीथ्या तेन दुष्टतुरगेण कन्दुक्नीड मया मांडता कापि प्रक्षिप्तोऽस्मि । ततश्चिन्तित च मया । अद्यासनस्याम्भिरतयाश्वारोहणेन गगनगमनस्यार्द्धमान शिक्षितम् । तद् देवामुरविमर्दपरिचिताम्बरगमनस्य वयस्यम्य सकाशात् सरउ शिक्षिप्य इति । तदुपदिशतु मे वयस्य । गय नृपबुद्धिमविनाय म्पनियोगानुष्ठानमनूय पुनरपि प्रहमनटोपतया तुर- गपतनेन मिद्रस्याम्परागमनम्य शेपोपदेश प्रार्थयते- उपदिशतु मे वयम्य इति ।। इम प्रहमनार्थ जाननपि तदनुबन्धम्य प्रानानुपयोगेन विच्छेदमवेक्ष्य तत्मार्थनाया वस्तुता भावयित्वा अरोमोपेन प्रतिक्षिपति- मूर्येत्यादि । यया मदभिप्रायमवितायाम्याने प्रमनत्याप्ति नियते, मयापि त्वत्प्रहमन मत्य भा. पयित्वोचर पथ्यते इत्यभिप्राय । तदनुगुण प्रतिभिपति-सम्यामित्यादि । अ- स्थामम्परगमनप्रियायाम् । अपिचिरा निरपयोगा । मारमा रानधर्ममुहताम् । २ ''दीव मग पुगपुर पाप पुणर मात पपगायन २६ पद ·प्रथमोऽङ्कः। १५ पवनविजयमार्गा मन्त्रसिद्धिप्रकारा मुनिवरवचनं वा देवतानां प्रसादाः । उपचयिभिरुदर्कस्वादुभिः पुण्यपूरै- रपगतदुरितौघानम्बरे वर्तयन्ति ॥ ६ ॥ विदूषकः- (क) अळं एदिणा । अणुप्फुळं दे वदणकमळं सन्दा- वगभं पिसुणेई हिअअं । को एत्थ हेदू । (क) अलमेतेन । अनुत्फुल्लं ते वदनकमलं सन्तापगर्भ पिशुनयति हृदयम् । कोऽत्र हेतुः । केन पुनस्तत् सिद्ध्यतीत्यत्राह-पचनेत्यादि । योगशास्त्रेषु बहुप्रकारमुक्तत्वात् मार्गा इति वहुवचनम् । मन्त्राणां सिद्धि मन्त्रैः सिद्धिर्वा । मुनिवरवचनं तवैतद् भवत्विति मुनिवराणामनुग्रहः । देवतानां प्रसादाः । तत्र न वचनापेक्षा । अधि- कारिसापेक्षमतेपां स्वातन्त्र्यमित्याह - उपचयिभिरित्यादि । उपचयिभिः पुनः पुन- राजनेन प्रवृद्धैः । उदर्कस्वादुभिः रसायहैः । पुण्यपूरैः इष्टापूर्चादिपुण्यसञ्चयैः । अपगतदुरितौघान् स्वयमेव दूरीभूतदुरितसञ्चयान् । अत्र पुण्यपूराणामुपचयः न केवलं पुण्यमात्रस्येत्यतिप्राचुर्य विवक्षितम् । अत्रैवम्भूतानामधिकारः । अधिकारिणां वर्तन एव पूर्वोक्तानां प्रयोजकत्वम् । ततः परस्परापेक्षायामेव साध्यसिद्धिरित्येता- नम्बरे वर्तयन्तीत्युक्तम् ॥ ६॥ एवं प्रहसनार्थ सत्यवत् कल्पयित्वा किञ्चिदमर्पगर्भ नायकस्याक्षेपवचनमा- कर्ण्य तदानीं मुखवैवर्ण्य चावधाय नर्मसचिव आत्मनोऽनवसरभाषितमाशय तत्कथनशेपं निवार्य पृच्छति-अलमित्यादि । भवन्मनोवृत्तिमविज्ञाय मया आ- स्माधिकारोचितं यत्किञ्चिद् भापितं जानतापि भवता मां प्रत्यमर्पण तत् सत्यवद् भावयित्वा प्रतिक्षिप्तम् । अत्र ममैवापराधः । अनेनैवालम् । अतः परं भवन्तं पृच्छामि अनुत्फुलं भवतो वदनकमलम् । इदानीमेवैवं दृष्टम् । पूर्व नित्यविकस्वर- मेव, नान्यकमलवत् पर्यायेण सङ्कोचविकासयुक्तम् । अतो हृदयं सन्तापगर्भ पिशु- नयति । वदनम्लानिकार्यणान्त सन्तापोऽनुमातुं शक्यः । तत् कोऽन हेतुः । वैव- १. “णअदि' इति क. पाद. ।

·-- तपतीसंवरणे राजा-सखे! सम्यगुपलक्षितम् । अतीतायां खलु रात्रौ स्वप्ने सूर्योपस्थानमातन्वतः- आराद् दृष्टं चलदलपुटैीर्घिकापद्मिनीना- मोन्मीलन्मुकुलनयनैः प्रस्फुरद्धृङ्गतारैः। । तुच्छीकुर्वत तुहिनकणिकाजालकं मे पुरस्ता- दाविर्भूतं किरणनिकरैरम्बरादर्कबिम्बम् ।। ७ ।। येन सन्तापोऽनुमितः । अत्र सन्तापे को हेतुः । परिपूर्णकृत्यस्य तवेदानी सन्ता- पस्य किं निमित्तमित्यर्थः ।। इति विवक्षितार्थसोपानायमानं तद्वचनमाकर्ण्य नायकः श्लाघापूर्वमाह -- सखे! सम्यगुपलक्षितम् इदानीं तव सखित्वमतिहृद्यं जातम् । सम्यगुपलक्षितं सम्यग् यथातत्त्वमनुमितम् । अतः कारणं शृणु - अतीतायां खलु रजन्यां स्वमे सूर्योपस्थानमातन्वतो मे पुरस्ताद् अम्बरादर्कविम्बमाविर्भूतमित्यन्वयः । अतीतायां खलु अतीतायामेव न राव्यन्तरे इत्यवधारणे खलुशब्दः । तेन प्रतीतेरविस्मृतिः प्रकाश्यते । स्वप्ने सूर्योपस्थानादिरूपेण स्वप्नो दृष्ट इत्यर्थः । आतन्वत इति अनु- तिष्ठतः । मे पुरस्ताद् अर्कविम्बं बिम्बशब्देन तस्यैव दृष्टिगोचरत्वं जातम् । तदानीं तत्प्रादुर्भावकार्यमपि परिस्फुटं दृष्टं दीपिकापद्मिनीनाम् उपस्थानपरिगृही- तायां दीपिकायां याः पद्मिन्यः कमलोत्पत्तिभूमयः नायिकाः तासाम् । अझैन्मी- लद्भिः विकासारम्भेण अर्द्धविकस्वरैः मुकुलैरेव नयनैः । आरात् समीपे । दृष्टं नयनानामपि प्रेमकृतम॰न्मीलनमारोपयशात् सिद्धम् । नयनानां दर्शने कर्तृत्य- मारोपितम् । कीदृशैः अन्मीलनवशाञ्चलानि विश्लेषभाजि दलान्येव पुटानि येपां । तथा प्रस्फुरन्तः भृङ्गा एव ताराः येषां तैः । आरादित्यनेनारोपितमौत्सुक्यं प्रकाशितम् । निजपरिलालननित्यदीक्षितस्य कान्तस्य सन्निधौ कान्तानामेवं प्रेम- दृष्टिपातो युक्त एव । अत्र नयनानां मुकुलत्वेन दलानां पुटत्वेन भृङ्गाणां तारा- खेन च समारोपस्य शान्दत्वात् पद्मिनीनां नायिकात्यारोपस्यार्थत्वमित्येकदेशविव- रिपकम् । किरणनिकरैः तुहिनफणिकाजाल तुच्छीकुर्वत् । एवमुदयकालका- यकथनेन जापदर्शनयत् स्वमदर्शनस्य परिस्फुरत्वं प्रकाशितम् । मे पुरस्तादित्यनेन मदपेक्षया प्रादुर्भाव इति ॥ ७॥ .

·. प्रथमोऽकः। विदूषकः- (क) तदो तदो। राजा-ततस्तस्माद् भक्तिभारावर्जितमौलि प्रणमन्तमन्तरेण मामासीदतिगम्भीरा भारती। विदूषकः - (ख) कैरिसी। राजा 'वत्स! संवरण! दयितां तव तन्वीं साल्वराजसुतामिमाम् । अवेहि प्रसवापेतां शरचूतलतामिव' ॥८॥ इति । अनन्तरमन्तरधत्त च भगवान् । अहं च प्राभा- तेकमङ्गलगीतिभिः प्रतिबोधितोऽस्मि । (क) ततस्ततः। (ख) कीदृशी। स्वमश्रवणे शेपश्रवणापेक्षया तस्य प्रश्नमनुसृत्य स्वमशेपमाह -तत इ- त्यादि । ततः आविर्भावसमनन्तरमेव । तस्माद् बिम्वाद् । भक्तिभारावर्जितमौलिः नम्रशिरा. अहं प्रणतः । विशेषणेन प्रणामस्य परिपूर्तिः प्रकाश्यते । तथा प्रण- मन्तं मामन्तरेण मामुद्दिश्य । अतिगम्भीरा अतिनिगूढाभिप्राया भारती आसीत् । तस्मादित्यनेन वक्तृमुखं न दृष्टं बिम्बादुद्भूतेत्येव ज्ञातम् ॥ तजिज्ञासया पृच्छति-कीदृशीति ॥ वत्स! संवरण! इत्यादि भारतीप्रकारः । वत्स! संवरण! इत्यनेन पुत्र- वद् वात्सल्यातिशय. प्रकाशितः । दयितामिति तन्वङ्गी साल्वराजसुतामिति सौरूप्याभिजन्मादिभिस्तव दयितात्वमस्यां युक्तमेवेति सम्मानन गम्यते । प्रसबापे- तामयेहीति प्रसवस्यैव निषेधेन पुत्रोत्पचिशङ्का दूरतो निरस्ता । शरयूतलतामिवेति अत्यन्तासम्भावनाप्रकाशकेन दृष्टान्तेन तादृश्यपास्या गृहस्थितिरिति दृढीकृतम् । वत्सेत्यादिसंबोधनेन तन्वङ्गीमित्यादिना च कारुण्यपात्रत्वमम्माकं प्रकाशितम् । मसवापेतामवेहीत्यनेनानिष्टार्थश्चान्ते योधित इति अनुग्रहो वा निग्रहो वा तत्र फलितः । किमर्थ स्वयं प्रादुर्भूय कथनमिति ज्ञातुमशक्यम् । तत एवातिगम्भीरे- 'मीति' इति रा. पाठ. २. 'कीरि' इति प.पाठ: .

·C तपतीसंवरणे विदूषकः- (क) सोत्थि होई.। मा भैवं सन्दप्पर्दु । राजा-कथमहमधमों नानुशये । विदूषकः - (विहस्य) (ख) अहो तुह अणेअपसण्डिरअणपरिपूरि- अभण्डौँआरसहस्सस्स वि रिणसन्दावो त्ति अच्छरिअं। राजा-मूर्ख! नाहं भवदभिमतमृणमधिकृत्य ब्रवीमि । अ- न्यदिदमपत्याभिधानमृणमुद्दहामि पितॄणाम् । विदूपकः -(ग) मए वि एदं अण्णोणं विवदंताणं तक्किआणं (क) स्वस्ति भवतु । मा भवान् सन्तप्यताम् । (ख) अहो तवानेकप्रशस्तरनपरिपूरितभाण्डागारसहस्रस्यापि ऋणसन्ताप इत्या- श्चर्यम् । (ग) मयाप्येतदन्योन्यं विवदमानानां तार्किकाणां मुखात् श्रुतपूर्वमेव । अत्रभवान् त्युक्तम् ॥ ८ ॥ इतीति भारत्युपसंहार । अनन्तरं भगवानन्तरधत्त च । केवलस्य प्रादुर्भावो न घटते कथनं च, तद् भगवतैवोक्तं, मया न दृष्ट इत्येवेति भगवानन्तरध- चेत्युक्तम् । अनन्तरमित्यनेनैतदर्थमेव प्रादुर्भाव इति ज्ञायते । अहं च प्राभातिक- मङ्गलगीतिभिः प्रतियोधितोऽस्मीत्यनेन स्वप्नस्य चरमयामदृष्टत्वं प्रकाशितम् ॥ एवं तम्यानिष्टप्राप्तिसूचकं सन्तापगर्भ वचनमाकर्ण्य मङ्गलाशंसनपूर्वमनुन- यति-स्वस्तीत्यादि ॥ तस्य सन्तापनिषेधमनगक्रित्याह - कथमहमित्यादि । अनुशयः पश्चातापः पूर्वमेव ऋणनिवृत्ती प्रवृत्त्यभावात् ।। एवमुक्ते तम्य चित्तव्याक्षेपाय हासगर्भा प्रहसनोक्तिः-अहो इत्यादि । पस- ण्डिरअण प्रशम्तग्ल ॥ सन्तापेनैव प्रहमनमनादृत्य बोधयति- मूर्खेत्यादि । अन्यदिदं, न भवन्नि- रूपितम् । पितॄणां पितृमम्बन्धि पितृविषयमित्यर्थः । अपत्यम्यानुदयम्तत्र निमित्त मित्यपत्याभिधानमित्युक्तम् ॥ तदनुवदति-पयापीत्यादि । तार्किकाणां मुखात् श्रुतपूर्वमिति शास्त्र 1. 'TI माग' इति फना पाट. १ 'एय रा' इति ग-पाटः. ३. उनि -ग. पाठः, 'उ'तीग. पाठः, ४. 'गार' इति क.पाट'. ५. 'यदी रा. पाद:. ६. 'वि' इति,प. पारः ।

·। प्रथमोऽ। १९ मुहादो सुदपुरुवं एव्व । अत्तभवं पुण सुय्यवअणरस तप्पज्जत्थं अजाणतो आदिमत्तं संतप्पदि। एसो तस्स अभिप्पाओ । इअं देवी अणवच्चा । अण्णं परिणेहि । सा दे तणअं जणइस्सदि त्ति । राजा सखे ! सम्भाव्यत एवैतत् । न पुनरहं देवीगुणगण- निगलितां चित्तवृत्तिमन्यतः क्षेतुमलम् । तदधुना निव- तितनियमों तत्रभवती द्रक्ष्यावः। पुनः सूर्यवचनस्य तात्पर्यार्थमजानन् अतिमात्रं सन्तप्यते ! एप तस्याभि- प्रायः 'इय देव्यनपत्या । अन्या परिणय । सा ते तनय जनयिप्याति इति । विरुद्धतया प्रहसनोक्तिः, धर्मशास्त्रादिभ्य एतच्छ्वणं युक्तं न खलु तार्किकमुखा- दिति । अत्र नायिकान्तरानुरागवीजभूतं सूर्यवचने निलीनं नायकेनातिगम्भीर- त्वकथनेन शक्तिम् अर्थान्तरम् औत्सुक्यरूपारम्भोत्थापनाय नर्मसचिवमुखेन वि- वृणोति कविः- अत्तभवं पुण इत्यादि । भवत्सन्तापे भवत एवापराधः । सूर्यवच- नतात्पर्ये निरूप्यमाणे इत एव सन्तापशमोपायः सिध्यति । अत्रभवान् पुनरिति सर्वज्ञस्याप्यत्र कुण्ठिता बुद्धि. । अतः सूर्यवचनम्य तात्पर्यार्थो भवता न निरू- पितः । निषेधरूपः स्थूलो वाक्यार्थ एव ज्ञातः न तु तात्पर्यार्थः । स तु वक्तुर- भिप्रायरूपो वाच्या भिन्नम्वरूपः । तमर्थ मूर्योऽहं व्याख्याम्यामि । तब इमां दयितां प्रसवापतामवेहीत्यत्र अन्यां परिणय सा ते तनयं जनयिष्यति इतीमां प्रसवापेतामित्युक्तम् । अत एव पुत्रो न भविष्यतीति न । तदन्या परिणयेत्ये. वममिप्रायं विज्ञाय सन्तापो न कार्यः । तदभिप्रायानुरूपं प्रवर्तितव्यम् इत्यौत्सु क्यमुद्भावयति ॥ तदङ्गीकृत्यामुक्यगर्भमाह - सखे! इति । इदमेव सखित्वं यत् सममुख- दुःखतया कार्यसङ्कटेप तत्त्वप्रकाशनम् । इदानीं ममाप्यर्थः स्फुरति । सम्भाव्यत १. 'हव उण' इति व पाठः, २. 'सूरव' इति कासग. पाठ'. ३. 'जा--स' क्रा-घ. पाठः. ४. 'णनि' इति क-घ पाठ.. ५. 'मा देषी इति स. पारः ६. 'यः। गरमतः' इति फ-ग. पाठः, ·२० तपतीसंवरणे २ विदूषकः- (क) एदु एदु भवं । (उभौ परिक्रासतः) राजा--(निमित्तं सूचयन ) सखे! वामेतरमिदमधुना स्फुरति मदीयं विलोचनं केन । न सुतसमुद्भवलाभादपरः प्रीतिप्रसङ्गो मे ॥ ९ ॥ (क) एत्वेतु भवान् । एवैतद् वाक्यार्थशक्तिपर्यालोचने । अत्रैवं तात्पर्यमुन्नेतुं शक्यम् । तत्रापि न पाक्षि- कत्वमित्येवकारेण द्योतितम् । तत्र दाक्षिण्यनिमित्तं वैपम्यमाह-- न पुनरित्यादि । देवीगुणगणनिगलितां गुणगणैः सौशील्यादिभिः गणशब्देन निगलनस्य गाढत्वेन शिथिलीकरणस्य दुष्करत्वं प्रकाशितम् । अत एवोक्तमन्यतः क्षेप्तुं नालमिति । अन्यतः अन्यस्याम् । चित्तवृत्तिः सङ्कल्पः । तद्विशेपा एव रत्यादयः । अतो देवी- निविष्टरतेश्चित्तस्याकृप्यान्यत्र योजने मम न शक्तिरिति दाक्षिण्यं प्रकाशितम् । अत एवाह -- अधुना देवी द्रक्षाव इति । निवर्तितनियमामित्यनेन मध्ये नियमस्य विच्छेदकरणेन तस्या वैमनस्यमपनेतव्यमिति प्रकाशितम् ।। एवमपेक्षितं देवीदर्शनमुद्दिश्य गच्छन् अभ्युदयद्योतकं सुनिमित्तमनुसन्धाय चित्तसन्तापस्य निर्वापणे पुत्रोद्भवे औत्सुक्यवानाह-सखे ! इति । व्यसनवद- भ्युदयेऽपि त्वमेव मम सब्रह्मचारी । तदिदानीमनुभूयमानादन्यदवस्थान्तरं सुनि- मित्तं सूचयति । तच्छृणु । वामेतरं दक्षिणम् अनुकूलमिति च स्फुरति । इदमिति त्वयापि द्रष्टुं शक्यम् । अधुना सङ्कटकाले । स्फुरति स्फुरणस्य क्षणेन न विश्रा- न्तिः प्रारब्धस्य स्फुरणस्य न परिसमाप्तिः, अनेन फलस्य गौरवं गम्यते । मदी- यमिति । मम वैषम्यं ज्ञात्वा स्वयं प्रियं निवेदयदिवेति द्योत्यते । स्फुरति स्पन्दते अत एव शोभत इति च ध्वनितम् । केन हेतुनेति शेषः । दक्षिणतया प्रीतिहेतु- योधकत्वमस्य स्वतः सिद्धमिति निरूप्य औचित्येन विशेपे नियमयति. मुतेत्यादि । सुतसमुद्भवलाभात् सुतोत्पत्तिसिद्धेः । सुतोद्भवस्यैवापेक्षितत्वं पश्चात् तद्गुणादेरिति समुद्भवग्रहणं न तु सुतलाभादिति । अपरः अन्यः इतो विशिष्टः । प्रीतिप्रसङ्गः प्रीयुद्भवहेतुः प्रसजत्यनेनेति व्युत्पत्त्या प्रीतिहेतुता द्योत्यते । सुतो- त्पत्तिं तन्निमित्तं च विनेदानी मम नान्यदपेक्षितमिति भावः ॥९॥ १. 'एव्व होदु । राजा-गच्छाग्रत । उभी' इति स. पाठः २. 'व। राजा-पाढम् ।' इति ग. पाठः. ३. "यित्वा स' इति घ. पारः. --- न ·प्रथमोऽका विदूषकः--(क) अदिट्ठपुरुवाए देवीए पदविं अण्णेसन्तरस किं ण होइ सुणिमित्तं। राजा-किमदृष्टपूर्वेति । विदृपकः--(ख) एत्तिअं काळं णिअमन्तरिददसण त्ति मए भ- णिदं । (अग्रतो विलोक्य) पेक्ख? पेक्खदु भवं, एसा भअ- वैई भाईरही दीसइ। राजा-(साञ्जलिबन्धम्) भगवति! पुनतीभ्यस्तावकाभ्यास्त्रलोकी प्रणतिमुपगतोऽहं स्वर्गनिःश्रेणिकाभ्यः। मदकलकलहंसश्रेणिपारिप्लवाभ्यः शशिकरविशदाभ्यो वीचिकामालिकाभ्यः॥१०॥ विदूषकः-(पुरतो निर्दिय) (ग) एसो गुहघरपरिसरारामो। पविसदु भंव। (क) अदृष्टपूर्वाया देव्याः पदवीमन्विष्यतः किं न भाति सुनिमित्तम् । (ख) एतापन्त कालं नियमान्तरितदर्शनेति मया भाणितम् । पश्यतु पश्यतु भवान् , एषा भगवती भागीरथी दृश्यते । (ग) एप गुहगृहपरिसरारामः । प्रविशतु भवान् । एतदुक्तिमनुसृत्य भाविनमर्थ सूचयति कविः अदृष्टपूर्वेत्यादिना । तत्र अदृष्टपूर्वाया इत्यत्रास्फुटत्वगोपनाय प्रश्नपरिहारौ कविना प्रकाशितौ ॥ भगवतीत्यादि । स्वर्गनिःश्रेणिकाभ्यः स्वर्गारोहणसाधनत्वेन निःश्रेणिकात्वा- रोपः । मदेन मधुरनादैः राजहंससञ्चयैः अर्थात् तेषां पक्षपवनैः पारिप्लवाभ्यश्चञ्च- लाभ्यः "पारिष्ठवन्त्वधीरं चलाचलं चञ्चलं च कथयन्ति" इति हलायुधः ॥ १० ॥ अथ सन्तापकुण्ठितस्य मनसः सूर्यवचनतात्पर्यनिरूपणेन मुनिमित्तोदयेन जाहीनमनेनोद्यानावलोकनेन च क्रमेण विकासमवलम्बमानःरसिकवीग्यां (तत्) 1. 'कथम' इति स. पाट. २. 'रिअ' इति सग पाठः. ३. 'दुए' इति घ. पाट:. ४. 'वदी भा' इति स-ग. पाठः. ५. 'शन एं' इति क. पाठः. ६. 'गिदप' इति ७. '३ । (रभी उधानप्रवेश पयतः)। रा' इति क-राभा.पाठः, १ कराग, पाठः.

·२२ तपतीसंवरणे राजो-(प्रवेशं नाटयन् विलोक्य) सखे! अतिसुभगोऽयमुद्याना- भोगः। इह हि- आरामलक्ष्मीचरणच्युतानां बिभ्रत्यमी विभ्रमयावकानाम् । शोभा शुकालीढफलावलीनां वीजोत्करा दाडिमवल्लरीणाम् ॥ ११ ॥ प्रेरयन् उद्यानं वर्णयति-सखे! इत्यादि । अतिसुभगः नित्याभ्यस्तस्य पूर्वमेवं न सौ- भाग्यं दृष्टम् । उद्यानस्याभोगः परिपूर्णता समग्रपरिकरत्वम् । तत् समर्थयति- इह हीत्यादि । इह शुकालीढफलावलीनां दाडिमवल्लरीणां बीजोत्कराः आरामलक्ष्मी- चरणच्युतानां विभ्रमयावकानां शोभा विभ्रति इति समस्तः समन्वयः । अमी इति निरन्तरं दृश्यमानाः दाडिमवल्लरीणां बीजोत्कराः । शुकालीढफलावलीनामित्यनेन वीजोत्कराणां फलोद्भवत्वं सिद्धम् इति तथोक्तम् । शुकैः आलीढाः दष्टाः फला- वल्यो यासाम् । शुकग्रहणं तेषां दाडिमफलप्रियत्वाद् उद्यानवर्द्धितत्वाच । फला- नामालीढत्वं बीजग्रहणाय भेदः । निरन्तरस्थितानां दाडिमवल्लरीणां शुकतुण्ड- खण्डितेभ्यः प्राचुर्येण सद्धीभूय तत्र तत्र व्याकीर्णा बीजोत्कराः अनुक्तसिद्धारुण- वर्णाः एवं सुभगसम्भावनायोग्या भवन्ति । कथम् , आरामलक्ष्माचरणच्युतानां रम्यप्रदेशसंरक्षणार्थ तत्र तत्र लक्ष्मीकलाः सञ्चरन्ति, अतः आरामसन्निहितायाः सलसौभाग्येन सविलासं सर्वत्र चरन्त्याः चरणकमलच्युतानाम् । विनमयावकानां विलासोचितानां लाक्षारसानाम् । शोमा विभ्रति तरसमानशोभा दृश्यन्त इत्यौ. पम्यगर्मम् । अत्रारामलक्ष्म्याः अदृश्यरूपायाः एवं प्रत्यक्षसञ्चरणे चरणाद् याव- फरसपतने च मिरे तरसादृश्यं घटते । सादृश्यगर्भितत्वेन निदर्शना । अत. मदमावार उत्प्रेक्षायां पर्यवसानम् । अत एवम्मूता बीजोत्कराः एवमुत्प्रेक्षितुं शक्याः । अलतफरजितपढायाः म्बरं सचरन्त्या आरामलक्ष्म्याः पदतलच्युता 1. 'शा-दिसाय सदनि रा-ग. पारः, 'जा-'दनि य. पार:. २. पाम् ॥ वि' निराप.पाः ·प्रथमोऽङ्कः । (उभौ परिकामतः) विदूषकः-- (सभयं परावृश्य(क) भोपळाअह्म । अग्गदो महन्तो संपहारो वट्टइ। राजा-कोऽयमकाण्डे सम्भ्रमः। विदूषकः • (ख) एआरिसं पाणसंस मोत्तूण को अण्णो संभ- मस्स अवआसो होइ। राजा-कस्ते प्राणसंशयस्य हेतुः । विदूषकः- (अङ्गुल्या निर्दिश्य) (ग) एदस्सि मरगअसिळादळे को- हिदपूरो दीसइ। (क) भो पलायावहे । अग्रतो महान् सम्प्रहारो वर्तते । (ख) एतादृश प्राणसशयं मुक्ता कोऽन्यः सम्भ्रमस्यावकाशो भवति । (ग) एतस्मिन् मरकतशिलातले लोहितपूरो दृश्यते । यावकरसा इव सम्भावनीयाः । अतो निदर्शना उत्प्रेक्षायां पर्यवस्यति । अत्र लक्ष्मीसञ्चरणस्योटोक्षितुं योग्यत्वादतिसुभगत्वं समर्थितम् ॥ ११॥ अथ प्रबन्धव्याप्तस्याभिलापशृङ्गारस्य धर्मशेपत्वं प्रकाशयितुम् ऋणनिवृ- तिरूपस्य धर्मस्य पुत्रोत्पत्त्या साध्यत्वं प्रतिपाद्य तदुपायान्वेषणद्वारा प्रवृत्तौ प्राप्ता- वसरस्य प्रस्तावाय रत्यालम्बनस्य नायिकारूपस्य द्वितीयाके वर्णयिष्यमाणस्यैक- देशालम्बनेनौत्सुक्यपूर्व रतौ क्रमेण प्रवेशं प्रतिपादयितुं पदवतंसकवृत्तान्तमुद्भाय- यति । तच्छेपतया विदूषकस्य भ्रमप्रकारः प्रतिपाद्यते-- भो! पळाअह्म इत्या- दितः । अस्मिन् मरतकशिलातले सम्प्रहारद्योतको लोहितपूरो दृश्यते ॥ इति तस्य भ्रमभणितिमाकर्ण्य तत्स्वरूपजानाय सावधानं निरीक्षमा- णम्तदानीमेव शिलातले स्थित्वोत्थिताया दिव्यकन्यकाया मणिशिलासंकान्तं प्रत्यक्षलाक्षारसरञ्जित पदप्रतिबिम्ब लाक्षारसराजितत्वेन परिस्फुटसौभाग्यं प्रका- शमानमालोक्य तच्चातुर्येण स्थालीपुलाकन्यायेन लोकोचरं रूपचातुर्य सक- प्य दिव्यकन्यकासम्बन्धित्वमुपपत्त्या निश्चित्य तस्याः काम्यत्वमनुसन्धाय 1. 'क:-मो' इति स-प. पाटः, 'क:-(मभय) भो, इति ग. पाठः. २. 'शन' इति क. पार्ट:. ३. 'दम' इति स-य. पाटः, ·२४ तपतसिंवरणे राजो--(निपुणं निरुप्य सस्मितम् ) सखे! सत्यं प्रवृत्त एव सम्प्र. हारः । कस्याश्चिद् दिव्ययुवतेः लाक्षाविषदिग्धाभ्यां हृदि मन्येऽहं पदाञ्जबाणाभ्याम् । विद्यः स्मरेण शेते मरतकमणिरेप कीर्णकरः ॥ १२ ॥ विदूषकः-(क) केण उण वअस्सो जाणइ दिव्वकण्णाए पद- विण्णासो ण माणुसीए त्ति। राजा-पश्यतु भवान् अम्बरावतरणसमयसक्रान्तं पिण्डी- (क) केन पुनर्वयस्यो जानाति दिव्यकन्यायाः पदविन्यासो न मानुष्या इति पदतलाङ्किते मरतकमणौ कामुकत्वमारोप्य भझ्या तशममनूद्य सस्मितं क- थयति- सत्यमित्यादि । त्वदुक्तं सत्यम् । सम्प्रहारः प्रवृत्त एव । नात्रा- क्योर्विमतिः । तत्र प्रकारभेद एवास्ति । एप मरतकमणिः स्मरेण फस्या- श्चिद् दिव्ययुक्तेः पदान्जवाणाभ्यां हृदि विद्धः शेते इत्यहं मन्ये । एपः कान्त्यतिशयेन नयनमनोहरः । कस्याश्चिदनिश्चितस्वरूपायाः अनिर्देश्यरूपायाश्च । पदान्जाभ्यामेव वाणाभ्याम् । स्मरेण त्रैलोक्यविजयसाधनत्वेन तरुणी निश्चि- न्यानेन तदग्रसरेण । तत्पदाब्जे वाणत्वेनाशीकृत्य हृन्ममणि निर्दयं विद्धः गतप्राण इव शेते । कर्णिकर इति वैवश्यद्योतकम् । हृदि शरविद्धानां फरौ प्रसार्योचान- शयनं दृश्यते । अयमपि तथा । फरशब्दः श्लिष्टः प्रसारितरश्मिरूपबाहुः । अत्र हृदि वेधः शरतक्ष्ण्यं च वैवश्यहेतुः । तदाह--लाक्षाविपदिग्धाम्यामिति । ला- क्षेव विष लाक्षाविपं, लाक्षाया विपत्यारोपः कामुकेनातिदुःसहतया । एवं सम्प्र- हारः प्रवृत्त इत्यहं मन्ये । एवमचेतनस्यापि विकारजननसामर्थ्य रसिकानां यूना. मययवमात्रेणापि सम्बन्धेन पारवश्यं कर्तु मदनसहायायास्तरुण्याः सामर्थ्य किं फथ्यताम् । एवं गुणवर्णनेन सनेहदृष्टिपातेन चानुमावेन सकल्पकल्पिततरुणीरूपे- ऽम्य हदि रतिमायोऽङ्कुरितो व्यज्यते । एप एव क्रमोत्कर्ष यास्यति ।। १२ ॥ पश्यतु भवानित्यादि । पिण्डीतरुः अशोकः ।। 1. 'जा-(उपगृप निपुगे निरूप्य) इनि गा. पाटः, 'जा-(उपगल रास्मितम् ) ति क. पाठः, 'मा-(निपुग निम्म्य)' इति प.पाः २. 'द' इति रा. पाट:. ए'इतिग. पारः . ३. आ.

·. प्रथमोऽङ्कः। २५ -तरुपलाशेषु पिण्डालक्तकरसम्। विदूषकः --(क) जुज्जइ एवं । (पुनर्निरूप्य) एदस्स. पदजुअळं- तरस्स को बक्खाणविसेसो । अहवा एत्तिअमेत्तं अहं एव्व संपहारिअ वक्खाणइस्सं । (प्याननिमीलितचक्षुस्तिष्ठति) (ततः प्रविशति देवी सपरिवारा) देवी-(स) हळा ! उप्पळिए! एत्तिअं काळं तणअसंभवकोटु- आदिसएण अय्यउत्तविरहुक्केष्ठाविळुळिअं पि हिअअं अप्फुडिअं आसि । अज्ज उण णिवत्तिअणिअमाए दूस- (क) युज्यत एतद् । एतस्य पदयुगलान्तरस्य को व्याख्यानविशेषः । अथवैता- वन्मानमहमेव सम्प्रधार्य व्याख्यास्यामि । (ख) सखि! उत्पलिके! इयन्त कालं तनयसम्भवकौतुकातिशयेनार्यपुत्रविरहो- एदस्स इत्यादि । पदयुगलान्तरस्य संस्थानचातुर्यादिना अन्यरूपत्वं ज्ञा- यते । तस्य को व्याख्यानविशेषः विविच्याख्यानं व्याख्यानं तम्य विशेषः पू. चस्मात् । पूर्वस्य मदनशरत्यादिकं साधितम् । अस्य किं व्याख्यायते । पदमत्रापि व्याख्येयम् । पूर्वस्यैव व्याख्यानबाहुल्यं भवदुक्त्या ज्ञायते । मम सहसा व्या- 'ख्यातुं न सामर्थ्यम् । अतो विमृश्य व्याख्यास्यामि ।। अथ नायकस्य दक्षिणत्वं स्फुटीकतुं प्रथमनायिकायाः प्राप्तावसरतया प्रवेशः प्रतिपाद्यते । अवान्तरेवितिवृत्तस्य देशान्तरस्थतया एतत्सम्बन्धा- प्रटनादिदानी पदवतंसकवृत्तान्तेनान्यानुरागस्फुरणशङ्कया मानग्रहणकोपोप- 'शमनप्रार्थनौचित्याच प्राप्तावसरत्यम् । पूर्व श्रवणाकरितानुरामाया इदानीं 'झटिति दर्शनेन रतिपरिपोपं गताया उपरि स्थिताया द्वितीयनायिकाया मा- 'यकस्यैतदनुरागशङ्कया तृतीयाङ्कायसानं यावद् व्यभिचारिपरम्पराभिरभिलप- शृङ्गारस्य परिपोपनयनार्थं च प्रविष्टा सा नियमनिवर्तनजनितं खेदमाक्रम्य प्रवृत्तेन दयितस्य विरहान्तरितदर्शनौत्सुक्येन त्वरमाणा चेटी प्रत्याह - हळा ! उप्पलिए ! इत्यादि । इयन्तं कालमिति नियमस्य चिरकालानुवृत्त्वं प्र. काश्यते । तनयसम्भवे अम्मजन्मसाफल्यजनके यः कौतुकातिशयः । अतिशयगन्देन -भावान्तरनिरोधकत्वं कौतुझभ्य प्रकाश्यते । अत एव हृदयम्य स्फुटनं धैर्यशैथि- १.हरी कग-प.पाठ.. २. 'पनिआवि' इति प. पाठः, ·- २६ तपतीसंवरणे हवेदणं एदं मुहुत्तअं पि मं णाणुमण्णइ विळम्बिदु । ता तुरिअं तस्स दंसणूसवं अणुभविस्सं । चेटी (क) भट्टिणि! पावुसणिरोहमुक्का सरअचंदचंदिआ कहं अणासादिअ कुमुदाअरं चिट्ठई। ता एदु एदु भट्टिणी। (परिक्रामतः) त्कण्ठाविलुलितमपि हृदयमस्फुटितमासीत् । अद्य पुनर्निवर्तितनियमाया दुस्सहवेदनमेतन्मुहूर्तमपि मां नानुमन्यते विलम्बितुम् । तत् त्वरितं तस्य दर्शनोत्सवमनुभविष्यामि । (क) भट्टिनि! प्रावृष्णिरोधमुक्ता शरच्चन्द्रचन्द्रिका कथमनासाद्य कुमुदाकर तिष्ठति । तद् एतु एतु भाट्टनी । स्येन वैक्लब्य निरोधु सामर्थ्यम् । आर्यपुत्रविरहेण क्षणमप्यसोन या उत्कण्ठा उत्कलिका तया विलुलितमपि व्याकुलमपि । अनेन स्फुटनहेतोः प्राबल्यं गम्यते । अत एवोक्तम् अस्फुटितमिति, न स्वस्थमिति । अनेन विरहस्य कथञ्चित् सो- ढत्वं गम्यते । अत एवोक्तम् इदानीं निवर्तितनियमायाः । तेन सह कौतुकस्यापि निवर्तनाद् इदानीं दुस्सहवेदनं हृदयं मां मुहूर्तमपि विलम्बितुं नानुमन्यते, किं विलम्बसे प्रियतमदर्शनाय त्वरस्वेति प्रेरयति । तद् हृदयेच्छामनुसरामि त्वरितत- रमार्यपुत्रदर्शनोत्सवमनुभविष्यामि । तद् दर्शय मार्गमिति प्रौढनायिकाया उक्तिः ॥ चिनानुसारिणी चेटी अप्रस्तुताभिधानद्वारा तो प्रोत्साहयति-प्राण्णिरो- धेन मुक्तायाश्चन्द्रिकायाः कुमुदाकरसम्बन्धः स्वतः सिद्धः, तस्याः प्रावृण्णिरोधः फादाचित्कः तेन मुक्ता । तत एव शरदि वर्तमाना । शरदित्यनेन निरोधमुक्ततया फालविशेपेण शोभातिशयः । तेन कुमुदाकरसम्बन्धे परस्परशोमाजनकत्वम् । एवं नित्यमवियुक्ताया अन्तरा वियोगदुःसमनुभवन्त्या वियोगहेतुनिवृत्त्या अतीव प्रस. माया महाराजसंश्लेप एव शोमत इति प्रकृतार्थप्रतीतिः ।। एवं कान्तदर्शनोत्सुकाया गच्छन्त्या विदूपकवचनश्रवणेन तत्र राज्ञः सन्नि- दिमाशङ्कय तयोः साहॉपवणार्य तिरोहिताया अन्यानुरागशानुगुणं नायक: १. 'भवादशी.रा-ग. पाठ.. २. 'ए'इति प. पारः ·१७ प्रथमोऽ! विदूषकः - (क) भो ण केवलं णिमीळन्ताणं अक्खिणं एब, चित्तस्स वि महन्तो अन्धआरो संवुत्तो । ता तुमं एव्व वक्खाणेहि। राजा-किमत्र दुरवबोधम् । आभ्यामपि तद्वयस्यायाः कस्या- श्चित् पदाभ्यां भवितव्यम् । विदूषकः - (ख) एवं पि जुज्जइ । (ऊर्ध्वमवलोक्य) अविह अंब- रादो एवं पिसिअखण्डं णिवडइ । तत्केमि सग्गे मह- न्तो देवासुरसङ्गामो वट्टदि त्ति। चेटी- (कर्णं दत्वा) (ग) भट्टिणि! अग्गदो अय्यपारासरिअस्स विअ आळावो सुणीअदि । तकमि महाराएण एत्थ स- पिणहिदेण होदव्वं ति। देवी-(प) हळा ! जइ एवं मुहुत्तों ळदावळअन्तरिदाओ भविअ तेसं अण्णोण्णसेराळावं सुणह्म । (तथा कुरुतः) (पुनर्निरूप) न खल्वियं पिशितपेशी । मन्ये मन्दारपल्ल- वापीडकल्पितः कस्याश्चित् - (क) भो न केवलं निमीलतोरक्ष्णोरेव, चित्तस्यापि महानन्धकारः समृत्तः । तत् त्वमेर व्याचक्ष्व । (ख) इदमपि युज्यते । अविह अम्बरादेतत् पिशितखण्ड निपतति । तर्कयामि स्वर्गे महान् देवासुरसमामो वर्तत इति । (ग) भटिनि! अग्रत आर्यपाराशर्यम्यालापः श्रूयते । तर्कयामि महाराजेनात्र सनिहितेन भनितव्यमिति । (प) सखि! योन मुहूर्तकं लतालयान्तरिते भूत्या तयोरन्योन्यस्तराप शृणुनः । चान्तः प्रतिपाद्यते । तत्र पदयुगलान्तरं पूर्वकल्पितनायिकायाः सखीसम्बन्धित्वेन निधित्य सहसा पतितं कर्णपूरमप्याल्सुक्यानुरागविशिष्टमवलोक्य प्रमापनयपूर्व (निर! प्रिय)भ्य, कर्णप्रस्य लोकोतरं सौभाग्यं वर्णयति-न सल्विति । पिशितपै. १. मिन्ता' इति ग. पाठः. १. 'सी' तिरा पारः ३. पदमिद ग. पुस्तके नास्ति,

·तपतीसपरणे
कनैः कैश्चिन्मूदमणिदलैर्गण्डसंसर्गलाभा-
द्वन्यैः स्वेदप्रकरसुभगैश्चित्रितैः पनभङ्गैः।
सोऽयं शुभैः शबलिततनुः षट्पदक्षोभलग्नैः
सान्द्रामोदरलकसुमनोरेणुभिः कर्णपूरः ॥ १३ ॥
हटम
.
शीति तव भ्रम एव । इद वस्त्वन्तरमेव । किं तर्हि इत्यवाह-मन्दारपल्लवापी-
डकल्पित कस्याश्चित् कर्णपूर इति श्लोकान्त्येन पदेन समन्वय । मन्दारपल्लवा-
पीडेन मन्दारपल्लवसञ्चयेन । आपीडशब्दस्य कुसुमापीडादिषु सञ्चयवाचित्व
। मन्दारपल्लवसञ्चयेन कल्पितश्शिखादलकर्णिकाद्यवयवविशेषशिल्प-
विन्याससुभग सम्पादित , तदपेक्षया आपीडग्रहणम् । अथवा मन्दारपल्लवरूपे-
णापीडेन अलङ्कारेण कल्पित । कस्याश्चिद् वनिताकुलवैजयन्त्या । भूषणचातुर्येण
भूप्यस्य रोकोत्तरत्व कल्पत इति कस्याश्चिदित्युक्तम् । कर्णपूर निक्षेप्य कर्णाल-
कार । कर्णपूरशब्देन कण पूरयितु समग्रशोभ कर्तुमस्य वैचित्र्यमिति प्रकाश्यते ।
कमेरित्यादि । कश्चिन्मृदुमणिदलै कश्चिदिति दृष्टिगोचरैरप्यपरिच्छेद्यसौभाग्ये
मृदुमणिरूपेर्दल मन्दारपल्लरेन अनेकरलरूपेण निर्मितेर्दलेरपलक्षित । एतान्यसा-
धारणानि कर्णपूरत्वज्ञापकानि चिह्नानि । एतद्विशेप्यम् । गण्टससर्गलाभाद्धन्ये ।
एतत्सम्बन्धिनो गण्डससर्गस्य रसिकैरभिलपणीयस्य राभात् अतिलोभनीयात् ।
(म्वेदप्रकरण) गण्टससर्गरब्धेन सुभगे उज्ज्वरे । परभङ्गेश्चित्रित गण्डम्थले
युर कुमरस्तृरिकादिपिरचितै पत्रभझै सश्लेपसान्त चित्रिते विचित्रता
नीत । एतानि दलविशेषणानि । स तव पिगितभ्रमहेतु । अय नयनानन्दकर ।
अरस्सुमनोरेणुभि शारिततनु मुमनारेणु(म)त्त्व दृष्टम् अल्फसम्बन्धित्यमुप-
पत्त्या कल्प्यते । उसुमरेणुत्वनिश्चये अन्यदपि चिहमम्ति । सान्द्रामोदै सान्द्र
मामर आमोदो येपाम् । कथमर कयुमनोरेणूना पर्णपूरसम्बन्ध तोपपत्तिक-
सन-पट्यदक्षोभरी रेणूनामामोदेन मुमामोटम्तेन परपटक्षोम , तेषामामो
दप्रिय यात् , तेन तर योमरमरव करप्यते । शुभ धवर गोमनर्वा 1 अन पर्ण
परमाभाग्यवर्णनेन त मम्बन्धिन्या नायिकाया रूपचातुर्यमकरपनेन ग्ते प्रमेण
गुणवर्णनानुमाग्नाच्नता प्रकाश्यते ॥ १३ ॥

·- प्रथमोऽ देवी-(क) हला! एसो 'मन्दारकण्णउरवुत्तन्तो अदिमतं मां संकावेदि चेटी--(ख) भट्टिाणि!! एत्तिएण ण णिण्णओं । अवहिदाओं: सुणह्म । विदुषकः- (ग) भो मम खु सिद्धन्तो उदअळिहिअं विअ अ. क्खरं सुण्णपरिणाम होदि । (कर्णपूरमादाय) किस्से अअं कण्णउरो त्ति एदं-पि किं जाणिदुं पारेसि । राजा-(भगुल्या निर्दिशम्) यस्या इयं पदपद्धतिः, मन्ये तदी- यामेवावतंसकभुवेमसावलकृतवानिति । (क) सखि ! एप मन्दारकर्णपूरवृत्तान्तोऽतिमात्रं मां शङ्कयति । (ख) भट्टिनि ! एतावता न निर्णयः । अवहिते शृणुयः । (ग) भोः मम खल सिद्धान्त उदकलिखितमिवाक्षरं शून्यपरिणाम भवति । कस्या अयं कर्णपूर इत्येतदपि किं ज्ञातुं पारयसि । इत्थं नायकस्य सादर वचनमाकर्ण्य नायिका मानग्रहस्य बीजावाप क- रोति-एसो इत्यादि । मन्दारकर्णपूरवृत्तान्तः कस्याश्चिदित्यारभ्य बहुपकारं सा- राभिनिवेशं वर्णितः । वृत्तान्तशब्देन वर्णनीयस्य वहुत्वेन मनसस्तत्राभिरुचिर्व्य- ज्यते । अत एवातिमात्रमित्युक्तम् । माम् इतः पूर्वमदृष्टप्रियतमापचाराम् । अतिमा- त्रमिति इमं द्वारीकृत्य वनितान्तरान्वेषण तल्लिप्सया वैवश्यमित्यादिबहुविधमनिष्ट- माच्छाद्यातिमात्रमित्युक्तम् । शङ्कयति वितर्कयति । गोपनाय विषयानिर्देशः ।। आच्छादितं ज्ञात्वा चेटी संरम्भावकाश निरस्याह- इयता न निर्णयः । अन्यानुरागं प्रतीतिशेषः । पुनरपि वस्तुनिश्चयावधि शृणुय , नान्तरा वैमनस्य कार्यमिति भावः ॥ एतदपीति । पदयुगलविभागज्ञानवदित्यपिशब्दार्थः ।। इयं पदपद्धतिः इयं पूर्व दृष्टा । (पद)पद्धतिः पदप्रतिबिम्बम् । अवत- सकभुवं कर्णपाशम् ॥ १ 'सदावे' इति क. पाठः, २ 'इ' इति ग-य. पाठः ३. 'झ्य) इति घ. पाठः, पद्ध' इति घ, पाठ:. ५. 'वमल' इति ध, पाठः ४.

·. तपतीसंवरणे विदूषकः-(क) को एत्थ हेदू । राजा-यतः पदवतंसकयोरालक्ष्यन्ते धर्मसलिलबिन्दवः । देवी-(ख) हळा! पअकहा वि एत्थ आपडिआ। चेटी-(ग) भेट्टिणि! किं वा एदिणा। विदपकः-(घ) भी समाणे वि समीरपहगमणपरिस्समे कह एछाए चिअ समजळं उम्भिण्णं । राजा-न खलु मार्गश्रमजनितैरोभिर्भवितव्यम् । श्लाघ्यज- न्मानं कञ्चिद् युवानम् - (क) कोऽत्र हेतुः। (ख) सखि! पदकथाप्यनापतिता । (ग) भट्टिनि! किं तेन । (घ) भोः समानेऽपि समीरपथगमनपरिश्रमे कथमेकस्या एव श्रमजलमुद्भिन्नम् । फोऽत्र हेतुरिति । तरसम्बन्धित्वे को हेतुः । पदे संस्थानादिदृश्यो भेदः । अत्रकाश्रयत्वज्ञापको हेतुः कथ्यतां, न प्रतिज्ञामात्रेण सवदामि ।। पदकयापि पदवृत्तान्तोऽपि । पूर्वस्यैव शताहेतुत्वे अन्यदपि गण्डोपरि पिटकायमानमाविर्भूतमित्यर्थः ।। किं एदिणा इति । अनेन पूर्वसाद विशेषो न सिद्धः । तनात्र वैमनस्य फार्यमिति नेपः॥ समानेऽपीति । पर्मजलबिन्दोरसाधारणत्यं न पटते । दिव्ययुवतित्यानी- फारान् समीरपथगमनं तेन परिश्रमश्च युज्यते । श्रमजलमेकस्या एवेति फयं पटते । अत्र प्रभुत्वं नानुसरामि । श्रमजले श्रमम्य हेतुत्वं नियतम् । तस्येहाध्वगमनं परिस्फुटो हेतुः । तदुभयोः साधारणं कार्यम् एकस्या इति न चतुरथम् ।। अन्यथा श्रमस्यासापारण हेत्वन्तरं वक्तव्यमित्यवाह-नखल्विति । मार्गश्रमो नाग निमित्तम् । तम्य साधारणत्यम् । लोकोत्तरमसाधारणं निमितान्तरं करप्यते । किं तदित्याह - साप्येत्यादि । कपिद् युवानं साप्यजन्मानम् । जन्मफले नि. १ पनि यगे नास्ति १. इद रा-गयानास्ति, ·३१ प्रथमोऽः। अपाङ्गपातैरनुरागगभैरावल्गितभूलतमापिवन्त्याः। रोमाञ्चसम्भेदसखेपु सोऽयमङ्गेप्वनङप्रथमावतारः॥१४॥ विदूषकः-(क) भो अप्पण्णो 'वि अहं एत्थ किं पि उप्पेक्खिदु (क) भो अल्पज्ञोऽप्यहमत्र किमप्युत्प्रेक्षितुमिच्छामि । त्वमेव तस्या अपाशशरस्य रूप्यमाणे प्रथममस्य जन्मैव श्लाध्यम् । किं पुनश्चरितम् । अनेकजन्मस्वेकफलो- देशेन समार्जितविविधपुण्यफलानुभवाय प्रादुर्भूतत्वाद् अहो महापुरुषस्य जन्म लोको- तरम् । अन्येषामुचितफलाभावेन नातिहयमिति रसिकैः श्लाघ्यजन्मानम् । कश्चिद् अन्वेषणे दुर्लभत्वात् सहसा न बुद्ध्युपारुढं कामपि जातिं देशं चालङ्कु- णिम् अनिर्देश्यमहिमानम् । युवानं प्रत्ययौवनम् इति निर्देक्ष्यमाणकटाक्षकर्म- तया कल्प्यते । किञ्चास्यैव यौवनं सफलम् । अपाङ्गपातैः विषयबाहुल्येन तत्र तत्र पुनः पुनः वैवश्यमन्थरं पतितैरपाहैः । अनुरागगर्भेः रागस्य भोगोन्मुखत्वमनु- रागः, 'अनुरागेण भुज्यत' इत्युक्तत्वात् , तेन सुभगभोग्यलाभेनान्तःकरणमापूर्य नयनमार्गेण निर्गत्य तद्रश्मीनवलम्व्य भोग्यं प्रति प्रेरकेण सम्मिलितैः । तेन पाने अलम्भावानुदयः प्रकाश्यते । आवल्गितभूलतं सहचरनयनमहोत्सवानुगुणमी- पल्लसितलास्यचतुरचिल्लीवल्लीकम् । पानक्रियाविशेषणमेतत् । आपिबन्त्याः आ समन्ताद्' आपादचूडमभिव्याप्य भृशं पिबन्त्याः आस्वादयन्त्याः । अत एव यूनः कर्मत्वं, नैकदेशस्य मुखादेः । चक्षुरादीनां रूपादिग्रहणाद् रसनाया रसग्रहणे हृद्यताप्रकर्ष इत्यन्येषां विषयग्रहणे प्रकर्षकथनाय पानक्रियोपचार इति दर्शने पानमुपचर्यते । रोमाञ्चसम्भेदस्य पानदशासमुल्लसितस्य स्वयमवकाशदाने- नानुकूलेपु, इदमेव हि सख्यम् । अङ्गेषु न कचिदवयचे, कपोलादिपदतलान्तेषु । सः त्वया मार्गपरिश्रमनिमित्तत्वेनोक्तः स्वेदप्रसरः । अयम् अनङ्गप्रथमावतारः दर्शनजनितस्य मदनावेशस्य प्रथमप्रादुर्भावः । स्वेदादीनां मदनावेशकार्यत्वात् । अनङ्गशब्देन तत्कार्य लक्ष्यते नियतकारणत्वबोधनाय । प्रथमशब्देन दर्शनस्य तस्कृतस्य मदनावेशस्य तत्कार्यस्य स्वेदादेश्च नूतनत्वेन हृद्यत्वं गम्यते । रोमाञ्च- स्यापि युगपदेकाश्रयत्वकथनेनानङ्गकार्यत्वमनुक्तसिद्धम् । प्रस्तावात् स्वेदस्य विशे- पकथनम् । कञ्चित् सप्रेमावलोकयन्त्याः पवतंसकस्वामिन्याः मदनावेशजनितोऽयं स्वेदोद्गम इति मया सम्भाव्यते । अतः पूर्वोक्तं घटत इति तात्पर्यम् ॥ १४ ॥ 1. '' इति घ. पाठः, ·तपतीसंवरणे इच्छामि । तुमं एव्व तिस्से ,अपङ्गसरस्स लक्खो । को अण्णो ऐत्थ माणुसलोए दिव्वकण्णआजणप्पत्थाओ । देवी -(क) हला! किं सुदो माणवअस्स उवण्णासो । चेटी (ख) आम सुदो । को उण एदिणा महाराअस्स अवराहो। देवी -(ग) का वा मन्तेदि सो अवरज्झो त्ति । विदूषकः-(सावधान कर्णपूरमवलोक्य) (4) भो वअस्स! अच्छेरं अ- च्छेरं । एत्थ किं पि सत्थं आलिहिदें। राजा (सस्मितम् ) तहिं वाच्यतां शास्त्रम् । विदूषकः- (वाचयति) (ड) किकुचासविमेसुतिदिपुआ । कह पि वाइदाइ अक्खराइ । अत्थं 'पुण जाणिदुं अकुसलसि। ता कहेदु अत्तभवं । राजा- (समिर्शम्) शङ्के मदनसन्देशपराया गाथायाः पदाद्य- क्षराण्येतानीति । लक्ष्यः । कोऽन्योऽत्र मानुपलोके दिव्यकन्यकाजनप्रार्थनीयः ।। (फ) सखि! किं श्रुतो माणरकस्योपन्यासः।। (ख) आम श्रुतः । कः पुनरेतेन महाराजस्यापराधः । (ग) का या मन्त्रयते सोऽपराद्ध इति । • (प) भो वयस्य ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । अत्र किमपि शास्त्रमालिखितम् । (ड) कथमपि वाचितान्यक्षराणि । अर्थे पुनर्ज्ञातुमकुशलोऽस्मि । तत् कथयत्यत्र- भवान् । उपन्यासः अनिष्टप्रमेयप्रस्तावः । श्रुत इति काकुगर्भ वचनम् । माणवक इति सासूयमुक्तिः॥ १. 'अन्ज माइति क स.ग. पाठः, २. 'अ' इति ग. पाठ..

·प्रथमोहरः। विदूषकः --- (क) पंचेमि भवंदो मदिकोसळं, जइ णहेहि लिहि- अ तं पूरेसि। (राजा कर्णपूरमादाय तथा कृत्या ददाति) विदूपको--(पुनर्वाचयति) (स) किं कुणइ चादअवहू सन्दसिणेहा वि मेहपऔरम्मि । सुहिआ तिस्से दिट्ठी पुण्णा आणन्दबाहेणे ॥ १५ ॥ (ग) भो आखू विअ तुवं । सो अप्पं पि छिदं अ- (क) प्रत्येमि भवतो मतिकौशलं, यदि नलिखित्वा तां पूरयसि । (ख) किं करोति चातकवधूः सान्द्रस्नेहापि मेघप्रवरे। सुखिता तस्या दृष्टिः पूर्णानन्दवाप्पेण ॥ (ग) भो आखुरिच त्वम् । स खल्वल्पमपि च्छिद्रमतिमात्र विस्तारयति । व्ययापि किं कुणइ इत्यादि। किं करोति चातकवधूः सान्द्रलेहापि मेघप्रवरे । सुखिता तस्या दृष्टिः पूर्णानन्दयाप्पेण ॥ किंशब्दः क्षेपे । न खलु निजलेहसान्द्रतानुगुणं सलिलादानादिपु प्रवर्तते, तद्गौर- वेण तूष्णीमास्त एवेत्यर्थः । अत एवोक्त प्रवर इति । तर्हि किमस्याः सद्य.फलि- तमित्यत्राह-सुखितेति । अत्र वाच्यनिहवेन कुलपालिका भिन्नलोकस्थमपि पुरुष- परं दृष्ट्वा समुचितां स्वपक्षपातप्रेमदशामधिरोहणयोग्याम् अवश्यमङ्गीकुर्वाणा विप्रयोज्योपावर्तनादिषु स्वयमन्यमुखेन वा न यतते, शीलेन शालीनतयापाटवेन तत्कारुण्यानिर्णयेन च तूष्णीमास्ते । तर्हि किमरण्यरुदितप्रायेणानुरागणेति चेद् , अस्ति महज्जन्मसाफल्यं नयनयोः । सुकुमारसुन्दरपरिपूर्णलक्षणरूपसाक्षात्कारेण सुखिता। कथ सुखं ज्ञायते, आनन्दजनितेन बाप्पेण पूर्णा । आत्मनस्तु सक- लेन्द्रियप्रवृत्तिजनकविषयलाभ एव परमानन्दलाभ इति दृष्टिः सुखितेत्यनेन व्य- ज्यते । एवं स्थितेऽवस्थानिवेदनाहते न किञ्चिदनया मुग्धया कर्त्तव्यम् । स एवं विशेषज्ञः समुचित विधास्यति । अत्र मेघप्रवरचातकवधूव्यपदेशेन मनोरथदायितं १. 'भोदो' इति घ. पाठ', 'होदो' इति ग पाठः २. पदमिद घ, पुस्तके नास्ति. ३. 'व' इति क. पाठ. ४. 'वि' इति घ. पाठः .

·तपतीसवरणे २ दिमेत्तं वित्थारेदि । तुए वि पञ्चसहि अक्खरेहि महन्तो गन्थसन्दम्भो रइओ। अलं एदिणा, अण्णं किं पि रहस्सं पुच्छिरसं । पददंसणादो आरहिअ अण्णादिसो विअ दे आआरो । अस्थि वो बम्महस्स वि एत्थ अवसरो। देवी-(क) हळा! मम वि एसो संसओ। चेटी-(ख) भट्टिणि ! भट्टिणो उत्तरं सुणिअ णिण्णअं करह्म । राजा--(आत्मगतम्) 'अहोतुखलु मदीयामवस्थामनुकरोति मा- पञ्चौरक्षरैर्महान् ग्रन्थसन्दर्भो रचितः । अलमेतेन, अन्यत् किमपि रहस्य प्रक्ष्यामि । पददर्शनादारभ्यान्यादृश इव ते आकारः । अस्ति वा मन्मथ- स्याप्यत्रावसर। (क) सखि ! ममाप्येप सशयः । (ख) भट्टिनि! भर्तुरुत्तर श्रुत्वा निर्णयं कुर्वः । प्रति कामिन्या निजामिलापवैवश्य प्रकाश्यते । मेघसाम्येन सर्वोपकारदीक्षितत्वम् । चातकवधूसाम्येनानन्यशरणत्वं तरुण्याः प्रकाश्यते ॥ १५ ॥ पददंसणादो इत्यादि । इतः पूर्वमदृष्टत्वात् पददर्शनादारभ्य स्वेदरोमा- ञ्चादिविकारदर्शनादाकारस्यान्याहशत्वं लक्ष्यते । अत्रावस्थान्तरे । मन्मथस्यापि, अपत्यलाभं प्रत्यारसुक्यं पूर्वमनुबद्धं, तत्र पदवतंसकमात्रमवलम्व्य मन्मथवि- कारस्यापि । अयसर. प्रसरोऽस्ति किम् । पदवतंसकवर्णनं भवदाकारं च निरीक्ष्य मया शङ्कयते ॥ तदानी नायिका सहृदयसंवादि तद्वचनमाकर्ण्य निगूढामात्मशतां तां बोधयति-~ममाप्येप सशय इति ॥ एतद्वचनेन निश्चेतुं न शक्यं, महाराजस्योत्तरं श्रुत्वा निश्चिनुव इति तस्याः शङ्खोदयस्य मार्गरोधनं प्रति निर्वन्धः ।। मदीयामवस्थामिति । सङ्कल्पकल्पितां कामिनी प्रत्यङ्कुरितस्य गुणवर्णना- दिभिः क्रमेणोन्मीलितस्य रतिभावस्यावलम्बनात् तदानुकूल्येन तस्य प्रश्नवचनाद् , १. 'या एत्य वम्महस्म वि अ' इति क्ला. पाठः. २. इद स. पुस्तके नास्ति. : आचर्यऽय निपातगमुदायो नुशन्दमध्य एष मन्थान्तरेषु पठ्यने.

·प्रथमोऽः। णयकस्य वचनम् । तथा हि अनालक्षितलक्षा कापि रण- रणिका स्पृशतीय मदीयं चेतः। (प्रायम्) सखे ! अलम- न्यथा सम्भाव्य | आक्षिप्तोऽस्मि केवलं विरमयेन । चेटी-(क) भाट्टिणि! किं सुदं। देवी-(प) उज्जुआ यु तुवं । ण एआरिसा गहीरहिअओ हिअअं पआसेन्ति । (क) भामिनिकिं भुतम्। (५) कन्वी राल त्वम् । नताशा गरिदृदया हृदयं प्रकामपन्ति । अतिनिगूढम्य प्रकारफरणेन अहोतु मल्चित्युक्तिः । मदीपामवस्थाम् अन्त:- फरणव्यापिनीम् । अनुकंगति गंवदति । अनुकरणं मनातितुल्यत्वेनायम्थामका- दानम् । माणवकम्येति वराकस्याप्येतदुनयने कथं पाण्डित्यमिति विम्मयः । तथा दीति उक्तस्य म्फुटीकरणम् । एतदुक्त्यनुम्रपैय मदीयायम्या । अनालक्षितलक्षा अह- टचिपया । विषयम्यात्यन्ताभाये कार्योदयानुपपत्या अनालमितेत्युक्तम् । कापीति विषयस्यानिर्णयादनेनेदमिति यस्तुमशक्या । रणरणिका विषयाभिपोन्मुग्यः सम्प्रमः । मदीयं चेतः फर्म । स्पृशतावति विषयानिश्चयेन भीन्या व्यवहारः। तथापि सहसा न प्रकामयामीति निरूप्य तयतीति निरुणद्धि ----मखे! इति । कमिदानी तवान्यथामतीतिर्जाता । अन्यथा वस्तुवृवादन्यप्रकारेण मा निरूपय । तर्हि सर्वथा न विकार इति चेत् तत्राह - केवलं विम्मयेन आक्षिप्तोऽस्मि, विस्मयनीयवस्तुदर्शनेन केवलं चिक्न्याक्षेपः, न त्वया शङ्कितेन हेतुनेति केवल- गव्दाभिप्रायः॥ किं श्रुतमिति । मयोक्तं सत्यमेव एतद्वचनेन निश्चयः कार्य इति । तच्छ- का परित्यजेत्यर्थः ॥ तद्वचनमाक्षिप्याह-उज्जुआइत्यादि । ऋज्वी अवकहृदया लघुधीरित्यर्थः । नैतदेवमिति शेपः । तत्र हेतुः एतादृशा महान्तः अपरिच्छेद्यहृदयाः । हृदयगतं न प्रकाशयन्ति हृदयगतमाच्छाद्यान्यथा वदन्ति । अतो वचनमात्रेण न शङ्का. पगम इत्यनेन प्रणयकोपस्य किश्चिदुन्मेपः प्रकाश्यते ।। १. “ । ए' इति ख. पाठः, २. 'मा अत्तणो अभिणव चापल ण प' इति रा. पाठः, ·। तपतासवरण विदूषकः- (गन्धग्रहणमभिनीय) (क) जह दक्षिणाएं दिसाए बह- ळामोदमसळो मारुओ वाहई, तह तकमि, तहिं तेण दि. व्वजणेण होदव्वं ति। ता दक्खिस्सं णं ।' . राजा-मूर्ख! प्रभावान्तर्हितमूर्तिः कथमन्विप्य दृश्यते दिव्य- जनः। विदूषकः – (ख) असम्भाविअतिरक्खरणीओ वि कदाइ चि- हदि त्ति मए सुदपुरुवं एव्व । ता घेत्तिसं । (परिक्रम्याव- लोक्य च साटोपम्) मुक्खेण एव्य मएं दिौठे सो दिव्वजणो (क) यथा दक्षिणस्या दिशो बहुलामोदमांसलो मारुतो वाति, तथा तर्कयामि तत्र तेन दिव्यजनेन भवितव्यमिति । तद् द्रक्ष्याम्येनम् । (ख) असम्भाविततिरस्करणीकोऽपि कदाचित् तिष्ठतीति मया श्रुतपूर्वमेव । तद गन्धग्रहणमभिनीयेत्यादि तस्या मानस्फुटीकरणाय तदनुनयेन नाय- कस्य दाक्षिण्यप्रकाशनायोपस्थिताया नायिकाया एतदवस्थया शङ्कानुबन्धाय च प्रतिपाद्यते । वाहइ वाति । तेन दिव्यजनेनेति । कस्याश्चिद् दिव्ययुक्तरित्यनेन दिव्ययुवतिसान्निध्यस्योहनात् तत्सम्बन्धितया वतंसकस्य निश्चयात् तदानीं तत्प- तनस्य दृष्टत्वाद् झटिति दिव्यजन इत्यूहेन सिद्धवद् व्यवहारः ।। नायकस्यापि तत्र हृदयसंवादः । प्रभावान्तर्हितमूर्त्तित्वादन्विप्य द्रष्टुम• शक्यमित्येव वैषम्यस्फुरणम् ॥ नायकोक्तौ प्रवृत्तिनिषेधस्फुरणाद् उक्तस्यापबादकथनेन प्रवृत्तियोग्यतां सा- धयति असम्भाविअ इत्यादि । अन्तर्हितमूर्त्तित्वं दर्शनाभावे. हेतुः । तस्य न नियमः, असम्भाविततिरस्करणीकोऽपि कदाचित् तिष्ठतीति मया श्रुतम् । तद् ग्रहीप्यामि ज्ञास्यामि । पाक्षिकत्वेऽपि प्रयत्नार्हत्वादित्यौत्सुक्यजननायोक्तिः । साटोपं १. 'ओ दिसाओ व' इति स-घ. पाठः. २. “इ। तके' इदि क-ग पाठः. ३. 'ता तकें ४. इद घ. पुस्तके नास्ति. ५. 'दक्सिस्सं' इति क. पाठः. ६. 'स्स एव्व अहं' इति क-स-ग. पाठः. ७. 'व्व सो दिहा दिव्य' इति क. पाठः, ८. 'एसोदिलो दिव्य' इति ग,पाठः. ९. 'यो दि इति क. पाठ: . । इति स. पाठः.

·प्रथमोऽ विवेअरासिणा तुए विट्ठव्यो आसी । ता सिग्धं एहि । (रोजानगकर्मति) राजो--(भ्रमपरिणामेनानेन भवितव्यम्) भवतु पश्यामस्तावत् (उपस्त्य दृष्टी सविलक्षं जनान्तिकम् ) कथमियं देवी संवृत्ता। सखे! सो- ऽयमीहशो भवच्चापलॅपरिणामः। विदूषकः- (क) बुभुक्खातिमिरेण अन्धीकिदा मे दिट्ठी, जेण देविं दिव्यजणो त्ति सम्भावमि । देवी- (ख) पारासरिअ! अलं सङ्काए । णाहं सा, जिस्से सो क- ण्णऊरो, तं पादजुअळं वो। ग्रहीप्यामि । मूर्खेणेव मया दृष्ट स दिव्यजनो पिकराशिना त्वयापि द्रष्टव्य आसीत् । तच्छीघ्रमेहि । (क) बुभुक्षातिमिरेणान्धीकृता मे दृष्टि , येन देवी दिव्यजन इति सम्भाव यामि । - (स) पाराशय अल शङ्कया। नाह सा, यस्या स कर्णपूर तत् पादयुगल वा । सदर्पम् । तेन भ्रमस्य गाढत्व प्रकाश्यते । अत एवाह -~मया दृष्ट इति । देवीदर्शने भ्रमेणोक्ति । मूर्खम्यापि सत प्रकाशनसामर्थ्य पण्डितम्यापि तदनु- सरणमेव युक्त, तत् 'कथमन्विष्य दृश्यत' इति पूर्वोक्तमनाहत्येदानी मत्प्रेरणया द्रष्टव्यो दिव्यजन ॥ भ्रमेति । अनेनैतदुद्यमेन भ्रमपरिणामेन अन्ते भ्रमरूपेण भवितव्यमि- स्येतचापलनिरूपणात् क्लप्यते । भवत्विति । अस्तु तथापि द्रक्ष्यामीति सादरण वचन, पक्षे प्रस्तुत दिव्यजनम् , अथका भ्रमाधिष्ठान निरधिष्ठानस्य भ्रमत्यायोगात्। सर्वथा किमपि द्रष्टव्यमिति द्रिक्ष्यामीत्युक्तम् ॥ 'येन देवी दिव्यजन इति सम्भावयामा ति तस्य स्फुटोक्तिमनुसृत्य कोपेन कान्तसाम्मुख्य परित्यज्य त प्रत्याह-पारासरिअ' इत्यादि । नाह सा, दिव्यजन १ वाक्यमिद क घयोनास्ति २ 'जाप' इति क पाठ ३ 'एयाज' इति सघ पाठ ४ 'रस्य प इति ख पाठ 'च इति स पाठ * धनूरेखान्तर्गतमिद वाक्य व्याख्यानुसारानिवेशितम् । मूलकोशेषु तु नैव पठ्यते । द्रक्ष्यामि' इत्यर्थानुनादो भवेत् । तथैव वा व्याख्यातु पाठ ५ + ·तपतीसंवरणे विदूषकः (जनान्तिकम् ) (क) भो वअस्स! सव्वं एव्व सुदं तत्त. होदीए । तक्केमि हिज्जो आरहिअ एत्थ चिट्ठदि त्ति । राजो-(प्रकाशम्) देवि! कथमस्थाने कुपितासि । अद्भुतर- सोऽयमन्त्रापराध्यति। देवी--(ख) कुविद त्ति में महाराओ एव्व मन्तेदि। राजा-प्रिये! मा मैवम् - (क) भो वयस्य! सर्वमेव श्रुत तत्रभवत्या । तर्कयामि ह्य आरभ्यात्र तिष्ठ- तीति । (ख) कुपितेतिं मां महाराज एव मन्त्रयते । शब्दस्तिष्ठतु, यस्यास्तत् पदयुगलं, तदिति युप्माभिरामेडितसौभाग्य, यत्सम्बन्धेन पदयुगले कर्णपूरे च युप्माकमत्यादरः, सा नाहमिति तद्रहस्यं प्रकाश्याधिक्षेपगर्भ- मुक्तिः ॥ निजदाक्षिण्यानुगुणमनुसरति-देवीति । माननीयचरिता त्वं कथमस्थाने अ. प्रसझे निनिमित्तमिति यावत् । कुपितासि कोपकार्यावलम्बिनी वर्तसे । अस्थान- त्वमुपपादयति- अद्भुत इत्यादि । अयमद्भुतरसः इतः पूर्वमिह दिव्यजनसञ्चार- स्यादृष्टत्वाद् यदृच्छया मणिशिलातले अलक्तकाङ्कितपदबिम्बपतिदर्शनेन सहसा नभसोऽमानुपशिल्पविचित्रकर्णपूरपातेन चाद्भुतरसः संवृत्तः, न तु त्वया निरू- पितं रसान्तरम् । स एवापराध्यति, तव कोपहेतुत्वात् । अद्भतरसेनैवात्राय वृत्तान्तः, नानुरागेण । तत्कोपं मा कृथा इत्यर्थः ॥ तदाच्छादनं मन्यमाना प्रौढनायिका गम्भीरमाक्षिपति -- कुपितेति । मां महाराज एव मन्त्रयते अकुपिताया ममास्थानकुपितेति दौर्जन्यमापादयितुं महा- राज एव मन्त्रयते, न खलु मम कोपेन । पूर्व कोपहेतुमुद्भाव्य पुनः कुपितेति कोपस्यानुपपत्तिकथनं क्रियते । तन्महाराजस्य प्रभुत्वमेवेति च स्फुरति ॥ एवं तस्या वचनमाकर्णातिस्फुटानि कोपचिहानि चालक्ष्यानुन- यति मा मैवम् । वादीरिति शेपः । एवमिति कोपमन्तर्निधाय नाहं कुपितेति किं वदसि । किं कोपेन तव जातमित्यत्राह- अकुटिलत्यादि । १. "जा दे इति घ. पाठः, ·प्रथमोड:1 अकुटिलविपमाभ्यां भूलताभ्यामिदानी- मुपहितकुचकम्पैरश्रुसंरोधयत्नैः । प्रणयकुपितगभैर्मुग्धहासैर्मदीयं चकितयसि मुधैव त्वं चकोराक्षि! चेतः । ।१६ ॥ चेटी'- (क) पसीददै पसीददु भट्टिणी । अणवरदो एव्व एत्थ भट्टा। देवी-(ख) हला! एव्वं एदं । अहं खु णियमकिळेसिअसरीरों अणीसहि उत्तरोत्तरकहाआता अत्तणो आवासं गमिस्सं। (निष्क्रान्तो देवी सपरिवारा) राजा-कथं गतव देवी। (क) प्रसीदतु प्रसीदतु भट्टिनी । अनपराद्ध एवात्र भर्ता । (ख) सखि! एवमेतत् । अह खलु नियमलेशितशरीरा अनीशास्म्युत्तरोत्तर- कथायाम् । तद् आत्मन आवास गमिष्यामि । अकुटिलाभ्यां कोपेनोर्ध्व प्रेरिताभ्याम् ऋजूकृताभ्याम् , अत एव विषमा- भ्याम् अस्मत्पीडावहत्वाद् । अकुटिलस्य कथं विषमत्वमिति विरोधाभासः । तथाविधाभ्यां झूलताभ्याम् । उपहितैः आविष्कृतैः श्वासप्रकोपकृतैः स्तनकल- शयोः कम्पैः । अश्रुसंरोधे कोपोदयस्य नयनपरिपूर्णस्याश्रुणः संरोधे पतने लाघव. शङ्कया निरोधे यज्ञैः मुखोन्नमनाङ्गुलिप्रेरणादिभिः प्रयलैः । प्रणयकुपितगर्भः कुपितं कोपः प्रणयकोपमन्तनिदधानैः । मुग्धहासैः नवनवोन्मेषैः स्मितैः । एतै- रन्यैश्च कोपकार्यैः इदानीन्तनैः पूर्वमनभ्यस्तकोपदर्शनं मदीयं चेतः त्वं चकित- यसि मुधैव । नात्र कोपहेतुः स्वल्पोऽपि शङ्कनीयः । चकोराक्षीति त्वद्रूपचातुर्य- दासकृतोऽहं कथं तव कोपहेतुं सम्पादयामि । तन्मैवं कोपं कार्षीः ॥ १६ ॥ इत्युक्तेऽप्यनुनयमनङ्गीकृत्य तस्यां गतायां सविषादमाह -कथं गतैव देवी, न त्वनुनय गृहीतवतीत्येवकारेण द्योतितम् ॥ १ 'टी अ' इति घ. पाठ.. २. 'दु अ' इति ग. पाठ. ३. 'वी ए' इति घ. पाठ ४. 'राण पारेमि उ' इति क. पाठः, ५. "न्ता स' इति घ, पाठः, 'न्ता सपरिवारा देवी' इति तु क. ग. पाठक, " ·तपतीसवरणे (नेपथ्ये वैतालिको) प्रथमः-आरूढोऽयमवलममम्बरस्यांशुमाली । तथा हि- अभिलपति न भृङ्गी पौप्पमुद्देलतप्तं मधु मधुपसपीतिप्राप्तपीयूषभावम् । अपितु तरणितापात् सङ्कुचद्भिः स्वगात्रै- राधिसहचरपक्षच्छायमालीयतेऽसौ ॥ १७ ॥ द्वितीयः-न चरति मृगतृष्णावञ्चितः कृष्णसारः शिशिरमपि तृपातः सारसं सत्यतोयम् । द्युमणिकिरणजालनमत्यर्थतप्त परिमृशति न पौप्पं कार्मुकं पुणकेतुः ॥ १८ ॥ विदूषकः-जीवाविदह्मि वेदाळिएहिं । तुवरदु तुवरदु वअस्सो (क) जीवितोऽस्मि वैताटिकाभ्यम् । त्वरतां त्वरतां वयस्यः मानार्थम् । एवम् एकदिनप्रयोज्यस्येतिवृत्तम्यान्ते कालविशेपप्रकाशकत्वेन वैतालिको. क्तिधूलिफया प्रकाश्यते । तत्र द्वयोरेकस्योक्तिः-आरूढ इत्यादि । अवला मध्यम् । मध्याहः प्राप्त इत्यर्थः । कार्येण तदुपपादयति-अभिलपतीत्यादि । भृङ्गी पौष्पं मधु नाभिलपति । किमहृद्यतया, नेत्याह-मधुपसपीतिप्राप्तपीयूपभावं मधुपेन निजकान्तेन सपीतिः सहपानं तेन प्राप्तामृतमावम् अपीत्यर्थसिद्धम् । तत्र हेतुमाह-उद्वेलतप्तमिति । भृशं तप्तम् उप्णं मध्याहातपेनेति सिद्धम् । इतोऽन्यदपि फालकार्यत्येन सेवानुसरति । असी भृगी तरणितापात् सङ्कुचद्विः स्वायमयैः सह सहनरस्य पक्षच्छायायाम् आलीयते श्लिप्यति ॥ १७ ॥ अन्य आह-कृष्णसारः सारसं सत्यतोयं न चरति । सारस सरःस- म्वन्धि । मिय्यानलमपेक्ष्य सत्यशब्दः । शिशिरमपि तृषातोऽपीत्युभयत्रापिशब्दः। तत्र हेतुः मृगतृष्णावधिनः तत्रैव अमन् । पुप्पफेतुः पोप्पं कार्मुकं न परिमृशति आरोपणाय न परिमाष्टिं । शुमणिफिरपजालेरत्यर्थतप्तं नूनमित्युपपत्त्या कल्पना । इति कार्यवर्णनेन फालः प्रकाशितः ॥ १८ ॥ सन एवाह-वरना ययम्यः सानार्थ मध्यन्दिनम्य मातत्वात् । अन्यथ अपितु ·प्रथमोऽङ्कः जाणत्या अण्णं च कळ्ळम्मि मिअआवावारो। तत्थ अ- डवीअं दुळ्ळ्हं संपण्णं असणं । ता इटेपुढे अहिदव्वं । राजा-न केवलं भवदभिमतसिद्धिरेव । देवी चानुनेतन्या ।त. दभ्यन्तरमेव प्रविशावः। (इति निष्क्रान्ता. स) इति प्रथमोऽङ्कः। च काल्ये मृगयान्यापारः । ताटव्या दुर्लभं सम्पन्नमशनम् । तदिष्ट. पुष्टमशितव्यम् । कर्तव्यान्तरमुद्दोधयति । काल्ये मृगयाव्यापारः श्वः प्रभाते। अनेनानन्तराकोपक्रम वस्तु सूचितम् । सम्पन्न मृष्टम् । इष्टपुष्टम् इष्टं हृद्यं पुष्टं पूर्णम् ॥ न केवलमित्यादि । भयदभिमतसिद्धिरिति । मृष्टान्नादिलाभः । एतदेव न फर्तव्यं, देवी चानुनतव्या । तदपि कर्तव्यान्तरमस्ति । इति अङ्कान्ते सर्वे निष्कान्ता.॥ इति प्रथमोऽ १, 'सुप' इति क स ग पाठ, ·अथ द्वितीयोऽङ्कः । (ततः प्रविशति रम्भा मेनका च) रम्भा-(क) सहि! महिन्दसासणन्तरवावुदा एत्ति काळं अणभिण्णमि एत्थगअस्स वुत्तन्तस्स। ता कहेहि, को दे मुहवेवण्णस्स हेदू । कहिं वा पिअसही तवदी। मेनका-(ख) सहि ! पुव्वं कदाइ पिअसहिं तवदि उच्छङ्गे करिअ उपविद्रूण को इमाए अणुरूवो वरो त्तिणारदमहे- सिणा पय्यणुउत्तेण भअवदा भाणुमाळिणा भणिों-को (क) ससि! महेन्द्रशासनान्तरव्याप्तैतावन्तं कालमनभिज्ञास्म्यत्रगतस्य वृत्ता- न्तस्य । तत् कथय, कस्ते मुखवैवर्ण्यस्य हेतुः । कुत्र वा प्रियसखी तपती । (ख) साख ! पूर्व कदाचित् प्रियसखी तपतीमुत्सझे कृत्वोपविष्टन कोऽस्या अनु. रूपो वर इति नारदमहर्षिणा पर्यनुयुक्तेन भगवता भानुमालिना भाणितं-- अथेतरेतरालम्पनत्वेन नायकयो रतेः परिपोपे प्रतिपाद्ये नायिकाश्रयं प्रवेशकमुखेन सूचयितुं तत्सखीप्रवेशः । तत्र सहसा सखीमुखवैवर्ण्यदर्शनात् मधम तहेतुप्रश्नः । पश्चात् स्वमेऽप्यजातविश्लेपायाः प्रियसख्या अदर्शनात् तद्वि- पयः प्रश्न उभयशेषतया कृतः ॥ मेनरुया पुनईःसमारमसहमानया तत्संविभागयोग्यामेनां दृष्ट्वा ससीति स- म्बोधननास्मानुपेक्ष्य स्वकार्यप्रवृत्तायाचिरादागतायास्तव तटस्थवत् प्रश्नो न शो- भते । तथापि त्यामदं न यण्यामीति सपीठिकावन्धमुत्तरमारभ्यते-पुवमि- स्यादि। पूर्वमित्यनेन फालंदप्य, कदाचिदित्यनेनानिस्तिदिवस विशेषत्व, यक्ष्यमा- पव्यगनानुभवम्य चिरानुसत्त्वं च प्रकाश्यते । उत्सझे कृत्येति । मया समापय- पिन्या तन् मय प्रत्यक्षीकृतमिति भावः । भानुमालिना पर्यनुयुक्तेन नारदमहर्षिणा भनिनमिन्यन्ययः । स्यमिदमपि प्रामाणिकमुसानिधेतुं महान्तः पृच्छन्ति । उट- स्थभ्यप गुणदोपरिचारे चातुर्य परपरीक्षणे विशेषेण परापेशेति च नारदस्यैव य. महापापम् । पोऽन्य इत्यनेन न विचारलेशविषयोऽयम इति तम्य गुणसा. 1. मि. प. १. 'पिर.

·द्वितीयोऽ। हि अज्ज तेस्कोक्के राएसि सवरणं मोत्तण इमाए अणुरूवो अण्णो चि। १ रम्भा--(क) मए वि एव्वं सुदपुरुवं एच। तदो तदो। मेनका-(ख) तदो आरहिअ सा तग्गआहिळासा विळजाए अप्पआसेन्ती वट्टमाणा एअदा मए सह तवणवण पत्थि- औ अन्तरा तस्स राएसिणो राअहाणि णाअपुरं हेढदो ठूण ठिआ। को ह्यय त्रैलोक्ये राजर्षि सवरण मुक्तास्या अनुरूपोऽन्य इति । (क) मयाप्येष श्रुतपूर्वमेव । ततस्तत । (ख) तत आरभ्य सा तद्गताभिटापापि लजयाप्रकाशयती वर्तमानकदा मया सह तपनवन प्रस्थिता । अन्तरा तस्य राजर्षे रानभानी नागपुरम् अधो दृष्ट्वा स्थिता । - मप्रय ध्वन्यते । त्रैलोक्य इति । त्रिलोकीतिलकत्वेन मानुपत्वेऽप्ययमेव ग्राह्य इति भरोचना ॥ एव तस्या प्रश्नावसर दत्वा विश्रान्तवाक्याया तस्या रम्भा सिद्धमनूध दोपश्रवणौत्सुक्येन पृच्छति-- मयापीत्यादि । स्वामिषारतन्ध्येऽपि युप्मवृत्तान्ते दत्तमनसा लोकत इयन्मात्र श्रुत, शेषश्रवणे महत्सुक्य, तत् कथय । ततस्तत इति वीप्सया श्रवणोत्सुक्य ध्वन्यते । किं तया वरगुणश्रवणे निजयौवनोचित किञ्चिदाचरितम् , उत मुग्धया किमपि नाङ्गीकृत, त्वया किं व्यवसितमित्यादिजि ज्ञासया मन ॥ तदो आरहिअ नारदवचनादारभ्य तच्छ्रवणादारभ्येत्यर्थ । लज़या चरनारीपरमालङ्कारभूतया । अप्रकाशयन्ती ममापीति शेष । वर्तमानेति दिवा- निश तथा वर्तनस्य दुफरत्व प्रकाश्यते । एकदेति खेदेन दूरतया च दिवस- विशेपो नाध्यवसित । स्थितेत्यन्तमेकवाक्यम् । अस्मत्मयत बिना गूढभेदन जातमिति दर्शयति-तस्येति । नारदमुखाच्छ्रुतत्य निग्न्तरानुरागविषयस्य । अ- न्तरेति मध्येमार्गम् । प्रकृत गमन हृदयगृहन च ममतानुसन्धानवशाद् विस्मृत्ये- त्यर्थ ॥ २ क' इति घ पाठ ३ 'दा' इति क पाठ ४ इतिक-ख-ग १ मि' इति खप पाठ ·तपतीसंवरणे रम्भा-(क) तदो तदो। मेनका-(ख) तदो मए उण से भावं जापिआकहिदं'-सहि! परिस्सन्ता विअ ळक्खीअसि । एदं खु भाईरहीतीरगों कत्तिकेआवासपरिसरुज्जीणं । एत्थ विस्समिअ गच्छा त्ति रम्भा--(सस्मितम्) (ग) सेविअंतुए सहीहिअ । तदो तदो। मेनका-(घ) तदो जाव हरिमणिसिळादळे ओदरह्म, दाव तहिं एव्व सवभस्सो राएसी आअदो। (क) ततस्ततः। (ख) ततो मया पुनरस्या भावं ज्ञात्वा कथितं-सखि! परिश्रान्तेव लक्ष्यसे। एतत् खलु भागीरथीतीरगतं कार्तिकेयावासपरिसरोद्यानम् । अत्र विश्रम्प गच्छाव इति । (ग) सेवित त्वया सखीहृदयम् । ततस्ततः । (प) ततो यावद्धरिमणिशिलातलेऽवतरावः, तावत्तत्रैव सवयस्यो राजर्पिरागतः । तदो तदो इति । दिवानिशं त्वया सह वर्तमानया मुग्धया वाड्मात्रेण गूहनमेव कर्तुं शक्यं, चतुरया त्वया हृदयरहस्यं ज्ञातमेव । ततो गूढभेदप्रसझे किं त्वया स एव प्रकटितः, उताजानत्येव गमनप्रेरणं कृतम् , अथवा तद्वान्छा- गृहनयोरनुगुणं किमप्युपन्यस्तमिति जिज्ञासया प्रश्नः ॥ भावं जाणिम अभिप्रायं ज्ञात्वा, गमनादपि तदीयनगरालोकनादिपु प्रीतिः, सा लज्जया निगृह्यत इति ज्ञात्वा अवलोकनकौतुकादिभिरिति शेपः । स- खीति नित्याभ्यन्ते पय्यनतिदीर्घ एवमलसगमनां त्यां कथं नयामीति वात्सल्येन सम्बोधनम् । परिश्रान्तेव लक्ष्यसे, न त्वदुक्त्या, गमनमान्द्यादिना मया त्वत्स- रिश्रमोऽनुमीयते । अध्यगमनमेवात्र हेतुतगा प्रकाशते । विश्रम एवात्र चिकि- सा । एतदिति परिश्रमस्य विश्रमस्थलस्य च योगपर्व देवादापतितम् । मागी- रथीतारगतमिति पावनत्वतियत्यादिना श्रमापनयनयोग्यता, कार्तिफेयेत्यादिना देवायतनमानिध्येनाशनीयगमनतां चारामस्य प्रकाशयति । तदास्याविषयस्य २. 'ए' इति करा-ग. पाठः, २. 'प्या' इति सग. पाठः " 1. तिसना पाट:.

·द्वितीयोऽद रम्भा--(क) तदो तदो। मेनका-(ख) तदोत्तदाणिं अणङबाणेहिं ळज्जाए अ दूमिआ • तस्स अग्गदो ठोदु असमत्था मए सह तिरक्खरणीतिरो- हिओं उप्पडिआ णहअलं। रम्भा-(ग) तदोतदो। मेनका- (घ) तदो अत्तणो पदवीअं सिणिद्धदिटिं तं पेक्खिअ . (क) ततस्ततः। (ख) ततस्तदानीमनकबाणैर्लजया च दूना तस्याग्रतः स्थातुमसमर्था मया सह तिरस्करणीतिरोहितोत्पतिता नमस्तलम् । (ग) ततस्ततः । (घ) तत आत्मनः पदव्यां खिग्धदृष्टिं त दृष्ट्वा द्विगुणितमनोभवायल्लकायास्तस्या नागपुरस्यात्यन्तगृहनेन हृदयानुसारः कृतः । विश्रममनूद्य गमनविधिना गमनशेय एव विश्रमः । किमन्यदस्माकमत्र प्रयोजनमिति मया रहस्यगोपनानुगुणमुक्तम् ।। ततस्तया त्वद्वचनमच्छलमङ्गीकृत्य निजाभिरुचिसदृशं किं कृतम् , उत रह- स्यभेदनमाशङ्कय गमनमेवाङ्गीकृतमिति प्रश्नः ॥ तत्र “क्रियाकेवलमुत्तरम्" इत्युक्तदिशा मया सहावतरणमेपोत्तरतयाङ्गी- कृतम् । यावत्तावदिति यौगपद्येन, विधिना दत्तहस्तोऽयमारम्भ इति द्योत्यते । स- वयस्य इति वधूकथावकाशः प्रकाशितः ।। ततो युवाभ्यां किं तथैव स्थितम् , उत तत्रव तिरस्करण्या स्थितम् , अथवा गतं, ताहशस्य दर्शने को विशेष इत्यादिप्रश्नः ॥ ततस्तदानीमिति । चिराभिलषितस्य समीपदर्शन इत्यर्थः । अनङ्गबाणैर्ल- ज्जया च पीड्यमाना तिरस्करणीतिरोहिता। नकर्तृकादर्शनात् प्रागेवेति शेषः । न- मस्तलस्योत्पतनकर्मतया प्रवृत्तिशेष गमनेऽनिच्छा च ध्वनयति ।। एवमुक्ते किं नभस्तले स्थिताभ्यां युवाभ्या प्रकृतशेप किञ्चिलब्धम् , उत तूप्णी स्थितमेव, अस्मदपेक्षा प्रति तन्मतिः कीदृशीति प्रश्नः ।। उ' इति कख-ग. पाठ २ 'दा' इति घ. पाठ ·१६ तपतीसंपरणे विउणिअमणोभवोअळ्ळआए ताए दसं ओळोइअ मए आचक्खिअं-सहि! दे कवोळमूलळ्ळसिआणं सोंक- णिआमोत्तिआणं सोहं तिरक्खरइ कण्णेउरो. त्ति । रम्भा- (क) तदो तदो। मेनका- (ख) तदो तस्स राएसिणो रूवाणुरुवं बुद्धिकोसळं प. रिक्खिउं तिस्से अवत्थापत्थावणत्थं च सो कण्णेउरो आ. च्छिन्दिों लिहिअ गाहापर्दज्जक्खराइ पमादेण विअ मए तस्स पुरदो पक्खिचो। दशामवलोक्य मयाख्यातं-सखि! ते कपोलमूलोल्लसितानां स्वेदकणिकामौ- क्तिकानां शोभा तिरस्करोति कर्णपूर इति । (क) ततस्ततः । (ख) रातस्तस्प राजर्षे रूपानुरूपं बुद्धिकौशल परीक्षितु तस्या अवस्थाप्रस्ताव- नार्थ च स कर्णपूर आच्छिद्य लिखित्वा गाथापदाद्यक्षराणि प्रमादेनेव मया तस्य पुरतः प्रक्षिप्तः। आत्मनः पदव्यामिति । निग्धदृष्टिं स्नेहप्ररोहप्रकाशकदृष्टिपातं तमव- लोक्य दिष्टयास्य महापुरुषरयापि स्पृहालेश इव लक्ष्यत इति द्विगुणितमनोभवाय- छकायाः। 'स्यादायल्लकमाध्यानमुत्कण्ठोत्कलिका रतिरिति रतिपरिपोप एवायल- फम् । दशामिति। निप्पन्दमन्दमुन्दरदृष्टिपातस्वदरोमाश्यवेपथुप्रमृतिभिरनुमावैरति- स्फुटोग्नेयवैवश्यामवस्थामवलोक्य मया कामपि कामतन्त्रप्रक्रियां प्रकाशयितुं प्रशं- सया साध्यमाच्छाध किमप्युपन्यस्तं-सखीत्यादि । स्वेदकणमालिकामौक्तिकानां फपोलतलदर्पणमान्तप्रत्युतवेदमुक्तादामजनितां कान्ति फर्गपूरः स्वविमहेण मत्स- रेणेव तिरस्करोति । तदिदमपनयामीति शेपः ।। एवमुक्त किं तय समाहितमित्यदृष्ट्वा ततस्तत इति प्रश्नः शेपकथनेनैव तदाभिमायः मिध्यताति युया ।। तबुद्धिमनुश्त्यानरमाद-तत इत्यादि । तस्य राजः रूपानुरूपं युद्धि- 1. ति ग. पार:. २. वादाए' इति प. पाठः १. 'भारपि निराग, पाठः 1. 'पीप.पाठ.. ५ भादशीक.पार:, ६. दाथाय इतिग. पाठ, ·द्वितीयोऽधः रम्भी-(क) चउरं आअरि। तदो तदो। मेनका - (ख) तेदो तं गाहं तेण पूरिअक्खरं सुणिअ रोसपरि- प्फुरिआँहरं ताए भणिदं अविणीदे! कीस तुए अहं लहुईकिदत्ति। रम्भा-(ग) तदो तदो। (क) चतुरमाचरितम् । ततस्ततः । (ख) ततस्तां गायां तेन पूरिताक्षरां श्रुत्वा रोपपरिस्फुरिताधर तया भणितम्-:-- अविनीते ! कस्मात् त्वयाह लघुकृतेति । (ग) ततस्ततः। कौशलमिति । केचिद् रूपवन्तोऽपि शेमुपीविलासहीनतयालेख्यसब्रह्मचारिणो दृ- श्यन्ते । अस्य तु यथाश्रुतमेव रूपम् । तदनुरूपं बुद्धिकौशलमपि परीक्षितु, त्वद्विषय इयमेवमवस्थेत्यन्यापदेशेन सूचयितुं च स कर्णपूर आच्छिद्य बलादुद्धृत्य गाभां निर्माय तत्पद्याद्यक्षराणि लिखित्वा प्रमादेनेव प्रमादं भावयित्वा तस्य पुरः प्रक्षिप्तः।। तां गापामिति । परिताक्षरां दर्शितपदायक्षरानुगुणवर्णविन्यासक्रमनिर्मित- स्वरूपाम् । श्रुत्वेति । 'किं कुणइ' (अङ्क. १. श्लो. १५) इत्यादितटस्थवृत्त्या गर्मितविशेषेण सामान्येनावस्थाप्रकाशने तया शटित्यभिप्रायवेदिन्या मनोभववैभव- विस्मृतगृहननिर्बन्धया मद्विषयरोपपरिस्फुरिताधरं भणितम् , अविनीते। अशिक्षिते! उपलब्धकारिण! कस्मात् त्वया सततमस्मद्गौरवरक्षणप्रवृत्तयेदानीमतिगम्भीरे- ऽस्मिन् पुरुपवर इममर्थमेव प्रकाशयन्त्याहं लघूकृता इति । अत्र नैतदेवमिति था, कथं त्वया ज्ञातमिति या, नायं प्रेमयोन्य इति वा नोक्तम् । लघुकरणमेवा- निष्टं, यदि गौरवाविरोधेन साध्यनिवार्हस्तर्हि नानिष्टमिति ध्वनितम् ॥ तदाकर्ण्य रम्भा किमनिष्टशङ्कया त्वया तदनुसरणं कृतम् , उत प्रमाद- ननवद् अन्यथा कपटमुद्भावित, किमनेन दिगम्बरस्य नम इति परिहासे कोपे- नेति प्रियसखारोपमनादृत्य रहस्यभेदनं कृतमिति पृच्छति-ततस्तत इति । १. "म्भा सहि! ' इति ग, पाठः, २. 'दो तेण पूरिदाइ अक्सराह सु' इति घ. पाठ.. ३. 'सु' इति क. पाठ १. 'दाहराए ता इति य. पाठ ·तपतीसंवरणे मेनका-(क) तदो तस्सि अ पत्थावे सुणिअ.सव्ववुत्तंत-कुविदं तस्स देविं दक्खिअ परिहसन्तीए मए भाणदं-सहि! सूएदि दे दिट्वी इमाअंसवत्तीमच्छरं त्ति। रम्भा- (ख) तदो तदो। मेनका- (ग) तदो कुविदा मं उत्तरीओलम्बन्ति अवहुणिअ पत्थिआ। रम्भा-- (घ) णिभिण्णं खु हिअअरहस्सं कोवावेइ कण्णआ- जणं । तदो तदो। (क) तत तस्मिंश्च प्रस्तावे श्रुत्वा सर्ववृत्तान्तं कुपितां तस्य देवीं दृष्ट्वा परिहसन्त्या मया भणितं-सखि! सूचयति ते दृष्टिरस्यां सपनीमत्सरमिति । (ख) ततस्ततः । (ग) ततः कुपिता मामुत्तरीयमवलम्बमानामवधूय प्रस्थिता । (घ) निर्भिन्न खलु हृदयरहस्य कोपयति कन्यकाजनम् । ततस्ततः । तस्मिन् प्रस्तावे प्रारम्भे वृत्तान्तं पदवतंसकद्वारा परस्त्रीसौभाग्यवर्णनरूपं श्रुत्वा कुषितां तस्य देवीं दृष्ट्वा सख्यै दर्शयित्वा च- परिहसन्त्या भणित किमनेन दिवाकरहस्ताच्छादनतुल्येन गृहनप्रयासेन, त्वन्निश्चयानुगुणं यद्यवस्थासूचनं मया कृत, किमत्र कोपेन, तवैव गृहननिर्बन्धः, त्वदृष्टिस्तपस्विनी मद्वाक्यमनुसरती- त्यादिपरिहास प्रकटयन्त्या भणितम् । सखि ! वस्तुवृत्तं जानामि, अस्यां पुरो वर्तमा- मायां राजभार्यायां सपनीमात्सर्य ते दृष्टिः सूचयति किमिय मत्प्रियतमप्रेमसंवि. भागार्थिनी समागतेत्यादित्वदङ्गीकारं प्रकटयति ॥ एवं त्वयोक्ते किं तया पूर्ववत् कोपः कृतः, उत त्वदनुसरणं कृत- मिति प्रश्नः॥ तदुत्तरमाह-ततः कुपितेति । एवं परिहसन्या त्वया सह न तिष्ठामीति, प्रस्थिता । अवधूयेत्यनेनानुनयापरिग्रहः प्रकाशितः ।। निभिन्नमित्यनेन वयोवस्थौचित्येन तत्कोपस्य स्वतः प्रवृत्तिसन्ध शेष पृच्छति--ततस्तत इति ॥

·द्वितीयोऽ श मेनका- (क) तदप्पहुदि 'वअणाणं पि अगोअरं तिस्से अणात- + णिसामअन्ती एआरिसमि संबुत्ता । अज्ज उण पञ्चूसे एज्य मंपि अणालविअ तवणवणं गआ। सुदं च मए सो वि राएसी मिअआप्पसङ्गेण पत्तो तं उद्देसं त्ति। ता तैहिं एव्व गदुअ पिअसहिं आसासेम । रम्भा-(ख) एवं करह्म । (निष्कान्ते) प्रवेशकः। (क) तदाप्रभृति वचनानामप्यगोचरं तस्या अनङ्गातकं निशामयन्त्येतादृश्यस्मि संवृत्ता । अद्य पुनः प्रत्यूप एव मामप्यनालप्य तपनवन गता । श्रुत च मया सोऽपि राजर्षिर्मगयाप्रसझेन प्राप्तस्तमुद्देशमिति । तत् रात्रैव गत्वा प्रियसखी- माश्वासयावः। (ख) एवं कुर्वः । तदामभृतीति प्रथमप्रश्नोत्तरोपसहारः । वचनानामप्यगोचरम् इदमीश- मिति वक्तुमशक्यं मदनव्यसनम् । निशामयन्तीति शिशिरोपचारादीनामपि वैकल्यात् केवलं पश्यन्ती एतादृशी जातास्मि । एवं प्रथमप्रश्नस्ये तत्प्रसङ्गादतीतवृत्ता- न्तंच निवेद्य प्रियसखी केत्यस्योत्तरमाह -- अंद्य पुनरित्यादिना । पूर्व न कदा- चिदेवं दृष्टमिति विपादः । तपनवनमित्युपपत्त्या कल्पनम् । तत्राप्यस्मत्समीहितम्य फोऽपि विशेषः सेत्स्यतीत्याह-श्रुतं चेति । सोऽपीति । न केवलमियम् । मृगया- प्रसनेन अन्यार्थमुद्यतो दैवात् तं देशमागत इत्यानुकूल्यं द्योतितम् । तदिति आ. श्वासनोपायस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । अनेन प्रवेशकेन नायिकारब्धस्यानुरागस्य सूचनं, नायिका तपनवनं गता नायकश्च तं देशं प्राप्त इति द्वितीयाके प्रयोक्ष्य- माणस्य सरसस्य वस्तुनः सामाजिकमनोऽनुसन्धानार्थ सङ्घटनं च सखीसल्लॉप- रूपेण सम्पादितम् । इह शृङ्गाररसस्यानित्वेन प्रथम नायकयोरयोगविप्रलम्भे वर्ण- 1. 'नामय णि' इति क. पाठः. २. 'तस्सि ए' इति क. पाठ, ३. 'सअह्म' इति ४. 'भा सहि! ए' इति कमा. पाठः, कामाठ.

·५० तपतीसंवरणे (ततः प्रविशति हयावरूढो राजा) राजा-- (सवितर्कम्) अहोतुखलु भयातिरेको नाम तपोवनसधर्मा सत्त्वानां शाश्वतमपि विरोधं शमयति । तथा हि प्रवृत्ते मम मृगयाव्यतिकरे- क्रोड क्रोडवधूरुपाश्रितवती शार्दूलिकानां भया- निश्शङ्कं शरभावलीपु महिषाः संसर्गमातन्वते। नीये नायिफायाः प्रथमं श्रवणेनाङ्कुरितस्य पश्चान्मरतकमणिशिलास्थितनायकसा- क्षात्कारेण परिपोपं गतस्य चिन्तास्मृत्याद्यवस्थान्तरे दत्चपदस्य व्याप्तेः रसवतया दृश्यत्वेऽपि नायिकाया दिव्यत्वाद् दिव्यभूमिपु सञ्चारयोग्यतया राजधानीवृत्तान्त- रूपेण प्रवेशके सखीसल्लापेन सूचनं कृतं, नायकस्य तु स्वप्मश्लोकव्याख्याने किञ्चित् सूचितस्य सुनिमित्तेन स्पृहाविषयीकृतस्य पदवतंसकदर्शनेन तद्गुणोद्धो- पणेन चालम्बनैकदेशपरिग्रहणद्वाराङ्कुरितस्य गाथाक्षरपूरणेन किञ्चिदुच्छून- स्याभिलापस्य साक्षाद्दर्शनन स्थायिरूपत्वं स्थिरीकर्तुं द्वितीयाङ्कोपक्रमः । सङ्कल्प एव सर्वत्र रतेः परिपोपकः । स श्रवणादिनैव रसोत्थापको दृश्यते । अन्यथा सह- ल्पाभावे दर्शनेऽपि रतेदियः । अतः सङ्कल्पपरम्परामवलम्बमानो वतंसकमद्ध- तन्याजेन वयस्ये सक्रमय्य प्रासङ्गिक मृगयाव्यापार समाप्य तुरगवेगेन हिमव- दधित्यकां प्राप्तो मृगाणां भयप्रकप निरूप्य सविस्मयमाह. -अहोतुसल्वि- त्यादि । भयातिरेकः भयस्य भावान्तरतिरोधायकोऽतिशयः। तपोवन इत्यत्र धर्म विशिनटि-सत्यानां वक्ष्यमाणानाम् । शाश्वतमपि जन्मसिद्धमपि।विरोधं वैरम् । शम- यति निरस्यति । अत्र भयातिरेकस्य कर्तृत्वम् । अनुक्तसिद्धमपि शमस्य भमशामकत्वं प्रसिद्ध मुनीनामहिंसारूपस्य शमस्य फलत्वेन प्रतिपादितत्वाद् "अहिंसायाः फलं सस्य सन्निधौ पैरवर्जनमिति । उक्तार्थस्य व्याप्तिं स्वावस्थया प्रतिपादयति- तथा हीत्यादि । मम मृगयाव्यतिकरे मृगयासम्मर्दे प्रवृचे। तथा हि, दृष्टमिति शेषः । तं प्रकारमाह-क्रोडमिति । अत्र कोडवधूशार्दूलिकादीनां परस्परविरोधवध्यपातक. भावादीनां निरासेन परस्परसम्मेलनं भवाणभयातिरेकेण घटितमिति भयातिरेक- १. 'याधिरू' इति करा-ग. पाट:. -- ·द्वितीयोऽङ्कः। भ्राम्यदृष्टिरशिश्रियद् वृककुलं भीता कुरङ्गाङ्गना मद्वाणैः कलुपीकृतः स्म कलभः सैंही गुहां गाहते॥१॥ सोऽहमनेन मृगयाप्रसङ्गेनातिदवीयसीम् अम्बिकापितु- रचलस्याधित्यकाभुवमानीतोऽस्मि । अन्यच्च । तस्मात् पदवतंसकदर्शनादारभ्य मां प्रति- आदत्ते धनुरभिमार्टि पट्पदज्यां सन्धातुं प्रगुणयति प्रसूनबाणान् । स्याश्चर्यकरत्वम् । क्रोडं भुजान्तरम् । भयाद् महाणकृतात् । भयादिति सर्वशेषः । भीता इति विशेपणत्वेन कथनमन्येभ्यः कुरङ्गाङ्गनाया भीतिप्रकर्षकथनाय । अत एव प्राम्यदृष्टिरिति भयानुभावकथनम् । अशिश्रियादिति पाठः ॥ १ ॥ "वं मृगयावस्था प्रतिपाद्य आत्मनो दूरस्थतां निरूप्याह -- सोऽहमित्यादि । I: आरामे वृत्तमन्तर्धारयन्नहम् । निजाधिकारौचित्येनोपक्रान्तेनानेन । मृगया- सङ्गेन मृगयानिर्बन्धेन । अम्बिकापितुरचलस्याधित्यकाभुवम् ऊर्ध्वभूमिम् । आनी- तोऽस्मि प्रापितोऽस्मि । अम्बिकापितुरित्यनेन दिव्यभूमित्वं, प्राप्तेः प्रीतिकरत्वञ्च योत्यते । अतिदवीयसी स्वराष्ट्रादतितरां दूरवर्तिनीम् । अन्यचेति । एवं प्रस- मानुप्रसङ्गेन दिव्यभूमिमागतः। अतश्चित्तस्य व्याक्षेपराहित्येऽपि व्याक्षेपकरमवस्था- न्तरं वर्चते । तत् प्रतिपादयति-आदत्त इत्यादि । मनसिशयः तस्मात् पदवतंस- कदर्शनादारभ्य मा प्रत्येवमाचरति। मनसिशय इत्यनेन च्छिद्रान्वेषणसौकर्यमेतद- ध्यवसायश्च प्रकाश्यते । तस्माद् अविस्मार्यसंस्कारमनुभूताद् । इदमेव मनसिशयप्रवृ- तेनिमित्तं, न तु रूपचातुर्यदर्शनादि। पदवतंसकयोश्चातुर्येण श्रमजलसम्मेलनेन चा- वस्थाविशिष्टस्य रमणीरूपस्य सङ्कल्पकल्पित लोकोत्तरं रूप चित्ते वर्तत इति पद- वतंसकदर्शनादारभ्येत्यनेन प्रकाशितम् । मां प्रतीति । ममेदृशीमवस्थामालक्ष्य वि- षयमप्रकाश्यापि मन्मनः प्रहर्तुमस्यावसाय इति । त प्रतिपादयति-आदत्त इत्यादि। धन्विनां विपक्षताडने शरप्रयोगात् पूर्व व्यापारमनुसरति । तत्र धनुरादानं प्रथम करोति । पुनः पट्पदरूपिणी ज्यां दा_परीक्षार्थमभिमार्टि । पुनः सन्धानयो- ग्यान् वाणान् ऋजूकरोति । इयन्मात्रेणैव भीरोर्यथा प्रहारोद्यमदर्शनेनैव व्यामोहो ·५२ तपतीसंवरणे उत्कण्ठामरतिकरी मनस्यलक्षा- साधत्ते मनसिशयोऽस्य केयमाशा ॥२॥ अपि च गृहीतकर्णपूरः पाराशर्यस्तुरङ्गमजवेन दूरीकृतः। तत् केनेदानीमुत्कलिकां विनोदयामि । (नेपथ्ये) (क) अब्बह्मण्णं अब्बह्मण्णं। राजा--(कर्ण दत्वा) अये पाराशर्यस्येव स्वरः । (ततः प्रविशति त्रस्तरूपो विदूपका) विदूषकः- (ख) अब्बह्मण्णमब्बह्मण्णं (भय निरूप्य) ईदिसे वि भअट्ठाणे दुग्गामन्तेण वि अणहिट्ठिअजीहस्स रक्खा- साहणं बह्मसुत्तै अह्माणं दण्डअळं चै णठं । (क) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । (ख) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । ईदृशेऽपि भयस्थाने दुर्गामन्त्रेणाप्यनविष्टितजिह्वस्य रक्षासाधनं ब्रह्मसूत्रमस्माकं दण्डकाष्ठं च नष्टम् । भाति, तथा मम मनसि प्रहारं विनोत्कण्ठा रणरणिकां करोति । अरतिकरीम् । रतिः प्रीतिः, "सर्वेन्द्रियाणामानन्दो रतिरित्यभिधीयते" इति, तत्करणे अननु- कूलां विषयस्याप्रकाशितत्वात् । अत उक्तम् अलक्षामिति अदृष्टलक्षां रणरणिका- विषयस्य पदवतंसफमानावलम्बनत्यादलक्षामित्युक्तम् । अस्यामवस्थायामप्येवं वै. वश्यजननाद् अस्येयमाशा विषयादर्शनेऽप्यनुबन्धिनीच्छा कीदृशीति (न) निरू- प्यते । अस्य दुर्विज्ञेयस्वभावत्वाद् विषयं प्रकाश्य शरान्मोक्तुं वैतावन्मात्रेपा- स्मान् पीडयितुं वेति न ज्ञायते । मनसिशय इत्यनेन निजाश्रयमपि वेधुं खस्य कदाचिदप्यरहितस्य सङ्कल्पजीवितस्येति प्रवृत्तिवैषम्यं व्यज्यते ॥२॥ एवमात्मनश्चित्तवैवश्यं निरूप्य तत्पशमनोपायमलभमान आह् - गृहीतक- पूर इत्यादि । उभयमपि दूरीभावेन खेदजनकं गृहीतकर्णपूर इति पाराशर्म इति च । तदिदानीमुक्तहेतुकाम् उत्तलिकां रणरणिकां केन शमयामि। १. 'स्पयन्' इति क. पाठः. २. 'त पहरण च द इति -स-ग. पाटः.३. इदं कहा- पुस्तकेषु नास्ति. " . सन- ·। द्वितीयोऽः। राजा-वयस्य ! 'मा भैपीः किमेतत् । विदूषकः --- (राजानमवलम्व्य सवाष्पगद्गदम् ) (क) हा वअस्स! अव- हिदो मं रक्ख । राजा-अतिमात्रमाविमोऽसि, किं ते भयकारणम् ।। विदूषकः--(दिशो विलोक्य सहासम् ) (ख) तुज्झ सणिहिमेत्तेण पणछो मे सत्तुवग्गो। राजा-कथं शत्रुवर्ग इति। विदूषकः- (ग) मए खु एत्तिअं वेट इन्दइदा विअ वाणरसेण्ण- पत्थिवेहि बहु परक्कन्तं । राजा-(सस्मितम् ) अभिज्ञोऽस्मि भवत्पराक्रमस्य । मन्ये खयूथ्य- बुद्ध्या समागतैः पीडितोऽसि वानरैरिति । आस्तामेतत् । कवतंसकः। बिदूषकः--(प) कहं वतंसओ ति अत्थलुद्धो अत्तभवं । अहं पुण (क) हा वयस्य ! अवहितो मां रक्ष । (ख) तव सनिधिमात्रेण प्रनष्टो मे शत्रुवर्गः। (ग) मया खल्वेतावती वेलामिन्द्रजितेव वानरसैन्यपार्थिवैर्बहु पराक्रान्तम् । (घ) कथ वतसक इत्यर्थलुब्धोऽत्रभवान् । अह पुनर्नष्टसर्वस्वः कथमप्यात्मान एवमुत्कलिकाविनोदनोपाये चिन्त्यमाने सूचितस्य नर्मसचिवम्य प्रवेशः अब्रह्मण्यामिति । तस्य प्रहसनवृत्तान्तोपक्रमः । अमझपयम् अवद्यम् । एतदवा ब्राह्मणं मां प्रति नानुष्ठेयमिति ॥ पूर्व परिगृहीतस्य कर्णपूरस्योपरि साध्यान्तरापेक्षयेदानी विशेष प्रतिपाद- यितुं सिद्धस्य नाशे उत्कलिकाविनोदनायोपायान्तरान्वेषणद्वारा नायिकादर्शनप्र- तिपादनाय च कर्णपूरापहरणं हास्यप्रधानं प्रतिपादयति- अहोतुखल्विति । अनौचित्यस्यातिगौरवेण विस्मयावहत्त्वम् । अत एवाह --अतिप्रमादमिति । अत्र १. 'हिंदमत्तएक' इति ख. पाठः, २. 'काळे' इति क, पाद:. ३. 'णा वि' इति कस-ग. पाठ', 1. 'थिएणव' इति क ख. पाठः, ५. 'तैः परिपी'इतिग. पाठः ६. 'त्ति अहो इतिग पाठः, ·५४ . तपतीसंवरणे णट्ठसव्वस्सो कहं वि अत्ताणं धारेमि । मए खुतं कण्णे- उरं राअसारं रक्खिदुकामेण दण्डअट्ठस्स अग्गे बह्म- सुत्तेणे उव्बन्धिअ आणिज्जन्तं मक्कटप्पडिरोहएहि आ- च्छिन्दि। राजा-अहोतुखल्वतिप्रमादमाचेष्टितमत्र भवता । विदूषकः-(क) मा कुप्प । भो किं तेण दासीएपुत्तेण कण्णेउरेण, जण्णिमित्तं कुविदा देवी महन्तेण पआसेण पसादिआ। राजा-अलमनेन । मम खल्वापदकथोहातमाविर्भूतामपि रण. रणिकां भवज्जिहाचापलभयादप्रकाशितवानस्मि । अतः तद्विनोदनक्षमं वनोद्देशमन्वेषयावहे। धारयामि । मया खलु त कर्णपूर रागसारं रक्षितुकामेन दण्डकांष्टस्याने ब्रह्मसूत्रेणोद्वध्यानीयमानं मर्कटप्रतिरोधकैराच्छिन्नम् । (क) मा कुप्य । भो किं तेन दास्याःपुत्रेण कर्णपूरेण, यन्निमित्तं कुपिता देवी महता प्रयासेन प्रसादिता। एतद्विपये भवतातिप्रमादमाचेष्टित त्वया अवधाने प्रतिपादिते अनवधानमेव नियूंढ परित्यागात् ॥ ईपदमर्पगर्भमुक्तिः दास्याःपुत्रेणेति । अतिनिरसनीयत्वेन परिग्रहे दोषो- ऽप्यस्ति । यन्निमित्त कुपिता देवी अनुनयप्रणामादिभिः कथमपि प्रसादिता, अस्य विनाशेन शल्योद्धरणमेव कृतम् इति ॥ नायकस्य तस्मिन्नभिनिवेशं पूर्वमेव निरूप्य 'केवल विस्मयेनाक्षिप्त' इति हृद- यगोपनं मन्वा(नः? नेन) अवसरे तस्य हृदयं प्रकाशयितुं तस्य निरसन कृतमिति तद- भिप्राय विदित्वाह - अलमिति । मदपेक्षां विदित्वा त्वया प्रतिक्षेपः क्रियते । तदने- नालम् । त्वां वस्तुवृत्तं बोधयामि । मम खलु आपदकथोद्धातम् उद्धात आरम्भः, "स्यादन्यादानमुद्धात आरम्भ" इति, पदवृतान्तमारभ्य । आविर्भूतामपि रणर- णिकां चित्तविभ्रमम् अप्रकाशितवानस्मि । भवज्जिहाचापलभयात् जिह्वाचापलम् उपलब्धभाषित्वं, तेन । न त्वविश्वासाद् अप्रकाशितवानस्मि । अत एव पूर्व १. 'ण वन्धिऊण आ' इति ख-ग. पाठः. २. 'हकेहि इति ग. पाठः, ३. 'कः भो' इति ४. पदमिद मूलकोशेषु न दृश्यते ग. पाठ', ·द्वितीयोऽङ्कः। १६. विदूषकः-(क)जह तुए मिआणं पदं अण्णेसिदि, तह अहं पि तुह पदविं अण्णेसन्तो भिउणो णाम महेसिणो पविट्ठो हि अस्समपदं । तस्स मुहादो महदी कहा मए सुदा । तं पुण सअळं अवहारिअ कहिदुं अकुसळा मे बुद्धी । त- रिस सारभूदं कहेमि । इदो उत्तरदिसाअं कळ्ळाणवामणं णाम पुरुसोत्तमस्स अस्थि मन्दिरं । तहिं किळ भअवन्तं आराहिअ देवेण तवणेण तेळ्ळोक्कप्पआसणसत्ती आ- सादिआ। तदप्पहुदितं रणक्खेत्तं तवणवणं त्तिसंयुत्तं । तहिं एव्व किळ भअवदो वामणस्स तिविक्कमत्थं विउ- म्भिन्तस्स करदळादोजं दाणसळिळं पडिअं, तं करदळो- दअं त्ति सरसी संवुत्ता । ता तहिं एव्व गच्छा । (क) यथा त्वया मृगाणां पदमन्विष्यते, तथाहमपि तव पदवीमन्विष्यन् भृगोर्नाम महर्षेः प्रविष्टोऽस्म्याश्रमपदम् । तस्य मुखान्महती कथा मया श्रुता । तां पुनः सकलामवधार्य कथयितुमकुशला मे बुद्धिः । तस्यां सारभूतं कथयामि । इत उत्तरदिशायां कल्याणवामनं नाम पुरुषोत्तमस्यास्ति मन्दिरम् । तत्र किल भगवन्तमाराध्य देवेन तपनेन त्रैलोक्यप्रकाशनशक्तिरासादिता । तदा प्रमृति तद् अरण्यक्षेत्रं तपनवनमिति संवृत्तम् । तत्रैव किल भगवतो वामनस्य त्रिविक्रमार्थ विजृम्भितस्य करतलाद्यदानसलिलं पतितं, तत् करतलोदक- मिति सरसी संवृत्ता । तत्तत्रैव गच्छावः । भवप्रश्ने विस्मयादिनिमित्तान्तरेणान्यथा कृतम् । अतः उत्कलिकाया निरन्तरानु- बन्धाद् विनोदनोपायस्य वतंसकस्य त्वत्प्रमादेन परित्यागाच तद्विनोदनक्षम वि. नोदनकरैर्वस्त्वन्तरैश्चेतसः समाश्वासनकरं वनोद्देशमन्वेषयावहे । अस्यामवस्थायां मम नान्तरगत्वमित्युपेक्षा मा कृथा इत्यावर्जयितुमन्वेषयावह इत्युक्तम् ॥ 7. 'अत' इति घ.ग. पाठः. २. 'तस' इति घ. पाठ:. ३. 'भणिउ भ इतिस-ग. पाठ: ४. 'दो बटुवा' इति ग, पाठः, - .

·तपतीसवरणे राजा-तर्हि वन्दनीयं चराचरगुरोः पादकमलम् । गच्छाग्रतः। विदूपकः-(क) एदु एदु भवं । (परिक्रामतः) विदूषकः-(ख) भो वअस्स! सव्वकाळरमणिज्जं एवं वणं पवि- ट्ठस्स मे दिसामोहो विअ काळमोहो संवुत्तो। ता को . काळो वट्टइ। राजा- (सावधानं समन्तादवलोक्य सविमर्शम्) *शङ्के शिशिरवसन्त- योरयमान्तरालिकः कालः। (ग) एत्वेतु भवान् । (ख) मो वयस्य! सर्वकालरंमणीयमेतद्वनं प्रविष्टस्य में दिड्मोह इव कालमोहः सवृत्तः । तत् कः कालो वर्तते । "अण्णेससि" इति वा पाठ: । सारभूतं कथयिष्यामीत्यनेन मुनिमुखा- च्छुतस्यार्थस्य स्वोक्तिरूपेण सझेपः । अत एव किलेति परोक्तिप्रामाण्य सूचितम् । अत्र कथया देशस्य सौभाग्य भगवत्सन्निधानेन महत्त्व च प्रतिपादितम् । अत एवाह ता तर्हि एव्व गच्छन । एवेत्यनेन नान्यः प्रदेशोऽन्वेषणीय इति प्रकाशितम् ।। तदनुमोदमान आह-तीति । वन्दनीयमिति । विनोदन तिष्ठतु इद- मेवापेक्षणीयमिति भावः । तत् त्वरया आह --- गच्छाग्रत इति ।। तपनवनप्रवेशानन्तर कालवर्णनाय द्वारमुद्घाटयति-सर्वकालरमणी- यमिति । इद वन प्रविष्टस्य मे कालमोहः संवृत्तः । काल ऋतुलक्षणः तद्विपयो मोहः अयोधः । तत्र हेतुः सर्वकालरमणीयमिति । सर्व प्वेकप्रकारेण रमणीयमिति वनान्तराद् विशेषः । वनान्तरेषु वसन्तग्रीप्मादिपु रमणीयतायास्तारतम्यमस्ति । अत्र परिपूर्णमेव नित्यं रमणीयत्वम् । अतो मन्दमतिभिः कालभेदो ज्ञातुमशक्य इति कः कालो वर्तत इत्युक्तम् । दिड्मोह इवेति । दिङ्मोहः सर्वत्र प्रसिद्धः । मम कालमोहोऽपीति विशेपः ।। तबाह -मन्य इति । मन्य इत्यनेन तदुक्त्यनुसारेण दुर्जेयत्वं सूचितम् । शिशिरवसन्तयो. अतीतप्रायस्य शिशिरस्य आगामिनो वसन्तस्य च । आन्तरालिकः 1. 'कोकारो' इति सग. पाद:. २. 'क्य, श' इति घ. पाठः * 'मन्चे इति तु व्याख्यायो प्रतीक धृतम्.

·. द्वितीयोऽमः। अप्रत्यूहमहर्मुखार्कमहसामत्यर्थमम्भोल्हा-- मातङ्कार्पणदुर्बलं हिमजलं जातं जराजर्जरम्। प्रत्यस्तप्रसवामपोह्य फलिनी भृङ्गोकटाक्षः शनै- रभ्यर्णप्रसवामशोकलतिकामभ्येतुमाकाङ्क्षति ।। ३ ।। विदूषकः- (विलोक्य सविस्मयम्) (क) भो वअस्स! पेक्ख पेक्ख । एदाओ अदिठ्ठपुरुवाओ मन्दसमीरवेविदीओ मोत्तिअ- (क) भो वयस्य! पश्य पश्य । एता अदृष्टपूर्वा मन्दसमीरयेषिताङ्गयो मौक्तिक- उभयकार्ययुक्तः । मध्ये कालान्तरस्याभावात् । तदेव समर्थयति--तथाहीत्यादि। हिमजले शिशिरकार्यमृतम् । अहर्मुखे दिनारम्भे, अर्फमहसामत्यर्थमप्रत्यूह जातम् अतिशयेन प्रत्यूटकर न भवति । पूर्वमारम्भ एव तिधायि इदा तथा न समर्थम् । अनेन प्रत्यूहम्य लेगोऽङ्गीकृतः । तथैव अम्भोल्हान आतङ्क.पंगे चै- वर्ण्यविशीर्णतादिव्यसनंजनने दुर्वलम् अल्पशक्ति, न तु सर्वथा परिक्षीणशक्ति । हिमजलस्य तथात्वे हेतुमाह--जराजर्जरं जरया कालपरिणत्या जर्जरं शकलीभूत विरलमित्यर्थः । अथ वा हिमजलं जराजर्जरमिति बोध्यम् । अप्रत्यूहमिति क्रि- याविशेषणम् । अहर्मुखार्कमहसां प्र-यूहो यथा न भवति तथा, पूर्व विरोधायकस्य यथा तदसामर्थ्य तथा जर्जरमित्यर्थः । तत्फलमाह - अम्भोरुहामत्यर्थमातङ्कार्पण- दुर्बलमिति । किञ्चित्पीडाकरमेव अत्यन्तापगमाभावादित्यर्थः । कार्यान्तरवाह - प्रत्यस्तप्रसामिति । भृजीकटाक्ष. शिशिरापचयेन प्रत्य तप्रतवाम अपगतप्रायकुलु- माम् । फलिनी प्रियङ्गुलताम् । अपोय परित्यज्य । अभ्वर्णप्रतवां वसन्तोद्भवाम् अगो- कलतिकाम् अभ्येतुमाकाङ्क्षति । अत्र प्रत्यन्तप्रसवत्वम् अन्यर्णप्रसवत्व चाभयोरपाह- নাঙ্গায়; আমাযথয়াম, ,,,অনাদাবি, न लभ्येति । तत्रापि शनैः पूर्वत्र मधुरसम्य गतप्रायत्वात् फटाक्षम्ततो गिवृत्या- द्य श्वो वेति प्रसवोन्मुखीमशोकलतिकां प्राप्तुमिच्छति शनै, तत्र वि(ल ?) वलत इत्यर्थः । अत्र प्रसवराहित्येन पूर्वनापिका दाक्षिण्यमानेगानुनृत्य द्वितीचनायिका कुलोचिततनयोत्पत्तिरेतुनमियपति नायकन्य मन इत्यन्यक्ति अपेग भाविवृत्तान्ता- नुसारेण पताकास्थानक कापना प्रतिपादितम् । तत्र शनैरित्यनेन दाक्षिण्यारि- त्यागः प्रकाशितः ॥ ३॥ 1. 'क अप्रतो वि'झोग पाउ:. 'क भी इाते ष, पाठ:. २. 'स अच्छेरमच्छरम्' । . इति ख-ग. पाठः ·५८ तपतीसंवरणे मुउरसेदकणिआंचिदाओ रदणसुमणोणअपोहिं ओळो- कोन्ति विश तुमं मअगपरवसाओ हेममईओ वणळदा- कण्जआओ। तकमि एदंतवणवणं ति। राजा- सखे! सम्यगुपलक्षितम् । इयं हि- आपाटलं किसलयाधरमर्पयन्ती व्यावृण्वती मधुपझकृतिसीत्कृतानि । अभ्याशचूतमरविन्दकुचोपपीड- मत्यायतं समुपगृहति कल्पवाटी ॥ ४ ॥ मुकुलस्वेदकागकाचिता रहामुननोनयनैरव लोकयन्तीक त्वां मदनपरवशा हेममयो बनलताकन्यका । तर्कयाम्येतत् तपनवनामिति । अथ चित्तानुमारी नर्मसचिवः सविस्मयं वनमालाक्य 'तद्विनोदनक्षम यनोद्देशमिति पूर्वोक्तमनुसृत्य तदनुगुणं वर्णयति - एदाओ इत्यादि । अदृष्टपूर्वा इति । कालतानान्यत्रालभ्यत्वात् । एता वनलताकन्याः मदनपरवशास्त्वाम- वरोफय ती त्यारोपशरतयोत्प्रेक्षा । रत्न पुमनोनयनैः इन्द्रनीलादिरत्नमयसुमनोभि- रेव नयनेः । नयनानां करणत्यकथनं विशिष्टा रोपशेषतया । कल्पलताकुसुमादीनां रलरूपत्वात् तथोक्ति । अत एव मौक्ति मुकुलम्बदकणिकाचिता इति मौक्ति- कमयानां मुकुलानां स्वेदकाणि कात्यारोपः । मन्दसमोरपिताङ्गय इति कोमलत्वा. मृदुभारुत गर्थेन सर्वाङ्ग चलनाद् वेपथुममारोप 1 हेममध्य इति । लतानां तद्रूप- बाद आरोऽपि हेममयीत्वमलङ्कारादिना घटते। त्यसमिति ! अतिकमनीयरूपत्वात्त- थावलोकनयोग्यत्वम् । अत्र मदनपारवश्यानुभावरूपतया स्वेदवेपथुसमारोपः । त. वाचतनेप्वप्येवमुक्षितु योग्यत्वे अन्यत्र भयतः काम्यत्वं किं कथ्यताम् इति प्रशंसा ॥ सी तय चित्तानुमारि वचनमाकर्य श्लाघापूर्व संवदति-सखे इत्यादि। सरसोथीच कमेण तव मनोवृत्तिः मत्स्रोतः पुरःसरीभवति । अतः सम्यगुपल. क्षितम् । एतासां कल्पवल्लीनाम् एता रसयत्योऽवस्थाः प्रकाशन्त इति सम्यक्तम् । .. 'भाइ' इति सना. पाठः, २. 'न्तीओपि' इति घ. पाठः, ३. 'ओ।तात इति स. पाठः. - ·द्वितीयोऽकः। ५९ विदूषकः :- (क) ही ही सिविणे वि अदिठ्ठपुरुवाणि एमआरिसाणि दक्खन्तरस आसा मे आली पुग्धपत्थुअं अम्बरगमणं पि कदाइ सम्भविस्सदि त्ति । राजा-(स्पर्शमाभिनीय) प्रत्यासन्नेन गोविन्दमन्दिरेण भवितव्यम् । तथो हि - (क) ही ही स्वप्नेऽप्यदृष्टपूर्वाण्येतादृशानि पश्यत आशा मे आसीत् पूर्वप्ररतु- तमम्बरगमनमपि कदाचित् सम्भविष्यतीति । ममाप्येव मति स्फुरति । य कचाली पुरो वर्तमाना तचापि हृदयसादाय सुलक्षा कल्पवल्ला कामिनी । अभ्याशचूतम् अभ्य शात चूत कामुकम् । समुपगृहति सम्यगुपगृहति । सम्यक्त सम्प्रयोगा तरेण चारुत्वम् । तदाह-किम्लयाधरमिति । फिसलयमेवाधरमित्यारोप । तन्छेपतया आगटलग्रहणम् । अर्पय ती प्रणानुगु- ण्येन ददतीति तत्काले विशेषणम् । तत्रापि सप्रयोगा तरेणोर कार कायते- मधुपझकृतिसीकृतीनि । म पझकृतिरय सीत्कृतानि मागितरुतविशेषान् । व्या वृण्वती स्पष्टयन्ती । अत्रोरगृह न-यापरार्पणेन त य सत्कारेण च रामा यति मत्वा समुपगृहतीत्युक्तम् । उपगूनप्रसारमाह -अरवि दरोगपीडमिनि । *र- विन्दरूपाभ्या कुचाभ्या पोटपित्या । कल्पपली सर्वकु माना सम्भवादरवि न्दस्योपपत्ति । अनेनोपगूडनम्य गाढत्य प्रकाशितम् । अत्र किमलय यावरत्वेन मधुपझड्कृते सीत्कारत्वनारविन्दम्य चत्वेनारोपम्य शाब्दकार कल्लल्ल्या नायिकात्वस्य चूतम्य नायकत्यम्य चारापे आर्थत्वादे कडेशविवर्तिरूपमिदम् । अत्रोपगृहने कर्तृत्वनिर्देशात् चूननायक यासन्नयतिला चारापिताय : प्रौढनायिका व स्वाधीनपतिमान च रफुरति ॥ ४ ॥ स्वमेऽप्यदृष्टपूर्वाणीति । अत्यर्थमसम्भावनीयानीत्यर्थ । दृशानि रूप- लताप्रभृतीनि पश्यतो ने आशा आनोत् , पूर्वप्रन्तुत भरता प्रति प्तर अम्बाग- मनमपि विधिवशात् कदाचिद् भविष्यतीति शृङ्गागेपबारक्येन हा यकथनम् । अथ धूपानुपिद्धसुरभिसमीरम्पर्शाधणन प्र तुनदयतायतनमानि य परिकला- ह-मत्यासनेनेति । गोपि दमान्दरंग पूर्व वया प्रस्तुतेन सन्निाहतेन भपिता ने १ 0 रूपयित्वा प्र' इति स. पाट २ कुतशत स. पाठ.

·तपतीसंवरणे सम्मूर्च्छन्महिपाक्षधूपकलिकाधूम्राः पयोरेणुभिः शुभ्राः कुनकेसरारुणरुचः कर्पूर चूर्णस्पृशः । आघ्राता मदमञ्जुलैरालिकुलैरस्माकमध्वक्लमं लुम्पन्तः शिशिरा वनान्तमरुतो लिम्पन्ति नासापुटम् ॥५॥ . (उभौ परिकामतः) तल्लक्षणमाह -- सम्मूर्च्छदित्यादि । वनान्तमरुतः नासापुटं लिम्पन्ति । वना- न्ताश्रयत्वेन शेत्यादि गुणसम्बन्धः प्रकाश्यते । नासापुट लिम्पन्ति व्याप्नुवन्ति । अनेन मरुतां सांकामिकन सौरभ्यगुगेन प्राणेन्द्रियप्रियत्वं प्रकाश्यते । तदनुगुणं विशिनष्टि -- सम्मूर्च्छदित्यादि । सम्मूर्छन्त्या वर्द्धमानया महिषाक्षधूपकलिकया गुग्गुलुसम्पादितधूपकलया धूपांशेन धूम्राः कृष्णवर्णाः । अत्र धूपस्य नासापुट- व्याप्तिशेपतया सुरभित्वे वक्त ये तदनुक्तमिद्धमिति मत्वा विचित्रवर्णप्रतिपादनसं- रम्भेण धूम्रा इत्यवोक्त, धर्मिधर्मयोरेकनरनिर्देशेऽन्यम्य संवित् साहचर्यादि'ति धूपम्य वर्णे निर्दिष्टे मुरभित्वमनुक्तसिद्धमिति । तदनुसारेण लिम्पन्तीत्युक्तम् । धूप- कलिकासौरभ्येण सका तेन मरुतां सौरभ्यं, तेनाघ्रातव्यत्वं, तेन गोविन्दमन्दिरस्य प्रत्यासन्नत्वनिश्चय इति वन्तु िथतिः । पुनः सांकामिकं वर्णान्तरं प्रतिपादयति- पयारेणुभि शुभ्राः पयोरेणुभिः अर्थाजलाशयसगृहीतैः जलशीकरैः शुभ्राः ध. वलाः । तथा कुड्कुमकेसरारुणरचः कुड्कुमकेसरैः कुडकुमकेदारगृहीतैः केसरै- ररुणरुचः । अत्र स्पर्शगुणस्य वायोः साकामिका विचित्रा धूम्रतादिगुणा उपचरिताः । तथा कपूरचूर्णम्पृशः परिपाकं गतस्य वायुसंबन्धात् स्फुटितकोशस्य करस्य चूर्णत्व भवति, द्राहिण । अत्र सानामिकं धावल्यं सौरभ्यं च गम्यते । तत्र सौरभ्य नामापुटपनोपयोगि । धावल्यं विचित्रवर्णतोपयोगि । मदमञ्जुलैः पधुमदेन मधुरनादः अलिभिः परिमलानुसारित्वादाघ्राताः । अत्र वायोः सौरभ्य- हुपयोगि । अम्माकमध्यक्लामम् अतिदूराध्वगमनेन श्रमं, लुम्प तः अपनयन्तः, शि- शिरा. शीतलाः वनप्रमरपोरेणुसम्ब-धादिना । अत्र म्पर्शगुणस्य वायोः साका. मिकविचित्रवर्ण फुरणेन न नाविधरमप्रसरेणालिफुलनिनदादिशब्दप्रसरण चेन्द्रि यान्तराफर्पकन सौभाग्यं प्रतिपादितम् ॥ ५ ॥ १. 'म् । २' इति घ. प.टः, ..

·- द्वितीयोऽi विदूषकः--(क) भो सम्पत्तह्म देवमन्दिरं । ता पबिसिअ पणमा । राजो (प्रवेशं रूपयित्वा बद्धाञ्जलिः प्रणमन्) धृतापाढं शश्वच्छुचि शबलकृष्णाजिनधरं शिखाबडग्रन्थि क्रतुवरनुतिव्यापृतमुखम् । दधद् ब्राझं सूत्रं कटितटलुठन्मौजिरशन" इसीयो बन्देऽहं वनजनयनं वामनवपुः ॥ ६ ॥ विदूपकः~ (ख) भो! तुज्झ लिहिदक्खराए जीहाए वअणप्फु- ळ्ळेहि अचिदो देव्यो । अणक्खरविभवो अहं केवळकुसु- माणि आणीअ अच्चिस्सं । (निष्क्रान्तः) (क) भो सम्प्राप्ताः स्त्रो देवमन्दिरम् । तत् प्रविश्य प्रणमावः । (ख) भो तव लिखिताक्षरया जिह्वया वचनफुल्लैरर्चितो देवः । अनक्षरविभवोऽहं केवलकुसुमान्यानीयाप्यामि । एवं देवमन्दिरसान्निध्यं निश्चित्य तद्वचनानुसारेण प्रविश्य प्रतिमायां स्व- स्वरूपं भावविवाह-धृतापाढमित्यादि । अहं वामनवयुः वन्दे । धृतापादमि- त्यादिना ध्यानालम्बनत्वेन स्वरूपकथनम् । आपाढी दण्डः । शश्वच्छाचे नित्य- शुद्धं मायातीतत्वात् । शबलकृष्णाजिनधरमित्यनेन शोभातिशयः प्रकाशितः । शिखाबद्धग्रन्थि शिखायां सम्पादितग्रन्थि । ऋतुवरस्य बलियज्ञस्य नुतौ सामगाने व्यापृतमुखम् । अनेन सान्निध्यनिर्वहणोद्यतत्वं प्रकाश्यते । दधद् ब्राझं सूत्रमि- त्यनेन कर्मकाण्डप्रवृत्तत्वं प्रार्थनानुगुणं सूच्यते । कटितटे श्लिप्यन्ती मौजी मेखलैव रसना कटिमूनं यत्य । वनजं जलजम् ॥६॥ लिखिताक्षरयेति । जिह्वायामक्षराणि लिखितान्येव, अन्यथा कथं झटिति तेषां प्रसर इति युक्तिकल्पनम् । वचनफुल्लरिति । अर्चनसाधनत्वेन वचनानां फुल्लत्यारोपः ॥ अथ देवम्य सपर्याविधानं सावधानं निरीक्ष्याह १.प' इति स. ग पाठ २. 'जा साज' इति ख, पाठः. "डयापो' (६-३.१३) इति बहुलग्रहणान्मोजीशब्दे हस्वः समयः । 'मौजरशनम्' इति वा पाठ:. - - ·. तपतीसंवरणे राजा-अत्र तावदनिर्वाणमाणिक्यदीपमालादूरीकृतगर्भगृहान्ध- कारा जाम्बूनदाकल्पकल्पितदिव्याकृतिवेषविशेषा सुधा. सौरभसुभगसुरतरुसुमनःसम्पादितभक्तिसन्ताना सेयं स- पर्या सूचयति दिव्यजनसम्पातम् । (ततः प्रविशत्युपविष्टा कामममानावस्था नायिका) नायिका-(क) (दीर्घ निश्वस्य) अहं खु मणोरहसिडिसम्पादणत्थं (क) अह खलु मनोरथसिद्धिसम्पादनार्थ कथमपि संस्थाप्यात्मानमनुष्टितमधुमथन- अन तावदित्यादि । अत्र सेय सपर्या दिव्यजनसम्पातं सूचयति । सेयमिति यादृशी पूर्व निर्मिता तादृश्येवेदानीमित्यनेन सपर्या विधानस्यासन्नकालत्यम् , अत एव शोभा- प्रकर्पश्च प्रतिपाद्यते । सैवेय, न कालात्ययेन म्लानिः । एवम्भूता दिव्यजनसम्पातं सूचयति दिव्यजनस्य अर्थादर्चकस्य सम्प्राप्ति सूचयति । सपति तत्साध- नानि निर्दिश्यन्ते । तत्प्रकारमाह--अनिर्वाणेत्यादि । अनिर्वाणाभि. नित्योज्ज्य- लाभिः माणिक्यमर्याभिः दीपमालाभिः दूरीकृतो गर्भगृहान्धकारो यत्याम् । जाम्बू नदमयैराकल्पैः कल्पितो दिव्याकृतियाग्यो वेपविशेषो यस्याम् । तथा सुधा- सौरभेण मुनगाभिः सुरतरुमुमनोभिः सम्पादितं भक्तिसन्तानं गर्भगृहादिपु पुष्प- पटलविन्याससन्तान यस्यां सा सपर्या इति । सुरतरुमुमनसा मकरन्दस्य सुधारूप- त्यात सुधामौरभेत्युक्तम् । अत्र दिव्याकृतिवेपविरचनेन सुरतरुसुमनोमिभक्तिवि- न्यासेन च दिव्यजनसम्पातसूचनम् । अत्र दूरीकृतेति कवितेति सम्पादितति पूजकव्यापारम्य गौरवकथनेन तद्विषयः कौशलनिमिचो बहुमानातिशयः प्रकाश्यते ॥ अथ प्रवेश के मेनफोकप्रकारेण संघरणानुरागविवशायाः स्वयमेव तपनवनं प्राप्य साध्यसिद्धये कृतवामनसपर्यायाः स्फटिफमण्डपस्थायाः "सूचयति दिव्यजन- सम्पातम्" इत्यनेन सूचिताया नायियाः प्रवेशः प्रतिपाद्यते । प्रविष्टा सा समु- रितकान्तविपयरतिसङ्क्रीचीनरणरणि कानिश्चामयेरथुम्वेदचिन्तानुबन्धरोमावी- सुपरिप्रमगंरिता अमरलाभेन फान्तमापममागमोत्सुका निहायत अंह समित्यादि । अह सन फयमपि संस्थाप्यामानन् अनुष्ठि गमनमा आग- तास्मि । अदम् अनन्यसहाया । सत्यति पिचारपोतमः । विमर्श निरवयमिदमा- ·द्वितीयोऽः । कहं वि सण्ठविअ अत्ताणं अणुट्ठिअमहुमहणपूजा आ- अदमि । ता सहीजण वि असङ्किण्णे एत्थ विवित्ते तेण जगेण सह अणिवारिअप्पसरेहि सङ्कप्पाह' सङ्गमिरसं । (प्यानस्तिमिता तिष्टति) पूजागतास्मि । तत् ससीजनेनाप्यसद्दीडन निरिक्त तेन जनेन सहानि- वारितप्रसरे सकरपे समस्ये । चरामि । अनन्यसाध्यायामवन्थायामहा प्रश्ता इति वा । मनोरथसिद्धिस- म्पादनार्थ सरलमनोर बसाम्राज्यमुहतो जनिफरदायिन , अव सरलमनो- रथान्तर्भार इति विशेषकथने (निमित्तत्व ) भवेदिति मनोरथस्येत्येव वक्तव्ये तस्य सिद्धिाम तम्य सम्पादनार्थ भगवत्प्रसादेन कर्ता सम्पादयितुम् , अनेनानन्यलम्पल पूर्व तत्मसाटेन स्वजन्मसिद्धस्तल्लभ्यत्व च प्रकाश्यते । आ- मान मन । रथमपि मनोरथदयितनिरीन पृजारम्भे वारवारमाकृप्यमाणमप्य. विधेय तर धारत् फलकोट्या प्रसार्य भरत्या निरु-य बलगत् कथमपि वशो- कृत्य । अनुष्ठितमधुमथनपूजा आगतास्मि । आत्मसस्थापनम्य पूर्वकालत्वेन पूजा नुष्ठानन्यालङ्करणादिरूपन्य वेवश्यकृतमचारुत्व निरस्तम् । अब मनोरथसिद्धीत्य- रामेन खेद , अनुष्ठितेति भक्ति , आगतेत्यनेन कृतार्थता प्रकाश्यते । तत् कृतदि- नहत्यतया अनन्यशरणत्वाच । अत्र भोगयोग्ये स्थले वर्नमाना, यतो विविक्त कि- जने । तत्कर्षमाह - ससीजनेनापीति । क्षणमप्यरहितेन विकारपरिज्ञाननिपुणेना- लधनीयवचनप्रचारेण । असङ्कीर्णे असम्मिलिते । अनेन निरर्गलप्रवृत्तरवैपम्येण देशम्य सायानुगुणत्व प्राश्यते । तेन भुवनप्रसिद्धनानुभूतरूपचातुर्येण तदा तदा प्रस्तुतेन च सङ्गम्ये । सङ्कल्पै , सङ्कल्पो मनोवृत्ति । तत्र करचरणादि- रूपरामणीयफस्य मधुरालापस्याङ्गरागादिसौरभ्यस्याश्लेपपरिचुम्बनस्पर्शरसास्वादस्य प्रतिनियतस्यान्योन्यसवलितस्य च सङ्कल्पविषयस्य बहुत्वात् सङ्कल्पैरित्युक्तम् । सङ्कल्पम्यान्यसङ्गमाद् विशेपमाह - अनिवारितप्रसरै । सङ्कल्पस्य मनोमान- साध्यत्वात् तस्य स्वयमेव प्रवृत्तत्वात् सङ्कल्पप्रसरो यथाबोध प्रवर्तकेनापि स्व- जनेन कान्तेन लज्जया वा न निवार्यते । अत्र साक्षात्समागमाभावेन खेद तद- १. 'ण अ' इति साग पाठ २ 'हि अणुमविस्स' इति घ पाठ *"नियामतत्वम्' इति वा 'नियतत्वम्' इति वा भवेत्.

·१४ तपतीसंबरणे (ततः प्रविशति रम्भा मेनका च) रम्भा--(क) सहि ! कहिं णु खु पिअसही तवदी। मेनका-(ख) करदळोदअतीरगए फळिहमण्डवे तिरसे हिअअं अहिरमदि । तहिं ताए होदव् । रम्भौं--(ग) ता तहिं एव्व गच्छौं । मेनका-(प) एसा किं पि चिन्तअन्ती अपरिप्फन्दं चिट्ठइ किं णु एदं। (क) साख! क नु खलु प्रियसखी तपती । (ख) करतले देकरिगते स्फटिकमण्डपे तस्या हृदयमभिरमते । तत्र तया भ- वितव्यम् । (ग) तत् तत्रैव गच्छावः। (घ) एपा किमपि चिन्तयन्त्यपरिस्पन्दं तिष्ठति । किं नु खल्येतत् । लाभेऽपि सङ्कल्पसौकर्यादभिरुचिश्च प्रकाश्यते । एवं परिकल्पितस्यानुभवेन स्तैमि. त्येन स्थितिरुक्ता॥ अथ तां साहसान्निवारयितुं समाश्वासयितुं च सीप्रवेशः प्रतिपाद्यते । पूर्व द्वयोः संव्यवहारे “अद्य मामयनालप्य तपनवन गता । तत् तपनयनमेव गत्वा प्रियसखीमाश्वासयाव" इति संवादशेषतया द्वयोस्तत्रागमनम् । तत्र चिर- फालागतत्वेन तत्कालावस्थयासिद्धत्वाद् रम्भायाः प्रश्नः-सखि! क नु खलु प्रियसखी तपती । वर्तते इति शेषः । तपनवन इत्येव प्रूवमुक्तम् , अत्रावामागते, अत्र कस्मिन् प्रदेश इति ब्रूहि । प्रियसखीत्यनेन चिरकालागताया दर्शनौत्सुक्यं प्रतिपाद्यते ॥ तस्योचरमाह-करतलोदकेति । इदानी कुत्र वर्तत इति मया न ज्ञातम् । नित्यं करतलोदकतीरगते स्फटिकमण्डपे तस्या अभिरुचिदृश्यते । तदि. दानीमपि तत्र स्थितिः सम्भाव्यते ।। तत् तत्रैव गन्छाय इति दर्शनत्वरया रम्माया उक्तिः ।। अथ ध्यानस्तिमितामयस्थितां तां वीक्ष्य मेनरा शहते - एपा प्रियसखी 1. 'तिमनका रम्ना पति घ. पाठः. ४. 'म्मा संग दित' इति रा. पाट. ५. ' (परिक्रम्या- मलोपय) रम्भा-२' इति भ. पार:. ६. 'हुनि राग. पाठः ७. दामनका- 'इति प. पाठः. २. 'म्भा य इति घ. पाटः, इति प.पाट. ३. 'प्य ता' .

·द्वितीयोऽङ्कः। ६५ रम्भा--- (क) अम्मो अपुव्वा इअंसहीए दसा। ता इह एब्ब ठिदा- ओ एदाए ववसाअं जाणिअ पुणो अत्ताणं पआसम । (भित्त्यन्तरिते स्थिते) (प्रविश्यापटाक्षेपेण विदूषकः) विदूपकः --(ख) भो वअस्स! अच्छेरमच्छेरं । दिट्ठो मए विह्म- अणिज्जसाण्णवेसाए सरसीए तीरगओ घणपडलेहि घ- णीभूदो जलेरासी।अण्णं च तरिंस जळे भअवदीए ळच्छी- (क) अम्मो अपूर्वेयं सख्या दशा । तदिहैव स्थिते एतस्या व्यवसायं ज्ञात्वा पुन- रात्मानं प्रकाशयावः । (ख) भो ययस्य ! आश्चर्यमाश्चर्यम् । दृष्टो मया विस्मयनीयसनिवेशायाः सरस्या- किमपि चिन्तयन्त्यपरिस्पन्दं तिष्ठति देहस्य किञ्चिच्चलनमपि न ज्ञायते । अत- श्चिन्तनीये वस्तुनि तात्पर्य करप्यते । किमिति न ज्ञायते किन्नु खल्वेतत् किन्नि- मित्तमिति निमित्तविषया शङ्का ॥ अथ तादृशीं तां चिरेणावलोक्य रम्भा सविपादमाह --अम्मो इति । अम्मो इति विपादद्योतकम् । सख्या इयं दशा अपूर्वा अदृष्टपूर्वा शरीरशोपवैव- पादिरूपा । तद् झटिति न समीपे गन्तव्यम् । किमियं चिन्तयति कोऽस्य परि- णामः । एकाकिनी विरहविक्शा चिन्तापरा किं करिष्यतीत्यध्यवसायं ज्ञात्वा आत्मानं प्रकाशयावः । अन्यथा झटित्यावां दृष्ट्वा अभिप्रायमाच्छादयेदेव । तद- ध्यवसायनिश्चयावध्यत्रैव तिष्ठाव इति ॥ अथ नायिकादशर्नसङ्घटनाय विदूपकस्य हास्यभ्रमः प्रतिपाद्यते । अपटा- क्षेपेणेत्यनन सम्भ्रमः प्रकाशितः । तन्निमित्तमाह--भो वयस्येत्यादि । आश्चर्य- माश्चर्य, वर्चत इति शेषः । इतः परमन्यदाश्चर्य नेति द्विरुक्ति, तदाह-दृष्ट इति । आश्चर्य वस्तु मयैकेनानुभूतमित्यत्र सुहृद्वञ्चनदोषो भवेदिति सम्भ्रम क्रियते । मया विस्मयनीयसन्निवेशाया. सरस्यास्तीरगतो जलराशिईष्टः जलस्योर्ध्वसञ्चयो दृष्टः । सरसी तावद् विस्मयनीयसन्निवेशा । अतोऽप्यन्यस्या आधिक्यम् इत्यनूद्य कथितम् । त्वया सावधानं न निरीक्षितमिति भवदपलापशङ्कया यथावस्तु निरीक्ष्य १. 'अपिअस' इति ग पाठ.. 'ततः प्रविशत्यप' इति क-घ. पाठः, अ' इति घ. पाठ. , । २ ३. 'मेळो ·तपतीसररणे । , ए आइदी आळिहिदा। ता तुरिअं ओळोएंदु अत्तभवं । राजा-- मूर्ख! निम्नोपसपीणि वारीणि, तेषां कथमूर्ध्वगमनं स्थि- रीभावो वा । कथं वा तेप्वालेख्यानि लिख्यन्ते । विदूषकः --(क) करंदळगए आमळए किं दुविवादेण । पैञ्चक्ख- प्पमाणेण एव्य अहं साहेमि (राजानमाकर्षति) स्तीरे धनपटलैर्घनीभूतो जलराशि । अन्यच्च तस्मिन् जले भगवत्या लक्ष्म्या आकृतिरालिखिता । तत् त्वरितमवलोकयावत्रभवान् । (क) करतलगत आमलके किं दुनियादेन । प्रत्यक्षप्रमाणेनैवाह साधयामि । मया कथ्यते । सरस्यास्तीरगत न तु सरसी प्रविष्ट । अन्यमपि विशेष कथ- यामि । घनपटले घने स्थिरे निजखण्डै शिलाखण्डैरिवोपर्युपरि दृढसश्लेप न्यस्तै घनीभूत समन्तादुपर्युपरि स्थिताना जलपटलाना विन्यासेनाविज्ञातावयवभेदम् एकघनीभूत , एवभृतो जलस्योर्ध्वसम्धयो दृष्ट । इतोऽप्यधिक क्थयामि । अन्यच्च तम्मिन् जले धनीभूते भगवत्या लक्ष्म्या आकृतिरालिखिता । लक्ष्म्या आकृतिरेवेव भवितु योग्येति मया तथोक्तम् । तत् त्वरितमवलोकयतु भवान् । भवानिति भवदवलोकनस्येव कार्यकरत्वम् । मम सर्वन घटकत्वमेन ॥ एव तस्य भ्रममाक्षिपति-मरीत्यादि । अहो तव मोर्यमुत्तरोत्तर प्रसरति । पारीणि निनोपसपीणि । निम्नमनुसरति सलिलमिति हि प्रसिद्धि । निम्नोपसर्पणमे- पा स्वभाव कथमन्यथा भवेत् । अत ऊर्चगमनकथन भ्रमगतम् । स्थिरीभावोऽप्या द्वस्वभावाना न घटते । तादृशेपु क्थमालेख्यसम्पादन मिति सर्वस्य अमरूपत्वम् ।। मया ययादृष्टमेव कथित सर्व, अम इति भवत सिद्धान्त । तत्राग्यो?. विवादेन कारक्षेपोऽभवत् । अह प्रत्यक्षेणव साधयामि । तदसाध्ये हि प्रमाणान्त- पक्षा । तद्दर्शनेन सिद्धान्तसमाधान करोमात्यार्पणम् । अत्र सुनिमित्तात् प्रभू त्यभ्युदयस्तोर्नायिकामहमम्यानरमवम्धान्तर तत्र तत्र निर्यन घटत इतीदानी- मपि तामद्वारा दानम्य साहटनम् । तत्प्रयागनाय देवानुवृत्त्येन पौरपप्रका शनार्थ राजानमार्पनाति तम्य साहटनोद्यम प्राशित ॥ निरा पार भी पाठ , 'पराप' दीपराग पार १ . ग' शनम पाठ ·द्वितीयोऽङ्कः । - १ राजा मन्ये भ्रमपरिणामेनानेन भवितव्यम् । भवतु त्वदि- च्छां पूरयामि। (उभौ परिकामतः) विदूषकः-- (क) भो वयस्स! पेक्ख पेक्ख एसौ सा सरसी, आदु अण्णं किं पि वत्थु । किं एत्थ वि अस्थि भमो । राजा-सत्यमेवैपा सरसी । इयमेव मन्ये भगवता भृगुणा नि- र्दिष्टा । पश्य- माणिक्यभूतलगता मणिभङ्गतोया कल्याणिनी करतलोदकनामधेया। (क) भो वयस्य ! पश्य पश्यैपा सा सरसी, उतान्यत् किमपि वस्तु । किमत्रा- प्यस्ति भ्रमः । तदाकर्षणेऽप्यघटमानत्वं निरूप्याह-मन्य इति । अनेन त्वदुक्तेन पर्यन्ते भ्रमरूपेण भवितव्यम् । भवतु आन्तरनिर्णये भ्रमरूपं निश्चित्यापि त्वदि- च्छापूरणाय त्वामनुसरामि॥ राजानमाकृप्य नयन्नाक्षेपमसहमान आह - भो इत्यादि। पश्येति । अतः परं दृष्ट्वा वक्तव्यं, मयोक्तानि क्रमेण निरूपणीयानि । 'सरस्यास्तीर' इति मया पूर्वमुक्तं, तत् सत्यं वा न वेति कथय । पक्षे इत एव पराजयेनापसरामि । एषा पुरो दृश्यमाना किं सरसी उतान्यत् किमपि वस्तु । अन्यत् किमपि घटपटादिक भ्रमस्याप्यविपयम् । किमत्राप्यस्ति भ्रमः । उपरितनो भ्रमसञ्चयस्तिष्ठतु । भ्रम इति भवबुध्यनुसारेण मयोच्यते । उक्तप्वेकस्य वस्तुरूपत्वे तदवलम्ब्य मया स्थातव्यम् , अन्यथा पला- यन क्रियत इति निर्बन्धः ॥ इति तद्वचनेन सरसीमवलोक्य पूर्वोक्तमनुस्मृत्य सादरमाह - सत्यमि- त्यादि । एषा सरस्येव, नात्र विमति । मन्य इति सामान्यप्रतीतिरेव न, एतत्स्वरूपावलोकने विशेषनिश्चयोऽपि जात इत्याह ---इयमवेत्यादि । इयमेव भगवता भृगुणा निर्दिष्टा करतलोदकनामधेया सरसीत्यन्वयः । विशेषप्रतीनिमि- त्तमाह ----माणिक्यभूतलगता माणिक्यमयीमधोभूमिमाश्रिता | मणिभङ्गतोया मणिभङ्ग इव भग्नमुक्तामणिरिव तोयं यस्याः । भङ्गशब्देन " भावानयने द्रव्यान- १. 'मि (प' इति घ. पाठः २. 'सा स' इति क-ध पाठः. ३. 'त्यमेषा' इति क-घ.पाठः.

·। तपतीसवरणे अद्यापि भाति सरसी सरसीरहाक्ष- हस्ताम्बुजन्मतलमध्यविवर्तिनीव ॥७॥ विदूषकः ---(क) जइ एव्वं अण्णं किं पि भमं दंसेमि । (परिक्रम्याग्रतो निर्दिशन्) एसो सोजळसेळो। एदं आळेक्खं । एदं पि कि सच्च। (क) यद्येनमन्य कमपि भ्रम दर्शयामि । एप स जलशेल । एतदालेख्यम् । एत- दवि किं सत्यम् । यनमि"ति भगविशिष्टमणिर्लक्ष्यते । भग्नस्य भगभावेन धावल्यातिशय इति भङ्ग- ग्रहणम् । स्वच्छजलेत्यर्थ । अत एव माणिक्यभूतलगतेति तलस्य च दृश्यत्व प्रकाशितम् । कल्याणिनीति उत्पत्तिनिरूपणेन दर्शनेन च मङ्गलावहत्व कल्प- यितु शक्यम् । अस्या सन्निवेशदर्शनेनैवमुत्प्रेक्षितु शक्यम् । करतलोदकमिति न भूतपूर्वत्वाश्रयेण नाम, अद्यापि सरसीरुहाक्षहस्ताम्वुजन्मतलमध्यवर्तिनीव भाति । अन माणिक्यभूतरगतत्वात् स्वच्छत्वान्मङ्गलावहत्वाच श्रीमनारायणकरतलस्य स्वतोऽरुणस्य समग्रमालहेतुभूतस्य मध्यवर्तिनी महानलेविश्वदानजलरूपिणी, न स्थानान्तरसकन्ता । अनोत्प्रेक्षया सरम्या शोभातिगयो मङ्गलावहत्व च प्रका- श्यते । अन हस्ताम्वुजन्मेति पुरुषव्याघ्रादिवदुपमासमास , न तु हस्त एवास्तु जन्मेत्यारोप । तरम्य हम्तसम्बन्धयोग्यत्न तर साधकम् ॥ ७ ॥ यद्येवमिति उक्तप्वेकम्य वस्तुरूपत्वमिट त्वयाहीत यदि । यदीति नि- श्चितमेव वक्तव्य, नोपचारेण मम मोदकटान कर्तव्यम्। निश्चितत्वे सति तस्य भ्रम- पलिपरिगणन न पर्त यम् । अन्यत् किमपि भ्रमम्प दर्शयामि । प्रममिति भय सिद्धान्तानुमागेण मयोक्तम् । वादिना परसिद्धान्तपरिग्रहो दोप । तथापि मदु- कम्य वस्तुरूपत्वे भवढाक्षेप उत । अन्यथा पूर्वमेव पराजयोऽरित इति अम- मिति मयोक्तम् । एप स जरशैल । म इति पूक्तिमनिवेशप्रकार । एप इति मन सिद्धान्तम्य भगदपनगपेन न शविन्य जानम् । जरगल पूर्व राशिरित्येय मयोत्त, तत्र गनिगलम्य मञ्चयवाचस्त्वे सगयो नरेन्। इदानी मुटतया साध- विगु दौर इत्युक्तम् । समान्तरमप्या बांधयामि । मयोक्तमालेग्यमपाद दृश्यते । । 1. भग'कप पट.

·द्वितीयोऽयः । राजा-चैधेय! सर्वमेतदपरमार्थम् । स्फाटिकोऽयं दिव्यजनगो- ठीमण्डपः । इदं च स्वच्छकटिकभित्त्यनिवारितदर्शन- मात्मतेजःपटलावगुण्ठितं किमपि दिव्याङ्गनारत्नम् । (पुनः सप्पंह साबधान निर्णयन्) अहोतुखल्वप्रतिष्ठा लाव- ण्यातिशयान्तराणां, यदद्यतनेन वेधसा सृजता पदा-. र्थान्तरमिदं पराजिताः पुरातनाः प्रजासृजः। कुतः- एवं प्रत्यक्षसाधिते कथं अमस्यावसरः। एतदपि किं सत्यम् एतद् उक्तं जलशैला दिकम् । किं पूर्वोक्तशेपं वस्तुरूपम् , उतासत्यमिति वाक्यशेषः ।। इति तस्य वचनं श्रुत्वा भ्रमाधिष्ठानरूपं स्फटिकमण्डपमवलोक्य आले. त्यभ्रमनिमित्तं नायिकारूपं च निजतेजःप्रसरतिरोहितं यावद्वस्तुरूपनिश्चयं सकौतुकमवलोक्य तद्भमं प्रतिक्षिपति- सर्वमेतदपरमार्थमिति । किंतहीं. त्यत्राह --- स्फाटिकोऽयमित्यादि । दिव्यजनगोष्ठीमण्डप इति विन्यासचातुर्येण तत्र दिव्यजनविहारयोग्यत्वाच्च कल्पितम् । इदं चेति । पूर्वस्य भ्रमरूपत्वं निरस्य दिव्यजनगोष्ठीमण्डपत्वं योधितम् । इदं च तवालेख्यनमकरं किमपि दिव्याजनारत्नं स्फटिकभित्त्यन्तर्गतमपि स्फटिकस्य स्वच्छतयानिवारितनयनर- शिमपसरं बहिःस्थितैरपि द्रष्टुं शक्यम् । तर्हि किं निरावरणगिति चेत् तन्न । आत्मतेजःपटलेन सदीप्तिसञ्चयेन न त्याभरणादिप्रभया अवगुण्ठितम् आवृतं झटिति नयनप्रसराविषयम् । अत्रावरणत्वेन कल्पितायाः स्फटिकभित्तेः स्व- च्छतयावरणसामर्थ्याभावादतिगोपनीयस्यात्मनः खतेज पटलेनावगुण्ठनं कल्पित- मिवेत्युस्प्रेक्षा व्यज्यते । किमपीति दृष्टिपात एवानिर्देश्यमहिमख प्रकाश्यते । तथापि वस्तुखरूपमात्रं ज्ञातं दिव्याङ्गनारत्नमिति । अङ्गनारनमिति दृष्टिपात एव निश्चितम् , अन्यथानुपपत्त्या दिव्यत्वमपि । एवं वनितारने दत्तदृष्टिरेव तम्रममपास्य क्रमेण विचारविस्मयानुरागमिश्रं तदङ्गेषु तत्र तत्र लमे नयने प्रयतेनाकृप्य सर्वतोऽभिव्याप्य प्रथम विस्मयानुबद्धरतिरसायनास्वादसहित वागा- रम्भानुभावरूपं गुणवर्णनं करोति । अहोतुखल्विति पृथग्यचनम् आश्चर्यमि- १. 'दि' इति स. पाउ:. २. 'हम् अवलोकय' इति स पाठ'. ३. 'नच नि' इति क.पाठः, ·तपतीसवरण अम्लानामाहमोपरोधकलुषामम्भोरुहाणां श्रियं दीपा दीपशिखामकज्जलतमोलेशामनुष्णाचिषम् । त्येवार्थ । किमाश्चर्यमित्याकाक्षाया लावण्यातिशयान्तराणामप्रतिष्ठा । दृश्यत इति शेप । एव वा समन्वय -लावण्य वनितागुणेषु प्रधानभूत नयनग्राहि लावण्य हि नामावयवसस्थानादिव्यङ्गय निखिलावयवव्यतिरिक्त किञ्चिदेव तत्त्वा- न्तरमित्याचार्या ।“ भूयिष्ठ तेन एवाद्भिर्बहुलाभिम॒दकृतम् । चक्षुरानन्दजनन ला वण्यमिति गीयत" इति दिवाकर । एव लक्षितस्य गुणस्यातिशय प्रकर्ष तस्या- न्तराणि विशेषा , न खलु लावण्यप्रकर्ष सर्वत्रकरूप , कचित् सौकुमार्यादिगुणा न्तरसम्मिलित , कचित् स्वय प्रधानभूत इत्यादिप्रसरणप्रकारा विशेपा तेपाम् । प्रतिष्ठा इयत्तास्थितिर्न दृश्यते प्रतिक्षणमवलोकने प्रत्यग्रतेव दृश्यते, अन्यन नैव दृष्ट , न दृश्यते, न द्रक्ष्यते चेत्यतिशय । यदिति पूर्ववाक्यशेष । लावण्य मित्युपलक्षण गुणान्तराणाम् । अखिलवनितागुणानामयत्तास्थितिर्न दृश्यते यत् तद् एवमनुमातु शक्यम् इद पदार्थान्तर सृजता अद्यतनेन वेधसा पुरातना प्रजा- सृज पराजिता इति । इदमिति पुरो दृश्यमानमप्यपरिच्छेद्यतया पदार्थान्तरमि- त्येव वस्तु शक्यम् । सृजता आसन्नकाल निर्मितवता । वर्तमानसामीप्ये लट । अनेन सृष्टेरपर्युपितत्येन चारुत्यप्रकपो गम्यते । अद्यतनेन वर्तमानकल्पाधिकारि- णास्माक पितामहेनेति वात्सल्यातिशयो व्यज्यते । पुरातना द्विपरार्धरूपकाले नियतायुपोऽतीता । प्रजासन सृष्टिकर्मनिरन्तरप्रवृत्ता । पराजिता न्यता । एव- सृष्टो पुरातनाना न सामर्थ्यम् । अत अद्यतनेनास्मपितामहेन सर्वे निर्जिता इति क ल्पयितु शक्यम् । कुत एव प्रर्पकथनमित्यत्रोक्त सृष्टेचिशेपण दिङ्माण प्रदर्य केमु तिकन्यायेन फलमाह-अम्लानामित्यादि । इमामध्यक्षयन् पुप्पायुध आत्मनो हृदय चिराय निष्पत्राकुरते । पुप्पायुध मृदुना साधनेन विश्वविजयाद् गर्वित । इमा पितामहष्टिसामानम् । अध्यक्षयन् पश्यन् । आम्ता सम्बन्धान्तरम् । आत्मनो हृदय परहृदयपीडनसाधनेन चिराय निप्पनापुरते अतिव्यथयति । स्वयमसक्तोऽन्यपीडा साधनत्वेनासावन्या परिगृहाति । अगाम्यान्त्रम्य महत्त्वेन प्रथममात्मनो हृदय पीटयति । तत्रापि यदृच्छया ववश्योदय इति न । चिराय दर्शनानुनद्धा पीडा चिरफारमनुवनात्येवेत्यह मन्ये इति हृदयसवादेन व्यवहार , न तटम्यवृत्या।

·द्वितीयोऽङ्ग । १ स्त्रीसर्गप्रथमाइकुराकृतिमिमामध्यक्षयन्नात्मनो निप्पत्राकुरुते चिराय हृदय मन्ये स पुष्पायुधः॥८॥ अयस्थो ममानुभवगोचर । स इति प्रसिद्धोऽप्येवमेतद्दने चेषम्यपदवीमय गाहते, किं पुनरन्य इति केमुतिकन्यायेन सिद्धम् । निप्पनाकुस्ते “सपत्रनिप्प नादतिव्यथने" (५४-६१) इति डान् । डाजन्तभ्य गतिसजया प्राक् प्रयोग " स्वतन्त्रारोपित दु ख निप्पनाकरण स्मृतम्" इति चाहु । इमामित्युक्तमन्यस्त्री- व्यतिरेक स्फुटयति-अम्लानामित्यादि । अस्या प्रकारद्वयेन शोभाया स्थिति कान्तिरूपेण सर्वावयवेषु निलीनतया एक प्रकार , ओज्ज्वल्येन माणिक्यादिदीप्ति वदनान्याच्छाद्य बहिरपि प्रसमर एक प्रकार । ता पूर्वप्रकार एपमारोपयितु शक्यम् । अम्भोरुहाणा श्रिय जातौ बहुवचनम् अम्भोरहजात्यनुनद्धा श्रिय कान्तिमेव, पद्मशोभाया लक्ष्मीनिवाससम्बन्धेन सौम्यतया सारभानुबन्धेन च सर्वत्र मसिद्धि तादृशी पद्मशोभवेयमिति प्रमर्पणारोप । अम्भोरहाणा श्रियमिति व्य म्तरूपरम् । तत्र व्यतिरेकमाह -- अम्लाना कदाचिदपि म्लानिरहिता सदा प्रत्य- ग्राम् अन्यस्यास्तदा तदा म्लानिर्दृश्यते दिनसकोचादिमि , ताहशीं न । तथा अहिमोपरोधकलुपा हिमोपरोयेन कालुप्य च नाम्त्यस्या इति व्यतिरेकविशिष्ट आरोप । 'नो कल्पापायवायोरि'त्यादिवत् । यहि प्रसृताया सर्वावयवाच्छादिका- या शोभाया निरूप्यमाणाया टोप्रा दीपशिसामेव दीग्रा वातादिभिरव्याकुलिता सदा दीपनशारा दीपज्वालामेव । तत्रापि व्यतिरेक अमजलतमोलशाम् अन्य. म्या कजलकृतेन तमसा सम्बन्धो नित्य एय, अम्या कलङ्कलेगोऽपि नास्ति । तथा अनुष्णाचिपमित्यपि त्यतिरेक । अण्ठेऽप्याग्ज्वल्ये अर्चिपा तेज प्रसराणाम् औष्ण्य नास्ति, प्रत्युत म्पर्गानन्दवरत्वमेव, अन्यम्या उष्णतया दाहो भवेत् । द्विप्रकारे गोभाम्वरूपे निदप्यमाण व विशिष्टारोपयोग्याम् । ईदृशम्य सौरूप्य- म्य विवरणागस्य वान् मर्यगुणसमष्टिरूपेण विगिनाष्टि-स्त्रीमर्गप्रथमादुराहत, किं बहुनोक्तंनेति शेष , सीमगम्य नीमजस्पतार्थमृष्टे पथमादुर व्यक्त्यन्तरनिटी नत्वेन प्रथम परिपूर्णमगार क्षण सम्पमातिर्यम्या ताम् । अयोनिर्माणे प्रति नरूपमेतम्या रूपमित्यर्थ । सर्वननदयमोहनम्य मदनम्यापि हृदयम् एत. दर्शन गुपन्योति प्रकर्मकथनेन विम्मयानुनदा रनि प्रशम्यते ॥ ८॥ .

·तपतीसवरणे विदूषकः --- (क)भो! जिस्से तं पदजुअळं कण्णउरो अ, जइ इअं सा अ एका भवे, सुठु संपज्जइ । राजा---को जानीते विधिविलसितानि । अप्रकाशं स्थित्वा स्वै- रालापैरमुण्या एव निश्चिनुमः । (तथा कृत्वा स्थितो) नायिका- (सविपादम् ) (ख) धिक्खु में जाए अप्पच्छन्देण तं (क) भो यस्यास्तत् पदयुगल कर्णपूरश्च, यदीय सा चैका भवेत् , सुष्छु सम्पद्यते । (ख) धिर खलु मा, ययात्मच्छन्देन त जनमभिसरन्त्या कन्यकाजनविरुद्धमा- एवमस्य वचनेनाकारेण च तस्या सस्पृहत्वमाकलय्य नर्मसचिवश्चित्तानु- सारेण तदिच्छा पोषयति-भो इत्यादि । भो मदुक्ति प्रत्यवहितेन भवितव्यम् । यस्यास्तत् पदयुगल कर्णपूरश्च । केवलयो पदवतसकयोरसम्भवात् तत्सम्बन्धिनी काचिदम्तीति निश्चय । भवता सम्भ्रमेण सङ्कल्पशरीरमनुभूयते । तावता न कृता- र्थता । अस्यामपि भवतो विरागो न ज्ञायते । तोकस्या दृष्टिगोचरत्वेन अन्यस्याः सङ्कल्पमात्रेण स्पृहाविपयत्वेऽतीव वेपम्यम् । यदीय सा चैका भवेत् , सुप्टु सम्प- यते "यस्या मनश्चक्षुपो प्रवृत्तिस्तस्यामृद्धिः" इति कामसूत्रानुसारेण भोगानुगु- ण्यम् । अस्माफ परमप्रयोजनसिद्धेश्च न वैपम्यम् । अत एव ममापेक्षा ।। एवमात्मचित्तानुसारि तद्वचनमार्ण्य देवानुकृल्यमभिप्रेतसाधकत्वेनाशास्ते-- को जानीते विधिविलसितानि । दवस्य साम्मुरयवैमुरयादीन्यस्मामिझतु न शक्यन्ते । प्राप्तानि सेन्यन्त एव । विधेरेवान साधफत्व, न स्वल्पम्याप्यस्मत्पोरुप- स्येति प्रकाश्यते । तथाप्येतन्मनोवृत्तिं ज्ञातु यतितव्यम् । ततोऽप्रकाश स्थित्वा- मुप्या एव म्रालापैनिश्चिनुम । अमुप्या एवेत्यन्योक्ते. स्ववचनस्य विश्वास्य- त्यान् निश्चयोपत्वम् । स्थरारापै विविक्ततया म्वच्छन्दप्रवृत्तमनोवृत्त्यनुगुणैर्व्य- वहारः । ण्यमुत्ता तद्वचनश्रयणापेक्षी म्धितः ॥ अथ तम्या सङ्कल्पपरिणतो साक्षात्मजमवुद्ध्या विपादगर्भमात्मनिन्दापर वचन नायकस्य पिरद्धव्यभिचारिमुग्येन मध्ये व्यभिचारिरागमूचनार्थ सम्योर्मध्ये नामजननाय च प्रतिपादयी--धिम् ग्यलु मामित्यादि । अह पुत्सनयोग्येय , 'मेगा करो पारअरेचर'शी ग पाठ ३ 'रय जइति य. पाट.

·द्वितीयोऽङ्कः। जणं अहिसरन्तीए कण्णआजणविरुद्ध आचरिअं। (सत्यो सगासमुरसि हस्तं दत्वा परस्परमरकपनः) राजा-- (सनिर्वेदं परावृत्य) अहोतुखलु ममापि नाम परपरामृष्टे वनिताजने प्रवृत्ते मनश्चक्षुषी । सखे ! साधयामस्तावत् । विदूषकः -- (क) भो! एअंदेसणिसमणेण पआवइणो वि ण सक्क परमत्थं जाणिदुं । ण एसा आइदी णिन्देणिज्ज कम्म कार्दु पारेइ । ता पुणो वि किञ्चि सुणिम गच्छा । चरितम् । (क) भो! एकदेशनिशमनेन प्रजापतेरपि न शायं परमार्थ ज्ञातुम् । नैप छते- निन्दनीय कर्म कर्तुं पारयति । तत् पुनरपि किश्चित् शुषा गच्छानः । जाता । आत्मच्छन्देन स्वतः कन्यकाया अपरिणीतायाः पुरुपसङ्गमो विरद्धः, ततोऽप्यभिसरण, ततोऽपि स्वातन्त्र्येण । अन्योरणया चेत् तत्प्रेरणपारतन्त्र्यं वक्तुं शक्य, तथा च न । तं जन लोकोत्तरम् अनुचितकरणे शङ्कनीयम् । एवम- भिसरन्त्या मया कन्यकानां निषिद्धमाचरितम् । अतोऽहमतिनिन्द्यैव ।। इति तस्या दुनियसूचकं वचनमार्ण्य भागान्तरे स्थिते सख्यौ अन्म- समादेनेयमीहशी जातेति त्रासेन क्षुब्यश्वाससंरोधनार्थमुरसि हस्त न्यस्येतिकर्द- व्यतामौढ्य परस्परं दृष्टिपातेन वोधितवत्यौ ।। नायकस्त्वनुचितश्रवणेन स्वयं सत्पथप्रवृत्तत्वात् झटिति निदेन विमुखो भूत्वात्मानमनुशास्ति- अहोतुखल्विति । आश्चर्यम् इदानीमेवं जात ममापि नाम परदुर्विनयनिवारणवददीक्षस्य कुत्सितमिदं कर्म । परपरामृष्टे परमुक्त वनि- ताजने वनितात्वमेव केवलं सिद्धमित्या दोषः । मनश्चक्षुषी इति । मनःप्रवृत्ते; अतीवायोग्यवं, मन.पूर्वस्वं न चेच्चक्षुषस्तथा नति मनमः प्रथमनिर्देशः । इति स्वचिवप्रवृत्ति निरस्य प्रायश्चित प्रतिपादयति -- ससे! साधयामस्त वत् एतदर्श- नवचन प्रणपरिहाराय दूरमपसरामः ।। एतच्छुत्या नर्मसचिव एवमान्तरालिकं विराग निरुणद्धि-एकोश इत्यादि । एकदेशनिशमनेन व दुर्व्यवहारेऽमिपायं ज्ञातु सर्वजन्य ब्रह्म गोऽपि न 1. 'क' इति प. पाठ २. 'गोभक' इति क-स-ग, पा.. .

·७४. -- तपतीसंवरणे नायिका-(निश्वस्य प्रत्याकलय्य) (क)कीस मए सङ्कप्पसङ्गमादो अत्ता अत्थाणे उवाळडो। सख्यो-(सहप) (स) ऊससिअह्म । विदूषकः- (ग) भो वअस्स! किं सुदं तुए। राजो-(प्रतिनिवृत्य) न खल्वेतावता भवतः समाश्वासः । पश्य (क) कस्मान्मया सङ्कल्पसङ्गमादारमा अस्थान उपालब्धः । (ख) उच्द्रसिते स्वः । (ग) भो वयस्य! किं श्रुत त्वया । शक्य, किं पुनरस्माकम् । अत्या व्यवहारो न च परिपूर्ण. । नच कस्यापि मुखप्रे- क्षणेन यक्ति, स्वहृदये सञ्चिन्तितमर्थ फिश्चित् किञ्चिद् व्याहत्येव । अतः सम्म- मेण तास जातु न शक्यम् । अन्यच्च । अस्या इयमाकृतिः उत्तमस्त्रीलक्षणपरि- पूर्णा निन्दनीय निपिदाचरणरूपं कर्म कर्तुं न योग्या भवति “यत्राकृतिस्तत्र गुणा वसन्ती त्याप्तवचनेनास्यामाकृतौ गुणानामेव सामग्यू , दोपस्य लेशतोऽपि सस न घटते । तत् पुनरपि किञ्चिच्छुत्वेति । उक्तमर्थम् अन्यथा योजयति वा सम. र्थयति येति वीक्ष्य गच्छाव । प्रवृत्ती निवृतौ च भवतोऽनीव त्वरा । तद् गमनमेव पटते । मदपेक्षया द्विनाणि पदानि श्रुत्वा गच्छायः ॥ एव श्रोतृवैषम्यस्य झटिति निवृत्त्यर्थमुन्मादविवशायास्तस्याः सद्यस्तत्त्यनि- रूपणेन यचन - कोस मए इत्यादि । कस्मान्मया आत्मा अस्थाने अनवसरे अ- धिक्षेपायोग्ये कर्मणि अधिक्षिप्तः । सङ्कल्पसङ्गमात् सङ्कल्पसहगे अमेणान्यथा व्यवहृतं प्रमहेतुत्वात् सङ्कल्पसङ्गमस्य हेतुत्वम् ।। एव परमार्थयोधेन भयनिवृत्त्या सख्योराश्वासः ।। भो इत्यादि । श्रुतं त्वयेति अनयोक्तमिति शेषः ।। इदानी मम त्वदानानिरोधम्य साफल्य जातमिति कृतार्थतागर्भ तद्वचन- माफर्य पुनरपि प्रतिनिवृत्य शान्तरमन्तर्नि पाय तदुखामं शमयति-न खल्यि- त्यादि । अविषय मम मन. प्रचमिति वैषम्यमपगतमिति सलु तयाश्वासः । फिमेतारता । अनेनेयमदुऐति सिद्धम् । इदमप्यपेक्षितम् । एतेनैव नाश्वासः । भरत इति गम वैषम्यमपिताय किं श्रुतमिराक्त भवदाधासः सूचितः । न ममानि त सन्तोप्टव्यम् । पश्य निरूपय निरुपणीय वैषम्यं त्वां योपयामि । १.यो 'राप पार. २ 'जान' इति म पाट..

·. द्वितीयोऽः। आरूढप्रणयेन यूनि मनसा क्लान्तां कचित् कामिनी- मेनां मत्पुरतो निधाय किरतः पौप्पानमून मार्गणान् । पुष्पेषोर्यदि नाम शक्तिकलया मोहान्धकारस्पृशा सम्भिद्येत सखे ! ममापि हृदयं धैर्याय बद्धोऽञ्जलिः ॥ ९ ॥ नायिका-(क) सहि! मेणए!। (क) सखि! मेनके! कचित् कस्मिंश्चित् कपि लोकं वा देशं वालङ्कुर्वति ।यूनि सफलयौवने अन्येपांत. दावरुचिजनके । आरूढप्रणयेन परिपूर्णप्रेमप्रकर्यरूपप्रणयेन मनसा हेतुना । मन- स्तापस्य शरीरतापकरत्वात् क्लान्ताम् अवसन्नतनुलताम् । तादृशेन मनसोपल- क्षितां वा । अत एव क्लान्ताम् आसितुमप्यसमाम् । कामिनी भोगलालसा, न तु नीरसाम् । अत एवात्रारूढप्रणयत्वम् । एना मदुक्ति विना स्यापि दृश्यवैवश्याम् । मत्पुरतो निधाय त्वमिदं पश्येतिवत् मत्साक्षिकमवस्थाप्य । फिरतः वर्पतः । पौपान् सदा प्रयोगवशीकृतान् । मार्गणान् मर्मा वेपिणः । अमून् एतत्परिभ्रमेण परि-फुटम- नुमेयपातान् । पुप्पेषोः मृदुसाधनेन विश्वविजया मदेनेतिक-व्यतामूढम्य । शक्तिक- लया शक्तिलेशेन, न तु सामग्यूमपेक्षितम् । यतो मोहा धकारस्पृशा मोहो वैचित्त्यं स एवान्धकारः वस्तुनिरोधकत्वात् तत् स्पृशतीति तर वरूपिण्यंत्यर्थः । अथवा मो. हान्धकार स्पृशति परिगृहाति विषमिव चेध्ये हृदये निक्षेप्तुं तादृश्या । अत एव लामात्रस्य भेदसामर्थ्यम् । ममापि तटस्थम्य एतत्प्रतियोगित्वेनानीकृतम्यापि । अङ्गीकृतस्य यूनो युक्तमेव । हृदयं मृदुतया स्वयमेव निवारयितुमसमर्थ सम्भि- घेत । यदि नामेति पाक्षिकसम्भावनायां, तथा सम्भवेञ्चेदित्यर्थः । अस्य निरर्गल. त्वेन अस्या रूपचातुर्येण मम हृदयस्य मृदुत्वेन चैवं सम्भवेद्यदि । सखे ! इदं रहस्य कथं त्वां न बोधयामि । अस्मिन् सङ्कटे पागेव रक्षितारमाश्रयामि । धैर्याय बद्धोऽ. अलि: "न स्वधैर्याहते कश्चिदभ्युद्धरति सङ्कटादि"त्याप्तवचनानुमारण धैयमेव पूर्ववन्धु हृदयरक्षायै प्रार्थयामि, तदर्थमञ्जलिवन्धः ! अन्यासक्तां प्रति मम मन:- प्रवृत्तिश्चेत् तन्निरोधाय धैर्यमवलम्व्य तिष्ठामि । एवं वैषम्ये एवं स्थितादेवाचासो युक्तः, न फेवलमेतद्विशुधेति शङ्कागर्भ वचनम् ॥९॥ अथ मदनोन्मादतरलिताया नायिकायाश्चित्तवैवदयानुसारी निरर्गल: प्रलापः प्रतिपाद्यते---सखीत्यादि । अमेण बुद्ध्युपारोहे सहसा समाहानं फरांति, तां दृष्ट्वेदं वक्तव्यमिति युद्धा .

·तपतीसंवरणे . मेनका-(क) किं आळक्खिदाझि इमाए । नायिका-(ख) काहिं मेणआ। मेनका- (ग) सहि! सङ्कप्पो खु तवस्सिणीए मं सदावेइ । रम्भा-(प) (सेय॑म् ) ईदिसे विमअणसंभमे इमाए अहं ण सुम- रिआ। मेनका-(ङ) सहि! मा कुप्प । असणिहिदा तुवं एदरिंस उद- न्ते । अहं किंपि अन्भन्तरा, तदो एव्वं आळविअं । (क) किमालक्षितास्म्यनया । (ख) क मेनका। (ग) सखि ! सङ्कल्पः खलु तपस्विन्या मा शब्दापयति । (1) ईदृशेऽपि मदनसम्भ्रमेऽनयाह न स्मृता । (ङ) सखि! मा कुप्य, असन्निहिता समेतस्मिन् उदन्ते, अह किमप्यभ्यन्तरा, तत एवमालपितम् । आललितास्म्यनयेति । शङ्कत आहाने ॥ फ मेनकेति । पूर्वोक्तं भ्रमरूपमिति स्वयमेव साधयति ॥ सङ्कल्प इति । पूर्व तिरोधानभङ्गशया आलमितास्मीत्युक्तिः । क मेन- फेति वचन श्रुत्वान्याः सङ्कला एव मामाहापयति । तपस्विन्या कबुद्ध्याः तस्यां यात्सल्य नोक्ति । सङ्कल्प एवाहानम्य निमित्तम् ।। इति श्रुत्वा ससीत तुल्येऽपि मम बुद्ध्युपारोहो न जातः, अन्यथा ममा- प्याद्वानं कुर्यादितीर्दीया रम्भाया उक्ति. ईदृशेऽपीति । अतिपडिया सखीजन- सापेक्षत्वेऽपि अह न स्मृता, (म्मृता) चेदाहानमपि भवेत् । तवैवाहानेन स्मरणं यल्प्यते । स्व-थदशायां न स्मृति मम न खेदः । व्यसने स्मर्तु युक्तं, तन्न कृनमिति ॥ त या अनिष्टं मेनका परिहरति । एतस्मिनुदन्ते आरम्भात् प्रभृति त्वम- सनिहिता । अहं विधिदभ्यन्तरा | मव्यप्यतीय वितम्भं न करोति । कदाचि- न्मामप्यनुमरति । तत एवमुक्त न त्वनान्थया । तत् ससी प्रति कोपं मा सुरु इत्यनुसरणमारः॥ । .

·द्वितीयोऽङ्कः । नायिका--(क) हिअ । कहिं वा हिअ (स्मृत्या) आ तेण चिअ सु उमारेण मुसि। भअवं कुसुमाउह! तुवं किं पि पहरिढुं आअदो सि । तुह सराणं ळक्खभूदं मम हिअअं सअळ- भुवणेकणाहस्स हत्थे पडिआ जइ समत्यो सि तहिं एव्व गदुअ परक्कमेहि। राजा-(सत्गृह) यानिमित्तोऽयमस्याश्चित्तविकारः स चेदन सन्नि- हितः, त्याज्जन्मिनां प्राग्रेसरः। कुतः- (क) हृदय! । कुन वा हृदयम् । आ तेनैव सुकुमारेण मुपितम् । भगवन् कुमुमा- युर! त्वं किमपि प्रहर्तुमागतोऽसि । तर शराणा लक्ष्यभूत मग हृदय सकल- भुननैकनाथस्य हस्ते पतितम् । यदि समर्थोऽसि तत्रैव गत्या पराक्रमम्व । अथोत्तरोतरमसतप्रलापेन नायिकाया उन्मादपरकाष्ठा प्रकाश्यते- हिअअ इत्यादि । आ इति । क या हृदयमिति निरूरणे विपयनोधेन तस्मृत्या आ इति स्मृतम् । तेनैव सुकुमारेण मुपितम् । तेनेति पूर्वमनुभूतेन । सुकुमारेणेति गुणा तरारलक्षण,स्पर्श सुखानुमन्धानेन सुकुमारणे युक्तम् । एतद् हृदयमोपणे निमि- तम् । भगवन् ! कुपुमायुधेति । भगवन् बहुमानयोग्योऽसि । यतः कुसुमायुध ! कुमुमायुधैरेव विश्वजेता । किं प्रहर्तुमागतोऽसि मामिति शेषः । धनु शरादिपरि- करपरिग्रहेण भवतः सन्नाहो ज्ञायते । तत्रासमीक्ष्यकारितया वीरत्वशैथिल्यं मा कृथा इति भवत्पक्षपातेन बोध्यमे । अन्यथा यथेष्ट करोतु किमेतेनाम्मासमिति स्थातु शक्यम् । मम हृदय लक्षीकृत्य प्रहर्तुं तवाध्यवमाय. । तदन्न न सन्निहि- तम् । तर्हि तदन्विप्य ताटयामीति चेत् तदपि दुष्करम् । सफलभुनैकनाथस्य हस्ते, न तु यम्य कन्यचिन्माण्डलिकम्य हस्ते । पातत स्वहस्तगतवदतिवियेयम् । पतितमित्यनेन कदाचिदपि ततो न निवृति । अतो विरम । सर्वथा प्रारब्धं प्रति मम सामर्यामिति चेत् तत्रैव गत्वा पराकमम्य । पराक्रमम्वेति साध्यसिद्धिर्मवे- दिति न निश्चयः । मम हृदयारहारिगि निजशक्तिप्रकटनेनानुकूल्य सम्पादयसि चेत् , तव सामर्थ्य विश्वसिमीत्यभिप्राय ॥ एव तस्या. प्रणयचापलनिरर्गलम् उन्मादसंवलित प्रलापमाफामान तद्विपयत्वेनाजानन् तत्पणयांनमितं पुरुष प्रशसति-यन्निमित्त इत्यादे । अम्याः , 'भा(स्मृत्वा) कहि या हिअाआ' इति प. पारः, २. 'स्यात् भव' इति ग पाट ·तपतीसंवरणे आयासितानामशरीरबाणै- नितम्बिनीनां परिदेवितानि। . आत्मार्थमाकर्णयतां हि यूनां समागमो नाम सुखान्तरायः ॥१०॥ विदूषकः .(क) भो! अळं दुन्विकप्पेहिं । तुर्व एव्य भुवणेकणा- हसद्देणं. पेडिच्छिदो त्ति तक्केमि । (क) भो अलं दुर्विकल्पैः । लमेव भुवनैकनाथशब्देन प्रतीप्ट इति तर्कयामि । वनिताकुलतिलकभूतायाः । चित्तविकारः अनुरागवैवश्यम् । उपलक्षणं तत् प्रला- पादेः । यं महापुरुष निमित्तीकृत्य जातः । सोऽत्र सन्निहितः स्याद् यदि श्रो- तृत्वेन वर्तमानो यदि । जन्मिनां जननवतां त्रिकालसम्बद्धानाम् | प्रामेसरः प्रकृष्टः अग्रेसरः उत्तमोत्तम इति यावत् । ततः परं कस्यापि प्रकर्पो नास्ति । तत्र जनन- फलसिद्धिमपेक्ष्य जन्मवैशिष्टयम् । फलश्च सर्वकर्मणः सुखावाप्तिरेव । तचात्र स. निधानप्रलापश्रवणादिनैव भवत । तन् सामान्येन समर्थयति-आयासितानामि. त्यादि । आयासितानां वाड्मनःकायकर्मसु चैवश्यं नीतानाम् । अशरीरयाणैः । फेवलं मदनशरपातैरेव, न त्यायासनिमित्तेनान्येन । नितम्बिनीनां समुचितरूप- चातुर्याणां युवतीनाम् । स्वनिमित्तं परिदेवितानि अनुरागचिन्ताविपादोत्सुक्यश. शाहर्पादिभावप्रेरितानि प्रलापवचनामृतानि श्रोत्रपात्रेण पियताम् । यूनां सफल. यौवनानाम् । समागमो नाम र खान्तरायः सुखाय विनमूतः एवं प्रलापादिरेव सुखहेतुः तस्य निवारणात् मुखान्तरायभूत एव । अत एव नामेति कुल्यताप्र. सिपादनम् । एतदुक्तं भवति । समागमे हुवं विषयोगे दुःसमिति सामान्येन लो- फबुद्रिः । वस्तुतस्तथा न । तरुण्या आत्मनिर्वादश्चिचलयः कान्तस्य मुखहेतुः । स आलेपपरिचुम्मनादिरूपे सद्गमे तथा न प्रकाशते यथा प्रेगोन्मीलनमदनशर- पातरमरणिकाचापलहृदयाद्रीमावगुणवर्णनविषयान्तरवमुख्यादिप्रलापेषु । ईदृशस्य मुरास्य सामेन निरोधात् सुखान्तरायरचमिति ॥ १०॥ एवं यनिमियोऽयमित्यादिना तदनुरागस्याविषयत्वं निरूप्य विकल्पगर्भ नायफयचनमाफर्य तत्मतिक्षेपेण रतः फरावलम्बनं करोति-भो अलमित्यादिना । १. 'ग' प. पाठः. २. "विन्दिो सहनिर. पार: 1. भत्तो सिन ग. पारः.

·द्वितीयोऽः। नायिका-(सनिर्वेदम् ) (क) केत्ति वा अत्ताणं खेदइस्स । सो मणोरहदइदो सइ हिअअकिदाहिवासोत्रिमंणाणुकम्पइ। जस्स भअवदो पसादेण अहं उप्पण्णा, एसो सो कळ्ळा- णवामणो सण्णिहिदो अज्ज मए भत्तिपुरुवं आराहिदो विमं णाणुगलइ। राजा-(छोटिकां दत्वा) तदपि देवस्य सपर्याविधानमस्या एव हस्तकौशलमभूत् । (क) कियद्वात्मानं खेदयिष्यामि । स मनोरथदयितः सदा हृदयकृताधिवासोऽपि मां नानुकम्पते । यस्य भगवतः प्रसादेनाहमुत्पन्ना, एप स कल्याणवामनः सन्निहितोऽय मया भक्तिपूर्वमाराधितोऽपि मां नानुगृहाति । दुर्विकल्पैः अनिष्टैरस्थानपतितैः अलम् । कथं निषिध्यत इति चेत सकलमुक्नै- कनाथशब्देन प्रतीष्टः स्वीकृत इति तर्फयामि । अन्यस्य सफलभुवनैकनाथश- ब्दवाच्यत्वाभावात् । एवमहं जन्मिनां प्राग्रेसर इति वक्तव्ये स्वयमागता सम्पत् कथमन्यसम्बन्धित्वेन निरस्यत इति ॥ अथ नायिकाया उन्मादपरकाष्ठायां वैराग्येण देहत्यागोयमं प्रकाशयति- कियद्वेत्यादि । कियदित्यव्ययं, वाशब्दः पूर्वोक्तात् प्रकारान्तरद्योतकः । किं मद. नहृदयादीनधिक्षिप्य । दुःखनिवृत्तेरुपायो दृष्टः । कियन्तं कालमात्मानं खेदक- क्ष्यायां विनियोक्ष्यामि इयतैवालमित्यर्थः । कयमेवं निवृत्तिरङ्गीक्रियते इत्यत्राह- स मनोरथदयितः मनोरथमात्रेण दयित इति साक्षात्सम्बन्धाभावेन खेदो व्यज्येत । सदा हृदयकृताधिवास इति अस्मासनं जानन्नपि नानुकन्यां करोति । पुनः यस्य भगवतः प्रसादेनाहं पूर्वमुत्पन्ना एप देवः कल्याणयामनो नित्यसन्निहितो मां ना- नुकम्पते इयं मदनुग्रहेण नाता तदस्याः समाहितं करोमीति न निरूपयति । पूर्वसेवाबलेन जन्मानुमहः, इदानी न तथा सेवनम् इत्यपि न । अद्य मया म. स्मिन् काले मनोरथसिद्यपेक्षिते भक्तिपूर्वमाराधित इति ॥ तद्वचनं श्रुत्वा स्मृत्यभिनयपुरस्सरं वदति-तदपीत्यादि । देवदर्शने १. 'दोहि' इति घ. पाठः. २. कदा' इति के. पाठः, 'रभादि' इति रा.ग. पाट: ३. 'साम' इति का. पाठः. ४. 'भी' इति फराभा. पाठः, 'दो गोवि' इति ग, पाटा.

·८० तपतीसंवरणे नायिका- (क) तस्सि एव्व एवं दुक्खेक्कभाअणं सरीरहदशं उव- हारं करिस्सं। (सवाष्पगद्गदम् ) हा अणाहा अहं सहीए मेण- आए रम्भाए अपच्चिमाळिङ्गणसुहं अणासादअन्ती विव- ज्जामि । (उत्तिष्ठति) राजा-अहो अत्याहितम् (उपसर्पितुनिन्छति) सख्यौ--- (ससंभ्रममुपसृत्य सास्रम्) (ख) सहि! सन्तं सन्तं पावं । प. डिहेदं अमङ्गळवअणं । अणेआणि कप्पन्तराणि असे आळिन्ती होहि। (क) तस्मिन्नेवैतद् दुःखैकभाजनं शरीरहतकमुपहारं करिष्यामि । हा अनाथाहं सख्या मेनकाया रम्भायाश्च पश्चिमारिङ्गनसुखमनासादयन्ती विपद्ये । (ख) सखि! शान्त शान्तं पापम् । प्रतिहतममङ्गलवचनम् । अनेकानि कल्पा- न्तराण्यावामालिगन्ती भव । साक्षात्कृतम् । अत्या एव हस्तकौशलमिति हस्तकौशलद्वारा बहुमतिः सूचिता ॥ तस्सि एव्येत्यादि । भगवत्सन्निधावेवेति । असौ समोऽपि नानुगृह्णाति । तदत्रैव शरीरं भगवदुपहारं करोमि दुःखैकभाजनत्वात् । अनेन नान्यत् फलं, तद् भगवदुपहारसाधनं करोमीत्यर्थः । एवं देहत्यागं निश्चित्य सखीवियोगखेदेन प्रल- पति- हा अनाथेत्यादि । पश्चिमालिङ्गनसुखमिति । इतःपरमालिङ्गनाभावान्मम नित्यसिद्धं सखीसमालिङ्गनसुखमपीदानी न लब्धम् ॥ इति प्रलप्योत्थानेन तदध्यवसायं ज्ञात्वा नायके सम्भ्रमेणोपसर्पितुमिच्छति सत्यन्यभागस्थितयोः सख्योः सम्प्रमेणोपसर्पणानन्तरं तस्या अमङ्गलवचनस्य प्राय- श्चिततया शान्तिवचनं-शान्तं शान्तं पापमिति । अन्विति शेषः । पापेन खल्व- निष्टमाप्तिः । अतस्तत् पाप शान्तमस्तु । अमगलं प्रतिहतमस्तु । आशंसायां भूतयत् प्रत्ययः । अनेकानीति पश्चिममित्यनेनारि समापितं निरस्यति । असे आवाम् । अस्मदालिगनं तपानेककल्पान्तराण्यविच्छिन्नमस्तु इति ॥ सासमाभ्यामव्यवसाय निरुद्ध निजाध्यवसायस्य ज्ञातत्वेन लज्जा ।। १. 'प्य दु'इति प. पाटः. २ 'सगद्गदम्' इति ग. पाटः. ३. 'हद गु इति प.पाठः. ५. 'भदि आप इन करा. पाठः, ५. 'जिमा हो' इति कन्स, पाठार ·द्वितीयोऽ C1 नायिका- (क) अम्मो सहीओ। (लज्जां नाटयति) राजा- (सानन्दम्) सखे! अन्यगतहृदयामेनामाभ्यामेव सखी- भ्यामभ्युपपादयता विधिना साधु सम्पादितम् । विदूषकः- (ख) एदाणं सळ्ळावादो से अमिळासविसओ वि मण्णे फुडीहोई। नायिका- (स्वगतम्) (ग) इदाणिं एदाहिं मम भादुणो वेवस्सद- स्स देसणं पडिसिद्ध होइ । पुणो वि' अत्तणो पविरसं। (क) अम्मो सख्यौ । (ख) एतासां सल्लापादस्या अभिलापविषयोऽपि मन्ये स्फुटीभवति । (ग) इदानीमेताभ्यां मम भ्रातुर्वैवस्वतस्य दर्शन प्रतिषिद्ध भवति । पुनरप्यात्म- नः प्रभविष्यामि । अन्यगतहृदयामिति । अन्यो मरणाध्यवसायः तत्र गत पुद्धिम् । आभ्या- मेव सखीभ्यामित्यनेनाध्यवसायस्य मूलांच्छेदेन प्रीतिः । आभ्यां सखीभ्यामि- त्यनेन एतदभिप्राये स्थातव्यमेवानया न स्वाच्छन्धमनुष्ठेयम् । अभ्युपपादयता घटयता । विधिनेति । विधिरेवात्र निर्वाहकः तदनुसार्येप पौरुपम् । साधु सम्पा- दितमिति । सर्वेषामेव वैपन्यशमनादिति शेषः ।। एतासां सल्लापादिति । परस्परविसम्भकथनाद् अम्या अभिलापविषयः भवता अन्यत्वेन निरूपितः मया त्यमिति निश्चितः । स्फुटीभवति प्रश्न विना तटस्थवृत्त्या ज्ञातुं शक्यम् । तच्छृणुव इति शेषः ।। अथ निरुद्धाध्यवसाया सा पुनरपि वैराग्यमजहती स्वयमेव निश्चिनोति- इदानीमित्यादि । प्रातुवन्धतत्य दर्शनमिति परलोकप्राप्तिरुक्ता । पुनरम्यात्मनः प्रभविष्यामीत्यनेन सखोदर्शनेऽम्यात्मवराग्यानुबन्धः सूचितः ।। १. 'क: भोए' इति सग. पाठः. २. 'हिवा' इति सघ पाठ:. ३. 'ओम' इति प. पाट: ४. 'इति । मा' इति ग. घ. पाठः. ५' 'वि अह अ' इति स, पाठः, (. 'भवामि' इति य, पाठ .

·८२ तपतीसंवरणे सख्यौ- (क) सहि! कीस तुए पाअडइथिआणं ओळम्बिअ मग्गं अकाळणेण अत्ता परिच्चत्तो। किं अझे पाणणिव्विसे- साओ तुज्झ मणोरहं पूरदं असमत्थाओ। को वा ऍत्थ जी- वळोए दे जोव्वणरूवविन्भमप्पमुहाणं गुणाणं अविहेओ। नायिकों--(प्रकाशम्) (ख) अळं एदेहि वअणेहि में पीडिअ । बळीओ खु हिअअसन्दावो । ओळम्बह मं । मेनका-(अपलम्बते) (स्पर्श रूपयित्वा) (ग) हद्धि एदाए अङ्गसंस- (क) सखि! कस्मात् नया प्राकृतस्त्रीणामालम्ब्य मार्गमकारणेनात्मा परित्यक्तः । किमाना प्राणनिर्विशेपे ता मनोरथ पूरयितुमसमर्थे । को वात्र जीवलोके ते योगनरूपविभ्रमप्रमुखाणा गुणानामनिधेय । (ख) अलमेचनर्मी पीडयित्वा । वलगान् खलु हृदयसन्तापः । अवलम्बेथा माम् । (ग) हा विग् एतस्या अजससाद अतिसुकरो हुतनहोत्सङ्गप्रवेशः । सखि ! एव तस्या देहपरित्यागाध्यवसाय ज्ञात्वा सख्योरधिक्षेपः-सखीत्यादि । अस्मत्सख्ये प्रथम स्वगुद्धिकल्पनमेव न घटते किं पुन. कृत्यमिति भावः । फम्मात् त्वया विदुप्या कुलपालिकया । प्राकृतस्त्रीणां पामरीणा न्यायमवलम्व्य हेतुं विनात्मा परित्यक्तः । प्राकृतम्रीणामुचितमिदम् – उद्वन्धनेन या शिला. पातेन या जिहायिकर्तनेन या देहत्याग. 1 तत्रापि कारणं विनेत्यादितो टोपः । किमाया प्राणनिर्विशेपे त्यव्यसनसविभागिन्यौ तव मनोरथं पूरयितुमसमर्थे । मनो- रथविषयस्यालभ्यत्यादिति चेत्, तदपि न युक्तम् । को वाद्य जीवलोके भुवने । तय यौग्नापविलासप्रमुखाणां गुणानामविधेयः, तेष्वनाम्यावानित्यर्थः । सर्वथा त्वयानुचित वृतम् ।। इति तदधिक्षेपमसहमानार अळमित्यादि । पीडयित्वा मत्पीडाशम- नार्थ युवयोः प्रवृति । एतैयचनः पाडय मानि ।। एव रोदनिम्सहाया अवलम्बने देहतापेन सिला मेननाद - हद्धीत्यादि । - V ·द्वितीयोऽ। ग्गादो अदिसुअरो हुदवहुच्छङ्गप्पवेसो । सहि! सरसीदो सरसीरुहपत्तं आणीय बीजेहिणें । रम्भा-(तथा कृत्या वीजयति) मेनका-(क) सहि! णळिणीपण्णसमीरप्पसरं रुन्धइ थणंसुअं ता अवणेहि एवं। नायिका-(ख) अदिप्पआसो अअंपदेसो।ता को विमं पेक्खे। ळज्जेमि अत्ताणं पआसेहूँ। मेनका--(ग) उम्मत्तिए! दक्ख अह्माणं मणोरहसिद्धिसम्पाद- इत्तअं संवरण। सरसति सरसीरुपनमानीय वीजयेमाम् । (क) सखि ! नळिनीपर्णसमीरप्रसर रुणद्धि स्तनाशुकम् । तदपनयेतद् । (ख) अतिप्रकाशोऽय प्रदेश । तत् कोऽपि मां पश्येत् । लजे आत्मान प्रका शयितुम् । (ग) उन्मत्तके । पत्यास्माक मनोरथसिद्धिसम्पादयित सवरणम् । एतस्या अइससर्गादतिसुकरो हुतबहोत्सङ्गप्रवेश | अग्निमध्यपतनादपि देहस्पर्श- स्य तापकरत्वम् । तत् सरस्या नलिनीपनमादायमा वीजय ।। एव नलिनीपत्रवीजने समीरणप्रसराय स्तनाशुकशैथिल्य प्रार्थयन्त्या स. ख्याम् 'अयमतिप्रकाश प्रदेश । तस्मात् कोऽपि पश्येत् । तन्नापनयामीति तदुक्ति प्रतिक्षिपति मेनका-उन्मत्तिके इत्यादि । अशकनीये शङ्कास्फुरणाद् प्रान्तचित्ता त्व पश्याम्माक मनोरथसिद्धिसम्पादयितु । यस्त्विति शेष । किं तदित्यागाड्झाया. माह-~-सवरणमिति साधारणपदम् ।। एवमुक्तो नायकम्य वितर्कापनयनाय नायिराया सम्भ्रम प्रतिपाद्यते ।। सवरण पश्येत्युक्ती अम्मन्मनोरथघटक सवरणात्य नृप पश्येत्युक्त मत्वा 'क आर्यपु' इत्योक्तो तस्या रजाविवशाया मेनका अस्या समानशब्दप्रयोग- , 'रोग'सीप पार ३ ह! रम्भे गति ४ ‘सा कदाइको' इति ग, पाठ, ६ 'दक्ष इनि ५ पाट २.'म'इनिग पाट, प पाद हस' इति प पाठ 'सो को इति का पाठ ·तपतांसंवरणे नायिका-- (ससम्भ्रमं दिशो विरोक्य) (क) कहिं कहिं अय्यउ। (इन्यक्ति रज्जारनतमुखी तिष्टति) मेनका-(सस्मितम् ) (प) सहि ! अळं अस्थाणे संभमेण । भित्ति- भाअं उद्दिसिअ संवरणं ति भए भणिदं, णे उण दे हिअ- अट्ठिअं पुरुवंसप्पदीवं रागैस । रम्भा-- (ग) सहि! अच्चारूढो से मअणुम्मादो मं विहत्थअन्तो वि थाणाभिणिवेसो त्ति मम पीदिअरो संवुत्तो । राजा -- (सप्रमादम् ) श्रुतानि श्रोतव्यानि । हृदय! निरर्गलमिदा- (क) कार्यपु । (ख) सीख | अल मस्थाने सम्भ्रमेण | भित्तिभानमुद्दिश्य सरणमिति मया भणि- त, न पुनस्ते हृदयस्थित पुरुषशादीप राजार्पम् । (ग) स! अत्यारुढोऽस्या मदनोन्मादी माविहरतयन्नपि स्थानाभिनिवेश इति सम प्रतिकर सवृत्त । जनित सम्नम ज्ञात्वा सम्मित स्फुटीकरोति--सखीत्यादि । अलमस्थाने सम्म. माविषये । मयार्थान्तरमुद्दिश्य भणित, त्वमान्यथा निरूपितम् | भितिभावमुद्दिश्य भितिरूप पदार्थमुद्दिश्य मया सवरणशब्दः प्रयुक्त , न खलु ते हृदयदयितं पुरुवराप्रदीप राजर्पिम् उद्दियेति शेष । हृदयदयितत्वस्य योग्यतासमर्थनार्थ पुरु- पशप्रषिमित्यादि । अनुरूपे एव तवानुराग इति ॥ तम्या चैपम्य शमयति रम्भा-सखीन्यादि । अत्यारूढो देहवैराग्यावधि प्रत्तोऽम्या मदनोन्माद । मा पूर्वमम्मिन् वृत्तान्तेऽपरिचिताम् । इदानीमति- चवश्येन विहस्तयनपि विषण्णा युर्व नगि प्रीतिकर सत्त । कथ विपादकरस्प भीतिहेतुचामत्यत्राह-~-थानाभिनिवेश इति । उचितविषयेऽभिनिवेश इत्यनेन विपाद निरम्य प्रीति ममुहमतीत्वनेन युक्त एव तवानुरागः । आवयोरन हद यसवाद । ताजा परित्यति तदावामनायोति ॥ एव नर्ममनिरोक्त्यनुमारेण प्रतीमणे तामा समापन तम्या सम्पमेण चा- नुरागमात्मविषय निश्चित्य नायर सप्रमोदमाह -श्रुतानीत्यादि । श्रोत यानि था.'सराप पर २ 'गुप पाट.. ' गिपरणे।।' र 'स'ग ८ ५. 'काय'ति राए पारः ·द्वितीयोऽयः । २५ - नीमास्मिन् जने प्रथय प्रणयप्रवृत्तिम् । अपि च- तुहिनगिरितरूणामद्य पुष्पावतंसान मदन! मलयवाताः पल्लवान् प्रेवयन्तु । जनमिममभियोक्तुं भृङ्गकल्माषपुकैः कुरु कुसुमशरौघैः पूरिते पुष्पतूणी ॥ ११ ॥ श्रवणेन्द्रियसाफल्यजनकान्यपेक्षणीयानि वचनानि श्रुतानि । नातः परं किमपि शिष्यते । अस्मदपेक्षितस्य सर्वस्यैव सिद्धत्वात् । हृदय! इदानीममुप्मिन् जने प्रथय प्रणयप्रवृत्ति विस्तारय । पूर्वमेव तदभिप्रायानिश्चयेन धैर्यस्य पादग्रहणं कृतम् । इदानीं निष्प्रतिबन्ध प्रसारय । नात्र सङ्कोचोऽपेक्षितः, विषयस्य लोको- चरत्वात् स्वाधीनत्वाच्च । अत एवामुप्मिन् जन इति बहुमतिपूर्व निर्देशः । अपि चति । त्वत्प्रवृत्तेः सहकारिणमपि सम्पादयामीति हृदयसमक्षं मदनं प्रेरयति-तु- हिनगिरीत्यादि । हे मदन! इदानीं मलयवाताः पल्लान् प्रेवयन्तु । इदानीमिति । पूर्व तव धनुरादानादिकं दृष्ट्वा विषयानिश्चयेन वितर्को जातः । इदानीं त्वया विष- यस्य दर्शितत्वात् तवोद्यमशेषमहमेव प्रार्थये । ससहायेन त्वया निश्शङ्क प्रवर्ति- तव्यम् । प्रथमं मलयवातास्तुहिनगिरितरूणां पुष्पावतंसान् पल्लवान् प्रेसयन्तु । भवानेव तेषां प्रेरक इति भवत्सम्बोधनेन कथनम् । जलधितरगवत् पुनःपुनरुचा- वचत्वेन प्रमृतावयवत्वं प्रकाशयितुं मलयवाता इति बहुवचननिर्देशः । अत्र दक्षिणदिगन्तादागतानामतिदूरत्वेन सांक्रमिकगुणसामग्रच हीयतेत्यत्रोपायमाह- तुहिनगिरितरूणाम् अत्र हिमवति निरन्तरस्थितानां तरूणां पुप्पावतंसान् तत्र तत्र स्फुटितपुष्पपरिशोभितान् पल्लवान् प्रेवयन्तु चलयन्तु । वीजयन्त्यिति न वक्तव्यं स्वतः सिद्धत्वादिति विशेषकथनम् । अत्र तुहिनगिरितरूणामित्युक्त्या शैत्य- सम्बन्धः । पुष्पावतंसानित्यनेन सौरभानुवन्धः, पल्लवानित्यनेन तेपां मृदु- तया तचलनेन मान्धं च प्रकाशितम् । अनेन निजगुणसामग्यूसम्पादनेन निरर्गलं तव साह्यं कुर्वन्तु । उपलक्षणमिदमन्येषां मदनपरिवाराणामुद्यमम्य । एवं भृत्यप्र- चरेवान योग्यत्यमिति बुद्धिं मा कृथाः । त्वमपि । इम जनमित्यभिनयपूर्व सर- हुमानमात्मनिर्देशः । इदानीं सदभियोगस्याहं पात्रमूतोऽवस्थितः प्रेरयामि, न 1. 'मुमि' इति कराग पाठः, ·तपतीसंवरणे विदूपकः-- (क) एसा देव्वेण उवणीदा दे तणअणामहेअस्स अ- ग्गिणो अरणि त्ति समत्थेमि । (नेपथ्ये) सवनमुपगतं तृतीयमह्नः क्षपयत तीर्थजलेन किल्बिषाणि । त्वरयत करवीरपुष्पगन्धानहिमरुचेरुपनेतुमर्त्यपूजाम् ॥१२॥ (क) एपा दैवेनोपनीता ते तनयनामधेयस्याग्नेरराणिरिति समर्थये । भीरुः पलायनं करोमि । अतः कुसुमशरौघैः पुप्पतूणी पूरिते कुरु । किंम्भूतैः । भृङ्गकल्माषपुकैः भृझैः सौरभानुसारिभिः कृष्णपुरैः । अनेन पुप्पाणामपर्युपितत्वे शरीकरणयोग्यत्वं प्रकाश्यते । अहो तव शौर्येऽपि सौभाग्यं, यत् पुष्पमयं सकलं विजयसाधनमिति कुसुमशरौघैः पुप्पतूणी इत्यनेन व्यज्यते । पूरिते कुरु । पञ्चपाणां शराणां प्रयोगेणैवालमिति वुद्धिं मा कृथाः । तूणौ शरेषु पूर्णप्वेव निरर्गलं प्रयोक्तुं शक्यम् । अन्यथा शरान्वेषणेन प्रयोगस्य विलम्बे प्रहारो ने शोभत इति च पूरिते कुर्वित्युक्तम् । इदानीं भवदभियोगस्याहं पात्रभूतोऽस्मि । एवं मदननियोगेन प्रे. यसीप्रेमसर्वस्वपानभूततया नायकस्य कृतार्थता व्यज्यते ॥ ११ ॥ एवं नायकप्रमोदस्य हस्तदानं करोति नर्मसचिवः - एपा देवेनोपनीता, न त्वस्मत्पौरुषेण । अनेन विश्वास्यत्वं फलोत्पत्तिशेषत्वं च प्रकाशितम् । ते तनय- नामधेयस्यामेररणिः उत्पत्तिस्थानम् । सर्वसाध्यशेषतया तनयस्यामित्यारोपः । तच्छेपतया अरणित्वारोपः । अनेनास्माकमेतत्परिग्रहेण कामानुबद्धो धर्मः सिद्ध्ये. दिति नायकस्याभिप्रायोद्दीपनायोक्तिः ॥ एवं नायिकायाः श्रवणदर्शनाभ्यां नायकस्य दर्शनेन च समुल्लसितेऽभिलापे सङ्कल्पगुणवर्णनादिाभेरन्तरान्तरोन्ममनिमगैः शङ्कादिव्यभिचारिभिश्च परिपोपं गते नायकेनात्मविषयत्वेन निश्चिते नायिकया पदवतंसकवृत्तान्तेन किश्चिदुन्नीते एफदिवसप्रयोज्यावसानेऽकसमाप्तेश्चूलिकया कालं प्रकाशयति -सवनमित्या- दिना । अहः तृतीयं सवनमुपगतम् । सवनशब्देनात्र सक्नोचितः कालांशो लक्ष्यते । तद्बोधने फलमाह -क्षपयतेति । किल्विपाणि वाड्मनःकायसम्बन्धीनि क्षपयत विनाशयत । अहिमरुचेः अर्यपूजामुपनेतुम् अर्घ्यरूपिणी पूजामुपनेतुम् । करयी. रपुप्पगन्धान् फरवीरपुप्पाणि गन्धविशेषांश्च । त्वरयत त्वरित सम्पादयते. त्यर्थः ॥ १२॥ १. 'तमि' इनि क. पाट:.

·द्वितीयोऽ। ८७ ४ । सख्यौ--- (ससम्मम्) (क) सहि! उठेहि उठेहि । अदिकमइ सु- ग्योपट्ठाणसमओ। नायिका- (आत्मगतम्) (ख) कहं एरिसे अवस्थन्तरं तादरस दंसे- मि। कहं वा अणङ्गन्सरपीदसारहिं अनेहिं गन्तुं पारोमि । तह वि अळघणीओ देवसमुदाआरो। (प्रकाशम् ) सहीओ! एव्वं करह्म । (सह सखीभ्या निष्क्रान्ती) राजा-हा कष्टम् । अन्तहितेयमस्मन्मनोरथभूमिः । केन खल्वि- दानीमशनिदारुणमुरोपितम् । अथवा अवसानमेवैत- दस्मन्नयनभाग्यानाम् । (क) सखि! उत्तिष्टोत्तिष्ठ । अतिक्रामति सूर्योपस्थानसमय । (ख) कथमीदृशमवस्थान्तर तातस्य दर्शयामि । कथ वानगशरपीतसारैरङ्गैर्गतु पारयामि । तथाप्यरवनीयो देवसमुदाचार । सरयौ । एव कुर्म । अनेन वचनेन सन्ध्यासमयनिश्चयान्नायिकाया गमनार्थ सखीवचन- सखीत्यादि । सम्भ्रमेण पुन पुन कथनम् । तस्य हेतु अतिकामति सूर्योपस्थान- समय इति ॥ एतद्वचनमाकर्ण्य विनयदेहसादाभ्या निरूपयति-ईदृशमित्यादि । ईदृशम् अ वैवादिदूषित दुर्विनयद्योतकम् । कथ तातस्य दर्शयामीत्यनौचित्यशङ्का । अनारपीतमारे मदनशरमत्तशक्तिभिरहै कय गन्तु शनोमि च । पादयो- र्गमने न शक्ति । इस्तादीनामपि तदनुगुणमात्मवहने न शक्तिरित्यड़ेरित्युक्तम् । तहि न गन्तव्यम् । तथापीति । वैषम्य सोद्वापीत्यर्थ । देरसमुदाचार इति । अने. नाकरणे प्रत्यवाय सूचित ।। एव स्थय निरूप्य पुन सखीवचनमनूद्य तस्या निर्गताया झटिति विषण्णो नायक सानुतापमाह -फेन सल्विति । इदानी तृपितयोनयनयोरमृतपा- नस्य मध्ये । अशनिदारणम् अशनिवज्झटिति तापकरम् । वचनमुचैर्मापितम् ।। स असणो' इति क-ग पार २ ता नायिरा) इति पाठ ३ 'नेदा हात रा. पार ४ 'निपातदा' इति घ पाठ 'मा' इति ग पाठ - - १ . ५ मेवात्म' इति क पाठ ·८८ तपतीसवरणे . विदूषकः-- (क) एत्थ अदिणिअडे तबोवणे इसीहि उग्धोसि। राजो- (पिलोक्य) सखे! अवसित एवायमरुणसारथेर्दिवसदीक्षा- धिकारः। कुतः अरुणमणिनिकाशैरभ्रसोपानमार्ग- रवतरति दिनश्रीरम्बरादम्बुराशिम् । मधुपरिमलवाही माल्लिकामञ्जरीणां विधुरयति नभस्वान् पद्मिनीचक्रवाकीम् ॥१३॥ सखे ! किमतःपरं करणीयम् । (क) अप्रातिनिकटे तपोवने मषिभिरद्धोपितम् । केनेत्यस्योत्तरमाह -अतिनिफट इति । अतिनिकटत्वेन झटिति श्रवणयो- ग्यत्वम् । ऋपिभिरिति । तेषां कर्मैकपरत्वात् तैरुद्धोपितमिति सम्भावयामि ॥ अथ कालं निरीक्षणेन निश्चित्याह-सखे! इत्यादि । अवसित एव परिस- माप्त एव । दिवसदीक्षाधिकारः दिवसदीक्षा दिवससम्बन्धिनी दीक्षा दिवसस्य नाडिकामुहूर्तादिकालावयवक्रमेण रमापनैकपरत्व स एवाधिकार स्वस्य नियत- व्यापार अवसित एव । अवधृतमर्थ कार्यमुखेन स्फुटयति-कुत इत्यादिना । दिनधी दिवसशोभा । तरुणीत्यर्थादारोपः । अम्रसोपानमार्ग अभैरेव सोपानमा- गैरिति शान्द आरोपः । अभ्राणां विभागेनोपर्यधोभागस्थित्या सोपानत्वारोपोऽ. वतरणसापनतया । अरणमणिनिकाशः अरणमणि माणिक्यादिः तत्समा रित्य- ननामाणां सान्ध्यमारुण्य प्रकाशितम् । दिनपतेरम्तमये दिनगोमा सर्वदिगन्त- व्याप्ता प्रतिनित्य दिनपतिमार्गानुसारेण सदोचमेत्याम्बुराशिमवतरति । अथवा दिनाधिष्ठात्री लक्ष्मी दिनावसाने अम्युराशिमवतरति । 'तथा प्रदोपेषु च सागर- स्थे' त्याप्तवचनात् सन्ध्यायां लक्ष्या. समुद्रे वसति सिद्धा, तदुच्यते । अन्यथा. स्तमयद्योतक दृश्यते । नभस्वान् मटिकामझरीणां तत्कालविकस्वराणां मधुमिश्र- परिमलयहनशील । अनेन सान्ध्यत्वं स्फुटीरतम् । अत एव पद्मिनीचक्रवाकी विगुरयति पभिनीगता चारी पिरहपीडितां करोति । सान्ध्यसमीरणसस्पर्शन राम्यारम्भ निश्चित्य झटिति मर्तृयियोगदुःसमनुमयति चफनाकीत्येयमुक्तिः । , '11'तीपा पार २ 'जास' इति क. पाठ । ।

·- अथ तृतीयोऽङ्कः। (ततः प्रविशति होमसाधनहस्तस्तापसकुमारः) तापसकुमारः-( सविस्मयम् ) अहोतुखल्यवाङ्मनसगोचरमहु- तानुभावस्य महाराजसंवरणस्य विक्रमविलसितम् । तथा ह्यनिर्देश्यैराधिभिरतिक्षामशरीरस्यापि तस्य- निर्भियन्तां त्रियामाचरबलपतयः पर्वताकारकायाः कामं शाताग्रशल्यस्फुरदनलशिखाभासुरैर्भल्लजालैः। आसीदाश्चर्यमेतद् यदुत शरमरुद्वेगविद्रावितारते पयस्ताः केति विद्मो न हि वयमधुनाप्याश्रमाद्वाह्यभूमौ ॥१॥ अथ तृतीयाङ्के नायकयोरयोगविप्रलम्भे वर्णनीये अन्तरा प्रयुक्तेन वि- प्कम्भकेण सूचनीयो राक्षसवधादिकोऽर्थः सूच्यते । तत्राहार्यस्याप्यभिनयत्वेन त. द्विशेषण होमसाधनहस्तत्वेनकोंऽशः सूचितः । तथा प्रविष्टो मुनिकुमार उक्ति- भल्या सूच्याथै सूचयति-- अहोतुखल्वित्यादि । महाराजसवरणस्य विक्रम- विलसितम् अवाड्मनसगोचरम् । विक्रमस्य विलसित प्रसरणम् । वाड्मनसयो. गोचरोंऽशोऽपि न विद्यतेऽस्मिन्निति विग्रहः । अन्यथा गोचर इति भवेत् । विक्रम- प्रसरणस्यैकदेशोऽपि वक्तुं निरूपायितुं च न शक्यः, किं पुनः सकलमित्यर्थः । अद्भुतानुभाव येति हेतु । अनुभावः प्रभावः । स विक्रमस्य कारणम् । तद्विलसितं निरूप्य अहोतुसल्पित्याश्चर्यबुद्धिः । तदेवाश्चर्यप्रयोजकम् इदानीन्तनेन विशे- पेग समयंत इत्याह - तथा होति । दृष्टमिति शेषः । अनिर्देश्यः गौरवेण पकुमशक्यः, अस्मारु तन्निदंशे पदेशिकत्वमिति या । आधिभिः अतिक्षाम- सागरम्यापि “मन शगरोस्ताए परस्परमनुमजदि "दुपत्या आधीनां शरीरक्षाम- तादतुत्यम् । पानेन आधिहेतूनां बाहुल्य प्रकाशितम् । अतिक्षामतया आ• पिगार कमाया सम्म । मोतिशिर । तायेति शिरोधारिहार. विजिगीषु. वा मंगवाहतो. । भहनालंः प्रियानासलातयो निमियन्ताम् । रियामाचराः १.रप. पारः, ·तृतीयोऽङ्कः। आदिष्टोऽस्मि गुरुणा, यथा 'वत्स! कौण्डिन्य ! संवरण, शरपरामृष्टानां पिशिताशिनां परिग्रहास्तं प्रति प्रकाशं प्रहर्तुमक्षमा मन्ये मायाः प्रयुञ्जीरन् । अतस्तत्पशमन- कराय कर्मणे कुशपूलीबिल्वसमिधः सितसरोरुहानि च समुपाहरे ति । उपयुक्तप्रायहोमसाधनवादाश्रमोपशल्या- नां दुरादानीतोऽयं भारः । अतः खल्वतिकान्तमहः। प्र- क्रान्तः प्रदोपसमयः । (समन्तादवलोक्य ) अहो पतत्रिणाम- स्वतो दुर्जयाः, तेषा वलपतयः सेनापतयः । पर्वताकारकाया इति भेदरैषम्यहेतुः । शाताप्रशल्यैः स्फुरदनलसिखामा पुरश्चेति पिमहः । अन्यथा शाताप्रशल्यत्वं नि- मैदानुगुणं गुणीभवेत् । भवः अहिदाफारफलः स्थूफायनिर्मदनानुगुगः, त- समूहः निमियन्ताम् । तत् प्रयोस्तृशक्त्या साधनपोकल्येन च घटताम् । तदानच्छ)याप्यनुमोदामह इति काममियुक्तम् । नेतदाधर्थम् उक्तादेव हेतोः। किं पुनस्तदित्याह-- आसीदाश्चर्यनिति । एतद् वक्ष्यमाणम् । शरमरुद्वेषविद्रा- विताः, न स्वयं, निरवरेपं नियमानत्वात् । ते आश्रमाद् बाह्यभूमापिति निश्चयः । तत्र व्यावे देरी कुत्र पर्वताः निरस्ता इति । वयम् अनस्याः । अधुना दिनान्ते । अन्विच्छन्तोऽपि न विमः शरवो हन्यन्ताम् , आश्रम- दूपणं परिह महाकायाः कुत्र निरस्ता इति न विन इत्याश्चर्यम् ॥ १ ॥ एवं राक्षसवयं राज्ञो विरहकाय च सूचयित्वा स्वरवृतिमाह- आदिष्ट इत्यादिना । वस्तेत्यादि तदादेशकारः । संवरणेत्यादिनोपरितनो मोहिनिका- युपक्रमः सूचितः । अतिझा-तनहारत्येपालम् । प्रक्रान्तः प्रदोषसमय इति प्रदो- पवनोपक्रमः । तपस्विना दृश्ये दृष्टिपातो वस्तुविचाराय । अतः समन्तादा- लोकनेन सिद्धमाह-अहो इति । मायाप्रभाव इति शेषः । पतनिगामसीति । तिर- श्वामीति विवक्षित, तद्विरोपामा तदशेनेन पविगानिक । अतिकरमः अति- तुच्छः । संसारवः एषगापारमादिः । के जीवननामा महिमा, न सिविल पेक्षिगानित्यपिशब्दार्थः । दृश्यत इति शेषः । तथति दर्शनपूर्वक समर्थपति- 1. 'मर' झते ख-ग. पाठः, 'मनाय' इति क. पाठः ·१५ तपतीसंघरणे प्यातकृपणः संसारधर्मः। तथा ह्यमुष्मिन् सरसि- अ म्युद्गतपत्रकं परिलुठत् पत्रेयु पङ्करहां प्रायः पोतकजातकं कुररिकाः पक्षैः समूहन्त्यमूः। अन्तःसुप्तमधुव्रतां शिशयिपुः शीतांशुसङ्कोचितां भृङ्गी दत्तदलार्गलां कमलिनी पर्येति पर्युत्सुका ॥ २॥ (परिक्रामन्नतो विलोक्य) अये असौ राजार्षः सवयस्यः संरम्भदूपितमुखश्रीरित एवाभिवर्चते। तन्नायमाशीर्वादा- वसरः। साधयामि तावदाश्रमपदम् । (निष्कान्तः) विष्कम्भकः। १ तथा हीत्यादि । अस्मिन् सरसि । कुररिकाः पक्षिणीविशेपाः। पोतकजातकं पक्षैः समूहन्ति कबलीकृत्य पुजीकुर्वन्ति चाहुल्येन । पकेरुहां पत्रेषु परितो लठत् परि- वर्तमानम् । यतः अर्धाभ्युद्गतपन्नकं पन्नाणामोद्वत्योहुयनासमर्थमित्यर्थः । तत्र जलपतने मत्स्यादिग्रहणशङ्कया समूहीकरणम् । अन पुत्रवात्सल्यं संसारधर्मः। अन्यत्र भृङ्गी कमलिनी कमलम् । अत्र कमलवाची कमालनीशब्दः नलिनी पमिनीत्याहाः पद्मस्तम्बे सरस्यपीति वचनात् । पर्येति परित एति, न प्रवि- शति । यतः शीतांशुसकोचितां शीतांशुना दिनावसाने सोचं. नीताम् । मत एव ददलार्गलां कृतदलार्गलबन्धाम् । अनेन शयनागारत्वं गम्यते । तर्हि (क! किमर्थ) पर्यटनं, पर्युस्सुका, बन्धेऽप्वौत्सुक्येन परिभमत्येव । किमर्थमी- मुफ्य, शिशयिपुः शयनापक्षिणी । तर्सन्यत्र शक्यं तद् , अनाह मुखमधुमतां निजकान्तस्य पूर्व प्रविष्टस्यान्तः स्वापस्तत्र निर्वन्धहेतुः । शिश- यिपुरिति भोगेच्छामयनानौचित्येनोकिरिति पतिवात्सत्यं संसारधर्मः ।। २ ॥ एवं सन्ध्यां वर्णयित्या राज्ञोऽस्थाविशिष्टं प्रवेशं सूचयति- अये इत्यादि। संरम्भेग दृपिता अपरानीकता मुखकान्तिर्यस्य सः सवयस्य इत एवाभिवतते । 1.नान' प. पाठ:- विसिनीपभिनीन्याचा, पमस्तम्चे सरस्पपि' इति यादयः - अन्त:- .

·तृतीया (ततः प्रविशति राजा पिएफश्व) राजा-(ससरम्मन्) आ'दुरात्मन् ! अङ्गजन्मजनङ्गम! मत्वा मामस्त्रजालक्षपितसुरगणप्रत्यनीकं तृणाय श्लाघां मोघावसानामतनुमतनुतावर्मितस्त्वं तनोपि । कच्चिन्नालं त्वदीया हरनयनशिखिल्लोपसंक्षोभलध्वीः कामं कन्दप शक्तीसुमितमुनिधृतीर्मानितुं मार्गणा मे॥३॥ तन्नायमाशर्वादावसरो व्याक्षिप्तचितत्वात् सन्ध्यासनिधानाच । एव सवयस्यत्य कुपितस्य राज्ञः प्रवेश सूचयित्वा निष्कान्तः ।। अथ नायको नायिका प्रति नवोदयमनुरागमवलम्बमानोऽयोगविप्रलम्भो- चितचिन्तानिश्वासजागरक्षामतासन्तापधिवशीकृतः चित्तविभ्रमरूपमुन्मादमवलम्ब- मानः ससंरम्भ मदनमधिक्षिपति. आ इत्यादि । दुरात्मन् ! अनुचितप्रवृत्त्या तव दौरात्म्यमवगम्यते । अत एव मम कोपः । अङ्गजन्मजनम ! अशुद्धात पा) पादनाजननात् जनगमविशेष एव त्वम् | जनं जननमात्र गच्छति, न कमपि संस्कारमिति जनगमश्चण्डालः । अनुचिताचरणेनाशुद्धजन्मतया सस्कारहीनतया च चण्डालविशेष एव त्वमित्यधिक्षेपातिशयः । अनुचिताचरण प्रकाशयति-- मत्वेत्यादि । मा तृणाय मत्वा अतनु श्लाघा त्वं तनोपि । अहो मौव्यत्यातिशयः। अखजालेः क्षपिताः हिसिताः सुरगणप्रतिभटाः तैरवध्या येन तादृश मा तृणवद- नाहत्येति "प्रकृष्टकुत्सितग्रहण कर्तव्यम्" इत्यस्य प्रायिकत्वान्ननोऽभावः । मम नेयमात्मस्तुतिः । मूढ भवन्त बोधयितुमेवमुक्तम् । एव पर(१) निरसनमेव न । श्लाघाम् आत्मन इति शेपः । तत्राप्यतनुम् "आत्मप्रशसा मरण परनिन्दा च" इति मुनिवचनपि त्वया न श्रुतम् । अतनुतावर्मित. अशरीरतयाच्छादित- स्वरूपः । अतनुता मम रक्षा, तत् किं मा प्रति क्रियत इति तवाभिमानः । मोघा- वसानाम् अवस्तुपर्यवसायिनीम् । अगस्याभावे केन मोघत्वमिति चेत्, त्वदीयाः शक्ती अशेन तत्र तत्र निलीनाः, न त्वेकगौरवेण समुदिताः । यतो हरनयनशि- खिप्लोयसम्प्रमेण लम्बी. निर्वाणाझारग्रायाः । काम पर्याप्त यावत्फलोदयम् । मा- गितुं मग मार्गणाः कच्चिन्नाल, शक्ता एव । देह बाधितुमेव शक्तिः, स तु मन नास्ति, अतः किं मा प्रति करोपोति बुद्धिं मा कृयाः 1 मुषितमुनिकृती, न तु वि. क्रमानुगणाः अत एव दण्ड्याः॥३॥ एव मदनमाधिक्षिप्य PITTA -- ·तपतीसंवरणे (पुनः प्रत्याकलण्य) हन्त धिङ्मामनवस्थितवचसम् । सकृ- दभ्यनुज्ञातपराक्रमोऽयं मयि तपस्वी । तदनुनयामि ताव- देनम् । भगवन् ! मृष्यतामयमपराधः । एतावत्तु भवन्त- मभ्यर्थये- अभिनवसहकारैः षट्पदालीढसारै- रलमलमतिलोलैक्षिणैर्मारुतैर्वा । यदि कुवलयनीलैरद्य शक्नोषि तस्याः प्रहर कुसुमधन्वन्नायतायाः कटाक्षः॥४॥ वदति । श्रमकोट्यन्तरालम्बनमेवात्र प्रत्याकलनं न तत्त्वनिरूपणम् । हन्तेति विषादे । घिङ् मामिति । अहमेव कुत्सनीयः । अनवस्थितवचसम् अस्थि- रवचसं पूर्वापरविरुद्धभाषिणमित्यर्थः । तदेव स्फुटयति -सकृदिति । एकवारं मद्विषये अनुज्ञातपराक्रमः 'तुहिनगिरी' (अङ्क. २ श्लो. ११) त्यादिना, तद्वि- रुद्धमिदानी भाषणम् । तपस्वी ऋजुधीः । मदुर्कि प्रमाणीकृत्य प्रवृत्तवानेव । इदं कायकरं न वेति न निरूपितम् । तत्रैवं न कर्तव्यमित्येव वक्तुं युक्तं, नाधिक्षेप इति पूर्वापरविरोधः । तद् ममापराधित्वादनुनयामि । तावत् प्रथमम् । पश्चात् साध्य प्रार्थयामि । भगवन् ! समप्रैश्चर्य सम्पन्न । विश्वोदयस्य त्वदधीनत्वात् त्वगौरवमई जानामि । तदपराधः क्षम्यताम । मर्पणे परिभवे च त्यादृशामेव सामर्थ्यम् । अय- मिति । इतः पूर्व मया नापराधः कृतः । अयमेक एव । अतः क्षन्तव्यम् । किं पुनरपेक्षितमित्यत्राह-एतायत्त, नातीच प्रमेयविरोधः । अभ्यर्थये, न प्रेपयामि । भवन्तं पूज्यतमम् । अभिनवेत्यादि । “पुप्पतूणी कुसुमशरैः परिते कुरु" इत्येव मयोकम् । चूतबाणत्वात् त्वया तैरेव प्रहारः कृतः । तैरलमलम् । अभिनवत्व. मेव सहकारकुसुमानां त्वया निरूपित, न निस्सारत्वम् । तेषां न कार्यकरत्वं, पद- पदालीहसारत्वानिरयशेपमास्वादितमकरन्दत्वानिस्सारत्वम् । अतः अलमलम् अ. तःपरं न सकृदपि प्रयोक्तव्यम् । दक्षिणैः मालयास्तैश्चालं, तेषां दोपान्तरं नि. निवम् , अमिलोलेः स्पृष्ट्वा धावहिरेव, न खलु यावत् साध्यं स्थितिपः । तर्हि पूर्व- मेर किं न निरूविजनिति चेत् , तत्सनिवावेभिरेवालमिति बुद्धिः । अतो न नि. रासः कृतः । त्वयापि तदेवाणीतम् । वहींदानी किं क्रियतामिति चेत्, अग्र ·तृतीयोऽः। विदुषकः-(सनिर्वेदमात्मगतम्) (क) अहो अच्चाहिदं। एसो असङ्गदाणि पळविदुं पवुचो । अहं खु एदरस अणडामए दुव्वज्जो विअ उवहिएसु महावाहिसु उवक्रमं अआणन्तो अदिमत्तं सम्भमामि । उम्मूळिदो ण णअरगमणवुत्तन्तो, जेण सअळं आणुअत्तं विसज्जि। एस्थ अडवीअं एआई अहं किं करिस्सें । होदु एव्वं दाव भणिरसं । (प्रकाशम्) भो वअस्स! अअहावुरो दे वअणवदिअरो कादरेइ मे हिअ- अं। ता धोरो होहि । (क) अहो अत्याहितम् । एषोऽसङ्गतानि प्रलापतुं प्रवृत्तः । अहं खल्वेतस्यान- झामये दुवैद्य इवोपस्थितेषु महाव्याधिपूपक्रममजानन् अतिमात्रं सम्भ्रमा- मि । उन्मूलितोऽनेन नगरगमनवृत्तान्तः, येन सकलमानुयान विसर्जि- तम् । अत्राटव्यामेकाक्यहं किं करिष्यामि । भवत्वेवं तावद् भणिष्यामि । भो वयस्य ! अयथापुरस्ते वचनव्यतिकरः कातरयति मे हृदयम् । तद्धारो भव । शक्नोषि यदि तस्याः कटाक्षैः प्रहर । अद्य प्रहारे शक्तश्चेत् तत् प्रार्थये कालक्षे- पमसहमानः । अद्य प्रहारं प्रति यदि शक्कोपीत्युक्तं, न तु सर्वथा तत्र कोऽपि कल्पः । यतः कुसुमधन्वन् ! मृदुना शरासनेन सर्वधानुष्कातिशायिन् ! कुवलय- नीलैः, न तु कुवलयत्वारोप सहमानैः । तेषां विलासशून्यत्वात् । भवतः कुसुम- शरत्वमपि कथञ्चित् साम्यद्वारा सिद्धम् । विशेषत आयताक्ष्याः अक्षिकोणस्यैव कटाक्षत्वम् अतस्तदैर्घ्यमपि कटाक्षाणां शरीकरणोपयोगि। एव कटाक्षैः प्रहर भव- कारुण्यमेव पूर्व मयि मनोवृत्तेनिमित्तम् । इदानी साम्मुख्यं नेतुं प्रार्थये ॥ ४ ॥ एवं तस्योन्मादतरलं वचनमाकर्ण्य नर्मसचिवश्चिन्तयति - अहो इत्यादि - अमस्यातिशयं निरूप्य विपादः । अत्याहितम् अतिक्रूरम् । सार्वभौमस्यातिविदेश- गमनम् अमात्यादिराहित्यं मदनोन्मादवैवश्यमिति सर्वमतिफरमेव प्रवृत्तमिति ना- स्थावसानं दृश्यते । दुवैद्यः अशास्त्रज्ञः केवलचिकित्साप्रवृत्तः । महाव्याधिपु ज्वर- कुष्ठभगन्दरादिषु । उपक्रम्यत इत्युपक्रमः कर्तव्यम् अन्यत्र चिकित्सा । आनुयात्रं परिजनः । वचनव्यतिकरः वाक्प्रवृत्तिः, परस्परसङ्घटनं वा । अधीरतास्य निमि- समिति प्रकल्प्य धीरो भवेति प्रार्थनम् ॥ 1. 'सो दानि अ' इति ख. पाठः, २. 'स्स।ए' इति क. पाठः, ·तपतीसवरणे राजा-(आत्मानं सस्तभ्य) संखें! सत्यमाह भवान् । वचांसि नाम मनस्कारमूलानि । तस्मिन्निर्मूलमुन्मूलिते तया तनुमध्य- या कथमनाकुलानि प्रवरन् । विदूषकः -- (सविषादम्) (क) एव्वं गदे किं दाणिं मे सरणं । राजा- (दीर्घ निश्वस्य) किमन्यत् । तदङ्गसंसर्गश्लाघनीयः स एव शुचिमणिमण्डपः शरणम् । आदिश्यताममुष्य पन्थाः । (क) एवं गते किमिदानीं मे शरणम् । सखे! इति । मद्वैपम्यसर्वस्ववेदी कथमेवं वदसि । वचांसि नामेति । व. चांसि मनस्कारमूलानि । नामेति प्रसिद्धौ । प्रसिद्धोऽयमर्थः शास्त्रादिषु । मन- स्कारो विमर्शः । स एव मध्यमायाः शक्तेः प्रवृत्तिः । अनेन शब्देनायमर्थो व- क्तव्य इति प्रथम निरूप्य बुद्धौ पौर्वापर्यपरिकल्पन कर्तव्यम् । तेन क्रमेण चैख- रीशक्त्या स्थानादिविशिष्टवर्णादिरूपेण शब्दस्य प्रसरः । तत्र बुद्धिसंस्था मध्यमा शक्तिः । तया प्रयोगव्यवस्थाकल्पनम् । स एव मनस्कारः । तस्मिनिर्मूलमुन्मू- लित निरवशपमपत्ते । मनस्यपहृत विमर्शापहरणमेव फलितम्, । तया तनुमध्य- यति । मदुक्ति विना त्वयापि दृष्टं त-पचातुर्यम् । तनुमध्ययेति नानापहरणे नौ चित्यमिति प्रकाश्यते । एव स्थिते कथमनाकुलानि प्रवर्तेरन् उन्मत्तमलपितवदः सम्वन्धत्व वैषां दृष्टम् ॥ एवं गत इत्यादि । भवत्येवं विषमामवस्थां प्राप्ते किमिदानीं मे शरणम् । मे इति भवतः पारवश्येन मयैकेन निरूपणीयम् । अतः किं शरणं व्यसनोपश- माय कमाश्रय इति तस्य विचारः ॥ एवं प्रणयिनीवियोगे किमिदानीं शरणं कालविनोदनोपाय इति तेन, पृष्ठ मत्वा कथयति-किमन्यदिति । तदङ्गसंसर्गश्लाघनीयः तदनसंसर्गस्य विधिवै परांत्येनालाभे आसनशयनादिपु तत्तनुलतासंश्लेपणाति पुभगः । स एव पूर्वमस्माभि- स्तदाश्रयत्वेन दृष्टः । शुचिमणिधवलमणिः स्फाटेकमण्डपः शरणम् । विरहविः नोदनायति शेपः । तदादिश्यतामिाते । नान्यत् किञ्चिदनः वक्तन्यमित्यौत्सुक्या- नुबद्धा त्वरा सूचिता ॥ 1. !' इति म्य.पा.

·-- तृतीयोऽधः। विदूषकः-- (सप्रत्याशम्) (क) एदु एदु भवं । (उभौ परिक्रामतः) विदूपकः-(ख) एसो सो। पविसी । (उभौ प्रवेशं नाटयता) राजा---(सर्वतो दत्तदृष्टिः सविपादम्) अहो अस्थिरता वस्तुसम्पत्ती- नाम् । पश्य- विहीनं पार्वत्या भसितसितमङ्गं पशुपते- विना भागीरथ्या तुहिनधवलं धूर्जटिगुरुम् । (क) एवेतु भवान् । (ख) एप सः। प्रविशावः । अथ तेनोपदिश्यमानमार्गः स्फटिकमण्डपं प्रविश्य प्रियतमाधिष्ठितत्वेन तस्य निरन्तरानुसन्धानादिदानीमपि तथैव द्रष्टुं शक्यमिति कामिजनसुलभामाशां वहन औत्सुक्येन समन्तादवलोक्य केवलस्य मण्डपस्य दर्शनेन विषण्णो वस्तूना- मुत्कर्षस्य सामान्येनानित्यत्वं प्र(ति) विशेषप्रतिपादनायाह -अहो इत्यादि । अहो आश्चर्यम् । अनिष्टस्याप्युत्कर्षे आश्चर्यजनकत्वम् । वस्तूनां सम्पत्तिः समृद्धिः गुणवैशिष्टचादिरूपा । वस्तूनां बहुत्वात् तद्वारा सम्पत्तिबहुत्वम् । एकस्य वस्तुनो यादृशी शोभा रम्यता वा, तस्यैवोत्तरक्षणे सा विपर्यस्ता दृश्यते । इदमिदानीम- स्माभिरनुभूयते । शुचिमणिगृहमधुना शोच्यं मन्ये । शुचिमणिना स्फटिक- मणिना सङ्घटितं न तु केवलशिलानिर्मितम् । तदधुना शोच्यं मन्ये जानामि । अधुनत्यनेन पूर्वमन्यथाज्ञानस्यापि ममैव कर्तृत्वमिति प्रकाशितम् । शोच्यमित्य- नेन तत्कारणं मन्दशोमत्व लक्ष्यते । तत्र हेतुः-तया प्राणसमया शून्यमिति । शून्यं विरहितम् । घटशून्यं भूतलमितियत् । माणसमयेति । एवंसम्बन्धस्य वस्तुनो निजसम्बन्धेन सौभाग्यसम्पादनसामर्थ्य निरूप्यमाणे मम प्राणसमेति निश्चयो युक्त एवेति व्यज्यते । एवं मुख्यस्यापि वस्तुनो विशिष्टवस्त्वन्तरविरहे मन्दशोभत्वे उपमानस्य न यत्नसाध्यस्वमिति वहुपमानपरिग्रहः । पशुपतेः अङ्गमिति । पशुपतिः १. 'व । (प)' इति क-स. पाठः. २. 'म । राजा प्रवेश नाटयन् सर्व इति ख. पाठः, 'ह्म । राजा 'प्रवेश रूपयित्वा सर्व' इति घ. पाठः. ३. 'दृष्टिः) अ' इति घ, पाठ'.

·तपतीसंवरणे श्रिया दुग्धाम्भोधि विगतमिव च प्राणसमया तया शून्यं मन्ये शुचिमणिगृहं शोच्यमधुना ॥५॥ विदूषकः --- (क) एसो ताए अहिहिदपुरुवो दिव्बपरिमळुग्गारी तुह सहधम्मआरीहि फुळ्ळन्धएहि अहिळसिज्जन्तो असं पदेसो। एत्थ उपविसिअ विणोदेहि अत्ताणं । (क) एप तयाधिष्ठितपूर्वो दिव्यपरिमलोद्गारी तय सहधर्मचारिभिः फुल्लन्धयै- रभिलष्यमाणोऽय प्रदेशः । अत्रोपविश्य विनोदयात्मानम् । संसारपाशवद्धानां मोचकः परमशिवः, तस्य निरवयवस्य सच्चिदानन्दरूपस्य नित्यसमवेतनिरतिशयशक्तिविश्लेयो न घटते, कथं पुनर्मन्दशोभत्वं, विश्वानुग्रहाय लीलया परिगृहीतविग्रहस्य तादृश्या शक्त्या विश्लेषोऽपि घटतामिति पार्वत्या विहीनं पशुपतेरङ्गमित्युक्तम् । भसितसितमिति उपमेये शुचिशब्देन निर्दिष्टस्य धाव- ल्यस्य व्याप्त्यर्थम् , तुहिनधवलमित्यपि । तथा भागीरथ्या विना स्वर्लोकगमनाद्वा भगीरथनयनाद्वा विनाभावः । धूर्जटिगुरुमित्यनेन स्वतो गौरवं प्रकाशितम् ।। श्रिया विगतं दुग्धाम्भोधिमित्यत्रापि दुग्धपदेनैव धावल्यप्रतीतिरिति पृथड् नोक्तम् । अत्र त्रिविधोपमानपरिग्रहेण नायिकायाः सकलवनिताचूडामणित्वं पावनत्वं निरति- शयसौन्दर्यास्पदत्वं च क्रमेण प्रकाश्यते । इवशब्दस्म सर्वोपमानसाधारणत्वं च- शब्देन द्योतितम् ॥ ५॥ एवं तस्य विपादगर्भ वचनमाकाश्वासनाय प्रियतमाधिष्ठित प्रदेश निर्दिशति- एप इत्यादि । तयाधिष्ठितपूर्वमित्यनेन तदलाभे तत्सम्बन्धेनास्याप्या- श्वासकरत्वमिति सूचित ज्ञायते 1 दिव्यपरिमलोद्गारी दिव्यम् अमानुपं माल्यारा- गादिजनितं परिमलं बाहुल्येन प्रसारयन् । अत एव फुळ्ळन्धयेहि फुलन्धयैः भ्रमरैरभिलप्यमाणः प्रदेशः । तव सब्रह्मचारिभिः तेपामपि तदधिष्ठितत्वेन दि. व्यपरिमलविशिष्टप्रदेशान्वेपणे निर्वन्धो दृश्यत इति मया सब्रह्मचारिभिरित्युक्तम् । प्रदेशप्रदर्शनस्य साध्यमाह - अत्रेत्यादि । आत्मविनोदनार्थमिहागमनं, तस्य न वैषम्यमित्यर्थः ।।

·तृतीयोऽकः । राजा-सखे! मा मैवम् । अमीभिः खलु- धन्यैर्मधुकरराजैगेंयाभिरिह प्रियाभिरुचिताभिः । भुक्त्वा भोगमभीष्टं विचरद्भिरहं न तुलनीयः ॥ ६ ॥ (उपविश्य दाहवेदनां भावयन्) मां प्रत्यहा विधेर्वैपरीत्यम् । स एवायमतिनिर्वाणकरत्वेन परिकल्पितो देशः सन्तापमति- दुस्सहं तनोति । सखे! न शक्नोम्यात्मानं धारयितुम् । तदमुप्मात् करतलोदकादानीय शिशिरवस्तूनि विरचय शयनीयम् । विदूपर्क:-(क) तह । (तथा कृत्वा) भो एत्य सइदव्यम् । (क) तथा । भो अत्र शयितव्यम् । तव सहधर्मचारिभिरित्युक्तं प्रतिक्षिपति-मा मैवामिति । अमीभिः खलु म- धुकरराजैरह न तुलनीयः । खल्विति प्रसिद्धौ । मधुकरराजत्वेन प्रसिद्धा अमी "कोकिलैङ्गराजैश्च मतैनित्यनिविताम्" इति वाल्मीकिनाप्युक्तम् । तेषां राजत्व- मुपपादयति-गेयाभिः गायन्तीभिः । "भव्यगेय..."(३-४-६८) इत्यादिना करि निपातितः । इह भुवनराज्ये । उचिताभिः सदृशीभिः निरन्तराभ्यस्ताभिश्च । प्रियाभिः सह अभीष्टं भोग भुक्त्वा यथेष्ट विचरद्भिः । न काप्यभीष्टस्य मकरन्दादेरलाभः। न कापि सञ्चरणनिषेधः । अत एव धन्यैः भाग्यवद्भिः । अह न तुलनीयः राजत्व. मपि मम हासास्पदमेवाभीष्टालाभे । गिरिकान्तारादिषु दिवानिश परिभ्रमणादह- मधन्य एवेति निर्वेदगर्भ वचनम् ॥ ६ ॥ एवमुक्ता तत्रोपविष्टो ज्वलनमध्यपतित इव सन्तापपीडामवलम्बमानो विधिवपरीत्यं विमृशति-मां प्रतीति । विधेर्मा प्रति प्रातिकूल्यमाश्चर्यकरम् । वस्तुस्वभावस्यापि मा प्रत्यन्यथाकरणनिर्वन्धेन प्रातिकूल्य ज्ञायते । अतिनिर्वाणकरत्वेन अतिसुखकरत्वेन सरसीतीरे स्फटिकमणिभिः परिक- ल्पितः स एव पूर्वनिर्मितप्रकारेणैव स्थितो निर्वाणकरत्वेन पूर्वमनुभूतश्चेदानीमति- दुस्सहं सन्ताप तनोति येन तूप्णीमासितुमपि न शक्य तादृश सन्तापं तनोति । १. 'कः (तथा' इति करा. पाठः, ।

·तपतीसवरणे राजा (शयन नायित्वा पार्श्वतो विटोकयन्) सखे! येन तस्याः शि- शिरसमीरदानादुपकृतं, तेनैवामुना नलिनीपत्रेण वीजय माम् । (विदूषकः तथा करोति) राजा-(स्मृत्वा सनिःश्वासम्) अयि प्रेयसि! तदानीमनेन नलिनी- पत्रेण वीज्यमानायां त्वयि चोदितयापि सख्या विलोचने एवमुक्ता शिशिरोपचाराय निर्दिशति-सखे! इत्यादि । अथ तेन सम्पादितं शयनीयमाश्रितश्चिन्तासन्तापानुवद्धनिश्वासस्वेदरो- माञ्चबाप्पवेपथुवियशीकृतः प्रियतमानुसन्धानसड्रीचीनपूर्वावस्थासङ्कल्पनरसिकः पूर्व तद्वीजनसाधनं कदलीपत्रमालोक्य तदेवात्मनः सुखकर मत्वा निर्दिशति- सखे ! इति । तवैव परिश्रमहेतुरह जातः । तन्नियोक्ष्ये । येन तस्याः शिशिर- समीरदानात् स्वसम्बद्धस्य शीतलस्य वायोः समर्पणाद् उपकृतं, तदप्यस्म- दुपकार एव, अस्माभिः कर्तव्यं कृतमनेनेति । तेनैव पूर्वोपक; । अमुना सुक तिना । नलिनीपत्रेण वीजय । नान्यस्यैवं सन्तापहरत्वमित्यवधारणम् । एवं तेन नलिनीपत्रेण वीज्यमानः पूर्व तत्र शायतां सखीभ्यामाश्वास्यमा- नामात्मना बहिर्दृष्टां तां तरुणी प्रत्यक्षवद् भावयन् निरन्तरानुसन्धानेन परि- कल्पितं विस्रम्भमाश्रित्य तदानीन्तनावस्थानिवेदनाय सम्बोधयति - आय प्रेय- सीत्यादि । अयि आभिमुख्यं देहि । प्रेयसि ! एवम्भूतं मां प्रत्यनिष्टाचरणं तव न शोभनम् । तदेव प्रकाशयति-तदानी त्वयि सन्तापेन शयितायां सख्योश्च शि- शिरोपचारेण पार्श्वयोरुपविष्टयोर्मयि रूपामृतपानलालसया बहिः स्थिते च, त्वयि अनेनेदानी मदनुग्राहिणा नलिनीपत्रेण वीज्यमानायां सख्या चोदितयापि त्वया नोत्तरीयमपनीतम् । चोदितयापीति नतु स्वयमनवधानेन 'सखि! स्तनाशुकं नलि- नीपर्णसमीरप्रसरं रुणद्धि, तदेतदपनय येन स्तनतटे समीरप्रसरो भवेद् ' इति सख्या अनिवार्यवचनया चोदितया सन्तप्तयापि त्वया उत्तरीय स्तनांशुकं नापनी- तम् । तत्र विमर्श नान्यो हेतुः स्फुरति । मम अनन्यापेक्षिणः त्वदेकशरणस्य विलो. चने रूपामृतस्यार्द्धपानेनातितृपिते । विफलयितुम् अपरिपूर्णफले कर्तुम् इच्छन्त्या, १. 'टयति । पा' इति क पाठः. 'क्य) ये' इति क. पाठ पदमिद मूलकोशेप्वदृष्टमपि व्या' यानुराधानिवेशितम् . । ..

·- , . तृतीयोऽङ्गः । 722 १०१ मम विफलयितुमिच्छन्त्या त्वया नोत्तरीयमपनीतम् । तथापि मम- पश्चात्कृतस्फटिकभित्तिनिरोधयत्नै- रप्यावृते नयनरश्मिभिरंशुकेन । प्रालेयपाण्डुकलधौतपयोरुहाभे पर्युत्सुकैः पतितमेव पयोधरे ते ॥ ७ ॥ न त्वत्यन्तवैफल्यम् , अवश्यदृश्यस्यादर्शनाद् वैफल्यमेव फलितमिति तथोक्तम् । उत्तरीयस्यानपनयनेऽयमेव हेतुः-इच्छन्त्येति । इच्छैवात्र जाता, अभिलपितं न सिद्धम् । अस्मदुत्साहेन त्वदनिष्टमपि साध्यं नियूंढमित्याह - तथापीति । तथापि त्वत्प्रातिकूल्ये सत्यपि । मम नयनराश्मिभिः ते पयोधरे पतितमेव । त्वत्प्रा- तिकूल्येन खिन्नयोनयनयो रश्मिभिः पर्युत्सुकैः प्रतिवन्धेन कालातिपातमसह- मानैः । कथ स्फटिकमण्डपान्तः स्थिताया स्तनकञ्चुकवत्या मम पयोधरे बहिः स्थितैः पतितमिति तवानुपपत्तिश्चेद् बोधयामि -- पश्चात्कृतस्फटिकभित्तिनिरोधयतः स्फटिकभित्त्या निरोधः स्फटिकभित्तिनिरोधः, तत्र यल उद्यमः असौ मां मा द्रा- क्षीदिति, स पश्चात्कृतोऽन्यथाकृतो यैः स्फटिकभित्तिलचनात् । अथवा पश्चा- स्कृतस्फटिकभित्तिनिरोधः पृष्ठतःकृतस्फटिकभित्तिनिरोधो यत्नः येषां तैः । आवर- णान्तरं कथं निरस्तमिति चेत् , तन्न कार्यकरत्वेन नाङ्गीकृतमित्याह ---- अंशुकेना- वृतेऽपीति । पूर्वोक्तस्य स्फुटीकरणमेतत् । त्वया नापनीतमित्युक्ते किमन्येनाप- नीतम् अथवा नयनरश्मिभिरित्याशङ्कायाम् अपनीतमेवाविष्कर्तुं पुनरुक्तिः । दृढ- तरस्फटिकभित्तिलहनसमर्थानामतिसूक्ष्मस्तनांशुकलबने का प्रयास इति युक्त्या विरोधमङ्गीकृत्य पतनं समर्थितम् । प्रतिबन्धे सति साध्यसिद्धि प्रत्यवधारणं परा. जयपरिहारायैव । अन्यथोभयसंवादसुभगं लक्षण कथनीयमिति चेत्, तदपि कथयामि । प्रालेयपाण्डुकलधौतपयोरुहाभे प्रालेयेन हिमजलेन पाण्डु ईपद्विवर्ण यत् कलधौतपयोरुहं कनककमलं तस्येव आभा यस्य । कनककमलस्य प्रालयसम्ब- न्धेन पाण्डुतैव भवति, अन्यस्य विशीर्णदलत्वम् ! पाण्डुता च न पूर्वोत्तरकाला- नुबद्धा प्रालेयस्यान्तरालिकत्वात् । कलधौतग्रहणं पाण्डुतया नातीव शोभाहानि- रिति । कलधौतपयोरुहाभे इत्युक्तं पयोधरम्य पाण्डुत्वमपि तद्वदान्तरालिकमेवेति ·तपतीसंवरणे सखे! नलिनीपलाशपवनैः सन्धुक्षितः स्मरवह्निः । तद् विरम मुहूर्तम् । विदूषकः- (क) बाहं (विरमति) (ततः प्रविशत्यम्बरयानेन नायिका मेनका च) नायिका- (दीर्घ निःश्वस्य) (ख) सहि! किं संपत्तह्म हत्थिणउर- समीवं। मेनको-- (सविपादनात्ममतम्) (ग) कदाणु खु पिअसहि उवसन्त- (क) वाढम् । (ख) सखि! कि सम्प्राप्ते स्वो हस्तिनपुरसमीपम् । (ग) कदानु खलु प्रियसखीमुपशान्तमदनोन्मादां द्रक्ष्यामि । सखि! किं तत्रा- स्माक प्रयोजनम् । च स्फुरति । एवं त्वद्धृदयसंवादिनि लक्षणे (नि? सिद्धे पतितमेवेत्यवधारणं युक्तमेव ॥७॥ एव सङ्कल्पेन कामिनी प्रति सरसं संवादमवलम्बमानः सङ्कल्प- परम्परापरिम्लानचित्तः सन्तापमसहमान आह-सखे ! इत्यादि । विरुद्धकार्योत्प- तिरत्र फलिता । सन्तापशमनार्थ नलिनीपलाशपवनोऽभ्यर्थितः, तेन मदनानलस- न्धुक्षणं कृतम् । तद् विरम ॥ एवं तस्योन्मादावस्थां प्रतिपाद्य नायिकाप्रवृत्तिमाह । अथ नायिका नारद- मुखादाकर्णितगुणगणे मरतकशिलासन्निधौ नयनानन्दीकृते नरपतौ निरन्तरप्रवर्ध- मानमनुरागमवलम्बमाना तत्सिद्धये वामनमाराधयन्ती साध्यालाभेन देहत्यागोद्यता सखीभ्यामाश्वास्य स्वभवनं प्रापिता अनन्यपरतया रणरणिकाचिन्तासन्तापजागरप- रिक्षीणा तवृत्तान्तपरिज्ञानाय रम्भां नियुज्य तपनवन गन्तु मेनकया सह नभसा प्रस्थिता व्याक्षिप्तचित्ततया प्रस्तुतं विस्मृत्य दयितदर्शनस्थानतया सुभगं नगर पृच्छति-किमित्यादि । पुरस्वामिनि सदा लगचित्ता तदनुवन्धिनि सर्वत्र प्र- (स्मस)तमनोवृत्तिः कान्तचिन्तानुसारेण पुरं पृच्छति ॥ तदाकर्ण्य विपण्णा मेनका निरूपयति-कदानु खल्विति । खल्विति विचारे । तेन चिरकालारब्धत्वेन दुस्सहता प्रकाश्यते । अत एवोपशान्तमदनो- १. 'का आत्म' इति स. पाठः, ·तृतीयोकः। मअणुम्मादं दक्खिस्स । (प्रकाशम् ) सहि! किं तत्थ अह्माण पओअणं । नायिका- (सविलक्षमात्मगतम्) (क) हं किं मए मन्तिदं । (प्रकाशम्) सहि ! रमाणिज्जो खु कत्तिएआवासपरिसरारामो। मेनका- (ख) सहि! अज्ज अण्णहिं सो। नायिका-- (ग) कीस असम्बद्ध मन्तेसि । (क) ह कि मया मन्त्रितम् । सखि! रमणीयः खलु कार्तिकेयावासपरिसरारामः । (ख) सखि! अद्यान्यस्मिन् सः । (ग) कस्मादसम्बद्ध मन्त्रयसे । न्मादामित्युक्तम् । उन्मादेन वक्तव्यं न जानाति । कथितं न स्मरति । उक्तं न शृणोति । श्रुतं नावधारयति । पुरोगतं न पश्यति । परोक्षं दृष्टवद् वदति । स्वैर- क्रीडां विस्मरति । अनुनयं न गृह्णाति । कर्तव्यान्तरमुपेक्षते । किं बहुना देशकालौ न जानाति । एवम्भूतां प्रियसखी कदाचिदप्यनुपेक्षणीयां कदानु प्रकृतिस्थां द्र- क्ष्यामि । सर्वथा नानुसरामि । तेन वर्धत एव । तदुक्तमाक्षिप्य कथयामीति नि- रूप्याह --- किं तत्रेत्यादि । तत्र मनुष्याधिपपुरे । अस्माकं देवतानां किं प्रयोज- नम् । प्रयोजनं विना प्रश्नोऽपि न घटते, अन्यथानवस्थानात् ।। इति तस्या आक्षेपवचनं श्रुत्वा सहसात्मनोक्तमघटमानं निरूप्य स- लज्ज विमृशति-किं मया मन्त्रितमिति । निजवचनमघटमानं मत्वोपपत्ति- मुद्भाब्य कथयति- रमणीयः खल्विति । तवाप्यनुभवसिद्धोऽयमिति प्रकाशयति- कार्तिकेयावासपरिसराराम इति । देवालयसन्निधिना रम्यतया चारामे पक्षपातः । तमन्तर्निधाय तदाश्रयस्य पुरस्य समीपागमनं पृष्टम् ॥ इति तस्याः समाधानभणितिं श्रुत्वा निपुणा मेनका चक्रोक्त्यैतदभि- प्राय प्रकाशयितुमाह - अन्यस्मिन् सः । त्वया विवक्षित आरामः अद्यान्यत्र । आरामव्यपदेशेन नृप एव त्वया विवक्षितः, स इदानीं न तत्रेत्यभिप्रायमाच्छा- द्योक्तिः ॥ ऋजुतया तदभिप्रायमविदित्वा तदुक्तमाक्षिपति-कस्मादिति । आराम इदानीमन्यस्मिन्नित्यसम्बद्धं त्वया कथितम् ॥ १. 'अ' इति क. पाठः ·१०४ तपतीसंवरणे मेनका--- (सस्मितम्) (क) जाणिज्जई एच एदं, को वा एत्थ असं- बद्ध मन्तेदि त्ति । नायिका-- (ख) उम्मत्तिए! किं सो जङमो। मेनका--- (ग) आम जङ्गमो । नायिका--- (घ) को दे अभिप्पाओ।' मेनका--- (ङ) जो दे हिअअगओ। (क) ज्ञायत एवैतत् , का वात्रासम्बद्ध मन्त्रयत इति । (ख) उन्मत्तिके! किं स जङ्गमः । (ग) आम जगमः। (घ) कस्तेऽभिप्रायः । (ड) यस्ते हृदयगतः । तदाक्षिपति - ज्ञायत एवैतत् का वात्रासम्बन्धं मन्त्रयत इति ज्ञायते त- टस्थैः । यदि तटस्थः श्रोता तेनैव ज्ञातुं शक्यं का वासम्बन्धवादिनीति । आवयोर्विवाद एव । प्रकृत विस्मृत्यान्यथा व्याहरन्ती त्वमेवासम्बन्धवादिनीत्य- भिप्रायः ॥ तमजानाना पूर्वोक्तेऽनुपपत्तिमुद्भाव्य तस्या असम्बन्धवादिनीत्वं साधयति- उम्मत्तिए इति । उन्मत्तैव त्वम् । तदेव स्फुटयति-किस जगम इति । आरा- मस्यान्यदेशस्थितिः कथम् । कि स जङ्गमः । जङ्गमानामेव देशान्तरप्राप्तिर्घटते ॥ असङ्गतत्वेन पृष्टं विशेषविवक्षयानुवदति आम जङ्गमः । त्वया विव. क्षितो जहमः । आमेत्यनुवादे ॥ एवमुक्त स्थावरस्य जङ्गमत्वकथनं साक्षान्न घटत इत्यभिप्रायं पृच्छति- कस्तेऽभिप्रायः । त्वदुक्तेर्वाच्यनिरूपणे ममानुप(पत्ति)न शान्ता । तदभिप्रायेण परिहारं स्फुटीकर्तुमभिप्रायमप्यन्यत्र सक्रमय्योचरमाह - यस्तै हृदयगत इति । आवयोरेक एवाभिप्रायः । तत्र त्वयाभिप्रायमाच्छाद्यान्यथा कथित, त(देव) मयाङ्गीकृत्य कथितमित्येव विशेषः ॥ १. '६ एदम्' इति क. पाठ २. 'का ए' इदि क-ए-ग. पाटः. -- ·तृतीयोऽङ्कः । नायिका-(क) को मे हिअअगओ। मेनका-(सस्मितम्) (ख) महाराअसंवरणो। नायिको- (सरोपम् ) (ग) अण्णगअमणोरहं तंजणमुद्दिसिअ कीस मं विडम्बेसि । मेनका---(घ) तुह हिअ एव्व जाणइ अहं विडम्बेमि ण वत्ति । (क) को मे हृदयगतः। (ख) महाराजसंवरणः। (ग) अन्यगतमनोरथं तं जनमुहिश्य कस्माद् मां विडम्बयसि । (घ) तव हृदयमेव जानात्यहं विडम्बयामि न वेति । , - तथोक्तेऽपि तात्पर्यमविज्ञाय पृच्छति-को मे हृदयगत इति । पराभिप्राय ज्ञातुं ते पाण्डित्यमिति चेत् मदभिप्रायं कथयेतीपदमर्पगर्भमुक्तिः ।। तच्छ्रुत्वेदानी स्पष्टीकरोमि, किं परिस्फुटस्य गोपने प्रयासेनेति(!)- एमाह-महाराजसंवरण इति । महाराज इत्यनेन मनोवृत्तेरनौचित्यकलङ्कितत्वं च न शङ्कनीयं, तत् किं गृहस इत्यभिप्रायः ।। एवं श्रुते नायकं प्रति पूर्वोद्भतामाशङ्कामनास्थाविषयत्वेन प्रकाश्याह- अन्यगतेत्यादि । अन्यगतहृदयं स्वदेवीनिविष्टचित्ततयास्माभिः परिज्ञातम् अत एवास्मासु तटस्थवृत्तिं तं जनमुद्दिश्य किं मां परिहससि । अन्यगतहृदयस्तव हृदये चर्तत इत्यस्मद्विडम्बनमेव त्वया क्रियते ॥ एवमुक्ते तस्या गुप्तप्रकाशनेनानिष्टं शङ्कमाना विवाद विमुच्यानुनय- पूर्वमाह --~-तव हृदयमेव जानात्यहं विडम्बयामि न वेति । महाराजसंवरण- स्तु तव हृदयगत इति मयोक्तम् । त्वयाप्यन्यगतहृदय इत्यनेन तस्यायोग्यत्वमेव कथितम् । तत्रापि ममानुवादः । तत् तिष्ठतु । तथापि तव हृदये वर्तत इति मम परिहासो वा वस्तुवृत्तं वेति तव हृदयं पृच्छ । नान्येन ज्ञातु शक्यम् । सर्वथा स एव तव हृदयगतः ॥ १. 'काम' इति कस-घ, पाठः, २. 'का अ' इति कस. पाठः, ३. 'ळ' इति फ-स. पाठः, .

·तपतीसंचरणे नायिका--- (क) अळं परिहसि। को मग्गो भअवदो भिउणो अस्समपदस्स। मेनका--- (ख) ण अझे अस्समें पत्थिआ । तहिं रम्भं पेसिअ तवणवणमुद्दिसिअ आअदह्म । नायिका --- (म) आ तवणवणं पत्थिदह्म । कहिं पुण तं । मेनका--(अधो विलोक्य) (घ) एदं फळिहमण्डवस्स सिहरं दीसइ । ता ओदरह्म । (अवतरण नाटयतः) (तत. प्रविशति वद्धकर्णपूरदण्डहस्ता रम्भा) रम्भा- (ड) अहं हि सहीहि णिउत्ता, जह-भिउणो अस्समपदं (क) अल परिहस्य । को मार्गो भगवतो भृगोराश्रमपदस्य । (ख) नावामाश्रमपद प्रस्थिते । तत्र रम्भा प्रेष्य तपनवनमुद्दिश्यागते स्वः । (ग) आ तपनवनं प्रस्थिते स्व । क पुनस्तत् । (घ) एतत् स्फटिकमण्डपस्य शिखर दृश्यते । तदवतरावः । (ङ) अह हि सखीभ्या नियुक्ता, यथा भृगोराश्रमपदं गत्वावधारय स राज- इत्युक्तेऽपि तत्रापि परिहासमझीकृत्य व्याक्षिप्तचिता पृच्छति--- अलं परिहस्येत्यादि । भृगोराश्रमे नायकास्थितिमनुसन्धाय तत्प्रश्नः ।। मेनका तमप्याक्षिप्य प्रकृतं स्पष्टयति-नावामित्यादि । नावामाश्रम प्रस्थिते । तत्र विज्ञासामनूद्याह - तत्र रम्भां प्रेप्य तपनवनमुद्दिश्यागते स्व इति । व्याक्षिप्तचितामेना न पीडयामीति बुद्या तत्त्वकथनम् ।। तदानी तत्प्रत्यभिज्ञापुरस्सरमाह आ तपनवनं प्रस्थिते स्व इति । क पुनम्तदिति परिश्रमेण सामीप्यमपेक्ष्योक्तिः ।। तद् विदित्वाह - एतत् स्फटिकमण्डपम्य शिसरं दृश्यते तदवतराव इति॥ अथ प्रस्तुतगमनाभिप्राया रम्भा गमनकार्यस्य सिद्धत्वात् प्रसन्ना स्वागरि कथयति- अहं सनीभ्यामित्यादि । सखीभ्यां नियुक्तेति वात्सल्येन 1"नार पनि गप पार, ·तृतीयोऽङ्कः । गत्तूण अवहारेहि सो राएसी तत्थ सणिहिदो णवैत्ति । सो उण अज्ज पओसोवकमे एब्ब तवणवणाहिमुहो वअ- स्सेण सह पत्थिओ । ता तवणवणं एव्व गदुअ सहीओ दक्खिरसं । (परिक्रामति) मेनका --- (विलोक्य) (क) सहि! एसा रम्भा बद्धकण्णेउरळडिं घेत्तूण आअच्छइ। रम्भा--(उपसृत्य) (ख) सहि ! सुहावेइ तुम जोह्लादुऊळावैउण्ठिओ अअं पओसो। पिस्तन सन्निहितो न वेति । स पुनरद्य प्रदोषोपक्रम एव तपनवनाभिमुखो वयस्येन सह प्रस्थितः । तत् तपनवनमेव गत्वा सख्यो द्रक्ष्यामि । (क) सखि! एपा रम्भा बद्धकर्णपूरयष्टि गृहीत्वागच्छति । (ख) सखि ! मुखयति त्या ज्योत्सादुकूलावगुण्ठितोऽय प्रदोष. । तन्नियोगानुष्ठाने कृतार्थता व्यज्यते । यथेति तत्प्रकारोपक्रमः । अवहारेहि अव- धारय निश्चिनु सन्निहितो न वेति । पूर्व तत्रस्थ इति श्रुतत्वादिदानीं तत्र सन्नि- धानमवधारयितव्यम् । इतिशब्दोऽवधारणप्रकारे । नियोगोपसहारे यथार्थेनैवालम् । तपनवनाभिमुख इत्यनेन आश्रमसन्निधानात् तपनवनप्राप्तिरम्मत्साध्यानुगुणा । प्र- दोपोपक्रम इत्यनेन झटिति ततो निवर्तनाभावश्च प्रकाशितः । तत् तपनवनमे- वेति । प्रियसख्योरपि तत्र गमनात् तत्रैव गन्तव्यम् ।। इति निश्चित्यागता रम्भामवेक्ष्य मेनका सखीसमाश्वासनोपाय निरूपयन्ती तामाह -एपेत्यादि । समागता रम्भा झटिति समाश्वासनाय साध्यसिद्धि व्यङ्ग्यत्वेन प्रकाश- यति--सरवीत्यादि । ज्योत्स्वादुकूलावगुण्ठितोऽयं प्रदोपसमयस्त्वां सुखयतीति प्रश्नगर्भकाकुरूपेण सुखजनकत्व बोधयति । अय प्रदोष प्रदोपान्तरात् सुभग., यतः प्रारम्भ एव ज्योत्मारूपेण दुकूलेन सर्वतो व्याप्तः । ज्योत्साया दुकूलत्वा- १ 'वे' इति क-ख पाठ. २ 'दो' इति कस पाठ, ३ 'वगुण्टिदो अ' इति घ. ४ 'दोसोवकमो । ना' इति घ पाठ पाठ.

·तपतीसंवरणे नायिका-(निःश्वस्य) (क) अळं मम सुहवुत्तन्तेण । कुदो इदं समासादि। रम्भा (ख) तवोवणादो पडिणिवत्तन्तीए मम उवरि कुदो वि सहआरसाहग्गादो एवं पडिअं । अहं पुण किण्णु हु एवं त्ति गेहिअ आअदह्मि । मेनका- (निर्वर्ण्य) (ग) सहि! एदाणि ताणि गाहक्खराणि । त- दाणिं हत्थिणउरे अह्माणं करादो पन्भट्ठो वतंसओ । ता (क) अलं मम सुखवृत्तान्तेन । कुत इद समासादितम् । (ख) तपोवनात् प्रतिनिवर्तमानाया ममोपरि कुतोऽपि सहकारशाखामादेतत् पति- तम् । अहं पुनः किंनु खल्वेतदिति गृहीत्वागतास्मि । (ग) सखि! एतानि तानि गाथाक्षराणि । तदानी हस्तिनपुरेऽस्माकं करात् प्रभ्रष्टो रोपेण प्रदोपस्य शृमारमिश्रपीठमर्दरूपत्वं प्रतीयते । अत्रायं प्रदोषः समाश्चासयती- त्युक्तौ समाचासयत्येव तन्निमित्तमहं जानामीति व्यज्यते । तदाच्छादनायैव ज्योत्सादुकूलायगुण्ठित इति हेतुगर्भवेन कथनम् । अत्र सुखयतीत्युक्ते मुखस्या- नन्यलभ्यत्वादस्मरमुराहेतुसिद्ध्येयं वदति ज्ञातुं शक्यमिति तस्या अभिप्रायः ।। व्याक्षेपेण तदभिप्रायमविज्ञाय मन्दभाग्याया मम मुखवृत्तान्तेनालमिति तदुक्तिमाक्षिप्य गगनवृतान्तप्रस्तावाय तत्करगतं पृच्छति कुत इत्यादि । तत्- प्रसन योध्यमिद्धिर्भवेदित्यभिप्रायः ।। रम्मा तद् विदित्वेयं साध्यमाच्छाद्यान्यत् पृच्छति, जहमपि तस्यैवोचरं फथयामि, पुनरपेक्षायामन्यत् प्रकाशयामीति निश्चित्याह -तपोवनादित्यादि। तपोवनमाप्यादिकमनुका प्रतिनिवर्तनावस्थय कविता ।। -एतानीत्यादि । अस्माकं करा प्रष्ट इति पूर्वरतं व्यानमेव माधयति । एतानि तानीत्यनेन यतंस निश्चयदेतुः । कथमस्यार सर तिरिनिरा निरम्यनि गन्य इत्यादि। तम्य राजवयम्यस्य प्रमाद इत्यनेन राजतस्मिननाम्मा परिहरति । नपत्यनेन तचापलम्य पूर्वमिद्धत्वं प्रकाशितम् ॥ १.'3'सार. २. मोरपाठः, - मेनका तद् दृष्ट्वाह- - ·तृतीयोऽकः। 'तक्केमि तस्स राअवयस्सस्स को वि पमादो एसो ति। नायिका-(रम्भा विलोक्य) (क) सहि! दाणिं कहि सो बह्मणो । रम्भा-(सस्मितम् ) (ख) एदरिस एव्व तवणवणे कहिं पिवट्टइ। नायिका-(खेदमभिनीय) (ग) सहि! अम्बरगमणाआसो मं अ- तिमत्तं पीडेइ । ता एदस्सिं फळिहमण्डवे विस्समझ । सख्यो -- (घ) सहि ! एव्वं करों (प्रवेश रूपयन्ति) विदूषकः-- (ससम्भ्रमम्) (ङ) कहं पओसोवकमे एव्य पहाँदं । वतसक । तत् तर्कयामि तस्य राजव्यस्यस्य कोऽपि प्रमाद एप इति । (क) सखि! इदानीं क स ब्राह्मण । (ख) अस्मिन्नेव तपनवने कापि वर्तते । (ग) सखि ! अम्बरगमनायासो मामतिमात्र पीडयति । तदेतस्मिन् स्फटिकमण्डपे मिश्राम्याम । (घ) सखि! एव कुर्म । (ङ) कथ प्रदोपोपमम एव प्रभातम् । एव वतसकवृत्तान्तेन साध्यसिद्ध्यभावात् प्रकारान्तरेण ज्ञातु तत्सम्बद्ध ब्राह्मण पृच्छति-इदानीमित्यादि । क स राजवयस्य इति पृष्टेऽतिप्रसङ्गो भवे दिति बुद्ध्या क स ब्राह्मण इति पृच्छति ।। एवमस्या वैपम्य ज्ञात्वा रम्भा मया ज्ञातं त्वद्वेषम्यमिति स्मितेन बोधयि- अस्मिन्नेव तपनवने कापि वर्तत इति ।। एव तत्सन्निधिं ज्ञात्वा हेत्वन्तर प्रकाश्य तत्र विश्रमापेक्षा कथयति- अम्बरगमनेत्यादि । अतिमात्र पीडयतीत्यनेन विश्रमनिर्बन्ध प्रकाशयति । अत एवोक्तम् एतस्मिन् स्फटिकमण्डपे विश्राम्याम इति ॥ एव तासा मण्डपप्रवेशारम्भे प्रभाप्रसरव्यामोहितो नर्मसचिव आह -कथ १. 'य) इति क पाठ २ म । (सर्वा में * 'मन्ये' इति तु व्याख्यानुसारी पाठ त्वाह- - क पाठ ३ 'भा' इति ख पाठ ·तपतीसंवरणे मेनका--(जनान्तिकम् ) (क) सहि! एसो सो राएसी बळिअंसन्दावं उव्वहन्तो सिसिरोवआरेहि उवअरिज्जन्तो सइदो चिट्टइ। एसो उण बह्मणो तुह पआसीकिदमण्डवन्भन्तरेण पहा- जाळेण विप्पळद्धो पभादं त्ति विप्पळवदि । ता तिरक्खर- णीविज्जाए पडिच्छण्णाओ दक्खर एदाणं वावारं । (तथा कृत्वा तिष्ठन्ति) (क) सखि! एप स राजर्पिलीयास सन्तापमुद्वहन् शिशिरोपचारैरुपचर्यमाणः शयितस्तिष्ठति । एप पुनर्ब्राह्मणस्तव प्रकाशीकृतमण्डपाभ्यन्तरेण प्रभाजा. लेन विप्रलब्धः प्रभातमिति विप्रलपति । तत् तिरस्करणीविद्यया प्रतिच्छना द्रक्ष्याम एतयोापारम् । प्रदोपोपक्रम एव प्रभातम् इति । प्रभास्फुरणस्यान्यथानुपपत्तिबोधेन प्रभातमिति तस्य बुद्धिः ॥ एव प्रवेशोपक्रमे तत्र शयित नायकं दृष्ट्वा विदूषकवचन चाकर्ण्य मेन- का नायिकामाश्वासयन्ती बोधयति-सखीत्यादि । एपः अस्माभिरन्विष्टो विधि- वशाद् दृष्टिगोचर । पश्यति शेषः । सः अखिलभुवनप्रसिद्धः पूर्वमेवास्मा- भिरनुभूतरूपचातुर्यस्तदा तदा प्रस्तुतः । राजर्पिः राजोचितरञ्जनादिगुणानाम् ऋपिसमुचितजितेन्द्रियत्वादिगुणानामाश्रयत्वेनोभयप्रकाशकराजर्पिशब्दवाच्यः । बलीयास सन्तापमुद्वहन् त्वत्सन्तापादतिशयित सन्तापमुद्वहन् गुरुं भारमिव वहन् । शयितस्तिष्ठति शयितो वर्तते । केन सन्तापो ज्ञायत इत्यत्राह --शिशिरोपचारे- रूपचर्यमाण: उपचारसाधनेर्नलिनीपत्रादिभिर्वयस्येन परिचर्यमाणः । शिशिरो- पचारेण शयनेन च सन्तापोद्वहन निश्चीयते । अवम्भूतो राजर्पिम्त्वन्निमिचमेव वैवश्यमवलम्यते । तद् आदरणीये आत्मनि विराग मा कृथाः । साध्यालाभेन विपाद च परित्यजेत्याश्चासपर वचनम् । तिष्ठतीत्या धातोर्गतिनिवृत्त्यर्थत्वाद- वाधानोपयगनशयनसाधारणत्वाद् विशेप बोधयितुं शयित इत्युक्तिः । एवमाधा- स्य पुनरवस्थामाह-एप पुनरित्यादि । तव प्रभाजालेन पिपलब्धः प्रभातमिति विरुद्धमापण करोति । तत् प्रतिच्छन्ना एतद्यापार पक्ष्यामः ॥

·तृतीयोऽा । १११ विदूषकः-- (सविस्मयम् ) (क) भो वअस्स! पुणो वि रत्ती आसी। एत्थ रम्मे पदेसे उर्दुसरो विअ अहोरत्तसङ्करो संवुत्तो। को एत्थ हेदू। राजा (सविमर्श) सखे! सन्निहितदिव्यजनेपु प्रदेशेषु किमस- म्भावनीयं नाम । सखे! किमिति न वीजयसि । विदूपकः- (सोद्वेगमात्मगतम्) (ख) खणे खणे वड्ढन्तो भाआवेई मं एदस्स मअणुम्माओ । (प्रकाशम् ) भो वअस्स! को दे सम्मोहो। णं तुए णिवारिदो। (क) भो वयस्य ! पुनरपि रागिरासीत् । अत्र रम्ये प्रदेशे स्तुसङ्कर इवाहोरात्र- सदर सवृत्त । कोऽत्र हेतु । (ख) क्षणे क्षणे वर्द्धमानो भाययति मामेतत्य मदनोन्माद । भो वयम्य | कस्ते सम्मोह । ननु त्वया निवारित । एवमुक्त्या देहतिरोधानेन झटिति तेज सहृतो पुनरपि रात्रिबुद्ध्या कथय- ति -- पुनरपीत्यादि । अत्र रम्ये प्रदेशे मतुसङ्करोऽस्माभिर्दृष्ट , इदानीमहोरात्र सङ्करो दृश्यते । सङ्कर प्रतिक्षण व्यत्यास । अत्र को हेतु ॥ इति तस्य भ्रमनिमित्त वचनमाकर्ण्य विमृशन् नायको दिव्यजनसञ्चारा- दिना प्रभाप्रसरसङ्कोचाभ्यामस्य भ्रम इति जानन्नपि सन्तापवैवश्येन हास्यवचन समर्थयिनुमनिच्छन् गम्भीरोक्त्या परिहरति-सन्निहितदिव्यजनेप्विति । किम- सम्भावनीय किमुत्प्रेक्षितुमशक्य दिव्यजनस्य प्रभावेनाविर्भावतिरोभावादिभिश्च अद्भुतत्वेन घटमानमघटमान चोप्रोक्षितु शक्यम् । दिव्यजनसान्निध्यमेवान हेतु , न देशविशेप । तत् तिष्ठतु । प्रकृत कि त्वया विस्मृतम् । किमितीदानी न वीजयसि ॥ इति तस्य वचनमाकर्ण्य स स्वय निरूपयति - क्षणे क्षण इत्यादि । क्षणे क्षणे वर्धमान एव, नतु शाम्यन् । अतो मा भाययति । कोऽस्य परिणाम इति निरूप्याक्षेप प्रकटयति - ननु त्वयेत्यादि । विरम मुहूर्तमिति त्वया ननु निवारित । स एवेदानी किमिति न वीजयसीति ममापराधमारोप्य कथयसि ॥ १ 'डु' इति ख पाळ २ 'ए' इति ख पाठ .

·११२ तपतीसवरणे - . NE राजा-सखे! हृदयमत्रापराध्यति । अयि हृदय ! भवतु तावदल- भमानस्य तां मम सम्भ्रमः । त्वं तु- चकितनयनं चुम्बस्यंसे निर्तितमाननं प्रतिनववधूं लज्जालोलां बलादुपगृहसि । अनतिशिथिलं नीवीग्रन्थि पुनः परिलोलयद् विचरसि शनैः श्रोणीचके कुतः परिखिद्यसे॥८॥ इति तद्वचनमाकर्ण्य व्याक्षिप्तचित्त एवोत्तरमाह --- हृदयमपराध्यति ना- हम् । हृदयस्य सम्भ्रम एवात्र निमित्तमिति प्रसङ्गे हृदयं परीकृत्याह अयि हृदयेति । अयि हृदय! निरर्गलं स्वार्थ प्रति मामनवेक्ष्य धावता त्वया किमर्थं चापलमवलम्व्यते; नावयोः साम्यम् । मम चापलं तावद् भवतु चापल (ए? मे) व भवतु । तस्येव योग्यता, यतस्तामलभमानस्य, ताम् अलाभे अनुपेक्षायोग्याम् , अलभ- मानस्य इदानीमेवासिद्धतल्लाभस्य सम्भ्रम एवोचितः । त्वं त्वतीय विसदृशः कुतः परिसिद्यसे । सम्भ्रमस्य परिसेदो निमित्तमिति कुतः परिखिद्यस इत्यु. क्तम् । फिमर्थ संभ्राम्यसीत्यर्थः । परिखेदाभावस्य हेतुमाह -चकितनयनमि- त्यादि । आवयोरतीवान्तरम् , अहं तामलभमानः गिरिकान्तारादिपु परिश्रमामि, त्वं क्षणमपि तत्सन्निधिं न मुञ्चसि । वयोवस्थासशस्य स्वभावस्यानुसरणं रसा- वहमिति नववधूस्वभावमनुसृत्य तदाननं चुम्बसि लज्जयापरिचयेन च रति- वैलोम्येन चुम्बने असे निवर्तितमाननन् औत्सुक्येन तत्रापि प्रसरत् चुम्बसि, नानुकूल्पमपेक्ष्य तिष्ठसि । एवं प्रतिनववधू भोगाद्यपरिचिता ताम् । अत एवं लजालोलां वेपथुशरीरसकोचादिकमाचरन्तीम् । वलात् सहसा, नतु हटात् । छिद्रम- विप्य प्रत्यालिझनमनपेक्ष्याप्युपगृहसि न वैलोम्येन निवर्तसे प्रतिपालयसि वा । पुनरिति भोगे कमोऽपि लक्ष्यते । आश्लेषानन्तरम् अनतिशिथिल प्रेरणा ईपदुसितं " नीवी च स्सलति स्थितापि अपने कामेजितं योषिताम्" इत्यु पत्या ईपच्छिविल नीवीचन्ध शनैः परिलोलयत् तदुद्वेगमनापादयत् शिथिलयत् , आशिपदित्ययः । श्रोणीचके शनपिचरमि सम्भ्रमेण विभान्तरेण या साध्य न गुसि । सर्वत्र वर्तमाननिदशेनेदानीमपि भाग न मुसि, मदुक्तापपि तव तकरार इति प्रकाश्यते । कुत इति कस्मादेनोः । प्रधानमनान्येव मयोक्तानि ।

·तृतीयोऽ। नायिका- (सासूयमात्मगतम्) (क) वम्मह! अहो दे अविवेओ, जं अप्पत्थिअंपि एदेण मम हिअअं अच्छिन्दिअ दिण्णं । चिरप्पत्थि पि एदस्स हिअअं मम अहिमुहं कार्यु ण पारेसि । (प्रकाशम्) एसो दाव देवीविरहुकण्ठिओ परिदे- विउं पवुत्तो । ता किं एत्थ अह्माणं पओअणं । (क) मन्मथ ! अहो ते अविक, यदप्रार्थितमप्यतेन मम हृदयमाच्छिन्द्य दत्तम् । चिरप्रार्थितमप्येतस्य हृदय ममाभिमुख कर्तु न पारयसि । एप तावद देवीविरहोत्कण्ठित परिदेवितु प्रवृत्त । तत् किमत्रास्माक प्रयोजनम् । 'रूपावलोकने मधुरालापश्रवणे गमनशयनासनादिषु क्षणमपि तव न विप्रयोग । आकृप्यमाणमपि वलाद्धावसि । तत् कुत परिखिद्यसे । साध्यसिद्धो सत्या परि- खेदस्यैव न योग्यता, किं पुनस्तत्कार्यस्य सम्भ्रमस्येत्येव निजहृदय परीकृत्य कथनेनोन्मादस्य प्रकर्ष प्रकाशित ॥८॥ अत्राभिलापविप्रलम्भे वर्ण्यमाने 'न विना विप्रलम्भेन सम्भोग पुष्टिमश्नुत' इति युक्त्योपरितनसम्भोगसौभाग्यजनक तमेव मूछीपर्यन्त परिपोप नयति । तत्र नायकस्य नायिकाया आत्मविपयमनुराग जानतोऽप्यलाभेन सन्तापपरि- पोप । नायिकायास्त्वात्मविषयानुराग उन्नीतेऽपि देवीप्रेमशङ्कयोपर्युपरि वि पादपरिपोप । रागसमर्थनेन नायिकासमाश्वासने प्रयास । एव स्थिते नायिका नायकस्य हृदय प्रति वचनमाकाय देवीविरहेण प्रलपतीति तत्रासूयामव- लम्बमानोन्मादस्याविच्छिन्नतया मदनमभिमुखीकृत्य वदति-मन्मवेत्यादि । नि रन्तरमस्मन्मनोमथनदीक्षित त्वा किञ्चिदाधक्षिपामि । अहो ते अविवेक । ते वीरम- न्यस्य विमर्शाभाव आश्चर्यकर । कुत इति चेत् शृणु । मम हृदय शरैर्मा पीड- यित्वा बलादपहृत्यैतस्मै दत्तम् । अप्रार्थितमपि एतस्या हृदय मय्यर्पयेति तत्पा- र्थना विनापि दत्तम् । लोके यद्य(न्य)स्य धनमन्यस्मै दीयते तर्हि प्रतिग्रहीतु प्रा. र्थनामनुसृत्य सामपूर्व परिगृह्य दीयते, नतु हठानिरपेक्षया, इत्यनिरूपणमेकोऽ १. 'शम्) सहि ! ए' इति ग पाठ २ माद' इति क पाठ ३ मा । मेन' इति के पाठ .

·तपतीसंवरणे मेनका- (क) सहि! अहिणवा खु तुवं । ण एसो देवीविरहुक्क ण्ठिओ । किं ण सुदो तुए णववहूसहो । नायिका- (ख) तह वि किं मम । रम्भा- (ग) अदो खु संसओ। पुणो वि सुणा । (क) सखि | अभिनगा खल त्वम् । नैप देवीचिरहोत्कण्ठित. । कि न श्रुत- स्त्वया नमधूशब्दः । (ख) तथापि किं मम । (ग) अत खलु सशय । पुनरपि शृणुम । विवेकः । एतस्य हृदय पुनर्मया चिरप्रार्थितमपि ममाभिमुखीकर्तुं मय्यर्पयितु न समर्थो भवसि । तर चिरमार्थितस्यादानमप्यविवेक । अय मयि नानुरक्तः, स्वदेवी- सक्त एव प्रलपाति मदनमधिक्षिप्य तमेवार्थ नैराश्यगर्भ सख्यो बोधयति-- एप तावदिति । अस्य मद्विपयोऽनुराग इति तव भ्रम । असो देवीविरहोत्कण्ठितः प्रलापाय प्रारब्धवान् । प्रवृत्त एव, अस्य व्याप्तिः कियतीति न ज्ञायते । तत् किमत्रतत्प्रलापश्रवणेनास्माक प्रयोजनम् ।। इत्युक्तावन्यन गन्तन्यमित्यभिप्राय ज्ञात्वा मेनकान्यथा साधयति-सखी- त्यादि । मदनवृत्तान्तेऽपरिचिता खलु त्वम् । इदम्प्रथममेव तवात्र मनोवृचि । नप देवीविरहोत्कण्ठित । एतदुक्त सम्भोगप्रकार त्या बोधयितु न शक्य, तथापि मदुक्ति विनापि ते नि सगयत्न युक्तम् । त्वया नववधूशब्दः किं न श्रुतः, अपरिचयेऽपि शब्दश्रवणमात्रेण ज्ञातु शक्यम् । तत् सशय मा कृथाः ।। इत्युक्तमपि निरस्यति-- नधापि कि ममेति । नववधूशब्दमारेण किं मम लव्यम् , अन्याश्च सन्ति नववध्वः, नाहकैव ॥ इति नैराश्यगर्भ वचनमाकर्ण्य रम्भा तत्र युक्तिपर- अतः खलु स- शय । नरवधूशब्देन समय एत्र योग्य , न नैराश्य विशेषानिर्देशात्, पुनरपि घातयति गमननिन्ध रणद्धि ।। जब नर्मसचिव शिशिरोपचारादिक विफलमालक्ष्योपायान्तर स्वत सिद्धतया ·तृतायोऽङ्कः। ११५ विदूषकः- (क) भो! एदे पदुमराअगवक्सन्तरप्पविट्ठा कि णा- वणअन्ति दे अणगमोहं चन्दमोहा। राजो-सखे! असम्भृतपुण्यसञ्चयानामतिप्रतीपाः पदार्थशक्तयः। पश्य- अबहुलविनिपातादार्जिताभिः कलाभिः कुशलि कुमुदबन्धोश्चन्द्रिकोद्गारि विम्बम् । अपि मनसि गुरोमें हारगौरैः करात्रै- रपिहितगुणदोपानर्पयत्यन्धकारान् ॥ ९॥ (क) भो! एते पद्मरागगवाक्षान्तरप्रविष्टा कि नापनयन्ति ते अनङ्गमोह चन्द्र- मयूखा । निर्दिशति-भो वयस्य! एते पद्मरागगवाक्षान्तरप्रविष्टा पद्मरागमयस्य गवा- क्षस्य अन्तरेण छिद्रेण मण्डप प्रविष्टाश्चन्द्रमयूखास्ते अनङ्गमोह किं नापन यन्ति, अपनेतु शक्ता एव । तद् अनायाससिद्धे सन्तापशमनोपाये सति किमेव परितप्यसे । इत्याश्वासवचनमाकर्ण्य तेषामपि (मोहकरत्व) साधयति- सखे' इत्यादि । सखे । आत्मनिर्विशेष त्वा मद्वैषम्य वोधयामि । लोके तावद् असम्भृतपुण्यसञ्च- याना निरन्तरमनार्जितपुण्यपूराणा जनानाम् । पदार्थशक्तय पदार्थाना सक्चन्द- नादीना, शक्तय तत्तदर्थक्रियानिर्वहणसमर्था शीतोप्णादिस्वरूपा तत्त्वस्थितय । अतिप्रतीपा अतिविरुद्धा । तत्र पुण्यार्जनाभावस्यैवापराध । इममर्थ तत्पति- निवेशयोग्ये मयि निरूपय । 'चन्द्रमयूखा अनङ्गमोहं कि नापनयन्तीति त्वयो क्तम् । मयि तदन्यथा दृश्यते । कुमुदवन्धोः विम्ब मे मनसि करारन्धकारान- र्पयति, अन्धकारविध्वसन खल्वस्य स्वभाव , करायाणा च तत्साधनत्वमिति युक्त, मयि त्वन्धकारानपर्यति, पूर्वसिद्धम-धकार नापनयतीत्येव न, आत्मना समुच्छेद्य मम मनस्यर्पयतीत्यतिप्रतीपा इति मयोक्तम् । तर्हि कराग्राणा वेकल्येनेति चेत् तन्न । हारगारै हारवनिर्मले । तर्हि विम्बम्य किमपि वैकल्यमिति चेत् तदपि न शङ्कनीयम् । अबहुलविनिपातादाजिताभि कलाभि कुशलि । बहुल कृष्णपक्ष तेन विनिपात उपप्लव , बहुलम्य विनिपात प्राप्तिर्वा तदभावात् , अथवा अबहुलस्य शुक्लपक्षस्य प्राप्तेर्वा । आर्जिताभि. १ 'जा...अइति ख पाठ, - .

·तपतीसवरणे नायिका-(आत्मगतम्) (क) मूढहिअतुवं दाव अण्णाए णाम- हेअरस असङ्कित्तणमत्तं ओळम्बिअ दुरासाए मरणकिद- व्ववसाअं मं पडिबन्धेसि । राजा-सखे! पश्य मदीयां दशां, यतःशयितुमपि न शक्नोमि। (क) मूढहृदय ! ल तावदन्यस्या नामधेयस्यासङ्कीर्तनमात्रमवलम्ब्य दुराशया मरणकृतव्यवसाया मा प्रतिवघ्नासि । प्रतिदिन प्रवृद्धाभिः कलाभिः । कुशलि पूर्णत्वेन वर्तमानम् । अत एव चन्द्रिकोद्गारि चन्द्रिकोद्वमनयुक्त न मेघादिनिरुद्धम् । अविभक्तावयवा का. न्तिश्चन्द्रिका । विभक्तावयवा रश्मय इति भेद । एव बिम्बस्य न वैकल्य शङ्कनीयम् । मा प्रत्येवैव विरोधः, यत कुमुदवन्धोः अनन्यशरणेषु तत्र तत्र प्रसृतेषु कुमुदेषु जडेप्वपि विकासजननेनास्य बन्धुत्वमेव लक्ष्यते । म- य्येकस्मिन्नेव वैपरीत्यम् । अतोऽप्यधिक शृणु, गुरोरपि अस्मत्कुलगुरोरपि । तथा निरूपणेऽप्यन्धकारनिरोध एव युक्त , नार्पणम् । अत्र गु(स)शब्दनिर्वचन स्मार- यति । अन्धकारानर्पयतीत्युक्त कार्येण साधयति-अपिहितगुणदोपानिति । अत्र मोहस्यान्धकारत्वेनाध्यवसायाद् मोहेऽन्धकारधर्मं योजयति । पदार्थावरणमन्ध- कारस्य धर्म , सोऽत्रापि विद्यते । अपिहितगुणदोषान् आच्छादितगुणदोपान् अय गुणोऽय दोप इति विवेकनिरोधसमर्थान् । एवम्भूतानन्धकारान् मम मनम्यर्प- यतीति मयातिमतीपा. पदार्थशक्तय इत्युक्तम् । चन्द्ररश्मिसस्पर्शेनापि वर्द्धत एव मोह । तत् कथ त्वयोक्त मोहोपनयन घटत इत्यभिप्रायः ॥ ९॥ अथ नायिकाशकापरिपोप नयति-मूढेत्यादि । अन्यस्या नामधेयस्यासकी- नमानमवलम्ब्य दुराशया मरणकृतव्यवसाया मा प्रतिवधासि । अन्यस्या सक्तिरिति निश्चय , तन्नामासकीर्तनमेव तवाशानिमित्तम् । अतो दुराशैव । मरण- कृतव्यवसायाम् , असावन्यन सक्तः, तथापि मम मनो न निवर्तते, तन्मरणमेव लाध्यमिति कृतव्यवसाया कथ निवारयसीति पैराग्यगर्भोक्तिः ॥ मवे! पश्येत्यादि । मदीयामवस्था यतः शयितुमपि न शक्रोमि फेलं शयनेऽपि न शक्ति.॥

·तृतीयोऽङ्कः। विदूषकः- (सविपादम्) (क) किण्णु हु मए मन्दभाएण काव्यं । जो किञ्चि अस्सासहेदु त्ति सम्भाविओ, सो वि कण्णेउरो मम प्पमादेण मक्कडहत्थगओ आसि। मेनका-(साकृतम्) (ख) सहि! अविस्सम्भसीळे ! जइ तई एसो उदासीणो, कहं तुह केरएण कण्णेउरेण से आसासो । नायिका-(ग) किं तुए ण सुदं देविं अणुणअन्तरस वअणं 'अन्भुअरसो एत्थ अवर_दि' त्ति । मेनका-(५) बाळिआ खु तुवं । अणहिण्णा चउरचाणं । (क) किंनु खलु मया मन्दभाग्येन कर्तव्यम् । यः किञ्चिदाश्वासहेतुरिति सम्भा- वितः, सोऽपि कर्णपूरो मम प्रमादेन मर्कटहस्तगत आसीत् । (ख) साख! अविस्रम्भशीले! यदि त्वय्येप उदासीनः, कथ त्वदीयेन कर्णपूरे- - णास्याश्वासः। , (ग) किं त्वया न श्रुत देवीमनुनयतो वचनम् 'अद्भुतरसोऽत्रापराध्यति' इति । (घ) वालिका खलु लम् | अनभिज्ञा चतुरचाटूनाम् । इति तस्य वैवश्यमालक्ष्याह-किंन्वित्यादि । अथ मेनका 'आश्वासहेतुः कर्णपूरो मर्कटहस्त(गत)' इति तद्वचनं श्रुत्वा साभिप्रायं वदति-अविसम्भशीले! अविस्रम्भः अपरिचय. तेन तत्कार्यमविश्वासो लक्ष्यते, अस्मदुक्तौ कुत्रापि तव न विश्वासः । यदि त्वय्युदासीनः, कथं त्वदीयेन कर्णपूरेणास्याश्वासः । तत् शङ्कां परित्यजेत्यर्थः ।। वैराग्येण तद्वचनं प्रतिक्षिपति -कि तुए इत्यादि । तदुक्तमन्यथाकरोति मेनका-त्वं वालिका मूढा । मौढ्य च न सर्वत्र । चतु. रचाटूनामनभिज्ञा चतुराणां प्रियभापण न जानासि 'अद्भुतरसोऽयमत्रापराध्यतीति आत्महृदयमाच्छाद्य तदनुसरणायैवोक्तिः । मनस्तु त्वय्येव ॥ १. “आसास' इति ख. पाठ.. २. 'ओ कण्णेउरो सो वि म' इति क रा. पाठ. ३ 'इड, इति क. पाठः, ४. 'ज्झो ति' क. पाठः, ५. 'मि' इति क-ख. पाठ.. .

·तपतीसंवरणे नायिका--- (क) होदु एदं । विवित्ते पिअवअस्सस्स 'अक्खित्तोलि केवळं विमएण, ण अण्णह' त्ति भणिअं । एदं 'पि किं चाडू। मेनका--(ख) अदिगम्भीरा हि पुरिसा अत्तणो अहिणवं चावळं सव्वदो रक्खन्ति। रम्भा-(ग) सहि! जाणिदो कण्णेउरस्स आगमो बह्मणादो । ता दीणरस एदस्स एवं दइरसं । (विदूपकस्य पुरतो निक्षिपति) विदूपकः -- (विलोक्य सविस्मयम्) (घ) भो! सदण्डअट्ठस्स सब- (क) भवत्येतत् । विविक्ते प्रियवयस्यस्य 'आक्षिप्तोऽस्मि केवल विस्मयेन, नान्य- धेति भणितम् । एतदपि किं चाटुः । (ख) अतिगम्भीरा हि पुरुषा आत्मनोऽभिनव चापल सर्वतो रक्षन्ति । (ग) ससि! ज्ञातः कर्णपूरस्यागमो ब्राह्मणात् । तद् दीनस्यैतस्यैतं दास्यामि । (घ) भो! सदण्डकाप्ठस्य सब्रह्मसूत्रस्य कर्णपूरस्य कथमतर्कित आगमः । मन्ये इत्युक्ते अर्धनीकारेण प्रतिक्षिपति- भवत्वेतत् । विविक्त अन्यजनरहिते । प्रियवयस्यस्य आत्मतुल्यस्य 'आक्षिप्तोऽस्मि केवलं विस्मयेन, नान्यथेति भणि- तम् । अत्र केवलमित्युक्त्या स्वहृदयमेव प्रकाशितम् । एतदपि किं चाटुः । देवीं प्रति चाटुरस्तु, विविक्ते प्रियवयस्य प्रत्युक्तमेतत् सत्यमेव ।। इत्याक्षिप्त मेनका पुनरपि समाधचे. अतिगम्भीराः स्वविकारगोपन- निपुणा पुरुपा आत्मनो नूतनं हृदयचापलं सर्वत्तो रक्षन्ति, नात्राप्तानातविशेषः । अतश्चापलगोपनायव त प्रत्युक्तम् । तच्छका परित्यज ।। अथ रम्भा तम्य वपम्यमालक्ष्याह -सखीत्यादि । कर्णपूरस्यागमो वासणात् सात. य. विञ्चिदा चासक इति सम्भावितः, स कर्णपूरो मम प्रमादेन मर्कटह म्तगत आसीद्' इत्यनेनाम्याश्वासकरत्व प्रमादेन परित्यागश्च ज्ञातः । तदिदानी. मननोपयोगी भवति । दीनयंतस्यैत दाम्यामि ॥ इति तदनत कर्णपूरे शिष्ठे साविमाय आह - सदण्डकाप्टस्पेत्यादि ।। 1. पानि पाठः, ·तृतीयोऽ: | ११९ मसुत्तस्स कण्णेउरस्स कहं अतकिओ, आगमो । मण्णे भीदाहि अन्तलिहिदाहि वाणरजादीहि पक्खित्तो ति । रम्भा-(क) धस्स गोमिळ! वटुअ! तुमं एव्व वाणरो । राजा--(सालसं दृष्टिमुन्मील्य पश्यन्) सखे ! समर्पयैनं मम हृदये। (विदुषको दण्डकाष्टादॆवमुच्यार्पयति) मेनका-(ख) सहि ! इदाणिं पञ्चेहि । राजा-(स्मृत्वा सावलम्) आः कस्या अयं कर्णपूरः । अपनीयता तावत् । (विदूपकोऽपनयति) भीताभिरन्तर्हिताभिर्वानरजातिभिः प्रक्षिप्त इति । (क) अपगच्छ ग्रामिल! वटुक! त्वमेव वानरः । (ख) सखि ! इदानी प्रत्येहि । भीताभिर्वानरजातिभिः परित्यक्त इत्युक्ते रम्भा निरसनं प्रतिक्षिपनि धस्स अपगच्छ, मैवमनुचित वादीरिति शेपः । ग्रामिल! ग्रामाश्रय ! वटुक ! ब्रह्मवन्धो ! त्वमेव वानरः, न वयमिति तेनाश्रुतमपि प्रतिक्षेपं करोति । वैरूप्य- स्यातिदूरीकरणमत्राभिप्रायः ॥ अथ शयितः सादातिशयेन नयनोन्मीलनेऽप्यशक्त सालसं दृष्टिमुन्मील्य पश्यन् वदतीत्यनेन परकाष्ठां प्राप्तस्योन्मादस्यासन्नमूर्च्छत्व प्रकाशितम् । समर्पयै- नमित्याश्वासो भवेद् वेत्याशसयोक्तौ ॥ तेन कर्णपूरस्य हृदयसमर्पणे कृते मेनका ता विश्वासयति -सखि! इदानी प्रत्येहि प्रत्ययं गच्छ । पूर्व सर्वत्र त्वया युक्तिभिरविश्वास एव सावित. । इदानीं त्वत्कर्णपूरस्य हृदयार्पणे विश्वसिहि ।। एवं कर्णपूरे न्यस्ते नायिकाया विपर्ययज्ञानपरिपोपाय नायकस्यानास्था प्रकाशयति-आः कस्या अयमिति । अनेनापि व्याक्षेपातिशयः प्रकाशितः ॥ १. 'त्त' इति क. पाठ, 'न्तर्हिदा' इति स. पाट २ 'मुळ! च' इति स ग पाटः. 'क:-तह (द' इति ख पाठ ४ 'द्विमु' इति क-रा-घ. पाट ५ 'जा-आः' इति स. ६ 'र: । आ. अ' इति स पाठः पाठः, ·तपतीसवरणे । नायिका--- (आत्मगतम्) (क) हंणहमि (प्रकाशम्) इदो वरं किं सोदव्वं । मेनका-(स) तक्केमि तुह केरओ ण होइ त्ति अवहत्थिओ क- ण्णउरो। नायिका---(सरोपम्) (ग) पुव्वं तुह एसो वतंसओ एदस्स अ- स्सासहेदु त्ति भणिअं । इदाणं तुह ण होइ त्ति परिच्चत्तो त्ति भणासि । अहो दे एदस्सिं पक्खवादो। (प्रस्थातुमिच्छति) राजा--प्रिये तपति निर्दये (क) ह नष्टास्मि । इत. पर किं श्रोतव्यम् । (ख) तर्कयामि तदीयो न भरतत्यिपहस्तित. कर्णपूरः । (ग) पूर्व तवष यतसक एतस्याश्वासहेतुरिति भणितम् । इदानीं तव न भवतीति परित्यक्त इति भणसि । अहो तरीतस्मिन् पक्षपातः । एव र्णपूरेऽपनीते नैराश्यनिश्चयेनाह - नास्मीति । मत्सम्बधिनि वर्णपरेऽम्य चिरागो जात । तदह नष्टेवेति निश्चित्याधिक्षेपगर्भ सखीं प्रत्याह- इत पर कि श्रोत यमिति । अस्मासु विराग पूर्वमेव मया निश्चित , युष्मन्निर्वन्धेन श्रोतव्य श्रुत, तद् गन्तव्यमेवेति शेप ॥ मेनका राज्ञ एतद्विपयमनुराग निश्चिन्वाना तत्र तत्र शङ्का प्रतिक्षिपति- त्वदीयो न भवतीति भ्रमेण कर्णपूरस्त्यक्त इति मे वुद्धि., न त्वय्यनास्थया ॥ तदुक्ति प्रतिक्षिपति-पूर्णमित्यादि । पूर्व तवैप वतस एतम्याश्वासहेतुरिति भणितम् । ददानी परित्यागे वदीयत्वेनाज्ञान हेतुरिति वदास । कदाचिदपि तस्या- पराधी मा भवत्विति ते बुद्धि । अत्र तवाम्मिन् पक्षपातो विस्मयनीयः । आदित जारभ्य व तम्य मदानुगुण्यमेव बोधयसि । तत्र पक्षपात एव निमित्तम् । पक्षपातो वास्तवमप्याच्छादयति । तत् त्वदुक्तिमनगीकृत्याह यास्यामीति निराशया प्रम् पातुमुद्यता ॥ जय नपा प्रथिताया पुनरपि व्यभिचारिभायैराश्यमेव परकाष्ठा नेतु नायकम्य तदानुगुण्येनोन्मादप्रलाप प्रतिपाद्यते -प्रिये इत्यादि । अब चिन- यापिणामीण पदपिन्याम । प्रिये सर्वद्ये । तपति पीडयति । निर्दय इति शिप्यनामाझ विशेषण प्रथम निर्दिष्टम् । तासन्नमूर्च्छतया विधम्य फथनम् ।।

·तृतीयोऽवः । मेनका-(क) अप्पावमाणिणि! णिवत्तेहि दाणि । नायिका-(सहर्ष प्रतिनिवृत्पात्मगतम्) (स) हिअ! दे गओ संसओ सुणाहि गअसंभमं राजा-शुचमुपैमि चन्द्रातपे। नायिका-(सशोकम्) (ग) हदह्मि राजा-रविसम्भवे नायिका-(पुनः सप्रमोदम् )(घ) हिअअ! तुस्स (क) आत्मावमानिनि ! निवर्तस्वेदानीम् । (ख) हृदय! ते गतः सशयः । शृणु गतसम्भ्रमम् । (ग) हतास्मि । (घ) हृदय ! तुष्य । तथोक्तेऽपि तन्निवर्तनोपायमन्विच्छन्ती मेनका 'प्रिये तपति' इति हृदिस्थाया एतत्सम्बोधनं कृतं, विस्रम्भभावनया निर्दये इत्युक्तमिति निश्चित्य प्रस्थिता तां सा- धिक्षेपमाह -आत्मावमानिनि! आत्मावमानन तव स्वभाव । तच्च सर्वदा न शोभते, तेन एतदनुरागस्याह न पात्रभूते ते भावयित्वा मदुक्तावप्यविश्वासमवल- म्बमाना खिद्यसे, इदानीमेवं सम्बोधिता शङ्का परित्यज । निवर्तस्व ॥ इत्युक्ता हर्षेण सह सन्निमृत्य हृदय प्रत्याह --- हृदय ! ते संशया गतः वचनामृतत्यार्द्धपानेन ते संशयाग्निवृत्ता । अत क्षुदुपशान्त्या संभ्रम विमुच्य स्वैरामिकामवलम्बमानं वचनामृतशेपेण सन्तृप्तिं कुरु । सवोधनमेव कृत, श्रोतव्यमु. एव हर्षे तस्योक्तिशेष - शुचमुपैमि चन्द्रातप ।। एवमुक्ते नैराकाड्क्ष्येण वाक्य परिपूर्णम् । तदान्यथाप्रतीत्या पुनरपि स- विपादमाह - हतास्मि अनिष्टसिद्ध्याह नष्टव जन्मकार्याभावाद् इति ॥ पुनरुक्तस्य दृष्टान्तकदेशमाह - रविसम्भवे इति सप्तम्य-ततया || पुनरपि पितृगोत्रपूर्व सविशेष समोधन मत्वा सहर्पनुक्तिः-- हृदय ! तुप्य । मुक्तः सशय. । पूर्व नान्ना पुनश्च गोरनाम्ना सोवन । शुचमुपैमीत्य- परितनमेव ॥ वस्थानिवेदनं मां प्रति ॥ १. 'का (प्र' इति क. पाठ.

·१२२ तपतीसंवरणे - राजा-सत्यातपे यथैव कुमुदाकरो नायिका- (पुन. सशोकम् ) (क)ण अरिदं खु पुण्णं मए ॥ १० ॥ राजा-(दोर्घमुग्ण च नि.श्वस्य सहपणम्) दयिते! तव खलु सख्या समु- चारिते संवरणध्वनावन्यार्थेऽपि सम्भ्रान्तदृशा त्वया- चलितधृति तदानीमार्यपुत्रेति वाचः कतिचिदमृतगर्भाण्यक्षराण्युक्तवत्या । करकमलमिदानी कान्तमङ्गे मदीये कथमिव निदधत्या नाहमुज्जीवनीयः ॥११॥ (क) न चरित खलु पुण्यं मया । एवं हर्षावलम्बने सत्यातपे यथैव कुमुदाकारः रविसम्भवे आतपे सति यथैव कुमुदाकर इति दृष्टान्तदान्तिकबुद्ध्या पुनरपि विषादपुरस्सरं वैराग्ये विश्रम्याह - न चरितं खलु पुण्यं मया । पुण्याभावेनैवमनिष्टप्राप्तिः ॥ १० ॥ एव तम्या आत्मवैराग्ये प्रकर्प नाते परिपोषं गतस्य पुनरुद्दीपनं रसभा- हेतुरिति नायकस्य प्रलापेन तस्याः संशयमपाकरोति -दयिते! इत्यादि । तदा त्वयि परिश्रमेण विपण्णायां स्तनांशुकापनयनमम्तावे सख्या भित्त्यर्थे सवरण- ध्वनायुच्चारिते सवरणशब्दे कथिते शब्दश्रवणमात्रेणैव मदागमनबुद्ध्या सम्भ्रा- न्तदृशा 'आर्यपुत्रेति वाचः कतिचिदक्षराणि न समग्राणि तान्यपि वदनामृतफिर- णानिर्गतान्यमृतकल्पान्येव । (तथा! त्वया) उक्तवत्या मयि निर्व्याजः पक्षपातस्तदा प्रकाशितः । इदानी मय्यनन्यशरणे शयाने कान्त करकमलं मदीयेऽङ्गे निदधत्या कथमिव नोजीवनीयः इदानामेव खेहातिशयः प्रकाशयितुं योग्यः । उजीवनीय इति मृतकल्पत्यादन्यन्मम जीवनमाधनं नास्तीति च प्रकाशितम् । अत्रैक- वाक्यतया निर्देशः । अत्र निदयत्येति निवानक्रियायाः कर्तरि निगूढत्वेऽप्युजीव- नीय इत्यत्र निधानस्य विनसाधनत्वापेक्षया मदीयेऽने करकमल निधाय कथं नौजीवनीय इत्यर्थः सिध्यति । कथमित्यनेनेदमेव युक्तमिति प्रार्थनागर्भ वचनम् ।। ' नि' इति -पाठ १.

·तृतीयोऽङ्कः। १२३ नायिका-(सस्पृह सरोमविक्रिय च स्वगतम्) (क) अम्महे एसो एव्व किळ जणो एदरस कामुम्मादहेदू । (हर्षमृ‘िउता पतति) मेनका-(सहर्पा पगद्गदम् )() सहि ! मुच्छेहि मुच्छेहि । अणु- मदं मए। रम्भा-(ससम्भ्रमम्) (ग) सहि ! को दे सम्मोहो । पमोदणिमित्तं पि एसा मुच्छइ एव्व । ता समासासम णं । उभे--(उपसृत्य) (प) समस्ससदु समस्ससदु पिअसही। (नायिका प्रत्यागत्य प्रेमविस्मृतनिमेषा राजान पश्यन्ती तिष्ठति) राजा-(अविस्पष्टाक्षरम्) सखे ! (क) अहो एप एर किल जन एतस्य कामोन्मादहेतु । (ख) सखि! मूर्छ मूर्छ । अनुमत मया । (ग) सखि ! कस्ते सम्मोह. । प्रमोदनितिमप्येषा मूर्छत्येन । तत् समाश्वासयाव एनाम् । (घ) समाश्वसितु समाश्वसितु प्रियसखी। एवमात्मसशयान्धकारविध्वसन नायक य वचन द्रिकाप्रवाहमवधार्य हर्षपरवशा रोमाञ्चवेपथुप्रभृतिभिर्विकारे सह नायिका म्वयमेव वदति - अम्महे इत्यादि । आश्चर्यम् एष एव फिल जन एतम्य कामोन्मादहेतु । एप इत्यात्मान निर्दिश्योक्ति । फिलेति पूर्व मया न निरूपिनम् इ.नीमस्य वचननैव नि. श्चितम् । एतस्य महापुरुषस्य । अहो मम भाग्योदय इति प्रकाश्यते । अत एवं हर्पपारवश्येन मूर्च्छया पतनम् ।। तद् दृष्ट्वा मूर्छ मूर्छ, अनुमत मयेति निमित्तगौरव निरूप्य मेनकाया उक्ति । एव हर्षपारवश्येन मूर्छन युक्तमेवेत्यभिप्राय ॥ तत्रापि रम्भा दोष निरूपयति- कस्ते सम्मोहः, प्रमोदनिनिताप्येषा मूर्च्छत्येव ॥ इत्युक्ता ताभ्या समाश्वासिता निवृत्तसशया प्रेमविस्मृतनिमेपा राजान १. 'का (सरोमविक्रियम्) अ' इति क पाठ , इति कख पाठ, ३ 'परा' इति कघ पाठ ४ 'न तियक्प' इति क पाउ. 4. 'म्) मु' इति क पाठ. 'का स्व इति स पाठ २. 'भ स' .

·तपतीसंवरणे मुक्तमूलममी प्राणाः प्रायः कण्ठविलम्बिनः । निर्गच्छन्ति पुरा सोऽयं सुदृष्टः फियतां जनः ॥ १२ ॥ विदूषकः- (ससम्भ्रम साटेंगद्गदम्) (क) हा हदो हि । एव्वं मयि उबक्कन्तं विहिणा । (सत्वरमुपसृत्य शोऽङ्गानि परामृशति) राजा हा प्रिये! (इत्योक्ते मूर्चया परामृष्टः) विदूषकः ---(संधिपादम् ) (ख) समस्ससदु समस्ससर्दु वअस्सो । (पुन- विलोक्य सविपादम् ) कहं गदो एव्व अन्तं वअस्सो। (सशिर. स्ताडनम् ) हा वअस्स! हा सअळहरामण्डलेकणाह! हा मइ अआरणबद्धसिणेह! कीस मं अणण्णसरणं सब- (क) हा हतोऽस्मि । एवं मय्युपक्रान्तं विधिना । (ख) समाश्वसितु समाश्वसितु वयस्यः । कथ गत एवान्तं वयस्यः । हा वयस्य! हा सकलधरामण्डलैकनाथ! हा मय्यकारणबद्धसेह! कस्मान्मामनत्यशरणं सर्वकालसहचरं बालमितं दयितं परित्यज्य गच्छसि । दीर्घायुपं वशकरं पुत्र लभमानो भवेति सिद्धादेशिकानां वचनमप्यलीक सञ्जातम् । अथ वा किं मम परिदेवितैः । भृगुपतनेनानुसरामि प्रियवयस्यम् । पश्यन्ती स्थिता ।। इति नायिकाया विप्रलम्भपरिपोषस्य सम्भोगोन्मुखत्वं प्रकाश्य नायकस्य मोहावस्थापर्यन्तं प्रकाशयति --मुक्तमूलमित्यादि । प्राणानां यात्रोन्मुखत्वेनोर्ड गतिरेवास्ति, अतो मुक्तमूलमित्युक्तम् । आधारकन्दं कुण्डलिन्यनुवद्धं मूलमिति निर्दिशति । तत्परित्यागो यथा भवी तथा । कण्ठविलस्विनः कण्ठकुहरमाने सक्ताः । निर्गच्छन्ति पुरा इदानी निर्गमिप्यन्ति । किमत्र कर्तव्यमिति चेत्, सोऽयं जनः सुदृष्टः क्रियताम् । सोऽयं मदनोन्मादहेतुः । सुदृष्टः पुनस्तिरोधानर- हितं दृष्टः क्रियताम् ॥ १२ ॥ इति वैवश्येनाविस्पष्टाक्षर वयाय प्रति कथने तम्य सम्भ्रमप्रलापादिकम् ॥ १. 'कः (सा' इति क-स-प. पाट:. २. 'सम्' इति क-प. पाठः... 'पगम्य राति ४. 'राजान स्पृश' इति रा. पाठ.. ५. '6:-राम' इति क. पाठः.. 'दुपिभव' इति स पाठः. ७. 'क्य) क' इति क.स. पाठः, ८. 'फस्स' इति राग, पाठः के पाठः, ·२ तृतीयोऽधः। आळसहअरं वाळमित्तं दइ परिचय्य गच्छसि । दि- ग्याउं वंसअरं पुत्तं लहन्तो होहि ति सिद्धादेसिआणं वअणं पि अळिअं सञ्जाअं। (स्मृत्वा) अहव किं मम परिदे- विएहि । भिउपडणेण अणुसरामि पिअवअरसं। (निष्क्रान्त.) नायिका---(खेदनिरसह भूमौ पतन्ती) (क) हा मं एव्व आळवित्र कहं गदो अय्यउत्तो । अय्यउत्त! खणं मं पडिवाळेहि। एससि आअदा (मोहमुपगच्छति) सख्यो--(ससम्भ्रममुत्सङ्गे कृत्वा) (ख) समरससदु समरससदु पिअ- सही। नायिका-(समाश्वस्य) (ग) सहीओ! मा च्छिवह मा च्छिवह मं पदिवहपावमळीमसें । अणुमण्णह परळोअगअंपितंजणं अहिसरिढुं। रम्भा--(विचिन्य) (प) सहि! अहो अह्माणं मूढदा । तुह कर- (क) हा मामेवालप्य कथ गत आर्यपुत्रः । आर्यपुत्र ! क्षण मा प्रतिपालय । एपा- स्म्यागता। (ख) समाश्वसितु समाश्वसितु प्रियसखी । (ग) सख्यौ ! मा स्पृशतं मा स्पृशत मां पतिवधपापमलीमसाम् । अनुमन्येथा परलोकगतमपि त जनमभिसर्तुम् । (घ) सखि ! अहो अस्माकं मूढता । तव करकमलससर्ग प्रार्थ्य एष महाराज अथ मूच्छित तं दृष्ट्वा वयस्यस्य नायिकायाश्च प्रलापप्रकार | 'मा च्छिवह इति । मा स्पृशतं पतिवधपापमलीमसत्वादह स्प्रष्टुमपि न योग्येत्यर्थः ॥ 1. 'तजसि । दि' इति क. पाठः. र सुपु' इति ख-ग. पाठः ३. 'अ' इति ४ ममुपसृत्य तामु' इति क ख ग पाठ ५ "स्वा) सहि! समस्सासेहि समस्सासहि' इति क-ख-ग. पाठ . ६ स । म अ' इति ख. पाठ, ५, 'म्मा-स इति खघपाठः २ गम्य. पाठः, ·१२६ तपतीसंवरणे कमळसंसग्गं पत्थिअ एसो महाराओ एरिसं दस पडिव- ण्णो । ता एदस्स हिअए तुरिअं णिहेहि करकमळं । जइ एदं पि विहळं होई, पच्छा सव्वाओ विवज्जम। (नायिका सत्वरमुपसृत्य तिरस्करणीमपनीय ससाध्वसकम्पं तस्योरसि करकमलमर्पयति) राजा-(सत्वरमुत्तिष्ठन् करमाक्षिपन्ती नायिका दृष्टों) अलमलमाक्षिप्याम पाणिं पाणौ निधत्स्व गलदमृतम् । यो मामुज्जीवयितुं हरिणाक्षि! समर्पितो हृदये ॥ १३ ॥ (ग्रहीतुमिच्छति) (नायिका सेलज सख्यौ तिर्यक् पश्यन्ती तिष्ठति) मेनका-(राजानमुपसृत्य) (क) महाराअ! अळं दाणिं तुवरिअ । ईदृशी दशा प्रतिपन्नः । तदेतस्य हृदये चरितं निधेहि करकमलम् । यद्ये- तदपि विफल भवति , पश्चात् सा विपद्यामहे । (क) महाराज! अलमिदानी त्वरित्वा । इयमारयोः प्रियसखी त्रैलोक्यप्रदीपस्य अथ यथाप्रार्थित नायिकाकरकमले हृदि न्यस्ते मूर्छा परित्यज्य सत्वर- मुत्तिष्ठन् नायको हृदगन्यस्त करकमलमाक्षिपन्ती नायिका दृष्ट्वा सहर्पमाह अलमलमित्यादि । अमु पाणिमाक्षिप्यालमलं हृदये न्यस्त मा माक्षिप । किं पुनः कर्तव्यमिति चेत्, पाणो निधत्स्व पूर्व हृदये न्यस्तम्, इदानीं पाणौ । यो मामुज्जीवयितुं हृदये समर्पितः, जीवनप्रदातारम् । अत एव गल. दमृतम् अमृतलाविणम् । अन्यथा कथं जीवन भवेत् । हरिणाक्षीति । त्वद्गुणगौ- रवमेव मा सम्भ्रमयति, तत् पाणी निधत्स्व । इदानीमेव पाणिग्रहणमभिमतम् ॥ इति ससम्भ्रम नायके वदति मेनका कामुकाना प्रेमचापलस्वभाव जानती एतत्प्रार्थनस्य नायमवसर इति मत्वा द्वयोरन्तर प्रविश्य करग्रहणोन्मुखस्य राज्ञः प्रेमचापल शमयति-महाराजेति । अलमिदानी चरित्वा प्रणयोऽलम्व्यता महा- १. 'हिरा' इति करा पाठ २ 'नयन्ती स' इति स पाठ ३. 'स्योपरिक' इति क. पाठ.. ..'च्या प्रदी' इति क,पाठ. ५ 'सगम्भ्रमति इतिग पाठ. ६. 'स्पिता) पति राग.पा.

·तृतीयोऽः। १२७ इअं जो पिअसही तेल्लोकप्पदीवरस भअवदो सुय्यस्स धीदा भअवदीए सावित्तीए अवरआ तवदीणामहेआ। तस्स वि किळ महाराओ एव्व जामादुओ त्ति सङ्कप्पो । ता अब्भत्थिअ देवं गेह एदाए पाणिं । एसो उण देव- अरसो तुह अवत्थं दक्खिअ णिरासो भिउपडणं कादं पैथिओ । ता तुरिअं गत्तूण पच्चुज्जीवेहि णं । गच्छा पुणो दसणाय। (सह सखीभ्या निष्कन्ता नायिका) राजा (ससम्भ्रमं मण्डपनिष्क्रमण रूपयित्वा परिक्रॉमन्) कासौ कासौ । (प्रविश्य) विदूषकः (क) लाणसंसुद्धो अहं जहसमीहिदं करिस्सं । (शिखरारोहण नाटयति) भगवतः सूर्यस्य पुत्री भगवत्याः सावित्र्या अवरजा तपतीनामधेया। तस्यापि किल महाराज एव जामातेति सङ्कल्पः । तदभ्यर्थ्य देवं गृहाणैतस्याः पाणिम् । एप पुनस्ते वयस्यस्तवावस्थां दृष्ट्वा निराशो भृगुपतन कर्तुं प्रस्थि- तः । तत् त्वरितं गत्वा प्रत्युजीवयैनम् । गन्छामः पुनदर्शनाय । (क) स्नानसशुद्धोऽहं यथासमाहित करिप्यामि । राजस्य तवेदानीमेव त्वरा न युक्ता । इयमावयोः सखी न स्वतन्त्रा, अस्मदनु- वादेनैव प्रवर्तते, अस्मदुक्तिमनुसरति चेति प्रकाशितम् । तहिं युवयोरेव सेव्यत्व- मिति चेत् तत्राह - त्रैलोक्यप्रदीपस्य भगवतः सूर्यस्य धीदा पुत्री । त्रैलोक्यपदी- पस्य भगवत इत्यनेन पितृगौरवं प्रकाशितम् । ततोऽपि गौरवान्तरमाह. वत्याः सावित्र्या अवरजा तपतीनामधेयेति । तपतीत्यम्या मङ्गल नाम । विसम्मे सर्व बोद्धव्यमिति मयापृष्टयापि निर्दिष्टम् । तर्हि दुर्लभेयमिति तस्य विपादमा- लोक्योक्तिः -- तस्यापि किल पितुरपि, न केवलमम्माक, महाराज एव जामातेति १. 'णोस' इति क-ख. पाठः २ 'पउत्तो । ता' इति ख. पाठः ३. 'कामति) इति ग-घ, पाठः, 'कम्य' इति क. पाठ:- । -भग- ·१२८ तपतीसवरणे राजा-(सत्त्वरमुपसृत्य) न खलु न खलु साहसमनुष्ठेयम् । अयमहं प्राणिमि । विदूषकः- (श्रुत्वा ससम्भ्रमम्) (क) कहिं सि कहिं सि। बप्पंधा मे दिट्ठी । तेण तुमंण पेक्वामि (राजान परिष्यज्य मुक्तकण्ठ रुदित्वा) एदरिंस एव्य जम्भे तुवं मए आळिगिदव्यो आसी। राजा---सखे! अलमावेगेन। उत्तीर्णा वयममुतो व्यसनार्णवात् । विदूषकः-(ख) कहं विअ । राजा एवमिव । विदूपर्कः-- (सहर्षम्) (ग) भो दिडिआ वड्ढसि । अदो वरं किं अह्माण आरम्भो। (क) कासि कासि । बाष्पान्धा मे दृष्टि तेन त्वा न पश्यामि । एतस्मिन्नव जन्मनि च मयालिड़ितव्य आसी (ख) कथमिव । (ग) भो दिप्ट्या वर्धसे । अत पर क आवयोरारम्भ । किल सङ्कल्प । किलेति वार्तया सिद्धमिदम् । तथापि घटनोपाय न जानामीत्य- -तत् सूर्यमभ्यर्थ्य गृहाणैतत्या पाणिम् इत्युपायमप्युपदिश्यान्यन मनो व्याक्षिप्य तस्य चापलं शमयति एप पुनरिति । ते वयत्यो भृगुपतन कर्तु प्र. वृत्त । तत् त्वरित गत्वा मरणात् पागेव प्रत्युञ्जोवन तस्य कर्तव्यम् । इदानी क- थनीयमुक्तम् । तद् वय गच्छाम पुनदर्शनायेत्यनेन यात्रानिर्व-ध आस्थानुव न्धश्च सूचित ॥ एव परस्परानुरागे निश्चिते सखीसहिताया नायिकाया निर्गताया राजा भृगु- पतनोन्मुख तम् 'अयमह प्राणिमि' जीवामीत्युक्ता मरणान्निवर्त्य सिद्धमर्थ त वो- धयिखेत पर कोऽस्माकमारम्भ इति तद्वचनमाकर्ण्य निश्चित्तत्त्वेन कर्तव्य- 'ता) इात ग पाठ. ३ 'दी। तु! इति ४ 'क्सदि (रा' इति क पाठ ५ 'जा परिप्वजते। विदूषक में ६ क दि' इति स पाठ ५. 'कि कादव्य । रा' इति स. पाठ ८ 'ण कृतव्य रा' इति क, पाठ त्राह १ ' -क' इति ख पाठ कन्सग पाठ इति सघ पाट ·- तृतीयोऽः। १२९ राजा---किमन्यत्- आचराम्यहमतः परं सखे.. तामुपोटनियमः पुरस्क्रियाम् । प्रीणितः प्रणतवत्सलो यया नांशुमानलमदातुमात्मजाम् ॥ १४ ॥ (इति निष्क्रान्ती) इति तृतीयोऽङ्कः। . माह -किमन्यदिति । आरम्भाणां बहुत्वं न शङ्कनीयम् । अत एवं करोमि । सखे! मम सम्पद्यसनयोस्त्वमेवाकृत्रिमं मित्रम् , अतः विपद्दशामतीत्य सम्पदं प्रत्येवं तीव्रमनुष्ठानं करोमि । अतः परम् उपोटनियमः अङ्गीकृताचरणवतः तां पुरस्क्रियामाचरामि । अशुमन्तं प्रतीति शेषः । यया पुरस्क्रियया प्रीणितो- ऽशुमान् आत्मजामदातुं नालम् अस्मै न दास्यामीति कृतबुद्धिरपि सपर्याकृतेन सन्तोषेण विवशीकृतो न दास्यामीत्यध्यवसायं निर्वोढुं न शक्नुयात् , प्रीत्या दास्य- त्येव, तादृशीं सपर्यामाचरामि । हठान्न वशीकरणमित्याह --प्रणतवत्सल इति । प्रणतेपु वात्सत्यं भगवतः प्रसिद्धम् । अतो मयैवं साध्यनिश्चयेनोक्तम् ॥ १४॥ इत्यनन्तरकर्तव्य निश्चित्य वयस्येन सह निष्क्रान्तः ।। इति तृतीयोऽङ्कः।

·अथ चतुर्थोऽङ्कः। (ततः प्रविशति' मणिचपकहस्ता चेटी) चेटी-(क) आणत्तरि भट्टिदारिआए 'हळा! सोअन्धिए! महु- अराणुच्छिद्रं कुसुमास आणेहि' ति । ता विइणिसं दाव अहं । (परिक्रम्य तरुषु दृष्टिं व्यापारयन्ती) एदं खु एदाए कप्पळदाए हेमणळिणमुउळं अप्पच्छिग्गं दीसइ । एत्थ दुक्खरो महुअराणं पवेसो। ता एदं गेलिस। (नाट्येन गृहीत्वा) अम्मो एदस्स महुपेसळदा । एत्तिएण चिों एसो मणिच- सओ पुण्णकप्पो आसी। (अन्यतो विलोक्य) एदं हि एदस्सि मन्दारे कणअकाष्णआरकुसुमं विअसिअंपि चूदपळ्ळवेहि पिहिदमुहं चिट्ठइ । एदं पि तेहि अणुवज्जुत्तं । (आवर्जयति) (क) आज्ञप्तास्मि भर्तृदारिफया 'सखि ! सौगन्धिके! मधुकरानुच्छिष्ट कुसुमा- सवमानयेति । तद्विचेष्यामि तावदहम् । एतत् खल्वेतस्याः कल्पलताया हेमनलिनमुकुलमल्पच्छिद्राप दृश्यते । अत्र दुष्करो मधुकराणां प्रवेशः । तदेतद् ग्रहीष्यामि । अम्मो एतस्य मधुपेशलता । एतावतैवैप मणिचपकः पूर्णकल्प आसीत् । एतद्ध्येतस्मिन् मन्दारे कनककर्णिकारकुसुमं विकसि- तमपि चूतपल्यैः पिहितमुखं तिष्ठति । एतदपि तैरनुपयुक्तम् । अथ चतुर्थेऽङ्के नायकयोः सम्भोगशृङ्गारे वर्णयिप्यमाणे अन्तरा सूच्यसू- चनार्थ नीचपात्राभ्यां चेटीभ्यां प्रवेशकप्रस्तावः । प्रमेयसपटनार्थमपेक्षितस्य नीर- सस्य वृत्तान्तस्य सूचनं विष्कम्भप्रवेशादिभिः क्रियते । अत्र सूर्यप्रीणनार्थमुद्यतो नायकोऽङ्कान्ते निर्गतः । पुनः सूर्य प्रति नियमालम्बनम् । तत्र वसिष्ठेन राज्ञो द्वादशवासरमानं नियम निर्वर्त्य सूर्यलोक प्राप्य भगवनियोगेन तपती तपनवन- मानीय राजे दत्ता । तत्र यथाविधि परिणीतया सह नायकस्य सुखवासे नायिकायाः १. 'ति चे' इति क-य-प. पाठः. २. 'द दी' इति स. पारः, ३. स ( इति क.पाठः. ४. 'अम्' इनि क.पाटः. ५. 'एदस्सि' इति स. पाट:. ६. 'पि' इति क. पाठः, "खु' इति घ, पाठः, ·चतुर्थोऽकः। (ततः प्रविशति समुद्गहस्ता आकाशयानेन चेटी) चेटी-(क) एदं तवणवणं । ओदरिस्सं दावे । (अवतरणं नाटयति') (पुरतो विलोक्य) अम्मो पिअसही सोअन्धिऔ । सहि! सोअन्धिए! किं कज्जइ। प्रथमा- (विलोक्य) (ख) अम्मो जम्बूणदिआ। सहि ! रइपूअ- णत्थं कुसुमासवं गेहामि । कुदो उण तुवं । द्वितीया- (ग) सहि ! जदा महाराओ देवं उदिसिअ तवसं कार्यु पवुत्तो, तदा भट्टिदारिआए कुसळवुत्तन्तं णिवेदिउं वहिणिआए जमुणादेवीए सआसं पेसिदसि । प्रथमा-- (घ) तदा तदो। द्वितीया--- (क) तदो अत्थि बहिणिआए तवदीए अणुरूवो ते- ळ्ळोकमुळ्ळो हारो । तेण भूसिअ गङ्गा हरसेवणत्थं के- ळासं गआ । सा जदा आगमिस्सदि, तदा तं गेह्निअ ग- (क) एतत् तपनवनम् । अवतरिष्यामि तावत् । अम्मो प्रियसखी सौगन्धिका । सखि! सौगन्धिके ! किं क्रियते । (ख) अम्मो जम्बूनदिका । सखि ! रतिपूजनार्थ कुसुमासव गृहामि । कुतः पुन- स्त्वम् । (ग) सखि यदा महाराजो देवमुद्दिश्य तपस्या कर्तु प्रवृत्तः, तदा भर्तृदारिकया कुशलवृत्तान्त निवेदयितुं भगिन्या यमुनादेव्याः सकाश प्रेषितास्मि । (घ) ततस्ततः। (E) ततोऽस्ति भगिन्यास्तपत्या अनुरूपस्त्रैलोक्यमूल्यो हारः । तेन भूपयित्वा गङ्गा हरसेवनार्थ कैलास गता । सा यदागमिष्यति, तदा त गृहीत्वा गच्छसी- सेतावन्तं काल तया स्थापितास्मि । अद्य पुनस्त गृहीत्वागतास्मि । तत् फथयात्रगत वृत्तान्तम् । 1. "। (नास्येनावतरन्ती वि' इति क पाठः, २. 'ति) अ' इति स पाटः ३, 'मा। सो' इति का पाठः ४. 'कि' इति स-ग, पाठ, .

·१३२ तपतीसंवरणे च्छसि नि एत्तिअं काळं ताए ठाविदह्मि । अज्ज उण त गेह्निअ आअदमि । ता कहेहि एत्थगअं वुत्तन्तं । प्रथमा-(क) जइ एव्वं, सुणाहि । जदा महाराअं वारहवासर- मत्तणिअमं अणुचिट्ठन्तं भवो वसिट्ठो णिवत्तिअ णिअमादो भट्टिदारिअं अब्भत्थेदं गओ भअवन्तं सुय्यं । द्वितीया-(ख) तदो तदो। प्रथमा-(ग) तदो देवेण अणुमदा भट्टिदारिऔं महेसिणा महा- राअस्स दिण्णा । अण्णं च भट्टिदारिआए सिविणे गन्भं कम्भिअ सत्तिहरप्पहावो कुमारो पसूदो विअ दिट्ठो। एसो एत्थेंगओ वुत्तन्तो। (मणिचषक विलोक्य) पूरिदो मए महूहि मणिचसओ । ता भट्टिदारिआए सआसं गच्छा। (निष्कान्ते) प्रवेशकः। (क) यद्येव, शृणु । यदा महाराज द्वादशवासरमात्रनियममनुतिष्टन्त भगवान वसिष्ठो निवर्त्य नियमाद् भर्तृदारिकामभ्यर्थयितुं गतो भगवन्त सूर्यम् । (ख) ततस्ततः । (ग) ततो देवेनानुमता भर्तृदारिका महार्पणा महाराजाय दत्ता ! अन्यच्च भर्तृ- दारिकया स्वप्ने गर्भ लब्ध्वा शक्तिधरप्रभावः कुमारः प्रसूत इव दृष्टः । एषोऽत्रगतो वृत्तान्तः । पूरितो मया मधुभिर्मणिचपकः । तद् भर्तृदारि- कायाः सकाश गच्छावः । पुत्रोत्पत्तिः तत्र स्वमभ्रमश्च, पुना रतिपूजनार्थमुद्यमः, चेट्या कालिन्दीस- निधेः नायिकाभूपणार्थ हारसमानयनमित्यादिकोऽर्थश्चेट्योः संव्यवहारेण प्रवेशके प्रकाशितः ॥ १. 'त' इति क पाठः. २. 'वव्वसि' इति के. पाठ'. ३. "आ महारा' इति क. पाठः. ४. 'उ'दनि क.पा., 'दो महू' इति क. पाठः. ६. 'गमिस्स' । इति फ. पाया, ·चतुर्थोऽ। (तत प्रविशति ललितवेपो राजा विदपकञ्च) राजा-(स्मृत्वा सानन्दम् ) अहो दुरववोधरसान्तरो मदनव्यापारः। तथाह्यद्य- अप्रत्यस्तकरावलेपमनतिव्याक्षिप्तनीवीग्रह प्रक्षीणप्रतिषेधजल्पितमपि प्राप्य प्रियाया रतम् । लज्जालौल्यनिरुद्धरागलसितं नात्यर्थमाकाङ्क्षति व्यावृत्तं रतिदुःखशीलललितं विस्मर्तुमस्मन्मनः॥१॥ अथ विवाहानन्तर कृतार्थस्य तपनपने वर्तमानस्य सक्यस्यम्य राज्ञ प्रवृत्ति प्रतिपाद्यते । करतलोदकतारगते मन्दारलतामण्डपे प्रियतमा प्रतिपाल्य तिष्ठन्ननुभूत वयोवस्थासमुचित तत्सङ्गममनुसन्दधान परमानन्दपरवश स. म्भोगविशेष साधते--अहो इत्यादि । मदनव्यापार मदनेन मदनविकारेण व्या पारो भोगरूप । दुरवयोधरसान्तर एवमस्य स्वरूपमिति दुर्विनेयरसविशेष । रस आस्वाद । लोकेऽन्येषा वस्तूनामाम्वादव्यवस्था दृश्यते अकृच्छ्रेण सिद्धौ सुखरूपत्वम् , अन्यथा दुखरूपत्वमिति । अय न तथा, लिप्साया प्रकृष्टायामपि लाभादलाभस्य सुसकरत्वम् , आनुकूल्यवत् प्रातिकूल्येऽप्यास्वाद , आनुकूल्यापेक्षि- गस्तदानामेव प्रातिकूल्ये प्रीतिरिति दुर्विज्ञेय इत्येव वक्त शक्यम् । तपायद्यास्मद- वस्थाया दृश्यते । मियाया रतम् एव प्राप्याप्यम्मन्मनो व्यावृत्तम् अननुकूल रत विस्मर्तुमत्यर्थ नाकाइति । इदानी-तनमाह - अप्रत्यस्तेति । अनिरम्तो देहस सोचहस्तादिना परस्य प्रेमचापलकृतोऽनलेपोऽतिपवृत्ति अर्थात् स्तनकेशादिपु यम्मिन् रते। क्रियाविशेषण वा । तथापि नौवीविनसने प्रतिषेधो भवेदिति शकाया पुन कथनम् - अनतिन्याक्षिप्तनीपीग्रहम् । अनतिशब्देन अहान्तरस्पर्शाद विशेष । निरन्धन कमेण परीत्यगलनमिति प्रकाश्यते । तया प्राण प्रतिषेध- जल्पित यत्र मा मा मुश्चेत्यादि, प्रक्षीणशब्देन स्मगलनमुक्कर । सम्प्रयोगान्तरो. परक्षणमेतत् । एवमनुकूल प्राप्यापि पूर्व न्यावृतम् उक्तमतियोगि अननुकूलन अत्यय विम्मर्तुमस्मन्मनो नाताति, अन्तरान्तरा तत्रापि प्रसरति । व्याय- वस्य दिदमान प्रसरायति-लज्जया यत् होल्य चापल तेन निरुद्ध रागलसित 'शात रातवरनाम्या रा' इति र पर .

·तपतीसंवरणे , विदूषकः- (क) जइ एव्वं, कामरसो भोअणरसो वि एका जादी। भोअणरसो वि सुहळहो तह पीदि ण उप्पादेदि, जह दुःखळद्धो। किं एदिणा । दप्पणं विअ दे दिदि पमज्जि- दूंण दक्ख मे ळळिअबह्मवच्चससोहग्गं रूवं । एदं खु कुदो वि सन्दाणरुक्खादौ पडिग्गहगहीदं तवणीयब- ह्मसुत्तं । अण्णदो ळळ हेमदण्डअळं । एत्तिसं काळं वाणरदूसिअजण्णोप देण मए माणसणे बह्मसुत्तेण णि- व्यत्तिदाणि णिच्चकम्माणि । अजप्पहुदि मुक्खेण एव्व अणुट्ठाणं करेमि । (राज्ञो मुखमालोक्य) भो अन्धआरे मए त्तिदं । अत्तभवं पुण अण्णं चिन्तेदि। अण्णं मए पळ- चिदं। कि विअ एदं । (क) यद्येव, कामरमो भोजनरसोऽप्येका जाति । भोजनरसोऽपि सुखलब्ध. स्तथा प्रीतिं नोत्पादयति, यथा दु खलब्ध । किमेतेन । दर्पणमिव ते दृष्टिं प्रमृज्य पश्य मे ललितब्रह्मवर्चससौभाग्य रूपम् । एतत् खल कुतोऽपि सन्तानवृक्षात् प्रतिग्रहगृहीत तपनीयब्रह्मसूत्रम् । अन्यतो लब्ध हेमदण्ड- काष्ठम् । एतावन्त काल वानरदूपितयज्ञोपवीतेन मया मानसेन ब्रह्मसूत्रेण निर्वतितानि नित्यकर्माणि । अद्यप्रभृति मुख्येनवानुष्ठान करोमि । भो अ. न्धकारे मया नर्तितम् । अनभवान् पुनरन्यच्चिन्तयति । अन्यन्मया प्रल- पितम् । किमिचैतत् । यत्र । लसित प्रसरणम् । यत्र यत्र रागस्य स्फुरण तत्र तत्र लज्जा रुणद्धि । तेन प्रत्यालिड्गनादिप्वप्रवृत्ति । एवम्भूतमपि हृद्यमिति मनस प्रतीति । रतौ दु खरूप यच्छील स्वभाव तेन ललितम् । तत्रापि ललितत्वमेव स्फुरति । अलब्धे कृच्छू- लब्धे मुखलब्धेऽपि सुखप्रतीते१रवबोधत्वम् ॥ १ ॥ एव प्रियानुसन्धानपरतन्त्रतया वयस्यस्य हास्यवचनानवधानेन भवानन्य- १ 'दो गहिदो पडिग्गहो त' इति क-ख पाठ • 'य' इति क-स पाठ मणोप देण' इति क पाठ 'रेण म' इति क. पाठ ५ 'गणचिदम्' इति क. ६. "पे ए' इति क पाट ३ 'ण' पाठ.

·चतुर्थोऽ राजा- सम्यगाह भवान् । न केवलं तव सख्या विप्रयोगवि. धुरं हृदयमेव । कुतः- वक्षः कुचकलशाभ्यां चक्षुर्वपुषा ममास्यमधरेण । नैतत् क्षणमपि तस्याः क्षमते विश्लेपवैक्लव्यम् ॥ २ ॥ विदूषकः- (विहस्य) (क) परिणअणादो पुव्वं सङ्गमो सङ्गमो त्ति परिदेविअं। अज्जे उण विरहो विरहो त्ति अक्कन्दसि । ता अदिदुस्सहो दे संसारो । (कर्ण दत्या) भो मा सन्तप्प । एदेण उरसद्देण कमळिणी विअ कळहंसरवेण पञ्चास- पणा सूइज्जइ तत्तहेदी। (ततः प्रविशति नायिका मेनका चे विभवत सपरिवारा) नायिका-(ख) सहि ! अदिदुक्खरं खु मए किद, जं पडिकम्म- (क) परिणयनात् पूर्व सङ्गम सगम इति परिदेवितम् । अद्य पुनर्विरहो विरह इत्याक्रन्दसि । तदतिदुस्सहस्ते ससार । भो मा सन्तप । एतेन नूपुरश- ब्देन कमलिनीच कलहसरवेण प्रन्यासन्ना सूच्यते तत्रभवती । (ख) सखि । अतिदुष्कर खलु मया कृत, यत् प्रतिकर्मप्रसङ्गेनार्यपुत्रमपश्यन्त्या । चिन्तयति, अन्यन्मया प्रलपितमिति तद्वचनमनुवदति -सम्यग् भवानाह। प्रियाविप्रयोगवेधुर्यमत्र हेतुरित्यनुवादरूपेणाह -~न केवलमिति । तव सख्या मत्सख्युस्तव मलिया सख्येवेति तथोक्तम् । विप्रयोग प्रसाधनादिकृत वेन वि- धुर हृदयमेव न केवल विश्लेपवैक्लव्य न सहते । ममेतद् वक्ष क्षणमपि कुचकल- शाभ्या विलेपवेलव्य न सहते कुचकलशसलेपे वक्षसोऽधिकार इति वक्षसः कथनम् । चक्षुर्वपुषा । आस्थयधरेण । शेप पूर्ववत् । यक्ष प्रभृतीना वैलव्यमा- रोपितम् ॥ २ ॥ अथ नायिकाया विरहासहत्व प्रकाशयति-सखि! अतिदुष्कर खलु मया १ 'ववि इति क पाठ २ मि। 'मए अदिदुरुष्वहो द' इति क-सपाट एदि त' इति क पाद ४ 'च) ना' इति स पाठ ·तपतीसंवरणे प्पसङ्गेणं अय्यउत्तं अपेक्खन्तीए मए जुअसहस्सं विअ णीदो काळो । आकप्पविहाणे पि सुटु ण पारीणहि । तह वि तुवरइ मे हिअअं अय्यउत्तदसणुस्सवरस । ता 'कहिं अय्यउत्तो। मेनका--- (क) एसो करदळोदअतीरगए मन्दारळदामण्डवे वअ- स्सेण सह एदं एव्व दिसं ओळोअअन्तो चिट्ठइँ । ता एदु एदु पिअसंही। (परिक्रामतः) राजा--( नायिकामवलोक्य) सखे! मया युगसहस्रमित्र नीतः कालः। आकल्पविधानमपि सुठुन परिनिष्टितम् । तथापि त्वरते मे हृदयमार्यपुत्रदर्शनोत्सवस्य । तत् कार्यपुत्रः । (क) एप करतलोदकतीरमते मन्दारलतामण्डपे वयस्येन सहैतामेव दिशमवलो- कयंस्तिष्ठति । तदेत्येतु प्रियसखी । कृतं, यत् प्रतिकर्मप्रसङ्गेन अलङ्करणप्रवृत्त्या आर्यपुत्रमपश्यन्त्या युगसहस्रमिव नीतः कालः । अल्प इति शेपः । इष्टवियोगेन मनसः खेदादतिदैर्घ्यप्रतीतिः । (अखम् एवम् ) उभयोविरहासहिष्णुतया सम्भोगशृङ्गारस्य सौभाग्यातिशयः प्र- काशितः ।। अथ नायिकामवलोक्याह- सखे! प्रियतमागमनचातुर्यदर्शनेऽहं नापे- क्षित इति कोपं मा कृथाः । सैपा अस्मन्नयनचकोरचन्द्रिका प्रतिपालिता एषा । देवी इदानीमपूर्वा कान्तिमुद्वहन्ती । समुपैति साम्मुख्येन समीपमागच्छति । इदानीमेवमुत्प्रेक्षितु शक्यं--प्रेम्णा लेहेन 'अस्मत्स्वामिनो दुहितेयं तदनुसराम' इत्यनुयातैः पितृसड्ग्रहेः सङ्गृह्यन्त इति सङ्ग्रहाः सारध्यादयः तैः सङ्गता संश्लिप्टेव । के ते सग्रहा इत्याकाहायामुप्रेक्षानिर्वहणायारोपः । विम्बाधरेण १. 'यो । ण आ' इति घ. पाठ. २. 'ण सपरि' इति घ. पाठः, ३. 'ता तु' इति कन्स. पाठ:. ४. 'आता' इति स घ. पाठः, ५. 'हि' गुखु अ इति स. पाठः, "हिं एम्ब अ' इति घ. पाठः. ६. 'वि' इति स. पाटः. ७. 'ए' इति घ. पाठः, ८. 'ही । रा' इति क-रा-ग. पाठः.

·चतुर्थोऽकः। बिम्बाधरेण सुतरामरुणेन सैपा क्षौमस्य कल्पकभुवः किरणैर्हरिद्भिः। आताम्रकोमलकरा समुपैति देवी प्रेमानुयातपितृसङ्ग्रहसङ्गतेव ॥ ३ ॥ नायिका-~-(उपसृत्य) (क) जेदु अय्यउत्तो। मेनका-(ख) जेदु महाराओ। राजा-(सादरमुत्तिष्ठन्) सर्वाङ्गीणेन तन्वनि! स्तनस्पर्शामृतेन मे । निर्वापयन्ती गात्राणां परिपूरय लालसम् ॥ ४ ॥ (परिष्वज्योपरिशन् ) सखि! मेनके! सनाथीक्रियतामासनम् । (क) जयत्वार्यपुत्र.। (स) जयतु महाराजः । अरुणेन सारथिना । विम्बाधरस्यारुणत्वमारोपितम् । आरुण्यमपि स्फुरति । अत्र मुतरामित्यरुणपदेन सम्बन्धे अस्णत्वमेव वाच्य भवेत् । तत आरोपो न सि. ध्यति । अतः मुतरा प्रेमानुयातेति योज्यम् । एव कल्पकभुव. तदुद्भवम्य क्षौमस्य परिधानीयस्य उत्तरीयस्य या किरण कान्तिभिरेव हरिद्धि सूर्याश्वः । हरिद्वर्गरिति च स्फुरत्यारोपसङ्गतये । तथा आताम्रकोमलकरपकरा इति श्लिष्ट वाचकम् । रश्मीनामपि तत्सग्रहात् तत्राप्यारोप । वेपत रूपकृत च चातुर्य प्रकाशितम् ॥ ३॥ आगता प्रार्थयते --- तन्वाङ्गि! अह त्वदानाकुमार्यमनुसराम्यव । अतः स्तनस्पर्शामृतेन गावाणा लालसम् आलिनोत्सुक्यम् । परिपूरय सफलय । कथं स्तनस्पर्शन साजमुस तमाह माहोणेन मर्गजन्यापिना । अत एवामृत. त्यारोपः । अमृतस्यैकदेशसिक्तम्य सर्वाजव्यापकत्वम् । अमृतासेकापक्षया पूर्व मृतमायत्व ध्वनितम् ॥ ४॥ 1. 'त' इनिरा. पाट 'सात वाई-1. पाट ·. १३८ तपतीसुवरणे मेनका-(क) जं महाराओ आणवेदि। (स उपविशन्ति ) राजा-(मेनका विलोक्य) किंकृतमसन्निधानमद्य सख्या मे रम्भायाः। मेनका--- (ख) महाराअ! केण वि कज्जन्तरेण भअवदीए सावि- त्तीए सआसं पत्थिआ। विदूषकः--- (नायिकामालोक्य ससम्भ्रमम्) (ग) भो! वअस्स! किं चिकिच्छऔं वि आणुजत्तेण एब्ब सह गआ । राजा-किमिदानी चिकित्सकैः प्रयोजनम् । विदूषकः- (घ) तत्तहोदीए पण्डुरोओ समुप्पण्णो । एदस्स जुत्ति पि कहेमि । पुवं कामोपदव ति सकं भणिदुं । अज्ज उण तुए सङ्गदाए कहं अणिमित्तं आपण्डुरं गतं होइ । राजा-कोऽन्यः परिज्ञाता व्याधिविशेषाणाम् । मूर्ख! हारप्रभा भवन्तं व्यामोहयति। विदूषकः-(निन्दम्य) (उ) जुज्जइ। (पुनर्मेनका पिलोक्य) भोदि! माणु- (क) यन्महाराज आज्ञापयति । (ख) महाराज! केनापि कार्यान्तरेण भगवत्याः साविन्याः सकाश प्रस्थिता । (ग) मो वयस्य ! किं चिकित्सका अप्यानुयारणैर सह गताः । (घ) तामपन्याः पाण्डुरोग तमुत्पन्नः । एतस्य युक्तिमपि कथयामि । पूर्व का- मोपदर इति शस्य गणितुम् । अद्य पुनस्यया सातायाः कथमनिमित्त- मापाण्डुर गा भवति । (ब) गुन्यंत । मानि! मानुषचारलाद द्विगुण ब्राह्मणचापट वा यति । . ''दात-प. पाट. ३. 'कयन्)नी' सी.पाट. ...जाना दल. पाठ.. '' रा. पाट. मा. पाट, जिम I'd. पाठ 'दा हो' प. पर ·चतुथोऽ । सचावळादो विउणं वह्मणचावळं तुमं पुच्छइ। कुदो एद- स्स विझअणिज्जस्स हारस्स आगमो। मेनका- (क) अस्थि पञ्चजण्णसम्भूदेहि मोतिएहि रइओ भअ- वदा तिविकमेण अत्तचरणसम्भूदाए गङ्गाए दिण्णो हारो। सो एसो तिस्मे सहीए काळिन्दीए वहिणिआए पेसिदो । राजा--अयि सवितृसम्भवे! सोऽयमतिचिरादात्मोचितां भुवम- वतीर्णः। अपि च- कुचसरसिजवन्धोरस्य हारस्य गौराः परभृतपरिपाटीपक्षतिश्यामलेऽस्मिन् । कुत एतस्य विस्मयनीयस्य हारस्यागम । (क) अस्ति पाञ्चज यसम्भूतेौक्तिके रचितो भगवता त्रिविक्रमेणात्मचरण- समुद्भूतायै गङ्गाय दत्तो हार । स एष तस्या सख्या कालिन्द्या भगिन्यै प्रेषित । अस्तीत्यादि । आत्मचरणसमुद्भूतायै गगाये दत्त इति दानोचित्यमुक्तम् । एप तस्या सख्या कालिन्येति स्वाधीनताद्योतकम् । अत एव भगिन्ये अम्ये कालिन्द्या प्रेषित चेट्या समर्प्य दत्त ॥ एव हारागमन श्रुत्वा गुणवर्णनेन नायिकाया विस्रम्भ परिपोपयति - अयोति । सवितृसम्भवे । इति उत्पत्तिगोरवस्य सदृशमेव तव सर्वम् । यत सोऽय हारोऽतिचिरात् , पूर्व पाञ्चजन्यत उत्पत्ति , ततो भगवत्प्रतिग्रह , ततो गङ्गा प्राप्ति , ततो यमुनापरिग्रह , ततो जन्मान्तरसुकृतगौरवेण (चरण चिरेणा)पि ततस्ततो निर्गम्येदानी स्वगोरवसदृशी भुवमवतीर्ण । अपि चात्र विशेष कथ यामि-कुचसरसिजस्य बन्धो सन्निधानेन शोभाकरत्वाद् वन्धुत्वम् । अस्य हारस्य कराणा पूरा नभसि परिपतन्त परित पतन्त प्रसरन्तो भान्ति । गौरा इत्यौपम्य- स्फुटीकरणाय । परभृताना परिपाटी परम्परा, तत्पक्षतिवत् श्यामले । अत्रापि सादृश्यवैशद्याय श्यामलत्वकथनम् । अस्मिन् पतन्त कथ नाति । तर स्वसुर्यमु- १ 'दो वि' इति स प पाठ २ ‘म्भवाए इति स पाठ ·तपासवरणे नभसि परिपतन्तो भान्ति पूराः कराणां स्वसुरिव तव सख्याः स्रोतसामम्बुराशौ ॥ ५ ॥ (नेपध्ये) सकुमुममधुगन्धधूपदीपायुपकरणान्युचितानि सम्भूतानि । अयमिह रतिपूजनाय देव्यै समय इति त्वरितं निवेदनीयम् ॥६॥ नायिका--हं'। राजा-सरिख ! मेनके ! किमतेदपक्रान्तम् । मेनका- () मुणादु महाराओ । महाराअसङ्गमादो पुव्वं ए- दाए भअबदीए रदिदवीए उवआचिर्द-जदा अय्यउत्तेणे सामिग्मं. तदा महुअराणुन्छि?हि कुसुमासवेहि अ- ग्धं दे ददरमं त्ति । एमो अत्यो सङ्गममुहेण एत्तिों काळं चिमुमग्दिो सहीए । तष्णिमित्ता तु अअं आरम्भो।

·चतुर्थोऽङ्कः । राजा---(नायिकोमुखमवलोक्य सस्मितम्) अतिललितोऽयमाराधनका मः। इदं पुनविपरीतं वर्तते । सम्प्राप्तुं रतिरसिताक्षि! कामदायाः सा कामं वरमुपयाचतां भवत्याः । नामुष्याः पशुपतिलुप्तभर्तृकायाः सम्प्राप्यं तव दयिते! समर्थयामि ॥ ७ ॥ नायिका-(क) अय्यउत्तमुहे एव्व किदवसदीणि चाडुवअणाणि । मेनका--(ख) एत्तिएण वि काळक्खेवेण सङ्किदं णो हिअअं। ता अणुमण्णेदु महाराओ। राजॉ-प्रिये! यद्येवं, निर्वर्त्यतां तव सखीप्रणयः। (क) आर्यपुत्रमुख एव कृतयसतीनि चाटुरचनानि । (ख) एतारतापि कारक्षेपेण शङ्कित नो हृदयम् । तदनुमन्यता महाराज । कुसुमासवरय॑ ते दास्यामीति । एपोऽर्थ सङ्गमसुखेनेयन्त काल विस्मृत सख्या । तत् तन्निमित्तोऽयमारम्भ ।। इति मेनकावचनमाकर्ण्य नायिकाभिमुख सस्मितमाह - अतिललितोऽय- माराधनक्रम । ललितत्वेन तत्कार्य हृद्यत्व लक्ष्यते । इद पुनर्विपरीत वर्तते । विपरीतमित्याराध्याराधकभावस्य व्यत्यासेन सिद्रत्वाद् वैपरीत्यम् । तदाह -स. म्प्राप्तुमिति । असिताक्षि। असिताक्षीनि स्वरूपचातुर्यमनिरूप्य तवोपयाचने स- म्भ्रमो जात । रति भवत्या काम वर सम्प्राप्तुमुपयाचता ' मम भर्तार दास्यसि चेदहमेव करोमीति। यत कामदाया कामदाने तव स्वातन्त्र्यम् , अतो रतेस्त्वा प्रत्युपयाचन युक्तम् । दयिते। तवामुष्या रते सकाशाद् उपयाचनेन सम्प्राप्य न समर्थयामि । यत पशुपतिलुप्तभर्तृकाया पशुपतिना नयनाग्निदग्धकान्ताया , अशरणाया । तव सर्वकामसम्पूर्णाया । एव स्थिते उपयाचनदानाय रतिपूजनो- पक्रम इत्युक्त विपरीतम् ॥ ७॥ १ 'का विलो' इति स पाठ, 'काभिमुख स' इति घ पाठ २ 'क्य) अ इति 'पण' इति ग पाठ ४ 'जा-य' इति क पाठ क पाठ ३ ·१४२ तपतीसवरणे विदूषकः :-(क) जइ एव्वं ववसिदं, जदा सोस्थिवाअणकाळो भविस्सदि तदा सम्पण्णो बह्मणो सुमरिदव्यो । मेनका--- (ख) मुक्ख! कि तव एदिणो । (राज्ञो मुखात् कथमपि दृष्टिमाक्षिपन्ती सख्या सह सपरिवारा निष्क्रान्तो नायिका) राजा-वयस्य! केनेदानीं विनोदन सहचरीविप्रवासमलीमसे कालं यापयामि। विदूषकः --- (सनिउँदम्) (ग) को एत्थ णिम्माणुसे जिण्णाडवीम- ज्झे विणोदो । एत्तिमत्तं एत्थ सारं । जइ रक्खसीणं फुळ्ळीणं च मुहे अपडिअ सञ्चरिदुं पारिज्जइ, तदो सक्कं सन्दाणेरुक्खादो भिक्खं अडिएं। (तत प्रविशति भीषणवेपा राक्षसी) (क) यद्येव व्यरसित, यदा स्वस्तिवाचनकालो भविष्यति, तदा सम्पन्नो ब्राह्मण स्मर्तव्य । (ख) मूर्ख! कि तबानेन । (ग) कोऽत्र निर्मानुपे जीर्णाटनीमध्ये विनोद । एतावन्मानमत्र सारम् । यदि राक्षसीना फुलीना च मुग्वे अपतित्वा सञ्चरितु पार्यते, तत सन्तानवृक्षाद् भिक्षामटितुम् । शक्य . एवं प्रसक्ताय रतिपूजनाय तस्या गताया प्रवृत्ति प्रतिपाद्यते । सारम् उ- पादेयम् । फुल्लीण फुहीना व्याघ्रीणाम् ॥ अथ नायफयोर्यादृच्छिकप्रणयक्लहप्रस्तावाय राक्षसीप्रवेश || १.'' इति पाठ २ ‘णा । (नारिका रा रात कप पाठ ३ 'तारा इति कप पाट ४ नोदना' इति पत्र पाह 'च' रति का पाठ ६ 'क-या'दगि. पाठ दाज दा. पाठ ८ 'ए'इतिक पाठ . 'अतिग पाठ ७ ·चतुवाइक.। राक्षसी--(सरोपम्) (क) अहके ळोशपळित्ता माआदण्डेहि निक्खमोक्खेहि। शंवळणश्श शळीळं भज्जिश्शं शळिळकुम्भं व ॥ ८॥ अज्ज शंवळणशळशदमुशिदीविअशअन्धाहिं शअळ- ळक्खशीहिं शाणुणअंअन्भत्थिदनि “शहि! मोहिणिए! तुझं माआवळेण इशिशळणं ळाआवशदं शंवळणं कह विगेलिअ शमुद्दमज्झे पक्खिऊण माळेहि"त्ति । शा वि अहं तेण वावादिअपुत्तशदा विउणिअळोशा शहीणं णि- ओअं काववशिदसि । ता अण्णेशिश्शं दाव । (परिक्र- म्यावलोक्य) एशे एशे केण वि बह्मणेण शह शन्दाणळदाम- ण्डवे चिट्ठइ (विदूषकमवलोक्य सृकिणी परिलिहन्ती) एदं बह्मणं (क) अह रोपप्रदीता मायादण्डैस्तीक्ष्णमोक्षे । सवरणस्य शरीर भड्क्ष्यामि सलिल कुम्भमित्र ॥ अद्य सवरणशरशतमुपितजीरितसगन्धामि सकलराक्षसीभि सानुनयम- भ्यर्थितास्मि-"सखि! मोहिनिके। तब मायाबलेन ऋषिशरण राजापशद सवरण कथमपि गृहीत्या समुद्रमध्ये प्रक्षिप्य मारय" इति । साप्यह तेन व्यापादितपुनशता द्विगुणितरोपा सखीना नियोग कर्तु व्यरसितास्मि । प्रविष्टा सा सरोपमाह - अहके इत्यादि । अह रोपप्रदीप्ता मायादण्डैस्ती- क्ष्णमोक्षैः । सवरणस्य शरीर भड्क्ष्यामि सलिलकुम्भामिव ।। ८ ।। सवरणशरशत- मुपितजीवितसगन्वाभि सकलराक्षसीभि सानुनयमभ्यर्थितास्मि । सगन्धा बन्धव । सखि ! मोहिनिके! तव मायारलेन तम् ऋपिशरण राजापशद कथमपि गृहीत्वा समुद्रमध्ये प्रक्षिप्य मारयेति । साप्यह तेन व्यापादितपुत्रशता (स्मि)द्विगुणि- तरोपा सखीना नियोग कर्तु व्यवसितास्मि । तदन्वेपि(प्ये प्यामि) तावत् । एप एप केनापि ब्राह्मणेन सह (मन्दार सन्तान)लतामण्डपे तिष्ठति । एत ब्राह्मण १ ‘स्स' इति स पाठ २ 'ण श इति क पाठ ३ 'म्य) ए' इति क पाठ ४. 'रिलेलि' इति स पाठ ·१४४ तपतीसवरणे खाइदुकामाए कुळकुळाअन्ती विअ मे दन्ता, शवदिळा- ळाशळिळं । किन्तु एदवश महाणुभावश्श शमक्खं शु- मळिदुं पि ण शकं, कि पुण खाइदुं । ता एव्वं दाव क- ळिश्शं । (अतिरमणीयरूपा भूत्वा राजानमुपसर्पति)। राजा-(विलोक्य सविस्मयम् ) सखे! पश्य पश्य- पृथुनितम्बपयोधरलोचनं तरलकेशचयं तनुमध्यमम् । . अनघमस्त्रमनङ्गधनुर्भृतः किमपि वस्तु कुतः समुपागतम् ॥ ९॥ विदूपकः-- (क) एदरिस रण्णे पडिच्छपणे णिस्सरन्तैि वञ्चण- सीळाओ इत्थिआओ। ण आणामि किं होदि त्ति । तदन्वेषिष्यामि तावत् । एप एफ केनापि ब्राह्मणेन सह सन्तानलतामण्डपे तिष्टति । एत ब्राह्मणं खादितुकामायाः कुरुकुरायन्तीव मे दन्ताः, स्रवति लालासलिलम् । किन्त्येतस्य महानुभानस्य समक्षं स्मर्तुमपि न शक्यं, किं पुनः सादितुम् । तदेवं तारत् करिष्यामि । (क) एतस्मिन्नरण्ये प्रतिच्छन्न निस्सरन्ति वञ्चनशीलाः स्त्रियः । न जानामि किं भवतीति । खादितुकामायाः कुरुकुरायन्तीव मे दन्ताः, सपति लालासलिलम् । किन्त्वेतस्य महानुभावस्य समक्ष म्मर्तुमपि न शक्यम् , किं पुनः खादितुम् । तदेवं तावत् फरिप्यामि । कुरुकुरेति दन्तसहनशब्दानुकरणम् ।। तस्या मायाविग्रह वीक्ष्याह --पृथ्वित्यादि । मध्यपर्यायो मध्यमशब्दः । अनपम् अप्रतिहतम् । किमपि वस्त्विति खीलक्षणे हटेऽपि शोभातिशयनापरिच्छे. धरूपत्वादुक्तम् । कुत इति कस्मादशात् कस्माद्धेतोरिति च ॥९॥ 1. 'या -'दति रा. रा.. २. 'न सचर'दति क. पाट.. ३. 'तीभोवत ४. 'ओ रमपसीओ विज मन्यानोति प. पाट:. ५ विस्रादिति' ग. पार दास. पाट ·चतुर्थोऽयः। राक्षसी-(धुत्या सधिपादं सकम्पं च) (क) कहं वञ्चणसीळ ति।ल- क्खिदमि इमिणा । भश्शहदे मे मणोळहे। राजा--मैवं वादीः। न सर्वा नायों विप्रलम्भशीलाः। राक्षसी--- (सहर्षम्) (ख) दिद्विआ ण मं उहिसिअ एशे भणादि । (उपमृत्य) जेदु महाराओ। राजा- स्वागतमत्रभवत्यै । का त्वं । किञ्चागमनप्रयोजनम् । राक्षसी--(ग) सुणादु महाराओ। अस्थि गन्धव्वराअस्स चि- त्तरहस्स धौदा गअणमाळा णाम स्वेण अप्पडिमा क- पणआ। अहं तिस्से वअस्सिआ सुमणांबई णाम । सा महाराअस्स अणेअदेवासुरसङ्गामविजइणो गुणेहि अ- क्खित्तहिअआ मए सह महाराअं दक्खिउं हत्थिणउरं गआ। राजा-ततस्ततः। राक्षसी-(प) तदो कत्तिएआवासपरिसरुज्जाणगअं अत्तणो प- दजुअळं सकामळेहँ कण्णऊरं च दक्खन्तस महाराअस्स दिहिराअं ओळोइअ किञ्चि अस्सासिआहिअआ पिदुपरा- (क) कथ वञ्चनशीला इति । लक्षितास्म्यनेन । भस्मीभूतो मे मनोरथः । (ख) दिप्ट्या न मामुद्दिश्यैप भणति । जयतु महाराजः । (ग) शृणोतु महाराजः । अस्ति गन्धर्वराजस्य चित्ररथस्य पुत्री गगनमाला नाम रूपेणाप्रतिमा कन्यका । अह तस्या क्यस्या सुमनावती नाम | सा महा- राजस्यानेकदेवामुरसङ्ग्रामविजयिनो गुणैराक्षिप्तहृदया मया सह महाराज द्रष्टु हस्तिनपुर गता। (घ) ततः कार्तिकेयावासपरिसरोद्यानगतमात्मनः पदयुगल सकामलेखं कर्णपूर च पश्यतो महाराजस्य दृष्टिरागमवलोक्य किञ्चिदाश्वासितहृदया पितृपराधी- १. 'दम्) कह' इति क स. पाठः, २ 'त्ति माल' इति ख. पाठ.. ३. 'वम् । न' इति ४. ‘त भ' इति क. पाठः ५ 'तमुह' इति स. पाठः. ५. 'हच कण्णेउर द' इति स. पाटः, ८, 'स्स दि' इति ग पाठः. . 'जोव इति के पाठ ग. पाठ ·तपतीसहरणे हीणदाए अत्तणो णअरं पत्थिआ । राजा-(जनान्तिकम् ) सखे! पदवतंसकयोरीदृशः परिणामः । विदूषकः-(क) जुज्जइ । ऐव्वं एदं । अण्णं च एसो णिरतिसओ गन्धो घाणगोअरं सम्पत्तो । ता तकेमि अण्णाओ दिव्व- कण्णआओ तुमं कामेहुँ आअच्छन्ति त्ति । राजा ततस्ततः। राक्षसी-(ख) तंदो अज्ज तुज्झ सङ्गमणिबन्धणं किञ्चि अपे- क्खन्ती भिउपडणाअ उच्चलिआ, मए कहं वि आसा- जणणेहि वअणेहि णिवारिओ । जइ महाराओ सङमा- गुग्गहं ण करेदि,अवस्सं सा विवज्जइ । णाहं सहीम- रणं दक्खिउं पारेमि । ता पडमं महाराअस्स पुरदो अत्ता- णं वावादइरसं । विदूषकः-- (अपचार्य) (ग) भो वअस्स! अपुब्बो खु एदाए दो- चोवकमो । बळकाळेण किल कामो उप्पादइदव्यो। राजा-(आत्मगतम्) अस्तु तावन्मम मनागप्यनौत्सुक्यजननममुप्या नतयात्मनो नगर प्रस्थिता । (क) युन्यते । एवमेतत् । अन्यचेप निरतिशयो गन्यो प्राणगोचर सम्प्राप्तः । तत् तर्फयाम्यन्या दियकन्यकास्त्या कामयितुमागन्छन्तीति । (ग) ततोऽद्य तर सामनिरयन फिमिदपश्यन्ती भृगुपतनायोचल्तिा । मया कथमप्याशाजनचनानवारिता । यदि महाराज मनमानुग्रह न करोति, असभ्य सा पिपयते । नार लगामरण द्रष्ट पारयामि । तत् प्रथम महारा- जस्य पुरत आमान थापादपियामि । (ग) भो उपम्य' अपूर्व मयतम्या दोन्यापक्रम | बलाकारण फिट काम उपायितन्य । ।

·चतुर्थोऽङ्कः। १४७ वचनम् । तथाप्येवमिदानीमेनां यापयामि । (प्रकाशम्) भद्रे! केपामनभिमतानि सचेतसामेतादृशानि स्वयमु- पनतानि स्त्रीरत्नानि । किंबहुना, स्थिता वयमत्रभवत्या वचसि । राक्षसी---(सहर्पम् ) (क) जीवाविदमि महाराअस्स पसादेण । ता अज्ज पओसे सवअरसेण महाराएण एत्थ सणिहि- देण एव्व होदव्यं । म पि विमाणं गेह्निअ आअदं एवं मण्णह । (निक्रान्ती) विदूपर्कः - (स) भो वअस्स ! किं तुए ववसिदं । राजा---अनभिज्ञो भवानस्मच्चित्तवृत्तीनाम् । किं वा तपतीगुण- निगलितों चित्तवृत्तिमन्यत्र चलयितुमलम् । साहसोपक्र- मभीरुणा मयैतदुपन्यस्तम् । इदं पुनस्तदङ्गसम्पर्काभि- मानदुर्ललितम् अन्यनारीगण्डोपश्लेषोपहतमपहस्तय क- र्णपूरम् । विदूषकः --- (निहस्य) (ग) अहो राअउळसेवआणं परिवाओ, जं एत्ति काळं भुअन्तरोवळाळिअस्स एदरसँ कण्णेउरस्स खणेण अतकिओ विणिवादों संवुत्तो । (कर्णपूर क्षिप्या) (क) जीपितास्मि महाराजस्य प्रसादेन । तदद्य प्रदोपे सरयस्येन महाराजेनान सन्निहितेने भनितव्यम् । मामपि पिमान गृहीत्वागतामेव मन्यस्व । (स) भो वयस्य । कि त्वया व्यासितम् । (ग) अहो राजकुरसेपकाना परिसाद , यदेतावन्त काल भुजान्तरोपलालित त्य ए' इति क्-सघ पाट २ 'च्च अणुम' इति घ पाट, ३ 'न्ता राक्षसा) वि' इति ग पाठ कि इति क पाठ त हृदयम' इति क पाट क' इति स पाठ. स्म कह अतकिआ खमण वि' इति घ पाठ, ‘स्स अताको सणण ये' इति स ग पाठ ८ 'यो (क' हाते पाट ·१४८ तपतीसंवरणे भो वअस्स! अच्छेरं अच्छेरं । एसो कण्णेउरो 'अम्बरेण णिईण्णो, ण उण पुहुवीअं पडिओ। (नेपथ्ये) याभिः कल्पितमभ्युपैति नृपतिः सङ्केतमाकस्मिकं दुःखोदमनात्मनीनमपृथुश्रोणीजनप्रापकम् । दग्धास्ता भृगुकर्मभिःशुभतरैर्मायाः प्रपन्ना निजं देहं मोहिनिका प्रयाति विफलीभूतक्रिया राक्षसी ॥ १० ॥ राजा---(संहपम्) सखे! तस्यां सविमानायामुपस्थितायां को नु खलु प्रत्याख्यानप्रकार इति पर्याकुलोऽहममुना सकल- मेतन्मायाजालमुपपादयता विधिना साधु सङ्कटादुत्तारि- तोऽस्मि। विदूपकः-- (क) अहं पि रक्खसीए दाढाकुढारादो देव्वेण र- क्खिदोरि। (प्रविश्यापटाक्षेपेण कर्णपूरहस्ती) मेनका-- (ख) तुबरदु तुवरदु महाराओ। स्यतस्य कर्णपूरस्य क्षणेनातर्फितो चिनिपातः संवृत्तः । भो वयस्य ! आ- धर्यमाश्चर्यम् । एप कर्णपुरोऽम्बरेण निगीर्णः, न पुनः पृधिन्या पतितः । (क) अहमपि राक्षस्या दंयाकुठाराद् देवेन रक्षितोऽस्मि । (स) चरता त्याला महाराजः । याभिरित्यादि । याभिर्मायाभिः । अभ्युपैति अग्नीकरोति । आकस्मिक नि- निमिउन । दुःसोदकर उपरि दुःखावहम् । अनात्मनानम् आत्मने अहितम् । अधुश्रोणीजनप्रापफ पृथुनोणीजनप्रापकं च न । भृगुरुमभिः मायाशमनः फर्मभिः । प्रपरेत्यादि वास्यान्तरम् ।। १० ॥ 1. 'उ'sit कप ार: २. 'ग-गर्ग इनि ग पाटः. 1. 'मानन्दम्) गीग पाठः t. '' उपाय: ५. 'लामनदाय पारः ६. 'औरत्र हतियार ।

·चतुर्थोऽङ्कः। १४९ राजा-- (ससम्मम्) किमिति किमिति । मेनका ---(क) जदा सा णिसाअरी तिस्से भिउपडणवुत्तन्तं कहे- दुं पवुत्ता, तदा मए सह आअदा सही महाराअस्स स- केदवअणं सुणिअ कुविदा पत्थिआ । मए उण कहन्तं पडिक्खन्तीएं ठिदाए जाणिदो परमत्थो । ता सिग्धं ग- दुअ अर्गुणे? महाराओ। राजा--(सविपादम्) कासौ कासौ। मेनकों--(विलोक्य) (ख) एसा सही कळ्ळाणवामणघरं पविसई। उवसप्पं । (सर्वे ससम्भ्रमं परिकामन्ति)। (प्रविश्य) नायिका-- (सप्रणामम् ) (ग) भअवं पदुमावळ्ळह ! पुव्वं कामग्गि- पळिज्जन्तं भअवदा पच्चुज्जीविअं में सरीरं । अज्ज उण (क) यदा सा निशाचरी तस्या भृगुपतनवृत्तान्त कथयितुं प्रवृत्ता, तदा मया सहा- गता सखी महाराजस्य सङ्केतवचन श्रुत्वा कुपिता प्रस्थिता । मया पुनः कथान्त प्रतीक्षमाणया स्थितया ज्ञातः परमार्थः । तत् शीघ्रं गत्वानुनयतु महाराजः। (ख) एपा सखी कल्याणवामनगृहं प्रविशति । उपसनाम् । (ग) भगवन् 'पसायटम : पूर्व कामाग्निप्रदीप्यमान भत्या प्रत्युज्जीवित मे श. कहन्तं कथान्तम् ।। भअवं इत्यादि । पदुमावळ्ळह ! पद्माया वल्लभ! कदाचिदप्यनिष्टानाच- रणादन्यासां मन्दभाग्यानामेवं न भवेदिति व्यज्यते । पूर्व कामाग्निपदीप्यमान १. 'ए जा इति ख. पाठ. २. 'णुमण्णेदु' इति क. पाठः, ३. 'दु ण म' इति प. पाठः. 1. 'का-र' इति ख. पाठः, ५. 'ण प' इति स. पाठ. ६. ' इदा उक्सप्पम्म । (स इति ख. पाठ:. ७ 'पदु ण' इति क-घ पाठः. ८. 'सन्ति । ततः प्रविशति ना' इति ग. पाट:

·तपतीसंवरणे अय्यउत्तपरिभवाणळदाहेण विवज्जन्त एदं अणुमण्णेहि । राजो--(ससम्भ्रममुपसृत्य) प्रेयसि! किं किं, परिभवानल इति । (नायिका सभ्रूभन परावृत्य प्रस्थातुमिच्छति) राजा---(अशुकान्ते गृह्णन् ) मम भवतु न तत्त्वतः क्षमस्ते प्रणयगतीरवगन्तुमन्तरात्मा । असदृशमवमानमात्मनि त्वं कथमिव मुग्धमृगाक्षि ! सन्तनोपि ॥ ११ ॥ रीरम् । अद्य पुनरायपुत्रपरिभवानलदाहेन विपद्यमानमेतदनुमन्यस्व | भगवता प्रत्युजीवितं मे शरीरं भवदनुग्रहेणैव भर्तृलाभप्रत्युज्जीवितं शरीरमिति जीवशरीरयोरभेदोपचारः । अम्मत्प्राणदानेन शरीरमपि रक्षितमित्यर्थः । अद्य पुनरिति अवस्थावलेन प्रार्थनाया परीत्व जातम् । आर्यपुत्रपरिभवानलदाहेन आर्यपुत्रम्य परिभवः अनादरः अन्यत्रीपरिग्रहसङ्केतेन, स एवानलः तेन यो दाहः दहनं तेन विपद्यमानम् । एतत् शरीरम् । अनुमन्यन्न न निषेधोऽत्र कार्यः । का- न्तपरिभवन्यान्तर्वहिस्तापरत्वेनानलत्वमारोपितम् ।। तद्वचनं श्रुत्वानुवदति-प्रेयसि! किं किं, परिभवानल इति । तव प्रेयसीले कथमेवंवचनम्योपपत्तिरिति भावः ।। ममति । भवचित्तानुसरणेकपरम्य (मम) ते प्रणयगतीः ते गम्भीरस्थ. भावायाः प्रणयप्रवृत्तीः अवगन्तुम् एवमम्या मयि मनोवृत्तिरिति तत्त्वतो निश्चे- तुमन्तरात्मा प्रेमचपल: पक्षमा भयतु । तद् युक्तमेव । तदा तदा किमभिरुचितं कि वदतीतीच्छानुमरणदीक्षित एव । एव स्थिते त्व महनीयरूपा आत्मन्यसदृशम- यमान किं करोपि । अगेनाई परिभूता नहमनादग्योन्या इति प्रतातिरेवान हेतु : अन्यथा ना न परिवदिति मभिप्रायनाननिष्णया स्थातुमेव युक्तम् । असमत्वमेव म्फुटयनि- मुभमृगाक्षीन्यनेन ॥ ११ ॥ . निमारमा प. पाट 1- (7' दनि कपाट. पिसारा पार. २ ·चतुर्थोऽङ्कः । १५१ मेनका-- (क) सहि! अळं कोण । (कर्ण) एवं विअ । नायिका-(ख) हद्धि अत्थाणे कदत्थिदो अय्यउत्तो। (राजाभिमुग्वी) जेदु अय्यउत्तो। राजा--(सह परिष्वन्य) अयि! अस्थानकुपिते! तव तावदेतादृशा अलीकव्यलीका एव सम्भवेयुरमुप्मिन् दासजने कोपहे- तवः। मेनका--(ग) भोराअवयस्स! एसो दे आआसणिईण्णो वतंस- ओ। गेल ण। विदूषकः-- (सभयम्) (1) ण दावे मे खेमअरो रक्खसीणं कण्णऊरो। ण गहिस्सं! राजा---(नायिकामपार्य) सखि ! मेनके! किमस्मान्मर्मण्युट्टयसि । (क) मरिख अल कोपेन । एवमिन । (ख) हा धिग् अस्याने कर्षित आर्यपुत्र । जयत्वार्यपुत्र । (ग) भो रायम्य । एप ते आकाशनिगार्णो वतसक । गृहाणनम् । (घ) न तावन्म क्षेमकरो राक्षमीना कर्णपूर । न ग्रहीप्यामि । कदत्यिदो कर्थित । अपगधित्वमारोपितमित्यर्थ ॥ तब अमुप्मिन् दासजने कोपहेतव यथाय तथा पुनरपि अलीक य- लीका एव भवेयु । अनुप्मिन् दासजने कदाचिदप्यनिष्टाचरणविमुखे । अलीकम् असत्य व्यतीक दु ख येषु । सेनापि हेतुना कोप , कोपस्य परसाठाया ब्याक भवेत् । तम्यालीस्वागसया तत्कारणस्याप्यलोक्त्वमाशसित भवति । अन्यथा कार्यमप्यलीक न भवेत् । अतो यदृच्छया भावित कोपहेतुस्तत्फल कोपश्च मिन्येव भवतीत्याशसित भवति ।। आआसणिडण्णो जामशनिगीर्ण ॥ ता। राना-(म' इति सघ पाठ ज्य ) साख । ' इति घ पाठ स्था इति २ पाठ 3 उ' इति क्न्न पाठ ४ 'एद इति ग घ पाट इति क पाठ . ज्य अ ·वपतीसंवरणे . मेनका---(क) महाराअ! अळं सङ्काए। एदाए च्चिअ एसो कण्ण- ऊरो तं पदजुअळं च। राजो- (सपरितोपम्) दिष्ट्या चिरादद्य हृदयनिखातं संशयश- ल्यमुद्धृतं भवत्या । सखे ! सोऽयमकोपान्तरायः प्रियाप- रिष्वङ्गः । स्वीक्रियताम्। विदूषकः -- (ख) एव्वं होदु (गृहीत्वा पॅरितो विलोकयन् ) भो! अ- कामुआणं अह्माणं अणदिक्कमणीओ सञ्झोवासणसमओ। राजाँ - (समन्तादवलोक्य) सखे! सम्यगनुप्रबोधितोऽस्मि । प्रिये! प्रविश त्वमभ्यन्तरम् । वयमपि - अखिलभुवनयोनेरभ्युदीर्णत्रिवेदी तनुमपतमयन्तीमम्बुजन्मासनस्य । (क) महाराज! अल शङ्कया । एतस्या एवैप कर्णपूरस्तत् पदयुगलं च । (ख) एव भवतु । भो अकामुकानामस्माकमनतिक्रमणीयः सन्ध्योपासनसमयः । अकोपान्तरायः प्रियापरिप्वङ्गः अन्यस्य कोपेनान्तरायः प्रियापरिप्व- अस्य । अन्यस्य कोपेनान्तरायो भवेत् , अस्य तथा न भवति । परिप्वाकार्य भवतात्यारोपः ॥ त्वम् अभ्यन्तरं प्रविश । वयमपि सायं ते सहजाम् आराधयामः । ते सहजा सावित्रीमाराधयामः वाड्मनःकर्मभिरर्चयामः । ते सहजामिति देवता. राधनऽपि विधिवशात् त्वत्सम्बन्धेन हृद्यतमत्वमस्माक जातमिति व्यग्यते । अखि- लभुवनयोनेरम्वुजन्मासनस्य तनुम् अपतमयन्ती तमोपनयनेन प्रकाशमयीं कु- वाणाम् । अभ्युदीर्णत्रिवेदीम् अभ्युदीर्णा अभिव्यक्ता त्रयी यस्याः तादृशीम् । अति- लमपश्यनिर्मातुनिखिलवेदानिधानभूतामपि तनुं प्रकाशमयी कुर्वाणामित्यपिशब्दोऽ- १. 'जा-दिदति फ. पाठः, २. 'तो कर्णपूरः । दिति रा. पाट:. १. '(गदति 1. दिशा पि' इति स. पाटः, ५. 'श्य) मा यस अति क. पाटः: ७. 'जा-संगइति करा. पाठः. ८. 'मध्यनुपदमागना एक रति क. पाठ:. ९. 'प्रिसारीत' इति फ. पाट:. करा- पाठ:. । 'मणिभमोदिस.पाठः.

·-- चतुर्थोऽङ्कः । १५३ अहरुपगमरात्रिपक्रमावर्तनीयां वरतनु ! सहजां ते सायमाराधयामः॥१२॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) इति चतुर्थोऽङ्ग । र्यात् सिध्यति । ब्रह्मणोऽप्येतत्सेवनेनेव प्रकाशमयत्व, कि पुनरन्येषामिति भाव । अहरुपगमे रात्रिप्रक्रमे च सन्ध्ययोईयोरित्यर्थ । जावर्तनीयाम् आवर्तनयोग्यम- त्राम् । देवतामन्त्रयोरभेदोपचार । अथवा आवृत्त्या प्रतिदिन सेवनीयाम् । अस्य तात्पर्य वेदविदामेव ज्ञातु शक्यम् ।। १२ ॥ इति चतुथाऽङ्कः।

·अथ पञ्चमोऽङ्कः ।। (ततः प्रविशति बद्धकर्णपूरदण्डहस्तस्त्रस्तरूपो विदूषकः) विदूषकः -- (दीर्धे निःश्वस्य) (क) मुसिदो हि भो मुसिदो झि । इह तवणवणे अदिइरं काळं विहरिअ चिट्ठन्तो वअस्सो देवी परिजणो असिविणळहो विअ णिही अज्ज पच्चूस एव्व पवुद्धेण मए ण दिट्ठा । अण्णेसिअंच सव्वं तवण- वणं । अण्णं च मिअसउन्तवज्ज सव्वं अवहरिअ गच्छ- न्तीए अदीदाए रत्तीए अहं तवणवणं च अवसेसित्ति अच्छेरं। (सवितर्कम्) जैदि तत्तहोदीए सह तवणळोअंगदो भवे, तदो मं अणवघोहिअ अवस्सं वअस्सो ण गच्छइ । अहवा माआदक्खेहि रक्खसीजणेहि कहिं पि वञ्चिअ (क) मुपितोऽस्मि भोः मुपितोऽस्मि । इह तपनवने अतिचिर काल विहृत्य तिष्ठन् वयस्यो देवी परिजनश्च स्वप्नलब्ध इव निधिरद्य प्रत्यूप एव प्रबुद्धेन मया न दृष्टाः । अन्विष्ट च सर्वे तपनवनम् । अन्यच्च मृगशकुन्तवर्ज सर्व- मपहृत्य गच्छन्त्या अतीतया रात्र्याह तपनवनं चावशेपितम् इत्याश्चर्यम् । यदि तत्रभवत्या सह तपनलोक गतो भवेत् , ततो मामनवबोध्यावश्य वयस्यो अथ नायकस्य वियोगविप्रलम्भोपक्रमः । राज्ञा वियुक्तो नर्मसचिवः प्रल- पति-मुपितोऽस्मि भो. मुपितोऽस्मि । इह तपनवनेऽतिचिरं कालं विहृत्य तिष्ठन् वयस्यो देवी परिजनश्च स्वप्नदृष्ट इव निधिरद्य प्रत्यूष एव प्रबुद्धेन मया न दृष्टाः । अन्विष्टं च सर्व तपनवनम् । अन्यच्च मृगशकुन्तवर्ज सर्वमपहृत्य गच्छन्त्यातीतया राज्याहं तपनवनं चावशेपितम् इत्याश्चर्यम् । यदि तत्र- भवत्या सह तपनलोक गतो भवेत् , ततो मामनवयोध्यावश्यं वयस्यो न गच्छति । ..'-मु' इति क. पाठ २. 'च्छरिज' इति क स-घ. पाठः ३. 'विष्णु हु त' इति ४. "धि' इति कन्स ग. पाटः. ५. 'पिअवस्' इति घ. पाट.. पना-प.पाठः, ·पञ्चमोऽकः। १५५ णीदो भवे । एदं पि णत्थि । भिउणो कम्मप्पहावेण एत्थं पदेसे माआओ ण प्पभवन्ति । जई पञ्चक्खं एव्व परक्कमन्ति, तदो वअस्सस्स प्पहावो एव्व पडिबन्धेदि। ता अळं दुन्विकप्पहिं । तवणवणादो णिकमिअ विउ- णिसं । (परिक्रम्य परितो विलोकयन्) अहो एदरस वणगहणु- देसस्स पडिभअदा । एसों केसरिणहकुळिसणिभिण्णकु- म्भस्स सहअरस्स रसिआणुसारप्पहाविआ सवरपरिक- प्पिअगत्तपडिआ करिणी करुणं विक्कोसई । (अन्यतो विलोक्य) एदं पुण अच्छभळ्ळोवहुँत्तपिट्ठभाआए कुरङ्ग- न गच्छति । अथवा मायाद? राक्षसीजनैः कथमपि वञ्चयित्वा नीतो भवेत् । एतदपि नास्ति । भृगोः कर्मप्रभावेणात्र प्रदेशे माया न प्रभवन्ति । यदि प्रत्यक्षमेव पराक्रमन्ते, ततो वयस्यस्य प्रभाव एव प्रतिबध्नाति । तद- लं दुर्विकल्पैः । तपनवनानिष्कम्य विचेप्यामि । अहो एतस्य वनगहनोद्दे- शस्य प्रतिभयता । एपा केसरिनखकुलिशनिर्भिण्णकुम्भस्य सहचरस्य र- सितानुसारप्रधाविता शबरपरिकल्पितगर्त्तपतिता करिणी करुण विक्रोशति । एतत् पुनरच्छभल्लोपभुक्तपृष्ठभागायाः कुरङ्गवथ्या उद्गीर्ण जिह्व मुख निश्च- अथवा मायाद? राक्षसीजनैः कथमपि वञ्चयित्वा नीतो भवेत् । एतदपि नास्ति । भृगोः कर्मप्रभावेणात्र प्रदेशे माया न प्रभवन्ति । यदि प्रत्यक्षमेव पराक- मन्ते, ततो वयस्यस्य प्रभाव एव प्रतिबध्नाति । तदलं दुर्विकल्पैः । तपनवनान्नि- र्गत्य विचेष्यामि । अहो एतस्य वनगहनोद्देशस्य प्रतिभयता । एषा केसरिनख- कुलिशनिर्भिण्णकुम्भस्य सहचरस्य रसितानुसारप्रधाविता शबरपरिकल्पितग- पतिता करिणी करुणं विक्रोशति । एतत् पुनरच्छभल्लोपभुक्तपृष्ठभागायाः कुर- अवध्वाः उद्गीणजिह्व मुखं निश्चलोत्फुल्लया दृष्ट्याद्यापि भय सूचयति । क्रूरस- १. 'इ उण प' इति ग पाठ. २. 'ब्व गदुअप' इति ख-ग पार ३. 'म्य वि' इति घ. पाठः, 'म्यावलोक्य) अं' इति क. पाठ.. ४. 'सा खु के' इति ख. पाठः, इति क-ख-घ. पाठ. ६. 'पि अ' इति क घ, पाठः ७ 'जु' इति स. पाठः.

·तपतीसवरणे, , वहूए उग्गिण्णजीहं मुहं णिच्चलुप्फुळ्ळाए दिट्ठीए अज्ज विभअंसूएदि। क्रूरसत्तवावादिअदुबळमिअकळेबरदुस्स- ञ्चरो दुस्समपीडिअस्स जणपदस्स दसं अणुसैरेदि एसो पदेसो। किं बहुणा, मम दिट्ठी विभअविहुरा एत्थे परि- व्भमिदुंण पारेदि, किं पुण चळणी। पागेव्व णअररच्छाअं पि असहाओ गन्तुं भाआमि, किं पुण एत्थ महाडवीअं। ण उण सहाआणं सम्भवो । ता किं मे सरणं । का मे गई। (भयकम्पितो दण्डकाप्टमवलम्व्य स्थितः) (ततः प्रविशत्यमात्यः) अमात्यः-(सवितर्कम् ) अहो जघन्य एवायं जघन्यो वर्गः, येन लोत्फुल्लया दृष्ट्याद्यापि भय सूचयति । क्रूरसत्त्वव्यापादितदुर्बलमृगकले. बरदुस्सञ्चरो दु.पमपीडितस्य जनपदस्य दशामनुसरत्येप प्रदेश. । किं बहु- ना, मम दृष्टिरपि भयविधुरात्र परिभ्रमितु न पारयति, किं पुनश्चरणौ । प्रागेव नगररथ्यायामप्यसहायो गन्तु विभेमि, किं पुनरत्र महाटव्याम् । न पुनः सहा- याना सम्भव । तत् किं मे शरणम् । का मे गति । त्वव्यापादितदुर्वलमृगकलेबरदुस्सञ्चरो दु.पमपीटितस्य दुर्भिक्षपीडितस्य जनपदस्य दशामनुसरत्येप प्रदेशः । करेत्याधुभयत्र साधारणम् । इदं भविष्यदर्थसूचकम् । किं बहुना, मम दृष्टिः भयविधुरा अत्र परिभ्रमितुं न पारयति, किं पुनश्चरणौ । नगररथ्यायामप्यसहायो गन्तु विभेमि प्रागेव । महाटव्यां न पुनरत्र सहायानां सम्भवः । का मे गतिः । किं मे शरणम् । गम्यत इति गतिः प्राप्यभूमिः कुत्र गच्छामीत्यर्थः ।। अथ राजान नेतुममात्यस्य प्रवेश । प्रविष्टः सः राज्ञः कामैकपरत्वेन वैवश्य निरूप्य सामान्येन तृतीयपुरुषार्थस्य कुत्सितत्व साधयति- अहोतुखल्वि- १ 'क' इति ग घ पाठ २ 'त्य महाडवीअप' इति क पाठ.. ३. 'णा । ण' इति ४ स्था' इति घ पाठ ५ मि पागेव्य । म' इति स घ. पाठ.. 'ण एत्य स' झाते स पाठ •ण जत्यि म' इति घ पाठ. ७. 'ई। (द' इति स. पाठः, ८. 'त्य अ' इति घ पाठ ९ विमर्शम्' इति स पा * 'होतुसलु' इति तु व्यायासम्मत पाठ सघ. पाठ ६.

·पञ्चमोऽङ्कः। समाकृष्टः प्रकृष्टमहिमा सोऽयमपि देवो निसर्गविनयस- मुद्भवशेमुपीप्रशमितप्रजोपद्रवः परित्यज्य स्वराज्यमियन्तं कालमिमां महाटवीमधिवसति । तदपि पुनश्चिरतरपरिव- जितपर्जन्यम् । तथा हि --- आन्त्रत्रातविभीपणं बधिरितं घोरैः शिवाचाशिते- दूरीभूतपृथग्जनं नरशिरःश्रेणीभिरध्यासितम् । राज्ञः संवरणस्य राज्यमधुना वेतालपालीवृतं कालीकायभयङ्करं समभवत् ककालमाला कुलम् ॥ १॥ त्यादि । इदानीमम्मदवस्थान्तरे निरूप्यगाणे नीचस्यापि वस्तुनस्तत्प्रकर्षण कौतु- फावहत्वम् । तदेव प्रतिपादयति- जघन्य एवायमिति । जघन्यो वर्गः अन्त्यो वर्गः । सर्वत्र त्रिवर्गपरिगणनेऽन्त्यत्वेन प्रसिद्धः कामवर्ग इत्यर्थः । स जघन्य एव अतिनीच एव । अस्य जघन्यत्व युक्तमेव । नीचत्व प्रतिपादयत्ति कार्यद्वारा- येन समाकृष्टः परवशीकृत । प्रकृष्टमहिमा जितेन्द्रियत्वादिनयशास्त्रोदितगुणसम्पदा. तिशयितात्मगौरवः । सोऽय परोक्षदशायामिदानीमप्येकरूपप्रभावः । स्वराज्य परित्यज्येत्यनौचित्यातिशयः प्रकाशितः परिपालनापाटवेनति चेत् , तन्न । निसर्गवि- नयसमुद्भवशेमुपीप्रशमितप्रजोपद्रवः स्वाभाविकविनयोदयया शेमुप्या स्वबुद्ध्यैव अन्यप्रेरणं विना प्रशमितसर्वजनपीड. । तद्धि राजस्वफलम् । तत्रापि गुणोत्तरप्रदेश- वासापेक्षया चेन्न दोपः । तन्न । इमां महाटवीम् अतिगहन कान्तारम् अधि- वसति । तत्राप्यल्पकालं न, इयन्तं कालामेत्यनेन कालम्य दैर्घ्य प्रकाश्यते । अस्य सर्वस्य निमित्तं कामपारवश्यमेवेति जघन्य इत्युक्तम् । राज्यपीडा न चेद् दूरावासे को दोष इति चेद् तत्राह- तदपि पुन गज्यमपि न सुस्थं. यत चिरतरपरि- वर्जितपर्जन्यम् अतिचिरं कालं परिवर्जितः पर्जन्यो वर्षदेवो येन । अनावृष्टिपी- डितमित्यर्थः । तथाहीति तत्कार्यप्रतिपादनोपक्रमः । अधुना राज्ञ सवरणम्य राज्यं कालीकायभयङ्करं समभवत् । अधुनेति पूर्व नैवं, चिरकालमनावृष्टया दुर्मि- क्षोदयो नेत्यर्थः । राज्ञः संवरणस्येत्यनौचित्येन खेदो व्यज्यते । कालीकायचद् भय- करं जातम् । आन्त्रवातविभीषणमित्यादि समानधर्म । प्राणवृत्त्यभावेन मृतानां * 'वृतम्' इति तु व्याख्यानुसारी पाठ .

·तपतीसंवरणे श्रुतं च मया तपनवनाभिधानं देवारण्यमभिमतदेवीसमे- तस्य देवस्य विहारभूमिरिति । तदन्वि(प्ये ?प्यामि) तप- नवनम् (परिक्रॉमन् पुरतो विलोक्य) अये असौ वयस्यः पारा- शर्यो देवस्य बहिश्चराः प्राणोः केनाप्याविष्ट इव तिष्ठति । तदमुष्मादुपलमे स्वामिवृत्तान्तम् (उपसृत्य) सखे! पाराश- र्य ! अपि कुशलं तव । विदूषकः-(ससम्भ्रममवलोक्य) (क) अये अमच्चो अय्यवसुमित्तो का- (क) अये! कथममात्य आर्यवसुमित्रः । कैषादृष्टपयोधरा वृष्टिः । कथमसनि- प्रजानां श्वसृगालाधाकृष्टैरतत्र तत्र व्यातैरान्त्रत्रातैः भीषणम् , अन्यत्र अङ्गेपु धृतैः । तथा घोरैः शिवावाशितैः तत्र तत्र शवाकर्षणाय प्रवृत्तानां शिवानां परुषैः शब्दैः उपहतकर्णरन्ध्रनिखिलजनम् , अन्यत्र परिवारत्वेन शिवानां स्थितिः । तथा दूरीभूतः वृत्त्यभावेन जनपदान्तरमाश्रितः पृथग्जनो यत्र, अन्यत्र भयेन पृथग्जनानां दूरीभावः । नराणां शिरःश्रेणाभिः तत्र तत्र मृगादिभिराकृष्याभि- याप्तम् , अन्यत्र मालारूपेण कण्ठादिपु धृताभिः । तथा वेतालपालीवृतं तत्र तत्र शववाहुल्येन निश्शङ्कमागताभिः पिशाचपतिभिः वृतम्, अन्यत्र परिजनत्वेन । कङ्कालमालावृतं भक्षितमासैः परिशुष्कः कायास्थिभितम् , अन्यत्र मालारूपेणाङ्गेषु परिगृहीतैः । सर्वप्रकारेण भैरवीविग्रहवद् भयङ्करम् । पूर्वमतिसेव्यमिदानीमेवं जा- तम् ॥ १॥ एवं निरूप्य राजान्वेषणाय निवासस्थानं विमृशति-श्रुतं च मयेत्यादि । तपनवनाभिधान देवारण्यमभिमतदेवीसहायस्य देवस्य विहारभूमिरिति । एवमुक्ता तदन्वेपणे प्रवृत्तः पाराशर्य दृष्ट्वाह -देवस्य पहिश्चराः प्राणा इति । अतिस्नेहपात्र- मित्यर्थः । अनेन स्वामिवृत्तान्तोपलव्धौ सौकर्य सूचितम् । अत एवाह- अमुप्मा- दुपलभ इति । केनाप्याविष्ट इति वेपथुपरिभ्रमादिना भूताविष्टतया शकनीयः ।। तं विलोक्य विदूपक आह-अये अमात्य आर्यवसुमित्रः । आगत इति शेपः । कैपादृष्टपयोधरा वृष्टिः । कथमसन्निहितराजं राज्यं परित्यज्य त्वम- १. 'झम्य पु' इति कन्य. पाठ. २ 'णा.त' इति घ. पाठः यह अ' इति ग. पाठः । ३. 'म विलो' इति वन्य-प. पाठ ·पञ्चमोऽकः । एसा अदिट्ठपओहरा विट्ठी (सहर्ष परिष्वज्य) कहं अस- पिणहिदराअंरज्जं परित्तेजिअ तुर्थ पि आअदो। णं पुव्ववे- रिणो वळावळित्तो दासीए वुत्ता अणुपेक्खिदव्या पञ्चाळा । अमात्यः-आसतामतिक्षुद्रपराक्रमाः केवलं पाञ्चालाः । अधुना पुनरतिभयङ्करो दुर्भिक्षोपद्रवः पीडयति तं जनपदम् । तथा हि-- उद्युक्ता वागुराद्यैरहरहरुचितैर्मत्स्यवन्धप्रकारे- मा निर्मत्स्यगङ्गाहूदगतशफरीशेपमन्नावशिष्टाः । हितराज राज्य परित्यज्य त्वमप्यागतः । ननु पूर्ववैरिणो बलाबलिप्ता दास्या . पुत्रा अनुपेक्षितव्याः पाञ्चालाः । प्यागतः । यमपीति राज्ञो दूरीभावे त्वमवलम्बनं राज्यस्य, त्वयापि परित्यक्तेऽ. तीव दोष इति । तदेव म्फुटयति - ननु पूर्ववैरिणो वलावलिप्ता दास्या-पुत्रा. अनुपेक्षितव्याः न खल्वनास्थाविपया. । नन्विति तवापि सिद्धमेतत् । पूर्ववैरित्व वलावलिप्तत्व दौप्ट्यच्चानुपेक्षणीयताहेतुः ।। तस्योत्तरमाह -आसतामित्यादि । तेषामनास्थाविपयत्वेन न दोषः । अतिक्षुद्रपराक्रमाः न्यूनविक्रमाः । तैर्न पीडा शङ्कनीया । अधुना पुनरिभ्योऽप्यति- भयंकरो दुर्भिक्षोपद्रवस्तं जनपद पडियति । तथाहीति पीडाविवरणोपक्रम । उद्युक्ता इत्यादि । मा. श्रीहियवादीनामभावेन केवल मत्स्यग्रहणपरा अहरह दिने दिने । उचितैः जलवृद्धिक्षयसदृशैः । वागुराधैः आदिशब्देन जालबडिशादयो गृह्यन्ते, तैरुद्युक्ता गगां प्रविश्य प्रतिदिन ग्रहणेनोपयुक्ततया निर्मत्स्यायाः ग- जाया' हृदगतेषु जलबहुलप्रदेशगतेपु शफरीशेपेपु, शफरीणामत्युपयुक्तमायत्वेन शेपग्रहण, तेषु मनाः तद्हणायाकण्ठं जलमवगाह्य तदेकपराः, अवशिष्टा. मृत- शेपाः । अपचिततनवः अस्थिमात्रशरीराः । प्रायशः आरूढकण्ठैः प्राणशेषैरुपल- क्षिताः । माणशेपैरिति असृड्मांसादिरिक्ततया प्राणानामेव शेपत्वं, तैरपि आरूद- १'चष्य तुम आ' इति ख. ग. पाठः, २ 'त्ता अ' इति ख. पाठ. ३. '५' इति क. पाट:.

·तपतीसंवरण आसन्नारूढकण्ठैरपचिततनवः प्रायशः प्राणशेषैः सगृध्यद्गृध्रचञ्चुव्रजकुटिलशिरःकर्मकर्मान्तभूमिः॥२॥ तदेतदतिदारुणं व्यसनमापतितमसन्निधानादस्मत्स्वामिन इति । तत् केनचिदुपायेन तं नागाह्वयं पुरं प्रापयितुं प्राप्तोऽस्मि । तदधुना व भवितव्यं देवेन । विदूषकः--- (सनि श्वासम्) (क) कहेमि मन्दभाओ । एत्तिअं काळं तत्तहोदीए तवणतणूजाए सह विहरिअ गदाअं खण- दाअं पसुत्तं मं उज्झिअ वअस्सो सो दिव्वजणसत्थो अ गन्धव्वणअरं विअ अदंसणं गओ। तदो अहं अण्णे- (क) कथयामि मन्दभाग्यः । इयन्त काल.तत्रभरल्या तपनतनूजया सह विहृत्य गताया क्षणटाया प्रसुप्त मामुडिझत्वा वयस्यः स दिव्यजनसार्थश्च गन्धर्व- कण्ठैरुपलक्षिता. । सगृध्यद्गृध्रचञ्चुव्रजकुटिलशिर कर्मकर्मान्तभूमिः आसन् सगृध्यतां मत्स्यग्रहणेच्छावता गृध्राणाम् उपरि सञ्चरता चञ्चुत्रजस्य त्रोटिस- मूहस्य कुटिल वक्र यत् शिर अग्रभाग. तस्य कर्मण आहननस्य, कर्मान्तस्य लोहकारादे भूमि आहननशिलास्थानमासन् । यथा कर्मान्तभूमौ सन्दशा- दीनामुत्तेजनायाहनन, तथा आकण्ठमम्बुनिर्मग्नानां कण्ठगतप्राणानां मृतशेपाणां शीर्णप्रायरोमसु शिरस्तु गृध्राः कुटिलेन चञ्च्वग्रेण घोरशब्दं ताडयन्ति, तत्रापि प्रतिपेधुं न शक्ति , तत् सह्यत एवेति कर्मान्तभूमित्वारोपेण प्रकाश्यते ॥२॥ एव दुर्भिक्षपीडा प्रतिपाय तच्छमनोपाय प्रतिपादयति-तदेतदित्यादिना । स्वामिसन्निधानाभावेन व्यसनमिति तं नेतुमागतः । तत् कुत्र वर्तते स्वामीति ।। अस्योत्तरमाह -- कथयामि मन्दभाग्यः । इयन्त काल तत्रभवत्या तपः नतनूजया सह विहत्य गताया क्षणदायां सुप्तं मामुज्झित्वा वयस्यः स दिव्यजन- सार्यश्च गन्धर्वनगरमिवादर्शन गतः । ततोऽहमन्विप्यन् सकल र' इति के पाठ . २ ति । के' इति स पाठ , ३ 'म्) क के' इति सग. पाट'. • 'तणआए' इति रा पाठ , 'तणआए' इति ग पाट , 'कण्णआए' इति घ पाट:. ग' इति करा पाट ६ 'दो अपणे' इति कप पार, कान्तार- ५ 'त्यो ·पञ्चमोक्षः। सन्तो सअलं कन्दारं वाळमिअदिएं इह ठिदो तुए दिट्ठो । एदं सव्वं मम अधण्णदाए परिणामो। अमात्यः-मा मैवम् । मयि परिवादानारोपयितुकामस्य देव- स्यायं मात्सर्योपक्रमः। कुतः-- यं प्रायेण प्रथयितुमलं शाठ्यमन्तःपुराणां यं कुर्वन्ति व्यसनसुहृदो राजपुत्रापराधाः । राज्ञो यश्च स्वयमपनयात् सम्प्रवृत्तः किलाय सों दोपः सचिवमनसां धूसरिम्णो विपाकः॥३॥ नगरमिवादर्शन गत । ततोऽहमन्विष्यन् सकल कान्तार व्याल्मृगभीत्येह स्थितस्त्वया दृष्ट । एतत्सर्वं ममाधन्यताया परिणाम । मन्विष्य गच्छन् व्यालमृगीत्येह स्थितस्त्वया दृष्ट । एतत् सर्व ममाधन्यताया परिणाम ॥ तच्छुत्वाह ---मा मेवमिति । तवाधन्यतेति मा वादी । मयि परिवादा- नारोपयितुकामस्य निरपवादे मयि दोपानारोपयितुमिच्छोवस्याय मात्सर्योपक्रम मात्सर्येणोपक्रम । तदर्थ दूरगमनादि । निरपराधे कथ दोष आरोप्यते इत्येतत् सामान्येन प्रतिपादयति -- यमित्यादि । अन्त पुराणा शाठ्यम् अ- न्त पुरस्त्रीणा स्वकार्यपरत्वं वाहुल्येन य दोष प्रथयितुमल समर्थम् । पुन राजपु- त्राणाम् अपराधा विशृङ्खलच्यापारा य कुर्वन्ति व्यसनसुहृद व्यसनस्य पो- पका , राज्ञ इति । तिष्ठन्त्वन्त पुरादय । परिपालकस्य राज्ञ स्वस्यैवापनयाद् य सम्प्रवृत्त , अय सर्वो दोष सचिवमनसा धूसरिम्णो मालिन्यस्य अबोधस्य परिपाक । अन्त पुरादिदोषेऽपि सचिवदोप आरोप्यते । किलेति । इद वस्तुतोऽपर मार्थ, तथापि सर्वे दोपा सचिवेषु पर्यवस्यन्तीति मयोक्तम् आरोपयितुकाम- स्येति ॥ ३॥ एवमुक्ता नायकमन्विच्छन् चक्रवर्तिलक्षणोपेता पदपति दृष्ट्वाह- १ "ए अह ई' इति ष पाठ २ दो। एद इति ध पाठ चारा' इति क ख ~ - ३ ग. पाठ .

·, तपतीसंवरणे (विचिन्त्य) स्वामी नियतमपहाय भवन्तं तत्रभवत्या साई नापयाति । शङ्के कुतश्चित् कारणादन्तर्हितां देवीमन्वेष्टुम् अटवीमटता देवेन भवितव्यम् । तद् यावदावां देव- भन्वेषावहे। विदूषकः --- (स्वगतम्) (क) अहो णिकरुणा तत्तहोदी, जं तणअ- णामहेअरस फळस्स पुप्फ विअ दंसिअ गआ। (प्रकाशम्) एव्वं होदु । (उभौ परिक्रामतः) विदूषकः-- (अप्रतो विलोक्य) (ख) एत्थ सिअदिळे पदेसे केण वि वणअरेण गएण होदव्वं । एसा हि पदपन्ती दीसइ । अमात्यः-- (सावधानं निरूप्य सहर्षम्) अहो चिरादवाप्तजन्मफले मम चक्षुषी । देवस्य पदसरोरुहयोरेवेदं प्रतिबिम्बम् । पश्य- एपा सा कलशी सरोरुहमिदं केतुः स एवाङ्कुशः सोऽयं छत्रमिदं तुरङ्गमकरौ तौ शङ्खचक्राविमौ । (क) अहो निष्करुणा तत्रभवती, यत् तनयनामधेयस्य फलस्य पुष्पमिव दर्श- यित्वा गता । एव भवतु । (ख) अत्र सिकतिले प्रदेशे केनापि वनचरेण गतेन भवितव्यम् । एपा हि पद- पतिदृश्यते । चिरादवाप्तजन्मफले मम चक्षुपी । एपा सेत्यादि । पदपतिविम्बगतानि महापुरु- पलक्षणानि पूर्वानुभूतानि प्रत्येकं निर्दिशति- एपा सा कलशी । सा अनेकवारं नयनोत्सवीकृता । इदं सरोरुह दृश्यत इति शेपः । केतुः स एव पूर्वानुभूतः । अडशः सोऽयम् । छत्रमिदम् । तुरङ्गमकरौ तौ । शङ्खचकाविमौ । एते दृश्यन्त इति शेषः । सप्तार्णवां मेदिनी समवतः सप्तार्णवान्तर्भूतां मेदिनी सम्यग् रक्षतः । २. 'स. (स' - 'पम् )चि' इति स. पाठः. - . 'ससे! स्वा' इति स-घ. पाट.. इति क. पाठ.

·पञ्चमोदः। कस्यान्यस्य भवेयुरङ्घ्रियुगले राजन्यचूडामणे- देवात् संवरणादृते समवतः सप्तार्णवां मेदिनीम् ॥ ४ ॥ (नेपथ्ये) आः दुरात्मन्नचलाधम ! अतिचिरान्विष्टोऽपि न. मे प्रा- णेश्वरी प्रकाशयसि । विश्वविजयसमनन्तरविरमदेवा- कक्षोणीधरकार्मुकोद्वहनकर्मकर ! कच्चिदनभिज्ञो भवान् अद्यापि जनितबहुजन्यपौरवराजन्यचापचक्रपराकमा- णाम् । भवतु तावदधुनैव बोधयिष्यति संवरणः । राजन्यचूडामणेः सम्राजः देवाद् ऋते अन्यस्य कस्याड्मियुगले एतानि भवेयुः । एवंलक्षणयुक्तस्य ताशरक्षाधिकारादन्यस्य न घटन्त इत्यर्थः ॥ ४ ॥ अथ चूलिकया राज्ञः सन्निधिं तयो. प्रकाशयति--आः दुरात्मन्नित्यादि । प्रियतमावियोगेनोन्मादग्रस्तस्य राज्ञो हिमवदपहृता देवीं मन्यमानस्य तं प्रति संरम्भवचनमिदम् । दुरात्मन् ! भादौरात्म्यमेवाम्मदनिष्टकरणे निमित्तम् । अत एवं त्वम् अचलाधमः । अतिचिरान्विष्टोऽपि अन्वेषणद्वारा प्रतिगतोऽपि । अन्विष्टा- मिति वा पाठ. । प्राणेश्वरी तव गृहनायोग्याम् । न प्रकाशयसि कुत्राप्यावृत्य मम न प्रकाशयसि । तवान्यपक्षपातमहं जानामि । विश्वविजये दिग्विजये वि- रमतां प्राच्युपक्रमः उदीच्युपसहार इति क्रमेण तत्र विरमताम् ऐक्ष्वाक- क्षोणीधराणां निर्व्यापारम्य कार्मुकम्योद्वहने कर्मकर! किङ्कर! । दिग्विजया- नन्तरं जयसाधन धनुः भवति न्यस्येक्ष्वाकुक्षत्रियाणां गमनम् । त्वं तम्य धारक इति मया ज्ञायते । अद्यापि बहुतमे कालेऽतीतेऽपि । पोरवराजन्यानां नहुपययाति. प्रभृतीनां जनितबहुजन्याना चापचपराकमाणामनभिन्नः कचित् । सोमवश्यानों प्रभावं त्वं न जानासि । अत एवमाचरितम् । भवतु । अधुनैव सवरणा बोधयि. प्यति । भुवि प्रसिद्धस्तेषां पराकमो भवता जातो न भवतु । सवरण इति कोपी- द्वत्येन परीकृत्य कथनम् । एतच्छ्त्वा कोपविवशस्य सन्निधो न गन्तव्यमिति तयोस्तिरोधानम् ॥ ..' Anm ·१६४ तपतीसंवरणे विदूषकः --- (कर्ण दत्वा) (क) दिआि वअस्सस्स एव्व जळहर- गम्भीरो सरो सुणीअदि। अमात्यः--- (विलोक्य) अये अयं स्वामी सोन्माद इव हिमाच- लापहृतां देवीं मन्यमानस्तमभि क्रुध्यन्नित एवाभिवर्तते । तन्नायमवसरः प्रकाशयितुमात्मानम् । तदवसरे समुप- सवैः। विदूषकः-- (ख) एव्वं होदु। (गुल्मान्तरितौ स्थितौ) (ततः प्रविशति सोन्मादो राजा) राजा--- (सोद्वैगम् आः दुरात्मनचलाधमेति पूर्वोक्तमेव पठित्वा) प्रयाहि दुहितुः सुतं शरणमद्य शर्वात्मजं पुरत्रयहरं हरं स्वयमुपेहि जामातरम् । तथाप्यसुरवाहिनीरुधिरपूरगण्डूषण- प्रमोदभरदुर्मदैर्मम शरैर्न मोमुच्यसे ॥५॥ (क) दिष्ट्या वयस्यस्यैव जलधरगम्भीरः स्वरः श्रूयते । (ख) एवं भवतु । तमभि क्रुध्यन् । तं प्रति क्रुध्यन् ।। प्रयाहीत्यादि । दुहितुः सुत शर्वात्मजं शरण प्रयाहीति सम्बन्धेन गौर- वेण च शरण्यत्वं प्रकाशयितुं द्वयोरुपादानम् । अथवा सुतस्तिष्ठतु, जामातरं मुख्यसम्बन्धिनं पुरत्रयहर दुर्जयरिपुसंहारदक्षं हरं शरणमुपेहि । तथापीति प्रवल- शरणपरिग्रहेणापि मच्छराविषयत्वं न घटते । मम शरैस्त्वं न मोमुच्यसे भृशं न परित्यज्यसे,यतः असुरवाहिन्याः रुधिरपूरस्य गण्डूपणेन यः प्रमोदभरः तेन दुर्मदः इतिकर्तव्यतानपेक्षिमदः येषां तैः । अयममोचने हेतुः ॥५॥ धनुर्धनुरिति 1. (मदर्पम्) इति क. पाठः, (आफयं सपम्)' इति घ. पाठः. २. 'स्स ज' इति खप. ३. 'त्यः अ' इति कख-घ. पाट.. .. 'ति' इति कग. पाठः, (गुल्मान्तरिती)' इति क. पाठ, ६. 'ग्निति' इति क-स. पाठः, नित्यादिपु' इति पाठः . प. पावः ·पञ्चमोऽङ्कः । धनुर्धनुः। विदूषकः -- (पतित्या सभयम् ) (क) अविह केणे वि पक्खित्तो नि । अमात्यः-- (सविस्मयम्) अहोतुखल्वतिशयितशकप्रभावेयं देव- स्य प्रभुशक्तिः यदयमपि नाम वर्षाचलो गौरीगुरु.. रस्योन्मादकोपकलुपीकृतः कम्पते । (विदूषकमुत्थापयति) राजा-(विचिन्त्य) हन्त धिङ् मामकृतवेदिनाभग्रेसरम् । येन तदा तया मां सङ्मयता गतकल्पा अपि प्रत्यानीताः प्राणाः, स किल मम बाणानां लक्षभूमिः । तदन्यतो विचि- नोमि । (अन्यतो विलोक्य) भगवन् ! सङ्कल्पयोने! अंसस्थेन भ्रमसि हिमवत्कानने कामिनीनां चिल्लीवल्लीचलनतुलनलाधिना कार्मुकेण । (क) अविध! केनापि प्रक्षिप्तोऽस्मि । उक्तानुष्ठानाय धनुर्ग्रहणोद्यमः प्रकाशितः ।। ततः भूकम्पेन विस्मितोऽमात्य आह--अहोतुखल्वतिशयितशक्रप्रभावयं देवस्य प्रभुशक्तिः प्रभुत्वोचिता शक्तिः प्रभाव इत्यर्थः । वर्षाचलः भारतवर्षसीमा- पर्वतः ॥ विचिन्त्येति । उन्मत्तप्रलापस्य यदृच्छोदितत्वात् तदैवान्यथा निरूपणम् । इन्तेति खेदे । अकृतदिनामग्रेसरं मां घिग् अकृतज्ञतया अहमेव कुत्सनीयः । तेन कृतं प्रकाशयति-येनेत्यादि । तदा तया मां सङ्गमयता मयि स्फटिकमण्डपे शयाने प्रियतमया घटयता गतकल्पा अपि गतप्राया अपि मम प्राणाः प्रत्या- नीताः, स किल मम चाणानां लक्षभूमिः । फिलेत्यनौचित्यद्योतकम् । तदन्यतो विचिनोमीति भ्रमस्य व्याप्तिः प्रकाश्यते । भगवन् ! सङ्कल्पयोने! इति मदनं पुरो भावयित्वोक्तिः । सङ्कल्पयोने! भवतः सङ्कल्पोद्भवत्वात् सर्वेषामिष्टानिष्टसङ्कल्पे वै. पम्यज्ञानं पटते । अतः पृच्छामि तत्-हिमवत्कानने भ्रमसि स्वैरसञ्चार ., 'सभय पतित्वा (के' इति ख, पाठ.. २. म्) के इति क-ध.पाठ ३ गतुप' इति क-प पाठः. ४. 'ल:- इति क. पाठः. ५. 'मधुना व' इति प, पाठः. ६ जाह' इति ७. 'प्राणा: प्रत्यानीताः' इति क.पाठः. ८. "परिक्रम्यावलो' इति क-घ. पाठः. क्र-स. पाठः ·तपतीसंवरणे किं नेत्राभ्यां चकितहरिणीनेत्रमापीतमाभ्या- मासीदस्मद्दयितमलसापाङ्गमर्थान्तरं ते ॥ ६ ॥ हहह उन्मत्तोऽहं तनुमन्तमिवैनं व्यपदिशामि। तदन्य- तो विचिनोमि। (परिक्रम्य सहर्षम् ) अये! समुल्लिङ्गितस्तस्या मार्गः, कुतश्चित् कारणात् कुपिताया विहाय मां प्र- स्थितायाः- नेत्रान्तवान्तान्यधिचन्द्रकान्तं क्लान्तरमुत्र क्षणमासितायाः। देव्या वियोगातुरचित्तवृत्ते- रौनाण्यमून्यञ्जनकर्बुराणि ॥ ७ ॥ करोपि । कृतकृत्यतया अंसस्थेन कार्मुकेण सह कामिनीनां चिल्लीवल्लीचलनेन विलासचलितचिल्लीवल्लीभिः यत् तुलनं तेन श्लाघापरेण गर्वितेनेत्यर्थः । एवं स्वैरचारे अस्मद्दयितमर्थान्तरं ते आभ्यां नेत्राभ्यामापीतमासीत् किम् । चकित- हरिणीनेत्रमिति लक्षणकथनम् अलसापाझमिति च । अलसे अस्मद्वियोगेन । श्रान्ते अपाङ्गे यस्य । अर्थान्तरमित्यनेन स्वरूपे सिद्धेऽप्यनिर्देश्यसौरूप्यादिगुण- वैभवेनार्थान्तमित्येव वक्तुं युक्तम् । स्त्रीरूपं प्रिया इत्युक्तौ व्यक्त्यन्तरसाधारण्येन लघुत्वमेव भवेत् । अत एवार्थान्तरमित्युक्तम् । आभ्यां ते नेत्राभ्यामापीतमित्यनेन योपिजातिपरमदैवतस्य तवापि नयनकौतुकावह तस्या रूपामृतमिति प्रकाश्यते ॥६॥ अये समुल्लिङ्गितः लिङ्गेन परिज्ञातः । तल्लिङ्गमुपपादयति- कुतश्चित् कारणात् कु- पितायाः किमपि कारणं भावयित्वेत्यर्थः । अत एव मां विहाय प्रस्थितायाः आस्राण्यमूनि दृश्यन्त इति शेपः । नेत्रान्तवान्तानि नेत्रान्ताभ्यां धारया गलि. तानि । अधिचन्द्रकान्तं (चन्द्रकान्त)शिलायामित्यश्रुगलनाधिकरणम् । कान्तेः परि- श्रमात् । अमुत्र प्रदेगे । क्षणमासितायाः वियोगातुरचित्तवृत्तरित्यश्रुगलनानिमित्तम् । अञ्जनेन क्षालितेन कय्राणि शबलानि ॥ ७ ॥ एतत् सर्व भ्रान्तिकल्पनम् । १. 'अन्य' इति स. पाठः. २. 'र' इति स. पाट..

·पञ्चमोऽङ्कः । (पुनर्विभाव्य) नैप चन्द्रकान्तः, न चैतान्यश्रुजलजालानि। अमी हि विकचस्थलपुण्डरीकनिपण्णाः पट्चरणगणाः । तदन्यतो विचिनोमि । अथवा किमनयान्विष्टया, यया मुहूर्तमपि विरहमंसहमानमवयन्त्यापि मम हृदयं वापि प्रतिष्ठमानया समवलम्बितस्तूप्णीम्भावः (पुनर्विचिन्य) य- द्वा नापराद्धं तया पतिदेवतया । इयमेव हि बन्धकी वसुन्धरा सपनीमात्सर्यात् तपस्विनी तां ग्रस्तवती। उप- लक्षितपूर्वा चेयममुप्याः शैली । तथाहि- दशरथतनयस्य पश्यतः प्रियदयितामपहृत्य मैथिलीम्। नृपसदसि यया तिरोदधे किमिव तया पुनरन दुष्करम् ॥ ८ ॥ (स्मृत्वा) अथवा भूपालसहस्रभुक्तमुक्तायाः कुतोऽस्याः कुलटायास्तस्यां पतिव्रतायों सपनीमात्सर्यावकाशः । तन्नेयं मन्ये पृथिवी प्राणवल्लभां मुपितवती । तदन्यतो विचिनोमि । (परिक्रम्य पुरतो विलोक्य सानन्दम्) अये! अयं यत एव पुनविभाव्यति वस्तुनिरूपणं प्रकाशयति-नैप चन्द्रकान्तः । नचैता. न्यश्रुजलानि । अमी हि विफचस्थलपुण्डरीकनिषण्णा पट्चरणगणाः भ्रमरगणाः । अत्रैतानि विकस्थलपुण्डरीकाणि, पते पदचरणा इति बोध्यम् । अवयन्त्यापि अवगच्छन्त्यापि । शैली शीलम् । दशरथेत्यादि । पश्यतः पश्यन्तमनादृत्य नृप- सदसि मैथिलीमपहृत्य यया तिरोदधे तिरोधानमङ्गीकृतं, तया अत्र अस्मिन् काले वनभूमी या ।। ८॥ १. 'निरूप्य' इति कपाठ १. 'वगमर' इति ग-पाट.. 1. 'सी।इति स-पाठः ६. 'पुनर्विलोम्य म' इति .. 'क्य) इति क-य. पाठ, .. 'या अस्था' इति रा. पाठः 'यो माइनि स. पाठ:. म.पाठ:

·तपतीसंचरणे देव्या मन्दारवतंसकः । सखे ! पाराशर्य! कथमयं प्रमा- दिना त्वया भूयोऽपि परित्यक्तः। (आदातुमिच्छति) अमात्यः-सखे! अयमवसरस्तव देवमुपसर्पितुम् । अहमपि केनाप्युपायेन 'शिथिलीकृत्य किञ्चिदस्योन्मादं पश्चाद् दर्शयिष्याम्यात्मानम् । (निष्क्रान्तः) विदूषकः--- (क) एव्वं होदु । (सत्वरमुपसृत्य) भो वअस्स! एसो कण्णऊरो । एसो अहं मन्दभाओ । एदं पुण पदुमराअ- भूमीए मरीइजाळं वअस्सं मोहेदि। राजा-अये! वयस्यः पाराशर्यः। सखे ! प्रयच्छैनम् । (विदूषकः कर्णपूर ददाति) राजो- (कर्णपूरमादाय हृदये निक्षिपन् सरोमाञ्चम् ) अयि प्रियापरिग्रह- सुभग! वतंसक.! अपि कुशलि कपोलं पाण्डु नेत्रप्रभागः शवलितमलियूथश्यामलैः पक्ष्मलाक्ष्याः । (क) एव भवतु । भो वयस्य! एप कर्णपूरः । एपोऽह मन्दमाग्यः । एतत् पुनः पद्मरागभूम्यां मरीचिजाल वयस्य मोहयति । अयं देव्या वतसक इति भ्रमकथने विदूपकः सत्वरमुपसृत्य बोधयति एपोऽहम् । अय कर्णपूरः । एतत् पुनः पद्मरागभूम्यां मरीचिजालं वयस्यं मोह- यति । पद्मरागभूमौ सूर्यरश्मिसम्बन्धे कर्णपूरभ्रमो जातः ॥ अथ तत्करात् कर्णपूरमादाय तं प्रत्याह -अपि कुशलीत्यादि । प्रिया- परिग्रहेण सुभग! तया अलङ्कारत्वेन परिगृहीतत्वाद् हृयतम! वतंसक ! त्वां पृ- च्छामि । पक्ष्मलाक्ष्याः कपोलम् अपि कुशलि निर्वाधं वर्तते किम् । भवतस्तत्र निरन्तरवास इति पृच्छामि । निमित्तवशात् किञ्चिदकुशलं शङ्कयते -पाण्ड १. "किचिदस्योन्माद शिथिलीकृत्व' इति स-पाठ २. 'क:-(स' इति क-स-ध पाठ'. ३. 'जा-(आदा' इति ख-घ. पाठ' ४. 'पन्)अ' इति क-पाठ.. • कपोलशब्दस्याघर्चादित्व कम्यम् ।

·पञ्चमोऽरः | १६९ पुलकसुहृदि मन्ये यत्र संश्लेपसौख्य- प्रतिहतिषु दलानामभ्यसूयापरोऽभूः ॥९॥ सखे! तदङ्गसङ्गमोत्सवदुर्ललितेनामुना किञ्चिद् विरली- कृतो मोहान्धकारः । तत् केन पुनरधुना तदन्वयश्ला- घिना वस्त्वन्तरेण संस्तम्भयाम्यात्मानम् । विदूषकः- (क) भो वअस्स! अम्बरआरिणीए तिस्से परिग्गही माणुसमत्तेहि अमेहि कहं आसादिज्जइ । राजा-(उर्ध्वमवलोक्य सानन्दम्) अये! विस्मृतोऽयमियती वेलां सु. खसमासादनीयः समाश्वासः, अयं हि भगवान् भानुमाली (क) भो वयस्य! अम्बरचारिण्यास्तस्याः परिग्रहो मानुपमानेरस्माभिः कथमासाद्यते । अस्मद्वियोगेन विवर्णम् । तथापि प्राप्तपरभाग, यतोऽलियूथश्यामलैः अलियूथवत् श्यामलैः नेत्रकान्त्यग्रभागेराकर्णान्त प्रसृतैः शवलित शवल कृतम् । यत्र दलानां संश्लेपसौख्यप्रतिहतिषु अनेकवारं जातासु त्वम् अभ्यसूयापरोऽभूः । तव कपोलशो- भाजनने निर्वन्धः । अतस्तत्र तव दलाना संश्लेपसौख्यम्य प्रतिहतिपु त्वम् अभ्यसू. यापरोऽभूः । कथं संश्लेपसौख्यप्रतिहतिः । तत्राह -पुलकसुहृदीति । पुलकोदयेन कपोलस्य दन्तुरत्वे पुलकेन दलाना विश्लेपजननादभ्यसूया घटते । पुलकनुहृदीति पुलकाख्ये सुहृदि समागते मद्दलाना विश्लेप इति पुलकं प्रति पुलकनिमित्त प्रति था- भ्यसूया घटते । मन्ये इति ममानुभवसिद्धोऽयमर्थः । अनुभवस्य पेशयेनेदानीमपि स्फुरति । अस्मत्सङ्गमे तदा तदाश्लेपपरिचुम्बनादिषु पुलकोदयेन कपोलयोर्दन्तुरि- तत्वं तव दलविश्लेपश्चेदानीमपि मम स्फुरति ॥ ९ ॥ तदरसङ्गमोत्सवदुर्ललितेन तदनसङ्गमस्वरूपेणोत्सवेन विलेन । तदन्वयलाधिना तत्सम्बन्धश्लाघनायेन ।। 1. 'रः। इति क-स-प. पाटः, २. 'सम्य' इति क. पाठ:. ३. 'क्य) इति ४. 'त इय' इति रा. पाठः, ५. 'पंदार' शीर. पाठः, 'सः, 'अये। भय भ' इति क. पाठः ६. 'मामा' इविस, पाठः, -

·तपतीसवरणे
तस्या जनयिता । भगवन् ! पद्मिनीवल्लभ!
तस्यास्ते दुहितुरविप्लुतानुरागात्
संसर्गात् सुभगतरैः करैरमीभिः ।
अङ्गानाममृतरसान्तराण्यमीमा-
मासिञ्चन्नमृतकरोऽसि नोष्णरश्मिः ॥१०॥
हा कष्टमकालजलदः पापीयानंशुमालिनं तिरोधत्ते । भो
भोः सौदामनीवल्लभ!
लास्यारम्भप्रविततशिखानर्पयन्तं कलापान
केकापूरप्रचितकुहरां कन्धरां द्राघयन्तम् ।
त्वं प्रेक्षस्व प्रणयविवशः प्रेमवन्तं मयूर
मा भूर्मेघ! क्षणमपि रवेमण्डलस्योपरोधी ॥११॥
भगवन् ! पमिनीवल्लभ! उचितकान्तासयोगवियोगदु खज्ञतयास्मद्वैषम्य
त्वया ज्ञायते । जतम्तस्यास्ते दुहितु अविप्लुतानुरागाद् अपरिच्युतस्नेहात् ससर्गाद्
अारोपणसमालेपादिकृतात् सुभगतरः जतिहृयैः ससर्गसक्रान्ततदात्पर्शः अ.
भीभि. कर. जमृतरसा-तराणि जमृतरसविशेपान् अनाज़्ण्यतिट्टयानि आसिचन्
आ समन्तात् सिञ्चन् जमीपा मदनाना त्वन् अमृतकरोऽसि, नोप्णरश्मिः । अन्ये-
पामेवमुष्णरदिम दशानामेवममृतासेचनादमृतकरोऽसि ॥ १० ॥ अथ मेघ प्रत्याह -
भो सोदामनीवल्लभ' उचितगृहिणीप्रियस्य तव विरह विधुरस्य ममाचासनप्रति-
वन्धो न योग्य ! त्वं मयूरं प्रेक्षम्य वदेकालम्बन सुहृद सम्मानय । विशेषत-
स्वत्मसादाय लास्यारम्भे नटनारी प्रक्तितशिसान् विस्तृतामभागान् कलापान
अपंयन्त तव दृश्यतया प्रेरयन्तम् । तथा फेरारेण स्वनादसम्चयेन परिपूर्णान्तराला
कन्परा भीम अपयन्न दीया कुर्वन्त प्रेक्षस्व । प्रेक्षणीय पुरोपनिनि किमन्याप-
पातार पार्नग इति नाय । प्रणयपिवश तस्मिन् परिचयेनाभिनिविष्टः । प्रेमपन्त
स्वपि संयन्तः । प.. परजिषयी. मुददाः परम्परावलोकन हयन् । इदं विहान
क्षति रवी लामाहा उपगेली ना ॥ ११ ॥

·पञ्चमोऽङ्कः १७१ (नेपथ्ये) राजन् ऋक्षनन्दन! विदूरस्थे नाथे पृथुमहसि पञ्चालपशुभि- स्त्वयि व्याप्तं राज्यं तव सकलमत्यर्थकलुषैः। अतस्तूर्ण गत्वा कुरु निजपुरीमस्तविपदं पुनस्ते भूयासुर्मनसि निहिताः कामगतयः॥१२॥ राजा- (अमर्षपरिवर्तिताक्षमाफर्णयन्) किं किं पञ्चालापशदैः परामृ- टमस्मद्राज्यम् । क्षणं मम रणाङ्गणे परिणिधेहि पञ्चालकान् कृतान्त! यदि शक्नुयाः सरथपत्तिसाप्तद्विपान् । क्षुरप्रमुखकुट्टितस्फुटितसन्धिबन्धान क्षणाद् यमक्षयकृत स्थितीन् परमरीन् निरक्षिस्व तान् ॥ १३ ॥ अथामात्यो रसान्तरेणास्य चित्तं व्याक्षेपाद् व्यावर्तयितु तिरोहितोऽश- रीरिणीमेव वाचं प्रकाशयति-राजन् ऋक्षनन्दन! नाथे त्वयि विदूरस्थे तव राज्यं सकल पञ्चालपशुभिः व्याप्तम् । विदूरस्थतैवात्र निमित्तम् । यतः पृथु- मसि उरुतरप्रतापे । तादृशस्य तव दूरस्थतैव तेषां प्रतिनिमित्तम् । पञ्चाल- पशुभिः अतिकातरैः । अत्यन्तकलुपै. कोपव्याकुलचित्तै राज्य सकलमाक्रान्तम् । अतस्तूर्ण गत्वा पुरीमस्तविपद कुरु । शत्रुवधेनेति शेष । ते मनसि निहिताः साध्यतया सगृहीताः । कामगतय. अभिप्रायप्रकारा । पुनर्भूयामुः एतदनन्तरं निर्विन भूयासुरित्याशिपि प्रयोगः ॥ १२ ॥ तां वाणीममर्पपरिवर्तिताक्षमाकर्णयन् आकर्णनसमय एव मानित्वेना- मर्पमवलम्बमानः कथयति -- किं किं पञ्चालापशदैः परिमृष्टमस्मद्राज्य- मिति । अतिक्षुद्रेर्माण्डलिकः । अस्मद्राज्य सार्वभौमराज्यमित्यनौचित्यम्फुरणेन सामपं दैवाभिमुख्यं प्रार्थयते-हे कृतान्त ! शक्नुया यदि पचालकान् मम गायो परिणिधेहि परितः स्थापय । सरथपचिसप्तिद्विपान् समग्रलसमेतान् ।

·२७४ तपतीसंवरणे अमात्यः-बाढम् , आनीतम् , अपि तु कचिदितः क्रोशमान्ने सन्निवेश्य देवसमन्वेपणार्थमहमेकाकी प्राप्तः। राजा-किमानुयात्रेण । न खल्वयमखिलराजन्यप्राणामिषगृध्नु- मम दक्षिणभुजः क्षमते कालक्षेपम् । तदालोच्यतामस्मा- कमम्बरगमनोपायः। (ततः प्रविशत्यम्बरयायिना रथेन सारथिः) सारथिः-आदिष्टोऽहमरुणसारथिना भगवता । यथा 'हयसेन! मम जामातुरसन्निधानादम्बुगर्भा अपि तज्जनपदे वर्षितु- मक्षमा नाड्यः । तेन स दुःक्षामपीडितः समुत्सन्नप्रायो वर्तते । संवरणोऽपि तपतीसङामसुखविस्मृतकृत्यः हैसब- तानि स्वगोपवनसमानि वनानि समुत्सृज्य न प्रयातुंवा- किमानुयात्रेणेति । कार्यमिति शेपः ॥ अथ राज्ञस्त्वरितगमनोपायसम्पादनाय देवदूतप्रवेशः । प्रविष्टः स सवितृ- नियोगमनुचितत्वेनानिष्टतया समर्थयति-आदिष्टोऽहमित्यादिना । अरुणसारथिना जगदनुग्रहसन्नद्धेन अहं नियुक्तः । यथेत्यादि तन्नियोगप्रकारः । हग्रसेन ! मम जामातुरसन्निधानाद् अम्बुगर्भा अपि वर्षाधिकृता अपि । मम नाड्यः सिरा रश्मय इत्यर्थः । नाडीनां चतुश्शतेन वर्पप्रवृत्तिरिति वर्पनियमिता नाड्यो निर्दिष्टाः "सौरीभिरिव नाडीभिरमृताख्याभिरम्मयः" (रघु-स.१०-श्लो.५८) इति, "अष्टमा- सधृ(क्त तं)गर्भ भाम्करम्य गभस्तिभिः" इति च प्रतिपादिता अत्र निर्दिश्यन्ते । तजनपदे वर्पितुमक्षमाः असमर्थाः । मम जामातुरसन्निधानात् मम जामातुरित्य. नेन नूतनेन सम्बन्धेन तस्मिन् वात्सल्यातिशयो व्यज्यते, तेनासन्निधानकृतं नन- पदस्याधर्मसम्बन्धं द्योतयति । अत एव अम्बुगर्भा अप्यक्षमा इत्युक्तम् । किं तेना- पतितमित्यत्राह - तेन स इत्यादि । अथर्पणेन दुःक्षामपीडितत्वाद् दुर्भिक्षपीडित- त्वादुत्सन्नप्रायो जनपदो वर्तते । तर्हि फिमसन्निधान तबाह --संवरणोऽपीति । तपतीसम्ममुखविस्मृतकृत्यः विस्मृतकृत्यत्वम् अत्र दोषः । हैमवतानि वनानि समु- १. 'आगतम्' दांत करा घ पाठः. २. 'रे तदपिल निव' लि. पाट:. 1. 'पास' 1. 'खामाशया' इति ग पाठः, 'सागाशयानन सा पति फ. पाठः. (... रिसम्पति क-ध, पाउः, निरायन' ति , पादः. । इति रुग. पाउ.. ५. 'दुधि' इति प. पाटः. .

·पञ्चमोऽ / . ञ्छति । तेन च कञ्चित् कालं विघटनीयमेतन्मिथुनम् । सा च पतिदेवता न जाग्रती शृणोति कथामपि विप्रवा- सस्यः । तन्निद्रायमाणे भर्तरि स्वपती तपती सपरिजनां प्रापय सावित्रीसेकाशमिति। ततश्चाहं- राज्ञः प्रियां पृथुपयोधरभारगु/- माक्षिप्य तां सहचरादिव चक्रवाकीम् । आज्ञाबलाद् दिनपतेरतिनीचवृत्ति- रासं प्रवृद्धतमसां प्रथमः प्रदोपः ॥ १४ ॥ सृज्य प्रयातुं न वाञ्छति । स्वर्गापवनसमानानीति हेतुः । तत् किं क्रियतां तत्रा- ह-तेन कञ्चित् कालं विघटनीयं तन्मिथुनम् । विघटनीयं विश्लेपं नेतव्यम् । अस्मन्मतविरुद्धोऽयमित्युक्त कश्चित् कालमिति दुःक्षामपीडाशमावधि । कोऽत्र विघटनोपायः । सा च पतिदेवता । सा चेति न केवल सः । पतिदेवतेति युक्त एवास्या निर्बन्ध इति प्रकाश्यते। जाग्रती न शृणोति कथामपि विप्रवासस्य कथा- मपि न शृणोति, दूरे तदनुष्ठानम् । तन्निद्रायमाणे भर्तरि स्वपती तां द्वयोरपि वि- श्लेपबोधेऽसतीत्यर्थः । सपरिजनां तां सावित्रीसकाशं प्रापयति निरालम्बनत्वेन तस्य नैराश्यजननार्थम् । इतीति सूर्यनियोगप्रकारोपसंहारः । तदनुष्ठानं प्रकाशयति-त- तश्चाहमित्यादि । तस्माद्धेतोः अह तां मियां राज्ञ आक्षिप्य अतिनीचगृत्तिः प्रवृ- द्धतमसां प्रथमः आसमित्यन्वयः । प्रिया तामित्यनेन तस्या अप्यनुरागातिशयः प्रकाश्यते । अत उभयोविश्लेषासहत्वे राज्ञः नरेन्द्राद् आक्षिप्य आकृप्यान्यत्र नीत्वेत्यनेनानौचित्यप्रतिपादनम् । पृथुपयोधरभारगुर्वी भोगयोग्ये वयसि वर्तमानां कान्तोरसि निहितस्तनभराम् । अपादानत्वेन ततो विश्लेषणमतीवायुक्तमिति प्रकाशितम् । तत् स्फुटयति- सहचरात् चक्रवाकीमिवेति । चक्रवाकमिथुनसाम्येन परस्परप्रेमगौरवं विश्लेपासहत्वं च प्रकाश्यते । दिनपतेराज्ञावलादिति । स्वामिनि- योगमावल्यमनुचितानुष्ठाने निमित्तम् । तेनाक्षेपक्रियानन्तर फलितमतिनीच- वृत्तित्वन् । अतिनीचा कुत्सिता वृत्तिः प्रवृत्तिः यस्य तादृशः । प्रद्धतमसां 1. 'मेय त इति क-य. पाठः, मेव चत' इति स.पाठः. २. समीपनि' इति क. पाटः, २. "मत्र' इति क. पाठः, ।

·तपतीसंवरणे विदूषकः-- (स्वगतम्) (क) साहु ळे वसुमित्त! साहु । अमचभा- वाणुरूवं तुए उवकन्तं । दिद्विआ एसो परिवत्तिदो कामु- म्मादादो रोसङ्कुसेण । जाव अहं पि किञ्चि सन्धुक्खेमि कोवाणळं । (प्रकाशम्) भो तेहिं दासीएवुत्तेहिं पञ्चाळेहि पुव्वं पि तुज्झ बाहु अळेण अणुभौविअभअरसेहिं अज्ज वि अप्पविणासाअ एवं आढत्तं । राजा- (सविमर्शम्) सखे ! किन्नु खल्वसन्निहितस्तत्रभवान् वसु- मित्रः, येनैतदेवमापतितम् । (प्रविश्य) अमात्यः--विजयतां देवः । (क) साधु रे वसुमित्र! साधु, अमात्यभावानुरूपं त्वयोपक्रान्तम् । दिष्ट्यैप परिवर्तितः कामोन्मादाट रोपाङ्कुशेन । यावदहमपि किश्चित् संधुक्षे कोपानलम् । भोः ! तेः दास्याःपुत्रः पञ्चालैः पूर्वमपि तव वाहुयुगळेनानुभा- वितभयरसेरद्याप्यात्मविनाशायेतदारब्धम् । सप्तयोऽश्वाः । तब शक्त्येदमेव सम्पादनीयम् । किं पुनः क्रियत इति चेत् । तान् अरीन् क्षुरप्रमुखकुट्टितस्फुटितसन्धिवन्धान् क्षुरप्रमुखैः कुट्टिताः छिन्नाः स्फुटिता विशीर्णा हस्तपादादिसन्धिवन्धा येषां तान् । क्षणात् , न तु कालान्तरे । परं यमक्षयकृतम्धितीन् न स्वगृहस्थितीन् केवलं यमावासकृतस्थितीन निरीक्षस्व । रणागणे सहटनम्बर कालविलम्बा, उत्तरक्षण एव यमालयस्थितीन् पश्य ॥ १३ ।। तच्दुत्वा प्रोत्साहयति नर्मसचिवः -- भोः तैः दास्या.पुत्रैः पञ्चाले: तव यानुयुगलेनानुभावितभयरसरात्नविनाशायतदारब्धम् इति ।। तवाद सखे! फिमसनिहितस्तत्रभवान् वसुमित्रः, येनंतदीदृशं व्यस- नमापतितम् । तत्मनिधान एव भव भवदिति भावः ॥ 1. 'पाीि. पाट. .. दलित का पाठः. 1 दानी ग पाट 1. 'तस्मिनस ६ ग. पा. 'तम् । इति -प. पाय: (उपर)। दो का पार. - ·पञ्चमोऽङ्कः। १७३ राजो-(विलोक्य) अये अमात्यो वसुमित्रः प्राप्तः । (परिष्वज्य) सखे ! अप्रकाशितशरीरा वागभिहितवती कृतं जनपदोप- रोधं शत्रुभिः । भवन्मतिवलनिरुद्धप्रसराणां तेषां कुतोऽय- मद्य प्रसङः। अमात्यः-देव! सत्यमशङ्कनीयपराक्रमाः केवलं पञ्चालाः। किन्तु बहुशो भवद्वाहुबलनिर्जितैः सकलराजन्यचक्रः सम्भूयते समुल्लध्य मम मतिवलं प्रतीक्षन्ते देवस्य पराक्रमम् । त- दैनतिविलम्बितं तेषामभिलापं पूरयतु स्वामी । विदूषकः -- (क) भो! किं तुए सह वाहणं आणुअत्तं आणीद, जेण तुरिअं गच्छीअदि। (क) भोः किं त्वया सह वाहनमानुयात्रमानीत, येन त्वरित गम्यते । तदवसरे अमात्य प्रविष्ट । विजयता देव इति कृताचार त परिप्वज्य श्रुतमर्थ बोधयति अप्रकाशितशरीरा वागभिहितवती वक्तार न पश्यामि वाच शृणोमि । अतः दैवकृतमिति मन्ये । भवन्मतिवलनिरुद्धप्रसराणा तेपा कुतोऽय- मद्य प्रसङ्गः॥ तत्र शत्रुपरिभवमेव पोपयत्यमात्य । राज्योपप्लवेन सर्वधनाभिघातेऽनृत- स्यापि न दोपरूपत्वमिति मत्वा परपरिभव प्रकटयति ---देव! केवलं पञ्चाला अनन्यसहायाश्चेद् अशकनीयपराक्रमा । फिन्त्विति । इदानी पिरोपोऽस्ति । बहुशो भवबाहुवलनिर्जितै छिद्रान्वेपिभि सकलराजसमूहै सम्भूय मम मतिपल समुल्ल- छचैते देवस्य पराक्रम प्रतीक्षन्ते प्रतिपालयन्ति । प्रधावितुमिति शेष । तदविल- श्चित तेपामभिलाप पूरयतु स्वामी ॥ त्वया सह वाहनमानुयात्रमानीत, येन त्वरित गम्यते ।। ३ 'गृहप्र' इति घ. पाठ. ४. 'दपि' इति रा. पार. 1. 'जा-' इति करा घ पाठ. २. 'व' इति य पाट ५. 'फ.- इति करा घ. पाट ·१७१ तपतीसंवरणे द्वितीयः पुनरयमादेशो देवस्य 'यदसौ संवरणः स्वराष्ट्र- गमनीय सचिन सञ्चोदितस्त्वरितगमनोपायमजानान- स्तिष्ठति। तदमुना स्यन्दनेन पूरणीयस्तस्याभिलाप इति। तद् यावदवतरामि (अवतरणं नाटौनधो विलोक्य),अहोतुखलु क्रमामुप्मिन्नवतरति स्यन्दने- कि तोये प्लवते पलाशवितति व द्रुमेपु द्रुमा- स्तास्वेवाप्सु न भूधरेपु गिरयः सिन्धौ न पृथ्वीतले। पृथ्वी सिन्धुनिचोलकुक्षिकहरादुत्कृष्यते. चक्षुपे- त्युत्खातप्रतिरोपिता मम भवन्त्येता मनोवृत्तयः ॥ १५ ॥ प्रथम आसं प्रवृद्धतमागुणानां मूढानामग्रगण्यो जातः । प्रदीपः प्रकृष्टदोपः छलेन तादृशस्य मिथुनस्य विप्रयोगजननात् । एवं कृतं प्रत्यनुतापेन कथनम् । अत्र तम- श्शब्दस्यान्धकारार्थे प्रदोपशब्दस्य रजनीमुखार्थे प्रथमशब्दस्य प्रतिपदर्थे च-श-' ब्दशक्त्या प्रतीयमाने यथा प्रवृद्धतमसाम् अपरपक्षतिथीनां प्रथमः प्रदोपः तमो- ग्राहको भवति, तथेत्यर्थो व्यज्यते ॥ १४ ॥ एवं नियोगानुष्ठानं प्रतिपाद्यानुठेय- नियोगान्तरं प्रस्तौति-द्वितीयः पुनरिति । तं प्रकारमाह- यदसौ संवरणः स्वराष्ट्र- गमनाय पुरादागतेन सचिवेन सचोदितस्त्वरितगमनोपायमजानानास्तिष्ठति । तद- मुना स्यन्दनेन पूरणीयस्तदभिलाप इति द्वितीयो नियोगः । तदयतरामि । अवत- रणवर्णनोपक्रमः अवतरण नाटयनधो विलोक्येति । अवलोकनेन कौतुकं ध्वनितम् | जरा सह-मालिपति ! कामाजिक स्यन्टले अप्रति ममना मनोवृत्तय इति उत्खातप्रतिरोपिता भवन्तीत्यन्वयः । उत्खातप्रतिरोपिताः एतस्मात् प्रतीतिप्रकारादुद्धृताः पुनरन्यन्त्र स्थापिताः पुनस्तनिपिध्योद्धृताः पुनरन्यत्र स्थापिता इत्यवतरणकामेण मनोवृत्तयो भवन्ति । तत्प्रकारमाह-कि तोय इति । सूर्यलोकादयतरणे प्रथम च्याप्तस्यैव च गारवाद जम्बूद्वीपान् समुद्रस्य च्यामत्वेन दृश्यमानत्यार जलमध्ये भूधरोपरि स्थितानां वृक्षाणामदृश्यस्यात् तद्- 1. रा रा. पाद:, २. माशयमनानानः सचिन सारिनस् ति क. पाट: ३. . नाय: 'मजदिवि . पाठः ·पञ्चमोऽङ्कः। विदूषकः-(ऊर्ध्वमवलोक्य) (क) भो वअस्स! एसो दे सोसुरो णो हिअअसन्दावं अवणेढुं ओदरइ ति तक्केमि । राजो-अयं हि प्रभापटलदुर्विभाव्याभोगः कोऽपि दिव्यः स्य- अमात्यः-सदा खलु स्वामिनश्चित्वानुवर्तिन्यो देवताः। सारथिः-(नीचैर्दत्तदृष्टिः) अये अयं महाराजः संवरणः शैल- (क) भो वयस्य! एप ते श्वशुरो नो हृदयसन्तापमपनेतुमवतरतीति तर्कयामि परि प्रसृतानि पलाशानि तोयश्लिष्टानीय दृश्यन्ते । तथा वितर्कयति-किं तोये व्याप्ते पलाशविततिः प्लवते केवलं तोयोपरि निरन्तराणि प्लवमानानि पलाशानि दृश्यन्ते किम् आधारस्यादृष्टत्वादिति प्रथम प्रतीतिः । पुनः किञ्चिदधोगमने नैवति पूर्वप्रतीतेरपलापः । तोयेषु नैव, द्रुमेपु तोयव्यतिरेकेणैतदाधारत्वेन द्रुमा दृश्यन्ते । ते तास्वेवाप्सु नाधारान्तरमेषामिति पश्चात् प्रतीतिः । पुनश्चावतरणे तत्र निषेध- प्रतीतिः नेति । अप्सु नेति पूर्वप्रतीत्युद्धरणम् । आधारान्तरमाह - भूधरेप्विति । एमाणां भूधराः आधारत्वेन दृश्यन्ते । ते सिन्धौ भूधराणां सिन्धुराधारः । पुन- श्वान्यथा प्रतीतिः नेति । सिन्धौ न । पुनः कुत्र । पृथिवीतले गिरीणामाधारत्वेन पृथ्वीतलं दृश्यते । पुनरवतरणकमेण पृथ्ळ्या व्याप्तिः समुद्रस्य दूरीभावश्च । एवं स्थिते पृथ्वी सिन्धुनिचोलकुक्षिकुहरात् । “निचोलः प्रच्छदपटः" इत्युक्तावपि चस्त्रादिकृत भाण्डावरणभाजनमिह विवक्ष्यते । सिद्धरूपस्य निचोलस्य कुक्षिकुह- राद् उदरकोटरात् तत्र पूर्णा चक्षुषा प्रसह्य उत्कृप्यते आकृप्यते । तत्रान्तर्गते भाण्ड आकृष्यमाणे तस्य व्याप्तिः भाजनस्य सोचश्च दृश्यते । अत एवमुक्तिः । एवमवतरणे चक्षुपः प्रसरक्रमेणोत्खातप्रतिरोपिता मनोवृत्तयो भवन्ति ॥ १५॥ अवतर(न्त रथ' ति स्वय)मागच्छतीति तर्कयामि । गगनगमनोपा- यासिध्या हृदयसन्तापः ॥ तहममपनयति- अयं हि कोऽपि दिव्यः म्यन्दनः प्रभापटलेन दुर्विज्ञे- यस्वरूपः ॥ तमासोक्य सूत आद •अये अयं महाराज इति । अन्विष्टो झटिति 'ना गाभ्य) इति य. पार.. : . 'यो अवीरो'तिस-प. पाठ:.

·तपतीसंवरणे । राजकानने स्थितः । यद्यहममुप्मै भूतार्थ प्रकाशयेयम्, असौ पृच्छेदप्यात्मदयितोदन्तं, ततश्चापतेयुः सङ्कटानि । तदेवं कथयामि । (अवतीर्योपैसृत्य) विजयतां मध्यमलोक- पालः । अहमसकृदसुरविजयसाहाय्यसम्प्रीणितस्य भग- वतः सङ्कन्दनस्य शासनादम्बरपथेन हस्तिनपुरमायु- मन्तं नेतुमागतोऽस्मि । तदारोहत्वायुष्मान् । राजा- (सप्रमोदम्) अनुगृहीतोऽस्मि भगवतां शतक्रतुना। (सर्वे रथारोहण नाटयन्ति) अमात्यः-भो सेनापते! सिंघोप! अपरिबाधमानीयतामानु- यात्रम् । किं ब्रवीपि तथा क्रियत इति । सारथिः-आयुष्मन् ! किं मुच्यन्तामभीशवः । ७ दृष्ट इति प्रहर्पः । यद्यहममुप्मै भूतार्थ प्रकाशयेयम् अहं सूर्यसूतः त्वां नेतुमागत इति भूतार्थः । तत्प्रकाशने दोपः-प्रियोदन्त पृच्छेदिति । ततश्च सङ्कटान्यापतेयुः, प्रियावृत्चान्तकथने तद्दर्शनायैवायमुद्यच्छेद्, न राज्यगमनाय । ततो जनपदवि- नाशः । तदन्यथा कथयामि । विजयतां मध्यमलोकपाल इत्याशीर्वचनेनैव व्या- जस्य सङ्गतिमुद्भावयति । अहं सक्रन्दनस्य शासनादायुष्मन्त हस्तिनपुरं नेतुमा- गतः । असकृदसुरविजयसाहायकसंप्रीणितस्येति नियोगयोग्यत्यम् । तदारोहत्वायु- प्मानित्यविलम्वप्रकाशनम् ॥ तच्छुत्वा अनुगृहीतोऽस्मि भगवता सकन्दनेनेत्यङ्गीकारपूर्व रथारोहणम् ॥ अथाकागभाषितेनामात्यम्योक्तिः-सेनापते! सिंहघोष! अपरिवाधमानी- यतामानुयात्रमिति ॥ १. “तावदे' इति रा. पाठः. २. 'ये) वि' इति क-ग-ध. पाठः, ३. 'न्यकस' इति रा-ग. ४. 'जा-यदाज्ञापयति भगवान् गन्दनः । (सर्वे रथमारोहन्ति' इनि क. पाट:, "जा- यदाज्ञापयति भगान् सन्दनः। (स'दति घ. पाटः, 'जा-अति स पाठः, ५. 'ता सन्दनेन (ग' इति रा. पाटः. ६. मोनोसे' दति वन्य पाट:. ७. 'चिन्मु' दति सन्ग-प, पाठः, पाठ..

·पञ्चमोऽः । राजा-बाढम् । प्रथमः कल्पः । (सारथिस्तथा करोति) विदूषकः-(क) भो वअस्स! पुव्वप्पत्थिअं अम्बरगमणं आसि त्ति पीदी समुप्पष्णा । रहवेअघुणिदक्खो छिण्णपादं प- डिस्सं ति भों मे उप्पण्णं । ता दिढं तुम ओळम्बिअ चिहिस्सं । (राजानमवलम्बते) राजा- (रथवेग निलये) अहोतुखल्वप्रतयक्रमोऽयमतिस्यदः स्य- न्दनस्य । कुतः कालः पातेप्वमीषां खुरपुटयुगयोमेघपृष्ठे हयाना- मेकस्यैव क्षणस्य प्रथमचरमयोः पूर्वपाश्चात्यभागौ । (क) भो क्यस्य! पूर्वप्रार्थितमम्बरगमनमासीदिति प्रीतिः समुत्पन्ना । रथवेग- घूर्णिताक्षश्छिन्नपातं पतिष्यामीति भय मे उत्पन्नम् । तद् दृढं त्वामवलम्ब्य स्थास्यामि। किं मुच्यन्तामभाशय इति तस्य प्रश्नमनुवदति-वाढं प्रथमः कल्प इति । बाढमिति पूर्णानुवादे । तद्योग्यतया प्रथमः फल्प इति । मुरव्यपक्षोऽयमि- त्यर्थः ।। अथ रथयेगं निरूप्य सविस्मयमाह -- अहोतुखल्विति । अयं स्यन्द- नस्य अतिस्यदः अतिवेगः अप्रतयक्रमः विमर्शाशक्यपरिपाटीयुक्तः । कुत इति। फस्मादेवमतीत्वमित्याह काल इति । अमीपां हयानां प्रथमचरमयोः खरपुटयुगयोः मेघपृष्ठे पातेपु कालः एकस्यैव क्षणस्य पूर्वपाश्चात्यभागावित्यन्वयः । प्रथमचरमयोरमगतयोः पृष्ठगतयाश्च । पादद्वयाश्रय सुरपुटम् अन्यपादद्वयाश्रय चेति खुरपुटयुगं, तयोः पुटयोरप्रभवयोः पश्चाद्भवयोश्च । मेघपृष्ठ पातेषु मेघोपरि पदवि- न्यासेन गमनमशीकृत्योक्तिः तत्र खुरपाते । काल. एकम्येय क्षणस्य पूर्वपाश्चात्यभागी, न क्षमान्तरम् । एकक्षणस्य पूर्वभागेन प्रथमवरपुटस्य पात: पश्चाद्भागेन चरमसु- 1. 'म्मि' इति का पाठ २. 'सम्पबद।' इति ग. पाठः, ३. 'म्य स्थित.) इति .. 'पयन्)' इति स, पाठः ५. 'तिरकःस्व' इति राना, पाठ:. 1.पा.

·तपतीसंवरणे वेगस्तब्धा इवामूः कनकवलयवद् व्याप्तपर्यन्तरेखं नेमीरावर्त्तमानाः पिशुनयति तडिच्चक्रमाक्रान्तिलग्नम् ।। १६ ।। (इति निष्क्रान्ताः सर्वे) इति पञ्चमोऽङ्कः । रपुटस्येति वेगातिशयः । अत्र क्षणशब्देनातिसूक्ष्मः कालो विवक्षितः । पुनः प्र- कारान्तरेण वेगमाह - आक्रान्तिलग्नं तडिचक्रम् अमूः नेमीः आवर्तमानाः पिशुन- यति । यतः वेगस्तब्धा इव वेगेन निश्चला इव अज्ञातपरिभ्रमणाः । आ- क्रान्तिलग्नं नेमीनां मेघोपर्याक्रमणेन लमम् । तडितां मेघाभिघाते झटित्युदयात् तदानीमेव नेमिषु (न:) लग्नम् । कनकवलयवन्नेगिषु व्याप्तपर्यन्तरेखम् । आवर्त- मानाः भ्रमन्तीः । पिशुनयति । मेघाक्रमणे तडितां नेमिपर्यन्तवलनाद् इमा नेमयो भ्रमन्तीति कल्पयितुं शक्यम् । अन्यथा वेगातिशयेन स्तब्धा इव दृश्यन्ते । एवं वर्णितवेगेन रथेन झटिति पुर प्राप्तः ॥ १६ ॥ इति पञ्चमोऽङ्कः।

·अथ पष्ठोऽङ्कः । (ततः प्रविशति वृद्धकाञ्चुकीयः) काञ्चुकीयः--(सविमर्शम्) अहो महानुभावता महाराजसंवरण- स्य, यदमुप्य रंथहयहेपितसमकालीनो घनाघनानां हु- ङ्कारः, पादपद्मपरागैः समं भुवि पतिताः पयोवृष्टयः। अमुना प्रमोदातिभारेणाम्रडितमङ्गानामपाटवम् । कुतः-- कुर्वन् नैकविधां गतिं प्रकटयन्नुद्भान्ततारे दृशौ चिन्ताग्लानिविपादविभ्रममुखान् भावान् समुद्भावयन् । अथ राजागमनापेक्षिणी वर्पत्य सिद्धिं राज्ञः प्रासादारोहणं च विष्कम्भ- पात्रेण स्थविरकञ्चुकिना सूचयति । प्रविष्टः सः स्वामिनो लोकोचरत्वं प्रशंसति-महाराजस्य महानुभावता आश्चर्यभूता अघटमानघटनापटीय. म्तानुभावः स लोकोत्तरः, यत अमुप्य रथहयहेषितसमकालीनः आगमनकाले रथयानां हेपितेन समकालभवः नतु पश्चात् । घनाघनानां वर्षोद्यतानां मेघानां हुङ्कारः गर्जितम् । "+प्रविवर्मुलधरः प्रभिन्न पाप्टिको गजः । देवश्च नमुचेर्हन्ता त्रयो ज्ञेया धनाधनाः॥" इति वर्पोद्यतमेघवाची घनाघनशब्दः । पुनः स्थादवतीर्णस्य भूतलमलड्कृत- वतः पादपद्मपरागैः सम भुवि पयोवृष्टयः पतिताः । अमुना प्रमोदाति- भारेण एतन्निमित्वेन प्रमोदस्यातिभारेण स्वामिदर्शनेम वर्षेण च प्रवृद्धेन । अन्शनामपाटवमानेडित द्विगुणितम् । आनेडितमित्यनेन पूर्वमेव वार्धकहत- स्यापाटवस्य सूचनं कृतम् । तद्विवरणाय कुत इत्याद्युपक्रमः । कुत. पूर्व- मपाटवमिति चेदुच्यत इत्यर्थः । कुर्वन्नित्यादि । सोऽयं वार्धक्यविस्फूर्जयः नर्चकवद् मा प्रनयति । सोऽयमिति अतीतवर्तमानकालानुबद्धत्वेन चिर- मद्धतां प्रकाशयति । अत एव वार्धक्यविम्फूर्जधुरित्युतन् । विधुः प्रकर्षः । नकवद् मां प्रनर्तयति नर्तको नर्तकमिय अनर्तयति चेष्टयति अन्या नृतं +"विपिपुरि ति साध. ..

·१८२ तपतीसंवरणे ऊरू सन्नमयन् मुहुर्विचलयन् वक्षो वलीकञ्चुकं सोऽयं नर्तकवत् प्रनर्त्तयति मां वार्धक्यविस्फूर्जथुः॥१॥ आदिष्टश्चाहं देवेन यथा “विनयत्रात! तुर्ण गत्वा प्रा- वृषेण्याहरतिवाहनक्षमः कार्तिकेयावासपरिसरोद्यानगतः • सज्जीक्रियतां गङ्गालोकप्रासाद" इति । अनुष्ठितश्च मया नियोगः। महाराजोऽपि तमारूढवान् । अतो नियोगा- न्तरमनुतिष्ठामि (निष्कान्तः) विष्कम्भकः। कारयति । तत्र प्रयोजकप्रवृत्त्या स्फुटयति --- कुर्वन्नित्यादि । नेकविधाम् अशक्त्या वैवश्येन पदविन्यासेन कचिद् द्रुतां कचिद् विलम्बिता कचिदुत्क्रान्तमागी वहु- विधां गतिं कुर्वन् । नर्तकोऽपि रसपात्रादिविशेषानुगुण्येन नेकविधां गतिं कार• यति । तथा उद्घान्ततारे दृशौ प्रकटयन् शक्तिदौस्थ्येन श्वासोच्छासनैरन्तर्येण नयनतारकाभ्रमणम् । अन्योऽपि तत्तदृष्टिविशेषानुगुण्येन तारकाणामावर्तनं शि- क्षयति । तथा चिन्ताग्लानिविषादविभ्रममुखान् भावान् समुद्भावयन् अन्तःपुरका• र्यादिपु चिन्ता । अशक्त्या ग्लानिः । प्रारब्धस्यासामर्थेन विपादः। विभ्रमः व्याक्षेप- कालादिविपर्ययप्रतीतिः । मुखशब्देन निर्वेदादयो विवक्षिताः । अन्योऽपि शृङ्गाः रादिरसानुगुण्येन तत्र तत्र त्रयस्त्रिंशव्यभिचारिणः प्रयोजयति । तथा अरू सन्नम- यन् पदविन्यासाशक्त्या वक्रीकुवेन् । अन्योऽपि मण्डलादिस्थित्यपेक्षया ऊरू सन्न- मयति । वक्षो मुहुर्विचलयन् कासश्वासनैरन्तर्येण । नर्तकोऽपि प्रयोगानुगुण्येन वक्षोविचलनं करोति । वलीकञ्चुक वत्यः सिरा एव कन्चुको यस्य । एवं वार्द्धकपीडितत्वेन कथनम् ॥ १ ॥ कृतं स्वाम्यादेश प्रकाशयति--आदिष्टो- ऽहमिति । विनयत्रात! इत्यादेशप्रकार । प्रावृपेण्याहरतिवाहनक्षमः प्रावृषेण्याना- महामतिवाहनयोग्यः वातादिरहितत्वात् । सन्जीक्रियताम् अवस्थानयोग्यः क्रियता गङ्गालोकपासाद इति । अनुष्ठितश्च मया नियोगः । महाराजोऽपि तमारूढवान् इत्येवं राज्ञः प्रासादारोहणं हत्या निष्क्रान्तः ।।

·-पञ्चालपराक्रमात् परिभवो व्याहृतः। असमानां वैरिणां पराक्रमकथनम् पष्टोऽङ्कः । (ततः प्रविशति राजा विदपकश्च) राजा-अहो! निसर्गनिष्णातमतिभिरपि दुरवबोधाः सचिवानां मनोवृत्तयः । तथा ह्यार्यवसुमित्रस्य- यत् पञ्चालपराक्रमात् परिभवो दैवच्छलाद् व्याहृतः सम्मोहादपवाहितोऽस्मि यदहं यहा पुरं प्रापितः। सज्जानां धनसम्पदामिह भुवि प्रायः पयो मेदुरा- ण्यधांसि द्रुतमेव दोग्धुमखिलं सोऽयं किल प्रक्रमः॥२॥ अथ कञ्चुकिप्रतिपादितप्रकारेण प्रासादगतो नायकः निजसचिवस्य मति- वैभवेन विस्मितः सामान्येन सचिवचित्तानां गौरवं प्रतिपादयति अहो निसर्गे- त्यादिना । निसर्गनिष्णातमतिभिरपि स्वतः सम्कार विनापि दुर्विज्ञेयज्ञानकुशलधी- भिरपि, किं पुनः स्थूलधीभिः । सचिवाना मनोवृत्तय. सन्ध्यादिपु सामादिपु सा- ध्यान्तरेषु च चेतःप्रसरणप्रकाराः । अतिदुरवबोधाः, अनुष्ठानेनैव ज्ञातुं शक्याः । तथाहीति विशेषे सक्रमय्य व्याप्तिकथनाय । आर्यवसुमित्रस्य, न केवलं वसुमि- त्रस्येति वक्तुं युक्तम् | आर्यवसुमित्रस्य सोऽयं प्रक्रमः इह भुवि सज्जानां धन- सम्पदाम् ऊधांसि दोग्धुम् अखिलं पयः किलेत्यन्वयः । सज्जानां वर्षाचतानाम् अस्मदागमनं प्रतीक्ष्य स्थितानामिव । घनसम्पदामिति गोत्वारोपशेषतया सम्पत्पदेन स्त्रीत्वनिर्देशः इह भुवि अस्मद्राज्ये । प्रायः इदमेव साध्यं बाहुल्येन, नान्तरी- यकतया साध्यान्तरमप्यस्तु । मेदुरााण पयोगर्भतया म्थूलानि । ऊधांसि उदर- भागान् तान्येवोधांसि स्तनाधारान् । द्रुतमेव जनपदोपप्लवस्यासह्यतया । दोग्धं सावयितु क्षारयितुं च । ऊधसामुपयोगनिमित्तत्वमिति तत्र क्रियासम्बन्धः 'गां दोग्धि पय' इतिवत् । अखिलं निश्शेपम् । पय एव पय क्षीरम् । अवृष्टिपीटाति- शयेन अखिलमित्युक्तम् । सोऽय प्रक्रमः प्रवृत्तिप्रकार । फिलेति पश्चात् स्ववचनादन्यमुखाच ज्ञात, पूर्व लेशतोऽपि नाभिप्रायो विदितः ! प्रकमप्रकार- अमर्पोत्थापनाय । तत्रापि दैवच्छलाद् विश्वासाय स्वयमप्रकाशेन वामात्रमा । १. ससे! इति मूलकाशेपु पाद. २. 'वगाहाः सदति रा.पाटा. ३. 'व' इति म. पाटः, माह ४. 'ल.' इति ग-घ. पाठः.

·तपतीसंवरणे विदूषकः-(क) भो अपज्जो सो अमच्चों, जेण तुवं सअळभुव- ऐकणाहो मेहदोहणत्थं वच्छो सम्पादिओ। राजा-अलं परिहासेन । पञ्चालकोपस्तम्भितप्रसरो वियोगहुत- वहो विशृङ्खलमधुना विजृम्भितु प्रक्रमते । प्रवृत्तश्चायं विरहिणामतिभयङ्करः कालः । पश्य- (क) भो अप्रज्ञः सोऽमात्यः, येन त्व सफलभुवनैकनाथो मेघदोहनार्थे वत्सः स. म्पादितः। नाद् इयमशरीरिणी वागित्यस्माकं बुद्धिमुद्भाव्यत्यर्थः । पश्चात् सम्मोहादपवा- हितोऽस्मि यत् सम्मोहनिमग्नो झटित्युद्धृतः ‘मम मतिवलमतिक्रम्य ते प्रवृता अन्य पतिभिः सहे'त्याझुक्तिभिः । एवमवस्थानियेदनमेव न, पूर्यतां तेषाममिलाप इत्यादिना यियासामुद्भाव्य पुरं प्रापितः । यद्वा सोऽयं तदानीमार-धेयन्त काल- मविच्छिन्न उत्साह एतदर्य फिल । अतः सचिवमनोवृत्तीनां दुर्विज्ञेयत्वमे- वेति ॥२॥ तद्वचन श्रुत्वा नर्मसचित्र आह. अप्रज्ञः सोऽमात्यः आवयोः सिद्धा न्तोऽतीव विरुद्धः । तस्य बुद्धिमत्त्व भवता साधितम् । तेनैव मया मौढ्यं सा ध्यते । मेघदोहनार्थ तेनोपायर्भवानानीत इत्युक्तम् । तत्र भवत्प्रयतस्याल्पत्वनि रूपणेनेयं कुरति - तेन मेघदोहनार्थ म्वयं दोग्धृत्वमवलम्व्य सफलभुवननाथ स्त्वं वत्सः सम्पादितः । यत्सम्य पयश्चलनमात्रमेव कृत्य, क्षारणं दोग्धुः कर्म । एवमधिकारविशेषापरिज्ञानादय मूढ इति मामकः पक्षः ।। - ·पृष्ठोऽतः। निश्शेषं वनमल्लिकासुमनसां शेषः समुच्छिद्यते वृन्तेभ्यः पथिकोपरोधपरुषैः पौरस्त्यवातैरैयम् । प्रांशूकृत्य पिबन्त्यमा सहचरैः कण्ठप्रणालीरिमा- चातक्यो हिमशर्कराशकलिनीमारम्भधारावलिम् ॥ ३ ॥ । तत् किमिदानी मे शरणम् । (ततः प्रविशति मेनकारूपधारिणी नायिका) नायिका-(सविमर्श दीर्घ निःश्वस्य) (क) अहं हि सहीरूवेणे अय्य- उत्तं दक्खि अस्सासेमि त्ति सहीओ वञ्चिअ आअदमि। (क) अहं हि सखीरूपेणार्यपुत्रं दृष्ट्वाश्वसिमीति सख्यौ वञ्चयित्वागतास्मि । निश्शेपमित्यादि । वनमल्लिकासुमनसां ग्रीप्मोद्भवानाम् । शेषः कालपरिणत्या गत- प्रायः । निश्शेष साकल्येन वृन्तेभ्यः समुच्छिद्यते । पौरस्त्यवातैः प्रावृषेण्यैः । अयमित्यग्रे दर्शयित्वोक्तिः । तेन किं विरहिभयङ्करत्वं कालस्य । पथिकोपरो- धकलपैः विरहिणां पीडनेन क्रूरव्यापारैः । अत एव विजृम्भणोद्यतस्य वियोगहुत- वहस्योद्दीपकत्वं भवेत् । इमाश्चातक्यः । कण्ठप्रणाली: प्रांशुकृत्य पिपासोदयेन कण्ठ(ना)लानि दीर्घाकृत्य । सहचरैः सह । आरम्भधारावलि वर्षारम्भधारावलि चञ्चूपुटमुत्तानीकृत्य पिवन्ति । हिमशर्कराशकलिनीमित्यारस्भधारावलिलक्षणम् । हिमशर्कराशकलानि वर्पोपलशकलानि तद्वतीम् अतिशैत्येन हृद्यां पिबन्ति । • अत्र सहचरसहितानां चातकीनामिष्टभोगप्रवृचिदर्शनाद् अहो अस्माकम् एव न भाग्योदय इति सन्तापो भवेत् । अतश्च भयकरत्वम् ॥ ३॥ तत् किमिदानी मे शरणं किं सन्तापशमनालम्बनमित्यर्थः ।। अथ विरहमसहमानाया नायिकायाः प्रवृत्तिप्रकारः स्ववचनेनैव प्रतिपा- द्यते । सन्तापेन चिन्तया च दीर्घनिःश्वास. 1 अई सखीरूपेणार्यपुत्रं प्रेक्ष्या- श्वसिमीति सख्यो वश्चयित्वागतास्मि । अहमिति अतिप्रयत्नेन प्रियतमसमा. १. '' इति क. पाठ. २ 'रिदम्' इति के पाठः ३. 'लोम् 'इति क- रा. पाठः, ४. सा---' इति क. पाठ', 'का-(पचिन्त निः' इति य-प. पाठः, ५. ' वि ' इति ग-प, ६. 'अ अत्ताण अस्सा' पनि घ. पाठः, पाठ ·१८६ तपतीसंवरणे एत्तिएणे वि तादसासणे ण ळपि होइ। ता अय्यउ- चदसणूसवं अणुभविस्सं । (परिक्रम्याधो विलोकयन्ती सानन्दम्) एसो सो वअस्सेण सह पासादग्गभूमीअं णिसण्णो । ता ओदरिस्सं दाव । (अवतरणं नाटयति) विदूपर्कः-- (विलोक्य) (क) एसा तत्तहोदी तवदी सम्पत्ता । इयतापि तातशासन न लद्धित भवति । तदार्यपुत्रदर्शनोत्सवमनुभविष्या- मि । एप स वयस्येन सह प्रासादाप्रभूम्यां निपण्णः । तदवतरिष्यामि तावत् । (क) एपा तत्रभवती तपती सम्प्राप्ता । गमे सिद्धेऽपि मन्दभाग्यतया दूरीभूता 'स्वशरीरं मन्नियोगं विना भर्तुर्न दर्शयित. व्यमिति तातेन निरुद्धा च (असहमाना!) विश्लेषमसहमाना तूणी स्थातुम- शक्ता सखीरूपमवलम्ळ्यायपुत्रं दृष्ट्वाश्वसिमि । दृष्टुल्यनेन स्पर्शाद्यभावेन खेदो व्यज्यते । तद्रूपामृतपानेन नयनपीतिमपि तावत् करोमीति मत्वा सख्यौ वञ्चयित्वा ताभ्यामदृष्टेत्यर्थः । पञ्चयित्वेत्यनेन तद्वश्चनेऽनौचित्यमपि स्फुरति । आगतास्मि प्रियसन्निधिमिति शेषः । अत्रौत्सुक्यं व्यज्यते । अत्र तातशासनं ल- हित किं न भवेदिति शङ्कां निरस्यति- इयतापीति । आत्मा न दर्शयितव्य इत्युक्ते किमनेनावगुण्ठनवासस्तुल्येन वेपान्तरपरिग्रहेण । अनेन प्रायः आत्मदर्श- नमेव क्रियत इति शकां परास्यति -इयत्ता एतापन्मात्रेण वेपान्तरपरिग्रहेण अ- तीव नसत्यरूपेण यद्यपि यथायश्चित् तातगासनं न लहितं भवति स्वरू. पाप्रकाशनादित्यभिप्रायः । एवं साध्य निधित्याम्बरादवलोकयन्ती सानन्द- माह --एप वयम्येन सह न त्वमात्यादिभिः । प्रासादाप्रभूम्यां नतु राजसभायाम् । निषण्णः न तु कार्यान्तरजागरूकः । अनेनावतरणदर्शनयोः सोकर्येण कृतार्थता च्यग्यते । अत प्रयोक्तं तदवतरिप्यामि तावदिति ॥ अथ नर्भगचिप' सहमा तां दृष्ट्वा यस्तुचमजानन्नपि प्रौदचादेनाभयोभी- पान्तरमुनापयति- एपा तनभवती तपती सम्प्राधा इति । 1. ''प, पार. 1. 'गी ग. पाठः, ३. जीभ नि.पाठः, 1.क.पदम् ) ए' की राना, पाउ:.

·पष्टोऽ राजा-कासौ कासौ। नायिका-(सविपादम्) (क) हे जाणिदसि । विदूषकः--(ख) दक्ख एसा मेणआरूवेण सम्पत्ता । नायिका-(सैविपादम्) (ग) अवस्सं जाणिदह्मि । सव्वहा अब- र.झि तादस्स। राजा--(विलोक्य) अये सखी मेनका सम्प्राप्ता। सखे! कथमेनां मे प्रियां व्यपदिशसि। विदूषकः -(प) एसा तिरसे सरीरहृदत्ति एव्वं मए भैणिदं । (क) है ज्ञातास्मि । (ख) पश्यैपा मेनकारूपेण सम्प्राप्ता । (ग) अवश्यं ज्ञातास्मि । सर्वथा अपराद्धास्मि तातस्य । (घ) एपा तस्याः शरीरभूतेत्येवं मया भणितम् । कासौ कासौ इति नायकम्यौत्सुक्यम् ॥ ज्ञातास्मीति तस्या विपादः ॥ पश्यैषा मेनकारूपेण सम्प्राप्तेति तस्योपचारकथनम् ।। तत्र वेपान्तरपरिग्रहोऽप्यनेन ज्ञात इति विषादत आह-अवश्यं ज्ञा- तास्मीति । रूपपरिवर्त्तनस्यापि ज्ञानत्यादवश्यमित्युक्तम् । तेन दोपमाह - सर्वथा- पराद्धास्मि तातम्य, सातं प्रतीत्यर्थः ॥ अथ नायकस्तामवलोक्य मेनकावुद्ध्याह - अये मेनका सम्प्राप्ता । सखे! कथमेनां मम प्रियां व्यपदिशसीति निश्चय. नेय सेति, व्यपदेशस्य किनिमित्तमिति विचारः॥ एपा तस्याः शरीरभूतातिसरूपगेन म्वशरीरवदस्यां तस्या ऐक्यभा- बनेति नयोपचरितम् ॥ 1. 'का-ह' इति कस-प. पाट:. २. 'सविमर्शम्' इति क-ग. पाठ. ३. 'ई' इति ४. 'मन्तिद' इति स-ग, रा. कक्ष. पाठ ·तपतीसंवरणे नायिका-(क) दिद्विआ दाणि समस्ससिदमि । (उपसृत्य) जेदु महाराओ। राजा-स्वागतं सख्यै । (गाढमश्लिष्य स्पर्श रूपयन्नात्मगतम्) आश्लेपेष्विव देव्याः कण्टकितेयं मुंधा तनुः कस्मात् । अस्यां तस्याः स्पर्शः शङ्के संश्लेषसङ्क्रान्तः ॥ ४ ॥ (प्रकाशम्) सखि मेनके ! अपि कुशलमस्मदसूनाम् । (क) दिष्ट्येदानी समाश्वसितास्मि । जयतु महाराजः । एवमुक्ते तस्या विपादोपशमः । अत एवाह ----दिएचेदानी समाश्व- (स्ता: सितास्मीति । जयतु महाराज इत्युक्तिः वेषानुगुण्येन ॥ स्वागतं सख्यै इति सखीवुद्ध्या वचनं गाढमालिङ्गन च । तत्र "मनो हि जात्यन्तरसङ्गतिज्ञम् ” इत्युक्तवद् अन्तःकरणस्य प्रियतमास्पर्शा- नुभवे स्वतः सिद्धे स्पर्शप्रकारं निरूप्य स्वयमेव विकल्पयति--आश्लेपेप्वि- त्यादि । देव्या आश्लेपेषु यदायदाश्लेषः तदातदानेकवारं परिपूर्णतादृष्टा । एतदालिङ्गनेऽपि इयं तद्वत् कण्टकिता । देव्याश्लेपनिमित्तमन्याश्लेपे न घ- टते तादृशस्य स्पर्शान्तरस्याभावात् । तर्हि देवीसमाश्लेप इति वक्तुमपि न शक्यम् अस्यास्तत्सखीत्वात् । अतः मुधा निमित्तं विना । कारणं विना कार्यस्यानुदयात् तत्रापि शङ्कते-कस्मादिति । कस्मादेवं जातं कारणस्यानुदयः कार्यस्य परिस्फु. टत्वं चेति । अत्राहमेवं वितर्फयामि । देवीस्पर्श विना तनोः कण्टकितत्व न घटते । अस्याः स्पर्श कण्टकिता च । अतस्तस्याः स्पोऽस्यां सश्लेपेण शयनास- नादिषु देहसम्मेलनेन सक्रान्तः । एतदङ्गलमस्तरस्पर्श आश्लेपे तनुं कण्टकयति । यया समुद्कादिषु मृगमदसंश्लेपेण वासितत्वात् तदभावेऽप्यामोदसम्बन्धः तदामा- तुर्मुगमदानुभूतिश्च, एवमिहापि घटते ॥ ४ ॥ एवं निरूप्य तां प्रियावृत्तान्तं पृच्छति-अपि कुशलमस्मदमूनामिति । अम्मदसूनामित्युक्ते एतद्वियोगे अनु- चिरहित इवाहं यधारुधिजीवामि जीयकार्यहीनत्वादिति प्रकाशितम् ।। . २. १. 'मालित रू.प. पाठः, इति प. पाठ, 'निस्चारम' इति रु. पाट:, निस्य स्वगतम् ·पष्टोऽङ्कः १८९ नायिका-(क) महाराअ! सम्पदं कुसळं । राजा-कथं साम्प्रतमिति । नायिका-(ख) सुणादु.महाराओ । तदा तुए सह तवणवणे पसु- त्ता सा सावित्तीए सआसे पबुद्धा । तदो तुमं अदक्खिअ मुच्छिदं तं समस्सासिअ सावित्तीए भणि 'वच्छे! मा सन्तप्प । तुइ गाढाणुराअस्स भत्तुणो असण्णिहाणादो अणाविट्ठीपीडिओ आसी जणपदो त्ति तादणिउत्तेण सा- रहिणा आणीदासि । तेण च्चिअ दे भत्ता विरहुम्मादपर- (क) महाराज! साम्प्रत कुशलम् । (ख) शृणोतु महाराजः । तदा त्वया सह तपनवने प्रसुप्ता सा सावित्र्याः सका- शे प्रबुद्धा । ततस्त्वामदृष्ट्वा मूर्छितां ता समाश्वास्य सावित्र्या भणित 'वत्से ! मा सन्तप्यस्व । त्वयि गाढानुरागस्य भर्तुरसन्निधानादनावृष्टिपीडित आसी- जनपद इति तातनियुक्तेन सारथिनानीतासि । तेनैव ते भर्ता विरहोन्माद- तच्छ्रुत्वोत्तरमाह - साम्पतं कुशलमिति । अत्र प्रेमविवशाया नायि- कायाः कान्तसम्मुखीनाया वेषविवर्तनस्यैव शक्तिः । दृष्टिपातादिपु प्रेमानुबन्ध एव । अतः वचनेऽपि ताटस्थ्यं यथाकथञ्चिद् भवति ।। अथ साम्प्रतं कुशलमित्युत्तरकथने वियोगखिन्नाया मम त्वदर्शनसमाश्ले- पाभ्याम् इदानी कुशलमिति वस्तुवृत्तेन कथितम् । कथं साम्प्रतमिति प्रभेन वृत्तान्तकथनपुरस्सरमन्यथा योजयति - शृणोतु महाराज इति । (य? त)दे- त्यादि । तपनवने प्रसुप्ता सावित्रीसकाशे प्रवुद्धा इत्यनेन वियोगस्यावुद्धिपूर्वत्वं प्रकाशितम् । अत एव मूर्छितां तां समाश्वास्य सावित्र्या भणितम् । त्वयीत्यादि तस्या उक्तिः । गाढानुरागत्वमसन्निधाने हेतुः तेनानावृष्टिपीडितो जनपद इति । (आनीतासीति) । त्वद्वियोगं सम्पाद्य तं नेतुमित्यर्थः । अत एव तेनैव विरहोन्मा- २. 'वि' इनि ग. पाठः. ३. 'त' इति कन्ग पाटः. १. 'मुच्छन्ति स' इति ख. पाठः, ·तपतीसंवरणे वसो णअरं पाविदो । ण किळ तादणिओअं विणा अचा दंसइदव्य'त्ति। राजा-सखे! सोऽपि सवित्सारथिः संवृत्तः । ततस्ततः। नायिका-(क) तदो तिरसे वुत्तन्तं विओअजणिअं च दुक्खं णिवेदिउं आअच्छन्तीए मए विट्ठी उवळक्खिआ । तदो देवो वि अणुजाणादि त्ति सम्पदं कुसळं ति मए भणिों। विदूषकः-(स) भो! जाणिदा देवीमोसआ कुम्भीळा । राजो--- (निःश्वस्य) इदानीं नष्टः सन्देहः । सखि! मेनके! नाहं क्षणमपि तां विना स्थातुमुत्सहे । तदभ्युपगमय्य देव- मानीयतां तव सखी । परवशो नगर प्रापितः। न किल तातनियोगं विनात्मा दर्शयितव्य' इति । (क) ततस्तस्या वृत्तान्तं वियोगजनित च दुःख निवेदयितुमागच्छन्या मया वृ- टिरुपलक्षिता । ततो देवोऽप्यनुजानातीति साम्प्रत कुशलमिति मया भणितम् । (ख) भी ज्ञाता देवीमोपकाः कुम्भीराः । दपरवशस्ते भर्च नगरं प्रापितश्च । अतःपरं तातनियोगं विना आत्मा भर्तुर्न दर्शयितव्यः इयत्पर्यन्त सावित्रीवचनम् ॥ एवं कथामध्ये अशरीरवचनवद् अन्यथा निरूपितमन्यथा समर्थयति- सोऽपि सवितसारथिः संवृत्तः । इन्द्रसारथिरिति तेनोक्तम् । अपीति अस्मसिद्धेषु संपु विपर्ययो दृश्यत इति ।। तत इत्यादि । देवोऽप्यनुजानातीति । अवृष्टिपीडागमनार्थ पूर्व वियोज- नम् । तम्य सिद्धत्वाद् भर्तृसन्निधिगमनं प्रति देवोऽप्यनुजानातीनि साम्प्रतं कुश. लमित्युक्तम् ॥ कुम्भीरस्तस्करः ॥ इदानी नरः सन्देह इति । पूर्व वियोगे कथमेयं जातमिति विकल्पः, इदानी वस्तुप्रयणासप्टः सन्देह इत्यर्थः । ससि! मेनके इत्यादि । अभ्युपग- मस्य भीकार्य । देवम्यानुमति लपत्यर्थः । तब मसीति । संदधानमेव तम्या: समानयनमिति भावः ।। 1. ''निरा. पार.. द. पार:

·षष्टोऽयः। नायिका-(राजानं सस्पृहमवटोकयन्ती) (क) महाराअ! तुह दस- णसुहं कञ्चिक्काळं अणुभविअ गमिस्सं । राजा- (सवितर्कमात्मगतम्) दूत्योचितं प्रियजने प्रतिवेदनीयं कामं सखीप्रणयपेशलमस्तु वाक्यम् । विष्यन्दमानरतिरागरसप्रवाह- मालोकितं पुनरलक्षितपूर्वमस्याः ॥ ५॥ (प्रकाशम्) अलं स्वैरासिकासुखेन । मम पर्युत्सुके मन- स्त्वरयति भवती गमनाय । नायिका-(जलधरध्वनिं श्रुत्वा प्रस्तुतं विस्मरन्ती) (ख) हं भीदसि । अय्यउत्त! गाढं मं आलिङ्गेहि । (क) महाराज! तब दर्शनसुखं कञ्चित् कालमनुभूय गमिष्यामि । (ख) ह भीतास्मि । आर्यपुत्र ! गाढं मामालिङ्ग । एवमुक्ते प्रेम्णा प्रकृतं विस्मृत्य सानुराग(पू.)दृष्टिपातपूर्व महाराज ! तव दर्शनं कञ्चित् कालमनुभूय गमिप्यामीति तद्वचनमाकर्ण्य सवितर्कमाह - दूत्यो- चितमित्यादि । प्रियतमाया दूतीत्वेनेयमागता अस्या वचसि दृष्टिपाते च अन्यथात्वं दृश्यते । तत्र दूत्योचितं दूतभावोचितम् । दुतेन दूत्या वा कथनीय- मित्यर्थः । प्रियजने प्रतिवेदनीयं समर्पणीयं तप्रियजनस्य सन्देशरूप वाक्यम् अस्यां वर्तमानम् । सखीप्रणयेन सख्यामस्याः प्रणयेन स्नेहेन तद्वन्मयोक्तेऽस्य विश्वासो' भवेदिति पेशल सुन्दरं तद्वचनवदनुरागमिलितमस्तु कामम् । एत. दनिच्छयाप्यनुमोदे । अत्र नातीवानुपपत्तिः । विप्यन्दमानरतिरागरसप्रवाह रतौ भोगे रागः अभिलाषः स एव रसप्रवाहः, विष्यन्दमानः अविच्छिन्नप्रसरः १. 'सवसु' इति घ. पाठः. २. 'दो' इति क-ख. पाठः, ३. 'नि' इति ख-घ, पाठः. ४. 'नाप' इति ख. पाठः. ५. 'क मेम' इति स. पाठः, ६. 'न्ती) भी' झते क-घ, पाठः, ·तपतीसवरणे राजा-(सक्रोधम् ) आः पापे! किमनार्यमाचरसि नायमभिमत- दयितागुणनिगलितहृदयो जनस्तथा मन्तव्यः, यथा त्वं तर्कयसि । नायिका--- (सरोपम् ) (क) जुत्त एदें। तुम अणुरूवाए देवीए सङ्गच्छिअ सेर विहरेहि । अहं पुण अत्थाणबद्धसिणेहा अत्तणो अणुरूवं करिस्सं । (निष्क्रान्ता) विदूषकः ---(ख) भो वअस्स! किं एसा रक्खसी । सा खु मेणआ सिविणे वि ण एव्वं कुणइ । (क) युक्तमेतत् । त्वमनुरूपया देव्या सङ्गम्य स्वैर विहरस्व । अह पुनरस्थान- वद्धस्नेहा आत्मनोऽनुरूप करिष्यामि । (ख) भो वयस्य ! किमेपा राक्षसी । सा खलु मेनका स्वमेऽपि नैव करोति । रतिरागरसप्रवाहः यस्मिन् । प्रवाहस्य सेतुशिलादिना प्रतिहतिदृश्यत इति प्रवाहस्या- विच्छेदाय विप्यन्दमानेत्युक्तम् । एवम्भूतमस्या आलोकितम् अलक्षितपूर्वम् , इदा- नीमेवेचं दृष्टम् । दूतीनां तद्वचनं घटताम् । सानुरागदृष्टिपातादिकं प्रियाया एव युज्यते न दूत्या इत्यनुपपत्तिः । एवं निरूप्य तामाह- अलं स्वैरासिकासुखेनेति । स्वैरासिफामुखं तव गमनविलम्यहेतुः । मनस्त्वां त्वरयति ॥ एवमुक्ते सहसा जलदध्वनिश्रयणेन आर्यपुत्र ! गाढं मामालिशति प्रकृतं विस्मृत्य तस्या वचनं श्रुत्वा आः पापे! का त्वमेवमनार्यमाचरसि । नाहमभिमत- दयितागुणनिगलितहृदयस्तथा मन्तव्यः, यथा त्वं तर्कयसि ॥ इत्युक्ते (मालिनि ! ममालिजन) प्रत्यस्य वचनमिति निरूप्य कोपेनाह - युक्तमेतत् । त्वमनुरूपया देव्या सह विहरम्प । अहमस्थानबद्धनेहा अस्थाने अन्यथासकत्वेनानुचिते विपये यस्नेहा । तत्सदशमनुष्यास्यामीति प्राणत्यागं हृदि निधाय निकान्ता ।। भो वयम्य! फिमेगा राक्षमी ! सा खल मेनका स्वमेऽप्येवं न करोति ।। 1. गि। अमित क. पाट.. २ गोऽय जति क. पाठ.. ... 'या नागमति .. सर ए' इनिरूप, पाठ ५. "है। मविरूपाउः संयम. पा.. -- ६. पिम ·पष्टोऽः। राजा--- ईदृश एव स्त्रीस्वभावः । पश्य--- नैवाभिजात्यं न गुरून् न बन्धून् नातिप्ररूढं गणयन्ति सख्यम् । शक्यं च रोधु ध्रुवमङ्गनाना- मिच्छानुसारीणि न मानसानि ॥ ६ ॥ ता तु तपस्विनी स्वच्छहृदया पुंश्चलीमेनामज्ञानात् प्रहि- तवंती। विनोदनत्वेनाभिमता सेयमीदृशी संवृत्तौ । तदा- नीयतां कर्णपूरः । विदूषकः-- (क) एव्वं होदु । (निष्क्रान्तः) (क) एवं भवतु । इति तस्यानुपपत्तिं परिहरति - ईदृश एवेत्यादि । स्त्रीस्वभावः सर्वत्रैवरूप एव । पश्य विमृश । अह वोधयामि । नैवेत्यादि । स्त्रीणां मानसानि इच्छानुसारीणि इच्छापरतन्त्राणि । यत्रेच्छा तत्रैव प्रवर्तन्ते । तत्रा- भिजन्मविरुद्धच्छा चेत् कथ तदनुसारित्वम् अत्राह --- नैवाभिजात्यम् । आभि- जात्यं नैव गणयन्ति न निरूपयन्ति । निरूप्य परित्यागोऽपि नेत्येवशब्दः । न गुरुन् । गणयन्तीति सर्वत्र योज्यम् । न वन्धून् न सम्बन्धिनः । अतिप्ररूढं सख्यं च न गणयन्ति । एवं स्वतन्त्रप्रवृत्तिरस्तु, प्रयत्नेन निरोधे नेच्छानुसरीणी- त्यत्राह ---रोडुं च न शक्यम् । इदं न कर्तव्यम् अत्र दोपा सन्तीति निरोधु च न शक्यानि । शक्यमित्यव्ययं "शक्यमञ्जलिभिः पातुं वाता" इतिवत् । अन्यथा गणयन्तीत्यत्र अङ्गनानामित्यस्य विपरिणामो वा ॥ ६ ॥ विनोदनत्वेनाभिमता (नि?) निजवृत्तान्तकथनेनात्मव्यसनापनयनसहकारिणीत्वेनाभिमता इयमीदृशी स- वृत्ता । एतत् तिष्ठतु, कर्णपूर आनीयताम् । सन्तापविनोदनायेति शेषः ॥ २. 'ती। से' इति स. पाठ.. ३. 'त्ता । विनोदवरवेनाभि- १. 'वः नै' इति स. पाठः. मत त इति ख. पाठः ·१९४ तपतीसंवरणे (ततः प्रविशति रम्भारूपधारिणी राक्षसी) राक्षसी ---- (क) पुव्वं भिउणो कम्मप्पभावेण हिमगिळिकाणणे दुक्खळा मे माआ एदश्श ळाऔपशदश्श वशे आशी। ता दाणि एव्व एदश्श कुळक्खों कळिश्शं । (उपसृत्य राज्ञः पादयोश्छिन्नपात पैतित्या रोदिति) राजा---(ससम्भ्रममुत्थाप्य) सखि! किमेवं मामाकुलयसि । आवेद्य- तां विपादहेतुः। राक्षसी--- (सवाष्पगद्रदम्) (ख) पिअसही मे तबदी तादणिरोह- दुक्खरसङ्गमा तुह विरहाणळं असहन्ती अत्ताणं, अदो वरं ण पारेमि भणिदुं । अहं पि अत्ताणं वावादइस्सं । (निष्क्रान्ता) राजा----हा प्रिये! (इति मूर्छितः पतति । चिरात् प्रत्यागत्य) हा दिवस- करोत्सङ्गलालिते! जनमिममाज्ञाकरमपहाय क प्रयासि । (क) पूर्व भृगोः कर्मप्रभावेन हिमगिरिकानने दुष्करा मे माया एतस्य राजापश• दस्य वशे आसीत् । तदिदानीमेवैतस्य कुलक्षयं करिष्यामि । (ख) प्रियसवी मे तपती तातनिरोधदुष्करसङ्गमा तब विरहानलमसहमानामा- नम् , अतः पर न पारयामि भणितुम् । अहमप्यामानं व्यापादयिष्यामि । ततः मायाप्रयोगोद्यमेन रम्भारूपधारिणी राक्षसी विमृशति - पूर्व भृगोः कर्मप्रभावेन हिमगिरिकानने दुष्करा मे माया एतस्य राजापशदस्य वशे आसीत् । दुप्फरापि भृगोः कर्मप्रभावनेमं व्यामोहयितुं न समर्थासीदित्यर्थः । तदिदानीमेव भृगुकर्मराहित्येनाशक्तस्यास्य कुलक्षयं करिप्यामीति निरूप्य च्छि- नवृक्षादिपतनवट राजसमा पतित्वा रोदिति ॥ अथ राजा तस्या मायाप्रलापेन प्रेयसीविनागमाफर्ण्य सहसा मोहमुपगतः, मबुद्धः प्रलपति- हा दिवसकरोत्सालालिते ! जन्मनः प्रभृत्यादरस्येव पानभूता १. 'आ आए'नि ग-५, पार: ३. अदरनाश बसे। ताति ग-य. पाठ:. ३. "पानि'. पाट.. 1. 'त: निति काय. पाठः, ·पष्टोऽङ्कः । . भगवन् ! वैवस्वत! कलत्रतां मे मिहिरात्मजात्व- मचिन्तयित्वा सहजन्मतां ते। आमृष्टमायुर्भवता मृगाक्ष्या मन्ये ततो मानसमायसं ते॥७॥ कथमहमसुलोलुप इव केवलमश्रूणि मुञ्चामि । तदधुना प्रायोपवेशनाय प्रक्रमिप्ये (प्रासादादवतरण नाटयित्वा परिक्रामन् ) अमुना शुचिमणिबद्धसोपोनेन तीर्थेनावतीर्य जाह्नवी- माप्लुततनुरारभे प्रस्तुतम् । (नान नाटयति) आज्ञाकरमिम जनमपहाय क प्रयासि । आज्ञाकरमित्यनेन त्वत्साध्येषु कुत्रापि मम न प्रवृत्तिकुण्ठनं, तथापि परित्यज्य यासीत्यनुचितम् । एवं प्रलप्य यमं प्रति प्रलपति -भगवन् ! वैवस्वत ! इति स्वोत्पत्तिनिरूपणेऽत्यन्त. मनुचितम् कृतम् । तत् प्रतिपादयति -- कलत्रतामित्यादिना । मे धर्मकशर- णस्य भार्यात्वम् । मिहिरात्मजात्व पितृगौरवम् । ते सहजन्मतां सौभात्र चाचि- न्तयित्वा । तेपामेकैकम्य निरूपणे अनुचित, किं पुन. सर्वपाम् । मृगाक्ष्याः लोको- तररमणीयरूपायाः । आयुर्भवता आमृष्टम् आयुराश्रया प्राणा अपहृताः । ततस्ते मानसमायसं मन्ये, जडत्वेन काठिन्येन चायोमयत्वम् । उक्तप्रकारविमर्गराहित्येन जडत्व तरुणी प्रति करुणाताभावेन काटिन्य च कथ्यते ॥ ७ ॥ कयमहमसु लोलुप इवेति । असुलोलपः जीवनापेक्षी । तेषामेवाश्रुमोचनेन दु खापनयनप्र- यासः । मुमूर्षुरहं तदुपायं पर्यालोचयामि । तीर्थन अवतरणमार्गेण । तद्विशेषणं शुचिमणिबद्धसोपानेन स्फटिकमणिमिद्धारोहणपटलेन। अनेनावतरणसौर्य प्रति- पादितम् ॥ अथ राक्षसीमायावञ्चिताया नायिकाया देहत्यागप्रकारः- गगानलैम्ध- १.'ते। (पटति। (प्रलागतः) रु' इति करा पर २ चनि। परिफम्ब) इसी कप पार', 'यन्' इति स पाठ. ३ 'पानी' पनि रापार: । 'तयारमान' इति न घ. पार', ।

·तपतीसंवरणे (ततः प्रविशति गङ्गाजलैरुह्यमाना नायिका) नायिका--(क) सहि! मन्दाइणि! उवरदं अय्यउत्तं सोदूण इह विवज्जिदुकामाए कीस मम कण्ठादो भारो तुए अब-. णीदो । ता तुरिअं पाणेहि विहाँ उवरदेण अय्यउत्तेण मं मेळावेहि। राजा--(शब्दानुसारेण विलोकयन् ) कालुप्यभाजं कमलाभिरामां परिस्फुरन्मीनविलोलनेत्राम् । कां नु स्त्रियं जह्वसुता वहन्ती वहत्यसावात्मसमानरूपाम् ॥ ८॥ (क) सखि मन्दाकिनि! उपरतमार्यपुत्रं श्रुत्वेह विपत्तुकामायाः कस्मान्मम क. ण्ठाद् भारस्त्वयापनीतः । तत् त्वरित प्राणैर्विघटय्योपरतेनार्यपुत्रेण मां । मेल्य। मानेति । अवमज्जनाभावाय जलैरुपरि धार्यमाणा ॥ अत एवाधिक्षेपपूर्व मन्दाकिनी प्रार्थयते-सखि ! मन्दाकिनि ! उपरत- मार्यपुत्रं श्रुत्वेह विपत्तुकामायाः कस्मान्मम कण्ठात् त्वया भारोऽपनीतः । उपरत श्रुत्वेत्यनेन विपत्तेर्योग्यता । अत एव भारापनयनेन तन्निवारणं. न युक्तम् । झटित्यवमन्जनाय कण्ठे शिलादिमारो पद्धः । "हार" इति पाठेऽपि हारस्य गौरवणावमञ्जनार्थमेव बन्धनम् । तदपनयने साध्यविरोधात् खेदः । अतः 'प्रार्थयते - तत् त्वरितं प्राणैर्विघटय्योपरतेनार्यपुत्रेण मां मेलय संयोजयेति ।। एतच्छब्दानुसारेण विलोकयन्नाह -- कालुप्यभानमित्यादि । वहन्ती सवन्ती दहरन्तरवृत्त्या अकर्मकत्वम् । इयं जनुसुता का नु स्त्रियं वहति धारयति । त्रियमिति ज्ञातुं शक्यम् । कामित्येव पितर्कः । आत्मस- मानरूपान् । एतदवस्थाया गङ्गासाम्यं कल्प्यते । पालुप्यभानं व्याकुलतायुक्तां '' अति ग, पाट.

·पष्टोऽङ्कः। १९७ अलं वितर्केण । एषा मुञ्चति पुरा प्राणान् । अवलम्बे तावदेनाम् (सत्वरमवलम्वते) नायिका-(सरोपम्) (क) को मं हत्थप्फरिसेण दूसेदि । राजो--- (निरूप्य) कथम्रियं देवी संवृत्ता । भगवति! जाह्नवि! सोऽयमतिप्रसादो, यदहमेवं प्रस्थितानेपि प्रत्यर्पयन्त्यो प्राणान् प्राणितोऽस्मि । प्रिये! मा शङ्केथाः । सोऽहमेव पातकिनामग्रेसरः संवरणः, यद्वियोगान्मरणं व्यवसित- वती। नायिका- (ख) "हं अय्यउत्तो । जेदु अय्यउत्तो । (सप्रमोदं गाढं पारिष्वज्य) अय्यउत्त! किं सिविणो आदु परमत्थो। राजा-अहमप्यत्र सन्दिहे । तदुत्तीर्य तीरं विचारयावः । नायिका--(कम्पं रूपय॑न्ती) (ग) अय्यउत्त! वेवन्ति मे गत्ताणि । ता दिढं मं ओळम्बिअ गच्छ । (क) को मां हस्तस्पर्शेन दूषयति । (ख) ह आर्यपुत्रः । जयत्वार्यपुत्रः । आर्यपुत्र! किं स्वप्न आहोरिवत् परमार्थः । (ग) आर्यपुत्र ! वेपन्ते मे गात्राणि । तद् दृढं मामवलम्ब्य गच्छ । गङ्गापयःकालुप्यं तटावपतनादिना शावल्यम् । कमलाभिरामाम् । परिस्फु- रन्मीनविलोलनेत्रां परिस्फुरन्मीनवद् विलोलनेत्राम् , अन्यत्र परिस्फुरन्मीन- रूपविलोलनेत्राम् । अत्रात्मसमानरूपतया वात्सल्येन वहतीवेत्युत्प्रेक्षा व्य- ज्यते ॥ ८॥ एपा मुञ्चति पुरा प्राणानिति इदानीमेव मोक्ष्यति । ततः प्रागवलम्चे इत्यर्थः ।। १. "जा क' इति रा. पाठः. .. 'नपि प्राणान् प्रदति कप पाठः. ३ 'न्सा प्राणि इति क. पाठः. 'न्या त्वया प्राणि' इति प. पाट.. . "अनमो अ' इति म. पाट:. ५. 'तो। (ए' इति ग. पाठः, 'तो। (गा' इति रु-ग-प. पाट f. -' इति ग. पाठः ५. 'यित्वा) इति प. पाठः. ८. 'न्ति विजने' इति प. पाठः. ९. 'पिादिपति य-रा-प पाटा, ·तपतीसवरणे (राजा तथा कुर्वन् परिक्रामति) (नेपथ्ये) (क) सहि! मेणए! महाराअं सहिं च विणा ण खणं पि सरीरं उव्वहामि । तो मम कण्ठे पास अप्पेहि । नायिका-हं। (पुनरपि नेपथ्ये) (ख) सहि ! रम्भे ! तुज्झवि मरण मंसन्दावेइ । अहं एव्व पुव्वं विवज्जिस्सं । नायिका-(ग) हद्धि सहीओ विवज्जन्ति । तुवरदु तुवरदु अ- य्यउत्तो। राजा-(सैसम्भ्रममुपसर्पन्) मा साहसं कुरुतमत्रभवत्यौ । एतावावां ध्रियावहे । (निष्क्रम्य ताभ्या सह प्रविश्य) प्रिये! एते ते कुश- लिन्यौ सख्यौ। नायिका-(घ) सहीओ! दिढं मं परिस्सज्जह । (सबाष्पमन्योन्य परिष्वजन्ते) राजा--तदिदानी भवत्याः पद्धतिमुद्रिते ह्यमुष्मिन् मरतकशि- लातले मुहूर्त विश्रेग्य गमिष्यामः । (क) सखि मेनके महाराज सखीं च पिना न क्षणमपि शरीरमुवहामि | तन्मम कण्ठे पाशमर्पय । (ख) सखि | रम्भे तवापि मरण मा सन्तापयति । अहमेर पूर्व रिपत्स्ये । (ग) हा धिक् सख्यो विपद्यते । त्वरता त्वरतामार्यपुत्र । (घ) सरयो। दृढ मा परिवजेयाम् । . 'कराति' इति घ पाठ २ 'ता क' इति क पाठ 'नन' इति क स पाठ ४ ण ण दसमि' इति क पाट , म दससि' इति स पाठ ५. सत्वरमुपसृत्य') इति ६ 'सृल') इति स पाठ ७ एल्थ दि' इति प-सघ पाठ. 'तदा' इति ९ 'श्राम्याम') इति क पाट श्रमिप्याम' इति ग पाठ ३ ८ कप पाट फ-गाघ पाट ·पोऽ। १९९ • - नायिका ---(फ) जं अय्यउत्तो आणवेदि। (सर्वे उपविशन्ति ) • राजा---प्रिये ! कथमिहे भागीरथ्यां तब देहोत्सर्गप्रसङ्गः। नायिका---(ख) सुणा अय्यउत्तो । अहं सहीए .मेणआए ख्वेण उवहिदा राअन्धदाए विसुमरिअ पत्थुदं आळि- ङ्गिदुकामा ओहारिदा अय्यउत्तेण । मेनका--(सलजं सरोषं च) (ग) णं तुए मं हूकरन्तीए सहिप्प- णयाणुरूवं किदं। राजा- (सशिरःकम्पम् ) एवमिदम् । ततस्ततः । नायिका--(घ) तदो किदमरणववसाआए पुणो विसुमरिअसही- (क) यदार्यपुत्र आज्ञापयति । (ख) शृणोत्वार्यपुत्रः । अह सख्या मेनकाया रूपेणोपस्थिना रागान्धतया वि- स्मृत्य प्रस्तुतमालिङ्गितुकामावर्धारितार्यपुत्रेण । (ग) ननु त्वया मां लघुकुर्वत्या सखीप्रणयानुरूपं कृतम् । (घ) ततः कृतमरणव्यवसायाया. पुनरपि स्मृतसखीरूपाया गुरुकेगानुतापेन शृणोत्वार्यपुत्रः । अहं संख्या मेनकायाः रूपं गृहीत्वागता रागान्धतया विस्मृत्य प्रस्तुतम् आलिजितुकामावधीरितार्यपुत्रेण । सच्ट्रया मेनका आत्मवेपेण दुनियः कृत इति सलजमाह - ननु त्वया मां लघूकुर्वत्या सखीप्रणयानुरूपं कृतम् । मद्वेपेणाकृत्याचरणे मम लघुत्व भवेत् । एतत् कृतं सखोलेहसदृशम् । नन्वित्यधिक्षेप. ॥ सशिर कम्पमिति । पूर्वमात्मनो वितस्योपपत्तिसिध्या शिरःकम्पनम् । एवमिदमिति । घटत इति शेषः । ततस्तत इति शेषवुभुत्सया प्रश्नः ।। ततः कृतमरणव्यवसायायाः पुनरपि स्मृतसपीलपायाः गुरुकेगानुतापेन 1. किता भागीरभ्या ' इति घ. पाठ:. २ ''तिरा. पाठ:. ३. 'पर' इति 1. 'यो म पनि क साध, पार ·तपतीसंवरणे रूवाए गरुएण अणुदावेण पडिणिवत्तन्तए मम इमाए रम्भाए वप्फपुण्णमुहीए अय्यउत्तस्स अच्चाहिद आळ- विअ मरणाअ उवकन्तं । मए वि एव्वं किदं। रम्भा-(सविषादम्) (क) का रम्भा णाम । नायिका--- (ख) तुमं एव्व । रम्भा---(ग) हं। एत्थ असण्णिहिदाए मए एव्वं किदं। राजा-- कथमसन्निहितासि । यया त्वयैव मम देव्योममङ्गलवच- नमभिहितम्। रम्भा (सॉस उरसि हस्त दत्वा) (घ) हद्धि किं एदं। (मेनकां वीक्षते) मेनका--(ङ) महाराअ! ण एवं जुज्जइ। दुवे वि अझे अज्ज पिअ- सहिं अपणेसिउं आअच्छन्तीओ अन्तरा परुण्णाए आ- अच्छन्तीए जम्बूणदिआए मुहादो सहीए विव िमहा- प्रतिनिवर्चमानाया ममानया रम्भया बाप्पपूर्णमुख्यायपुत्रस्यान्याहितमालप्य मरणायोपक्रान्तम् । मयाप्येव कृतम् । (क) का रम्भा नाम । (स) स्वमेव । (ग) हं । अनासन्निहितया मयैवं कृतम् । (प) हा विक फिमेतत् । (क) महाराज! नतद् युध्यते । वे अप्यागमय प्रियसखीमन्येष्टुमागाछन्त्यौ अन्तरा प्ररदिताया आगरउन्सा जम्यूनया मुगात् सख्या विपत्ति महारा प्रतिनिवर्तमानायाः मम । मयीति या पाठः । तदा विशेषणान्यपि तथा योजनी- यानि तमरणव्यवसायायामित्यादि । एतया रम्भया याप्यपूर्णमुम्त्यार्यपुत्रस्यात्या- हितमालप्य मरणायोपकान्तम् । मयाप्येवं कृतमिति । .. भारत माप, पाठ:. ग .. .. )रीक-ए-प. पार, . १. 'मा-फ, पाठ..

·षष्ठोऽङ्क । राअस्स पाओपवेसणं च सुणिअ इह विवज्जन्तीओ महा- राएण परिचादर। नायिका-(ससाध्वसम् ) (क) अझो अय्यउत्तेण वि उवक्कन्तं एव्वं साहसं ।ण उण, एत्थ जम्वूणदिआ आअदा । कि एदं । राजा--(सविमर्शम् ) इयमपि मोहिनिकायास्तस्या मन्ये मृगाक्षि! मायेति । तपनवनेऽपि' ययाहं राक्षस्या मोहितः पूर्वम् ॥ ९॥ नायिका-(स्मृत्वा सशोकम् ) (ख) एत्तिअंवेळं अत्ताणं पआसन्तीए मूढाए मए ळविदो गुरुणिओओ। ता विसज्जेदु म अ- य्यउत्तो। राजा-कोऽयमकाण्डऽशनिः । (विपण्णस्तिष्ठति) सख्यो- (ग) मा खु मा खु विसीदह । आणीदो अझेहि भअ- वदो आदेसो "अज्जप्पहुदि सहअरेण अविरहिआ होदु तवदि" ति । अण्णं च एदााण अविप्पवासअणौमाणि जस्य प्रायोपवेशन च श्रुवेह विपद्यमाने महाराजेन परिवाते स्व । (क) अहो आर्यपुत्रेणाप्युपक्रान्तमेव साहसम् । न पुनरन जम्बूनदिकागता । किमेतत् । (ख) इयती वेलामात्मान प्रकाशयन्त्या मूढया मया लाइतो गुरुनियोग । तट् विसर्जयतु मामार्यपुत्र । (ग) मा खल मा रालु पिपीदतम् । आनात आपाभ्या भगवत आदेश. "अय प्रभृति सहचरेणानिरहिता भरतु तपता" इति । जन्यच्चैते अविप्रयासक- इयमपीत्यादि । संवेपामस्माक वचनरूपा प्रवृत्ति । अपिशब्दमड्गृहीत. माह -यया पूर्वमह तपनानेऽपि वचित सङ्केतल्पनादिना पश्चयितुमारब्ध इत्यर्थ ॥९॥ १ 'इति ग.पाठ + राणा'साकराप, पार ३ मामहमा इति य पार ·२०२ तपतीसवरणे वासोजुअळाणि पेसिदाणि । ता वसह एदाणि । (उभौ तथा कुरुतः) नायिका--- (सहर्पम् ) (क) जीवाविदमि तादस्स पसादेण । राजा-(सानन्दम्) भवत्यो गमृतेन निवृतौ स्वः । मेनका-- (स्मृत्वा सभयम् ) (ख) सहि ! रम्भे! जम्बूणदिआरूवेण रक्खसी गुरूणं पि कि पि करेदि । ता गदुअ णिवेदिअ परमत्थं आअच्छा। (निष्क्रान्ते) (नेपथ्ये) (ग) भो ओसकह ओसकह एदं दावग्गिपडिज्जन्तं अजणसेळसिहरं अम्बरादो णिवडइ । नायिका---(सभयम्) (घ) अय्यउत्त! परित्ताआहि परित्ताआहि । (राजानमालम्बते) राजा- भीरु! मा भैपीः । ध्रुवमनेन पाराशर्यस्य भ्रमेण भवि- तव्यम्। नामनी वासोयुगले प्रेषिते । तद् वसायामेते । (क) जीवितास्मि तातस्य प्रसादेन । (स) सारी! रम्भे! जग्नदिकारूपेण राक्षसी गुरूणामपि किमपि करोति । तद गत्या निषेध परमार्थमागच्छामः । (ग) भो अपसर्पत अपसर्पत । एतद् दावाग्निप्रदीप्यमानमअनशैलशिखरमम्ब. रानिपनति । (घ) कार्यपुन! परिवायस्व परित्रायस्य । आसबह ओमशाह अपसर्पत अपसर्पत । एतद् दावामिप्रदीप्यमानमान- शलशियरमम्बरामिपततीति राक्षसी दृष्ट्वा अमेण विदूपफस्य वचनम् ॥ निगान पमप पाठ 1) किस प. पाट. 'बी' इति सप. पाट २. ' जाति ·पष्टोऽः । २०३ ळक्ख?। -- (प्रविश्य कर्णपूरहस्तः सम्भ्रान्तो विदूषकः) विदूषकः-(पुनस्तदेव पठति) (ततः प्रविशति शरपञ्जरनिरुद्धा पतन्ती राक्षसी) राक्षसी -(राजानमवलोक्य) (क) ळक्खदु मं महाळाए (राज्ञः पादयोः पतति) विदूषकः- (ख) पढमं एदाए सव्वभक्खाए मुहादो रक्खदु मं वअस्सो, पच्चा थें। (राज्ञः पश्चादात्मान व्यवदधाति) नायिका---(ग) अय्यउत्त! वेवन्ति मे गत्ताणि । तुरिअं विस- ज्जीअदु एसा रक्खसी। राजा-प्रिये! अलं भयेन । नन्वहमस्मि । (राक्षसीमवलोक्य) कासि । कुतस्ते व्यसनम्। राक्षसी-(आत्मगतम्) (घ) शञ्चप्पिए एशे । ता शञ्चं एव्व भ- 'णिअ अत्ताणं मुञ्चावइश्शं । (प्रकाशम्) शुणादु महाळाए। । (क) रक्षतु मां महाराजो रक्षतु । (ख) प्रथममतस्याः सर्वभक्षाया मुखाद्रक्षतु मा वयस्य , पश्चादेनाम् । (ग) आर्यपुत्र ! वेपन्ते मे गात्राणि । त्वरितं विसृज्यतामेपा राक्षसी । (घ) सत्यप्रिय एपः । तत् सत्यमेव भणित्यात्मान मोचयिष्यामि । शृणोतु महाराजः । ततः शरपञ्जरनिरुद्धा राक्षसी राजान शरण प्रार्थयते --- रक्षतु रक्षतु मां महाराजः ।। पूर्वमेतस्याः सर्वभक्षायाः मुखान्मां रक्षतु, पश्चादेनाम् ।। ततो राक्षसी पृच्छ(ति --का)सि कुनम्ते व्यसनामिति ।। ततः सा निरूपयति -- सत्यप्रिय एपः । तत् सत्यमेव भणित्वात्मान १. 'सी-(सभयम् ) ' इति ग पाठ, 'मा-'शांत ग पाट. 31विनि ३. 'ण । ना' इति रन्स. पाट. 1. 'जा-इति र-स-प. पाट: ५. 'अलमल' इति रा. पाठ, फरा-प.पाठः. .

·२०१ तपतीसवरणे अहं मोहिणिआ णाम ळक्खशी तुए वावादिअपुत्तशदी तहिं इशिप्पभावपडिहदकम्मा अज्ज एत्थ आअच्छिअ ळम्भाए जम्बूणदिआए अ रूवेणं शआणिं शशहीअणं तुमं किदमळणववशाअं कळिअ-शूळळोअं गच्छन्ती अ- .न्तळा तुह तणअं वशिटेण शह आअच्छन्तं खाइदुकामा णिळुडम्बळगमणशत्तीहि शळेहिं तेण एव्वं काळिदह्मि । ता माळशे? एवं महाळाए। विदूषकः -- (ससम्भ्रम जनान्तिकम्) (क) भो वअस्स! किं अज्ज एदाए किदं। राजो-(कण) एवमिव । अह मोहिनिका नाम राक्षसी त्वया व्यापादितपुत्रशता तस्मिन् ऋषिप्रभा- वप्रतिहतकर्मायात्रागस रम्भाया जम्बूनदिकायाश्च रूपेग सजानि ससखीजन त्या कृतमरणव्यवसाय कृत्वा सूर्यलोक गच्छन्ती अन्तरा तव तनय पति- प्टेन सहागच्छन्त खादितुफामा निरुद्धाम्बरगमनशक्तिभि. शरैस्तेनैव कारि- तास्मि । तन्मर्पयत्वेतामहाराजः । (क) भो वयस्य! किमद्येतया कृतम् । मोचयिष्यामि इति । पुन. प्रकाशमाह --- शृणोतु महाराज. | अह मोहिनिका नाम राक्षसी त्वया व्यापदितपुत्रशता तस्मिन् मपिप्रभावप्रतिहतकर्माचात्रा- गत्य रम्भाया जम्बूनदिकायाश्च रूपेण सजानि सससीजन त्वा कृतमरणव्यव- साय कृत्वा सूर्यलोफ गच्छन्ती अन्तरा तव तनय वसिष्ठेन सहागच्छन्त खादि- तुकामा निरुद्धाम्बरगमनगक्तिभि. शरे तेनैव शारितास्मि । तन्मर्पयत्वेतन्महा- राज.॥ तच्छुत्वा भी वयस्य ! किमेतया कृतमिति तकृतमजानानः पृच्छति ।। एवमिति तदवन्यानिवेदनम् ।। 'दरारपिपरोसा तलिप राठ .. 'तुममा निरन, 'म ने ग. । 'ममी' दलिग पार 'म) वनस्स! सिएमए' इति द. पाट'. ४, 'ए' इति पपा. ५ “जा-शिम पाट ·पष्टोऽङ्कः। २०५ विदूषकः- (क) अहो अच्चाहिदं। (राक्षसीमवलोक्य) हदासे ! एत्तिअं उवआरं करन्ती तुम अरक्खिअ कह चिट्ठह्म । नायिका-(आत्मगतम्) (ख) कहं अणवच्चाए मम तणओ । अहव बहुपरिग्गही अय्यउत्तो। राजा-(सस्मितम्) सकलमेतदुपपन्नम् । कः पुनर्मम तनयप्रसङ्गः। (ततः प्रविशति वसिष्टश्चापहस्तः कुमारश्च) वसिष्ठः---अहं तावत्- क्षीराम्भोधौ प्रथमपुरुपं ब्रह्मलोके विरिश्चं कैलासाद्रौ विषमनयनं नाकपृष्ठे महेन्द्रम् । कृत्वा साक्षादथ च मिहिरं तस्य दौहित्रमेनं दातुं पित्रोः पुरमुपगतः पौरवीयामिदानीम् ॥ १० ॥ (क) अहो अत्याहितम् । हताशे ! इयन्तमुपकार कुर्वती त्यामरक्षित्वा कथं तिष्टामः । (ख) कथमनपत्याया मम तनय. । अथवा बहुपरिग्रह आर्यपुत्रः । हुताशे ! इयन्तमुपकारं कुर्वती त्यामरक्षित्या कत्र तिष्टाम इति विरुद्ध- लक्षायाक्षेपः॥ तत्र नायिका विमृशति - कथमनपत्याया मम तनयोत्पत्ति. । अथवा बहुपरिग्रह आर्यपुत्रः, अतोऽन्यस्यामपि पुनोत्पचिघटते ।। सकलमेतदुपपन्नामिति । अनयोक्ते कुत्रापि नानुपपत्तिः। मम तनय- प्रसङ्गः पुनः कः । मम तनयप्रस्ताव , तव तनयमागच्छन्तमित्युक्तं कथ घटत इति विमर्शः ॥ अथ कुमारमानेतु प्राप्तो वमिष्ठ स्वामवम्था प्रस्तोति -- अहं तावदित्या- दि । अहं तावदिदानी पोरवीयां पुरमुपगत । इदानी प्राप्तावसरतया तदेव प्रतिपादयति-क्षीराम्भोधौ प्रथमपुरुष साक्षात्कृत्व प्रथमपुरुषे प्रथमपुरुषत्वेन श्रुतिप्रसिद्ध नारायणं प्रत्यक्षीकृत्य पुनमलोके स्थित विरिशम् । तदनन्तर momस.प पाठ.

·- २०८ तपतीसवणे वसिष्ठः - (अधो विलोक्य) वत्स! एतौ ते पितरौ तिष्ठतः। तदेह्य- वतरावैः। (अवतरण नाटयतः) राजा-(विलोक्य) अये गुरवः सम्प्राप्ताः । (उपसृत्य) भगवन् ! अभिवादये। नायिका ---(क) भअवं वन्दामि । वसिष्ठः-- (उभाबवलोक्य) परिवृद्धरसानुकूलभावं गुणवत् प्रोज्ज्वलसन्धि सम्प्रहर्पम् । ललितं ललिताङ्गमङ्गभाजां तपतीसंवरणं तनोतु दीर्घम् ॥१३॥ (क) भगवन् ! चन्दे । अथ वसिष्ठोऽधो विलोक्य एतौ ते पितरो तिष्ठतः । तदेयवतराव इत्यु- क्त्वावतीर्णः ।। अथ राजा सम्भमेण दृष्ट्वा अये गुरव सम्प्राप्ता इत्युक्त्वोपनृत्य भगव-. नभिवादय इति समुदाचार प्रयुक्तवान् । नायिका च भगवन् ! बन्दे दति (मनस्तु ! नमस्कृतवती । अथ वसिष्ठम्तायभिमुसीकृत्याशिप प्रयुके । परिरद्धेत्यादि । तपती- संवरणं तपती च संवरणश्चति द्वन्द्वैकवद्भावन निर्देशः । तेनेव नपुंसकत्वम् । तपतीसंवरणाग्न्यमिदं मिथुनम् आउभाजा सर्वेषामेव देहिनां दीर्घ चिरकालमवि- च्छि सम्पहर्ष सम्यच दुयामिश्रं प्रहर्ष तनोतु । सम्यकपरिपालनेन प्रजाप्रीति- रेवास्य मुग्न्य कर्तव्यमिति सदेवानाम्यते । किमन्य मिथुनस्यातिलोभनीयत्वमि- त्यत्राह -- परिभरमानुालकार परिदम्य निरोधाभान परितः प्रखस्य रसस्य परम्परानुरागम्यानुलो गाने मनोणियाय नादृशम् । नया गुणवत् मीशील्यादिवशम्नमालगुणगाम् । तवा मोजलसन्धि मन्धिः मंगः स वशेन यता गुमा प्रोभिग्याम्पि यम्म कता ललि मधुरस्पना- पम् । सरिनामामार रामनाम ! गानाकोपरनि. धुनमा पारमानिनगरमा । मान्दारपा फ: ब. ।

·सांवरणिरिति परीकृत्य वचनं विनयेन, अहमित्युक्ते औद्धत्यप्रतीतेः। मून नये. णेति मूनोऽभिवादन करणत्वम्, तत्रापि नग्रस्यैव । ताम्राणीति पढेरुहत्वारोप- पष्टोऽङ्कः। वत्स! वन्दस्व पितरौ। कुमारः- (सप्रणामम्) मूर्धा नम्रेण ताम्राणि पादपङ्केरुहाणि वाम् । तापत्यो वन्दते पिंत्रोरेप सांवरणिः कुरुः ॥१४॥ राजो-(सस्पृहमवलोक्य सरोमाञ्चम्) वत्स! योऽसि कोऽसि, चक्र- वर्ती भूयाः। मानन्दं तनोतु । प्रबन्धस्य प्रसरणाशंसा व्यज्यते । तत्र तपतीसंवरणाख्नं नाटकम् अङ्गभाजां "देवानामिदमामनन्ती "त्युक्तवत् सर्वेषामेव तत्तदधिकारोचितरससमर्पणेन पर- एतदस्य मुख्य फलं, यद् रसचर्वणेन सामाजिकाना- मानन्दकरत्वम् । तादृशं गुणसामग्रयमाह परिवृद्धानां तत्तदुचितवि- भावानुभावव्यभिचारिसमेधितस्थायिरूपाणां रसानां शृङ्गारादीनामङ्गाङ्गिभावस्थि- तानाम् अनुकूला भावा निर्वेदादयो यत्र । तथा गुणवत् काव्यनाटकोचितशब्दा- रसाश्रयगुणसम्पन्नम् । तथा प्रोज्ज्वलाः तत्तदितिवृत्तांशनियूंढाः । आरम्भयन- प्राप्त्याशानियताप्तिफलागमरूपावस्थापञ्चकवीजबिन्दुपताकाप्रकरीकार्यलक्षणार्थप्रकृ- तिपञ्चकविभक्तमुखप्रतिमुखगर्भावमर्शनिर्वहणरूपसन्धिपञ्चकविशिष्टम् । ललितं ललिताख्यनाटकजातिरूपम् । ललिताझं ललितसन्ध्याश्रयचतुप्पष्टयङ्गयुक्तम् । अथवा ललिताङ्गानि पात्रंशद्भूपणानि । अङ्गभाजाम् अङ्गप्रयोगभाजा नाट्योप- "पूर्ण चैव प्रशान्त च भास्वरं ललितं तथा । समग्रमिति विज्ञेया नाटके पञ्च जातयः इत्युक्तत्यादयमर्थः कवेरभिप्रायरूपो व्यज्यते ॥ १३ ॥ बन्दस्व पितराविति मुनिनिर्दिष्टः कुमार. स्वस्वरूपप्रकाशनपूर्व नमति- एप सांवरणिः कुरुस्तापत्यः पित्रोर्या पादपङ्केरुहाणि नत्रेण मूर्धा वन्दते । एप जीविनामिति च विवक्षितम् । - 1. 'र:-मू' इति क.स.प पाट. २ 'बा-' इति क.प. पाट , ३. 'क्च)व' इति रा.

·. २०६ तपतीसंवरणे कुमारः-- (सकौतुकम्) पूर्व निर्जेतुर्दानवीयां च सेना- मासीन्नैवं सा पुष्पवृष्ट्या सुराणाम् । प्रीतिं गात्राणामद्य यामावहेयुः पित्रोः पादानां पांसवो मामकानाम् ॥११॥ (उभी परिकामतः) कैलासाद्री विषमनयनम् । नाकपृष्ठे महेन्द्रम् । साक्षात्कृत्येत्यनेन तचदधिष्ठान- स्थितानामीश्वराणां साक्षात्कारेण कृतार्थता व्यज्यते । अथचैतदनन्तरं मिहिरं साक्षात्कृत्य तस्य दौहित्रमेन पित्रोतुं समर्पयितुम् । अर्थात् तदादेशादिति मिद्धम् । एतत् सर्वं कृत्वेदानी पौरवसम्बन्धिनी पुरमुपगतः । अत्र धर्मरक्ष- काणामनुग्रहकरणं परोपकारदीक्षितानामस्माक कृत्यमेवेति निरूप्य कृतार्थतया कथनम् ॥ १०॥ अथ कुमारः पितृसङ्गमेनासन्नं प्रीतिप्रकर्ष निरूप्याह -- पूर्वमित्यादि । अद्य पित्रोः पादानां पांसो मामफानां गात्राणां यां प्रीतिमावहेयुः । सा पूर्व दान- चोयां सेनां निर्जतुः सुराणां पुष्पवृष्टीव नासीत् । अद्य न तु कालान्तरे । पित्रोः पादाना पासवः तत्पदाम्बुजनमस्कारे पवित्रतया सर्वास्ताः पादपांसवः । गात्राणां यां प्रीतिमारहेयुः । अन्तःकरणप्रीतिपरिपोषेण गात्राणां प्रीतिरित्यु. कम् । अत्रासिलपुरुषार्थमूलभूतेऽम्मजन्मफलभूते पितृचरणाम्बुरुहवन्दने भा. पिनः प्रीतिप्रकर्षम्य न सदृशमन्यत् । अतः पादपांसुजानता। पूर्व मातामहनियो गेन दानवीयां सेनां नितुः साधु निजतुः । साधुकारिणि तृन् । अत एव पुप्प- गुप्यापपतिः । जितरत इत्यर्थः । मुगणां पुप्प पृष्टया शत्रुजयन प्रहृष्टानां देवानां पुप्पटा प्रीनिरामोत् । मा ताशी न । तम्या अन्यत्रामम्भवात् । भूतभाषि- न्योः प्रायोनिरूप्यमाणयोभापिन्या पर प्ररुपः पूर्वमेव सम्भाव्यते एवमिति । मा एवं नानादिनि नगन्यये मा इन्यनेनर प्रस्तुतप्राम्य प्रविपादनाद एयमिति नापतितम् । तथापि पूर्ण नाहनी प्रीति मारुति ममापि पर नागीदिति योग्यम् । वा पामिना गानामिर पर दान ना निरिनि मम्बाः ॥११॥ ...) Bf-मस्या HIART IR..

·काल पिम्मृत कर्णपूर , तत जानीतोऽपि न प्रमाणित । तद् गृयतामिति दोष ॥ अथवायमेव बावसर इति । स्वस्थानप्राप्तगिति शेष । आममम त्वत्मम । माम्यमुपपादयति-~सुरभि प्रागन्द्रियी पर । अंदरना । नासपात् में गात्रयष्टि पियन् ग ग माग गमा- पष्टोऽक | २०७ विदूषकः-- (स्मृत्वां) (क) रक्खसीसम्भमेण एत्ति वेळं विसु- मरिदो एसो कण्णेउरो। राजा--(सस्मितम् ) 'अनवसरे दर्शितः कर्णपूरः । अथवाय- मेव वावसरः । अयं हि--- सुरभिः सुकुमारो मे कण्टकयन् गात्रयष्टिमाश्लेषात् । भूयोऽप्यात्मसमस्ते वतसको यातु कर्णान्तम ॥ १२ ॥ (कर्णपुरमर्पयति) राक्षसी-- (ख) महाळाअ ! विशजीअर्दु एशा लक्खशी । राजा-अपेहि तावत् (अनन्य मुञ्चति) राक्षसी--(ग) चिळ जीवह । (निवान्ता) (क) राक्षसीसम्भ्रमेणेयती पेला विम्मृत पप कर्णपुर । (ख) महारान । पिसृयतामेपा रातमी । अथ तयोरनागतयो प्रदूपर प्रतिमाह - गवसीसम्भ्रमणयन्त जनासरे दशित इति । जम्य नायमसर पिरहम्यातीत वादिति भार । वदनि-मुरभिरित्यादि । योऽपि ने (या । यस 11 उमार मूदतरमन्दापयितवानियमा । म मामा- मिष्टो में गायष्टि गुम्यो । माया गगमन्याय सन्थानयिनित 11 समया। ॥ १२ ॥ । (ग) चिर नारतम् । नन मियाभिमुग ·२१० तपतीसंवरणे नायिका-(सानन्दम्) (क) वच्छ ! सिणेहो तुमं जाणइ, ण उण अहं । दिग्घाऊ होहि । विदूषकः--- (ख) णत्थि मे सन्देहो। दप्पणे णिक्खित्तो विअ तुह्माणं एसो पडिबिम्बो । ' वसिष्ठः-अलं विचिकित्सया । श्रूयतामस्योदन्तः । राजा-(सादरम) अवहितोऽस्मि । वसिष्ठः--पुरैषा तपनवने गर्भभरणानन्तरमात्मप्रभावादात्मज- जमिमं प्रसूतवती। राजा-ततस्ततः। वसिष्ठः-ततः सुरैरवध्यानामसुराणां निग्रहार्थमस्य तेजोबलश- रीरवर्धनैरभौमैराहारैः . पोपणार्थ चानधिगतपुत्रविरहवेद- (क) वत्स! स्नेहस्त्वां जानाति, न पुनरहम् । दीर्घायुभव । (ख) नास्ति मे सन्देहः । दर्पणे निक्षिप्त इव युवयोरेप प्रतिविम्वः । शेपतयः । तापत्यः तपतीतनयः । सांवरणिः संवरणात्मजः । पूर्व सिद्धस्वरूपयोस्त योर्युवां मे पितराविति योधनपूर्व नमस्कारः । कुरुरिति.स्वनामकथनम् ॥ १४॥ विश्वासमनवलम्बमानोऽप्युक्तार्थोचितामाशिपं प्रयुक्ते-योऽसि को- ऽसि चक्रवर्ती भूयाः । अस्मत्पुत्रतायामिदमेवाशास्यमिति भावः ।। अथ नायिकाया उक्तिः वत्स! स्नेहस्त्वां जानाति, न पुनरहं, स्नेह- रूपा मनोवृतिस्त्वयि प्रसरत्येव । अतो जानातीत्युक्तम् । सर्वथा दीर्घायुभव ॥ एवं तयोर्विकल्पं निरस्यति विदूषकः-- नास्ति में सन्देहः । दर्पणे नि- क्षिप्त इव युवयोरेप प्रतिविम्बः ॥ एव तद्वितकै श्रुत्वा वसिष्ठस्तत्त्वं बोधयति --अलं वितर्केण श्रूयतामस्यो. दन्तः । पुरैपा तपनयन इत्यादिना तस्योदन्तकथनम् ॥ २. 'जागिरपति रा. पा. 1. 'जा-' इति रा. पाठः, .

·षष्टोऽङ्क । नयोरेव युवयोः सूर्यशासनात् प्रसवसमय एव विमोदैनां रम्भया गूढमेव सावित्रीसकाशं नीतः। तदेवानया स्वप्न , दर्शनमिवानुभूतम् ।. राजा-ततस्ततः। वसिष्ठः---ततः कतिपयदिनजनितदेहमहिमानममुमसुरविजयार्थ प्रार्थितं सुत्राम्णा “कुरु सुरकार्यमिति समादिदेश मा- तामहः । ततश्चायं कुरुरभवत् । राजा---ततस्ततः। वसिष्ठः----अवसितसुरकामिममधात्मसमीपे वर्तमानं मया सह प्रहितवानाहिमभानुः । राजा----(सवा पगद्गद) एहि वत्स!। (परिष्वय मूर्युपानायाङ्कमारोपयति) नायिका---(क) अय्यउत्त! अहो दे अत्तम्भंरिदा। (तस्योत्सनाट बलादाकृष्यालिजन्ती स्तन्यमित्रैरानन्दाश्रुभिरभिषिञ्चति) राजा---(विदूपक दर्शयित्वा) वत्स! वन्दस्व पितरम् । (क) आर्यपुन! अहो ते आत्मम्भरिता । एव मुने कुमारोदन्त श्रुत्वा कृतार्थो नायक प्रथमप्रस्तुतस्य 'प्रियतनये' (अङ्क. १. लो. ४)त्यादिना सूचितस्य सन्तापस्यापनयनेन कृतार्थम्तमकमारोपयति ॥ तदा लेपोत्सुका नायिका लीलया कान्तमधिक्षिपति-आर्यपुन! हो ते आत्मम्भरिता स्वभागप्रवणत्वम् । अहो इति साधारणे वस्तुनि ममवावमिति भा चन न युक्तम् । अहमवसर न प्रतिपालयामीत्यभिप्रायेण तदुत्सङ्गादाकृप्य पुन- मालिङ्गय स्तन्यमिश्रेरश्रुभिरभिपिचतीत्यनेनोभयो कृतार्थता प्रकाश्यते ॥ चन्दस्व पितरमिति । पितृवयम्यस्यापि पितृत्व साहार्डनेत्युक्तम् ॥ ' 'भाद् विमायनो प्रसपसमय एर रम्भ' इति फ.प पाट 'तदन' ही कर पाठ, 'तदवान' इति घ. पाठ , ३ 'जा-ए' शनि रा पाउ, 'जा-(हपग' दात राप पाट ४. 'का-महो' इति रा पाठ ५ रिता (य' इति रा पाठ ६ 'ना-च' इति र प पाठ २ ·२१२ तपतीसवरणे (कुमारस्तथा करोति) विदूषकः - (हर्पकम्पिताभ्या कराभ्यामालिङ्गय) (क) वच्छ! सोत्थि होदु । (विलोक्याकाशे) उप्पळिए ! कीस तुयं आअदा। किं भणासि देवीए सळ्ळराअपुत्तीए पुत्तसंङादं महाराअं सम्भावे, पेसित्ति । एसो कुमारो पणमिदं आअच्छइ । गच्छ दाणिं तुवं । वसिष्ठः किं ते भूयः प्रियमुपहरामि । राजा मिहिरदुहिता किं नानीता परेतपतेः पुरा- दिह भगवता किं वा दत्तो न वंशकरः सुतः । (क) वत्स! स्वस्ति भवतु । उत्पलिके! कस्मात् लमागता । कि भणसि देव्या माल्यराजपुत्र्या पुरसगत महाराज सम्भावयितु प्रेपितेति । एप कुमार. प्रणन्तुमागन्छति । गच्छेदानीं त्वम् । तदभिवादने स्वस्ति भवत्वित्याशिप प्रयुज्याकामभापितेन पूर्वनायिका- वृत्तमासूत्रयति - उत्पलिके कस्मात् त्वमागता। किं भणसि देव्या साल्वराज- पुञ्या पुत्रसङ्गत महाराज सम्भावयितुं प्रेपितास्मीति । एतदाकाशभाषितमङ्गीहा- त्योत्तरमाह -- एष कुमारः प्रणन्तुमागच्छति । गच्छेदानी त्वमिति । अनेन नाय. फम्य पुत्रोत्पतिम्तयाझी कृतेत्यनेन पूर्वप्रस्तुतगम्य दाक्षिण्यं नियूंढम् ।। एव परोपकारनिरतो वसिष्ठस्तत्साध्य ससाध्य पुनरपि पृच्छति-किं ते भूयः प्रियमुपहरामीति । दद प्रियं नियूंढम् । प्रियान्तरमप्यस्ति चेत् कथय तदपि साधयामीत्यभिप्राय. ॥ एवमुक्तः सिद्धानि वस्तूनि प्रत्येक निर्दिश्य कृतार्थतया साध्यान्तरनिरपे- क्षत्व प्रकाशयति-मिहिरदुहितेत्यादि । इह भगवता मिहिरदुहिता परेतपतेः १ "र.- भिवादये' इनि फ.प. पाट 'क'-(सहर्षमालिलान् ) वदति रा. पार, 'फ. पति कपाठ.. ३ 'शा' दाग, पा. .. ".-मी राजकिय. पाट..

·पष्टोऽङ्क । २१३ मम शतमखो राज्ये वृष्टीरभीष्टविधायिनी- रपि न कृतवान् भूयःप्रार्थ्य न वेझि फलान्तरम् ॥१५॥ तथाप्येतावदाशंसामहे' (भरतवाक्यम्) अन्योन्यं जगतामपाकविरसा मूर्छन्तु मैत्रीरसाः सङ्ग्रह्णन्तु गुणान् कवेः कृतधियां मात्सर्यवन्ध्या धियः । पुरात् किं नानीता । भगवतेति भगवदनुग्रह एव सवार्थसिद्धौ निमित्त, नत्वस्म- पौरुषादिकम् । मिहिरदुहिता त्रैलोक्यदीपस्य भगवत पुत्री । अनेन चिपदोऽस- ह्यत्व प्रकाश्यते । परेतपते पुरादिति । मरणाय जल प्रविष्टा कथञ्चिजाविता । अत परेतपतिपुरादाकृष्य भगवत प्रसादेनानीता। किन्नेति निषेधस्याक्षेपाद विधे परिस्फुटत्व प्रकाश्यते । आनीतैवेत्यर्थ । तथा भगवता वशकरो वशोदयहेतुभूत सुत किं न दत्त पूर्वमशरण मामालक्ष्य "भ(ग)वत्सन्निधिं प्राप्य तदनुवादपुर- स्सर मा परिणाय्य तादृशानुग्रहेण लब्ध कुमारमिदानी मिहिरसन्निधेरानीय मम समर्पयता भगवता दत्त एवायम् । पुन पुनर्मगवदनुग्रहेण शतमखो धर्मसाक्षी मम राज्ये अभीष्टविधायिनीवृष्टी किं न कृतवान् । अभीष्टविधायिनीरिति । पूर्वमना- वृष्टिपीड़िते जनपदे अभीष्टसिद्धभावान्नष्टप्राये इदानीमभीष्टविधायिनी जीयादि- साधनसम्पादनेनाखिलत्रिवर्गहेतुभूता वृष्टी यावत्परितोष पुन पुन प्रवृत्ता अपि न कृतवान् । अपीति प्रश्ने। कृतवानेवेत्यर्थ । भूय उक्तभ्योऽन्यत् फलान्तरमेभ्योऽपे- सणीय न वेगीति ॥ १५॥ तथापीति । निर्वहणान्तयोग्यस्य शुभशसनस्य प्रस्तावा- यामाहाशेष प्रस्तौति तथापीति । एतावदाशसामहे इति । सकलसाध्येपु सिद्धे- प्वपि भावतोऽनुग्रहोन्मुखत्व दृष्ट्वेयन्मात्रमाशसामहे । एतत् प्रकृतनायकाभेदेन नाट- कान्ते भरतस्य नटस्य वचनम् । अन्योन्यमित्यादि । जगतामन्योन्य मेत्रीरसा मैनी मित्रभाव परम्पर ममत्वरूपम् अत्र रसा अनुरागा मूर्छन्तु यन्ताम् । अर परस्परपोऽधर्मादिहेतुतया विनाशहेतुरिति तद्विरुद्धमेत्रीरसो जगदनुग्रहार्थमा- शास्यते । तत्रापि विशेप अपाकविरसा पाके कालपरिणती अनिष्धाचरणा- दिना भास्वादरहितत्वममाता एकरूपा एव वर्धन्तामित्यर्थ । तथा कृतधिया , 'हेब कग पाट । * भगवाथ भास्वान्।

·२१४ तपतीसवरणे विश्लिष्यविषयानुपङ्गाकलुषीभावा घनश्यामले भक्तिम परिपच्यतामहरहः श्रेयस्करी श्रीधरे ॥ १६ ॥ (इति निष्क्रान्ताः सर्वे). इति षष्ठोऽङ्कः। समाप्तमिद तपतीसवरणं नाम नाटकम् । विदुपाम् । धियः मात्सर्यवन्ध्याः परोत्कर्षेऽसहमानत्व मात्सर्य तद्रहिताः। कवेः प्रवन्धकर्तुः । गुणान् प्रतिभादीन् । सगृह्णन्तु अगीकुर्वन्तु । अन्यथा कविभाणे-' तीनामरण्यरुदितायमानत्व भवेत् । पुनश्च श्रीधरे मे भक्तिः परिपच्यताम् । सक- लसम्पज्जनन्या लक्ष्म्या समाश्लिष्टे भगवति मे भेदभ्रमेण संसारयन्त्रजाले वर्तमा- नस्य भक्तिः बहुमतिपूर्वा अहरहः परिपच्यतां दिनेदिने स्वयमेव परिपाकं बजतु । तत्रापि विशेपोऽपेक्षितः । विश्लिप्यद्विपयानुषङ्गकलपीभावा विश्लिप्यन् प्रतिदिन शिथिलीभवन् विपयानुपङ्गेण (कलुपीभावो यया सा)। विषयेच्छानुपङ्ग- फलुपीभावविश्लेपस्य च तदाश्रयत्वात् कालुप्यापचये भक्तिवृद्धिर्भवेद् भक्तिव- र्धनेन कालुप्यविश्लेप इत्यन्योन्योपकारकत्वम् । अत आत्मनः श्रेयोविघातकवि- पयानुपमकालुप्य विना भक्तिरेव वर्धतामित्यर्थः । भक्त्यालम्बनस्य दिड्मात्रं प्रका- शयति -- घनश्यामले इति । नीरदवत् श्यामले अनुसन्धानवि(ग्रह ? पय)स्य भग. वद्विग्रहस्य स्मरणे वर्णस्य प्राथम्यमिति श्यामल इत्युक्तम् 1. उपलक्षणत्वेन पीताम्बरमकरकुण्डलकिरीटकौस्तुभवनमालाराङ्गचक्रादिपरिशोभिते एवम्भूते श्रीधरे भत्ति स्वयमय परिपच्यम् । सरकार, प्रकाशयति- श्रेयस्कर श्रेय मारिहे तुमूता संसाराणवे परिवर्तमानस्य जन्तोः श्रीमन्नारायणपदाम्बुरुहसायुज्यमेव श्रेयः तरेतुभूता। अब भतिज्ञानवैराग्येषु भरेव प्रायत्यम् । सा ज्ञानवैराग्ये समा- कर्पतीति भक्तरेय श्रेयस्करीत्वमुक्तम् । एवं नाटकापसाने जगदनुग्रहाय शुभशंसन रुतम् ॥ शिवम् ॥ इति पोऽदः। इति तपतीसंवरणविवरणं समाप्तम् ।

·. पत्याः रुरोह ॥ कथासारः। प्रथमाके-श्रीमतो हस्तिनपुराधीश्वरस्य सवरणस्यानपत्यतया दुर्मनाय- मानस्य देवी साल्वराजपुत्री पुत्रीयान्नियमादभावनिश्चयेन निवागते विदूषके पूर्वरात्रे खदृष्टस्य स्वप्नस्य निवेदनं, तस्य च शुभोदकत्वे विदूपंकेण निरूपिते नियमक्लिष्टाया देव्या दर्शनाय प्रस्थितस्य पूर्वमेव खस्मिन् निबद्धहृदयायास्त- कर्णपूरस्याधिगम, तद्दर्शनेनादृष्टायामपि तस्यामनुरागोदयश्च प्रतिपाद्यते ।। द्वितीयाके-मृगयाप्रसङ्गेन तपनवनं गतो राजा विदूषकेण सह विनो- दक्षम देशमन्विप्यन् क्वचिद् विविक्ते स्फाटिकमण्डपान्त. कामयमानावस्थां तपती प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा समिद्धरागो बभूव । अथ तस्यास्तत्सल्योश्च स्वैरालापेन तदवस्थायाः सविषयकत्वे निर्धारिते तद्विषयः संवरणस्यानुरागः परा कोटिमा- तृतीयाङ्के-तत्रेव मण्डपे विदूपकेण शिशिरोपचारैरुपचर्यमाणस्य राज्ञः प्रलाप निशम्य तद्विरहव्यथा खविषया तपती निश्चित्यानन्दाम्बुधौ निममज्ज । मेनकामुखाच्च सूर्यमाराध्य तस्मादेव तपस्या ग्रहीतव्यता विज्ञाय राजा वस्य सूर्यो- पस्थान प्रतिजज्ञे ॥ तुरीयाके --- सूर्यप्रसादादधिगतया तपत्या विहरति राशि वस्तुत उत्प- नेऽपि पुत्रे रम्भामायया तत्र तपत्या स्वप्नभ्रमः, मोहिनिकाख्यया राक्षस्या राज्ञा व्यापादितपुत्रशतया राजान वञ्चयितु प्रयुक्ताया मायाया वैफल्य च प्रपञ्च्यते ॥ पञ्चमाझे ---- सूर्यनियोगाद् देवलोक प्रापिताया तपत्या ततइतस्तामन्वि- प्यन् राजा विदूषकेण सहामात्यवसुमित्रप्रार्थनया दुर्मिक्षनिवृत्तये सूर्यसारथिनोप- नीत रथमारुह्य हस्तिनपुर जगाम ॥ पष्टाङ्के.--- मोहिनिकाया मायया मर्तु व्यवसिताना तपती-सवरण-मेनका- रम्भाणा तत्साहसनिवृत्तिपूर्वकमेकन मेलन, सवरणपुत्रेण कुरुणा शरपअरनिरुद्धा- यास्तत्त्वनिवेदनपूर्वकं राजान शरण गताया मोहिनिकाया मोचनं, वसिष्ठप्रसादात स्वपुत्रस्य कुरोः समाप्त्या नायकयो सर्वाभीष्टसिद्धिथोपवय॑ते ।।

·श्लोकानुक्रमणिका। ए पृ कलनता मे काल: पाते कालुप्यभाज २१३ किं कुणइ १८१ १३३ किं तोये कुचसरसिज कुवन् नक कोड कोड क्षंण मम क्षाराम्भोधी चरितनयन १७१ २०५ ४० चलित प्रति . ८८ अंसस्थेन अकुटिल अखिलभुवन अन्योन्य अपाङ्गपाते अपि कुशलि अप्रत्यरत 'अप्रत्यूह अबहुल अभिनव अभिलपति अम्लानाम् अरुणमणि अभी-युद्गत अलमलम् अहके कोश आचराम्य आदत्ते धनु आन्तनात आपाटलम् आयासिता आराद टम् आरामलक्ष्मा आरुद्धन आश्लेपनि इयरि उत्ताघोणम् १७० १४३ १२९ १६७ १५१ ४० ७८ तनयसमु तस्यास्ते तुहिनगिरि । दयिता तव दशरथ दूलोचित धन्यमधु प्रतापाट न चरति निभियन्ता निश्शेष वन नेनान्तवान्ता नवाभिजास परिद्धरसा पानविजय पश्चात पूर्व निजंतु पृथुनितम्ब ९० १८५ २२ २०१ २०८ . उका ग एपागा पम्रः कथित २८ ·श्लोकानुक्रमणिका । na कलत्रता मे पाल: पात याउप्यमान २५ ३१ कि कुणद किंतोये पुचसरगिज फुरन् नरु मोड फोट" सस्धन अकुटिल अखिलभुवन जन्योन्य अपाङ्गपात अपि पुरालि अप्रत्यरत अप्रत्यूह अबहुल अभिनव अभिलपति अम्लानाम् अरुणमणि अभी-युद्गत अलमलम् अहके गेश आचराम्य १३९ १८१ ५० १७१ क्षण मम. . १२२ ८८ क्षाराम्भोधी चरितनयन चलित पृति तनयसमु तस्यास्ते तुहिनगिरि दयिता तव दशरथ दृयोचित धन्यमधु धृतापाड ८५ १२९ आदत्ते धनु १९१ आन्ननात ६१ न चरति २२ आपाटरम् आयासिता आराद् टम् आरामलदमा आरुदन आश्लेपेवि इयाप उत्तुङ्गघोणम् १८५ १६६ १८८ १९३ २०१ निर्मिद्यन्ता निश्शेष वन नेतान्तवान्ता नैवाभिजाल परिधरसा पवनविजय पश्चात्कृत पूर्व निजंतु पृथुनितम्ब २०८ . उगुत्ता या एपा सा कम्रःधिद १०१ २०६ २.

·९ पृ १६४ १२० १३७ प्रयाहि दुहि प्रियतनय प्रिये तपति बिम्बाधरण भगवति। मत्वा माम् मम भवतु माणिक्यभू मिहिरदुहिता मुक्तमूलम् मूी नम्रण य प्रायेण यत् पचाल याभि कल्पि राई, प्रियाम् एमाधम राक्षाविप रास्यारम्भ वक्ष कुछ वामेतरम् विदरस्ये विहीन शालीना परि सम्प्राप्तु रति सम्मू:न्महि सयुमुम सीहाणेन सवनमुप मुरभि मुकुमारो १२४ २०९ १६१ १८३ १७५