·PREFACE TO PART I. Tur present edition of the Ganaratnamahodadhu is based on a collation ot'the tollowing alánuscripts, all ot’which are written in the Devanagari character A An old MS belonging to the Royal Asiatic Society and consisting of 178 palm Icaves In the colophon at 18 dated Samrak 1151 tiro dhisamrateare Larttıkavadı 5 budhe Thus dato 19 probably intended for Sala 1151=AD 1229, ruch, according to Brown's Tables, coincides with t'irodhın in tho Bğihaspati cycle This MS 19 on the wholo well written and belongs to the same class of Polhis as those «Lscovered by Dr Buhler in the Jain Library at Jesalmer, date from about AD 1140 to 1310 , Unfortunately it does not contain the test and commentary complete a large portion (klobas 159-369, comprising about threc scrents of tho Forl) having been omitted A photograph of two pages of the US 25 gren i Part 1 of Professor Unght's Oriental Series of the l'alcographical Society B A paper 8 belonging to the Bombus Gorenucnt and consisting of 73 ierres the fourth of wluch 13 santiag This $, which contains both tho text and the commcntary, 19 rell vatten, and dated Samrat 1GGG SAD 1609 ", on European paper, belonging to the Bombay Govern cil, not rery carefully, by two different hands Only a few t the beginning baro bcenterised by a third hand It copsists 138 Icoves, the first of wluch is wantros Thero arc dumerous larung throughoat the JS Iron many characteristic coincidence's of rcailing it woull appear that the ongol MS from which thus tas copied, ras probably densed from the samo JIS as I In der Ofice MS 919, 6, whtton tomans tho cod of the last, or at the beanning of tho ricrent, ccntury, and consisting of 121 Icares A few be ·TRFFICE E F learcs at the end, it seems, pero lost, a dificrcnt hand haring supplied the defect on foli 118 121 by a commentary mulo up for the pur- Dose Thus cops Tas apparently derred from a pool, though perhaps badly witten, MIS It contains a somewhat shorter reccuejon of the commentary than that of the other MSS, fover meaning, being often assigned to the gana Fords, and numerous examples and explanatory passages being tranting in it The present cops, however, 13 extremely incorrect, and some different hand haring, morcorer, revised it through out, without assistance from otlaer MSS, ata reading, aro now but too often hopelessly corrupt India Ofico S 949, a It consists of 30 cafes and contains only the text of the ganas Dated Samat 1863=A D 1806 This MS was kindly obtained for me by Dr Buhler from a Brahmi of Bhuj in Kachchh It is of about the same age as B, und consists of 107 paper leaves containing tho Thole of the text and commentary As regards the muturl relations of these Manuscripts-- apart from those peculiarities of D already alluded to—there 18 an unmustakable connexion between BC and F on the one hand, aud between A D (and I) on the other, not so marked, howerer, as to constitute two different recensions of the work Although in most cases in which the tiro olasses of Manuscripts differ, the readings exhibited by the latter class seern to me preferable, it has not been possible-owing to the defectiveness of A and the corrupt state of D--to allow to this class that niuence in the constituting of the text througbout the work which might otherwise have been assigned to at According to an Arya stanza, giten at the end of the work by A. and I, the authenticity of which I see no reason to suspect Vardhamana composed his work in Samiat 1197, corresponding to AD 1140 the date of the oldest of these MSS (A.) vould therefore be as close to that of the codex archetypus, and to the time when the author Lved, as culo could wish Nevertheless, the interval had been sufficiently long for numerous mistakes to bate crept into tho text by the time the manuscript ras sitten 1 सप्तनवत्यधिवेकादशसु शतेष्वीतेषु । वर्षाणा विक्रमती गणरत्नमहोदधिर्विहित ।

·PREFACE VO2 2 Of the three MSS of the other class F has moro in common with A and D than the other two, and it happens in not a few cases that D and I coincide in giving some valuable reading or passage, where all the other Manuscripts differ When I first undertook to edit this work, only three of the above Manuscripts were accessible to European scholars, viz, A and D and the text HIS E They had been for many years in the hands of the late Professor Goldstucker, who was the first, in his "Pånını, his place in Sanskrit Literature," to point out the great inportance of the work for lexicographic purposes His account of these VISS led me to assume that a tolerably correct edition of the work might be possible!, and on being asked to take Goldstucher's place as Editor to the Sanskrit Text Society, it appeared to me that I could do no better service to Sanskrit scholars than to prepare for the Society an edition of Vardhamana 8 metrical version of the Ganas, together with the best text of the commentary that I might be ablo to extract from the two available MSS I soon found however, that Goldstucker had taken far too favourable a view of the task Althouglı the Royal Asiatic Society MS (A.) belongs no doubt to the better class of Sanskrit MSS, Goldstucker had entirely forgotten to state that it is defective by nearly one half of the work, for which portion my manuscript materials would consequently have been limited to the India Ofice MS (D) than which a more hopelessly incorrect MS has never passed through my hands. Under these circumstances eren a tolerably satisfactory edition of Vardhamana s metrical version of the Ganapåtha would hare been 2 The MSS n quest on are no doubt open to correct as indeed every Sanskrt MS in ex stence is but I told that at all events the anc ent copy of the RAS 1 A sp te of its znaccurac es be ranked by every one conversant with MSS amongst the best Sansknt YES t n uur huda Encrag wanna lerul varmuutu vamt to trudytu buda muito I have no heu ation in maintaining that even a tolerable Sanskrit scholar would be able to male a perfectly good edit on of at least the text of th work wth the ad of these five cop es of the text (viz each of the two $S of the commentary representing in Go opun or, two cop ce of the textEd) the two copies of the commentary and as a matter of course with the ad that may be got from lanını and his commentaries – Goldstueker, ope! P 178 ·Viul PRCF CF attended with considerablo difficulties, tho moro so as thero are not a fev omissions in D also, and as the chief, if not the sole, importance of the worl lics in the commentary, not in the metrical arrangement of the Ganas, I should have had to abandon tho work, had not my friend Dr Buhler come to my assistance with his wonted kindness and disinterestedness He drew my attention to the modern Bombay copy C, and somewhat later to the MS B, purchased by him in the meantime for the Bombay Government, and he, moreover, ob tained for me the loan of MS F from its owner, a Brahman in Bhdy When it 18 borne in mind that Goldstucker, with his extensive connexions in India, for many years exerted liimself in vain to procure at least one other manuscript of Vardhamåna's commentary on his Ganapatha, this work may be taken as an admirable example of the great services which Dr Buhler, by his unwearied exertions in exploring the manuscript collections in Western India, has rendered to Sanskrt scholarship Even with my manuscript apparatus thus fortunately increased, the task of editing has been by no means an casy one, and numerous difficulties have had to be left for future solution, many more, however, would have remamed unsolved, and many quotations unidentified, if it had not been for the warm interest taken in the work, and the invaluable assistance rendered me throughout its progress, in revising the proof shects, by so many disinterested friends and fellow-workers, viz, Professors Aufrecht, Stenzler, Weber, Roth, Haas, Pischel, Kielhorn, and, last not least, Dr Bohtlugk I am also indebted to my friend Dr Rost for kindly drawing my attention to and placing at my disposal, some works connected with the Ganas, especially tñe Ganaratnávali of Bhatta Pajtiesvara, recently published at Baroda which, as wll bo seen from the footnotes of the last five shcets of the present part, has been of considerable Indeed, it was only after I became acquainted with this worl, which is largely based on Vardhamâna's commentary, that at occurred to me that continual reference to the various readings service to me ·PREFACE IX of the accessible Ganapathas might add to the usefulness of the present work The completion of Pandit Bala Sastrin's edition of the Kasıká Vrtti vas of course a most welcome event to me, although, owing to the somewhat insufficient state of tho editor's materials, especially in regard to the text of the Ganas, I have found it becessary, along with the printed edition, continually to consult the two MISS at my disposal, viz, JIS Ind Of 2440-1 (a) and a MS of the Asiatic Society of Bengal (B), in which the fourth and eighth achyuyas are wanting At the end of the present edition I intend to give, besides a completo index to the work, an alphabetical list of the Ganas, in which the words of each gana will be arranged alphabetically, with the various readings of the other collections attached to them To Professor Aufrecht, who, at one time, had himself been seriously engaged on Vardhamâna's work, I am indebted for much valuable information, it was he who kindly drew my attention to the author's relations to Kshirasvåmin, the commentator on the Amarakosha Several passages copied by Vardhamâna from that writer have been noticed in the footnotes, in my own copy of this edition I have noted a good many more especially in the first few sheets, but I have not thought it necessary to encumber the pages with too many references of this kind A critical cdition of Kshîrasyåmin's commentary would in my opinion form a valuable contribution to Sanskrit philology the manuscripts bowever, hitherto accessible to Luropean scholars, aro by no means sufficient for such a task One of the chief difficulties in restoring the text consists in the zuzacrous grammatical satras quoted by the author Goldstucher's contention to the contrary notwithstanding a glance at almost any pago of the prescat edition will suffice to show that Bohtlingk yos unquestionably right in stating in the preface to his edition of Pånini, that Vardhamana's work was intended not for Pånini's Ashtadhya I, but for some modern grammar Whenever the gram matical worl, to hich Vordlamâna refers, is identified in India- ·PREPACT and I have no doubt that this will be the case orc long-many mistakes in the wording of the sutras, which my MSS do not cnable me to settle, will be easily corrected., On these grounds it will be understood why, in not a few cases in which it would huve been easy enough to alter a sútra so as to make it agree with Pånını, I have thought it safer to resist the temptation, and to content myself with refermng to the corresponding rule of Panını In regard to a number of curious and not very probable various readings of gana words adduced by the author, as well as some other doubtful passages in which the ISS aro in tolerablo agreement, I cannot help thinking that, if mistakes there be, the fault lies not so much in my MSS, as in the defective manuscript materials on which Vardhamana had to work Hindu scholars, I doubt not, will also readily identify many of the quotations which I myself and those who have so kindly assisted me have not been able to trace to their original sources information of this kind which might be utilized before this edition 18 completed, and which would thus contribute to the usefulness of the work, I shall feel very thankful To the Managing Committee of the Sanskrt Text Society my gincerest thanks are due for this edition being allowed to see the light Without their kind consent to its being published under their auspices, I could never have hoped to persuade a publisher to undertale a work of this kind, whatever may be its importance in the eyes of Sanskrit scholars Unfortunately there is but too much reason to fear that, with the publication of the present work, the Sansknt Text Society, the foundation of which was so heartily welcomed by all Sanskrit scholars, and which in the present unhappy state of Omental text publishing, might have proved so uscful to Sanskrit studies, will close its short but promising existence For any J EGGELING EDINBURGH September 1 1879 ·ADDITIONS Sinco the shects of Part I were struck off, I have succeeded in tracing soi cral quotations to their sources. Professor Kichhorn also kias kindly identificd for mo some passages from the Mahabhäshya (arsh) and the Takyapadiya P013, एव वादिनि देव is Kumāras 6,84 मेवं मस्या. Mhh, ed Kielli p 981, 10 P8 ! 78 Tlus sloka 14 from Ibbornth Matyas 19,5 "8,111, तति स प्रतिमाय सतति प्रतिज्ञाय humAras 03 1111" यावद्विरखे मरुतां घरन्ति kumAras 372 11017, अयि विनहीहि rohtl Sp_5r2 (identifed by Dr rachariae) P 21,1 ne G of 1998do is Danlın s hAryddarsa 2 kl 22 PA), last line, qu9 fastutafTato is from Uttar råmachants Act , Inst xloha frut one; al quoted Dasarupa, p 39 Psh Time G, मन्ये मार्तण्डगृह्याणि harya lara 3 x 222(6) उदमुद्यान) 1' 31,1 G The lahyaradın 1 = 192 lins निपाता द्योतका चित्पृथगाभिधायिन । पागमा एप केऽपि स्यु संभूयार्थस्य वाचका' । 31 1 15 एहिआयेMay x 4.3(203), माय एपिसोरीहाव । " *21 10,अन्तराखापमाघ. bh, Kirth ! 415 ' 41,114 एकवचनमुत्सर्ग करिष्यते sihlo P 2525 2 1 14, पेपा पक्ष परेप घ• Rajasthl aras Hilarim 2, 30 CORRICTIONS PN.I a read उपपय कारuth hich p_100 1 33 1 0 rend शीपुर मोy etymotorage. 10) "eparate लोभण्डिन PALoo पद संप्रमारणे गीयरयाप्रतिषेध duh an in ! (at len गोवपा प्रतिषेध) AIRlar परव-पत-NGantm • Banta trikout गरा Poetforurradi OF note fortil: radd0mmm , Jan irl It JULD for प्रपमा प्रथम 113 Item i trg 1 . rad xarijuht "IRI ... प्रियदम robby Ka ll 1,.. H * ·श्रोम् । श्रीगणेशाय नमः॥ श्रीवर्धमानविरचितः स्वीयत्तिमहितो गणरत्नमहोदधिः ॥ सुखेनैव ग्रहीय्यन्ति गणरनानि यां श्रिताः । वृत्तिः सारभ्यते स्वीयगणरत्नमहोदधेः१ ॥ भास्वारम्भे समीहितसिद्धयेऽभिमतदेवतायां यन्यनमस्कारमाह । वाग्देवतायाः कमरेणवस्ते जयन्ति येपां मिपमाचतोऽपि। सर्वार्थदर्शी३ मुकुरेण तुल्यः प्रकमेति प्रतिभाविलासः॥१॥ येषां वाग्देवतायाधरणरेणूमा मस्पर्शमात्रेणापि निखिल पदार्थ- मार्थप्रतिविम्बहेतु:४ प्रतिभाविलामः मातिशयः संपद्यते ते जयन्तीति संयन्धः । वाचामधिष्ठाची देवता वाग्देवतेति माभिप्रायं तस्या नाम । जयन्तीति मर्वोत्कर्षेण वर्तन्ते मोरहटलेन च नमस्कार श्रातिप्यत इति तान्प्रति प्रणतोऽसीति लभ्यते । प्रतिभेति । प्रजा नवनवोमेख- १ IAC.ther hole of the introduce ३ शब्दार्थदर्शी D tion, both text and comment, is want. ४ पदार्थ प्रतिषियहितु. : पदार्थ Eng_ubeglast वन रषयामाप प्रतिवन्धहेतु गवानाहाचपाहाव.. 4 om प्रति; D cor a प्रति. २ देवताया ·२ गणरवमहोदधिः [अध्या॰ १. शालिनी प्रतिभा मता ॥ इदानी व्याकरणनिष्णातबुद्धीनां पूर्वीचा- पण स्तुतिमाह। शालातुरीयशकटाङ्गजचन्द्रगोमि- दिग्वस्त्रभर्तृहरिवामनभोजमुख्याः । मेधाविनः प्रवरदीपककर्तृयुक्ताः प्रजिनिषेवितपद्धितया जयन्ति ॥२॥ लातुरो नाम ग्रामः । मोऽभिजनोऽस्यास्तीतिरे शालात- रीयस्तत्रभवात् पाणिनिः। शकटाङ्गजा शाकटायनः । पूज्यश्चन्द्रश्य- द्रगोमी । गोमिन्पूज्य इति गोमिन् । दिग्वस्त्रो देवनन्दी । भर्तृहरि- वाक्यपदीयप्रकीर्णकयोः५ की महाभाथ्यत्रिपाद्या व्याख्याता च । वामनोऽविश्रान्तविद्याधरव्याकरणका । भोजः सरस्वतीकण्ठाभ- रणकर्ता । मुख्यशब्दस्यादिवचनवाच्छिवस्वामिपतञ्जलिकात्यायनप्र- भृतयो लभ्यन्ते । दीपककी श्रीभद्रेश्वरसूरिः । प्रवरश्चासौ दीपक- कताच प्रवरदीपककर्ता । प्राधान्यं१० चास्याधुनिकवैयाकरणापेक्ष- । १ प्रति प्रज्ञान° B; वोन्मेषशा- लिनी D. २ शालातुरोBF. ३ शालातुरो ना (piece broken off) स्य |A. ४ तत्रभवा आणिनि: B; तवभ- वो वा पाणिनिःF. शालातुरीयःपा- णिनिः । D. ५ भर्तृहरिवीक्यमदीपप्र. F; न्दी। भ--- पदी broken off in A. ६ विपद्या B D. F. ७ वामनो विश्रावविव्याधर B.; तिधान्तविद्याभर D. ८ की- स्यादि broken of in A. ए दीपकती D. १० रदीप. प्राधा broken of in A. अप्राधान्यं B.

·अध्या. १] गणरत्नमहोदधिः था । निषेवितं पदद्वितयं चरणाम्बुजदयं सुप्तिङ्लवणं २ च येषां ते तयोकाः॥ इदानी समस्त शास्त्रोपलम्भपूर्वक खग्रन्यमारतां दर्शयति । विदित्वा शब्दशास्त्राणि५ प्रयोगानुपलक्ष्य च । स्वशिष्यप्रार्थिताः कुर्मों गणरत्नमहोदधिम् ॥३॥ शब्दशास्त्राणीति पाणिन्यादिविरचितानि सोपनिवन्धानि । प्रयोगान् महाकाव्योपनियद्धानि लक्ष्याणि ९ । लक्ष्यं लक्षणं च मन्यम् ज्ञात्वा गणरनमहोदधिनामानं१० ग्रन्यं खविनेयैरभ्यर्थिताः कुर्मः पद्य- पन्धेन रचयामः॥ श्रथ गणाना६११ च वा हाहवैवं नह नहि नवा नो चन हि है स्वधा स्वाहा रै वै यदि यदुत नूनं नहिकमः१२ । उताहो हा ही हे किमुत यदिनामेव तु तथा भगो भो हो हो इतिह नु सहामा ननु ननः॥४॥ १.द्वितयं I Dr. १० महोदधिनामानं broken or in २ मुप्तिडतलपर्ण A. ३ सर्वशास्त्रोपटतपूर्वक D; मस्त ११ Thusn F. ग्रन्थ स्खशिष्यार्थ दि. --- पलम broken off in A दम इत्यर्षः। वशिष्यः कुमारपालह- ४ सपन्यस्य सारणी D. om ख. रिपालमुनिचन्द्रप्रभृतिभिः प्रार्थिताः। ५ सर्वशास्त्राणि गास्त्रसाराणि अधुनावसरमाप्तागणामाह | A D.; D. A.repeats the passage from पूर्वक स्वय- ६ प्रयोगामुपलपयेत. न्यस्य सारतां दर्शयति ० हेतुपु (on th. ० सर्वशास्त्राणि मम्दगा broken). The Erst time the us.omta हरि- ofIDA. पास ad read धुनावमार• for C. सोपनिवभाति D. se Note 9, page 4. ..मिधामि नपाधि मि 42 4:1 En; to facilitate refer. धान् म निवानिमपाणि D. ence, the particles are left apjoided.

·गणरत्नमहोदधिः [अध्या०१ . । च । इत्यन्याचयममाहारेतरेतरसमुच्चयविनियोगतल्ययोगिताव- धारणतयु१ ॥ भिक्षामट गां चानय ॥ पाणी च पादौ च पाणि- पादम् ॥ सवय न्यग्रोधश्च । सचन्यग्रोधी पचति च पठति च चैत्रः । अह च त्वं च पुत्र गच्छावः ॥ कृतं च गर्वाभिमुखं मनस्वया। किमन्य- देवं निहताथ नो४ दिषः ॥ प्रतीतः पन्थानं नव च महिमा वामनभयोर अतयारत्त्या यं चकितमभिधत्ते श्रुतिरपि। स कस्य स्तोतव्यः कतिविधगुणः कस्य विषयः पदे वर्वाचीने पतति न मनः कस्य न वचः ॥ हे देव यस्तव महिमा स वामनसयोः पन्थानं मार्गमतीत एव । उल्ल- चितवानेवेत्यर्थ.५ ॥ ग्रामश्च गन्तव्यः शीत च६ । शीतात् कथं गम्यत इत्यर्थ ॥ पादपूरणेऽपि । भीमः पार्थस्तथैव च ॥ * ॥ वा विकल्पानव- कृप्युपमानद्दन्दसमुच्चयेपु ॥ यवैवी ब्रीहिभिवा यजेत ॥ शस्त्रवेदम- धिगम्य तत्त्वतः कस्य वेह भुजवीर्यशालिन ॥ जाता मन्ये तुहिनमथि- ता१० पद्मिनी वान्यरूपाम् ११ ॥ मा वा शंभोस्तदीया वा मूर्निर्जलमयी मम । न हतीयेत्यर्थ.१२ ॥ वायुवा१३ दहनो वा ॥ *" ह । अह । इति विनियोगे। त्वं ह१४ ग्राम गच्छ । अयमहारण्यं १५ गच्छत ॥ श्राचारा- - १ °समाहारतरेतरयोगसमु. F २ Com पादीच। ३ अह च चैत्र । अह च त्वच.A , अहं च पुत्र (थ supplied) गाव । चा. भिमुख मन. ४ निहिताच नो A (but supplied on paper, the leaf being broken), a for नोDF 4 Dom एवं & Com शीतं च ७ विकल्पाापमान: D ८ यजते D CD om thisex Kirit 13,62 १० मथित B, Alegh 80 ११ F adds उभे एव क्षमे वोढुमुभयो- वीर्यमाहित। १२D om न Kum S 2, 00 १३ वायुवायुवी १४ अहप १५ अहाय महारण्य A , अहसहा रवं D , अहायमरणं DCF ·अथा० १] गणरत्नमहोदधिः तिक्रमेऽपि । स्वयं ह प्रोदनं भुते । उपाध्यायं सन सक्न् १ पाययति ॥ खयमह रथेन याति । उपाध्यायं पदाति गमयति । हः पादपूरणेऽपि। इति ह स्माहुराचार्याः ॥ श्रहशब्दः पूजायामपि भवति । यथा । अह माणवको भुते ॥ क्षेमार्थेऽपि शाश्यतः २ ॥ * ॥ एव । इति नियमानिय- 'मौपम्योत्प्रेक्षासु३ अहमेव स्वयमिदं वदामि॥ अद्येव । इहेव ॥ श्री- स्तवैव मेऽस्तु ॥ तमेव मेना दुहितुः कथचिदिवाहदीचातिलकं चका- र६। तमेवेति मनोरथमिवेत्यर्थः ॥ केवभोच्यमे । इत्यनवकुप्तावि- त्येके ९) * ॥ एवमिति प्रकृतपरामर्शप्रकारेवार्थोपदेशनिर्देशनिश्चया- ङ्गीकारैवार्थपु१० ॥ एवं वादिनि देवर्षों ॥ एवं कुरु | मैव११ मंस्याः ।। अग्निरेवं विमः१२ ॥ एवं पठ१३॥ एवं तावत् ॥ एवमेतत् कः१४ संदेहः ॥ एवं कुर्मः१५ ॥ श्राहार्यमेवं१६ मृगनाभिपत्चमियानशेपेण तयोवि- शेष:१७॥ न ह। इति प्रत्यारम्भे । न ह भोच्यम इति ॥ * ॥ न हि। न वा नो१८॥ इति निषेधे । न हि न हि१९ महिमानं प्राप्य व्यन्ति ॥ १मतून , सक्क्याम्॥ पादय पंच । यद्योगे वस्तसादयो म २ THIS A , मार्थे । F, पा. भवति । मार्थ.c, Dom this sentence. १० प्रकृतिपरामर्शप्राकार, का- ३ एवेत्यवधारणामियोगीपम्यनि- रेवार्थेषु B D , कारवार्थेषु योगे। ११ नै । ४ Ror x 123,5 १२ अपिरेवं मंस्था विप्र IC, अपि- ५ mom from तमेव । इत्येके but रव विप्र A (supplied on paper) has Instead प्रदेव गाव एते चादय १३ पच D ,com पठ। एवं तावत् पय यद्योगे व ससादयो न भवन्ति । (lacuda) ६Kren.s725 १४ एवं तत्क A D E Ratnar (Capp, Ikahtl Cir)201,7,13 ७ मिमोरयमेवेत्यर्थ.F १५ कुर्म इनि।BC.F 49 A B C, Pam ruu 1, C2 १६ पहार्यमेव Sch १० योशेषत 1c. C. om the first fri for the १८१।मोnext Page, note६. xcond C read of, F adds a १९ मEि once only In D ·गपरत्नमहोदधिः [अध्या०१ भूपाः१ ॥ यदा। अभ्यासो हि कर्मणां कौशलमावहति । न हि मकृविपातमात्रेणोदविन्दुरपि ग्रावणि निम्नतामादधाति । अमदि- त्यर्थः ॥ न वा कुर्यात् ॥ व्यञ्जनमखरं परं वर्ण नयेत् 1 यदा । अविप्र व भाषसे । विप्रवन्न ब्रूष इत्यर्थः६ ॥ दददपि गिरमन्तबुध्यते नो मनुष्यः ॥ * ॥ चनेति चिदर्थे । किमो विभकिप्रत्ययान्तात् पर एव चास्य प्रयोगो भवति । तद्यथाकथन । का चन। कि चन। के चन। क चन । कदाचन । कथ चनेति ॥ * ॥ हि । इति स्फुटार्थनिश्चय- हेतुपु१० । को ह्यबालिशो हस्तगतं पादगतं कुर्यात् ।। दाक्ष्यं हि सद्यः फलद यदग्रतश्चखाद दामेरयुवा वनावलीम् ॥ श्रमिरिहास्ति धूमो हि दृश्यते ॥ यो हि दीर्घासिताक्षस्येत्यादौ पादपूरणविशेषावधार- णादावपि१२॥ * ॥ है। इति संबोधने । है देवदत्त ॥ वाघाविस्मययो- रपि ॥ * ॥ खधा । स्वाहा । इति पिटदेवतासंप्रदानयोः । स्वधा पि- हृभ्यः । स्वाहाऽग्नये ॥ * ॥ रे । इत्यनादरदानयोः। त्वं हरे कि करि- व्यसि ॥ रैकरोति । दानं ददातीत्यर्थः ॥ * ॥ वै । इति पादपूरणे । यो वै युवाप्यधीयानस्तं देवाः स्यविरं विदु:१३ ॥ दृहस्पति देवानां पु. । - ॥ ॥ १तप्यन्ति D , छप्यति. C, F ८ नवमातभाकान् भावववनाके adds विकल्पे पि । कखयोणिहामूलीय धनात्केवलात्कदाचन D न वा (cf KAt I 5, 4)। न वा कुर्यात् । efeftfa MISS २ D on to प इत्यर्थ । १० स्फुटार्थानि A FO), स्फुटार्थ- ३। CF om from न. हेतुY BC , स्फुटार्थे हेती घ 8 F om 40, cf Kat I 1,21 ११ वनावली।C, D omits thus er. ५ यथा A , यद्यविम.F ample, F adds इति माघ , Sirupal & see lote [A gloss? Professor 12, 32 (वनावली.d) Aufrecht thinks this refers to an १२ दीर्घासिताक्षसेत्यादी B , दी- assumed before it in the text] पास्तितोऽयस्येति पादपूरणादावपि ७Sirupal 11,4 93 Manu 2, 156. .

·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः रोहित इति विशेषेऽपि ॥ * ॥ यदि । इति पचान्तरे। यदि शमः किं तपसेति ॥ * ॥ यदुन । इति वाक्यार्थनिर्देशे। स त्वया वाच्यो यदुते- हागम्यताम् ॥ * ॥ नूनमिति तर्कनिश्चययोः । नूनं शरत् प्रफुला हि काशाः ॥ नूनं सा तव प्रियेति ॥ उत्प्रेक्षायामपि ॥ * ॥ न हि कमि- ति निषेधे । अस्ति ते किंचित् । न हि कमिति ॥ * ॥ उताहो । इति वि- त। गौरयमुताहो गवय इति ॥ * ॥ हा । इति विसायविषादशगजु- गुणार्तिपुः । हा लब्धं पाटलिपुत्रम् ॥ कन्यानःपुरमेव हा प्रविशति क्रुद्धो मुनिर्भार्गवः ॥ हा प्रिये जानकि ॥ हा देवदत्त ॥ हा इतोऽस्मि मन्दभाग्यः ॥ * ॥ ही। इति विसायविषादयोः। हतविधिललितानां ही विचित्रो विपाकः ॥ शतकृत्वोऽप्यधीयाना ही न विद्मो जडा वयम् ॥ * ॥ हे। इति सबोधने । हे देवदत्तेति ॥ लाघाविस्मययो- रपि१० ॥ * ॥ किमुत । इति किपुनरर्थेऽतिशये पक्षान्तरे च' कृतो१२ऽपि पुमानावमन्तव्यः किमुत राजेति॥ किमुत ब्रह्मविन्नेमिः१३॥ किमुत रज्जुः किमुत सर्पः ॥ * ॥ यदि नाम । इति प्रकृतान्यथाले । वि- मोऽमि यदि नाम मूर्खः । कथं नाम । इत्याचर्यार्थ इति केचित्। महावाताहतिधान्तमेघमालातिपेलवै:१४ कथं नाम महात्मानो हियन्ते विषयारिभिः ॥ * ॥ ११ ॥प्रा- । १PCF add यदि वेत्यपि । यदि e Şasup 11, 61, Tazet Bohti वा स्युर्बहन्यपि। Spr 868 २ वायो B १० साध्यदि ३षितर्कनिश्ययोr ११ D om from अतिशये. ४ प्रिया B C F १२ प्रकृतीA ५0m D, १३ ब्रह्मवितमि A , ब्रह्मविनमि B ६ 1 om पिस्मय, शुक्प्सातिथुन ब्रह्मविबसि, Com किमुत, D om Mahavirach per,18, हा प्रिये. from किमुत प्र. ० सर्प Uttararam (1870)p3,6. १४ महायाताहतिथतिधात• R SE & Ilitop 114, 12 hamand Mit 3 11 ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या० १ । दूव । दूतीषदर्थोपमोत्प्रेक्षावाक्यालंकारेषु । कडार दवायम् । चन्द्र इव मुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद्भविष्यति ॥ * ॥ तु । इति विशेषावधारणपूजाव्यावृत्तिपादपूरणाप्यर्थ हेतुपुर। मृष्टं पयो सृष्टतरं त दुग्धम् । श्रात्मादयस्तु प्रमेयम् । यद्दा । भीमस्तु पाण्ड- वानां रौद्रः५ । यस्तु माणवको भुते। लं तु किं करिष्यसि । पाख्या- स्यामि तु ते॥ कारणात् फलयोगस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थ तु कीय॑ते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ भानुषनिकमपि कीर्त्यत इत्यर्थः ॥ गृह्णीध्व व्याकरणम् । मशं तु दुर्ने- यम् ॥ * ॥ तथा। इति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनसादृश्येषु देवदत्तो व्रजत । तथा यज्ञदत्तः ॥ तथेति स१० प्रतिज्ञाय ॥ तथा हि ते शील- मुदारदर्शने११॥ इदमपि तथेति ॥ * ॥ भगो । भो। हहो। हो । इति सबोधने१२ । भगो ब्राह्मणाः । भोः शूद्राः। हहो पान्य किमाकुलः । दुःसहो हो वियोग इति ॥ * ॥ इति ह । इति लोकप्रवादागमयोः । इति हाकरोत् १३ ॥ इति ह चकार ॥ इति ह स्मोपाध्यायो ब्रूते पुन- वसुरात्रेय इति१४ ॥ * ॥ नु । इति प्रश्नप्रतिवचनोपमान वितर्कोत्प्रेक्षा- विषादपादपूरणेपु१५ । को नु वाचमीरयत्यन्तरिक्ष ॥ अकार्षीः कट ८ गृहीध्व A D २ तुरिति Iss ९ साहशासुन ३ पूजायावृत्ति B ५ पांडवाना तीवc, पाडवानन· १२ मेवोधनार्थे । गवा ६ ते इति B C F, अरप्यारससि तु १३ ह्यकरोत् । इति। 98 Cf the beginnings of chapters in ० प्यानुय: D, ह्यौनुपगिकमपि the Charakas कर्तव्य कीर्णत इत्यर्थ C, B om १५ BCom प्रय, वितवोत्पा आनुपनिक once F, विषादपूरणेपुD , D on विपाद ॥ १richchh 14, 16 ४Got Ajay s 1,9 १० सा BC.F ११ Kum66,36 D ·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः ! देवदत्त । अयं न करोमि भोः ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहत वयाः ॥ अहिर्नु रन्जुर्नु । रन्जिता न विविधास्तरशैला नामितं नु गगर्न स्थगितं नु । क नु मां त्वदधीनजीविताम् । श्राख्यास्यामि नु ते । इति ॥ *] मह । श्रमा। इत्येकक्रियादियोगे । पुत्रेण महाधीते । पुत्रेण मह पण्डितः । पुत्रेण सह धनवानिति ॥ अमा सद्द भवतीत्यमात्यः ॥ मामीप्येऽप्य- मा ॥ * ॥ ननु । इति परमताडेपानुऔषणापृष्टप्रतिवचन प्रश्ननयेषुः । ननु वकृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपथितः ॥ अथवा। आपदो नवहो वन्द्याः मारामारविचिकाः॥ नन्वनुजानीहि माम् ॥ अका- पीः कटं देवदत्त। ननु करोमि भो:१०॥ एवं प्रश्नमययोरथुदाहार्यम्। विरोधोती ननु वेत्यपि११ पठनीयम् ॥ ॥ नन्। इति१२ निषेधेषदर्था- वक्षेपेषु । अब्राह्मणः । अमाह्मणी १३ । अनुदरा कन्या । अपचमि वं वृषलेति ॥ ञकारो नमो न् इत्यत्र विशेषणार्थ:१४ ॥ ४ ॥ किंस्वित्१५ प्रत्युत्त यच्च कन्चन ने के सवा समं साकमः१६ साध जातु कृतं यदा वदि वदूमाहो नवै१७ यावतः । आहोस्वित् किल किंकिलालमरे दिल्यों चिरस्य प्रगे ने मे येन चिराय तेन नहवै शश्वच्छुभं कूपतः ॥५॥ ८ नवहो BC सारसार A, विवेचका D १० मनु केनेह भो । ११ निषेधोक्तौ , चेत्यपि F ४ सहामेति । १२ नजीति ५ सामीप्यमा । सामीप्य मा , समीप्ये प्यमा A corr from समीपोख १४ नमो नित्यवविशेषणार्थ A, भनी ६ परमाता A , परमतात्रेयानुज्जे नित्यर्थविशे D पणापृष्ठ १५ किश्चित.A ७ विपाता D , ननु वक्तृविगुणगु. १६साकमी0 cr १७ त ५ दक्षस्य D , Rgr 11.243 २. irat915 ३D om this example Kum S 93 BCf om this B also the preceding example. HT, om D of Pan vi373 ह्या। Kirat 2,5 ·गणरत्नमहोदधिः [श्रध्या० १. दूव । दूतीषदर्थोपमोत्नेचावाक्यालंकारेषु । कडार वायम् । चन्द्र इव मुखम् । लिम्पतीव तमोऽङ्गानि । कथमिवैतद्भविष्यति ॥ * ॥ तु । इति विशेषावधारणपूजायावृत्तिपादपूरणाप्यर्थहेतुपु३ । सृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धम् । श्रात्मादयस्तु प्रमेयम् । यदा । भीमस्तु पाण्ड- वानां रौद्रः। यस्तु माणवको भुते। वं तु किं करिष्यसि । श्राख्या- स्यामि तु ते॥ कारणात् फलयोगस्य उत्तं स्थादाधिकारिकम् । तस्योपकरणार्थ तु कीय॑ते ह्यानुषङ्गिकम् ॥ भानुषङ्गिकमपि कीर्त्यत इत्यर्थः । गृहीच व्याकरणम् । भृशं तु दुर्जे- यम् ॥ * ॥ तथा। इति समुच्चयाभ्युपगमनिदर्शनसादृश्येषु देवदत्तो ब्रजत । तथा यज्ञदत्तः ॥ तथेति स१० प्रतिज्ञाय ॥ तथा हि ते शील- मुदारदर्शने११॥ इदमपि तथेति ॥ * ॥ भगो । भो। हंहो । हो। इति संबोधने१२ । भगो ब्राह्मणाः । भोः शूद्राः। हो पान्य किमाकुलः । दुःमहो हो वियोग इति ॥ * ॥ इति ह । इति लोकमवादागमयोः । इति हाकरोत्१३ ॥ इति च चकार ॥ इति ह स्मोपाध्यायो ब्रूते पुन- र्वसुरात्रेय इति१४ ॥ * ॥ नु । इति प्रश्नप्रतिवचनोपमान वितर्कोत्प्रेक्षा- विषादपादपूरणेषु१५ । को नु वाचमोरयत्यन्तरिः ॥ अकार्षीः कट गृहीष्य A D २ तुरिति Mss ९ साहशामु ३ पूजायावृत्ति B ५ पाडवानां तीय, पांडवानन गैव B. १२ संवोधनार्थे 10 ६ ते रति B C F , अरप्यायमितु १३ ह्यकरोत् । इति । 98 Cf the beginniogs of chapters in ७ प्यानुष. D, ह्योनुपगिकमपि the Charakas कर्तव्य कीर्णत इत्यर्थ C , B om १५ B Com प्रश्न, वितकेवीचा. भानुपनिक F, "दिपादपूरणेषु , D om विषाद १ Michcbh. 14, 16 ४Got Nyay s 1,9 १० साBCF ११ Kum85,30 1 once ·अध्या. १० गणरत्नमहोदधिः देवदत्त । अयं न करोमि भोः ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहत वयाः ॥ अहिर्नु रन्जुर्नु ॥ रञ्जिता न विविधास्तरुशैला नामितं नु गगर्न स्थगितं नु २ ॥ नु मां त्वदधीनजीविताम् ३ । पाख्यास्यामि नु ते । इति ॥ * ॥ मह । अमा। इत्येक कियादियोगे । पुत्रेण महाधीते । पुत्रेण सह पण्डितः । पुत्रेण सह धनवानिति ॥ अमा मह भवतीत्यमात्यः ॥ मामीप्येऽय- मा५ ॥ * ॥ ननु । इति परमताक्षेपानुषणाष्टमतिवचनप्रश्ननयेपु ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपरितः ॥ अथवा। आपदो नन्यहो वन्द्याः सारासारविवेचिका: । नन्वनुजानीहि माम् ॥ अका- र्षीः कटं देवदत्त । ननु करोमि भोः १०॥ एवं प्रवनययोरप्युदाहार्यम्। विरोधोतो ननु वेत्यपि११ पठनीयम् ॥ ॥ नञ् । इति१२ निषेधेपदर्था- वक्षेपेषु । अब्राह्मणः । श्रमाचणी१३ । अनुदरा कन्या । अपचमि लं कृषलेति ॥ अकारो नत्रोन इत्यत्र विशेषणार्थ:१४ ॥४॥ किंस्वित् १५ प्रत्युत यच्च कञ्चन न कं सत्रा समं साकमः१६ सार्थ जातु कृतं यदा वदि वदूमाहो नवै१७ यावतः। आहोस्विर किल किंकिलालमरे दिथ्यों चिरस्य प्रगे ते मे येन चिराय तेन नहवै शवछुभं कूपतः ॥५॥ दपस्य DRgril 21,3 ८ नवहो. ९ सारसार...'विवेचका.D 3 Dom this example १० मनु नेहमी 10 ११ निषधोतो. ८., पश्यपिE. ४ सहामेति। ss १२ मत्रीति ५ सामीप्यमा, मामीर्थ मा , 93 RC # om this, B also the pre- समीप्ये प्यमाA corr from समोपोस rding examples १४ मप्रोमित्यपाविशेषणार्थ, मनो ६ परमाता-A , समतापयामुळे मित्यर्थवि D E F PApri.a.a. पणापृष्ठ १५ किचित्-A • मनु पविगुणगु- १६ साकमी n CF १०नदे २Nirate,15 hum S मा। Om D ०विपाहता दा.BKirit.es ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या° १. १ इति ह स्मोपाथायः कथयति । अङ्ग म विदन्माणवकमध्याप- येति ॥ * ॥ माङ् । मा । इति निषेधाशङ्कयोः३। मा कार्षीत् । मा भवतु तस्य पापम् । मा भविष्यति शीताती जानकी हदयस्थिता४॥ड- कारों लुङ्माङीति' विशेषणार्थः॥ * ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे। देवदत्त गच्छसि। अथ किम् ॥ * ॥ चेदिति यद्यर्थे । शान्तिश्चेदमृतेन६ किम् ॥ * ॥ अहाय । इति शीघ्रार्थे । अजाय मा नियमजं क्लममुत्समर्जेति ॥ * ॥ हय। अथि। इति संबोधने। हये जाये मनसा तिष्ठ घोरेमा यि विजही- हि दृढोपगूहनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि । अय्ययि१० माहसकारिणि ॥ * ॥ प्रये । इति स्मरणे । अये रामो दाशरथिः ॥ * ॥ नकिरित्यौपम्ये ११ । मेघो नकिर्षति१२ ॥ प्रतिषेधवर्जनयोरपि ॥ ॥ अरे। इति हीनसंयो- धने । अरे चौर१३ ॥ * ॥ रात्री । इति निशायामित्यस्यार्थे । राची वृत्तं तु द्रक्ष्यमि१४ रात्रीचरः॥ ॥ पुरा । इति प्रबन्धभविष्यदामत्ति. चिरातीनेषु १५ । उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थः१६ ॥ गच्छ पुरा देवी वर्षति । समनन्तरं वर्षिय्यतीत्यर्थः ॥ पुरापि न नवम्। पुराणमिति ॥ कश्चिद् भविय्यत्यासत्ती१७ चिरेऽतीते चेति१८ पृथ- १वा C. पादपू.D. corr. १२ मCि.FA.C. Fald मि. २ अध्यापयति पराभः ३ मारिति मिषेधे । D. १३ पोरोति. F. पीरति D. 8 1. om. this example. १४ दन्दयमि n and om रापीपरः 4 ATE TO F.; d Pdp. 111.3, १५ पुरतिबंधविधतासत्तिपिरातो. 173. भतिवेद' cet rihati. Spr. ते पुरेति प्रतिबंध. पुरात POIG; संतरी• A.F: सतपेद. 1. D. मातिवंधभविष्यदामधिरा' D. Shams.3, १६ पायपत्य:). D. om. from ८Rgr.x.05.1. पमन्यये स्वपि।D. १० पुरापमिति पधिग्रपिता भा- १०पिt. Ratakr.315,32 मसीA.C. १८पति उपाध्याये १० पृषगाह. ११ नपिमिाची..

·अध्या० १. गणरत्नमहोदधिः १७ . गाह ॥ * ॥ सीमिति सर्वतोभावे । सीमादित्यो असृजत् २ । मर्वत इत्य- र्थः ॥ * ॥ अदित्यायें । कस्तद्देद यदद्भुतम् ३ ॥ ६H पौषड् वीपट प्याडहो नोहि वादः सूपत् कचिद् यच नेदङ्ग हन्ताः । वै न्वै४ छबट पाडवेरे वताथो कुं हं हिं कद वेदधाघो नुकं चाः५ ॥७॥ श्रीषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थे ॥ ॥ प्याडिति प्रशंसामन्त्रण- यो:६१ प्याट् शीघ्रं पठति । प्याट पाठकाः ७ ॥ हिंमासातत्ययोरपि शाकटायनः ॥ कथिचिरने ऽतीते काले। सभीमेऽनागने चेति पृथ- गाह ॥ * ॥ अहो। इति संवोधनाथर्ययोः। अहो वत महत्कष्टं चचु- मानपि याचते१० | अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ * ॥ नो हि । इति प्रतिषेधे। नो हि पठसि११ लम् ॥ ॥ वादिति वदर्थे । वाडिति तु टान्तं वपड़र्थे श्रीभोजः ॥ * ॥ सूपदिति कृपदर्थे ॥ * ॥ कञ्चिदिति कच्चन- वत् ॥ * ॥ यत्र । इति यच्चवत् ॥ * ॥ नेदिति शङ्कायाम् । नेजिमा यन्यो १३ नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेविति श्रीशाकटा- ॥ * ॥ अङ्ग । इति पूजासंबोधनयो:१५ । अङ्ग विदन्माणवकम- १२ यनः १४ १ See Note १६ prerious page. २Rgv.li.92,4. ३ Rgr.1.170,1. ४ने. ५ वेदपायो• F; नुकंवा: C. ६ भाषाप्रशंसयो:F: प्रशंसा- या D. ० प्यारशी प्यार पा• A.D.om. the verond erabiple. हिमामात्योरपि...: हिमामाम- त्ययोरपि.CD.om. from हिसा. e Thus D. F.; A. C. om. from करिधिरने.. Agloss or transferred here from atter the passage on चिरे Alove? 40.RAN Ssss. ११ एसि D. १२ 'यषवत् .; यति ययप। F. १३ जिह्मायतोSS : t.air.in. १४DF.om श्री. १५ मंचासबोधनयो: D. 2 ·गणरवमहोदधिः [अध्या. १. । ॥ च। इति ह स्मोपाथायः कथयति । अङ्ग म विदन्माणवकमध्याप- येति २ ॥ ॥ माड् । मा। इति निषेधाशङ्कयोः३। मा कार्षीत् । मा भवत तस्य पापम् । मा भविष्यति शीताती जानकी हदयस्थिता४॥ड- कारो लुड् माडीति विशेषणार्थः॥ ॥ अथ किमित्यभ्युपगमे। देवदत्त गच्छमि । अथ किम् ॥ * ॥ चेदिति यद्यर्थे । शान्तिदमृतेन६ किम् ॥ ॥ अहाय । इति शीघ्रार्थे । अहाय सा नियमज क्लममुत्समनि ॥ ॥ हया अयि। इति संबोधने। इये जाये मनमा तिष्ठ घोरे यि विणही- हिदृढीपगृहनम् ॥ अनुनयेऽप्ययि अय्ययि१० माघसकारिणि ॥ ॥ श्रये । इति स्मरणे । ये रामो दाशरथिः ॥ * ॥ नकिरित्यौपम्ये ११ ॥ मेघो नकिति१२॥ मतिषेधवर्जनयोरपि ॥ ॥ अरे।इति हीनमंयो- धने । अरे चोर १३ ॥ ॥ रात्री। इति निशायामित्यस्यार्थे । राची वृत्तं तु द्रक्ष्यमि१४। रात्रीचरः॥ ॥ पुरा। इति प्रबन्धभविय्यदामत्ति- चिरातीतेषु १५ । उपाध्यायेन पुराधीयते स्म । अविरतमपाठीत्यर्थः१६ ॥ गच्छ पुरा देवो वर्षति । समनन्तर वर्षिय्यतीत्यर्थ. ॥ पुरापि न नवम्। पुराणमिति ॥ कचिद् भविय्यत्यासत्तो१० चिरेऽतीते चेति१८ प्रथ. १पा, पादपू.D corr १२ मार्कि-C.F A cd4 मि २अध्यापयति ३माडिति निषेधे।। १३ पोरीति , पीरति ४D om.thisexample १४ दन्दपमि D api om रापीपर: ५ मार मुडीति! Pig Ima १५ पुरेसिपंधविधतामतिषिराती. 173 ६ गोतरीद: Centu pr पु पुरेति मतिया पुल 2010 मेगये.: मायेद.n" मानिधभषिष्यदामपिरा phons Sn १६ पायपाय A Won from RE.. उपाध्याये पगाह. समन्वये स्वपिन १० पुरापमिति पपिपियति । पा. १०पित flatair 31532 सती ACF ११ मदिमियो. १८चत ·गणरत्नमहोदधिः अध्या. १] १७ । गाह ॥ * ॥ मीमिति सर्वतोभावे। सीमादित्यो असृजत् २ । भर्वत इत्य- र्थः ॥ * ॥ अदित्यायर्ये । कस्तद्वेद यदद्भुतम् ॥ ६६ श्रौषड् वौषट् याडहो नोहि वादः सूपत कच्चिद् यच नेदङ्ग हन्ताः। व न्वै४ छम्बट पाडवेरे वताथो कुं हं हिं कट् वेदधाघो नुकं चाः ॥ ७ ॥ श्रौषट् । वौषडिति वषट्शब्दार्थे ॥ * ॥ प्याडिति प्रशसामन्त्रण- यो:६ । प्याट् शीघ्रं पठति । प्याट् पाठकाः' ७॥ हिमासातत्ययोरपि शाकटायनः८॥ कथिचिरने ऽतीते काले। समीपे ऽनागते चेति पृथ- ६९ ॥ * ॥ अहो। इति मबोधनाचर्ययोः । अहो वत महत्कष्टं चक्षु- पे याचते१० । अहो रूपम् अहो रूपमिति ॥ * ॥ नो हि । इति पेधे।नो हि पठसि११ त्वम् ॥ ॥ वादिति वदर्थे । वाडिति तु टान्त पडर्थे श्रीभोजः ॥ * ॥ सूपदिति कूपदर्थे ॥ * ॥ कचिदिति कञ्चन- वत् ॥ * ॥ यत्र । इति यच्चवत् १२ ॥ * ॥ नेदिति शङ्कायाम् । नेजिमा यन्यो १३ नरकं पताम ॥ प्रतिषेधविचारसमुच्चयेविति श्रीशाकटा- ॥ ॥ अङ्ग । इति पूजासंबोधनयोः १५ । अङ्ग विदन्माणवकम- थन. १४ 9 Sec Note 9€ previous page २Rgy tips4 ३Rge 1 170,1 ५ पेदपायो• F , नुकवा CF ६ मामयणप्रसियो CE, प्रशसा. यो ७. भी प्यार पा•A,Dom the second example. ८ हिंसामात्योरपि•A, हिसासास. त्ययोरपि• CD om from हिंसा ९ Thus DF, A C. orm from कश्चिञ्चिरत्ने' A gloss or transferred here from after the passage on चिरे abore? 90 Cr Bähti Sp 836 ११ पचमिD १२ "यववत् यच्चेति यद्यच । F 93 PENTRU MISS, of Mer i ll. 98 D F om 777 १५ सघासबोधनयो D .

·२४ गणरवमहोदधिः [अध्या ध्वलिति कसन्तेभ्यो ए:१ ॥ द्धिरित्येवं या रद्धिः । गुण इत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्थास्यस्मिन्निति मत पृथियापम्तेजो वायुराकाशं कासो दिगात्मा मन इति द्रव्याहि ॥ इत्युकरन्न परिरभ्य दोाम् ॥ विनिथितार्था मिति वाघमाददे । स्या- पिशतिः ॥ प्रत्यवमंनिध्यवधारणपदार्थाविपर्यामादिश्यपि द्रष्ट- व्यः । ॥ न चेदिति निषेधे । न चेत्कर्तव्यम् ॥ निषेधार्थ नो पेदित्य- पि पठनीयम् ॥ ॥ पुदिति कुम्मायाम् । पुत् ६ कुमितं कमति गर. ति । पुत्कमः ६ ॥ कान्तमिति तु गाकरायमः श्राः। रति कोप- पीडयोः। विद्यां मातरमाः मदर्य भूपशान भिजामहे निम्मपा: .. मपिति प्रप। गां शकरोति ॥ ॥ ममुपगोपमियानन्दे । भगुप- जोपं वर्तते । उपजीपमिति निर्माणमारायल:१०. गो. मा. थाम् १११ मोटं करोमियरगे भी। पठ करोलीत्यादि१९. पामिनि प्रतिसपनायधारयोः । मां मजीवि पिरम्य प्रतिमुडोमि.मरारिरिति मंधन. भर्मानानुसापूरणप्रतिषेधेषु पधाममा भारिस .

·[अथा१. गणरत्नमहोदधिः २५ एवं नु मन्यमे १। इन्द्रं पश्य। ई ईदृशः मंमारः। उ उत्तिष्ठ । ऊ ऊपरे बीजं वपमि २१ ए इतो भव । ऐ वाचं देहि। श्री श्रावय ४॥ स्ट तु श्री। इत्येते मन्त्रस्तोभवचनाः ॥ आदिग्रहणात् कुंखु गुं घुमित्यादयोऽपि भवन्ति । अहम् । इभम् । छतम् । पर्याप्तम् । येन । तेन । चिरेण । अन्तरेण । ते । मे । चिराय । अनाय६ । चिररात्राय । चिरात् । अकस्मात् । चिरस्य । अन्योन्यस्य । मम । एकपदे । श्रये । प्रगे। पाहे । ती। रात्री । वेलायाम् । मानायाम् । इत्येतेऽइंप्रमतयो यथाक्रमं प्रथ- मादिसविभयन्तप्रतिरूपकाछन्दोवशाद् यथायथं न्यस्ता: ॥ उत्तरपूर्वान्यतरा अपरान्योए चेतराधरावुभयः । एद्युस्येते १० झेया उभयाश्चापि विद्वद्भिः ॥ १० ॥ एधुमन्ता एते चादयो भवन्ति । शेष स्पष्टम् ॥ १० ॥ इत्यं तदानीं कथमः पुरस्तात सद्योऽधुनायेह परेद्यविकाः। पश्चादिदानीं परुतः परायें- कथ्यं सदाधुःपुरस:११ सदं च ॥ ११ ॥ मद्य इति तदाणे। प्रसूत मधः कुसमान्यगोक:१२ ॥ ॥ पयादिति १ मन्यो भा एवं मन्यसे । ७0m.A. २ वति . ८न्यस्याःF. ३ऐ पाम देहि A. om. D. A. om. पर. ४पी मो यावय १० एस एने. ५ एमपेमारी) D. ए७ ११ पराविधामदा.. (पोc. १३ Kam.6.3.27. इपिराणा .

·२४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० १. १ ज्वलिति कसन्तेभ्यो णः ॥ द्धिरित्येवं या वृद्धिः । गुण इत्येवं यो गुण इति ॥ तदस्यास्यस्मिन्निति मतप्२ ॥ पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ॥ इत्युक्तवन्तं परिरभ्य दोाम् ॥ विनिश्चितामिति वाचमाददे ॥ इत्या- पिशलिः ॥ प्रत्यक्षमनिथवधारणपदार्थाविपर्यासादिष्वपिप द्रष्ट- व्यः ॥ * ॥ न चेदिति निषेधे । न चेत्कर्तव्यम् ॥ निषेधार्थे नो चेदित्य- पि पठनीयम् ॥ * ॥ पुदिति कुत्सायाम् । पुत्६ कुत्सितं कसति गच्छ- ति। पुत्कसः६॥ कान्तमिति तु शाकटायनः ॥ * ॥ श्राः । इति कोप- पीडयोः। विद्यां मातरमाः प्रदर्य नृपशन भिचामहे निस्त्रपाः ॥ * ॥ शबिति प्रग्रहे। गां शकरोति ॥ * ॥ समुपजीपमित्यानन्दे । समुप- जोषं वर्तते ॥ उपजोपमिति निर्वाणनारायण:१० ॥ ॥ खोः कुत्सा- याम् ११ । खोः कटं करोति ॥ * ॥ अठ। अव । अड। इत्येते भर्सने । अठ करोतीत्यादि ११ ॥ * ॥ श्रामिति प्रतिवचनावधारणयोः। श्रां कि मां ब्रवीपि । श्रां चिरस्य प्रतिबुद्धोऽस्मि ॥ ॥ खरादिरिति संवोधन- भर्नानानुकम्पापूरण प्रतिषेधेषु१२ यथासंभवं भवति१३ । अ अपेहि । श्रा । १"init1,140 १. Thus A B C F, D om from २ Pan Y 9,94 उपजोप. 3 Kanada Sätrn, 1, 1,5 ११ For the passage from खो: कुत्सा. ४ Kirat 11,80 यो nc. F rrad घोस् अठ अवर ५ प्रत्यपासत्तिव्यवधारणपदार्थवि [खोस् भवाठ: खोस पठ परF] पर्यासादि." इत्येते मार्सन पोकर करोति। पठ ६ बुदिति पुत्' युस्कसः। चौडालः (अप] करोनीत्यादि । to which t. BGF add गछति। ७ [पिया मातरमा प्रदर्भC F. १२ कंपापादपूरण : पापापू- पिति- A B C.F . •प्रयाहे " र पापूरप्रति रिति सानन्दे १३ भवति पचासंभवतीति ·अध्या.१. गणरत्नमहोदधिः - । सते कृशानोर्न हि मन्त्रपूतम् ॥ * ॥ साक्षादिति प्रत्य चतुल्ययोः । मावाद्रष्टा माची। इयं मावालक्ष्मीः ॥ * ॥ मनदिति नित्ये । सनत्कु- मारः ॥ मान्तं तु नुतिपरिवाणचिरंतनहिंसाकल्पननिर्भर्सनेपुरेशा- कटायनः ॥ * ॥ माचि । इति तिर्यगर्थे । माचिं लोचनयुगं नम- यन्ती ॥ * ॥ सत्यमिति प्रश्नप्रतिषेधसत्येपु । मत्यं करोषि ॥ ननु कि- मर्थमिदम् । सत्यम् ॥ ॥ सत्यं हारि नितम्विनीकुचयुगं सत्यं मनोज्ञाः श्रियः ॥ * ॥ मह । इति शैध्ये । मझ्दपाति परितः पटलैरलो- नाम् ६ ॥ ॥ विहायसा । इति वियदर्थे । विहायमा रम्यतमं विभा- ति ॥ * ॥ आइ । इति शेये । आश्वपेछि मम मोधुभाजनात् ॥ * ॥ सहसा । इत्याकमिकाविमर्शयोः । दिवः प्रसूत१० महमा पपात । महमा विदधीत न मियामविवेकः परमापदां पदम् इति याहुल्ये । प्रायः मदह नेय्य ति१२ ॥ ॥ वयमित्यात्मनेत्यर्थे । स्वयं प्रदुग्धेऽस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्वात्मानमित्यर्थे१३ ॥ * ॥ संव- दिति वर्षे । मंवासरः । मंवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उच्चनीचरवश्यसपदिवलवतः प्रादुराविःपुरस्तात- तूष्णीं जोपं निकामं युगपदनिशमः१४ साम्यभीक्ष्णंस- नोपाः। ११ ॥1॥ प्रायः॥ १Kom.81,52. २१मातस्तु तिनुपरि-.; मातमिति परि D... मति, ममिपEि: मिसमप्पिति A.D.: Prot. Asfrecht would refer these meaning to home other word ३Mirst DAIL. ४ मनिपेध.. ५Om D. ६६imp. 8,37. ७ रम्यतर. ८सी B... सा. ९.पाकसिकषि.C. १० प्रभूत ११ Kirat.2,307 Obti.Sp.cord. १२ सह नेप्यति. १३ FadarsपिED om from पन्द्र' १४ युगपदमनिमः ·३२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या.१. समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ आदित्सापरोक्योरित्येके || * ]] दिवा । इति दिनार्थे । दिवाकरः ॥ * ॥ पुनरिति भूयोऽर्थविशेषयोः । पुनरुक्तं वचः । किं पुनब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ॥ * ॥ अर- मिति शैये । परं पचति ३ ॥ * ॥ काममिति वाच्छन्द्येऽनिच्छाङ्गो- कारे च । कामं भुते। कामं चाम्यतु यः क्षमी ॥ ॥ प्रकाममित्यति- शये । प्रकाममप्रोयत यज्चनां प्रियः ॥ * ॥ बहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथग्विदुः ॥ * ॥ दोषा । इति राची । दोषाम- न्यमहः ॥ * ॥ ह्यः। इत्यतीते ऽहि। हस्त नः ॥ * ॥ निकपा। इति समीये। विलय लङ्कां निकषा हनियति ॥ * ॥ अन्तरा। इति मध्यविना- र्थयोः । अन्तरा त्वां च मां चकमण्डलुः । वामन्तरा तामरसायना- चि॥ ॥ मनुतरित्यन्तधाने। सनुतौरो गच्छति ॥ हिंमानुवन्धपूर्वालेषु. शाकटायनः ॥ * ॥ नकमिति रात्री । नक्तंचरः ॥ ॥ नमः । इति पूजायाम् । नमोऽस्तु वर्धमानाय ॥ * ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ ॥ अन्तरिति मथ्ये । अन्तर्वाप्प थिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ * ॥ प्रातरिति प्रत्यूपे । प्रातरेव समुत्थाय ॥ यस्तनेऽपि ॥ * ॥ असांप्रतमित्यन्याय्ये । मंप्रत्यक्षांप्रतं वनुमुक्त मुसलपाणिना१० । विपर चोऽपिसंवर्ध्व वयं छेत्तुममांमतम् ११॥युक्त सांप्रतमित्यमरसिंह:१२॥ २ ॥ परमिति किंवर्थे । गुणवानसि१३ परमहकारी॥ ॥ सते। इति वर्जने। ॥ १ आदित्यापरो• F २ विशेषस्योः• D; भूयोविशेष- यो:"C.F ३ पतति F and c ४ मिस्थांगीकारे। ५Fasup 1.17 Firup1,33. oflup.I.OR सस्वा माघF. Megh 3 १० बलमा D; पहुं पुणे CE "मुशल•A.D. ११ Kum8255 १२ Dr.orm from यु it.s, 1. १३ गुणावामषिA.

·अध्या११] गपरवमहोदधिः ३३ एते कशानोर्न हि मन्त्रपूतम् १ ॥ * ॥ साक्षादिति प्रत्यक्षतुल्ययोः । साचाट्रष्टा साक्षी । इयं साक्षालमीः ॥ * ॥ सनदिति नित्ये । सनत्कु- मारः। मान्तं तु नुतिपरिवाणचिरतनहिसाकल्पननिर्भर्सनेपुरेशा- कटायनः ॥ * ॥ माचि । इति निर्यगर्थे । माचि लोचनयुगं नम- यन्ती३ ॥ * ॥ सत्यमिति प्रश्नप्रतिषेधसत्येषु । सत्यं करोपि ॥ ननु कि- मर्थमिदम् । सत्यम् ॥ सत्य हारि नितम्विनीकुचयुगं सत्यं मनोज्ञाः श्रियः ॥ * ॥ मछु । इति शैथ्ये । मझ्दपाति परितः पटलैरलो. नाम् ६ ॥ * ॥ विहायसा । इति वियदर्थे । विहायमा रम्यतम विभा- नि !! * ॥ अाह । इति शैथ्ये । श्राश्वपेहि मम सीधुभाजनात् ॥ * ॥ महमा । इत्याकस्मिकाविमर्शयोः। दिवः प्रसूत१० सहसा पपात । महसा विदधीत न कियामविवेकः परमापदां पदम् ||| प्रायः। इति याहुन्ये । प्रायः स दूह नेथ्यति १२ ॥ ॥ खयमित्यात्मनेत्यर्थे । म्वयं प्रदुग्धेऽस्य वसूनि मेदिनी ॥ चन्द्रस्वात्मानमित्यर्थे १३ ॥ * ॥ संव- दिति वर्षे । संवासरः । संवत्तृतीये ॥ १४ ॥ उच्चनीचरवश्यसपदिवलवतः प्रादुराविः पुरस्तात- तूष्णींजोयं निकामंयुगपदनिशमः१४ साम्यभीक्ष्णंस- नोपाः। ११ ८ १kams1,52 २१मातस्तुतिमुपरि, मातमिति अपार, मातातीर finitafafa A D ; Prof Aafreelt would refer bese meanings to some other rond. ३ht. ४प्रमभिषेध ५00D ६ situp B, 37 ७रम्यतरF शोधु B F , साधु ९ .आकमिकवि.. १० प्रभूत ११ KITAL230, Ishti.stor0 १२ सह नेष्यति 93 F adds sfa, D om १४ युगपदमानिय From पन्द्र ·गणरत्नमहोदधिः विध्या १ समयास्ते । ग्राममध्य इत्यर्थः ॥ श्रादित्मापरोक्षयोरित्येके १ ॥ ॥ दिवा। इति दिनार्थे । दिवाकरः ॥ * ॥ पुनरिति भूयोऽर्थविशेषयोः। पुनरुक्तं वचः । किं पुनब्राह्मणाः पुण्या मना राजर्षयस्तथा ॥ * ॥ अर- मिति शैये । परं पचति ३ ॥ ॥ काममिति वाच्छन्द्येऽनिच्छानी- कारे४ च । कामं भुते। कामं दाम्यतु यः समी ॥ * ॥ प्रकाममित्यति- शये । प्रकामममीयत यज्वना प्रियः ॥ * ॥ वहिरित्यन्तःप्रत्यनीके । बहिर्विकारं प्रकृतेः पृथखिदुः॥ * ॥ दोषा । इति रात्री। दोपाम- न्यमहः ॥ * ॥ हः इत्यतीतेऽहि। हस्त नः ॥ * ॥ निकपा। इति समीपे। विलय लकां निकषा हनिष्यति ॥ * ॥ अन्तरा । इति मध्यविना- र्थयोः । अन्तरा त्वां च मां चकमण्डलुः । लामन्तरा तामरसायता- चि॥ ॥ मनुतरित्यन्तीने । सनुतौरो गच्छति ॥ हिंमानुबन्धपूर्वालपु. शाकटायनः ॥ * ॥ नकमिति रात्री । नचरः। ॥ नमः । इति पूजायाम् । नमोऽस्तु वर्धमानाय |॥ * ॥ भूयः । इति पुनरर्थे । भूयः पचति ॥ * ॥ अन्तरिति मध्ये । अन्तर्वाप्प थिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ ॥ ॥ प्रातरिति मत्यूये । प्रातरेव ममुत्थाय ॥ वस्तनेऽपि ॥ * ॥ अमांप्रतमित्यन्याय्ये । ममत्यसांप्रतं वनुमुक्ने मुमलपाणिना१० । विपर- क्षोऽपिमंवयं स्वयं छेत्तुममांप्रतम् ११॥ युक्त सांप्रतमित्यमरसिंह:१२॥ - ॥ परमिति किंवर्थे । गुणवानमि१३ परमहकारी॥ ॥ सते। इति वर्भने। -- : १ भादित्यापरो• F २ विशेषतोD; भूयोविशेष यो. B C.F ३ पतति Fandc ४ •नियागीदार ५firup,17 ६ Kion 1.31 Krup... सामाघF. e Vrgh 3 १० पलमु• D; पहुं पुलिस "मुघल• AD ११ ham8233 १२ n Foom from 1s!!. १३ गुधापानदि.

·अध्या० १J गणरत्नमहोदधिः - सतिषेधविषादयोरिति' शाकटायनः ॥ * ॥ आमा । इति क्षान्ती। भवान् क्षमा२॥ ॥ अर्वागित्यधरे३ । वर्षात्योडगादाक । अवाका- लीनः ॥ ॥ विना । इति वर्जने । तात नोदधिविलोडन प्रति बदिनाद्य वयमुत्सहामहे ४ ॥ * ॥ नाना । इत्यनेक विनार्थयो:५। नानाविध कृतकदेवता समाजम् ॥ उभयार्थवमनेकार्थवान व्यतिरिच्यते । नेन नानापक्षावमः संशय इत्यभिहितम् ॥ नाना नारी निफाला लोकयाचा॥ पृथगिति विनार्थे । यहिर्विकार प्रक्षतेः पृथग्विदुः१० ॥ * ॥ सुदि । इति - सापः ॥ १७ ॥ खरादीनां कारकगत्याश्रयमत्त्वाभिधायिनां स्वर्गन्ता स्वः स्पृहय- नीत्यादी यथायोगमुत्पन्नाया११ द्वितीयादि विभनेर्लुक् ।पञ्चकलाप्रम- तयम्त विभक्त्यर्थप्रधाना:मच विभत्त्यर्थः प्रातिपदिकार्थ.१२मपन्न इति प्रातिपदिकार्थे प्रथमेव भवति १३ । मापि मख्याविशेषाभावात्र १४ मा कि नर्वेकवचनमेव तम्योत्सर्गबात् १५) तथा चोकम् । एकवचनमुत्सर्ग: करिय्यत इति१६ । एतन्न ममतम् ॥ सधाकरताह१० । अव्ययेभ्यस्तु १ हलमिति पंधविवादयोरिति D १० up 1,33 २ भवाम् । घमाकरोति A भवत ११ शम्दा योगमुन्नीय D पमा महर्म पमा भवन् मा) १२ सर्ववि•D, प्रातिका c. ३ 'हायपरे C.F १३ प्रथमेवेति ४ Firup II [विमाथds.] १४ विशेपाविशेपाभावान ५ •मेकी भयापिनायेंषु । १५ तस्योत्सनिकत्वात A, नस्योत्स इभानाधिका यात OD om trom उभया. १६ उत्सर्गत CD , करिष्यति रति सत्यपिHिA, om D , 'पा I C. चमी.. १० मुपाकर'AP, थापाहमुधा Tras B helir Tarif. T (oris JUTT), ef sl 10 comm A.D पान निप्पमोक्याला c where मुपाकर 1-Sere.n am ·४० गणरत्नमहोदधिः [अध्या. ॥ काले । प्रवाहकं गृह्णीयात् १॥ ऊर्ध्वार्थे प्रबाहः प्रधाइक चेति कैश्चि- त्पद्यते २ ॥ * || ज्योगिति कालभूयस्ले३ । ज्योग् जीवामः । ज्योकृत्य नृपतिं गतः४ ॥ शीघ्रार्थे संप्रत्यर्थेऽपि ॥ * ॥ तिरः । इत्यन्तधानतिर्य- गर्थयोः। विश्वयोनिस्तिरो दधे । तिरः काष्ठं६ करोति । अवज्ञाया- मपि। यथा। तिरश्चकार भमराभिलीनयोः सुजातयोः पङ्कजकोशयोः श्रियम् ॥ * ॥ मुहुः । इति पौनःपुन्थे। इह मुहुर्मुदितैः कलभैरवः ॥ मुहुर्मुहुर्मु- ह्यति सा मृगाची । इत्यादिलच्यदर्शनान्मुहुर्मुडरित्यपि || * || । इति पूजायाम् । ए नासीरमस्येति शनासीरः१० ॥ शह अनुते । श्वहारः११ ॥ विप्रार्थेऽपि । शु प्रिं नयत्यन्तरिक्ष इति वा । शुनो वायुः१२ ॥ * ॥ युक्तमिति न्याय्ये । यथा वीराचार्याणाम् । युक्तं मिताम्बराणां तुम्बग्रहणं कुटुम्बपरिहरणम् । कथमन्यथा तरी शक्यः संसारतोयनिधि:१३ ॥ * ॥ प्रशानिति समानार्थे । प्रशान्देवदत्तो यज्ञदत्तेन ॥ * ॥ आर्यहलमिति बलात्कारे । आर्यहलं गृहाति१४॥ आर्येति प्रीतिवन्धे । इलमिति च १ अन्नीयात् ७धमरावसीटयो' P.. D omits २ rius A , कद्धार्थे प्रवास केति this example, Rago 3, 8. वेचित् F (always घ), मवाप्रवाऊ s fleur 4,60 कति B, पदार्थ प्रवाहकोयुष्यते CD om from मुहम्मुंबति. c.. प्रवाहकति १० गुभागीरमखेति गुमागीर IIc. ३ कालभूयस्वामनायोः; काल. ११ यमुर:A.C. भूयस्वामयोः १२ पन्तरिपमिति- समोवायु: 8 B C D om this enimple. A.BED om from पिमा. Airp.ta. LAnm.82.62 १३ संसारतोयधि: ६ कोट Com D १४ हामि । C.F.

·श्रध्या० १] गणरत्नमहोदधि सवार्थे । समस्मिन् । मिमस्मिन् ॥ मिम शक्र । मित ११ ववद्ध इत्यर्थ इत्येके । मिम इति मर्यादायामित्यपरे ॥ * ॥ त्वान्यतरशब्दावन्यार्थे । वस्ने । अन्यतरौ । अस्य त्वस्मादेव गए पाठासिद्धि ॥ शाकटायनस्तु यत्तकिमन्याद् द्वयोनिधार्ये उतर २ । वैकादहना प्रश्ने उतमथेति सूत्राभ्या उतरडतमौ । अन्यतरान्यतमी ३ सिद्धी । ततोऽन्यतरश- ब्दस्य डतरान्तबारेणैव ग्रहणे मिद्धेऽन्यतरग्रहणमन्यतमव्यवच्छेदार्थ- मित्याह ॥ * ॥ इतरेतरेति क्रियाविनिमये । इतरेतरस्मै ॥२१॥ एकेदमदसो ज्ञेया डतरो डनमस्तथा। स्वमज्ञातिधनेऽनाम्नि कालदिग्देशवृत्तयः ॥ २२॥ [पूर्वीपरावरपरा उत्तरो दक्षिणाधरौ४] एकेति सख्यामहाययो । एति गच्छति गणनामित्येक ५। एति गच्छत्यदित्तीय इतिवा।एकस्मिन् ॥ * ॥ इद मिति प्रत्यक्षे। अस्मिन्॥ * ॥ अदम् । इत्यप्रत्य। अमुमिन् ॥ * ॥ इतरडतमी प्रत्ययो । तदन्त भवादिर्भवति । यतरस्मिन् । यतमस्मिन् । ततरस्मिन् । ततमस्मिन् । कतरसिमन् । कतमसिन् । एकतरस्मिन् । एकतमस्मिन् ॥ * ॥ खम- जातिधन इति खशब्दोऽर्थचतुष्टयत्तिस्त्रात्मनि जातिधनयोथ रूढिन । अस्य रत्ति । यथा हरिशब्दस्य तुरगवानरदर्दुरादिषु । ११शक्त स्मित Aशक्त सित F परावराधरा पूर्वदक्षिणात्ततापरी। शक्त स्मित । शक्त । B Cr पूवापरावरधरदक्षिणोत्तर "शत सिम अष. सिम - शुक्र इत्यमी । व्यवस्थायामसन्चाया या १ सित । अववद्ध Sayann records पूर्वादिकार्येण ॥ D tlemean ngs सर्व सवजन श्रेष्ठ शबू ५ पति धननास्तिकालदि गच्छति । णा बन्धक cf also Mab dh VS 23 37 गणनामित्येक D २ यत्किम.D किमन्यायो नि ६ एको गच्छति अद्वितीय. F धाये AD ३ A om अन्यतरान्यतमी ७ इति प्रत्यक्षे B C F D om from 8 Conjectured to comlete metre अदस to यतरस्मिन् D corr om AE om A cf Pan v 3994 om A ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या० १ वचनोऽयम् ॥ * ॥ विश्वस्मिन् ॥ * ॥ उभयस्मिन् ॥ * ॥ नेम इति स:- धीर्थयोः२ । नेममिन् ॥ * ॥ यदिति निर्देशे । यस्मिन् । यतते प्रयत्न करोति । तेनार्थमुद्देष्टुमिति व्युत्पत्त्या उद्देशेऽपि ॥ * ॥ तदिति परोचे। तस्मिन् । तनोति विस्तृणाति प्रतिनिर्देशमिति व्युत्पत्त्या निर्देशेऽपि वर्तते ॥ * ॥ किमिति प्रश्नक्षेपयोः५ । पृच्च्यते ६ जीप्स्यतेऽनेनेति किं प्रश्नवाची ॥ कस्मिन् ॥ * ॥ युग्मदिति प्रत्यक्षे । युय्यते सेव्यत उपचा• रवतीभिरिभरिति । त्वकम् ॥ * ॥ अस्थते क्षिप्यते सत्कार इति । अहकम् ॥ परात्मवाचिनौ युग्मदस्मच्छब्दी ॥ * ॥ दको ॥ * ॥ भवतुशब्दः९ परोक्षे । भवकन्न १० 1 उदिच११ च्छन्दोभङ्गभयानो- ॥ * ॥ त्यस्मिन् ॥ * ॥ एतदिति प्रत्यते । एतस्मिन् । एज- ति१३ कंपतेऽनेन वचमा मामीप्यवाचिना सत्वमिति व्युत्पत्त्या सामीप्ये ऽपि१४ ॥ * ॥ उभौ । उभाभ्या हेतुभ्याम् । उभयोर्हेत्वोः । अस्य पाठ. सादेरबित्यनेन १५ सर्वविभक्त्यर्थः ॥ * ॥ त्वदिति समुच्चयवाचकः । त्वकत्१६ ।। * ॥ अन्योन्यपरस्परशब्दी क्रियाविनिमये । अन्योन्यस्तै । परस्परम्मै ॥ * ॥ इतरेति पृथगर्थे । इतरस्मिन् ॥ * ॥ सममिमशब्दी पात्तः १२ D . १ अन्यत । पृथकवचनी B C F ९ भवच्छन्द AD २ सीर्थयो A., सर्वाधीनयो । १० भवत B, भवत C., भवत्कम् D, साधा ३ पीणाति । ११ दितु B CF ४ निर्देशमि १२ "न पठिता A, नछत । D ५ मनाक्षेपयो A १३ एजते F ६ काम्यते पृच्यते . A om from 98 A om from Vufa पुष्यते १० प्रश्नपाची १५ मादेरचित्य Dam मपदि. ७A has only कस्मिन् । सके। पहका रदित्य.F.Com from वधमा मा. ८ द्विको १६ त्वति व्युत्पत्यासामीप्यवत् ।

·अध्या. १० गणरत्नमहोदधि. रुगस्य रुगाः । श्रत नः ॥ * ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अश्वादि- >फस्य ॥ * ॥ पदं वेत्त्यधीने वा। पदकः । तस्य पदकाः ॥ * ॥ कषतीत्यो- पादिके २३। कपकः । तस्य कपकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ ॥ हारः कम्बलादिति कम्बलपूर्वो हारशब्दो शेयः ॥ कम्वलं हरतीनि कम्य- लहारः । तस्य कम्बलहारा: ॥ * ॥ स्वगतीति स्थगेरोणादिकेऽल्प- त्यये । स्यगलः । तस्य म्यगला:६॥ एभ्यो ऽत इञः ॥ * ॥ एवं पुष्करम- छब्दस्य यावादीन: शुग द्रष्टव्यः ॥ अन्ये तु भृगुकुत्सवशिष्ठमोत- मागिरोऽवेरिति सूत्रं पृथग्विदुः। तेषां मते यत्रादित्वाद् यजा- देकेषु षष्ठ्यास्तत्पुरुष१० इत्यनेन भृगुकुलं भार्गवकुलमित्यादि मि- थति ॥ २० ॥ इति यस्कादिः ।। उपकलमकी पिष्टोदती कुपीतककर्णको कमककलशीकण्ठी ११ कृष्णाजिनानुपदी तथा। यधिरकपरीजवावेती वटारकपर्णकी गदुकजतुको लेखाभूश्च मतानपतञ्जलौ॥२॥ उपकादयः गन्दा१२ वोपकादेरित्यनेन सूघेणापत्यप्रत्ययमुग्भा- जो१३ वा भवन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि । उपकाः। पीपकायना: १४॥ ॥ 4 tee Note 4, page 44 २पयतीति.. ३हारक्याना. ४Font from कम्मन ५ कवलाहार ६खागना: ७ पहादिपाठात पुग ८ गोतमागिरोतिरिति A. • मिछागिरोगोतमेश्य रतिD INR... 4,63 MIL11 47. ९ यत्रादित्वात् A BF; यात्रा- दिस्यात् 90 Cr Man 3, GI Vartt , Dom. from Rot R to ead. ११ कमकाकुल-BC. १२ सदापोप-c., गदा भवनकप. यता गदा. धधकपर्यता १३ •प्रात्ययाप मुम्माजी १४ ठपकापना ।

·गणरत्नमहोदधिः अध्या० १] वहिर्योगो यस्य स बहिर्योगः। तस्य बहिोगाः। अन्ये तु । अहिना यो- गो यस्येति । अहिोगः । गणपाठानेफ इत्याहुः ॥ * ॥ अजवस्तयः । गृश्यादिढनः२॥ * ॥ टणकर्णः । शिवाद्यणः ॥ * ॥ वर्मका:३॥ पटा- काः ॥ बकसक्था:४॥ एभ्योऽत दूञः ॥ * ॥ गोतमस्य गोतमाः६॥ ऋय्यणः ॥ * ॥ क्रोष्टारं मिमीते" । क्रोप्टोरिव मायाऽस्येति वा । क्रोष्ट- मायः। तस्य क्रोष्टमाया. ॥ * ॥ कटु मनातीति कटुमन्थः । तस्य कटु मन्थाः ॥ अपरे कटुकमन्य इत्याहुः । अन्यस्तु कटुक मन्यकेति पृथक् शब्ददयमिदमित्याह ॥ श्राभ्यामत दूञः ॥ * ॥ मित्रयोर्मित्रयवः१० ॥ श्रौत्सर्गिकस्याण: ॥२६॥ क्रोष्टुपादसदामनायःस्थूणकृशभण्डिताः। पदकः११ कषको हारः कम्बलान स्थगलस्तथा१२ ॥२७॥ क्रोप्टोरिव पादौ यस्य स क्रोष्टुपादः । पाठमामात् पादस्य समासान्ते १३ लुग्न भवति । क्रोट्रन्पादयति निष्कासयतीति १४ वा । क्रोष्टुपादः। तस्य क्रोष्टुपादाः ॥ क्रोष्टुमानमिव१५ मानं यस्य स क्रोष्टु- मान इति केचित् ।। * ॥ सदामत्तस्य सदामत्ताः॥ श्राभ्यामतः॥ ॥ अयोमयी स्थूण यस्य मोऽयःस्यूणः । तस्यायःस्यूणाः ॥ शिवायणः॥ ॥ ९ अपर कटुमथक इत्याऊ । भो- अस्तु । १अजवस्तय AD, अजवस्त त स्याजवस्ता C, D om to वकसक्या २ ढए MSS , fl 220. ३ वर्माका.. ४वकसक्था.. ५ . C add शय्दा एते ६ गीतमस्य गीतमा A ७ कोष्टु मिमी DF ; कोष्टुवत मि. मी गदायतो।। ८ कटु . १०n om मिपयोर ११ पादक १२ कदलाव, हारकवलास्था. गल... स्थगिन १३ ममासातोABC.D १४ मि कागयतीति Aमिफाग•D १५ झोष्टमीम.F ·अध्या. १] गणरत्नमहोदधि. 2. २ शस्य कृगाः । श्रत इनः ॥ * ॥ भण्डितस्य भण्डिताः । अयादि- फस्य १॥ * ॥ पदं वेत्त्यधीते वा। पदकः। तस्य पदकाः ॥ * ॥ कपनीत्यी- पादिके २ऽके । कषकः । तस्य कषकाः ॥ कडम इति भोजः ॥ * ॥ हारः कम्बलादिति कम्बलपूर्वो हारशब्दो ज्ञेयः । कम्पलं हरतीति कम्ब- लहारः । तस्य कम्बलहाराः ॥ * ॥ स्थगतीति स्थगेरोणादिकेऽल्प्र- त्यये । स्यगलः । तस्य स्थगला:६ ॥ एभ्योऽत दूनः ॥ * ॥ एवं पुष्करस- छब्दस्य बाहादीनः सुग् द्रष्टव्यः ॥ अन्ये तु भगुकुत्सवशिष्ठगोत- माङ्गिरोऽवेरिति सूत्रं पृथग्विदुः । तेषां मते यज्ञादित्वाद् यत्रा- देड्केषु षष्ठ्यास्तत्पुरुष१० इत्यनेन भृगुकुल भार्गवकुलमित्यादि मि- थति ॥ २७ ॥ इति यस्कादिः॥ उपकलमकी पिटोदकी कुषीतककर्णको कमककलशीकण्टौ ११ कृष्णाजिनानुपदी तथा। बधिरकखरीजवावेतौ वटारकपर्णको गडुकजतुको लेखाभूश्च प्रतानपतञ्जली ॥२६॥ उपकादयः शब्दा१२ वोपकादेरित्यनेन सूत्रेणापत्यप्रत्ययमुग्भा- जो १३ वा भवन्ति ॥ उपकस्यापत्यानि। उपकाः। औपकायना:१४॥ ॥ 4 See Note 4, page 44 ९ यज्ञादिखान A B F , याज्ञा. २ कथयतीति A दिलात् ३छारकवला. १०C Pan 14,CH Vartt , Dom ४F om from कम्बल from aut na to end ५ केवलाहार ११ कमकाकलBC ६ स्थागला 0 १२ शब्दायोपशन्दा भवद्धकप ७ ववादिपाठात् लुग यता D , शब्दा अवधकपर्यंता ८ गोतमागिरोतिरिति A , व १३ प्रत्ययाय लग्भाजोल शिछांगिरोगोतमेभ्य इति D, Ph. १४ उपकायना 0 4,6, Kath4,7 ·[ध्या १ गणरत्नमहोदधिः दशेरकाग्निवेशेभ्यो गडेरकदशेरकाः। कृष्णेभ्यः मुन्दराः प्रोक्ताः ककुभश्च पृथोर्जकात् ॥ ३४ ॥ दंशनशोलो दशेरः । सर्पः सारमेयर । खार्थे के मति तस्याप- त्यानि । गडति सिञ्चति पर्वताङ्गमिति गडेरो निर्झरः। तद्योगात्पु- रुषो गडेरः । तस्यापत्यानि । दाशेरकयथ गाडेरकया। दशेरक- गडेरकाः । श्रत दूञः ॥ * ॥ अग्निवेशाय दाशेरकया। अग्निवेशद- शेरकाः। यत्रः पूर्वेणैव लुक् सिद्धा ॥ परपदस्यदागेर किशब्दोषमं. ग्रहार्थ विहोपादानम् ६ ॥ ॥ कार्णयच सौन्दरयय । कृष्णसुन्दराः। अत दूनः ॥ * ॥ पार्थो कयश्च काकुभयय । पृथोर्जकककुभाः । अत दुः॥ ककुभशब्दस्य शिवादी पाठः प्रायिकः ॥ पृथां पृथिवीमूयति वर्धयति । पृथोर्जकः । पृथगूर्जक इनि वा गणनिपातनात् कभोपः। उपकलमकभटककपिटलकृष्णाजिनकपणसुन्दराण नित्यार्थः पा. ठः । अन्येषां तु इन्हेऽपि पूर्वेण विकन्यः । तेन पिङ्गलकरणपिङ्गलाः । पैङ्गालककार्णपिङ्गलयः१० ॥ ३४ ॥ इति तिककितवादिः । ज्ञेयो गोपवनो विन्दुः शियुश्यामाकभाजनाः११ । श्यामकान्वावतानौ च श्यापर्णः समकस्तथा१२॥ ३५॥ . है . CA.om १ सुंदरी:००; ककुभाय R. c. 'दामेरकाम्दो : सिहोपा. २ मिझेरस । तखापपानि गडेनि दान , p. xce next notr. सिचति गडेरी निष्भरस् C. D. om. Ironn Herradunt ३ दासेरकया गडेरकयय nc: ककुमा गाडेरकाय F. पृथगंजय पा. ४ दासेरकय घ• B. ९ पर्वणव १०गमि. A.नि. ५ अप्रिवेशदारकाः पत। एपिगमयः अप्रिवेशमा टासेरकाः। विषेश ११बामद ·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः ६५ यानोश्चेत्यनेन लुक् प्राप्ता न गोपवनादिभ्यः इत्यनेन निषि- ध्यते ॥ गोपवनस्यापत्यानि । गोपवनाः ॥ * ॥ वैन्दवाः ॥ * ॥ शियुरिवरे शियुनि:मारः कश्चित् । तस्य शैग्रवाः ४ ॥ * ॥ श्यामा लताः कायति५। • ग्यामाकः । तस्य ग्यामाका:६॥* भाजयतीति भाजनः । तस्य मा- जनाः ॥ * ॥ नामं करोतीनि ग्यामकः । तस्य ग्यामकाः । ग्यावक इत्यन्ये ॥ * ॥ अश्वानवतनोति । अश्वावतानः । तस्य । श्राशावता- नाः ॥ * ॥ श्यामानि पान्यस्य । ग्यापर्ण: । अत एव निपातनान्म- लोपः ॥ * ॥ सम्बकस्य माम्बकाः । ग्यवक इत्यन्ये ॥ * ॥ विन्दुभा- जनसृपणावन्ये पठन्ति ॥ वामनमने गिग्रुः प्रत्याहारः ॥ २५ ॥ इति गोपवनादिः॥ कौडिव्याड्यापक्षितिसौधातकिदैवदतिचकयता:११ । कापिष्ठलिचैटयतावापिशलिलीडिचौपयतौ१२॥३६॥ क्रौद्यादीनामित्यनेनैषां पौवाद्ये स्त्रीलिङ्गेऽपत्येऽणिनोयो भव- ति१३ ॥ क्रीडि 1 क्रीडतीति । अचि बालकादोले । क्रोडः। तस्यापत्यं स्त्री। क्रौद्या ॥ * ॥ व्याडि१४ विविधमडतीति व्यडः। तस्यापत्यं स्त्री। १० यभित्रोत्यनेन F , Pin ut १०? Thus F, मिय'प्रत्याहार.BC, २ Pin 407 शित्प्रत्याहार" A D ३ शिगुरिति A ११ क्रोडि वैकयति C , सीधाति- ४सेग्रवा' Bc कि. A ५ श्यामलता. कायति A , श्यामा १२ वटयेतावापि, वीपयती। लताकाशति ।F ACD श्यामकस्तस्य श्यामका.A १३ विमोश्यों भवति A , णिनी- ७ यामपर्ण.1A F योर्भवति C, D om from क्रीयादी. + निकतमान्मलोप.A भाम एसपकस्य सावका।संवा संवत १४ Om D, भाति । विविधमड- इत्यन्ये !D CE. तीति पडस् ·अध्या० १] गणरनमहोदधिः ७३ ता। मुता ॥ * ॥ तिसः ।। युमभ्यम् ॥ चतसः । अस्मभ्यम् ॥ * ॥ यतन उत्सहते हितप्रतिपादनेनेति याता || * ॥ पञ्च ॥ मप्त ॥ * ॥ युमदस्मदोराडि प्राप्तेऽन्येषां तु डीप्रत्यये प्राप्ते प्रतिषेधः२॥ पा- णिनिप्रभृतयम्तु युग्मदस्मदोर्गणे पाठं न प्रदर्शयन्ति । अलिङ्गलात् । एतच्चायुक्तम् । यतो नान्नां संख्याऽयलिझैव ततस्ते ऽपि तत्मदर्शनं किमिति कृतवन्तः । तस्मादत्र शब्दतत्त्वज्ञा एवं प्रमाणम् ॥ ननु तिस- यतस इत्यत्र चिचतुरोविभकिमनिपातेन तिस्चतमावुच्येते४ तब मंनिपातलक्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति डीनं भविस्यति । सत्यम् एतदेव जापयति । अनित्येयं परिभाषा । तेन या मेत्यादी विभकिमनिपातलक्षणस्यदाधकार प्राविधिनिमित्तं स्यात् ॥ ४२ ॥ इति स्वस्वादिः॥ क्रोडवालागला भालभगोखाः खुरसंयुताः । शफो भुजो गुदो घोणाकरौ क्रोडादिनामनि ॥४३॥ क्रोडशब्दः स्त्रीलिङ्गः । विष्टा मनिष्ठा काछेत्यादिलिङ्गकारिका- मामर्थात् । कल्याणो कोडा यस्याः मा कल्याणकोडा गौ:११ । नना कोडं भुजान्तर मिति वचनादपि च १२ ॥ रत्नमतिस्तु कल्याण: क्रोडो १ सप्तसुF , हितप्रतिपादनानिति याना। एष पच. २ माप्ते च निषेध ३ प्रवेशयतिक ४ तिस चतसृ पद्येत ५ अनिमित्ततद्विघातस्येति राम् म. ६ परिभापातिनयासत्यादी B, यासयोरित्यादी C, D corr यति त्यादी ७ तदायकरा C, A om this aloka and commeat, and the beginning of sloka 43 to कोडवालाग, see note on precedıpg page बालगला.F,गलानालमD ९ घोणे करी B, गुद घोp १० क्रोडादिनामिति ११ क्रोड यस्या • A , सा कल्याणा क्रोडा गौ B १२ वचनानपिच A, D om from जना , ALK2,6,2,28 ·. गणरत्नमहोदधिः [अध्या. १ नोमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतन्यगः ॥ चुनिश्च ॥ * ॥ पिपति । पिप्पली । वैदे- हो । ॥ वैजयन्ती। पताका २॥ विकली ॥ विकल निष्कलपुष्कल शब्द- भ्यो ३ वनस्पतिरतिभ्य एव डोविधिः संभाव्यते रहितः। अन्यत्र विगता कला यस्खाः । विकला । निकला । पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् ।। वामने च । कृतो स्मराजा यदि पुस्कला स्वाम् ॥ छित्तपस्तु । न पुस्कली ते खलोंके जनता किंतु सामरी। विकलो शलामात्रेण महती निकलीयते। इति सामान्येताह । क्यं विकला कालविशेषवाचिनो नित्यस्त्रीविषय. बादादेव भवतीति मोजोऽपि । * मठन्ति निवसन्यस्यामिति मठी * ॥ करोरो । करिदन्तमूलम् ॥ * ॥ केतको ? • ॥ धास्थानी । संमत १०॥ ॥ घोरयतीवि पोरी | नृचित्तचोर्य.११ सन्द पाटोतटा:१२। नदीगाहोलवीपर-१३॥ हयमनुष्ययोगति लियो र १३ मामपिशवारिका. मरचोराणामगानिमा बपि सोविषयला- दमा पाठ:१६३१ ·. अध्या°१] गणरनमहोदधिः ८१ द्रुणविटसरसायास्थूणसौधर्ममाचाः पटललवलपादा वल्लकालम्बिनाचाः२। अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारट्टिदोटाः३ शमतमकुटपेटा मञ्जरो निष्कलश्च५॥४७॥ द्रुणी। कच्छपस्त्रिय एवोच्यन्ते न कच्छपाः पुमांसः ॥ * ॥ विटो। महत्सरः ॥ * ॥ सरसी। कर्णाटदेशे प्रमिद्धिरेषा हलन्तत्वादप्राप्ते ॥ ॥ । अयोमयी स्थूणा यस्य मोऽयःस्थूणः । तस्यापत्य शिवाद्यणि । श्रायः- स्थूली । यस्य प्राप्ती ॥ अयोमयी स्थूण यस्याः मा । अयास्यूणी । कुटी। तस्यान्यार्थे वृत्तिः स्वार्थे त्वयःस्यूणेति स्यादिति कश्चिदाह ॥ प्रायस्थेणीति केचित् ॥ * ॥ शोभनो धर्मो यस्य स सुधर्मा । तस्यापत्यं स्त्री सौधर्मी। सुय्यणि द्यस्य प्राप्ती ॥ * ॥ माची१० । अम्बष्ठा ॥ * ॥ पट- ली।संघातः ॥ ॥ लवली। लताविशेषः॥ * ॥ पादी११॥ ॥ वल्लको॥ * ॥ अलम्बस्थापत्य स्त्री। पालम्बी१२ । अत दूनि द्यस्य प्राप्ती १३ ॥ * ॥ ना- ची ॥ * ॥ अतति गच्छति नीलैः कुसुमैः स्नेहवदीजानीति १४ । अतसी। उमा ॥ * ॥ पृथिवी ॥ पाणिनिप्रभृतयस्तु डीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ * ॥ भृङ्गी। १हणविट° A B C [D om this ७ अय स्थूणा यस्य प्राप्ती अयोमयी sl with comment, cf p co, note १६], स्थूणा कुटी तस्यान्यार्थे न्वय । स्थूषेतिः "सरसाय. स्थीण BC , सरसोईय ८ Cr Prak थेणो or थूणो ( स्तेन) स्थूण° E, मावा. Hem 1, 147, आयस्थणीति A , आय- २ °लवलवालापादावलकालविना. स्थूणीति चा A, वल्लकालवनाचा F एडास्या ३ Thus A IIF , कदलारट्टदोटा C, कंदलारददौढा E.आरट 41] १२ F adds आलदी। कालवी (or आ ४ कुठपेटा A , कुटपेता : लही। कालद्दी) इति शाकटायन । ५ निष्कुलय NSS ६c Mbh on P1 1, 19 दक्षिणा १४ नावा अनति तिले स्नेहपदा जानाति पथे हि महान्ति सरासि सरस्य उच्यन्ते वस्थA १० मावी। मावा ११ पाटीAF १३ मत प्राप्ती 6 ·८० गणरत्नमहोदधिः [अध्या. १. ॥ तोमालिङ्गेन्मृत्यवे गुरुतन्पगः ॥ चुलिय॥ ॥ पिपर्ति । पिप्पली। वैदे. ही। ॥ वैजयन्ती। पताका २॥ ॥ विकली। विकलनिष्कलपुष्कल शब्दे- भ्यो ३ वनस्पतित्तिभ्य एव डोविधिः संभाव्यते रूढितः । अन्यत्र विगता कला यस्याः । विकला । निष्कला । पुष्कला धनर्द्धिरित्येवं स्यात् ।। वामने च । कृती मराज्ञा यदि पुष्कला स्याम् ॥ छित्तपस्तु । न पुष्करली ते खोंके जनता किंतु सामरी। विकली शकमात्रेण महती निकलीप्यते। इति सामान्येनाह ॥ कथं विकला कालविशेषवाचिनो नित्य स्त्रीविषय- वादावेव भवतीति भोजोऽपि ॥ * ॥ मठन्ति निवमन्यस्यामिति मठी ॥ * ॥ करीरी करिदन्तमूलम् ॥ * ॥ केतको ॥ * ॥ प्रास्थानी । संसत्१० ॥ * ॥ चोरयतीति चोरी। तथा च । नृचित्तचोर्य:११ सुन्दर्यो दुरुइहकटीतटा:१२। नदीगाहीसवीचर्य व यद्भूप्रभाम्भमि १३ ॥ हयमनुय्ययोर्जातित्वेऽपि योपान्त्यत्वात् १४ । उभयदासपिशङ्गहरिणा- मरचोराणामजातिवात् १५ । इतरेषां तु जातित्वेऽपि स्त्रीविषयवा- दप्राप्ने पाठ:१६ ॥ ४६॥ १ दुनिय B; व्युत्पत्तिश्च C. ८ शतमात्रेण A%; शक्कमाघेणB २ उपकारिका . 03; निष्कलायत C.F. ए करारी. 3 A om gaat; cf p 87,1 4, ४ ति स्यात् A; पुष्कला इत्येवं स्यात् .; धनरिद्धिरित्येवं D.; धन- ११ चौर्यः A. D.; नुचिरूचोर्य: B.; छविरुचोर्यः ५ Vam Karyal. 4, 1, 2%3 D. om १२ सौदयो• D; तठा | A. from वामने १३ पडूप्रभाभसि D. ६ Thus A. B D; छिनत्ति यस्तु C.; १४ योपतित्वात A. वित्तपस्तु | F. Probably Chhinnama १५ पिसंगः । राहरिणामंचोराणा. Chhinnupa) मजातिवात् A. ७पुष्कलाF १६ D. om. from हयमनुष्ययोः १० शशत् A. वृद्धिरित्ये• F ·अध्या० १] गणरत्नमहोदधिः ८१ द्रुणविटसरसायास्थूणसौधर्ममाचाः१ पटललवलपादा वल्लकालचिनाचाः। अतसपृथिवभृङ्गाः कन्दलारट्टिदोटाः३ शमतमकुटपेटा मञ्जरो निष्कलश्च५॥४७॥ द्रुणी । कच्छपस्त्रिय एवोयन्ते न कच्छपाः पुमांमः ॥ * ॥ विटी। महत्सरः ॥ * ॥ सरमी। कर्णाटदेशे प्रमिद्धिरेषा हलन्तत्वादप्राप्ते॥ * ॥ अयोमयी स्थूणा यस्य सोऽयास्यूणः । तस्थापत्यं शिवाद्यणि । प्रायः- स्थूणी । यस्य प्राप्ती ॥ अयोमयी स्थूणा यस्याः मा । अयःस्फूर्ण । कुटी। तस्यान्यार्थे वृत्तिः खार्थे वयःस्थूणेति स्थादिति कचिदाह ॥ आयस्थेणीति केचित् ॥ * ॥ शोभनो धर्मो यस्य स सुधर्मा । तस्यापत्यं स्त्री मोधर्मी। सय्यणि यस्य प्राप्ती ॥ * ॥ माची१०। अम्बष्ठा ॥ * ॥ पट- ली।संघातः ॥ * ॥ लवली। लताविशेषः ॥ * ॥ यादी११॥ * ॥ वल्लको ॥ * ॥ अलवस्थापत्य स्वी। पालम्बी१२ । प्रत इनि हास्य प्राप्ती१३ ॥ * ॥ ना- ची ॥ * ॥ तति गछति नीलेः कुसुमैः स्नेहवदीजानीति १४ ऋतमी। उमा ॥ * पृथिवी ॥ पाणिनिप्रभृतयस्तु डीप्रत्ययान्तमाहुः ॥ * ॥ भृगी। १द्रणविट A B C [D om this ७ अय स्थूणा यस्य माप्ती अयोमयी Wwith comment, cry Eo, note १६], स्थूणाकुटी तस्यान्यार्थे न्वय स्थूणतिः "सरसाय. स्थीण 10, सरसोय . ८ cr Prak थेपो or थूणो (s स्तेन) स्थूण 1, "मावा 0 Ilem 1 147; आयस्थणीति, आय. २ लवलवालापादायलकालविना- स्थूणीति C घाA, वलकालवनाचा एडास्य B , यस्य A 3 Thas A BF, कदलारट्टदोटा' १० भावी। मावा C., केदलारददीढा F आरट!! 41] ११ पाटीA.F १२ Fndas लदी। कालदी (or श्रा ४ "कुठपेटा, कुटपेता लद्दी। कालद्दी) इति शाकटायन । ५ निष्कुलय MSS १३ अत प्राप्तीA ६ cr kibh on P 1 1, 19 दक्षिण १४ नावा । अनति तिले स्नेहवदा मान - . - को ·८८ गणरबमहोदधिः [अध्या°१ । ८ न्ति ॥ शोणो। शोणा। रकवर्णयुक्ता ।। कश्चित्संज्ञायामपि शोणी शोणा वडवेति ॥ * ॥ भरुजी । भरुजा । स्नेहमयाः किल तण्डुलाः २ ॥ * ॥ दो । दणा । दूणीमुखोद्धृतशरेण विशीर्णपति । वीणा धिषणा तणा: स्यूणेत्यादि ॥ * ॥ कमली। कमला नाम काचित् ॥ * ॥ वि- कटी। विकटा । रचना ॥ * ॥ दोघीही । दीर्घा हा शरत् ॥ अह- नशब्दः केवलः स्त्रियां न संभवति नित्यं नपुंसकलिङ्गत्वानः। अतस्तदन्त उदाहतः॥ अही। श्रहा। इति कश्चित् केवलस्य स्त्रियामुदाहरति ॥ * ॥ चान्द्रभागी वनराजिः । चान्द्रभागा नदी । टिड्डाण नित्यादिना डी प्राप्तः स शोणादिपाठान्नद्यां निषिध्यान्यत्र विधीयत इति विक- ल्पार्थः ॥ चन्द्रभागा नद्यामिति केचिदाजः। यदृच्छया चन्द्रभागी१० चन्द्रभागा काचित् । नदी तु चन्द्रभागेति११ मतदयं वामनाचा- र्यस्य १२ ॥ पाणिनिशकटाङ्गजौ तु चन्द्रभाग इव भागो यस्याश्चन्द्रभा- गो१३ चन्द्रभागा नाम नदी । अन्यत्र चन्द्रभागा१४ नाम देवता स्त्री वा काचिदित्याहतुः ॥ केचित्तु चन्द्रभागो नाम पर्वतः । ततः प्रभव- नीत्यणि । चान्द्रभागी चान्द्रभागा १५ नदी । चान्द्रभाग्यन्येत्युदाह- १ोधी। ओघा , cr ran sy. ७ चद्रभागाF 1,43 ८P w 1, 15, BC F om डी २सेहयष्टा किल तंडुला|A , स्नेह e Thus has V 1 I, 15 पृष्टा किल तडुला, स्नेहयष्टा..F १० 0m C 3 Raghuy 9, 56 ११ नदी चद्रभगेति । ४ धिषणाणा D १२ द्वय ॥ वामनावोर्येभ्य पा. ५. रीघीही। दीघोहा। दीपीहा १३ 0m B, F om from चन्द्रभागा काचित. शरत् B C , दोघाही । दीर्घाहा । १४ चद्रभागो दोघीहा वर्षा 1D , सरत् A , शरत् । १५ तत भवतीत्यणि चद्रभागी चां- द्रभागा A ६ नपुंसकलात् B CF प्रावृर F ·अध्या० १० गणरत्नमहोदधिः रन्ति ॥ भोजन चान्द्रभागादनद्यामिति सूर्व यपाठ ॥ * ॥ त्यर्थर- न्यादिकारतः । त्यकणाविति किप्रत्ययो भावाकविहितस्तदन्तस्तद- र्थप्रत्ययान्तो वा यो न भवति। ततोऽनेन डी विकन्पितः। शनिः। प्रशनो ॥ शक्तिः । शनी । शस्त्रम् ॥ प्रात्मभरिः । आत्मभरी ॥रर्थ- सन्यादिति किम् । शक्तिः सामर्थ्यम् || कश्चिदमादपि डों मन्यते । अहरणिः । कां वं कारिमकार्षीः॥ ५२ ॥ चण्डः पद्धतिकल्याणपुराणकृपणध्वजाः। विशालारालमूपा हनबहूदारविशङ्कटाः ॥ ५३॥ चण्डी। चण्डा । परुषा। सा किलाश्वामिता चण्डो भत्री तत्सश्रुती वरी॥ चण्डाराखशब्दयोौरादिलक्षणे डीप्रत्यये मिद्धे बवादी पाठः संज्ञायां विकन्यार्थ इति शाकटायनः ॥ * ॥ पादयोईतिः१० तिः । पद्धती । जयर्थः पाठः ॥ * ॥ कल्याणी । कल्याणा कथा ॥ * ॥ पुराणो। पुराणा छाया ॥ * ॥ कृपणी । अपणा नाम काचित् ॥ * ॥ १ चौद्रभाग्या इत्युदा ४ भक्ता। शस्त्र आ००, पिछत्करिः। २१ चांद्रभागादवद्यामिति A , चर्चा- शत्करी । वत्सा । D , शस्त्र । शव- द्रभागी धुनद्यामिति , चंद्रभागाद करि । शशकरीF F The Kilantraparııshta remarks ५ डीप् मन्यते°C , मन्यते । साम- घान्द्रभागादनद्याम् । अनद्यामर्थे चा यात् । अहरणि । का वं.A, त्यर्थः न्द्रभागादोर्भवति । चन्द्रभागभवा चा कि । शति । हति. अहरणिः । का न्द्रभागी द्युतिः । अनद्यामिति किम् । व• D F , अहरति... B C. चन्द्रभागनामगिरिः। तत्र भवतीत्यणि ६ चडपति Bc. घान्द्रभागा नदी ७.विसंकटा: F ३ भावाकों वि., भावाकतों- 5 Raghu 12,5 वि•A तयकरणाविति भावात्की emuat F, Súkatlyana appa- हितस्तु. c, भावकोंर्विहित. F. rently begins tbis gana ritk 45 •प्रत्ययति C, D corr 'तदोस्त १० पादयोहत A. दर्थप्रत्ययांना न्याटो न भवति । पद्ध - ·८६ गणरत्नमहोदधिः श्रध्या. १] कान्यक्यायनी ॥ * ॥ वाायणी ॥ * ॥ मान्तव्यायनी ॥ * ॥ तान्त- व्यायनी३ ॥ * ॥ तानव्यायनी ॥ * ॥ माझ व्यायण ॥ * ॥ तारुच्या- यो॥ ५॥ गुहलुः संशितः शङ्खमनायीलिगुसबवः। वतण्डः शकलो मङ्खलनुऋक्षजिगीषवः ॥६०॥ गौहलव्यायनी ॥ * ॥ साशित्यायनी ॥ * ॥ शाङ्कव्यायनो ॥ * ॥ मानाय्यायनी ॥ * ॥ लैगव्यायनी१० ॥ * ॥ साम्बव्यायनी११॥ * ॥ अनाङ्गि- रसी तु वातण्ड्यायनी१२ । शिवादिपाठाद् वातण्डी। श्रागिरमी तु वतखी१३। अस्त्रीयपाककर्णपर्णपुष्यफलमूलवालान्नाचारित्यनेन १४ डीप्रत्ययः ॥ * ॥ शाकल्यायनी ॥ * ॥ माल व्यायनी१५ ॥ * ॥ लातल्या- यनी१६ ।। * ॥ श्राायणी। रोच्यायणीत्यन्यः१७ ॥ ॥ जैगीषव्याय- णी ॥ ६०॥ इति लोहितादिः॥ . १ कांथव्यायनी A D , काथक्याय गव्यायनी F, मानायव्यायनी.c नी मानाव्यायनी D २ वाायणी D , याच्ययिणी, ११ सांवव्यायनीA B C D , Kev ३0m A, तांतयायनी । IS I 0 2440 has शवु (not शङ्ख) ४ तानयायनी B , om F , 'मा १२ अनांगिरसा• B , वाडयायनी व्यायणी D C, for farisee şi 212 ५ तारख्यायणी CF १३ आंगिरसात्तु , वतुडी। ६ शकुमनावीE and corr D , संकु १४ (Nobliterated) स्वीपाक. Det मनायी लिगुसंवध 1A , संववा. । Pr1,634 C, सवच D, संचच , लिंगुसंवव F १५ माख्ययायनी B , मांत्वव्यायनी ७ वनड सकलो B, मन्युलतु E, A , D corr मान्यव्यायनी मखुलतुF लनु° D , ऋक्वजिगी १६ लातवयाव्यनी B , D corr ला- नव्यायनी, लांतव्यायनी F ८ गोहलव्यायनीAD १७ Thus D F, आध्यायनी।त्यन्य । ९ शशित्यायनी A . सासित्यायनी A, प्राचायणी रोचायणी रोपाय णीत्यन B, आषायणी। रोषायणी। १० शांकयायनी लेमन्यायनी, लें रोषायणीत्यत C , यव A BC ·अध्या. १ गणरवमहोदधिः यच्छन्दो मेनका चान दण्डकापिप्पकेटकाः । रेवका धारका चैव द्वारकादेवरकाः ॥६१॥ यदादय एडकान्ताः स्त्यातोऽयदाम् इत्यनेनाकारस्येव यत्प्राप्त यदादिपर्युदामात् तद्भाजो न भवन्ति ॥ यका ॥ * ॥ मनिपचिमचा नामोत्यनेनाकारम्यले ३ । मेनका । अपराः ॥ ॥ दण्डका । अरण्यम् ॥ वर्षाणि तिछत चतुर्दश दण्डकायाम् ।। प्रामानि दुःखान्यपि दण्डके पु मंचिग्यमानानि मुखीयभूवुः ।। इति रघुकाव्ये चिन्यम् ॥ ॥ * ॥ पिप्पका || ] इयते काम्यते प्रामादा- दिपु या मा। दएका धिकारः ॥ * ॥ रेवा नदी। ततः मंजाया के। कुम्मादी वा। रेवका ॥ ॥ धारयतीति धारका ॥ * ॥ द्वारप्रकारा। दारका नगरी६॥ यथा धनंजयस्थ । पम्नत्यताकामुद्दद्धनोरणा तावविक्षताम् । दारका गोपुरदारैः किष्किन्धनगरीमिव । देवका । अपरा: ॥ ॥ एरका । उदकर एजातिः॥ ११॥ क्षिपका धुवका चरका तत्सेवकया करकाचटके स्तः। अवकालहके अलका स्यात् कन्यकया ध्रुवकैडकया च ॥६॥ विपतीति विपका । प्रायुधम् ॥ अथवा । प्रजाता सिपा । पिय. परेवयापारया पदारखादेष. दारयादेप.. २. एरवानाम्न्यानोपदाग । नायोप. परकामापातो. ६धारणा नदी नगरी परवानाप्नातोप.hidil ०दारागपुर. . orikaal ":विकिपामग. विविधन. मनिषिपपा.मनोतिष विपची. मगधिगपातीय. - पिकाभपकापरा मे, (वामा.ya... 8 denrglar (Gule A 1792 p 11r} ५ituttar DEH AL104537 :

·१०४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या. २. योधैर्योधानि हन्यन्ते क्रोधान्धः मिन्धुरैगंजाः । न गण्यते स्वपक्षोऽपि धिक् क्रोधमममञ्जसम् श्रौषधो भेषजम् ॥ * ॥ स्थानम्। श्राधारः॥ * ॥ सर्प मानविशेषः ॥ * ॥ निधनो मृत्युः ॥ * ॥ शयनः शय्या ॥ * ॥ दीपम् । अन्तरोपः ॥ * ॥ पुच्छ लालम् ॥ * ॥ आयुधो हेतिः ॥ * ॥ यूथः पशुसमूहः । इयोथयोः समाहार इति विग्रहे वियूथमित्यपि शाकटायनः ॥ * ॥ गूथो विष्ठा { * {f कुणपं शवः ॥ * ॥ कुंतपति सूर्योऽति कुतपः श्राद्धकालः । यत्स्मृतिः । दिवसस्याटमे भागे मन्दीभवति भास्करः । स कालः कुतपो यत्र पिटभ्यो दत्तमवयम् ॥ यद्दा छागरोममयो वस्तविशेषः ॥ ॥ मः । कुशलम् ॥ ॥ वर्णम् । अक्षरम् । हलादि दिजादिश्रुतिवाचीत पुंलिङ्गः ॥ ॥ श्रासन: पी- ठम् ॥ श्रावृत्त्या । अमनं ५ वृत्तविगेपः ॥ * ॥ छत्च प्रातपत्रम् ॥ • ॥ आकाशो नभः ॥ ॥ प्रतिमरः । कङ्कणं वाहिनोजघनं १६॥॥ मुखो वदनम् ॥ • ॥ अष्टस लोहेषु पदं प्रतिष्ठाऽन्येति मनायामष्ट इत्यनेनाले । अष्टी पदान्यत्र । श्रयापद गारीफम्नम् । अष्टापदः सुवर्णम् ॥ ॥ अरण्यः । अटवी ॥ ॥ वर्ष वृष्टिः भवमरय । यथा। पुष्पवर्ष एव मोनिकवर्ष:९॥६६॥ १ l Ms म हाम. तपमधामपंदा २पुर भोर मागून घरमामन्दीमपति भाकर ३.भाकरे BCHinmsakalp ४ मुमादिविभानित• nor कुतप mai• •साम काम पुनपो ५ पत्या. भामना जय पितृणामामपपगारतिभाता. ६ प्रतिार.... •कपपारिमी सप Archel amom an in अमपनंप। Art to Prof Itoth, ant la Nit in the ०ia 13,125 Smritie Terharyairaml.r:I ८ मारीपनगारपर्म .. महार पुतपोभय पितृणां दागप रोरपना : मामिपा. पगमिदपु. Ter Hatyapare in Uthasung पवार Irot Hunt पाष्टमो गानों 1076;googletta Filtryfe.eds. .

·अध्या०२० गणरत्नमहोदधिः कमण्डलुमण्डपकुट्टिमार्बुदा- ऽवतंसपाराः शतमानचन्दनौ । समानयूपी दृढमूपिकीदनार दिनं विमानं च वितानलोहिती॥६॥ कमण्डलुः करकं कुण्डिका च ॥ * ॥ मण्डपं जनाश्रयः ॥ * ॥ कुठून निवृत्तः 1 घणभावा दिम इत्यनेन । इमप्रत्यये । कुहिमो बद्धभू- मिकम् ॥ * ॥ अर्बुदो दशकोटिरचजो व्याधिश्च । पर्वते तु पुलिङ्गः ॥ ॥ अवतंस शेखरम् ॥ * ॥ पारः परतीरम् ॥ * ॥ शतं मानाना- मस्य । शतमानो भूभागविशेषः ॥ यदा । शतमानं रूप्यपलम् ॥ यस्मतिः। दे कृष्णले रुप्यमापो धरणं पोडशैव ते । मतमानं तु दशभिर्धरणे: पलमेव च !! • ॥ चन्दनो मलयजम् ॥ ॥ समान सदृशम् ॥ ॥ यूपी मुगनिर्यामः ॥ * ॥ दृढोऽविनष्टम् ॥ ॥ मूपिकम् १० । पाखुः ॥ ॥ उद्यते मिथ्यते व्यन- नैरिति । श्रोदनम् ११ ॥ ॥ दिनो वामरः ॥ * ॥ विमानो देवतायानं मतभूमिकगृह च १२॥ * ॥ वितानो याग उम्मोचो विस्तारमा तुच्छवा- चो त चिलिङ्गः ॥ ॥ लोहित शोणितम् । गुणवचनम् वाध्यलिङ्गः। लोहितो गीः । लोहिता गाटो। लोहित वस्वम् । ६७ ॥ १ पतसपरा, शततमानं बंद मी। २ ममानपुरी मूपकीदगा। ३ टिकाए. कुंटिका घ.. ४. Thur पणए), 'पषमापा' m, पणापा.. पफवावादिम पमभावादिमा ,trir, ५ भूमिका ६.छोरि वक्षसो व्याधिय ७पर F शस माममस्यDF Cliy1363-4 १० मुपर्छ । ११ उपरी मष्यते पणते योदर्म । १२ देवयान , के गृह घn CF ·अध्या०२ गणरत्नमहोदधिः मंपिण्डिताडावयवा उदीयुः पद्मा नवाः कण्टाकतोदण्डाः॥ अन्तर्जलावामविद्धशीतत्रस्ता वमन्तातपकाम्ययेव २ ॥ आषाढम् । प्रतिनां दण्डं मासय ॥ * ॥ कपित्यो वृक्षविशेषः ॥ * ॥ पष्टिकं मोहिभेदः ॥ * ॥ कुलोऽभिजनो यई च ॥ * ॥ भोजः कम- लम् ॥ ॥ वाजं पिच्छम् ॥ ॥ अमृतम् । मलिलं सुधा मोनो हा च ॥ * ॥ म्यूलं दृढः ॥ * ॥ द्यूतो दुरोदरम् ॥ * ॥ खलीनं कविकम् । खलिनेति गाकटायनः ॥ ॥ लोहोऽयाप्रमतिद्रव्यविशेषः ॥ * ॥ कवचः मंनाः ॥ * ॥ अशोकं तरविशेषः ॥ * ॥ क्षयं गृहम् ॥ * ॥ अनेक हस्ती ॥ * ॥ गद्धं कम्युः । निधिललाटाम्यिवचनम्तु पुंलिङ्ग एव ।। ।। तडकम् । छन्दोगयोग्यो ब्राह्मणो ग्रन्यविगेपः६ परिकारो दण्डको वा ॥ ॥ धर्मोऽदृष्टार्थवाची तसाधनवानोतु नपुंमकलिङ्गः ता. नि धर्माणि प्रथमान्यामन् ॥ अमरसिंह धर्ममम्वियामिति१० 'पठन् सामान्येनाइ । धाः पुण्ययमन्यायम्वभावाचारमोमपा इति च ११५ ।। चाऽजिनम् ॥ * ॥ रजतो रूप्यं श्वेनं च ॥ * ॥ नेई मोहदम् ॥ * ॥ अमि खगः ॥ ॥ इमं मिनच्छदः ॥ ॥ अपरोऽपरमन्यत् ॥ * ॥ मारो १ केटकितागधा. यागाने मयुमयमा तामि धर्माणि माथ- २ तजला प। सविवृद्धाशीतव भा. मान्यासन् । फस्ने तु यमाम् । एष धर्मः तर... •काम्ययेव F, अतमामा सनातन।रतिधियोरस्य भेष्टामो- पानवनवमीतषता मानातपा कधर्मी मायधर्मीति पारिभापिसोध- ३ पित्वं पिर्ट मौगदोप्यनिhabar ४निर्म! ED: मनिला 3,4, 11, पुण्यायोगाय ५ पमिति हिमा वा । एमो धर्मरामः । धर्मस्तु ६" or for स्वयः मनाह, मीमपत्ान्याये पाचाधिकारिय •परिमारो॥an सभाये पपा करधमा । साधारे पदा ०धों दधापापीne. धमंगाम्बा । मोमपेयपाएप धर्मः तसाधनवापी प पुगि.1AD मनातन । युधिष्ठिरपितापि नावदेव । Cir ! 161431.631,la. धर्ममाधने पागादीपसोधे।यति। १०. I... भारताधर्मः। तानि धापि प्रमान्यामन् I Mitr ११ 8 ·११२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या.२ .. कान्तारो महारण्यं दुर्गपथश्च ॥ * ॥ राष्ट्रम् । जनपद उपद्रवश्च । पराष्ट्राष्ट्रभयम् ॥ * ॥ पटहं डिण्डिमः ॥ * ॥ गृहो वास. 1 गृहाः पुमि च भूम्येवेति कश्चित् २ ॥ * ॥ कं शिरः पाटयति प्रविशताम् । जपादित्वात् । कवाटो द्वारपिधानम् २ ॥ * ॥ कुकुटं ताम्रचूडः । श्रम- रसिंहस्तु कुक्कुटः पुस्थेवेत्याह४ ॥ * ॥ श्राः श्टङ्गवेरम् ॥ * ॥ धामा गृहं तेजश्च ॥ ७१॥ पद्माषाढकपित्थषष्टिककुलान्यम्भोजवाजामृताः५ स्थूलद्यूतखलीनलोहकवचाशोकक्षयानेकपाः । शहस्तण्डकधर्मचर्मरजतनेहासिहंसापराः सारः सैन्धवमध्यमाध्वरधनुमानस्तनस्थाणकः ॥ ७२ ॥ पद्मो जलजम् । निधिवचनस्तु पुलिङ्ग एव । यथा श्रीहर्षस्य । अच्छिन्नामृतबिन्दुष्टिसदृशी प्रीति दधत्या दृश६ याताया विगलत्पयोधरपटादृष्टव्यतां कामपि । अस्थायन्द्रमसस्तनोरिव करपास्पदल गता यन्नते मुकुस्तीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाहतम् ॥ यथा वा कुमारिलस्य, १ परराष्ट्र भयं ददत्या for दधत्याd, दृमा यताया. २a,Amaras,2,5 A, दमो या• , यो यो विग। ३क शिरः पाटयति प्रविशता क- दृशी या विगलन. ८, दृशोर्याताया वाटो द्वारपट्ट । बपादिलादलं hshtr विगनसत्पयो• n, पयोधरपदद्रष्टon A2,17-lardh does not व्यता• Iss gire the japád. In this worh ४A12517 ७ मते यमु.al Calc , यते। ५ पद्मपाटक. E, पद्मापातरपि. यते । यते D , 'मुसीम• A, कपिपष्ठि.. मुनुलीमा & frigadarsku (Calc $ 1331) 2 7 ८ कुमारमा ·१२० गणरत्नमहोदधिः [श्रया २ राजदन्तः । प्रमुखदृश्यदन्तद्दयम् । अत्र षष्ठीत्यनेन । यदा तु राजा च दन्ताश्चेति समासान्तरं तदा न नियमः ॥ * ॥ पूर्वमुतम् ३ श्राता- नवितानीकृतं पश्चादर्पितम् । अर्पितोतम् । थथा। ज्योनापटे तुहिनदीधितिनार्पितोते४ घोराम नममुषितेव हतेऽरुणेन । व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिसयं६ विक्लिनपक्कफलिनीफलवच्च बभ्रे ॥७ पूर्व पक्कं पश्चादव क्लिन्नम् पार्द्रम् । अवक्तिनपकम् । अनयोरेकादि- सूत्रेण ॥ * ॥ शतात्परे। परःशताः। यथा । म जवेन पतन्परःशतानां पततां वात इवारवं वितेने पृषोदरादित्वात्मकारागमः । अत्र पञ्चमीसूत्रेण१० ॥ * ॥ ना चामो वरय । नृवरः । प्रधानपुरुषः ॥ * ॥ वनस्थाये ! अग्रेवणम् । अत एव पाठात्सप्तम्या अलुक् । अम्भावद्याव्ययीभावत्वात् । बहुधा भिन्नमाणो११ भीमाः खरणमादयः । अग्रेवणं वर्तमाने प्रतीच्यां चन्द्रमण्डले ॥ वनस्यागम् अग्रेवणमित्येके १२॥ निपातनाणत्वम् । अत्र पठोसूत्रेण ॥ * ॥ पूर्व लुञ्चितम् अपनीतं पयादृष्टं पक्षम् । भृष्टलुचितम् । यथा । १ Pin in 2,8 २ यसा तु राजदंतायेति A, 'स मासानंतर ३ पूर्वमूर्त ४ दोधिनार्पितोते। ५ हरणेम A B C ६गय A DI: सम्यविमिन.c p om from the regioning of ploka 77 to व्योमोप्तगामिय ७ •फलपधुपूर्वम् ; पलिमीफल, वय वधोD VADIविमिन.- एका. दिमूघेणct Pap l 1,0 Chirat 13,200 १०f Pan 1.37-9 मातो-IIsmait D ·१२१ अध्या. २] गणरत्नमहोदधिः यथा। . यथा। यदृष्टलुञ्चितशशेव शशाङ्कपात्री ॥ * ॥ पूर्ववामितभावितं पश्चालिप्तदिग्धंलिप्तवामितं । अनयोरेकादिसूत्रेण। यलिप्तवामितमिव द्युमदोऽअवातैः ॥ ७८ ॥ उप्तगाढकुरुथेष्ठौ सिक्तसंमृष्टसंयुतौर। उत्तमाधमों च परसहस्र इत्यपि ॥ ७९ ॥ पूर्व गाढम् अवलोडितं पश्चादुप्तम् उप्रगाढम् । अकादिसूत्रेण। व्योमोप्तगाढमिव भानुमरीचिमस्यम् ३ ॥ * ॥ कुरुग्रामौ श्रेष्ठश्च । कुरुश्रेष्ठः ॥ * ॥ पूर्व ससृष्टं पश्चात्मिक्तम् । मिक्त- संमृष्टम् ४ ॥ मितसंसृष्टमित्यन्ये५ ॥ अकादिसूत्रेण । यथा। यत्मिकमुष्टमसृणेव नमोऽङ्गणश्रीः६॥ ऋण उत्तमः । उत्तमर्णः ॥ चणेऽधमः । अधमर्णः । अत्र सप्तमी शौण्डैरित्यनेन ॥ * ॥ सहसात्परे । परामहस्राः । अत्र पञ्चमीत्य- नेन ॥ शतसहस्रावित्युपलक्षणम् । तेन परोरजोभिः स्वगुणैरगाधः सगाधिपुत्रोऽपि गृहानुपैति । इत्यपि सिद्धं भवति । पृषोदरादावष्येतद्रष्टव्यम् ॥ ७८ ॥ कुवेरकेशवौ श्रद्धातपसी विष्णुवासवौ। सोमरुद्रौ शिरोजानु चित्रास्वाती शिरोविजु१० ॥१०॥ १ यक्षिप्तवासितमिव द्वित्पदोजवा ४ पूर्व संमृष्ट सितसमुष्टं MSS तेर्यस्तिकमृष्ठमणेव नभोगणश्रो. यनु ५ समुष्टमित्यन्ये , समृष्टः F. प्टनधितशसेव भगाकपाची तत्मातरा. ६ नभोगणी A , गण श्री. B सभके। दिवघालमर्य । २ Thur D 1 मितसमुष्टसंयुती एएनत्सिद द्रष्टव्य FltL1450 ३ 'यस्य A D, Com from पूर्व १० •चिवस्खाती• F. शिरोविनु । कुरुषेष्ठ CF. शिरोविदुःA , शिरोविज.D ॥ ७Pani.1,40 Anarghar (Calc. $ 1782) 1, 21. AUCF. गाढे १० ·१२८ गणरत्नमहोदधि. [अध्या०२ जित्याविपूयविनीया. । विपूर्यविनीयजित्याः । देवापिशन्तनू । शन्तनु- देवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ ८८ ॥ इति राजदन्तादि | कडाः पिङ्गलो गौरो भिक्षुकः खलतिस्तनुः । शौण्डः कुण्टो वृकः खञ्जो वठरो गडुलस्तथा ॥९॥ कडारादयः शब्दाः कडाराः कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निप- तन्ति । कडारजैमिनिः । जैमिनिकडार.२ ॥ * ॥ पिङ्गलमाण्डव्य । माण्डव्यपिङ्गलः३ ॥ * ॥ गौरगोतम' । गोतमगीरः४ ॥ ॥ भिक्षुक- दाक्षिः । दादिभिक्षुकः ॥ * ॥ खल तिखारपायणः । खारपायणख- लतिः ॥ * ॥ तनुटणविन्दुः । बणबिन्दुतनुः । तनुशब्दः कृशवाची' ॥ * ॥ शौण्डलिगु । लिगुशौण्ड.६ ॥ * ॥ कुण्टमाण्टि, माण्टिकुएट: वृकशाण्डिल्यः । शाण्डिल्यटकः ॥ ॥ खञ्जवात्स्य' । वात्स्यखञ्ज.॥॥ बठरच्छान्दमः । छान्दसबठर.९ ॥ * ॥ गडुलगालव. । गालवग- डुल' ॥ ८८॥ वृद्धखोडाविमौ काणः कूटखेलौ च कीर्तितौ । आहिताग्निगतार्थोढभार्यपीजघृतप्रियाः ॥ ९ ॥ वृद्धमनुः । मनुरद्धः ॥ * ॥ खोडकहोडः । कहोडखोडः ॥ ॥ काणद्रोणः। द्रोणकाणः ॥ * ॥ कृटदादिः । दानिकृष्टः ॥ ॥ खेल- 1 १ खंडो बठरो°C , वठरोदुलत पा, बठरो २ कडारजमनि मिमिकडार (जे ममि क.)AI D ३ पिंगलमाढव्य । माढयपिंगल F ४ गोरगीतम गीसमगीर DF ५भार्थवाची ६ लिगुशीड D गाँडलिंगु । लि गुशार ० फुटमाहि माठिकुंट A ८संडवात्य संड । ९ पटर' कादम • ठर• ठरवदर1ववर|D ·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः १२८ शाण्डिल्यः । शाण्डिल्यखेलः ॥ * ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्पचे परमार्थ वचनम् ॥ * ॥ इति कडारादिः॥ एते शब्दा बहनीही प्राप्तपूर्वनिपाताः सन्तो' वाहिनान्यादावि- व्यनेन पूर्वपदवभाजो वा भवन्ति ॥ श्राहितोऽनिर्येन साहितामिः । अग्न्याहितः । यथा च भट्टिकाव्ये । श्रन्याहितजनप्रझे विजिगीषापराङ्मुखे । कस्मादा नीतितीक्षणस्य संरम्भस्तव तापसे२॥ यथा वा। प्रतिशरणमशीर्ण ज्योतिरग्न्या हितानां विधिविहितविरि:३ मा मिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितीघध्वंममध्वर्युवर्यैर् इतमयमुपलोढे साधु मांनाय्यमग्निः४॥ गतोऽर्थो यस्यामी गतार्थः । अर्थगतः ॥ * ॥ ऊढा भार्या येन । ऊढभार्यः । भार्योढः ॥ * ॥ पीतं घृतं येन । पीतघृतः । घृतपीतः ॥ * ॥ प्रियशब्दस्य केवल स्येहोपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः । प्रियविश्वः । विश्वप्रियः ॥ पियदिः । दिप्रियः । एतेन चा- •हितान्यादयो गणाधीता एव ग्राह्या नाधिकप्रयोगाः । तेनाहित- वसुरित्यादी यथाप्राप्त स्थान विकल्पः ॥ ८॥ जाताहन्तः सपुत्रोऽथ तैलं मद्यं च पीततः। गड्डादेः सप्तमी कान्तं जातिकालसुखादितः ॥२१॥ - १ सती AD, संति, Pu 2,37 २ Bhatt 9 JI], नीतीतिजस्य D, नीसिनिप्णस्य ed 1828, B C F om fron भट्टिकाव्ये ० यथा वा ३ Sirap 4, 41, विरच्च A , वि. रिच D ४D.CF om fromछतगुरु ५ एतेन वाहि. B C , नाधिकाम योगा 9 ·१२८ गणरजमहोदधि [अध्या०२ जित्याविपूयविनीया । विपूयविनीयजित्या ॥ देवापिशन्तनू । शन्तनु- देवापी इत्यादयोऽपि भवन्ति ॥ ८८॥ इति राजदन्तादि । कडार' पिङ्गलो गौरो भिक्षुक खलनिस्तनु । शौण्डः कुण्टो वृक खञ्जो वठरो गड्डुलस्तथा ॥९॥ कडारादय शब्दा कडारा कर्मधारये वेत्यनेन पूर्व वा निप तन्ति । कडारजैमिनि । जैमिनिकडार २ ॥ * ॥ पिङ्गलमाण्डव्य । माण्डव्यपिङ्गल ३ ॥ * ॥ गौरगोतम । गोतमगौर ४ ॥ * ॥ भिचुक- दादि । दाक्षिभिक्षुक ॥ * ॥ खल तिखारपायण । खारपायणख लति ॥ * ॥ तनुटण बिन्दु । दण बिन्दुतनु । तनुशब्द रुशवाची ॥ * ॥ शोएडलिगु । लिगुशौण्ड ६ ॥ * ]] कुण्ट माण्टि । माण्टिकुएट ७ ॥ * ॥ वृकशाण्डिल्य । शाण्डिल्यबक * ॥ खञ्जवात्स्य । वात्स्यखञ्ज वरच्छान्दस । छान्दसबठर ॥ * ॥ गडुलगालव । गालवग- डुल ॥ ८८ ॥ वृद्धखोडाविमौ काण' कूटखेलौ च कीर्तितौ । आहिताग्निगतार्थोढभार्यपीतवृतप्रिया ॥ ९ ॥ दृद्धमनु । मनुरद्ध ॥ * ॥ खोडकहोड । कहोडखोड ॥ काणद्रोण । द्रोणकाण ॥ * ॥ कृटदाति । दाहिकृट ॥ ॥ खेलe १ खंडो वठरोल पठरोदुलस्त था वंटरो.F २ कडारमनि मिनिकडार (ने मनि क.A) UD ३ पिंगलमाढव्य । माढव्यर्पिगल F ४ गोरगीतम । गीतमगीर D I ५ उपाथवाघीF ६ लिगुगाड D भौंडलिंगु । लि गुशीड । ७ कुडमाडि । माठिकुंट A खंडवात्स्य । सड । ९ पठर छदिस . . ठर' व ठरविवरण पवट1D ·१२८ गयरनमहोदधिः अध्या०२] गाण्डिल्यः । माण्डिन्यखेलः ॥ * ॥ एतेषां गुणवचनत्वात्पई परलार्थ वचनम् ॥ * ॥ इति कडारादिः॥ एने शब्दा यज्ञग्रीको प्राप्तपूर्वनिपाताः मन्नो वाशितान्यादावि- त्यनेन पूर्वपदवभाजो वा भवन्ति ॥ श्राहितोऽनिर्येन म आहितामिः। अग्न्याहितः । यथा च महिकाव्ये। अम्घाहितजन प्रक्षे विजिगीपापरामुखे । कम्मादा नीतितीक्ष्णम्य मरम्भस्तव नापमे२॥ यथा वा। प्रतिगरणमगीर्ण ज्योतिरन्याधितानां विधिविक्षितविरिन्धः३ मामिधेनीरधीत्य । कृतगुरुदुरितीघध्वंममध्वर्युवर्यर् सतमयमुपनो माधु मानाय्यममिः ॥ गतोऽर्थी यम्यामी गतार्थः । अर्थगतः ॥ * ॥ ऊढा भार्थी येन । ऊढभार्थः । भाढिः ॥ ॥ पीत घृत येन । पीतघृतः । घृतपीतः ॥ * ॥ प्रियगम्दम्य केवप्नम्येहोपदेशादुत्तरपदमनियतम् । तेन प्रियगुडः । गुडप्रियः ॥ प्रियविश्वः । विश्वप्रियः ॥ प्रियदिः । द्विप्रियः ॥ एतेम पा. •हिताग्न्यादयो गणाधीता एव याधा नाधिकप्रयोगाः । तेमापित- धमरित्यादी यथाप्राप्त म्यान्न विकम्पः ॥ ८॥ जाताइनः सपुचोऽप तैलं मद्यं च पीततः । गदादेः सप्तमी कान्तं जातिकालमुखादितः ॥ ९१॥ १ मती AD: मंति॥ २॥ 119 11 •मीतीरिजम्य-D; नीतिमिप्णय ! 18 " C + om from भट्टिकाये ० यथा वा ३ up 4 41; विर. पि रिD ४F om from छतगुरु ५ एम वाहि. (नाधिकाम पोगा८ D ·गणरनमहोदधिः [प्रधा. २. नाटतीयादीनामपि फियाविशेषणरत्तीनां व्युत्पत्तिरनेनैव द्रष्टच्या ॥८५ ॥ इति तिहादिः॥ जरीभ्रंशकलोररीगुलुगुधाधूसोस्वयावि-सजूर-१ धूलीध्वंसकलोरीमसमसावितीफलीमससाः । ताली संशकला फलू च शकलार स्वाहा वपनौपटी वेताली च पशूपलीगुलुगुलातालीवितालीशुदः३॥६॥ उस्मोत्यादिना सूचेणोर्यादयः सुबन्ता भ्यादिना सह सम- स्यन्ते । म समाससरपुरुषो भवति ॥ * ॥ अरोत्यङ्गीकारे विस्तारे च । उरीशाय । अङ्गीकृत्य विस्तारं कृत्वा वेत्यर्थः । केचिद् अनुकरणविस्ता- रयोरिति पठन्ति । अपरे शार्थशब्दमशंमासु । यथा । तदूरीमत्य प्रतिभिर्वाचस्पत्यं प्रतायते ॥ * ॥ भ्रंगकलेति हिमाथाम् । भ्रंश कलाकृत्य । हिसित्वेत्यर्थः ॥ * ॥ उररी। जरीवत् ॥ * || गुलुगुधेति पीडायाम् । गुलगुधाशत्य । पीडयित्वे. त्यर्थः । मोडायामित्यन्ये ॥ गुलगुधेत्यन्ये ॥ * ॥ धूमोति विस्तारे । धूमीकृत्य । विभार्येत्यर्थः ॥ धूमी कान्ताविति शाकटायनः । अपरे धूमी का झायाम् । धूमीफश्य । काझा सत्वेत्यर्थः ॥ * ॥ स्वधेति संप्र- दाने खधासत्य खधागदोधारितमग्न्धादि कर्म शवागा दायर्थः। करीधंसगुलगुधा'r. ६६ 2,301 विताय: विधी- २साली संसकता A B C यते , has the whole stants सकला. सकला 1158 ७ गुलगुधेसि गुलगुधाशय ।।. ३.वालीषिताली Cr, श्रा Thus in , गुलुगुधेयन्य: गुयुः मालीविवासी. AB Nद. 2. P. गुधेत्यन्ये ८ : on D i ४ डरफदरफफ्रेत्यादिनाD, I cam. पूसी काहा. कर्यादिमा १० खधादिशब्दो .. आग्न्या- ५ भूशाखशब्द " , भूभायशब्द' दि. भूशाम सामु ·अया. २० गणरबमहोदधिः १३७ यतिप्रीत्योरित्ययः ॥ ॥ एवं म्वाधावपट्यौषड्वीपटामों द्रष्टयः। वपट् पूजायामित्यन्यः । एतेषां मंप्रदानार्थलात्करोतिनैव मंवन्धः । * 1 प्राविम् । रति प्राकाग्ने । यथा । नेयामा विरभदमा परिधानमुखश्रियाम् । आविष्करोति । प्रकटयतीत्यर्थः । श्राविःसन्दस्यह पाठागूफत्वे धा- तो: मागेव निपातः । एवं च योऽयं प्रयोगः३। वारणीमद विशवमथावियपोऽभवदमा विव रागः । इति। तथा। युदर्विभूतस्ततः फणीन्द्रा विषमागीभिरमारतं वमन्तः । অমৰ হৰিশীলিঙ্কা- युगलीदोभयग्रफभागमावि:४॥ इति प मप्रमादज एव नाम्यभ्युद्धारः। प्राविरभवद्रागः । प्राविर- भवन्फोन्द्रा इति क्रियायोगस्य ममोतियात् ॥ २ ॥ मभूरिति महार्थे । मलाय । महितं माहित्येन वा हवा गा शायर्थः । महायंवादयं प्रमिाभिर्युपते । प्रावि:गन्दर प्राकाणार्थत्वात् ॥ • धूनीति वि. दूरच्याफुलोभावे । धूलोकाय । विदूराकुम्नता हवेत्यर्थः ॥ • ॥ ध्यमकला । भगकम्नावत् ॥ * ॥ उपरो। जरीवत् ॥ ॥ ममममेति मनायत् ॥ • झिी फो। रनि विकारे । हिमायामिति वा- ममः । विकारार्थवान् मम्मिभियते । विनोशाय F पर पानी शिमोन रिचार विमीय विधाय: फनी हत्या माममे- नि ममममायन । अपरे तु मममा ममममेति दी मंसूर्यमे मंदर ५ तिचप्रमादापुटार: १ मालेगल मूर। जामिद सपी. mp3 पर• पर जारीपत्॥ ever treat ·१४. गणरबमहोदधिः [ध्या २ द्याच्चिरित्यनेनी वा समस्यन्ते । स च तत्पुरुषमंज्ञो भवति । साक्षा- कात्य । साक्षात् कृत्वा । असाचाद्भूतं साक्षात् कवेत्यर्थः ॥ * ॥ वीजरहेति रूहिक्रियार्थः। वोजरुहाकरोति सेवकः ॥ शोभायामित्यन्ये ॥ * ॥ नम- स्कृत्य ॥ * ॥ प्रसहने। इत्युत्माहे सामर्थे २ च । प्रसहने कृत्य ॥ * ॥ चिन्ता। इति मानसे व्यापारे । चिन्ताकृत्य | चित्तेति कश्चित् । म चाचित्ता चित्ता कृत्वा । चित्तात्य३ । अव्ययवादसमामेऽपि विभक्त्यश्रवणम- व्ययत्वं च खरादेराकृतिगणवादित्याह । एवमन्येष्वपि॥ * ॥ श्राविष्कृत्य ॥ * ॥ रोचना । इति श्रद्धोत्पादने प्रशंसायां च । रोचनाकृत्य । लोचनेति दीप्तो कश्चिदाह ॥ * ॥ बोजयी । इति जरणक्रियार्थः । बीजांकृत्य धनस्य५ गतः। शोभार्थ इत्यन्ये ॥ * ॥ लवणमिति रुच्यर्थे । लवणंकृत्य ॥ * ॥ सह । इति संबद्धार्थः । सहकृत्य ॥ * ॥ प्रतपने । इति तापार्थः । मिथ्याकृतां प्रतपनेवदथ क्षितीश:६॥ वितपन इत्यपि वा- मनः ॥ * ॥ भद्रा इत्यालोचनाप्रशंसामङ्गलेषु । अभद्राभद्राकरणं पूर्वम् । भद्राकृत्य ॥ केचिद् अभट्रां भद्रां कृत्वेति विग्रहे विभक्तिमुच्चा- रयन्ति ॥ * ॥ अर्थत्य लोकं पठति । सार्थकं कवेत्यर्थः । यद्दा । अर्थे- कृत्य वदति । सप्रयोजनं कृत्वा वदतीत्यर्थः । यथा वित्तपस्य। साक्षात्कृतेऽथ लवर्णकृति दिङ्मुखानाम् । उष्णंकृतोऽर्चिषि वशेकदमाशदास्ते१० । . . १. साक्षादाद्योचिरित्य A , सा. य वनख, वतस्या क्षादाद्यो चिरित्य° B , साक्षादाद्यो. ६ मिथ्याता A D , मिथ्यात. रित्यF, सातादाद्योः चिरित्य. BF,मिध्यात.c, घर corr D. D,of PJ4,74V ७ इति वामन D २ सामर्थे A , साहित्याद्यर्थ D ८छिलपस्य B , cf P Eo, note ३ स चाचित्ताला चिंत्य | A , स ६ वा चित्ता खा. C, चित्ता छत्वा ९ साक्षात्कृत्याथ D चित्ताशय D १० उष्णतोपिपि वतीद D , ४ रोचते तु विषिविशेशदमा F ·अध्या०२] गणरवमहोदधिः १४१ आस्याकृताः कृतनमस्तयोऽर्थमर्थ-१ कृत्य प्रती च नृपती च नृपस्य जग्मुः। अनीसत्य । अनी शत्वा । अनीतामथ हुतेरुदकंटादंशाव् पारुते विहमनेक्तति पद्मिनीनाम् ॥ अनाविति नेण्ये माकटायनः ॥ ॥ अमा। रति रहःममवायसंयोग- मामर्थेषु । अमारुत्य ॥ * ॥ श्रद्धालत्य । यथा । गोतंकदापि नटोमपरायुधे: में- मर्याचिकीर्षति रवावुदयाद्रिग्टनम् । मादुकृता मिनितकोकयुगे मुहर्तम् अद्धासतेव वियता मरमि म्बनमोम् । माजरहा । इति हिफियार्थः ।माजमहासत्य पर्जन्यो निरत्तः ॥ गोभार्थ इत्यन्ये ॥ ॥ उदकंशय ॥ -n विमइने । प्रमहनेवत् ॥ .. मि. भ्याटाय. पारुत्य ॥ त्रा। ररयेकारान्तमपि कयित् । पा:- साय-म्यारयादरे प्रतिमायां च । आन्यासत्य ॥ प्रा- अया । रति योमर्यावत् ॥ माजुरा । त्यपि गाकटायन: •॥ पितारतावितहिनोरिविकम्पनेरुत् । गाकटायनम्न विकपने प्रकपने । , १माप्रारतात. भाषिक मोमवाटोप.Aकोषयुगेमुंहन. मदासलेव वियता मातिमा २ उददगापाईको उदय ५ पर्पयो पाया.C: हाय हदायत दमापदियो yिu विपन... विदेगा. ६ उदयवा उमारीत्व मिमा. पदंश.. ०ात भीमपरोधि मापी पिक्ष पात्रत....Om.पि ala.c. मामaminenta... म .

·१४२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या. २. वैरूप्ये । विकपने हिंसायाम् । प्रकपने संताप इत्यन्ये । इत्याह ॥ * ॥ विहसनेकृत्य ॥ * ॥ गोतंकृत्य ॥ शीतमनादर इति शाकटायनः ॥ * ॥ वश । इत्यस्वातच्ये। वशेशत्य ॥ * ॥ प्रादुष्कृत्य ॥ * ॥ विकम्पनेप्रतीनामेजन्तवं लवणंप्रभृतीनां मान्तवं च गणपाठ- सामर्थादेव । अथवा । एते सप्तमीप्रतिरूपका दितीयाप्रतिरूपकाच निपाताः ॥ चादित्वाभावे । आस्थां कृत्वा । अग्नौ कृत्वा जलं तापय- तीत्यादि स्यात् ॥ श्राकृतिगणोऽयम् । तेन पर्यटनवृत्तिभमर्याप्रभृतयो द्रव्याः ॥८८ ॥ इति माहादादिः॥ स्युयोजकोहर्तककर्तृकारकाः प्रयोजकोत्सादकभर्तृवर्तकाः। अध्यापकनापकगोप्नुपूजकाम् तुर्यः परेश्चारकवेषकाविमौ३॥९९ ॥ याजकादिभिः शब्दैः सुबन्तं पदम् अकयाजकादिभिरित्यनेन समस्यते । म समासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति ॥ * ॥ ब्राह्मणानां याजकः । ब्राह्मणयाजकः । याजयिता || * || शरीरस्योदर्तकः । शरीरोदर्तकः ॥ * ॥ प्रणम्य सर्वकतारम् ४ ॥ * ॥ धर्मस्य कारकः । धर्मकारकः ॥ * १ नत्प्रयोजककर्तृत्वमुपैति मम जल्पतः५ ॥ * ॥ रिपूणमुत्मादकः । रिपू- त्मादकः ॥ छद अपवारण उत्पूर्वः । क्षत्रियस्यो च्छादकः । क्षत्रियो- च्छादक इति शाकटायनः ॥ * ॥ भुवो भी । भूभता ॥ * ॥ वर्तयतीति वर्तकः । भाय्यस्य वर्तकः । भाथ्यवर्तकः ॥ * ॥ पुत्राणामयापकः । पुचा- १ विकपने हिसायां प्रकपने ४ Beginning of Trilochanadasa's २ विकपनेप्र. A. BC Katantrarrittiparinka, el. Kat F 4GG ३D corr गोपपूज, परीवारको 4 Sup2,71 पकावसौल ·श्या २] गणरत्नमहोदधिः १४३ --- ध्यापकः ॥ * ॥ साययतीति नापकः । राज्ञः स्वापकः । राजनापकः ॥ * ॥ धाया गोपकः । धात्रीगोपकः ॥ * ॥ माधूनां पूजकः । माधुपू- जकः ॥ * ॥ ब्राह्मणानां तर्यः । ब्राहाणतर्यः ॥ * ॥ परिचरतीति परि- चारकः । गुरोः परिचारकः । गुरुपरिचारकः ॥ * ॥ परिवेवेष्टि । परिवेषकः । राज्ञः परिवेषकः । राजपरिवेषकः ॥ यदा । घृतस्य परि- वेषकः । घृतपरिवेषकः ॥ ८८ ॥ गणको रथपत्तिभ्यां चतुर्थोन्मादको तथा । होता दिवि च तीयानं तुरीयोऽपि सतां मनः ॥ १० ॥ रथानां गणकः । रथगणकः॥ पत्तीनां गणकः। पत्तिगणकः ॥ * ॥ पात्मनश्चतुर्थः । श्रात्मचतुर्थः ॥ * ॥ चित्तस्योन्मादकः । चित्तोन्मा- दकः ॥ ॥ क्षीरस्य होता । चौरहोता ॥ * ॥राजां द्वितीयः । राज- दितीयः ॥ राजा हतीयः । राजदतीयः ॥ राजा तुरीयः । राजत- रीयः । तुरीयोऽपि सतां मत इति साभिप्रायम् । तेन द्वितीयहती- येत्यादि सूर्च हत्तन्ने व्यर्थम् । गणममाश्रयणमेव श्रेयः । क्रियानुगतिमास्थाय लोके ख्यातिमुपागताः । ये कान्ताः पावकाधास्ते द्रष्टव्या याजकादिपु । तेन गोमयानां पावकः गोमयपावकः ॥ गृहस्य दीपकः । गृहदीपकः। पिष्टस्य मोदकः । पिष्टमोदक इत्यादि ॥ न कर्तरीति प्रतिषेधे प्राप्ते पाठः ॥ १०॥ इति याजकादिः॥ शौण्डप्याडी निपुणचपली पण्डितान्तःप्रवीणाः४ स्यात् संवीतः कुशलकितवाधीनधूर्तप्रधानम्। १ चतुर्थोऽपि ३निपेधेc.D. ४पंडितांतमवीणा:F, प्रवीणःc. २Pin 123 ·१४४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या०२. । सव्यध्यानप्रवणविदिताः१ सारगुतीयसाः स्युः२ सिद्धो वन्धः कटकविरसौ शेखरः शुष्कपकौ ३॥ ११॥ सप्तम्यन्तं शौण्डादिभिः सह सप्तमी शौण्डैरित्यनेन वा समस्यते । स ममासस्तत्पुरुषसंज्ञो भवति । अचेपु प्रमत: ४ गोण्डः । अवशोएडः॥ वृत्ती प्रसतक्रियाया४ अन्तभावः शौण्ड: प्रवीणः । यथा पण्डितश्री- सागरचन्द्रस्य। द्रव्याश्रयाः श्रीजयसिंहदेव गुणाः कणादेन महर्षिणोक्ताः। वया पुनः पण्डितदानशौण्ड गुणाश्रयं द्रव्यमपि व्यधायि ॥ यद्यपि शोएडशब्दो मद्यपे रूढस्तथापि लक्षणया प्रवीणोऽपि भण्यते । दुर्व्यसनी वा ॥ पानशौण्डः श्रियं नेता नात्यन्तीनत्वमुन्मना: ॥ इति मुख्यार्थोऽपि समासभाक् ॥ * ॥ अस्त्र व्याडः ॥ * ॥ प्राचारनि- पुणः ॥ * ॥ वाक्चपलः ॥ * ॥ रणपण्डितः ॥ * ॥ ते नालिकेरान्तरपः । न चैतत् षष्ठीसमासेन मिष्यतीति शक्यं प्रतिपत्तुमर्थभेदात् । न ह्यर्णवेऽन्तर् अर्णवस्थान्तरिति चैकोऽर्थः । किं चाव्ययत्वात्षष्ठीसमा- सप्रतिषेधः ॥ श्रीभोजस्वन्तर शब्दं पपाठ ॥ * ॥ शास्त्रप्रवीण: । शाक- टायनस्तु । अर्थप्रवीण:११ । अर्थविषये निपुण इत्याह ॥ * ॥ लोक- पिबन्तः१० A १भव्यध्यान E, भव्याधान° F , मध्यध्यान°C, सुध्यध्यान D , प्रण- वविदिता.( OISS २ गुवायसाचE, यशास्त। ३ शुष्कपक्षी B ४ प्रशत-AD 4 Thus B F , पडित | सागरच द्रस्य A , पडितश सागर, पडित रामचंद्रस्य (corr from °सामचद्रस्य)D ६ श्रीयुतसिंहदेव F ७°शौंडो गुणाश्रयद्रव्यमसि व्यधा- यि D and om the first half sloka ८ Thattik_B, 10, शौर्डाश्रय नात्यतीना खमु ABDF, वेतान्यतीना खमु०० ९ मुख्योपिA १० Sisup 3,81, [नारिकेला eds] १११ अर्थसवीण. A B MSS, ·अध्या०२] गहरनमहोदधिः १४५ । कबन्ध:0*॥ हस्तकटक: ||" संवीतः ॥ * ॥ मेवाकुशलः ॥ * ॥ श्रचकितवः ॥ * ॥ जिनवचनाधीनः११ अधीनशब्दोऽस्मादेव गणपाठात् तस्याधीन इति ज्ञापकादा खप्रत्य- यान्तो वोद्धव्यः ॥ अथवा । अधिगत इनम् २ । अधिगत इनोऽनेनेति वा। अधीनः । यथा लोकाधीनः ३ ॥ * ॥ अक्षधूर्तः ॥ * ॥ विबुधप्रधा- नम् ॥ * ॥ कार्यमव्यः ४ । कार्यविषयेऽनिपुण इत्यर्थः ॥ * ॥ कर्मध्यानः। कर्मसु युक्त इत्यर्थः ६ ॥ ॥ पृथिवीप्रणवः ॥ * ॥ पृथिवीविदितः ॥ * ॥ बचिमारः ॥ * ॥ मध्ये गुरुः ॥ * ॥ कायायमः । कायविषय प्रौदरिक इत्यर्थः ॥ * ॥ काम्पियसिद्धः ॥ * ॥ अवमानविरमः॥शिरःशेखरः ॥ * ॥ छायाकः ॥ ॥ कुम्भीपकः॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन व्यवहारपटुः । प्रातपरमणीय दूत्या- दयो द्रष्टयाः ॥ १०१॥ इति शोण्डादिः॥ यन्तापाचासमितबहुलौ१० गेहगोटाप्रगल्भ- वेडिन्नदिन्विजितिपटवः पण्डितव्याडशूराः । गर्भाछूरः सुहितसहितस्तृप्नदृप्तौ च धीरः पिण्डीशूगे व्रणकृमिरथो कूपमण्डूकयुक्तः ॥ १०२ ॥ पानेसमितादयः सप्तमीतत्पुरुषा निपात्यन्ते । क्षेपे गम्यमाने पा- १ जितनपच•A ,जन IF, गजल • Vight be a drum in the ground (cf २मति अधिगतमिनो D a) Le a bole covered over with ३ यतो मो•A, om c hoaris to be beaten upon, e उपरव: ४. कार्यसव्यं A; कार्य मध्य. B, Prof Weber Axit were a drum stand. कार्यमध्य.C: कार्यभव्य D •मव्य Ing on the ground (shrnce not sound. ५ अभिपुष A, oris b, 'येमिपुष ingred Ma Sant Ase Ha Zeitsch D UCE M (P4,117 ६ धर्मयान:-AB •कर्मयुक्त, कार्यायम •AF,om D. कावि- कर्ममु मला: कर्ममु प्य। पयेADF. उदरिका.पोदारिका Thur BCD r: पुधिषीप्रवीण ९ व्यवहारपटारातपरमणीय A-Corrent प्रणव or the conjectured १० .in lased पारेसमितादि: प्रवप 101 RProt Roth says stss both readingm. here g metre 10 ·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः १५३ - गजः ॥ * ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ * ॥ देवानाताः । वेदेति रनमतिः ॥ * ॥ कृपणाख्याताः ॥ ॥ विशिपं गृहम् । अविशिपं विशिपं कृतम् । विशि- पकृतम् ॥ भोजस्तु विशिष्ट इत्याह । वामनो गण इत्यपि ॥ * ॥ निर्ध. नोपकृताः ॥ * ॥ जको राशिस्थानम् । किलिञ्चा इत्यपरे । ऊका- वकल्पिताः ॥ * ॥ पटूनाः ॥ * ॥ राशिकल्पिताः ॥ * ॥ भूतनिराकृताः२ ॥ * ॥ अमणविश्रुताः ॥ * ॥ कुशलाख्याताः ॥ * ॥ कुं भूमि दुनोति । कुन्दुः । उन्दुरः। तं मीनाति हिनस्ति । कुन्दुमो मार्जारः । कुन्दु मावकल्पिताः ॥ अपरे तु कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्थानम् । तस्मिन्मिनोतीति४ कन्दुमः । कन्दुमाः कन्दुमाः कृताः । कन्दुम- कृताः शालयः ॥ कुङ्कुमेति रत्नमतिः ॥ * ॥ वदान्योदीरिताः ॥ कृतादयस्तु सर्वैरपि व्याघ्रादिभिः संवन्धमनुभवन्ति । अश्रेणयः श्रेणयो विहिताः । श्रेणिविहिताः । श्रेणिनिरूपिताः । श्रेण्यामीना इत्यादयो भवन्ति । यत्र मामयं नास्ति तत्रेति शब्दाध्याहारो द्रष्ट- व्यः । श्रनिर्धना निर्धना इत्युपक्षताः । श्रचपलाथपला इत्यपाशताः । अभूता भूता इति निराष्ट्रता इति ॥ श्राकृतिगणोंऽयम् । तेन दूल- छता इत्यादयोऽपि द्रश्या:६॥ १० ॥ इति श्रेण्यादिः॥ कृतादयस्तु यथायोगं व्याख्याताः। ते च कृतमितभूतोदाहृतविश्रुतकलितावधारितोपकृताः। आस्थितनिराकृतोक्ताः संभावितमतविकल्पितासीनाः ॥ ११०॥ S १ कर्मिमा रत्यपरे । C., भोको. कलिंजरत्यपरे। पोकापकल्पिता::. २ मूतमिरायता:Com A ५ 'कदूम. thnce A ६ नछता इत्यादयो । तूल. शताः गणशता इत्यादयो पि भवन्ति।

·१५२ गणरबमहोदधिः [अध्या०२. वानरया ॥ * ॥ राजान ऋषय इव । राजर्षयः ॥ * ॥ वैरं तरुरिव समू- लवात् । वैरतरः। बद्धमूलस्य मूलं हि महदैरतरोः स्त्रियः१॥ पुरुषकः ॥ * ॥ श्रोष्ठो लोहित्याविम्वमिव । श्रोष्ठेन रामो रामौष्ठबिम्वचुम्बनचुच्चुनार ॥ प्राकृतिगणोऽयम् । तेन पुरुषष इत्यादयोऽपि भवन्ति ३ ॥ १८ ॥ दूति व्याघ्रादिः॥ श्रेणिः पूगो निधननिपुणब्राह्मणाः पण्डितोऽथो४ मन्त्रो मुण्डो निचयचपलक्षावियाध्यापकाश्च । इन्द्रो देवः कृपणविशिषौ निर्धनोकौ पटुवा राशिभूतथमणकुशलाः कुन्दुमः स्यावदान्यः ॥ १०९ ॥ श्रेणोत्यादयः शब्दा अच्यन्ताः कृतादिभिः सह वा समस्यन्ते । समासः कर्मधारयो भवति ॥ * ॥ अश्रेणयः श्रेणयः कृताः । श्रेणि- कृताः पुरुषाः॥ वणिक्पथे पूगकृतानि यच भ्रमागरम्मुभिरम्पुराशि:६॥ अनिधनरूपा निधनरूपाः कृताः। निधनकृताः शत्रवः ॥ * ॥ निपु- गोदाइताः ॥ * ॥ ब्राह्मणमताः ॥ पण्डितज्ञाताः ॥ * ॥ मन्त्र मिताः ॥ * ॥मुण्डसमाविताः ॥ * ॥ निचयोचारिताः॥ * ॥ चपलापाकृताः॥ * ॥ क्षत्रियमताः ॥ * ॥ अथापकोदिताः। अधीतेऽध्यापक इति शकटा. 9 S1, 2, 38, AC Dom the first pada २ Sisnp 2 14, रामोष्ठ. B C F , "चुवनचुवना A BD , "चचुना F "चुवजवजा ३ Aom इपि, इत्यादावपिभवति ४ पडितोओं D E . पंडितोघी F ५ श्रवणकुशला A ६ Sisup 3 38 ७ अनिधनरूपानिधनकृताACD ८ पत्रियमिता.A , om D , ·• अध्या०२८ गणरत्नमहोदधिः १५३ गजः ॥ ॥ इन्द्रावधारिताः ॥ * ॥ देवानाताः । वेदेति रत्नमतिः ॥ * ॥ कृपणाख्याताः ॥ * ॥ विशिपं गृहम् । अविशिपं विशिपं शतम् । विशि- पक्षतम् ॥ भोजन्तु विशिष्ट इत्याह । वामनो गण इत्यपि ॥ * ॥ निर्ध- नोपकृताः ॥ * ॥ ऊको राशिम्यानम् । किलिचा इत्यपरे । ऊका- वकन्पिताः ॥ * ॥ पटकाः ॥ * ॥ राशिकल्पिताः ॥ * ॥ भूतनिराकता:२ [॥ * ॥ अमणविश्रुताः ॥ * ॥ कुशलाख्याताः ॥ * ॥ कुं भूमि दुनोति । कुन्दुः । उन्दुरः । तं मोनाति हिनस्ति । कुन्दुमो माजीरः । कुन्दु- मावकल्पिता: ॥ अपरे तु कन्दुमेति पठन्ति । कन्दुः पाकस्थानम् । नस्मिन्मिनोतीति४ कन्दुमः । अकन्दुमाः कन्दुमाः कृताः । कन्दुम- शताः शालयः । कुङ्कुमेति रत्नमतिः ॥ * ॥ वदान्योदीरिताः ॥ छतादयस्तु मर्वैरपि व्याघ्रादिभिः संबन्धमनुभवन्ति । अश्रेणयः श्रेणयो विहिताः । श्रेणिविहिताः । श्रेणिनिरूपिताः । श्रेण्यामीना इत्यादयो भवन्ति । यत्र मामी नास्ति तचेति शब्दाथाहारो द्रष्ट- व्यः । अनिर्धना निर्धना इत्युपकताः । अचपलायपला इत्यपाताः । अभूता भूता इति निराकृता इति ॥ आरुतिगणोऽयम् । तेन ठूल- कृता इत्यादयोऽपि द्रव्याः६॥ २० ॥ इति श्रेष्यादिः ।। श्तादयस्तु यथायोगं व्याख्यानाः। तेच कृतमितभूतोदाहतविथुनकलितावधारितोपकृताः । आस्थितनिराकृतोक्ताः संभावितमतविकस्पितासीनाः ॥११०॥ १ कमिमा इत्यपरे, c., पोको' ५ किम.tinceA अनियरत्यपरेकोशामवाधिताः ६ तेग बता रत्यादयो तुम २ मूलनिराशता.Com A. पता: गणता त्यादयो पि भवन्ति । ३ कुंदुरदुषः निमोति•D: अभूता भूता रति निराधना मीना हिनस्ति.A onomमता mom thercond ४ दुपा पंपा. भि. tiall staaza, D om from Data मोतीतिAD ·[अध्या.. गणरवमहोदधिः उद्दमचूडा । अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः ॥ * ॥ एहि यवेति यस्मिन्कर्मणि तद् एहियवम् ॥ अन्यस्तु । एहि यवेरिति यस्मिन्कर्मणी. त्याह ॥ * ॥ भुकासहितः । यो यत्किंचिदशित्वा दप्तो भवति स एव. मुच्यते ॥ * ॥ उद्धर कोष्ठाद्धान्यमन्यद्दा। अवसूज देशीति यस्यां मा। उद्धरावरजा ॥ ११८॥ उच्चावचमोहकटोच्चनीच- निश्चप्रचाः कृन्दिविचक्षणा च । विचमचा चाचपराचयुक्ता- sकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः ॥ ११९ ॥ उच्चं च तदवचं च । उदक् चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा। भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेष्विवेन्दो उच्चावचरुपगतेषु सहस्रसंख्याम् ॥ उचितं चावचितं च । उच्चावचमित्यन्ये ४ ॥ * ॥ प्रोह कटमिति य मा प्रोहकटा । पोहणं वीरणादेः कटादिभावाय विरचना, उच्चैश्च नीचैश्च यत्तद् उच्चनीचम् । उच्चं च नीचं चेति वा ॥ नि च प्रचितं च । निश्चमचम्। निशितं च प्रचितं च यस्यां क्रियाय निशप्रचा ॥ निष्कुषितं च निस्वचं च । नियत्वचमिति केचित् .. . १ उदकोछावा। उधर कोठान। ५ मोहणं वारणादि:- corr. D; कोटाद्वान्यद्वाल घ पादेः कटादि.. २ विचप्रवाचाच. F; उच्चावच A.; ६8 om. from नियित. न. B.; दिवि. C. ७ निसुषं A.; 'नि B.; • पचंच. निर्ण निD.

·अध्या.२] गणरत्नमहोदधिः कृती वेयने । कन्धि विशिष्टं चक्षणमिति यस्यां मा कृन्धिविचक्षणा ॥ शाकटायनस्तु । कृन्धि विक्षिणीहोति यस्यां मा कन्विविक्षिणा की. मविषया किया। निपातनाद्धिलोपो विकरणस्य इखत्वं चेत्याह ॥ * ॥ विकृतं च प्रकृतं च यस्यां क्रियायां मा विचमचा ]] * 1) श्राचितं च परा- चितं च । पाचपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच्च । पाचपराचम् २ ॥ * ॥ नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसंचाराः पट कर्माणि प्रकुर्वते ॥ प्राचितं चोपचितं च । पाचोपचम् ॥ प्रागच्छ चोपगच्छ च यस्मिन्क- मणि तद् आचोपचमित्यन्ये ।। * ॥ कां दिशं मजामीति । कांदिशीकः । गणपाठमामर्थ्याट्टीकण्प्रत्ययः ४ ॥ ११८ । उपनिवपाथोदमविधमाहीपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायहच्छोत्पचनिपचाः प्रोप्यपापीयान॥१२०॥ उदप निवपेति यस्यां सा । उपनिवपा ॥ * ॥ उद्धम विधमेति यस्यां मा। उद्धमविधमा ॥ * ॥ अहो पुरुषोऽहमित्यस्थ भाव । पाहोपुरुपि- का मनोज्ञादित्वादकमि ॥ ॥ इह पञ्चमीति यम्यां कियायां सा। हपञ्चमी॥ इहपञ्चमोगब्दसंपर्कात्मकरणमधिकारो वा।पञ्चमी. त्यन्ये॥ ॥ अहं शमोऽहं शक इत्यस्ति यस्यां मा। अहमहमिका। स्वार्थि- १ विपिणीशीति दिविषयाAB ३ अकुतोभयं । स.०, कुर्वते A D दिसणीहीति- शिविणा, द्धि ४ सामर्यादीकका, कांदिशा! विधिषिणीहि निविषषणाF-R. आकणC, •र्यात् टीकएप्रत्यय and Canaratoår lave afagu ५ मिपचा प्रोषपापोयाम् A,मो. also ki v.et but 10200, प्यपापीन् Iteng Arbor छन्धिविचषणा छत ६ पहोपुरुपिका AI.हमित्य- विदिपिपपपति यशामभिधीयते या क्रियायो torr D सातविषपणाiamaratear] ७ मनोमादित्यादिति कचित् D . & Ciapanatair erplaios both ways not mentioned to the mannjaddi 409 10 11 ·गणरत्नमहोदधिः [श्रध्या० २. उहमचूडा । अभिभवनं निर्भयता वा वर्तत इत्यर्थः ॥ * ॥ एहि यवेति यस्मिन्कर्मणि तद् एहियवम् ॥ अन्यस्तु । एहि यवैरिति यस्मिन्कर्मणी- त्याह॥ * ॥ भुक्त्वासुहितः । यो यत्किंचिदशिला हप्तो भवति स एव- मुच्यते ॥ * ॥ उद्धर कोठाद्धान्यमन्यदा। अवस्ज देहीति यस्यां मा। उद्धरावसृजा ॥ ११८॥ उच्चावचमोहकटोच्चनीच-' निश्वप्रचाः कुन्दिविचक्षणा च । विचमचा चाचपराचयुक्ता- ऽकुतोभयाचोपचकांदिशीकाः॥११९॥ उच्चं च तदवचं च । उदक् चावाक् चेति वा । उच्चावचम् । यथा । भिन्नेषु रत्नकिरणैः किरणेविवेन्दोर३ उच्चावचरुपगतेषु सहससंख्याम् ॥ उचितं चावचितं च । उच्चावचमित्यन्ये ४ ॥ ॥ प्रोह कटमिति यस्या मा प्रोहकटा । पोहणं वीरणादेः कटादिभावाय विरचनामा उच्चय नीचैव यत्तद् उच्चनीचम् । उच्चं च नीचं चेति वा ॥ * ॥ नियितं च प्रचितं च । नियमचम् । नियितं च प्रचितं च यस्यां क्रियायां मा नियमचा ॥ निष्फुषितं च निस्लचं च । नियत्वचमिति केचित् ॥ ॥ : १ उद्योछावा उर को। ५ पोहणं पारणादि:..: ग्रोहयए corr.D: कोष्ठावान्यदा प पादेः कटादि. D. २विषप्रवाचाच.F, उद्यापध%B ६ | om from मिपित. •कटोपनीष... दिदि ०मिनुप प . मिरापपमिति ३ ६ 4.40. रहेन्दोर B: "प पपंप मिपितं निर्य ४ उचित पप R.C. D; उपा- मूषमिति पमि.

·अध्या. २] गणरत्नमहोदधिः कृती वेटने । कन्ड्वि विशिएं चक्षणमिति यस्यां मा कन्धिविचक्षणा । शाकटायनस्तु । कृन्धि विक्षिणीहोति यस्यां सा कृन्धिविक्षिणा की. मविषया क्रिया । निपातनाडिलोपो विकरणस्य इखत्वं चेत्याह ॥ ॥ विरुतं च प्रशत च यस्यां क्रियायां मा विचमचा ॥ * ॥ श्राचितं च परा- चितं च । चपराचम् ॥ अवाक् च परस्ताच्च। पाचपराचम् ॥ * ॥ नास्ति कुतोऽपि कस्मादपि भयं यत्र । अकुतोभयम् । अकुतोभयसंचाराः पट कर्माणि प्रकुर्वते ३ ॥ आचितं चोपचितं च । पाचोपचम् ॥ आगच्छ चोपगच्छ च यस्मिन्क- मणि नद् आचोपचमित्यन्ये ॥ * ॥ कां दिशं प्रजामोति । कांदिशीकः । गणपाठमामाहीकण् प्रत्ययः ॥ ११८ ॥ उद्धपनिवपाथोधमविधमाहोपुरुपिकेहपञ्चम्यः । अहमहमिकायदृच्छोत्पचनिपचाः प्रोप्यपापीयान्॥१२०॥ उप निवपेति यस्यां सा। उपनिवपा) •|| उद्धम विधमेति यस्यां मा। उद्धमविधमा ॥ * ॥ अहो पुरुषोऽहमित्यस्य भाव.। श्राहोपुरुषि- का मनोजादित्वाद कनि॥ ॥ रह पञ्चमीति यस्त्रां क्रियायां मा। रहपञ्चमी॥ इहपञ्चमीशब्दभपातप्रकरणमधिकारो वा । इहपञ्चमी- स्यन्ये ॥ ॥ अहं गमोऽहं शक इत्यस्ति यस्यां मा। अहमहमिका खार्थि- १ विषिणीवीति द्विविपणाA, ३ अकुतोभयं । म , कुर्वते । D विशणोहीति-कंदिविणाD, दि सामादीकका कादिशाकः। दिषिधिमोहि-शविषिषपसार •ाकणप्र.८, र्यात टीकएप्रत्यय P. and Gaparatoár bare fata, ५ निपचा प्रोपपापीयान् A , प्रो. also hel ed; but - 102110, प्यपापीन् RengAt RC सन्धिविपपणा छत ६ महीपुरपिका 1 1 , हमित्य- छिदि विषयोति यस्यामभिधीयते स्या क्रियायो rorr D सातविषपणा (Gnparator] ० मनोज्ञादित्वादिति कथित् ; lianarstair explains both rays not mentioned in the manaynedr400 10 11 ·१६८ गणरवमहोदधिः [अध्या० २. मिति भोज:१॥ * ॥ उष्ट्रय गशव । उप्रगशम् ॥ * ॥ मूत्रं च शकच्च । मूचशष्ठत् ॥ * ॥ भगवान्देवताऽस्याः । भगवत इयं वा । भागवती ॥ भागवती च भागवतच । भागवतीभागवतम् ॥ * ॥ढणं च काठं च । टणकाष्ठम् ॥ * ॥ कुटी च कुटय । कुटीकुटम् २ ॥ कश्चित् कुडी वाला। कुडो बालः । कुडी च कुडय । कुडीकुडमित्याह३॥ १३१ ॥ मांसशोणितशब्दोऽपि दर्भपूतीकसंयुतः। वालवृद्ध बुद्धेयमुपाध्यायश्च याजकात्४ ॥१३२॥ मांसं च शोणितं च । मांस शोणितम् ।। - ॥ दर्भश्च पूतीकश्च । दर्भ- पूतीकम् ॥ वामनस्तु दर्भपूतिकमित्याह ५ ॥ * ॥ वालश्च वृद्धश्च । वा- लद्धम् ॥ * ॥ याजकश्च । उपाध्यायश्च । याजकोपाध्यायम् ॥ * ॥ गवाश्वप्रतिषु यथोचारितरूपग्रहणादिह न भवति । गोऽवी६। गोऽश्वम् ६ ॥ नियतश्चायं गणः ॥ १३२ ॥ इति गवाश्चादिः ॥ हस्ती महेला गणिका कुसूलं कटोलगण्डोलकटोलकाश्च। गण्डोलकाजौ च कपोतगण्डौ कण्डोलकण्डोलकजालयुक्तौ ॥ १३३ ॥ पादस्याहत्यादेखंगित्यनेन हस्यादेवर्जितत्वालुक् समासान्तो न १ श्रीभोज.D वामनस्तु दर्भपूतीकमित्याह । DF- २ कुटीकुटी A. - कुटी कुभदासी 'पूतिक (पूतिका वनौषधिविशेषो या कुट कुंभ । यद्वा कुटी पर्णशाला कुटो सोमवल्ली प्रतिनिधिलेनोपादोयajaa- ६ गौशाश्वच गोश्वंक, गौश्वी F ३ कुडी वल. कुडा च कुडथ कुङ- मित्याह । ७कुशल°A BC, कुशूलकटो.F, कटोलकडोलकटो.A ४ वालवृद्ध तु वै जेयमु A ८r च कडोलककडयुक्ती , ५ दर्भध पूलीक च दर्भपूलीकम् । कन्दोलकण्डोलकर naratnav TER I Gunaratnây ·प्रधा०२] गणरत्नमहोदधिः १६८ भवति ॥ * ॥ हस्तिन व पादावस्य । असी हस्तिपादः ॥ * ॥ महेला- पादः ॥ * ॥ गणिकापादः ॥ * ॥ कुसूलपादः ॥ * ॥ कटोलपादः ॥ * ॥ गण्डोलपाद: ।। * ॥ कटोलकपादः ॥ * ॥ गण्डोलकपादः ॥ * ॥ अज- पादः ॥ * ॥ कपोतपादः ॥ * ॥ गण्डस्येव पादावस्य । गण्डपादः ॥ * ॥ कण्डोलमिव पादावस्य । कण्डोलपादः ॥ * ॥ कण्डोलक व पादा- वस्य । कण्डोलकपादः ॥ गण्डोलगण्डोलकशब्दावपि वामनः३॥ * ॥ जालपादः॥ १२३ ॥ इति हस्यादिः।। कुम्भस्यूणाशतविकलशीविष्णुगोधकदासी-४ द्रोणीसूचीमुनिशुचिशकृत्कृष्णजाला नवे५ । सूचाष्टभ्यां कुणिगुणनिः सूकरद्धेः पपश्च ६ जयनं पादं मुविहितपदादेशमेनं विदन्तु ॥ १३४ ॥ कुम्भाविव पादावस्याः । कुम्भपदी ॥ * ॥ स्थूणपदी ॥ * ॥ शनं पादा यस्याः । शतपदी। खर्जूरकजन्तुः ॥ * ॥ विगतो पादौ यस्याः । विपदी ॥ * ॥ कल शीव पादावस्थाः । कलगोपदी॥ * ॥ विष्णोरिव पादावस्याः । विष्णुपदी ॥ * ॥ एवं गोधापदी। ॥ एकः पादो यस्याः। एकपदी। केचिन पठन्ति ।१० एकपादित्यपि हि स्त्रियां दृश्यते ॥ अन्ये ७ - १ कुशलपाद:A B C F ५ सख्त् for शरुत् ACF २ कडोलकमिव F, om D ६ शूकर• A C , शूकराहF ३ गढीलगडोलक । शब्दाव, ७. तनु or तन्तु.A, 'तर UC, गंडोलगडोलशदाव 8-2 एव for कर्जुरकतनु , खरकतनु D-मत पि, his v.ed has गण्डोल। गण्डो- पदी ओषधिविशेषो अतुविशेयो वा। लक। [and कटोल for which so Cannontpay 2110 कुठान (as Ganeratnas), Is Heng At Soc. पटोल] letles the ८ कलमीय uss alnetirre couples of wonls (also li), 41 torreek C), once A F Hamarathit has टोन, कटोलक १० D corr केचि पठन्ति एकपदा ४ कलसी.c. रत्वपीहा ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या. २. १७६ दिमुसला । केचिद् दो दण्डौ यस्मिन्संग्रामे । उभी कर्णावस्य प्रासा- दस्य । उभाकीत्यादौ क्रियाया अन्यत्राप्यन्यपदार्थे प्रतिपन्नाः । स्व. दिवचनं विनाप्युभशब्दस्य वृत्तौ प्रयोगो गणपाठात् १ ॥ १३८ ॥ इति दिदण्यादिः। प्रियाकान्तामनोज्ञास्वाकल्याणीभक्तिदुर्भगाः। सचिवावामनाक्षान्ताचपलानिचितासमाः३॥ १३९ ॥ सुभगा दुहिता वाल्या वामाथ ननया तथा४। कुकुटाण्डमृगक्षीरकाकशावादयो मताः ॥ १४०॥ पुंस्यनूडित्यादिना मियादिषनरपदेषु पुस्सीम भवति ।। कल्याणी प्रिया यस्य । कल्याणीप्रियः ॥ • ॥ दर्शनीयाकान्तः ॥ ॥ भव्यामनोजः ॥ ॥ कल्याणीखः ॥ ॥ मियाक न्याणीकः ॥ ॥ वाग्दे- वताभक्तिः ॥ कथं दृढममिः । दृढ भफिर येतिमपुंमकमात्र पूर्वप- दम् । भोजम् भको च कर्मभाधमायामिायनेम सूचे भवानीभकि- रित्यादि भवति भावमाधमायो तुम्विरभफिटभफिर्भवान्येत्यादि भवतीत्याएen • ॥ कथापोदुभंगः ॥ ॥ प्रियामशियः ॥ • प्रिया. १। मुभिविषपण पिना. पि. पष. ९ ममोपासाय.... ५ पार: बाबमामाद भाभA: n en. from it. पो... पावा.. सी..तp1231. ०पचापीमनोग... सपर.पीतापाताnce हिरात पदभ. tatemममा पिपि. ४पानापामपA पापापाग. ग्राभलिभरासारवादितामा मानपारापाः पावापामना.सम. Atom from भोर-arta पापापाखापामाप. mrathinner Trn. Turks भदा.

·अथा.२.] गणरत्नमहोदधिः वामनः ॥ * ॥ प्रियाक्षान्तः ॥ प्रियारवान्त इत्यपि कश्चित् ॥ * ॥ प्रि- याचपलः ॥ * ॥ प्रियानिचितः ॥ * ॥ दर्शनीयासमः ॥ १३८ ।। कल्याणसुभगः ॥ * ॥ कल्याणीदुहिटकः ॥ * ॥ कल्याणी वाल्या यस्य । कच्याणीबायः॥ भोजन कल्याणोवाल इत्याह ॥ * | मियावामः ॥ * ॥ कच्याणीतनयः॥ अवार्थ इत्येव । कल्याण पिया। कल्याणमनोज्ञा । इत्यादि। भद्रेश्वराचार्यस्तु । किंच स्वा दुर्भगा कान्ता रवान्ता निचिता समा। मधिवा चपला भनि ल्येति खादयो दश ॥ इति स्वादी वेत्यनेन विकल्पेन पुंवद्भावं मन्यते ॥ ॥ इति प्रियादिः । कुकुयादयोऽण्डादिषु वेत्यनेन कुफुयादयः शब्दाः स्त्रीलिङ्गा अण्डादियूत्तरपदेषु५ पुंवदा भवन्ति ॥ * ॥ कुफुया अण्डम् । कुकुटा- पडम् । कुकुय्यण्डम् ॥ * ॥ मृगवीरम् । मृगीतीरम् ॥ * ॥ काकशावः । काकीगावः ॥ * ॥ श्रादिशब्दस्य व्यवस्थावाचित्वात् ॥ मयूराण्डम् । मयूर्यण्डम् ॥ काकाण्डम् । काक्यण्डम् ॥ मृगपदम् । मृगीपदम् । मृगीव चपला । मृगचपला । मृगौचपला ॥ इंसगद्गदा । हमोगद्गदा । इत्यादयो भवन्ति ॥ * ॥ अयं विकल्पो भोजदेवाभिप्रायेश६ । शाक- टायनम् नित्य मिच्छति ॥ १४ ॥ इति कुफुटाण्डादिः । कोटरमिथकसिध्रकसारिकपुरगा गणे समाख्याताः। अञ्जनभन्ननकिंशुकलोहितखना नलः शाला १४१ ॥ १ मियारपत•A. कपित् BC.F. २ घीभीषनु ३पन्यायपा ४पयनAD. ५ •पदस्थेपर. & D om frog 41 to मोबदे. गोमाता:.. 12 ·[प्रधा.. गणरबमहोदधिः १८४ है श्राशीरिष्टस्थामायां दंष्ट्रायामनिनाशिनाम् । आशीखालुगता दंष्ट्वा तया बिद्धो न जीवनि। तस्यां विषमस्य । श्राशीविषः । इत्येके ॥ * ॥ पुरो दाम्मत रति पुरोडाशः । पिष्ट पिण्डः । यथा। पुरोडाशभुजामिष्टमिष्टं कर्तुमलंतराम् षभिः प्रकारैः । षड्डा ॥ * ॥ नितरां लूयते खशरीराइतिः कि सरीसृपैरिति निर्खयनी । भुजङ्गमुक्ता त्वक् ॥ ॥ स्वयं राजना। खराः ॥ ॥ प्रत्यूहे रखते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः। गार रोगान् हन्तीति। पारखधः ॥ * ॥ श्राध्यायन्ति जनास्तमिति। घपर्थे कः ॥ * ॥ षड् दन्ना अस्य । पोडन् । षोडतो 17 दस्थापत्यम् । अत इति । वाद्धलि: ॥ ॥ मन्मथः॥ १४७॥ यूना मनोम ·गणरत्नमहोदधिः अध्या०२] १८५ पृथिव्यां जीर्यतीति कुञ्जरः ॥ * ॥ लुयतेऽपनीयत इति लुग नाम लोपः । यथा । प्रत्ययलुकां चानाम् ॥ * ॥ मृदमालीयते । मृ- गालः ॥ * ॥ जीवनं जलं तस्य मूतः पुटबन्धः२। जीमूतः ॥ * ॥ मह्यां रौतीति मयूरः ॥ ॥ हिनस्तीति सिंहः ॥ * ॥ शकस्यान्धुः। शकन्धुः। ॥ कर्कस्थान्धुः । कर्कन्धुः । बदरी ॥ * ॥ दधि तिष्ठतीति दधित्यः ॥ * ॥ ब्रुवन्तः सीदन्यस्यामिति। वृमी। मुनीनामासनम् ॥ * ॥ मयां तिष्ठ- तीति महित्यः ॥ * ॥ पारे४ पततीति पारापतः ॥ * ॥ मेहनस्य खस्य५ माला । मेखला ।। १४८॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्घ पुनः परे। उकारोकारयोरुच पश्चातोऽधादिके तलुक्६ ॥ १४९ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्थादिति । दिवाधीवरः। दिवाङ्गना। दिवौकसः ॥ * ॥ दीर्धेऽचि पुनर्न केवनं दिवः स्थाने दिवो भवति दिद चा दिवीश्वरः । दिवेश्वरः। दिवूढा। दिवोढा ॥ दिवूतिः । दिवोतिः ॥ ॥ उकारोकारयोरुञ्चेति । चूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा । उद्यसुद्यानवाप्यां बहुलतमतम. पङ्कपूरं विदार्य। दिवोगतिः । घुगतिः ॥ चूहा । दिदा । दिवोहा । ऊकारे रूपत्र- यम् ॥ ॥ पद्यातोऽधादिके तस्लुक् । पाच्छब्दस्याधादावुत्तरपदे न्यतकारस्य लुग्भवति । परार्धम् । परिमार्थमित्यर्थः । यथा। - - 9 Kitantra is 1, 4 ४ यार वीवमय मूत• 4 Y., बीवन 4 सुन, मिन्नस्थFou c नीति बीवनस्य बनस्य मूत्त. पुट- ६चमुक IA B.Com this thoka. प्रतिपाlaji ७ D add दिवेह, A विदेर . mur ale ki1 . वृहतोःया Ffaydras turmentaland पवितीति मीथपीपामासनं Vidyka., 'पानततमत.ed. Harbert. चमुक् ॥ C, एनुका ·१८४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या.. । श्राशीरिष्टस्याशंसायां दंद्रायामनिलाशिनाम् । श्राशीस्तालुगता दंष्ट्रा तया विद्धो न जीवति ॥ तस्यां विषमस्य २ । आशीविषः । इत्येके ॥ * ॥ पुरो दाश्यत इति पुरोडाशः । पिष्ट पिण्डः । यथा। पुरोडाशभुजामिष्ट मिटं कर्तमलंतराम् ॥ पङ्गिः प्रकारैः । षड्डा ॥ * ॥ नितरा लूयते खशरीराइहिः क्रियते सरीसृपैरिति निर्बयनो । भुजङ्गमुक्ता त्वक् ॥ * ॥ स्वयं राजन्त इति खराः ॥ * ॥ प्रत्यूहे रम्बते शब्दायते । हेरम्बो गणपतिः ॥ * ॥ श्राराद् रोगान् हन्तीति । पारखधः ॥ * ॥ श्राध्यायन्ति जनास्तमिति । श्रादयः। घणर्थे कः ॥ * ॥ षड् दन्ता प्रस्थ । पोडन् । षोडती ॥ * ॥ वाखा- दस्थापत्यम् । अत इनि । वावलिः ॥ * ॥ यूनां मनो मनातीति मन्मथः ॥ १४७॥ उलूखलीदूखलकुञ्जरा लुग मृणालजीमूतमयूरसिंहाः। शकन्धुकर्कन्धुदधिन्यवृस्यो महित्यपारापतमेखलाश्च ॥ १४ ॥ ऊर्ध्व खं वितं वास्यास्तीति । उलूखलम् । उदूखलम् । यत्र ग्रीह्यादयः कुप्यन्ते ॥ ऊर्ध्व ख लातीनि वा । उदूखलम् ॥ * ॥ की १ आशी तानु°AD, तालुगता. म्दायते हेरम्ब इति नवता. kshtra २ यस्य-C,विपस्त्य A ३ दास्यत A D CF, दास्यति । ७ वाग्दलि-वाड्ालि wrongly ४ Siup 2,106 nar vel. (not I48) ५ गरीरमृपिरिति, सरितिक, ८ सय समाति पादत्ते युनूप क्रियते मरिति, नियमी. ग्नम् । उत् ऊर्ध्व गवनति संचलनोतिया ६ रवते 1 CF-प्रत्यूह रम्पते। उनूपनग Mrjuer (om उदूपत) - Ak,1,1,31 ·अध्या. २] गणरत्नमहोदधिः १८५ । पृथिव्यां जीर्यतीति कुन्नरः ॥ * ॥ लुच्यतेऽपनीयत इति लुग् नाम लोपः । यथा । प्रत्ययलुकां चानाम् ॥ * ॥ दमालीयते । - एणालः ॥ * ॥ जीवनं जलं तस्य मूतः पुटवन्धः २ । जीमूतः ॥ * ॥ मह्यां रौतीति मयूरः । * ॥ दिनस्तीति सिंहः ॥ * ॥ शकस्थान्धुः । शकन्धुः॥ * ॥ कर्कस्थान्धुः । कर्कन्धुः । बदरी ॥ * ॥ दधि तिष्ठतीति दधित्यः ॥ * ॥ अवन्तः मोदन्यस्यामिति। हमी। मुनीनामासनम् ॥ * ॥ मयां तिष्ठ- तीति महित्यः ॥ * ॥ पारे पततीति पारायतः ॥ * ॥ मेहनस्य खस्य५ । मेखला॥ १४८॥ दिवः स्याने दिवोऽचि स्याद् दिव् च दीर्घ पुनः परे । उकारोकारयोरुच पश्चातोऽधादिके तलुक्६ ॥१४९ ॥ दिवः स्थाने दिवोऽचि स्यादिति । दिवाधीवरः। दिवाङ्गना। दिवौकसः ॥ * ॥ दीर्धेऽचि पुनर्न केवलं दिवः स्थाने दिवो भवति दिव् चा दिवीश्वरः । दिवेश्वरः ॥ दिवूढा। दिवोढा ॥ दिवूतिः । दिवोतिः ॥ * ॥ उकारोकारयोरुञ्चेति । धूद्यानम् । दिवोद्यानम् । यथा । उद्यघूधानवायां बहुलतमतमः पङ्कपूरं विदार्य। दिवोइतिः । धूइतिः ॥ धूछा । दिवूहा । दिवोहा । ऊकारे रूपत्र- यम् ॥ ॥ पातोऽधादिके तलुक् । पाच्छब्दस्या/दावुत्तरपदे ऽनयतकारम्य स्तुग्भवति । पद्यार्धम् । पथिमाईमित्यर्थः । यथा। । Aatantrairl. ४पार २ बोवनस्य मत • Ke , जीवन ५ पुलस्य A , भियस्य F; om c. मुपतीति जीवमस्य जनस्य मूत्तः पुट & 714 B, C.om this sloka पंधरतिया 0D addrदिवेह , विदेह . ३ Thur aln hi• 1. पृथतोऽस्या 5 Mayera's så atafaka 79 cd मीदपविगतीति मी पापीयामासमं VidyAn : 'वानततमत •ed Haeberl Hai ९पमुक् ॥ C. पलक D ·गणरबमहोदधिः [अध्या.. - मदेशः ॥ * ॥ सरात्रिः ॥ * ॥ सपिण्डः ॥ * ॥ सनाभिः । भूयुग्मस्व मभाभिमन्मथधनुष्योत्स्नास्मितस्याञ्चल:१॥ ॥ सकुतिः ॥ * ॥ सवेणी ॥ * ॥ कश्चिप्लोहितशब्दमप्यधीते । तीर्थशब्द स्तु न पठितो मतान्तरस्याभ्युपगतत्वात् २॥ १५६ ॥ इति पक्षादिः॥ रूपं वर्णो नामस्थाने जातीयधर्मवचनानि । गोत्रं वयोऽपि लक्ष्यं चन्द्रादिमते तु रूपादौ॥१५७ ॥ रूपादिषूत्तरपदेषु रूपादौ वेत्यनेन समानस्य सभावो वा भवति ॥ ॥ समान रूप मरूपम् । ममानं रूपं यस्य वा । सरूपः । समानरूपः ॥ * ॥ एवं सवर्णः । समानवर्णः ॥ * || सनाम । सनामा ॥ * ॥ सस्थानम् । सस्थानः ॥ * ॥ समाना जातिरस्येति जातेरीय दुतीयप्रत्यये । मजा- तीयः । ममानजातीयः ॥ * ॥ मधर्मः । सधा । समानधर्मः । समा. नधर्मा। उत्पत्स्यतेऽस्ति४ मम कोऽपि समानधर्मी कालो हायं निरवधिविपुला च पृथ्वी ॥ सवचनम् । सवचनः ॥ * ॥ मगोत्रम् । सगोत्रः ॥ ॥ मवयः । मवयाः ॥ ॥ श्रादिग्रहणाद् भोजादेः परिग्रहः । शाकटायनवामनाचार्यो तु मभावं नित्यं सामान्येनाहतः ॥ १५० ॥ इति रूपादिः । मुपामदुःपामनियेषदुष्टयो दुःपंधिदुःपेधसुपेधमुष्टयः । नीचिका दुन्दुभिपेचनान्तिपन- निःयामनिम्पन्धिसुपन्थ्यपष्ठवः६ ॥ १५ ॥ १.पन D; •पिताम्यापन:A. Jori (thirse lulog alike in the 214; २ तादगदम्नु भ्युपगत्यात् C. 7 copied from f)C. omalto the Srat ३n om समानजातीय::A.da. 1) om HT ५ मुपानि:पाममिय..c. ६ मिपाम.A.I C.निधि... Frid for ठिा. उत्पाशी। मुधिपष्टता 8 Salatlm. d Dhand. 1, 6-13 •मपन्तप:.!::

·अध्या०२] गणरत्नमहोदधिः २८३ ॥ सुपामादीनां प्राग्वत् प इत्यनेन सुषामादीनां मकारस्य पलं भवति ॥ * ॥ शोभनं माम प्रियवचनं यम्याः मा मुपाम्पी। यथा भहि- काव्ये। सुपाम्णी सर्वतेजःसु तन्वी ज्योतिटमा इभाम् । निष्टपन्तीमिवात्मानं ज्योति:मात्कुर्वती वनम् ॥ शोभनं माम । सुपाम ॥ गोभनं मामाम्येति वा । सुपामा । मानण: मौम्यो वा ॥ * ॥ दुष्टं माम । दुःपाम || दुष्ट मामाम्येति वा । दुःपामा ॥ * ॥ नितरां मेधः। निषेधः ॥ * ॥ दुछु निन्दितम् । मुमूमानुभ- म्यामेनमेधतिमिचमनम्बञामित्यनेनैव दुछुशब्दम्य पत्ते सिद्ध रह पाठः पवम्यानित्यत्वज्ञापनार्थः। नेन सुम्यितम् । दुःम्मितमिति मिहम्। यदा तु दुःगब्दो निन्दायामनुपमर्गस्तदा विधानार्थम् ॥ • ॥ दुष्टः संधिः । दुःपंधिः ॥ दुष्टः मंधिरम्येति वा । दुःपंधिः ॥ * ॥ निन्दितः मेधः दुष्टः मेधोऽम्येति वा । दुःषेधः ॥ * ॥ गोभन: मेधः । गोभम मेधोऽम्येति वा । मुपेधः ॥ * ॥ मुठु गोभनम् ॥ ॥ मिसतीनि मेषिणा नाव: मेचिका । नौपेचिका काचित्स्वी । वामनम् । नाव स्थति। मी. पा । नौषिकेत्या६६ ॥ अपरे तु नौषेचन मिति टनान्न पठन्ति । पिच दरण इत्यम्य टनप्रत्यये । मेचनम् । दुम्सुम्याः मेषन दुन्दुभिषे- चनम् ॥ पियु तन्तुमंताने । केट पेट ९ इत्यस्य वा टनप्रत्यये । भवनम् । 9 A com foorn 947#retat मा। मीपिकाया BC-Theme mm. २ Bhatt 9 85(मुपाम्री मी 155) Humiony ka v rit 3.9 hat only at ३ दुष्टं दुष्ट ४ मेचतिमि वंशामि• ! , म भोपेव ed), नाव मेषण भीषागा अमृमामुघम्नामेममध• A , मुमूसा पईमानस्तु भोपेचिया पपाठाये मुतस्था, "माशुभस्था सजवंशव वामि.८,159 on मनु. PI1365 ५ यथा तु शब्दो । । (the 114 a with D, 1.4 मनी सनीति नीपिया पिसोहर ६ भीमा नीमच (om B C मौपिके A B C, भोमीपोव मौपिके को ७ नीयमिनि पिपनि Fउन प्रसंचन | दुभ्या मध F Iomr. er l'in Dp lim!

·गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. २० । ॥ । कम् ॥ * श्रानुराहतिः ॥ * ॥ अनुहोडः शकटविशेषः । तेन चरति । श्रानुहो- डिकः ॥ * ॥ अस्यहेतिः प्रहरणमस्य । श्रास्य हैतिकः । गणपाठसामर्था- पदममुदायादपि ठण् विभक्केशालु ॥ अस्थत्वेति केचित् २॥॥ इहलोके भवम् । ऐहलौकिकम् ॥ अयं लोक:३। इहलोकः । प्रथ- मान्तादपि हप्रत्ययोऽस्मादेव गणपाठाद् व्यधिकरणसमासो वा ॥ ॥ अभिगममर्हति । श्राभिगामिकः५॥ ॥ परलोके भवम् । पारलौकि- । सर्वभूम्यां विदितः । सार्वभौमः ॥ * ॥ प्रयोगमईति प्रयोगे भवं वा। प्रायोगिकम्। वामनस्तु संयोगं प्रायोगिकमित्याह॥१६४॥ सुखशयनसर्वपुरुषावनुसंवासरयुतानुसंवरणम् । सूबनडचतुर्विद्याकुरुपञ्चालाधिदेवाश्च ॥ १६५॥ सुखशयनं पृच्छन्ति । सौखशायनिकाः । यथा। मृग्वादीननुगृहन्तं सीखशायनिकानपीन् ९ ॥ भर्वपुरुषाणामिदम् । सार्वपौरुषम् ॥ * ॥ अनुसंवत्सरं दीयते । भानु- मांवत्सरिकम् ॥ कालात्कार्य च भववदित्यतिदेशात् कथाकालाह- निति ठञ्१०॥ ॥ श्रनुमंवरणेन दीयते। भानुमांवरणम्११ । व्युटा- १.पिन । विभ•D; 'च नुक्.. प्रयोग । तब भव. प्रायोगिक (प्रायो. २?Thus, CF.D om from अस्थ गिक'l) pa mot mentioned by Injá either ८ मंचरणं . . "युताचसपरणं ३पवलोकन D, चरणीc,A omg! sconment ४ हप्रत्यये समासोभीरःF e Magher 10, 11 ५ महंति काःD, आभिगामिफट १० कानाफायधाकालादजिति ६ प्रायोगिक DF ठD : कंधाकामा•F कपाळाला. सामयिोगमायोगिक । मंयो. निति ठन् । गाप्रायोगिक ,मायोगप्रायोगिक ११ पनुमपर दीयते भामुमापरत F-AI . मर्पभूमेनिमित्त (मर्ष- C Dain rar with By). not men. भूमे .)मयोग उत्पातोपामापंभीमः। thonrd in the capa ryukrida. 36I ·अध्या० ३] गणरनमहोदधिः २०१ 30024 दित्वादण् ॥ * ॥ सूत्रप्रधानो नडः । सूत्रनडः। तस्यापत्यं सौत्रनाडिः॥ कश्चित् सूत्रनट इत्याह ॥ * ॥ चतन एव विद्याः । चातुर्वद्यम् ॥ * ॥ कुरवश्व पञ्चालाच तेषु भवः । कोरुपाञ्चालः । बहुत्व इत्यनेनाकञ् न भवति तत्र देशव्यक्त विवक्षितत्वात् । अत्र तु देशममुदायः ॥ * ॥ देवमधिकृत्य भवम् । प्राधिदैविक दुःखम् ॥ १६५ ॥ बध्योगोदकशुद्धौर पुष्करसत्संक्रमाधिभूताः स्युः । प्रतिभूरजातशत्रुः परिमण्डलराजपुरुपौ च ॥ १६६ ॥ बध्योगस्य ३ ऋषेरपत्य विदादित्वादणि । वाध्योगः ॥ ॥ उदक- शुद्धस्थापत्यम् । श्रीदक शौद्धिः ॥ * ॥ पुष्करमदोऽपत्यम् । पौष्कर- सादि. ॥ * ॥ सक्रममर्हन्ति । साकामिकाः। तिलाशम्पकमपर्कात्यानुवन्यधिवासताम् । रसो न भक्ष्यस्त हुन्धः सर्वे सांकामिका गुणा:४ यथा वाऽनयराघवे। कश्चित्सांकामिकोऽपि विशेषो नैगिंकमतिशते ॥ ॥ अधिभूते भवम् । प्राधिभौतिक सुखम् ॥ * ॥ प्रतिभुवो भावः कर्म वा। प्रातिभाव्यम् ॥ * } अजातशत्रोरियम् । प्रजातगात्रवी । यथा । उपेयिवासि कतार. पुरमाजातगात्रवीम् ६ ॥ * ॥ परिमण्डलस्य भाव' कर्म वा । पारिमाण्डन्यम् ॥ * ॥ राजपुरुषम्य भावः कर्म वा । राजपीरुय्यम् ॥ १६६ ॥ ॥ P 1961 18 १ Thus DF मूत्रनेट D Cel ४ Kam Ait 571 By Spr 2562 (चम्पकसोपात), नमो नुभव। २ मुद्धी , A om shkcomment. ५ D omit from यथा -Anergh, ३ उ भु गच्छत्यभियाति उग के Cale 8 1782, p. 30 (कचित्सiol) दर्प । बध्यो नियाह्य उगो येन स ६ 2, 114 (पुरीमाजात) वध्योगो नामर्पि laun ·[अध्या३ गणरत्नमहोदधिः २०८ पत्यम् । बाहिसिः पिता । श्राहिंसायनः पुत्रः ॥ ॥ करेणुं पालयतीति करेणुपालः । तस्थापत्यम् । कारेणुपालिः पिता । कारेणुपालायनः पुत्रः ॥ * ॥ अमिना युनो बन्धः। श्रमिवन्धः । असिवन्ध एवामिवन्धकः। तस्थापत्यम् । श्रासिवन्धकिः पिता । श्रासिवन्धकायनः पुत्रः ॥ अस्य. तीति । असः । तस्यापत्यम् । श्रामिः पिता । अामायनः पुत्रः ॥ वध्यते स्म । बद्धः । बद्ध एव बद्धकः । तस्यापत्यम् । वाद्धकिः पिता । वाद्ध- कायनः पुत्र २ इति शाकटायनः ॥ * ॥ विशीतस्थापत्यम् । वैशीतिः पिता । वैशातायनः पुत्रः ॥ * ॥ देवानां यज्ञो देवयजः । तस्यापत्यम् । दैवयज्ञिः पिता । देवयज्ञायनः पुत्रः ॥ * ॥ असिनासः । तस्यापत्यम् । श्रामिनामिः पुत्रः ॥ १७२॥ दालीपिरानुतिश्च । दो- 'नुराहा चाफट्टकिनमिथिमाडाहतिदैवमत में (स्थति। साय ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २०८ : अनुरहतोऽपत्यम् । श्रानुराहतिः१ पिता । श्रानुराहतायमः पुषः ॥ * ॥ चफट्ट कशब्दोऽनुकरणम् । तदुचारणात्पुरुपोऽपि पफदकः । तस्थापत्यम् । चाफकिः पिता। चाफदकायनः पुत्रः॥ सुधीदासम्म क्षत्रियस्य ग्रहणम् । इह त ब्राह्मणवाचिनने मिद्ध:३॥ * ॥ मिययेग मिश्रो निमियः। तस्यापत्यम् । नैमिश्रिः पिता । नैमित्रायाः पुत्रः॥ * ॥ पृच्छत्याहन्ति च । प्राडाहतः४1 तम्यापत्यम् । पाखापतिः पिया। प्राडाहतायनः पुत्रः ॥ पाटाइतिरित्यपि वामन:५॥ * ॥ देवमाया- पत्यम् । देवमतिः पिता । देवमतायनः पुत्रः ।। १०३ ॥ इति तोय. यादिः॥ प्रजथोचपिशाचंचोरमरुतो रष्टाश्चरिचोशिजः प्रत्यक्षासुरगनुसंतपनससाधारणानुष्टुभः । चण्डालागनिगीरजेतुजगतीसत्वद्धितादेवताश्६ चढायाकृतवन्धुयोधमधयी विद्यामनीजुलतः ॥ १४ ॥ प्रजादेरणित्यनेन प्रभादेः गदगणादण वा भवति म्याय ॥ * ॥ प्रज एव प्राजा प्राप्ती म्बी ॥ प्रभायो ग्यादिमा पप्रय पिम्। १ Kit I481 आमुहारतिyat, om D.-12.Y.jfi harmly प्राड़ा 'राहति 155 , B, f प्रानुराष्ट्रति इति: Ka Ved प्रायानिमिाणात (BHeer ! भानुदागति), anm leahin y a matar I, SIN B. आनुरोहति Prof Y lublure. 11Hr frien Myht, प्राताभि) २ ThusalmD.Y (ग्रापनि ६अदमट A Marat Ka Ved.), वफरक परक. या Morumrut फडकि • वापहवायन. प्रमाटिशादाबाग." ३ B C ita from वादायप्र. प्रायो....श्रीमाया ४.merD, प्रासादि।" दिगमप्रलय..." ५. प्रासाइनि प्राराम 2.101 प्रमायापादाद। " ·२०८ गणरत्नमहोदधि [प्रध्या ३ १ पत्यम् । हिसि पिता। श्राहिसायन पुच ॥ * ॥ करेणु पालयतीति करेणुपाल । तस्यापत्यम् । कारेणुपालि पिता । कारेणुपालायन पुत्र ॥ * ॥ असिना युतो वन्ध । असिवन्ध । असिबन्ध एवामिवन्धक । तस्थापत्यम् । श्रामिवन्धकि पिता । श्रामिबन्धकायन पुत्र १॥ अस्य- तीति । अस । तस्थापत्यम् । श्रामि पिता। अामायन पुत्र ॥ बध्यते स्म । बद्ध । वद्ध एव बद्धक । तस्यापत्यम् । वाद्धकि पिता । वाद्ध- कायन पुत्र' इति शाकटायन ॥ * ॥ विशीतस्थापत्यम् । वैशीति पिता । वैशीतायन पुत्र ॥ * ॥ देवाना यज्ञो देवयज । तस्यापत्यम् । देवयज्ञि पिता । देवयज्ञायन पुत्र ॥ ॥ अमिरिव नामाऽस्येति । असिनास । तस्यापत्यम । श्रामिनामि पिता । आमिनासायन पुत्र ॥ १७२॥ दालीयिरानुतिश्च प्रादोहन्यानुराहती चापि। चाफट्टकिनैमिथिप्राडाहनिदैवमतयोऽपि४ ॥१७३ ॥ दिलीपस्यापत्यम् । दालीपि पिता । दालोपायन पुत्र 1 निपा- तनादात्यम् ॥ ॥ अपरे दग्नीप इति प्रमत्यन्तरमाहु । चन्द्रादयम दैलोपिरित्या ६॥ * ॥ श्रानुति पिता । भानुतायन " पुत्र |॥ ॥ भदोहनम्यापत्यम् । प्रादोहनि पिता । प्रादीनायन पुत्र ॥ •॥ . १पमियधपयामिपंधकत. ४ वयदि देवगतयोपि मिषध एवामिवध• मासिषाधकि. ममित्रो•D A om test पामिपाधायन .DIBomfomका andonment रेणुपानि म सम्दापत्य ५ मिपातमादी and omlue २ पद एपदक. पाकि .वाघ परे प्रशयमारमा । पापम" ६. Timatean aji..ht :पपर ३ 'भातुति पातुराती• दमोपा nिt.am from पदादय रोहतो पाक्षिा. ०पाति मानुतापन ·अध्या० ३] गएरनमहोदधिः २०८ अनुरहतोऽपत्यम् । भानुराहतिः१ पिता । पानुराहतायनः पुत्रः } * ॥ चफट क शब्दोऽनुकरणम् । तदुच्चारणात्पुरुषोऽपि चफट्टकः । तस्यापत्यम् । चाफदृकिः पिता । चाफहकायनः पुत्रः ॥ कुर्वादावस्य क्षत्रियस्य ग्रहणम् । इह तु ब्राह्मणवाचिनस्तेने मिद्धः ॥ * ॥ निययेन मिश्रो निमियः । तस्यापत्यम् । नैमिश्रिः पिता। नैमिथायणः पुत्रः ॥ * !! पृच्छ त्याहन्ति च । प्राडाहतः। तस्यापत्यम् । प्राडाइतिः पिता । प्राडाहतायनः पुत्रः ॥ प्राटाहतिरित्यपि वामनः ॥ * ॥ देवमतस्या- पत्यम् । देवमतिः पिता । दैवमतायनः पुत्र. ॥ १७३ ॥ इति तोल- ख्यादिः॥ प्रज्ञथोरपिशाचचोरमरुतो रक्षश्चरित्रोशिजः प्रत्यक्षासुरशत्रुसंतपनससाधारणानुष्टुभः । चण्डालाशनिगोरजेतृजगतीसत्ववितादेवताश्६ चक्षुयाकृतबन्धुयोधमधवो विद्यामनोजुहूतः॥१७४॥ प्रज्ञादेरणित्यनेन प्रज्ञादेः शब्दगणादण् वा भवति स्वार्थे ॥ * ॥ प्रज्ञ एव प्राज्ञ । प्राज्ञी स्त्री । प्रज्ञाज्योत्स्नेत्यादिना णप्रत्यये सिद्धम्। १ Kas V 1 4 61 आनुहारति () ed, om D-Bo, Yajn hare only प्राडा "राहति ISS B6, I ajn आनुराहति हति, KAs y ed प्रावाहणि (प्राणाहति MS a and tar 1 ed , om MS B, (Bo var ! आनुहारति) and besides Prof Kielhora's MS, perhaps right आनुरोहति प्राडाहनि) २ Thus also Bo Hajn याफल्लि ६ शश्वद् for सखद् F, A om text Ras Ved), वफडक० वफडक० वा and comment फडकि वाफडकायन • ७ प्रज्ञादिशब्दगणात ३ B C om from कुर्वादावस्य ८ प्रज्ञायोस्ने BC , ज्योत्स्नोत्या 8 ? Tt us D, HTGE BCF दिनाणप्रत्यये D एप्रत्यये F cf Pr ५. प्राढाहति B , प्राडाहति. C , 2 101 प्रज्ञाश्रद्धा भ्यो ण । 14 ·गणरत्नमहोदधिः [अध्या°३. अनन्तसोमेतिहसर्ववेदाः सुखैकभावौ मणिकान्यभावौ। समीपसेनावसथतिभावा मालोपमाभेषजसर्वविद्याः१॥ १७ ॥ ण्योऽनन्तादेरित्यनेनानन्तादेः२ शब्दगणाखार्थे एयप्रत्ययो भवति ॥ * ॥ न अन्तोऽनन्तः । अनन्त एव । धानन्यम् ॥ न विद्यतेऽन्तो यस्य । अनन्तः कालः । अनन्ता पृथ्वी। अनन्तं व्योम । श्रान न्यः काल इत्या- दि ॥ * ॥ सोम एव सौम्यः । यथा। तेनाथ नाथदुरुदाहरणातयेन सौम्यापि नाम परुषत्वमपि प्रपन्ना। जवाल तीक्षणविशदा सहसोहिरन्ती वागर्चिषस्तपनकान्तशिलेव सीता४॥ मोम्यम् । मोम दवाझादकत्वात् मोम्य' इत्यपि शाखादेराकृतिगण- वात् । यथा। अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्यो हरिहरिमस्यमथ प्रतस्ये ६॥ ॥ इति हेत्येव । ऐतिह्यम् । इति इति निपातममुदाय उपदेशपारंपर्ये वर्तते । इति ह मोपाध्यायः कथयति । इति ह वटे यतः प्रतिवमति ॥ ॥ मर्ववेदा एव मार्ववैद्यम् ॥ ॥ मुखमेव मोख्यम् ॥ ॥ एको भावो १ मुपकसकभावी•n; मुर्पककमा. नाDF.; बहालतीपविगदाः सहा. 01. D.; A om. trot and cominent. मोनिरंता पाग• C.-According to २ स्थानतादेरियमेमानतादिः 1'rof Aufrecht this stany drcers twice ३ भेनाप नावदु-माम पदमध्यममि in the sararatikunghatbharaya. प्रपन्ना D. दुपदाहरणीतप.. ५ माम्य D.FINAARI. 190, ४ जिमायतीरण गिरतो.D; पी. ६ 31, पभि D.

·अध्या० ३] गणरत्नमहोदधिः २१० यस्य । एकभावः । एकस्य वा भावः । एकभावः । स एव । ऐकभाव्यम् fi | मणिमकारो मणिकः । मणिक एव माणिक्यम् । रत्नविशेषः ॥ * ॥ अन्यो भावो यस्थामावन्यभावः। अन्यस्य वा भावोऽन्यभावः। श्रन्यभाव एव । अान्यभाव्यम् । यथा । अान्यभाव्यं तु कालशब्द व्यवायात् ॥ * ॥ समीपमेव सामीप्यम् ॥ * ॥ महेनेन वर्तते । सेना । मेनैव सैन्यम् ॥ * ॥ एत्य वसन्यस्मिन्निति । श्रावसथो गृहम् २ । श्रावसथ एव । श्रावस- थ्यम् ॥ * ॥ यो वो दिभावः । दिभाव एव द्वैभाव्यम् ॥ * ॥ मालेव माल्यम् । सक् ॥ * ॥ उपमैव । श्रीपम्यम् ॥ * ॥ भिषज इदम् । भेष- जम् । यदा भिषज्यतीति भेषजः। करणस्यापि कर्ट ले पचाद्यचि यलोपे च निपातनादेत् । भेषजमेव भैषज्यम् ॥ * ॥ सर्वविद्या एव मार्ववैद्यम्। यथा । सार्ववैद्यविदथात चातुर्- वैद्यवैद्य दूव विरहार्नम् ॥ १७८ ॥ सर्वलोकचतुर्विद्याचतुराश्रमपगुणाः । भावशब्दस्वरा विद्यालोककालास्त्रितः परे ॥१७९ ॥ सर्वलोका एव सार्वलोक्यम् ॥ * ॥ चतख एव विद्याः। चातुर्वेद्यम्। ३ भैपज्य F १ Varttika, huelhorn's Mbh p 18 सर्वे वेदाः सर्ववेदाः । तामधीते सर्व- २ एत्यषसत्यस्मिन्नित्य. C , समय- वेद । स एव सार्ववेद्य । सर्वविद्या तवसत्य D, Fom एत्य, अवसपी अधोते सर्वविद्यः । स एव सार्वविद्य.. गृह CF, 'अवसथ एव r Jamesr , सर्वविद्या is not mentioned Among the anupatikad: sl lui 7, but ४निपज. BF यार्षिदा As and examlalke ५ कर्तृवमेवाचि यलो वा मिपात. ७ सर्ववैद्यविदयो BC , सद्यपि मादेन, निपातनादेते. पचायच् दुयो F, धृतचातुर्वेद व CD Pui 1, 131] GA om text and conment ६.सर्ववेदा एव•n , साविधF ९ संवें लोका, सार्वलोक्यं.

·२२४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. व्यप्रकारः । वाय्यक: । अवदातात् सुरायां वाय्यकालाभ्यां ३ सा- मान्येन कप्रत्यय इति यन्मतं तदपि४ स्वीकृतम् ॥ * ॥ इत्प्रकारः । इक्षुकः ॥ * ॥ मठप्रकारः । मठिका । नानादेशागतानां द्रव्यरक्षा- स्थानम् ॥ * ॥ मण्डपप्रकारः। मण्डपिका । शुल्कादायगृहीतस्या- नम् ६॥ * ॥ संकलाप्रकारः। मंकलिका ॥ * ॥ वाट शब्देन विशिष्टं भा- जनमुच्यते । तत्र साधुः । वाया। तत्प्रकारवती। वाया सुरा भाजन- पतिता वर्णोत्कर्षवती । वाटिका ॥ एवं कालिकावदातिकार्थो ज्ञेयः ॥ १२॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुराहू बृहन्महञ्चन्द्राः। एरण्डमधु कुमायाः पुत्रश्वशुरौ९ च संज्ञायाम् ॥ १४ ॥ तिलकालयोः प्रकारः। तिलकालकः ॥ * ॥ धान्यमकारः। धा- न्यकम् ॥ ॥ कालमकारः। कालकः ॥ * ॥ तिलप्रकारः। तिलकः ॥॥ १ वाघ.वाघक:C.D. राय पाद्यं प्रदीयते तथा कदाचित्के- २१ अवदातमु D; अवदानत मु नचित्सुरापि । ततः सा पायसदृशी 1;षदाताम मु°C अवदातामु. पाधिकाशब्देम व्यपदिश्यते । गणरत- ३१वाव्याकालाभ्यां । ; वाघाका' महोदधी तु पाव्यकालावदातास्तु C. D.--., Yaji , har. V. ed. hare मुरायामुचितात्रय इति पठिसा वा. पायकालावदात(:) मुराया: Kar v. टशब्देन पिशिष्ट भागममुच्यते । तप Ms. a. पादाका., om. p.: Vardh. साधायो द्रवद्रव्यविशेष । तत्प्रकारा seems to admit the tro readings वाय. वायिका मुरा भाजनपातिमी पों. कालावदाता: d वायाका' et.ne. स्कर्षपतीत्युक्तम | Yajficer.; ek note ७. ४ मन्मत 1. C.; यदुनंदपि D. precedios rage. ५६घुक एरंड: Yaji. कालायाममा प्रकारोऽया रति ६ गुन्कादायगृहितस्यामकालिका | प्रपदातो धवन; प्रकारो सादयग.. या हत्यपदातिका मुरव ! Yaja. पादामुदक पाय तत्प्रकारापा. ९ 'पद्रपुर.. पिका मुरा। पषा निपातिः सत्का.

·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २२५ मणि प्रकारः मणिकः । मणिः प्रकारोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रत्नभूतः प्रधानं मनोजश्च स मणिक इत्यन्ये ॥ * ॥ पुण्द्रकः । इत्- विशेष:२॥ * ॥ वृहत्कः । ग्राम्यममाजे श्रेष्ठः ॥ * ॥ महत्का३॥ * ॥ चन्द्रकः ॥ * ॥ एरण्डकः । इविशेषः ॥ * ॥ मधुक: ४ ॥ * ॥ कुमारी- पुत्रकः ॥ कुमारीश्वशरकः ॥ यथा। प्रतिवसति कुमारीपुत्रका वा कुमारी- श्वशरकम दृशो वा ग्राम्यदेशे सम्रद्धिः६ मणिकमधुकभासं पुण्द्रकैरण्डकेक्षु स्तबकितककुभस्ता तमुवोऽस्मै शशंसुः ॥ कुमारीपुत्रः प्रकारोऽस्य । कुमारीपुत्रकः । यथा कुमारीपुत्र कथि- सभाया प्रविणलज्जते तथान्योऽपि य एवविधः स कुमारीपुत्रकः ॥ कुमारीश्वरः प्रकारोऽस्थ । कुमारीश्वशरकः । यस्य पुत्र' कुमार्या मह दृष्ट, स कुमारीश्वरः। यथा पुत्रदोषेण स लज्जते तथान्योऽपि लज्जमानः कुमारीयारक इत्यन्यो व्याचष्टे । १ मणिप्रकारो स्येति Bc RET. D-This stanza apparently २ पुद्रक : F, on वृहत्क taken from some grammatical poem, 222 note 3 13 also fouod in the text MS E ३ इत्यपि महत्क BC ७°भापा पुंडकरंडकेतू सचकितक ४ यत्तु एरंडमधुकुमाया पुत्र श्वशु E, भास पुद्रके F , मधुक मणिक रय संसायामिति पठिखा पर्चमाने भास पुडकरडकेच स च किल ककु- नौतम । एरंडक विशेष । मधुकं भस्ता D मालिकरामदम् । संज्ञायासिति राम ८ कुमारीश शुरन । यहा पुन कु सूच तस्यायमर्थ । स्वप्रकृत्यर्थस्य etc as मायी संगत स यथा शिष्टसा प्रवेष्टुं above to कुभिका स्तभोपधानी हत्या लज्जते तथा यो लजमान स एवं व्य पदिश्यते । 1-hia v el has कु भार । यगुरक, Ms a कुमारीश्वशु दि. laj 4 Dom YT, cr next pote ६ थान्यदेशे सवृदिn cir य 15 ·२२४ गणरत्नमहोदधिः [अध्या३ १ व्यप्रकारः। वायक: । श्रवदातात् सुरायां वाव्यकालाभ्यां ३ मा- मान्येन क प्रत्यय इति यन्मतं तदपि४ स्वीकृतम् ॥ * ॥ इत्प्रकारः । इक्षुकः ॥ * ॥ मठप्रकारः । मठिका । नानादेशागतानां द्रव्यरक्षा- स्थानम् ॥ * ॥ मण्डपप्रकारः । मण्डपिका । शल्कादायगृहीतस्था- नम् ६॥ * ॥ सकलाप्रकारः। मंकलिका ॥ * ॥ वाट शब्देन विशिष्टं भा- जनमुच्यते । तत्र माधुः । वाया। तत्प्रकारवती । वाट्या सुरा भाजन- पतिता वर्णोत्कर्षवती । वाटिका ॥ एव कालिकावदातिकार्यो' ८ ज्ञेयः ॥ १८२॥ तिलकालधान्यकालास्तिलमणिपुराई बृहन्महञ्चन्द्राः । एरण्डमधु कुमायाः पुत्रश्वशुरौ९ च संज्ञायाम् ॥१४॥ तिलकालयोः प्रकारः। तिलकालक. ॥ * ॥ धान्यप्रकारः। धा- न्यकम् ॥ * ॥ कालप्रकारः। कालक. ॥ * ॥ तिलप्रकारः। तिलक ॥॥ १वाघ वाधक CD राय पाच प्रदीयते तथा कदाचित्क- २१ अवदातमु. D अवदानत मु° नचित्मरापि । नत सा पायसदृशी B, पवदाताम् मु.. अवदात मुF पादिकाशब्देन व्यपदिश्यते । गणरत्न. पाथ्याकालाभ्यां I , पाघाका• महोदधी तु वायकाला पदासानु CD-I, Iron., has Ved hare मुरायामुचिताम्बय रति पठिसा पा पाथकालावदाता) मुरायो, hit v टशन्देन विभिष्ट भाजनमुच्यते । तच ars a वाद्याका', om B. Parde. साधुर्यायो द्रपद्रव्यविशेष । ताप्रकारा weems to admittle two reading: वाय यायिका मुरा भाश्रमपातिनी पी. फालापदाता. and वायाका•d no स्कर्षवतीत्युतम | Sajheer , et note o. ४ मम्मत• In C, यवुर्सदपिन precedlog page ५ एक एरर laji ८ काम ग्यामन प्रकारीया रति ६ शुन्कादायगृहितमान : मु हानिका पदातो धवन, प्रभारी सादयग. मारवपदातिका मुरव। 1.ja पादार्घमुदके पाच तत्मकारा पा. ९ पट्टहा, पिका मुरा। पचा प्रियानिये साका ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २२५ मणिप्रकारः मणिकः। मणिः प्रकारोऽस्येति मणिकः । मणिरिव यो रत्नभूतः प्रधानं मनोजव म मणिक इत्यन्ये ॥ * ॥ पुण्डकः । इक्षु- विशेष.२॥ * || हत्क. । ग्राम्यसमाजे श्रेष्ठः ॥ * ॥ महत्कः३॥ * ॥ चन्द्रकः ॥ * ॥ एरण्डकः । विशेषः ॥ * ॥ मधुक:४ ॥ * ॥ कुमारी- पुत्रकः । कुमारीयारकः ॥ यथा प्रतिवमति कुमारीपुत्रका वा कुमारी- श्वरकमदृशो वा ग्राम्यदेशे सम्मृद्धिः६ । मणिकमधुकभाम पुण्डकैरण्डके क्षु- स्तबकितककुभस्तां तद्भुवोऽस्मै शशंसुः ॥ कुमारीपुत्र प्रकारोऽस्य । कुमारीपुचकः । यथा कुमारीपुत्रः कश्चि- रसभाया प्रविगमन्नते तथान्योऽपि य एवंविधः म कुमारीपुत्रकः ॥ कुमारीयारः प्रकारोऽस्य । कुमारीवारकः । यस्थ पुच' कुमार्या मह दृष्ट. म कुमारीश्वर । यथा पुत्रदोषेण म लन्जते तथान्योऽपि लनमानः कुमारीश्वशरक इत्यन्यो व्याचष्टे ॥ * ॥ note 3 १ मणिप्रकारो स्थति B C. म्यदेशे• D-This stanza, Hpparently २ पुद्रक : on बृहत्क taken from some grammatieal poem, is also found in the text sIS F ३त्यपि महत्क BC ७°भापा पुंडकरंडकेत सचकितको ४ यत्त एरंडमधुकुमाया पुत्र श्वशु E. 'भास पुंद्रके• F , मधुक मणिक र संघायामिति पठिला वर्द्धमाने गोलम् । एरंडक विशेष । मधुक भस्ता D भास पुड़केरडकेतु स प किल ककु मानिरासवम । संघायामिति गण ८ कुमारीश्वशुरक । यस्य पुत्र कु म तयायमर्थ । समारत्यर्षम्य etc as मार्या सगत स यथा शिष्टसभा प्रवेष्टुं diore to कुंभिषा स्तभोपधानी हत्या लज्जते तथा यो लजमान स एव व्य fz150i. पदिश्यते । laji - hir Tel has कु u Dom 411.cf best note मार । यगुरक. is a कुमारीय ६ पायदेये सवृद्धि Incr ·२३२ गणरत्नमहोदधिः [अध्या० ३. ॥ - न्यम् ॥ * ॥ तनु सूत्रम् । तनुकम् । अन्यत्र तनुर्वत्सः ॥ * ॥ कन्दुकः । धमरकः । गिरिकः । टङ्ग कम् । देवदत्तकः१॥ * ॥ गुणनमेव गुणनिका । यथा। हेतुः परिचयस्यैर्ये वर्गुण निकैव सा२॥ तथेयश्चेति । ईयस्प्रत्ययान्तः शब्दः कप्रत्ययभाक् । श्रेयानेव श्रेय- स्कः । ज्यायानेव ज्यायस्कः । भूयानेव भूयस्कः । श्रेय एव श्रेयस्कम् । भूयस्कम् । ज्यायस्कमित्यादि ॥ * ॥ श्राकृतिगणोऽयम् । तेन पिष्टातकादयोः द्रष्टव्याः ॥ १८८ ॥ इति यावादिः॥ शाखा स्कन्दमुखायाणि शरणं चरणोरसी। जघनं शृङ्गमेघाभ्रद्रुशिरस्कन्धमेव च ॥ १९० ॥ शाखाशर्करादिभ्यां याणा वित्यनेन शाखादेः शर्करादेयेवार्थे या. पो' भवतः ॥ * ॥ पुरुषस्कन्धस्य सक्षस्कन्धस्य वा निर्यक्प्रस्तमहं शा- खेत्युच्यते । यथा शाखा पायता तथा कुलस्य यः पार्यायतो भूतः स शाखेव शाख्यः ॥ अन्ये तु । शाखायाम्न्यः गाण्यः । यथा शाखा वृक्षस्य शोभाकरी तथा कुलस्य गोभाकरः पुरुषः गाख्य इति तुल्यत्वमाजः ॥ * ॥ स्कन्दः म्वामी । नत्तुभ्यः स्कन्धः ॥ ॥ मुखभिव मुख्यः । यथा मुखं इस्तपादादिभ्योऽवयवेभ्यः प्रथममवलोक्यते तथा १ क्रीडीपकरणवाचकामि. या 8 A om text and comment मामधेप मालभभिका । एवं• गिरि ५ पानावित्यमेन मापादे..प कम्Yaji स्वापाणी. २ Nicop2.73 ६ संदख यःमोपक्षमम्मचः ३ ते पिटातकादयो प्यप द्रष्टया Sajh. हात पर्दमाममूरिराह । पिष्टात मुर्ग- ० मुख्य दस. D. पपेभ्यः धिपूर्ण म एव पिटातक. Yajneer ·अध्या०३] गणरत्नमहोदधिः २३३ ऽन्योऽप्येवमुच्यते ॥ कश्चिन्मुख्यं नालिकेरमित्याह ॥ * ॥ अग्रमिव । अय्यः । प्रधानभूतः ॥ * ॥ शीर्यते भयमस्मादिति शरणम् । पात- त्राणम् । तत्तुल्यः शरण्यः । परित्राता |॥ * ॥ चरणाविव चरण्यः । यथा चरणी शरीरस्य प्रकर्षको तद्वत् कुलस्य प्रकर्षक एवमुच्यते ॥ * ॥ उर दुव । उरस्य. । यः कार्यपगतेषु समत्त्व उरः प्रयच्छति स एव- मुच्यते ॥ * ॥ जघनमिव निकृष्टो यः स जघन्यः ॥ * ॥ Pटङ्गमिव यः सर्व- स्थाप्युपरिवर्ती स रङ्ग्यः ॥ * ॥ मेघ दव यः संतापापनेता३ स मेध्यः ॥ * ॥ अभ्रमिव य श्राच्छादकः सोऽभ्यः ॥ * ॥ द्रुरिव द्रव्यम् अय राजपुचः । यथा द्रुमः फलपुष्पपलवादिमिरर्थिनः कृतार्थयति स हि भवनमईतीति भव्यो भवत्यात्मवानिति द्रव्यमुच्यते । क्रिया हि ट्रव्यं विनयति५ नाट्रव्यमिति । पुरुषार्थसाधकवाद्धिरण्यादिकमपि द्रव्यम्। निद्रव्यो ह्रियमेति ह्रीपरिगतः प्रभग्यते ६ तेजसः । निस्तेजाः परिभूयते परिभवानिवेदमापत्स्यते ॥ शकटाङ्गजस्तु द्रुणस्तुल्यं द्रव्यं द्रुशब्दं नपुंसकमाह ॥ ॥ गिर इव शी- घण्य । प्रधानभूतः । शिरमः शीर्षनणादावित्यनेन शोषनादेशः ॥॥ स्कन्ध इव यो बलस्थाश्रयः म स्कन्ध्यः ॥ १८ ॥ इति शाखादिः ॥ भरख Yah . १ इति शरणं गृह तद्भयापहारक एवमर्थिन स्वसपदा छतार्थयनात्म वान् पुरुषोद्रव्यमित्युच्यते ! Han, who २ सखर उर • F, ससर्व उर प्र rejects because of P 3 104 भूति --उर इवोरस्य कार्यनिर्वाहक । ५ नयति p , hshtrasr quotes the Joya line ft on AK 3, 4, 21 150, ३ सतापापनोदनेन सुखयति F, of PV3,104 य सेय।तापापेमता) ६ प्रथस्यते• D CF ४तार्थयनि तथा स इत्यर्थ । भव Mrchehth p8, ahti Sprere महति भव्य "F-यथा द्रुम फलपु सशीपदाणादा. F, शीर्पयादा- प्पपलवादिभि साश्रिताग्रतार्थयति वित्यमेन ।

·२४० गणरत्नमहोदधिः [अध्या०३ पर्श्वसुरभरतरक्षोवन्हीकवयःपिशाचवसुमरुतः । सत्वदुशीनरकर्षापणास्त्रिगतीशनिदशाहीः ॥ १९७॥ पशुभ्योऽण् शस्त्रजोविसंघादित्यनेन पर्यादेर्गणादस्त्रियां खार्थेऽ भवति ॥ * ॥ पर्शोरपत्यं पार्शवः शस्त्र जीविमंघः । पार्शवी । पर्शवः ॥ * ॥ श्रासुरः । श्रासुरी । असुराः ॥ * ॥ भारतः । भारती । भरताः॥ भोजस्तु भातः । भातौं । भती इत्याह । यथा । पार्शवाशनवाल्होकपिशाचासुरराचसान् । शिष्याः सभात्रैगन्सकार्षापणवायमान् । राक्षमः । राक्षसी । रम३ । रक्षांमीत्यन्यः ॥ ॥ वाल्हीकः । वा- ल्होको । बल्हीका:४॥ बल्हिक इत्यन्यः ॥ * ॥ वायमः । वायसी । वयमः ॥ * ॥ पैशाचः । पैशाची। पिशाचाः ॥ * ॥ एवं मारुतः ॥ * ॥ सावतः ॥ * ॥ ौशीनरः६ ॥ * ॥ कापापण:७ ॥ ॥ गतः ॥ * ॥ अाशनः ॥ * ॥ दाशाईः॥ अस्त्रियामिति किम् । पY: स्त्री। ऊड युतोऽरज्वादेथेत्यू १० रचाः ॥ शस्तजीविसंघादिति किम् । असुरः११ ॥ १८.७ ॥ इति पर्यादिः॥ - 9 A om text and comment ७ The other works thare कापापण. २ आमुराः भारता । थीभोग. Flayn has दागाई, 14, hue r. भाती दशाई. ३१ रपमा: B C F. राषसा 0 ९ पश्चः यो II CF; पणे खो। ४ वरहीक: C, वाल्हीकाः D १० जपूतोअस्यूमो रबाद The other works thare यातहीक. रोति पद छत्तो पति D ५ वायम.B,वायसा:D अदपूतो धेति भee Pir 1.IN ६ पात्यत. पीसोमर, पीपी. mratt. नरः