·No text on this page.

·Boiresadition,
০০
SL No.
Were paflikácieli. Noringa
salesk
৫ers

·No text on this page.

·पू.प.
एडतिपूर्वपच्छावलिसमानम् ॥
AM
PANA
HAL
रामा
२८

·व्यधिकरणान्वयहरूपदानरतिपरंभाध्यमेकदेश्युक्तिर्गौरवात् नस्मान्मकारलेदेंगाक्षेपाधिकरणान्वयहलपदा। नरत्तयोनकच्यान कापिदोषलेशश्चसमाःधानमद्यम् इतिश्रीमहोरिल संदर्भितपुण्युग्रामसभासतप्रदिपेडि नविप्रतियतिजन्य पूर्वपक्षसंग्रहः शुभम् श्रीसम्बत् २९२८ मी. श्रावणशुस्नत्रयोदश्याम् ९३ ·पू-य: दोडिवाभावप्रथमयोरितिपूर्वसवर्णदीर्घमाशयानुनासिकोपधत्वादित्युक्त्यादीर्घवारमाहिती यैकवचनेन्यादेःप २७ रस्त्यकारस्यकारेमवनायादानपरभाष्यप्रकृतेगमकं हेज्ञानेसादामनिमितप्रकृतिप्रत्ययसंनियातविनाशए डू-हस्वादितिलोयःसन्निपात परिभाषयानस्यादिनिमितिलेदेसमाधानमशेरवरीतीनहिरुइंम् एड्दूस्खा। दितिस्त्रस्थशे वरेशातत्वहिलस्मिइत्यादीसन्तिपातपरिमाष्यासम्बुद्धिलोपोनस्सादित्याशङ्कागुणासम्वु हरिति वक्तव्येण्ड्-हस्वग्रहणाज्ज्ञापकासम्बुडिलोयेकर्तव्येसोपरिभाषानप्रवर्तता नचविशेषापक्षकेतज्ञापकसम्बु डिम्पजीव्ययत्रहवस्तवियेनप्रवर्तनेइति असतिवाधकेप्रमाणानांसामान्य पक्षपातादितिन्यायात्सामा न्यापेक्षज्ञापलेन्संवृद्धिमात्रलोपेनप्रवर्तते इति नचैइ हुस्वादितिसूत्रस्थंहेज्ञानइत्यादौलोपोपपतयेहतमंदानु राम तिव्यधिकरगान्ववागीकारपरंभाध्यवाधक मस्तीतिमवलाधवात्सामान्यापेक्षमेवज्ञापकं सिद्धांतिनोई।

·इनिसूत्रस्थपदग्रहण कार्ययरमदानावित्यादौमलोक्तार्थनायिप्रत्ययलसणनिषेधेडमनपुराभावान्न मुडित्यपरमपिलायवामि। निविभावयन्तुधियःई तोडम् पत्रम् इनिच्छेदेप्रथैकवचने उकारस्पत्मजालोपयोस्सकारस्यमकारेकातेजाममिनि सिहम हिनाय कल्पनेलादेःपरस्वत्यकारत्य कारस्यमकारकतेमध्यश्रवणस्यादिति नचसंयोगानलोपेननिर्वाहकला। गलीत्यतोमल्ग्रहामपाध्यसंयोगान्तस्यकलोलोपान्मकारस्यामस्वात. मलाहणान्यकर्षपक्षवाक्पभेदे संयोगान्तस्यलोपःसंयोगान्नस्यमलोलोपइतिपूर्ववाचकचिद्यतिरिक्त मेल्यपि प्रवर्तने यथा गिरिवेडिति. गिरोवेश्मयस्यसगिरिवेशमानमाचष्टेगिरिवेश्मयतीतिगिरिवेडिनि अप्लोलोपेप्रमाणाममोमशित्यत्रमयवि धायमकारस्यसंयोगान्तलोपेवधोत्रमितिरूपसिहोशित्त्व प्रत्यारव्यानपरंभाव्यमेववधोत्रमित्यत्रसंयोगमन्तलोपस्या सिद्धत्वादस्तिसिचइत्यरक्ताश्रयस्य ह लोयानापत्त्याएकदेश्युक्त्ताष्यम् दतमादिभ्य इतिसूत्रभाध्ये ·. धूय नगनिकारकीयपदानामिन्यस्यानित्यत्वात्सुवापन्यन नरमेवसमासतिभावःदमुपपदमितिसूत्रेकैयटेस्पष्टम् अयमना। २ई बित्यनेनगत्यादेशनित्यत्वेनमानमितितदाशयःअतएवैतत्कतकरातिसूत्रवहुलग्रहणफलत्वेनभाव्येउनम अम्बा स्वितिसूवेगवादिग्रहणंतुनियातार्थनेनहादिस्यत्पादोषत्वनेतिदिगियुक्तशेखररतिस्वीयग्रन्थपर्या लोचनयागतिकारके न्यस्यानित्यत्वाभावेमाषकुम्भवायेनेत्यादौउपपदसमासेगवनिषेधार्थयव्यवायरपश्पदशब्दःपदत्वयोग्यपरतिभहे। प्यावश्याङ्गीकरणीयव्याख्यानेनमविकुम्भवापेनेत्यादौसर्वसमासणत्वनिषेधसिहौसप्तमीसमासेपदव्यवार्य निसूत्र वियर्यनचकार्थिवनिवेषाभावेषिप्रत्ययलक्षणस्वीकारेकार्यित्वनिवेशनिष्फलोवाकिंचपर्णनमित्यत्रगति कारकै त्यस्यानित्यत्वपक्षेपिसवयत्यानन्तरंकुगनीनिसमासेपदव्यवायरनिसामीसमासेकायित्वनिवेशेसत्यापक नमित्यस्यचनिषेधरुपकात्विसवान्यापपलक्षणनिषेधेयरपरत्वाभावान्निषेधाभावात्वाफ्तेःअद्धता डिंतिसूत्रेआग्रहरणदेय पश्चातः कार्थिवनिवेशपिपयवायरत्यत्रपदंशब्दस्यदलयोग्यचर विभनातान विक्षयालोकेश्वोधनकपरोवासरगन्यावतयावेतिकार्यित्वनिवेशाभावेपिमाषकुम्भवाषनेत्यादौसममी समास पिनदोषः किंचाजादेः यदस्यन्यतन्मात्रार्थ मुट्सूत्रे नन्यर्थमुनिचपदे॥ ॥ ॥ १६ ॥

·तरपतिवार्तिका हत्तीप्रत्ययलक्षणेनैवपदत्वात्-परपदस्थाजादेशत्वातस्थानिवत्त्वनिषेधान्नाव अत्राच्यते गति कारकोपपदेनियरिभाषयासुवुत्पत्तप्राक्समासे परपदस्थायत्रपदशब्दःपदत्वयोग्यपरइतिभवदुक्तःप्रकृतदोषाभा वात प्रतिनिधितव्यम् पदव्यवायपीतिसूत्रस्थवार्तिकम् आगोमयेरणेत्याद्युदाहरणम् एतहार्तिकप्रत्या। ख्यानायभायदव्यवायेइतिसप्तमीसमासे निमित्तनिमितिनोर्मध्येयत्पदंव्यवधायकंत्तस्यपरपदत्वंयत्रासितत्रा त्वनिषेधइत्यर्थाईगोमयेगोत्यादीव्यवधायकस्यगी परयदत्त्वाभावासमत्वनिषेधोनरावच्चमाषकुम्भवायनेयादावपितये त्यस्यपदविवक्तव्यम्-प्रत्ययलक्षणेनैवतचदुर्लभम् कार्यित्वनिवेशाभावेमध्यमपदानाक्रान्तोत्तरपदत्वासावा) दुत्तरपदत्वेचेतिप्रत्ययलक्षरा निषेधात् तन्निवशेतुकार्यित्वाभावात्प्रत्ययलक्षगप्रत्योत्तरपदपरत्वात्वनि षधः तथाचकार्यित्वनिवेशःसफलइतिचेन्मेवम् सिद्दान्नेपिमाषकुम्भवयतीत्युपपदसमासेसुवुत्पत्तःप्रावी सोचततात्वनिषेधायपदव्यवाय इत्यत्र पदशदःपदत्वयोग्य परइत्योभद्देवश्यस्वीकर्तव्यः नचगतिकारकोपपदेन्यस्यानित्यत्वात्सवुत्यत्त्यनन्तरंसमासेकायित्व निवेशेप्रत्ययलक्षणेन पदत्तपरत्वात्मक नेनिषेधेपदशब्दस्यपदत्वयेग्यपरत्वेमानाभावइतिवाच्यम् धनक्रीनेनिप्रतीकमुपादायककरणे इत्यत्रवलय ॥

·पू.प. निकवायत्तेःश्रीगामित्यादौसन्निपातेनिनुडनापतेश्च भवत्तेस्त्पत्रप्राचोक्तं भवतेरितिक निर्देशाद्भावकर्मयोन। २५त्व म् व्याख्यातंचतत्योत्रेणार्थ योश्विपानिर्देशादिति नन्नधातुनिर्देशमात्रेश्तियोविधानाच्छपश्चविकररावे नानर्थकत्वात्कथेपरेविहितस्यश्तियःशित्त्वसामर्थ्यादेवेहप्रहत्तेरितिम नोरमा ग्रन्या अत्राशयश्विर्यशित्वस्याई धातुकव्याहत्त्याचरितार्थत्वात नाईधातुकस्येडितीडागमाभावः नचतत्रतितुत्रेनिगिनषेधः एवममिव्रवीती, त्यादीहलादेः पिनःसार्वधातु कस्यविधीयमानोब्रुवइडित्यनेनेडागमानस्यातू शित्वाभावार्डधानुकुत्या तः ॥ उत्तरयदत्वेचेनिवार्तिकेपूर्वदगिडप्रियइत्यादोत्रिपदेवहुवीहोकनेप्रियाशब्देउत्तरपदेपरेतद्विताथोत्तरेतिया स्नापुरुषनलोपार्थमवश्यंमध्यमवरत्वामाक्रीनिवक्तव्यम् मध्यमपदवानाक्रान्तविशेषणेनेवमाषकुम्भवापेनेत्यादापति कम्त्यस्यमायमपदत्वात्प्रत्ययलसणसिहोपदव्यवायेनेतित्वनिषेधेसिडेकार्यित्वनिवेशोनकायइतिचन्मेवम गोचे। त्यादावल्लोपोयस्थानिवत्व मादावड्-प्राप्नोनपदान्नेतिसूत्रेभाष्येवेतस्वानियांदोस्थानिवत्वनिषेधाभावमूलवरीत्वामा भावायपदेनाइतिसप्तमीसमासे प्रत्यासत्यापिरपदस्थाजादेशोनस्थोनिवदित्यर्थान्नजायत्तेगाचेत्यत्रपदत्वंतुसवन्तेनसमागम सेप्रत्ययसंगनवपदत्वात्तच्चदुर्लभमुत्तरपदत्त्वेइतिनिषधातः कायित्व निवेशनप्ररुत्ते कार्यित्वाभावादुई ४४||२५ ·.. वाभितिलिनिकितिचपरेतिप्राप्तेनानापरस्त्युत्तरपदहिप्रतिरोधात्यूर्वस्पवैकल्पिकलेनाभावाञ्चोपपादितंतत्रहीत्यादिना स्वरेउक्तं तरयुक्तम् अनेनानिषेधाभावेविनकोषधायारतिनिधसत्वाननहितविग्रहणमिन्युक्तलेयतस्माउपलक्षालमिदं अ. ईप्रस्थभवाआईप्रस्थीभार्यायस्यतत्राप्यरतविकारइलियर्युदासेनत भिन्नापि त्यादनयोग्यत्वसनियतकिचिह! हिवारकातहिरवगृत्यतरत्यर्थाश्रयणेतुआईप्रस्थिकीभार्याननिषेधःयत्किंचिहान्पादकलाभावेत्रप्रयोगाचा निमित्तग्रहणमारिवतिसमाधानाधय विभावयन्न १० सर्वनाम्नःस्यावश्च आभिसर्वनाम्नःसुद अनायंपूर्वयो। अश्वशीरतिसूत्रानन्तरंसर्वनाम्नायास्ट्नतआमिततखेवयन्यवंकर्तव्यमिदंचसूत्रयमानः-७१ उहीवार मातःस्थानेयकेपूर्वायाः अत्रौदीचामातःरथानेर वास्तु तथासतिप्रतिपदोक्तपरिभाषयाआपोन्यानरमामि न्य] व्यहोआर्थिकाआर्यकेत्याक्षिसहिः ७२ अपरिमाणविस्ताचित कम्वल्पेभ्योनतहितलुकि अनतहितरत्ये वास्तु लग्ग्रहणमाल प्रत्यासत्यात हितहिंगोरेवा तन्नान्न विपसमाहानिमिजकै हिगोपञ्चाश्वेत्यादी। निषेधोभविष्यनीतिविभावयनसुधियः ७३गोरताडितलाक अत्रगोरलुकीतिनसूत्रितंसामान्सामासिकेपूनावार पिवश्यमाणेधातुप्रयुक्नेलकिदननापतेः ७४ डितिहस्वश्चवामिमत्रसूत्रयवामिहरतिनसूवितंसुदनमानीन्यादौनयन ·पूं.प.त्वस्यादितिप्रकृतसूत्रेशेवरकृतोतं तुदयुक्तं पुर्वसत्रेतमब् ग्रहणादी शितपदेनप्रवर्तते इमिततमेतुपूर्वमत्रारम्भमा मीदेवनप्रवनने अर्थादीसितस्वैतस्यविषयइनिवारणार्थानामित्यस्यानवकाशत्वादग्नेर्माणावकंवारयतीत्यादी नकाय्यनुयपतिरतएवमनोरमायामनीशिनग्रहणस्पष्टार्थनत्वावश्यकमित्युक्त ६७ अभिनिविशश्चन्यत्रसूत्रेशखरेऽभिनि वेशयाग्नहः सन्मार्गविषयक आग्रहबानित्यर्थ इत्युक्तं नदयुक्तंवैयाकरणामतेक्रियाविशेष्यकशाव्दवोधाभ्युपगमादित्यु तं नन्न आग्रहशदोर्शातजनाःमकीयस्यव्यापारस्यसत्याग्रहवान्व्यापारइतिक्रियामुख्य विशेष्यकशाब्द वोधएवेतिहेनुमतिवेत्यादोधर्मिवाचकान्मतुदर्शनादितिअस्मिन्नेवसूत्रव्यवस्थितेतिमूलप्रतीकमप्रायपो स्वित्या दिनारित्यन्मुक्तायुक्तं तहल्याषत्व स्यासिहत्वादवितायाःवज्ञानमत्येवातसवश्रवाः मित्युक्त अथवा विकृत्तायामविकरणस्येत्त्यर्थ इतिनकाय्यनुपपत्तिरितिसमाधानेकुवन्नुत्तदनुयायिनः पहिनि मित्तस्यचतहितस्यारक्तविकार-अत्रफलोपहितस्यैवनिमित्तत्त्वेनविवक्षितत्वाईयाकरणभार्येनपुंवत्वनिषेनइति मूलप्रतीकमुबादायवेयाकरणीभार्यइत्येवडिसंज्ञकावेनोभवतइत्यर्थीत फलोपहितग्रहफलंबईवस्थकी भार्यदत्यनन ६ प्रतिपरिमागास्यपूर्व स्तुवा अईयरस्यपरिमाणवाचकस्योत्तरपदस्यनित्यहिःपूर्वपदस्या ·स्पेपदत्लान्टमट्याइत्तरपदवेचेनिप्रत्ययलसा निषेधस्तुन मोषकुमकोपेनेत्मदीपदव्यवायेपीनिनिषेधमित्येतस्पयत्रोनरपदस्यक यत्वितत्रैवप्रस्ते तनसिहमित्येतामन्त्रस्थभाष्योक्तिस्तेकदेशिनयुक्तनहिरुड पूर्वदण्डिप्रियइत्यादौनलोपार्थवार्तिकमध्यम पदानाक्रान्तोनरपदग्रहणस्यावश्पवक्तव्यत्वाच्छेवरलतासमासाश्रये उक्तत्वाचमाषकुभवापेनेत्यादावपिप्रत्ययलक्षण निषेधाप्रत्तेःसूपपादत्वात्पदव्यवायेपोतिनिवेधःसिद्धाननिषेधेनसिहमित्येतास्त्रस्य भाष्योक्तंचर्सगच्छते मध्यमेति विशेषोउक्तिपिपंचगवधन त्यादीप्रलयलक्षोसत्य वाडियस्येतिलापरूसमिहिमापदादी मात्रमा प्रत्ययदि न्यासएवमुवचःनचोकायतीतिविग्रहसवत्यत्तेःपूर्वसमासेउरस्केनेत्यादीसत्त्वंनस्यादे वेतिवाच्यअन्यस्यासमा वइनिमनोरमाकिमुपादायोपदेशेइत्येवकुचोरित्यनुवर्त्य यस्मिन्विधिरितिपदाधिविधोकवर्गादावपदेइमर्थन सिडेआदिग्रहणामपदस्येवादिरित्यथैलाभार्थ नैनोरम्केनेत्यादौसुवुत्यत्तेः पूर्वसमासेन सत्वमादिग्रहणसामयलव्या स्वारगोनपदत्वयोग्यप्रातियदिकावयवकुपोहणमितिशब्दरकृतोक्तत्वाद्यथान्याम पिसवनेष्यतइनिनकापिदा ईनथायुक्तंचानीसित अनी सितपदाभावेईसितप्रकर्षहीनस्याप्यनेनसंज्ञा प्राप्नोवारमार्थानामित्य. नवकाश ·पूंप- संगत्यापत्तोरिनिदिक यदागमासंदणीभूनास्तहगोनगृह्यनेमानेमुगितिमुग्विधानसाम देवाइनित्या अन्यथा प रंवमानइत्यादावकारस्यमुकानयापरिभाषया विशिष्टस्यसवर्गादीघेतदेयर्थस्यष्टमेवेत्युक्तपरिभाषेन्दुशेखरेतन्नयुक्त अकाराकारयोःकराठस्थानिकत्वेनमकारस्याष्ठस्थानिकत्वेनतबजायमानोदीर्घःकरोठोठस्थानिकोकारोकारो वाभविष्यति मलाभावेनुसनसिध्येदिनिसत्रय भावेनज्ञायकत्तानसंभव नीति-किंचशानचःसार्वधातुकत्वे नसावधतिकमपिदितिडित्वात्प्रॉपस्या तोडिनइतीयादेशस्यसूत्राभावेवारणास्याशक्यत्वात् तत्सत्वेनुयननेनि न्यायेननदारणा दितिज्ञापकानसंभवतीतिनुन प्रकारस्यकाठस्थानिकत्वननंजायमानस्वाकवहभरमा दिदि परिभाषयाकंराठस्थानिकत्वस्याम्पनिदेशादागमेन्प्रागमिधर्मवैशिष्त्यमपिवोध्यनेइतिसिद्वान्नात किंचकिारयोः। कण्ठस्थानिकयोमात्राहयेनत्तन्मध्यप्रविष्टस्यमकारस्याईमात्रिकत्वेनमन्त्रग्रामादिवतभूयसाकायदेपमज्जायमाना। दीर्घआकारएकरावभविष्यतिइयादेशवाधकस्वानोडिनइत्यस्याग्रेमानस्यनेतिन्यासेन मिहिरितिज्ञापकत्तासंभ वत्येवेतिनवीनप्रत्यग्रहालवोरटन्निड-मोहम्वादचिड मशिनत्य अत्रशम्बरकतामायास्याजादेः पदस्पड मुडिस. विभाष्यक्तिमिवान्नर्थपरमद गिडनावित्यादीनदोषोममाथिङ्गीकारेतु अन्तर्वत्रिविभक्त्यादशिउनित्य ई. २२ ·धनिटइत्यनुवर्तनादाहायस्यसेटोग्रहणाभावतिकैयटेइत्युक्तम् अजयपूर्वयूक्षःश्चिषतियोगस्पाङ्वाधकत्लयद्भाव्योक्ते-न दिवष्टभेनकथश्पविकरणस्पात्रपाठःसाध्यते एकाच उपदेशेतिम्लनुदात्तपोरेगणना वसविश्लिष्टइत्येवग्निव्यदाहस्थापन ऐत्ववाधाभावात नहिदाहार्थस्यसेवत्वाङ्गीकारं विनातसूत्रभाष्यापत्त्यभावः उभयोरनिदत्वेदाहाथै स्युषादित्वेनशन रनिकत्वदाहार्यकर्मणिचिणःप्रापस्यवाश्विषइत्यस्यसार्थक्येनपुषादिपाठवलप्राप्तस्यालिङ्गायितरन्यत्रकामा तिःदाहायस्यमहत्वेनानिष्ठतिविभक्ते अनिटइत्यनसत्त्यातदग्नहोपरिघापू षादिपाठप्राप्नाड वाधकल्ला निष्टत्यनुत्यान्द्रहणाभावेपिपुषादिविषयेपिचिवाधकेनचरितीर्थस्यविभक्तस्यपुषाद्याधनार्थत्वनदाहाय स्थिसेटोनहाधायोगनावाधकावस्यममापिसम्यक्त्वादितिचेनमेवम् विभक्तस्यदाहार्थकेचिगावाधनफलमायुधा घड्वाचन मिनिसशयपुषाद्यवाधकवकल्पनेपूर्वोत्तरीत्याविकल्स पत्याचिणग्रहणस्यनित्यार्थतापल्यामाध्या ·U पूपः निषेधाप्रतिःस्थानिवत्वनिषेधज्ञानेतन्निर्णयेवस्थानिवत्वाभाव ज्ञानमित्यन्योन्याश्रयत्वाप्रस्तौवीजमिा २२ त्यत्रशेखरोविरुहइतिसिडोयःपदान्तस्तत्रनिषेधःस्थानिवद्भावेसतियःयदान्नइतियावत कानिसन्तीत्यादौवेत स्वानित्यत्रस्थानिवत्वेनहिपदान्तइति अत्रार्थसमादधनकुशाग्रवुद्धयः उत्तरखण्डस्वधातुत्वमितिाशेखरे प्रया लश्वेत्या दिग्धानोरित्पनेनोनरखण्डात्पूर्वमुपसर्गप्रयोगःस्यादितिदूषणनस्थादिचभ्यासेनचाभ्यासस्पेनिस गोपसर्गात्परेषामेयामेवनान्येषामितिसूत्रवैययनोपसर्गाअभ्यासात्यूर्वमेवप्रयोक्तव्याइति ६२ ग्रहिज्यावायव्यधि वष्टिविचतिश्चतिएच्छतिभूजतीनांङितिचअत्रसूत्रेवयिग्रहगांनकर्तव्य वैनःसत्वाहचिस्वपीत्येव सिहान वनइनिनिषेधस्तुलिस्वियोयइतिज्ञायकान्नेनिवोध्यम् वश्चास्यान्यनस्याम वनइतिसूत्रादग्रेन्यत्तरस्या कितीत्ये वसंप्रसारणाविकल्येसिदेवश्चेनिसूत्रव्यर्थम्परत्वादनौलोपेसप्रसाररोचलतवारीपरिभाषयोवडं वाधित्वाल्लोप स्वप्रात्यानस्यापिनित्यत्वात नचोवडिकव्येाभीयामिहत्वं तस्यानित्यत्वात्मप्रसाराभावववयिथेतिसं भाव्यत तोल्यपिचेनिचशब्देन- "लिटीत्यनुकर्षणा हवाबवप्रिथेत्तिस हमेवेतिदिन अनिद्वारिकाव्यारव्यावसगराम छिपतीतिप्रतीकमुपादायश्यनानिर्देशस्तिषप्रालिनेरतिसूखभाध्यप्रामाण्यातहिवइनिविभक्ताविहितवसस्य २१ ·भ्योयद्याचार विभवतितर्हि मिदचोन्यात्याविषयविशेषसाचायुक्तनधायकशास्त्र स्थभाष्यासंगतिःस्पटेवातोहलन्तेभ्यः सामान्यतम्याचोरविवनास्तीतिलप्तमवस्त्रियामेन मत्रस्थभाष्यप्रामाण्यदितिशेखरोविरुद्धएवेतिवाच्य नदिधायकस्त्र स्थनमाध्यलिटल्याचोदक्विपरवलन्नेभ्यानभिधानंतत्रैवामः प्रकृतिसत्वाकर्तक्किप्यन भिधानादंन्तरङ्गान्पीतिया रिभाषाज्ञायनावसरसामान्यनोहलन्तभ्यो नविधायकसूत्रस्थभाष्यप्रामाण्यमाचार क्विप्नास्तीति परिभाषन्दुशेखरो तिरुगिदेचामिनिसोपाचारक्किाचोनमनेन वस्नतोहलनेभ्यस्तदभावइतिहखनद्यापइत्यत्रमा व्यस्पष्टमिति शेखरोक्तिश्चचिन्यतिविदाकुर्वन्न मुधियानाचारक्तिपितलक्ष्मी-आदिशब्देदिकारादितिप्रकृत्यानुपस जनादिसस्यसाफ्ल्पमतिन तोडीपिसुलोपेलस्मीत्यपिकथातदन्न विधानायकताइनिस्त्रियामेतायतं तत्रलक्ष्मीशा देण्याचारकि यो भिधानेऽनुपसर्जनादितिसूत्रेतद्न्नविधिज्ञापयनीतिहखनयापतिसूत्रस्थभाष्येणसहस्त्रियामि तिभाष्यविरोधलेशोपिहलन्नेभ्य: सामान्यानभिधानप्पाचाक्विवनप्रतिकूकवियः एतेनभाष्याशयमबुवानेत्र निमौल्यव्याचसाणेनान्तरङ्गानयोतिरिभाषाक्त परिभाषेन्दूपोखरश्चिन्यइतिपराल र नपदान्नहिर्वचन अत्रम् त्रेवेतस्यानित्यादिशोखरेगालोपःशाकल्यस्येतिसनेअशिकिमित्यादि किं चस्थानिवत्त्वनिषेधविनास्यपदान्नवासिया ·पू-प. मायनिक्रान्नानगरीत्यत्रीन्नेतिचोक्तंशब्दरत्ने अनउपधेतिशेखरेऽनुपसर्जनादित्यनुस्तमन्यत्र नमवध्यते तस्यय। २९ ह्यमाणाविशेषणतयागृह्यमाणस्यानावहुव्रीहावनुपसर्जनस्यासंभवात् ध्वनितंचेक्नोरचेनिसूत्रेभाष्य नयनो वहुव्रीहेरित्यस्यानन्तरमुपधालोपिनोवेतिन्यसादर्शितइनिचोक्तं उभयोःपरस्परस्परविरोधःस्पष्टएवेतिविरोधंपरिहरन्न शादिकाः ६० अनुपसर्जना अधिकारोयंयून स्तिरित्यभिव्याय्य अयमेवस्तीप्रत्ययेयुनदन्तविधिंज्ञाप्यनीतिमू लग्रंथरत्वाचारक्विवन्तप्रकृतिककर्ट क्विवनानामनमिधानमेवेत दाष्यप्रामाण्यादितिशेखरग्रंथस्यायंभावःय द्यप्पाचारविवनातकर्तरिविप्युपसर्जनत्वमिनि परेनु नत्रास्त्रीयस्यसत्त्वादकाराभावाहिड्वेतिसूत्रस्यप्रात्यभावादेवड़ी। पोवारगीभविष्यतीत्यनुपसर्जनादित्यस्यानोययोगाभावात भाष्यकारोक्तज्ञापकतासु स्थितेत्याचारतिबंतप्रकृतिककर्त कियोनभिधानाभावादेनाशलेखनस्यापयोगाभावाच्छेवरेसलामानवानिवाचरतीत्यर्थनडुहशब्दाहीरादियहि तादाचारकिवन्नात्करिक्विय्यानुपसर्जनादित्यस्यफलं स्पष्ठमेवभाष्यकारोक्तज्ञापकताविरुद्धाऽतो भिधानएतद्रा। पस्यैवमानत्वाल्लेखनस्यचेदानीमुपयोगःस्पष्टएवेतिसरवरःसंगच्छुत्तेनचैवमपिहखनद्येतिसूत्रेकस्यामोग्रहण राम मित्याशङ्काकास्त्राययेतिविहितस्यसानुवन्धकत्वादिसुलात्कारनामोमित्वमदनात्वादथवाफलामावादल्या २९ ·पनिरित्युक्तं तत्रविसर्जनीयम्पत्यनुवर्यंतच्चावर्त्य उत्तरसत्रेकर यावितिप्रथमानसाहचर्येणप्रथमयावियरिशम्यचाहिसाइन्स र्थःयासुट्यरमपदेदात्तोडिच्च अडिच्चेति विहायङ्यासुट्परस्मैपदेसूदात्तइत्येवुतनमूत्रित तथासतिकिदाशिषात्यातिदेशि ककित्वस्यइग्यादित्यादीसंप्रसारणसंपादनेनचारितार्थाजागर्यादित्यादावोपदेशिकस्यचिस्यविशेषविहितेनाति दिशिकेनकिवनवाधस्यवतमशक्यत्वात् ततश्चजाग्रोवीतिसूत्रेयगोनस्यात विचिणालडिमान्यस्मिन्वृडिवि। षयेप्रतिषेधविषयेचे तिसिद्धान्तान्ममतुनायंदोषः प्रातिदेशिकेनविशेषविहितेनकित्वेनातिदेशिकस्य डित्त्वस्यवाधोवक्तुंशक्यते नचैवमपियासुरिकृत्तेकिदाशिषीनिसूत्रमारित्वतिमहल्लाघवमितिवाच्या विधिलिम पिवच्याजागर्यादित्यादीसंप्रसारणगुगोस्यानामित्यलेवहना पर डावुभाभ्यामन्यतरस्या अत्रसूत्रमनोरमायामन्या तरस्यामितियोगविभज्यवहुधीवरीत्यादिरूपस्साध्यवहुव्रीहीवेतिवचनमुक्तंयोगविभागसिद्ध नतुपाणिनितंसू त्रमित्युत्काभायेनुसूत्रमङ्गेनसमाहित तद्यथा नोवहवी है रित्त्यस्यानन्तरंउपधालोपिनावे निसूनमस्तु-उनउपधे| निप्रदेशानरस्थंडासूत्रेन्यतरस्याग्रहमात्विनिचोक्तमः अत्रवेत्यस्यानन्तरंमनोरमायाप्रतीकमुपादायअनावहुव्रीहेड वु भाभ्यामनुपसर्जनादुयधालोपिनोवेनियाप मितिभावः यथाश्रुत्तेनुपसर्जनादित्यस्यसंबंधोदुर्घटःअतएववहुदामानिपु] ·-. पूयः हासे तिवार्तिकंसार्थकमतोनवार्तिकवैयर्थमित्यपरमपिदूषण गिलोपेयथाजात्सायरोनथाहखेपिजात्यायशादी २० वावददिनिसिहम तथाचस्तेएवाचःस्थानिकइत्यर्थसर्वेष्टसिद्धिरितिरिणलोयादेरित्यत्रानगणवहुव्रीहिगाटिलोय। त्यर्थाश्रयणपिनिर्वाहालात्राकलयनत्तत्वनागेशभट्टानुयायिनःपियठीरितिप्रतीकमुपादायहरल्लापोनस्था। निवतःपूर्वत्रासिहेतन्निषेधातिशेखरोन्नपदान्तसूत्रेपदैन्नतिसप्तमीसमासव्यातिपरभाष्यप्रामाण्यापूर्वत्रा। सिहइत्येतत्यरचरमाननिरिक्तपादिकग्रहणे रुत्वेस्थानिवत्वंभवत्येवेलिशेखरेसहविरुहम्मत्रसमाधानवा लम्भदैरुक्तं समाननिमित्तकस्येवयादिकस्यग्रहणेनादोषात् पत्रार्थेप्रमाणनश्यतेमाध्यादिकंवलविरोध परिहारायैवेयमुक्तिःसमाधानमत्रविभावयंसुधियः ५७ शपरेविसर्जनीयःमत्रमनोरमायांशर्वरेनेत्युक्तेनी त्तरत्वान्सत्वस्यैववाधिकस्यान्नत्व कश्ययालयाचवासासोममदिमा तमित्यत्रदोदुर्वागवित्युक्तम् इदंचनसंभ वति कुप्वोरिनिसूत्रंशपरेणतहिषयेश्कश्पसंपादनेनचरितार्थम करकरोतीत्यादावयिनिहामूलीयादिप्रसङ्गे सत्तार वस्या करण्यारसिद्धत्वात्मत्वस्यादित्याशयशपरेनेत्यनुवर्त्यशपरेकवर्गेपवर्गचश्क पौनेत्यर्थप्रकदोषामा राम वाकिंचशब्दक्लेनविसर्जनीयस्यसोशर्मरेइतिमूत्रिने पिकुधारितिसूत्रेशर्षरइत्यनुत्यातयोरशर्परेप्रस्त्याचांहि २० ·मर्याच्छासोधात्वधिकारोक्तत्वाभावेपिसावधानुकसंज्ञाभवतीतिभवतेरहत्यादिनिर्देश कर्बर्थत्वाभावेपिक्कचित्सार्वधा तुकेशभवानीतिज्ञायनान तेननिरर्थकश्यासियरेशसिद्धः एवंचजागर्यादित्यादावपिविहितेनकित्वेनानिदेशिा कस्पसार्वधातुकमपिदितिडित्वस्यवाडिदिन्न प्रतिषेधविष्यवाहुणःसिडःसमाधिमत्राकलयनसूक्ष्मदर्शिनः५५ अस्नोपानःअत्रानोनशितिसूत्रमस्तु नचनिया इत्यादावलोपेतस्पसंयोगादिलोपलवेष्विनिवार्तिकेन स्था निवद्रावान्मृत्वेन नशादेशेवमलादेशशत्त्वाभावाष्टुत्वस्यादिनिवाच्य प्रियाष्टशब्देपरेनुमतशेरवरपर्या लोच नेन तदनभिधानस्यवेलामा त विभावयन्नुसमाधानज्ञानभाष्पगूढाभिसंधयःपद पचपरस्मिन्पूर्वविधोपच एकादेशइत्यर्थः तेनमरुत्तमाचष्टेमारयतीत्यादौनस्थानिवद्भावः अत्रसूत्रेयोऽस्थानिकोनतसूत्रेउयात्ताच्ः। स्थानिकस्यर्थः तेनरिणजादेरनेनस्थातिवत्वम् अतएवचपरनिहासइतिस्थानिवत्वनिषेधःवदितवन्तम्प्रे रिरदवीवदिनिसियर्थसार्थकइत्युक्तमत्रशेस्वरेजुहुतइतिप्रतीकमुपादायश्चाःस्थानिवत्वेन तमादाय नगुणः। अपरिमिमितकवादजादेशत्वाभावाच्चेतित्तेवोन इदंपरस्परविरुई गिलोपादिस्थलेग्नुत्पतेरेवान्वारव्यानेपिवारि अख्य दवीवरदित्यादौटेरितिसूत्रे पिस्थानिवत्वेनोपात्ताचःस्थानिकसत्वात्प्राप्तस्थानिवत्त्वप्रतिषेधकंच-परनि ·पूयः कोरित्यत्रनुग्रहगोनतुकिअन्तरङ्ग परिभाषायाअप्रतिरतोऽनियमेरुपय किंचात्रमाची नमतेनरंगपरिभा १९ पयासिहत्त्वेवाएकरूपमेवहिग्रामणिकलशोदपक घिपदेलक्षणा स्वीकारतदभावेसंप्रतिधित्वाभावादनियमेरूप हयं स्यात नहिघित्वेकर्तव्ये उत्तरयदनिमित्तकस्वस्यासिद्धत्वेधित्त्वस्यसेत्स्य मानत्वाभावात हुन्टेघिइसस्याप्रट। तोरुपदयम् अथवालक्षाहेत्वोःक्रियायाःइतिनिर्देशनहन्देघीत्यस्यानित्यत्वमप्पवश्यवक्तव्यं इत्यसतिदगिडद तौदत्तदण्डिनावितिरूपयसि हि निष्प्रत्यूहाइतिसमाधानविदाकुर्वन्तव्यः ख्यासुपरस्मैपदेखूदस्ताडिच्च- अत्रश्यास यरस्मैपदेविस्येवास्तुपदयंत्याज्यं अत्रसूत्रेलिङाधानाराक्षेपेशपित्तश्यासनिरवकाशनश बाधकः श्यासपूर्वेप्रविशतेपश्चादुत्सर्गोपिभवतिः प्राक्षिप्तस्यशादेवाधेन्वयेनुसत्यपिसंभवइतिन्यायस्यानि त्यत्वेन सत्यपिसंभवस्थानयत्रवाधस्तत्रक्वचिदसर्गाःप्रवर्तन्ते तेनप्रकृतेश्यासिकृतेशबावति तदनित्यत्वेज्ञा पकासाचीतिनिर्देशशःसन्यथात्यदायत्वाप्राप्नियोग्येऽचारितार्थम् अत्खेलत्तेपिसत्वंसंभवतिअंतःसत्वंत्यदाये। वायवादक नहिषयत्वप्रास्यासद् इतिस्यादनोज्ञापकोयतदनित्यत्व किदाशिषोत्यस्यानन्तरंलिडाईधानुकंकले राम य-पूर्वमूत्रात्पदयमनुवर्त्याशिपिलिडि-परेपसाईधानुकसंज्ञःस्यादितियाईधानुकसंज्ञाविधानसा 8२ १६ ·सनपुंसकमित्यत्रतच्छुब्देनैतहिहिनसमाहारहन्दे परामर्शःतचयपश्चवडवावितिपरत्वात्स्यात्तदैतहिहितसमाहारद्ध विषयकम-सनपुंसकमित्यचरितार्थस्पादतःसमाहारहन्टेनपुंसकहस्वत्वेप्रवडवपूर्वेतिनिर्देशोपपतिरिनरेतरयोगेसा हित्यस्यविशेष्यत्वेवर्ति पदार्थस्यप्रकारत्येप्रत्ययग्रहापरिभाषयानदादिनियमपिसावन्नास्परस्यागसंज्ञानिमित्तस्यओरः शीयावन्नात्यरस्यशीत्यर्थवाश्यादेशोदुवीरःप्रकृतेअरस्वदिकाख्येत्यादिनिर्देशावद्दयाई अर्डरवइत्यादिलोकि कप्रयोगाश्चसंगळ्ने अवसमाधान व्यूहनीयं. ५३ नलोपःसुश्चरसंज्ञातुग्विधिषुरुति पत्रसूत्रशेखरकतोक्तम्-सज्ञा यो दत्तदण्डिनोदंडिदत्तो पत्रनलोपेदगिडनशब्दस्यचित्नपूर्वनिपातायत्तिरिष्यनेत्युन्न असिहत्वेनुयित्वाभा वासिध्यति नचपूर्वनियात्तेनलोपेचपूर्वनिपातइत्ययुक्तम्-यस्यपूर्वपदस्ययित्वंभावितत्पूर्वमेवप्रयोक्तव्यमित्यर्थी न्नदोषइतितुनहन्धीत्यत्राधियदस्यमाविधित्वेलसणायामानावेनसंप्रतिघिसंज्ञकंपूर्वप्रयोक्तव्यमित्यर्थसंप्रतिद गिडन्नित्यस्यचित्वामावादनियमेनरूपयसिहोमकतेसंज्ञाग्रहात्याज्यं ननुलामणिकषिपदानंगीकारेहरिन्छ इत्येकमेवतत्रलक्षणा स्वीकारे हरिशब्दस्यभाविनानुकाइकारान्तत्वाभावेनधित्वस्यसंयत्स्यमानत्वाभावा दनियमसिध्यति नयाचहरिच्छत्रेछत्रहरीइतिहयं नअन्तरंगेधित्वे तुको सिदत्वाहरिच्छत्रेइत्येकमेव.यत्वत ·पू.प. मितिपरिभाषयासप्तमीवाच्यप्रत्ययान्ताङ्गीक्रियतेनचपूर्वस्यस्थानेकार्याभावात्मनमीत्वाचाप्रत्त्यानदोघःअत्रन्यासदोष ९८ ॥पिरिप्रेलयमारभ्यसुपःपकारेणप्रत्याहारमाश्रित्यडि पिनिर्दिछेपूर्वस्पेनिन्यासःसुवचः पर अदसोसलोपञ्च अदमासा डोइनिनसत्रित टिलापेकृतेनित्यत्त्वात्सत्वंवाधित्वात्यदाद्यत्वे सावित्यसिहेरिनिशेखरकृतोक्कम तदसङ्ग तथाहिहीनादेशस्य दाद्यत्वापवादःसत्यपिसमवेइनिन्यायेनएवंचटिलापापेक्षयापरत्वात्सलेपुनःप्रसंगविज्ञानाहिलोपेअसोसिहिःसङ्गति न्यायस्वीकारेतरिलोपेनित्यत्त्वात्छतेनदोषःतदोरितिसूत्रेसकृनतिन्यायेनप्रदसइतिविभज्यसत्त्वविधामाकनियमेनभाये। नन्यग्रहणाप्रत्यायोनेनसत्वसियाग्दोषात् अदसःसोलीपरत्त्येवास्नु नचासुकोस्नीत्यादीप्रत्ययस्था दितीत्वप्रसङ्ग हित्त्व सामर्थात्पूर्वरडोअदेन त्वाभावाट्टापोऽप्रसक्तेशयिअसिडत्वंगित्वप्तामदेिवन ३ पूर्ववदश्ववडवोडिवचनमतंत्र मिनिप्रतीकमुपादायोक्तं अतएवपूर्ववदितिचरितार्थमन्यथाऽश्ववउवावित्तिनियातना सिकिन्तनःसमुदायस्यपूर्व वल्लिंगत्वेपि उत्तरपदाहायोनिटतिरश्चडवपूर्वापराधोतराणामितिनिर्देशात् अश्ववडवावितिसमुदायस्यावन्नत्वा भावाच्छीभावाप्रात्यावृयामिद अश्ववडवाशब्दार्थःपूर्ववल्लिंगलभतेइत्यर्थपुरवविधानमनुप्रयोगेचरितार्थ। राम म् सुंदरावश्ववडवावित्युक्तं उद्देश्यतावच्छेदकाक्रान्नत्वेनस्वस्मिन्वप्रतिरितिन्यायनैवात्रसमाहारन्टेकते १८ ·कृवं ययाश्रतेनुसानस्यादितिमनोरमाग्रंथःयतदुपरिड्यमाशंकाप्रातिपदिक ग्रहगोलिंगविशिष्टस्यापिग्रहणमितिप रिलाषयामृडानीहिमानीत्यादिप्रातिपदिकं तस्माचपुंयोगादीनानियतभावेनकर्यप्रथमायाअनुपपत्तिः अत्रशब्दरत्न अन्य प्रतिनिमित्तंनदात्रयश्चप्रातिपदिकार्थःन्दपेक्षयालिंगमात्रमधिकं यत्रभासते. नत्रप्रथमेनिवाक्यार्थ:मृडानी त्यादीनकवलंलिंगमेवाधिकंभासतेकिन्तुपुयोगोपि.एवंचप्रथमानस्यादितित्तदाशयः तदपिचिनपमेव मनोरमाका रमतेप्रतिनिमित्चत्तदात्रयस्याप्रति यदिकार्थत्वादिनिविभावनीयम्. ४८ नमुने अत्रननेइत्येवास्तु. ४७ मि-अत्रनटीत्येवास्तु-यत्रनटिदोषायातितत्रागमान्तरकरगोनयरिहरणीयः ४८ अदनलोपःअत्रप्रदर्शना मिलेवास्तु तस्यलापइनिस्त्रमास्तु वहुवचनेझसेदित्यत्र वहुवचनेस्पेदिनिसुवचं असुडाकमित्यपितथा ४८ पदा नाहा विशेष्यविशेषणभावेनान्तेलब्धेन्तग्रहगायदाविधित्ववोधनहागसमर्थपरिभाषानुपस्थित्त्यर्थम् तेनतिष्ठ तुकुमारीच्छत्रहरदेवदत्तेत्यादौनविकल्सस्नुकइत्यत्रशेखरे उक्तं तदयुक्तम् युष्मच्छब्दप्रकरणस्थोदनपचनवा भविषतिप्रतीकमुपादायापदुक्तंशेवरकृत्तांसमर्थपरिभाषावत्रनप्रवर्ततेत्तस्याएकार्थाभावविषयत्वादितिश। खरविरोधात विरोधपरिहरनविचक्षणाः ५० तस्मिन्नितिनिर्दिष्ठेपूर्वस्य-सत्रसप्तमीनिर्दिष्टेइतिनसुत्रितम् मप्रभाजने त्यादौसप्तम्यन्नेपरेइत्यर्थापत्याजायते इतिजोगामेदेवदत्तइत्याद्यनिष्टापतेःनववरूप ·पूप बनस्यतसमासरूमप्रातिपदिकान्तनकारस्य तचभवतीतितदर्थः अतएवगर्गभगिनीत्यादीनगत्वम् परिभाषासलेमाववपनी| १७ त्यत्रपूर्वडीपत्तिःततःसुवुत्पतिःततःसमासइतिनकारस्यसमासरूपप्रातिपदिकान्तत्वाभावादित्येकदेशाफलम् ४५अर्थ वासोलानर्थकस्य अत्रचत्श्चतिसूत्रेराजेः पृथग्भ्राजिग्रहण ज्ञापके मितिमनोरमादिग्रन्येदीक्षितरुक्तं नदुपरिश दरनग्रन्येतहिपरीत भरुतम् श्यादिसाहचर्येणधातुसंज्ञकस्यैवराजेब्रहणं एवंचभ्राजन्तर्गतस्य राजेधीतुत्वाभावात् ॥ नषत्वसिद्धिरितिज्ञापकत्वमयुक्तम् अत्रेयमाशंका यद्यत्रसाहचर्यपरिभाषाप्रनिरिटा तर्हिशकारछकारधिया। पिसाप्रवर्तता एवंचशकारान्नस्यकारान्नस्यधातोरेवषःस्यात् तदानिशाशब्दस्य निशादेशनिड्भ्यां निभिरित्यादी षत्वानापत्तिः तस्मान्मनारमोक्तसम्यगेव वस्तुतःपरिभाषाप्रस्तावमुंदोषंविभाव्यैवकिंचेत्यादिनायुक्तयन्तरमुक्तमन चऋकारानुवन्धस्य राजेर्ग्रहणनस्यात् नत्रऋकारस्यममुदायानुधकत्वात-समुदायानुवन्धस्यावयवानुवन्धत्वा भावात इतिनकाप्यनुयतिअथवाप्रथमोपात्तत्वात व्रश्चादिविषयेएवपरिभाषाप्रतिःशकारछकारविषयेपिप्रट नौनकिविदूषण-नियनिड्रिरित्यादीनामनिष्टत्वात अर्थप्रथमेत्येवसारम् तत्रकस्पार्थ इनिजिज्ञासायांयस्मात्स्वादिवि राम धिस्तदर्थे तिलात एवंचमृडानीहिमानीत्यादीपुंयोगमहत्वादेवपिइयत्तानियमभावेनप्रथमासियतीत्ययरमनु' ।। .. .

·डिदितिन्प्रर्थःएचटेरितिटिलोयाअनुसत्यर्थमपिनलोपग्रहणाम् एतदग्रेगोनोरिणदित्यादिदर्शनात् अत्रसमाधानंम्ग्य मगतिकारकोपयदानांतद्भिःसहममासक्वनंयाक्सुपितेः तेनव्याधीकच्छपीत्यादौसुवृत्यत्तेः प्राक्तमासेविशि टस्यजातिवाचकवनजातेरस्त्रीविषयादितिडीए अन्यथास्वार्थीदीनाक्रमेनोवोपस्थितीमत्यालिंगवोधकेटायिततःसु वुत्पत्तीततःसमादन्नत्वाभावान्डीयनस्यात् अत्रायपूर्वपसायंचपरिभाषामास्तु-उपसंजनिष्यमाणनिमित्तोप्य पवाद उपसंजातनिमित्तमपुत्सर्गवाधत्तेइत्यनयादधतीत्यादीयथापूर्वमन्तोनभवत्येवप्रकृनेपिटायनभविष्यति न चादभ्यस्लादित्यस्यानवकाशत्वमितिवाच्यःजक्षतीत्यादोचारितायात नचगतिकारकेतिपरिभाषाभावकोम्भकारे। यानस्यात सुवन्नेनसमासेकारशब्दान्डीधस्त्रीभ्याढगितिकारीशव्दादेवस्यात् एवंचकुम्भकारेयइत्येवस्यादितिवा च्यं स्त्रीभ्योढ गित्यस्यस्त्रीप्रत्ययान्ताङगितिनार्थ: किन्तुस्लीवाचकाइगित्यर्थः अतएवमातृष्वसुकिटिलोपवचनंच मलावी अन्यथास्त्रीप्रत्ययान्तत्वाभावाइकोदुखभत्वेनतर्थस्यात् अतएवऋष्यन्धकेतिसूत्रेभावेजम्बूशब्दश्चतु व्याजातिवाचकःतसमात्रिप्राप्पाचईति स्त्रीभ्योढगितिढकिचप्रा नत्रढन्यूर्वविप्रतिषेधेनेत्युक्तं तदसंगतस्यान म्वशब्दस्यस्लीघ्रत्ययान्तत्वाभावात हलन्तभ्यम्नुनढक अनभिधानाच्छिवादियाठाद्वा-वसुतस्तुमाषवयनीत्यादीपी याना अयगारा॥

·पू.प. बारगोपथमेवोप्रधाग्रहणं क्रियमाणप्युपधाग्रहोसान्तमहनःसंयोगस्यनिसाच्चिकारेप्रत्ययोशेउत्यिताकाड्यतया १६ सर्वनामसानिमग-स्यविशेषणम् एवंचहंसशिरांसीत्यत्र ठभयोदीर्घप्रायरिभाषयैववारगांउपधाग्रहगांचात्रपूर्वनावीय लसणम् पारिभाषिक्याप्रसंभवादितिपरिभाषयैवसर्वत्रनकार्यम् अत्रायते अन्यविकारेइतियरिभाषायामुदानि देशःक्रियते प्रनिविधेयचोदात्त निर्देशादितिपरिभाषाशेयभाष्ये उक्तम् यत्रोदात्तनिर्देशस्तत्रैवेयंप्रवर्तते तत्फलन्तु नितिङ-इत्येतस्याप्रत्तिःतेनदेवदत्तोभवतीत्यादौसर्वस्यानुदाचेसिद्धिःअन्यथावकारापास्यवस्यान एवंच प्रसनेउदात्तनिर्देशाभावात: परिभाषा प्ररत्तोपकारात्यरस्यदीघःस्यादेवरातयात्त्यर्थमुपधाग्रहरामितिशखराश यावस्तुतस्तुन्मानन्द्रच्इत्यत्रानुसत्यर्थमुपधाग्रहणाम अन्यथाधातारोकतारोत्यादीगुगावाघिवायेननाप्राप्तिन्या येनपूर्वमेवदीर्घःस्यान इन्हन्नित्यत्राप्यनुत्यर्थमयधाग्रहगां नेनोपधादीर्घस्यैवायनियमानेननहायतइत्यत्रा हांसातिदीभवत्येव उपधाग्रहणाननुस्तीसेपिनियम्पेन इतिविभायनव्यतत्वः४२नसंयोगाहम नात अत्रा नहलोवमादित्येवमूत्रमस्नु हल परोयौवकारमकारोततःपरस्यानोकारस्यलेपिनस्यादित्यर्थनकुत्राप्यनुपपत्तिःसमा धानमृग्यमिति-सन्न भाष्यानतत्वादप्रमागमेतन.४३भस्यटेलीप:नन्वत्रमाडिदित्येवम्तमस्नु भसंज्ञकात्पथ्यादेःपरेयः त्ययःस।।

·मि तिवाय हेमयरेट्रोतसूत्रेणामकारविधानानर्थक्वायतेः हिमोनुस्वारइतिप्राप्तावनुस्वारवाधनार्थ विपरीतनियमेश्रा नुम्वारप्राप्तिरखनेतिममाधानविभावयन्नसुधियः३२ लोटोलवत नून्विदंसूत्रमारतालोटःस्थानकोट्इत्येवास्तु नेनडि त्वाना मात्यःरिवाहितमात्मनेपदानामित्येत्वसिहिरितिचेन्नडोट करणेनैवसिहेलटोलकदितिसूत्रमातिदेशिकमनियमि निज्ञायनार्थ तेनजतुविदन्नत्यत्रसिजभ्यस्ततितिजमन विदोलटोवत्यतोवेत्यनुवयं व्यवस्थित्तविभाषाश्रयणेनजु सवारगांतुनयुक्तम भाग्यवस्थितविभाषास्वस्सापाठात४. स्वाङ्गाच्चीपसर्जनादसंयोगोयधात् ात्रसूत्रेउपसर्जनान किम मुशिखेतिप्रदाहरणमूलेउतं जदयुक्तं शोभनाशि खेनिसमासेन्तरत्वासापिअदन्नत्वाभावान्डीको प्राप्त अतएवशेखरेसुशिनिप्रक्षिप्तःपाठःशिवत्येवप्रत्युदाहरगांवोध्यंइत्युक्तं तदपिनयुक्तं अस्वाङ्गंपूर्वपदाहेत्यतात्रा खांगपूर्वपदादित्य नुवर्ततेनेनकरमरवाकल्याण याणियादेत्यननडीष पत्र हिस्वाङ्ग-पूर्वपदयत्कल्पारगति-ततःयरंपा सिपादितत्वोङ्गवाचकत्वादिनिविभावनीयम्लोपधाया अत्रपच्चानामित्यत्रपकारात्परस्पदीवारणायउपधार ग्रहणमितिसस्वर उक्तम् नदयुक्तम् उपधाग्रहणाभावेयच्चानामित्यत्रोभयोर्दीर्घप्रानावन्यविकारेऽन्यसदेशस्य मनहि अनन्यो देश्यके कार्यालयसदेशानन्यसदेशयोगुंगयात्राप्तीजन्यसदेशस्यभवतीतितदर्थः अनयेवपञ्चाना प्रत्यत्रपकारात्यरस्पदीर्घ ·पू.प. वाचकाचलिंगानामयोगःस्मतःप्राम्व्याख्यानादविडियःभाष्यहिगुणवचना द्यायुदरतार्थमःगुणवच १५ नान्डीपनक्तव्यःवस्तीगगवाह्मणीनपारादुरीयंत्राह्मणीवस्थीतिप्रतीकेमुपादायकैयस्याहाचान्यतिदिसतोऽतिवर्न मनिमश्रिीनिवसुशवायुदात्तोव्युत्पादितः तस्मान्डीपिसत्याकरोनुदात्तोभवतिडीविन्दात्तःसन्तोदात्तस्तु डीपडीवोर्विशेषाभावः उदात्तयसपूर्वादितिन- उदात्तत्वविधानादिनिकैयटव्याख्या-ततश्चभाष्यकैयरानुक्तत्वे नदुर्वद्विकल्पनमात्रमसंगतमेवेतिवोध्यम्३७ हलिसर्वेषापत्रसूत्रेहलिकिम देवापिहेतिमूले उक्त नदसंगा जमिवभाति-लोपःशाकल्पस्येत्येतद्विषयेदेवायिहत्यादौयदिनियोलोपःस्यात्तहिलोपःशाकल्यस्येतिव्यर्थमेवस्या त.अत्रोच्चत्ते लोपःशाकल्सस्पेतिसूत्राअलघूचारणयोर्यवयोलीयः हलिसर्वेषामित्यनेनतुलयूचारणयाःतत्र|| हल्तहणाभावेलघुप्रयत्नयकारदेवापिहेत्यादौलोपःस्यादितितदाशयःमोनुखारः अनसलेपदस्यतिकिम् गम्यते इतिप्रत्युदाहरगामूलोक्तमसंगत नश्वापदान्तस्यत्यत्रमस्यानुहत्तौनस्यमस्यचापदान्नस्यानुस्वारहत्या थः इदचनियमार्थभविष्यति अपदान्तस्यमस्यचदनुस्वारस्लर्हिमसेवेतिगम्यतेइत्यादीनानखारप्राप्तिानचवि परीतनियमःस्यात-मलिअनुस्वारश्वत्तर्हि अपदान्तस्यैवमस हरिंसेवतेइत्यादीनस्यांत-सूत्रस्यनुहरिनमत्तीत्यत्र चार नार्थ १५ ·दिवचनादपिडीयमानानि-पाखुरित्यादाविति एतच्चकोगुणइनिसत्यविवरणम् सत्वेद्रव्येनिविशनेद्रव्यमाश्रयता त्यर्थःपुनस्पैनिद्रव्यान्निवर्ततइत्यर्थःपुनश्चरथजातिभिन्नजातीयेषुदृश्यतेयःसगुणइत्यर्थः एतेनजातेर्गुणत्व निराठतम् जानिश्चद्रयेनिविश्यमानाद्रव्यंन्कदाचिजहाति नचभिन्न जातीयानिद्रव्याण्यभिनिविशने यद्यपिग वाश्वादिषुप्राणिव मलितथापिप्रारिणत्वननेषामेकजातीयत्वमेव कियायास्तुपूर्वक्तिलक्षणयोगागुणत्वंप्राप्नो नि:सापिहिद्रव्येनिविशते कदाचिद्रव्यान्निवर्तते निष्क्रिय हियहि द्रव्यंकदाचिद्भवतिकदाचिसक्रिय मित्रा नियानिद्रव्यारामाश्रयतीत्याह प्राधेयइत्युत्पाद्योयथा घटादेःपाकजोरूपादिःप्रक्रियाजोनत्यायोयथायाका शादेमहत्त्वादिःक्रियातल्यायवननित्येतितस्माद्वैविध्यभावात् गुणत्वाभावःरवद्रव्यस्यापिगरणवप्राप्नोतिः। अवयविद्रव्यमवयूक्रव्येषुनिविशते समवाधिकारणत्वयोगनियेच विनाशालती पनि भिन्नजानीयेषुचहला यारादिश्यते-नद्दिविधत्व तन्नित्यानित्यभेदेननिरक्यवस्य दूर्वस्यपरमात्मादेनित्यत्वादवयविद्रव्यस्यानि त्यत्वादिया येनाह असत्वप्रति अद्रव्येखभावइत्यर्थःअत्रपथग्जातिचित्यसमासःसमासेहिजायन्नान्सका निःसञ्जोत तिध्वजायांधारेषुदृश्यमानजातिवदृश्यतइन्युच्यते अपराह उपत्पन्यन्नहायन्यदूरसोद्रव्यान्न ·३॥ पू-प- स्यामिनिरि-योनमस्यविकल्पोदात्तत्वविधानात् तदभावेऽसुचिस्वरानचश्रिप्रभृतिपदमचकमदित्यस्योपलक्षा २४ गइ नमकारा पूर्वस्यनघोरकारस्यसंभवादितिवाच्य मकारेगाव्यवधानादकारस्योरव्यवहितपूर्ववाभावात किंचा चकदित्यस्योपलक्षात्वेडि त्वरूपविशेषाभावेनकमगिडिन्यस्यानमारमयादयोशियेतहाधनायखुडिचेतिवदेतः लडि-परेकमेरिडि नितदर्थः अत्रमधियोधिभावयन्तुरईवोतोगावचनात अत्रतःकिंशुचिरितिमूले उक्तम् अत्र कदिकाराक्तिनइतिडीघोविकल्पस्येष्टत्वेनशुलेतिप्रत्युदाहरगांवोध्यमितिशेखरे उत्तम एतदप्पयुक्तमःखरूस योगायधान्नतिनिधस्य जागरूकत्वात वरुसाहचर्येणसंयोगोयधोप्युकारान्तरावग्ह्यइतिथलेनिप्रत्युदा। हरणसम्यगेवाश्यामेत्यत्रतनकश्चिहिवादःअत्रोच्यते शुक्लावाश्यामावाशुहागणवाचकोः गणेशुक्लादयः सोनिकोशास्त्रीत्वाभावान्नडीपटायोभवतः उदंताहणवच नायकडोषविधानसत्रखरसात-शुद्धगुणवा चकादेवप्रत्ययलयाचभाष्येकेगुगाइ तिप्रश्नवोनोगणवचनात गणवचनादित्युचत कोगुणोनाम सत्तेनि विझतेपैत्तिथग्जातिषुदृश्यते. साधेयश्चाक्रियाजासोसत्वप्रतिरोणइति कैयटाहा उतइतिवचना एम हवनग्रहणाचे ङोनग्रह विशेषस्यापिनुगुणास्याग्रहणप्राप्नोति यथापश्चगणमाहरएदित्वत्र नतश्चजात्या।

·चतिउन्नस्यनलोयइत्यर्थकल्पनमयुक्त निर्मूलत्वात अतिङइतिपर्युदासायत्तौतिङन्तभिन्नसशस्थलेनसोपदत्यर्थ राजासरवत्यादौनलोयाना पत्तेःनिडन्तसादृश्याभावान सादृश्यमूलकाभेदप्रत्यभिजयावादोभ्रममात्रमभ्वादिसूत्रै क्रियावाचीतिसंज्ञिनिर्देशःधातुरितिसंज्ञाप्तनिभावेनान्वयः तदर्थक्रियावाचिपदोपन्यासाहत्तीचेतिवोध्यम्:३४ अचःपर, स्मिन्यूर्वविधौ अत्रसूत्रेशेवरे जादेशपदेनवस्तुनो जादेशःस्थानिवदित्यर्थः नत्वादेशविधायकेच उद्देश्यत्वेरावार्थः तेनगिलिपादेःस्थानिवत्वसिद्धिः अतएवरायन्नास्मिचिअवीवीरमित्यादिसिद्मथचड्परनिहासईतिनिषेधः। सार्थकःजुहुनइत्यत्रोःपरनिमित्तत्वाभावेनशपःपरनिमित्तत्वनयरम्परयालुकोपितत्वेनशलनस्थानितया नादेशत्वाभावेनस्थानिवत्वाभावात शपमाश्रित्यन गणइत्युक्तम् अत्रपूर्वीप्रविरोधःस्पष्टएव वस्तुतारका रस्यैवलुगितिस्थानिवद्भावोदुरिः३५सन्वस्त्रघुनिचंडूपरेनग्लोये त्रसूत्रेशरखरेचड्परइतिवहुव्रीहिःपरग्रहण सामति लहिशेष्यचरिणरेवनतुलघु-गस्येत्यवियोङ्गसंज्ञानिमित्तमित्यर्थात् अतएवश्विप्रभृतीनानसन्व स्वम् इदचिन्यम् अशिनियत पदुद्रुवदित्यनमन्वदावेपिनदोषःलघुत्वाभावेननदीर्घःप्रकाराभावेनचनेत्व। त्रिवतीत्यादिसूगाभ्यासस्योवर्मास्यस्त्वमयिन अवर्णपरधात्वक्षरपीवाभावान् नित्स्वरखनप्रयोजनं चमन्यात ..

·यू-य-वमितिशब्द रम्नग्रन्योरनुपयन-अत्रैवाहिनीयःपूर्वपक्षः क्रियावाचिग्रहणाभावेवाकरोतिवाभवत्नीत्यादीवेत्यस्यधातु १२ खनाधारितिपर्युदासेनामा नियदिकत्वेसवनुत्पत्तीपदत्वाभावाति निड-इतिपदास्यरस्यनिघातानस्यादितिशब्दर लग्रंथ अत्रेदंवोध्यम् वाकरोनीत्यादीनदोषःअर्थवस्त्र धानुग्रहणनकार्य एवंचवाइत्यस्यधातुत्वेपिप्रातिपदिक त्वंसिध्यत्येव नवाधानुग्रहणाभावेऽहन्नित्यत्रप्रातियदिकत्वेसतिनलोपास्यादितिवाच्यम नलोपःप्रातिपदिकान्तस्य त्यत्रनलोयोनि इतिन्यासेननहारगात रामानित्यादीननलोपनत्वविधानसामर्थात् तस्मान्नुगितिन्यासेपिनुविधा नसामीन्नलायोन अन्ययानलोपमेव विदध्यात राजीयतीत्यादौतुनदोषःप्रत्या निड्-निरूपितंयस्यपदत्वं नन्दिन्न स्थानान्तस्यलोपडत्यात इतिखंडनग्रंथोयुक्त तथाहि उपदेशावस्थायामेवसर्वत्रधातुत्वेरोजांनभागमयतीत्यादावन मिनीविभक्तिमाश्रित्यनलोयायनिःसतिक्रियावाचकत्वेसर्वत्रधातुत्वेनयुक्तम् कार्यादिगणपठित्तावाभावेपिभ्वादिदश मणीपठित्वात-क्रियावाचित्वावधानुनतद्यतिरिक्तवहि नस्ययावादेनधातुत्वं यावादिपरत्वेननिघातसिद्धि अर्थवत्सूत्रेहिप्रशंसायामनुपिटोतएकाथीभावेनप्रशस्तार्थवत्त्वाभावेनप्रातिपदिकत्त्वनिरास तात्पर्यशार्थवद्रहणास्य रामा कृतार्थत्वात् भ्वादिसूत्रस्थभाव्यविरोधात किंचनलोपविधायकेसने नलोपोनिङ इनिगुरुभूतत्वाभियुक्त्या प्रामारपी-३ रचनान कि।।

·इनियस्सायोःपये विधानसामयतुन वहुश्रेयस्यामित्यादौनुवाधनेनचारितार्थात-बटश्चेत्यस्यनुनप्रवृत्तिःअवसूत्रेधा नोरित्यपकर्यादितिशेखरग्रन्थः इशाधातोशेखरेतयारश्चेत्यस्य प्रत्याख्यानेजादीनामय्यडागमेतोगुणइतिपररूपमाश अतागणइत्यस्यानन्तरंनाटइतिन्यासःकार्यपट:पररुपनेत्यर्थः तेनाटीदित्यादीपररुपनेत्युक्तम्एवंचनाटइजिन्या, सिनेववाहुरेयस्यैइत्यादावपिपररुपनिषेधेसिद्धेवालमशकाइनिशेखरग्रन्योऽसंगतःअत्यविरोधपरिहार स्वनिहिवाधकपररूपस्यैववोधकंमाटइतिसूत्रननुहिरेचीनिवृद्धिवाधकपररूपवाधकमरावंचवहुश्रेयस्येइत्या दोपररूपस्यादेवतदर्थतत्राकरणम्पाटश्चेनिचकारेगपुनर्ट विधानवाचकवाधनार्थम् तनाटयन-उस्योमाडित्या दिनारम्भगीयमितिभाष्यम् भूवादयोधातवः अत्रसलेक्रियावाचिनःकिम् याःपश्यसीत्यादोधातुत्वंस्पातनचलतरणप्रति पदोकपरिभाषयानधातुत्वमितिवाच्यम् भ्वादोलाक्षणिकानामय्पच्चत्यादीनांदर्शनेनतहिषयेएतापरिभाषायामप्रवृत्तेः नकारजावनखारयच्चमामलिधानुषु-सकारजःशकारचेतवाहवर्गलवर्गजइत्यभियुक्तोक्ने रितिमनोरमाशब्दरनग्रंथः नार्यपूर्वपसःअवत्यादीनांलामाणिकत्वेपिनात्रपरिभाषाप्रतिःलासणिकप्रतिपदोक्तोभयरूपत्वे हितत्परिभाषाप्रतिः अचत्यादौनमयो किंचधातुसंज्ञाहट्यानियादीस्थत्वेनअनुस्वारादीनामसिद्धत्वेनप्रतिपदोक्तरूपमेवयश्यनिधातुसंज्ञासू ·पू.प. दस्यकस्कादिगरेगपाह:मातुः कृयेत्यादौत्वेकादेशस्यामिहत्त्वा नषत्वमितिमूलोक्तनायकनाकामिनि अत्रीय २२ तित्वतुदोरसिहइतिसत्रेपदानपदाधोरेकादेशोऽसिहइतिवार्तिकेनप्रकृतेऽसिडेवाभावनेनपस्निीषुपरिवीवित्यादोषत्व। सिद्धिः ज्याधातोयेमधातोश्चक्विपिग्ग्रहिज्येतिसंप्रसारणेपूर्वरूपेहलइतिदीर्घतानःसप्तमीवहुवचनेवणःपरवाष्त्वम् अन्यथापूर्वरूपस्यासिहत्वादकारेणव्यवधानान्नस्यात् वृक्षेत्रमित्यत्र तुनः अन्यथास प्रम्येकवचनेनसहकादे। स्यासिहत्वात्तुस्यादेव वल नन इग्यणःसंप्रसारणमित्यत्रः संप्रसारणमित्येवसूत्रमस्तु संप्रसारगमञ्चतिन कार्य प्रत्येकाजिनिप्रतिभावान शावयतीत्यस्यासाधुत्वेशुनयतीत्यस्यैवप्रामाणिकडांप सूत्रस्थवहु । इत्युदाहरणेसंप्रसारणाकरगोनचनका पिदोषः तदायत्वेकर्तव्येपदान्नयदाघोरेकादेशोऽ सिहइति नियमोना स्वीकार्यःएवंचभ्रातुष्पुत्रशब्दयोगविध्यर्थएव कथंज्ञापकमितिसुधीभिश्चिन्तनीयम् ३२ आडजादीनानन्दजादी नोलुइ-लडि तिसूत्रेग अडेवास्तु एवंचप्रकृतसूत्रनारम्भगीयम-आरश्चेत्सेत्रअरश्रेश्चत्त्येवसूत्रमनुः अवपाहस। नित्यत्रअड्गापर्यगालवयोरितिसिपोऽडागमेनदोषःअटश्चेत्यत्रधातोरित्ययकर्षगाहात्ववयवस्याटोचिडि। राम रित्यर्थः आरंग नघाइत्यत्रअड्वक्तुमशक्यः वहुश्रेयस्य इत्यादौहिरेचीतिदिवाधित्वातोगुणा ॥ १२ ·नित्यमितिज्ञापनार्थसार्वधातुकग्रहणम् कृत्वोऽर्थग्रहण नुशेखरेखण्डितम्-सुचइत्येव सिहानिनम् तेन सिजभ्यले त्पादौपूर्वपरसाहचर्यमनाहत्य अभ्यस्नात्परस्यडि सर्वधिनोमेर्जुस-तेनभवनेर्यडू लुगन्तास्त्रुडिअवोभुवुरिति ददा न होत्यादिकानडिअददुरिति सिद्दम् अत्रोच्यते-तिडू-शिदाईधातुकेषुःलाघवादित्येवास्तु नत्रदोषशेषःतिडि-शि दिमाईधातुकेचपरेगन्नाङ्गस्पगुणःस्यादितिसूत्रार्थसकलेटसिद्धिः अत्रसमाधानकुर्वन्नुनव्या३१पधस्यचाप लयस्य अत्रइयांप्रकृरिनिमुनेरभिप्रायः इदुन्यांपरस्यप्रहात्यवयवस्यविसर्गस्यषत्वैविधीयते इतिसूत्रार्थः दुनोरपिप्रकृतिसमवेतत्वेनप्रतिम मेताभ्यापरस्यप्रत्यवयवस्यविसर्गस्यवत्वविधामेभैंकप्रकृतिप्रत्ययत्व सर्व थःतेनाविननिष्प्रत्यूहायुदाह रोवोध्यम् जदन्यसलत्यविहितप्रत्ययस्थानिकविसर्गस्यव्युदासानेनकविभिक तमित्यादौनास्यप्रहत्तिःइमंसिद्वान्नमज्ञात्वामूढोजल्पति नन्वनेनसूत्रेमातुःकृपेत्यादोषत्वस्यादित्यतन्याहेका देशशास्वनिमित्तकस्यनषत्वं एकादेशशास्त्रस्यनेतितदर्थः अचज्ञापकंकरकादिगोत्रानुष्युत्रंशब्दस्यपाठ-अ न्यथाउदुपधत्त्वादेवतत्रत्वस्यसिद्धत्वेनकिनत्रपाठेन अत्रायंपूर्वपक्षभानुष्युत्रशदस्यपाठःसार्थकतत्रहिड्दुदु पधस्पेनिषत्वकर्तव्येषत्वन कोर सिहइत्येकादेशस्यासिद्धत्वादुदुपधत्वाभावादप्राप्तंषत्वमितिविध्यर्थम्नानुष्युत्रश ·.. पून्य व्यसिइत्यत्यन्तलाघवान्छादावसिपूर्वरूपमित्यर्थकोपिनदोषइतिविभाव्यनव्यैःसमः सुटि नमःसुतिन्यासोला। ११ लाघवात अत्रसुटिपरेसमोमकारएक्संभवति नान्यमकारततश्चनान्यदोषःसंस्कत्तौदोसर्वत्रान्वाख्यासिमिति कश्चित वस्तुतःसमसुसंस्कारइतिवाक्येत्वत्वायतेः किंचसुडित्यागमग्रहणमाहोस्वित्प्रत्याहारग्रहणं संपरि। भ्यांकरोतोभूषणेइतिसूत्रप्रामाण्यादागमनहरण मितिचेदस्तु. मस्करशब्देदोषस्तस्मात्समःसुटीत्सेवन्यासःसाधुः दरसमासमिःऋत्रसत्रेशरवरेसमोमिडि तिनसूत्रित डिच्चेतिपरिभाषाज्ञानात्तगौरखापत्तेःअत्ररूपासिदिरप्याया, ति-समाकच्यनेकालयरिभाषयाविशिष्टस्यसम्यादेशेसम्पड् इनिरूपम समोमिडि तुडिच्चेतिपरिभाषयाऽन्यादेशसकम्पडि मनिस्यात् अत्रोच्यतेव्हिभूतकुत्सादिनिमित्तकत्वेनाकचोवहिरङ्गत्वादादेशातरमेवाकजिनि अथवा एतासूत्र भाष्यप्रामाण्ये नात्राकचोनभिधानमेव-०सार्वधातुकाईधानुकयोःनन्वत्रपिदार्द्धधानुकयोरित्येवसूत्रमस्तु पिति । आईधातुकेचपरेगन्तस्यगुरणःस्यादितिसूत्रार्थःनचहरिवित्पादावनिप्र सङ्ग इतिवाच्य आधानुकसाह चर्याहानोविहितेपितियरेड्त्यव्याख्यानात अतएवलू घुधूषु३त्यादावपिन धावाःपितःपरत्वेपिधातुपदम् । चार्यविहितत्वाभावात्त-सार्वधातुकमपितइतितुकत्तव्यमेव उष्टइत्यादी ग्रहियेतिसंप्रसारमार्थम-वस्तुतस्तुसाहचय ९९ ·परिभाषयानदोषइनिचन्नरजधानौरअराधीदित्यादावनेकव्यवधानहिर्नस्याल्यहरणेनुवर्णग्रहणेजातिग्रहणमि निपरिभाषयाग्नेकव्यवहिनेपिरित्यर्थईनषदान्ताट्टोरनाम् अत्रसूत्रेशेख विशेषगनतदनविधौसिन्नग्रहण स्पष्टार्थमित्युक्तम् पदान्तादेनिस्त्रेचविशेषणेनतदन्तविधीसिद्धेऽनहगपदविधित्ववारणाया अत्पथासमर्थः। दविधिरितिपरिभाषयासामर्यसवस्यात् तिष्टतिकुमारीच्छत्रदेवदत्तेत्यादौनस्यात् इत्यन्नग्रहणस्यप्रयोजनमुक्तं. इचप्रयोजनंनदानादित्यत्रापिसभवति निष्ठन्तुषट्सन्तोगच्छन्वित्यादौनिषेधोनस्यादिनिपूर्वापरविरोधाने त्यपरि हारनयन्तादितिसूत्रेनग्रहणाभावपिनसमर्थपरिभाषोपस्थितिः अनामिनिनिषेधाल्लिंगात अन्यथाएकपदेषा। मित्यत्रसाम भावननयदान्तादितिनिषेधाप्राप्नोअनामित्यस्युवैयर्यस्यान-समर्थपरिभाषदृष्ट्या त्रिपादीस्थस्सन पदानादित्यस्यासिडत्त्वान्नतत्रोपस्थितिरितिनपूर्वायरविरोध२७उसिडसोश्च अनडितोसीत्येव सिद्देडमिडसंग्रह स्याटा र्थम् अत्रडि त्यसीतिवक्तव्यडितासीतिषष्ठ्यन्तपञ्चम्यन्तयोवीसीनिसप्तम्यन्नान्वयेवीजाभावात किंचगामत्तिका तस्यर्थ तिगोशदागन्नात्तत्पुरुषादृचिकृतेत्तस्मान्ड-सिविभक्तोपूर्वड-सकारयोःपररूपेपश्चादनेनपूर्वरूपायनो चातिगोरितिरूपापत्तः सिद्धान्तेतुसमस्तान्ड सिविधानेटचित्रवादेशण्डोभावेपूर्वरूपशङ्कासनिवाध्यम नस्मा।

·२० पू.प तयाऽकापरत्वाभावः अथ्वाडोशादेशः प्रियनिनड्पादोरेगवाधाअसमाधानविभावनीयम् हल्ल्यात्योदोघीन्सु निस्यएकहल अत्रसूत्रेमनोरमायौहल्यायःसोरित्येवमूत्रयितुमुचितमित्युक्तं शब्दानग्रन्थेतुसुपर्दनिस्वारस्युपला क्षणम् तेनाविभाराज्यमितिसिईतत्राहि अविभइतिस्थितेसकारस्यसंयोगान्नलोयारोरीतिरेफलोपःपश्चाद्राज्यशब्द समभिव्याहारेद्रलोपइतिदीर्घःसनस्यात-संयोगान्तलोपस्यासिहावा फपरत्वाभावादियुक्त अयशब्दरत्नग्रंथःशेखरग्रंथेनस हविरुद्धःशेखरेतुन्मजघाइत्यादौदलायसूत्रस्थभाव्यप्रामारायनपूर्वत्रासिमित्यपूर्वशब्दे नद्रलोपसूआग्रहणवोधना। दित्युक्तम् अथविरोधपरिहार:भाष्यप्रांमारयेनप्रयोगसाधुत्वम मतेतिप्रयत्नेप्रकृतेततिसिग्रहणारूपोयनावा लिनास्योकर्तव्यायत्रानुगमः क्रियते इति पङ्कि, विशनीतिमत्रभाष्यान-२५ व्दवजहलन्नस्याचा अनोहलादेरित्य स्यवाधनार्थवदवज्यारुपादानम् अन्यथाहलन्तत्वादेवसिद्देनन्वत्रसूत्रेहलाहगांकिमर्थ ववज्योरचंइत्ये वसूत्रमनु वदव्रज्योर्यस्यकस्यचिदङ्गस्याचाहिःपरस्मैपदेसिचौतिसूत्रायअजन्नस्याङस्पद्विारतितुनाथः इ कारान्नादौमिचिहिरिति द्विविधानस्यवैयर्थात अकाराने चिकीर्षादजिहीदितात्रतपरत्वादनालापेनवाथा राम न्-आकारान्तग्यासीदयासीदित्यादौफलाभावान्नहिरितिभावः अनन्त्यस्यअपोपटदित्यनान्यविकारयसदेशस्पति ९० ·चतिकित्त्वविधानमनर्थक मितिवाच्यम्-सिमक्षति दिक्षतीत्यत्र सजिशोमल्पमकिती वागमनिरत्तयेकित्वस्यकर्तव्यतया सामान्पयोगारम्बात-समाधानंनुएवंसनिसाजिशोमल्पमकिन सनिइकोमलदम्मरिनिलघुनोमायेनसिडेहलन्द्रावतिज्ञापकंयु तमेव २२ नलोपःप्रातिपदिकान्नस्य अत्रपदस्यत्यधिकारस्तस्यप्रातिपदिकेतिलप्रषष्ट्यन्नमभेटेनसंवनविशेषरणम्न चनेत्यस्पविशेषण नयनविधिरित्यनेनैवान्नग्रहणेलव्धेषनरन्तग्रहणव्यर्थमिनिवाच्यम् कान्लमहणोनक्कचित्यंदस्पेस = स्यावयवषष्ठीत्वंवोध्यम् तेनमादयधायाश्चेत्यत्रपदस्पेत्यधिकारेमवनपदस्यमस्यवइतिनाथः किन्नुपदावयवस्यमतु योमस्येत्यर्थःलजस्ववृक्षवन्नइत्यादीवत्वसिप्रिन्यथाशवानित्यादावेवस्यादितिभावःसेतस्माच्छसोनःपुंसि-नन शसोनम-सीत्यवसूत्रम स्तुपकइत्यनरत्याकापरस्यशसोनुमित्यर्थःएवंचशसःशकारस्यान्तावयवानुमागमःपा श्वात्पूर्वसवर्णदीर्घसंयोगांत्तस्येलिसलोपेसिडम्गमानित्यादिलिहइत्यादीनदोषःशसोऽकापरत्वाभावात एंतान्चतुरो गाःपश्यसीत्यादावग्योकारसत्ते कायरत्वाभावःोतोम्सोरित्याकारे कापरस्य शमाऽभावादितियन्न विश्वपइत्यादावा तोधातोरियालोपेपितस्याचःपास्मिन्नित्यत्रपञ्चमीसमासपसेस्थानिवद्भावनाकःपरत्वान्नुमापतेःपंचमीसमासप्रसा। स्त्याने प्रकृतेस्थानिवद्रावाभावेनदोषाभावानचाए विस्यवात्त्वकृतेजप्रशारौशादेशकृतेमात्र नभ्यादितिवाय-कारस्य निमित्तस्यवहिरडः॥

·पू.प. नशमददवादिगणानामितिनिधादेत्वाभ्यासलापोनस्वाइनिविशेषोऽस्त्येव थलिचसटीतिसूत्राराभसामान्ननिषेधर र निचेन एवंचपैविथेत्यत्रेवववरिथससरियेत्यावावयिनिषेधानापत्तिःनशसददेतिसूत्रगुराणग्रहास्यनवैयर्थम्पपी रतुःपयरित्यादोक्रच्छन्तामितिगगोएत्वाभ्यासलापनिटत्याचारितार्यात अत्रकेचिदित्यसमाधानं कुर्वन्ति। केवलंदीर्घस्थानेगुराग्रहास्यव्यावकाशत्वेगुणग्रहमपहायतास्थानेऋग्रहणमेवयत सामान्यग्रहां विजातीयस्थानिकोविजातीयगुणागातइति-गणग्रहणासामान्ससरिथववस्थित्यादावफिनिषेधःपेचिथेनि ननास्यविषय विजातीयस्थानिकगृणाभावादितिकेयटग्रन्थनकाय्यनुपतिःअथवाथलिचुरीतिसूत्रोकमा व्यरीत्यानशरददेतिसूत्रेयाग्रहागू गावयवयरंगणावयवीयोऽकारस्नस्यनिषेध तच्चनुनविथे त्यत्रैवसंभ वतीत्यदोषः२१ क्लिनिचेनिसकृितिपत्तिषेधेनन्निमित्तग्रहकर्तव्यंकिंप्रयोजनमा उपभोगनपर्थ नकर्तव्य ज्ञापकाप्रतिषधोभविष्यति यदयमिकोमलहलन्नाचेनिसनिकित्वंशालिनज्ज्ञापयत्राचार्योभवयुपधाभूत स्यापिनिषेधइनिभाष्य ग्रन्यःअत्रकेचित् हलन्नाच्चेतिसूत्रस्यनवेयर्थे दिसतीत्यनस्रोपसंपादनेनकित्त्व चारिता ध्यान नजाहिदम्भधातुस्लानःसन्हलनाचेतिकित्वं तेननलोपादित्यतीति नचदम्भेःपरस्सेवामीकत्वविधानेनसिहौसामान्यो रामः 21.

·तत्र भाव्य उक्तंडेवस्थान्यादेशभावइति मन्यथाशब्दानित्यत्वप्रसङ्गात पुनश्चशडित सतिकर्मणिइत्यराविहिन सतोकवुद्धिःक्रियेत केनचित्कार्यप्राप्नोतिकिंकाराम-स्थानियत्वात-समाहितचषष्ठीनिर्दिष्टस्यादेश स्यानिट्वनीति नस्थानिवद्भावःएवंप्रकृतेरोनिर्दिएवाभावास्थानिवत्वाप्राप्तिःप्रत्ययलोपप्रत्ययलक्षपमिनियमार्थमजनत द्विषयेसर्वत्र स्थानिवननिदाह एवंचनपुइत्यत्रतुक प्राप्तिरेवनेतिनहिरोधःसमाधानतर शाहिदयस्पेमिनानवत ताअपरिपत्सर्गानेनुनभवति यदयशवपवादभूतानकाश्चिन्छपन्नादीन्शितः शति। अत्ययास्थानिव ननिवीहान हिनिश्चतकृत्वाय कृत्वाऽर्थेयोविसर्गतिनाथःचतुःशब्देसभात कि हिरादीनामिनिःओ हवर्तमाना नामषामिनि इसलारितिस्त्ररीत्यासुचइतिस्त्रयितुमुचित सुजन्नस्यपदस्यत्यर्थादिनिशखरेउक्तम् इंदचासंगतमिवभाति सुचइतन्यासचतुःकरोतीत्यत्रदुदुपधस्यत्येतदूत्यासुचइत्यस्यासिहत्वात नित्येषबाये नःसिद्धान्तुचतुर्ग्रहणासामोन्ननित्यषःसमाधानंनुसुचइतिन्यासइदुदुपधस्येत्यनःप्रादपाध्यतिनकश्चिदोषः २० इकोगुणद्दी इग्रहणामात्मध्यक्षयवननितत्यर्थमिति:अत्रचकयटग्रन्थापकरस्यसत्यसतिचगणकते गोपनीयतायडेगावर्तिकेनकतागति अत्रकेचिहिशेयदर्शयन्ति अकारस्याका गोटीतेपचिथेन्यत्रा ·पू.यः स्यादितिवाच्यम् छादेशेनैवसिडेनचमत्यामित्यादौडेरामादेशे यारानं घाइत्यागानस्यात डादिचाभावात् अत्राटःप्रपा ८ जनननुवाधनरुप स्थानिवद्रावस्तुनविशेषतानप्पलाश्रयरोनाल्विधावितिनिषेधादितिवाच्यम् डेरामित्यनडे ईनद्या म्नीभ्यइत्यैवस्त्रमन्तु डेडामोशेनसकले प्रसिद्ध असमाधानमग्यमितिकेचित्तन्नहखात डिजेइतिवक्तव्ये आ। दिग्रंहरगायस्मिन्विधिरित्यर्य नित्यत्वात विशेषण विशेष्यभावेनतदंतविधेडातसुपीत्यर्थापोउदाहरणमात्रेषिमा तलवारणादाई-वलीय इति यासमेवरमणीयमितिपाठांतरंननुमिरतेइसन्तापिप्राधाआडोगमापिप्रातः नत्रवाणादाई वलीय निन्यायादिसंज्ञावाधिवास्यात ततश्चप्रत्ययादित्वाभावान्डकारलीयोनस्यातू अतए वान्तरजापिपूर्वड सोपान वार्ग परिभाषा सिद्धपरिभाषा चाधिकेतिसिद्धान्तान-नित्यवानपूर्वमाडागमड़ निकेचित्समाधानकुर्वनि अनेकाल शिसर्वस्य अत्रास्त्रेशखरकृतोतम नानकलिइतिर्मसूत्रितम तथास। निअनन्तरस्येतिन्यायेनेदंदेः परस्येववाधकस्यान्ननुडिच्चेत्यस्यति इदंविरुद्ध नथर्मिति सद्यो नकार ल्सयलोत्यस्यत्यन्त्यस्यभविष्यत्येवेनितर्थसदनन्तरस्पेतिन्यायोजनप्रवर्ततइतिज्ञाय यष्यनित्रसमाधानविभा वयन्नसुधियः १८ प्रदर्शनलोपासत्रमोशेखरेउक्तमप्रसक्तपदाभावेनभितिष्टतित्यनस्यल्लोपेपंचनीनुनपतिल्य वत्रार्थनिरूपिनाधिकरणलग्रामस्य नास्तीनिनदोषःपश्चादुक्तंत्रपुइत्यत्रनुगायत्तिरलियन कपोदर्शनम् सर्वच प्रत्यारोपप्रत्य यसमभवतीतितमानोनिअयूग्रंन्यस्था निवदासीनल्विधाविनिमत्रस्थभाष्यविरुष्टः।।

·तिरूपंसिइम् एतत हितग्रहणमत्येवसंगच्छते. अन्यथा वडावाप्रवृतेः यजन्तामाधनकोनस्यादितिकेनचित्सामाधानमु क्तमतन्न भाष्यतुगौकक्ष्याशदस्यकोड्यादिपाठःप्रत्याख्यातःगौकक्ष्याइतिरूपमिहिन्यपश्चावित्या प्रस्तावपिषाध नश्चाबाच्यइतिवार्तिकेनचा नचगोकस्पायसीतिरूपसिद्धिः फप्रत्ययस्यचापापवानेकत्वादिलवाच्यम् प्राचाष्य इतिसूत्रेसलोहितादित्या सर्वत्रग्रहरणानुतिस्तचकचिहाधकविषयेपिप्रस्त्यर्थम् गाकर पतितंदीचामते. एवंचगोकरयायाः प्रनिघतीवक्तव्य इतिसंप्रसारणानिषेधकवा निकमपिनाश्रीयूमिस्लपरमेनुकूल रयनलनी, क्रव्येसहगतलुनानामुपाख्यानम् अत्रतरुणतलुनयवियोवाचिवाभावायसिप्रेथमेइत्यस्योप्राप्तीवानिकता यारुपादानम् नचवयस्यचरसेइतिवाच्यमितिवार्तिकेनडीसिद्धेः पुनस्तद्हरंगव्यर्थमिनियम तरुणातलुना, योगिदोपाठेनेतत्सामर्थ्यान्डी पोवाधोमाभूदितिवार्तिकेनयो ग्रहणम् वार्तिकेगारादीपाठोपिलयामास्तवहादीत रुपतलुनयोःयाठःकार्य:तेनवव्दादिभ्यश्चनियक्षेडीय तदभावेवयस्यंचरमइतिडीय एवंजसकलेष्टसिद्धिःपत्र समाधानविभावयन्नुसुधियः घईि नि अत्रमित्येवमनुसुपिचेत्यतासुपीत्यनुवर्ततेनचशिष्यम्-डि-इति विशेष राम एवंचयस्मिन्विधिलदादावलबहाइतिगरिमापतिष्ठते तथाच अदोसुपिगोभवतीतीर्थःनचप्रवाहवत्यादी प्रवाशब्दातीयेकवचनम् स्थानअड़याजारामामुपसव्यानमितिवॉर्तिकेनाडादेशनिकादित्वाभावादगानी ·पू.प. निजनित्यादयं षडितिनिर्देशनषस्यचबैनटकाररावनषकारःजश्त्वापवादकत्वंचवनस्पतियन्थस्तुपूर्वीयरविरुद्ध जयानदित्यत्रशेखरेउक्तधत्वजाववादीनीकि०लदसंगतस्यात किंवतणमित्यत्रणत्वं हिलम्िितप्रतीकमुपादायनतु हित्व मित्येवयुक्तम् पूर्वत्रासिद्धीयमहित्वेइतिवचनात दंचवर्णहिखेपिप्रवर्तते वाक्-वागइतिभाष्यादाहरणातून अन्यथाहित्वदृष्ट्याचर्वस्यामिहत्वाद्स्यैवद्वित्तान्यस्यचर्बपूर्वत्रगश्रवणापत्तरित्युक्तमः स्मोदय्यायाति पूर्वज विपश्चाचार्वमिति ४प्राचाष्फनहितः यजन्ताकोवास्यातस्त्रियांसचत हितः अत्रसूत्रे तडित महाप्रातिपदिकसंझार्थ मताफलजषिगौरेतिडीपूर्वसहितत्रापिप्रातिपदिकाधिकारात जनुषित्वसामर्थनसाधिन योनिलायार्थमयि। नहितसंज्ञानापेक्षिता गाम्नायणी त्यत्रसवर्णदीर्घेणापिरूपसिद्धेःपुनस्ल हितग्रहीनापतिकचिदन्यतोपिडी नासुरेसपसंख्यानमितसिहमान प्रातिपदिकसंज्ञार्थतहितग्रहणमप्यावश्यकामोयम्नषत्वसामा दप्रातिपदिकत्वेपिडीष्वनीतिज्ञायनात नोकेनैकमेवज्ञाय्ययावत्ताविनानुपरत्तिलासर्वज्ञाप्पमितिस्वी। कारात नचंगाकक्ष्यायगी तिरुवासि हिःगोकक्षशब्दोगगोदिस्तेन यन्नन्नाकोत्रादिभ्यश्चतिव्यड्नदोयरूश्वा एम विनिचाय-गोकक्ष्याततःष्फप्रत्ययविवक्षितभस्या ढेतहितेइतिवद्भावस्तेनष्यङ्चायोतिःफस्यायनादेशःविान्डी ·घस्ताहिमपनि एवंचकेशवप्रनेत्यादौनदीर्घतुरुरिस्वतिसूत्रात्सार्वधातु कपदानुनौया सार्वधातुकग्रहणंकिमतप्रश्न: समाधानतुराजभ्यामित्यादौनियमसत्वेपिदोधीपतिःनचनलोपःसुपस्वरेतिनलोपस्यामिहलमितिव्यम-सुप्त्वनयाप्पधर्मावच्छि। निदेश्यक कार्यरावनलोपस्यासिाहत्त्व मितिस्वीकारात १२ ज्योतिरायुषस्तोमः अत्रसमासेङ्गले सहइत्यतःसाहसिइत्यनुवर्तते नयाचा यमर्थ ज्योनिशब्दाच्चस्लोगस्यसस्थ्षः स्यात्समाम उदाहरण ज्योति होमायायुधाम सत्रमा ग्रन्येसमारे इत्य|| स्यप्रात्युदाहरणमुक्तम् ज्योतिषःस्लोमाआयुषःस्तोमइतिच इदंचासंगतमिवभानिसमा पदोभावेपिशाको रित्यं नवत्याई परत्वोभावादेवषत्वाटतः अत्रकेचिदिन्थलापयलिज्योनिषतामइतिनदाहरण। म्- किन्नज्योतिषनामज्यनिशब्दात्यरो यस्तोमशब्दोव्यपेक्षायतत्रयत्वस्यादित्यर्थकतिष्ठतुज्योनिस्तामोलि ब्राह्मणानामित्यादावितिमाशयः१३रामात-रामादितिपत्रजश्वंवावसाने तिलग्रंन्यातवमनारमादिग्रन्थे। त्यव्याख्यातम् पूर्वजत्वपश्चाहावसानइति शेवरेनुजश्त्ववाधित्वावावसानइत्युक्तम् अधकत्त्वंत्वपवादक खेनानचजश्त्वाप्राप्नियोगचलस्याचारितार्थरूपम् इदंचासंगतम् रत्नमुद्रातमडितिरूपयस्या सिद्धि प्रसङ्गान रनमष्त्यबजाववाधिलापस्याबावचत्वम् नथाचरलेमुवानमुडिति यात मात्र केचिदद ·पू.पः क्तव्यइत्यनेन परमशब्दस्यलोपेपुनःकारीषगन्ध्यस्य पुना इतिविग्रहेतापुर षसमासे कारीषगन्धोपुत्रवतीप्यते सूत्रेड नपसर्जनस्पेनिनिधनुष्यन्तस्यहोपसर्जनत्वेनग्यान नचविनापिप्राय यमित्यस्यसंज्ञायामेवनस्त्याभीमासेनइत्या दाहरणानप्रहानेसंज्ञोविषयनन्यादितिवाच्यम्स्लोः नेतिसूत्रेयोगशब्दःसंयोगपरःसत्याभाभेत्यादिवत्पूर्वपद स्थलोयइनिनवीनोक्तशेखरादिन्यविरोधायनेजादेश्वगुरुमतोनच्छः जादियोधातर्गरुमा देच्छत्यन्यस्तता म्स्या स्त्रिटिएधाञ्छूके ज्ञादे किम वो गरुमतःकिम् उवाष अनुच्छकिमयानद्धं समापिस्यात् नच ऋच्छन्तामितिलिटिगाविधानव्यर्थस्यादामाव्यवधानादितिवाच्यम् गुणविधानसामोहामाव्यवधान। पिताप्रतितिरितिशेखरेसमाहितम् अत्रेयमाशङ्कास्त्रेग्नच्छइतिपदामावन्मानयत्रामप्रानःपरणेपि प्राप्तःनवनियोक्तलादपवदित्वाच्चगणेनेजादित्वाभावादामःप्राप्निरेवने तिव्यर्शमनच्छग्रहणम् अत्र समाधानविभाक्यन्नुसुधियः १९ अनोदीयिनि सत्रसार्वधातुकपदाभावेकेशवःयाला कशाशेन्यतरस्यामः अनेत्यत्रपामादित्वान्नः अनापिदी पत्तिरितिमनोरमाग्रन्येदूषणामुक्तम् तन्नसंभवति-सुपिचनिनियमा। रामः र्थभविष्यति-सार्वधानकपदाभावेगमायत्यादावय्यतोदोघीयनीतिसिद्धेः नियमश्वसाधातुकभिन्नयनादोयदिदी ได้ ·इत्वन्नालि तत्रैवाश्रयासिड्त्वमन्यदपिभाव्यताम् इस्लीप्रत्ययेचानुपसर्जनेनेति गनुपसर्जनस्त्रीप्रत्ययेतदादिनिय। मानउपसर्जनेतुतदादिनियमाभवत्येव नदादिनियमोनत्यस्यप्रत्ययग्रहणेयस्मादितिपरिभाषापस्थितिर्नेत्यर्थः अस्या उदारगानुपरमकारीषगन्धीपुत्रइति करीषस्येवगन्धोयस्यसकरीषगन्धिःउपमानाचेतिगन्धस्पेकाएदेशःकरीषगन्धर पत्यल्लीत्यर्थतस्यायत्यमित्यनिगणिनोरनार्षयोरित्यणःव्यङादेशद्रोयड-श्चावितिचापू काहीषगन्यांपर चासोकारीषगन्ध्याचेतिपरमकारीषगन्ध्या तस्याःपुत्रपत्रव्यडः संप्रसारणपुत्र पत्योलासुरुषेतिसंप्रसारणेपू विरूपसंप्रसारणस्पतिदीर्घः अत्रयङन्तयत्यूर्वयदेतस्पसंप्रसारणमित्यर्थः प्रत्ययग्रहणपरिभाषानुपस्थित्याय रमकारीषगन्ध्याइतिविशिष्ठस्यव्यङन्नत्वनसंप्रसारणसिध्यति अनिकारीषगन्ध्यापुत्र इत्युपसर्जनेव प्रत्ययन हरगयरिभाषोपस्थित्याकारीषगन्ध्येत्यस्यैवष्यङन्तनतस्यपूर्वपदत्वाभावान्नसंप्रसारणमित्यर्थः अत्रीच्यते अतिकारीषगन्यापुत्रइत्यत्रर्मप्रसाराभावार्थस्त्रीप्रत्ययेचे निपरिभाषाखीकर्नतिस्थिीतदर्थतुनाश्रयणी याव्यङ संप्रसारणमितिरो-नुपसर्जनस्पेनिवक्तव्यम् अनुपसर्जनस्यष्यन्नस्यसंप्रसा रणभवतीत्यर्थनातिकारीगन्ध्यापुत्रइत्युपसर्जनेसंप्रसारणाभाकड ए वेनियरिभाधानकर्तव्या-अनाथ। समादधतीनवीनाः परिभाषासत्वेपरमकारीषगन्ध्यायस्यसपरसंवा गन्ध्यः विनापिप्रत्ययंपूर्वोत्तरपदयोीयो ·पू-प- म मादुहशब्दान्मपिहकारस्सदादेरितियत्वंकृतम्लाजोन्नतिजश्वेनगकारेन पयेभाषायामित्यनैनानुनासिकेङका ५.रत्रिपाद्यापूर्वप्रतिपरस्यासिडस्वाभावान् रक्षन्तत्वाभावेनैकाच इतिसूत्रेणभष् भावानस्यादिन्तिदाशयः स्वंचशब्द रत्नग्नन्याविरुड पदान्तेभभावोजवापवादः एवंचापवादत्ताजस्वात्पूर्वमेवभभावदोषाभावः एवंचशब्दरत्न ग्रन्थलापनेकुर्वनमनीषिणःशवरेनुघलेनेमपइतिवत्वंस्यादिनिरूपासिडिस्पदूषणमक्तन्तत्सम्यगेवःशदोनेके चिदित्यलापयनियरेनुभष्भावस्यजश्त्वापवादकत्लेयि अनुनासिकापवादकत्वाभावनतत्रभवभावानस्था। दितिनदर्थः जश्वेतदत्यस्पेजश्वप्राप्लावित्यर्थः अस्मिन्सनेशखरेलोके नहार्यत्यादिनानियामकन्यन्त भूक्तम् नस्या यंभावःयथाभूतलेघटोनालीत्यादीभूजलाधिकरणाघटकर्टकसनात्यन्ताभावज्ञानप्रतिवन्धकम् त्रिपादीस्थशास्त्र। सिडमेव तत्रापित्रियादीस्थकर्तकमभावज्ञानप्रतिवन्धकम् एवचपूर्वशास्वैप्रतित्रिपादास्थशास्त्रमसिमित्यनु पपन्नमवस्यात-अतःदर्शनाभावरूपेलोपेभावारोपस्पदर्शनाभावरूपत्वेनादोषोऽभावाभावस्पप्रतियोगिरूपत्वात त्यत्रशंकतेभावाभावस्यप्रतियोगिरूपत्वेनोत्वप्रामावपिपरवानढलोयइतिदीर्घापत्यारूपासिहिनदवस्थव-नवन हराम दृस्यामिहत्वमाश्रयासिहत्वात अनसमाधानंहलोपसाहचर्यरणकर्मणोरोमन्थ इत्यादिनिर्देशेनयन्त्रशास्त्रान्तरदृष्ट्या ५ ·दिभ्यइनिनियमात स्यसिझीयुता सिब्धितिसत्रेप्रकृतेरपीडागमप्राप्नोतीत्याशयमाईधानुकस्येडित्यतात्राईभानु कग्रहणामनुवर्त्ययोगविभागमाश्रित्ययावा निट्ससपिआईधातुकस्यैवेलिनियमापकतेनडिन्युक्तम् अयंभाव्य यापूर्वोपरविरुद्धःशेखरग्रन्यायिभाष्यविरुद्ध त्रयविरोधोद्वारकेचिकुर्वन्ति विधिसूत्रेप्रयोजननास्तीतिप्रत्या ख्यानार्थ योगविभागवतप्रयोजनमित्यर्थः जुगुसनेइनिशखरनन्यस्तुआईधानुकग्रमामनुष्कृत्योक्तम् व्यपदेशिवं दावाप्रातिपदिकेन् अत्रचाप कम पूर्वादिनिःसपूर्वीचेतिस्त्रयकरणम् अन्यथापूवी दिनिःसपूर्वी दिलेकयो गिनेवनिवाहीत नचेष्टादिभ्यश्चेत्यत्रानुवत्यथम्सपूर्वी दिनिष्टथग्योगआवश्यकतेनानिष्टोनिसिहनितिवाच्यम् अनिष्टीत्यस्यानिष्टत्वात इयत्वेएकयोगकरणेय्येकदेशानुवोधकाभावातः एवंचत्रिभाषाज्ञापकम् इयंचधर्मियाह कमानामापयविधिविषयैव. अतएवनान्नादसंख्यादर्मडिनिचरितार्थम् अतएवेत्यस्य प्रत्ययविधिविषय त्वादेवेत्यर्थःनतुपरिभाषास्वीकारादेवेत्यर्थःअग्रेनान्नादसंख्यादेरित्य स्याप्रत्ययविधित्वेननसंख्यानोक्तविरोधातूट पूर्वत्रा सिड्म् अयम्रधिकाविधिश्वेत्युभोपक्षाशास्लेनिगी तो अधिकाराभावेवियायापूर्वप्रतियनामिइंस्या दितिमनारमान्य अत्रशदरनग्रन्थेनथासतिगोधुना नित्यादोघलजश्त्वानुनासिकेकोभभावोनस्यादित्युक्त ·॥ यू.प. चितःसप्रकृतेर्वहकजर्थम् चितस्मप्रकृरन्न उदानोभवतीनितदर्थःननुप्रत्ययमात्रस्यान्न उदात्तइति अत्राकचश्चित्वज्ञा पकम् अन्यथाकयएकालेन प्रत्ययवरेणैवादात्तत्वेसिडेलद्यर्थसदलज्ञापकमि ति शेखरनन्यः नास्यनुदात्तन्डि दिदुपदेशाल्लसार्वधातुकमनुदानमन्हिोः अस्मात्सार्वधातुकमनुदात्तस्यादितितदर्थःहुईअधीडोवजयित्वा । अंत्रसूत्रेशेवग्नन्यरुणहीत्यत्रश्नमोमित्वेनपश्चेत्यस्यवाघेतत्सन्नियोगशिष्ठप्रत्ययायुदात्तस्याप्राप्ताना मध्यपनितन्यायेनविशिष्टस्यधातुत्वाहानुस्वरेणान्तोदात्तत्त्वमित्युक्तम् अयंगम्य यरस्यरविरुद्धः यथामिल नपरश्चेत्यस्यवाधेतत्संनियोगशिएप्रत्ययाादानन्यस्यायिवाधाएवमकच्यायिप्राक्टेग्रंहरोनपरश्वत्येस्स्वाधेतत्स नियोगशिशप्रत्ययाद्युदात्तत्त्वस्याप्रायोज्ञापकनावर्णनमयुक्तमितिविरोधः अत्रनेवीने रित्यपरिहियत उभशब्द स्यसी दिपाठोव्यर्थ इनिप्रघट्टकेभाष्यप्रन्यकश्चेदानींकाकचा खरेविशेषोनास्लीनिअस्मादेवभाष्यात अकचिस नियोगशिष्टन्यायस्यानाश्रयणाम्नम्यनाश्रयणेप्रमाणाभावः अन्यदपिविभावयन्नुसुधियः॥ ईधातुकरेपङ्कलादेः आईधातुक ग्रहण किम्-जुगसते. मनापाट्स्यादितिशेखरग्रन्यः अत्रसूत्रेभाध्यक्तइहा नोरिनिमत्राहातोरित्यनुवर्त्यधाहोर्विहितस्पधातुयदमुच्चार्यविहितस्यवलादेरिडित्यथीत्जुगुमतेइत्यत्रनेडित्याई 58 धानुकग्रहणप्रत्यारव्यात सार्वधातुकखः पन्या चित्तस्य५ ·स्याप्रत्यापूरावाब्राह्मणीत्यत्रदी|च्चारणस्यसाफसात् इतिटूषणाभासण्ववसुतस्तु अन्तरंगत्वामागेवदीर्घनकाप्पनुपपत्तिः पायदानादिति यदान्तावकारान्नस्यणात्वेनेतिसूत्रार्थः निष्यानसर्पिप्यानमित्यायुदाहरणम् अत्रकत्यचः भाव कर्मणोरिनिचप्राणत्वनिषिध्यने अत्रसूत्रेपदान्नाकिम् पुष्णातीतिप्रत्युदाहरणम् तत्ररषाभ्यामितिणत्वस्यप्र निषेधास्यादितिपदान्तादित्युक्तमितिमनोरमाग्रन्यः अत्रेयमाशङ्कापशातीत्यत्रणत्वनिषधेषिष्टलेनरूपमिडि रितिव्यंशमेवपदान्न ग्रहणमितिः अत्राच्यत्ते रखाभ्यामितिसूत्रेभीष्येउक्तम् षग्रहरममत्तए थे घातपरस्पत्य ननिवहान एवंचषात्यदान्नादित्यनेनापिष्टत्वस्यैवनिषेधः एवञ्चपदान्नग्रहणाभावेषशातीत्यत्रष्टे व भिषधेरूपासि डिस्पष्टेवेनिसमाधानम् ५ददानिदधात्याविभाषा आभ्यांशःस्यान इदःदधाम्माभ्यांशशपिजुहोत्यादित्वाच्छे पालोहियातोलोपेसिद्धम् ददःदधः पादनलक्षणयुकिदायाधीयइतिः अत्रेयमाशामास्तिदं सूत्रम् दददानेदधधारणोइौधातूपाभ्यांपचाद्यचिदद दधः पादनाभ्यांदाधाभ्याणयुकिदायाधीय इति बोच्यते अचिनददः अददइतिनतत्पुरुतुल्यार्थहत्तीयासप्तम्ययमानाव्ययहिनीयातत्यान्यनेनाव्या ययूर्वपदप्रकृतिस्वरय्यतनवाधित्वाअच्छांवशक्ती अजन्नकान्तमन्नोदान्नस्यादशक्तीइत्यन्तोदात्तस्यादिनिसूत्रम् तत्पुरुष२ ·धानोर्विचितन्निमिनेगहनेभोतिरूपम् ततःसाध्वर्थतत्रसाधुरिनियतिभायमितिभविष्यनितन्नस्यादिनिसमाधान यथाकथंचित् अन्यत्समाधानजनानवतानिजनाः तस्मात्साध्वर्थयतिजनोयमिदंदुरुहरदूषणावोध्यम् अतोन्यासमाधा विभावयन्तुमुधियइत्याहुःमत्रोच्यते-यिप्रत्ययेइनिशब्दाध्याहारेनिमित्तत्वंसप्तम्यर्थनास्फोरकंतुतन्निमिनस्येवेतिनापूर्व वालवोधनार्थततश्चयादिप्रत्ययनिमित्तकस्यधातोरेचावान्तादेशविधानादिषंसिध्यति सप्तम्यर्थस्यनिमित्तकत्वाभावनभोयते ओयतइनिबृत्युदाहरणम्-किंचवान्तोयिप्रत्यये इत्यस्यनुगापयसार्यदितितडिसुवनात्प्रातिपदिकादाताहतविधानसिही गयादीनामविषयत्वमेववान्तोयिसूत्रस्थभाष्याल्लभ्यतेन तुधातुविषयत्वं ततश्चधातोरित्यारब्धमविणा० ।।ए वचनयकीत्यादिनिषेधादितिगोयंभोयमित्यादीनामनभिधानादसाधुत्वंनथाचनयकोतिन्यातरवलघवादनपत्र धातोइगानकर्तध्यनवाधातादृषणमितिवाच्यभक्तकुत्रापिदोषःतदभावप्रातिपदिकस्यस्यानधातार्नराद्वीतेतुनाने निर्धातोहणासाम दिनिवाध्यमध्ययमिदं ९ प्रसिदंवहिरङ्गमन्तरले अस्याश्ववाहअठसुत्रस्थमूल्यहरण सकम्यन्यथावमोःसंप्रसारणामितिस्वासप्रसारणापदानुसत्या वाहइतिसूत्रेावकारस्यसप्रसारगोकोपूर्वरू सवनिमित्केगिजनिमित्त केवालघूपधगोरुतेपश्चाहहिरेचीनिवृहौसिंह विश्वाहःविश्चोत्यादीतिभाव्यशेख रग्रन्यसिहान्तःअत्रेयमपूर्वशङ्काकेनचिदुद्भाव्यते अठोकररोयद्यपिनरूपामिहिरूपोदोषस्तथायिस्वरामिहिरपी दोषःस्यादेवाह प्रोत्यादौडिदंपदा।।

·पद्मप्युफ्रेषुभ्यः जहादिभ्यःपण्या:सर्वनामस्थानविभक्तिःसोदात्तास्यादितिसूत्रार्थःएवंचोठोकरणकथमूहनिमित्तकोविभा सदात्तः स्यात्त अठास्थानेसंप्रसारणाकररोनयूनः यूनेस्यादावतिव्याप्तिस्तस्मादयुक्तोभाष्यादिग्रन्यः अत्रोच्यते डिदयदादितिसूत्रेवविदंपदादित्यस्तु उश्चअश्वअनयोःसमाहारउवश्ववाश्चवी लोयोव्यो रिनिवस्य लोपः तयाःस्थान इनि-वारदमित्यवादेशेवविदंपदादीति तथाचवइतिव्यंजनमानस्यस्थानेयोदीर्घजकारोवाइत्यस्यस्थानयोइस्वउका रस्ततः परायासर्वनामस्थानविभक्तिःसोदात्तास्यात आघस्योदाहरगोजूरचूरा-ज्वरत्वरेत्यूठ-हितीयस्पोदाहवि ग्वाहेतिकथवित्त केचिन्हमहापरिभाषाज्ञायकमित्यस्पदीर्घोच्चाराज्ञापकमित्यर्थः। संप्रसारगोठिकनन्निमित्तकेगु रहते ही विश्वाहत्यादि सिहिः अडिदंपदादीत्यत्र उवि दंपदादीनिन्यामेजूरःजरेत्यविश्वोहे त्यत्रखरसिद्धिरि) निसमाधानेकुर्वन्ति अथवाशतुरनुमान यजादीएतदोवाहइतिसूत्रकर्तव्यम वाहःपरोनद्यजादीउदात्तीभवतः न यास्वविधानान्डीयसिद्धिरित्यपिसमाधानात्तरम् अन्तोदात्तादुत्तरयदादन्यतरस्यामनित्यसमासेइत्यनेनडिदमि त्यस्याग्रेपाटनवरसिहि तन्नायकपरभाष्यप्रामारण्यात व्यवस्थितविभाषा सेवन्धसामान्येषड्यन्तसमासान्तइतिवार राम अन्यासमाधानंदिभावयन्नुसंधियइत्याहुःपत्रोच्यते मटित्युपस्थितिविषयस्यप्रावल्यमर्थसिइमेव विलम्वोपस्थि निविषयस्यदौर्लभ्यमा ..

·मसिहमतिकारभेदेनकार्यमिहिरन्वाख्यानदशायातत्रोटग्रहणेनापित्तदर्थएवप्रतियायते स्वरविधायकेमूत्रेबापूर्व नवग्रहणनेनैवस्वरसिद्धिः लौकिकेवाक्यप्रायःवरादिजिज्ञासापिगणीभूतव नोके नैकमेवज्ञाय्यते इतिनिया मायावताविनानुपयांतस्तत्सर्वप्रतिपाद्यते तथाचस्वरविधायकसूत्रेनिष्प्रमाणकव्यत्यासकल्पनेमानाभावात भाष्या नुक्तत्वेनाप्रामाण्याचेति हिसूत्रस्थभाष्यएकनाप्यक्षरेणानर्थकेननभवितव्यम् तनात्मत्रानुपूर्वीविघट्टनेशालेहा निदोषमविदुषापंडितमन्यानामियमुक्तिर्भाव्याभिन दर्तव्या रविभक्तिश्च सुन्निडीविभक्ति संज्ञोस्तोसंज्ञाप्रदेशाना। भकोतुस्माइयादयः अत्राच्यते विभक्तिश्चतिस्त्रंमास्तु नविभक्कावित्यत्रसुनिङ्ग्रहणमेवास्तु मानसाइत्यादि विभक्तिपदधरितसूत्रेसुपीत्येवामुत्यदादीनामइत्यादौमुपीत्यनुत्यवसिडे: नचत्यदानामइत्यत्रसुग्रहणे यत्रतत्रेयादीग्राग्दिशाविभक्तिरितिविभक्तिसंज्ञकेत्रलादाव त्वानापत्तिरितिवाच्यम नेनापिनुमंज्ञायास्वविधाना ननवसुप्संज्ञायामेनहिइत्यादीसुपिचेतिदीर्धापत्तिरितिवाच्यम् सुपिचेत्यऋयिभीतिन्यासेननिर्वाहात यादौमादीचा चीनितदान नवयत्रतत्रेत्पादोसुपाधात्वितित्रलादेनुंगापति रितिइदानींतदानीमित्यादौसुप्पितावित्यनुदानाच स्यादिनिवाच्यमत्रतसिलादी नांविधानसामर्थनलुगना पत्तेःत्रलादोलित्करणेन ·एपः ३ याग्दिशीयेअनुदात्तोसुप्पित्तावित्यस्याप्रत्तिरितिसमाधानविभावयन्तुसुधियः अत्रोच्यत्ते विभक्तिश्चेति | भावेनसुपिडोस्नुस्माइतिसूत्रन्यासः सुप्पि-संवन्धिनवर्गसकारमकाराइतोनस्युरितिसूत्रार्थेराजेत्यादोहे। लयादिलोषप्राप्नेनिषेधापतोहड्पादिसूत्रवैयर्थ्यकल्पनम् त्यदादीनामइत्यत्रासुग्रहमायत्रतत्रेत्यक्षिप्रा। ग्दिशीविभक्तिसंज्ञकेत्रादौसुष्परत्वाभावादत्वानाक्तेल सुपिचेत्यत्रयिभीतिनिर्मूलकन्यासःकल्य्यत्ते तत्रापाहणे नदादिवोधकवचनाभावातुं यादोभादासपीत्यत्र प्रमाणाभावादित्यापिदोषः यस्मिन्विधिलदादावल्यहणे इति। परिभाषणात यत्रतत्रेत्यादौसुपौधात्वितित्रादेलुगापत्तोत्र तसिलादीनांविधानसामर्थ्यमपूर्वकल्पनम् बला दोलित्करणसाम कल्पनेगोरखमिति निष्प्रमाणिकेनइदानीं तदानीमित्यादावनुदात्ततावारणेमहान प्रयास इतिगौरवम् तदपेक्षयाविभक्तिश्चेतियथान्यासमेवास्तु इतिसमाधानभाष्यतत्वज्ञश्चिन्तनीयम्घुणघूर्णन सणे अत्रदीर्घोच्चारमप्रक्रियालाधवाय अन्यथाकुर्दीदिवउपधायांचेतिदीर्घसिद्धरितिशेखरगन्यः अत्रके चिच्छ ने अयुक्तोयंग्रन्यन्दी!च्चारमनकेवलैप्रक्रियालाघवार्थएवंयत्रोयधार्याचे त्यस्याप्राप्तिस्लत्रदीर्घोच्चा राम- लामाक्यात घूगाधानोर्वनिपिविड्वनोरनुनासिकस्येत्यनेनणकारस्यात्वेहल्यररेफ परवाभावेनोपधायांचेत्य ।। 3 ·88 88 88 यू.प. गणेशायनमः यत्तुधातोलन्निमित्तस्यैवेतिसत्रेयादीप्रत्ययेपरेधानोस्वचहान्नादेशस्तहि तन्निमितस्येवेनिसमार्थः नियमा यमिदमत्रलव्यमित्यादीवान्नायिप्रत्यय त्यनेनैवसिदत्वादिति एवग्रहणातुविपरीतनियमस्वाधनार्थम् अन्यथायादीप्रत्यय परेएचश्चेदान्नादेशल हिंधातोखेतिनियमास्यात् तथासतिवाव्यादीवानादेशोनस्यात अहिमधुवश्चोत्राह्मणकोशि कयो रित्यनेनयन्प्रत्ययः ओततावांनादेशः अत्रीकारस्थयादितहत निमित्त कत्त्वेपिधातवीयत्वाभावादा। नादेशोनस्यात. अत्रोच्यते. इदंसूत्रंयादिप्रत्ययनिमितकस्यैवैचोवान्तादेशनि तृत्त्यर्थमितिफलितम् नेनोयनेोयतइत्यादोनवान्तादेशः आइ.पूर्वहिनकर्मशिलटियविचिस्तपियजादीनामिति संप्रसारणेपूर्वरूपमायते इतिरूपम् नस्वधातोःकमणिलेडियनेतिरूपम् अत्रवान्मादेशनिवृत्यर्थनयको निसा नमस्तु यकिपरेएचावान्तादेशोनेत्यत्मिहम् ओयतेायत्तेति किंधानोस्तन्निमित्तस्पेतिसूत्रेरोनिकुबुद्धिकल्पनमः नवगोशब्दादाचारकिवताकतरिक्तिप-गोयसाधुगोयमित्यत्रवान्नादेशप्रसङ्गः यकपरत्वाभावननयकोतिनिषधोपवतः त्रिमतेनुनभवतियादिप्रत्ययनिमितकत्त्वाभावादितिवाच्यमनचैवसन्ध्यक्षरमन्त्यमस्तीतिइकोगणवृट्टीवदवजेतिसूता स्थमाष्य प्रामाण्यातआनःश्यनि आदेच उपदेशेशितीतिमत्रस्थभाव्य प्रामाण्यादेजन्तेभ्पाचारक्तियानभिधानमेव व चंगायमित्यस्यासाधुत्वमेव अथोपिभूधातोरन्यभ्यापिदृश्यत्ततिविचिकीलालयागतमिनिभाष्यप्रामाण्य नलोकेपि के रामा 376

·VIRH
क
॥श्रीकाशीजीमेमहल्लाघघुरानाश्यामाकीगलीश्रीयुनवावूसाहेववावूहरखचंदजीके
॥ वाडेमेदुर्गाप्रसादकटारेकेगणेशयंत्रालयमेपूखपझावलीछापीगई लिखाराम
॥दासका छापनेवालागोपालजिस्कोनाहायउसेकंजगलीकेयश्चिमफाटकपर
॥ दुर्गाप्रसादकटारेकेदुकानपरमिलेगी। हू
॥

·slo
491.25
P 9186

·No text on this page.

·No text on this page.