·No text on this page.

·20022
महाकवेः कालिदासस्य
अभिज्ञानशाकुन्तलम्
THE KUPPUSWAMI SASTRO
RESEARCH INSTITUTE
MYLAPURE, CHENNAI.4
PART I
Sukrit Text with Introduction etc.
from
T. S. SANKARAN.
117, Appar Swami Kolts
Mylapore, Madrast
Sanskrit Literaturo Society
BANGALORE CITY

·No text on this page.

·20022
भ-साहित्य-माका Series-No. 2
॥श्रीः॥
महाकवेः कालिदासस्य
अभिज्ञानशाकुन्तलम
PART I-TEXT
PUBLISHED BY
MR. S. N. SIMHA, M, A.,
FOR THE
Sanskrit Literaturo Society
BANGALORE CITY
All Rights Reserwd.

·EDITORIAL BOARD
Mr. S. N. Simha, M A.
Mr. H. K. A. Narayana Rao, B. A.
Pandit Srinivasa Rangacharya.
FIRST ELITION
1940
VISILD B
1. SKILTI
AT THE MB 1 PLICIRIO TRINTING WORKS
B 1.1, 11.ORI. CITY

·PREFACE. We havereilt pleasure to place in the hands of r readers this elition of Kullisi's bluma sikuntelum and its in Trundlation, is the conl and thuri numbrit of the series of the सुलभ पाहिन्याला. The One I Pils of Bhis will be boldol is the prit nur in the spring In preparins rur chu1012 the Sikuntuim we Juale consulta: 11711721 miny of the printed editions but the plex.inlits translati of vimui scholars, to tre his indebte Vot to bid in our luty, will press her, our gratitude to Mr li Virmy uzy11!1: [sente. Il lor the help je his Dinler du in Wols Wils, unlu Nr D Sreekentuch Ver. V. B Simobolanth Sorrs, for his hai co-operation which embled us to publish the Wallis and kissed!!! S. N. Sim ha. from ·INTRODUCTION Kalidasa's Date : Kalidis.. probably livod in the first B. C. The date is approximito, its it has not yot boon to fix it up definitely. Thit is why, if Dr. Peterson ha 'Kalidasa stands noir the beginning of the Christil indood, he doos not overtop it", Dr. Korn plicos him latter half of the 6th cont. 1 D). Mis Lite : There are ouly few tuntihising legoud. have to spoik about the lite of our pout inl welva that none of these is rolublo li one loqond mikesh contemporary of Bhavibhutian Dandin, another mal the court poet of Bhojraj of Dhire. But, the trutii he was ono of the Vine lemss' of Vikramaditva's court to have somo truth about it Of courso om scholir rejected even this is totally beseless but many sro to believe that Kahdist's patron ina-elve been Vikrami It is not unlikely that Kiilasi H.men pay his tribu his patron in the title of his plus libraries am again, there huve boon soveral Vikramilitiny dad hunco tradition by itself loos pot lielps to in the late of billi One King Vikrinality founded the ori hrosis after which cominouces witl. 57 B, C It is voru likely that King Was kalde.i's patron. We call kither one information cout hiclidisi's from his own writings. los 11tfood reference to Un indicates tout le must have spent il letto part of his lit the city. 111 duelling up on the chum of the villl 111 Meghadutam makes clear that he loved the city mind. description of the low akut the whole of ladie de * Hotitira14141411th it11.45 -4?**.441.4:147:1 ITI Molshdri.1.111.44641.imalisht! — ·Introduction V hto regions beyond the borilors of India, in the Righulamsam, aturikes any one believe that Kalidasi ham ulf must have made 39161uch a grand tour Vountains seem to have impressed him that feeply is scutely observed by critic, ne is tne only Sanskrit l, IR D'oet who is described i cartun basmırım slover. th There cannot be any doubt that hadisi iad extensive kjur ation mitut il numitur tonic, muntil theory und dieser of Gumir act of Jl conces, SI Billi Bi huonline ollus id Illa buen lukendt intre promulutlu Istulls of pilosop1 11 is a marca sambini am harihu (tus om li Itt Vas u in i litterishi In to Bruum inti furner url aura te l'uns 1 ut tie od Sunkisan. libu'! tonul 1\ ، ۱۰ !.tut II tu Bitter of rell in ül Alls ul uluvad mind. Ili 110 11 ( (!)5( tho him hat 1 Ilonel, 10.SI, ܙ ܐ 11 ܙ llen ܐ ܐ ܐ ܐ ܐܐܐ T - | | | ܙ ܐ ܐ ܬܐ ܬ دار( ܠܨ ܐܐܐ ܐܐ ܐ ܐ() ܐ 1 His works Vlori ilu inti works teinen all touhuted Ukolidon but witles his Those reiks irre I l. lllucide imas I wountilun . Tikrumondom id } \t lulit tilunit !!! 15 Tu Halili Till alls in hun nosamman 6 Une hrnce do kur -Vi halut illi tou?! Hlol videolari bath rowbi 1110 tilom in the III lii of licenciri, Inoth r los riptide pou'm Ritusimlilin Heerpte I liv some 18 the work of halides 7 ·Introduction 18 11 Kalidasa's Poetry : Sweats Sikuntale W.IS tli of the grant critic and put inotline So much onrapturol by the petic renius of kills that! Sakuntila "Woulilt than then jo vair's hol som tܐܐ ܐ-r ' .ܙܐ | ܐ ܐ ܐ ܐ܇ ܝܢܐ ܐܐܐ ܢܢܐ * :דני: *יין ",ן (۱۱۱)S in all by: sluch the ulicirme! enrapturel, fe intclferd' Illett thou the earth and heimni itsell 111 one solo un content I name the, a) Sukuntila, and ill it once in Suid Many of the forei!! (ritiu: nch and Sir Vonis Williams, ban, rand lichidatorithe Shiko-pomo un 19. her min 30!!to the restent of him izbore such points t!.. A. W. Riler 15 "Thir die bi odotto wo bulunca in Kellene's charactor, li. ! ? f wild, he himself call ly hou' 1' į piniil wilde I kno' it with nonii.npitimi': this poire, for all skill 1119, intitila! bonuti, marily be oth ht: betri Thin in localurills of Kaludos ir rom it looseilart! La fillimin e in pie mature bout The two chrutern 11n11e in l.li, it alınost bycil, chemically In the trail of the fame professor, this is Binia, the celebracions munkrit non seurs bout kili Ver ,- 'Where found soul that sou not thrill In Kallesi's verso to meet T!:0 41110th invit.blo lle: Like hele son clustorn looney siroot 34:41 11:2716084" la Velg rOmmon saying appreciation of Ksilova !11111s url homoly simi 1 .

·Introcluction vii ils 14'. (4 ilerce coscribos Kalidasa is the grace of Poetry;--"Filozila It is this grace of Kalidasi's composition that Lysicol tho celobrated critic Schlegel assign for him a vory in position amongst the levy of the Yons of Song' Kalidel. Lie loubtedly the brightest ter in the firma.' nit of min propery i 'Ilmi ne of his chalve fancy, This will in spleng turder uincit ne ympathy ab untuire les loimill: luli lililci Mon; the world's mmatic poets'. The story of Sakuntala : The runnsbout the comince of Hushoitud ithuntik daughter of repletulnymph. one bile bunting in i pureong, Ilelim seir thirsti luvou hor lisel marrie her. Voruril. L... petunio le capital, prokinnsingt dintile that he will send for her 001), but, he rol set all about live in my plience of i cursuci the mury fuo Prveni ASil on her T!. lerunt in the furter lather Sishuntil however and her to her husband who fails recognize hoe Irus separatio! (t.site's. till it list is covered the ring which the hing has given Sizkuntals in the rent, but winch was later swallowed by fish. Finally, the vors are reuniter.fter ome time, on hiervonly mountain which Sukuntilla und rewirted. The lighest place isi vinello izkuntil mung lito. ry works, and there is much truth in thu ob cruition.- Ilir oft vri 14 täll oferit! riel14 : Si fa 524.1' ! Tho play (en-7-64 of sever acts of which the first four pilys i forust herintis the filthnithe sixth pass in the king's kilico, in the last one holvonly mountain. The Jurition f time is porhaps sovell l'Oury. • These four stanses are IV 6,2, 15 aod 19. r I' from ·DRINITIS PERSOVE. 7 Male- 14344:- King of listinapuri. (Tho horo of the T: The king charioteer. 1.77'), ('11:) Thorking companion lov numo 1 ins:(.;:;..) Ilona Feries of the unit of the This 0. 1971: The inspireceptor. 7,',1: 141!?!':) Schurtuli' foster fitlar. 37 flot 1:, :'Hi, :11: ,', 1117, Pupils of ki 3, 67 (Vitto ! --The king's Chunberlain. f17", 1/3 f... Tire linge sporrants The lung's brother in law -1-1,' ,,}}, --Tourits 119:--Turi-cirinteer. 11-:--| sige 17: I fi-herunt -- Tuo bure 717711:- Stige Varanger Durvis is the tigry S.fi, ule Female 211,6771 Duchy:uniti's wofend man's lopterdedan Hat?£4,24:1 Sekuntali's friend H4Hi-- I fremalo it-cetic 17111, "azinthi, this wil Hal servanty of the king, :11741-1,- Invinphi. sícit: Wife of hishyapa (Varicha) gri-l'ortress mél-An actress यंवना, मनका otc.

·अथ अभिज्ञानशाकुन्तलम् या सृष्टिः स्रष्टुराया वहति विधिहुतं या हविया च हात्री ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । यामाहुः मर्वबीजप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः प्रत्यक्षाभिः प्रसन्नम्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥१॥ ( नान्द्यन्ते ) सूत्रधारः- ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) आयें यदि नेपथ्य- विधानममितमितम्नावदागम्यताम् । ( प्रविश्य । ) नटी-'आर्य पुत्र इयमम्मि । सूत्रधारः--आर्ये अभिपभूयिष्ठा परिषदियम् । अद्य बलु कालिदामग्रथितवस्तुना नवनाभिज्ञानशाकुन्नलाग्व्येन नाटके नोपस्यात. पमस्माभिः । तत्प्रतिपात्रमाधीयतां यत्नः । नटी-- 'सुविहितप्रयोग तयार्यस्य न किप पि परिहाम्यते । सूत्रधारः--आर्ये कथयामि ते भूतार्थम । आ परितोपाद्विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवदपि शिक्षितानामात्मन्यप्रत्ययं चंतः ॥ २॥ अज उत्पादन 1. . ... परिहारमाः ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [1-3,4,5 नटी-'आर्य एवमेतत् । अनन्तरकरणीयमार्य आज्ञापयतु । सूत्रधारः-किमन्यदस्याः परिपदः श्रुतिप्रसादनतः । नदिममेव तावदचिरप्रवृत्तमुपभोगसमं ग्रीष्मसमयमधिकृत्य गीयताम् । संप्रति हि, सुभगसलिलावगाहाः पाटलगमर्गसुराभिवन वाताः । प्रच्छायमुलभनिद्रा दिवमाः परिणामरमणीयाः॥३॥ नटी-'तथा । (इति गायति । ) ईपदीपच्चुम्बिनानि भ्रमरैः सुकुमारकेसगशिखानि । अवतंभयन्ति दयमाना प्रमदाः शिरीषकुमुमानि ।।४।। सूत्रधारः -आर्य माधुगीतम् । अहो गगबद्धचित्तवृत्तिरालिग्विन इव सर्वतो रङ्गः । तदिदानी कतम प्रकरणमावियनमागधयामः } नटी---'नवामित्रः प्रत्यय मे वाजतमभिज्ञानशाकुन्तलं नामापूर्व नाटकं प्रयोग अधिनियतामिनि ! सूत्रधारः-आय मम्यगनुवाविनाम। अस्मिन्क्षण विस्मृत खलु मया तत् । कुनः, नवास्मि गीतगगण हारिणा प्रमभं हतः । एष राजव दुष्यन्तः मारङ्गणातिरह मा ॥ ५ ॥ ( इति निकान्ती।) प्रस्तावना। - 1. 1.1 ना। 2. 18।। 3. दि. मा. ५ मा । | मादम बान्त प्रमाणापमान निगमकममा ।।। 4. 4 मिनार ५: । प्रागान अभिम 3.5 गाम भएम गाट अधिगमन।

·8,7,8.] प्रथममोड (तनः प्रविशति मृगानुपारी सशरचापहम्तो गना रथेन सूतश्च ।) सूतः --(राजानं मृगं चावलोक्य । ) आयु यन, कृष्णमारे ददचक्षुस्त्वयि चाधिज्यकार्मुके । मृगानुसारिणं माक्षात्पश्यामीव पिनाकिनम् ॥ ६ ॥ राजा-मूत दूरममुना मारङ्गग वयमाकृट: । अयं पुनग्दिानीमपि ग्रीवाभङ्गाभिगम मुहुरनुपतति स्यन्दने बदृष्टिः पश्चाधन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भयमा पूर्वकायम् । दभैरर्धावलीः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवमा पश्योदग्रप्लतत्वाद्वियति बहना स्तोकमुठ्या प्रयाति ॥७॥ सविम्मयम्,) तदप कथमनपतन एव में प्रयत्नप्रक्षणीयः संवृत्तः ! सूता-आयुष्मन् उद्धतिनी मिरिति मया रश्मिसंयमनाद्र- रम्य मन्दीकृतो वंगः । तेन मृग रूप विकृतः संवृत्तः। संप्रति समदेशवर्तिनग्ने न दुगमदो भविष्यति । राजा--तेन हि मृगन्नामभीषवः । सूतः --पदाज्ञापयत्यायुष्मान् । ( रथवेग निरूप।) आयमन्, श्य पश्य। मुक्तेषु रश्मिषु निरायनपूर्वकाया निष्कम्पचामरशिखा निभृतोर्धकर्णाः आत्मोद्धतरपि रजोभिरलचनीया धावन्त्यमी मृगजवाक्षमयेव रथ्याः ॥ ८॥ -मत्यम । अतीत्य हरितो हरीश्च वर्तन्ते वाजिनः। तथा हि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले
19. 10,11,1
यदालोके सूक्ष्मं व्रजति सहसा तद्विपुलता
यदर्धे विच्छिन्नं भवति कृतमंधानमिव तत् ।
प्रकृत्या यद्वकं तदपि समरेखं नयनयो-
मे दूरे किंचित्क्षणमपि न पार्श्व रथजवात् ।। ९ ॥
मृत पश्यैनं व्यापाद्यमानम् । ( इति शरसंधानं नाटयति । )
( नेपथ्ये ) भो भो गनन् , आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यों न हन्तव्यः ।
सूतः- ( आकर्ष्यावलोक्य च । ) आयुष्मन् , अस्य खलु ते
बाणपातपयवर्तिनः कृष्णमाग्म्यान्तो नाम्धिन उपस्थिताः ।
राजा-(मसंभ्रमम् । ) तेन हि प्रगृह्यन्तां वानिनः ।
सूत:-तथा । ( इति रथं स्थापयति ।)
(ततः प्रविशत्यात्मना नृतीयो वैखानमः ।)
वैखानमः-( हस्तमुद्यम्य । ) राजन् , आश्रममृगोऽयं न हन्तव्यो ।
)
नहन्तव्यः ।
*( न खलु न खलु बाणः मंनिपात्योऽयमस्मि-
न्मृदुनि मृगशरीरे पुष्पराशाविवाग्निः ।
कबत हरिणकानां जीवितं चातिलालं
क्व च निशितनिपाता वज्रमागः शरास्ते ॥१०॥।
तत्माधुकृतमंधानं प्रतिसंहर मायकम् ।
आतंत्राणाय वः शस्त्रं न प्रहर्तुमनागमि ॥ ११ ॥
गजा-ष प्रतिसंहनः । ( इति यथाक करोति । )
वखानमः-महशमतत्पुरवंशप्रटीपम्य भवनः ।
जन्म यस्य पुरोवंशे युक्तरूपमिदं तव ।
पुत्रमेवंगुणोपेतं चक्रवर्तिनमामुहि ॥ १२ ॥

·13, 14.1
प्रथमोऽङ्कः।
प
इतरौ-(बाहू उद्यम्य । ) मर्वथा चक्रवर्तिनं पुत्रमाप्नुहि ।
राजा-(पप्रणामम् । ) प्रतिगृहीतं ब्राह्मणवचनम् ।
वैखानसः–राजन, ममिदाहरणाय प्रस्थिता वयम् । एष खलु
वम्य कुलपतरनुमालिनीतीरमाश्रमो दृश्यते । न चेदन्यकार्याति-
1: प्रविश्य प्रतिगृह्यतामातिथयः सन्कारः । अपि च ;
रम्यास्तपोधनानां प्रतिहतविघ्नाः क्रियाः समवलोक्य ।
ज्ञास्यमि कियद्धजो मे रक्षति मार्वीकिणाङ्कइति ॥१३॥
राजा-अपि मंनिहितोऽत्र कुलपतिः ?
वैखानसः-इदानीमेव दहितरं शकुन्तलामतिथिपकागय नियुज्य
मस्याः प्रतिकूलं शणयितुं मोमतीर्थ गतः ।
राजा-भवतु । नामेव द्रक्ष्यामि । मा खल विदितभक्ति मां
हः कथयिष्यति ।
वैखानसः माश्यामस्तात् । ( इति पशिष्यो निष्क्रान्तः। )
राजा-मूत चोदयावान । पृण्याश्रमदर्शनेन नातदात्मानं पुनीमहे ।
मूतः-पदाज्ञापपत्यायुष्मान् । ( इति भयो स्थवेगं निरूपयति । )
राजा-( समन्तादवलोक्य । ) सत अकथितोऽपि ज्ञायत एव
पथायमाश्रमाभागातपोवनम्येति
सूतः- कथमिव ?
राजा-किं न पश्यति भवान् ? इह हि,
नीवाराः शुकगर्मकोटरमुख भ्रष्टास्तरूणामधः
प्रस्निग्धाः कचिदिग्दीफलभिदः सूच्यन्त एवोपलाः ।
वैश्वामोपगमादभिन्नगतयः शब्दं महन्ते मृगा-
स्तोयाधारपाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाड़िताः ॥१४॥

·अभिज्ञानशाकुन्तले |1-15.1 राजा-(अवतीर्य) (अवतीर्य) मूत, सूता-सर्वमुपपन्नम् । राजा-(स्तोकमन्तरं गत्वा ।) तपोवननिवामिनामुपरोधो मा भूत इहैव रथं स्थापय यावदवतरामि । सूतः-धृताः प्रग्रहा: । अवतरत्वायुष्मान् । विनीतवेषेण प्रवेष्टव्यानि नपोवनानि नाम इदं तावद्गृह्यताम् । (इति मूतम्याभरणानि धनुश्चोपनीयार्पयति ।) सृत यावदाश्रमवासिनः प्रत्यवक्ष्याहमपावत तावदाईपाः क्रियन्तां बानिन सूतः -तथा । (इति निष्क्रान्तः ।) राजा ---(परिक्रम्यावलोक्य च ।) दमाश्रमद्वारम् । यावत्प्रवि शामि (प्रविश्य, निमित्तं सूचयन् ।) शान्तमिदमाश्रमपदं स्फुरति च बाहुः कृतः फलमिहास्य । अथवा भवितव्यानां द्वाराणि भवन्ति मर्वत्र ॥१५॥ ( नेपथ्ये । ) 'इत इनः मत्र्यो । राजा- (कर्ण दत्वा। ) अयं दक्षिणन वृत्तवाटिकामालाप ट्व श्रूयते । यावत्र गच्छामि । (परिक्रम्यावलाय न।) अये एलानपम्विकन्यका स्वप्रमाणानुरूपैः संचनघटालपादपभ्यः गयो दातृमिन एवाभिवन्ति । निपुणं निरूपय ।) अहो, मधुरमामां दर्शनम् ! 1.) शुद्धान्तदुर्लममिदं वपुराश्रमवामिनो यदि जनस्य । दुर्गकृताः खलु गुणैरुद्यानलना वनलतामिः ॥१६॥ पावदिमां छायामाश्रित्य प्रतिपालयामि । (इति विलोकयस्थितः।) (नत प्रविशनि यथातथ्यापारा सह मांभ्या शकुन्तला ।) शकुन्तला-'इस इतः मल्यो ।

·17] प्रथमोड अनसूया--'हला शकुन्तले, त्वत्तोऽपि तातकाश्यपस्याश्रमवृक्षकाः पतरा इति तर्कयामि । येन नवमालिकाकुसुमपेलवापि त्वमेतेषामा- वालपूरणे नियुक्ता। शकुन्तला --- न केवलं तातनियोग एन । अम्नि में मोदरम्नेही- येतेषु । (इति नसेचनं निम्पनि ।) राजा-कमियं मा कण्वदुहिता : अमाधुदशी ग्वा तत्रभवा- काश्यपी य इमामाश्रम नर्म निगुइत ! इदं किलाव्याजमनोहरं वपु- स्तपःक्षम माधयितुं ग इच्छति । ध्रुवं म नीलोत्पलपत्रधारया शमीलनां छेत्तुमृपिळवस्यति ॥ १७ ॥ भवतु; पादपान्तर्हित एव विश्रब्धं तावदनां पश्यामि । (इति नभाकरीनि।) शकुन्तला'- 'मरिख अनमये, अतिपिनद्धेन वल कलेन प्रियंवदया नयन्त्रितास्मि । शिथिलय तावदेतन् । अनसूया--तथा । (इति शिविलयति ।) प्रियंवदा . (महासम् ।) अब पांवर विम्नायित आत्मनो वनमुपालभस्व । (मां किमुपालभ ! ) 1. हलामउदगवान मा समस्या परात नक्काम गोमालि माकुममपलवा विम । दाण प्रालवालपूरणे ति: । 2. "नाणिया। अत्यि में माद मणेहोवि दस । 3. महि अणमा' अदिपिणण वलण पिअवदा णि अन्तिदाहा। मिढिलेहि दावणं। 4. तह । 5. न्याहरवित्थारइतर अत्तणो जोवणं उवालह । | Mitaminal) .

·अभिज्ञानशाकुन्तले 11-18, . -- राजा--काममननरूपमम्या वपुषो वल्कल न पुनग्लंकाश्रियं पुष्यति । कुतः, मरसिजमनुविद्धं शेवलनापि रम्यं मलिनमपि हिमांशोलक्ष्म लक्ष्मी ननोति । इयमधिकमनोजा वल्कलेनापि नवी किमिव हि मधुराणां मण्डनं नाकृतीनाम् ॥१८॥ शकुन्तला -' (अग्रतोऽवलोक्य) एष वात रितपलनाङ्गुलीभिस्त्वा. तीव मां कसम्वृक्षकः यावंदनं मंभावयामि । (हात परिक्रामति ।) प्रियंवदा –हला शकुन्नल अव तावन्मुहून तिष्ठ यावत्वयो। गतया लतामनाय इवायं कववृताः प्रतिमानि । शकुन्तला- अतः खलु प्रियंवदामि त्वम् ! राजा-प्रियमपि तथ्यमाह (शकुन्तलां) प्रियंवदा । अस्याः ग्व अधरः किमलयरागः कोमलविटपानुकारिणौ बाहू । कुमुममिव लोभनीयं यौवनमङ्गेषु मंन द्वम् ॥१९॥ अनसूया- 'हला शकुन्तले इयं स्वयंवग्वयूः महकारस्य त्व कृतनामधया वनन्याम्नति नवमालिका । एनां विस्मृतामि ? शकुन्तला- तदात्मानमपि विमरिष्यामि। (लतामुपेत्यावलोक्य च हला, रमणीय ग्वलु काल एतम्य नागदपमिथुनम्य व्यनिकरः संवृत्तः 1. मोबारियापरव: inititी। 14 मा. | 4 | मन नि. जाप : उबग : पदामणाही विनमा परिना। 3. अब रिजवाना। 4. हा माउन्द अवरवर महारराम तुः किरणामहमा वण 2. हा ।। मिाणात गोमालिनाग विममाग्दामि।

·-20,211 प्रथमोशः , वकुसुमयौवना वनज्योत्स्ना स्निग्धपल्लवतयोपभोगक्षमः महकारः । (इति पश्यन्ती तिति।) प्रियंवदा-'अनसूये, नानामि किं शकुन्तला वनज्योत्स्नामति- पात्रं पश्यतीति ! अनसूया-'न ग्वलु विभावयामि । कथय । प्रियंवदा-'यया वनन्यानम्नानुरूपेण पादपन मंगना, अपि सामवमहमप्यात्मनोऽनुरूपं वरं लभये'ति । शकुन्तला-'एष नूनं तवात्मगतो मनोरथः । (इति कलशमावर्जयनि।) राजा-अपि नाम कुलपतरियममवर्णक्षेत्रमंभवा म्यात् ! अथ या कृतं मंदहेन । अमंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदायमस्याममिलाषि मे मनः । मतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः॥२०॥ तथापि तत्तत एनामुपलप्स्ये । शङन्तला-(मसंभ्रमम् ।) 'अम्मा! मलिकमंभ्रमादता नवमा. लिकाममिला वदनं में मधुकरोऽभिर्तित । (इनि भ्रमरयाधां रूपयनि ।) राजा-(मस्पृहम् ।) चलापाङ्गां दृष्टिं स्पृशमि बहुशी वेपथुमती रहस्याख्यायीव स्वनसि मृदु कर्णान्तिकचरः । 3. जह मिहुणस्म वा मनुत्तो। वकुममनोवणा नगमिणा, मिणियलय, उनमोक्यमा महागा 1. अगए, जाणानिमिउन्दला आणि अदितं पति गनु बिमामि । महहि । वण नामिणी अणुरू कग पा प्रवेश मंगदा, अवि णाम एवं i तणो अगुरूवं वरं लह अंति। +. • एमो गुणं तुह अतादो मगोरहो। 5. अम्मो। ....... प्रथ मे महअरो अहिवर ।

·? भभिज्ञानशाकुन्तले [1-21,28 करौ व्याधुन्वत्याः पिबसि रतिसर्वस्वमधरं वयं तवान्वेषान्मधुकर हतास्त्वं खलु कृती ॥२१॥ शकुन्तला-'न एष धृष्टो विरमति । अन्यतो गमिष्यामि (पदान्तरे स्थित्वा, स रष्टिक्षेपम्) कयमितोऽप्यागच्छति! हला, परित्रायेथः मामनेन दुनिीतेन मधुकरेणामिभयमानाम् ! उमे-(सस्मितम् ।) 'के आवां परित्रानम् ? दुष्यन्तमाक्रन्द राजरक्षितव्यानि तपोवनानि नाम : राजा-अवमोऽयमात्मानं प्रकाशयितुम् । न भेतयं न भेतव्यम्- (इत्य/क्त स्वगतम्।) राजभावम्त्वमिज्ञानी भवत् । भवतु, एवं तावदभिधास्ये। शकुन्तला-(पदान्तर स्थिवा, पदष्टिक्षेपम्।) कथमितोऽपि मा मामनुमति ! राजा-(मत्वामुषमृत्य) का पोवे बमुमती शामनि शामितरि दुर्विनीतानाम् अयमाचरत्यविनयं मुग्धामु नपस्विकन्यासु ॥ २२ ॥ (मर्वा राजानं या किंचिदिव सभ्रानाः ।) अनसूया---'आर्य न म्किमप्यत्या हितम। नौ प्रियमन्ती पधुकरणाभिभूयमाना कानगभूता ! (इति शकुन्तलां दर्शयति ।) राजा-(मकुन्नलाभिमुम्बा भू ।। अपि न वर्धन ? (शकुन्तला यावमादववना निष्ठति ।) 1. ण एमो चिट्ठी विरमाद । अण्णदा ममिम्म। यदी विश्रामबाट परित्ता अह म डा. णा दलिदिएमाण हि माण। 2. का व परित्तादं । दम्मन्न मद । गाविणा नवावणाई णाम । 3. कदीनि म अणुमति । 4. अमर किवि अशाहिद । । ५ ·प्रथममोऽङ्कः। अनस्या-'इदानीमनियिविशेषलाभेन । हला शकुन्नले, गच्छो. मम् । फलमिश्रमध्यपहा । इंदं पादोदकं भविष्यति । राचा-भतीनां मुनृतयैव गिग कृतमातिथ्यम् । प्रियंवदा--'तेन द्यस्यां प्रच्छायशीतलायां मप्तपर्णवेदिकायां इतमुपविश्य परिश्रमविनादं करोत्वार्यः । राजा-नूनं यूयमप्यनेन कर्मणा परिश्रान्ताः । अनसूया- 'हला शाकुन्तले उचितं नः पर्युपायनमतियीनाम् । स्त्रोपविशामः । ( इति सर्व उपविशन्ति।) शकुन्तला-(आरमगतम्) "किं नु खलिम प्रेक्ष्य तपोवनविरोधिनो कारस्य गमनीयास्मि गंवृत्ता ! राजा-(मर्वा विलोक्य ) अहो, समवयोम्परमणीयं भवतीनां हार्दम् ! प्रियंवदा-( जनान्तिकम्।) 'अनसूये, को नु खल्वेष चतुरगम्भी- कृतिमधुरं प्रियमालान्प्रभाववानिा लक्ष्य ! अनसूया--"सखि, ममाप्यस्ति कौतूहलम् । पृच्छामि तावदेनम् । प्रकाशम्।) आर्यस्य मधुरालापजनिती वित्रम्भा मा मन्त्रयते कतम 1. दाणि अदिहिविममलाहेण । हला उन्दलं गच्छ उड अं। फलमिस्मं अग्धं उबहर । इदं पादोदकं भविम्मति । १. तग हि इमाम पन्छाअमीअलाए मतवणवेदिए मुटुत्त उपविमिन परिस्ममविणे. करेदु अजो। 3. ला मजन्दले उहदं गो पन्जुवामा अहिणं एत्य उवविमम । 4. किणु खुइम पेक्खिा नवोवणविरोहिण। विआरस्स गमर्णाभामि संवुत्ता । 5. अणमए, को णु क्यु एमो चउरगम्भीर किदी महुरिअं आलबन्तो पहाववन्दो विअ लकवा मदि। . 6. सह। मम वि अत्थि कोदूरल । पुभिस्सं दावणं । अजस्म महुरालावणिदो वीमम्मी म मन्तावेदि कदमो अजेण रापतिबंसो in math rमो । विरहपज्जुस्सुअजणो किदो देसो किंणिमित्तं ना .

·१२ अभिज्ञानशाकुम्सले [1 आर्येण राजर्षिांशोऽलंक्रियत, कतमो वा विग्हपर्युत्सुकजनः कृतो देशः किंनिमित्तं वा सुकुमारतरोऽपि तपोवनगमनपरिश्रमस्यात्मा पदमुपनीन: शकुन्तला-(आत्मगतत्।) 'हृदय मोत्ताम्य । एषा त्वय, चिन्तितान्यनमया मन्त्रयते । राजा-(भारमगतम्।) कयमिदानीमात्मानं निवेदयामि, कथं वात्मापहारं करोमि । भवतु । एवं तावदेनां वक्ष्ये । (प्रकाशम् ।) भवति यः पोग्वेण राज्ञा धर्माधिकारे नियुक्तः सोऽहम विधक्रियोप- लम्भाय धर्मारण्यमिदमायातः । अनसूया-'मनाथा इदानीं धर्मचारिणः । (शकुन्तला शृमारलानां रूपयति ।) सख्या-( उभयोराकारं विदिग्वा, जनान्तिकम् । ) हला शकुन्तले, यद्यत्राद्य तातः मंनिहितो भवेत् ! शकुन्तला-'ततः किं भवेत ? सख्यो-'इमं जीवितमर्वस्वनाव्यतिथिविशेष कृतार्थ करिष्यति । शकुन्तला-“युवामपेतम् । किमपि हृदये कृत्वा मन्त्रये । न युवयार्वचनं श्रीष्यामि । राजा-वयमपि नावद्भवत्योः मखीगतं किमपि पृच्छामः ? सख्यो-'आर्य, अनुग्रह इवेयमम्यर्थना । 7 सुउमारदगे वि तवावणगमण गरिरममस्म अत्ता पदं उवणीदा । 1. हिअभ मा उत्तम्म । ५मा नुए चिन्तिटार अणमा मन्ताद । 2. मणाहा दाणि धम्म आरिणी। 3. हला मउदल जा पत्य अज नाही माहिदा भवे । 4. तदो कि मवे। 5. मनीविटमधमण विदिहिविभम किदत्य फरिम्मति । 6. तुझं अंबह । किविहिप करिअ.मन्तेह । ण वा वअणं मणिम्म । 7. amn..... ......

·प्रथमोऽः। -- । राजा---भगवान्काश्यपः शाश्वते ब्रह्मणि स्थित इति प्रकाशः । पंच वः सखी नदात्मनेति कथमेतत ? अनसूया-'शृणोत्वार्यः । अस्ति कोऽपि कौशिक इति गोत्रनाम- यो महाप्रभावो राजर्षिः। राजा-अस्ति । श्रूयते । अनसूया-'तमावयोः प्रियपाख्याः प्रभवमवगच्छ । तेन उन्मि- याः शरीरसंवर्धनादिभिस्तातकाश्यपोऽम्याः पिता । राजा-उन्धितशब्देन जनित में कौतुहलम् । आमूलाच्छोत- मिच्छामि । अनसूया-'शृणोत्वार्यः। गौतमीतीरे पुरा किल तस्य रानरुपे पसि वर्तमानस्य किमपि जातशयमेनका नामाप्मगः प्रेषिता नियमविघकारिणी। राजा-अस्त्येतदन्यममाधिभीरुत्वं देवानाम | अनण्या-ततो वमन्तोदार (वसन्तावतार' ) समये तस्या उन्मादयितृ रूपं प्रेक्ष्य- (इत्यात लज्जया विरमति ।) राजा-परस्ताज्ज्ञायत एव । सर्वथाप्सर:समवैषा । अनसूया-'अय किम् । राजा-उपपद्यते । - 1. सुणादु अजो। अस्थि कोवि कोमिओत्ति गोत्तणामह ओ महाप्पहावा राएसी । 2. तंणी पिअमहीए पहवं अवगच्छ । तेण 3 साए मरीरसंवडूढणादिहिं ताटकम्मग मे पिदा। 3. सुणादु मज्जो । गोदमीतीरे पुरा किल तस्स राएमिणो उग्गे तवरिमाणम्म किवि जादमडेहि देवेहि मेणा णाम अच्छरा पमिटा भिमविग्यकारिणी। • 4. न. वमन्तोटार मए मे उम्मादत्त ·अभिज्ञानशाकुन्तले [1-28, 24,25 मानुषीषु कथं वा स्यादस्य रूपस्य संभवः । न प्रभातरलं ज्योतिरुदेति वसुधातलात ॥ २३ ॥ ( शकुन्तलाधोमुखी तिति।) राजा-(आत्मगतम्।) लभावकाशो मे मनोरथः । किं तु माख्याः परिहामोदाहृतां वरप्रार्थनां श्रुत्या धृतदैवीभावकातरं मे मनः । प्रियंवदा-(मस्मि शकुन्तला विलोक्य नाय काभिमुखी भूत्वा : ) 'पुनरपि वतुकाम इवार्यः । (शकुन्तला सखामा तर्जयति 1) राजा-पम्यगुपल सितं भवत्या । अस्ति नः पञ्चरितश्रवणलोभाद. मुख्या न्यदपि प्रष्टव्यम् । । प्रियंवदा-'अनं विचार्य । अनियन्त्रणानुयोगतस्वि न तो नाम ! राजा-इति तं ज्ञातुमिच्छामि । वैखानसं किमनया व्रतमाप्रदाना- व्यापाररोधि मदनस्य निषेवितव्यम् । अत्यन्तमेव मदिरेक्षणवल्लभाभि- राहो निवत्स्यति समं हरिणाङ्गनाभिः ।। २४ ॥ प्रियंवदा-'आर्य धर्म नाणऽप परनोऽयं जनः । गुराः पुनरम्या अनुरूपवर प्रदान संकल्पः । राजा-(भास्मगतम् । ) न दुरवायं म्वलु प्रार्थना ! भव हृदय मामिलापं संप्रति संदेहनिर्णयो जातः । आशकसे यदमि तदिदं स्पर्श क्षमं रनम् ॥ २५ ॥ Form. 1. पुणो वि वत्तकामा विन अजी। 2. अलं विधामा अणितणाणमा भी नाममणी णाम ।

·-26, 28 ] प्रथमोऽङ्कः शकुन्तला-(सरोषमिव ) ' अनसूये गमिष्याम्यहम् । अनसूया--'किं निमित्तम् ? शकुन्तला- 'इमामसंबद्धालापिनीं प्रियंवदामाय गौतम्यै नेवेदयिष्यामि । अनस्या--'सखि न युक्तम कृतमत्कारमतिथिविशेषं विसृज्य कछन्दतो गमनम् । (शकुन्तला न किंचिदुक्रवा प्रस्थितैव ।) राजा-(ग्रहीतुमिच्छमिगृहारमानम् : अ स्मगतम् ।) अहो चेष्टा- पतिमपिका कामिजनमनोवृत्तिः ! अहं हि अनुयास्यन्मुनितनयां सहसा विनयेन वारितप्रसरः। स्थानादनुचलन्नपि गत्वेव पुनः प्रतिनिवृत्तः ॥२६॥ प्रियंवदा--( शकुन्तला निरुध्य । ) 'हला न ते युक्तं गन्तुम् । शकुन्तला-(मभूभङ्गम् । ) किं निमित्तम् ? प्रियंवदा - 'वृक्षसेचने द्वे धारयप्ति मे । एहि तावत् । आत्मानं मांचयित्वा नती गमिष्यसि । ( इति बलादेनां निवर्तयति । ) राजा-भद्रे वृक्षसे ननादेव परिश्रान्तामत्रभवती लक्षये। नथाह्यम्याः स्रस्तांसावतिमात्रलोहिततलो बाहू घटोत्क्षेपणा- दद्यापि स्तनवेपथु जनयति श्वासः प्रमाणाधिकः । 3 1. अमा, गमि अहं । 2. विणिमित्त? 8. इमं असंबद्धप्पलादिणि पिअर जाए गोदभार णिहार । माह | जु किसकार अदिहि विमम विजिम मच्छन्दयो गमण । ). हलाद जुत्तं गन्तुं ।। 6. किणिमित? - ! ..in .ra | rati मोनिअ तदो गमिस्ममि । 1

·भभिज्ञानशाकुन्तले [i 27,
बद्धं कर्णशिरीषरोधि वदने धर्माम्भसा जालक
बन्धे संमिनि चैकहस्तयमिताः पर्याकुला मूर्धजाः॥२८
तदहमेनापनगां करोमि । ( इत्यायं दातुमिच्छति । )
( उभे नाममुद्राक्षराण्यनुवाच्य परस्परमवलोकयतः ।)
राजा-- अलमन्मानन्यथा भाग। राज्ञः परिग्रहोऽयमिति ग
पुरुषं मामवगच्छ५ ।
प्रियंवदा- तेन हि नाहत्येतदङ्गलीय कमगुलीवियोगम् । आर्यम्
वचननानृणंदानीपा । (किंचिदिहस्य । ) हला शकुन्नले मांचिताम्
नुकम्पिनार्यण । अथवा महाराजेन । गच्छेदानीम् ।
शकुन्तला-(भान्मगतम्।) 'यद्यात्मन: प्रभविष्यामि। (प्रकाशम् ।
का वं विनायम्य गद्धयाय वा !
राजा--( शकुन्तलां विलोक्य. आमगतम् ) किनु खलु या
वयमस्याममियमप्यमान्प्रति म्यान । अथवा लब्धावकाशा में
प्रार्थना । कफनः
2.
वाचं न मिश्रयति यद्यपि मनोभिः
कणं ददात्यभिमुग्वं मयि भाषमाण ।
कामं न तिष्ठति मदानन मंमुवीना
भूयिष्ठमन्यविषया न तु दृपिरस्याः ।। २८ ।।
(नेपथ्ये । ) मा मातपस्विनः मनिहितानपानमत्वासाय भान।
प्रन्यामन्नः किल मृायाविहारी पाथिका दुष्यन्तः !
1. न: मलाच ...। . जागा :
दामा । सामर. : , ६ || || अहवामा।
गा।
? II II Nitition ।
2

·1-29,80,31] प्रथमोऽ। अपि च । तुरगखुरहतस्तथा हि रेणुर्विटपविषक्तजलावल्कलेषु । पतति परिणतारुणप्रकाशः शलभसमूह इवाश्रमद्रुमेषु ॥२९॥ तीबाघातप्रतिहततरुस्कन्धलग्नैकदन्तः पादाकृष्टवततिवलयामङ्गसंजातपाशः । मूतों विघ्नस्तपम इव नो भिन्नमारङ्गयुथो धर्मारण्यं प्रविशति गजः स्यन्दनालोकभीतः ।। ३० ।। (सर्वाः कर्णं दत्वा किचिदिव संभ्रान्ताः। ) राजा-(आत्मगतम) अहो विक् ! पोग अम्मद व पिणम्तपोवनम- रुन्वन्ति । भवतु । प्रतिगमिष्यामानावन् । मख्यो-'आर्य, अननारण्यवृत्तान्तन पर्याकुलाः स्म: अनु- मानीहि न उटनगमनाय । राजा (मसंभ्रमम् ।) गच्छन्तु भवत्यः । वयमप्याश्रमपीडा यया न भवति तथा प्रयतिध्यामहे । (सर्व उत्तिष्ठन्ति ।) मख्यौ---'आर्य, असंभावितातिथिमत्कारं भूयोऽपि प्रेक्षणनिमित्तं नामह आर्य विज्ञापयितुम् । राजा-मा मैत्रम् । दर्शन व भवनीनां पुरस्कृतोऽस्मि । (शकुन्तला राजानमवलोकयन्ती सच्या विलम्ब्य यह सर्वाभ्यां निकान्ता।) राजा-मन्दोमुक्योऽस्मि नगरगमनं प्रति । यावदनुयात्रिकान्ममेत्य नानिदरे तपावनम्य निवेशयेयम् । न ग्वलु शन्कोमि शकुन्तला- व्यापारादात्मानं निवर्तयितुम् । मम हि गच्छति पुरः शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः । चीनांशुकमिव केतोः प्रतिवातं नीयमानस्य||३१।। (निष्फ्रान्ता. सर्वे) इति प्रथमोऽङ्कः। अज इमिणा मारणा न ५ जाउल का, अणु नाहि जो उगमणग्म । आज अमंभावित हिमकार भूपी विपक्सगणिमित्तल जेभो अज विष्णविदु । 1.

·16 अभिज्ञानशाकुन्तले [11- अथ द्वितीयोऽङ्कः (सतः प्रविशति विषण्णो विदूषकः।) विदूषकः-(निःश्वस्य ।) 'भो दिष्टम् ! एतरय मृगयाशीलस्य राज्ञो वयस्यभावन निविष्णोऽस्मि । अयं मृगोऽयं वराहोऽयं शार्दूल इति मध्याहेऽपि ग्रीम विरलपादपच्छायासु वनग निवाहिड्यने अटवीतोऽटवी. पत्रसंकरकायाणि कटुकानि गिरिनदीमलान दीयन्ते । अनियतवलं शल्यास यिष्ठ आहाग यत । तुग्गानुभावनकरिडनमधं गत्रावपि निकामं शयितव्यं नाम्नि । ततो महत्येव प्रत्यूषं महत्येव प्रत्यूषं दाम्याःपुत्रैः शकुनिलुब्धकर्वनग्रहणकोलाहलेन प्रतिवादिताऽस्मि । इयतेदानीमपि पीडा न निष्कामति । ती गाडम्योपरि पिण्डकः प्रवृत्तः । ह्यः किलास्मास्ववहींनंषु तत्रमा मृगानु रिणाश्रम५ प्रविष्टस्य तापम- कन्यका शकुन्तला ममामन्यतया दर्शिता ! मां नगरगमनाय मनः कथमपि न करोति ! अद्यापि तम्य नामंत्र चिन्तयतोऽक्ष्णोः प्रभान- मामीत् । का गतिः । यावत्तं कृतानारपरिक्रमं पश्यामि । 1. । ....मि.... . 43... । अब या। लो ति; वि... १.२ 14 छा!• वणराइंस हिद अयान की । ........... ५६iff :लाइ पानि । *णि अदव मुलमनटो मा ... । गाधावणणुः कविता प्रतिान्न सामं • । मत एवं ५. पु. उणिन्दादि योग ।।...२ पविधिको नि । नाम नाम विना निति । न .:. उरि पिण्टओ युनो। हि. वि. मा जागिम तनहादा माणु) अरसमपद पवि. ना..." मरन्दलान 344,11दलिदा। पद अरगमणरम:मण कह विण पं.दि । अनविन चिन्तअन्तस्स giftaif -inni -II ·li-1,2] द्वितीयोऽङ्कः। इनि परिक्रम्यावलोक्य च ।) एष बाणामनहम्नाभिर्यानीभिर्वनपुष्प- पालाधारिणीभिः परिवृत इन एवागच्छति प्रियवयम्यः । भवतु । अङ्गभङ्गविकल इव भूत्वा स्यास्यामि । यद्येवमपि नाम विश्रमं लभेय ! इति दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः ।) (ततः प्रविशति यथानिर्दिष्टपरिवारो राजा।) राजा- का मं प्रिया न मुलभा मनस्तु तद्भावदर्शनाश्वामि । अकृतार्थेऽपि मनमिजे रतिमु भयप्रार्थना कुछने ।। १ ।। (स्मितं कृत्वा ।) एवपाभाभिप्रायममा विनष्ट ननानि तवृतः प्रार्थयेना विडम्यते । स्निग्धं वीक्षितमन्यतोऽपि नयने यत्प्रेग्यन्त्या नया यातं यच्च नितम्बयोर्गुरुतया मन्दं विलासादिव । मा गा इत्युपरुद्धया यदपि मा मास्यमुक्ता सखी पर्व तत्किल मत्परायणमहो कामी स्वतां पश्यति ॥२॥ विदूषकः-(तथास्थित एव ।) मा वयस्य, न भी हस्तपादं प्रमरति । नद्वाङमात्रेण नाप्यसे । राजा-(सस्मितम् ) कुतोऽयं गात्रोपवातः ? विदूषकः-'कुतः किल स्वयगश्याक टीकृत्याश्रमारणं पृच्छसि ? राजा-न खल्ववगच्छामि ! मी बागानणद गालि जनता पा. मालाधारिणीहि पडिबुदो इको एन्च आपका दि६ ११ । । । अभिलो विअ भविन चिदिस्म । सद एन वि "म विस्तार । 1. मी व अमाना परिन्ति । ता या आमेत्तए । जावीअनि । जि. अच्छी आउलाकार अम्सुकारणं पुच्छेति :

·अभिज्ञानशाकुन्तले [11-5 विदूषकः-'भो वयस्य, यदेतमः कुजलीला विडम्बयति तत्कि मात्मनः प्रभावण, ननु नदीवेगम्य ? राजा---नदी वेगम्नत्र कारणम् । विदूषकः-- 'ममापि भवान् । राजा-कथमित्र ? विदूषकः— एवं गनकार्याण्युज्यि-वैतादृश आकुलप्रदेशे वनचर- वृत्तिना न्यया भवितव्यम् । यत्मत्यं प्रत्यहं श्वापदम मुत्मारणैः सोभितमधिचन्यानां म मात्राणामनीशोऽस्मि संवृत्तः । तत्प्रसाद- यिष्यामि वित्रष्टुं मामेकाहम पि तावद्विमितुम् । राजा--- स्वगतम् ।) अयं चबमाह ! ममापि काश्यासुनामनुस्मृत्य मृगयाविक्लवं चत: । कुतः, न नमयितुमधिज्य मम्मि शक्तो धनुरिदमाहितमायकं मृगेषु । महवमतिमुपेत्य यः प्रियायाः कृत इव मुग्धविलोकितोपदेशः । विदूषकः --(राजा मुखं विलोक्य ।। अत्रभवान्किमपि हृदय कृत्वा मन्त्रयं । अगण्यं मया मनिमामीन : गजा--(मम्मिनम् । किमन्यत । अतिक्रमणीयं में सुहृवा- क्यामति म्यिताऽस्मि । 1 . भी ... ।। नया ५२ पापाई अम्म। -- मनन • ! ... । ।आग लाम ५. 13. मुरार' मगहि. पवार | HI: मजिद म बार दिदाय विम: - . । । 4 .

·द्वितीयोऽः। विदूषकः--'चिरं जीव ! (इति गन्तुमिच्छति ।) राजा-वयम्य तिष्ठ । सावशेष मे वचः । विदूषकः-'आज्ञापयतु भवान् । राजा--विश्रान्तेन भवता ममाप्ये कम्मिन्ननायासे कर्मणि सहा- न भवितव्यम् । विदूषकः- 'किं मोदकवादिकायाम ? तेन ह्ययं सुगृहीतः क्षणः ! गजा-पत्र वक्ष्यामि । कः कोऽत्र माः ? (प्रविश्य ) दौवारिकः-(प्रणम्य ) भाज्ञापयतु भर्ता । राजा-रैवतक, सेनापतिम्तावदाहयताम् । दौवारिक:-'तथा । (इति निष्क्रम्य पेनापतिना सह पुनः प्रविश्य,) एप आज्ञावचनात्मण्टा भर्नती दत्तदृष्टिग्य तिष्ठति । उपमर्पत्वार्यः । सेनापतिः-( राजानमवलोक्य ) दृष्टदापापि स्वामिनि मृगया चलं गुणायव मंवृत्ता । तथा हि देवः, अनवरतधनास्फालनकरपूर्वे रविकिरणमहिष्णु म्वेदलेशैरभिन्नम् । अपचितमपि गात्रं व्यायतत्वादलक्ष्यं गिरिचर इव नागः प्राणसारं बिभर्ति ॥ ४ ॥ ( उपेत्य ) जयतु जयतु म्यामी । गृहीतश्चापदमरण्यम् । किमन्यत्राव- थीयत ? राजा-मन्दोत्माहः कृतोऽस्मि मृगतापवादिना माधव्येन । 2. गावे द न । 3. कि मोदअम्बज्जिा ? तणदि अरं मुगदा +. आवेदु भट्टा। ri - uTEठाव चिठदि। उपमप्पदु आजो। 1. चिर जीभ . 5. तह ।

·२२ अभिज्ञानशाकुन्तले [ 11-5,8, सेनापतिः-( जनान्तिकम् ) पखे, स्थिरप्रतिबन्धो भव । ३ तावत्स्वामिनश्चित्तवृत्तिमनुवर्तिव्ये । (प्रकाशम् ) प्रलपत्वेप वैधेयः ननु प्रभुरेव निदर्शनम् ! मेदश्छेदकशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्यं वपुः मत्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयक्रोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिपयः मिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्येव व्यसनं वदन्ति मृगयामीग्विनोदः कुतः ॥५॥ विदूषकः-'अपेहि, र उत्माहतुक । अत्रभवान्प्रकृतिमापन्नः त्वं तावदटवीताऽटवीमाहिण्डमानो नग्नामिकालोलुपम्य जीर्णक्ष- कस्यापि मुग्वं पतिष्यनि । राजा-भद्र मनापन, आश्रममंनिटे नि!: म्भः । अतः वची नाभिनन्दामि । अन तावत: गाहन्तां महिषा निपानमलिलं शर्मुहुस्ताडितं छायावदकदम्बकं मृगकुलं रोमन्थमभ्यस्यतु । विश्रब्धं क्रियतां वराहपतिभिमुम्ताक्षतिः पल्लले विश्रामं लभतामिदं च शिथिलज्यावन्धमस्मद्धनुः ।।६॥ सेनापतिः --यन्त्रविण गचन । राजा-तन हि निवर्तय पूगिनान्वनग्राहिणः । गया न में मैनिकाम्नविनमुपन्धन्ति तथा निपं व्याः । पश्य; शमप्रधानेषु तपोवनेषु गूढं हि दाहात्मकमस्ति तेजः । स्पर्शानुकूला इव मूर्यकान्तास्तदन्यतेजोऽभिभवादमन्ति ।।७।। 1. अंबाद : पान पनि मा। तुम व अटवाया ·द्वितीयोऽङ्कः। : सेनापति:-यदाज्ञापयति म्वामी । विदूषकः-'ध्वंपतां त उत्साहवृत्तान्तः । (निष्फ्रान्तः सेनापतिः।) राजा-(परिजनं विलोक्य ।) अपनयन्तु भवत्यो मृगयावंशम् । स्वमपि स्वं नियोगमशन्यं कुरु । परिजनः- यद्देव आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्तः।) विपकः- 'कृतं भवता निर्मक्षिकम् । मांप्रतमनस्मिन्पादपच्छाया- चितवितानमनाथ शिलानल निपीदतु भवान्यावदहमपि सुखासीनो मि । राजा-गाग्रतः । विपक:--'एतु भवान् । (इन्युभी परिक्रम्योपविष्टौ ।) राजा-माधव्य, अनवाप्तचक्षुःफलोऽमि। येन त्वया दर्शनीयं न म्। विदृपकः-ननु भवानग्रता में वर्तते ! राजा--सर्वः कान्तमात्मीयं पश्यति । अहं तु तामेवाश्रम- न्टामभूतां शकुन्तलापचिकृत्य वर्वामि । विदृपकः-(सगतम् ) भातु। अस्यात्परं न दाम्ये। ( प्रकाशम् । वयस्य, ते तापमकन्यकाभ्यर्थनीया दृश्यते । राजा-पग्वं न परिहार्य कानुनि पोग्वाणां मनः प्रवर्तते । 1. धमदु दाह उत्तन्ना । . जवो आणवेदि। 3. कद भवटा णम्म!ि मपद नपा दवच्छाआविरइनविदाणमणार्थ ११. अले, णिसीदद् भव अह वि मुहाभाणा होमि । 4. ए मवं। 5. म अगदी पदि । 6. हाद से अवसर ण दाइस्मं भी ५रम त तावमकामा मत्थणीमा दासति ।

·अभिज्ञानशाकुन्सले [ li-8,9, ---- सुरयुवतिसंभवं किल मुनेरपत्यं तदुज्झिताधिगतम् । अर्कस्योपरि शिथिलं च्युतमिव नवमालिकाकुसुमम् ॥८॥ विदूषकः-(विहस्य) 'यथा कस्यापि पिण्डखर्जुरेरुद्वेजित सिन्निण्यामभिलाषी भवेत्तया स्त्रीरत्नपरिभाविनो भवत इयमभ्यर्थना राजा-न नावंदेनां पश्यभि नायवादीः । विदृषकः-तत्वलु ग्मणायं गद्भवतोऽपि विस्मयमत्यादयति राजा-वयम्य किं बहना । चित्रे निवेश्य परिकल्पितमचयोगा रूपोच्चयन मनमा विधिना कृता नु । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिभाति मा मे धातुर्विभुत्वमनुचिन्त्य वपुश्च तम्याः ॥९॥ विदूषकः -- 'यद्यवं, प्रत्यादेश इदानी रूपवतीनाम् । राजा - च में मनमि वर्तते । अनाघ्रातं पुष्पं किसलयमलनं कररुहे. रनाविद्धं रत्नं मधु नवमनाम्बादितग्मम् । अखण्डं पुण्यानां फलमिव च तपमनघं न जाने भाक्तारं कमिह ममुपस्थास्यति विधिः ॥१०॥ विदृपकः- तेन हि लघु परित्रायतामेनां भवान् । मा कायापि तपस्विन इंगुदीतलचिकणशीपाय हात पतिप्यति । । समाज भव। 1. नर 4.. नि तिनमा हतियार परिमाविमा .. 511णा। ... विविहार रापादाद । .: 1. चादनी बाण। 4. नण लह परित्ताअद् णं व । मा चरम विनारमनी इन नियमविकणमाया ।

·11i-11, 121 द्वितीयोऽङ्कः। २५ राजा -परवती खलु तत्रभवती । न च संनिहितोऽत्र गुरुजनः । विदूषकः-'अथ भवन्तमन्तरेण कीदृशस्तस्या दृष्टिरागः ? राजा -निमर्गादेवाप्रगल्भस्तपस्विकन्याननः । तथापि तु अभिमुखे मयि संहृतमीक्षणं हमितमन्यनिमित्तकृतोदयम् । विनयवारितवृत्तिरतस्तया न विवृतो मदनो न च मंवृतः ॥ ११ ॥ विदपकः-'न खलु दृष्टमात्रम्य नवाई ममारोहति । राजा-मिथः प्रस्थाने पुनः शालीनतयापि काममाविष्कृतो भावातत्रभवत्या । तथा हि । दर्भाङ्कुरण चरणः श्रत इत्यकाण्डे तन्वी स्थिता कतिचिदेन पदानि गत्वा । आमीद्विवृत्तवदना च विमोचयन्ती शाखासु वल्कलमसक्तमपि द्रुमाणाम् ॥ १२ ॥ विदृपकः- 'तेन हि गृहीतपाथेयो भव । कृतं त्वयोपवनं तपोवन मिति पश्यामि । राजा--पग्वे नपतिभिः कैश्चित्परिज्ञातोऽस्मि । निन्तय ताव. कनापदेशेन पुनराश्रमपदं गच्छामः । विपकः-- 'कोऽपरोऽपदेशो युष्माकं राज्ञाम् ! नीवारपष्ठभागम- माकम्पहरन्त्विनि। 1. अत्त भवन्न नारे की सो मिहिरानी। .. कानुदित तुई अममारोही। 3. नेण हि गीपाश्री नि। कि पुष उववणं नावण त्ति स्वामि । 4. को अवरो ! म आणं । णीवार मटुमा अम्हाण उवहरन्नु त्ति।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [ii-13, राजा--- मूर्ख अन्य भागधेयमेत तपस्विनी निर्बपति रत्नगगीनपि विहायागिनन्यने । पश्य । यदुत्तिष्ठति वर्गभ्यो नृपाणां क्षयि तत्फलम् । तपःपमा क्षय्य हत्यारण्यका हि नः ॥ १३ ॥ नेपथ्य गजा -(कर्ण वन्वा । सिमान्तान पनि मिचियम् (भविश्य . दापारिकः - 'म पनि मनः । ३. कपिकुमागे प्रतीहासिक .: । दावा : । ( नि.म्य ऋषिकमाराभ्यां यह प्रविश्य, ) : (3 बियां करत.) प्रथमः-- 5५ 1: its: 1:। अथवा उपपन्नमनः ! ... मिन मा ।। जनः । अध्यात्रा परमुनाप्यायम गर्यभोग्ये रक्षायांमाद मरि तपः प्रत्यः संचिनीति : अम्यागि यो पनि मनवानः पृ०५ को मुनिरिनि मुहुः केलं राजपूर्वः ।।१४।। द्वितीयः- गोला, न वाम-वा यन्तः । प्रथमः - द्वितीयः-लेन १ त 1. . . . . .... पा : राम ।। 2. पमि ।।

·२७ द्वितीयोऽ। j-15, 16 ] TT नंतचित्रं यदयम् इधिश्यापीमा धरित्री- मेकः कृत्यां नागारियांशुबाहु सुनक्ति । आशंसन्तं गमिनिषु पग यो हित्य- म्याधिज्ये धनुपि न पाहते च वने ॥१५॥ जपी (उपगम्य, विपद मानन्द जा -(आग्पनादुत्थाय) नि । भी - स्वग्नि म ! ' इति कला या।। जा - ( मप्रणामं परिगृह्य ) तावितमिछामि । उसी –विपती भवाना श्रम-सा महम्य । नन भवन्य प्रार्ययन्ते । गजा-मानारयन्ति : उभी तत्रभवतः कान्य मह मिनियामामि न दृष्टिविनम् . पादयन्ति। तत्कतिपगगत्र गायिहितीयेन भाग मनायीक्रियता- माधम इति । गजा --अनगृहीतोऽगा। विदपकः - ( 41 'पानी पाला उभ्यर्थना । राजा-(म्मित कन्या) रगतक, मदननादन्यतां पारयिः ! मबाणामनं यमुदम्थापयति । दोवारिकः - यदा 3नापनि । ( इति निष्कानाः । ) उभा -- ( महर्षम् ) अनुकारिणि पूर्वेषां युक्तरूपमिदं त्वयि । आपन्नाभयगत्रेषु दीक्षिताःखलु मै म्याः ॥ १६ ॥ .

·२८
अभिज्ञानशाकुन्तले
--
राजा---( सप्रणामम् ) गच्छतां पुरो भवन्तौ । अहमप्यनुपदम
गत एव ।
उभो-विजयस्व । ( इति निष्क्रान्ती।)
राजा-माधय, अप्यस्ति शकुन्तलादर्शने कुतूहलम् ?
विदूषकः-'प्रथमं मपरिवाहमामीत् । इदानीं रासमवृत्तान्ते
बिन्दुरपि नावपितः ।
राजा_मा भैपीः । ननु मत्ममीप वर्तिप्यस ।
विदृषकः
एप गक्षमादक्षिताऽस्मि ।
प्रविश्य ) दौवारिकः - 'मनमो ग्या भर्तुर्विजयप्रस्थानमपेक्षते ।
एष पुनर्नगगद्देवीनामाज्ञप्तिहर: करभा आगतः ।
राजा--( मादरम् ) किमम्बाभिः प्रपितः ?
दौवारिकः – 'अथ किम् ।
राजा-ननु प्रवेश्यताम् ।
दोवारिकः -.' तथा। (इति निष्कम्य, करभकेण मह प्रविश्य;) एप
भर्ता । उपमर्प ।
करभकः-'जयतु जयतु भा । देव्याज्ञापयति । आगामिनि
चतुर्यदिवस प्रवृत्तपारणा म उपनामा भविष्यति । तत्र दीर्घायुषावश्य
संनिहितन भवितव्यमिति ।
राजा-इतस्तपस्विकार्यम् । एतां गुरुजनाना । यद्यमप्यनति.
क्रमणीयम् । किमत्र प्रतिविधयम् !
1. परम नपर्गवाह पानि आणि मनन्तण बिन्दवि णायमेमियो।
2. एम रवानादी रविवदा लिए। 3. जो या मादिगा विनपत्या
अंववाद । म उण अगदी दर्वाण आगति भी करमा जाम।। 4.0 है।
5. नह । एमा भट्ट।। उवमय । 6. अद् भद्रा । वा. आणवाद । आआर्मािण
घरद अंह पउत्तपारण में उवधामा भविम्माजहि दाना उणा अवरम माहिद
.

·li-17, 18] द्वितीयोऽङ्कः। २९ विदृषकः-'त्रिशङ्करिवान्तराले तिष्ठ ! राजा-मत्यमाकुलीभूतोऽस्मि । कृत्ययोभिन्नदेशत्वाद द्वैधीभवति मे मनः । पुरः प्रतिहतं शैले स्रोतः स्रोतोवहो यथा ।। १७ ॥ ( विचिन्त्य ) मखे त्वमम्बया पुत्र इति प्रतिगृहीतः । यतो मानितः प्रतिनिवृत्य तपस्विकार्यव्यग्रमानमं मामावंद्य तत्रभवतीनां पुत्रकृत्यम- नुपातुमर्हति । विदृपकः - न खलु मां रक्षोभीरक गणयसि । गजा --( सस्मितम् । ) कथमेतद्भवति मंभाव्यते ? विदृपका-'यथा राजानुजेन गन्तव्यं तथा गच्छामि । राजा - ननु तपोवनोपरोधः परिहरणीय इति पर्वाननुयात्रि- कांस्त्वयैव मह प्रस्थापयामि । विदपकः - ( स्वगतम् । ) 'तेन हि युवरानोऽम्मीदानी संवृत्तः । गजा--(स्वगतम् । ) नपलोऽयं वटुः । कदाचिदम्मत्प्रार्थनामन्त:- पुरेभ्यः कथयेत् । भवतु । एनमेवं वक्ष्ये । ( विदृपकं हस्ते गृहीत्वा । प्रकाशम् । ) वयस्य, ऋपिगौरवादाश्रमं गच्छामि । न खलु मत्यमेव आपमकन्यकायां ममामिलापः । पश्य। क वयं व परोक्षमन्मथो मृगशावैः मममेधितो जनः। परिहामविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः ॥१८॥ विदृपकः -- 'अथ किम । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) इति द्विर्तायो 1. तिमद वि. अन्तरायन । 2. ण ण म रक्खो भीरुअं गणेमि ! 3.

·10
अभिज्ञानशाकुन्तले
[iii-1,2
तृतीयो ङ्कः
(तनः प्रविशनि कृशानादाय यजमानशिप्यः ।)
शिष्यः-अहो महाभार: पानिको -य-1: । यतिमा
एवाश्रमं तत्रभवति निपद वाशिन: निवृताने ।
का कथा वाणगंधाने ज्यागोनेर दुग्नः ।
हुंकारेणेव धनुः दि विघ्नानाति ।। १ ।।
यावदिमांन्वदिय-नागा मान - 1. मि । ( परिकाम्यावलोर
च । आकागे। ) प्रियंवडे, काय मशीगन्टन मान्नि व नागर्न,
पत्राणि नीयन्ते । मिमिनीय ) तिमी ! आतपनाहर
बदम्बया शकुन्नाटा : २.य:
मग यनि ! नहि यत्नाद
पवर्यताम् । मा बलु भगतन: काजन्य करपाडमिनः । अहम
नावद्वैतानिकं गान्-युदकम गौतमीन विधानि ।
इति निशानः।
विकम्तः ।
(ततः प्रविन कामय गना राजा ।)
गजा -- चिन्न नि नव्य, ।
जान नपनी बार मबाल! नीति में विदितम् ।
अलमम्मि तना हुदा नया निवतायतुम् ।।२।।
( मदनबाधा निनाय ।।
भRATI. -!न्द्रिमा ।
विश्वमनीमायामाननवागत कामिनायायः ! : न
नव कुमुमसरन्य जीनगरिपत्रमिन्दो-
मिटमयथार्थ दृश्यते मदिधेषु ।
विमृननि हिमगौग्नि मन्दमय -
स्त्वमपि कुम मवाणान्यनमा कपि ।। ३ ।।

·-4,5,6, ] तृतियांऽङ्कः। ३१ अनिशमपि मकरकेतुर्मनमो रुजमावन्नभिमतो मे । यदि मदिगयतनयनां नामधिकृत्य प्रहरतीति ॥ ४ ॥ नवदं, परिक्रम्य ) व नु मल मीयत कर्मणि मस्यैरनुज्ञानः श्रम क्लान्त- मानं विनोदयामि । (नि.श्वस्य ) किं नु खलु मे प्रियादर्शनाहते ग्णमन्यत ! दिनामा यभि: ( सूर्यम लाक्य ) उमामुग्रातपर्वलां यण ललावल्या मानिाम मवीनना शकुन्तला मयति । तत्रैव विद लामि । ( परिक्रम्य, पर्श रूपायित्वा, ) अहो, वानरामगोऽयमा । शक्यम विन्द सुमिः कामकाही मालिनीतरङ्गाणाम् । अगङ्गताविम.मालिक पान ।। ५ ।। परिक्रम्यावलोक्य च :) मिना लामण्डप पंनिहितया गाकुन्तल्या भक्तिव्यम् । । अभ्युन्नना पुरस्ताद हा जवनगौरवात्पश्चात् । दास्य पाइक्षिक: टिश्यने भिनवा ।। ६ ।। टिरिणाम... : ( परिक्रम्प तथा कृया पहपम्; ) अये, 2. नानणिम : गे मनोग्यप्रियतमा सकुसुमाग्तरणं कन्टापट्टयाना मान भवन । आयाम्यामां मकामानि । ( मान । - .::।) (ततः प्रविशति । न, 4141। मह याच्या शकुन् ला।) मख्या--( .५वाज्य, स्नेहम् । ; 'हला शकुन्तले, अपि सुखाय न नलिनीपत्रकातः ! शकुन्तला- किमानीजयतः सम्यो ? I. ....1115-07:1214.1 :1। 1. 14 वा अमान्त महाआ?

·अभिज्ञानशाकुन्तले
[111-7
( सख्यौ विषादं नाटयित्वा परस्परमवलोकयतः।)
राजा-बलवदस्वस्थशरीरा खलु शकुन्तला दृश्यते । ( सवितर्कम् )
तत्किमयमातपदोषः स्यादुत यथा में मनसि वर्तते । (साभिलाषं निर्वर्ण्य)
अथ वा कृतं संदेहेन ।
स्तनन्यस्तोशीरं प्रशिथिलमृणालैकवलयं
प्रियायाः साबाधं किमपि कमनीयं वपुरिदम् ।
समस्तापः कामं मनमिजनिदाघप्रसरयो.
नं तु ग्रीष्मस्यैवं सुभगमपराद्धं युवतिषु ।। ७ ।।
प्रियंवदा-(जनान्तिकम्) अनसूये, तस्य राजर्षेः प्रथमदर्शनादारभ्य
पर्युत्सुकेव शकुन्तला । किं नु खल्वस्यास्तन्निमित्तोऽयमातको भवेत् ?
अनसूया-मखि ममापीदृश्याशङ्का हृदयस्य । भवतु । प्रेक्ष्यामि
तावदेनाम् । (प्रकाशम् ) सखि, प्रष्टव्यासि किमपि । बलवान्खलु ते
संतापः !
शकुन्तला--( पूर्वार्धेन शयनादुत्थाय, ) 'हला किं वक्तु कामासि ?
अनसूया-'हला शकुन्तले, अनभ्यन्नर खल्वावां मदनगतस्य
वृत्तान्तस्य । किं तु यादृशीतिहामनिबन्धेषु कामयमानानामवस्था
श्रूयते, तादृशी तव पश्यामि । कथय, किंनिमित्तं ते संतापः ? विकार
खलु परमार्थतोऽज्ञात्वानारम्भः प्रतीकारस्य !
1. अणमए तम्म गमिणो पदममगादी आहि परजुम्मुभा विम
मउन्दला। किं णु क्खुम नाणमित्ता अ आनको भव
2. महि, ममावि इंदिनी आमा हि अअग्म । होदु । पुहिम्मं दाव ण । सहि,
पुच्छिदव्यामि कपि । बलवं कम्यु द मदावा ! 3. हला, किंवत्तकामागि ?
4. हला म उन्दलं, अण्णमन्नरा बग्नु अहो मदणगदरम वुत्तन्तस्म । किंतु
आदिमी इदिहामणिबन्धेमु काममाणाणं अक्था मुणाअदि नादिमिदेपेक्खामि ।
कहहि किणिमित्तं दे संदावा ? विआरं क्षु परमत्थदो अजाणिअ अणारम्भो
परिमारस्म ।

·11-8,9]] तृतीयोऽदः। ३३ राजा-अनसूयामप्यनुगतो महीयानकः । शकुन्तला-(आन्नगतम् । बचानक मिनितानीमपि महमेनयोर्न शक्नोमि निवेदयितुम् । प्रियंवदा-सखि शकुन्नने, मुष्ठुएषा मांः । किपा माल मुपेक्षसे ? अनुदिवसं खलु परिहीयसेड ! केलं कामयी छाया त्वां न मुश्चति ! राजा-अवितथमाइ मिना ! हि क्षामक्षामकपोलमारनपुरः कलिन मध्यः क्लानगर असामजिद. दुग। शोच्या च प्रियदर्शना च मदनाला पत्राणामिव शोपणेन जस्ता पृटा लायी ८ शकुन्तला 'मषि, सम्पनि । वायाम यित्रीदानी वां भविष्यामि। उभे--- 'अत एव खलु नियन्तः । । हैन सह्यवेदनं भवति । राजा पृष्टा जनेन ममदुःखगु वेन वाला नेयं न वक्ष्यति मनोगतमाथितुम् । दृष्टो विवृत्य बदुशोऽप्यनया महष्ण- मत्रान्तरे श्रवणकातरतां गतोस्मि ।। ९ ।। 1. बलवं बन्धु में अहिणिवेतो । वि... . ! ..' 2. महि गउन् मा म । अस अदि अहं का परि अमि अमो म साद । 3. गति, करम वा ५ गम का ? किन्द 1 || सागर । wir und Hot Water -1 1-jf time flie! ।

·३४ अभिज्ञानशाकुन्तले [111--10 । शकुन्तला-खि, यतः प्रभृति मम दर्शनपयमागतः स तपोवन- रक्षिता राजर्षिः - - - ( इयक्ति लजां नारयति ।। उभे-कथरस प्रियानवी । शकुन्तला- 'तत मारभ्य इतना मिलन यास्मि संवृत्ता। राजा-(महपभ् । ) in ! स्मर एव तापहः निषिता स एव में जातः । दिवम इवाभ्रश्यामः सत्यय जनलोकस्य ॥ १० ॥ शकुन्तला-'न...., ने, नाक यानन्य राज- रनुकम्पीया भाभि पनि । राजा-श, न प्रियंवदा-(जानिए. ) चे, दृग्ग : वाम काल. हग्णस्य : यन्विद्धना। म:, गाम् । “यक्तमन्या अभिलापोऽभिननिम्। अनसूया-नया : ना। प्रियंवदा ---( प्राय।) .... | मन मानवशः । मागरमा डा। कुत्रा महा. . . .ना परकारमरणा. निमृतदनां पल महतं . 1. , ..... 2. दु... । 4. न 14 •... Jiinा । अपना अं.... । ।... या अंकाल हरण : ......' ! पाना में लाना अहिगां ।।.. F. .::तिमिमी ! चार महिनाद ...:. --- .. iii. ...।

·iii-11]] तृतीयोऽङ्कः। - राजा--किन चित्रं, शिशाग्वे शशाङ्क देवानुगतने ! अनसूया-': पुयायो भयनानिलम्बितं निर्धां च सख्या मनोरथं संपादयावः ? प्रियंवदा-'निभृतमिति चिमनीयं भवेत् । शीघ्र मिति मुकरम् । अनसूया- 'कामिव ? प्रियंवदा-'ननु म रामरियां निवट्या मचिनाभिलाष एनाविपा-प्रजागर कशी श्यते ! गजा--'पन्यगिन्यमन पामि । नया हि; इदमशिशिरैरन्तस्तापाद्विवर्गमणीकृतं निशि निशि भुजस्तापाङ्गप्रसारिभिरश्रुभिः । अनतिलुलिन उपायाना मुहुर्माणवन्धना- कनकवलग मस्तं चम्न मगा प्रतिमायते ॥११॥ प्रियंवदा - विांचा) हटा, गद खोऽन्य क्रियताम् । तं सुमनामोपितं हवा दनमा नयापन नहतं प्रापयिष्यामि । अनसूया-वी में कुमार प्रयोगः : किं वा शकुन्तला भणनि ? शकुन्तला-मिनियांग वां विकलाने ? 1. की उ उजागोण अधिनियममसी महादेस । . गिनिज कर विभ? 1. .........:::. :: कालो इमार रिहाइ . हया: 1 मादर मावोमेण में। 6. मनमो नाम उन्मला भगाद ? 7 किणिश्रीगोवा विगप्पांजलि .

·अभिज्ञानशाकुन्तले प्रियंवदा --- 'तना-मन उपनाम चिन्तय तावत्किम पिबचना । शकुन्तला -- हा. नि-याम्यहः । अवधीरणामीकं पुन राजा---( महर्षम् ) अयं न ते निष्ठति गंगमोन्मुको विशङ्कमे भीरु यतोऽवधीग्णाम् । लभत वा प्रार्थयिना न वा श्रियं श्रिया दुर पः कथमीपिपतो भवेत् ।। १२ ।। मख्या- पाम न. १. पानी शरीरनिर्वागि शारदीय नपान परति शकुन्तल' ...' यस्मितम् ) नियानदानीमम्मि । ( दृत्युपविष्टा चिन्तयनि ।) गजा याने खट विनिमय नभुषा प्रियामालोकगार उन्नमिनकलनमान पम्': पदानि रचयन्त्याः । कण्टकिनेन प्रथयति मनुगगं कपोलेन ॥ १३ ॥ शकुन्तला-- हल्ला, नि-नया गाना । अमंनिहिता पुनलेंग्वनमानानि : infणं । 1. 2. दल।।... 3. आय .: :: णिसावन मार्ग: पहनेवाल। 4.1 5. इला निन्निनं मानी। प्रमणिहिताणे ण णाहणाणि ।

·114,15,16] बृतीयोऽङ्कः। प्रियंवदा-'स्मिन्शुकोदर सु मा । निवर्ण कुरु शकुन्तला- (यथोक्तं रूपायना वान वति उभे--'अवहित म्यः । शकुन्तला नाच पनि ।। 'तप न जाने हृदयं मम पुनः कान, गत्रिमपि । निघृण तपनि बलीयम्यविन ::नि १४॥ राजा---( महयोपरग।) तपति ननुगात्रि मदनस्वामति: ग्लयपति यथा शमन नया : (२१५॥ मम्या -- पिरोकर गया । माय। -- T j . राजा ---- मटम' न मंदपकुमम शयनागार गुरुपरिवापानि न ते मा अनसूया-~21: ( रानागाति । शल' . प्रियंवदा - यंग युवकर . नौ पुनरुक्त गादि का नि। मनहः . 1.:.:.: .. '":[...': { गाग्वाण पर वन :::::. ...: मालीगणो म .... 7. दवणं । यो मण्णोणाग : । .. iiit - : अम्तो। म पुणरुत्त. ग .

·३८ अभिज्ञानशाकुन्तले [ ill-1 राजा-म, नैतत्पनिहायर : विवक्षित धन कमनुतापं जनया प्रियंवदा--'आपय विषय निवासिनी जनम्यातिहरण भवितव्यमित्येष युष्माकं धर्मः । राजा-~नास्मात्पन्न् । प्रियंवदा--'नेन हयगयाः प्रियमानी त्या दिश्येदातम्या भगवता मदननागपिना । न न्यायपत्त्या जीवितमन्या अपम्बि राजा-भद्रे, मात्रामोऽयं प्रगरः । मर्वयानुगृहीतोऽम्मि । शकुन्तला- ( प्रियंवदा मवाक्य । ) हला, किन्तःपुरविग्ह सुकम्य गहगंधन ? राजा-मन्दरि, इदमनन्यपरायणमन्यथा हृदयमन्निहित हृदयं मम । यदि ममर्थयम मदिरक्षण मदनबाणहनोऽस्मि हतः पुनः।।१ः अनमूया-'वयम्य, ववादमा गजान अयने । यथा नी प्रिय, बन्धुजनाननीया न मति नया निय। राजा --मरे, कि परिग्रहबहुत्वेऽपि प्रतिष्ठं कुलप्य में । ममुद्रग्मना चोवीं मम्वी च युयारियम् ।। १८ ।। उभे–'निवृत्त न्य। बदना : . म म । .1 . 1. ...:: धम्मा। .:: it . 1 आगेविदा । ना ......... पन्नम्म पर . 4. अम्म, बबलहा मान ण होई तह वाहहि । 5. दहा । मणमामा ।

·3,20] नृतीयोऽः। प्रयंवदा-( मदृष्टिक्षेपम् ) 'अनो, एप इलादत्तदृष्टिरुत्सुको तको मातरमनियति । एहि । संयोजया एनम् । (इन्युभे प्रस्थिते) कुन्तला--- हेटा, २ाणामि । अन्यतरा सुवयारागच्छतु । भी--- 'पिया का कारण न नव मपि वर्तते । (इति निष्क्रान्ते।) कुन्तला-कर गत एव : राजा-अलपावगन । नन्वयमागचिता जनम्तव समीप वर्तते! किं शीतलः क्लमविनोदिभिगवाता- न्मचारयामि नालनांदलतालवृत्तः। अङ्के निधाय करभोरु यथासुखं ते संवाहयामि चरणात पछताम्रौ ॥ १९ ॥ शकुन्तला.. न मानीय बागानमन यिष्ये । ( इत्गुशाय गन्तुमिच्छति।) राजा-मुन्दरि, अपानवाया दिनः ; इयं च ते शागरावस्था । उत्सृज्य कुसुमशयनं नलिनीदलकल्पितम्तनावरणम् । कथमानप गमिप्यमि परिवाधापेलौरङ्गः ॥ २० ॥ (इति बलान निवत नि ।) शकुन्तला --पोरस, र । यम् । मन पे न खत्वात्मनः पवामि राजा--भार, अन्ट गुरुजनभयेन । दृष्टा ते विदितधर्मा भिवान्नात्र दोपं ग्रही यति कुलपतिः । पश्य । 1. अपना ::. :... iii'मा :: ।। हि । if :- Milf inा १९ । 3. पू. एजी मरणं नागनाय ।।... मा. iniराह इस्सं । पार- ritu ianR...अत्तगो पहइपभि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [111-21, A - अधर विप गान्धर्वण मिन बह्वयो राजर्षिकन्यकाः। प्रयन्त ताः पितृभिश्चाभिनन्दिताः ॥२१॥ शकुन्तला ..1योगिनी ननमनुमानयिष्य राजा.--. शकुन्तला- राजा- अपरिक्षाको लुमम्मेव नवस्य पटपदेन । नन्दा गृह्यते रमोऽस्या २२ (इनि मु. न्या. . . . . . iला परिहनि नाट्यन । ( नप) ... !. म्। उपयिता रजनी शकुन्तला- मन.. :) और, अमंशयं मम शर्ग गृत्तान्ती "एता न । नटिपान्तरितो भत्र राजा-मा निय निष्ठति । : लमी गाया च ।) सध्या गौतमी- .. अमितापानि शानि शकुन्तला -... विशेषः । गौतमी केन निगवायमेव ते शरीरं भविष्यति। (अभ्युक्ष्य) वसे, .. 7 | उटगत गच्छामः । (प्रस्थिताः 1 1... अनन्ना.. अजागा..॥ 1 - 1.1.12.2.13. ना.वार i... म मगर पुनलोबल... गरी...:. दोनो 7. जयमविमंगा मा मामाद । वच्छे परिणा 8. निमा : +1

·४१
1-28, 24, 25 ] तृतीयोऽङ्कः ।
शकुन्तला—(आत्मगतम् । )'हृदय, प्रथमगंव मुखोपनंत मनोरथ
तरभावं न मुश्चसि । सानुशयविघटितस्य कथं ते मांगने मतापः ।
पदान्तरे स्थिरवा, प्रकाशम् । ) लतावलय, मंतापहारक, आमन्त्रय त्या
योऽपि परिभोगाय । ( इति दुःखेन निष्क्रान्ता शकुन्तला महतराभिः।)
राजा-(पूर्वस्थानमुपेत्य, मनि:श्वायम् । ) अहो, विनायः पाणि-
र्थसिद्धयः ! मया हि;
मुहुर, लिसंवृताधरोष्ठं प्रतिषेधाक्षरविक्लयाभिरामम् ।
खमंसविवर्ति पक्ष्मलाक्ष्याः कथमप्युन्नमितं न चुम्बितं तु।।२३।।
क्व नु खलु संप्रति गच्छानि ? अथ वा. इहै। पितापरिभुक्तमुक्त
लतावलये मुहूर्त स्थास्यामि । ( सर्वतोऽवलोका, )
तस्याः पुष्पमयी शरीरललिता.शय्या शिलायामियं
क्लान्तो मन्मथलेख एप नलिनीपत्रे नखैर्पितः ।
हस्तादृष्टमिदं बिमाभरणमित्यासज्यमानेक्षणो
निर्गन्तुं सहसा न वेतसगृहाच्छक्नोमि शून्यादपि ।।२४।।
(भाकाशे।) राजन्-
सायंतने सवनकर्मणि मंप्रवृत्ते
वेदि हुताशनवती परितः प्रयस्ताः।
छायावरन्ति बहुधा भयमादधानाः
संध्यापयोदकपिशाः पिशिताशनानाम् ।।२५।।
राजा-अयमहमागच्छामि । (इति निष्क्रान्तः ।)
तृतीयोऽः।
1 रिअ परम महोवणरे मणोरहे का ..

·अभिज्ञानशाकुन्तले [10 चतुर्थाऽङ्कः ( तनः प्रविशतः कुसुमायचयं नायिन्यो सम्म।) अनसूया-'प्रियाई, यद्यपि माण विधिना निर्वन कल्याण शव ऽनुरूपमतमा मिनी भवृमान निन में ४. याप्यता चिन्ननम् । 1 11-1 प्रियंवदा-पनि अनसूया--17 नगरं प्र.िश्यान्न: युग्म भाग : नवति । प्रियंवदा-'विजय का । न । आफ़गपा गुण- विगाधना भवन्ति । नात इमान लगा न माने ।। प्रतिमान इनि। अनसूया- 'यथाहं पक्ष्यामि . . ।। प्रियंवदा-'यभित्र ? अनसूया- गुगात कन्या का प्र.11.दाय य या काय । तं यदि वमत्र मंपादयति नया कृत. जनः । प्रियंवदा-(पुष्पभाजन दिलायर ) पि, अनितानि दिम- पयामा न कुमुमानि । 1.24.1:. गामि . . . 3. . । पनि। 7.:..:.: . faty , ii.im..:.."

·-1]
चतुर्थः।
अनसूया--'ननु मन्याः शकुन्तलायाः सौभाग्गदेवताचनीया !
प्रियंवदा-'युज्यते । ( इति तदेव कर्माभिनयतः।)
नेपथ्ये ) अयमहं भाः।
अनसूया-( कर्ण दया ) 'मवि, अतिथीनामिव निवेदितम् ।
प्रियंवदा-'नटन नहिला शकुन्तला ?
अनसूया-'श्य पुनह यन पनिहिता ! अलमे नावद्भिः कुसुमः ।
( इनि प्रस्थिते ।)
नेपथ्ये ) आ: अनियिरिभाविनि,
विचिन्तयन्ती यमनन्यमानमा
तपोधनं बेतिय न मामुपस्थितम् ।
ग्मरिष्यति त्वां न म धितोऽपि स.
कथां प्रमत्तः प्रथमं कृनामिव ।। १ ।।
प्रियंवदा-हा वि . वि . प्रियमेव संवत्तम् ।
कस्मिन्नार नाहं यदा यह या शकुन्तला । ( पुरोऽव कप, )
न खलु याम्म कस्मिन्नपि । दुर्गमाः मुलभकोणे महर्षिः । तथा
शुप्त्वा वेगवी फुलया दुर्गा पा गया प्रनिनिवृत्तः !
अनसूया - 'काउन्या हनगला प्रभाति ! गन्छ । पादयोः
प्रणम्य नियनं ; गारदहमर्को कमपाल्पयामि ।
५.i). जगह। नाहि,
अधिोण iii।
HI13-5 अग
ii; :!।
• •णमा काम
1 दुधाला गुयायी ममः
4. बालए नई पनि
ना। 7. को भगो यहा दाग । गापान पणामि अणि रोहि
प
-

·अभिज्ञानशाकुन्तले
प्रियंवदा-'तथा ।
( इति निष्कान्ता।
अनसूया-(पदान्तरे स्खलितं निरूप्य ) 'अहो, आवेगस्खलितय
गत्या प्रभ्रष्टं ममाग्रहम्नात्पुष्पभाजनम् ! ( इति पुष्पोचयं रूपयति । )
( प्रविश्य ) प्रियंवदा- 'मलि, प्रकृतिवक्र: म कम्यानुनयं प्रति
गृह्णाति ? किमपि पुनः मानुक्रोशः कृतः ।
अनसूया-(सस्मितम् । ) 'नम्मिन्बह्येतदपि । कथय ।
प्रियंवदा-'यदा निवर्तितुं नेच्छति, तदा विज्ञापितो मया
भगवन प्रथम इति प्रेक्ष्याविज्ञानतपःप्रभावम्य दुहितृननस्य भगव.
तकोऽगधा मर्पयितव्य इति ।
अनमूया-'नम्नतः ?
प्रियंवदा-तनी “न में वचनम-गयाभवितुमर्हति । कि त्वभिना.
नाभरण कनिन शनि लिप्यतइति मन्त्रयमाण एवान्तर्हितः ।
अनसूया- स्यमिदानीमाश्चमितम् । अनि तेन राजर्षिण
मप्रस्थितन म्बनाम पाङ्कितमङ्गलीय. गाणीयमिति म्वयं पिनद्धम्
नन्मिन्न्वाधीनापाया शकुन्तला भनियति ।
प्रियंवदा-"मग्वि,एहि । देवकार्य नादम्या निर्णयावः । (परिकामतः
1. नह । 2. अनी । आश्रम पनि :: . ही: ५० मे अग्नहत्थादो पुष्प,
भाना। 3 2-, पकिवा मी कसम , गुग में परिगहदि । कि वि उण माण
कानी ।। 4. नान । कि जदा णिवत्तिदं ण इच्छ:
नदा विविध मान :: वि अविण्णाहतवप्पहावम्म दहिंदुजण
भवटामिनायो नि। G. ना नदी। 7. नदी में व
अनाहामविद् श्रीमती । 14. : हिमाणामणमण मानो णितिस्मादत्ति मन्त
अन्नाव्यति। या भीमदं । भन्थि नेण राणमिणा मंच
खिंदा मामा समरगी मलमपिण । तस्मि माहाणोयामा
मरदला मात्र
-
..

·1-2,3] चतुर्थोऽ प्रियंवदा-(विलोक्य) 'अनसूये, पश्य तावत्। वामहस्तोपहित- ITSऽलिखितेव प्रियमखी । भतृगतया चिन्तयात्मानमपि नेपा वयति । किं पुनरागन्तुकम् ! अनसूया---'प्रियंवदे, द्वयोरेव नौ मुख एष वृत्तान्तस्तिष्ठतु | सितव्या खलु प्रकृतिपलवा प्रियमानी ! प्रियंवदा-'को नामोष्णोदकेन नवमालिकां मिञ्चति ? (निष्क्रान्ते) विष्कम्भः (ततः प्रविशति मुनास्थितः शिष्यः । ) शिष्यः-वेलोपलक्षणार्थमाविष्टोऽस्मि तत्रभवता प्रवामादुपावृत्तेन श्यपेन । प्रकाशं निर्गतम्नावदतलोकगामि कियदवशिष्ट रजन्या इति । परिक्रम्यावलोक्य च ।) हन्त प्रभातम् . तया हि ; यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोपर्धाना- माविकतारुणपुरम्मर एकतोऽर्कः नजोदयस्य युगपद्वयमनोदयाभ्यां लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥ २ ॥ भपिच। अन्तहिते शशिनि सैव कुमुद्वती मे दृष्टिं न नन्दयति संस्मरणीयशोभा । इष्टप्रवासजनितान्यबलाजनस्य दुश्वानि नूनमतिमात्रमुदुःसहानि ॥ ३ ॥ 1. अणगए, पंक्य दाव । वामः शाहिदवाणा आलिहिंदा विअ पिअमही। नगदार निनाए. अगं ण ५.1 विगा। कि उण आअन्तु। 2. पिअवदे, दुवर्ण एव णो मुहे एमा वुत्तन्ता चिद् । रश्खिद व्वा कम्यु पकिदिपलवा पिअसही ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले
[10
(प्रविश्यापटीक्षेपेण।)
- 'यद्यपि नाम विषयपराङ्मुखस्य जनस्यैतन्न विदि
तथापि तेन राज्ञा शकुन्तायामनार्यमाचग्निम् ।
शिष्यः-यावदुपम्बितां हो पवेलां गुरवे निवेदयामि। निष्क्रान्त
अनसूया-'प्रतिबुद्धापि किं करिष्यामि ? न म उचितेवा
निजकरणीयेषु हस्तपाई प्रारति ! काम इदानीं सकामो भवन, येना
सत्यसंधे जने
शुद्धहृदया सखी पदं कारिता । अथवा, दुर्वानःशाप ए
विकारयति । अन्यथा, कथं म गर्पिन्तादृशानि मन्त्रयित्नावन
कालस्य लेखमात्रमपि न विमृजनि ? नदिनोऽभिज्ञानमङ्गलीयकं तम्:
विमनावः । दुःवशीले तपस्विजन कोऽभ्यर्थ्य नाग ? ननु मग्वीगाम
दोष इति व्यवपिनापि न पायनिक पातनिवृत्तम्य तान-काश्यप
दुप्यन्तपरिणीतामा नावां शकुन्तला निवदागितम् । इत्थंगने मामि
किं करणीयम् ?
(प्रविश्य) प्रियंवदा- (महर्षम् ) मख, वरम्व त्वरम्ब शकुन्तलाय:
प्रस्थानकौतुकं निवर्तयितुम् ।
1. जइ वि गाम निमअपरम्मर र ए : अं न वि नेण र
मउन्दलाप अपनं याअधि।
2. पटियुद्धा विकसिम दम् वि गिअवगण जेम् हत्थपा
पमरन्ति । कामो दाणि समीद 7 अचगंध जाणे मुहिअ आ मही ५
काग्दिा । अहवा दुव्यागमाया मार्गः । गणना कर मी एका नाति ।
मन्तिम पनि अम्म्म कालरनंगि विमान । ना हो ।
अअं तम्म विमञ्जम । दुकम्पनी र नागा को मानद । णं सहागाई ।।
त्ति म्वनिदा विण पांगम प-11पण उत्तम नाइकरमवरम मन्तपरिणाम आ॥
सत्तं मउन्दलं णिवेदिदं । इत्यगदे अहोहि कि पणिज ।
3. महि, नुवर तुवर, मउन्दलाए पत्थाण कादुअंणित्तिदु ।
.

·-4] चतुथाऽङ्कः। ४७ अनसूया-'सखि, कथमेतत् । प्रियंवदा-शृणु। इदानीं सुखशायितपृच्छिका शकुन्तलासकाशं तास्मि । अनसूया-'ततस्ततः ? प्रियंवदा-'यावदेनां लज्जाबनती परिष्वज्य तातकाश्यपेनैव- भेनन्दितम् । दिष्ट्या धूमालिनदृष्टेरपि यजमानस्य पावक एवाहुतिः उता । वत्से, शिष्यपरिदत्ता विद्येवाशोचनीयासि संवृत्ता । अयेव पिरक्षितां त्वां भर्तुः सकाशं विमर्नयामीति । अनसूया-'अथ केन भूचितस्तातकाश्यपम्य वृत्तान्तः ? प्रियंवदा- अग्निशरणं प्रविष्टस्य शरीरं विना छन्दोमय्या वाण्या। अनसूया-(सविस्मयम् ) कथमिव ? प्रियंवदा-(संस्कृतमाश्रिन्य) दुष्यन्तेनाहितं तेजो दधानां भूतये भुवः । अवेहि तनयां ब्रह्मन्नग्निगर्भा शमीमिव ॥४॥ अनसूया-(प्रियंवदामाश्लिष्य) सखि, प्रियं में । किं त्वथैव शकुन्तला पत इत्युत्कण्ठासाधारणं परितोपमनुभवामि । 1. मक्षिक पदं । १. मशाहि । दाशि मुहमइदपुच्छिा मउन्दलासआमं भि। 3. नदो तथ।। +. जाल एणं लजावणामुहि परिसजिआनादकस्मबेण । अहिणन्दिदं । मिहिआ भूगाउलिददिगो वि जअमाणस्स पावर एव्य पाहुनी दा। वच्छे सुनिम्मापरिदिपणा विज्जा विभ असोअणिज्जानि जवुत्त। । अज्ज एव्व गरिखद नुम भन्नुण मास विमज मित्ति। 5. अह केण सइदो तादकरसबस्स ता। 6. आंग्गसरण पविठ्ठग्स मरीर विणा छन्दोमई वाणिआः। 7. कह ? 8. हि, पि मे । वि. अजा व सउन्दला ग अहित्ति उक्कण्ठासाहारणं तासं अणुहोमि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [iv प्रियंवदा-'सखि, आवां तावदुत्कण्ठां विनोदयिष्यावः । तपस्विनी निवृता भवतु । अनसूया-तेन ह्येतस्मिश्चूतशाखावलम्बिते नालिकेरसमुद्र एतन्निमित्तमेव कालान्तरक्षमा निक्षिप्ता मया केसरमालिका । तदिम हस्तमंनिहितां कुरु । यावदहमपि तम्यै मृगरोचनां तीर्थमत्ति दूर्वाकिमलयानीति मङ्गलममालम्भनानि विरचयामि । प्रियंवदा-'तथा क्रियताम् । (अनसूया निष्क्रान्ता । प्रियंवदा नाट्यन सुमनमो गृह्णाति ।) (नेपथ्ये) गौतमि, आदिश्यन्तां शास्रवमिश्राः शकुन्तलानयनाय प्रियंवदा-(कणं दत्वा) अनमये, त्वरस्व त्वरस्व । एते खलु हस्तिनापुरगामिन ऋषयः शब्दाय्यन्तं । (प्रविश्य समालम्भनहस्सा ) अनसूया-"सखि, एहि । गच्छावः (इति परिकामनः।) प्रियंवदा-(विलोक्य) एप सूर्योदय एवं शिखामज्जिता प्रतीष्ट. नीवारहस्ताभिः स्वस्तिवाचनिकाभिम्नापमीभिरभिनन्द्यमाना शकुन्तला तिष्ठति । उपमर्याव एनाम् । ( इत्युपसर्पतः।) (ततः प्रविशति यथोद्दिष्टव्यापारा आमनस्था शकुन्तला । ) 1. महि, वधे दाव रक्कए, विणादाइमामा । सा तवस्मिणी णिबुदा होद 2. तेण हि पदस्मि दमाहाचलम्बिंद णारिरममुग्गए एनणिमित्त एव्व कालन्तर- क्खमा णिरिश्वत्ता माप कमरमाला । ना दम हत्यसाण्णहिद करेहि । जाव अहंपि से मिश्रलोअणं निमित्ति दयाकिमल आणित्ति मङ्गलममालम्भणाणि विरणमि । 3. तह करीअदु । 4. अनमः, तुवर नुवर । पर कम्यु हन्थिणा उर गामिणो सीओ महावान्ति ' 5. सहि पण: । गच्छामा । G. एमा मुजोदए एव्य मिहामज्जिदा पटिन्छिदणावार ह यादि मां या आणकाहि तानीहि अहिण-दीअमाणा सउन्दला

·.]
चतुर्थोऽङ्कः।
तापसीनामन्यतमा—(शकुन्तला प्रति) 'जाते, भर्तुर्वहुमानसूत्रकं
देवीशब्दं लभस्व ।
द्वितीया-'वत्से, वीरप्रमविनी भव ।
तृतीया- 'वत्से, भर्तुर्वहुमता भव ।
( इत्याशिषो दत्वा गौतमीवज निष्कान्ताः।)
सख्यौ–(उपसृत्य) मखि, सुखमजन ते भवतु !
शकुन्तला-'स्वागत में मख्योः । इनो निपीदतम् ।
उभे-(मङ्गलपात्राण्यादाय । उपविश्य) हला, साम! ; यावत्ते
ङ्गलसमालम्भनं विरचयानः ।
शकुन्तला-'इदमपि बहु मन्तव्यम् । दुमिदानी में मखी-
डनं भविष्यति ।
( इति बाप्पं विसृजति ।)
उभे-'सखि, उचितं न ते मङ्गलकाले रोदितुम् ।
( इत्यश्रूणि प्रमृज्य नाट्येन प्रमाधयतः । )
प्रियंवदा-"आभरणोचितं रूपमाश्रममुलभैः प्रसानविप्र कार्यते ।
(प्रविश्योपायनहम्नावृषिकुमारको । )
उभे-इदमलंकरणम् । अलंक्रियतामत्रभवती ।
(सर्वा विलोक्य विस्मिताः ।)
गौतमी - "वत्स नारद, कुन एतत् ?
1. जाद, भत्तणो बहुमागअ अ महादेईमई लार। 2. , प्यमवर्णी
हि । 3. वच्छं, भत्तणो बहुमदा हो: । +. सलि, गुहा जण हो । 5. माअदं
महाणं । इहो णिसादह । 6. हला, सजा हो । जावद मङ्गलगमाल भणं
रएम । 7. इदं पि बहु मन्तव्य । दुलह दाणि मे सीमा प्रण भविगादि । 8. महि,
इअंण दे मङ्गलकाले रोइदु । 9. आहरणादई रूपं अस्समसुलहाह पसाहणेहि
वेप्पारीअदि। 10. वच्छ णादअ, कुदो एवं?

·५० अभिज्ञानशाकुन्तले [1v-50 - प्रथमः-लातकाश्यपप्रभावात् । गौतमी-'किं मानमी सिद्धिः ? द्वितीयः-न खलु । श्रूयताम् । तत्रभवना वयमाज्ञताः शकु न्तलाहेनोर्वनम्पतिभ्यः कुयुमान्याहातेति । तन इशानी क्षोमं केनचिदिन्दुपाण्डु तरुणा माङ्गल्यमाविष्कृतं निष्ठ द्यूतश्चरणोपभोगसुलभो लाक्षारमः केनचित् । अन्येभ्यो वनदेवताकरतलरापर्व भागोत्थित- दत्तान्याभरणानि तत्किमलयोद्भेदप्रतिद्वन्द्विभिः ।।५।। प्रियंवदा-शकुन्तला बिलांक ३) 'हला, अनयाभ्युपपत्त्या सचिना तं भर्तृहेऽनुभवितव्या राजश्रीः । ( शकुन्तला ब्रीडां रूपयति । प्रथमः-गौतम, एह्यहि। अभिवका नीणाय काश्यपाय वनम्पनि सेवा निवन्यासः । द्वितीयः-तथा । (इति निष्क्रान्ती ।) सख्यो-'ये, अनुपयुक्तभूषणोऽयं जनः । चित्रार्मिपरिचयेनाङ्गे! त अनरणविनियोगं कुर्वः । सकुन्तला-'जाने वा नैपुणः । ( उभं नाव्येनालंकुरुतः ।) ( ततः प्रविशति सानोतीर्णः काश्यपः।) काश्यप:- यास्यत्यद्य शकुन्तलेति हृदयं संस्पृष्टमुत्कण्ठया कण्ठः स्तम्भितवाष्पवृत्तिकलुषश्चिन्ताजडं दर्शनम् ! कि मागाही? 2. हला, दमाए. अभुववत्तीण मृटआ द नत्तणो गे गा गलाचर। 3. अप. अण्ः ननभूमणो अब जणां । चितरा कम्मर * ...

·५१ 1v-6, 7, 8 ] चतुर्थोऽ। वैक्लव्यं मम तावदीदृशमिदं स्नेहादरण्यौकसः पीडयन्ते गृहिणः कथं नु तनयाविश्लेषदुःखै वैः ॥६॥ ( इति परिक्रामति ।) सख्यौ-'हला शकुन्तले, अवसितमण्डनासि । परिधत्स्व सांप्रतं सोमयुगलम् । ( शकुन्तलोत्थाय परिधत्ते।) गौतमी-जाते, एप त आनन्दपरिवाहिना चक्षुषा परिष्वजमान व गुरुरूपस्थितः । आचारं तावत्प्रतिपद्यस्व । शकुन्तला--(पत्री म्) 'तात, वन्दे । काश्यपः-वत्से! ययातेरिव शर्मिष्ठा भर्तुर्वहुमता भव । मुतं त्वमपि मम्राजं मेव पुरुमवाप्नुहि ॥ ७ ॥ गौतमी- भगवन् , परः खल्येषः । नाशीः । काश्यपः-वत्से ! इनः सद्यो हृताननीन्प्रदक्षिणीकुरुष्व । ( सर्वे परिकामन्ति ।) काश्यपः-(ऋक्छन्दमाऽऽशास्ते ।) मी वेदि परितः क्लप्तधिष्ण्याः समिद्वन्तः प्रान्तसंस्तीर्णदर्भाः। सपन तो दुरितं हव्यगन्धेतानास्त्वां वह्नयः पावयन्तु ॥८॥ प्रतिष्ठस्वेदानीम् । (पदृष्टिक्षेपम्,) व ते शारितमिश्राः ? (प्रविश्य ) शिष्या:-भगवन् , इमे स्मः । काश्यपः-भगिन्यास्ते मार्गमादेशय । 1. हला मउन्दले, भवमिदमण्डणामि । परिधेहि संपदं खोमजुअलं। 2. जादे, मोद आगन्दपरिवाहिगा चक्खुणा परिस्म जन्तो विअ गुरू उठिहो । आआरं दाव * सो 7 pमो | ण आसिसा ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [iv-9, 10, शारिवः --इत इतो भवती। ( सर्वे परिकामन्ति। काश्यपः-भो भोः ! संनिहितास्तपावनतरवः । पातुं न प्रथमं व्यवस्यति जलं युष्मास्वपीतेपु या नादत्ते प्रियमण्डनापि भवतां स्नेहेन या पल्लवम् आये वः कुसुमप्रसूतिसमये यस्या भवत्युत्सवः सेयं यानि शकुन्तला पतिगृहं मरनुज्ञायताम् ॥९। ( कोकिलरवं सूचयित्वा ।) अनुमतगमना शकुन्तला तरुभिरियं वनवासबन्धुभिः । परभृतविरुतं कलं यथा प्रतिवचनीकृतमेभिरीदृशम् ॥१०॥ ( आकाशे।) रम्यान्तरः कमलिनीहरितः सरोभि- छायाद्रुमैनियमितार्कमयूखतापः। भूयात्कुशेशयरजोमृदुरेणुरस्थाः शान्तानुकूलपवनश्च शिवश्व पन्थाः ॥ ११ ॥ ( सर्वे सविस्मयमार्णयन्ति ।) गौतमी-'जाते ज्ञानिननम्निग्ध भिक्षातगमनासि तपोवनदेवः ताभिः । प्रणम भगवतीः । शकुन्तला-(मप्रणामं परिक्रम्य । जनान्तिकम् ) "हला प्रियंवदे आर्यपुत्रदर्शनोत्सुकाया अप्याश्रमपदं परित्यजन्त्या दुःखेन मे चर# पुरतः प्रवर्तते । 1. जादे, ण्णादि जणामिणिद्धाहिं अणुग्णादगमणासि नवोवणदेवदाहि। पणम -~imra IIT निम्म्प परिश्चअन्तीए ·liv-12, 13] चतुर्थोऽङ्कः। ५३ प्रियंवदा-'न केवलं तपोवनविरहकातरा पख्येव । त्वयोपस्थित- वियोगस्य तपोवनस्यापि तावत्समवस्या दृश्यते ! उद्गलितदर्भकवला मृग्यः परित्यक्तनर्तना मयूराः । अपसृतपाण्डुपत्रा मुञ्चन्त्यश्रूणीय लताः ॥ १२ ॥ शकुन्तला-- (स्मृत्वा) तात, लताभगिनीं वनज्योत्स्नां तावदा- मन्त्रयिष्ये। काश्यपः- अवैमि तेऽम्यां सोदयास्नहम् । इयं तावदक्षिणेन । शकुन्तला- (उपेत्य लतामालिङ्गय) 'वनज्योत्स्ने चूतसंगतापि मां प्रत्यालिङ्गेनोगताभिः शाखाबाहाभिः । अद्यप्रभृति दूरपरिवर्तिनी ते खलु भविष्यामि ! काश्यपः- संकल्पितं प्रथममेव मया तवार्थे भर्तारमात्मसदृशं सुकृतेर्गता त्वम् । चूतेन संश्रितवती नवमालिकेय- मस्यामहं त्वयि च संप्रति वीतचिन्तः ॥१३ इतः पन्थानं प्रति सद्यस्व । शकुन्तला-(मख्यौ प्रति) 'हला, एषा द्वयोर्युक्योहस्ते निक्षेपः। सख्यौ- 'अयं जनः कस्य हस्ते समर्पितः ? (इति बाष्पं विसृजतः) 1. ण केवलं नवोवणविरहका ग सह। एव्य । तुप उवादेविओअस्स तवोवणस्स वि दाव समवत्था दलिइ । उग्गलिअदब्भकवला भिआ परिचत्तणचणा मोरा । ओसरिअपण्डुपत्ता मु अन्ति अस्मू बिअ लदाओ ।। 2. ताद, लतादहिणि वणजोसिणि दाव आमन्तइस्म। 3. वणजोसिणि, चुदसंगता वि मं पञ्चालिङ्ग इदोगदाहिं रहापाहाहिं अज्जप्पहुदि दूरपरिवत्तिणी दे खु भविस्मं । • अभं तो कस्स हत्थे समप्पिदो ? - ·अभिज्ञानशाकुन्तले [iv-14, ! काश्यपः-अनमये, असं रुदित्वा । ननु भवतीभ्यामेव स्थिर कर्तव्या शकुन्तन्या ( सर्वे परिक्रामन्ति शकुन्तला-'तात, एपोटन यिन्तनारिणी गर्भमन्थरा मृगवधूर्यद ऽनघप्रसवा भवति, ना मां कमपि विनिवेदयितृकं विपनयिष्यय काश्यपः-नरिमरिष्यामः। शकुन्तला- गतिमा रूपान्वा ) को नु खल्वंय निवमन सज्जते ? ( इनि परावति ।) काश्यपः-च! यस्य त्वया व्रणविरोपणमिङ्गुदीनां नलं न्यपिच्यत मुखे कुगसूचिविद्धे । श्यामाकमुष्टिपरिवर्धितको जहाति मोऽयं न पुत्रकृतकः पदीं मृगन्ते ॥ १४ ॥ शकुन्तला- 'म ! कि सहवाग्म परित्याशिनी मामनुपरसि ? अचिरप्रमृतया जनन्या विना बबित एव । इदानीमपि मया विरहितं त्वां नातश्चिन्तयिनि । निव नाव।। ( इति महती प्रस्थिता। काश्यपः- उत्पक्ष्मणानयनयोरुपति बाप्पं कुरु स्थिरतया विस्तानुबन्धम् । अस्मिन्न लक्षितननोन्नतभूमि भागे मार्गे पदानि खलु ते विषमीभवन्ति ॥१५॥ 1. नाद, पमा जानकारि गममन्यामर . । अणधापरवा होइ नदा मे कंपि पिणिवेइन । विमानः । 2. को पण काय माणियमणे में मजा Inmhram ·v-16, 17] चतुर्थोऽङ्कः । शारिवः-भागवन् ! ओदकान्तात् स्निग्धा जनोनुगन्तव्य इति यत । तदिदं सरस्तीरः । संदिश्य प्रतिगन्तुमर्हसि । काश्यपः-तन हीमा क्षाग्वृक्षच्छायामाश्रयामः । ( सर्व परिक्रम्य स्थिताः।) काश्यपः- ( आत्मानम् ) किं नु खलु तत्रभवतो दुष्यन्तस्य क्तरूपमम्माभिः मंदष्टयम ! (चिन्तयति ) शकुन्तला-(जनान्तिकम्) 'हला, पश्य । नलिनी पत्रान्तरितमपि इचरमपश्यन्त्यातरा चावाक्यारति दुष्करमहं करोमीति । अनसूया-'ससि, मैवं मन्त्रयान्व । एपापि प्रियेण विना गमयति रजनीं विषादीर्घतराम् । गुर्वपि विरहदुःखमाशाबन्धः साहयनि ॥ १६ ॥ काश्यपः-शाहरव, इति त्वया भद्चना राना शकुन्तलां कृत्य वक्तव्यः- शारिवः -आज्ञापयतु मंगवाना काश्यप:-- अस्मान्साधु विचिन्त्य संयमधनानुचः कुलं चात्मन- स्त्वय्यस्याः कथमप्यबान्धवकृतां स्नेहप्रवृत्तिं च ताम् । सामान्यप्रतिपत्तिपूर्वकमियं दारेषु दृश्या त्वया भाग्यायत्तमतःपरं न खलु तद्वाच्यं वधूवन्धुभिः॥१७॥ शाहरवः -गृहीतः संदेशः । 1. हला पवम । जापत्तन्नारदं विगहरं अदेकतन्ती आदुग चकवाई यदि दुधरं महं कमिति । 2. महि, माय मन्तहि । पमा निविण विणा गभरआण विसाजी अरं । + nिfrहदका सामावन्धी सहावेदि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [iv-18, 19 काश्यपः-वत्से, त्वभिदानीमनुशासनीयाति । वनौकसोऽपि सन्तो लौकिकज्ञा वयम् । शारवः-न खलु धीमतां कश्चिदविषयो नाम ! काश्यपः-मा त्वमितः पतिकुदं प्राप्य, शुश्रूषस्व गुरुन्कुरु प्रियसखीवृत्तिं सपत्नीजने भर्तुर्विप्रकृनापि रोपणतया मा म प्रतीपं गमः । भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्थाधयः ॥१८॥ कयं वा गोतमी मन्यत ? गौतमी-'एतावान्वधूजनस्योपदेशः । जातं, एतत्खलु सर्वमवधारय काश्यपः-वत्से, परिष्वजस्व मां मखीजनं च । शकुन्तला-'तात, इत एव कि प्रियंवदानुसये सख्यौ निवर्तिष्येत! काश्यपः-वन्से, इमे अपि प्रदेये । न युक्तमनयोस्तत्र गन्तुम् त्वया सह गौतमी याम्यति । शकुन्तला--(पितरमाश्नि.) 'कथमिदानी तातस्याङ्कात्परिभ्रष्ट मलयनटोन्मूलिता चन्दनलतव देशान्तरे नीवितं धारयिष्यामि ? काश्यपः-वत्से, किमंत्र कातरामि ? अभिजनवतो भर्तुः श्लाध्ये स्थिता गृहिणीपदे विभवगुरुभिः कृत्यस्तस्य प्रतिक्षणमाकुला । तनयमचिरात्याचीवाकं प्रसूय च पावनं मम विरहजां न त्वं वत्से शुचंगणयिष्यसि ॥१९॥ 1. एत्तिा वह मणरम उदेसी। जाट एवं वग्यु सर्व ओधारहि । 2. नाद, " .in AIIT आओ महीओ णिवत्तिस्मन्ति । '3. कहं दाणिं तादस्स ·1v-201] चतुर्थोऽदः । (शकुन्तला पितुः पादयोः पतति ।) काश्यपः-यदिच्छामि ते तदस्तु । शकुन्तला-(संख्यावुपेत्य) 'हला, द्वे अपि मां सममेव परिष्वजेताम् सख्यौ-(तथा कृत्वा) 'सखि, यदि नाम स राजा प्रत्यभिज्ञान- मन्थरो भवेत्ततस्तस्मायिदमात्मनामधेयाङ्कितमङ्गुलीयकं दर्शय । शकुन्तला-'अनेन संदेहेन वामाकम्पितास्मि ! सख्यौ–'मा भैषीः ! अतिस्नेहः पापशङ्की ! शाङ्गरवः-युगान्तरमारूढः सविता । त्वरतामत्रभवती । शकुन्तला- (आश्रमाभिमुखी स्थित्वा,) 'तात, कदा नु भूयस्त- पोवनं प्रेक्षिष्ये ! काश्यपः-श्रृयताम् । भूत्वा चिराय चतुरन्तमहीसपत्नी दौष्यन्तिमप्रतिरथं तनयं निवेश्य । भर्वा तदर्पितकुटुम्बभरेण साध शान्ते करिष्यसि पदं पुनराश्रमेऽस्मिन् ॥२०॥ गौतमी- 'जाते, परिहीयते गमनवेला : निवर्तय पितरम् । अथवा चिरेणापि पुनः पुनरेवं मन्त्रयिष्यते । निवर्ततां भवान् । काश्यप-वत्से, उपरुध्यते तपोऽनुष्ठानम् । 1. इला, दुवे वि म ममं एव परिरसजह । 2. सहि जइ णाम सो राआ पञ्चहिण्णाणमन्थरो भवे, तदो से इमं अतणामहेअङ्किअं अङ्गलीअअं दसेहि । 3. इमिणा संदेहेण वो आकम्पिदमि। 4. मा भाआहि । अदिसिणेहो पावसकी। 5. ताद, कदा गु भूओ तवोवणं पेक्खिस्स ? 6. जादे, परिहीअदि गमणवेला । णिवत्तेहि पिदरं । भहवा चिरेण वि पुणो पुणो एसा एव्व मन्तइस्सदि । णिवत्तदु भवं ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [17-21,221 शकुन्तला-(भूयः पितरमाश्लिष्य) 'तपश्चरणपीडितं तातशरीरम् तन्मातिमात्रं मम कृत उत्कण्ठस्व ! काश्यप:---(सनिःश्वासम्।) शममेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से त्वयारचितपूर्वम् उटजद्वारविरूदं नीवारबलिं विलोकयतः ॥२१॥ गच्छ । शिवास्तं पान्थानः सन्तु । ( निष्क्रान्ता शकुन्तला सहयायिमश्च ।) सख्यो--(शकुन्तलां विलोक्य) 'हा धिक हा धिक् ! अन्तर्हिता शकुन्तला वनराज्या। काश्यपः-(सनि:श्वासम्) अनसूये, गतवती वा सहचारिणी ! निगृह्य शोकमनुगच्छतं मां प्रस्थितम् । उभे–'तात, शकुन्तलाविरहितं शून्यमिव तपोवनं कथं प्रविशामः! काश्यपः-स्नेहप्रवृत्तिरवंदर्शिनी । (मविमर्श परिक्रम्य) हन्त मोः ! शकुन्तला पतिकुलं विमृन्य लब्धमिदानी स्वास्थ्यम् । कुतः ; अर्थो हि कन्या परकीय एव तामद्य संप्रेष्य परिग्रहीतुः। जातो ममायं विशदः प्रकामं प्रत्यर्पितन्यास इवान्तरात्मा ॥२२।। (निष्काम्ताः सर्वे ।) इति चतुर्थोऽङ्कः। .. 1. नवचरणपीडिदं नादमगरं । ता मा अदिमेत्तं मम किदे उकण्ठस्म । ) ही हदी । अन्तलिहिदा सउन्दला वणराईए । 3. ताद, सउन्दलाविरहिदं

·|v-1]
पनमोऽ:
५०
पश्चमोऽङ्कः।
(ततः प्रविशत्यासनस्थो राजा विदूषकश्च । )
विदूषकः-(कणं दस्खा)'भो वयस्य, संगीतशालान्तरेऽवधानं देहि ।
विशुद्धाया गीतेः स्वरसंयोगः श्रूयते । जाने तत्रभवती हमपदिका
परिचयं करोतीति ।
राजा-तूष्णीं भव । यावदाकर्णयामि । ( आकाशे गीयते ।)
अभिनवमधुलोलुपस्त्वं तथा परिचुम्ब्य चूतमञ्जरीम् ।
कमलवसतिमात्रनिर्वृतो मधुकर विस्मृतोऽस्येनां कथम्।।१॥
राजा--अहो ! रागपरिवाहिणी गीतिः ।
विदूषकः-'किं तावद्गीत्या अवगतोऽक्षरार्थः ?
राजा--(स्मितं कृत्वा) सकृस्कृतप्रणयोऽयं जनः । तदस्या देवी
सुमतीमन्तरेण मदुपालम्भमवगतोऽस्मि । सखे माधव्य, मद्वचना-
च्यतां हंसपदिका । निपुणमुपालन्धोऽस्मीति ।
विदूषकः-'यद्भवानाज्ञापयति । (उत्थाय) भो वयस्य, गृहीतस्य
या परकीयैर्हस्तः शिखण्डके ताड्यमानस्याप्सरसा वीतरागस्येव
शस्तीदानी मे मोक्षः !
राजा-गन्छ । नागरिकवृत्त्या संज्ञापयैनाम् ।
विदूषकः- 'का गतिः !
(इति निष्क्रान्तः)
1. भा वभस्स, संगीतसालन्तरे अवधाणं देहि । कलविसुद्धाए गीदीए सरसंजोओ
अदि । जाणे तत्तहोदी हंसवदिआ वण्णपरिअअं करेदि त्ति ।
अहिणवमहुलोलुबो तुमं तह परिचुम्बिअ चूअमरिं
कमलवमझ्मेत्तणिवुदो महुआ विझरिदो सि णं कहं ॥
2. किं दाव गांदीए अवगओ अक्खरत्थो। 3. अंभवं आणवोदि । भो वअस्स,
दस्स ताए परकीएहिं हत्थेहि सिंहण्डए ताडीअमाणस्स अच्छराए. वीदराअरस
पत्थि दाणि में मोक्खों! 4. का गई !

·भभिज्ञानशाकुन्तले [v-2,8,4,5 राजा-(आत्मगतम्) किं नु खलु गीतमेवंविधार्यपाकायेंटनन विरहादृतेऽपि बलवदुत्कण्ठितोऽस्मि ! अथवा ; रम्याणि वीक्ष्य मधुरांश्च निशम्य शब्दा- पर्युत्सुको भवति यत्सुखितोऽपि जन्तुः । तचेतसा सरति नूनमबोधपूर्व भावस्थिराणि जननान्तरसौहदानि ॥२॥ ( इति पर्याकुलस्तिष्ठति ।) (प्रविश्य) कन्चुकी-अहो नु खल्वीदृशीमवम्यां प्रतिपन्नोऽस्मि ! आचार इत्यवाहितेन मया गृहीता या वेत्रयष्टिरवरोधगृहेषु राज्ञः। काले गते बहुतिथे मम सैव जाता प्रस्थानविक्लवगतेरवलम्बनार्थम् ॥ ३ ॥ भोः ! कामं धर्मकार्यमनतिपात्यं देवम्य । तयापीदानीमेव धर्मामना- दुत्थिताय पुनरुपरोधकारि कण्वशिष्यागमनमस्मै नोत्महे निवेदयितुम् । अथवाऽविश्रमोऽयं लोकतन्त्राधिकारः ! कुतः । भानुः सकृयुक्ततुरङ्ग एव रात्रिंदिवं गन्धवहः प्रयाति । शेषः सदेवाहितभूमिमारः पष्ठांशवृत्तेरपि धर्म एषः ॥४॥ यावन्नियोगमनुतिष्ठामि । (परिक्रम्यावलोक्य च) एष देवः प्रजाः प्रजाः वा इव तन्त्रयित्वा निषेवतेऽशान्तमना विविक्तम् ।। यूथानि संचार्य रविप्रतमः शीतं दिवा स्थानमिव द्विपेन्द्रः ।।५।। (उपगम्य) जयतु जयतु देवः । एते खलु हिमगिरेरुपत्यकारण्यवासिनः - ·11-8,7,8 ] पञ्चमोऽ: राजा-(सादरम्) किं काश्यपसंदेशहारिणः ? कञ्चुकी-अथ किम् । राजा-तेन हि मचनाद्विज्ञाप्यतामुपाध्यायः सोमरातः । अमू- नाश्रमवासिनः श्रौतेन विधिना सत्कृत्य म्वयमेव प्रवेशयितुमर्हसीति । अहमप्यत्र तपस्विदर्शनोचिते प्रदेशे स्थितः प्रतिपालयामि । कञ्चुकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्क्रान्तः।) राजा-(उत्थाय) वेत्रवति, अग्निशरणमार्गमादेशय । प्रतीहारी--'इत इतो देवः । 1. इदो इहो देवो । राजा-परिक्रामति । अधिकारखेदं निरूप्य) सर्वः प्रार्थितमर्थमधि- गम्य सुखी संपद्यते जन्तुः; राज्ञां तु चरितार्थता दुःखोत्तरैव । औत्सुक्यमात्रमवसाययति प्रतिष्ठा क्लिश्नाति लब्धपरिपालनवृत्तिरेव । नातिश्रमापनयनाय यथा श्रमाय राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ ६ ॥ (नेपथ्ये) वैतालिकौ -विनयतां देवः । प्रथमः स्वसुखनिरभिलाप: खिद्यसे लोकहेतोः प्रतिदिनमथवा ते वृत्तिरेवंविधैव । अनुभवति हि मूर्धा पादपस्तीवमुष्णं शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् ।।७।। द्वितीयः -नियमयसि विमार्गप्रस्थितानात्तदण्डः प्रशमयसि विवादं कल्पसे रक्षणाय | अतनुषु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम त्वयि तं परिसमाप्तं बन्धुकृत्यं प्रजानाम् ।।८।।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [v-9,IC . राजा-एते क्लान्तमनसः पुनर्नवी कृताः समः । (इति परिकामति प्रतीहारी–'एष अभिनवसंमार्जनसश्रीकः संनिहितहोमधेनुरग्नि शरणालिन्दः । आरोहतु देवः । राजा-( आरुह्य परिजनांसावलम्बी तिष्ठति ।) वेत्रवति, किमुद्दिश्य भगवना काश्यपेन मत्सकाशमृषयः प्रेषिताः स्युः ? किं तावद्वतिनामुपोढतपसां विनैस्तपो दक्षितं धर्मारण्यचरेषु केनचिदुत प्राणिप्वमञ्चेष्टितम् । आहोस्वित्प्रमवो ममापचरितैविधम्मितो वीरुधा- मित्यारूढबहुप्रतर्कमपरिच्छेदाकुलं मे मनः ॥ ९ ॥ प्रतीहारी–सुचरितनन्दिन ऋषयो देवं सभानयितुमागता इति तर्कयामि । (ततः प्रविशन्ति गौतमीसहिताः शकुन्तला पुरस्कृत्य मुनयः । पुरवैषा कम्चुकी पुरोहितश्च ।) कञ्चुकी-इत इतो भवन्तः । शारिवा-शारदूत, महामागः कामं नरपतिरभिन्न स्थितिरसौ न कश्चिद्वर्णानामपथमपकृष्टोऽपि भजते । तथापीदं शश्वत्परिचितविविक्तेन मनसा जनाकीर्ण मन्ये हुतवहपरीतं गृहमिव ॥ १० ॥ शारद्वतः-स्थान भवान्पुरप्रवेशादित्यंभूतः संवृत्तः । अहमपि 1 in IDLIMमस्मिाओ मणिहिदहीगणू अग्गिसरणालिन्दो ।

·1-11,12,18] पचमोSI ५ अभ्यक्तमिव स्नातः शुचिरशुचिमिव प्रबुद्ध इव सुप्तम् । बद्धमिव स्वैरगतिर्जनमिह सुखसङ्गिनमवैमि ॥ ११ ॥ शकुन्तला-(निमित्तं सूचयित्वा) 'अहो कि मे वामेतरं नयनं विस्फुरति? गौतमी- 'जाते, प्रतिहतममङ्गलम् । शुभानि त भर्तृकुलदेवता तरन्तु ।। (इति परिक्रामति ।) पुरोहितः-(राजानं निर्देश्य) भो मोस्तपस्विनः, असावत्रभवा- वर्णाश्रमाणां रक्षिता प्रागेव मुक्तासनो वः प्रतिपालयति । पश्यतैनम् । शागर-भो महाब्राह्मण, काममेतदभिनन्दनीयं तथापि वयमत्र ध्यस्याः । कुतः। अवन्ति नम्रास्तरवः फलागमैनेवाम्बुभिरविलम्बिनो घनाः । ताः सत्पुरुषाः समृद्धिमिः स्वभाव एवैष परोपकारिणाम् ॥ प्रतीहारी-- 'देव, प्रसन्नमुखवर्णा दृश्यन्ते । नानामि विश्रन्धकार्या यः । राजा—(शकुन्तला दृष्टा) अथात्रभवती ? का खिदवगुण्ठनवती नातिपरिस्फुटशरीरलावण्या । मध्ये तपोधनानां किसलगमिव पाण्डुपत्राणाम् ॥१३॥ प्रतीहारी–'देव, कुतूहलगर्भः प्रहितो न मे तर्कः प्रसरति । नन शनीया पुनरस्या आकृतिलक्ष्यते । राजा-भवतु । अनिवर्णनीयं परकलत्रम् ! 1. अम्महे ! कि मे वामेदरं णम विष्फुरंदि ? 2. जादे, पडिहदं अमङ्गलं । हाई दे भत्तकुलदेवदाओ वितरन्दु । 3. देव पसण्णमुहवण्णा दीसन्ति । जाणामि पद्धकज्जा इसीओ। +. देव, कुतूहलगम्मो पहिदो ण मे तको पसरदि। " ाि उण से भाकिदी हक्खीअदि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [v-14,10 शकुन्तला-(हस्तमुरसि कृत्वा । आत्मगतम्) 'हृदय, किमेवं वेपसे आर्यपुत्रस्य भावमवधार्य धीरं तावद्भव । पुरोहितः-(पुरो गत्वा) एते विधिवदर्चितास्तपस्विनः । कश्चिदेपा, मुपाध्यायसंदेशः । तं देवः श्रीतुमर्हति । राजा-अवहितोऽस्मि । ऋषयः-(हस्तानुद्यम्य) विनयाव राजन ! राजा–पर्वानभिवादये। ऋषयः-इष्टेन युज्यम्ब राजा-अपि निर्विघ्नतपमो मुनयः ? ऋषयः कुतो धर्मक्रियाविनः सतां रक्षितरि त्वयि । तमस्तपति घमाशो कथमाविर्भविष्यति ॥ १४ । राजा-अर्थवान्ग्वलु मं रानशब्दः । अथ भगवाँलोकानुग्रहाय कुशली काश्यपः? ऋषयः-स्वाधीन कुशलाः सिद्विमन्तः ! म भवन्तमनामयप्रश्न- पूर्वमिदमाह। राजा-किमाज्ञापयति भगवान् ? शारिवः-यन्मिथःसमयादिमा मदीयां दुहितरं भवानुपाय- तन्मया प्रीतिमता युवयाग्नुज्ञातम् । कुतः । त्वमहता प्रायमरः स्मृतोऽसि नः शकुन्तला मूर्तिमती च सन्क्रिया। समानयंस्तुल्यगुणं वधूवरं चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः ॥ १५ ॥ ?

·1-16,17,18] पञ्चमोऽह ३५ दिदानीमापन्नसत्त्वेयं प्रतिगृह्यतां महधर्मचरणायेति । गतिमी-'आर्य, किमपि वक्तु कामास्मि । न में वचनाममरामि । कमिति नापेक्षितो गुरुजनोऽनया त्वया पृष्टो न बन्धुजनः । एकैकमेव चरिते भणामि किमेकमेकस्मै ॥ १६ ॥ शकुन्तला-(आत्मगतम् ) किं नु वल पार्यपुत्रो भणनि ? राजा-किमिदमपन्यातम ! शकुन्तला—(आत्मगतम्) 'पालक: स्यलु वचनोपन्यासः : शाङ्गरवः--कमिदं ना ? भन्। एक सुतम योग्यता पनि मानाः। सतीमपि ज्ञातिकुलैकमंश्रयां जनोऽन्यथा भर्तृमती विशङ्कने । अतः समीपे परिणेतुरिष्यते प्रियाऽग्रिया वा प्रमदा स्वबन्धुभिः ।। १७ !! राजा-किमत्रमतती गगा परिणी ना ? शकुन्तला-(मविपादम्। आत्मगतम् ) हृदय, मांप्रत त आशका । शारिवः-किं कृतकार्यद्वैपाद्धर्म प्रति विमुखतोचिना राजः ! राजा-कुतोऽयमस: कल्पना प्रश्नः ! शारव:--मूर्च्छन्त्यमी विकाराः प्रायेणेश्वर्यमत्तेषु ॥१८॥ राजा-विशंपणाधिक्षिप्तोऽसि । 1. अज, किपि वत्तकाममि ? में व अणावसरा जार।। महारा, गावेरिखओ गुरुअगो इमाप तु पुच्छिदो । बन्धु गणो । एकमेव चरिए भणामि कि एकागेकस्स ।। 2. कि णु व अज्ज उत्तौ भणादि ? 3. पाना वर व अणो "लो | 4. निम, सपटं आसका।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [v-19,2 गौतमी-जातं, महूर्त मा लज्जस्व । अपनेष्यामि तावत्तेऽ वगुण्ठनम् । ततम्यां भर्ताभिज्ञास्यति । ( यथोक्तं करोति ।) राजा--(शकुन्तला निर्वर्ण्य । आत्मगतम् ।) इदमुपनतमेवं रूपमक्लिष्टकान्ति प्रथमपरिगृहीतं स्यान्न वेत्यव्यवस्थन् । भ्रमर इव विभात कुन्दमन्तस्तुपारं न च खलु परिभोक्तुं नापि शक्नोमि हातुम् ॥१९ (इति विचारयनिस्म) प्रतीहारी- अहो धमापक्षिता भर्तु ! ईदृशं नाम सुखोपनन दा ना विनाम्यान शान्यः .. * गमन, निमिति जापमाम्यत ? गजा --- पाचना, चिन्तयन्नाप न खलु म्वीकरणमत्रभवत्याः | स्मरामि मि मभित्र मात्र वनक्षगां प्रत्यात्मानं क्षत्रिणमाश मानः प्राय: शकुन्नला- अपचार्य ) अयाय परिणय एव मंदहः ! कुन इदान मं दृगविहिण्याशा ? शाङ्गरवः-मा तावत् । कृताभिममिनुमन्यमानः मुना त्वया नाम मुनिर्विमान्यः । मुष्टं प्रतिग्राहयना स्वमर्थ पात्रीकृतो दस्युरिवासि येन ॥२०॥ 1. आहे, मन अंगा | अबणामं टाव दे ओउण्ठणं । तदो तुमं मट्टा अदि । ....... मावि आ भट्टिणी । इदिसं णाम सुहोवणदं रूस योग : ? 3. जन्म परिणए एम्ब 'संदेहो। कुदो लागि में ·1-211 पञ्चमोऽङ्कः शारद्वता-शारिव, विरम त्वमिदानी । शकुन्तले, वक्तव्यमुक्त- स्माभिः । मोऽयमत्रभवानवमाह । दीयतामम्मै प्रत्ययप्रतिवचनम् । शकुन्तला- (अवार्य ) 'इदमवस्थान्तरं गने ताशेऽनुरागे किं स्पारितेन ? आत्मेदानी मे गोचनीय इति व्यवभिनगेनन् । (प्रकाशम् ) भर्यपुत्र-( इत्य/क्त ) संशयित इमानी परिणये नप गमुहानारः । रख, युक्तं नाम तं तथा पुगश्रमपदे भागोतामहनगमिमं जनं मयपूर्व प्रनार्य मांप्रतमीदृशैक्षरे: प्रन्याम्यातम् ? राजा-कणी पिधाय ) शान्तं पापम् ! व्यपदेशमाविलयितुं किमीहमे जनमिमं च पातयितुम् । कूलंकषेत्र सिन्धुः प्रमन्नमम्भस्तटतरं च ॥ २१ ॥ शकुन्तला-'भवतु । यहि परमार्यतः पम्प प्रशना वयैवं वृत्तं, तदभिज्ञानेनानेन तबाराकामपनेष्यामि । राजा-उदारः कल्पः ! शकुन्तला-(मुद्रास्थानं परामृश्य ) हा विक् ! हा विक् ! मङ्गुलीयकशून्या मेऽङ्गुलिः ! ( हान संविषाद गौतभीमवेक्षते । ) गौतमी- नूनं ते शकावताराभ्यन्तरे शचीतीर्थमन्दिनं वन्दमानायाः भ्रष्टमङगुलीयकम् ! T 1. इमं अवत्यन्तरं गदे नामि अणुराए कि वा मुमरावि ? अत्ता दाणे सोअणीआत्ति ववसिदं पदं । अजउत्त, समादे दाणि परिणाा न एमो नमुदाआरो। व, जुत्तं णाम दे तह पुरा अस्ममपदे सहावुत्ताणहि अं इम जणं मम अपुव्वं पता. अ संपदं दिसेहिं अक्सरेहि पश्चाचविखहूँ। १. होदु, जइ परमत्थनो पर परिग्गह- देणा तुए एवं पउत्तं ता अहिण्णाणेण इमिणा तुह आसई अवणइरमं। 3. हद्धी! !! अङ्गालीअअसुण्णा मे अगली! 4. पूर्ण दे सकावदारम्भन्तरे सनीतित्यसलिलं ·अभिज्ञानशाकुन्तले [. राजा- ( सम्पितम् ) इदं तमन्यु-पन्नमति गमिति यदुच्यते। शकुन्तला--'अव तावद्विधिना दर्शितं प्रभुत्वम् ! अपरं । यमिप्यामि । राजा--श्रीनगमिदानी प्रवृत्तम् । शकुन्तला--'नकालिन्दिाय नवमाटिकामा टपे नलिनीपत्र भाजनमा मन तव हा मंन्निलिमानीत । राजा---शृणमन्नात् । शकुन्तला-रण यो पुत्रकृतको कार्यापाको नाम मृगपाना उपस्थिन: : गाय ना नाम पिबलियत कम्पिोपच्छन्ति उदकेन । न पुनरिवय दन्तायागमपातः । पञ्चासम्मिन्नेव मया गृहीने मनिऽनन त ! |न्दा पनि प्रहपिताऽमि । गर्व: मगन्ध विपिन ! हायात्रायविति। राजा--- 77 मिनिगम कार्यानयतिनीना मनतमगवाड़ शुभिरा प्यन्नं वियिणः । गौतमी--- म माग, नाहीये गितग। नविनसंवर्धितोऽन- भिनाध्यं जनः कतवम्य । गजा-तापमवृद्ध, 1. य दायि' निर्द कमि। 2. गं पकनिदिहे जगार मामय ना 31 3 1 54 तुरन्धं गणिहिद आमि। 3. नम्वर्ण मा में प...: अपर गि। नुए अअ दाव पहमं पिअउ नि अधिणा उपच्छी | | | अपरि आहो हत्यभामं उबगदा। पच्या नदि एल्य मागा मालक गण किती पण । नहा तुम इत्थं पहमियो h: लो ... विद।। आ1ि4. महाभाषण - ·v-22,23,24] पञ्चमोऽ स्त्रीणामशिक्षितपटुत्वममानुपीपु संदृश्यते किमुत याः प्रतिबोधवत्यः । प्रागन्तरिक्षगमनात्स्वमपत्य जात- मन्यडिजेः परभृताः खलु पोषयन्ति ॥२२॥ शकुन्तला--( सरोपम् ) ' अनार्य, आत्मना हृदयानुमानेन प्रेक्षसे । क इदानीमन्यो नर्मक कशिनम्तृणम्च्छन्नकूपोपमस्य तवानुकृति प्रतिपत्स्यत? राजा-(आत्मगर म् ) मंदिग्धवृद्धि मां कुर्वन्नकैतव इवास्या: कोपो लक्ष्यते । तथा ह्यनया मय्येव विस्मरणदारुणचित्तवृत्तो वृत्तं रहः प्रणयमप्रतिपद्यमाने । भेदान्योः कुटिलयोरनिलोहिताक्ष्या भग्नं शगमनमिवातिरुषा स्मरस्य ॥ २३ ॥ (प्रकाशम् ) भद्रे, प्रथिनं दुप्यन्तस्य चरितम् । तथापीदं न लक्षये। शकुन्तला-'सुष्ठु नावदा वन्छन्चारिणी कृतास्मि, याहमस्य पुरुवंशप्रत्ययेन मग्नमधोर्हदयविष हम्नाभ्याममुपगता ! ( पटान्तेन मुखमावृत्य रोदिति) शारवः-- इत्थमात्मकृतं चापलं दहति । अतः परीक्ष्य कर्तव्यं विशेषात्संगतं रहः । अज्ञातहृदयेष्वेवं वरीभवति सौहृदम् ॥२४॥ 1. अण ज, अत्तण आिगामि का आणि अण्णो धम्मकञ्चुअप्पवे. मिणा तिणन्छणकवचमा ! ना यानिदि पाडवदिस्सदि। 2. सुट्ट दाव अच उच्छन्द चारिणी किदाम, ना अई २५ पुरुष ८५च्चएण मुहमहुणो, हिअअविसस्स ! - ·अभिज्ञानशाकुन्तले [v-25,2: राजा-अयि भोः, किपत्रभवतीप्रत्ययादेवास्मान्मयुतदोषाक्षरैः सिणुय शारिवः-(सासूयम् ) श्रुतं भवद्भिरधरोत्तरम् । आ जन्मनः शाठ्यमशिक्षितो यस्तस्याप्रमाणं वचनं जनस्य । परातिसंधानमधीयते यैर्विद्येति ते सन्तु किलाप्तवाचः ॥२५॥ राजा-भोः मन्यामिन , अभ्युपगतं तावदस्माभिरेवम् । किं पुनरिमामतिमंधाय लभ्यते ? शारिवः-विनिपातः । राजा-बिनिपातः पोग्वैः प्राथ्यत इति न श्रद्धेयमेतत् । शारद्वतः-शारिव, किमुत्तग्ण ? अनुष्ठिता गुरोः मंदेशः । प्रति- नेवर्तामहे वयम् । (राजानं प्रति,) तदेषा भवतः कान्ता त्यज वनां गृहाण वा । उपपन्ना हि दारेषु प्रभुता सर्वतोमुखी ।। २६ ।। गौतमि, गच्छाग्रतः । (प्रस्थिताः।) शकुन्तला-'कथमनेन कितवेन विप्रालब्धास्मि ! यूयमपि मां परित्यजथ? (इत्यनुप्रतिष्ठते ।) गौतमी-'(स्थित्वा ) वन्य शाङ्गरव, अनुगच्छनीयं खलु नः करुण परिदेविनी शकुन्तला ! प्रत्यादेशपरुध भतरि किं वा मे पुत्रिका करोतु ! शारिवः-(परोपं निवृत्य ) किं पुगंभागे, स्वातन्त्र्यमवलम्बसे! (शकुन्तला भीता वेपत।) शारिवा-शकुन्तले, 1. कहं इमिणा किवण विष्पल ; हा ' तुह्म वि में परिचाह ? 2. वच्छ सङ्गुरव अणरामलदि अंकखणी करुगाग्दोयमी मउन्दला ! पचादेमपझमे भत्ताण किं वा में ·11-27,28,29 ] पञ्चमोऽङ्कः। . यदि यथा वदति क्षितिपस्तथा त्वमसि किं पितुरुत्कुलया त्वया । अथ तु वेत्सि शुचि व्रतमात्मनः पतिकुले तव दास्यमपि क्षमम् ॥२७॥ तिष्ठ । साधयामो वयम् । राजा-मास्तपस्विन , किमत्रभवती विप्रलमसे ? कुमुदान्येव शशाङ्कः सविता बोधयति पङ्कजान्येव । वशिनां हि परपरिग्रहसंश्लेपपराङ्मुखी वृत्तिः ॥२८॥ शारिवः–यदा तु पूर्ववृत्तमन्यमङ्गाद्विस्मृतो भवांस्तदा कय- धर्मभीरुः ? राजा-मान्तमवात्र गुरुलाव पृच्छामि । मूढः स्यामहमेषा वा वदेन्मिथ्येति संशये । दारत्यागी भवाम्याहो परस्त्रीस्पर्शपांसुलः ॥२९॥ पुरोहितः-(विचार्य ) याद तावंदनं क्रियताम् । राजा-अनुशास्तु मां भवान् । पुरोहितः-अत्रभवती तावदाप्रभवादस्मद्गृहे तिष्ठतु । कुत इदमुच्यत ति चेत् ; त्वं साधुभिरादिष्टपूर्वः प्रथममेव चक्रवर्तिनं पुत्रं जनयिष्यसीति। न चेन्मुनिदौहित्रस्तलक्षणोपपन्नो भविष्यति, अभिनन्द्य शुद्धान्तमेनां वेशयिष्यसि । विपर्यये तु, पितुरम्याः समीपनयनमवस्थितमेर । राजा-यथा गुरुभ्यो रोनते । पुरोहितः-वत्से, अनुगच्छ माम् । शकुन्तला...' भगवति वसुधे, देहि में विवरम ! 1. भअवटि वसहे. देहि मे विवर !

·अभिज्ञानशाकुन्तले [v-30,31 बाहृत्क्षपं (इति रुदती प्रस्थिता। निष्क्रान्ता यह पुरोधसा नपस्विभिश्च । राजा शापण्यवहितस्मृतिः शकुन्तलागतमव चिन्मयति ।) (नेपथ्ये ) आश्चर्यमाश्या ! राजा-( आकर्ण्य) किं नु खलु म्यान ? (प्रविश्य ) पुरोहितः- विमियम ) देव, अद्भुतं खलु संवृत्तम् राजा-किमिव ? पुरोहितः--देव, पगला . पिंयु मानिन्दन्ती स्वानि भाग्यानि बाला ऋन्दितुं च प्रवृत्ता। राजा किन? पुरोहितः-स्त्रीसंस्थानं चाप्परस्तीर्थमारा- दुत्क्षिप्यैनां ज्योतिरेकं जगाम ॥३०॥ (मय नियन्ति) राजा-मावन, पागनिमामिम्यः प्रत्यादिष्ट एव । किं वृr तणान्विष्यते ? विश्राम्य मान । पुरोहितः-(विलोक्य ) विजयव । (निष्क्रान्तः । राजा-वत्र वनि, पर्याकुला नि ! शयनगृभिमार्गमादेशय । प्रर्ताहारी-'इत इता दे ।। ( इति प्रस्थिता। राजा-कामं प्रत्यादिष्टां म्मगमि न परिग्रहं मुनेस्तनयाम् बलवत्तु दूयमानं प्रत्याययतीव मा हृदयम् ॥३१ ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ) पञ्चमोऽङ्कः!

·|v1-1] षष्ठोऽङ्कः ७३ षष्ठोऽङ्कः (ततः प्रविशति नागरिकः श्यालः, पश्चाद्वद्धं पुरुषमादाय रक्षिणौ च ।) रक्षिणी-'पुरुषं ताइयित्वा) 'अरे कुम्भीरक, कथय कुत्र त्वंये- तन्मणिबन्धनोत्कीर्णनामधेयं गनकीयम ङ्गुलीयकं समामादितम् । पुरुष:-(भीतिनःटितकेन) प्रमोदन्तु भावमिश्राः । नाहमीदश- कर्मकारी। प्रथमः --"किं शोभनो ब्राह्मण इति कृत्या राज्ञा प्रनिग्रहो दत्तः ? पुरुषः-'शृणुतेदानीम् । अहं शकावताराभ्यन्तरवानी धीवरः । द्वितीयः- 'पाटचर, किमामाभिर्नातिः पृष्टा ? श्याल:-"सूचक कथयतु सर्वमनुक्रमेण । मैनमन्तरा प्रतिबन्धीत । उभौ-यदावृत्त आज्ञापयति । कथय । पुरुषः- 'अहं जालोगालादिभिर्मतम्पबन्धनोपायैः कुटुम्बभरणं करोमि। श्याल:-(विहस्य) "विशुद्ध इदानीमानीवः ! पुरुषः-'भः, मा एवं भण। सहजं किल यद्विनिन्दितं न खलु तत्कर्म विवर्जनीयम् । पशुमारणकर्मदारुणोऽनुकम्पामृदुरेव श्रोत्रियः ॥ १॥ 1. अले कुम्भीला, कोहि कहि ना पशे मणिबन्पणुकिणगामहे लाभ- का भए अङ्गलीभाप शमाशादिए। 2. पशांदनी भावमिद । ण हगे इंदिशकाम्मकाला। 3. कि शोहणे बह्मगोत्ति कलिभरणा पनि दिण्णे? 4. मुणय दाणे । हगे कावदालभन्तलवाशी धीबले । 5. पाउच, कि अंग जादा पुच्छिदा? मूअअ, कहेदु शब्बं अनुक्रमेण । मा णं अन्तरा पडिबन्धत् । 7. ज आवुत्ते णिवेदि । कहेहि। 8. अहके जालग्गालादीहि मच्छान्धगोगारहि कुटुम्ब भलणं कलेमि। विमुद्धो दाणि आजीवो। 10. भट्टा मा एवं भण । गरी किल विणिन्दिए ण हु दे कम्म विवजणी भए । पशमालणकम्मदालुणे अणुकम्पामिदु एव शोत्तिए ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले v श्याल:-'ततस्ततः ? पुरुषः- 'एकस्मिन्दिवसे खण्डशो रोहितमत्स्यो मया कल्पितः यावत्तम्योदराभ्यन्तरे प्रेक्षे तातदिदं रत्नभासुरमगुलीयकं दृष्टम् पश्चादहमस्य विक्रयाय दर्शयन्गृहीतो भावमिथैः । मारयत वा मुञ्च वा । अयमम्यागमवृत्तान्तः । श्यालः- 'जानुक, विगन्धी गोधादी मत्स्यबन्ध एक निःसंश. यम् । अङ्गुलीयकदर्शनमम्य विमर्शयितव्यम् । राजकुलमेव गच्छामः । रक्षिणो–'तया । गच्छ, अरे ग्रन्थिभेदक । (सर्वे परिक्रामन्ति ।) श्यालः-सूचक इमं गोपुरद्वारेऽप्रमत्तौ प्रतिपालयतं यावदिद महुलीयकं यथागमनं भत्रे निवेद्य ततः शापनं प्रतीक्ष्य निष्कामामि उभौ- प्रविशत्वावृत्तः म्यामिप्रपादाय । ( निष्क्रान्तः श्यालः ।) प्रथमः--'जानुक, चिरायते खल्यावृत्तः ! द्वितीयः- "नन्ववसगेपतर्पणीया राजानः ! प्रथमः-जानुफ, स्फुरता मम हन्तावस्य वधम्य सुमनमः पिनद्भुम् (इति पुरुषं निर्दिशति ।) पुरुषा- 'नार्हनि भावोऽकारणमारणो भवितुम् । 1. नदो नदी । 2. एकादश दिन खण्ट शो लोहिअच्छे माए कप्पिदे । जावतश्श उदलयभन्नले ग्यामि दाव पदं भागलं अगुलीअं देवियअम् । पच्छा अहके शे विकआअ दंशअन्न गाहे भावमिकोहि । मालेह वा मुह वा । अअंशे आअम- वुत्तन्ते । 3. जाणुअ, विम्मगन्या गाया मच्छबन्यो एल्ब णिमिमों। अगलीअअद- सण शनिमामिदव्य । गाउल एच गच्छामो । 4. तह । गच्छ, अले गण्ठि भेदअ । 5. गूअअ, इमं गोपुरार अप्पमत्ता पडिबालह जाव इम अङ्गुलीअअं जहागमणं भट्टिणी णिवेदिअ तदो मारण पटिच्छिा णिकमामि । 6. पविशदु आवुत्ते शामिपशादा । 7. अणुभा, विलादि क्षु आवुत्ते ! 8. णं अवशळोवशप्पणीआ "निदाथा इमरश वहश्श शुमणा पिणद्धं । 10. ण अलुहदि .

·Vi-] षष्ठेऽङ्कः । द्वितीयः-(विलोक्य) 'एष नौ म्यामी पत्रहस्तो राजशासनं प्रतीष्येतोमुखो दृश्यते । गृध्रवलिभविष्यसि शुनो मुखं वा द्रक्ष्यसि । (प्रविश्य) श्याल:- सूचक, मुच्यतामेप जालोपजीवी । उपपन्नः वस्याहुलीयस्यागमः। सूचक:-"यथावुत्तो भगति । एष यमसदनं प्रविश्य प्रतिनिवृत्तः ! इति पुरुपं परिमुक्तबन्धनं करोति ।) पुरुषः-(श्यालं प्रणम्य) 'मतः, त्वदीयं में जीवितम् । श्याल:-'एष भाङ्गुलीय कमूल्यमंमितः प्रपादोऽपि दापितः । इति पुरुषाय स्वं प्रयच्छति । पुरुषः-(सप्रणामं प्रतिगृह्य) "भतः, अनुगृहीतोऽस्मि । सूचक:- एष नामानुग्रहो यच्छूलादवनार्य हस्तिस्कन्धे प्रतिष्ठापितः जानुकः- आवृत्त, पारितोषिकं कथयति तेनाङ्गुलीयकेन भर्तुः तेन भवितव्यमिति । श्याल:-"न तस्मिन्महार्ह रत्नं भर्तुर्वहुमतमिति तर्कयामि। तस्य नेिन भाऽभिमतो जनः स्मृतः । मुहूर्त प्रकृतिगम्भीरोऽपि पर्यश्रुनयन । सीत् । अकालणमालणे भवितुं । 1. पटो बह्माण शामी पतहतो लाअशाशणं च्छिम इदोमुहे दकवीअदि । गिद्धबली भविश्शादी शुणो मुहं वा इशशि । 2. ग्अअ, मुछेदु एो जालोअजीवी । उवषयो कल से अङ्गुलीअअस्स मो। 3. जह आवृत्ते भणादि । एशे जमशदण पविशिअ पडिणिवुत्ते । 4. भट्टा तुह । मे जीविदे। 5. एमो भष्ट्रिणा अङ्गुलीअअमुलमम्भिदो पसादो वि दाविदो। मट्ठा अणुग्गहिद मि । 7. एशेणाम अणुगहे जे शूलादो अवदालिअ हथिक्कन्धे शाबिदे। 8. आवृत्त, पारिदासि कहेदि तेण अङ्गलीअएण भट्टिणो शम्मदेण वत्ति। 9. ण तम्मिं महारुह रदणं भागो बहुमदं त्ति तक्कमि । तस्म दंसणेण .-mom शामि।

·भभिज्ञानशाकुन्तले [vi- गन्द्रामः । सूचक:-'सेवितं नामावुत्तन ! जानुकः-'ननु भण । अम्य कृते मात्म्यिकभर्तुरिति । (इति | पुरुषमसूयया पश्यति ।) पुरुषः- 'भट्टारक, इतोऽध गुप्माकं सुमनोमूल्यं भवतु । जानुकः- 'एतावद्युन्यते । श्यालः - धीवर, महत्तगम्य प्रियवयस्यक इदानी मे मंवृत्तः । कादम्बीमाक्षिकमम्माकं प्रथम हृदमिप्यते । तच्छौण्डिकापणमेव (इति निष्क्रान्ताः म) प्रवेशकः (नतः प्रविशरमाकागयानन मानुमती नामापराः।) मानुमती--- 'निर्वर्तितं मया पर्यायनिर्वर्तनीयमप्मरस्तीर्थमांनिध्य यावत्माननम्याभिषेककान, इति मांप्रतमम्य रामपंरुदन्तं प्रत्यक्षी. करिष्यामि । मेनकासंबन्धन शरीर मना में शकुन्तला । तया च दुहितृनिमित्तमादिपूर्वा'म । (यमन्तादवलोक्य) किं नु खलु ऋतूत्मवे. ऽपि निरुत्मवारम्भा व गनकुलं दृश्यन ? अस्ति में विभवः प्रणिधा- नन मर्व परिक्षातम् । किंतु, मग्य' आदरो मया मानयितव्यः । 1. विदं णाम आवृत्तण। 2 TA या क मच्छिमभत्तणोति । 3. भट्टल.प., ही अद्ध तृह्म णं शमाद। 4 एत्तक जजई। 5. धावर, मदत्तगत विवरा दणि लो। एम्बरमविश्वन अमाणं पढममोहिदं इच्छाअदि । ना माण्टिापण लगाम।। 6. पिनत्तिदं मए पजाणिवत. णिजं अच्छरानिन्थम् ।ज .14 HIN TEA अभिमेअकालो ति संपर इमाम रामिणो उदन्त पाकरिम । भानामबन्धेण मगरभूदा में सउन्दला । नाए अ दुहिणिमित्तं आदि पनि । ii. "गु ग्यु उद्च्छंचे विणिरुच्छवारम्भं विज राअउलं दामा । अधि में विही पा गयण परिण्णाएं । किं द सहीए आदी in marai | हाद । प्रमाण पत्र उजाणपलिआणं तिरक्खरिणीपटिच्छा। . , .

·11-2,3] षष्ठोऽ। . तु । अनयोरेवोद्यानपालिकयोस्तिरस्करिणीप्रतिच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी त्वोपलप्स्ये। (इति नाम्येनावतीर्य स्थिता।) (ततः प्रविशति चूतारमवलोकयन्ती चेटी । अपरा च पृष्ठनस्तस्याः ।) प्रथमा-'आताम्रहरितपाण्डुर जीवितसर्व वसन्तमासस्य । दृष्टोऽसि चूतकोरक ऋतुमङ्गल त्वां प्रसादयामि।। द्वितीया-'परभृतिके, किमेकाकिनी मन्त्रयसे ? प्रथमा-'मधुकरिके, चूतकलिकां दृष्ट्वोन्मत्ता परभृतिका भवति । द्वितीया-(सहर्ष स्वरयोपगम्य) कयमुपस्थितो मधुमासः ! प्रथमा-'माधुकरिके, तवेदानी काल एष मदविभ्रमगीतानाम् । द्वितीया-'सखि, अवलम्बम्ब मां यावदग्रपाद स्थिता भूत्वा चूत- लिकां गृहीत्वा कामदेवार्चनं करोमि । प्रथमा-'यदि ममापि खल्वधमर्चनफलस्य । द्वितीया-'अकथितेऽप्येतत्संपद्यते यत एकमेव नौ जीवितं द्विधा- स्थितं शरीरम् । (पखीमवलम्ब्य स्थिता चूनादुरं गृह्णाति) अये, अप्रति- द्रोऽपि चूतप्रमवोऽत्र बन्यभङ्गमुरभिर्भवति ! (इति कपोतहस्तकं कृत्वा) त्वमसि मया चूताङ्कुर दत्तः कामाय गृहीतधनुषे । पथिकजनयुवतिलक्ष्यः पश्चाभ्यधिकः शरो भव ॥३॥ आतम्महरिअपण्दुर जीविदमन्वं वसन्तमासस्स । दिठ्ठो मि चूदकोरअ उदुमङ्गल तुमं पमाएनि ॥ 2. परहुदिए कि एआरणी मन्तमि? 3. मरिण चूदकलिअ देखि अ उम्म [आ पर हुदिआ होदि। 4. कहं उहि महुमासो । 6. महुअरिए, तव दाणिं गे एमो महाविनमर्गाणं। 6. महि, अवलम्ब मं जाव अग्गपादटिआ भविअ दकलिअ गहि अ कामदेवञ्चणं करेमि । 7. जइ गम वि खु अद्धं अचण फलस्म । अकहिदे विप माजइ जदो पल णो जीविदं दुधाई सरीरं । अए ---.mmsmar aurभसरभी होदि ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [vi (इति चूताङ्कुरं क्षिपति। ततः प्रविशत्यपटीक्षेपेण कुपितः काकी ।) कञ्चुकी-मा तावदनात्मने । देवेन प्रतिपिढे वमन्तोत्सवे त्वमान- कलिकाभङ्गं किपारभसे? उभे-(भीते) 'प्रमीदत्वार्यः । अगृहीतायें आवाम् । कञ्चुकी-न किल श्रुतं युवाभ्यां यद्रामन्तिकैम्तरुभिरपि देवस्य शामनं प्रमाणीकृतं नदायिभिः पत्रिभिश्च ? नया हि । चूनानां चिरनिर्गतापि कालिका बध्नाति न स्वं रजः संनद्धं यदपि स्थितं कुरवकं तत्कोरकावस्थया । कण्ठेषु स्वलितं गतेऽपि शिशिरे पुस्कोकिलानां रुतं शङ्के मंहरति स्मरोऽपि चकितस्तूणार्धकृष्टं शरम् ॥४॥ मानुमती - 'नाम्नि पदहः । महाप्रभावो राजर्षिः : प्रथमा- 'आर्य, कति दिवमान्याच्या मित्रावामुना राष्ट्रियेण भर्तुः पादमूलात प्रेषितयाः । इन्यं च नौ प्रमश्वनाम्य पाटनकर्म मम पितम् । तदागन्तृकतयाऽश्रुपूर्व आवाभ्यामेष वृत्तान्तः । कञ्चुकी-भवतु । न पुनवं प्रवर्तितव्यम् । उभे-'आर्य, कौतूह र नौ । यानन जनेन श्रोतव्यं कथयत्वार्यः किनिमित्तं भवा वान्तात्माः प्रतिपितः । न मि मा ना मगा: । पहिणजयराया पति को गति ।। 1. पमीदद अजा। अपहदिया जा व 2 गायि मंदेही । महाप्पहाओ राएमी ! 3. अज का निहाई प्रमाण मिना गा गहा महिगो पाअभूलादी पनि दाणं । हत्थं अण. पमरवणम पारणका समाप । ना आ अनु. अमर ·11-5] षष्ठोड सानुमती-'उन्मत्रप्रियाः खलु मनुष्याः ! गुरुणा कारणेन भवितव्यम् । कञ्चुकी—(म्बगतम्) बहुटीभूतमल्कि न कथ्यते ? (प्रकाशम्) किमत्रभवत्याः कर्णपयं नायानं शकुन्तलाप्रत्यदिशकीलीनम् ? उभे-'श्रुतं राष्ट्रिय मुग्वाद्याचदङ्गुलीयकदर्शनम् । कञ्चुकी-नेन ह्यलय कायतव्यम् । यदेव ग्वलु स्वाङ्गुलीयक- र्शनादनुस्मतं देवेन 'म-यमूटपूतों में तत्रभवती म्हसि शकुन्तला, गोहात्प्रत्याष्टिा' इति तदाप्रभृत्येव पश्चात्तापमुपगतो देवः । तथा हि ; रम्यं द्वेष्टि यथा पुग प्रकृतिभिर्न प्रत्यहं सेव्यते शय्याप्रान्तविवर्तनर्विगमयत्युन्निद्र एव क्षपाः दाक्षिण्येन ददाति वाचमुचितामन्तःपुरेभ्यो यदा गोत्रेषु स्वलितस्तदा भवति च ब्रीडाविलक्षश्चिरम् ॥५॥ सानुमती-'प्रियं में। कञ्चुकी-अस्मात्प्रभवतो मनम्यादुत्मनः प्रत्याख्यातः । उभे-'युज्यते । (नेपथ्ये) "एतु एतु भवान् । कञ्चुकी—(कर्ण दत्वा) अये । इन एवाभिवर्तते देवः । स्वकर्मा- डीयताम् । उभे–'तथा । (इति निष्कान्ते ।) (ततः प्रविशति पश्चात्तापमहशवेपो राजा विदूषकः प्रतीहारी च।) . 1. उस्मपिआ कम्नु मणुता । गुरु गा कारणण होदय । २. सुदं रठिअ. दा जाव अगुली असण। 3. 44 मे । 4. जुज्जर । 5. UP भव । 6. तह ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [vi-8,7 कञ्चुकी—(राजानमवले.क्य) अहो मस्विवस्थासु रमणीयत्त- माकृतिविशेषाणाम् ! एवमृत्युकोऽपि प्रियदर्शनी देवः । तया हि । प्रत्यादिष्टविशेषमण्डनविधिर्वामप्रकोष्ठार्पितं विभ्रत्काञ्चनमेकमेव वलयं श्वासोपरक्ताधरः । चिन्ताजागरणप्रतान्तनयनस्तेजोगुणादात्मनः संस्कारोल्लिखितोमहामणिरिव क्षीणोऽपिनालक्ष्यते।।६॥ सानुमती-(राजानं दृष्टा) 'स्यान खलु प्रत्यादेशविमानिनाप्यस्य कृते शकुन्तला क्लाम्यति ! राजा-(ध्यानमन्दं परिक्रम्य) प्रथमं सारङ्गाक्ष्या प्रियया प्रतिबोध्यमानमपि मुप्तम् अनुशयदुःखायेदं हतहृदयं संप्रति वियुद्धम् ।।७।। सानुमती-'नन्वीदृशानि नस्विन्या भागधयानि ! विदूषकः- (स्वगतम्) 'लचिन एष भूयोऽपि शकुन्तलाव्याधिना | न जाने कथं चिकित्सितव्या भविष्यतीति ! कञ्चुकी- (पगम्य)जयतु जयतु देवः । महागज, प्रत्यवेक्षिताः प्रमदवनभुमयः । यथाकाममध्यानां विनोदस्थानानि महाराजः राजा-वेत्रवति, मद्वचनादमात्यमार्यपिशुनं ब्रूहि । चिरप्रबोधान संभावितमस्माभिरद्य धर्मामनमत्र्यामितुम् । यत्प्रत्यवेक्षितं पौरकार्य | मार्येण तत्पत्रमारोप्य दीयतामिति । प्रतीहारी–'यदेव आज्ञापयति । (इति निष्क्रान्ता। 1. ठाणे क्खु पचदेसावमाणिदा वि इमग्म किंद माउन्द्रला किलम्मदि ! 2. ण 3. लहिदो एमो भूओ वि सउन्दलावाहिणा । | M Credere in win!

·11-8] पहो। । राजा-वातायन, त्वमपि स्वं नियोगमशून्यं कुरु । कञ्चुकी-यदाज्ञापयति देव : । (इति निष्काम्ता) विदूषकः --'कृतं भवना निर्मक्षिकम् । सांप्रतं शिशिरातपच्छेद- (मणीयेऽस्मिन्प्रमदवनाद्देश आत्मानं रमयिष्यसि । राजा-वयम्य, यदुच्यते रन्ध्रीपनिपानिनोऽनर्या इति तदव्यभि- 'रि वचः । कुतः । निसुताप्रणयस्मृतिरोधिना मम च मुक्तमिदं तमसा मनः । सिजेन सखे प्रहरिष्यता धनुपि चूतशरश्च निवेशितः ॥८॥ विदूषकः- तिष्ठ तावत् । अनेन दण्डकाष्ठेन कन्दर्पवाणं नाश- यिष्यामि । (इति द काठमुद्यम्य चूनाइरं पातयितुमिच्छति ।) राजा-(मस्मितम् ।) भवतु । दृष्टं ब्रह्मवर्चमम् । सखे, क्वोपविष्टः प्रियायाः किंचिदनुकारिणीषु लनासु हष्टिं विलोभयामि ? विदूषकः- 'नन्वामनपरिचारिका चतुरिका भवता संदिष्टा । माधवीमण्डप इमां वेलामतिवाहयिष्ये । तत्र मे चित्रफलकगतां वहस्तलिखितां तत्रभवत्याः शकुन्तलायाः प्रतिकृतिमानये ति । राजा-ईदृशं हृदयविनादनस्यानम् ! तत्तमेव मार्गमादेशय । विदूषक:--'इत इतो भवान् । (उभौ परिक्रामतः । मानुमत्यनुगछति ।) विदूषकः-'एष मणिशिलापट्टकसनायो माश्वीमण्डप उपहार- 1. किद भवहाणि मच्छि अं । मपदं सिमिरातवच्छ मरमणी, इम्मति प्रमदवणु. श अत्तार्ण रमास्ममि । 2. चिठ्ठदा।। इमि गा दण्डकट्टेण कन्दप्यबाणं णासहस्म । ण आसण्णपरिआरिआ चदुरिआ भवदा मंदिछा। माहवामण्डवे इमं वेलं अदिवा. हेम्म । तहि मे चित्तफल अगदं महालहिंद नत्तहादीप माउन्दलाए पीडकिदि आणेहि ते । 4. दादा भयं। 5. एसो भणिमिलापट्टअसणाहो माहवीमण्डवो उबहार: .

·भभिज्ञानशाकुन्तले [vi- रमणीयतया निःसंशयं स्वागतेनेव नौ प्रतीच्छति । तत्प्रविश्य निपीदत भवान् । (उभी प्रवेशं कृत्वोपविष्टा। सानुमती-'लतासंश्रिता द्रक्ष्यामि तावत्सख्याः प्रतिकृतिम् ततस्तस्यै भर्नुहुमुखमनुराग निवेदयिष्यामि । (इति तथा कृत्वा स्थित्ता) राजा-मख, सर्वमिदानीं स्मरामि शकुन्नलायाः प्रथमवृत्तान्तम् । कथितवानम्मि भवंतं च । म भवान्प्रत्यादेशवेलायां मत्समीपगता | नामीत् । पूर्वमपि न त्वया कदाचित्संकीर्तितं तत्रभवत्या नाम कच्चिदहमिव विस्तवानपिनम् ? विदूषकः-'न विम्मरामि । किं तु पर्व कथयित्वावमान पुन- म्या 'परिहामविजन्य एप न भूतार्य उन्याख्यानम् । मयापि मृत्पिण्ड- बुद्धिना तथैव गृहीतम् । अथ वा भवि या ग्वलु बलवती ! सानुमती-'एवं न्विदम् । राजा-(ध्यात्वा) मग्वे, त्रायस्व माम् ! विदूषकः-भोः किमेतत् ? अनुपपन्नं खल्वीदृशं त्वयि । कदापि मत्पुरुषाः शाकवास्तव्या न भवन्ति । ननु प्रवातऽपि निष्कम्पा गिरयः ! राजा-वयस्य, निराकरणविलवायाः प्रियायाः ममवस्थामनुस्मृत्य बल दशरणाऽस्मि | सा हि, । रमणिजदाए जिम्ममा माअंण विक्षणा परिच्छदि । ता पविमिन गिसीदद भवं । 1. नद्रामम्मिटा दाम्यम्य दाव महीए पाट कदि । तदो में भत्तणो बहुमुहं अणुगम णिवेदइन । 2. ' विममगामि । किं नु मन्य कहिअ अवमा उण 'तुए परिहामवि अप्पओ एमो ण भूदत्यानि आचकिम्वद । मए वि मिपिण्डवुद्धिणा नह एब्य गहीदं । अद्र वा भविटबदा क्खु बलवती । 3. एवं गई । 4. भो कि पद ? अगुववणं का • AAओ!

·|v1-9,10] षष्ठोऽङ्कः। इतः प्रत्यादेशात्स्वजनमनुगन्तुं व्यवसिता स्थिता तिष्ठेत्युच्चैर्वदति गुरुशिष्ये गुरुसमे । पुनदृष्टिं बाष्पप्रमरकलुपामर्पितवती मयि कूरे यत्तत्मविषमिव शल्यं दहति माम् ॥९॥ सानुमती-'अहो ! ईदृशी कार्यपरनाम्य मामपि संतापयति । विदूषकः- 'अस्ति मे तर्कः केनापि तत्रभवत्याकाशचारिणा नीति राजा-कः पतिदेवतामन्यः परामर्दुमन्महेत ? मेनका किल मग्यास्ते जन्मप्रतिष्ठेति श्रुतवानम्मि । तत्महचारिणीभिः सखी ते हृति में हृदयमाशङ्कते । मानुमती-संमोहः खलु विस्मयनीयो न प्रतिबोधः ! विदूषकः---यद्येवम्, अस्ति खलु समागमः कालेन तत्रभवत्या । राजा-- कथमिव ? विदूषकः-'न खलु मातापितरौ भर्तृवियोगदुःखितां दुहितरं चिरं टुं पारयतः । राजा-वयस्य, खमो नु माया नु मतिभ्रमो नु क्लिष्टं नु तावत्फलमेव पुण्यम् । असंनिवृत्त्य तदतीतमेते मनोरथा नाम तटप्रपाताः ॥१०॥ 1. अम्महे ! इदिमा म जपरदा । इमरम मदावण अहं रमामि । 2. अधि । नको कण वि नत्त होती आआमचारिणा णीदे त्ति। 3. समोहो वखु विह्मअणिज्जो पडिवोहो। 4. जइएव्व अन्थि क्खु समाअमो कालेण तत्तहोदीए। 5. ण क्खु सादापिदरा भत्तविवो अकुविखअं दुहिदरं चिरं देख्खिदं पारेन्ति ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [v1-11,12 विषका-'मैवम् । नन्वङ्गुलीयकमेव निदर्शनमवश्यंभाव्य. चिन्तनीयः ममागमो भवतीति । राजा-(अङ्गुलीयकं विलोक्य) अये, इदं तावदसुलमस्थानभ्रंशि शोचनीयम् ! तव सुचरितमङ्गुलीय नूनं प्रतनु ममेव विभाव्यते फलेन । अरुणनखमनोहरासु तस्याश्रुतममि लब्धपदं यदङ्गुलीषु ॥११॥ सानुमती-'यद्यन्यहम्तगतं भवेत्मत्यमेव शोचनीयं भवेत् । विदूषकः-'भोः, इयं नाममद्रा केनोद्घातेन तत्रभवत्या हस्ना. भ्यास प्रापिता? सानुमती-'ममापि कौतूहलेनाकाग्नि एषः । राजा-श्रृयताम् । तपावनात्स्वनगगय प्रस्तिं मां प्रिय मवाष्पमाह ‘कियच्चिरणार्यपत्रः प्रतिपत्ति दाम्यति? 'इति । विदूषकः-'तनम्ततः ? राजा-पश्चादिमां मुद्रां तदङ्गुली निवेशयना मया प्रत्यभिहिता। एकैकमत्र दिवसे दिवसे मदीयं नामाक्षरं गणय गच्छसि यावदन्तम् । तावत्प्रिये मदवरोधगृहप्रवेशं नेता जनस्तव समीपमुपैष्यतीति ॥१२॥ तच दारुणात्मना मया मोहान्नानुष्ठितम् । सानुमती-'रमणीयः खल्ववधिविधिना विसंवादितः । 1. मा एव्वं । ण अलीअं एव टिम । अवम् भावी अचिन्तणि जो ममा अमो होदिति । 2. जइ अणहत्थगदं भव, मञ्च एव मो भणिजं भवे । 3. भा, गाममदा केण उग्यांदण तत्तहोदीए हत्याग्मानं पाविदा? 4. मम वि कोदूहलेण ·11-18] षष्ठोड : विदूषकः-'अथ कथं धीवरकल्पितम्य रोहितमत्स्यस्योदराभ्यन्तर आमीत् ? राजा-राचीतीर्थ वन्दमानायाः मख्याने हानागङ्गास्रोतमि रिभ्रष्टभ । विदूषकः -- 'युज्यते । मानुमती-- 'अत एव तपस्विन्याः शकुन्तलाया अधर्मभीरोरस्य जर्षः परिणये संदेह आमीत् । अय वेदशाऽनुरागोऽभिज्ञानमपेक्षते; --कथमिवैतत् ? राजा-उपालप्म्ये तावदिदमङ्गुलीयकम् । विदूषकः--(आत्मगतम्) 'गृहीतोऽनेन पन्या उन्मत्तानाम् । गजा-कथं नु तं वन्धुरकोमलाङ्गलिं करं विहायासि निमग्नमम्भमि : थवा। अचेतनं नाम गुणं न लक्षये. न्मयैव कस्मादवधीरिता प्रिया॥१३॥ विपक:- (आत्मगतम्) कयं बुभुक्षया खादितव्योऽस्मि ! राजा-प्रिये, अकारणपरित्यागानुशयतप्तहृदयस्तावदनुकम्प्यता- जनः पुनदर्शनेन । (नतः प्रविशत्यपटीक्षेपेण चित्रफलकहस्ता चतुरिका) 1. अध कर धीवलकप्पिअम्म लोहि अमच्छस्म लभन्तले आसि । जजः। 3. दो एष तवरिमणीए मरन्दाः अधम्मभीरुणो हमस्स मिणो परिणए संदेही आमि । अहवा ईदिमो अणुराओ अहिण्णाणं अवेक्खदि; कहं 5 कह बभक्खाए खादिदगो नि ! -Mir restrial .

·अभिज्ञानशाकुन्तले [vi -14 चतुरिका- 'इयं चित्रगता भट्टिनी। (इति चित्रफलकं दर्शयति ।) विदूषकः-(विलोक्य) 'माधु, वयस्य । मधुरावस्थानदर्शनीयो भावानुप्रवेशः । मावळतीव मे दृष्टिनिनोन्नतप्रदेशेषु । सानुमती-'अहो राजर्षेनिपुणता ! जान मायग्रतो मे वर्तत इति राजा-यद्यत्गाधु न चित्रे स्यास्क्रियते तत्तदन्यथा । तथापि तस्या लावण्यं रेखया किंचिदन्वितम् ॥१४॥ मानुमती- 'महशमतत्पश्चात्ता गुगेः स्नहम्यानवलेपम्य च विदूषकः-भोः ! इदानीं निखम्नत्रभवत्यो दृश्यन्ते । पर्वाश्च दर्श-| नीयाः । कतमात्र नत्रभाती शकुन्नला ? मानुमनी- अनभिन्नः ग्वल्लीदृशम् ग रूपा-१ माघटष्टियं जनः राजा-नावकतमां नकयमि विदूषकः-'तयामि यैषा शिथिलबन्धनोद्वान्नकुसुमेन कंशा | तनोद्भिन्न वेदविन्दुना वदनेन विशेषताऽपमृताभ्यां बाहुभ्यामवसे क- स्निग्धतरुण पल्लवम्य चूनपादाम्य पार्श्व ईपत्परिश्रान्तवालिखिता, मा शकुन्तला; इतर पयाविति । गजा-निगुणा भवान् । अन्यत्र में भावविह्नम् । 1. भगिन गहा मट्टिा । 2. माद, वाम मरावयाणमणि जो भावाणु पवमी । वन विअ मे दिहाणपण गप्परम् । 3. मी, गनिगो णि ण ।। जाणे मी अगदी में वी न । 4. मरियप पच्छादागरणा मिगा। अणवलंबम्म ।:प्रादागि निर्माण ननहाटामा दीलि । मनाओ अदंमणी । कदमा पत्य तनहा। पता' 6. अभिगो कम्युमि। 4 मोहि अभंजगी। 7. नकामना in Aणुबन्तकाममंग केमण उम्भिारमा vain तिमी बीमार्ग प्रादि वाहाहि अवामणि पलास्म वृष --.:. ...miriti ·VI-15,18,17] षष्ठोऽ खिन्नाङ्गलिविनिवेशो रेखाप्रान्तेषु दृश्यते मलिनः । अश्रु च कपोलपतितं दृश्यमिदं वर्तिकोच्छ्रासात् ॥१५॥ तुरिके, अर्धलिखितमतदिनोदस्थानम् । गच्छ । वर्तिकां तावदानय । चतुरिका-'आर्यमाक्य, अवलम्बम्व चित्रफलकं यावदागच्छामि राजा-अहमदवलम् । (यथाक्तं करोति ।) (निष्क्रान्ना चेटी।) राजा-निःश्वस्य,) साक्षात्प्रियामुपगतामपहाय पूर्व चित्रार्पितामह मिमां बहुमन्यमानः । स्रोतोवहां पथि निकामजलामतीत्य जातः सखे प्रणयवान्मृगतृष्णकायाम् ।।१६। विदूषकः-(आत्मगतम् ) 'एपोऽत्रभवान्नीमतिकम्य भगतृष्णकां आन्तः । मी., अप किमत्र लिखितव्यम् ? सानुमती- 'यो यः प्रदेशः पख्या मेऽभिरूपस्तं तमालेखितु- it भवेत्। राजा-श्रूयताम । कार्या सैकतलीनहममिथुना स्रोतोवहा मालिनी पादास्तामभितो निषण्णहरिणा गौरीगुरोः पावनाः। शाखालम्बितवल्कलस्य च तरोनिर्मातुमिच्छाम्यधः शृङ्गे कृष्णमृगस्य वामनयनं कण्डूयमानां मृगीम्॥१७॥ 1. अ. माध, अबला नाममा । 2 . अत्तमंत्र अदिकांग मिनाहा मेवानी। गो, अवर । पत्थ लिहिदवन् ? । जो पदसी महाप में अहिरूवी । तं आलिहिदुकामो भवे ।

·भमिज्ञानशाकुन्तले [v1-18,10 विदूषकः-(आत्मगतम् ) 'यथाहं पश्यामि पूरितव्यमनेन चित्र- फलकं लम्बकूर्चानां तापसानां कदम्वैः । राजा-वयस्य अन्यच्च । शकुन्तलायाः प्रसाधनमभिप्रेतमत्र विस्मृतमस्माभिः । विपक:---'किमित्र ? सानुमती- 'वनवासस्य सौकुमार्यम्य विनयम्य च यत्महणं भविष्यति । राजा- कृतं न कर्णार्पितबन्धनं सखे शिरीषमागण्डविलम्बि केसरम् न वा शरच्चन्द्रमरीचिकोमलं मृणालसूत्रं रचितं स्तनान्तरे ॥१८॥ विदुपका-भोः, किं नु तत्रभवती रक्तकुवलयपल्लवशोमिनाम- हस्तंन मुखमावार्य चकितचकितव स्थिता ? (मावधानं निरूप्य रष्टा। एष दास्याःपुत्रः कुसुमरसपाटच्चरस्तत्रभवत्या वदनकमलमभिलङ्घत | मधुकरः । राजा-ननु वार्यतामेष वृष्टः विदूषकः-'भवानवाविनीतानां शमितास्य वारणे प्रभविष्यति राजा-युन्यते । अयि भाः कुसुमलताप्रियातिथे, किमत्र परि पतनवदमनुभवाम ! एषा कुसुमनिपण्णा तृषितापि मती भवन्तमनुरक्ता। प्रतिपालयति मधुकरी न खलु मधु विना त्वया पिवति ॥१२॥ 1. जह अहं खामि परिदयं णण चित्तफल अं लम्बकुचाणं तावमाणं कर महि । 2. किं विभ? 3. वणवामम मोउमारस्म विणअम्म अजं मरिम भविस्मदि । 4. भा, कि गु तत्तहांदी रत्तकुवल अपलबमोहिणा अग्नहत्थंण मुहं आवारिअ चाहदन निटिआ। एसो दामीरपुत्ता कुसुमरमपाडच्चरी तत्त होदीप वअणकमलं भनि- ·vi-20,21] पष्ठोड मानुमती-'अद्यापिनातं खल्वेष वारितः । विदूषकः---'प्रनिषिद्वापि नामपा जातिः । राजा--एवं भो न में शासन निष्ठसि ? श्रूयतां तर्हि मंप्रति-- अक्लिष्टवालतरुपल्लवलोभनीयं पतिं मया मदयमेव स्तोत्मवेषु । बिम्बाधरं स्पृशमि चन्द्रमर प्रियाया- स्त्यां कारयामि कमलोदग्बन्धनस्थम् ।। २० । विदृपक:- एवं तीक्ष्णदण्डम्य किं न भप्यति ? ( ग्रहस्य ! आत्मगतम् ।। ए तावदुन्मत्तः। अहमप्येतस्य पङ्गेनेशवर्ण इव संवृत्तः ! (प्रकाशम्) मीः चित्रं खल्वेतन : राजा --कथं चित्रम् ? यानुमती-'अहमपीदानीमवगताया। किं पुनर्ययालिग्विता. नुभाव्यपः ! राजा---गाय, किमिदम नुष्ठितं पौरोभाग्यम् । दर्शनमुखमनुभवतः माक्षादिव तन्मयेन हृदयेन । स्मृतिकारिणा त्वया में पुनरपि चित्रीकृता कान्ता ॥२१॥ (इति बाप्पं विहरति।) सानुमती--'पूर्वापरविरोध्यपूर्व एष विरहमार्गः ! राजा-वयस्य, कथमेवमविश्रान्तदुःखमनुभवामि ? 1. अज अनि | गु एनो पारिदा । 2. पडिमिद्धा वि वामा एसा नादी। 3. एव्य तिखणदाकण भाइरमादि । ।मो दाव उम्मत्तो । अहं पि एदस्म मङ्गेण इंदिनवण्णो विमगंवुतो । मो रिसं वन्नु पदं । 4. अह पि दाणि अवगदत्या वि. उण जहलिहिदाणमवी ए । 5. पुन्चावरविरोही अपु-यो एसो विरहमग्यो ।

·भभिज्ञानशाकुन्तले [v1-22 प्रजागरात्स्विलीभृतस्तस्याः स्वमे समागमः । बाप्पस्तु न ददात्येनां द्रष्टुं चित्रगतामपि ॥२२॥ सानुमती-'मर्वथा प्रमार्जितं त्वया प्रत्यादेशदुःखं शकुन्तलायाः (प्रविश्य) चतुरिका-'जयतु जयतु मा । वर्तिकाकाण्डक गृहित्वतोमा पनि नाभि । राजा --- किन ? चतुरिका -- म मे स्नादन्नग नाटकाद्वतीयया दया मु, न्याहनाय :-यापनप्यासीन मला कार गृहीतः । घिदपकः -- 'दिष्टया भूक्ता चतुरिका - याबदया । । टन सायं नादिका मात्रया तान्या निहित का। राजा-मस्य. उति वा समान विग न । मानिमा प्रतिकृति रम। विटपकः नानी । विप्रफलकामादायाया। च । याद मनन्त परकट Jinn: 1:47, 1मां मंदिर प्रामा, गदापय । (इन इनरदं निकालः ।) मानुमनी- अन्य काम र प्रयास 12 : . गिविन्टमीलाई इदानीमेष । - 4 1. . ' . 4 .. में वा... दाआमा ।। Tणावर.... i.in ::. लगा. नाबालिक मा. 11 : 1. I. 11: पदा मला. मं महापरि पाना दावा । 7. अण्णामान्ताह 331 7 ·vi-]] षष्ठोऽङ्कः। दम - . (प्रविश्य पत्र हस्ता) प्रतीहारी-'जयतु जयतु देवः ! राजा-वेत्रवनि, न खल्यन्तरा दृष्टा त्वया देवी ? प्रतीहारी-अथ किम् । पत्रहानां मां प्रेक्ष्य प्रतिनिवृत्ता। राजा-कार्यज्ञा कापिरोध में परिहरनि । प्रतीहारी–'देव, अमायो विज्ञापयति । अर्थजातम्य गणनाबहु- संगकमेव पोरकार्गमवेशित; कप: पत्रामा प्रत्यक्षीकरोत्विति । राजा--इतः पत्रं दर्शया (प्रतिहार्युपनयति ।) राजा--(अनुवाच्य) कयम् । जगदम्यवहारी मार्यवाही धनपित्री नाम नांव्यगने विपन्नः। अनन्या किट तपम्बी ! गनगामी यायनय येतदमायेन लिमिना ! को न पनपन्यता : वेत्रवति, हवन-वाददापनीकेन नत्रभनता पितव्यम् । विनर्यतां यदि निता पन्नासत्या भागालगा। प्रतीहारी-- दे। दान विपतकम्य ठिनी दुहिता निवृत्त- पृतना जाया. प्रयते । गजाननु गर्भ गियं रिकामह ! गर ! एवममः-यं वहि । प्रतीहारी--'पदेव राजापयति । इस प्रथिना ।) राजा--हिवाल ! प्रतीहारी - "शामि: राजा--किमनेन संततिरम्ति नारगीति ? 1. द नेदु देवो । १. भापतान्य मंश्विा पडिगि उत्ता। 3. देव अमचो विण्णादि । अम नादस्म गणगान हुलाए एक एव्य पोरकजं भवेक्खिदं; तं वा पत्तारूढ़ पञ्चकन्वीकारेदु त्ति ।, !. देव दागि एब्व मादअस्स सेट्टिणो दाहों h me I जंदेवो आणदि । 6. इअंझि। ..

·२ अभिज्ञानशाकुन्तले [vi-23, येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन बन्धुना । म म पापाहने तामां दुष्यन्त इति घुष्यताम् ॥२३॥ प्रतीहारी-'एवं नाम घोपयितव्यम् । ( निष्क्रम्य, पुनः प्रविश्य काले प्रवृष्टभिवाभिनन्दिनं देवाय शामनम । राजा-(दीर्घमुष्णं च निःश्वभ्य एवं भोः ! मनिच्छंदानिरवलम्बान कन्टानां मूलपुषावामान संपदः परमपनिन । ममाप्यन्ने पृवंशश्रिय एष एव वृत्तान्तः । प्रतीहारी- प्रनिहतमा झलम । राजा-विङ मामुपस्थित श्रेयावमानिनम ! मानुमती--- 'मंशयं मवीमेव हृदय कृत्या निन्दिताऽननामा। राजा- मंरोपितऽप्यात्मनि धर्मपन्नी त्यक्ता मया नाम कुलप्रतिष्ठा कल्पिप्यमाणा महने फलाय वसुंधग काल इवाप्तवीजा । २४|| मानुमनी - अपरिचिटन्नदानी ने मननिभविष्यति । चतुरिका-( जनान्तिकम् यि, अनेन मार्थ गहवृत्तान्तन दिगणा- दंगा भन । एनगाधामगित मनतिजन्दाहार्य मावां गृही- कल प्रनाहारी-'मष्ट भागामि । इति निष्कान्ना।) राजा - अहो, दृप्यन्ताय मंशयमारूदाः पिटभानः । कृत; 1. ब नाम या । .. ५.१ "..::I. " 2 पर अमाक ' . ..... या कारणा 4. अपरिwिw.in 1: 1 5. मिणा 1.41युत्तन्त । ...... :17 | Starfae :....: मा0 आअ... || ·vi-2511 षष्ठोऽतः। अस्मात्परं बत यथाश्रुति मंभृतानि को नः कुले निवपनानि नियच्छतीति । नूनं प्रतिविकलेन मया प्रमिक्तं धौताश्रुशेषमुदकं पितरः पिबन्ति ॥२५॥ इति मोहमुपगतः।) चतुरिका-(पपंभ्रम मवलोक्य। 'सभितु ममाश्चमित भता । मानुमती-'हा विक ! हा विक ' मति ग्वल दीप व्यववानदोषे. णेषोऽन्ध कारदापमनुभाति । अहमिदानीमच निवृतं करोमि ? अथ वा, श्रुतं मया शकुन्तलां ममावा यन्न्या महेन्द्रननन्या मृग्वायज्ञभागो- सुका देवा एव नया नुष्ठास्यन्ति यथ उचिरण धर्मपत्नी भनाभिनन्दि- प्यतीति । तद्युक्तमतं का प्रतिपालयितम । यावदनेन वृत्तान्तन प्रियमवीं ममायामयामि । (इत्युदान केन निष्कान्ना) (नेपथ्ये।) अब्रह्मा राजा--(प्रयागतः। दवा) अये माधगम्यवावरः । क: काऽत्र भोः ! (प्रविश्य) प्रतीहारी-(मसंभ्रमम् ) परित्र यतां देवः संशयगतं यस्यम्। राजा-केनात्तगन्धा माणवकः । - :) ।।दा । बादाम ववधाग- सा अपना : अEि | 15 परमि । अह वा मृदं मन्दर ममम्मा : मह. 'गी. हाहो पणमाओरमा देवा एव्य 1 नवमन्नि ... पम्मलिपि मा अहिणन्दिसति । ता जुत्तं र पटिपारद। नाव संभणा नुतण पिअमहि नमस्मामि । 3. अचह्मण्णम् ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [vi-26, प्रतीहारी-'अदृष्टरूपण केनापि मत्सेनानिशम्य मेघप्रनिच्छ-3, प्रामादम्याग्रभमिमागेपितः । राजा - (उत्थाय) मा नायत् । ममापि यत्त्वैभिभूयन्ते गटा अथवा। (नेपथ्षे) मा वयस्य, अहन्यहन्यात्मन एन नावज्ञातुं प्रमादम् बलिनं न शकपन प्रजासु का केन पथा प्रयातीत्यशपतो येदितुभस्ति शक्तिः ॥२६॥ अविहा ! ! राजा - (गनिभेदेन परिक.मनसंव, न मंतव्यम् । (नेपथ्ये) (पुनम्नदेय पटिया) न भवामि ! प्रत्यवननगिरीवर्गमञ्चन म गान : गजा--(मदृष्टिक्षेपम् । मना | (प्रविश्य शाई 1) यवनी - भापमहिनं दा1-1 (गा नानुर) (नेपथ्ये, एप व्यामभिनयकण्ठमाणिनाथी गालः पशुमिय हन्मि चेष्टमानम् । आतानां भयमपननुमान बन्या दुप्यन्नम्तव शरणं भवधिदानीम् ।।२७।। राजा-(परांषम् ) कर मामला:गनि ! तिष्ठ, निष्ट कर पा त्वमिदानी न माग यमि । (शाई मागाय) वचन, मापानमागमा 1. हिरवण . .:.:..:.:.

·1-28,29]
षष्ठोऽ।
१५
।
प्रतीहारी-'दत डनो देवः । (पर्ये सत्वरमुपसर्पन्ति ।)
राजा--(समन्ताद्विलोक्य) शून्यं खल्विदम् !
(नेपथ्ये) अविहा ! अविहा ! अहमत्रभवन्तं पश्यामि । त्वं मां
मि । विडालगृहीतो मूपक इव निगशोऽस्मि जीवित संवृत्तः !
गजा-
[-मामिल: ! मदीयमा त्वां द्रश्यति । एप
मंदधे,
या हनिष्यति या रक्ष्यं रक्षिष्यनि द्विजम् ।
हमो हिरमात नन्मिश्रा वर्जयत्यपः ॥२८ ।।
इस संधत्ते।) (न 1: प्रायशनि दिएकमुन्मृज्य म नलि:, विद्यकश्च ।)
मानलिः -- कृताः गारख्यं हरिणा नवासगः
शगमनं तेषु विकृप्यतामिदम् ।
प्रमादमीम्यानि मतां मुहज्जने
पतनि च पि न दारुणाः शगः ।।२९।।
गजा-(ममंभ्र. ग्राम पं: न . ये, मन्दिः । स्वागत महेन्द्र
य।
विदपकः
येन । मानमान बागले नाभि
मानलिः -- मि.!! TIA 1, श्रूयतां यदमा हरिण
माशं प्रापत
गजा -. ह
2.
• 11.11.11.... मामा नि नि पुनः। 3. .
पमा
"
...।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [vi-80,81,8 मातलि:- अस्ति कालनेमिप्रमूतिर्दुर्जयो नाम दानवगणः । राजा-अम्नि । श्रुतपूर्व मया नारदात् । मातलि:--- मख्युस्ते म किल शतक्रतोरजय्य- स्तन्य त्वं णशिरमि म्मृतो निहन्ता। उच्छेत्तं प्रभवति यन्न सप्तगाप्ति- स्तन्न तिमिग्मपाकरोति चन्द्रः ॥३०॥ म भवानात्तशस्त्र एव इदानीपेन्द्रग्यमान्य विनयाय प्रतिष्ठताम् । राजा -अनुगृहीतोऽहम नया मघवनः संभावनया । अय मात्र प्रति भवना किम्वं प्रयुक्तम् । मातलि:-नदापि कथ्यने । किनिनिमित्तादपि मन:मनापादन युष्मान्मय। विक्लवा दृष्टः । पश्चाकापयितुमायुष्यन्त तथा कृतवाः नस्मि । कुतः । ज्वलति चलितेन्धनो निर्विप्रकनः पन्नगः फणां कुरुन प्रायः स्वं महिमानं शोभापतिपद्यत जन्तुः ।। ३१॥ राजा-जनान्निकम ) गम्य, अनात माया दिपनगन तदत्र परिगतार्य कृ-मा मद्र चना इमान्यगिन बहि । चन्मतिः कंवला तावत्परिपालयतु प्रजाः । अधिज्यमिदमन्यस्मिन्कणि व्याप्तं धनुः ॥३२॥ विपक:-'यद पानाजापान । (दनि निमान्नः ।) मातलिः--आयुष्मात्रयमागहतु । (साधारोहणं नाट पनि (निएकान्ताः सव।) पष्टोक।

·VII-1,2,8,4] सप्तमोज सप्तमोङ्कः। (ततः प्रविशत्याकाशयानेन स्थाधिरूढो राजा मातलिश्च । ) राजा--मातले, अनुष्ठितनिदशोऽपि भववतः सत्क्रियाविशेषाद- नुपयुक्तमिवात्मानं ममर्थये । मातलिः --(सस्मितम् । आयुष्मन , उभयमध्यपरिताप । कुतः, प्रथमोपकृतं मरुत्वतः प्रतिपच्या लघु मन्यते भवान् । गणयत्यवदानविस्मितो भवतः साऽपि न सत्क्रियागुणान् ॥१॥ राजा-मानले, गा मैगम् । 'ग्वलु म नाग्यानामप्य भूमिविपर्जना. वमरमत्कारः । मम हि दिनो कपां मममीमनापवंशितम्य अन्तर्गतप्रार्थनमन्तिकस्थं जयन्तमुवीक्ष्य कृतस्मितेन । आमृष्टवक्षोहरिचन्दनाङ्का मन्दार माला हरिणा पिनद्धा ॥२॥ मातलिः-किमित्र नामायमानमरेश्वरानाहीत ! पश्य । मुखपरस्य हरेरुभयैः कृतं त्रिदिवमुद्भुतदानवकण्टकम् । तव शरैरधुना नतपर्वभिः पुरुषकेसरिणश्च पुरा नखैः ॥३॥ गजा---अत्र विलु शतकनी महिमा स्तमः मिध्यन्ति कर्मसु महत्स्वपि यनियोज्याः संभावनागुणमवेहि तमीश्वराणाम् । किं वाऽभविष्यदरुणस्तमसां विभेत्ता तं चेत्सहस्रकिरणो धुरि नाकरिष्यत् ॥४॥ मातलिा-सदृशं तवेतत् । (स्तोकमन्तरमतीत्य ।) अयुष्मन, इतः श्य नाकपटप्रतिधितस्य सौभाग्यमात्मयशसः ।

·४ भभिज्ञानशाकुन्तले [vit-5,6,7,8 विच्छित्तिशेषैः सुरसुन्दरीणां वगैरमी कल्पलतांशुकेषु । विचिन्त्य गीतक्षममर्थजातं दिवौकसस्त्वचरितं लिखन्ति ॥५॥ राजा-मातले, असुरसंप्रहारोत्सुकेन पूर्वेयुर्दिवमधिरोहता गया न लक्षितः स्वर्गमार्गः । कतमम्मिन्महतां पथि वामहे ? मातलि:- त्रिस्रोतमं वहति यो गगनप्रतिष्ठां ज्योतीपि वर्तयति च प्रविभक्तरश्मिः । तस्य व्यपतरजमा वहस्य वायो मांगों द्वितीयहरिविक्रमपूत एपः ॥६ राजा-मानले, अतः खलु भवाह्यान्तःकरणा ममान्तगन्मा | प्रमीदति । (रथाङ्गमवलोक्य) मंघपदवीमवतीणों नः । मातलि:-कथमवगम्यत ? राजा- अयमरविवरेभ्यश्चातकनिष्पतद्भि. हरिभिरचिरभासां तेजमा चानुलिप्रैः । गतमुपरि धनानां वारिगर्भादराणां पिशुनयति स्थम्ने मीकरक्लिननमिः ॥७॥ मानलिः -: णादाय मानवाधिकार भूमी पतिष्यत । गजा -- (अधोऽवलोक्य) मानक वावरणादाश्चयदर्शनः मंत्र-यन | मनुष्यलोकः । तथा हि । शैलानामवरोहतीव शिवरादुन्मज्जतां मेदिनी पर्णाभ्यन्तरलीननां विजहति स्कन्धोदयात्पादपाः। संतानस्तनुभावनष्टसलिला व्यक्ति भजन्त्यापगाः f All ·v11-9,10,11] मतमोजक मांध्य इस मातलि:-माधु हटम । (मबहुमानमवलोक्य) अहो उदाररमणीया प्रथिवी ! राजा --मानले, कतमोऽयं पूर्वापरमपद्रावगादः कनकरसनिम्यन्दी मंघरिघः मानुमानालोक्यने ? मातलि:-आयुष्मन, एप ग्वलु हेमकुटी नाम किंपुरुषपर्वतम्नपः . भमिद्विक्षेत्रम् । पश्य । म्वायंभुवान्मरीचेर्यः प्रबभूव प्रजापतिः । मुगसुग्गुरुः मोऽत्र मपत्नीकस्तपस्यति ॥९॥ राजा-तन धनतिक्रमणीयानि श्रेगांभि । प्रदक्षिणीकृत्य भगवन्न । -तुमिच्छामि । मातलिः-प्रथमः कल्प: ! ( नाटोनावतीणीं।) राजा-(मविस्मयम् ।) उपोह शब्दा न रथाङ्गनेमयः प्रवर्तमानं न च दृश्यते रजः । अभूतलस्पर्शत याऽनिरुदतस्तवावतीर्णोऽपि रथो न लक्ष्यते ।। मानलिः-एतावानव शतक्रतीरायुष्मानच विशेषः । राजा--मातले, कतमम्मिन्प्रदेश मारीचाश्रमः ? मातलिः-(हम्तेन दर्शयन् । ) पश्य ! वल्मीकार्धनिमनमर्तिरमा संदष्टसर्पत्वचा कण्ठे जीर्णलताप्रतानवलयेनात्यर्थसंपीडितः । अंसव्यापि शकुन्तनीडनिचितं बिभ्रज्जटामण्डलं यत्र स्थाणुरिवाचलो मुनिरसावभ्यर्कपिम्पं स्थितः ॥११॥ ...

·अभिज्ञानशाकुम्तले [vil-12,13 मातलि:- संयतप्रग्रहं रथं कृत्वा) तो अदितिपरिवप्रितमन्दार वृक्ष प्रजापतेराश्रमं प्रविष्टौ स्वः । राजा-स्वर्गादधिकतर निवृ निम्यानम् ! अमृतहदमिवावगाढोऽस्ति। मातलि:-(रथं स्थापयित्वा) अवतरत्वायुष्मान । राजा-(भवती) मानले, भवान्कयमिदानीम् ! मातलि:-मयन्त्रिता मया ग्यः । वयमप्यवतरामः । (तथा कृत्वा ) इन, आयुष्मन् । परिकम्य) दृश्यन्तामत्रभवनापीणां तपोवनभुपयः । राजा-ननु विस्मयादवलोकयामि ! प्राणानामनिलेन वृत्तिरुचिता मत्कल्पवृक्षे वने नोये काञ्चनपप्ररेणुकपिशे धर्माभिषेकक्रिया । ध्यानं रत्नशिलातलेषु विवुधस्त्रीनिधी संयमो यत्काइझन्ति तपाभिरन्यमुनयम्नम्मितपस्यन्त्यमी ॥१२॥ मातलिः--उन्मपिणी खलु महतां प्रार्थना ! (परिक्रम्य, आकाश ।। अये वृद्धशाकल्य फिपनुनिष्ठति भगा-मागन: ? कि बीपि-दा.. गण्या पतिव्रताधर्मपनि य . मन गिन्नी पहिलाये कयानी'. राजा-कणं दया। ये प्रत यावपर. बलु प्रास्नायः ! मातलिः . . ( गजानवलोक र मिन्नगा . समूद. तावदा. 1- मायुप्मान या निव..! भामि । गजा - यया । मातलिः अयान माया गर] । (हति नप्यान्तः ।) राजा - निमिनं भूचाला।। मनोरथाय नागंगे कि बाहो स्पन्दमे धृथा ।

·11-14,15] सप्तमोऽङ्क: नपध्ये)' मा खलु चापलं कुरु । कथं, गत एवात्मनः प्रकृतिम् ? गजा-(कर्ण दत्या) अभुमिरियमविनयम्य । को नु खल्वेष पिठ्यते ? (शब्दानुसारेणावलोक्य । मविस्मयम् । अये,को नु खल्वयम- यमानस्तपस्विनीभ्यामबाटमत्त्वों वाल? अर्धपीतस्तनं मातुरामर्दक्लिष्टकेमरम् । प्रक्रीडितुं मिहशिशु बलात्कारेण कर्षति ॥१४॥ ( तनः प्रविशति यथानिदेष्टकर्मा नपस्विनीभ्यां बालः । ) बाल:-नभान सिंह, दन्तं गणयिष्ये । प्रथमा-'अश्निीत,कि नोऽनिर्विशेषाणि सत्त्वानि विप्रकरोपि? न्न : वर्धत तं मंगम्भः । म्यान खलु ऋपिजनेन मर्वदमन इति कृत. रामधयोऽमि । राजा-किं नु बर, बालेऽ-िमनोरम इस पत्रे निह्यति में मनः ? मानपत्यता मां कलयति ! द्वितीया-'एषा ग्वलु केरिणी मां लक्षति,यद्यम्या; पुत्रकं न मुञ्चमि बालः--(सम्मिनम) सही वकीय बल भीतोऽमि ! (अधरं दर्शयति) गजा महतम्तेजमो बीनं बालोऽयं प्रतिभाति मे । स्फुलिङ्गावस्थया वह्निरेधापेक्ष इस स्थितः ॥१५॥ प्रथमा-"कम, एनं बालमृगन्ध नत्र । अपरं तं मीडनकं दास्यामि । 11. : 1 1. गाव नल कागंह ।। अनाना। ... जिम्म मि | All, I. Cil in मा । जिविअरेसि ? 1' का ...|| ५.३ रोजाना । ना + ifil :4 गन । 5. मह, बलि में - ·भभिज्ञानशाकुन्तले [vil-10.17 बाला--'कुत्र ! देह्येतत् । (इति हस्तं प्रसारयति ।) राजा-कयं चक्रवर्तिलक्षणमप्यनेन धार्यते! तथा ह्यस्य प्रलोम्यवस्तुप्रणयप्रमारितो विभाति जालग्रथिताङ्गलिः करः । अलक्ष्यपत्रान्तरमिद्रागया नवोपमा भिन्नमिवेकपङ्कजम्॥१६॥ द्वितीया-'सुव्रते, न शक्य तप वानामात्रेण विग्मयितम् । मक त्वम । मदीय उजे मार्कण्डेयम्यर्षिकुमागम्य वर्णचित्रितो मनि मयूरोऽस्ति । तमम्योपहर । प्रथमा-'तथा । (इनि निष्क्रान्ता।) बाल:-'अनेनैव नाव-क्रीडिव्यामि । (इति तापमी विलोक्य ४ मत । राजा-गृहयामि म्वल दर्ललिनायाम्मै ! आलक्ष्पदन्नमालाननिमिनहामः व्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृतीन । अङ्काश्रयप्रणयिनस्तनयान्वहन्तो धन्यास्तदारजमा मलिनीभवन्ति ।।१७। तापमी-भवतु । न मामयं गणयति । (पाश्वमवलीकर) कोऽत्र ऋषिकुमागणाम् ? (राजानमवलोक्य। भद्रमुख, एहि तावत् । मानणा नंन दुर्मो कहानग्रहेण उिम्भलीलगा वाध्यमानं बालमृगेन्द्र । राजा-(उपगम्य । सस्मिनम् ) अयि भो, महर्षिपुत्र ! 1. काह? देहिण। 2. मखर, 'म मो वा नाम नंण विरमान , तुमं । ममकरण उप मक असमिकमारा पणचिनिदो मिनि आम ने निति । तम उसहर । 3. नह। 1. मिणा एल्य नाव कालिए। ...rurmi) HK हि दाव। मीपति मिना 1 ·vii-18.19,20] सप्तमोऽङ्कः। वमाश्रमविरुद्धवृत्तिना संयमः किमिति जन्मतस्त्वया । त्यसंश्रयसुखोऽपि दृष्यते कृष्णसर्पशिशुनेव चन्दनः ॥१८॥ तापमी.--'भद्रगुख, न खल्वयमृपिकुमारः। राजा--आकाशं चेष्टितमवास्य कथयति । स्थानप्रत्ययात प्रयोग ! यथाभ्यर्थितमनुनिष्ठन्वालम्पशेमुपलभ्य, आत्मगतम् । ) अनेन कस्यापि कुलाङ्कुरेण स्पृष्टस्य गात्रेषु मुखं ममैवम् । का निर्वृतिं चेतसि तस्य कुर्याद्यस्यायमङ्कास्कृतिनः प्ररूढः।।१९।। तापमी--(उभी निर्वग) आश्चर्यमाश्चर्यम् ! राजा----आयें, किमित्र : तापमी--- 'अग्रवाल कर-7 तऽपि मंत्रादिन्या कृतिरिति विस्मि. म । अनिनस्यापि नातिलांमः संवृत्त इति । राजा --- (बालक मुपलालयन ) ननेन्मानकुमारोऽयमय कोऽम्य गदिशः तापसी - 'पुरुवंशः । राजा---(भान्मगतम् ) का कान्वया मम ! अनः ग्वलु मदनुकारिण- मानमत्रभानी मन्यते । अस्त्येतत्पौरवाणामन्त्यं कुलवतम् । भवनेषु रमाधिकषु पूर्व क्षिनिरक्षार्थमुशन्ति ये निवासम् । नयतैकयतिव्रतानि पश्चात्तरुमूलानि गृहीभवन्ति तेषाम् ।।२०।। प्रकाशम् ) न पनगमगत्यां मनराणामप विषयः ! -- 1. :मुर, " अ समिकमारी। ). !ि रिअं ! 3. 'इमस 1. : निवारिणा आकिमिति विधि: । अपरिददरम वि दे अप्पडिलोमो ति Aur ·भभिज्ञानशाकुन्तले IVil- तापसी-'यथा भद्रमुखो भणति । अप्सरःसंबन्धेनास्य जनन्गत्र देवगुरोस्तपोवने प्रसूता । राजा---(अपवाय) हन्न ! द्वितीयांमदमाशाजननम् । (प्रकाशम्। अथ सा तत्रभवती किमाख्यस्य रानः पत्नी ? तापसी--'कम्तम्य धर्मदा परित्यागिनी नाम संकीर्तयित चिन्तयिष्यति ? राजा-(म्बगतम् ) इयं ग्वट कथा मामलायीकगति । यानि नावदम्य शिशार्मातरं नामतः पृच्छामि ! अथ वागर्यः परदारव्यवहारः (प्रवि३ा मृन्मयूरहम्ना) तापसी- 'पदमन, शकुन्तलावण्यं प्रेक्षम बालः -(यदृष्टिक्षेपम् । 'कुत्र वा मम माता ! उभे--'नाममाश्येन मिनी म11-12 : द्वितीया-म, अम्यति काम समय पश्यति मणिनीsia राजा-(भा-मगतम् . कि. १ शानो-यमातुराख्या ? मन्ति पुनर्नामधेयमादृश्यानि । अाप नाप मृात गाकर नाममात्रप्रम्नावा में विपादाय कल्पतं ! बालः - 'मान:, गनन म एप भद्रमा: । इति कोउनकमादत्त । प्रथमा – (विलोक्य, योद्गम , अही! रमाकाण्डकमस्य मणिबन्ध न दृश्यते ! 1. ह. सामुही मनाः । राय 11 moft : देव नावणे पहा । ....... परिवारमा जान ममानिदं नितिन दि? 3. मन्बदमण, मउन्दलाव 1. कहि वा अनू ? 5 णाममारिरमेश वनिदो माउवछन्दो! 5. मित्ति मामार अम्म रम्मत्तणं देवम नि गणाटो चि। 7. भाजपला मदमीर न।। ७. अहे ! रक्खाकर ·vil-] सप्तमोऽ। १०५ । 1---अलमावगन । नन्विदमाग सिंहशावविमर्दात्परिभ्रष्टम् ! (इत्यादातुमिच्छति ।) उमे-'मा खल्वेतदवलम्ग-कयं गृहीतमनेन ! (इति विस्मयादुरो- निहितहस्ते परस्परमवलोकयनः ।) राजा–किमर्थं प्रतिषिद्धाः स्म: ? प्रथमा-'शृणोतु महागनः । एमाऽपगनिता नामौषधिरस्य जान- धर्मपमये भगवता मारीचन दत्ता । एतां किल मातापितरावात्मानं न जियित्वाऽपरी भूमिपतितां न गृहानि । गजा--अथ गृह्णाति ! प्रथमा--'ततम्तं मर्पा भुवा दशति । राजा-भवतीभ्यां कदाचिदम्याः प्रत्यक्षीकृता विक्रिया ! उभे-'अनेकशः । राजा-(सहर्षम् । आत्मगतम्) कथमिव मंपूर्णमपि मे मनोरथं भिनन्दामि ! इति बालं परिष्वजतं ।) द्वितीया---'सुव्रत, एहि । इमं वृत्तान्त नियमच्यातायै शकु- मलायै निवेदयावः । (इति निष्क्रान्ते ।) बाल:--"मुञ्च माम् । यावन्मातुः सकाशं गमिष्यामि । राजा-पुत्रक, मया सहैव मातरमभिनन्दिष्यसि । 1. मा बग्नु पदं अवलम्बि - गहीरोण' 2. सुणा: महाराओ। एसा गनिदा णाम आमही मम्म जातकम्ममा म अबदा मारापण दिगणा । एद किल पिदरी अप्पाणं व वज्जिा अवरा भूमिपा : गेण्हादि । 3. तदो नं सप्पो असद । 1. अणे असों। 5. सुन्बद, एहि इस वुत्तन्तं णिअमबावुडाए मउन्दलाए .... . ..:-JIास गमिमा ।

·अभिज्ञानशाकुन्तले [ vil 21,22 बाल:--'मम खलु तातो दुष्यन्नः . नत्यम् । राजा-(सस्मितम् ) एप विवाद एव प्रत्यायनि ! (ततः प्रविशत्येकवेणीधरा शकुन्तला।) शकुन्तला-'विकारकालेऽपि प्रकृतिस्थां पदमनत्योपवि श्रु- न म आशासीदात्मनो भागधयेषु । अथ ना, या मानुमन्यायान तथा मंभाव्यत एन्त्। राजा-(शकुन्तलां विलोक।) अय. मंयमत्र भवती शान्तला; यर बसने परिधमरे वमाना नियमक्षाममुखी धृतकवणिः । अतिनिष्करुणस्य शुदशीला मम दीघ विरह वन विभर्ति ।।२।। शकुन्तला-(पश्चन पांचवा राजनं दृष्टा) 'नवल्यायपुत्र ? | तः क एष इदानीं कृत सामन नारक में गामण दृषर्यात . बाल:-(मानरमुपेत्य) मानः, एप पि एप मां पुत्र इत्यादि। गजा-प्रिय, कोयाप में प्रयुक्तमनुलपरिणाम मन, यदहमिदानीं त्वया प्रत्यभिज्ञातमा-मानं पश्यामि । शकुन्तला (आत्मगतम्) हृदय, ममामि समानाः || परित्यक्तमत्संगानुकम्पावन । .in: . . राजा-प्रियं । - स्मृतिभिन्नमोहनममा दिष्ट या प्रमुग्वे स्थितामि में मुमांग्ख || उपरागान्तं शशिनः समुपगना रोहिणी यांगम् ।।२२।। 1. मम कम्य नादा...। 4. I, It.i: ! - दमणमामा माग ! - II : पानांवर नामाकाग: । 3. I... || फिदायबामाल दार inf f. nा: 4. : ,Wifiling... iमति प्रालिदि.insti, it !...| ' गितम छ। ।

·VII-23.24.25 1 सप्तमोऽङ्कः १०७ : शकुन्तला-'जयतु जयत्वार्यपुत्रः-इयोंके बाष्पकण्ठी विरमति।। राजा-न्दरि ? बाष्पेण प्रतिषिद्धेऽपि जयशब्दे जितं मया । यत्ते दृष्टमसंस्कारपाटलांष्ठपुटं मुखम् ॥२३॥ वाल:-:, : ? शकुन्तला --- 1-7, सामधान छ । राजा-कन्नलाया: पाद: प्रणिश्य ।। मुननु हृदयात्प्रत्यादेशव्यलीकमपतु ते किमपि मनमः मंमोहो मे तदा बलवानभूत् । प्रबलनममाम ग्रायाः शुभेषु हि वृत्तयः म्रजमपि शिग्म्यन्धः पितां धुनोत्यहिशङ्कया ॥२४ । शकुन्तला --' उनाराय: । न में मुग्निप्रतिवन्धक [पुगतं न दिने विभिमानीनान सानुक्रोशोऽध्यायपुत्रो गाय विग्मः वृत्त । (राजोत्तिष्ठति ।) शकुन्तला -11 पण मला इतनाग्ययं जनः ? गजा-उद्धन पाय याय यामि । माहान्मया सुननु पूर्वमुपक्षितम्ते यो बदविन्दुग्धरं परिवाधमानः । तावदाकुटिलपक्ष्मविलग्नमद्य वाष्पं प्रमृज्य विगतानुशयो भवेयम् ।।२५।। (यथोक्तमनुतिष्ठति) 1. 131 {", ? 3. मानदेआर 4. मरती ! 1 : पिरियन पुराकिद नेम दिमहेसु परिणामाम् ji | मनोमवुत्ती । 5. मह : 4:31 नागरिक मा ..' । :- . ।

·भाभज्ञानशाकुम्तले [ vil-28 . शकुन्तला-(नाममुद्रां दृष्ट्वा) आर्यपुत्र, इंदं तदङ्गुलीयकम् ! राजा- अम्मादङ्गुलीयोपलम्भात्खलु स्मृतिरुपलब्धा ! शकुन्तला-'विषमं कृतमनन यत्ता यपुत्रम्य प्रन्यय काले दुर्लभमासीत राजा-तेन हि ऋतुममवायचिहं प्रतिपद्यतां लता कुसुमम् । शकुन्तला-'नाम्य विश्वमिमि । आर्यपुत्र एवैतदारयतु । (नतः प्रविशति मातलिः ।) मातलिः-दिष्टया धर्मपत्नीममागमेन पुत्रमखदर्शनन नायुष्मान्वर्धन राजा-अभूत्मंपादिनस्वादुफलो गे मनोग्यः । मानले, न ज्वल विदितोऽयमाखण्डले न वृत्तान्तः म्यान् ? मातलिः-(मस्मितम् ) किमीश्वराणां परोसम ? एन्वायुष्मान । भगवान्मारीनम् दर्शन वितर्गत . राजा-शकुन्नले, अब टमानां पुत्रः । त्वां पुरस्कृत्य भगवन्न द्रष्टुमिच्छामि । शकुन्तला–'निहेम्यार्यपुत्रेण मह गुरुमीपं गन्तुम । गजा-अप्यानग्निव्यमभ्युदय काले । यहि । म परिकामा (नतः प्रविशदित्या मामामनस्थी मारीच।।) मारीच:- (राजानमवलोक्य) दासायणि : पुत्रम्य ते रणगिरम्ययमग्रयायी दुष्यन्त इत्यभिहिता भुवनस्य भनी । चापेन यम्य विनिवर्तितकर्म जाने तत्कोटिमत्कुलिगमाभग्णं मघोनः ॥२६॥ 1. अजग, ! .inti.: ।। 1.1 15 म पचमकाने. दुल्ला आदि । भाति अजरनेण महरममाव गन्त। .

·vii-27,28,291 सप्तमोऽ। अदिति: ---- 'संभावनीयानुभावाम्याकृतिः ! मातलिः-अयुष्मन् , एतौ पुत्रप्रीनिपिशुनेन चक्षुषा दिवौकसां पितरावायुष्मन्तमवलोक्यतः । तापमर्प । राजा --मातले ! प्राहुादशधा स्थितस्य मुनयो यत्तेजमः कारणं भर्तारं भुवनत्रयम्य सुषुवे यद्यज्ञ भागेश्वरम् । यस्मिन्नान्मभवः पगेऽपि पुरुषश्चक्रे भवायास्पदं द्वन्द्वं दक्षमर्गचिसंभवामिदं तत्स्रष्टुरेकान्तरम् ॥२७॥ मातलिः --अथ किम् । राजा-(उपगम्य) उभाभ्यामपि वाम नियोन्यो दृष्यन्तः प्रणमति। मारीचः ---म. चिरं जीव ! पृथिवीं पालय ! अदितिः- वत्म, अप्रतिरथी भव ! ( ततः पुत्रसहिता शकुन्तला पादयोः पतति ।) मारीचः - वन्से : आखण्डलममो भा जयन्तप्रतिमः मुतः । आशीरन्या न ते योग्या पौलोमीमशी भव ॥२८॥ अदितिः- 'जाते, मबहुभना मा ' अयं न दिर्घायुर्वत्मक उभ- यकलनन्दनो भवतु ! उपविशत । (सवें प्रजापतिमभित उपविशन्ति ।) मारीच:-(एकैकं निदिशन् । दिष्टया शकुन्तला माध्वी सदपत्यमिदं मवान् । श्रद्धा वित्तं विधिश्चेति त्रितयं तत्समागतम् ।।२९।। I. HI11ATY । हाहि । 3. सद, म. तुणा बदुमदा होहि ।। ६.५४ा उह अकुलणणो होदु ! उवविसह । ! ... .

·भभिज्ञानशाकुनाले
[ vil-30,31
राजा-भगवन् , प्रागभिप्रेतमिद्धिः ; पश्चाद्दर्शनम् ! अनोऽपर्वः |
खल वोऽनुग्रहः ! कुतः ।
उदेति पूर्व कुसुमं ततः फलं घनोदयः प्राक्तदनन्तरं पयः ।
निमित्तनैमित्तिकयोरयं क्रमस्तव प्रमादस्य पुरस्तु संपदः।।३
मातलि.-एवं विधातार: प्रमन्नि !
राजा-भगवन्, मामानाकरी वा गान्धर्वण विवाह विधिनोपयान
कम्यनित्कालम्य बन्धुभिगनीनां स्मृतिशैथिल्या प्रत्यादिगन्नपरादोऽ
तत्रभवती युष्मत्मगोत्रम्य एवम्य ! पश्चात टीयकर्शनादृट् पूर्वा नदी
तरमवगतोऽहम् । तच्चित्रमिव में प्रतिभानि !
यथा गजो नेति ममक्षरूपे तस्मिन्नपकामति संशयः म्यान् ।
पदानि दृष्ट्वा तु भवन्प्रतीतिस्तथाविधी मे मनमा विकारः ॥
मारीच:-व-म, अट्या-मापराधगया ! ममाहोऽपि मा
नुपपन्नः । श्रूयताम।
राजा-अवहिता मि .
मागच:-यंदवासनीयता न्यायानवेशव्यां शक-1
मादाय मेनका दातापणीभपाता व ध्यानावगतोऽस्मि दु किन
गापादियं तम्बिनी महधर्म नारिणा क्या प्रत्यादिष्ट!, नान्य
म चायमहुलीयकदर्शनावमानः !
राजा--(मोरहवामम ) एप बननीयान्मुकोऽस्मि !
शकुन्तला--(म्बगतम् ) 'दिश्याऽकाग्णप्रत्यादेशी नार्यपत्रः
पुनः शतमात्मानं स्मगमि ! अथ वा प्रामा मया म हि शाप

·vii-32,381 सप्तमोऽ विग्हशन्यहृदयया न विदितः । अतः मन्त्रीभ्यां संदिगम्मि भर्तुर ङ्गुलीयकं दर्शयितव्यमिति । मारीचः --बसे, विदितार्थाभि : तदिदानी महधर्मचारिणं प्रति न च्या मन्युः कार्यः । पश्य । पादमि प्रनिहता स्मृतिरोधरूले भूतपेततमसि प्रभुता तवैव । यान मूर्छति मलोपहनप्रया शुद्धे तु दर्पणतले मुलभावकाशा॥ गजा-~यवाह भगवान् । मागचः --चन्म, कचिदभिनन्दितात्वया विधिवदम्माभिग्नुष्ठित- नाना पत्र एप शाकुन्तलयः । गजा-भगतन, अत्र बल में शप्रतिष्ठा ! (इति बालं हम्नेन गृह्णाति) मारीचः -- तयामानिननं नक्रवर्तिनमवारतु भवान् । पश्य । ग्थेनानुदानस्तिमिनगतिना नीर्णजलधिः पुग मनीपां जयति वसुधामप्रतिरथः । इहायं मत्वानां प्रमभदमनात्मर्वदमनः पुनाम्यत्याग्नयां भरत इति लोकस्य भरणात्॥३३॥ गजा भगरता लिमकार ममाम्मन्वयमाशाम्महे ! अदितिः- - 'भगरन अम्गा, दुहितृमनोरथमपत्तेः कण्वाऽपि ताव. अनिम्नारः क्रियताम् । हस्तित्मला मेनकह पिचरन्नी तिष्ठति । शकुन्तला-(अत्मगतम्) मनोरयः खलु में भणितो भावत्या ! मारीचः - तपःप्र.कान्प्रत्यसं मर्वमेव तत्रभवतः ! || महिला ii... 11 1111. नि. दी। अदो • हाह संदि हि I. अब, इमाप दहि दुमणोरह संपत्तीए "को निमविभाग की पिछला मेण ॥ २६ एच उपनरन्ती पदि। भणंही सो गणितामअवदोष ! रो अमित !

·मामशानशाकुस्तक [vil-34,36 राजा-अतः खलु मम नातिकुद्धो मुनिः ! मारीच:-तथाप्यसौ प्रियमस्माभिः श्रावयितव्यः ! कः कोत्र भीः. (प्रविश्य) शिष्यः-भगवन् , अयमम्मि । मारांच:-गालव, इदानीमेव विहायमा गत्वा मम बननात्तत्र. मवते कण्वाय प्रियमावेदग यया पुत्रवती शकुन्तला तछापनिवृत्तो पृतिमता दुष्यन्तेन प्रतिगृहीतनि । शिष्यः-यदाज्ञापयति भगवान् । (इति निष्क्रान्तः ।) मारीचः--बम, बमपि म्वापन्यदारमहितः मयुराखण्डलाम्य रथमाम्ह्य ते गजधानी प्रतिय-३ । राजा-यदाज्ञापयति भगवान् । मारीच:-अपि न । तव भवतु विडोजाः प्राज्यवृष्टिः प्रजामु त्वमपि विततयत्रो स्वर्गिणः प्रीणयस्व । युगशनपरिवर्तानेवमन्योन्यकृत्य- नयतमुभयलोकानुग्रह श्लाघनीयः ॥३४॥ राजा-भगवन, यथाशक्ति श्रेयस यतिष्यं । मारीच:-वन्म, कि ने भूयः प्रियमपहामि ! राजा-अनः परमपि प्रियमनि ? यदिह भगवाप्रियं तु. मिच्छति नहींदमस्तु । ( भरतवाक्यम्।) प्रवर्ततां प्रकृतिहिताय पार्थिवः मरम्बती श्रुतमहतो महीयताम् । ममापि च क्षपयतु नीललोहितः पुनर्भवं परिगतशक्तिगत्मभूः ॥ (निष्कामाः मवें।)

·लोकसूची (INDEX TO VERSES) 6 ३ V - - तिचापल पनः पर्गय पतगं 4 पर: किमलयगमः नाकान्ना नमतिक ननु रिफान बनायानं पण अनिममपि माणि या मनगमना करना गायमुनिननया अनं. पास्यापि कुलारण नपाचननिकम्यम् ...नाईने शाशनि मन अभितकोमलम्य માં નાતને મળે -- महगहन्यामन पन vi भावलममी मना rii । 19 आचार इत्यवाहन 11 आजन्मनः शाट पशिक्षिता आनामहरिनार । आतम्महरि जपण्दुर । पा पग्निीपाहिदुपा आल्यानम्यान 10 इन प्रयागमनमनग! vi J द किलान्याजमनोहर दमनन्यपगयणमाया मांगशिरैरन्नम्नापा in 11 इदमुपनतमेव in 2 ईपदापरुनुम्बिनानि। 11 1) मामि मिश्रा उत्पक्ष्मणानयनयाः उत्सृज्य कुसमशयन उनि पूर्व कुमम उदलिनदमनन उग्गालदमकाया 11 उन्नमिनेक चलनम् पा 13 उपोटशब्दानरबानमयः vin 10 एकैकमत्र दिवम ri 12 " ... पवमाश्रमविरुद्धवृत्तिना vii || एष त्वामभिनवण्ठ vi7 30 एषा कुसुमनिषण्णा ri 19 V5 एषापिप्रियेण विना iv 16 iv 17 एसा वि पिएण विगा थमि-नवम-नारा 111) । I I.. " पाहणवमलाको मिमुग्वे माय गहनामा सपनामिन मानः अपुग्नता पुरस्तान अमावेदि पग्निः अय मत निति अगमविवरभ्यः अर्धा हि कन्या परकीय एवं अपातम्तनं मातुः अमंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा अस्मात्परं बत यथाप्रति अस्मान्साधु विचिन्त्य 17 VII 19 .

·अभिज्ञानशाकुन्तले ५ iii 3 iii 17 VII 11 औत्सुक्यमात्रमवमाययनि v 6 तत्माधुकृतसंधानं क: पोरवे वसुमनी i: तदपा भवतः पाना का नु नं बन्धुर कोमलाल 1 13 नपनि तनु गात्रि काका बापमंधान तन कुममशरत्व काम प्रत्यादिष्टा v1 नव न गने हृदय काम पिया न मलमा तुज्दा आणहि कार्यामकलीन मामना व भवन बीमा का विदवगाटनवनी नव मुबग्निमगलीय v 13 सातल माननादिभिः 11] 1, तवाग्मि गीतरागंण किकृतकायो 1 }- तम्या पुपमयी 14 नावाननामपं. नात्राधानप्रतिरनाक कना मात्र याविनः । 11 नग्गनुतनया गुदा येव हा विमांतमं व नगी न ने कपिल मानः कावा साहता कलामम-11म.मग * यथोमिना वा ॥ 17 वाहना पानगरः "मार नमः मारण , माया, निमखमन बना गमधाममा माननमुः हिमालय श्रीमान नारा": गन्नानपान नवलनगर गा.पण विनान न नमांगनमधिगमरिम नासिनी गुनो ग्रीवाभानिगम गावकिमी गुममा बलापाटि 11 नियमर्याम विभागपस्थितान नित्रे निवस्य परिक वाराः शुकगमकोटर० मैतचित्र यायमुधि जन्म यम्य पुगी 512 परिग्रहबहुवेऽपि - तपमा वायं iii. पातुं न प्रथमं व्यवस्यान .. माया ना न मि मा -- । गाहमा महिमा वृताना निगनगना 111 iv ·लोकसूची यद्यत्माधु न नि ri 14 iv 7 iv 14 iv 2 i . iv 6 vi) vi:28 vii 33 vi ī 2 iv 11 13 nii 11 Ji 21 ।' 11. न मिश्रयान पृष्टा जनेन समदुग्यमुम्वेन jji 3 प्रजाः प्रजाः रवा इव ययानेरिव शर्मिष्ठा प्रजागरात्खिलीभूतः vi 22 यम्य त्वया व्रणविरोपण प्रत्यादिष्टविशेषमण्ड ननिधिः yi 6 यात्यंकनोऽस्तशिखरं प्रथमं सारङ्गाक्ष्या vi 7 या मृष्टिः भ्रष्टराद्या प्रथमोपकृतं ममत्वना vii 1 याम्यत्यद्य शकुन्तलति प्रलोभ्यवस्तुप्रणय vii 16 यन येन वियुज्यन्ते प्रवर्ततां प्रकृतिहिनाथ vii 3.5 या हनिष्यनि वध्यं वा प्राणानामनिलेन vii 12 रथनानुदातम्तिमिन प्रारदिशधारियतस्य vii 27 रम्य द्वेष्टि यथा पुग बा पण प्रनिपिनेऽपि vii23 म्याणि बाध्य मधुगन भवनेगु रमाधिका vii20'रम्यानर : कलिनी भन्नि नमाग्नम्वः v 12 रम्गास्तपोषनाना भव हदय मामिला । 5 कमांकापानमनमान भानुः माकन वाने परिधर वमाना भूत्वा निगा नानुर नाना मनांग्याय नाम ril 13 विचिन्तयन्ती यमनाय" मय्येव विरमगामा 3 विच्छित्तिशेष. मग मन्दर्गा महनम्नमगावी बखान किमन्या महाभागकाम " 10 व्यपसमाविलयितु भानुपां का वा 5 3 शस्यमनमभिः मुक्तंषु गरम निगम मप्रधानेगु नपा मुनिमुनाप्रणयरमृतिगंधना vi 9 शममे यति ममजाक: मुहुरालिमवृताधगंध iii ..3 शान्तमिदमाश्रमपः मूढः स्यामहमपा वा v9 शापादसि प्रनिहता নবন্ধুহী शुद्धान्नदुर्लभमिदं vii) शुश्रूषस्व गुरूकुरु यथा गजो नेनि vii 31 शैलानामवराहताव यदालो, सूक्ष्म वजात i9 संरोपितेऽप्यात्मनि यदि यथा वदति v 37 सख्युरते स किल गति वणे. ii 13 संकल्पितं प्रथममेव i] ji 5 i21 . jir '1 i 15 vii 32 i 16 iv 18 मोहान्मया सतनु vii 8 vi 24 vi 30 iy 13 ·जामझामसान्तक । ॥ मनामपि शानि कुलैक संदृष्टकुसमशयना मरसिजमनुविद्धं महजे किल यदिनिन्दिना शकिल जेविदिए। पक्षाप्रियामुपगता मा निन्द-ती ग्वानि मायनने वनकामणि मिध्यन्ति मम मुम्बग्ग्य हरेकमग सतन हरयाप्रत्या v 17 | सुभगमालिलावगाहा: iii 16 सुरयुवनिगंभव i IS ग्लनगरनाशी बीणाशिक्षिनरदत्व vi1 स्निग्धं वाक्षिनमन्ग ग्मर एन तापतुः स्मृनिमित्रमाह मग्नामानिमा समो नु मायान Mi! । रवसुखनिरमिलाप: 113 रवायंभुवानमनः 11 | विनालिविनिवंशी jii ir vii 11 111 | 310 . vii 9 ri 1

·No text on this page.

·PUBLICATIONS
OF TIJE
VSANSKRIT LITERATURE SOCIETY
मुलन साहित्य म'.---
1. Pratima Yangandharayana of Bhasa
sila white to lepsijoita on vilo
1.1.1.11n, Ipin
110
10
2 Abhijnana-Sakuntalam of Kabad
1.1" Ir:1. Wisind.
3.
2.3 (Textil Transisionering
5.
!.
- .
Foi curips, treuse apply 10
1. K. Marayanaswamy Iyengar Esq.,
2?1, III Roul, Chat, Bangalo City.
2. Messrs. V. 9. Soobbiah & Sins,