·No text on this page.

·THE
PRINCESS OF WALES
SARASWATI BHAVANA TEXTS
No. 49
EDITED BY
GOPI NATHA KAVIRAJA, M. A.
THE
BHEDA RATNAM
Printed by Jai Krishna Das Gupta
Vidya Vilas Press, Benares City,
1933

·No text on this page.

·महामहोपाध्याय शङ्करमिश्रविरचितम भेदरत्नम् वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयन्यायशास्त्रा- ध्यापकेन न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायण- शुक्लेन शुद्धिपत्रादिभिः संयोजितम् । THE BHEDA RATNAM By MAHĀMAHOPADHYAYA S'ANKARA MIS'RA Elited with Introduction etc., By NYAYA VYAKARANĀCHĀRYA Pandit S'rī Sürya Nārāyana S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, 1933

·No text on this page.

·विश्वेश्वरः शरणम् । भूमिका। अयि संस्कृतविद्याप्रणयिनो विद्वांसः ? विदितमेव तत्रभवतां भवतां यद् भेदवादनिरासपरस्य खण्डनखण्डखाद्यादिनिवन्धस्य नामापि श्रुतिपथमागतं भेदवादिनां मानसमाकुलयति गर्व स्त्रंसयति प्रतिभा शोषयति चेति । अत एवैभिस्तत्खण्डनाय मुखमस्तीति न्यायेन निर्मिता अपि केचन निबन्धाः स्वकृतं दुष्कृतमिव गोपिता न प्रेक्षावतां दृष्टिपथमधिरोहन्ति । अधिरोहन्तो- ऽपि वा केचन निबन्धाः फल्गुतयोपेक्षणीयतां श्रयन्ते । कि बहुना यद् द्वैति- नोऽपि उदयनाचार्यश्रीधराचार्यादयः स्वस्वग्रन्थेषु तत्र तत्राद्वैतवेदान्ते महती श्रद्धां प्रकटयन्तीति एतदपि 'नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विषोऽपि स पुमान् पुमान्' इति न्यायेनाद्वैतवादस्य महत्वं सूचयति । एवं स्थिते भेदवा- दिभिर्महता प्रयत्नेन संरक्षितेपि प्रबलैरद्वैतिभिस्तान्मर्दयित्वाऽपहृते भेदवादे भेदवादिनामाश्रयभूतेषु तार्किकेष्वन्यतमो विश्वविख्यातवैदुष्यः श्रीभवनार्थशर्मतनूजो मैथिलब्राह्मणो महामहोपाध्यायः श्रीशङ्करमिश्रः खण्डनखण्डखाद्यादियुक्तिनिराकरणपरं भेदप्रकाशापराभिधानं भेदरत्नं नाम ग्रन्थरत्नं जग्रन्थ । तदिदं श्रीमतां पुरत उपस्थापयन् महती प्रमोदपरम्परां वहे । सम्भावये च यच्छीमन्तः स्वीकृत्येदं मामकं श्रमं सफलयिष्यन्तीति । अयं शङ्करमिश्रः मिथिलाधिपस्य भैरवेन्द्रस्य समकालीनो वर्धमानोपा. ध्यायेन दण्डविवेके स्वगुरुत्वेन वर्णितः खण्डनोद्धारकर्तुर्वाचस्पतेः पक्ष. धरमिश्रस्य च समकालीनत्वेन प्रसिद्धः खीष्ट्रीयपञ्चदशशताब्द्यां बभवेति इतिहासज्ञानां मतम् । एतन्निमिता ग्रन्थाश्च- १ खण्डनखण्डखाद्यस्य व्याख्या शाङ्करी। २ आत्मतत्त्वविवेक. व्याख्या कल्पलता। ३ कणादसूत्रोपकारः। ४ न्यायलीलावतीकण्ठाभर. ।

·णम् । ५ कणादरहस्यम् । ६ वादिविनोद' । ७ गीतगोविन्दकाव्यव्याख्या ८ भेदरत्नम् । ९ उदयनकृतत्रिसूत्रीनिबन्धव्याख्या । १० चिन्तामणिमयूखः ११ गौरीदिगम्बरकाव्यम् । १२ रसार्णवकाव्यं च । एषु आदिमा अष्ट मुद्रिताः समुपलभ्यन्ते च । तत्रास्य भेदरत्नस्य खण्डनं मल्लनाराध्याचार्येण अद्वैतरत्ननाम्ना श्रीमधु सूदनसरस्वतीस्वामिना अद्वैतरत्नरक्षणनाम्ना च निबन्धेन कृतम् । तत्र तार्किकाणामद्वैतरत्नरक्षणद्रष्टणां वेदान्तिनां च भेदरत्नदर्शन कुतूहलापनोदनेच्छया सञ्जातदयेन सहृदयेन केनचित्पण्डितप्रकाण्डे न महामहोपाध्यायभूतपूर्वप्रयागविश्वविद्यालयकुलपतिपण्डितप्रवरडाक्टर श्रीगङ्गानाथझाशर्म ( एम. ए.) महोदयानामेकमेव प्राचीनं तालपत्रलि खितमशुद्धिबहुलमपि भेदरत्नपुस्तकं समवाप्य पुस्तकान्तरान्वेषणाय मुद्रण विलम्बे सतीदमपि नष्टं माभूदित्याशङ्कया तदेवावलम्ब्य सम्पाद्यापि अशु द्धिबहुलतया स्वयश:-क्षति मन्यमानेन बहि प्रकटनं निषिद्धम् । साम्प्रतं वाराणसेयराजकीयसंस्कृतमहाविद्यालयाध्यक्षप्राच्यप्रतीच्यो- भयदर्शननिष्णात श्रीगोपीनाथकविराजमहोदयैस्तस्य शुद्धिपत्रनिर्माणाय प्राज्ञप्तः वलियामण्डलान्तर्गतछाताग्रामभिजन काशीनिवासि सर्वतन्त्रस्वतन्त्र पण्डितप्रवर पूज्यपाद श्रीकाशीनाथशर्ममहोदयानां शुद्धं १५७९ सम्वत्सर- पौषकृष्णवदिप्रतिपदि वाराणस्यां केनचिल्लिखितं पुस्तकमवलम्ब्य पूर्वसम्पादि- तमेव पाठान्तरदानपुरस्सर शुद्धिपत्रण संयोज्य प्रकाशितवानस्मोति- - काशी विदुषां वशम्वदः सूर्यनारायणशर्मशुक्लः।

·अद्वैतरत्नपरीक्षा। अद्वैतरत्नरक्षायाः परीक्षां तर्कयुक्तिभिः । विदुषां पुरतः कुर्वन् रामं श्याममुपाश्रये ।। तार्किकाभिमतसपरिकरापवर्गनिरूपणम् । शरीरं षडिन्द्रियाणि षड् विषयाः षड् बुद्धयः सुखं दुःखं चेत्येक विशतिर्गौणमुख्यभेदभिन्नानि दुःखानि तेषामात्यन्तिकी निवृत्तिर- पवर्गः 'तदत्यन्तविमोक्षोऽपवर्गः' इति न्यायसूत्रात, प्रात्यन्तिको दुःख- निवृत्तिश्च बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्काराणां नवाना- मात्मविशेषगुणानामुच्छेदादेव 'यावदात्मगुणाः सर्वे नोच्छिन्ना वास- नादयः । तावदात्यन्तिकी दुःखनिवृत्ति वकल्पते ॥ धर्माधर्मनिमित्तो हि संभवः सुखदुःखयोः । मूलभूतौ च तावेव स्तम्भौ संसारसद्मनः ॥ तदुच्छेदे तु तत्कार्यशरीरानुपलम्भनात् । नात्मनः सुखदुःखे स्त इत्य. सौ मुक्त उच्यते ॥' इति न्यायमञ्जरीदर्शनात् , तदुपायश्च 'दुःखजन्मप्र. वृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गः' इति- सूत्रान्मिथ्याज्ञाननिवृत्तिः, मिथ्यानानं च अस्तित्वेनाधिगते स्मनि नास्तीति अनात्मनि शरीरे प्रात्मेत्यादिरूपम् , एतनि. त्यर्थमेव 'श्रात्मा वाऽरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासित- व्यः' इति श्रुत्या स्वात्मसाक्षात्कारो विधीयते; एतदेव 'न ततोऽन्यः प्रतियोग्यनुयोगितया चात्मैव तत्त्वतो ज्ञेयः' इत्यनेनात्मतत्त्वविवेके उक्तम् , एवं च शरीरभिन्नत्वेनात्मज्ञानस्येव प्रात्मभिन्नत्वेन शरीर ज्ञानस्यापि मोक्षहेतुत्वं सिद्धम् । भेदज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वम् । यत्तु आत्मनि शरीरभेदज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वे "मम देहः 'नाहं गौरः इति भेदप्रतिभासकाले संसारानुपलम्भ इति अद्वैतरत्नकृता उक्तम प्रा.

·३ अद्वैनरत्नपरीक्षा। तत्तु 'आगमेनानुमानेन ध्यानाभ्यासरसेन च । त्रिधा प्रकल्पयन्प्रज्ञां लभते योगमुत्तमम्' इति स्मृत्या 'अथ परिनिष्पन्नसाधनापायः साक्षा. कारवतीं प्रतिपद्य चतुर्थी प्रतीति निर्मुक्तसकलक्लेशजालोऽप्रवर्तमानो. धर्माधर्मसाधनेषु निरुद्धानागतधर्माधर्मप्रबन्धोत्पादो भूतेन्द्रियजयी प्राशाज्योतिर्जीवन्मुक्त इत्युच्यते न चैवमवस्थोऽपि सहसैव देहादिभिः वियुज्यते नाभुक्तं क्षीयते कर्मेतिश्रुत्या अन्त्यसुखदुःखसंविज्ञानविरो. धस्य कर्मणामवधारणात्' इति तात्पर्यटीकया च समाहितम् । स्वन्मते तस्वमसीतिवाक्यार्थबोधानन्तरं संसारोच्छेदापत्तिभिया 'अप. रोक्षात्मविज्ञान शाब्दं देशिकपूर्वकम् । संसारकारणाशानतमसश्चण्ड- भास्कर इतिपञ्चदश्युक्त्या अपरोक्षजीवब्रह्मैक्यज्ञानस्य मोक्षजनक. त्ववत् । यत्तु 'आत्मा वाऽरे द्रष्टव्यः' 'आत्मनो वाऽरे दर्शनेन श्रुत्या मत्या विज्ञानेनेदं सवं विज्ञातं भवतिः 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति' 'श्रा- स्मा ज्ञातव्यः' 'न स पुनरावर्तते' इति श्रुतिभिरात्मज्ञानस्य मुक्तिहेतु- त्वबोधनेऽपि भेदज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वे प्रमाणं नास्तीति तत्तुच्छं अ. स्थूलमनण्वहस्वमिति श्रुत्या स्थूलाच्छरीराद्भिनमात्मस्वरूपमुक्त्वा 'यो वा एतदक्षरं गार्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रेति स कृपणः य एतद. क्षरं गागि विदित्वाऽस्माल्लोकात्प्रेति स ब्राह्मणः' इत्यनेन तादृशज्ञानस्य ब्राह्मणपदेन मुक्तिहेतुस्वावगमात् यथा चैतत्तथैतन्मन्त्रव्याख्याने शाङ्करभाष्ये व्यक्तम् । न च न विद्यते स्थूलं यत्र तदस्थूलमितिरीत्या सकलद्वैतात्यन्ताभाव एवं प्रतिपाद्यते न भेद इति अद्वैतरत्नोक्तं युक्त. मिति वाच्यम् 'अस्थूलं तत् स्थूलादन्यत् एवं तर्झणु अनणु अस्तु तहि हस्वमहस्वम् अस्तु तर्हि दीर्घमदीर्घम् इति बृहदारण्यकाणा. दूरभाष्येण नमो भेदपरत्वावगमेन तथा व्याख्यानस्यायुक्तत्वात् अ. यन्ताभावपरत्वेऽपि नौ वैधर्म्यरूपभेदपरत्वसंभवाच्च । एवं 'जुष्टं ग्दा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमानमिति वीतशोकः । पृथगात्माने रितारं च मत्वा जुष्टस्तेनामृतत्वमेति ॥ इति श्रुतिरपि भेदज्ञानस्य क ·३ अद्वैतरत्नपरीक्षा। मुक्तिहेतुत्वं बोधयति तथा 'द्वा सुपर्णा सयुजा' 'द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये इति श्रुतिरपि भेव्याप्तद्वित्वबोधकतया भेदे तज्ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वे च मानम्। यश्च 'अतोऽन्यदातम्' इति श्रुत्या ब्रह्मातिरिक्तस्य पारमार्थिक स्वनिषेधाच्छुत्युक्तः स्वर्गयागयोः कार्यकारणभावो व्यावहारिकभेद. मादायोपपाद्य इति तन्न 'पातों जिज्ञासुरर्थार्थी' इत्यादौ प्रार्तशब्दस्य दीने 'यस्योभयं हविरातिमाछेत्' इत्यत्र आतिशब्दस्य नाशे प्रयोग. दर्शनेन 'अतोऽन्यदार्तम्' इति श्रुतावप्यातशब्दस्य दीनपरताया नश्व. रपरताया वा औचित्येन मिथ्याभूते वस्तुन्यप्रयोगेण ब्रह्मातिरिक्तस्य पारमार्थिकत्वनिषेधायोगात् । कथंचिन्मिथ्यात्वबोधकत्वेऽपि प्रा. स्थानिवृत्तिद्वारैवार्तिबोधनस्योपयोग इति बोध्यम् । न च 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्मास्मि' 'अयमात्मा ब्रह्म' 'क्षेत्रशं चापि मां विद्धि' इति श्रुतिस्मृतिभिः ब्रह्माभिन्नजीवविषयकमानस्य मोक्षहेतु- त्वमवगम्यतेऽतो भेदज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वं न युक्तमेकत्र भावाभावयोर- जनकत्वादिति वाच्यम् निरुक्तश्रुतिस्मृतिभिर्जीवब्रह्माभेदस्यावगमेऽपि तस्य मुक्तिहेतुत्वप्रतिपादकपदाभावेन मुक्तिहेतुत्वालिद्धः। तमेव विदित्वा' 'ज्ञात्वा देवं सर्वपाशाहानिः क्षीयन्ते चास्य कर्माणि इति- श्रुत्येश्वरसाक्षात्कारस्य मोक्षहेतुत्वावगत्या तदुपयोगितया जीवब्रह्मा- भेदचिन्तनरूपस्य योगस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यैर्बोधनेन क्षत्यभावाच एवं 'सर्व यदयमात्मा' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् अात्मवेदं सर्वम्' इति भाव- नापि रागद्वेषादिनिवृत्तिद्वारा ईश्वरसाक्षात्कार एवोपयुज्यते । वस्तुतस्तु पूर्वोदीरितश्रुतिभिर्भेदज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वसिद्धौ अभे. दज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वप्रतिपादिकाः श्रुतयोऽविभागलक्षणाभेदज्ञानस्य मुक्तिहेतुत्वपरा 'अविभक्तं विभक्तेषु तज्ज्ञानं विद्धि मामकम्' इति भगवदुक्तः 'न तु तद् द्वितीयमस्ति ततोऽन्यद्विभक्तं यत्पश्येत्' इति श्रुतेश्चेति तत्त्वम् । नच 'मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति' इत्यनेन निन्दि- - ·अद्वैतरत्नपरीक्षा। तत्वाद् भेदस्य न वास्तविकत्वमिति वाच्यम् 'एक'की न रमते. एका की बिभेति' इति श्रुत्याऽभेदस्यापि निन्दितत्वेन तत्रापि श्रुतेः प्रामा एयायोगात् । वस्तुतस्तु पश्यति वेद विदित्वा इत्यादिपदघटिततया भेदश्रुतिमि hषसम्पादकतया भेदज्ञानस्य निन्दितत्वेऽपि न भेदस्य निन्दतत्वम् । व्यावहारिकत्वनिवचनासम्भवप्रदर्शनम् । यत्तु अनादिभावरूपाज्ञानतदधीनान्यतरत्वं व्यावहारिकत्वं नचा. ननुगमः मोक्षहेतुज्ञाननिवर्त्यत्वेनानुगमात् नाप्यव्याप्स्यतिव्याप्ती प्रप. चे सर्वत्र विद्यमानत्वात् ब्रह्मण्यविद्यमानत्वाच्चेति भेदव्यावहा- रिकत्वनिवर्चनम् तदपि अनादिभावरूपाविद्यायांमानाभावेनासम्भवि। न च 'अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते' 'प्रजामेकां लोहित, शुक्लकृष्णाम्' इति अविद्याया अनादित्वे मानमिति वाच्यम् मायायां 'मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम् । अस्यावयवभूतैस्तु व्याप्तं सर्वमिदं जगत्। श्रुत्या सावयवत्वसूचनद्वारा जन्यत्वस्य 'प्रजा. पतिपति विष्णुमनन्तमपराजितम् । प्रधानपुंसोरजयोः कारणं कार्य: भूतयोः' इति विष्णुपुराणे आहत्य जन्यत्वस्य प्रतिपादनेन मायायाः स्वातन्त्र्यनिरासाय रूपकेण अजामिति अजयोरिति प्रयोगस्य वर्णनीयत. याऽदोषात् 'प्रकृतिः पुरुषश्चोभौ लीयेते परमात्मनि' इति श्रुत्या मायाया प्रारमनि लयप्रतिपादनेन जन्यत्वस्य निर्बाधाश्च । न च तार्किकमते आकाशस्य नित्यत्वेन श्रुत्या चानित्यत्वागमेन श्रुतिविरोध इति वाच्यम् शिखी ध्वस्त इतिवच्छब्दस्य जन्यस्वेन शब्दाश्रये आकाशे जन्यत्वव्यवहारस्थोपपादनीयत्वात् । मायादिशब्दानामदृष्टार्थकत्वम् । अदृष्टं हि दुरुन्नेयतया मायाशब्देन मूलतया प्रकृतिशब्देन विद्यानिवर्त्यतयाऽविद्याशब्देन चोच्यते यदादुराचार्याः- इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतितो- मूलत्वात्प्रकृतिः प्रबोधभयतोऽविद्योति यस्योदिता। man- ·५ अद्वैतरत्नपरीक्षा। देवोऽसौ विरतप्रपञ्चरचनाकल्लोलकोलाहलः साक्षात्साक्षितया मनस्यभिरति बध्नातु शान्तो मम इति ॥ न च मायाया ज्ञाननिवर्त्यत्वकथनान्मिथ्यात्वं न तु अदृष्टरूपत्व. मिति वाच्यम् ज्ञाननाश्ये ज्ञानप्रागभावे, विषयदोषज्ञाननाश्ये रागे, गरुडध्याननाश्ये विषे, सेतुदर्शननाश्ये पापे, मिथ्यात्वासम्प्रतिप्रत्या ज्ञाननिवर्यस्थ कर्मणः (मायायाः) मिथ्यात्वासंतिपत्तेः। - न च मायाऽविद्यादिशब्दानां वेदान्त्यभिमतानिर्वचनीयाज्ञानपर. त्वं युक्तभिति वाच्यम् 'अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते' इति श्रुतौ 'प्लवा ह्येते अढा यज्ञरूपा अष्टादशोक्तमवरं येषु कर्म । एत- च्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरां मृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति' इति श्रुत्य नुरोधेन 'अविद्या कर्मसंज्ञाऽन्या' इति विष्णुपुराणेन च अविद्याशब्दस्य कर्मपरत्वावसायात् । एवं 'प्रकृति स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्म- मायया' इति गीतया 'माया वयुनं ज्ञानम्' इति निघण्टूक्त्या च मायाशब्दो भगवदिच्छापरः कर्मरूपाविद्यापरो वा, एवम् 'अनृतेन प्रत्यूढा' इत्यत्र अनृतशब्दोऽपि फलाभिसन्धिरहितकर्मतरसांसारिक- फलप्रदकर्मपरः ऋतशब्दस्य 'ऋतं पिबन्तौ' 'ऋतं च सत्यं च' इत्या. दौ कर्मपरताया 'अनृतादात्मानं जुगुप्सेत्' इतिश्रुतावनृतशब्स्य पाप- जनककर्मपरतायाश्च दर्शनात् । तेन मायासहस्त्रं तच्छम्बरस्याशुगामि ना। वालस्थ रक्षता देहमेकैकश्येन सूदितम्'इति वचने मायायाःशस्त्र. च्छेद्यत्वोपवर्णनेन भायाया मिथ्यात्वासिद्ध तस्मान्मायाशब्दो विचि. त्रशक्तिपरः एवं च मायाऽनृतविद्याप्रकृतिशब्दाः कर्मपराः कर्मजन्या- ऽदृष्टपरा वा इति वेदान्त्यभिताऽविद्या न श्रुतिस्मृतिसम्मतेति सिद्धम् । प्रकृतिशब्दस्य अज्ञानपरत्वं तु न युक्तम् 'विभेदजनकेऽक्षाने नाश- मात्यन्तिकं गते' इति 'प्रकृतिः पुरुषश्चेति लीयते परमात्मनि इति स्मृत्या अज्ञाननाशानन्तरं लयप्रतिपादनात् प्रकृतिशब्दश्च नोपादान- कारण एव जानकर्तुरित्यत्र निमित्तकारणेऽपि प्रयोगात् यथा चेद ·६ अद्वैतरत्नपरीक्षा। तथा भेदसिद्धिटीकायां निरूपितमस्माभिः 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे' 'ज्ञात्वा देवं सर्वपाशापहानिः 'तरति शोकम्। तरतिमृत्युम् 'तरत्यविद्यां वितताम्' इत्यादिश्रुतयः 'क्षीयन्ते चास्थ क- आणि' इति वचनानुरोधेन ज्ञानस्यादृष्टनिवर्तकत्वपरा एवेति ध्येयम् । अभेदे कार्यकारणभावानुपपत्तिप्रदर्शनम् । किञ्चाद्वैतवादे कार्यकारणभावानुपपत्तिः कार्यकरणभावस्य भेदा- धिष्ठानत्वात् । न च घटादीनां ब्रह्मणैवाभेदः स्वीक्रियते न तु परस्प. रमपीति अद्वैतरत्नोक्तं युक्तमितिवाच्यम् तदभिन्नाभिन्नस्य तदभि- नवनियमेन दण्डघटयोरभेदस्याशक्यपरिहारत्वात् । सर्वधियां भेदविषयकत्वम् । भेदो हि अन्योन्याभावस्वरूपवैधर्म्यभेदेन त्रिविधःतत्र निर्विक- ल्पकबुद्धीनां स्वरूपभेदो विषयः, न च स्वरूपस्थ भेदत्वे तस्यान्य- साकाङ्क्षतापत्तिरितिवाच्यम् । पितृपदार्थस्य देवदत्तस्य चैक्येऽपि पितृत्वेनैव रूपेणैव तस्यान्यसाकाङ्क्षत्वं न तु देवदत्तत्वेनापीति- वत् अन्योन्याभावत्वेनैव तस्योन्यसाकाङ्क्षता न तु स्वरूपत्वेना- पीत्यदोषात् । सविकल्पकबुद्धीनां तु वैशिष्टयविषयकतयाऽतद्वयावृत्तिरूपान्यो- न्याभावाख्यभेदविषयकत्वम् तदुक्तं किरणावल्याम् 'अतद्वयावृत्ति- वैशिष्टयम् इति । न च बौद्धमताविशेषः, बौद्धरतद्वयावृत्तिरेव पदा. थतावच्छेदको धर्मोऽङ्गीक्रियते तार्किकैस्तु गोत्वादिरिति विशेषात् । न च मतान्तरानुसारिभिर्वैशिष्टयाख्यं पदार्थान्तरमङ्गीकृतमिति न तस्य भेदरूपतेति वाच्यम् वैशिष्टयस्य पदार्थान्तरत्वे सप्तपदार्थपरिग- णनासंगते मतान्तरस्य च दुयुक्तित्वेनासम्भवात् । श्रस्थूलमित्यत्र न स्थूलं यत्रेति समासाङ्गीकारे वैधय॑रूपभेदपरत्वमिति तदेवं सर्व- ज्ञानानां भेदविषयकत्वसिद्धौ न श्रुत्या सर्वाद्वैतप्रतिपादनम् ।

·अद्वैतरत्नपरीक्षा। भेदपारमार्थिकत्वनिरूपणम् । नापि भेदत्वनिर्वचनासम्भवः तथात्वे 'अतोऽन्यदार्तम्' 'अन्य- दात्मनोऽपश्यत्' 'अन्योऽन्तर पास्मा' इत्यादितो बोधानापत्तेः प्रतो भेदपदवाच्यत्वं वाच्यतासंबन्धेन भेदपदवत्त्वम् अखण्डोपाधिर्वा. भेदत्वमिति निर्वचनं बोध्यम् उपाधीनां च सामान्येऽन्तर्भावः इति न पदार्थान्तरतापत्तिः तथा हि सामान्यं द्विविधं जातिरूपमुपाधिरूपं च समानानां भाव इति व्युत्पत्तेः न च भाष्यकृता सामान्यं परापरभेदेन विभक्तं न तु जात्युपाधिरूपेणेति वाच्यम् जातेरप्युपाधिरूपतया स्व- समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकव्याप्यमिथोविरुद्धयावद्धर्मप्रकारकबोधा नुकूलव्यापाररूपविभागासम्भवेन तथा विभागाकरणात् घटपटौ न भिन्नाथिति परमार्थिकभेदस्य निषेधुमशक्यतया अपारमार्थिक एव भेदो निषेध्यस्तथा च पारमार्थिकभेदस्यावस्थानम् न च भेदस्य युक्त्यसहत्वेन न पारमार्थिकभेदस्यावस्थानमिति वाच्यम् । भेदस्य युक्त्यसहत्वे मानाभावात्। नन्वस्ति सा तथाहि भेदो भिन्ने वर्ततेऽभिन्ने वा नाधः तद्भेदभिन्ने तद्भेदवृत्तावात्माश्र- यात् भेदान्तरेण भिन्ने त दवृत्तावनवस्थानात् नान्त्यः विराधादिति चेन्न तद्भेदविशिष्टे तभेदवृत्तावात्माश्रयाभावात् न हि तद्भेदे तभेदः प्रतिपाद्यते येनात्माश्रयः स्यात् यद्विशेष्यवृत्ति तद्विशेषण- वृत्तीति नियमाभावात् । न च यद्विशेष्यवृत्ति तद्विशेषणवृत्तीति निय. यमानङ्गीकारे दण्डे दण्डिनं भोजयेत्यत्र उपलक्षणत्वस्य दण्डिनमान येत्यत्र विशेषणत्वस्य च व्यवस्था न स्यादिति वाच्यम् तावतापि भेदोपलक्षिते घटे एव भेदवृत्तिताङ्गीकारेण दोषाभावात् तादृशव्यव. स्थोयास्त्वन्मतसिद्धत्वेऽपि अप्रामाणिकत्वोच्च घटोऽनित्य इत्यत्र घटत्वे उपलक्षणत्वस्य कैरप्यनभ्युपगमाञ्च । किं च अभिन्नेऽभेदो वर्तते भिन्न वेति वृत्तिविकल्पे यदेवोत्तरं तव तन्ममापि किं च घटस्वरूप- स्यैव भेदत्वाङ्गीकारेण वृत्तिविकल्पानबकाशः।

·AS अत एव श्रतरत्नपरीक्षा। न्यायशास्त्रस्योपादेयत्वम् । ननु 'आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामनुरक्तो निरर्थिकाम् । तस्येयं फल निवृत्तिः शृगालस्वं मम द्विज' इति मोक्षधर्मवचनेन तर्कशास्त्रमनादेय मिति चेन्न 'तत्रोपनिषदं तात परिशेषं च पार्थिव । मजामि मनसा तोत दृष्ट्वा चान्वीक्षिकी परामिति मोक्षधर्मे आन्वीक्षिक्यपरपर्यायन्या यशास्त्रस्य प्रशंसादर्शनेन आन्वीक्षिकी तर्कविद्यामिति वचने भगवद्भक्ति रहिततर्कशास्त्रनिन्दाया निरर्थकामित्यनेनावगमात् 'प्रहमासं पण्डि- तको हैतुको वेदनिन्दक' इति पूर्वार्धन सूचितोऽप्ययमर्थः । 'न्यायो मीमांसा धर्मशास्त्राणीति' 'श्रुतिः पुराणन्यायमीमांसा इति' या. ज्ञवल्क्यस्मृतिः य स्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः इति प्रान्वीक्षिकी चात्मविद्यां वारिम्भांश्च लोकतः इति मनुश्च तर्कशास्त्रप्रशंसामाह । प्रत्युत वेदान्तशास्त्रमेव मुमुक्षां तत्त्वज्ञानविरोध्यर्थोपस्थापकतया अनादेयम् तर्कशास्त्रं तु श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या मन्तव्यश्वोपप. त्तिभिरिति स्मृत्या च उपनिषदर्थनिर्णयायाश्रयणीयम् । यत्तु अनु पश्चाच्छवणानन्तरमीक्षा मननमन्वीक्षेति व्युत्पत्त्या मन्त- व्य इति विधेर्वापरायणीयं चतुर्लक्षणीशास्त्रमध्येतव्यं न्यायशास्त्रं तु विरोध्यर्थोपस्थापकतयाऽनादेयमिति तत्तुच्छम् अन्वीक्षापदस्य तर्क- शास्त्रे एव प्रसिद्धः 'यस्तणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः 'प्रत्यक्ष- मनुमानं च शास्त्रं च विविधागमम् । त्रयं सुविदितं कार्यं धर्मशुद्धि- मभीप्सिता' इत्यादिवचनैस्तर्कशास्त्रस्योपादेयत्वलाभाच्च । एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता' इति सूत्र तु बौद्धादिदर्शनमेव वि. षयीकरोति न तु न्यायदर्शनं मन्वादिभिः शिष्टः परिगृहीतत्वादिति. शिवः प्रमाणम् । इति न्यायव्याकरणाचार्य सूर्यनारायण शुक्लरचिताऽवैतरत्नपरीक्षा ।

·भेदरत्नस्थविषयाणां सूचोपत्रम् । पृष्ठम् ३ १ ४ १ ७ १७ ८ १७ ९ १६ ११ १३ ११ १६ विषयाः मायादिपदानामदृष्टार्थत्वम् अभेदश्रुतीनां भेदपरत्वसमर्थनम् द्वे ब्रह्मणी इत्यादीनां भेदपरत्वम् अग्निहोत्रं जुहुयादित्यादीनामर्थवादानां च भेदपरत्वम् सर्वश्रुतीनां भेदपरत्वोपसंहारः विशिष्टज्ञानानामन्योन्याभावाख्यभेदपरत्वम् निर्विकल्पकधियां स्वरूपवैधर्म्यरूपभेदपरत्वम् वेदान्तशास्त्रस्यानादेयत्वम् भेदस्य युक्त्यसहत्वशङ्कापरिहारौ स्वविशिष्टे स्ववृत्तावात्माश्रयखण्डनम् भेदवृत्तावभेदप्रतिवन्दीप्रदर्शनम् भेदस्य स्वरूपत्वनिरूपणम् भेदोल्लेखस्याभेदोल्लेखनान्तरीयकत्वनिरास: श्रुतीनामद्वैतपरत्वभङ्गः अन्योन्याभवत्वनिर्वचनम् व्यावहारिकत्वनिर्वचनासम्भवप्रदर्शनम् भेदपारमार्थिकत्वानुमानम् प्रपञ्चसत्यत्वानुमानम् प्रपञ्चमिथ्यात्वानुमानभङ्गः अनिर्वचनीयत्वमङ्गः अद्वैते किं प्रमाणमिति प्रश्नानुपपत्तिनिरासः भेदस्य वैधर्म्यरूपतासमर्थनम् जीवानां परस्परभेदनिरूपणम ब्रह्मणो ज्ञानरूपत्वनिरासः १० २४ १२ २६ २ १६ ३६ १५ ६ ४ ८ १६ ७ ११ १२

·No text on this page.

·महामहोपाध्याय-शङ्करमिश्रविरचितम्
भेदरत्नम्
श्रीगणेशाय नमः
विद्यामायाप्रकृतरिति यद् गीयते दृष्टमेतत्
साहित्येन त्रिभुवनमयीं सृष्टिमेतां वितन्वन् ।
श्रानन्दोऽहं चितिरहमिदं मन्मयं सर्वमित्थम
यः स्वंस्तौतिश्रुतिमयगिरातं नुमः शम्भुमीशमा॥
मोक्षाय स्पृहयालकः श्रुतिगिरां श्रद्धालवोऽर्थे ऋजौ
तर्कोदर्कविभावनासु सुतरां व्याजेन निद्रालवः।
भेदे दृक्पथमागतेऽपि सहसा तन्द्रालवश्छान्दसे
कैवल्योत् पतयालकः शृणुत सधुक्तिं दयालोर्ममासा
भेदरत्नपरित्राणे तार्किका एव यामिकाः।
प्रतो वेदान्तिनःस्तेनान्निरस्यत्येष शङ्करः॥ ३॥
देहादेस्तात्त्विकाद् भेदं सत्यमात्मन्यजानताम् ।
मुमुक्षूणां न मोक्षोऽस्तीन्यतो भेदो निरूप्यते ॥४॥
न सा धीः क्वचिदप्यस्ति यत्र भेदो न भासते ।
अतएव न तन्मानं यन्न लोकप्रमापकम् ॥ ५ ॥

·४ भेदरम् तथा हि-"सहोवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनएवह्रस्वमदीर्घमरोहितमस्नेहम- च्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमस्पर्शम( १ )गन्ध- मरसमचतुष्कमश्रोत्रमवागमनो न तेजस्कमप्रा- णममुखममात्रमगोत्रमजरममरमभयममृतमरजोऽश- ब्दमविवृतमपूर्वमनपर(२)मनन्तरमवाह्य न तदश्नाति कञ्चन न तदश्नाति कश्चनेति"(३) श्रुतावन्योन्योभा- वात्मकभेदस्यैव नअर्थत्वम् । तथा च स्थूलं यच्छरी- रादि तद्भिनं ब्रह्मेत्यर्थः। एवमणु यन्मनःप्रभृति तद्भिन्नं ब्रह्मेत्यर्थः। यद्यपि क्रमात् अस्थूलमिति स्थौल्यात्य- न्ताभाववदित्यर्थ इति चेत् तथापि वैधर्म्यभेदस्य नार्थत्वं तथा चान्योन्याभाव इत्यर्थः। भेदप्रतिपत्त्य- र्थमेव हि वैधाभिधानम् अन्यथा अभिधानानर्थ- क्यप्रसङ्गात् । न तदनाति कञ्चनेति तत् ब्रह्म कञ्चन अात्मानं नानाति । न कश्चन तदनाति (१) प्रचलित पुस्तकेषु अस्पर्शमितिपाठो न दृश्यते । शङ्कराचर्येणाऽपि तव्याख्यानावसरे धृतोऽयं पाठः । (२) अगोत्रमित्यारभ्यानयरभित्यन्तः पाठः प्रचलितपुस्तकेषु नोपलभ्यते। (३) बृहदारण्यकोपनिषत् ३-८-८ ·भेदरनम् न कश्चिदात्मा तद्ब्रह्म व्याप्नोति केनाप्यात्मना क्षेत्रज्ञेन नैतत् सम्बध्यते, विभुनोः संयोगकारणा- न्यतरकर्मोभयकर्मान्यतरकर्मावयवसंयोगाभावादिति स्वरूपवत......। एवं मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य नानेव पश्यतीति(१) श्रुतिरपि भेदे मानम् । स पुरुषः मृत्योः संसारात् मृत्यु संसारमाप्नोति पुनः पुनः संसरतीति-य इह नानेव पश्यति-न तु वस्तुग- त्यैव नाना पश्यतीत्यर्थात् इवपदसन्दंशात्, अन्य- था नाना पश्यतीत्येव स्यात् । स किल एको द्रष्टा अभिन्नो भवतीति श्रुतिरपि भेदपरा । अन्ये तु द्रष्टारः क्षेत्रज्ञा भेदवन्त इत्य- र्थस्य स किलेत्यनेन ध्वननात् । तत्त्वमसीति(२) श्रुतिरपिभेदपरा. युष्मच्छदस्य गम्यमानस्य भिन्नसम्बोध्यविषयत्वात् । न तु तद्वितीयमस्तीति श्रुतिरपि भेदता- त्पर्यिका, तद्ब्रह्म द्वितीयं नास्तीति धर्म्युपरागण (१) बृह० उप०४-४-१९, कठ०४-११ (२) छान्दाग्य० ६-८-७ ·६ भेदरत्रम् निषेधात् । अन्यथा द्वैतं नास्तीति धर्मोपरागण निषेधः : स्यात्। एवञ्च एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति(१) श्रुतेरपि ब्रह्मा- तिरिक्तपदार्थनानात्वस्वीकार एव, ब्रह्मणि ब्रह्मप्र- तियोगिकभेदस्यैव निषेधात् धर्मिविशेषसमभिव्या- हारबलेन तथैव व्युत्पत्तेः। यथेह भूमण्डले एक एव नरपतिरिति वाक्याद्राजगतनानात्वव्यतिरेकः प्रती- यते न तु हस्त्यश्वरथपदातीनामपि । यथा चेह कानने किंशुकतरेक एव न नानेत्यभिधाने किंशुकतरुगतमेव नानात्वं प्रतिषिध्यते न तु शालतमालहिन्तालादीनामपि । एवम् “एक एव तु भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थि- तः” “एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्।" इत्या- द्यपि भेदाविरोधिजन्ममरणप्रबन्धेन बाल्यकौमारभे- देऽपि नराभिन्नेषुशरीरेषु एक एव भूतः क्षेत्रज्ञ अात्मा सत्यो व्यवस्थितः न त्वक्च्छेदकशरीरभेदेनात्मभे- दवन्मरणप्रबन्धेन शरीरभेदेऽपि बाल्यकौमारभेदेऽपि प्रात्मनो न भेद इत्यर्थात्, यथा एकधा एकप्रकारो- (१) छान्दोग्य. ६-२-१ ·भेदरत्रम् ७ ऽपि चन्द्रो बहुधा बहुप्रकारो दृश्यते तरङ्गप्रसङ्गे तथा जन्ममरणप्रबन्धभिन्नशरीरावच्छिन्न एक एवा- त्मा बहुप्रकारो दृश्यते तत्तत्कर्मपरतन्त्रो यातुधान- मानुषपशुमृगसरीसृपशरीरप्रतिबन्ध इति । एवञ्च "ढे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरमेव च” इति श्रुते- भेदोऽर्थः स्फुट एव। “दा सुपर्णा सुयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते तयोरेकः पिप्पलं स्वादत्त्यनश्न- भन्योऽभिचाकशीति” इति श्रुतिः साक्षादेव भेदमाह। किञ्चात्र श्रुतौ प्रकृत्यर्थः प्रत्ययार्थों वा द्विबहुत्वादिः। तत्र भेदाविनाभूतधर्मप्रतिपत्तौ भे- दप्रतिपत्तिरावश्यकी। यथा “सहस्रशीर्षा पुरुष"इत्यत्र प्रकृत्यों बहुत्वं “विश्वेदेवा" इत्यादौ प्रत्ययार्थः, क्वचित् सम्बद्ध एव भेदाविनाभूतः प्रतीयते । यथा "तद्विष्णोः परमं पद"मित्यादौ। यथा वा “अग्नरपत्यं प्रथमं हिरण्य"मित्यादौ। क्वचित्कार्यकारणभाव एव भेदाविनाभूतः प्रतीयते । “यथा अमिहोत्रं जुहु- यात् स्वर्गकाम" इत्यादीनां सर्वेषां विधिवाक्यानाम् । एवं स्तुतिनिन्दापरकृतिपुराकल्पभेदेन भिन्न- ·भदरत्नम् स्यार्थवादस्यापि भेदो भेदाविनाभूतोऽनुवाद प्राव- श्यकः। यथा “तरति मृत्युं तरति ब्रह्महत्यां योऽश्वमेधेन यजत" इति स्तुतौ कार्यकारणभावः। “एष वाव प्रथमो यज्ञानां ज्योतिष्टोमोऽथानेन हुत्वा योऽनेन न जुहोति सोन्धं तमः प्रविशती"त्यादि निन्दायाम् । एवं परकृतिपुराकल्पयोरिति । किञ्च “मैत्रेयि प्रात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रो- तव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्चेति" प्रश्नोत्तर- मुखेनोपनिषदवतारोऽपि भेदमन्तरेणानुपपन्नः नहि ज्ञाते प्रश्नो नाप्यज्ञाते उत्तरम्। अतः प्रष्टुरपेक्षया उत्तरयितुः प्रसिद्ध एव भेदः । श्रवणादिप्रतिपत्तीः परस्परभिन्ना विदधती श्रुतिरपीयं भेदमन्तरेणानु- पपद्यमाना। नह्यमूषामभेदे विधिचतुष्टयमुपयुज्यते । तथा सति श्रोतव्य इत्येव वा ब्रूयात् । तथा चन सा श्रुतिर्यत्र शब्दबलादर्थबलादा भेदो न भासत इति । किञ्च न सा धीः यत्र भेदो न विषयः। तथा हि विशिष्टज्ञानानां वैशिष्ट्यविषयतयैव भेदविषयता । वैशिष्ट्यस्य पदार्थान्तरत्वानुपपत्ती ·भेदरत्नम् परिगणितभावपदार्थानन्तर्भावे तयाशिम्पा- न्योन्याभावाख्यभेदरूपतैव वाध्या । तथा च वाश. ष्ट्यविषयकज्ञानानां सिद्धा भदावषयता। तदाहरा- चार्या गुणकिरणावल्याम् “अतदयाहाचव शिष्टयम्" इति(१) निर्विकल्पकानन्तरभावि घटोऽयमिति सवि- कल्पकस्य कथमतदयावृत्तिः पूर्वाज्ञाता विषय" इति चेत् न, वैशिष्ट्यविषयत्वान्यथानुपपत्त्या संज्ञा- स्मरणस्यैव निर्विकल्पकसमनन्तरकालीनस्यात- व्यावृत्तिविषयकत्वकल्पना । सर्वतो ह्यन्यथानुपप- त्तिर्बलीयसी । “एवं सत्यन्यापोहः पदार्थः स्यात्- तथा च जितं बौद्धैरिति” चेत् न, गोत्वादीनां प- दादनुपस्थितौ वैशिष्टयमपि कस्य भासेत येनान्या- पोहभाननैयत्यं स्यात् । तथा च बौद्धपक्षादयमेव भेदः यत् तैरन्यापोह एव पदार्थतावच्छेदको ध- मोऽङ्गीक्रियते अस्माभिस्तु गोत्वादिरिति । निर्वि- कल्पकधियां यद्यपि न वैशिष्टयं विषय इति भेदो- अन्योन्याभावो न भासते तथापि स्वरूपभेदो २०२.१३ (१) गुणकिरणावली, संख्यानिरूपणम्, पृ० "Benaies Ed.

·भेदग्त्रम् घटादिवैधर्म्यञ्च घटत्वादिर्भासते । तेनैव भेदविष- यता । तदपि भेदत्वेन न भासत इति यत् किञ्चि- देतत् । तदेवं सर्वधियां भेदविषयत्वे सिद्धे सर्व- प्रमाणानां भेदप्रमापकत्वमयत्नसिद्धम् । तदेवं शरीरादिभिन्नत्वेनापि श्रुत्या समधि- गतस्यात्मनो ब्रह्मणोऽनु पश्चादीक्षणं मननमन्वीक्षा इति व्युपत्त्या मन्तव्य इति विधेरन्वीक्षाध्ययनमेव विषयार्थः, प्रकारान्तरेण मननानुपपत्तेर्विध्यनिर्वा- हात् । वेदान्तशास्त्रन्तु मुमुचूणां तत्वज्ञानविरोध्य- थोपस्थापकतयाऽनादेयमेव । यदि तु तैर्थिकप्रवृत्त्यनु- रोधात् कथञ्चिदुपादेयता तदा श्रोतव्य इति विधिवि- षयतयाऽपि युक्तिवैधुर्येण मननासंस्पर्शात् मन्त- व्यश्वोपपत्तिभिरित्यनेन मननस्योपपत्तिसाध्यत्वाव- गमात् । "ननु भेदश्चेत् युक्तिं न सहते तदा श्रुतिवा- क्यानामपि भेदप्रतिपादकत्वेन त्वयोपपादितानां ता- त्पर्यान्तरमेवोन्नेतुमर्हतीति" चेत्-युक्तिंन सहत इति कोर्थः किं भेदपदार्थ एव नास्ति-सन्नपि वा न यथा- ·भेदरत्रम् र्थः। न तावदाद्यः, घटात्पटोभिन्न इत्यादि भेदा- नुभवस्य लौकिकपरीक्षकसाधारणस्यापलापानह- त्वात् । नापि द्वितीयः, अयथार्थता हि विषयवाधग- म्या, बाधश्च विपरीतप्रमो। सा च प्रकृते प्रात्यक्षिकी तावन्नास्ति, घटः पटोन भवतीति प्रत्यक्षानन्तरं घटः पट एवेति विपरीतप्रत्यक्षाभावात् । ननु नीलन्तम इति प्रत्यक्षानन्तरं नेदं नीलन्तम इति प्रात्यक्षिकवा- धाभावेऽपि यथा तव मते तद्बाध्यत्वम् एवमहं स्थूलो गौरो वेत्याद्यहंप्रत्ययानन्तरं न हि न स्थूलो गौरो वेति प्रात्यक्षिकबाधाभावेऽपि भ्रान्तत्वम्, तथा प्रकृतेऽपि स्यात् यौक्तिकवाधस्योभयत्रापि तुल्य- त्वादिति" चेत्-मैवम् भेदबाधकयुक्तयभावात् । "नन्वस्ति सा। तथाहि भेदवत्तया घटादयोभि- ना इति यदभिधीयते तत्र भेदोऽभिन्न भिन्ने वा वर्तते। न तावदाद्यः, विरोधात् । न ह्यभिन्न भिन्नं भवति । दि- तीये तुतद्भेदभिन्ने तद्भेदवृत्तौ कथं नात्माश्रयः। अवि- शिष्टे स्ववृत्तावंशतः स्ववृत्तिः।भेदान्तरेण भिन्नेऽधि- करणभेदवृत्यभ्युपगमे तत्राप्येवमभ्युपगमेन कथमन- वस्था। एकेन भिन्ने द्वितीयभेदः तेन च भिन्ने प्र.

·१२ भेदरत्रम् - थमो भेद इत्यात्माश्रयानवस्थयोः परिहारोऽप्यन्यो- न्याश्रयः। बहवो भेदा युगपदेव ज्ञायमानं वस्तु परिरभन्त इत्यभ्युपगमेपि किंभेदविशिष्टे को भेदो वर्तत इति तेषामन्योन्यकलहो दुस्समाधिः। प्रथमे- नैव भेदेन भिन्ने वस्तुनि द्वितीयादिभेदाभ्युपगमवै- यर्थ्यम् । उत्तरोत्तरभेदाभ्युपगमे च कृतकृत्यत्वेन पूर्वपूर्वभेदविलोप” इति चैत्- मैवम् । “वर्तत" इति संयोगलक्षणां समवाय- लक्षणां वा वृत्तिमधिकृत्य यदि प्रश्नःतदान्योन्याभा- वात्मकभेदो न वर्तत इत्येवोत्तरम् अभावस्य संयोगसमवाययोरनङ्गीकारात् । अथ स्वरूपलक्ष- णामधिकृत्य प्रश्नस्तदा घटः स्वभावनियमानित्ये- नान्योन्याभावेनोपरक्तो भासत इत्येवोत्तरम् । “उ- त्पन्नमात्रो घटः कथं भिन्नः स्यात भेदेन सम्बन्धाभा- वादिति” चेत्-उत्पन्नमात्रः कथं घटोऽपि ? घटत्वेन सम्बन्धाभावादिति तुल्यम् । “उत्पत्तिक्षण एव घट- त्वेन सह घटःसम्बद्धो जातः सम्बद्धश्चत्येकः काल" इति चेत्-उत्पत्तिक्षण एव भेदेनापि सम्बद्ध एव जातः सम्बद्धश्चत्येकः काल इति तुल्यम् । विशेषश्चेतर- ·भेदरत्रम् १३ त्र समवायः,अत्र स्वभावसम्बन्धः।सच सम्बन्धान्त- रमन्तरेणोपश्लिष्टप्रत्ययजननयोग्यत्वमेव । “उत्पत्तेः पूर्व कीदृगासीद्घट” इति चेत् नासीदेव। तर्हि तद- न्योन्याभावोपि कथमासीत् ? यथा तत्प्रागभावो यथा वा तस्य जातिः। सा तज्जातीयान्तरनिष्ठासीदिति चेत्प्रलये कथमासीत् ? एवमेवेति चेदुत्पत्स्यमानघटा- न्योन्याभावोऽपि तथैवासीत । घटत्वादावपि वयं विप्र- तिपद्यामहे इति चेत्तर्हि बौद्धनिरासवत्तवापि निरासो न दुष्करः। परन्त्वस्माकमिह भेदमात्रं सिसाधयि- पितमिति। यदा तद्भेदभिन्न एव घटे भेदो वर्तत इत्ये- वोत्तरम्। आत्माश्रयस्तदिति चेन्न-तभेदे त - दानङ्गीकारात् । तदिशिष्टे तद्वृत्तावात्माश्रयः सञ्जात इति चेन्न यदिशेष्यवृत्ति तदिशेषणवृत्तीति नियमाभा- वात्। न हि घटे रूपमित्युक्ते घटत्वेपि रूपमिति वस्तु- गतिः प्रतीतिर्वा । “दएडी पुरुषः कुएडलीत्युक्तेदएडे- ऽपि कुएडलसम्बन्धः प्रतीयते। तत्र घटत्वदएडयो- रुपलक्षणत्वंन विशेषणत्वमिति” चेत्-तत्राप्यापा- ततस्तथैवास्तु।

·भेदरनम् वस्तुतस्तु विशेषणत्वेऽपि न दोषः । प्रत्या- ग्यव्यावृत्त्यधिकरणतावच्छेदकत्वे व्यवच्छेदकत्वं स्वकालनियतव्यावृत्तिबोधजनकत्वं वा विशेषण- त्वम्। तच्च विशेष्यवृत्तिधर्मानधिकरणतायामपि सम्भ- वत्येव । तथा च तद्भेदानाश्रितोऽपि तद्भेदस्त - दवताऽऽश्रितो भविष्यति इति न विरोधः। “तभेद- सम्बन्धात्पूर्वमसम्बद्धः स भेदो विशेषणमपि कथम् । नह्यसम्बद्धं विशेषणं नानेति" चेत्-भेदस्यान्योन्या- भावस्य नित्यत्वेन नित्यसम्बन्धात्तभेदसम्बन्धात्पू- मित्येव नाङ्गीकुर्मः। “सम्बन्धिनोघटस्यानित्यत्वेन कथं नित्यः सम्बन्ध” इति चेत-अतीते नाना (१)च प्रतियोगिना विशिष्टप्रतीतिदर्शनात्, विशिष्टप्रतीतेश्व सम्बन्धसाध्यत्वात्।अन्यथा घटस्य प्रागभावोघटस्य ध्वंस इति प्रत्ययो न स्यात् । “तत्किमनुत्पन्नस्यापि घटस्योपरक्तप्रत्ययजननयोग्यत्वमस्तीति" चेत्-कः सन्देहः यावता ज्ञानविषयत्वस्यैव योग्यतावच्छेदक- त्वं-तचानुत्पन्नस्याप्यस्त्येव । अत्र किं नियमाक- मिति चेद्रस्तुस्वभाव एव । वस्तुस्वाभाव्याद्वैपरीत्य- (१) प्रादर्शस्थः पाठोऽत्रधृतः। अतीतेन चेति पाठो युक्ता प्रतिभाति ।

·भेदरनम १५ मेव किं न स्यादिति चेन्न प्रतीतिनियतत्वात्स्वाभाव्य- स्य ।न युत्पत्स्यते घटो नष्टो. घट इति त्वया न प्रतीयते । तथाचानुत्पन्नयोरपि सम्बन्धिनोः सम- वायः पूर्वमासीदेव । ननुत्पन्नस्यापि भेदसम्बन्धः सार्वदिकः । परन्तु समवायः सम्बन्धिभिन्नः यस्तु सम्बन्धात्मको ज्ञानविशेषात्मको वेति न किञ्चिदनुपपन्नम् । “समवा- योऽपि समविप्रतिपत्तिरिति” चेत्-भवतु नाम । तदर्थमिह न यतिष्यामहे। एवं रूपवति रूपं रस- वति रसो गवि गोत्वमित्याद्युपलक्षणत्वविशेषण- त्वाभ्यामनुपपाद्यम्। यदा अभिन्ने भेदो वर्तत इत्येवोत्तरम् पूर्व- प्रश्नस्य । न हि स्वस्मादपि घटो नाभिन्नः। पटप्र- तियोगिको भेदः पटाभिन्ने घटे वर्तते पटभिन्ने वेति विशिष्य प्रश्ने कृते सामान्येन नोत्तरं घटत इति चेत् न अनुत्तमतुल्यस्यैतादृशप्रश्नानुपपत्तेः । विरो- धितावच्छेदकप्रकारेणोपस्थापितस्य धर्मिणो विरुद्ध- प्रकारावच्छेदकप्रश्नस्यादृष्टचरत्वात् न हि भवति प्रश्नो मृएमयोऽयं घटस्तेजोमयो न वा-ब्राह्मणोऽयं ·भेदरत्रम् चैत्रः शूद्रो न वेति। अन्यथा विज्ञानात्मकं ब्रह्म जडं न वा-सुखात्मकं ब्रह्म दुःखात्मकं नवेति पृच्छतो युक्तिशतेनापि त्वया साध्यमाने विज्ञानसुखात्मकत्वे पृच्छानिवृत्तिर्न स्यात् । यदि चाहृदयस्य कदाचि- देवंविधप्रश्नसम्भवे तदेवोत्तरं दत्तमेवान्वेष्टव्यम् । भेदः क्व वर्तत इति प्रश्ने यत्र प्रतीयत इत्यु- त्तरम्। कुत्र प्रतीयत इत्यत्र यत्र वर्तत इत्याद्युत्तरवै- चित्र्यं वार्तिकानुसारेण द्रष्टव्यम् । दुर्घटवेदान्तिनस्तु खएडनयुक्त्यैव निराक- र्तव्याः । सा च-भेदः प्रतीतो न वा यमधिकृत्य प्रश्न इत्यादि सञ्चारात्मिका । न चैवं सति खएडनयु- क्तीनामेव बलवत्त्वं प्रतिपादितं स्यादिति वाच्यम् । भवतु नाम तथापि तवैवं प्रतिभाशोको मया विज- यरूपस्य फलस्य तदानीं तावतैव प्रतिलम्भात् । तत्र निर्णयस्त्वन्मतेनैव वादिभिः सह कर्तव्य इति । अस्तु वा प्रतिप्रश्नः। तथाहि अभेदो नाम भि- ने ब्रह्मणि वर्तते अभिन्ने वा।श्राद्ये यद् ब्रह्म पूर्वं भिन्न- मासीत्तव इत्थं पश्चादभिन्नं स्यादिति विरोधः द्वितीये ·भेदरनम् तेनैवाभेदेनाभिन्ने अभेदान्तरेण वा ? श्राद्य अंशतः आत्माश्रयत्वम् । द्वितीये अनवस्था । श्रथ योकदैव सर्वे अभेदोः ब्रह्म परिरभन्ते तदा किमभेदाभिन्ने के ऽभेदा वर्तन्त इति तेषामन्योन्यकलहं कः समादध्या- त् । अभेदभूयस्त्वाङ्गीकारे भेदः पर्यवसन्न इत्यधिक दूषणम् । अथाभेदो ब्रह्मणि वर्तत इति नाङ्गीकुर्मः परन्त्वभेदस्वरूपमेव ब्रह्म-तथा च नामी दोषा इति चेत्-तर्हि ममाप्यन्योन्याभावोऽस्त्रं मनाग्विश्राम्यति। स्वरूपभेदास्त्रमादायैव योत्स्ये । तथा च घटस्वरूपस्यैव भेदत्वाङ्गीकारे(१) वृत्तिविकल्पमुखमुद्रणमस्तु । अन्यासाकाङ्क्षस्व- भावस्य घटस्यैव भेदत्वेऽन्यस्वाभाव्यसाका- क्षस्वाभाव्यं स्यादिति चेत्-ब्रह्मणोप्यभेदस्व- भावत्वे घटाभिन्नं ब्रह्मेत्यन्यसोकाङ्क्षतापत्तिस्तु- ल्या । ब्रह्मत्वेन निरूप्यमाणं ब्रह्म नान्यसाकाङ्- चम्, अभेदत्वेन तुतन्निरूप्यमाणमन्यसाकाङ्क्षमस्तु। (१) अत्र खराडनखण्डखाद्य पृ० १११-१२७ पय्यन्तं काशीस्थ- लाजरससंस्करणं द्रष्टव्यम् । ३ ·भंदरनम को विरोधः । प्रकारभेदमादाय विरोध इति चेहि घटत्वेन निरूप्यमाणोऽयासाकाङ्क्षोस्तु, भेदत्वेन तु निरूप्यमाणोऽन्यसाकाङ्क्षोस्तुप्रकारभेदमादाया- विरोधस्य तुल्यत्वात् । केवलं मम घटत्वप्रकारत्व- यो दोऽस्ति तव सोऽपि दुर्लभ इति विशेषः। अ- भिन्नं ब्रह्म कथमन्यमाकाङ्क्षत इति चेद्भिन्नो घटो भेदो वा कथमन्यमाकाङ्क्षत इति तुल्यम्। कस्मादयं भे- दोपरि तव पक्षेऽस्याकाक्षेति चेत् ब्रह्म केनाभिन्न- मित्याकाङ्क्षायास्त्वत्पक्षेऽपि सत्त्वात् । भेदस्वरूप- ञ्चद्घटः तदा भिन्नो घट इति भेदविशेषणिका प्रतीतिःकथमिति चेत् अभिन्नं ब्रह्मत्यभेदविशेषणिका प्रतीतिस्तवापि कथमिति तुल्यम् । ननु घटादिस्वरूपञ्चेद्भेदस्तदा तं तमा- त्मनि निवेशयेत् । न हि निष्प्रतियोगिक घटादिस्वरूपं भेदः। तथा सति भेद एव तन्न स्यात् निष्प्रतियोगिकस्य भेदस्य त्वयानभ्युपग- मात् , अभ्युपगमे परिभाषापत्तेः। तथा च घट- प्रतियोगिकं घटस्य स्वरूपं भेद इत्यर्थपर्यवसानेऽपि पटोऽपि घटस्वरूपं स्यात् । अतो भेदाय तवायासो- ·भेदरत्नम् १० . ऽभेदसाधनपर्यवसायीति महातार्किकत्वम् । एवं घ- टस्वरूपस्य प्रतियोगित्वं पटस्य स्वरूपमित्यनयाऽपि वाचा पटोऽपि घटस्वरूपमम एवेत्यभेद इति चेत्- मैवम् । पटप्रतियोगिकं घटस्य स्वरूपं भेद इन्यु- च्यमानेऽपि पटःप्रतियोगी यस्येति बहुव्रीहिसमासाश्र- यणादेव समस्यमानपदार्थीभूतात्पटादन्यपदार्थे घटो भिन्नत्वेन त्वयैवोपदर्शित इति त्वयैवाभेदापादनस्या- पहस्तितत्वात्, समस्यमानपदार्थादन्यस्यैव बहुव्रीह्य- र्थत्वात् । न हि चित्रगुर्देवदत्त इत्युक्ते चित्रयो गवा- पि देवदत्तस्याभेदः प्रतीयते किन्तर्हि गोविशेषणमा- त्रम् । प्रकृतेऽपि घटभेदत्वेन घटस्वरूपे निरूप्यमाणे पटस्य विशेषणमात्रमभ्युपेतं नाभेदोपीति । एवं घटस्वरूपभेदप्रतियोगी पट इत्युक्ते कथं घटस्य प- टात्मत्वं, पूर्वयुक्तेः सत्त्वात् । तथा च यद्यदचनमुच्चा- र्य त्वया पटस्वरूपे घटो घटस्वरूपे पटोऽन्तर्निवे- शनीयः तेन तेन दुर्वचनेनैव तयों दो व्यवस्थाप- नीय इति यथा यथा तव भेदनिरासाय प्रयत्नस्त- था तथा धृष्टबोलक इव पुरोवर्ती भेद इति । अन्यसाकाङ्क्षतापत्तिविभीषिकापि निरस्तैव।

·२० भेदरत्नम् केयमन्यसाकाङ्क्षता नाम। घटादयो भावा निष्प्र- तियोगिका एव चेभेदाः स्युस्तदा सप्रतियोगिकाः स्युः,अभाववत्समवायवदिति चेद्भवतु नाम निष्प्रतियो- गिकाःननःकिञ्चिद्बाध्यते।न हि स्वभावाभावत्वेन निरूप्यमाणान्घटादीनपि सप्रतियोगिकानाङ्गीकुर्मः। तर्हि अभाववदितरनिरूपणाः स्युः सविकल्पमात्र- विषयाश्चेति चेत्-तत्कि सप्रतियोगिकपदार्थस्यायं नियमो यदितरनिरूपणेनैव निरूप्यते? तथा सति प्रमेयत्वाभिधेयत्वादिनापि निरूप्यमाणा प्रभावसम- बायादय इतरनिरूपणमपेक्षेरन् । अात्मानमेवोपाल- भस्व येनैवं नियममङ्गीकुरुष इति चेत्-न, अभिप्रा- यनियममविदुषस्तवैवोपालभ्यत्वात्। न वयंसप्रतियो- गिकत्वं निष्पतियोगिकत्वं वा वस्तुनः स्वाभाविक- मेवाङ्गीकुर्मः, किं तर्हि यत्प्रकारावच्छेदेन यजज्ञान नियमतो यदिशिष्टज्ञानमपेक्षते तत्प्रकारावच्छेदेन तज्ज्ञानं नियमतस्तद्वस्तु सप्रतियोगिकमिति ब्रूमः । तथा च स एव घटो घटत्वेन ज्ञायमानो नियमतो नास्य विशिष्टज्ञानमपेक्ष्य ज्ञायते । ततोघटत्वावच्छे- देन निष्प्रतियोगिक इत्यभिधीयते।प्रभावत्वेन ज्ञाय- ·भेदग्नम् २१ मानो नियमतोऽभावज्ञानमपेक्ष्यैव ज्ञायत इति तेन सप्रकारेण सप्रतियोगिक एव । यद्यपि वह्नित्वेन वह्नि- ज्ञानमपि कदाचित् धूमज्ञानमपेक्षतेऽनुमितिरूपं, अतो वह्नित्वेन वह्निः सप्रतियोगिक एवस्यात् इत्युक्तोनियम इति। न हि प्रात्यक्षिकमपि वह्नित्वप्रकारकज्ञानापेक्षं येन धूमो वह्नः प्रतियोगी स्यात् । यद्यपि वह्नित्व- निर्विकल पकं वह्नित्वविशिष्टज्ञानं नियमतोऽपेक्षते इति वह्निन्वमपि वह्नः प्रतियोगि स्यात्, तथापि विशिष्ट- ज्ञानमित्यपेक्षणीयज्ञानवैशिष्ट्यं विशेषणमुपात्तम् । अन्यत्र गोत्वाश्वत्वादौ सहानवस्थानरूपविरोध एव प्रतियोगित्वव्यवहारः, क्वचिद्वध्यघातकत्वादिकृत इति यद्यवं तर्हि घटादयो निष्पतियोगिकाः, संयो- गादयश्च सप्रतियोगिका इत्यत्र किंकृतो व्यव- हार इति चेन्न यत्पदार्थस्य यदसाधारणं वाच. कपदं तत्र यत्प्रवृत्तिनिमित्तं तत्प्रकारकज्ञानस्येत- रविशिष्टज्ञानसापेक्षत्वनिरपेक्षत्वकृत इति गृहाण । यद्यपि संयोगस्य प्रमेयपदं वाचकं तत्र च प्रमेयत्वं प्रवृ. त्तिनिमित्तं तेन प्रकारेण संयोगज्ञानं न सम्बन्धिज्ञा- नमपेक्षत इति निष्पतियोगिकत्वापत्तिः, तथापि प्रमे ·भेदग्त्रम् .. यपदं संयोगस्यासाधारणं न भवतीत्यदोषः। तत्सि- द्धमेतद्घटादय एव स्वरूपसिद्धभेदाः तत्त्वेन ज्ञाय- मानाः सप्रतियोगिका इति पदेन न व्यवहियेत इति चेन्न स्वरूपभेदपदस्य स्वरूपत्वेन प्रवृत्तिनिमित्तेन उप- लक्षणेन वा प्रवर्तमानस्य स्वरूपत्वावच्छिन्नाशेषव्य- क्तिपरस्य प्रकरणसमभिव्याहारादिवशात्तत्र घटा- दिव्यक्त्युपस्थापकत्वात् । स्वरूपत्वञ्च स्वनिष्ठधर्मा- त्यन्ताभावासमानाधिकरणधर्मवत्त्वमेव । स्वनिष्ठो यो धर्मः : तस्य योऽत्यन्ताभावस्तदसमानाधिकरणधर्मव- त्त्वमिति यावत् । अत एव घटस्वरूपं न पटः तस्य घटनिष्ठधर्मात्यन्ताभावसमानाधिकरणधर्मवत्वात् ,न वा घटान्तरस्वरूपं घटान्तरं, तत्राप्येकतरध- मस्य अपरजात्यन्ताभावनैयत्यात् । न च घट- निष्ठसंयोगात्यन्ताभावसमानाधिकरण्यात्तद्घटत्वस्य तद्घटोपि तद्घटस्वरूपं न स्यादिति वाच्यं अत्य- न्ताभावपदेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणात्यन्ताभाव- स्य विवक्षितत्वात् ।अभावस्यापि यया कयाचिद्वृत्त्या स्वनिष्ठधर्मात्यन्ताभावासमानाधिकरणधर्मवत्त्वस्य विद्यमानतया स्वरूपशब्दवाच्यत्वम् । अतएव स्वरू- - ·भेदरत्रम् २३ पमित्युक्ते सकलस्वरूपोपस्थितौ विशेषप्रतिपादनाय घटस्वरूपं पटस्वरूपमिति तत्तत्समभिव्याहाराय यत्नः। अयमेव च धर्मो घटस्वरूपस्य भेदत्वम्। एतत्प्र- कारावच्छेदेन ज्ञायमानो घट इतरनिरूपणाधीननि- रूपणः। नन्वसंहितोपाधेरुपहितप्रत्ययायोगाद्भिद्यत इति योगं पुरस्कृत्यान्योन्याभावस्वरूपभेदवत्तया घ- टादिर्भेदः।भेदस्तु भेदनत्वादन्योन्याभाव एवेत्यभि- धाने,अभावानामन्योन्याभावविरहिणां भेदवत्त्वा- भावाद्भिद्यत इति योगविरहिणां भेदो न स्यादित्य- स्माकं स्वरूपभेदोपपादनायास इति । ननु स्वरूपञ्चेद्भेदस्तदा शुक्तिस्वरूपमेव रजताभेदो गृहीत इत्यभेदारोपो न स्यात् न स्याच दूरादभिव्यक्तकरचरणादिपुरुषस्वरूपे दृष्टे स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशय इति चेन्मैवम्--न हि भेदमात्रं संशयविपर्ययविरोधि, किं नामारोप्या- रोपविषयगतधर्मयोरन्योन्यस्मिन्नभावदर्शनं प्रारो- प्यधर्मस्य भारोप्यविषयगतव्यतिरेकदर्शनं वा प्रारो- प्यधर्माधिकरणारोपविषययोरन्योन्याभावदर्शनं वा ·भेदरनम् तथैवावधारणात्। तथा चस्वरूपभेद एव ग्रहे संशय- विपर्ययौ न स्यातामितिरिक्तं वचः। ननु यदि प्रतियोगिना निरूप्यमाणो घट एवं भेदः स्यात् तदा केनापि प्रकारेण निरूप्यमाणं नीलमपि पीतं भवेदिति(१)चेन प्रापादकाभावात्। अविरुद्धयोर्घटत्वभेदत्वयोः समावेशवन्नीलपीतत्व- योरपि समावेशः स्यादिति जात्युत्तरत्वात् , व्या- प्त्यमूलकत्वात् । तथा च नीलपीतयोर्नीलत्वपीत- त्वयोर्वा परस्परपरीहारकत्वं नियमेनास्माभिरङ्गी- क्रियते । तथा घटत्वभेदत्वयोश्चेत्त्वयाङ्गीक्रियते तदा तावतैव सिद्धे भेदविवाद एवावयोः पर्यवस्येत् । यच्चोक्तं भेदोल्लेखस्याभेदोल्लेखनान्तरी- यत्वेनाभेदोल्लेख एव ज्ञानस्य प्रामाण्यं न तु भेदो. ल्लेखांशेऽपीति तद्विपरीतं, अभेदप्रत्ययस्य भेदवि- षयतानयत्यात् । न हि भेदमनुल्लिख्याभेदधीः सम्भ- वति प्रतियोगितया भेदभानावश्यकत्वात्। भेदे च प्रतीयमाने अभेदभानमावश्यकम् । न हि भेदपदा - दे प्रतीयमानेऽभेदप्रथा, तस्यापदार्थत्वात्। सर्वधि- (३) अत्र खण्डनखण्डखाद्ये ११४ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·भेदरत्रम् २५ याञ्च भेदविषयत्वं वैशिष्ट्यविषयतया प्रागेव दर्शितम्। तस्मात्-"अभेदं नोल्लिखन्ती धीन भेदोल्लेखनन- मेति"(१)मनोरथमात्रमिति। घटपटौ नाभिन्नाविति प्रतीतौ पारमार्थिक- भेदनिषेधोऽपारमार्थिकभेदनिषेधो वा। उभयथापि भेदसिद्धिः । पारमार्थिकस्य हि भेदस्य निषेधे ता- दृशप्रतियोगिनो नित्यवदन्वयः । अपारमार्थिकनि- षेधे च मदभ्युपगम्यमानपारमार्थिकभेदेन निषेधा- नन्वयादेवाभेदासिद्धिः । अभेदज्ञाने प्रतियोगिप्रमा नापेक्षिता किन्तु ज्ञानमात्रमिति चेत्तर्हि अभेद इत्यप्रमितभेदविरह इत्येवार्थः पर्यवसन्नः। तथा च किं नश्छिन्नम् ॥ नन्वभेद इति भेदं न निषेधामः। किं नाम धर्मान्तरमेव बम इति चेन । तद्यदि भेदविरोधि तदा विरोधनिरूपकतयैव भेदसिद्धिः। अथ भेदा- विरोधि तदा घटपटयोरभेदनामकं धर्मान्तरं द्रव्य- त्वपृथिवीत्वादिवद्यदि प्रतीतिपथमवतरेत् कस्तन्नि- षेधाय यतेत । प्रतीयत एव प्रतिश्रुतित इति चेन्न (२) खण्डनखण्डखाद्य ११३ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·२६ भेदरत्नम् श्रुतीनां भेदविषयतयोपपादनात् । किञ्च श्रुतीनां यदद्वैतं प्रतिपाद्यते तत्किंघ- टादिनिष्ठं उतब्रह्मनिष्ठं, उत स्वरूपम् । आधे भेदविरोधि न वा उभयथापि भेदसिद्धेः, एकत्र भेदनिरूपकतयाऽन्यत्र श्रुतिप्रतिपन्नाद्वैतविरोधादेव । अथ ब्रह्मनिष्ठमेवाद्वैतं धर्मान्तरं, तदपि न भेदवि- रोधि-विरोधित्वाविरोधित्वाभ्यां प्रकाराभ्यां भेद- सिद्धेः अथ ब्रह्मप्रपञ्चोभयनिष्ठमद्वैतं धर्मः श्रुतिप्र- तिपाद्यस्तत्रापि भेदविरोधे भेदसिद्धिः तदविरोधे तदसिद्धिः । यथाचोभयमद्वैतं मनुषे तथात्वमपि उभयगतमस्तु । अथ ब्रह्मस्वरूपमेवाद्वैतं श्रु- तिप्रतिपाद्यं तदा न नो विवादः-श्रुत्या भेदस्या- प्रतिक्षेपात्। अद्वैतं न प्रतिपाद्यते किन्तु द्वैतं प्रति- षिध्यते इति चेद्वैतनिषेधो ब्रह्मभिन्नोन वा, आद्य कथं द्वैतनिषेधः । श्रुत्या ब्रह्मण एव विधेः । ननु स्वरूपं भेदस्तदा स्यात् यदि नाना स्वरूपं स्यात् । नानात्वञ्चान्योन्याभाववस्तुभेदः सर्वथाप्यनुपपन्नः । तथा हि अन्योन्याभावस्ता दात्म्याभावः । तस्य च तादात्म्यं घटपटयोः ·भेदरत्नम् प्रतियोगिवाच्यम् । तस्य च सिद्धमद्वैतम् । असिद्धावत्यन्तासतो न विशेषणत्वम्, प्युपलक्षणत्वं सम्भवतीति तद्विशिष्टस्तदुपलक्षितो वा भावप्रत्ययो न स्यात्, अभावप्रतीतावुपलक्षण- तया विशेषणतया वा प्रतियोगी वा-तवाभ्युपगमात् न च वाच्यं घटे पटत्वं पटे घटत्वं निषिध्यते, तथा च स एवान्योन्याभावात्मा भेद इत्यभिधीयत इति (१)। एवञ्च सति कः संसर्गाभावादस्य भेदः(२), तथा चा- भावचातुर्विध्यव्यवस्थापनबालधन्धस्य त्वयैव स्फु- टीकरणात् । न.च घटः पटे पटो घटे घटत्वपट- त्वाभ्यामवच्छिद्य प्रतिषिध्यत इति वाच्यम्। एवञ्च सति घटत्वपटत्वयोरवच्छेदकधर्माभावात् तयोरन्योन्य- स्मिन्निषेधानुपपत्तेः। अन्योन्याभावाभावादन्योन्य- धर्मवत्त्वमन्योन्यस्मिनिति घटपटयोरभेद एव पर्यवस- न इति चेन्मैवम्-अभिप्रायानवबोधात् । न ह्यन्योन्य- तादात्म्यं प्रतियोगि बमोऽन्योन्याभावे, येन प्रतियो- ग्यप्रसिद्धिनिबन्धनं तदिशिष्टतदुपलक्षितप्रतीत्यनु- (१) खण्डनखण्डखाये १२८ पृष्ठ द्रष्टव्यम् । (२) खडनराखण्डखाद्ये ११९, २००-२३५, १५-१६ पृष्ठे द्रष्टव्यम् ।

·२८ भेदरत्नम् दयप्रसङ्गः । न वा घटत्वपटत्वयोरेव प्रतियोगित्व- माचक्ष्महे, येन संसर्गाभावप्रवेशप्रसङ्गः, न वा घट- पटयोरन्योन्यस्मिन्निषेधात्तादात्म्याभावो व्यवहोरा- त्मा, येन घटत्वपटत्वयोः स्वगतावच्छेदकधर्मविर- हस्तयोरन्योन्याभावविरहः स्यात् , किं नाम घटमेव प्रतियोगिनं ब्रूमः। स च यदि संसर्गावच्छिन्नो नि- षिध्यते तदा संसर्गाभावप्रतीतिः। तादात्म्यावच्छि- नश्चेन्निषिध्यते तदा तदन्योन्याभावप्रतीतिरिति विशेषः स्यात्। ननु तादात्म्यस्य प्रतियोगिताऽवच्छेदकत्वेपि अप्रतीतत्वं तदवस्थमेवेति चेन्न-तादात्म्यस्याप्रति- योगित्वात् । घटतादात्म्यं पटे नास्तीति प्रतीतौ ता- दात्म्यमेव प्रतियोगित्वेन परिस्फुरतीति चेन तत्र पट-.. तादात्म्यसंसर्गस्यैव प्रतिषेध्यत्वात्। संसर्गाभावाङ्गी- कारात् यत्र घटः पटो न भवतीति नगर्थे घटेन योऽन्वयः तत्र तादात्म्यावच्छिन्नो घट एव प्रतियोगीति संसर्गाभाववैलक्षण्यात् प्रतीतिवैलक्षण्यादेव प्र- त्येतव्यवैलक्षएयोपपत्तेःनहि घटः पटो भवतीति घटः पटो वा नास्तीति प्रतीत्यो(लक्षण्यं त्वया मया वा ·भेदरनम् नाङ्गीक्रियते। किञ्च भूतलवृत्तेरपि घटस्य घटो भूतलं न भवतीति भूतले भावः प्रतीयते । स च न संसर्गाभावः, भूतले घटसंसर्गस्य प्रत्यक्षत्वात्। एकच घटः पटोनास्तीति न तादात्म्याभावः, घट- तादात्म्यस्य घटे त्वयाप्यङ्गीकारात् । तस्मादस्त्य- नयोरभावयोर्भेदः। स च प्रतियोग्यभेदेपि प्रतियोगि- तावच्छेदकधर्मभेदप्रयुक्त एवेति युक्तमुत्पश्यामः॥ ननु यदि प्रतियोग्यभेदेऽपि प्रतियोगितावच्छेद- कधर्मभेदादभावभेदः स्यात्तदो नेह घटः पृथिवीत्वा- वच्छिन्नो घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकश्चान्यो घटस्यै- वाभावः स्यादिति चेत्-अस्त्येवात्राभावद्वयम् । पर- न्तूभयत्रापि संसर्गस्य प्रतियोगितावच्छेदकतया संस- र्गाभावव्यपदेशः। नन्वत्र घटत्वपृथिवीत्वाभ्यामेव प्र. तियोगिताऽवच्छिद्यते न तुसंसर्गेणापि। एवं घटः पटो नेत्यत्र घटत्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकं न तु तत्ता- दात्म्यम् । तथा च केयं प्रतारणा यत्प्रतियोगित्वेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनाप्रतीयमानावेव तादात्म्य.

·भेदग्नम् .. संमगौ तादात्म्याभावयोः सीमाविवादे नियन्तारा- विति चेत्- मैवम्।नेह घट इत्यस्याः प्रतीतेः घटसंसर्गोभूत- ले नास्तीति नेह घटो वर्तत इत्यादिना विवरणात् । घटः पटो नेत्यस्यास्तु घटात्मा न पटो घटस्वरूपं न पट इत्यादिना विवरणात् । तथा च विवरणविवि- यमाणयोरविशेषात्कथं न संसर्गाभावतादात्म्याभा- वयोः प्रतीतिः ।असति चास्मिन्भेदे अग्निहोत्रं जुहु- योत्स्वर्गकाम इति श्रतिपक्षपातिना त्वया हेतुफल- भावोऽपि कथमुपपादनीयः। अन्यथा समासादितद- एडो घटायन प्रवर्तेत, दण्डात्मनो घटस्यापि तेना- सादितत्वात् । दण्डस्य सत्त्वेऽपि घटासत्त्वञ्चेत्तदा तदानींतनविरुद्धधर्माध्यासादेव भेदसिद्धिः, सिद्धस्य करणत्वादसिद्धस्य कार्यत्वात् । असति च भेदे घट- मानयेत्युक्ते पटमप्यानयेत् , घटार्थं प्रवृत्तस्तन्तून- प्युपाददीत तन्तुमत्त्वान्मृदमपि नोपाददीत । वाज- पेयस्वर्गार्थ कलञ्जमपि भक्षयेत् , वाजपेयकलञ्जयो- रभेदात् वाजपेयजन्यस्वर्गकलञ्जभक्षणजन्यनरकयो- रप्यभेदात् ।गां दद्यादिति विधेः रासभमपि दद्यात्, ·भेदरत्नम् गोरासभयोरभेदात्। सुरां न पिवेदिति विधेः क्षीर- मपि न पिबेत्-इत्यादिश्रौतस्मार्तलौकिकबहुवित्त- व्ययायाससाध्यसकलव्यवहारविप्लवः स्यात् ।भाग- मे चेत्तव श्रद्धा कर्मपरे तदागमप्रतिपाद्यस्वर्गापूर्वादि- पारमार्थिकत्वे कः प्रद्वेषः। को वोपनिषदुपदेशप्रति- पाद्यब्रह्माद्वैतेऽनुरागः । कर्मपरश्रुतिभिः भेदो न प्र- तिपाद्यते येनाभेदप्रतिपादकश्रुत्यासां पारिपान्थ्यं स्यादिति चेत्-स्वर्गापूर्वादयश्चेत्प्रतिपाद्यत्वेन पार- मार्थिकास्तावतवाद्वैतपारिपान्थ्यम् । अथ स्वर्गादयो- पारमार्थिका एव तदा ब्रह्माद्वैतपारमार्थिकत्वे क- स्ते प्रतिभूः। अथ स्वर्गादयः श्रुतिप्रतिपाद्यत्वात्पा- रमार्थिकाः।भेदस्त्वमीषां श्रुत्यप्रतिपाद्यत्वादपारमा- र्थिक इति चेत्-स्वर्गादयः सन्तु पारमार्थिकाः, श्रुतिप्रतिपाद्यत्वात् , हेतुफलभावोप्यमीषामस्तु पा- रमार्थिकः इत्येतावदेवास्माकमपेक्षितमापाततः। क्र- मेण तु चेद्धेतुफलभावोऽपारमार्थिकत्वरक्षायै भे- दोप्यपेक्षिष्यते तदा रुदन्तमपि त्वामनादृत्य भेदः सेत्स्यति । वस्तुतस्तु भेदस्यैव प्रतिपाद्यत्वं, न तु त्वदभिमताभेदस्यापीति दर्शितं प्राक् ।

·भेदरत्नम् ननु क एवमाह सद्भेदो नास्तीति किन्तु सक- ललौकिकव्यवहारधुरीणानां व्यावहारिकभेदोस्त्येव, न हि मिथ्यासत्यभेदोऽपि नास्माभिरङ्गीक्रियत इति , उच्यते । किमिदं व्यावहारिकत्वं नाम यस्य ब्रह्मणि विरहो भेदे च सत्त्वम् । ज्ञानरूपव्यवहारविषयकत्व- मिति चेन इष्टत्वात् , ब्रह्मणि अस्य विद्यमानत्वाच ब्रह्मणि विज्ञानविषयत्वं नास्तीति वाक्ये यदि ज्ञान जननीयं तदा ज्ञानविषयत्वमपवर्जनीयम्। अर व्यवहारोभिलापस्तद्विषयत्वं तदिति चेन्न ज्ञानविष यत्वपक्षोक्तदोषापातात्। नयनानयनादिरूपव्यवहा रविषयत्वमेव तत्त्वमिति चेन्न,अन्योन्याभावरूपेमे तदभावात्। ननु ज्ञानेच्छाप्रयत्नादिविषयत्वं यद्यपि व्या वहारिकत्वं प्रकृते नोपपाद्यते तथापि वाच्यत्व मेव व्यावहारिकत्वं पारिभाषिकमिति केचित् । बाध विपरीतप्रमा, तद्विषयत्वमेव बाध्यत्वमिति यदा त त्वयैव प्रमाविषयत्वेन प्रामाणिकत्वमुपपादितम् अथ भ्रमविषयत्वं बाध्यत्वं तदा भेदः पारमार्थि ·भेदरत्रम् क इति ज्ञाने त्वया भ्रमत्वेनाङ्गीक्रियमाणे पारमार्थि- कत्वांशेऽबाधनात् , भेदस्याबाध्यत्वमित्यायातम् । धर्मिणि सर्वमभ्रान्तं प्रकारे तु विपर्यय' इत्यभ्युपग- मात् । तथा च भेदत्वेन भेदोन बाध्यत इति सि- द्धम् । अन्यथा ब्रह्मापारमार्थिकमित्यपारमार्थिकत्वे बाधे ब्रह्मणोपि बाध्यत्वं स्यात् । अथ घटो भिन्नइति ज्ञानं भ्रान्तं तत्र च प्रकारो भेद एव, अतस्तस्य बाध्यत्वमिति चेन्न-घटपटौ भिन्नाविति ज्ञाने प्रात्य- निकटौतोपपत्तिकबाधानां निरासात् निरसिष्यमा- णत्वाच, क्वचित्काले क्वचिद्विषये भेदस्य बा- ध्यत्वेऽपि सर्वत्राबाध्यत्वात् । न हि सार्वत्रिको बाधस्त्वया शक्योपपादनः। अबाध्यत्वेनाशक्यव्य- वस्थापनत्वमेव व्यावहारिकत्वमिति चेन्न-तस्य ब्र- ह्मण्यपि समानत्वात् । तस्य श्रुतिप्रतिपाद्यत्वादेव बाध्यत्वव्यवस्थितिरिति चेन्न-भेदस्यापि श्रुतिप्रति- पाद्यत्वोपपादनात् । भेदग्रहे केषामपि कदापि कुत्रा- पि बाधो नास्तीति कथं त्वया ज्ञायते, येन भेदस्य बाध्यत्वं मन्यसइति चेत्त्वव्यवस्थाप्यमानबाध्यत्व- व्यवस्थाविरहादेवाबाध्यत्वसिद्धः । अस्यां कथायां ·भेदरनम् त्वमेव व्यावहारिकोपपादकतायामारूढोमि । यत्र तु बाधविरहोऽस्माभिर्व्यवस्थापनीयस्तत्र येन प्रका- रेण ब्रह्मसाक्षात्कारस्य बोधविरहस्त्वयोपपाद्यः स एव चेदस्माभिरुपपादयितुं शक्य एतावतैवास्माकं जयित्वे व्यवहरिष्यसि । ननु ब्रह्माभिन्नत्वमेव व्यावहारिकत्वमिति चेत्, न-एतादृशव्योवहारिकत्वस्यास्मदपेक्षितत्वात् त- दभिन्नत्वेन ब्रह्मणोऽपि व्यावहारिकत्वस्य सुवच- त्वात् ब्रह्मभिन्नत्वस्य त्वयाऽभ्युपगम्यमानस्य पार- मार्थिकत्वेन सिद्धत्वाच्च । असत्यांशे व्यावहारिक- मिति चेत् । असत्यत्वमिति बाध्यत्वं चेत् तदा उक्तोत्तरम् । अप्रामाणिकत्वञ्च प्रमाणगोचरत्वोप- पादनेनैव निरस्तम् । अलीकत्वं विधिनिषेधव्यवहा- रत्वोपपादनेनैवापास्तम् । असत्त्वं व्यावहारिकत्व- मिति चेत् तत् तद्यदि सत्तायोगित्वं तदान मन्यामहे अन्योन्याभावस्य सत्तायोगित्वानभ्युपगमात् । स्व- भावत्वमेव सिद्धमिति चेत् न इष्टत्वात् । भावप्रति- योगित्वमिति चेत् न इष्टत्वादेव। मिथ्यात्वमेव व्या- वहारिकत्वमिति चेत्-मिथ्यात्वं प्रामाणिकत्वं यदि ·भेदरवम् तदा उक्तम् । मिथ्यापदाभिधेयत्वञ्चेत् तत् अम- कैतेनैव सङ्क्तेन वा ? नाद्यः, तस्य ब्रह्मण्यपि सु- वचत्वात् । न द्वितीयः, तत्सतग्राहककोषव्या- करणादो भेदपदपर्यायत्वेन मिथ्यालीकादिपदान नामननुशासनात् । अमोक्षात्मकत्वमेव व्यावहा- रिकत्वमिति चेत् , न, इष्टत्वात्, प्रात्यन्तिकदुःखा- भावस्य मोक्षतयाऽन्योन्याभावभिन्नत्वात् । मोक्षो- पायज्ञानाविषयत्वं व्यावहारिकत्वमिति चेत् न-श्रव- णमनननिदिध्यासनादीनां मोक्षोपायज्ञानानां श- रीरात्मभेदविषयत्वात् । भेदज्ञानार्थमेव हि श्रवणा- दीनामुपयोगः । सप्रतियोगित्वमेव व्यावहारिकत्व- मिति चेत् न इष्टत्वात् । अदैतविरोधित्वमेव व्याव- हारिकत्वमिति चेत् न इष्टत्वात्, वैधरीत्यस्यापि सुवचत्वात् । प्रपञ्चान्तर्गतत्वं चेद् व्यावहारिकत्वं तदा प्रपञ्चवहिर्गतत्वेन ब्रह्मण एव किं न व्यावहा- रिकत्वं स्यात् प्रपञ्चत्वस्याप्येवं विकल्प्य कदर्थ- नीयत्वाच । अविद्यादशावेद्यत्वञ्चेव्यावहारिकत्वं तदा किञ्चिदनिष्टम् वैपरीत्यञ्च सुतराम् । अवि- द्याविषयत्वं व्यावहारिकत्वमिति चेत् न किञ्चित् ·दरत्रम् तथात्वेप्यपारमार्थिकत्वाक्षतेः। जडत्वं व्यावहारि- कत्वमिति चेत् तद्यदि ज्ञानभिन्नत्वं तदनुजानीमः। अथात्मभिन्नत्वं तथापि नानिष्टम् । युक्तेनावेद्यत्व- मेव व्यावहारिकत्वमिति चेत् न, इष्टत्वात्। अभेदस्य पारमार्थिकत्वे युक्तिदशायां कथं न वेद्यत्वमिति चेत् न, वेदनविरहादेव । ब्रह्मणस्तदा कथं वेद्यत्वमिति चेत् इतरस्माद्व्यावहारिको भेद इति तवाङ्गीकारो न किञ्चिदनिष्टमापादयति । कवलं पारमार्थिकत्वं व्यावहारिकत्वमिति ब्रह्मप्रपञ्च- योधर्मद्वयं प्राचीनैर्वृद्धवेदोन्तिभिःशरमुष्टिन्यायेन बो- धितम् । अर्वाचीना अपि वेदान्तिनो व्यामुग्धा एव वर्तन्ते । वस्तुतः प्रमाणसिद्धतया ब्रह्मप्रपञ्चयोर्वि- शेषो नास्त्येव। व्यावहारिकत्वादेव प्रपञ्चस्य पारमार्थिकत्वम्। तथा हि भेदः पारमार्थिकः व्यावहारिकत्वात् यन्न पारमार्थिक तन्न व्यावहारिकं यथा ब्रह्माद्वैतं नचार्य न व्यावहारिकः तस्मात् पारमार्थिक इति व्यतिरे- की। यद्वा पारमार्थिकत्वापारमार्थिकत्वाभ्यां विवा- दपदं भेदः पारमार्थिकः,व्यावहारिकत्वात्, यद्यदया- ·भेदरनम वहारिकतत्तत्पारमार्थिकं, यथा ब्रह्म, पारमार्थिकत्व- व्याप्यव्यावहारिकत्ववाँश्चायं तस्मात् पारमार्थिकः। साधनविकलो दृष्टान्त इति चेत् न, ब्रह्मणोऽपि व्या- वहारिकत्वस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । व्यावहारिकत्वं हि व्यवहारगोचरत्वं, तच्च ब्रह्मण्यस्ति ब्रह्मेत्यभिलाप- रूपव्यवहारसत्त्वात् ज्ञानरूपव्यवहारसत्त्वाच्च । त्वन्मते घटाद्यात्मनो ब्रह्मणो नयनादिरूपव्यवहारसत्त्वाच । ब्रह्म न व्यावहारिकमित्यन्ततो निषेधरूपव्यवहार- स्यापि त्वयाभ्युपगमात् व्यावहारिकत्वानिषेधे व्या- वहारिकत्वानयने सिद्धमेव । यथा यथा व्यावहारि- कत्वनिषेधो ब्रह्मणि तथा तथा व्यावहारिकत्वमवा- रणीयमेव । अव्यावहारिकं कथं व्यावहारिकं स्या- दिति चेत् श्रात्मानमुपालभस्व येन स्फुटतरं व्य- वहारं ब्रह्मणि पश्यन्नपि अव्यावहारिकत्वमभ्युपैषि । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतिरपि अद्वितीय- त्वादिनारूपेण ब्रह्म व्यवहरणीयमित्येतत्परम् । तथा च दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं प्रथमानुमाने गतम् । तर्हि व्यतिरेकव्याप्त्यभावादिति चेत् न, त्वन्मतेन तत्र व्यतिरेकसत्त्वात् ।

·भेदरखम यद्वा भेदः पारमार्थिकः, वेद्यत्वात् , यद्यदेद्यं तत्तत्पारमार्थिकं, यथा ब्रह्म, तथा वायं, तस्मात्तथा। वेद्यत्वञ्च वेदनविषयत्वम्। तच्च त्वन्मते ब्रह्मण्यस्त्येव । भेदः प्रमाविषयः, ज्ञानविषयत्वात्, यदेवं तदेवं, यथा ब्रह्म, तथा चायं, तस्मात्तथा।शुक्तिनि- ठत्वेन ज्ञाने रजतत्वे व्यभिचार इति चेत् न, रजतत्व. स्य प्रमाविषयत्वात् । रजतत्ववैशिष्ट्यं शुक्तौ भा- सते, तच न पारमार्थिकमिति चेत्, न-रजतत्ववै- शिष्टयस्य रजते पारमार्थिकत्वात् । तर्हि रजतज्ञानं शुक्तौ कथं भ्रम इति चेत् न व्यधिकरणप्रकाराव- च्छिन्नविषयताप्रतियोगितया विशेष्यावृत्तिप्रकारतया विशेष्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिधर्मप्रकारविषयताप्र- तियोगिज्ञानतया न सद्विषयतया वणिग्वीथ्याद्यर्थ- भूतरजतत्वस्य स्मरणे सति शुक्ताविन्द्रियसन्निक- ष्टायां शुक्तिरजतयोर्भेदग्रहाभावे सामग्रीवशात्ताह- शारोपसम्भवात् । तथा च नैयायिकानां ज्ञेयत्वप्रमेय- त्वयोरविनाभाव एवेति न व्यभिचारः। ननु रजततादात्म्यं शुक्तो नास्ति तथाचासदेव वैशिष्ट्यं भासत इत्यङ्गीकरिष्यस इति चेत्-तत् कि ·भेदरत्नम् रजनतादात्म्यस्य क्वचिदभावोऽस्तीत्येव तस्यापार- मार्थिकत्वम् । तथा च तादृशमपारमार्थिकत्वं घटप- टादीनां सर्वेषामप्यङ्गीकुर्म इति दुर्मतेस्तवालम्पीड़या। को हि घटोदीनां नाभावाप्रतियोगित्वमङ्गीकरोति । एतेन स्वप्नदृष्टाछूतानां तरङ्गप्रसङ्गानुभूतचन्द्र- भेदादीनामपारमार्थिकत्वमभ्युपगच्छता तदृष्टान्ता- वष्टम्भेन जागरावस्थानुभूयमानानां घटपटभेदानाम- पारमार्थिकत्वानुमानं न किञ्चिदनिष्टमापादयतीत्य- वधातव्यम्।स्वमदृष्टमसदपि भासत इति पक्षोऽस्माभि- नाङ्गीक्रियत एव येन दृष्टान्तावकाशस्तव स्यादिति। घटः पटनिष्ठान्योन्याभावात्यन्ताभावरहितःप- टत्वप्रतियोगिकात्यन्ताभाववत्त्वात्, यन्न घटत्वप्रति- योगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरहितःन तत्पटत्व- प्रतियोगिकात्यन्तोभाववत्, यथा पटः,नच नायं पट- त्वप्रतियोगिकात्यन्ताभाववान्, तस्मात् पटत्वप्रति- योगिकात्यन्ताभाववत्त्वादयं न च न पटनिष्ठान्योन्या- भावात्यन्ताभावरहितः। घटः पटनिष्ठान्योन्याभाव- प्रतियोगी, पटत्वप्रतियोगिकात्यन्ताभाववत्त्वात्, यथा पटः। नचायं पटत्वप्रतियोगिकात्यन्ताभाववान्, त- ·भेदरत्नम् , स्मात्पटत्वप्रतियोगिको(?)...ये अन्योन्यधर्मात्यन्ता- भाववती ते अन्योन्यभेदवती, यथा विद्याविद्ये,अन्यो- न्यभेदवत्त्वव्याप्यान्योन्यधर्मात्यन्ताभाववन्तौ चेमी, तस्मादन्यौभेदवन्तौ। घटत्वं पटतादात्म्यावच्छिन्नप्र- तियोगिताकाभावसमानाधिकरणं, पटत्वसमानाधि- करणधर्मत्वात्, यन्न पटतादात्म्यावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावसमानाधिकरणं नासौ पटत्वासमानाधि- करणधर्मः यथा पटत्वम्, न चैतन्न पटत्वासमाना- धिकरणधर्मः, तस्मात् पटतादात्म्यावच्छिन्नप्रतियो- गिताकोभावसमानाधिकरणमिति व्यतिरेकी । घटवद्भूतलं घटप्रतियोगिकाभावाधिकरणम्, घ. टत्वप्रतियोगिकाभावाधिकरणत्वात्, यत् घटत्व- प्रतियोगिकाभावाधिकरणं तद्धटत्वप्रतियोगिकाभा- वाधिकरणम्, यथा घटः, घटत्वप्रतियोगिकाभावाधि. करणं चैतत्, तस्मात् घटप्रतियोगिकाभावाधिकर- णम्। अतः पनविशेषणमहिम्ना संसर्गाभावबाधे. ऽन्योन्याभावसिद्धिः। एवं घटवत्कपालं पक्षीकृत्यैतदेव साध्यम् । एवं रूपं स्वसमानकालीनस्वप्रतियोगिकाभावस- ·भेदरत्नम् ४१ मानाधिकरणं, गुणत्वात्, संयोगवत् । रसादीनामपि पक्षसमत्वान्न व्यभिचारः । एवं संयोगमेव दृष्टान्तीकृत्य वृत्तिमत्पदार्थप- क्षकमनुमानं प्रयोक्तव्यम् । व्यभिचारस्तु पक्षसमो- क्त्या निरसनीयः। प्रपञ्चः सत्यः, दृश्यत्वात्, यन्न सत्यं तन्न दृश्यं, यथा ब्रह्माद्वैतं, नचायं दृश्यः, तस्मात्सत्यः । शुक्तौ रजततादात्म्यं दृश्यमपि न सत्यमिति व्य- भिचार इति चेत्, न, तस्यापि सत्यत्वात्। साधितं च तत्सत्यत्वम् । प्रपञ्चः पारमार्थिकः, अभिधेयत्वात्, यद्यदभिधेयं तत्तत्पारमार्थिकम्, यथा ब्रह्म, पारमार्थिकत्वव्याप्या- भिधेयत्ववाँश्चायम, तस्मात् पारमार्थिकः। स्वप्नानुभूतप्रपञ्चोऽपि सत्य एवेत्यवधेयम् । भेदादिज्ञानं सद्विषयकं,ज्ञानत्वात्, यद्यज्ञानं तत्तत्सद्विषयकं यथा ब्रह्मज्ञानम्, सविषयकत्वव्या- प्यज्ञानत्ववच्च(१) विवादविषयभेदादिज्ञानं, तस्मा- त्सद्विषयकम् । (१) अत्रादर्शपुस्तके सविषयत्वस्थानानत्वाञ्चेति पाठो दृश्यते । ABS- ६ ·भेदरत्नम् ननु स्वशिरश्छेदादित्यादिगिलनाकाशप्लव- नोर्वश्याद्यप्सरस्सम्भोगसमुद्रतरणमहेन्द्रादिविजयसु- मेरुशिखरसमारोहणैरावतारोहणादिकमपि निद्रावि. द्रावितेन्द्रियगणः पुरुषः पश्यति तदपि त्वया पारमार्थिकमेष्टव्यम् । एवञ्चेन्नूनं तर्ककर्कशशेमुषी- कोऽसि येन तदानीन्तनजागरानन्तरभाविबाधव्य- तिरेके सत्यपि नान्यथा मन्यस इति चेत्- कःसन्देहः। परं तात्कालिकबाधेन स्वशि- रश्छेदादीनां तज्जन्मनि परमभावमवधारयामः। न तु जन्मान्तरेऽपि त्वदुदाहृतं सर्वं नासीदित्य- ङ्गीकुर्मः । तत्कालेऽपि वा पुरुषान्तरस्य नास्तीति निष्टङ्कयामः । अतएव तत्तदाकर्ण्य निद्राणस्तथाऽ- नुभवति । तस्माज्ज्ञायमानपारमार्थिकयोः समनि- यमवादिनो नैयायिकाः स्वप्नविषयान् व्यभिचार- स्थलत्वेनोदाहियमाणानपि त्वया गजनिमीलिक- याऽवधीरयन्तो मनागपि विभ्यतीति । ननु यथा ब्रह्म तथा प्रपञ्चोऽपि रासभादिः। तथा चैवं मन्यमानस्य तव नास्तिकेभ्यो न विशे- षमवधारयाम इति चेत्-यो रासभादिभिन्नं ब्रह्म ·भेदरत्रम् ६ मन्यते यश्च सत्त्वाभिधेयत्वप्रमेयत्वादिना रासभ- तुल्यं ब्रह्म स्वीकरोति, तयोः कतरो नास्तिक इति त्वमेव परिभावय । प्रपञ्चाद्भिन्नत्वेन ब्रह्म जानीही- त्येतदर्थमेव ममायमायासः । तर्हि प्रपञ्चात् ब्रह्म कथमभ्यहितं येनोपनिषदां ब्रह्म ब्रह्मति घोषणेति चेत्-ब्रह्मसाक्षात्कारः साक्षादेव दुःखोच्छित्तिरूपपर- मपुरुषार्थोपयोगी न तु प्रपञ्चसाक्षात्कार इति बोध- यितुम् । न तु ब्रह्मैव साक्षात्प्रपञ्च इति ख्यापयि- तुमित्यलमभिनिवेशेन। ननु यदि श्रुतेस्तथैव तात्पर्य तदा व्यासः कथमेवं नाज्ञासीद्यथाऽसूत्रयदिति चेत्-ब्रह्मस्तुति- त्वेन । न हि ब्रह्मस्तुतावपि मम विद्वेषः । प्रपञ्च- मिथ्यात्वसाधनं परं न सहामहे । पूर्वानुमानादि अद्वैतप्रतिपादकागमबाधात् कथं द्वैतप्रमां जनयिष्यतीति चेत्-अागमबाधो हि आगमवाक्यजन्या साध्यविपरीतप्रतीतिः । सा च सत्या न वा ? प्राधे कथं बाधः-तयैव सत्यया दैतप्रमासम्भवात् । न हि साध्यविपरीतप्र- तीतिमात्रं बाधः, किन्तर्हि साध्यप्रमा, सो चेदस्ति ·भेदरनम् द्वितीया, कथं साद्वैताभावप्रमारूपो बाधः, प्राग- मजनिताप्यद्वैतबुद्धिर्न सत्या, तर्हि स्वतः पारमार्थि- कत्वस्यैव साध्यत्वात् । अथ विरोधोऽस्तु वेद्यत्वा- दीनां हेतूनां पारमार्थिकत्वाभावव्याप्यत्वादिति चेत्- मैवं, वेद्यत्वस्य ब्रह्मणि पारमार्थिकेऽपि गतत्वात् । तत्र वेद्यत्वं नास्ति किन्तु स्वयमेव तत् वेदनात्म- कमिति चेत्-ब्रह्मणि वेद्यत्वं नास्तीत्यत्र ब्रह्मपदेन ब्रह्मोपस्थाप्यते न वा ? श्राद्ये त्वेकत्वेनैव वेद्य- त्वम् । अन्त्ये ब्रह्मणि वेद्यत्वनिषेधस्त्वया कर्तुं न शक्यः वेद्यत्वनिषेधकेन वाक्येन ब्रह्मणोऽनुपस्था- पनात् । ब्रह्म वेदनत्वान्न वेद्यमित्यनुमानपक्षेऽपि पक्षोपस्थितौ वेद्यत्वमपवर्जनीयम् । पक्षानुपस्थिती वेद्यत्वमवर्जनीयं, निषेधाभावात् । नन्वस्तु सत्प्रतिपक्षः । तथा हि प्रपञ्चो मि. थ्या. वेद्यत्वात् , शुक्तिरजततादात्म्यवत् । भेद न पारमार्थिकः, व्यावहारिकत्वात् , तरङ्गप्रसङ्गा नुभूतचन्द्रभेदवत् । पटादयो न पारमार्थिकाः (१)जातत्वात् , शशशृङ्गवदिति चेत्-मैवं; प्रथमा (१) 'जडत्वात्' इति पाठान्तरम् ।

·भेदरत्रम् - नुमानस्य ब्रह्मणि व्यभिचारित्वात् दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वात् । साध्यञ्च यदि अपारमार्थिक- त्वं तदा सोध्याप्रसिद्धिः। अथ व्यावहारिकत्वमेव, तदा सिद्धसाधनं कदाचित् कस्यचिभ्रमविषय- त्वाङ्गीकारात् । न हि भ्रमविषयत्वं प्रमाविषयत्ववि- रोधि एकत्रैव रजतत्वे उभयदर्शनात् । अथ प्रमाभूतज्ञानाविषयत्वमेव मिथ्यात्वं तर्हि साध्याप्रसिद्धिः। अथ सदसद्भ्यामनिर्वचनी- यत्वमेव मिथ्यात्वं तर्हि नायं वस्तुदोषः अपि तु तव निर्वचनाशक्तिरिति । यदि निर्वचनं समीहसे तदास्मदाराधनाय यतस्व । त्वयाऽपि निर्वस्तु न शक्यत इति चेत्-तवोन्मत्तस्य पुरस्तादेव- मेव । अथ सत्त्वासत्त्वपक्षे दोषदर्शनादनिर्वच- नीयत्वमेव प्रपञ्चस्यावधारयाम इति चेत्-अनिर्व- चनीयत्वेऽपि दोषं पश्यसि न वा ? अाये बाध- मवधारितवानसि । न चेत्-तदाऽनिर्वचनीयत्वेनैव वास्तवेन धर्मेण व्यवस्थितः प्रपञ्चो ब्रह्मभिन्नतया व्यवस्थाप्यत इत्यदैतपक्षाय त्वयैव दत्तो जला- ञ्जलिः । अथानिर्वचनीयत्वमप्यपोरमार्थिकमेव तदा ·भेदरत्नम् .. मदभिमतं निर्वचनीयत्वमेव त्वया प्रपञ्चस्य सम्पा- दितमिति न क्विादः । अथ निर्वचनीयत्वमनिर्व- चनीयत्वमित्युभयाभाववत्त्वमेव प्रपञ्च इति सिद्धो भेदः । अथ विरोधादेवमपि नाङ्गीकरोमि निर्वच- नीयत्वानिर्वचनीयत्वयोः परस्परविरहव्यापकतया परस्परविरहात्मता वाऽन्यतरस्यावश्यकत्वादिति चेत्-तर्हि तेनैव प्रकारेण व्यवस्थितः प्रपञ्च इति सर्व एव पत्ता इष्टा इति । ननु नाप्यसत्त्वं न सत्त्वं न सदसत्त्वं नानि- र्वचनीयत्वं नोभयोभाववत्त्वं नान्यतरवत्त्वम् । अत एव प्रपञ्चोक्तिरिति चेत्-तर्हि दुष्टत्वमेव पारमार्थि- कम् । एतावतैवादुष्टा ब्रह्मणो भेदसिद्धिः । दुष्टत्व- मिति न पारमार्थिकमिति चेत्-अदुष्टत्वं तर्हि पार- मार्थिकत्वमित्यायातम् । अत एव प्रपञ्चस्य ब्रह्मा- भेदं मन्यामहे । अदुष्टत्वेनैकत्वादिति चेत्-न केव- लमदुष्टत्वेनैक्यम् । किन्तर्हि ? सत्वेनाभिधेयत्वेन प्रमेयत्वेन ज्ञेयत्वेन धर्मत्वेन च रूपेण प्रपञ्चब्रह्मणो- |दो नास्तीति ममाभ्युपगम इति मुएडो भव । तर्हि भेदः कथमिति चेत्-अवान्तरतद्धर्मवत्तयेति गृहोण।

·भेदरवम् .. अथ मिथ्यात्वं धर्ममेव किञ्चित् प्रमेयत्वादि- वत् पारमार्थिकं साधय सत्प्रतिपक्षण तर्हि मत्या- ध्यभेदाविरुद्धतया सत्प्रतिपक्चस्तावदय न भवती त्यलं कलहेन । ननु विपक्षबाधकतकशून्यत्वात् सन्तु व्या- प्यत्वासिद्धाः सर्वे हेतव इति चेत्--न, लौकिकवैदि- कव्यवहारविप्लवरूपविपक्षबोधकतर्कस्य पूर्वमेव द- र्शितत्वात् । भवतु वा व्यवहारविप्लवः किं न- श्छिन्नमिति चेत् एवमिष्टमनिष्टकोटौ निवेशयतः परपराजयादप्यविभ्यतो निर्लज्जस्य स्वक्रियास्वव- चनादिव्याघातादयोऽपि दोषाः प्रतिभाशोभायै ना- लग्रामीणो इति सचेतसामुपेक्षवेत्यलमनेन । नन्वस्तूपाधिरेव कश्चिदिहानुपलभ्यमानोऽपि शङ्क्यमानः एतावताऽपि हेतवः सन्दिग्धव्यापकाः साधनाय न पर्याप्ताः। तथा चोक्तम्-'यावच्चाव्यतिरे- कित्वं शतांशेनापिशङ्कयते, विपक्षस्य कुतस्तोवद्धतो- मनिकाबलम्" इति चेत्-मैवम् । तवोपाध्युद्- भावनं यद्यसाधकत्वसाधनाय तदा तत्रापि शयमानो भ्रष्टतया स्वकार्याक्षमत्वेनोपाधिरुप- ·४८ भेदरत्नम् न्यस्यमानस्तथैव साध्यं साधयिष्यति । अथेदमसा- धकं शङ्कितोपाधिग्रस्तत्वादित्यहेतुः शङ्कयमानोपा- धिरप्यसाधकत्वं साधयतीति मतं तदा ( भेदस्था) पनानुमानमपि तथैव साध्यं साधयिष्यतीति न हि मां प्रत्येव दोषा दोषाः । ननु सुहृद्भावेन पृच्छामि-शङ्कितोपाधिः कथं नानुमानमाकुलयति । यदि वाद्युपन्यस्तसाध्य- व्यापकत्वेनानिीतः सांधनव्यापकत्वेन सन्दिग्धः साधनव्यापकत्वेन वा निर्णीतः साधनव्यापकवेन सन्दिग्धः कश्चिद्धर्मः प्रतीतिपथमवतरति तदा सन्दिग्धोपाधिर्दोषो भवत्येव। तन्निरासाय चानु- कूलस्तर्क एव पटीयान् । यत्र तु सहचारदर्शन- व्यभिचारादर्शनाकूलतव्याप्तिः परिच्छिन्ना तत्रापि शक्यमानोपाधेदोषत्वे धूमादिना वह्नया- धनुमितिरपि तव न स्यात्तथा चेष्टसाधनतानुमिति रपि न स्यादिति निवृत्तिप्रत्य(१)यानुदये निरी जगज्जायतेति कएटकोद्धारः। किञ्चाद्वैते श्रुतिः प्रमाणं प्रमाणान्तरमपि (१) 'प्रत्येवा' इति पाठ आदर्श पुस्तके ।

·भेदरवम् वास्ति। यदि श्रुतिः प्रमाणं तदा तस्यापारमार्थिक- त्वमभ्युपेयम् । न ह्यपारमार्थिकात्पारमार्थिकं ज्ञान- मुपेतुमर्हति । अपारमार्थिकात् स्वप्नकामिनीसंस र्गात् चरमधातुविसर्गः पारमार्थिकोऽस्तीति चेत्- स्वप्नानुभूतकामिनीतत्संसर्गयोस्तदा बाधेऽपि पार- मार्थिकस्योपपादितत्वात् । असनिकृष्टकामिनीतत्सं सर्गयोरभावे तज्ज्ञानाददृष्टाददृष्टसंस्कारादिसहकृता- दुत्पद्यमानश्चरमधातुविसर्गः पारमार्थिकहेतुक ए- वेति। कामिन्यसत्त्वात्तद्विषयकं ज्ञानमपि कथं सदिति चेत्-तद्विषयकज्ञानसत्त्वात् कामिन्या एव कथमसत्त्व- मिति तुल्यमा कामिन्यास्तत्रस्फुट एव बाध इति चेत्- बाधाच्च दसत्त्वं तदा स्वप्नकामिनी नोपलब्धेत्यपि तव विपरीतज्ञानमुत्पद्यते येनानुभवस्यापि तथैवास- स्वमवधारितवानसि । यद्यप्यापाततः कामिनीज्ञान- बाधस्तदा विशेषणस्य कामिन्या बाधे तदिशि- टानुभवोऽपि बाधित एवेति चेत्--एवं सति भावि पुत्रज्ञानमपि तत्काले पुत्रासत्त्वे नासत् स्यात् । तत्र भावित्वेनैवोपलभ्यते । तच तथैवेति कथं स्यात् । असनिकृष्टां कामिनी सन्निकृष्टत्वेन गृहननुभवः कथं ·भेदरत्नम् सदित्यङ्गीकर्तुं शक्यतेति चेत् । एतावतैवापरा. धेनायं भ्रान्त इत्युच्यते यत्किलातद्देशामतत्कालाम- पि कामिनी परमार्थसती तद्देशत्वेन तत्कालत्वेन गृह्णाति न त्वलीकविषयतया। तथा चासत्या श्रु- त्या परमार्थसत् ज्ञानं जननीयमित्यप्रमा श्रुतिरद्वैते। यच्च श्रुत्या जननीयं तत्सदसद्धा? अाद्य द्वैतमेवा द्वितीये चासत्त्वेन घटादिभेदज्ञानेन समं श्रुतिज्ञानस्यावि- शेषात् दैतमपारमार्थिकम् । अद्वैतञ्च पारमार्थिकमि- त्यनुरागकृत एव भेदः। इतस्तु दूषणोपक्रमा कथा । प्रपञ्चस्यापार- मार्थिकत्वं यत्त्वयाभ्युपगम्यते तत्र पारमार्थिकत्वा- पोरमार्थिकत्वयोर्द्धर्मयोमेंदमभ्युपैषि न वा ? श्राद्य भेदः सिद्ध एव । अन्त्ये पारमार्थिकत्वा. पारमार्थिकत्वयोरन्यतरब्रह्मप्रपञ्चयोरन्यतरस्मिन्वि- धीयमानं कथं नोभयोरुभयधर्मवत्त्वमापादयिष्य ति । तथा च प्रपञ्चपारमार्थिको ब्रह्मपारमार्थि- क इत्यनिष्टमुभयत्रापाद्यते । पारमार्थिकत्वापारमा र्थिकत्वयोर्व्यावहारिको भेदोऽस्तीति चेत्-अत एक पारमार्थिकाभेदप्रसङ्गनिबन्धनो दोषः। तदा प्रपञ्च.

·भेदरत्रम् स्यापारमार्थिकत्वं यत्तदेवापारमार्थिकत्व तस्य ब्र- ह्मणो वा यत्पारमार्थिकत्वं तदेव प्रपञ्चस्यापारमा- र्थिकत्वमिति वृथा तत्साधनायायासो वेदान्तिनाम् । भेदाभेदयो दोऽस्ति न वा ? श्राद्य सिद्धो भेदः । द्वितीये यत्तव दर्शने भेदखएडनं यच्चामे- दसाधनं तदभेदसाधनमिति मदानुकूल्यं त्वयैव स- म्पादितम् । दैतमपारमार्थिकमित्ययमेव दैताद्वैतयोः पारमार्थिकतापारमार्थिकत्वे धम्झे यदि परमार्थ- सन्तावभविष्यतांतदा सिद्ध एव भेदः। प्रतियोग्यनुवृ- त्तिधर्मयोः त्वयैव पारमार्थिकत्वप्रतिपादनात् । अपि च भेदाभेदयोर्भेदोऽस्ति न वा ? श्राद्यसिद्धी भेदः । द्वितीये तयोनिवर्त्यनिवर्त्तकभावानुपपत्तिः। विद्ययाविद्यया निवृत्तावपवर्ग इति तव मतम् , तच्चा- भेदेऽनुपपन्नम् । व्यावहारिकस्तु भेदो निरस्त एव । अपिचक्षेत्रज्ञपरमात्मनो दोस्तिन वा प्राद्य सिद्ध एव भेदः । अन्त्ये चिदानन्दमयस्य परमा- त्मनोदुःखमयत्वात् सर्वज्ञत्वशरीरित्वविरोधः। उपा- धिभेदादेवं स्यादिति चेत्-उपाधिभेदस्य पारमार्थि- कत्वस्य त्वयानभ्युपगमात् । अभ्युपगमे वा किमप- ·५२ भेदरनम् राद्धमुपधेयभेदेन । उपधेयभे(१)दो हि पारमार्थिको नास्ति व्यावहारिक इति चेत्--किमुपाधिभेदः पारमार्थिकः सोऽपि व्यावहारिक एवेति चेत्-तकि ब्रह्मणः क्षेत्रज्ञस्य च परमार्थतो भेदे क्षेत्रादिस- म्बन्धस्तस्य पारमार्थिक एवं क्षेत्रादिसम्बन्ध एव नास्ति । परमार्थिकः सन् किं ब्रह्मणि तदभेद श्रापाद्यते चेत्-तर्हि मुक्तयर्थं ब्रह्मचर्यादिखेदमनुभव- तस्तव किं निवारणाय यत्नः । अपारमार्थिकक्षेत्र- ज्ञादिसम्बन्धनिरासायेति चेत्-शशशृङ्गादिनिर्विशे- षस्य क्षेत्रादिसम्बन्धस्यानुकूल्यप्रातिकूल्ययोरसमर्थ- स्व निराकरणे यत्नानर्थक्यात् । निवृत्तिरपि क्षेत्र- ज्ञादीनामपारमार्थिक्येव यदि तदा सुतरामायासवैफ- ल्यम् । क्षेत्रज्ञादिसम्बन्धापारमार्थिकत्वज्ञानमेव तत्त्व- ज्ञानं तदुत्पादनाय च योगाभ्यासवैफल्यमिति चेत्- एवं सति सत्यज्ञानविषयत्वेन क्षेत्रादिसम्बन्धबा- धाभावः । असत्येन ज्ञानेन बाधायोगात् । अथ यन्मते श्रुतिबुद्धिःसत्या भवतु सत्यत्वात्स्यादेव बाधात्मिकेति चेत्-मम मते सत्याद्वैतबुद्धिस्त्येिव। (१) 'भेदोऽपि पारमार्थिकत्वम्' इति पाठ आदर्शपुस्तके।

·भेदरनम् तर्हि एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति वाक्यं ज्ञानं न जन- यत्येव। क एवमाह-नजनयत्यपि तुब्रह्मणि ब्रह्मपति- योगिको भेदो नास्तीत्येतादृशं ज्ञानं न जनयेदेत- त् घटपटादिसाधने बाधकं न भवति भिन्नविषय- त्वात् । सद्वितज्ञानं ममोत्पन्नं यच्च तव ब्रह्मणि ब- ह्याभेदविषयकं ज्ञानमुत्पन्नमनयोः कतरत्प्रमेति स- न्देहोऽस्तीति चेत्-तहि सुतरां बाधः। न हि सन्दि- ग्धप्रामाण्यमपि ज्ञानं बाधकं परन्तु सन्देह एव नास्ति तदभ्युपगम्यमानतादृशश्रौतज्ञानस्य त्वया- पिप्रामाण्याङ्गीकारात् । त्वत्प्रतीतिस्तु यदि प्रमा- सदा नाद्वैतप्रमा, प्रथाप्रमा तथाऽपि नाद्वैतप्रमेति कूटफक्किकायैव बाधव्युदासः । नन्वस्तु साध्याविशेषः। हेतुसाध्ययोर्भेदाभावात्तत्र यदि साध्य सिद्धं साधनं वा सिद्धं तदा तदात्मनो हे- तोरप्यसिद्धचास्वरूपासिद्धिरिति चेत्- मैवम् । व्यावहारिकभेदेन त्वयाभ्युपगम्य- मानेन हेतुना सकलाभासव्युदासः। तेन भेदः सिध्यन पारमार्थिको भूत्वा सेत्स्यतीत्यदोषात् । ननु हेतूनामसत्त्वादेव स्वरूपासिद्धिरस्तु न हि ·५४ भेदरत्रम् हेतूनतो वयमङ्गीकुर्म इति चेत्--तह्य सिद्धिर- प्यसती कथमनुमानमपहस्तयिष्यति । सती चा- सिद्धिस्त्वया मर्मपीडयाऽपि नाङ्गीकर्तव्या । अ- सत्याप्यसिध्या असाधकत्वं वास्तवं सेत्स्यतीति चेत् तह्य सताऽपि हेतुना साध्यं वास्तवं सेत्स्य- तीति न दोषः । मया च दुःखसिद्धिर्दोषत्वेन म न्यते--सा नास्त्येव प्रकृते--येन मदिशापि दोषोऽ- नवकोशमासादयेत् । एतेनाश्रयासिद्धिहेतुसाध्ययो- भंदे सति व्याप्तिः स्यात् । सा च व्याप्त्यैव साध- नीय इति दुर्घटमिति चेत् - मैवम् । आपाततस्तदभ्युपगम्यमानव्यावहा- रिकभेदमादायैव व्याप्तिसिद्धेः । वस्तुगत्या भेदज्ञानं व्याप्तिजनकं व्याप्तिज्ञानजनक वा ? नाद्यः । व्याप्तेभेंदज्ञानजन्यत्वानभ्युपगमात् । न द्वितीयः । साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रति- योगिसाध्यवत्कत्वज्ञानस्य भेदज्ञानानुपजीवकत्वा- त् । अभ्युपेत्य ब्रूमो यो यो धूमवान् स स वह्निमानित्याकारेण गृह्यमाणाया व्याप्तेरभेदज्ञा- नस्यैवोपयोगात । अत पव माधनममानाधिका- :

·भेदरत्नम् ५५ णान्योन्याभावप्रतियोगिसाध्यवत्कत्वमित्येवाभेदग- भी व्याप्तिं वर्णयन्ति । नन्वस्तु सिद्धसाधनं व्यावहारिकस्य भेदस्य सिद्धत्वादिति चेत्--न, भेदम्पक्षीकृत्य पारमार्थि- कापारमार्थिकञ्च ज्ञानं तद्विषयं पारमार्थिक इत्या- यातम् (?)। तथा चाद्वैतं नानुपपन्नमिति चेत् । न श्रुत्या जनितज्ञानानां ब्रह्मणो नित्यानित्यविकल्प- कबलादपरित्यागात् । तस्माद्वेदान्तिनां मुमुक्षाऽ प्यसतीति प्रवृत्तिरप्यसती मोक्षज्ञानमप्यसत् वि- द्याऽप्यसती योगाभ्यासोऽप्यसन्नभेदोप्यऽसन्न वेति सा- धु तीर्थिकत्वाभिमानः। स्वर्गापूर्वादीनान्तु सत्त्वसङ्क- थाऽपि नास्ति। ब्रह्मभिन्नप्रमाणस्यासत्त्वेन ब्रह्माप्य- प्रामाणिकमेवेति भवन्तु वेदान्तिनः स्वस्थाः । अदेते किं प्रमाणमित्यत्राद्वैतं प्रतीतं नवा(१) ? श्राद्य प्रश्नानुपपत्तिः । न ह्यप्रतीतदेवदत्तो देवदत्तः श्यामो गौरो वेति पृच्छति । द्वितीये सा प्रतीतिः प्रमा न वा यत्तां प्रति करणन्तदेवाह दैते प्रमाण- मित्यवेहि । अन्त्ये अद्वैतप्रमां प्रति किं प्रमाणमिति WARNIMAAY (१) अत्र.खण्डनखण्डखाद्ये ८२-८७ पृष्ठेषु द्रष्टव्यम् ।

·भेदत्रम् - प्रश्नार्थः । तथा च विरोधे पराघातादेव खण्डन- मनुपपन्नम् । अद्वैते पृच्छतो नैयायिकस्याद्वैतं प्रती- तमेव न हि घटाद्वैतं घटे नास्ति ब्रह्माद्वैतं ब्रह्मणि न वा कथन्तईि घटाद्वैतं पटवृत्तिन वास्यादिति मदि- ष्टस्यैव त्वया ज्ञापितत्वात् । सम्पादितत्वादिति भे- दाभेदाभ्यां तृतीयःप्रकारोन सम्भवत्येव । “परस्प- रविरोधेन न प्रकारान्तरस्थितिरिति” त्वयैव व्यव- स्थापनात् । तस्माद्भेदो नास्त्येवेति चेत्- मैवम् । न भिन्नत्वेन प्रतियोगिग्रहो नाप्य- भिन्नत्वेन, किं तर्हि घटादिना । एवमधिकर- णस्यापि परस्परविरोधश्च न प्रतीतौ किन्तर्हि वस्तुस्वाभाव्ये वस्तुनो भिन्नत्वमभिन्नत्वं वेत्यतः प्रकारान्तरं न सम्भवतीति बमः । प्रती- तिस्तु न सामग्रीवशात् कदाचिद्भिन्नत्वेन कदा- चित्पृथिवीत्वेन व्यत्वेन सत्त्वेन वेति न किञ्चि- दनुपपन्नम् । अथ यदि प्रतियोगिप्रतीतावपि भेदाभेद- योरेकतरप्रकारान्तर्भवतीति तव ग्रहस्तदा अभेदेन प्रतीतः प्रतियोगिभेदे निरूपक इति गृहाण--श्रा- ·भेदरनम् सेप्य निषिध्यत इत्यस्माकं सिद्धान्तरहस्यात्। इदं रजतमित्यारोपानन्तरं नेदं रजतमिति भेदाग्रहात् तत्र स्वरसबाह्यारोपोऽन्यत्र त्वाहार्य इति विशेषः। घटः पटोन भवतीति हि प्रतीतिस्तथा च घटः पट इत्यारोप्यत्वे प्रमात्वे वेति निषेधप्रतीतिः । यद्यवं तदाऽभेदांशस्यारोपत्वं निषेधभागस्य प्रमात्वं कथं यावता वैपरीत्यस्यापि सम्भवादिति चेत्- न, प्रवृत्तिसम्बादिना भेदग्रहस्य प्रामाण्यावधार- णात्। घटभिन्नत्वेन गृहीतस्य घटस्य जलाहरणादी- नां पटकार्यविलक्षणकार्याणामवधारणात्। रजता- भिन्नत्वेन गृहीतायाश्च शुक्ते रजतकार्यकटकमु- कुटादीनामदर्शनादभेदग्रहस्याप्रामाण्यावधारणात् । तस्माद्घटत्वादिना प्रकारेण गृहीते प्रतियोगिनि स्मृते वा पटत्वादिना प्रकारेण गृहीतेऽधिकरण- भेदेनाभेदात्मना संयुक्तविशेषणातायामिन्द्रियप्रत्त्या- सत्तो सत्यां भेदप्रतीतिरिति युक्तमुत्पश्यामः । किञ्च भेदप्रतीतौ न तवापि विप्रतिपत्तिय्येन तव तत्सामग्रीवैकल्योद्भावनं घटते किन्तु सा प्रती- तिरप्रमेति तवाभ्युपगमः । प्रत्यस्माकम् । तथा च ·भेदत्रम् भेदग्रहसामग्रीवैकल्योद्भावनस्य स्वोत्पत्तिसामग्रीवैक- ल्यविभावनस्येव तवोपहासजनकमिति । ननु भेदग्रहणपूर्वकं वा वस्तुग्रहणं वस्तुग्रहपूर्वक वा भेदग्रहणं,भेदवस्तुनोर्वा युगपदेव ग्रहणम् ? श्राधे प्रतियोगिग्रहाधीनो भेदग्रह इति सिद्धान्तब्याकोपः। भेदस्य निष्प्रतियोगिकस्य ग्रहणाशक्यतया विशे- षणतया प्रत्यासत्या ग्राह्यो भेदस्तथा च वस्तुनो ग्रहे किं विशेषणीभूतो भेदो भासते । द्वितीये तु प्रथम अभिन्नतया सदस्तु गृहीतं तत्पश्चात् कथमिव भिन्न- तया गृह्यत । तृतीये तु वस्तुग्रहणं भेदग्रहणं प्रति कारणमिति तवाभ्युपगमः । स च भेदवस्तुनोर्युग- पद्ग्रहे व्याहत्येत तत्कार्यकारणयोयौंगपद्यायो- गात्, योगपद्ये वा सव्येतरविषाणवत्, कार्यकार- भावानुपपत्तिः। तस्माद्भेदग्रहो नास्त्येवेति चेत्- मैवम् । घटत्वपटत्वादिना प्रकारेण प्रतियोग्य- नुयोगिनोर्ग्रहणानन्तरं भेदप्रमेत्युक्तत्वात् । अकुदि- लवचनैरव तव सन्तोषस्तदा स्वतः कृतविकल्पाश्र- याभ्युपगम एव भेदग्रहधाराशहिकस्थले भेदपूर्वकमेव वस्तुग्रहणम् । वस्तुग्रहपूर्वकच पूर्वोत्तरज्ञानयोरुभय- है ·भेदरनम् विषयत्वादुमयग्रहस्योभयग्रहानन्तर्यात् । अन्यत्रापि यत्र भेदवस्तुनोर्युगपदेव ग्रहणं निर्विकल्पकेनापि विशकलितयोर्युगपदेव न हि भेदग्रहः कचिदपि व- स्तुविषयः अवच्छेदकोव्यात् । किन्तु भेदग्रहस्य पूर्ववस्तुग्रहः केवलोप्यस्तीत्यन्यदेतत्, कारणत्वन्तु तस्यैव पूर्ववर्तित्वादित्यन्योन्याभावभेदग्रहे स्वरूप- भेदे तु विकल्प एव नावतरति तस्य वस्तुस्वरूप- त्वात् । वैधम्र्ये तु सविकल्पकेन ग्रहे युगपदेव ग्रहणं निर्विकल्पकेनापि विशकलितयोर्युगपदेव ग्रहणमु- पाधिरूपवैधर्म्यग्रहे तु तत्सामग्रीसमावेशवशाद्यथा- योगं त्रयमपीत्यलं भूतविकल्पेषूत्तरोत्तरवैचित्र्येणेति, व्यावहारिकभेदग्रहे यादृशी तब सामग्री सैव पार- मार्थिकभेदग्रहेऽप्यस्माकमित्येवोत्तरं सर्वत्र भेदग्रह- सामग्रीवैकल्योद्भावनाक्सरे विधेयमुत्तरोत्तरयुक्तिपति- सन्धानविधुरार्णा पुरस्तात् । ननु वैधर्म्यभेदो न भवति । तथा हि-घटप- टयोर्घटत्वपटत्वरूपस्य वैधय॑स्यापात्तोऽङ्गीकारे- घि तयोस्तादृशान्तराभावाद्मेदानुपपत्तावभे- दपर्यवसाने तदा लिङ्गितयोर्घटपटयोरप्यभेदपर्य- ·६० भेदरत्नम् वसानात् । घटत्वपटत्वयोरपि तादृशधर्मान्तराङ्गी- कारेऽनवस्थापात इति चेत्- न, घटत्वेन पटत्वेन स्वत एव विलक्षणेन घट- पटयो दसिद्धौ घटपटरूपाश्रयात्मकवैधम्र्येण घट- त्वपटत्वयोरपि भेदात्। एवं सत्यन्योन्याश्रय इति चेत्-न, घटपटयोमेंदग्रहावसरे घटत्वपटत्वयोरपि भेदग्रहणस्यानावश्यकत्वात् । न हि घटत्वावच्छेदेन गृह्यमाणं घटत्वं प्रतियोगितावच्छेदकं घटत्वाने देन गृह्यमाणं घटत्वम्वाऽधिकरणतावच्छेदकमित्यभ्युपग- म्यतेऽस्माभिः । किन्तर्हि स्वरूपत एव गृह्यमाणे घटत्वपटत्वे वास्तवमेदवतां प्रतियोगिनमधिकरण- चावच्छिन्त इति ब्रूमः। ननु यदि घटत्वपटत्वयोस्तदानीन्तनो भे- दग्रहोनापेक्षितस्तदा घटत्वमेव प्रतियोगिनमधिकर- पञ्चावच्छिन्द्यात् । तथा च घटोऽपि घट(१)भिन्नो गृह्यतेति चेत्-कः सन्देहो यदि भिन्नः स्यात् । कथं न भिन्न इति चेत्-न, कदाचिद्भिन्नत्वेनाग्रहात् । कथं न ग्रह इति चेत्-न, ग्राह्याभावादिति। वस्तु- (१) आदर्शपुस्तके 'पटभिन्नः' इति पाठः ।

·भेदरनम तस्तु वास्तवभेदवत्वेन प्रतियोग्यधिकरणतावच्छे- दकधर्मयोर्विशेषितत्वात् । स एव वास्तवो भेदः। कथं गृह्यतेति चेत्-भिन्नयोराश्रयोरेव वैधात् । तथा चान्योन्याश्रय इत्युक्तमिति चेत्-न,अन्योन्य- भेदग्रहकालेऽन्योन्यभेदग्रहस्यानुपजीव्यत्वात्।किन्तु घटत्वे समवेतधाभावेऽपि घटेतरावृत्तित्वे सति सकलघटवृत्तित्वादेर्धर्मस्याङ्गीकारात् । एवं तत्र तत्रापीति अनवस्था स्यादिति चेत्-न, अस्तु(?) परन्तु घटपटभेदग्रहकाले तेषामपि धर्माणां ग्रहो नापेक्ष्यते येनानवस्थामूल नतिः स्यात् । तावता धर्माणामङ्गीकारे सप्तपदार्थव्याकोप इति चेत्-न, यदा यदा यस्य धर्मस्य त्वया सप्तपदार्थाय बहि- र्भावःशङ्कनीयः तदस्माभिरमीषामेव पदार्थानामन्यो- न्यविशेषणविशेष्यभावापादनेन साक्षात्सम्बन्ध- परम्परासम्बन्धस्वरूपसम्बन्धैः सप्तपदार्थमेवाभि- निवेशनीय इति सिद्धो वैधर्म्यभेदः। ननु सत्यामद्वैतश्रुतौ कथं भेदप्रत्यक्षमभिम- तविषयं स्यात् । प्रत्यक्षेणैव बलवता श्रुतिजबुद्धि- बंधनीयेति चेत्-बाध्यतां समाने विषये, न हि ·भेदरत्रम घटपटौ भिन्नाविति प्रत्यक्षं घटपटयोरिव श्रुतिज- धिया समं स्वस्याभेदं गृह्णाति । तथा च तत्र न स्वपदा श्रुतिरद्वैतं बोधयन्तीति प्रत्यक्षश्रुतिजधि. योरभेदे त्वबाध्यबाधकभाव इति चेत- मैवं, भेदयाहिप्रत्यक्षस्य श्रुतिजधिया समम- द्वैतेन केवलं त्वदभीष्टसिद्धिरपि तु ममाप्यभीष्टमेवं सेत्स्यत्येव यावता सकलानुभूयमानभेदप्रत्यक्षस्य श्रुतिजधिया बाध्यत्वस्य त्वयैवोपपादितत्वात् । ननु घटपटभेदाग्राहिएया धिया घटपटयोर- भेदः परस्परग्राह्यो न तु घटात्पटस्याऽपि तत्र तत्स्यात् । स्वप्रकाशरूपत्वेऽप्यशक्तेः स्वप्रकाशतया स्वविषयश्च भासते न तुस्वविषयात् । स्वप्रतियोगिको भेदापीति नैयायिकैः स्वप्रकाशताया अनभ्युपग- मात् । तथा च घटपटयोः स्वभेदग्राहिप्रत्यक्षेण श्रुत्याऽभेदसिद्धे तदभिन्नाभिन्नतया घटपटयोरप्य- भेदोऽवर्जनीय इति चेत्- मैवम् । यावता वैपरीत्यस्यापि सम्भवात् । तथा हि दृढतरप्रत्यक्षेण घटपटयो दे गृहीते घटभिन्न- पटभिन्नबुद्धरपि घटभेदसिद्धिरेवं पटभिन्नघटा- ·भेदस्वम् भिन्नबुद्धरपि पटभेदप्रत्यक्षश्रुत्या कलुषीकृतप्रमाणः कथमुत्तरबुद्धिधाराभेदसाधकं स्यादिति चेत्-त्व- दभिमतपरया श्रुतिरपि सन्दिग्धप्रमाएया कथं प्र- त्यक्षं बाधत इति तुल्यम् । ननु घटभिन्नत्वं घटे प्रत्यक्षसिद्धं बुद्धौ न त्वयाऽभ्युपगम्यते । तथा च घटभिन्नाभिन्नतया बुद्धः कथं भेद इति चेत् । तर्हि तत्कुतो घटाभिन्ना- भिन्नमपि हेतुः पटेऽस्माभिर्नाङ्गीक्रियते । न घट पटयोरभेदः सिद्ध्येत । एवञ्च यथा तदभिन्न- त्वे भिन्नत्वेन त्वया भेदः साध्यः । तत्र तत्र तु भिन्नाभिन्नतया मया भेद एव साधनीय इत्य- भेदस्य प्रत्यक्षसिद्धतया तदुत्तरोत्तरबुद्धिधाराभे- देऽपि वनकराल इत्येव- 'श्राद्यधीवेद्यभेदीयाप्यऽन्यथाऽनुपपन्नता । स्वज्ञानापेक्षणादन्ते बाधते नादयश्रुतिम्'(१)। इति ककुलकार(?)मात्रेण त्वद्गाथाऽस्माभिरपि पठनीया। नन्वस्तु प्रतिवन्दिग्रहः । स्वरूपान्तरबुद्धिव- (१) खण्डनखण्डखाधे पृ० १०२.द्रष्टव्यम् ।

·भेदरनम दिचार्यतां घटपट भेदग्राहिधिया समं घटपटयो- भेंदः कथं ग्राह्यो यदि बुध्यन्तरेण तदा तत्राप्यनुयोग- स्तदवस्थः, एवमुत्तरोत्तरबुद्धिधारानुसरणेन च बुद्ध- चाऽपि समं भेदाग्रहे तत्र पदमारोप्य श्रुतिपूर्वपूर्वविष- यपर्यन्तमद्वैतं सामञ्जयिष्यत्येवेति चेत्- मैवम् । अनयो दो न गृहीत इति यदेव त्वयोदाहरणीयं तयोस्तद्वाक्येनैव प्रमाणेन तदानी- मेव भेदाग्रहो न ह्यनयोरिति त्वदचनात् द्वित्वं न भासते, अनेन समं भेदोन गृहीत इत्यभिधाने च सुतरां भेदग्रहः सममित्यस्य भेदोपस्थापकत्वात् । वादिवाक्यत्वेनमद्वाक्यं प्रमाणमेव न भवतीति चेत्- विषयाबाधादेव प्रामाण्याभ्युपगमात् । तद्यनयोरभेद इति मम वाक्यादभेद एव प्रतीयतामिति चेत्- न,तत्रायोग्यतया परस्परव्याघातात् । अनयो- रित्यभिधायि द्वित्वात्मिकत्वान्वयस्य बाधितत्वात् । एवञ्च श्रुतिपदारोपणार्थं पूर्वपरित्यज्य यदेवोत्तरं त्वयोदाहर्त्तव्यं तत्र स्वरूपवैधान्योन्याभावभेदानां द्वित्वद्विपृथक्त्वपृथिवीत्वादीनां वा निवृत्तौनाद्वयाम्नायैः पाणिग्राहैर्विजातीयत इति नद्धयपूरणेन त्वद्गा- ·भेदरत्रम् ६५ थैव नः पक्षेपि, किञ्च घटपटयोः प्रत्यक्षेण भेदे गृहीते क्रमेण तयोरप्यभेदपर्यवसानं न तावत् श्रु- त्या त्वयैव श्रुतेस्तद्विषयपरीहारेण प्रवृप्यभ्युपगमात् । तद्भिन्नत्वाभिन्नत्वादीनामपि हेतूना प्रत्यक्षबाधादेव तत्राप्रवृत्तः। उत्तरोत्तरबुद्धिधारायाः प्रत्यक्षताभेदो न गृह्यत इति घटपटयोरपि भेदो मास्त्विति जात्यु- तरभेदः । न हि उत्तरोत्तरग्राहि प्रत्यक्षोपजीवकं घटपटभेदकुहरलीनं भेदं सर्वथाप्यग्राहि प्रत्यक्षं तद्भिन्नसामग्रीनिबन्धनोत्पत्तिनिमित्तविषयाबाधाच्च प्रमाभूतन्तत्परिहारे विषयान्तरे वर्तमानयापि श्रुत्या बाधितुं न शक्यते। तथा च घटपटौ विहाय जगद- भेदं बोधयतु श्रुतिः घटपटभेदप्रत्यक्षकुहरलीनं भेदं सर्वथा न स्कन्दितुमीष्टे । एवमुत्तरोत्तरधाराया- मपि यत्र यत्र भेदो ग्राहयस्तत्र तत्र पुनः श्रुतेः प्रवृत्ति- रसम्भाविनी देवापशावहिंमाश्रुतिरिव तथा च- श्राद्यधीवेद्यभेदीयाप्यन्यथाऽनुपपन्नता । स्वज्ञानापेक्षणादन्ते बाध्यते नादयागमः ॥ इति त्वगाथावैरूप्यमस्तु । किञ्च यद्यावयोरभेदस्तदा जानीहि मम हृदि ·भेदरत्नम् सम्प्रति किमस्ति । न ज्ञायते शरीराद्यवच्छेदकभेदा- दिति अवच्छेदकभेदमङ्गीकरोषि चेदवच्छेद्यभेदे कस्त- व द्वेषः । सोऽप्यस्तु व्यावहारिक इति चेत्-तत्किम- वच्छेदकभेदः पारमार्थिकस्तथा च जितमस्मा भिः । अवच्छेदकभेदोऽप्यपारमार्थिक इति चेत्- तर्हि कथं मम हृदयं न जानासि ब्रह्माभिन्नसर्वम् । अतस्तव हृदि ब्रह्मास्ति चेत्-नूनं उषरात्मासि त्वमेवं ब्रह्मजानानोपि नापवृज्यसे । अविद्याकलनात्तथा न जायत इति चेत्-अविद्यां ब्रह्मभिन्नां मन्यमानः कथं वा न लजसे । नन्वस्तु भेदोऽस्माभिः परं ना- ङ्गीक्रियत इति चेत्-नन्वस्तु भेद इत्यङ्गीकारादेव भेदाङ्गीकारोऽपि प्रतियोगिनो भेदस्यावश्याङ्गीक- रणात् । तस्मात्- एक भेदास्त्रमादाय नान्यङ्गणयतः क्वचित् । श्रास्ते न धीरधीरस्य भङ्गः सङ्गरकेलिषु(१)॥ किञ्च सर्वाभ्यर्हितस्य परमात्मनो यदितरै रा- सभादिभिर्भिन्नत्वेन ज्ञानं भवति तदा श्रवणमनन- (१) अत्र खण्डनखण्डखाद्ये पृ० १०९ द्रष्टव्यम् । तत्र खलु 'भेदा- स्त्रं' इत्यम्य म्शाने 'वद्यामिति ·भेदत्रम - निदिध्यासनादौ श्रुतिबोधिते मोक्षमाणप्रवृत्तिरुचिता। अन्यथा तदभिन्नत्वेन प्रतिपन्ने परमात्मनि यत्कि- ञ्चित्साक्षात्कारोऽधुना वृथाऽपीति वृथा योगाभ्या- सादिक्लेशस्तदुपदेशो वेत्यवश्यं भेदज्ञानमनुसरणी- यम् । अत एव शरीरादिभिन्नत्वेनात्मज्ञानमेव तत्व- ज्ञानम् । तथा च- धीधना ! बाधनायोस्यास्तदा प्रज्ञा प्रयच्छथ । क्षप्तुं चिन्तामणिं पाणि-लब्धमब्धौ यदीच्छथ(१)॥ इति तुल्यैव गाथा । एवं सिद्धे पारमार्थिके भेदे अात्मनां भेदाय प्रयुज्यते-प्रात्मत्वं नानावृत्ति, जातित्वात्, घट- वत्, देवदत्तात्मा चैत्रात्मवृत्त्यन्योन्याभावप्रतियोगी, चैत्रवृत्त्यत्यन्ताभावप्रतियोगिधर्माधिकरणत्वात्, यनै- बं तन्नैवं, यथा चैत्रात्मा। नायं चैत्रवृत्त्यत्यन्ता- भावप्रतियोगिधर्माधिकरणं, तस्मात् चैत्रान्योन्याभा- वप्रतियोगीति व्यतिरेकी ब्रह्मचैत्रादिभिन्नं, अनित्य- ज्ञानाधिकरणत्वात् , यदेवं तदेवं, यथा घटः, अनि- त्यज्ञानाधिकरणञ्चैतत् , तस्मात् चैत्रादिभिन्नम् । (१) अत्र खण्डनखण्डखोये पृ० १३४ द्रव्यम् ।

·भेदरतम् अहं ब्रह्मप्रतियोगिकपारमार्थिकभेदाधिकरणं, सु- खाद्यत्यन्ताभावविरोधिधर्माधिकरणत्वात् । एवं दुःखद्वेषभावनाधर्माधर्मादिप्रत्येकात्यन्ताभावाधि- करणधर्मवत्वं साधनीकर्तव्यम् । अनित्यज्ञानात्य- न्ताभावविरोधिधर्मानधिकरणत्वात्, नित्येच्छानधि- करणत्वात्, अनित्येच्छात्यन्ताभावविरोधिधर्माधि- करणत्वात् । एवं दुःखद्वेषभावनाधर्माधर्मादिप्र- त्येकात्यन्ताभावानधिकरणत्वात्, यदेवं तदेवं, यथा ब्रह्म, न चायं तथा, तस्मात्तथा। ननु नित्यज्ञानाद्यधिकरणत्वं न ब्रह्मणः किन्तु तद्रूपत्वमेव, श्रूयते हि नित्यं ज्ञानमा- नन्दं ब्रह्म' इति चेत्-यदि ब्रह्माभिन्नं सर्वं तदा- ऽनित्यज्ञानेच्छोदिरूपत्वमपि तस्य किं नाभ्युपैषि । 'नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म'-ति श्रुत्या नित्यज्ञा- नसुखात्मकतामात्रं प्रतिपादयन्त्या दुःखादिरूप- ताप्रतिक्षेपादिति चेत्-तत्किम-कमेवाद्वितीयं ब्रह्म'. ति श्रुतिगवीं हन्तुमुद्यतोऽसि, यया दुःखाद्यात्म- कत्वमपि ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते। अस्तूभयरूपत्वं ब्रह्मण इति चेत्-तर्हि सु- ·भेदरत्रम् ६९ खलोलुपतया दुःखात्यन्ताभावरूपमुक्तिवादि- नमुपहससि स्वयञ्च दुःखमयीं मुक्तिमङ्गीरोषि इति नूनमुन्मत्तोऽपि त्वया जितः । यद्यपि ब्रह्म- णः सुग्वदुःखोभयरूपत्वं तथाऽपि मुक्तिदशायां सुखमात्राभिव्यक्तिरूपत्वं न तु दुःखाभिव्यक्तिरूप- त्वमपीति कथं दुःखमयी मुक्तिरिति स्यात् । श्रूयते हि 'श्रानन्दं ब्रह्मणो रूपं तच्च मोक्षे प्रतिष्ठित'- मिति चेत्-मुक्तौ तकिं स्वरूपमपि हीयते। तथा च सुखरूपताऽपि कथं स्यादिति । एवमनियमे वा कथं निश्शङ्कः प्रवर्तेत । श्रुत्यवष्टम्भादेवेति चेत्- श्रूतीनामेव त्वदिशा परस्परकलहात् । तर्हि श्रुतीनां का गतिः । 'नित्यं विज्ञान- मानन्दं ब्रह्मति' श्रुतेस्तावदयमर्थः-विशिष्टं ज्ञानं यस्येति विज्ञानं ज्ञानस्य च नित्यतैव विशेषः । प्रानन्दः सुखं तद्यस्यास्तीत्यानन्दं मत्वर्थीयेन । एवं सति नपुंसकलिङ्गताप्युपपद्यते । एतच्चापरब्रह्म- स्वरूपकथनम्। 'दे ब्रह्मणी वेदितव्ये परञ्चापरमेव चे' त्यत्र किमपरं ब्रह्मत्याकाङ्क्षाबलात् । तथा चीनन्दं आनन्दवत्वं, ब्रह्मणोऽपरब्रह्मणो, रूपं स्वरूपं, चो ·भेदरत्रम् हेतौ । यतो मोक्षे जीवन्मुक्तिदशायां, तत्प्रति- ष्ठितं व्यवस्थितं, जीवन्मुक्तिदशायां परमान- न्दसाक्षात्कारादित्यर्थः । अन्यथा ब्रह्मणो नि- त्यत्वे सुखमपि नित्यमितीदानीमपि साक्षात् क्रियेत। ब्रह्मस्वरूपस्य सुखस्यानित्यत्वमसम्भावितमेव । नि- त्यस्यापि सुखस्याविद्यादशायाँ नाभिव्यक्तिरिदानी- मिति चेत्-तत्किमविद्यायां निवृत्तायां निवृत्ते शरीरे- न्द्रियादौ नित्यसुखसाक्षात्कारः। सुखमुत्पद्यते पूर्व सन्नेव वा साक्षात्कारः। स्वाभिन्नं सुमिदानी नविष- यीकरोति, मोक्षदशायां करोतीति मतम् । श्राद्ये, तस्य साक्षात्कारस्योत्पादचिन्ता तावदास्ताम् । तस्य भावस्य तस्य निवृत्तौ पुनः संसारापरावृत्तिरावश्यकी। उत्पन्नोऽपि ध्वंसवदविनाशीति चेत् तर्हि ब्रह्मभिन्न- त्वेन कथं नाद्वैतभङ्गः।ब्रह्माभिन्नत्वेन कथमुत्पादः। द्वितीये, तु साक्षात्काराभिन्नस्य नित्यस्य सुखस्य कोऽग्रेविषयीभाव इति त्वमेव परिभावय । अविद्या- निवृत्तिरेव विषयीभाव इति चेत्-तस्यो एव किं निव- कम् । ब्रह्मसाक्षात्कारः सर्वामेव चिन्तां निवर्तयत् पूर्व नासीदिति चेत् तत्कि ब्रह्माभिन्नं ब्रह्मापि नासीत् ..

·भेदस्त्रम् ७१ ब्रह्मभिन्नः साक्षात्कारो विरोधिनीमविद्यां निवर्तय- तीति चेत्-स साक्षात्कारस्सत्यश्चेत्-कथं न द्वैतम्। असत्यश्चेत्कथं न निवर्त्यनिवर्त्तकभावोविपरीत एव भवेत् । तस्मात् ब्रह्म परमेश्वर इत्यनान्तरम् । तचापरब्रह्मणः क्षेत्रज्ञादस्मदादेर्भिन्नं नित्यज्ञा- नेच्छाप्रयत्नाधिकरणं सुखदुःखभावनाधर्माधर्मद्वेषा- दिरहितं जगत्कर्तृसंहर्तृ चेति। एतद्बोधनायैव उपनि- षदवतारोऽपि।तथा च शरीरादिभिन्नत्वेन क्षेत्रज्ञस्य- सोक्षात्कारः श्रवणमनननिदिध्यासनादेरनन्तरभावी सवासनमिथ्याज्ञानोन्मूलनव्यापारः समानाधिकरण- दुःखप्रोगभावासमानकालीनदुःखध्वंसरूपं जनयित्वा निवर्त्तते । अदृष्टनाशात्स्वजन्यसंस्कारादृष्टनाशका- देव वातन्निवृत्तिः। स च प्रमाणप्रमेयसंशयप्रयोजनदृष्टा- न्तसिद्धान्तावयवतर्कनिर्णयवादजल्पवितएडाहेत्वा- भासच्छलजातिनिग्रहस्थानरूपषोडशधाविभक्तसप्त- पदार्थीप्रत्याकलनपरिशोधितपरमन्यायमार्गस्यात्- मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धिमनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुः- खापवर्गरूपहेयोपादेयभूतद्वादशविधप्रमेयसमूहालम्ब- नरूपसाक्षात्कारसमनन्तरभावी केवलनिर्विकल्पक- - ·७२ भेदरत्नम् .. रूपः । तत्र च निर्विकल्पके अात्मभिन्नं न किमपि- भासते, निर्गुणनिरजनादिश्रुतयोऽपि तमेवावधीकृत्य प्रवृत्ताः । पारमार्थिकत्वविभागोप्युनिषदि साक्षा- न्मोक्षानुकूलतदनुकूलत्वविरयुक्त एव शङ्कराचार्य- प्रभृतीनामपि तदेव तात्पर्यम् । अर्वाचीनैर्वेदान्तिभिर- न्यत्प्रापप्लुयत इति युक्तमुत्पश्यामः । तस्मात्- प्रामाणिको निषेधश्चत् भेदः प्रामाणिकस्तदा । निषेधश्चेन्न भेदस्य भेदः प्रामाणिकस्तदा(१) ॥ अद्वैतसिद्धिश्चेत्सत्या सिद्धं द्वैतं ततस्तया । अथ नाद्वैतसिद्धिश्चेत् सिद्धं द्वैतं ततस्तया ॥ सत्या श्रुत्याऽस्ति ते भेदं कथं दैतं न सेत्स्यति । असत्यैरस्ति ते देते कथं दैतं न सेत्स्यति ॥ अद्वैतं कोऽपि धर्मश्चेत् ब्रह्म चास्तीति मन्यसे । तर्हि द्वैतं समायातं न चेद् द्वैतं निरंशके ।। ब्रह्मवाद्वैतमिति चेत् न विवादस्तदाऽऽवयोः । ब्रह्मणः श्रुतिवेद्यत्वं केन नाभ्युपगम्यते ।। मधुसूदनसरस्वतीप्रणीते अद्वैतरत्नरक्षणे पृ. ( निर्णयसागर सस्करण) द्रव्यं यत्रेयं कारिका भेदनिरासरूपेणेत्थं पठिता प्रामाणिको निषेधश्चेत्भेदोऽप्रामाणिकस्ततः । भेदस्यापि निषिद्धत्वात् श्रतिभंगोऽन्यथा भवेत् ॥ (१) अत्र ·भेदरत्नम् ७३ अात्मन्याजानिकभेदमजानाना मुमुक्षवः । माभूवन्निष्फलायासा इति भेद: प्रकाशितः२ ॥ इति महामहोपाध्याय श्रीशङ्करमिश्रकृतौ भेद- प्रकाशापरनामधेयं भेदरत्नं समाप्तम् । mation Anemium h १'आत्मात्वाजातिकम्' पाठान्तरमशुद्धमिव प्रतिभाति । २र्यकारिकाऽद्वैतरत्ने भेदखण्डनरूपेणेत्थं पठिता- प्रात्माऽभेदमजानाना स्वतः सिद्धं मुमुक्षवः । माभूवनिष्फलायासा इत्यमेदो निरूपितः ।।

·No text on this page.

·भेदरत्नस्य शुद्धिपत्रम् पृ० पं अशुद्धम् विद्यामाया प्रकृतरिति ३ १४ २ " " ८ ६ नुमः शम्भु छान्दले लोक परोहित मनोन तेजस्क प्रमात्रमगोत्र विवृतमपूर्व नदश्नाति दश्नाति पद्यपि क्रमात प्रन्यथा अभिधाना दश्नाति नाश्नाति तदश्नाति न कश्चिदात्मा कर्मान्यतरकर्मावयव स्वरूपवत् इवपदसंदंशात् प्रभिन्नो भवतीति मायाऽविद्या प्रकृतिरिति ऽदृष्ट नुमो भित्र छान्दसा: भेद मलोहित मनोऽतेजस्क मनामगोत्र विवृतमसंवृतमपूर्व तदश्नोति सदश्नोति ब्रह्मप्रकमात् अन्यथा वैधाभिधाना तदश्नोति नाश्नोति न व्याप्नोति तदश्नोति न वा कब्धिदात्मा कर्मावयव स्वरूपवर्णनम् इवपदसंदानाद् अद्वैतो भवतीति (पा०) १० १३ " १४ १५ १ " ९ ११ ·२ भेदरत्नस्य अन्यथा द्वैत en we " २ शुद्धम् पृ० पं अन्यथा हि द्वैतं धर्मोपरागण धर्मोपरागमात्रेण (पा०) हिन्तालादीनामपि हिन्तालादिगतमपि एवम् एक एव एक एव (पा०) १२ भेदेऽपि नराभिन्नेषु भेदेन वा भिन्नेषु भूतः क्षेत्र प्रात्मा सत्यो भूतः सत्यः प्रात्मा क्षेत्रको १५ नत्ववच्छेदकशरीरभेदेनात्म न तु देवदत्तयज्ञदत्तशरीरभेदे- भेदवन्मरण बन्धेन शरीरभेदे । नात्मभेदवत् जन्ममरणप्रब- ऽपि बाल्यकौमारादिभेदेऽपि न्धेन शरीरभेदेऽप्यात्मभेद आत्मनो न भेद इत्यर्थात इत्यर्थात् । तथा तरङ्गवतिचपलजन्म. तथा जन्ममरणप्रबन्ध मरणप्रबन्ध तथाहि कापि जन्मनि राजाहं तत्तत्कर्मपरतन्त्रो यातुधान क्वापि स्थूलोऽहम् इत्येकमेवा- मानुषपशुमृगसरीसृपति त्मानमविद्या शरीराच्छरीरे स. शरीरप्रबन्ध इति । मारोप्य बहुप्रकारवैचित्र्येणा- वेदयति । ३ "द्वा सुपर्णा तथा "द्वा सुपर्णा किचात्र श्रुतौ किंच यत्र श्रुतौ १० विश्वे देवाः विश्वे देवास प्रागच्छत १३ कचित्संबद्ध पव क्वचित्संबन्ध एव भूतोऽनुवाद १ योऽनेन स जुहोति योऽन्येन जुहोति परकृतिपुराकल्पयोरिति परकृतिपुराकल्पयोरपि ६ पनिषदवतारोपि भेद पनिषदद्वतारो भेद & . १ १ भूतो वाऽर्थ " ·शुद्धिपत्रम् । ३ पं or " ६ अमुद्धम् नन्तर्भावे तद्वयावृत्ति नन्तरभावि घटो पूर्वाज्ञाता विषयकत्वकल्पना भेदोऽन्योन्याभावो न भासत इति यत्कि. विदेतत् ध्ययनमेव विषयार्थः . २ २ विषयतयापि १७ स्वयोपपादितानां भेदपदार्थ एव विषयबाधगम्या शुद्धम् पृ० नन्तर्भावेऽतद्वथावृत्ति नन्तरभाविनो घटो अज्ञाता (पा०) विषयत्वकल्पनात अन्योन्याभावो भेदो नभालत इति चेत् यत्कि. चिदेतत् १० ध्ययनमेव विषयः विषयतयैव श्रुत्यक्षरार्थव्या- ख्यानमात्रपरत्वान्न तु मन्तव्य इति विधिविषयतया स्वयोपदर्शितानां भेदानुभव एव विषयबाधकगम्या बाधकं च प्रत्यक्षस्याभावात् इत्यभिधीयते (पा०) स्वविशिष्टे स्ववृत्तेः धिकरणे भेद कथं नानवस्था एकेन भेदेन भिन्ने द्वितीयस्तेन परिहारेऽप्यन्योन्याश्रयः वर्ततामिति ३ बाधश्च ४ ६ " १६ " १८ प्रत्यक्षाभावात् इति यदभिधीयते प्रविशिष्टे स्ववृत्तिः धिकरणभेद कथमनवस्था एकेन भिन्ने द्वितीयभेदः तेन परिहारोऽप्यन्योन्याश्रयः तवत इति " ૨૨ ७ ·भेदरत्नस्य पृ. 4 ४ " २ ३ " मशुद्धम् शुद्धम् दुःसमाधिः दुःसमाधः १२ भेदाभ्युपगमवैयर्थ्य भेदाभ्युपगमे वैयर्थ्य कृतकृत्यत्वेन कृतकरत्वेन वात्मकभेदो वात्मको भेदो १० स्वरूपलक्षणामधिकृत्य स्वरूपलक्षणां वृत्तिमधिकृत्य उत्पन्नमात्रः कथं घटोऽपि उत्पन्नमात्रं कथं घटः विशेषश्चेतरत्र विशेषश्च तत्र स्वभावसम्बन्धः स्वरूपसम्बन्धः णोपश्लिष्ट णोपरक्त (पा०) नालीदेव नासीत् भिन्न एव घटे भेदो भिन्ने घटे स भेदो ११ तदिति चेन्न तदेति चेन्न १२ वात्माश्रयः सखात: वात्मश्रयोंऽशतः नियमाभावात् नियमानङ्गीकारात् दण्डीपुरुषः कुण्डलीत्युक्ते द. १ दण्डापुरुषे दण्डिनीत्युक्ते दण्डेऽपि एडेऽपि कुण्डलसंबन्धःप्रतीयते । वा दण्डसंबन्धः प्रतीयते तचाप्या अत्राप्या बछेदकत्वे व्यवच्छेदकत्वं धच्छेदकव्यवच्छेदकत्वं भेदवताऽश्रितो भेदवदाश्रितो विशेषणं नानेति चेत् विशेषणं नामेति चेत नित्यसंबन्धात् नित्यसम्बद्धत्वात मित्येव नाङ्गोकुर्मः मित्येवाङ्गीकुमः १० प्रतीते नाना अतीतेगानागतेन ११ प्रतीतेच प्रतीतेः नियमाक नियामक १७ " १० २ " " " ९ " १२ ·शुद्धिपत्रम् । प्रशुद्धम् घटो नष्टो २ तथाचा 20 ६ शुद्धम् पृ० पं घटो विनष्टो यधाचा ३ 1 पूर्वमासीदेवमनुत्पन्नस्यापि घटस्य भेदसबन्धः संबन्धिभिन्नोऽयन्तु समवायेऽपि मम एवं च सति रूपवति मुपपाद्यम् अनुन्मत्तस्यैतादृश १६ प्रकारेणोपस्थितस्य ६७ विरुद्धत्वप्रकारावच्छेदेन १८ मृन्मयोऽयं सुखात्मकत्व (पा०) संभवस्तदोत्तरं पूर्वमासीदेव । ननूस्पन्न स्यापि भेदसम्बन्धः संबन्धिभिन्नः यस्तु समवायोऽपिसम एवं रूपवति मनुपपाद्यम् अनुत्तमतुल्यस्यैतादृश प्रकारेणोपस्थापितस्य विरुद्धप्रकारावच्छेदक प्रश्नो मृण्मयोऽयं सुखात्मकत्वे संभवे तदेवोत्तर ९ " ow " OM ३ भेदः क्व भेदः कुत्र ६ १० दुर्घटवेदान्तिनस्तु निराकर्तव्याः नाम तथापि प्रतिभाशोको स्स्वन्मतेनैव अभेदो नाम दुर्दुरूढवेदान्तिनस्तु निरसनीयाः नाम तथा तथापि प्रतिभाशोषे OM स्त्वनुन्मत्तैरेव १५ प्राधे यद् " तष इत्थं भेदाभिन्ने के उभेदा अभेदो नाम धर्मो प्राद्य तद् त्कथं भेदाभिन्ने को उमेदो ३ " ·६ भेदरत्नस्य ४ ५ " भ्रशुद्धम् वर्तन्ते स्त्वाङ्गीकारे भेदःपर्यवसन्न परन्तव विश्राम्यति अन्यस्वाभाव्यसाका ब्रह्मणोऽप्यभेद ब्रह्म नान्यसाकाङ्क्ष " " १३ १ शुद्धम् पृ० पं वर्तते स्त्वेच भेदपर्यवसानम् किन्त्व विश्राम्यतु अन्यसाकाङ्क्ष ब्रह्मणोऽभेद ब्रह्म अन्यासाकाङ्क मादायाविरोध निरूप्यमाणोऽन्यासाकाङ्क्षो ऽन्यसाकाङ्क्षोस्तु को विरोधः,, घटत्वभेदत्वप्रकार भिन्नं ब्रह्मप्रभेदो वा ब्रह्मति मन्यसाकाङ्क्षतेति घटो भिन्नो भेदो वा घट इत्यपि, न्यसाकाङ्क्षमिति मादाय विरोध २ निरूप्यमाणोऽन्यसाकाङ्को ऽन्यसाकाङ्क्षोऽस्तु घटत्वप्रकारत्व ละ भिन्नं ब्रह्म ६ ६ ६ भन्यमाकाक्षत इति भिन्नो घटो भेदो वा अन्यमाकाङ्क्षत इति दोपरि तमात्मनि निवेशयेत् तथा सति द इति " " १५ १ तमप्यात्मन्यन्तर्भावयेत् तथा च सति एवैतन्त्र अभ्युपगमे वा पटप्रतियोगिक घटस्वरूपं भेदावतारायासो एवं च घट " एव तन्त्र अभ्युपगमे घटप्रतियोगिक घटस्य स्वरूपं भेदाय तवायासो एवं घट १७ १ घटस्वरूपस्य घटकपस्य २ ·शुद्धिपत्रम् । ७ " घटादयो १ २ ३ प्रशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं तियोगित्वं पटस्य स्वरूप- भेदस्य स प्रतियोगी पटस्थ स्वरूप- मेत्यनयापि वाचा मित्यत्रानया दिशा १९ २ दन्यपदार्थे घटो दन्यपदार्थो घटो ६ विशेषणमात्रमभ्युपेतं विशेषणत्वमात्रमभ्युपेतं १२ घटस्य पटा पटस्य घटा दुर्वचननैव त्वद्वचनेनैव १६ घटायो भावा २० निष्प्रतियोगिका एव निष्प्रतियोगिकास्त एव निष्प्रतियोगिका सप्रतियोगिकाः अभावतदितरनिरूपणाः अभाववदेवेतरनिरूपणाधीननिरूपणाद मात्मानमेवोपालभस्व येनैवं नियममङ्गोकुरुषे इतिचेद् न अभिप्रायनियममविदुषस्तवैवो पुस्तकान्तरे नास्ति पालभ्यत्वात् तज्ज्ञानं नियमतस्तद्वस्तु तद्वस्तु तथा च यथाच नास्य विशिष्ट नान्यविशिष्ट प्रभावत्वेन स्वाभावाभावस्वेन मानो नियमतोऽभावशा मानो घटो नियमतः स्वा. भावशा १ सप्रतियोगिक एव । यद्यपि सप्रतियोगिक इति अत एव यद्यपि इत्युक्तो नियम इति इत्युक्तं नियमत इति वह्नित्वप्रकारकज्ञानापेक्षं वह्नित्वप्रकारकज्ञानं धूमशाना- " २ ४ पक्षि ·८ भेदरत्नस्य " १२ अशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं विशिष्ट न तद्विशिष्ट २१ ज्ञानवैशिष्टय ज्ञानवैशिष्टय विरोध एव विरोधे कृत एव संयोगादयश्च घटाभावादयश्च व्यवहार इति चेन्न व्यवहारभेद इति चेन्न निरपेक्षत्वकृत निरपेक्षत्वप्रयुक्त संयोगस्य प्रमेयपदं वाचकमित्यारभ्य पदेन न व्यवह्रियेत इति चेन इत्यन्तस्य स्थाने प्रमेयपदं संयगस्यासाधारणं वाचकं न भवति तथापि गुणादिपदं तथा भवतीत्यदोषः तत्सिमेतद्धटा- दय एव स्वरूपभेदास्तत्वेन शायमानाः सप्रतियोगिका इति । ननु स्वरूपं भेदहति स्वरूपभेदस्याननुगतस्यानुगतधर्मव्यतिरे. केण कथं समयग्रहस्तथा च स्वरूपं भेद इत्युक्त कस्य स्वरूपस्य प्रतिलम्भः स्यात्सकलाप्रतीतौ च तत्स्वरूपं भेदशेनापि स्वरूप. भेद इति पदेन न व्यवहियेतेति चेन्न-इति पाठः। अपरजात्यन्ताभावनय अपरत्रात्यन्ताभावनय- २२ १३ कयाचिद्धृत्या कयाचित्प्रत्यासत्त्या १७ स्वनिष्ठधर्मात्यन्ताभावासमाना- स्वनिष्ठधर्मात्यन्ताभावसमाना., १८ तत्तत्समभिव्याहाराय यत्नः तत्तत्समभिव्याहारप्रयत्नः २३ २ रूपणः । नन्वसंहितो. रूपणोऽनन्वसंहितो- ५ प्रत्ययायोगाद्भिद्यत त् । अत एव भिद्यते घटादिर्भेदाभेदस्तु भेदनत्वाद घटादेर्भेदोभेदस्तु भेदनं तथा न्योन्याभाव एवे चान्योन्याभावे अभावानामन्योन्याभावविरहिणा भे । अन्योन्याभावविरहिण्यभेदवत्त्वा दवत्त्वाभावाद्भिद्यत इतियोगविरहिणां द्भिद्यत इति योगविधुराणाम्,८ शुक्तिस्वरूपमेव शुक्तिस्वरूपे दृष्टे १७ " " ·शुद्धिपत्रम् । पृ० २३ १३ अशुद्धम् दूरादभिव्यक्त पारोप्यविषयगतव्यतिरेक दर्शनं वा स्वरूपभेद एव ग्रहे समावेशवन्नील शुद्धम् दूरादनभिव्यक्त श्रारोपविषयव्यतिरेकदर्शनं वा भेदत्वेन दर्शनं वा स्वरूपभेदग्रहे समावेशान्नील (पा०) जात्युत्तरमेतत् १ २४ जात्युत्तरत्वात् तथाच यथाच " ९ परस्परपरीहारकत्वं नान्तरीयकत्वेनाभेदोल्लेख परस्परपरिहारकत्वं नान्तरीयकतयाऽभेदोल्लेखांश नुल्लिख्याऽभेदपदादभेद इति धोः उल्लिल्याऽभेदपदादभेद इति " भेदे तु १८ २५ ४ " ६ नुलिख्याभेदधीः भेदे च अभेदभानमावश्यकम् ऽभेदप्रथा नाभिन्नाविति उभयथापि हि भेदस्य निषेधे तादृशप्रतियोगिनो अपारमार्थिकनिषेधे मदभ्युपगम्यमान देवाभेदासिद्धिः प्रभेदज्ञाने प्रतिश्रुतित इति श्रुतीनां २ भे० २० अभेदभानं नावश्यकम् ऽभेदप्रमा (पा०) न भिन्नाविति उभयथा निषेधे तादृशस्य प्रतियोगिनो अपारमार्थिकभेदनिषेधे भेद्मभ्युपगम्यमानस्य देव भेदसिद्धिः अमावज्ञाने श्रुतेरिति श्रुत्या " " २ ·१० भेदरत्नस्य पं " " ९ " " " . 1 अशुद्धम् शुद्धम् पृ० घटादिनिष्ठ उत्त ब्रह्मनिष्ठं घटादिनिष्ठमुत ब्रह्मनिष्ठमुतोभयः निष्ठम् २६ मेवात मेवाद्वैतं नाम भेदविरोधिावराधित्वाविरो. भेदविरोधित्वतदविरा- धित्वाभ्यां प्रकाराभ्यां धित्वाभ्यां स्तत्रापि स्तथापि तदसिद्धिः तत्सिद्धिः १० चोभयमद्वैतं मनुषे चोभयगतमद्वैतं त्वन्नये तथात्वमपि तथासत्त्वमपि १० अद्वैतं न प्रतिपाद्यते अद्वैतमात्रं न प्रतिपाद्यते द्वैतं प्रतिषिध्यते द्वैतं निषिध्यते कथं तनिषेधः द्वैतसिद्धिः । अन्त्ये कथं द्वैतनिषेधः १५ नानात्वञ्चान्योन्याभाव नानात्वञ्चान्योन्याभावाधीनं त्वया स्तुभेदः वाच्यमन्योन्याभावस्तु भेदः १७ प्रतियोगिवाच्यम् प्रतियोगि वाच्यम् च सिद्धमद्वैतम् च सिद्धौ सिद्धमद्वैतम् प्रसिद्धा तदसिद्धा वा भावप्रत्ययो वा अभावप्रत्ययो प्रतियोगी वा प्रतियोगिता सत इति तवाभ्युपगमादित्यारभ्य अभिधीयत इत्यन्तं एवं च एवं द्वैतसिद्धिः । अन्त्ये कथं " . " } पुस्तकान्तरे नास्ति G तथाचाभाव तथावाभाव " व्यवस्थापनबालधन्धस्य स्थापनधन्धनस्य ·शुद्धिपत्रम् । ११ २७ १० पटश्च घटे प्र ११ भेदाभावाद " २८ २ ३ " 3 विशेषः स्यात् द " अशुद्धम् पृ० स्फुटीकरणात स्फुटीकरणम् पटो घटे एवश्वसति एवं सति नुपपत्तेः । अन्योन्याभावा- । नुपपत्तौ अन्योन्याभावात्मक भावाद नवबोधात् नवगमात् संसर्गाभावप्रवेशप्रसङ्गः संसर्गाभावाविशेषप्रसङ्गः तादात्म्याभावो व्यवहारात्मा तादात्म्याभावं व्यवहरामो विरहस्तयो विरहनिबन्धनस्तयो तदन्योन्याभावप्रतीति. । तादात्म्याभावप्रतीति रितिविशेषः तवस्थमेवेति चेन्न इत्यस्य स्थाने तदवस्थमेवेति चेद् घटस्य प्रतियोगिनो यदवच्छेदकं तादात्स्यं तस्य घट पव प्रमितत्वात् नहि घटतादात्म्यात्मा न घटः। ननु घटनिष्ठं ता. दात्म्यं चेत्पटे निषिध्यते तदा तादात्म्यप्रतियोगिकः संसर्गा. भाव एवायमिति चेन्न इति पाठः । नार्थ योऽन्वयः वैलक्षण्योपपत्तेः वैलक्षण्यसिद्धिः पटो भवतीति पटो न भवति पटो वा नास्तीति पटो नास्तीति प्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षसिद्धत्वात् २९ घटः पटो नास्तीति घटः घटे नास्तीति नेह घटः नेह पृथिवीनेह घट इत्यत्रापि । पृथिवीत्वावच्छिन्नप्रतियो- पृथिवीस्वावच्छिनो गिकः ११ नजन्वयो १६ १८ " १८ १९ क ·१२ भेदरत्नस्य अशुद्धम् ६ तादात्म्याभावयोः नास्तीति नेह वित्रियमाणयोरविशेषात् कथमुपपादनीयः पृ० तादात्म्याभावसंसर्गा- भावया: नास्ति नेह समृष्टघटो नेह वित्रियमाणार्थयोरविशेषात् कथमुपपादनीयः तस्य भेदगर्भ स्वात् असति भेदे तन्तुवद्वा मृद वोपाददीत वाजपेयकलजभक्षणयोर असति च भेदे " " १६ तन्तुमरवान्मृद नोपादीत वाजपेयकलअयोरभेदात " १६ भेदात " मपिवेदिति विधेः कर्मपरे तदागम न पिवेदिति निषेधात् ३१ कर्मपरतत्तदागम कोवोपनिषत्प्रतिपाद्यत्वाभिमत,, कोवोपनिषदुपदेशप्रतिपाद्य (त्यासां स्वर्गादयो श्रुत्या तासा ह सन्तु पारमार्थिकाः २ फलभावोऽपार सद् भेदो नास्तीति धुरीणानां उच्यते विषयकत्व ब्रह्मणि अस्य विज्ञानविषयत्वं वाक्ये स्वर्गादयोऽप्य सन्तु नाम पारमथिकाः फलभाववादिभिः स्वरूपपार भेदो नास्तीति धुरीणो चेदुच्यते विषयत्व ब्रह्मण्यप्येतस्य झानविषयत्वं वाक्येन ६ ८ ·शुद्धिपत्रम् । 4 अशुद्धम् मपवर्जनीयम् शुद्धम् पृ० मवर्जनीयम् नचेत्तदा सुतरां ज्ञानविषयत्वमवर्जनीयम् व्यावहारिकत्वमिति दोषमोषात् (पा० व्यावहारिकत्वमिति " तदिति दोषापातात् तत्वमिति १० ११ ૨૨ घाच्यत्व बाध्यत्व १५ मिह विवक्षितमिति चेत् " यदि तदा २ 10 " मितिकेचित् यदा तदा त्वयैव प्रमाविषयत्वेन त्वांशेऽबाधनात् बाध्यत इति पारमार्थिकत्वे श्रौतोपपत्तिक बाध्यत्वात् शक्योपपादनः खस्य प्रतिपाद्यत्वादेव भेदस्य बाध्यत्वं वास्माकं जयित्वे ब्रह्माभिन्नत्व तदभिन्नत्वेन पारमार्थिकत्वेन असत्यांशे व्यावहारिक अलीकत्वं व्यवहारत्वोपपादनेनैंष " स्वयैव १८ त्वांशेबाधेऽपि धम्यंशेऽबाधनात् ३३ बाध्य इति पारमार्थिकत्व श्रौतोपपत्तिक बाधात् ११ शक्योपदर्शनः १२ १४ प्रतिपाद्यत्वादेवा १४ भेदस्याबाध्यत्वं वास्मान् जयित्वेन ३४ ब्रह्मभिन्नत्व भेदभिन्नत्वेन पारमार्थिकत्वे भेदपारमार्थिकस्वस्य१० असत्यत्वं व्यावहारिकत्व १० अलीकत्वं च १३ व्यवहारगोचरस्वोपपादनेनैव O ६ " ·१४ भेदानस्थ पृ० १५ १ अशुद्धम् तत् तद्यादि तदा न मन्यामहे स्वभावत्वमेव सिद्धमिति मिथ्यात्वं " " १९ शुद्धम् तत्र सत्त्वं यदि तदाऽनुमन्यामहे प्रभावत्वमेवासत्त्वमिति मिथ्यात्वमित्य- तत्र उक्तम् स्वसंकेतेनेश्वरलंकेतेन वा सुकरत्वात विपरीतस्यापि प्रपचञ्चत्वस्यापि विकल्प २ " ३ " तदान " १ १ " १९ ૨ तदा उक्तम् । असङ्कतेनेव संकेतन वा सुवचत्वात वैपरीत्यस्यापि प्रपञ्चत्वस्याप्येवं विकल्प्य तदा सुतराम् नकिंचित प्यपारमर्थिकत्वा चेत् प्रथात्मभिन्नत्वं तथापि नानिष्टम् युक्तना अभेदस्थ युक्तिदशायां वेद्यत्वमिति चेत् इतरस्मात् व्यामुग्धा नयनादिरूप ब्रह्म न व्यावहारिका व्यावहारिकत्वानयने " ३ सुवचम् क्वचित् पारमार्थिकत्वा चेत् न तथाप्यनुजानीमः प्रथातद्भिन्न नत्वं तथापि नानिष्टम् मुक्तेना भेदस्य मुक्तिदशायां वेदनमिति चेदियमपि तव भ्रान्तिस्तस्मात् व्यामुढा जयनानयनादिरूप- ब्रह्मणि न व्यावहारिकत्व मि. व्यावहारिकत्वमयत्न ५ प्र ११ ८ " ·११ पृ० पं. यथा यथा " १६ १८ " " ९ शुद्धिपत्रम् । अशुद्धम् शुद्धम तस्माद् यथा यथा तत्परम् तत्परैव दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं प्रथमा । न दृष्टान्तस्य लाधनवैकल्यं- नुमाने गतम् प्रथमानुमाने तहि तहि गतं यचं तत्तत्पारमार्थिक यदेवं तदेवं (पा०) ब्रह्मण्यस्त्येव ब्रह्मण्यप्यस्त्येव शाने रजतत्वे झाते रजतत्वे पारमार्थिकत्वात् पारमार्थिकत्वात् नहि तदति रिक्तं वैशिष्टय भासते शुक्तौ तहि रजतक्षानं शुक्तो तहि शुक्तौ रजतज्ञानं (पा.) विषयताप्रतियोगितया विषयप्रतियोगितया (पु०पा०), प्रकारतया प्रकारकतया प्रकारविषयता प्रतियोगिझा. प्रकारतया तत् प्रतियोगिज्ञान- नतया न तयावान च वीथ्याद्यर्थभूत वीथ्याधनुभूत तथाचासदेव तथाच कथं सदेव वैशिष्टय भासते वैशिष्टय शुक्तौ भासते करिष्यस इति करिष्यसि इति तदा स्तवालंपीडया तवालं मर्मपीडया स्वप्नदृष्टादुद्भुतानां स्वप्नदृष्टकामिन्यादीनामपि मभ्युपगच्छता मभ्युपगच्छतामस्माकं घटपटभेदाना घटपटतभेदाना स्वप्नदृष्टमसदपि सदुपरक्तमसदपि भ्रमे " " ર १३ १ ९ तथा च २ . ६ ११ ·भेदरत्नस्य पृ- पं० १० " ११ १२ " " १२ १३ अशुद्धम् शुद्धम् येन दृष्टान्ता येन तदादाय दृष्टान्ता घटः पटनिष्ठान्योन्या घटः पटप्रतियोगिकान्योन्या प्रतियोगिकात्यन्ताभाव प्रतियोगिकाभाव घटत्वप्रतियोगिक घटप्रतियोगिक भावरहितः भावरहितं पटत्वप्रतियोगिकात्यन्ताभाव इत्यारभ्य-अन्योन्यभेदवती इत्यन्तस्य स्थाने पटप्रतियोगिकान्योन्याभावात्यन्ताभावरहितः घटा पटनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगी पटत्वप्रतियोगिकात्यन्ताभा. घवत्त्वात् यदेवं तदेवं यथा लोष्ठं यथा चायं तस्मात्तथेति प्रसा. ध्यं तद्वृष्टान्तवलेनान्वयी वा घटपटावन्योन्यभेदवन्तौ भन्यो. न्यधर्मात्यन्ताभाववत्त्वात् यौ अन्योन्यधर्मात्यन्ताभाववन्तौ ता. वन्योन्यभेदवन्तौ इति पाठः अन्योन्यभेदवत्त्वव्याप्यान्योन्यध- अन्योन्यध. तस्मादन्यौ भेदवन्तौ तस्मादन्योन्यभेदवन्तौ पटत्वा समानाधिकरण पटत्वसमानाधिकरण पटत्वासमानाधिकरण पटत्वसमानाधिकर तद्धटत्वप्रतियोगिकाभाव तद्धटप्रतियोगिकाभाव १५ ४० यथाघटः यथापटः अतः पक्ष अत्र पक्ष ४१ ७ न चायं दृश्यः श्छेदादित्यादिगिलन ર १ काशत्मव नचायं न दृश्यः श्छेदक्षित्यादिगिलन काशपत रावणयानादिक भाविबोधव्यतिरेके तात्कालिकबाधात् ३ रावतारोहणादिक भाविबाधयतिरेके तात्कालिक बाधेन ४२ ६ " ·शुद्धिपत्रम् । " अशुद्धम् शुद्धम् घा पुरुषान्तरस्य नास्तीति पुरुषान्तरस्य वा नास्तीति४२ प्रत एव अत एव पुराणादौ १२ तस्माज्ज्ञायमानपारमा- तस्माज्ज्ञेयत्वपारमार्थिक थिकयोः त्वयोः ऽवधीरयन्तो ऽवधीरयता न रासभादिभिन्न रासभाभिन्न नानासीद्यथाऽसूत्रयदिति चेत् इत्यस्य स्थाने नाबासीद्यत्तथैवाऽसू- यदिति चेत् यदि ब्रह्मपारमार्थिक तहि कथं बृहस्पति शासीन. सर्वशून्यतामसूत्रयत् न हि व्यासाल्सुरगुरुरप्राशः पाखण्डव्यामोहाथ- मिति चेत् तत्किव्याससूत्राणां तत्फलमसम्भावितं तर्हि तत्र तैथि. कानां कथं परिग्रह इति चेद् इति पाठः । सत्यया द्वैतप्रमा- सत्यया द्वैतसिद्धावद्वैतप्रमाऽ- सम्भवाव भावात् साध्यप्रमा साध्यासावप्रमा १९ साऽद्वैताभाव द्वैताभाव प्रागम अथागम तहि स्वतः पारमार्थिकत्वस्यैव साध्यत्वात् अथ विरोधोऽस्तु वे. द्यत्वादीनां हेतूनां पारमार्थिकत्वाभावव्याप्यत्वादिति चेन्मेवम् इत्यस्य स्थाने(१) तहि सुतरां न बाधः असत्येन मानेन बोधायोगात् । अथ मन्मते श्रुतिजबुद्धिरसत्या तव तु सत्यत्वादेवंबाधात्मिकेति चेत् न मम मते सत्याद्वैतबुद्धिर्नास्त्येव तर्हि एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति वाक्यं ज्ञानं न जनयत्येव क एवमाह न जनयति अपि तु ब्रह्मणि (१) अयं पाठः १२ पृ० १७ पडिमारभ्य ५५ पृ. ३ पतिपर्यन्तं मुद्रितः परन्तु किंचिदशुद्ध इति शुद्धिपने निवेशित इत्यवधेयम् । भे०र० ·१८ भेदरत्नस्य ब्रह्मप्रतियोगिको भेदो नास्त्येतादृशं ज्ञानं जनयत्येतच घटपटादिभे. दसाधने बाधकं न भवति भिन्नविषयत्वात् सर्वाद्वैतवानं यन्ममोत्पन्न श्रुतेः यञ्च तव ब्रह्मणि ब्रह्माभेदविषयकज्ञानमुत्पन्नमनयोः कतरत्प्रमेति संदेहोऽस्तीति चेत् तहि सुतरां न बाधः संदिग्धप्रमाणमपि शानं बाधकं परन्तु संदेह एव नास्ति । मदभ्युपगम्यमानतादृशश्रौतमानस्य त्वयापि प्रामाण्याङ्गीकारात् त्वत्प्रतीतिस्तु यदि प्रमा तदा नाद्वैतप्रमा प्रथाप्रमा तथापि न द्वैत प्रमा इति कूटफक्किकयैव बाधव्युदासः । नन्वस्तु साध्याविशेषः हेतुसाध्ययोर्भेदाभावात तत्र यदि साध्य सिद्धं तदा सिद्धसाधनमेवार्थसिद्धं तदा तदात्मनो हेतारप्यसिद्धतया स्वरूपासिद्धिरिति चेन्मैवं- व्यावहारिकभेदेन त्वयाभ्युपगम्यमानेन भिन्नेन हेतुना सकला. भासव्युदस्तेन सिद्धयन् भेदः पारमार्थिको भूत्वा सेत्स्यतीत्यदोषात् । ननु हेतूनामसत्वादेव स्वरूपासिद्धिरस्तु न हि हेतूनपि सतो वय. मङ्गीकुर्म इति चेत् तर्हि प्रसिद्धिरप्यसती कथमनुमानमपहस्तयिष्यति । सती चाऽसिद्धिस्त्वया मम पीडयाऽपि नाङ्गीकर्तव्या असत्याप्यसिद्ध्या असाधकत्वं वास्तवं सेत्स्यतीति न दोषः । मया च यादृशी असि. द्धिर्दोषत्वेन मन्यते सा च नास्त्येव प्रकृते येन मदिशापि दोषाय साव. काशमासादयेत् एतेनाश्रयासिद्धिः परिहता। नन्वस्तु व्याप्यात्वासिद्धिः हेतुसाध्ययोमैदे सति व्याप्तिः स्यात् । भेदः व्याप्यस्यैव साधनीय इति दुर्घटस्वमिति चेन्मैवम् , आपात- तस्त्वदभ्युपगम्यमानव्यावहारिकभेदमादायैव व्याप्तिसिद्धेः। वस्तु. गत्या भेदशानं व्याप्तिजनक व्याप्तिज्ञानजनक वा नाद्या व्याप्त दशान. जन्यत्वानभ्युपगमात् न द्वितीयः साधनवनिष्टान्योन्याभावाप्रति. योगिसाध्यवत्वत्वज्ञानस्य भेदज्ञानानुपजीवकत्वात् अभ्युपेत्य ब्रूमो यो यो धूमवान् स वह्निमानित्याकारेण गृह्यमाणायां व्याप्तावभेदज्ञानस्यै- ·शुद्धिपत्रम् । R ८ OM १३ " २ बोपयोगात् । अत एव साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगि लाध्यवत्कत्वमित्येवाभेदगर्भा व्याप्ति वर्णयन्ति । नन्वस्तु सिद्धसाधनं व्यावहारिकस्य भेदस्य सिद्धत्वादिति चेन्न पेदं पक्षीकृत्य वेद्यत्वेन पारमार्थिकत्वसाधनात् । ननु वेद्यत्वं न पारमार्थिकत्वव्याप्यं तस्य पारमार्थिकत्वाभावव्या. प्यत्वात् इति चेन्मैवम् इति पाठः। प्राधे स्वेकत्वेनैव आये त्वद्वाक्येनैव वेद्यत्वमपवर्जनीयम् वेद्यत्वमवर्जनीयम् स्वमवर्जनीयम् च वेधस्वमवर्जनीयमेव जातत्वात् जडत्वात् साध्यंच साध्यं च मिथ्यात्वं सिद्धसाधनमित्यनन्तरम् अथ ब्रह्मभिन्नत्वं तथापि सिद्धसाध- नम् सकलविधिनिषेधव्यवहाराभाजनत्वं तदा व्याघात: प्रपञ्चो मिथ्येति व्यवहाराभाजनत्वाङ्गीकारात् अथ मिथ्यात्वं भ्रमविष- यत्वं तथापि सिद्धसाधनमिति पाठः। सत्त्वासत्त्वसदसत्वपक्षेषु दु. सत्वासस्वपक्षे दोषदर्शना षणदर्शना- १३ प्राधे बाधमव प्राधे तदपि कथमव निर्वचनीयस्वमनिर्वचनीयत्वमित्युभयाभाववत्वमेव प्रप- व इत्यस्यस्थाने अथ न निर्वचनीयत्वं नाप्यनिर्वचनीयस्वमित्युभया. भाववत्त्वमेव प्रपञ्चस्याङ्गोकुर्म इति चेत्तहि उभयाभाववत्तयैव व्य. वस्थितः इति पाठः। परस्परविरहव्यापकतया परस्परविरल्याप्यतया परस्परविरहात्मता तत्रै. विरहात्मतया वाऽन्यतरस्य कतरस्य अथ ૨ " तरस्य " ·२० भेदरत्नस्य इति सर्व एव पक्षा इष्टा इति ननु नाप्यसत्वं न सत्वं न सद. सत्त्वं नानिर्वचनीयत्वं नोभयाभाववत्त्वम् इत्यस्य स्थाने अथ सर्व एव पक्षा दुष्टा इति न सत्वं नाप्यसत्त्वं न सदसत्वं न निर्वचनीयत्वं नानिर्वचनीयत्वं नोभयाभाववत्वमिति पाठः । ७ " १२ " १८ १९ २ १० एतावतवादुष्टा ब्रह्मणो भेद एतावतैव दुष्टाद् ब्रह्मणो सिद्धिः भेदः सिद्धः (पा) दुष्टत्वमिति दुष्टत्वमपि पारमर्थिकत्वमित्यायातम् पारमार्थिकमित्यायातम् झयखेन धर्मत्वेन इयत्वेन धमित्वेन धर्मत्वेन ममाभ्युपगम इति ममाभ्युपगमादिति अवान्तरतद्धर्मतयेति अवान्तरधर्मतयेति साधय साधयसि परपराजया तव पराजया प्रतिभाशोभाये प्रतिभाशोषाय मालङ्मामीणा नालंकर्मीणा मुपलभ्यमानोऽपि नुपलभ्यमानः सन्दिग्धव्यापकाः संदिग्धव्याप्तिकाः साधनाय नसाध्यसाधनाय तवोपाध्युद्भावन तधोपाध्युपगमो शङ्कयमानो भ्रष्टतया शङ्कयमानोपाधिरस्तु तथाच ,, न्यस्यमानस्तथैव साध्य न्यस्थमानोऽपि शतशस्त्व- साधयिष्यति । या न मां पर्याकुलयिष्यति ४८ दित्यहेतुः दित्ययं हेतुः (पा०) साधयतीतिमतं तदा साधयिष्यत्येवेतिमतं तदा (भेदस्था) पना स्थापना १२ " " " ar ३ ३ ·शुद्धिपत्रम् । २१ पं " " ८ " " ३ अशुद्धम् शुद्धम् पृ० नानुमानमाकुलयति क एव नानुमानमाकुलयति माह नाकुलयतीति व्यापकत्वेनानिीतः व्यापकत्वेन निश्चितः साधनव्यापकत्वेन साधनाध्यापकत्वेन नुकूलत:व्याप्तिः नुकूलतकैाप्तिः तव न स्यात् न स्यात् निवृत्तिप्रत्ययानुदये निवृत्तिप्रवृत्योरनुदये मुपेतुमर्हति मुत्पत्तुमर्हति अपारमार्थिकात्स्वानकामिनी अपारमार्थिकात्स्वप्नानुभूतकामिनी,, ३ पारमार्थिकोऽस्तीति चेत् । पारमार्थिकोऽस्तीति चेन्न कामिनीतत्संयोरभावे तज्ज्ञानाददृष्टाददृष्ट इत्यस्य स्थाने कामिनी तत्संसों वा तदानी कथं चरमधातुविसर्गाजनयिष्यतीत्यवशिष्यते तत्र कामिनीतत्संसर्गयोरभावेऽपि तज्ज्ञानाददृष्ट इति पाठः, स्वप्नकामिनी स्वप्ने कामिनी १२ झानमुत्पद्यते ज्ञानमुत्पद्यत तथैवासत्त्व १३ कामिनीबानबाधस्तदा कामिनीशानस्य बाधस्तथापि, १५ पुत्रासत्त्वे नासत् पुत्रासत्त्वेनासत् भावित्वेनैवोपलभ्यते भावित्वेनैव पुत्र उपलभ्यते कथं तदसत् स्यात् १८ असन्निकृष्ट कामिनों असनिकृष्टां तु कामिनी सदित्यङ्गोकतुं सन्नित्यङ्गीकतुं एतावतैवापराधेनाय एतावतधापवाधनादयं (पा), शानं जननीयमित्यप्रमाश्रुति ज्ञानं न जननीयमित्यप्रमाणं श्रुति, ५ यश्च श्रुत्वा यश्च शानं श्रुत्या ६ असत्त्व कथं स्यात् ५० १ २ ·भेदरत्नस्थ ५० ९ - अशुद्धम् शुद्ध पृ० पं० श्रुतिज्ञानस्या श्रतिजज्ञानस्या पारमार्थिकमित्यनुरागकृत एव परमार्थिकमितिकिंकृत एव प्रपञ्चपारमार्थिको प्रपञ्चः परमार्थिको १६ ब्रह्म पारमार्थिक ब्रह्म चापारमार्थिकम् प्रापद्यते त्रापद्यत १७ पारमार्थिकत्वयोाव पारमार्थिकत्वयोरपि व्याव-, १८ पारमार्थिकाभेद यदा पारमार्थिकाभेद १९ भेदाभेदयो किञ्च भेदाभेदयो यत्तवदर्शने भेदखण्डनं य. तव दर्शने यद् भेदखण्डनं स्वाभेद साधनं तदभेदसाधनं ५ यश्चाभेदसाधनं त- तदभेदसाधन- भेदसाधन- ६ द्वैतमपारमार्थिकमित्यमेव 1) ननु द्वैतमपारमार्थिकमद्वैतं द्वैताद्वैतयोः पारमार्थिकमित्ययमेव द्वैताद्वै. तयोर्भेद इति चेत् द्वैताद्वैतयोः सन्तावभविष्यता सन्तौ मन्यसे (पा०) प्रतियोग्यनुवृत्ति प्रतियोग्यनुयागिवृत्ति अपि च भेदाभेदयो किञ्च विद्याऽविद्ययो विद्ययाविद्यया विद्ययाऽविद्यानिवृत्ता इति हि तव १३ शरीरित्वविरोध शरीरित्वादिविरोध पारमार्थिकत्वस्य पारमार्थिकस्य उभयभेदो हि उभयभेदोऽपि ५२ नास्ति व्यावहारिक नास्ति किन्तु व्यावहारिक पारमार्थिक सन् परमार्थसन् " . इति तव " " " " २ ·शुद्धिपत्रम् । २३ पृ० पं० " १४ अशुद्धम् शुद्धम् क्षेत्रज्ञादि क्षेत्रादि ५२ क्षेत्रवादी क्षेत्रादी पारमार्थिक्येव पारमार्थिक्येवेति यदि ૨૨ क्षेत्रवादि क्षेत्रादि योगाभ्यासवैफल्य- योगाभ्यास इति नायास ५२ पृष्ठ. १६ प. क्षेत्रवादिसम्बन्ध इत्यारभ्य ५५ पृष्ठ ८ पं. वला- दपरित्यागादित्यन्तस्य स्थाने-"क्षेत्रादिसंम्बन्धापारमार्थिकत्वं ज्ञानं च तद्विषयं पारमार्थिकमित्यायात तथा चाद्वैतं पारमार्थिकं न भवती- त्येवं विद्यया नियूँढमिति विद्यैवानर्थकरी । अथ क्षेत्राधपारमार्थिकत्वज्ञानमप्यसदेव तदा क्षेत्रादीनां पारमा. र्थिकत्वमयत्नसिद्धम् । अथ ब्रह्मसाक्षात्कारो विद्या तया अविद्या निवर्तते इति मतं तदा ब्रह्मविषयकस्य साक्षात्कारस्य ब्रह्ममिन्नत्वे भेदाभ्युपगमस्तभिन्नत्वे नित्यस्य ब्रह्मणो योगाभ्यासजन्यत्वमित्यभ्युपगतं स्यात् तथा च नित्यत्वविरोधः योगाभ्यासवैययं च तदात्मिकाया विद्याया नित्य. सत्त्वात्। अथ शरीराहप्रत्ययादिरेव मिथ्याज्ञानमित्युभयसिद्धम् परन्तु श. रीरादयः पारमार्थिकास्तेभ्यः कश्चिदन्यः प्रात्मा स च परमात्मभिन्नः परमात्मा च नित्यज्ञानेच्छासमवायीत्यादि तावज्ज्ञानं नैयायिकैर्मन्यते वयं तु ब्रह्मैव केवलं परमार्थसदिति श्रुत्या संपाद्य तथैव युक्त्याऽपि परिभाव्य निरन्तरयोगाभ्यासवशात् तादग्विषयकं साक्षास्कारमुत्पाद्य ब्रह्मसाद्भवतीत्यपवृक्त इत्युच्यत इत्यङ्गीकुर्मः तथा च न किञ्चिदनुपप- नमिति चेत् श्रुत्यादिजनितज्ञानानां ब्रह्मणो भिन्नाभिन्नत्वविकल्पकरणा- परित्यागात् इति पाठः।

·भेदरत्नस्य " 22 " " २ अशुद्धम् शुद्धम् पृ- पं० प्यसतीति प्यसती ५५ प्यसन्न वेति प्यसन्नेवेति १० प्रमाणस्यासत्वेन प्रमाणस्याप्यसत्त्वेन यत्ता आये या तदेवाह द्वैते तदेवाद्वैते अद्वैतप्रमा अद्वैताप्रमा १८ विरोधे पराघातादेव विरोधपराघात एवेत्यादि ५६ अद्वैते पृच्छनो अद्वैते प्रमाणं पृच्छतो ब्रह्मणि नवा कथं तर्हि ब्रह्मणि वा किं तर्हि ५६ पृ० ४ पङ्किस्थ ‘घटाद्वैतम्' इत्यारभ्य ५६ पृ. ८ पङ्किस्थ 'ना. स्त्यवेति चेन्न' इत्यन्तस्य स्थाने 'घटाद्वैतं पटवृत्ति न वेति प्रश्नार्थः । ब्रह्माद्वैतं घटादिवृत्ति न वेति वा घटादिवृत्तित्वं च तद्घटादावेव प्र. तीतं तदवृत्तित्वं चाकाशादौ तथा चान्वयव्यतिरेककोट्योः प्रसिद्धि: अन्वयकोटिश्च तव व्यतिरेककोटिश्च भेदवादिनामिति कथं प्रश्ना. नुपपत्तिः । अन्यथा प्रश्नानन्तरं यत्वयापृच्छ्यते तदपि न घटेत- तथाहि अद्वैते किं प्रमाणमिति प्रश्नानन्तरम् अद्वैतं प्रतीतं नवेति यत्त्वया अद्वैतविषयप्रतीतिविषयका प्रश्नः क्रियते तत्राद्वैतप्रतीतिश्चेत् प्रतीता तदा प्रतीतं न वेति कथं प्रश्नः न चेत्तदा सुतरां न प्रश्नः एवं सा प्रतीतिः प्रमा न वेति प्रश्नो न सम्भवतीति प्रश्नखराडने त्वया क्रियमाणे प्रश्नखण्डनमस्माभिः संचारणीयम् । ननु भेदो न प्रतीतः प्रतियोगी भेदं निरूपयति भेदेन अभेदेन वा प्र. तिपन्नः न तावदाद्यः निरूपणीयभेदाप्रतीतिपत्तौ भेदेन प्रतीत्यसम्भवा त् सम्भवे वा तत्राप्यनुयोगिनिवृत्तः न द्वितीयः प्रथममभेदेन प्रतिपन्न. स्य भेदग्रहानुपपचेः प्रथममभेदप्रतीत्या अभिन्नत्वेन व्यवस्थापितस्य वस्तनो भेदे भिन्नत्वेन व्यवस्थापितम्यायभेत. यानिटि --- ·शुद्धिपत्रम् । ५६ १५ " २ त्वया सम्पादितत्वात् भेदाभेदाभ्यां च तृतीयः प्रकारो न सम्भवत्येव 'परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः। नैकतापि विरुद्धानामु. तिमात्रविरोधतः' इति त्वयैव व्यवस्थापनीयत्वात् । तस्माद् भेदो नास्तीति चेत् अयं पाठः ख० पुस्तके । घटादिना घटत्वादिना १० न सामग्रीवशात् सामग्रीवशात् १४ कदाचिदभिन्नत्वेन कदाचिद्घ. कदाचित्पृथिवीत्वेन टत्वेन कदाचित्पृथिवीत्वेन रेकतरः प्रकाशेऽन्तर्भवि- रेकतरप्रकारोऽन्तर्भवति व्यतीति १८ तव प्रह तवानहा प्रतियोगिभेदे निरूपक प्रतियोगी भेदनिरूपक भेदाग्रहात् भेदग्रहात् स्वरसबाह्यारोपो स्वरसतो ह्यारोपो तथा घटः इत्यारोप्यत्वे प्रमात्वे वेति इत्यारोप्य नेति प्रवृत्तिसम्बादिना प्रवृत्तिसम्वादादिना घटभिन्नत्वेन गृहीतस्य पटाद्भिन्नत्वेन गृहीतस्य भेदेनाभेदात्मना भेदेनान्योन्याभावात्मना १५. भेदप्रतीतिरिति भेदप्रमितिरिति तस्सामग्री सामग्री घटते घटेत १८ तवोपहासजनकमिति तवोपहासजनकत्वमिति ५८ भेदवस्तुनोर्वा युगपदेव भेदवस्तुनोर्युगपद्धा ग्रहणाशक्यतया ग्रहणाशक्यता च सद्वस्तु गृहीतं यद्वस्तु गृहीतम् ४ भे० ० " ३ तथाच घटा " २ " २ ·भेदरत्नस्य " १८ २ म पृ- पं० तस्कार्थकारणयो कार्यकारणधियो अकुटिलवचने अथ कुटिलवचने स्वतः कृतविकल्पाश्रया स्वस्कृतविकल्पत्रया भेदग्रहधारावाहिक धारावाहिक वस्तुग्रहपूर्वकं च वस्तुग्रहपूर्वकंच भेदग्रहणं,, १९ अन्यत्रापि यत्र भेदन- अन्यत्रापि यत्र हस्तत्र निर्विकल्पकेनापि विशकलि. नहि तयोर्युगपदेव नहि अवच्छेदकध्रौव्यात् अवच्छेदधौव्यात् भेदग्रहस्थापूर्व भेदग्रहस्याग्रहपूर्व अन्योन्याभावभेदग्रहे अन्योन्याभावग्रहे वैधर्योत्तर वैधर्म्यस्थले तु तत्स. वैधर्म्यग्रहे तु तत्लाभग्री सामग्री प्यस्माकमित्येवोत्तरं प्यस्माकमपीतियुक्त्यन्तरं ल्योद्भावनावसरे ल्योद्भावनावसरे एव वैधय॑भेदो वैधम्य भेदो ऽङ्गीकारऽपि वैधयेऽपि रपि तादृशधर्मान्तराङ्गीकारे । रपि वा तादृशवैधा- ङ्गीकारे भेदग्रहणस्या भेदग्रहस्या नहि घटत्वावच्छेदेन न हि पटत्वाद् भेदेन गृह्यमाणं घटत्वम्वा गृह्यमाणं पटत्वं वा ६ वैधयं तु " १० " " १६ .

·शुद्धिपत्रम् । अंशुद्धम् वास्तवभेदवता प्रतियोगि- नमधिकरणंचावच्छिन्त तदानीन्तनो कदाचिद्भिन्नत्वेनाग्रहात् वास्तवो भेदः गृह्यतेति चेत् " " १ " किन्तु घटत्वे परन्तु घट पटभेदग्रह तावता धर्माणा सप्तपदार्थव्याकोप सप्तपदार्थाय बहिर्भावः सप्तपदार्थमेव निवेशनीय इति तत्र न स्वपदा बोधयन्तीति प्रत्यक्षश्रुतिजधियो त्वबाध्यबाधकभाव भेदाग्राहिण्या घटपटयोरभेदः परस्परप्राह्यो घटास्पटस्यापि तत्स्यात् । स्वविषयश्च स्वविषयात् । स्वप्रतियो शुद्धम् पृ० वास्तवभेदवती प्रतियोगि- त्वाधिकरणत्वावच्छिन्ने ६० ११ तदानीं ततो १३ कदाचिदपि तत्त्वेनाग्रहात्,, वास्तवो भेदस्तयोः ६१ २ गृह्यते वैधाभावा- दिति चेत् किञ्च घटत्वे घटपटग्रहकाले तावतां धर्माणा सप्तपदार्थीव्याकोप ११ सप्तपदार्थीबहिर्भावः सप्तपदार्थ्यामेव १५ निवेशनीयत्वादिति १६ तत्र लब्धपदा २ बोधयतीति ३ प्रत्यक्षजश्रुतिजधियो ३ को बाध्यबाधकमावधिया भेदग्राहिण्या घटपटयोरेव भेदः परस्पर ग्राह्यो घटत्पटाश्च स्वस्यापि तस्याः हि स्वं स्वविषयश्च १२ स्वविषये स्वप्रतियो १२ " A १ ·भेदरत्नस्य पृ० पं० १ अशुद्धम् नैयायिकैः उभेदसिद्धे दृढतरप्रत्यक्षेण शुद्धम नैयायिकैश्च ऽभेदे सिद्ध दृष्टा च तव प्रत्यक्षण पटभेदसिद्धिः भेदप्रत्य १५ १८ तं श्रुस्या १ १ " " ૨ ३ " पटभेदप्रत्यक्षश्रुत्या कलुषीकृतप्रमाणः मुत्तरबुद्धिधारा भिमतपरया बाधत इति घटे प्रत्यक्षसिद्धं कथं भेद इति तत्कुतो भिन्नमपि न घटपटयो सिद्ध्येत यथा तदभिन्नत्वे भिन्नत्वेन तत्र तु भिन्नाभिन्न इत्यर्थभेदस्य ककुलकारमात्रेण स्वरूपान्तरबुद्धिवद्विचार्यता नुसरणेन च बुद्ध्या श्रुतिपूर्वपूर्वविषयपर्य न्तमद्वैतं सामयिष्यत्ये भेदागूहो कलुषीकृतप्रामाण्यं मुत्तरोत्तरबुद्धिधारा भिमतपरतायां बाधेत इति पटे प्रत्यक्षसिद्धं पटभिन्नत्वं कथं घटभेद इति स्वस्वीकृतो भिन्नत्वमपि येन घटपटयो पू " " ११ १६ १ स्यात् यथा यथातदभिन्नाभिन्नत्वेन,, तत्र तदु भिन्नाभिन्न इत्यादिभेदस्य काकुनकारमात्रेण स्वरूपं तावद्विचार्यता नुसरणे चरमबुद्ध्या श्रुतिः पूर्वपूर्वविषया तद्वि- षयपर्यन्तमासञ्जयिष्यत्ये भेदो गाह्यो त्वद्वचसा " ३ । A त्वद्वचनात् ·शुद्धिपत्रम् । ર૬ पृ० पं १३ १ ३ अशुद्धम् शुद्धम् भिधायिद्वित्वात्मिकत्वान्वयस्य भिधेयद्वित्वात्मकान्वयस्य ६४ १५ द्वित्वद्विपृथक्त्वपृथिवीस्वादीनां वा निवृत्तौ नाद्वयानायैः पाणि गाहैविजातीयत इति पृ०६४ पं१८ इत्यस्य स्थाने द्वित्वबहुत्वपृथ- क्त्वादीनां वा स्वद्वचनादन्यतमोपस्थितेरावश्यकतया साक्षादर्थतोवा भेदसिद्धौ बाधबुद्धिपरम्परया च त्वभिमतार्थसाधनपरश्रुतेः सुदू रमुत्सारणात् प्रत्यावृत्तिशङ्कादूरनिरस्तेति । सुदूरधावनश्रान्ता बाधबुद्धिपरम्परा । निवृत्तावद्वयाम्नायैः पाणिग्राहैविजीयते ॥ इति ॥ অণুবাল नअन्वयपूरणेन प्रत्यक्षेण भेदे गृहीते क्रमेण भेदेन गहक्रमेण प्रवृपयभ्युपगमात् प्रवृत्त्यभ्युपगमात् तद्भिन्नत्वाभिन्नत्वादीना तद्भिन्नाभिन्नत्वादीना उत्तरोसरग्राहि उत्तरोत्तरवुद्धिभेदनाहि घटपटभेदकुहरलीनं { घटभेदग्राहिप्रत्यक्षं भेदं सर्वथाप्यगाहि प्रत्यक्षं तद्भिन्नसामग्री तद्धि स्वसामगी बाधात् तत्परिहारे विषयान्तरे तत्परिहारेण विषयान्तरेण ,, श्रुत्यापि बाधितुं सर्वथापि नास्कन्दयि- सर्वथा न स्कन्दितुमीष्टे तुमीष्टे मुत्तरोत्तरधाराया मुत्तरोतरबुद्धिधाराया यत्र यत्र भेदो & बाधाञ्च १० श्रुत्या बाधितुं १३ " यत्र भेदो ow स्तत्र तत्र स्तत्र R रसम्भाविनी रसम्भविनी १५ ·भेदरत्नस्य ८ नन्वस्तु भेद " अशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं देतापशावहिंसाश्रुतिरिव देवादियशावहिंसाश्रुतेरिव ६५ १५ सम्प्रति किमस्ति किमस्ति १ न ज्ञायते शरीराद्यवच्छेदक शायत एव यद्यवच्छेदक भेदादिति भेदो न स्यादिति चेत् ६६ नूनं उपरात्मासि त्वमेवं नूनमूषरात्मासि यदेवं अविधाकलना अविद्याकवलना नास्ति भेद ११ भेदाङ्गीकारोऽपि भेदोभावाङ्गीकारेऽपि १२ भेदस्यावश्याङ्गीकरणात भेदस्याङ्गीकरणात् १२ धीरधीरस्य धीरवीरस्य १५ ६६ पृ० १६ 'सर्वाभ्यहितस्य' इत्यारभ्य ६७ पृ० ३ वृथापीत्यन्तस्य स्थाने-'सर्वाभ्यहितं ब्रह्म तदेव परमात्मेत्युदीरयामः । तस्यापकृ. टैरितरैः समं भेदेन ज्ञानेन मुमुक्षणां श्रवणमनननिदिध्यासनादौ श्रुति- बोधिते प्रवृतिरस्तु अन्यथा भिन्नत्वेनाप्रतिपन्ने परमात्मनि वा श. रीरादीनां साक्षात्कारे सत्येव ब्रह्मसाक्षात्कारोऽपि सम्पन्न इति' पा० । अत एव शरीरादि शरीरादि (पा०) नमशानमेव नात्मज्ञानं यत्तदेव (पा०), मात्मनां भेदाय प्रयुज्यते प्रात्मनानास्वसिद्धिः यच्चैत्रात्मवृत्त्यन्योन्याभाव- यन्नैवं तन्नैवं यथाचैत्रात्मा प्रतियोगि न भवति न तञ्चै. नायं चैत्रवृत्त्यन्ताभावप्रति- योगिधर्माधिकरणं त्रात्मवृत्त्यन्ताभावप्रतियो- गिधर्माधिकरणं चैत्रान्योन्याभाव चैत्रात्मवृत्स्यन्योन्योन्याभाव,, १५ ब्रह्मचैत्रादिभिन्न ब्रह्मचैत्रमैत्रादिभिन्न १६ ঘনঘিযেশান্ত मानानधिकरणत्वात १७ " ·शुद्धिपत्रम् । ३१ अशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं अनित्यज्ञानाधिकरण अनित्यज्ञानानधिकरण एवं दुःखद्वेषभावनेत्यारभ्य तस्मात्तथा इत्यन्तस्य स्थाने ६८ पृ० पं०२ 'दुःखात्यन्ताभावविरोधिधर्माधिकरणत्वात् द्वेषात्यन्ताभाववि- रोधिधर्माधिकरणत्वात् धर्मात्यन्ताभावविरोधिधर्माधिकरणत्वात् अधर्मात्यन्तामावविरोधिधर्माधिकरणत्वात् भावनात्यन्ताभावविरो- धिधर्माधिकरणत्वात् नित्यज्ञानानधिकरणत्वात् अनित्यज्ञानात्यन्ताभा. वविरोधिधर्मानधिकरणत्वात् नित्येच्छानधिकरणत्वात् नित्येच्छात्य- न्ताभावविरोधिधर्माधिकरणत्वात् नित्यप्रयत्नानधिकरणत्वात अनि. त्यप्रयत्नात्यन्ताभावविरोधिधर्माधिकरणत्वाद्वा न यदेवं तदेवं यथा ब्रह्म तस्मात्तथा। वैचियापत्तिरेव विपक्षबाधकस्तर्कः सर्वत्र ।। इति ख० पु०पाठः। ऽनित्यज्ञानेच्छादिरूपमपि तस्य - मनोरोपि ६९ २ नमुन्मत्तोऽपि त्वया जितः ३ सुखदुखोभयरूपत्वं सुखमात्राभिव्यक्तिरूपत्वे न तु दुःखाभिव्यक्तिरूपत्वम पीति कथं दुःखमयी मुक्ति ऽनित्यज्ञानस्वरूपत्वं दुः- खस्वरूपत्वमनित्यसुख. स्वरूपत्वं च ब्रह्मणः मङ्गीकरोषि कतरोऽन्यस्त्वामृते. मुक्तलजः सुखदुःखरूपत्वं सुखरूपताभिव्यक्तिमात्र न तु दुःखरूपताभिव्य- क्तिरपि येन दुःखमपि मुक्तिः स्यात् तत्कि मुक्तौ ब्रह्मणः स्वरू- पमपि हीयते तहि रिति स्यात् मुक्तौ तत् किं स्वरूपमपि हीयते तथा च स्यादिति स्यात् ९ ·भेदरस्नस्य १० अशुद्ध शुद्धम् पृ० पं कथं निश्शङ्कः न निशङ्क: १० श्रुत्यवष्टम्भादेवेति श्रुत्यवष्टम्भादेव प्रव. तत इति ज्ञानस्य च नित्यतैव विशेषः ज्ञानस्य विशेषो नित्यतैव६९ मत्वर्थीयेन । एवं सति मत्वर्थीयान्प्रत्ययेन नपुंसक नपुंसक लिङ्गताप्युपपद्यते लिङ्गतापि समासाद्यते १५ ६६ पृ० १८ पृ० 'तथाचानन्दं इत्यारभ्य ७० पृ. १७ प० 'इति चेत्' इत्यन्तस्य स्थाने-'श्रानन्दं ब्रह्मणो रूपमिति श्रुतेस्तु आनन्दं सुखं ब्रह्मणो रूपं स्वरूपंकथमेवमित्याह-'यश्च मोक्षे प्रतिष्ठितम्' चो हेतौ यतस्तदसुखस्वरूपत्वं मोक्ष प्रतिष्ठितम् यदि ब्रह्म सुखरूपं स्यात्तदा मोक्षदशायामपि सुखस्वाभाव्यं तस्य स्यात् तच्च नास्ति प्रामाणाभा- वात् यद् ब्रह्मरूपं सुखं तञ्च नित्यं तदिदानीमपि साक्षाक्रियते अनि- त्थं चेद् ब्रह्मणो नित्यस्य स्वरूपतया कथं व्यवतिष्ठेत तन्नित्यमेवावि- विद्यावशादिदानीं तदनभिव्यक्तिरिति चेत् किमविद्यायां निवृते शरी. रेन्द्रियादौ नित्यमुखविषयकः साक्षात्कारो जन्यते । तत्पूर्व सन्नेव सा क्षात्कारः तदानीं स्वाभिन्नसुखस्वरूपं विषयमालादयति न वा प्राधे तस्य साक्षात्कारस्योत्पादकचिन्तातादवस्थ्यं जन्यश्चेत्तदा जन्यभा- वत्वेन विनयति । तद्विनाशे च कथं न संसारावृत्तिः । अथोत्पन्नोऽपि ध्वंसवन्न विनश्यतीति मतं तर्हि ब्रह्मभिन्नत्वेन कथं नाद्वैतभङ्गः ब्रह्माभिन्नत्वे कथमुत्पादी । अथ ब्रह्माभिन्नमेवानुत्पन्नं च स्वविषयरूपलाभस्तस्याविधायां निवृत्तायामिति मतं तदा साक्षात्कारादभिन्नस्यैव नित्यसुखस्य कोऽग्रे विषयीभाव इति चेत्वमेव परिभावय अविद्यानिवृत्तिरेव विषयीभाव इति चेत् । इति ख० पु० पा० । ब्रह्मसाक्षात्कारः सर्वामेव चि. ब्रह्मसाक्षात्कारश्चेत् स पू न्तां निवर्तयत् र्वमेव किं तां न न्यवर्तयत् ७० ·शुद्धिपत्रम् । ३३ १ २ २ प्रशुद्धम् शुद्धम् पृ० पं तत्कि ब्रह्माभिन्नं ब्रह्मापि तरिक्तदभिन्नं ब्रह्मापि ७० १९ ब्रह्मभिन्नः साक्षात्कारो ब्रह्मभिन्न एव साक्षात्कारो ७१ विरोधिनीमविधां विधाभावाद्विद्यावि. रोधिनीमविद्या १७ ससाक्षात्कार साक्षात्कार तेनैव भेदोऽसत्यश्चेत्तदा- कथं न द्वैतम् । असत्यश्चे. सत्यत्वाविशेषे कथं न कथं न नियंनिवर्तकभावो विपरीत एव निवर्त्यनि- विपरीत एव भवेत् । वर्तकभावः ७१ पृ ५ पं० 'तचापरब्रह्मणः' इत्यारभ्य १३ पं० देव वा तनिवृ. त्तिः' इत्यन्तस्य स्थाने-'तश्च क्षेत्रज्ञेभ्यो भिन्नं नित्यशानेच्छाप्रयत्ना. धिकरणं दुःखसुखधर्माधर्मभावनाद्वेषरूपक्षेत्रविशेषगुणानधिकरणं ज- गत्कर्तृ संहर्तृ च । क्षेत्रमात्मभिन्नत्वेन शरीरादिभिन्नत्वेन क्षेत्रमस्य च साक्षात्कारः श्रवणमनननिदिध्यासनादेरनन्तरभावी सवासनमिथ्या. बानोन्मूलनव्यापारः समानाधिकरणदुःखप्रागभावासमानकालीनदुः- खध्वंसरूपं मोक्षं जनयित्वा निवर्तते । अष्टनाशात्स्वजन्यसंस्काराद- दृष्टनाशादेव वा तनिवृत्ति इति ख० पु० पा० । न्यायमार्गस्यात्म न्यायमार्गास्म केवलनिर्विकल्पक केवलात्मनिर्विकल्पक पारमार्थिकत्वापारमा- पारमार्थिकत्व थिकत्व मोक्षानुकूलतदनुकूलत्ववि. न्मोक्षानुकूलत्वतदनुकू रहयुक्त लत्वविरहप्रयुक्त तात्पर्यम् । प्रधाचीनवंदा न्विमिंदस्यतापप्लुयत इति AM

·३४
भेदरलस्य
पृ०
पं
७२
११
१२
अशुद्धम्
श्रुत्याऽस्ति ते भेदं
असत्यैरस्तिते
ब्रह्म चास्तीति
निरंशके
केन नाभ्युपगम्यते
शुद्धम्
श्रुत्यास्थिते द्वैते
असत्यैरवस्थिते
ब्रह्मण्यस्तीति
निरङ्कुशम्
न केनाभ्युपगम्यते
"
"
१४
.
इति शुद्धिपत्रम् ।

·a THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS. Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kiranăvāli Bhaskara, (ferrontaa TEFT) (form], Commentary on Udayava's Kiraṇāvali, Dravya section, by Padmanabha Mısra, Ed.with Introduction and Index by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 1-12 No. 2-The Advaita Chintāmaņi, (wafaarafo) [ra], by Rangoji Bhatta, Ed, with Introduction etc. by Nār&yana S'āstri Khiste Sāhityachărya Rs. 112 No. 3-The Vedānta Kalpalatika, (àątragefakt) (herra], by Madhusudana Sarasvati. Edited with Introduction etc. by Rāmājñå Päņdeya Vyškaranāchārya. Rs. 1-12 No. 4—The Kusumāñjali Bodhani, (ghostoalfaat) (Fra], a Commentary on U dayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumānjalı, by Varadarāja Ed with Introduction eto by Gopinath Kaviraj,M.A,Rs. 2-0 No. 5-The Rasasāra (TAATT) (aaf9e], a Commentary on Udayana's Kıranāvalī, Guna Section, by Bhatta Vādindra Ed with Introduction etc.by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs.1-2 No. 6-(Part I)-The Bhāvanā Viveka (teraufaà) (water), by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka. Ed, with Introduction etc. by M M Gangānātha Jhā, M. A., D. Litt. Rs. 0-12 No. 6-(Part II)-Ditto Ditto Rs. 0-12 No. 7-(Part 1)-The Yoginīhrdaya dipikā (alforniagaanfr) [ara], by Amrtānanda Natha, being a Commentary on Yoginibſdaya, a part of Vāmakeśvara Tantra, Ed.with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs, 1-8 No 7-( Part IJ) Ditto Ditto Rs, 1-4 ·( 2 ) No. 8–The Kāvyadākini (18457f1t) (*189211a], by Gangānanda Kavindra. Ed. with Introduction etc. by Jagannātha S'āstrı Hoshing Sāhityopādhyāya, Rs 0-10 No. 9--(Part I)-The Bhaktı Chandrikā (safegat) [f], a Commentary on S'āndulya's Bhaktisūtras, by Nārāyaṇa Tirtha. Ed.with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A. Rs. 0-15 No 10-(Part I)-The Siddhāntaratna, (fagrara) [vitstaa saasia], by Baladeva Vidyābhūsaņa. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. Rs. 1-2 No. 10-(Part II)-Do. Do. Rs. 2-12 No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, (sitraurraga) [a), by Gauda pāda, with a Commentary by S'ankarāranya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyana S'āstri Khiste, Sāhityāchārya. Rs. 0-9 No. 12-The Rasapradipa, (TA1919) [Hor], by Prabhākara Bhatta. Ed, with Introduction etc. by Nārāyana S'āstri Khiste Sāhityāchārya. Rs. 1-2 No. 13-The Siddhasiddhānta Sangraha, (fagfagratine) (1978), by Balabhadra. Ed, with Introduction by Gopinath Kaviraj, M, A Rs 0-14 No. 14-The Trivoņikā, (fafar ) (319r], by Āſādhara Bhatta. Ed. with Introduction by Batukanātha S'armā Sāhityo. pādhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityo. pādhyāya. Rs. 0-14 No 15-(Part I)-The Tripurārahasya, (Jñāna Khaņda) (fagzrieta, graers) (afpla], Ed with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj,M.A Rs.0-14 No. 15- Part-II )-Do. Do. Rs. 2-4 No. 15-( Part III Do. Do Rs. 2-0 No. 15-( Part IV)-Do. with Introduction, etc. by Gopinath Kaviraj, M. A.

·(8) No. 16-The Kāvya Vilăsa, (prsafasta) (taga), by Chiranjiva Bhattachārya. Ed, with Introduction etc. by Batukanātha S'arma Sāhityopadhyāya, M. A. and Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopadhyāya Rs. 1-2 No. 17-The Nyāya Kalikā, (argafat)[para], by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Gangănātha Jhă, M. A. D. Litt. Rs 0-14 No. 18-(Part 1)-The Goraksa Siddhanta Sangraha. (szafacta. 895) [77ari], Ed. with a Profatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A., Rs. 0-14 No. 19-( Part. I )-The Prākṣita Prakāśa (arkagat31) (9134207] by Vararuchi with the Präkrita Sanjivani by Vasantarāja and the Subodhini by Sadananda. Ed. with Prefatory note etc. by Batuk Nath S'armă, M. A. and Baladeva Upādhyāya, M. A. Rs 2-4 Ditto No 19-( Part. II) Ditto Rs. 2-12 No 19-( Part III ) Introduction etc. (In Preparation. ) No, 20-The Mānsatattvaviveka .( Hidatafaa ) [a ], by Viśvanātha Nyāyapanchānana Bhattacharya. Edited with Introduction etc. by Pandit Jagannātha S'āstri Hoshing Sāhityopadhyāya, with a Foreword by Pandit Gopi Nath Kavırāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 0-12 No. 21-( Part I) The Nyāya Siddhanta Māla (ufagtartet) [ 2014 ], by Jayarāna Jayarāma Nyāya Panchānana Bhattacharya. Edited with Introduction etc. by Dr. Mangal Deva S'astri, M. A, D. Phil. ( Oxon ), Librarian, Govt. Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. Rs. 1-4 No. 21-( Part-II) Ditto Ditto Rs. 2-0 No. 22-The Dharmānubandhi Slokachaturdasi (धर्मानुबन्धिश्लोकaggat) (nara), by S'ri S'eşa Krsna with a Commentary by Räma Pandit.

·( 4 ) Edited with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sāhityāchārya, Assistant Librarian, Government Sanskrit Library, Saraswati Bhavana, Benares. Rs. 1-0 No. 23-The Navarătrapradipa (aagtagata) [Eata), by Nanda Pandit Dharmādhikari. Ed, with Introduction etc. by Vaijanātha s'āstri Varakale, Dharmaśāstra-S'astri, Sädholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopinath Kaviraj, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs. 2-0 No. 24–The Sʻri Rāmatāpiniyopanışad (Tharfgaittafaq) [sqft), with the Commentary called Rāma Kāśikā in Pürvatāpıní and Anandanidhi in Uttaratāpini by Anandavana. Ed, with Intıoduction etc. by Anantarăma S'āstri Vetala Sahityopādhyāya, Post-Acharya Scholar, Govt Sanskrit College, Benares, with a Foreword by Pandit Gopi Nātha Kavırāja, M. A., Principal, Government Sanskrit College, Benares. Rs 3-12 No. 25-The Sāpindyakalpalatıkā ( erfausamegrelaterat ) [ Tinta ), by Sadāśivadeva alias Apadeva with a commentary by Näräyana Deva. Edited with Introduction etc, by Jagannatha S'āstrī Hośinga Sāhityopādhyāya, Sädholal Research Scholar, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs. 1-4. No. 26-The Mrgāåkalekhā Nātikā ( orgcerarfait ) [arf#t], by Viấyanātha Deva Kavi. Edited with Introduction etc. by Nārāyana s'āstri Khiste Sahityācharya, Asst. Librarian, Government Sanskrit Library, Benares. Rs. 1-0 No. The 27--Vidvachcharita Panchakam ( faguraqa#) [faqra], By Nārāyana S'āstri Khiste, Sahityacharya, Assistant Lib. rarian, Govt. Sanskrit College, Sarasvati Bhavana Library, Benares. With an Introduction by Gopinath Kaviraja, M.A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs, 2-0 ·5) Na. 28--The Vrata Kos'a (mama) [TÅTTET), by Jagannatha S'āstri Hosinga Sāhityopādhyāya, late Sadholal Research Scholar, Sanskrit College, Benares. With a Foreword by Sri Gopinathu Kaviraja, M.A., Principal, Govt. Sanskrit College, Benares. Rs 40 No. 29-The Vřittı dipikā (afeguar) (34737], By Mauni S`ri Krsna Bhatta, Edited with Introduction eto, by Ft.Gangadhara S'astri Bhāradvája, Professor, Govt. Sanskrit College, Benares, Rs. 1-2 No.30--The Padārtha Mandanam (Erziarza ) ragfra 1. By 8'ri Venidatta. Edited with Introduction etc. by Pandit Gopala S'astri Nene, Professor, Govt Sanskrit College, Benares. Rs. 0-14 No. 31 ( Part I)-The Tantraratna ( arata ) [ HTHIET ), by Pârtha Sarathi Mis'ra. Edited by M. M. Dr, Ganganatha Jha, M. A., D. Litt, Vice-Chancellor, Allahabad University Allahabad, Rs. 1-14 No. 31-( Part II ) Ditto Ditto. Edited by Pt. Gopal S'astri Nene, Govt. Sanskrit College, Benares. No. 32-The Tattvasāra (araar ) ( apar), by Rākhāldase Nyāyaratna, Edited with Introduction etc, by Harihara S'astri, Benares Hindu University. Rs. 1-0. No 33-( Part I) The Nyaya Kaustubha ( Hirunitega ) [ zar). by Mahadeva Puntamkar, Edited with Introduction etc. by Umes'a Miśra, M. A. Allahabad University, Allahabad Rs. 3-4 No. 34-( Part I) The Advaita Vidyātilakam (gafaarfan) [ igracima ), by S'ri Samarapungava Dīkşita. With a Commentary by S'ri Dharmayya Dikşita. Edited with Introduction, etc, by Ganapati Lal Jha, M. A., Saubolal Research Scholar, Gort. Sanskrit Library, Benares, Rs. 1-4 Min 86-The vnarma Vijaya Nataka ( wafa Haiza) [ 1128 ), by Bhadova Sukla.

·() Edited with Introduction eto, by Pandit Nārāyana S'astri khiste, Asst. Librarian, Govt. Sanskrit Library, Benares, Bs, 1-4 No. 36-The Ananda Kanda Champū ( 3179 crcard) [959 ], by Mitra Mısra, Edited, with a Foreword by Gopinath Kaviraj, M. A., by Nanda Kishore Sāhityācharya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares Rs. 3-8 No. 37-The Upanidāna Sutra ( sqfaranna ) [a], Edited with Introduction by Dr. Mangaldeva S'āstri, M, A, D. Phil. Rs. 1-0 No 38-The Kiranavali prakäs'a dīdhiti ( Guna ), ( किरणावली- Stearatetrafa ) [aafea ], by Raghunāth S'iromani. Edited by Pandit Badrināth Sāstri, Badrināth Sāstri, M. A., Lucknow University Rs. 1-12 No. 39-The Rāma Vijaya Mabākävya, ( TAHqhET4752 ) [2750 ], by Rupanātha. Edited by Pt Ganapatılal Jha, M. A. Rs. 2-0 No. 40-(Part I) The Kālatattva Vivechana(wisatafaàaa) [aåzita), by Kaghunātha Bhatta Edited with a Foreword by Gopinātha Kaviraja M.A. by Nanda Kishore S'arma Sāhityāchārya, Research Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs. 4-0 No. 40 ( Part II ) Do Do No. 41-(Part I) The Siddhānta Sārvabhauma (सिद्धान्तसार्वभौम) [valfan), by Sri Munīśvara. Edited with Introduction etc. by Jyautisâchārya Pandit Murlidhara Thakkura, late Sadholal Scholar, Sanskrit College, Benares. Rs 3-0 No. 42–The Bheda Siddhi (Hafafe) [qra], by Vis'vanātha Pañcha. nana Bhattăchārya. Edited with notes etc., by Nyāya Vyākaranāchārya Pandı Sûrya Nārāyaṇa S'ukla, Professor, Govt. Sanskrit College Boneres.

·( 7 )
No. 43- Part I) The Smārtollāsa ( Errige) [ Finos,),
by Siva Erasāda,
Edited with Introduction, notes, etc, by Vedāchāry
Pandit Bhagavat Prasad Miśra, Professor, Govt.
Sanskrit College, Benares.
No. 44- Part I) Sūdrāchāra S'ıroinanı (TET=refattafo) [ahara),
Edited by Sāhityāchārya Pandit Narayan S'astri
Khiste
No. 45-( Part I) Kıranávali Prakāśa (Guna) (FRUIT #21-10)
[ 451# ], by Vardhamāna.
Edited with a Foreword by Pt. Gopinath Kaviraj,
M., A., by Pandit Badrinath S'astri, M. A.,
Lucknow University.
No. 46– Part I) Kāvya prakāśa dīpıkā (tangerangtf9et) [+€TT],
by S'ri Chandi Däsa,
Edited by S'ri Sivaprasāda Bhattacharya, M. A.,
Professor, Presidency College, Calcutta,
No. 47-Bhedajayaſri ( 978 ) [rsarea ), by S'rī Tarkıvāgiša
Bhatta Venīdattachārya,
Edited with Introduction etc, by Pandit Tribhuvan prasad
Upādhyāya, M. A, Inspector of Sanskrit Pāthashalas,
United Provinces, Benares.
No 48 Samyak Sambuddha bhāsitam Buddhapracimālaksanam
(सम्यक्संबुद्धभाषितं प्रतिमालक्षणम्)[ शिल्पशास्त्रम् ],
With the Commentary Sambuddhabhāşıta-pratimā-laksana
Vivaranī. Critically edited with Introduction etc by HARIDĀS
MITRA, M, A, Viśvabhāratı, Santiniketana,

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. Vol. I (a) Studies in Hindu Law (1): its Evolution, by Gangānătha Jhã. (b) The View-point of Nyāya Vaišeşika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kāya, by Gopiuath Kaviraj. Rs. 1-12 Vol. II (a) Paraśurāma Mıśra alias Vāņi Rasāla Raya, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. G. A Jacob. (c) Studies in Hindu Law (2):—its sources, by Gangānāth Jha (d) A New Bhakti Sūtra, by Gopinath Kaviraj (e) The System of Chakras according to Goraksa nātha, by Gopinath Kaviraj. (f) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (5) Hudu Poetics, by Batuka nātha S'armā. (b) A Seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedı. (i) Somo aspects of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. 6) Nyāya Kusumānjalı ( English Translation ), by Gopinath Kariraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyaṇa S'āstri Khiste. (1) Sondala Upādhyāya, by Gopinath Kaviraj. Rs, 5 Vol. III- (a) Index to Sabara's Bhāşya, by the late Col, G. A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3): Judicial Procedure: by Ganganātha Jha. (o) Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşika Literature, by Gopinath Kaviraj. () Naşadha and S'ri Harşa by Nilakamala Bhattāoharya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Pātanka. Rs 5, ·() Vol, IV- (a) Studies in Hindu Law (4): Judicial Procedure: by Gangã. nātha Jha. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeşıka Literature, by Gopinath Kaviraj. (o) Analysis of the Contents of the Rgveda-Prātiśäkhya, by Mangala Deva S'āstrī. (d) Nārāyaṇa's Ganita kaumudi, by Padmākara Dvivedi. (0) Food and Drink in the Ramayanic Age, by Manmatha natha Roy (f) Satkāryavida: Causality in Sankhya, by Gopinath Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (b) History of the origin and expansion of the Aryans, by A. C Ganguly (i) Punishments in Ancient Indian Schools, by G.L. Sinha. Rs 5 Vol. V (a) Ancient Home of the Aryans and then migration to India, by A. O. Ganguly. (b) A Satrap Coin, by Shyamalal Mehr. (c) An Estimate of the Civilisation of the Vanaras as depicted in the Rāmayaņa, by Manmatha nātha Roy. (d) A Comparison of the Contents of the Rigveda, Vajasaneya, Taittiriya & Atharvaveda Prātıšākhyas, by Maigala Deva S'āstri. (0) Formal Training and the Ancient Indian Thought, by G.L Sinha. (f) History and Bibliography of Nyāya Vais'eşika Literature, by Gopinath Kavırāj. (g) A Descriptive Index to the names in the Rāmāyaṇa, by Manmatha nātha Roy. (h) Notes and Quories, (1) Virgin Worship, by Gopinath Kaviraj. Rs. 5 Vol. VI- (a) Index to S'abara's Bhāgya, by the late Col. G. A. Jacob.. (b) Some Aspects of the History and Dootrines of the Nathas, by Gopinath Kaviraj. (0) An Index etc. the Ramayana, by Manmatha nátha Roy. (d) Studies in Hindu Law by M. M. Ganganatha Jha. (0) The Mimamsa manuscripts in the Govt. Sanskrit Library (Benares), by Gopinātha Kaviraj. (f) Notes and Queries, by Gopinātha Kaviraj.

·( 3 ) some Vol. VII. a) Bhāmaha and his Kāryālaäkāra, by Batukanātha Sarnă and Baladova Upadhyâya. (b) Some variants in the readings of the Vais'eşika Sūtras, by Gopinatha Kaviraj. (c) History and Bibliography of Nyâya Vais'oşika Literature, by Gopinātha Kayırāj. (d) An attempt to arrive at the correct meaning of obscure Vedic words, by Sitāram Joshi, (0) A comparison of the contents of the Rig Veda, Vajasaneya, Taittiriya, and Atharva Voda (Chāturadhyāyika ) Prātis'ā: khyas, by Mangal Dora Shastri. (f) An Index to the Ramayana, by Manmatha Nāth Roy. (g) An Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. J. A Jacob (h) Gleanings from the Tantras, by Gopinātha Kaviraj (i) The date of Madhusudana Saraswati, by Gopinātha Kavirāj (1) Descriptive notes on Sanskrit Manuscripts, by Gopinātha Kaviraj. (k) A note on the meaning of the word Parāıdha, by Umes'a Mis'ra, Vol. VIII. (a) Indian Philosophy, by Tarakrath Sanyal. (b) An Index to the Rāmāyana, by Manmatha Nath Roy. (c) Index to S'abara's Bhāşya, by the late Col. J. A Jacob. (d) Harı Svāmi, the commentator of S'atapatha Brahmana and the date of Skanda Syami the commentator of the Rigveda, by Mangaladeva s'astri, (0) Mysticism in Veda, by Gopinath Kaviraj. (f. The Deva dāsi: a brief history of the Institution, by Manmath Nátha Roy. Vol. IX ( In progress) (a) The Life of a Yogin, by Gopinatha Kaviraj

·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI
BHAVANA STUDIES
( SANSKRIT )
SARASVATALOKA
Edited by
GOPINATH KAVIRAJ, M. A
Kirana 1 ( In progress)
(a) Mangalam, etc, by Nārāyana S'āstri Khiste,
(b) Mimansaka mata samgraha, by Haranchndra Bhattacharya.
(6) Srimad Acharya Mandana Mis'ra by Chinna Swami S'astri
(d) Bhagavato Buddhasya Charitam Upades'as'cha :
by Gopinatha Kaviraj.
Kirana I( Supplement )
Sanskrita Kavi Parichaya-(Bharavi) by Nanda Kishore Sharma,
Kirana II (In progress )
(a) S'āradā Prasādanam by Nārāyāna S'āstrı Khiste.
(b) Chūdāmanı Dars'anam by S'as'adhara Tarkachūdāmani,
To be bad of
The Superintendent
Government Press, U. P.,
Allababad.