·मेघदूतम्
महाकविकालिदासविरचितम ।
मल्लिनाथसूरिविरचितसजीवनौटीकासमेतम् ।
वि, ए, उपाधिधारिता
श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण
संस्कृत्य प्रकाशितम्।
द्वितीयसंस्करणम् ।
कलिकातानगरे
सरखबीयन्त्र
सहितम् ।
१८८
मिति
जाति कवि-
प्रमत्तोऽनवहितः

·একাশক-এজীবানন্দবিদ্যাসাগর বি, এ,
নং রমানাথমজুমদারের স্ত্রী
কলিকা।
এন্টর ক্ষেত্রমােহন মুখােপাধ্যায়
৫৬ নং আমহাষ্ট’ ধ্বট,
কলিকা।

·मेघदूतम्। पूर्व मेघः। कश्चित् कान्ताविरहगुमणा खाधिकारप्रमत्तः शापेनास्तमितमहिमा वर्षभोग्य न भत्तः। मातापिटम्यां जगतो नमो वामाईजानये। सद्योदक्षिणदृक्पातमंकुचहामदृष्टये ॥१॥ अन्तराय तिमिरोयशान्तये शान्तपावन मचिन्यवेभवम् । तत्ररं वपुषि कुञ्जरं मुखे मलाई किमपि तुन्दिलं महः । २॥ शरणं करवाणि कामदन्त चरणं वाग ! चराचरोपजीव्यम् । : कटाक्षपात: कुरु मामब ! कतार्थ सार्थवाहम् ॥३॥ इडान्वयमुखेनैव सवं व्याख्यायत मया । नामूलं लिख्यत किञ्चित्रानपेचितमुच्यते ॥४॥ अाशोनमस्किया वस्तनिर्देशो वापि तन्म मिति शास्त्रात् काव्यादौ वस्तुनिर्देशा। कथा प्रस्तौति कथि- रिति। खाधिकारात् स्ववियोगात प्रमत्तो नवहितः करणामसऐः ·२ मेघदूतम् । यक्षश्चक्र जनकतनधास्नानपुण्योटकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेषु ॥१॥ वर्ष सवत्सर प्रमानवधानतत्यमरः । जुगुप्माविरामप्रमादार्थाम- पमख्यानमित्यपादानत्वात् पञ्चमी । अतण्वापराधाडेतोः कान्ताविरहेण गुरुणा दुर्भग्ण दम्तरंगत्यर्थः गुरुन्तु गोष्यता । गुगष्ठे पितरि दुर्भर इति विश्व. । भोग्यन कालाध्वनीरत्यन्तसंयोग इति हितीया। अत्यन्त - सयोग चेति समासः । कुमति चंति णत्वम् । भर्तुः वामिनः शापन अस्तङ्गमितो महिमा सामथ्यं यस्य सोऽस्तङ्गमितमहिमा अस्तमिति मकारान्तमव्ययम तस्य द्वितीयेति योगविभागात समामः । कथित् अनिर्दिष्ट नामा यज्ञो टेवयोनिविशेष: विद्याधराप्सरोयक्षरक्षी- गन्धर्व किनराः। पिशाचो गुह्यक: सिद्धो भूतोऽमो देव योनयः इत्यमरः। जनकतनयायाः सीतायाः स्नानः अव- गाहै: पुण्यानि पवित्राग्मि उदकानि येषु तेषु पावनेष इत्यर्थः। छायाप्रधानास्तरवः छायातरवः शाकपार्थिवा- दित्वात् समासः । सिग्धाः सान्द्राः छायातरवो नमेस्ता यंषु तेषु वसतियोग्य षु इत्यर्थः निग्धन्तु ममृणे सान्द्रे इति छायावृक्षी नमेरुः स्यादिति च शब्दणवे । रामगिरः चित्रकूटस्याश्रमेष वसतिम् वहिवसतिभ्यश्चत्योणादिको ऽतिप्रत्ययः चक्रे कृतवान् । अत्र रसो विप्रलम्भाख्यः शृङ्गार: सवापि उम्मादावस्था अतएव एकनानवस्थान सूचितम् । श्राविति बहुवचनेन सीतां प्रति रामस्य हनूमत्स- ·३ पूर्व मेघः। तस्मिन्नद्रौ कतिचिदबलाविप्रयुक्तः स कामी नौत्वा मासान् कनकवलयमशरिक्रप्रकोष्ठः । आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानु वपकौड़ापरिगतगजप्रक्षणौवं दर्शा न्देश मन मिरिधाय मेघसन्देशं कवि कृतवान् इत्याहुः । अव काव्य मर्वत्र मन्दाकान्तावसम। मन्दाक्रान्ता जल- विषड़गेमौ नती तादगुरू पेदिति ॥१॥ तस्मिबिति । तस्मिन अद्री चित्रकूटाद्री अवनावि. प्रयुक्त: कान्ताविरही कनकम्य वलयः कटक कटक वन्लयो ऽस्त्रियामित्यमरः। तस्य भंगेन पातन रित: शून्यः प्रकोष्ठः कूपरात् अधःप्रदेशो यस्य म: तथा त: कमान्तर प्रकोष्ठ. स्यात प्रकोष्ठः कृपंगदध इति शाखत: । विरहदुःखात कश इत्यर्थः । कामुकः स वक्षः कतिधित् मामान अष्टो मामान् प्रत्यर्थः मासानन्यान गमय चतुर इति वक्ष्यमाणत्वात नोवा यापयित्वा आषाढ़ानक्षत्रेण युक्ता पौर्णमामी आषाढ़ी नक्षत्रेण युक्तः काल इत्य ण् । टिहाणजित्यादिना डोप् । सा आषाढ़ी अम्मिन पौर्णमामीति भाषाढ़ो मासः साम्मिन् पौर्णमासीति संज्ञायामित्यण । तस्य प्रथमदिवमे आग्निष्ट- सामुम् आक्रान्ततटम् वप्रक्रीडा उत्खातकलयः उत्खात. कैलिः क्रोडायेवप्रक्रीड़ा निगद्यते इति शब्दाणवे। तासु परिणतः तिर्यग्दन्त प्रहारः तिर्यग्दन्तप्रहारस्तु गनः परि- णतो मत इति हलायुधः। स चासौ गजश्च स इव प्रेक्ष- पीयो दर्शनीयः तं मयं ददर्श । गजप्रेक्षणीयमित्वव इवलो. - ·मेघदूतम् । तस्य खित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो. रन्तर्वाष्पश्चिरमनुचरो राजराजस्य ध्यौ। पात् लुप्तोपमा। कचित् आषाढस्य प्रथमदिवसे इत्यत्र प्रत्यासवे नभसीति वक्ष्यमाणनभोपाम प्रत्गसत्त्यथं प्रथम- दिवसे इति पाठं कल्पयन्ति तदमङ्गतम प्रथमातिर के कार- णाभावात नभीमामस्य प्रत्यासत्त्यर्थ मिति चेत न प्रत्यास- त्तिमावस्य मास प्रत्यास त्त्येव प्रथमदिवमस्याप्युपपत्ते अत्य- तप्रत्यासत्तेकपयोगाभावेन अविवक्षितत्वात विवाचतत्वे वा म्वपक्षेऽपि प्रथमदिवसातिक्रमेण मेघदर्शनकल्पनायां प्रमाणाभावेन तदसम्भवात् प्रत्युत अम्मत्पने एव कुशल- सन्देशस्य भाव्यनर्थ प्रतीकारार्थस्य पुरत एव अनुमानमुते भवतीति उपयोगसिडिः । ननु उन्मत्तस्य नायं विवेक इति चेत् न उन्मत्तस्य न अनर्थस्य प्रतीकारार्घ प्रवृत्तिरपीति सन्देश एव मा भूत् तथाच कायारम्भ एव अमिड: स्यात इत्व हो मूलच्छेदी पाण्डित्य प्रकर्षः। कथं ताह शापान्ती मे भुजगशयनास्थिते शाङ्गपाणावित्यादिना भगवतप्रबोधा- वधिकस्य शापस्य मामचतुष्टयावशिष्टस्योक्तिः दशस्विमा- धिक्यादिति चेत् स्वपक्षेऽपि कथं सा विंशतिदिवसैन्यूँन- त्वादिति सन्तोष्टव्यम् । तम्मात् ईषद्दषम्यमविवक्षितमिति सुष्ठ त प्रथमदिवसे इति । २॥ तस्यति । राजानो यक्षाः राजा प्रभो नृपे चन्द्र यो चत्रियशक्तयोरिति विश्व: । राजां राजा राजरान: कुवेर: राजराजो धनाधिप इत्यमरः। राजाहःसखि- ·५ । पूर्वमेघः । मेघालोके भवति सुखिनोऽप्यन्यथाशत्ति चेत: कण्ठान षप्रणयिनि जने किं पुनर्दू संस्थे । प्रत्यासन्ने नभसि दयितानीवितालम्बनार्थी नौमूतेन खकुशलमयौं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् । भ्यचिति टच्प्रत्ययः । तस्यान चरी वचः अन्तवाप्यो धोरोदात्तत्वात् अन्तम्तम्भितायुः मन कौतुकाधानहेती: अभिलापोत्यादकार गास्य कोतु कञ्चाभिलापे स्यादुत्सवे नर्म- हर्षयोरिति विश्व । तम्य मेवम्य अग्रे कथमपि गरीयसा प्रयत्न नेत्यर्थः। सानहेतुविवक्षायामप्यादि कथमव्ययम् । कथमादि तथाप्यन्त यत्न गौरववाढ़या रित्युञ्ज्वलः। स्थित्वा चिर दधौ चिन्तयामाम ध्येचिन्तायामिति धातोलिट् । मनोविकागेपशमन पयनमिति शेष: । विकारहेतुमाह मेघालोक इति मंघाला मघदर्शने सति सुखिनोऽपि प्रियादिजनसङ्गतस्यापि च नः चित्तम् अन्यथाभूता वृत्ति: व्यापारी यम्य तत् अन्यथावत्ति भवति विकृतिमापद्यते इत्यर्थः कण्ठाश्लेषत्रणयिनि कण्ठालिङ्गनार्थिनि जने दूरे संम्या स्थित्यम्य तन्मिन् दूरसंस्थे सति किं पुनः विरहिण: किमुत वनव्यमित्यर्थः विरहिगां मेवसन्दर्शनम् उद्दीपन भवतीति भावः। अर्थान्तरन्यासोऽलङ्कारः । तदुक्तं दण्डिना, शेयः सोऽर्थान्तरन्यासो वस्तु प्रस्तुत्य किञ्चन । यत्साधन- समर्थस्य न्यासो योन्यस्य वस्तुन इति:३७ अथ समाहितान्तःकरण. सन् किं कनवान् इन्याह प्रत्यासवे इति । स यक्षो यश्चिरं दयो स इत्यर्थः नभरि

·मेघदूतम् ।
स प्रत्ययः कुटन कुसुमः कल्पिताय ती
प्रोतः प्रौतिप्रमुखवचनं खागतं व्याजहार ॥४॥
श्रावणे नभाः थावणिकश्च स इत्यमरः । प्रत्यासन्ने भाषा-
ढस्य अनन्तरं सबिलष्टे प्राप्ते सतीत्यर्थः दयिताजीविताल-
बनार्थी सन वर्षाकालस्य विरहदुःखजनकत्वादुत्पन्नाथ-
प्रतीकागटनर्थोत्पत्तिप्रतिबन्ध एव वरनिति न्यायेन प्रार्गव
प्रियाप्राणधारणोपाय चिकीरित्यर्थः जोवनस्य उदकस्य
मतः पटबन्धो जीमूतः, पृषादरादित्वात् साधुः । मूत:
स्यात्पटबन्धेऽपौति रुद्रः। तेन जीमूतन जलधरेण प्रयो.
न्य भ खकुशलमयीं स्वक्षेमप्रधानां प्रवृत्ति' वाती वार्ता
प्रवृत्तित्तान्त इत्यमरः । हारयिष्यन् प्रापयिष्यन् लूट
शेधे चेति चकारात् क्रिया क्रियापपदात् ल्टट प्रत्ययः ।
जीवनाथ कर्म जीवनप्रदेव कर्त्तव्यमिति भावः हृकोर-
न्यतरस्यामिति सममंजया विकल्लात् पक्षे कर्तरि
हतीया। प्रत्यग्ररभिनवैः कुटजकुसुमैः गिरिमल्लिकाभिः
कुटजो गिरिमल्लिकैति इलायुवः। कल्पिताघीय कल्पितः
अनुष्ठितः अघः पूजाविधिर्यस्य तस्म मूल्ये पूजाविधावर्ष
इत्यमरः। तस्म जीमूताय क्रियाग्रहणमपि कर्तव्यमिति
सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थी। प्रीतिप्रमुखानि प्रीतिपूर्वकानि
वचनानि यस्मिन् कर्मणि तत् प्रीतिप्रमुखवचनं यथा तथा
शोभनम् आगतं स्वागतं स्वागतवचनं प्रीतः सन् व्याबहार
कुशलागमनं पप्रच्छ इत्यर्थः ॥४॥

·पृवमेवः। धूम ज्योतिःसलिल मरुतां सन्निपात: क मेघः सन्देशार्थाः क्व पटकरणैः प्राणिभिः प्रापणौवाः। इत्यौतसुक्याट परिगणयन् गुह्यकस्त ययाचे कामाती हि प्रकृतिकपणाश्च तनातनेषु ॥५॥ जातं वंशे भबनविदिते पुष्करावर्त कानां नन् चेत माध्यम कथगचेतनेन कारयितं प्रवृत्त इत्यपेक्षायां कवि: ममावत, धमेति । धूमश्च ज्योतिय मलिल च मयत वायुश तघां मानपात: सङ्घातो मेघः क अचेतनत्वान मन्द शानह इत्यर्थः । पटकरणे: समर्थन्द्रियैः करणं साधमतमं क्षेत्रगाने न्द्रयेष्वपीत्यमरः। प्राणिमिः चेतनेः प्राणी तु चेतनो जन्मोत्यमरः । प्रापणीयाः प्रापयि- तयाः सन्दिश्यन्त इति मन्द शाः ते एव अर्धाः क इत्ये- वम् और क्यात इष्टार्थीदा तत्वात् इष्टार्थोद्य ता उत्सुक इत्य- मरः। अपनगणयन् अविचारयन् गुधको यक्षः तं मेघ ययाचे याचितवान् । तथाहि कामार्ताः मदनातुगः चेत. नावाचेतनाथ तेष विषये प्रकृतिकपणाः स्वभावदीनाः कामान्धानां युकायुक्तविर्वकशून्यत्वात् अचेतनवाला न विरुध्यते इत्यर्थः । अब मेघसन्दं शवोविरूपयोघटनात् विषमालङ्कारः । तदुतां, विरुद्ध कार्यस्योत्पत्तियंत्रानर्थस्य वा भत् । विरूपघटना चामौ विषमालङ्गतिस्विधेति । सा च गर्थान्तरन्यासानुप्राणिता तत्समर्थकत्व नैव चतुर्थ पाटे तोपन्यासात् ॥५॥ ममाति याजाप्रकारमाह, जातमिति। हे मेध !

·मेवदूतम् । जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तनार्थित्वं त्वयि विधिवशाद दूरबन्ध गतोऽहं वाजा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा त्वां भुवनेष विदिते भुवनविदितै निष्ठति भूतार्थे क्ल: गति बुडोल्यादिना वर्तमानार्थ त्वेऽपि तम्य च वर्तमान इति भुवनशब्दय्य षड्यन्त तानियमात् समासो न स्यात् लोन च पृजायामिति निषेधात्। पुष्कराचावत काच कचित् मेवानां येष्ठाः तेषां वशे जातं महाकुल प्रसूमि- त्ययः कामरूपम् इच्छाधीनविग्रहं दुर्गादिराचारक्षममि- त्यर्थः मघोनः इन्द्रस्य प्रकतिपुरुष प्रधान पुरुषं जानामि तेन तत्प्रभुत्वादि जानामोल्याटिगुणयोगित्वं न हेतुना विधिवशात् दैवायत्तत्वात् विधिविधान दैव चेत्यमरः । वशमायत्ते वशमिच्छाप्रभेदयोरिति विश्वः । दूरी बन्यस्य स दूरबन्धुः वियुकभार्योऽहं त्वयि अर्थित्व गतः। ननु याचकस्य याबायां वाचगुमो कपः कुत्र उपयुज्यते इत्या. सय देवात् याजाभङ्गेऽपि लाघवदोषाभाव एव उपयोग इत्याह चाञ्जति अधिगुणे अधिक गुणे पुंसि विषये याजा मोघा निकलापि वरम् ईषत् प्रियं दातुगुणाब्यत्वात् प्रियत्वं याजावैफल्यात् ईषत् प्रियमिति भावः अधमे निगुणे याजा लब्धकामापि सफलापि न वरम् ईषत् प्रियमपि न अवतीलार्थः देवात् ते वरः श्रेष्ठे त्रिषु लोवे मनाप्रिये इल्यम्सरः । अर्यान्तरन्यासानुप्राणितः प्रेयोऽल- कारः । तदुक्त गिरना, प्रेयः वितराख्यानमिति । एतत् ·पूर्वमेघः। ८ सन्तप्तानां त्वमसि शरणं तत् पयोद ! प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपतिक्रोधविश्नषितख । गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वगणां वाह्योद्यानस्थितहरचिरश्चन्द्रिकाधौतहा॥७ आद्यपादत्रये चतुर्थपाटस्थ न अर्थान्तरन्यासेन उपजीवि: तमिति सुव्यतमेतत ॥६॥ सन्तप्तानामिति । है पयोट । त्वं सन्ततानामातपेन वा प्रवास विरहेण वा संज्वग्तिानां सन्ताप: संज्वर: समा. वित्यमरः । शरणं पयोदानन पातपखितानां प्रोषितानां म्वस्थानप्रेरणया च रचकोऽसि शरणं गहरक्षितीरित्यमरः । तत् तस्मात् कारणात् धनपतेः कुबेरन्य क्रोधेन विश्लेषि- तस्य प्रियया वियोजितम्य मे मम मन्द शं वाती प्रियायाः हर प्रियां प्रति नय इत्यर्थः। मम्बरमामान्य षष्ठी सन्देशहरणेन आवयोः सन्तापं नुट इत्यर्थः। कुत्र स्थान सा स्थिता तत्स्थानस्य वा किं व्यावत्त के तबाह गन्त- व्यति वहिर्भवं वाद्य वहिर्देवपञ्चजनभ्य त्वण । वाह्य उद्यान स्थितस्य हरस्य शिरसि या चन्द्रिका तथा धौतानि निर्मलानि हाणि धनिकभवनानि यस्यां मा तथोता हादि धनिनां वास इत्यमरः । अनेन व्यावर्त्तकमुक्तम् । अलका नाम अलका इति प्रसिद्धा यक्षेवराणां वसतिः स्थानं ते तव गन्तव्या त्वया गन्तव्या इत्यर्थः सत्यानां कत. रिवति षठी ॥

·मेवदृतम । त्वामारूढ़ पवन पदवीमुद्गृहौतालकान्ता: प्रतिष्यन्ते पथिकवनिता: प्रत्ययादाश्वसत्यः । क: सन्नई विरहविधुगं त्वय्युपेक्षेत नायां न स्यादन्योऽप्य हमिव जनो यः पगधौनत्तिः। मन्द मन्द नुदति एवनश्चानुकूला वथा त्वां वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्त सगन्धः। मदथं प्रस्थितस्य ते पथिकाङ्गनाजनाखामनम आन- पङ्गिक फलम इत्याह त्वामिति । पवनपदवीम् आकाशम पारुढ़ त्वां पन्यानं गच्छन्ति से पथिकाः पथः कन्निति ष्कन्प्रत्ययः । तेषां वनिता: प्रोषितभट का: प्रत्ययात् प्रियागमन विश्वासात् प्रत्ययाऽधौनशपथ ज्ञान विश्वासहतु. वित्यमरः । आश्वसलो विश्वमिताः भवसिधाती: शत्रन्तात उगितश्चेति डीप तथा उद्ग्रहीतालकान्ता: दृष्टिप्रसा- गर्थम उन्नमय्य धृताल काग्रा: सत्यः प्रतिष्यन्ते प्रत्युत् कण्ठ तया द्रक्ष्यन्ति इत्यर्थः। तथाहि त्वयि सब्रद्दे व्यापूत सति विरहेण विधुगं विवशां जायां क: उपक्षेत न कोऽपि इत्यथः अन्योऽपि मट्व्यतिरिक्तोऽपि यो जनः अहमिय पराधीन हत्तिः परायत्तजीवको न स्यात् स्वतन्त्रम्त न कोऽपि उपेक्षेत इति भावः। अर्थान्तरन्यासः ॥८॥ निमित्तान्यपि ते शुभानि दृश्यन्ते इत्याह मन्द मन्द. मिति । अनुकूलः पवनो वायुः त्वां मन्द मन्दम् अति- मन्दमित्यर्थः प्रत्र कथञ्चित् वीपसायामेव द्विरुक्तिनिर्वावा ·पूर्वमेवः । ११ गर्भाधानक्षणपरिचयान्न नमाबहमालाः सेवियन्त नयनसुभगं खे भवन्त' वलाकाः ॥८॥ प्रकार गुणवचनस्य इत्येतदाश्रयगो तु कर्मधारयवद्भावे मुब- लांक मन्द मन्दमिति स्यात् तदेवाह वामनः । मन्द मन्द. मित्यवाप्रकारार्थे हिर्भाव दति। यथा सदृशं भाविफला. नरूपम इत्यर्थः यथा मादृश्ययोग्यत्ववीपसाखार्थानतिक्रमे इति याटवः । नदति प्ररयति अयं मगन्धः मगवः मम्बन्धी इति केचित् गन्धा गन्धक आमोटे लश सम्बन्धगर्वयोरिति विखः । ते तव वामो वामभागस्थः वामम्त वके रम्य स्यात् मव्ये यामगऽपि चेति शब्दाणवे। चातकः पक्षिविशे. पश्च मधुरं श्राव्य नदति व्याहरति इदं निमित्तदयं वर्तत वर्तिप्यत च अपर निमित्तम इत्याह गर्भेति गर्भ: कुति. स्खो जन्तुः गर्भोऽपकारक ह्यग्नौ सुत पनसकगट के। कुक्षी कुक्षिस्थजन्तो चेति यादवः । तस्य प्राधानम् उत्पादनं तदेव क्षण: उत्सवः सुखहेतुत्वादिति भावः निापार- स्थितो कालविशेषो सवयोः क्षण इत्यमरः । तस्मिन् परि- चयात् अभ्यामात् हेतो. खे योनि आबदमाला गर्भाधान- सुखाथं त्वत्समीप बडपंक्तयः इत्यर्थः उक्तश्च कर्णोदये, गर्भ वलाका दधत भयोगात्रा निबहावलयः समन्तादिति । वलाकाः वकाङ्गनाः नयनसुभग दृष्टिप्रियं भवन्त नूनं सत्यं मेविष्यन्ते। अनुकूलमारुतचातकब्दितवलाकादशे. नानां शुभसूचकत्वं भकुन शास्त्र दृष्ट तत् विस्तरभयाव अलेखि ।

·नेघदूतम् । ताचावय दिवसगणनातत्यरामेकपत्नी- मव्यापन्नामविहतगतिदक्ष्यसि भातृजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशा ह्यगन्नानां सद्यःपाति प्रणयि हृदयं विप्रवोगे रुणद्धि ॥१०॥ कतुं यच्च प्रभवति महौमुच्छिलौन्ध मबयां तच्छ वा ते श्रवणसुभगं गजितं मानसोकाः। न च तस्या नाशात् व्रतम्ब नादा निरर्थ कस्त्वत्- प्रयास इत्याह तात्रेति। ईघ ! दिवसानाम् अवशिष्ट- दिनानां गणनायां संख्याने तत्पगम् श्रासक्तां तत्परे प्रसि- नासतावित्यमरः। अतएव अव्यापनाम अमृतां शापा- वसाने मदागमनप्रत्याशया जीवन्तोम् इल थः एकः पति- यस्याः सा एकपली तां पविताम् इत्यर्थः नित्य सपत्नया- दिष्विति ङोप नकारश्च । भात: में जायां भाटजायां माटवत् निःशङ्क्ष दर्शनोयाम् इत्याशय: तां मप्रियाम् अविहतगतिः अविच्छिब्रगतिः मत् 'अवश्य द्रव्य स च पालोकयिषसे च । तथाहि पाशातिरगा प्राथा दिग तिटष्णयोरिति यादवः । बध्यतऽनेन इति बन्न. बन्धनं हन्तमिति यावत् आशा एव बन्धः आभाबन्दः कर्ता प्रणयि प्रेमयुक्तम् अतएव कुसुमसदृश मुकुमारमित्यर्थः श्रतएव विप्रयोग विरहे सद्यःपाति सद्याभ्रशनशोरामङ्गनानां हृदयं जीवितं हृदयं जीवित चिने ति शब्दाभव । प्रायशः प्रायेण रुणहि प्रतिबध्नाति । अर्थान्तरन्यामः ॥१०॥ सम्प्रति सहायसम्पत्तिश्चास्ति इत्याह कन पति।

·पूर्व मेषः । १३ था कैलामाहिमकिसनबच्छेदपाथेयवन्त: सम्पत्स्यन्त नभसि भवतो राजहंसा: सहाया:११ आप्टच्छख प्रियसन्बमम तुङ्गमालिङ्ग बन्छः : पुंसां रघुपतिपरङ्कितं मेखलासु । शैल : अतएव यत् गर्जित कर्तु महोम् उछिनान्धास् उङ्ग तकन्दनि काम, कन्टन्याञ्च शिलोधा न्यादित शब्दाणवे । अवथ्यां मफलां कर्तुं प्रभवति गति शिगोन्धारणां भावि- शस्यसम्पत्तिसूचकत्वात् इति भावः । तदता निमित्तनिदान, कालाभ्रयोगादुदिताः शिलोधाः सम्पन्नशस्यां कथयन्ति धात्रीमिति। तत् श्रवणसुभगं श्रोत्रमुख लोकस्यति शेषः ते तव गजितं श्रु वा मानसोकाः मानमे सरसि उन्मनसः उत्सुकाः इति यावत, उत्क उन्मना इति निपातासाधु । कालान्तरे मानसस्य हिमदुष्टत्वात् हिमस्य च मानां रोगह तुत्वात् अन्यत्र गता हमाः पुनवेषासु मानसमेव गच्छनीति प्रसिद्धिः । विसकिमलयानां मृणालाग्राणा केदेः शकलैः पाथेयवन्तः पछि मा पाक्षेत्र पथि भोज्य, पथ्यतिधिवमतिम टज । न्तः मृणानायशकल मर ज- वन्तः इत्यर्थः राजासा: हमारीपा., राजनास्तु चर हिः तिला इत्य सर' । ननि ब्याान भवत: तब आ कलासा ! फलामय्यन्तं पटव तत् सहायाः सयावा:, सह. स ] यात्रः रादित शब्दार्थ , । सन्मत्- मन्त भविषान्त ॥१: .... खि- sic सञ्च . पााच्च- खाद प्रवास ·१४ मेघदूतम् । काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमेत्य सेहव्यनिश्चिरविरहजं मुञ्चतो वाष्पमुष्णम॥१२ मार्ग तावच्छृणु कषयतस्त्वत्प्रयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद ! थोष्यसि थोत्वपेयम्। खिन्न: खिन्नः शिखरिष पदं न्यस्य गन्तासि यत्र नौणः चौणः परिलघु पय: सातमाञ्चोपयुज्य॥१३ भ्यष्टजिति समासान्तः । तुङ्गम उन्नतं पुंसां वन्यः मुराराध नीयेः रघुपतिपदैः रामपादन्यासै: मेखलासु कटकै घु, प्रथ मेखला शोणिस्थानेऽट्रिकटके कांटबन्धभवन्धने इति यादवः। अङ्कितं चिह्नितम् इत्थ सखित्वात् महत्त्वात् पवित्रत्वाच्च सम्भावनाहम् प्रमुशैलं चित्रकूटाद्रिमालिया- पृच्छ व साधो यामीति आमन्त्रणेन सभाजय, आमन्त्रण. सभाजने आप्रच्छनमित्यमरः । प्राङि नुप्रच्छोरिल्यात्मने। पदम। सखित्व निर्वाहयति काले इति। काले काले प्रतिप्रास्टकाल सुहृत्समागमनकालञ्च कालशब्देन उच्यते । वीमायां हिरुक्तिः । भवतः सयोगं सम्मकम् ऐत्य चिविरह. जम् उष्ण वाष्पम् उमाणं नेत्रजलनु, वाष्पो नेत्रजलोमणो. रिति विश्वः । मुञ्चतो यस्य शैलस्य नेहव्यक्ति: प्रेमावि. र्भावो भवति सिग्धानां हि चिरविरहसतानां वाष्य- पातो भवति इति भावः ॥१२॥ सम्प्रति मार्ग कथयति, मागंमिति। हे जलद ! तावत् इदानों कथयतो मत्तः इति शेषः त्वत्प्रयाणस्य अनुरूपम् अनुकूलं मार्गम् अध्वानं, मार्गो ग्टगपदे मामि ·पूर्वमेघः। अद्रेः टङ्ग हरति पवन: किंखिदित्य न्य खोभि- दृष्टोत्साह: चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः । सौम्यक्ष्य न्वषणेऽध्वनीति यादवः । शृणु। तदनु मार्गशव. णानन्तरं श्रोत्राभ्यां पेयं पानाहम प्रतिषाया श्रोतव्यम इत्यर्थः पयग्रहणात् मन्दंशस्य अमृतमाम्य गम्यत । मे सन्द शं वाचिकं, सन्देशवाक् वाचिकं स्यादित्यमरः । श्रोष्यसि । यत्र मार्ने खिन्नः खिन्न: अभोक्षण क्षीणबलः सन, नित्यवीप्स योर्गित नित्यार्थे विर्भावः । शिखरिषु पर्वतेषु पद न्यस्य निक्षिप्य पुनर्बललाभाथं क्वचित् विथम्य इत्यर्थः क्षीणः क्षीण: अभीक्षा कशाङ्ग: मन, अत्रापि कद- न्तत्वात् पूर्ववत् बिरुक्तिः । स्रोतमां परिन्नघु गुरुवदोष- रहितम् उपलास्फालनखेदितत्वात् पथ्यम इत्यर्थः तथा च बावटः, उपलास्फालनक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः । हिम- वन्मलयो ताः यथ्या नद्यो भवन्त्यमूरिति । पयः पानी. यम् उपयुज्य शरीरपोषणार्थम् अभ्यवहृत्व च गन्तासि गमिष्ास, गर्मलुट ॥१३॥ प्रदरिति । पवनो वायुः अद्रः चित्रकूटस्य शृङ्ग हरति किंखित् किंस्विच्छब्दो वितकार्थे चादिषु पठितः। इति शङ्कया उन्मुखीभिः उन्नतमुखीभिः [खाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधादिति ङोप् ] | मुग्धाभिः मूढ़ाभिः [मुग्धः सुन्दरमूढ़योरित्यमरः) । सिद्धानां टेवयोनिविशेषाणाम् अङ्गनाभिः चकितचकितं चकित. प्रकारं यथा तथा [प्रकारे गुणवचनस्य ति हिर्भावः ।

·नेघदूवम् स्थानाटस्मात् सरसनिचलादुत्यतोटन ख: ग्वं दिहानागानां पधि परिहरन् स्व लहस्तावलेपान्१४ दृश्रोत्साहः दृष्टोद्योग. मन मरसा: आदी निपला: म्यल- वंतसा: याम्मन् तम्मात् । वानर वी वादे कामचुन्न: स्थलवतम इति शब्दागव । अमात स्थानान आयमात पथि नभोमार्ग दिनागाना रिमाना: ये हाः कराः षाम अवनपान् अाक्षपान परिहरन् हाती नक्ष- त्रभेदे स्याकग्भ कर योरपीति विश्यः । दमखः सा अन्न- कायाः उदीच्यत्वात् इत्याशयः खम अाकाशम उत्पन उद्गच्छ । अत्र इदपि अर्थान्तरं वनवति, रसिका निचुलो नाम महाकविः कालिदासस्य सहाध्यायः पगपादितानां कालिदास प्रबन्धदूषणानां परिहर्ता यस्मिन् म्याने तस्मात् स्थानात् उदमखो निर्दोपत्वात उन्नतमुखः सन् पघि सारस्वतमार्गे दिड नागानां प्रजायां बहुवचनं दिङ्नागा- चार्यस्य कालिदामप्रतिपक्षस्य हम्तावलेपान् हस्तविन्या- सपूर्वकागि दूषणानि परिहरन् [अवलेपम्त गर्व न्याने पने दूषणेऽपि चेति विश्खः । अद्रेः अद्रिकल्पस्य दिङ्नागा- चार्यस्य शृङ्ग प्राधान्यम् । (शृङ्गं प्राधान्य सान्वोत्यमरः । हरतीति हंतुना सिद्धैः सारम्बतसिद्धैः महाकविभि: अङ्गाना- भिश्च दृष्टोत्साहः सन् खम् उत्यत उच्चैभव इति स्वप्रबन्धम् मात्मानं वा प्रति कवेरुतिरिति। संसर्गतो दोषगुणा भवन्तीत्येतन्मषा येन जलाशयेऽपि। स्वित्वानुकूलं निचुल- ।

·पूर्वमेघः । १९ रत्नच्छावाव्यतिकर व प्रक्ष्य मेतत् पुरस्ता- इल्मौकापात्प्रभवति धनु:खण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापतस्यतं ते वहेणेव सफरितरुचिना गोपवेशस्य विष्णोः ॥१५॥ त्वय्यायन कृषिफलमिति भ विलासानभिज्ञ प्रौतिनिध जनपदबधुनोचनैः पौयमानः । सद्यः सौगेकपणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं किञ्चित्पश्चाद् ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥१६॥ - श्वलन्तमासाननारक्षति सिन्धवेगात् इत्येतत् नोकनिर्मा- णात् तम्य कनित्तुन्नस ति ॥१४' रनं त। रबहायाना पारागादिमणिभाणां व्यक्तिको मिययम् इव प्रेक्ष्य दर्शनीयम प्राखण्डलस्य इन्द्रय एत धनु:खण्डम् एतदिति इम्तन निर्देशः । पुरस्तात् ऋग्रे गलकोका ग्रात् वामन्नू र विवरान वामलरथ नाकुश्च वल्माकं पुनपुसकमि यमरः । प्रभवति अविभवति येन धन खाईन नव प. वपुः स्फ रितका चना उज्ज्व- लकान्तिना पण पिच्छेन (पिच्छरई मकं इत्य- मरः । गोवंशम्य विणा: गोपाल य हाणम्य ग्याम वपुरिन अतितग कान्ति भो म प्रापत बमोति । कप: हम सलं पण रविवस्तायां सामो निन पायत्त इत्यर धी- ·मेवदूतम । त्वामामारप्रयमितवनोपप्लवं साधु मर्जी वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानानकूटः । न क्षुद्राऽपि प्रथमसुकतापेक्षया संययाय प्राप्त मित् भवति विमुख: किं पुनर्यस्तथोच्च:१७ त्रिमप्रेमाः इत्यर्थः। भ्रविलासानां अविकाराणाम अनभि: पामरत्वादिति शेषः। जनपद बधूनां पलीया- पितालोचन: पायमान: मारवाया: सन् माल मालाय क्षेत्रं शैलायम उबत साम । मालमुन्नत- भृतलमिल्युत्पल: । सद्यः तत्कानमामीर: हल: उत्क- घणेन कपणेन सुरभि घ्रामा तर्पणं यथा तथा आरुह्य तत्र अभिवृष्य इत्यर्थः । मुगभापतर्पण इत्यमरः ।। किञ्चित पश्चात् लघुगतिः तत्र निष्टत्वात् क्षिप्रगमनः सन् । लघु क्षिप्रमरं द्रुतनित्यमरः । भूय. पुनरांप उ तव उत्तर- [ प्रत्यादिभ्य उपरांख्यानमिति द्वतीया । यथा कश्चित् बहु लभः पतिः कुत्रचित् चोते कलन गूढ़ विकृत्य ( क्षेत्र शरीर के दारे सिस्थानकलन- योरिति विश्खः ।। दाविषमभयात् नीचमाण निर्गत्य पुनः साध्यक्ष सञ्चरति तदिति ध्वनि: ॥१६॥ वामिति । अाम्राः चूता कूटेषु शिखरेषु यस्य सः भाम्रकूटो नाम सानुमान् पर्वत: आमञ्च तो रसालो- साविति, कूटोऽस्त्री शिखरं शृङ्गमिति च अमरः । प्रासातो धाराष्टिः [धारासम्पात प्रासार इत्यमरः]। न प्रयमितो वनोपनवो दावाग्दिन तं तोपकारूम मार्गेणे राव व्रज गच्छ।

·पूवमेघः । सययाय छन्नोपान्तः परिणतफलद्योतिभि: कानना स्त्वय्यारूढ़ शिखरमचलः स्निग्धवेणीसवर्ण नूनं वास्यत्यमरमिथुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्य श्यामः स्तन व भुवः शेषविस्तारपाण्ड:१८ दूलष्टअधमिग परिगत व्या ला साप सम्यक् मुन्नी वक्ष्यति बाढ़ा । बरट ट् । तथाहि चर वापणो.पि क्षी सारट्रे का हा तगाद संथियाय मिले सुहृदि अथ विं समा सट्टदित्य- मरः ।। प्राप्त प्रागत सति प्रथम नुकताच या पूर्वी प- कारपव्यालीचनया विमखो न भवति यः तथा नेन प्रका- रग उच्चैः उन्नत: मः आम्न कूट: किं पुनः विमुखो न भव- तीति किन वहाव्यम् इत्ययः । एतेन प्रथमावसधे मोख्य- लाभात् ते कार्यासद्धिरम्तीति सूचितम । तदुत निमिक्त- निदान, प्रघमायसर्थ यख सौख्यं तस्याखिलऽधनि। शिव भवति यावायाम न्यथा त्वशुभं ध्रुवमिति ॥१७॥ छन्नति। हे मेघ । परिणतः परिपक्क : फलैः द्योतन्त इति तथोक्तः आषाढे वनचूना पालन्ति पच्यन्ते च मेघ- वार्तन इत्याशयः । काननाः वनवृतैः छनोपान्तः पात- पार्श्व: अचल: प्रामकटादिः 'स्निग्धवेणीसवर्षे मसृणकेश- बन्धच्छाये श्यामवर्स इत्यर्थः । यो तु के प्रबन्ध जलस्रुता. विति यादवः ।। त्वयि शिखरं शृङ्गम आरूढे सति । यस्य च भावेन भावलक्षणमिति सप्तमी। मध्ये श्यामः शंषे मध्यात् अन्यत्र विस्तार परितः पाण्डः हरिणः [ हरिणः ।

·मेघदूतम । स्थित्वा तस्मिन् वनचरबधूभुक्तकुन मुहत्त तोयोन्मगंद्रुततरगतिः तत्परं वम तौर्णः। रेवां दृच्चस्यपलविषमे विध्यपादे वियोणी भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमा गमस्व॥१६॥ पागः : पारद नित्यमरः । भुव. स्त गः इव अमरमिथ नानां से नाग इस डांत गाव' ५ क्षणोयां दर्शनीयान् न कि गियुन पर कामिनामव स्तन खन उना भवतीनि सान। यघा पस्थिान: कबित कामो कामिनोनां कुचकर विश्रान्तः सन् म्वापति तद्दन भवानपि भयो नायिकायाः स्तने इति ध्वनिः ॥१८॥ स्थित्वेति। हे मेघ । नन चरन्ति इति वनचरा: [ ततपरुले शक्ति हुन मिति बहुल प्रहामुग भवति । तेषां बधूमिः मताः कनाः लताहा: यत्र तम्मिन निकु. अकु । वा मोर लतादिपिाहतोदरे इन्यमरः । तत्र ते नयनवित्रीदग्नि इत्यर्थः तन्मिन् श्रावकटे मुहर्तम् अल्पकाल न तु चिरं खकार्यविगंधात् इति भावः । मुह तमल्पकाले स्याद् वटिकादिन्येऽपि चेति शब्दार्णवे । स्थित्या विशम्य नोयोमर्गेण त्वामासारयुक्तवर्ष गोन द्रुत- तरगति: लाघवात् हेतोः प्रतिक्षिप्रगमन: सन् तस्मात् आम्रकूत परम् अनन्तरं तत्परं वर्म मार्ग तौर्ण: अतिक्रान्त: उपले: पाषाणे: विषमे बिध्यम्य पद्रः पादे अन्यन्तपवते पादाः प्रत्यन्त पर्वता त्यमरः । ग्लिोणी ·घः। तस्यास्तिकवनगनसदैर्वामितं वान्तरष्टि- अम्ब कुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छ:। चन्तःसारं धन ! तुलवितु नानिल: घच्यति त्वां रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाच ॥२० रेवा तु ममन्ततो जिममगम एतेन कस्याथित कामक्या. प्रियतम. चरगा पाप धन्धः रवा नर्मदा नर्मदा सोमो. हवा मेवानन्य रेखमा. गजस्य अङ्ग शरीरे मनायो रचना रखा इति यावत भाक्तनिषेतो भाग रचनाया मितिशब्दामाद नाना छन भक्तिभिर्विरचितां भूति शृङ्गासमव भम्मितमिव वा भृतिर्मातड्ग शृङ्गार जाती भस्मनि मम्मी विम्व: । द्रवसि अयमपि महांस्ते नयनकोतुकलाम इति भावः॥१८॥ तस्या इति: छ मेघ । वान्तवृष्टिः उहीणवर्ष: सन् कतवमनश्च व्यज्यते । तिती : सुगन्धिभिः तिक्तरसवद्भिश्च तितो रस सुगन्धी चेति विश्वः वनगज जमदेः वासितं सुर- भित भावितञ्च, हिमवदिध्यमलया गजाना प्रभ वाः इति विध्यस्य गजप्रभवत्वादिति भावः । जम्बूकुन: प्रतिहतरयं प्रतिबद्धगं मुखपेबम् इत्यर्थः एतन लघुत्व कषावभावना च व्यज्यते। तस्याः वायाः तोयम आदाय गच्छे: व्रज । है धन । मेघ । अन्तः सारी बलं यस्य त त्वाम् अनिल: आकाशवायु: शरीरस्थ श गम्यत तुलयितु न शक्ष्यति शक्ती न भविष्यति । तथाहि रिताः अन्त.सारशून्यः सर्वोऽपि लघुः भवति प्रकम्पयो भवति इत्यर्थः, पूर्णता सारवत्ता गौरवाय ..

·मेघदूतम। नौपं दृश्वा हरितकपिशं केशरैरहरूलै- गविर्भूतप्रथममकुन्ना: कन्द लौश्चानुकच्छम् । जगध्यारण्य वधिकसुरभि गन्धमाघ्राय चोल: सारङ्गास्त जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम॥२१ अप्रकम्पयत्वाय भवति इवयः । अयमत्र ध्वनिः, आदी वमनशोधितम्य पम: पशात नसगीपणाय लघुलित कषाया- ब पानात लयबलम्य वा कापा न स्यादिति बवाह वाहटः, कापायाया। मास्तन्य विशडा श्लेष्म गो हिताः । किमु ति: पाया वाव निमगात्कफापहाः । कतशुद्धः क्रमापीताबाद. पथ्याजिनः। वातादिनिन बाधा स्यादिन्द्रियाव यागिन डार २० नोपमिति। सारडा: मनाजा: कुरङ्गाः वा सारन- चातकै भृङ्ग कुरद् च मतङ्गस दत विश्वः । अर्द्धरूढः कार हरित पालाश- वर्ण पालाशी हरिती हत्यमरः । कपिशं श्याव: वर्ण यावः म्याकयिश इत्यमरः न तच्च सत कपिशं च हरितकपिश [वर्णो वर्णनि ममामः'। नोपं स्थलकद- बकुसमम । अब स्थल कदम्बक नोपः स्यादिति शब्दा. णवे दृष्ट्वा संप्रेक्ष्य विदित्वा इति यावत् तथा कच्छेषु अनू- पेषु अनुकच्छम् अव्ययं विभतोत्यादिना विभक्त्यर्थेऽव्ययो- भावः। जलप्रायमनूपं स्यात् पुंसि कछस्तथाविधः इत्य- मरः । 'प्राविभूता: प्रथमोत्पत्राः मुकुला: यासां ताः कन्दलीः भूमिकदलोः द्रोणपर्णी स्निग्धकन्दा कन्दली एकदेशोहते.

·,
पूर्वमेघ ।
अमोबिन्द ग्रहणचतुरांश्चातकान् वौच्यमाणा:
श्रेणीभूताः परिगणनया निर्वियन्तो बलाकाः ।
स्वामासाद्य स्तमितसमये मानवियन्ति सिद्धाः
कोत्कम्पानि प्रियमहचगैसम्ममालिङ्गि नि । २२
भृकदासि टार्ण । गापा मारा अटी
नग्धिरिति जाग: । अरण्य मन पति-
प्राणतर्षण दगारपश्चिति , मिनावीपणम्
अथवशात कदाच दृष्ट्वैत्य वयो ट्रयः । पञ्चा. भूमेः
गन्ध आप्राय जललवमुचो भघस्य ते तव माग सूचयि-
यन्ति अनमापयिष्यन्ति यत्र यत्र दृष्टि कार्य नीपकुसुमा-
दिक दृश्यते तत्र तत्र त्वया वृष्टमित्यनमीयत इत्यर्थः ॥२१॥
अम्भ इति । प्रक्षिामपि व्याख्यायत । अम्भोविन्दनां
वर्षोंदविन्द नां ग्रहणे सदंसहापतितमम्न न चातकप्य
हितमिति शास्त्रात् भुपृष्टोदक स्य तपा रोगहेतुत्वादन्त-
राले एव बोकार चतुगंधात कान वीच्य माणा: कौतुकात
पश्यन्तः श्रेणीभूता: बइपडतो.। | अभूततद्भाव चिः ।
बलाकाः वकपड़तीः परिगणनया एका हे तिस इति
मंब्यानेन निदेग तः हस्तेन दर्शयन्तः सिद्धाः स्तनितसमये
त्वजितकाले सोचम्पानि उत्कम्पपूर्वकाणि प्रियसहच-
रोणां सम्भमेणालिङ्गितानि आसाद्य स्वयंग्रहणाने पसुख-
मनुभूयेत्यर्थः । त्वां मानयिष्यन्ति बनिमित्तत्वात् सुख.
लाभस्येति भावः ॥२२॥

·में बदूम। उत्पश्यामि त्मपि सावे ! मत्प्रिलवे बियासोः , कानक्षेपं क भसुरभो पर्वते पर्वते ते। शुक्लापाङ्ग. सजननयनः स्वागतो कृत्य केलाः प्रत्य द्यातः कथमपि भवान् गन्तुमासु व्यावस्थेत २३ दु - त्यामीति। स प . 1 पियाय यता नया द्रुतं विप्र लघु तिम मिसभा । यिवासी बात. मिताप यान: मनन्तान प्रयः । तवत कक्मः कुट. जकुममः भुरभी मुगन्धिान ककभ. कुटो जन इति शब्दा. गवे पर्वत पर्वत नियतम वासावां दिति: काल क्षेपं कानविलम्ब ए नेपा विनम्ब निदायामिति विखः । उत्पश्यानि उतप्रेत । विनद ने दशवन आशगमन प्रार्थ- यत शतति। सजनानि सानन्दवाणाणि नवनानि यंपां ते: शुक्लापानेः मयरः । सगे वागा वहाँ शुल्लापाङ्गः शिखावा इति याय: ।। पाना स्वबाग केका वाणी मयूरस्येत्यमरः मागतोय म्यागतवचन जीत्व प्रत्यु द्यात प्रत्युदतः हातातिथ्य. इत्यथ मन् कथनाप यथाकञ्चित् आशु गन्तु व्यवम्बेत् उद्यात प्रायन डि शेषे प्रथम इति प्रथमपुरुष पार - दा इम्मच्छब्द यति- रेकात वागतो कृत्य के का काम बगेप्यमाणस्य स्वागतयच :स्य कृतान्यानो कपात पर गामालङ्कार' तदुक्तम अन्नदारसबन्ध, श्रा' 4. आय प्रतोपयोगित्व माम दात २. -- - ·२५ पूवमेवः। : पाण्डछायोपवन हतयः केतकै: मुचिभिन्न : नोडारम्भ हबलिभजामाकुलगामचंत्याः । त्वय्यासन्न परिणत फलश्यामजम्ब बनान्ताः सम्पत्स्यन्त कतिपय दिन स्थायिहंसा दशार्गाः ॥ २४ तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालनणां राजधानों पान्ड च्छायेति । है मेव ! यि प्रासन्न सन्निकट मति दशा: नाम जनय मा: मूचिपन्नः सूचिषु मुकला. ग्रेपु भिन्नः विकसितैः मुकुलाग्रेषु सूचिः स्यादिति शब्दा- गये। कतकैः केतको कुसुमः पाण्डच्छाया: हरिणवर्णाः उपवनानां कृतयः कण्ट कशाखावरणाः येषु ते तथोक्ता: प्राकारो वरण: सालः प्राचौरं प्रान्तती तिरित्यमरः ।। तथा एहबलिभुजां काकादिग्राम पक्षिणां नोड़ारम्भैः कुलायनिर्माण: (कुलायो नोडमस्त्रियामित्यमरः । चि. लायाः इमानि चेत्यानि रथ्यावृक्षाः चे यमायतने बुद्ध वन्य चोद्देशपादपे इति विखः । आकुलानि सोर्णानि ग्रामिषु चैत्वानि येषु ते तपासाः तथा परिणतैः पक्केः फलैः श्या- मानि यानि जम्ब मनानि तेः अन्ताः रम्या: [ मृतावसित रम्ये समाप्तावन्त इष्यत इति शब्दार्णव । ] तथा कतिपयेषु एव दिनष स्थायिना हमाः येषु ते तथोक्ताः एवंविधा: सम्पत्म्यन्ते भविष्यन्ति। [ पोटायुवतिस्तोक कतिपवेत्या' दिना कतिपयशब्दम्योत्तरपदत्वेऽपि न तच्छ ब्दम्योत्तरत्व. मस्ति अस्य शास्त्रस्य प्रायिकत्वात् ॥२४॥ तेषामिति । दिक्षु प्रथितं प्रसिद्ध विदिशा इति लक्षणे ·मै पदूतम् । गत्वा सद्यः फलमविकलं कामकत्वस्य लब्धा । तौरोपातस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यस्मात् सम्र भङ्ग मुखमिव पयो वेववत्याश्चलामि ॥२५॥ नौगव्य गिरिमधिवसेनत्र वियाम हेतो- स्वत्सम्पर्कात् पुन ितनिक प्रौढ पुष्पैः कट म्ब: :। पि.।। नामयं यम्य... 7- ना ५. तथा दगाणीनां ग.. ... .मा.मति धानो का लाधिकरण यो दि 27 ग. वान रा.धानी जगाग- लक्षमा पठी स... लयात भमास । ता प्रधा. ननगरी प्रधानगरी :: जवान उ.ध्या इति शब्दावे। , गला प्राप्य राय: कामुक यस्य विलामिता. विलासी कामुकः कामो - रतिलम्पट इत शब्दा- गवे । } अविकलं समग्र फल जनं लब्धा लत बया इति शेषः । । कमगि लुट । रात. यम्मात् ८९ मधुरं पला. अगया यल तत् चला म तरङ्गित वैजयन्याः नाम नद्याः पयः सच भङ्गं च कुटियु दयनपोड्या इति भावः मखम् इव अधरम् इव इत्ययः तोगेपारो तटप्रान्ते यत् म्तनितं गर्जितं तेन सुभगं यथा स्तनितशब्देन णितमपि वन्यत अडे मुञ्चलितकण्ठनासिकं हुतं स्तनितमल्पघोष, वदिति लक्षणात् । ] पास्यसि पिबतल ट।) कामिनाम- धरास्वादः सुरतादतिरिच्यत इति भावः ॥२५॥ नीचैरिति। ई मेघ! तत्र विदिशासमोपे ·पूवमेधः । यः पयस्लौरतिपरिमन्नोगामिनांगराणा- मुद्दामानि प्रथयति शिला वेश्मभिावनानि ॥२॥ वाम. तस्य व दापन न्यः । भावार्थ घञ्प्रत्ययः ।। हतो: विधामकारणात् पियामार्यम् इत्यर्थः पिठो हेत- प्रयोग इति पछी विचामत्यत्र नोदात्तोपदेशम्य मान्त- मानाचमारत पाणिनीये वृद्धिप्रतिपधेऽपि विश्रामो वति चन्द्रव्याको विबन्धन डिविधानाटूपसिडिः।। प्रादपुण : प्रबकु सुमः कदम्पः नीपवृक्षैः त्वत्सम्पर्कात् तव महात् पुलकाः अस्य जाता. पुलकिमिव मञ्चातपुलक- भिव स्थितम । तारकादित्वादितच पत्वयः ।। नीचैरिति पाख्या चम्य तं नीचेरान गिरि अधिनस: गिरी वसे: प्रत्यर्थः । उपान्वध्याङ वस इति कर्मत्वम् । ] यो नोचै- गिगि: पणा: क्रेयाः स्त्रियः पारितयः वैश्याः वारस्त्री मणिका वेश्या पण्य स्त्री रूपजीविनीति शब्दार्णवे] । लामा रतिप यः परिमलो गन्धविशेषः विमर्दोत्थे परि- मलो गन्ध जनमनोहरे इत्यमरः । तम् उहिरन्ति आवि- र्भावयन्ति इति तथोक्तानि ते: शिलावेश्मभिः कन्दरैः नाग- गणां पौराणाम् उद्दामानि उत्कटानि योवनानि प्रयति प्रकटयति । उत्कटयौवनाः क्वचित् अनुरक्ताः वाराङ्गना विशम्भविहारकाझिण्यो मात्रादिभयात् निशीथ समये कञ्चन विक्किं देशम् आश्रित्य रमन्ति, तच्चान बहुलम- स्तीति प्रसिद्धि। अत्र उगारशब्दो गौणार्थत्वात् न जगुप्सावहः प्रत्युत कायस्य अतिशोभाकर एव । तदुक्तं ·मे रदूतम् । विन्तः सन् व्रज बननदौतौरजातानि सिञ्चन् उद्यानानां नवजनकम्मेव लकमय विकाजालकानि । गण्डखेदापनयनरुजालान्तको त्यलानां छायाटानात नगा परिचित पुष्पलावौमुखानां२७ दर्शना, निचोही दि गागत्तिव्य राधम । अतिसुन्दरमन्यव ग्रान्य कन, सिंगाहा इति ॥२६॥ विथान्त इति । विद्यान्तः मन तब नीचगिरी विनी- साध्वथमः सन अथ विधान्त नन्नर वन अरण्य या: नद्यः तासां तीरप जातानि म्वयं कटान अक्कलिमाणि इत्यर्थः नदनदीति पाठे पुमान स्त्रियले कशेपो दर । उद्या- नानाम पारामाणां सम्वन्धानि यथिकाजालकानि माग- धीरासुममुकुलानि 'अर्थ मागधो गणिका वृधिकेन्यमरः । कोरकजान्न कनिकाकुद्मन्नम्नानि तुन्यानीति हन्नायुधः।। नवजलक गण : सिञ्चन पावन अव सिञ्चतगर्दीकरणा- थत्वात् द्रवद्रव्यम्य करगलं. यत्र तु चरणम अर्थः तत्र द्रव- ट्रव्यस्य कमत्वम यथा, ग्नः मिला कुमारोष, सुखानषिञ्च- तमिवामृतं त्वचीत्येवमादि । एवं किरतीत्यादीनामपि "रज. किरति मारुत.” वाकिरन् वयोहदाम्तं लाजैः पौर- योषितः” इत्यादिष्वर्थ भेटावयण न रजोलाजादीनां कम- त्वकरणवी गयितव्य। तथा गगडयो: कपोलयो: खेदस्य अपन यनेन प्रमार्जनन या रुजा पीड़ा [भिदादि. वादङ प्रत्ययः ।। तया लान्तानि नानानि कर्णोत्पलानि वेषां तेषां पुष्पाणि लुनन्तीति पुष्पलाबः पुष्पावचायिकाः ।

·मेवः पक्रः पन्या यदपि भवत: प्रस्थितस्योत्तराशां माधोतसङ्गप्रणयविमवा माम्म भूरुज्जविन्या: विद्यहामस्फरितचकितम्तव पागगनानां नालापान यदि न रमसे नाच नवञ्चितोऽसि२८ - न । । ।ट जित्याहना डोप ।। तासां TT यस्य साना । कान्तिदानञ्च यात्रा कान्तिः प्रतिविम्बमनातप काल कटगत कामिनोना मुखविकाशी ". । नगवा नगा सन्टः सन् न त ना. -- +- r भवत पर 1 उत्तराथाम उदोको शिप्रति प्रस्थितस्य जयिनोमाग: वक्री यदपि दुरो यद्यदि । उत्तरवाहिन्या. निविध्यायाः प्राग्भाग किय , [भ्य सा जयिनी, उत्तरपथ निविख्यायाः पाथम इ।। 'म तथापि उज्जयिन्या. विशालानगरस्य विशालोम 411 ममेत्य त्पन्न. । मोवानाम् उत्सङ्गए उपविभागय परिचय. । प्रायः स्यात् परिचये याजा माति यादयः तम्य विभुख. पराड- मुखी मा मन न भव इत्यर्थः स्मोत्तर लड चति चका- गटाशो १० । न माड्योग इत्य डागमप्रतिषेधः ।। तत्र उनमें विद्यानां विद्युम्लतानां स्फारितभ्य. स्फ रयेभ्यः पकित. मोतैः लीलापाने. चञ्चलकटाचे ·मेघदूतम् । बौचिचोभस्तनितविहगश्रेणिकाचौगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावत नाभः । निर्विव्यायाः पाँध भव रसाभ्यन्तरः सन्निपत्य स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विधमो हि प्रियेषु १२८ पौराङ्गनाना लाचनः न रमसे यदि तहि व वञ्चितः प्रतारितः असि जन्मवैफल्य भवेत् इत्यर्थः ॥२८॥ सम्प्रत्युज्जयिनी गच्छतस्तस्य मध्ये मार्ग निविष्या- सम्वन्धमाह, वोचीति। हे मखे । पथि उज्जयिनोपये वीविक्षोभण तरङ्गचलनेन स्तनिताना मुखराणाम् कत्तरि त: ] विहगानां हंसानां थोणि: पड तिरेव काञ्चौगुणो यस्याः तस्याः स्खलितेन उपलस्खलनेन मदलितेन च सुभगं यथा तथा संसपेन्त्याः प्रवहन्त्याः गच्छन्त्याय तथा दर्शिता प्रकटिता आवत्तः अम्भसा भ्रम एव नाभियया स्यादावर्तोऽम्भसा भ्रम इत्यमरः । निष्कान्ता विध्यात् निविध्या नाम नदी निरादवः कान्ताद्यर्थे पञ्चम्येति समासः । हिगुप्राप्तापावेत्यादिना परवमिङ्गताप्रतिषेधः] तस्याः नद्याः सबिपत्य सङ्गत्य रसो जलम् अभ्यन्तरे यस्य स: अन्यत्र रसेन शृङ्गारेण अभ्यन्तरः अन्तरङ्गो भव सर्वथा तस्याः रसमनुभवेत्यर्थः [ शृङ्गारादौ जले वीर्ये सुवर्षे विषशक्रयोः। वितादावमृते चैव निर्यासे पारदे ध्वनौ । आखादे च रसं प्राहुरिति शब्दार्णवे] । ननु तत्प्रार्थना. मारेण कथं तत्रानुभावो युज्यते इत्यत आह, स्त्रीयां प्रियेषु विचमी विलास एवाद्य प्रणयवचनं प्रार्थना ·पूर्वमेवः। णीभूतप्रतमुसलिलासावतीतस्य सिन्ध : पण्ड च्छाया तटरहतमंशिभिर्जीर्ण पर्णः । भाग्य ते सुभग ! विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती काश्यं येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपाद्यः ॥३६ वाक्य हि । स्त्रोण मेष स्वभावो यत् विलासरच रागप्रकाशनं *न तु कण्ठत इति । विचमवाव नाभिसन्दशनादिः उत एव ।२८॥ निविष्याया विरहावस्थां वर्ण यन् तनिराकरणं प्रार्थ- धते, वेगोति । अवणी वणीभूतं वेण्याकार प्रतनु कोकञ्च सलिलं यस्याः सा तथोक्ता वेणीभूतकेयपाशा इति च वन्यते। सहन्ति इति कहाः (इगुपधलक्षणः कः ] । तटयो: बिहाः ये तरवः तेभ्यः अश्यन्ति इति तथोत: जीर्णपण: शिरष्कपत्रैः पाण्डुच्छाया पाण्डुवर्णा अत एव हे सुभग ! विरहावस्थया पूर्वोक्त प्रकारया करणेन अतीतस्य एतावन्त कालम् अतीत्य गतस्य प्रोषितस्य इत्यर्थः ते तव सौमाग्य: भगत्वम्। [हद्भगमिन्धन्त पूर्वपदस्य चेत्युभयपदहिः । नयन्ती प्रकाशयन्ती, स खल सुभगो यम अङ्गानाः काम- यन्त इति भावः । असौ पूर्वोक्ता सिन्धुः तदौ निविन्ध्या स्त्री नद्यां ना नदे सिन्धुर्देशभेटेऽम्बुधौ गजे इति वैज- मन्ती ] । येन विधिना व्यापारेण काश्यं त्यजति सः विधिः त्वया एव उपपाद्यः कर्तव्यः इत्यर्थः। स च विधि: एकत्र इष्टिः अन्यत्र सम्भोग', तदभाषनिबन्धनवान कायस्य इति भावः । [इयं पञ्चमी मदनावस्था .

·१२ मेवदूतम् । मायावन्तौमुदयनकथाकोविढग्रामहहान पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुगें यौविशाजां विद्यावाम । खल्पोभूते सुचरितफले खर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्य हतमिव टिवः कान्तिमत् खण्ड मेकर तदुक्तं रतिरहस्ये, नयनप्रीति. प्रथमं चित्तासनस्ततोऽय सङ्कल्पः। निद्राच्छे दस्त नुता विषयनिहत्तिस्त्रपामाशः । उन्मादो मूळ मृतिरित्येताः स्मरदशा दशैव स्युरिति । तामतीतस्येति पाठमाश्रित्य सिन्धुनाम नद्यन्तरमिति व्याख्यानं तु सिन्धु म कश्चित् नदः काश्मीरदेशे स्थितः, नदी तु कुत्रापि नास्तीत्युपेक्ष्यमित्याचक्षते ] ॥३०॥ प्राप्येति । विदन्ति इति विदाः [गुपधलक्षणः कः) । भोजसो वेद्यस्थानस्य विदा: कोविदाः [ीकारलीपः पृषो. दरादित्वात् सधुः] उदयनस्य वत्सराजस्य कथानां वासब- दत्ताहरणाद्यद्भुतोपाख्यानानां कोविदाः तत्त्वज्ञाः प्रामेषु ये बहाः ते सन्ति येषु तान् प्रवन्तीन् तबामजनपदान् प्राप्य तत्र पूर्वोद्दिष्टां पूर्वोक्तां प्रणयविमुखो माम्म भूसन्न. यिन्या इत्युक्तां श्रौविधाला सम्पत्तिमहतीम् [शोभा. सम्पत्तिपमासु लचौः बोरिव दृश्यते इति शाशतः] विशाला पुरोम् उज्जयिनीमनुसर व्रज कथमिव स्थितां सुच. रितफले पुण्यफले स्वर्गोपभोगलक्षणे स्वल्पीभूते प्रत्यल्याव. शि सति इत्यर्थः गां भूमिं गतानाम् । [गोरिला कुभिनी धमत्यमरः)। पुनरपि भूलोकगतानामित्यर्थः सनिया खगवता जनानां शेषैः भुत्ताशयः पुत्रः पुनः इतन ·पूद मेवः । टौ कुर्वन् पटु मदकलं कूजितं सारमानां प्रत्यषेष स्फुटित कमलामोटमैनौकषाय:। यत्र स्खौणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूल: शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकार: ॥३२॥ पानीतं स्वर्गार्थानुष्ठित कर्मशेषाणां खर्गदानावश्यम्भावात् इति भावः कान्तिरस्य अस्तीति कान्तिमत् उज्ज्वलं सार- भूतमित्यर्थः एक भुक्तात् अन्यत् एके मुख्यान्यकेवला इत्य- मरः । दिवः खर्गस्य खण्डमिव स्थितामित्युत्प्रेक्षा। एतेन प्रतिकान्तसकलभूलोकनगरसौभाग्यसारत्वम् उज्ज. यिन्या व्यज्यते ॥३१॥ दीर्घाकुर्वविति। यत्र विशालायां प्रत्यूषेषु अहर्मु- खेषु [प्रत्यूषोऽहर्मुखं कल्यमित्यमरः]। पटु प्रस्फटं मद. कलं मदेन अव्यक्तमधुरम् । [ध्वनौ तु मधुरास्फुटे कल इत्यमरः । सारसानां पक्षिविशेषाणाम् । [सारमो मैथुनो कामो गोनर्दः पुष्कराद्वय इति यादव:) । यहा सारसानां हंसानां [चक्राङ्गः सारसो हंस इति शब्दार्णवे। कूजितं बतं दौ/कुर्वन् सन्तानयन् इत्यर्थः यावहातं शब्दानुहते. रिति भावः एतेन, प्रियतमः स्वचाटुवाक्यानुसारि क्रीड़ा- पधिकूजितम् प्रविच्छिवीकुर्वन् इति च गम्यते । स्फु टि- ताबां विकसितानां कमलानाम् आमोदेन परिमलेन सह या मैत्री संसर्गः तेन कषायः सुरभिः [रागद्रव्ये कषा- योऽस्त्री निर्यासे सौरभे रसे इति यादवः] अन्यत्र विमर्दगन्धी इत्यर्थः [विमर्दोत्ये परिमलो गन्धे जनमनोहरे। चामोदः ·मेघदूतम। जालोगोषैपचितरपुः केशसंस्कारधूप- बन्ध प्रोत्या भवनशिखिभित्तवृत्योपडारः। हये ध्वस्याः कुसुमसुगभिष्वध्वखेटं नयेथा लक्ष्मी पश्यन् ललितवनितापादरागाक्तेिष.३३ सोऽतिनिहांगत्यमरः। प्रगानकूनो मान्धात् सुखस्पर्शः अन्यत्र गाढ़ालिङ्गनदत्तगात्रसवाहनः इत्यर्थः । भवभूतिना च उत्तम, प्रशिथिलपरिरम्भ दत्तसंवाहनानीति। संवाद्यन्त च सुरतश्रान्ताः प्रिये युवतयः । एतत कविरेव वक्ष्यति, सम्भो. गान्त मम समुचितो हस्तसवाहनानामिति । शिप्रा नाम काचित् तत्रत्या नदी तस्याः वातः शिप्रावात: शिप्रा. ग्रहणं शैत्यद्योतनार्थ प्रार्थना सुरतस्य याचना तत्र चाटूनि करोतीति तथोक्तः पुन: सुरतार्थ प्रियवचनमः योता इत्यर्थः [ कर्मण्य प्रत्ययः ] । प्रियतमः वल्लभः इव स्त्रीणां सुरतग्लानि सम्भोगखेदं हरति नुदति चाटूक्तिभि- विस्म तपूर्वखेटाः स्त्रियः प्रियतमप्रार्थनां सफलयन्ति इति भावः । प्रार्थनाचाटुकार इत्यत्र खण्डितनायिका अनुनी. तेति व्याख्याने सुरतग्लानिहरणं न सम्भवति तस्याः पूर्व सुरताभावात् पश्चात्तनसुरतग्लानिहरणं तु नेदानी. न्तनकोपशमनार्थचाटुवचनसाध्यमित्युपेक्षेवोचिता विवे- किनाम् । [जातेऽन्यासङ्गविकृते खण्डिताकषायितेति दशरूपके ] ॥ ३२॥ जालोहोरिति । जालोहीणैः गवाक्षमार्गनिर्गतैः । [बालं गवाचे पानावे बालके कपटे गणे इति यादवः ।

·पूर्वमेधः। अत: कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वौच्यमाण: पुण्य यायाविभवन गुरोर्धाम चण्डौखरख। धूतोद्यानं कुवलयरतोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रौड़ानिरतयुवतिक्षानति मरुद्भिः ॥३४॥ केशसंस्कारधूपैः वनिताकेशवासनाथैः गन्धद्रव्यधूपैः इत्यर्थः [ अत्र संस्कारध पयोस्तादर्थेऽपि यूपदादिवत् प्रकृति- विकारत्वाभावात् अवघासादिवत् षडी समासो न चतु- र्थोसमासः ] । उपचितवपुः परिपुष्ट शरीरः बन्धौ बन्धुरिति वा प्रोत्या भवनशिखिभिः गृहमयूरैः दत्तः नृत्यम् एक उपहारः उपायनं यस्म स तथोक्त: [उपायनमुपग्रायमुप. हारस्त थोपदेत्यमरः ] । कुसुमैः सुरभिषु सुगन्धिषु ललि- तवनिता: सुन्दरस्त्रियः [ ललितं त्रिषु सुन्दरमिति शब्दा. र्ण वे ] । तासां पादरागेण लाक्षारसेन अतिषु चिह्नितेषु हर्येषु धनिकभवनेषु अस्याः उज्जयिन्याः लक्ष्मी पश्यन् अध्वगमनन खेदं लशं नयेथाः अपनय । ३३ ॥ भर्नुरिति। भर्तुः स्वामिनः तीलकण्ठस्य भगवतः कण्ठस्येव छवियस्य असौ कण्ठच्छविः इति हेतोः गणे: प्रमथैः [ गणस्तु गणनायां स्यात् गणेशे प्रमथे चये इति शब्दार्णवे। सादरं यथा तथा वौल्यमाणः सन् प्रिय वस्तसादृश्यात् अतिप्रियत्वं भवेत् इति भावः । त्रयाणां भुवनानां समाहारः त्रिभुवनम् । [तहितार्थत्यादिना समासः । तस्य गुरोः त्रैलोक्यनाथस्य चण्डीखरस्य कात्यायनीवनभस्य पुण्यं पावन धाम महाकालाय' सार्न ·नेवदूम्। अध्यन्वमिन् जलधर ! महाका म.स.द्य काले स्थातव्य ते नयनविपयं यावदत्य ति भानुः । कुर्वन् सन्धयाबलिपटहतां शुलिनः नापनौया- मामन्द्राणां फलमविकलं लपस्यसे गर्जितानाम३५ यायाः गच [ विध्यर्थे लिङ] श्रेयस्करत्वात् सर्वथा गन्त- व्यम् इति भावः । उताञ्च म्कान्द, अाकाशे तारकं लिङ्ग पाताले हाटकेश्वरम्। मत्य लोके महाकालं दृष्ट्वा कामि- समानुयादिति । न केवल मुक्ति स्थानमिद किन्तु विलास. स्थानमपीत्याह धूतेति । कुवलयरजोमान्धिभि: उत्पलपरा. मगन्धवधिः तोयक्रीड़ासु निरतानाम् आसक्तानां युवतीनां सानं खानीयं चन्दनादि [ करणे ल्युट ]। [मानीये. ऽभिषवे मानमिति यादवः ] । तेन तित: सुरभिभिः [ कटतितकषायास्तु सौरभे च प्रकीत्तिता इति हला. युधः ] । सौगव्यातिशया विशेषणहयम्। गन्धवत्याः नाम नद्याः तव्रत्यायाः मरुद्भिः मारुतैः धूतोद्यानं कम्मितो. पवनम् इति धानो विशेषणम् ॥ ३४ । प्रपौति। हे जलधर ! महाकालं नाम पूर्वोक्त' पली- खरखानम् अन्यस्मिन् सन्ध्यातिरितोऽपि काले नासाथ प्राप्य ते तव स्थातव्य त्वया स्थातव्यम् इत्यर्थः [ त्यानां कर्तरि वेति षष्ठी] । यावत् यावता कालेन भानुः सूर्यः नयनविषयं दृष्टिपथम् अत्येति पतिकामति प्रा प्रस्तमयातू सातव्यम् इत्यर्थः [ यावत् इत्येतत् अवधारणार्थे, यावत् नाच साकल्यावधी मानेऽवधारने इत्यमरः]। किमचंम्.

·३७ पूर्वमेधः । पादन्यासः कश्चितग्शनास्तव लोलावधूत: रत्नच्छावाखचितबलिभिचामरः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाप्रविन्द - नामोच्यन्ते त्वबिमधुकरण्टिौर्षान् कटाक्षान३६ अत: प्राह कुर्वविति। नाघनीयां प्रशस्यां शू'लनः विवस्य सन्ध्यायां बलि: पूजा तव पटहतां कुर्वन् सम्पादयन् अाम. न्द्राणाम् ईषहम्भीराणां गजितानाम अविकलम अखण्डं कल लपस्यसे प्राप्स्यति [ लभेः कत्तरि लट] । महाकाल. नाथबलिपटहवन विनियोगात्ते गजितसाफल्य स्यात् इत्यर्थः । ३५ ॥ पादन्यासैरिति । तब सन्ध्याकाले पादन्यासः चरण- निक्षेपैः नृत्याः क्वणिताः शब्दायमाना रशना: यासां ता: तथोक्ताः कणतेरकमकत्वात् गत्यर्थाकर्मकेत्यादिना कतरि त:। लोलया विलासेन अवधूतैः कम्पितेः रत्नानां कङ्कणमणीनां छायया कान्त्या खचिता: रूषिताः बलयः चामरदण्डाः येषां तैः बिलिचामरटराई च जराविनय- चमणीति विखः] चामरैः बालश्यजनैः कान्तहस्ताः [एतेन दैगिक वृत्यं सूचितम्। तदुख नृत्य सर्वख, खनकन्दुक- वस्त्रादिदण्डिकाचामरस्त्रजः । वीसाच त्वा यत् कुर्यु. नृत्य तत् दैशिकं भवेदिति । वेश्याः महाकालनाथम् उपेत्य नृत्यन्त्यो गणिकाः त्वत्तो नखपदेषु नखपतष सुखान् मुखकगन् [मुखहती मुखे मुखमिति शब्दावे । वर्षण प्रविन्दून् प्राम्य त्वयि मधुकरशेषिदीर्घान् 8 ·३८ मेघदूतम्। पश्चादुचभजतस्वनं मण्डलेनाभिलीनः साध्य तेषः प्रतिनवजवापुष्परत टधानः । कृत्वार हर पशुपतेरा नागाजिनेच्छा शान्तोगस्तिमितनयनं दृष्टभक्तिभवान्वा ॥३॥ अपानान् श्रामोश्यन्ते परैः उपकता सन्तः सद्यः प्रत्युप. कुर्वन्ति इति भावः। कामिनीदयनीयवलक्षणं शिवोपा- सनापाल सद्यो लप्सासे इति ध्वनिः ॥१६॥ पशादिति। पथात् सभ्याबस्यनन्तरं पनपतेः शिवस्य नृत्यार ताण्डवप्रारम्भे प्रतिनवजवापुष्परत प्रत्यग्रजवा- कुसुमारणं सन्ध्यायां भवं साध्य तेजी दधान: उच्चैः उवतं मुजा एव तरवः तेषां वनं मण्डलेन मण्डलाकारेख अभिलीनः अभिव्याप्तः सन् [कर्तरि त:) । मवाबा भव- पना [रन्द्रवरुपभवसर्वेत्यादिना डीप भानुगागमय । शान्तः उगः गजाजिनदर्शनभयं ययोः ते अतएव स्तिमित निषले नयने यस्मिन् कर्मणि तत् तथोक्लाम् [उ. गवरित के भये मन्यरयामिनीति शब्दावे] । भक्ति: पूज्येषु अनुरागः (भावार्थे जिन्प्रत्ययः]। दृष्टा मधिर्यस म दृष्टभतिः सन् पचपतेः भाद्र शोणिताः तत् नागा. विनं गजचर्म चिजिनं धर्म कत्तिः स्त्रीत्यमरः । तब छां हर निवर्तय त्वम् एव तत्स्थाने भव इत्यर्थः । गजा. पुरमर्दनानन्तरं भयवान् महादेवः तदीयम् प्राविनं मनमण्डलेन विवत् नाण्डवं चकार इति प्रसिधिः। हिष्टभचिरिति कथं रूपसिद्धिः दृष्टशब्दस्य स्त्रियाः पुंवत् -

·पूर्वमेवः ।
गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तव नत
बहालोके नरपतिपये सूचिभेय समोभिः ।
बौदामन्या कनकनिकपस्निग्धया दर्शयोवौं'
मोबोमर्गस्तनितमुखरो माल भूर्विकवास्ता॥३८
इत्यादिना पंवद्धावस दुर्घटत्वात् अपरणौप्रियाविति
निषेधात् भनिशब्दस प्रियादिषु पाठादिति तदेतोय
भक्तिरिति शब्दम् शचित्य प्रतिविहितं गणव्याख्याने
दृढ़ मतिरस्येति नपुंसकं पूर्वपदम अदायनिहत्तिपरत्वे
हदमब्दात् लिङ्गविशेषत अनुपकारित्वात स्वौत्वम् प्रवि.
बधितमिति । भोजराजस्व मक्ती च कर्ममाधनायाम इत्यनेन
सूत्रेण भज्यते इति कर्मार्थत्वे भवानौभक्तिरित्यादि भवति
भावसाधनायां तु खिरभक्तिभवान्यामित्यादि भवतीत्याह।
तदेतत् सर्व सम्यक् विवेचितं रघुवंशसमौवन्यां दृढभक्ति
रिति ज्येष्ठे इत्यत । तस्मात् दृष्टभक्तिरित्यत्रापि मत.
भेटेन पूर्वपदस्थ खीत्वेन नपुंसकत्वेन प रूपसिपिरस्तीति
खितम् ॥३००
स्वं महाकालनावस्व देवाप्रकारमभिधान पुनरपि
नरसञ्चारप्रकारमाह मच्छन्तीनामिति। तब उनदियां
म रावौ रमणवाति प्रियभवनं प्रति गच्छन्तीनां बोषि-
नाम पभिसारिकाराम इत्यर्थः सूचिनिः भोः प्रतिसा.
रित्वः तमोमिः समासीक निमाष्टिप्रसरे नरपति.
पये राजमार्ग बनवम निकषः निकयते इति व्युत्पत्ता
निषोपयगतरवा तव खिग्धं तेवो यमाः नया [विन्ध

·४. मेघदूतम् । तां कस्खानिगवनवलभो सुप्तपारावतायां नौत्वा रात्रि चिरविलमनात खिन्नविद्य त्कलनः । दृष्ट सय पुनरपि भवान् वाहयेदवशेषं मन्दायन्त न खलु मुहृदामभ्य पेतार्थकृत्वाः ५३८ तु मरणे सान्द्रे रम्ये लोव तु तेजसोति शब्दाणवे । सुदाना अद्रिणा एकदिक मौटामनी विद्युत् [ तेनैक दि. गित्यप्रत्यय.] । तया उर्षी माग दर्शय, किञ्च तीयोस गस्तनिताभ्यां दृष्टिगर्जिताभ्या मुखर शन्दायमानो माम भूः, कुतः, ताः योषित: विलवाः भोरव. ततो दृष्टिगजित न कार्ये इत्यर्थः । [नात तायोत्सर्गसहितं स्तनितभिति বিশ্ব মিছিল নিন। অনিলা নব इन्दपक्षे अल्पाच तरमिति पूर्वनिपातशास्त्र विरोधः लक्षण- हेत्वोः क्रियाया इति सूत्रे विपरीत निर्देशन पूर्वनिपात- शास्त्रस्य अनित्यत्वज्ञापनादिति ] ॥३८॥ तामिति। चिरं विलसनात् स्फुरणात् खिन्न विद्युत् एवं कलत्र यस्य स भवान् सुप्ता: पारावताः कलरवाः यखां तस्यां विविक्तायाम् इत्यर्थः [ पारावत: कलरवः कपोत इत्यमरः ] जनसञ्चारः तव पसम्भावित एव इति भावः । कस्याञ्चित् भवनस्य वलभी आच्छादने उपरिभागे इत्यर्थः माछादनं स्वाहलभी रहाणामिति हलायुधः] तां रात्रि नीत्वा सूर्या दृष्टे दिने सति इत्यर्थः पुनरपि अवशेष वाह- येत् तथाहि सुझदा मिवाणाम् अभ्युपेता अङ्गीलता पर्यस्य प्रयोजनस्थ असा क्रिया यैः ते प्रत्युपेतसुदर्या इत्यः ·पूर्वमेधः । तखिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डितानां शान्ति नेयं प्रणयिभिरतो वम भानोस्य जाशु । प्रालेवास कमलबदनात मोऽपि इतुं नलिन्या: प्रत्याहत्तस्त्वयि कररुषि स्यादनल्याभ्यसूयः ॥४०॥ सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समामः । क्त्या क्रियदेवतयोः कायें स्त्री कुपिते विविति यादवः । कञः शचेति पका- रात् क्यप् ] । न मन्दायन्ते खलु न मन्दाः भवन्ति हि न विलम्वन्त इत्यर्थः। [ लोहितादिड़ाजभ्यः क्यच् वा क्यष इत्यामनेपदम् ] ॥३८॥ तम्मिबिति। तस्मिन् काले पूर्वोतो सूर्योदयकाले प्रणयिभिः प्रियतमः खण्डितानां योषितां नायिकाविशे. षायाम। [जातेऽन्यासङ्गविकते खण्डितकषायितैति दशरूपके । नयनसलिलं शान्ति नेयं नेतव्यम् नियति- हिकर्मकः ] । अतो हेतो. भानोः वम आश शीघ्र त्यन तस्य पावरको मा भूः इत्यर्थः । विपने अनिष्टमाचष्टे, सोऽपि भानुः नलानि अम्बजानि अस्याः सन्तीति नलिनी पद्मिनी टणेऽम्ब जे नलं ना तु राज्ञि नाले तु न स्त्रिया- मिति शब्दार्थ वे ] । तस्याः स्वकान्ताया: कमलं स्वकुसुमम एव वदनं तस्मात् प्रालेयं हिमम् एव असम प्रशु प्रहां शर्मायतुं प्रत्यावृत्त: प्रत्यागतः, नलिन्याच भर्तुर्भानीः टेशान्तरे नलिन्यन्तरगमनात् खण्डितात्वमित्याशयः ! नमः लयि करान् अशून् रुद्धि इति कररुत् [किप। तस्मिन् करतधि सति इतरोधिनि सति इति च गम्यते [बखि- ·मेघदूतम्। गौरायाः पयसि परितचेतसौव प्रसने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् । तबादसा: कुमुदविशदान्यहसि त्वं न धैर्यात मोधौवक्तुं चटलथफरोहतं नक्षितानि ॥४॥ हस्तांशवः करा इत्यमरः] । अनल्याभ्यसूयः अधिकविहषः स्यात् प्रायेण इच्छाविशेषविघातात् हेषो रोषविशेषच कामिनामिति भावः । किञ्च, बामणं चार्कमीशान विष्णु वा हेष्टि यो जनः । श्रेयांसि तस्य नश्यन्ति रौरवच भवेत् धुवमिति निषेधात् कार्यहानिय इति ध्वनि. ॥४॥ गम्भौराया इति । गम्भोरायाः नाम सरितः उदात्तना. यिका च वन्यत प्रसन्ने अनुरतत्वात् दोषरहित चेतसि इस प्रसव निर्मले पयसि प्रकृत्या स्वभावेन सुभगः सुन्दरः सुन्दरेऽधिकभाग्य च दुर्दिनेतरवासरे। तुरीगंथे श्रीमति स सुभगः इति शब्दावे! ते तव छाया चासौ आमा च मोऽपि प्रतिविम्बशरीरं वा प्रवेश लप्माते साक्षात् प्रवे. शमनिच्छोरपि इति भावः, तस्मात् छायादारापि प्रवेशा- वश्यम्भावित्वात् अस्याः गम्भीरायाः कुमुदवत् विपदानि धवलानि चटुलानि शीघ्राणि अफराणां मीनानाम् उह- तनानि उहितान्य व प्रेषितानि पवलोकनानि [विषु स्यात् घटुवं भोप्रमिति विश्वः ] । एतावदेव गभी. राया पनुरागतिकम धैर्यात् धार्थात् वैमत्यात् मोघोकन्तु सिफचौक न पईसि न अनुरखा विस्तब्यथा इत्यः। Co ·पूर्वमेधः। तया: विचित् करवतमिव प्राप्तवानौरयावं हत्वा नौलं पजिलवसनं मुनरोधोनितम्बम् । प्रस्थान ने कथमपि सखे ! लम्बमानस्य भावि बाताखादो विस्तवघना को विहात समर्थः॥४२॥ वन्निष्यन्दोसितवसुधागन्धसम्पर्क ग्यः चोतोरन्ध ध्वनितसुमगं दन्तिभि: पौवमानः । [ धूर्तलक्षणं तु, क्लिशाति नित्य गमितां कामिनौमिति सुन्दरः । उपत्यरतां यत्नेन रकां धूर्ती विमुञ्चतोति ] ॥४१॥ तस्या इति। ई सखे! प्राप्ता वानीरशाखा वेतस- शाखा येन तत् तथोक्तम, अतरव किञ्चित् ईषत् करतं हस्तावलम्बितम् इव स्थितं, मुक्त: त्यत: रोध. तटम् एव नितम्ब. कटि: येन तत् तथोक्तम् नितम्बः पक्षिमे श्रोणि. भागेऽट्रिकटके कटापिति यादव: ] नौलं कृष्णव तस्याः गम्भीरायाः सलिलमेव वसनं हत्वा अपनीय प्रस्थानसमये प्रेयसीवसनहरणं विरहतापापनोदनार्थम् इति प्रसिहम् ] । लम्बमानस्य पीतसलिलभरात् लम्बमानस्य अन्यत्र जघमा- रूढस्य ते तब प्रस्थानं प्रयाणं कथमपि वक्रण माधि बकत्वे हेतुमाह प्रातति। ज्ञातास्वादः अनुभूतरसः कः पुमान् विहतं प्रकटीकतं अघनं कटि: सत्पूर्वभागो वा यस्याः ताम् [जघनं स्वात् कटौ पूर्व भिमागापरांगयो- रिति यादवः ] विहातु त्यतुं समर्षः १ न कोऽपि इत्य: ॥४२॥ बदिति । बविचन्दे तव वृध्या असितावा:

·मेघदूतम् । नोचैर्यास्यत्य पजिगमिषोदेवपूर्व गिरि ते शौतो वायुः परिणमयिता काननोदुम्बराणाम४३ तत्र स्कन्द नियतवसतिं पुष्पमेधौलतात्मा पुष्पासार: स्नपर्यतु भवान् व्यामगङ्गाजला:। उपह हितायाः वसुधायाः भूमेः गन्धस्य सम्पर्केण रम्यः सुरभिः इत्यर्थः (स्रोतःशब्देन इन्द्रियवाचिना तविशेषो घ्राणं लक्ष्यते । स्रोत इन्द्रिये निम्नगारये इत्यमरः । स्रोतो. रधेषु नामाग्रकु हरेषु यत् ध्वनितं शब्दः तन सुभगं यथा तथा दन्तिभिः गजै: पीयमानः वसुधागन्धलोभात अाघ्राय: माण इत्यर्थः अनेन मान्द्यम् उच्यते । काननेषु वनेषु उदुम्ब- राणां जन्तुफलानाम् [उदुम्बरे जन्तुफलो बनाङ्गो हेमदु- ग्धक इत्यमरः] । परिणमयिता परिपाचयिता [मितां इख इति खः ] । शीता वायुः देवपूर्व गिरि देवगिरिम् इत्यर्थः उपजिगमिषोः उमगन्तुम् इच्छोः [गमेः सवन्ता. दुप्रत्ययः ] । ते तब नीचैः शनैः वास्यति त्वां वीजयिथति इत्यर्थः। [ सम्बन्धमावविवक्षायां षष्ठी। देवपूर्व गिरिम् इत्य व देवपूर्वत्वं गिरिशब्दस्य नतु संधिगतत्वाभावात् अवा.. चवचनं दोषमाहुरालङ्कारिकाः। तदुक्तम् एकावल्यां, यदवा- यस्य वचनमवायवचनं हि तदिति । समाधानं तु देव. शब्दविशेषिर्तन गिरिशब्देन शब्दपरेण मेघोपगमयोग्यो देवगिरिलच्यते इति कथञ्चित् सम्याधम् ] ॥४॥ ववेति । तत्र देवगिरी नियता. वसतिः यस्य तं नित्य- सविहितम् इत्यर्थः (पुरा किल तारकास्यासुरविजयसन्तु.

·Ce पूर्वमेधः। चिाहतोनवशिषता वासबौनां चमूनाम जात्यादित्य इतवहमुखे सम्मत तजि तेजः ॥४॥ कतामा ष्टरप्रार्थनावशात् भगवान् भवानीनन्दन: स्कन्दो नित्यम अहमिह सह शिवाभ्यां वसामि इत्यत्वा तत्र वसति इति प्रसिधिः। स्वान्द कुमारं म्वामिन पुष्याणां मेघः पुष्यमेघौ- कमरूपत्वात पुष्पवर्ष कमेघीस्तविग्रहः सन् व्योमगङ्गाजला: पुष्यासारैः पुप्पसम्पातैः (धारासम्पात प्रासार इत्यमरः । ] भवान म्ब यम् एव सूपयतु अभिषिञ्चतु स्वयपूजाया: उत्तमत्त्वात् इति भावः । तथा च धन्धर- हस्य, म्वयं यजति चेत् देवमुत्तमा सोढगात्मजैः । मध्यमा यानयद मृत्यौरवमा याजनक्रियेति । ] म्वन्दस्य पूज्यत्व- समर्थकम् अर्थान्तरं न्यस्यति रक्षेति । तत् भगवान म्कन्ट इत्यर्थः (विधयप्राधान्यात् नपुंसक निर्देशः । ] वासवस्य इमा: वासव्यः तस्येदमित्यण] तासां वासवीनाम् ऐन्द्रोणां चमूनां सेनानां रक्षा ण्व हेतुः तस्य रचाहतोः रक्षया कारणेन रथार्थम् इत्यर्थः षष्ठौ हेतुप्रयोग इति षष्ठी।। नवशशिभूता भगवता चन्द्रशेखरेप वहति इति वह पचा. बच् ] हुतस्य वहः हुतवहः वहि: तस्य मुखे सच तं सचि. तम् पादित्यम् प्रतिक्रान्तम् 'प्रत्यादित्यम् [भत्यादयः कान्तावर्षे हितोयेति समासः तेजी हि साचात् भग- बतो रस एव मूत्वन्तरम् इत्यर्थः पतः पूज्धमिति भावः। इसया त महत्वसूचनाम् । तदुखं सारही, गवां ·५० मेघदूतम । ज्योतिलखावलविगलितं यय वई भवानी पुत्वप्रेमया कुवलयदखप्रापि कण करोति। धौतापाइरविरचा पावत' मयर पवाददिपायगुरभिजितनयेषाः ॥8॥ पचात् हिजयात्रियोगिनां त् कवेर्वरः । पर शचि. तमं विद्यापखं स्त्रीवहिवामिनामिति ] ॥४॥ ज्योतिरिति । ज्योतिषः तेजसः लेखाः राजयः तासां वलयं मण्डलम् अस्य प्रतीति तयोत', गलितं भ्रष्ट न त लोल्यात् स्वयं शिवमिति भावः यस्य मयूरस्य वह पिच्छ [पिच्छवई नपुंसके इत्यमरः । ] भवानी गौरी पुत्रप्रेममा पुवसेहेन कुवलयस्य दल पत्र ततप्रापि तदयोगि यथा तथा कर्णे करोति दलेन सह धारयति इत्यर्थः, यहा दल. प्रापि दलभाजि दलाहें कणं करोति । शिवन्तात् सप्तमो] । दल परिहत्य तत्स्थाने वह धत्ते इत्यर्थः । [नाथस्त कुव. लयदलचेपीति पाठमनुसृत्य क्षेपो निन्दा अपसारणं बेति व्याख्यातवान् | हरयाविरुवा हरगिरबन्द्रिकया धौता. पाई खतोऽपि शौक्रयात् प्रतिधवलितनेत्रान्तम् अपाहो नेवयोरसावित्यमरः]। पावकस अने: प्रपत्व पावधि: स्कन्दः [पत एष इति इ ] । तम तं पूर्वो मयूर पचात् पुष्पाभिषेवनानन्तरम् पढ़ेः देवगिरेः वः पर. रेन शुभसंक्रमन गुमिः पतिधानमहरि ख: यनितः नयेबाः वृत्व वारय माईतिकमावन मववन हमारन उपासमति भावः। [मदेवा इबन पवार- ·पूर्वमेधः । चारानं भरवणभवं देव मुन्तिाव सिहइन्हसकामयाहोबिभिम क्रमार्गः । ध्यालम्ब था: सुरभितनयालम्भनां मानयिष्यन् चोतोमा भुवि परिणतां रन्तिदेवस्य कौर्तिम ॥४६. कर्मकाञ्चित्तवक कादित्यामनेपदापवादः निगरणचलमा. थेभ्यति परमपदं न भवति तस्य न पादम्याग्यम्परि- मुहरुचिकृतिवदवस प्रति प्रतिषेधात ] . ४५॥ पाराध्येति। एनं पूर्वोक्तं शराः बापणानि [भरो बाणे बाणढणे इति शब्दावे ] । तषां वनं भरवणम् । [प्रनिरन्त:शरेत्यादिना बत्वम् ] । तत्र भवः जम बस्य तं शरवणभवं देवं स्कन्दम् । [भरखमा षडानन इत्यमरः। पवयों बहनौहिय॑धिकरणो जन्मादुत्तरपद इति वामनः । पवयः अगतिकत्वात् पाश्रयणीय इत्यर्थः पाराध उपास्य वौणिभिः वीणावद्धिः [बीयादित्वादिनिः] | सिाहः सिहमिथुनः भगवन्त स्कन्दम् उपवौणयितुम् पामतेः ति भावः जलकणभयात् जलसेकस्य वीणन. प्रतिबन्धकत्वात् इति भावः मुतमार्ग: त्यावर्ना सन् Tr- रितावा वियन्तम् बवानं गत इत्यर्थः सुरमितनवानां गवाम् पालन संपनेन जायते इति तथोमा भुवि लोके स्रोतोमूर्धा प्रवाहकपेच परिणता रूपविशेषम् पापना रन्तिदेवख दशपुरपतः महाराजस्य कीर्ति धर्म- खत्याखां नदीम् इत्यः मानयिषद् सवारियन बार- ·मुक्तागुणमिव मेवदूतम्। त्वय्यादात जलमवनते शाङ्गिखो वर्णचौरे तस्सा:मिन्धोः पृथुममि तनु दूरभावातप्रवाहम् । मेलिप्यन्ते गगनगतयो न नमावयं दृष्टी: एक भुव: स्थ लमध्ये न्द्रनौलम् ४७ तामत्तौय्यं वन परिचितच लताविभमाणां पक्ष्योत्क्षेपाटुपरिविलसत् कृष्णशारप्रभाणाम् । बथाः पालम्बा अवती: इत्यर्थः । [पुग किल राजो रन्ति- देवस्य गवालम्भेषु एकत्र सम्भृतात् रक्तनिष्यन्दत्वात् चम- राशेः काचित् नदी सस्यन्द सा चर्मखतीति आख्यायते ॥४॥ त्वयोति । शाणि: कृष्णस्य वर्णस्य कान्तः चौर वर्गचौर तत्तु ल्यवणे इत्यर्थः त्वयि जलम पाटातुम् अवनत प्रपि दूरभावात दूरत्वात् तनु सूक्ष्मतया प्रती. यमानं तस्याः सिन्धोः चर्मगवत्याम्यावा: प्रदाई गगन गतियेषां ते गगनगतयः खेचर: सिद्धगन्धर्वादयः [ अय- मपि बहुव्रीहिः पूर्ववत् जमाद्युत्तरपदेषु द्रष्टव्यः ] । नूनं दृष्टीः श्रावज्यं नियम्य एकम एकयष्टिकं स्थूल: महान् मध्वः मध्यमणीभूतः इन्द्रनील: यम्य तं भुवः भूमेः मुक्ता. गुणं मुवाहारम् इव प्रेक्षिष्यन्न । ति अत्यन्तनीलमत्र- सङ्गतस्य प्रवाहस्य भृकण्ठमुक्तागुणत्वेन उत्प्रे क्षेत्र इयमिति वशब्देन व्यज्यते । निरुक्त कारस्तु तत्र तत्रोपमा यत इव- दर्शनमिति इयशब्ददर्शनात् • अवाप्युपमैवेति बनाम।४०॥ तामिति। तचर्मखतोम् उत्तीर्य भयो लताः इव सति पृथुम ·४ पूर्वमेधः । कुन्दक्षेपानुगमधुकरथोमषामात्मबिम्ब भावोकुर्वन् दयपुरबधुनेबकौतूहन्नानाम् ॥१८॥ वहावर्त्त जनपदमय छायया गाइमान: नवं क्षत्वप्रधनपिशुनं कौरवं तनजेथाः । कम- मलता: उपमित मम स: । तामां विभ्रमा: बिलासा: परिचितालमा येष तेषां पच्मागि नेत्रलोमानि [ पक्ष्म मूत्रे च सूक्ष्म शे किल्क नेत्र लोमनोति शाखतः । तषाम् उत्तेपात उन्नमनात् हेतोः कृष्णास ताः सारथि कपाशागः नीलशारा: वर्णो वर्णनति समासः । तसिता: गारा इति यादवः । ततश्च धारशब्दात् एव सिद्धे कार्यों पुनः कृष्णपदोपादानं कार्णप्राधान्याथं रतत्व तु न विवक्षितम् उपक्षाननुसारात तस्य स्वाभाविकस्य स्तानत्रेषु सामुद्रिकविरोधात् इतरस्य अप्रसङ्गात् क्वचित् भावकथनं तु उपपत्तिविषयम् ।। उपरि विलसन्त्यः कृष्ण शागः प्रभाः येषां तेषां कुन्दानि माध्यकुसुमानि तेषां क्षेप: इम्तत: चलन तस्य अनुगाः अनुसारिगाः ये मधु. कगः तेषां यिय मुषण न्ति इति तीतानां क्षिप्यमाग. कुन्दानुधादिमधुकरकल्यानाम् इत्यर्थः दश पुरं रन्तिदेवस्य नगर तत्र बध्व. स्त्रिय. [ बधूर्जाया न षा स्त्रो च इत्य. । तासा नेत्रकातूहलाना नवानिलाषागा साभिः लाषदृष्टोनाम् इत्य: प्रामविम्ब स्वमूत्ति पनौकुर्वन् विषय कुन व्रज गच्छ । ४६ ॥ ब्राव निति। अत्र मनुः सरस्वतीपरत्तोवन- मर ·मेघदूतम्। হজালা ঘিনঘযেন লাভীৰখলা धारापातस्त्वमिव कमखान्यस्थवर्षाखानि BER हित्वा हालामभिमतरसां रेवतौलोचना बन्ध पोच्या समरविमुखो लागली वाः सिषे । घोर्यदन्तरम्। तं देवनिर्मितं देशं ब्रह्मावत प्रचक्षत इति]। अथ अनन्तरं ब्रमावर्त नाम जनपदं छायया प्रनातपमण्डलेन माहमानः प्रविशन् न त खरूपेण [पीठ- जत्रात्रमादौलि परिहत्यान्यतो ब्रजेत् इति वचनात् । क्षत्र प्रधनपिनम् अद्यापि शिरःकपालादिमत्तया कुरु- याण्ड युद्धसूचकम् इत्यर्थः [बुद्धमायोधनं वन्य प्रधनं प्रवि. दारपमित्यमरः । तत् प्रसिहं कुरूणाम् इदं कौरवं क्षेत्र भजेवाः सुरुदेवं व्रज इत्यर्थः यत्र कुरुक्षेत्रे गाण्डी प्रस्य अस्तीति गाण्डीवं धनुर्विशेषः [माण्डाजगात् संज्ञायामिति मत्वर्थीयो वप्रत्ययः। कपिध्वजस्य गाण्डीवगाण्डिवो पुनः पंसती इत्यमरः। तत् धनुः यस्य सः गाण्डीवधवा अर्जुनः [वा संघायामित्यनकादेशः] | शितशरशतैः निधि- ताणसहस्रः राजन्यानां राज्ञां मुखानि धाराणाम् उद. बधाराणां पातेः कमलानि त्वम् एव अभ्यवर्षत् अभिमुखं इष्टवान् शरवण शिरांसि पिच्छेद इत्यर्थः ॥४॥ हिवेति । बन्धुनीत्या कुरुपाण्डमेहेन न तु भयेन सम. रविमुखो युहनिःसहा लालम् अस्य पस्तीति खाली हलधरः अभिमसरसाम् अभीष्टखादा नधा रेवत्याः सप्रि- याया: सोचने एव : प्रतिविम्बितत्वात् पि यस्खा:

·पूर्वमेधः । छत्वा लामामभिगममपां सौन्य ! सारखतौनाम अन्तःशुबस्वमपि भविता वर्णमावण वणः ॥५॥ तसाद गच्छरनुकनखल राजावतौणा जडो: कन्यां समरतनयखर्गसोपानपङक्तिम। गौरोवलम कुटिरचनां या विहस्य व फेन: शम्बो: वेयग्रहणमकरोदिन्द लग्नोमिहला ॥५१ तां हालां सुरां [सुरा हलिप्रिया हालेत्यमरः । अभियुक्त देशभाषापदमित्यत्र सूबे हालेति देखभाषापदमप्यतौर कविप्रयोगात् साविति उदाजहार वामनः । हित्वा त्यक्षा दुखजाम् अपि इति भावः याः सारखतीः अपः सिषेवे हे सौम्य ! सुभग ! त्वं तासां सरस्वत्याः नद्याः इमाः सारखत्यः तासाम् अभिगम सेवां चत्वा पन्तः अन्तरात्मनि शुद्धः निर्मलः निर्दोषः भविता [ख लढचाविति वच् । अपि सद्य एव पूतो भविष्यसि इत्यर्थः (वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवहति वर्तमानप्रत्ययः । वर्णमात्रेण वर्णेन एवं अणः स्यामः न तु पापन इत्यर्थः अन्तःशुद्धिरव सम्माचा न तु बाबा वहिशोऽपि सूतबधमायमित्तार्थ सारखत- सलिलमेवी तव भयवान् बलभद्र एव निदर्शनम् । प्रतः भवतापि सरखती सर्वद्या वितव्या इति भावः ॥५॥ तखादिति। वस्मात् कुरक्षेत्रात् कनखलस्य, पट्रेः समीपे अनुकनखलम् [अनुर्यसमवेत्यव्ययीभावः]। शैल. राजान हिमवतः पवतीणी 'सगरतनयानां खर्गसोपान- पति वर्गप्राधिसाधनभूतान इत्यर्थः जोः नाम राध:

·"१ - मेघदूतम । तस्याः प.तु सुरगज इव व्योन्नि पश्चाईलम्बी त्वञ्च टच्छस्फटिकविघट तथेस्तिर्यगम्भः । संसर्पन्त्या सपटि भवतः सातसि छाययासौ स्थाढस्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाभिरामा ॥५२॥ कन्यां जाह्नवी गच्छे: गच्छ विध्यर्थे लिङ। या जागवी गौर्याः वक्के या भ्रुकुटिरचना सापनारोषात न भङ्ग कारण ता फेनैः विहम्य हमि त्वा इव धावन्यात फेनानां हास. बन उत्प्रेक्षा)। इन्दौ शिरोमाणिक्यभूत लग्नाः जर्मयः एव हस्ताः यस्याः सा इन्टु लग्नोमिहस्ता सती शम्भोः केशग्रहणम् अकरोत् । दया काचित प्रौढा नायिका सपनोम् प्रसहमाना खवाजस्यं प्रकटयन्ती स्वभारं सह शिरोरत्ने न केशेष आकर्षति तहत् इति भावः । [इदञ्च पुग किल भगोरथ प्रार्थनया भगवती गगनपथात् पतन्ती गङ्गा गजाधरी जटाजूटेन जग्राहेति कथाम् उपजीव्य उताम् ॥५१॥ तया इति । सुरमज इव कश्चित् दिग्गज इव व्योबि पचात् अई पचाई [पृषोदरादित्वात् साधुः । सेन सम्बते इति पश्चाईलम्बी सन् पश्चाईभागेन व्यानि स्थित्ता पूर्वार्चन जलोन्मुख इत्यर्थः केचित् पूर्वावलम्बीति पठन्ति ) अच्छम्फटिकविशदं निर्मखस्फटिकावदातं तस्याः माया: अभः तिर्यक् त्रिचीनं बथा तथा पातुं वं सकये विचारये. चेत् सपदि स्रोतसि प्रवाह संसपंन्या कामस्या भवतः या प्रतिविम्बन असी गहा प्रस्थाने ·पूर्वमेयः। भासोनानां पुरमितथि नामिगधर्मगावां तस्सा एव प्रभवमचखं प्राय गौरंतुषारः। बच्चखध्वथमविनयने तख टङ्ग निषख: शोमा शुभत्रिनयनहषोत्खातपोपमेयाम् ॥५३ प्रयागात् अन्यत्र उपगतः प्राप्तः, यमुनासनमः यया सा बघाभूता इव अभिरामा स्यात् ॥ १२ ॥ भासीनानामिति। पासीनानाम् उपविष्टानां भगा कसूरिकामगाणाम्। [ [पन्यथा नाभिगन्धानुपपत्तेः] नाधिगन्धैः कस्त रोगन्धैः वेषां तदुपत्वात् पत एष सब- नाभिसंत्रा च सुगनाभिर्म गमदः कतरी त्यमरः ] । अथवा नामवः कस्त यः [ नाभिः प्रधान कास्तू बी मदे. कषिदीरित इति विश:] । तासां गौः सरभिताः पुरभी. कताः पिलाः यस्य तं तस्याः मायाः एष प्रभवति अस्मात् इति प्रभवः बार तुषारैः गौरं सितम [अवदात: सितो गौर इत्यमरः] अपलं प्राप्य बिनीवते बनेन बिन. यनम् । [करणे सुट) अध्वत्रमस्य विनवने अपनी तसा हिमाद्रगो निषसः सन् शवःथः विनयवख बाबकास वृषः हपमः [मुवे हषभे हब इत्यमरः]। बिन उत्सावन विदारितेन परेन र उपमेयान उपमातम पही योगा वससि बोड़ासि। बहर्षद। [विनयनेखन पूर्वपदा संशावामग प्रति पवन भवति चुनादिति नियन धात् । तखाः बनवम् इत्यादिना हिमाद्री मवस वाशिको मपिता पबते) 10.

·५४ मेघदूतम् । तञ्च हायौ सरति सरलस्कन्वरवजन्मा बातोल्कापित चमगैबान्तभारा टवाग्निः । रहस्येनं शमयितमलं वारिधारामहस्त्र: श्रा पन्नार्ति प्रयमनफलाः सम्मटो घुत्तमानाम् ४ ये संरम्मोत्यतनरभसाः खाङ्गभङ्गाय तस्मिन् मुक्तावानं सपदि शरमा लयेयुभवन्तम् । तमिति । वायो वनवाते सरति वाति सति सरलाना देवदान्द्रुमाणां स्कन्धाः प्रदेशविशेषाः [अस्त्री प्रकाण्ड: म्कन्धः स्यान्मूलाछाखाबधेस्तरोरित्यमरः । तेषां सङ्घन मकर्षणेन जन्म यस्य स तथोक: [ जन्मोत्तरपदत्वात् व्यधि- करणोऽपि बहुव्रीहिः साधुरित्यु लाम् । उल्काभिः स्फ लिङ्गैः क्षपिता निदग्धाः चमरीणां बालभाराः के यसमूहा येन स तथोक्तः, दव एव अग्नि: दाग्निः वनवतिः [ वने च वन- वहौ च दवो दाव इवष्यत इति यादवः] । त हिमाद्रि बाधेत चेत् पौड़येत् यदि एनं दवाग्नि वारिधारासहस्रः शमयितुम् अहसि । युक्त च एतत् इत्याह, उत्तमानां महतां सम्पदः समृद्धयः पापकानाम् पात्तीनाम् आतिप्रशमनम् आपविवारसम् एव फलं प्रयोजनं यासां ताः तथोखाः हि, 'प्रती हिमाचलस्त्र दावानल: त्वया शमयितव्यः इति भाव: ॥ ५४॥ य इति। तस्मिन् हिमादौ संरम्भः कोपः [संरम्भः संक्रमे कोप इति शब्दावे ] । तेन उत्पतने उतावने रमसः वेगः येषां तं तथोकाः [ रभसो हवेगयोरिति ·पूर्वमेघः। तान् कुर्वीथास्तु मुन्न करकाष्टष्टिपातावकौन के वा न स्युः परिभवपदं निषफलार प्रयत्नः॥५५॥ विश्व: । वे शरभाः अष्टापट मृगविशेषाः शरभ. शलभे चाष्टापटे प्रोता मृगान्तर इति विश्वः ] मुक्त: अध्वा शर- भोत्प्लवनमार्ग. वेन तं भवन्त सपदि स्वाङ्गभङ्गाय लयेयुः । सम्भावनायां लिङ] | भवतोऽतिदूरत्वात् स्वाङ्गभङ्गा. तिरिक्त फलं नास्ति लङ्घनम्य इत्यर्थः तान् शरभान तुमुलाः सङ्खलाः करकाः वर्षोपला: [ वर्षोपलस्तु करके. त्यमरः । तामां दृष्टिः तस्याः पातन अबकोन विनि- तान् कुर्वीथाः कुरुष्व [विध्यर्थे लिङ] । तुट्रोऽपि अधिक्षिपन् प्रतिपक्षः सद्यः प्रतिक्षेप्तव्यः इति भावः तथा- हि प्रारभ्यन्त इति प्रारम्भः कर्माणि तंषु यत्नः उद्योग: स निष्फल: येषां तं तथोक्ताः निष्फल कर्मोपक्रमाः इत्यर्थः अत: के वा परिभवपदं तिरस्कारपदं न स्युन भवन्ति सर्वे एव भवन्ति इत्यर्थः। यदत्र धनोपलस्तु करक इति यादववचनात् करकशब्दस्य दियतलिङ्गताभिप्रायेग करकाणाम् अवष्टिरिति केषाञ्चित् व्याख्यानं तत् अन्ये न अनुमन्यन्ते वर्षोपलस्तु करकेत्यमरवचनव्याख्याने चौरखा- मिना कमण्डली च करकः सुगत च विनायक इति नाना सुस्यपि वक्ष्यत इति वदता उभयलिाताप्रकायनात् । यादवस्य तु पुलिङ्गताविधाने तात्पर्य न तु स्त्रीलिङ्गता- निषेधे इति न तद्विरोधोऽपि । करकस्तु कर सहा. मोशे व कमली। पविभेदे करे चापि करका तु पनी- ·मेवदूतम् । तत्व व्यक्तं दृषदि चरणवासमन्द मौले शव सिहरुपचितबलिं भक्तिननः परोयाः । यस्मिन् दृष्ट करणविगमादूर्ध्वमुख तपापाः सङ्कल्पन्ते खिरगण पदमाप्तये थधाना: ॥५६॥ पले इति विश्वप्रकाशवचने तु उभयलिता व्यक्तवेति न कुत्रापि विरोधवार्ता प्रतएव नद्रः वर्षोपलस्तु करका करकोऽपि च दृश्यते ॥ ५॥ तवेति । मत हिमाद्रौ दृषदि कस्याचित् शिलायां व्यक्तं प्रकट शम्बत् सदा सिद्धः योगिभिः सिहिनिष्पत्ति. योगयोरिति विखः । उपचितबलिं रचितपूजाविधि बलिः पूजोपहारयोरिति यादवः] । अईचासो इन्दुति अन्दुः [अई: खण्डे समेऽपके इति विखः । स मौलौ यस्थ तस्य ईखरस्य चरणन्यासं पादविन्यासं भक्ति: पूज्येषु अनु. रागः तया नमः सन् परीयाः प्रदक्षिणं कुरु [परिपूर्वादिणी लिङ् । यस्मिन् पादन्यासे दृष्टे सति उडूपापा निर. स्तकल्मषाः सन्त: श्राधानाः विश्वसन्तः पुरुषाः बहा विश्वासः पास्तिक्यबुधिरिति यावत् [वदन्तरोरुपसगंव- इतिर्वक्तव्ये ति अत्यत् िदधातः मान]। करणस्य क्षेवस्य विगमात् जां देहत्यागानन्तरम् [कर साधकतम पेवगावेन्द्रियेष्वपीत्यमरः] । खिरं माखतं गवानां प्रम. थानां पदं स्वामम [गणाः प्रमथसंस्खौधा रति वैषयो । नस्य प्राप्तवे सामन्त समर्षा भवन्ति । [कृते: पर्वा. विषपना अचमर्थत्वात् तदयोगे नमःखसीत्यादिना ·पूर्वमेघः । मंदायन्त मधग्मनिलैः कोचका: पूर्य माणा: संसक्राभि स्वपुरविजयो गौयते किन्नरोभिः । निहाटस्त मुरज इव चेत कन्दरेषु ध्वनि: स्यात् मङ्गोतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावौ समग्र: ।५७|| चतुर्थी। अलमिति पर्यास्य ग्रहणमिति भाष्यकारः । प्रयता व्यज्जयामास शिवः श्रीचरणहयम। हिमाद्री शाम्भवादीना सिद्धये मर्वकर्मणाम। दृष्ट्वा श्रीचरणं सम्यक साधक स्थिरयेत्तनुम । इ...ाधीनशरीरी हि विचरेच जगत्त्रयमिति शम्भ रहस्य । ॥ ॥ ६ ॥ शब्दायन्त इति। ई मेव । अनिले: है मेव । अनिले: पूर्यमाणा: कोचका. वेणविशेषाः [नेणवः कोच कास्ते स्युर्यं स्वनन्त्य- निलोद्धता इत्य मर:] मधुर युनिसुखं यथा तथा शब्दायन्त शब्द कुर्वन्ति [शब्दवैरकलहानक खमेधेभ्यः करणे इति क्यङ । अनेन वंशवाद्यसम्पत्तिकता संसक्ताभि: संयुक्ताभिः शवाद्यानुषताभिर्वा संरक्ताभिरिति पाठे संरक्त कण्ठोभिः इत्यर्थः किवरीभिः किन्नरस्त्रीभिः त्रयाणा पुराणां समा. हार: त्रिपुरम । [ तहितार्थोत्तरपटेति समास.। पात्रा. दित्वात् नपुंसकत्वम् ] । तस्य विजयः गौयते कन्दरेषु दरीष । दरी तु कन्दरो वा स्त्रीत्यमरः । ते तव निोट: मुरजे वाद्यभेदे ध्वनिः इव मुरजध्वनिः इव इत्यर्थः स्यात् चेत् तहि तत्र चरनसमोपे पशुपतः नित्वं सविहितस्य पिवस्थ सङ्गीतं सम्यक् मोतं तत् एव अर्थः सौतार्थः सङ्गीतवस्त [अर्थोऽभिधेयरैवल प्रयोजननितिधिमरः] ।

·मेघदूतम् । पालेया पसटमतिक्रय तांस्तान् विधेषान् हंसहारं भगुपतियशोवर्म জী। तेवादीची दिशमनुसरेस्तियं गायामशोमी खामः पादेर बखिनियमनाभ्यात विष्णो:५८ यत् । समयः सम्पूर्ण: मावो ननु भषिथति खलु । भविथति गत्यादथ इति भविष्यदर्थे णिनिः । ५७ ॥ पालेयाट्रेरिति । प्रालेयाट्र: हिमाद्रेः उपतट तट- समीपे [अव्ययं विमतीत्यादिना सामीप्यार्थेऽव्ययीभाव: ] । तान् तान् [ वोप्सायां हिरुक्ति:] । विशेषान् द्रष्टव्यार्थान [वियेषोऽवयवे द्रव्ये द्रष्टव्योत्तमवस्तुनीति शब्दावे ] ! अतिक्रम्य अनुसरः गच्छः इति प्रनागतेन सम्बन्धः हंसानां हारं हसहारम् । [मानसप्रस्थापिनो हंसा: क्रौचरन्धण सञ्च- रन्त इत्यागमः । भुमुपतेः जामदग्न्यस्य यशोवर्म यशःप्रह. त्तिकारणमित्यर्थः यत् क्रौञ्चस्थ पद्रेः रन्धम अस्ति तेन क्रौष- विलेन बलेः दैत्यस्य नियमने बन्धने अभ्युद्यतस्य प्रहत्तस्त्र विष्णोः व्यापकस्य विविक्रमस खामः कणवर्णः पादः दब तिर्यगायामन चिपप्रवेशनाचं तिरपौतदै योभते इति तथाविधः सन् उदौलीम उत्तर दिशम् पनुसरेः अनुगछ। [पुरा किस भगवती देवाद धूर्जटेः धनुरुप- निषदम् प्रवीबानेन सुगुनन्दनेन स्कन्दस्व सईया और शिखरिणम प्रतिनिधितविधिवमुखेन देखया अपिल ई भिखा ततः को भेहादेश सय. समुभिते कबि

·।
पूर्वमेधः।
गत्वा चोवं दशमुखभुलोछामितपस्यसन्ध:
कैलासस्व बिदशवनितादर्पणसातिथि: स्थाः ।
टाकायैः कमविशदों वितव्य स्थित: ख
राशीभूत: प्रतिदिनमिव बाम्बकस्याहास: INR
उत्पश्यामि त्वयि तटगते खिग्धभिवाचनामे
सद्यःकत्तहिरददशनच्छ दगौरस्य तस्य ।
बपि यशाचौरनिधौ निखिलमपि बगब्बालम् प्रामाकि
नमिति कथा श्रूयते ] ॥५८
गवति। क्रौञ्चविलनिगमनानन्तरम् अर्द्धव गत्ता
दशमुखस्य रावणस्य भुजैः बाहुभिः उच्छासिताः विने.
षिताः प्रखानां सानूनां सन्धयः यस्य तस्य एवेन नयन.
कौतुकसद्धावः उत्तः। विदश परिमाणम् एषाम् प्रस्तौति
विदशाः [संख्थयाव्ययेत्यादिना बहुव्रीहिः। बहुव्रीही
संख्येये उजित्यादिना समासान्तो इच्प्रत्ययः । विदशानां
देवानां वनिताः तासां दर्पणस्य कैलासस्य सटिकत्वात्
বলনা বিলি इदमुलम् ।
कैलासव
अतिथिः साः यः कैलासः कुमुदविशदैः निर्मलैः प्रमाणाम्
उपायैः पौववैः खम् पाकाशं वितत्य व्याप्य प्रतिदिनं
दिने दिने राशीभूतः बाम्बकस्य विलोचनस्य महास:
प्रतिहासः इव खितः । (पहावतिशयचौमाविति बादयः ।
धावस्यात् हासलेन उद्धेचा। हासादौनां धावत
कविसमयसिम् ] 8
उत्पश्यामोति। विन मरणं भिवं मदिवा बत्

·मेघदूतम। चोभाम: स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भविबीम् अंसन्यस्त मति हलभूतो मेचके वाससौव ॥१०॥ हित्वा तस्मिन् भजगवलयं शम्भुना टत्तहस्ता क्रौड़ाशैले यदि च विचरेत् पादचारेण गौगे। भङ्गोभक्त्या विरचितवपुः स्तम्मितान्तजलौधः सोपानत्वं कुरु मणितटाराहणायाग्रयायौ । ६१॥ अञ्जन कज्जल तम्य आभा इव प्राभा यस्य तम्मिन् त्वयि तटगते सानुगते सति सद्यः कृत्तस्य छिन्त्रस्य हिरददशनस्य गजदन्तम्य छ दयत् गौरस्य धवलस्य तस्य अट्रे. केलासस्य मेच के श्यामले [ कृष्ण नीलासितश्यामकानश्याम तमेचका इत्यमरः ] । वाससि वस्त्रे असन्यस्ते सति हलभृतो बल. भट्रस्य इव स्तिमिताभ्यां नयनाम्या प्रेक्षणीया शोमां भषितों भाविनोम् उत्पयामि शोभा भविष्यतीति तक यामि इत्यर्थः । श्रोतो पूर्णा पमा अलङ्कारः ६० ॥ हिवेति। तमिान् क्रोडाशले कलासे कैलाम' कन- काट्रिप मन्दरी गन्धमादनः । क्रीडार्थ निर्मिताः शम्भो. देवैः कोड़ाट्यो भवनिति शम्भ रहस्य । सम्भुना शिवेन भुजग; एव वलय. करण हित्वा गोव्ः भीकत्वात त्याला दत्तहस्ता सती गारो पादचारेण विचरत् यदि सहि अग्र- यायी पुरागत तथा स्तम्भितो घनीभाष प्रापित: अन्त- जलग्यौषः प्रवाहो यस्य स तथाभृत. का पर्वणा भक्त्या रचनया विरचिनवपुः कल्पितशरीरः म मपीना ·पूवमेवः। तनावश्व वलय कुलियोहहनोहोणतोयं नेष्यन्ति त्वां मुग्युवतयो यन्त्रधारागृहत्वम्। ताभ्यो .मोक्षस्तत्र यदि सखे ! धर्मलम्यस्य न स्यात् क्रौडालोला: यवाणयर्जितैर्भाथयेस्ताः ॥३२॥ हेमाम्भोजप्रमनि सलिलं मानसखाढान: कुर्वन् कामं क्षण सुस्पपटपौतिमरावतस्य तट मगितट तारोहगाय सापानत्व हुलु सोपान- भावं भोल्यथ: ॥ ६ ॥ तत्रेति । ततोऽवश्यं नव था मुरयुवतयः वलय कु. लिशानि कङ्कणी टय: [ शतकोटिकाचिना कुशिशब्देन कोटिमात्र लक्ष्यते ।। तः उन्नानि प्रहाराः तै: उनौ. यमुत्सृष्ट तीयं वेन तं त्वां यन्त्र षु धारा: यन्त्रधाराः तासां ग्रहल हालिनधाराग्रहल नष्यन्ति प्रापचिप्याब्ल 'हे सखे ! मित्र । धर्म निटाघे लब्धस्य [घमलबवास्य टेषभूमिषु सर्वदा सर्वत्तु समाहारात् प्रायगिकमेपत्वाहा तथोलमापाढच प्रथानि । तव ताभ्य: सुम्युवतिभ्यः मोचो न स्यात् यदि तना क्रीड़ालोला: कोलासका: प्रमत्ताः एल्र्थः ताः मुरघुवती: श्रवणपरथे. कर्णकटभिः गजितः करणे: भायरे: सास.। नई तुमयाभावात् बाल नेपदं युगागमय न १२ ॥ हेमिति। है जजद ! नागोजानां प्रसवि जन कम [जितीन्यादिना इनि ग्ल्यः । सतिन" चाददान: पिद इलर्थ, सपा ऐरावास इन्द्र मानसख सरमः ·६२ नेघदूतम् । धन्वन् कल्पद्रमकियलयान्यंशुकानोव वात- नानाचेष्टलट ! ललितर्निविशेस्त नगेन्द्रम्। ६३॥ तस्योत सङ्ग प्रणयिन व सस्तगङ्गाटुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलकां जास्यसे कामचारिन् !। गजस्य कामचारित्वाहा शिवमेवाथम् इन्द्रागमनाहा समा. गता इति भावः, क्षणे जलदान काले मुखे पटेन या प्रीतिः तां कुर्वन, रथा काल्पद्रुमाणां किशलयानि पल्लव- भूतानि अंशुकानि मूक्ष्म व स्वाणि इव । अंशुकं वम्बमावे स्यात् परिधानोत्तरीयोः। मूक्ष्मवस्त्रे नातिदीप्ताविति शब्दावे ] । वातः मेघवाते: धुन्वन, नाना बहुविधाः चेष्टा: तोय पानादयः येषु : ललितैः क्रीडितैः [ना भावभेदो स्त्रीनृत्ये ललित त्रिषु सुन्दरे। अम्बिया प्रमदा- गारे क्रीड़िते जात पनवे इति शब्दाणवे ] । तं नगेन्द्र कलासं कामं यथेष्ट निर्विशेः समुपभुव [ निवेशो भृतिभोगयोरिल्यमरः । यथेच्छविहागे मित्ररहेषु मेवयाः फल महजमिनच ते कैलासः मेघपर्वतयोः अन्न- सूययो: अब्धिचन्द्रयाः शिखिनोमूतयोः समोराग्यो: मित्रता वयामति भावः । ६३॥ तस्यति । प्रयिनः प्रियतमस्य इव तस्य केलामस्य उसने अड भार्ग उत्सङ्गो मुला संयोगे म क्यन्यूड तलेऽपि वेति मालतोमालायाम । गङ्गा दुसन्तं शुभ स्वम् इव उप. मितम सामः । टुकूलं सूप्समस्त्रे स्वादुत्तराये सिताराक द्वरि शब्दार । अन्यत्र र गङ्गा दूध दुखलं तत् त्रस्त ·अन्यत्र पूर्वमेयः । या व: काले वहति सलिलोद्गारमुच्चैविमाना मुक्काजालप्रथितम लकं कामिनौवानन्दम् ॥६४ । यस्याः तां तधोक्ताम् अलका कुवेर नगरौं दृष्ट्वा कामिनी वैति शेषः हे काम पारिन् ! त्वं पुनः त्वं तु न ज्ञास्य से इति न किन्तु जाप्यसे एव इत्यर्थः (कामचारिणस्त पूर्वमपि बहुक्कलो दर्शनसम्भवादज्ञानमसम्भावितमेवेति निश्च याथ नग्यप्रयोगः । तदुक्तं, स्मृतिनियवसिद्धार्थेषु नञहयप्रयोग इति । उच्चविमानानि उन्नतानि मतभूमिकभवनानि [विमानोऽस्त्री देवयाने सप्तभूमी च समनीति यादवः । तानि यस्यां सा [ मेव- संवाहनस्थानसूचनार्थम् इदं विशेषणम् ] । विमाना निष्कोपा या अल का वो युष्माकं काले मेघकाले इत्यर्थः कालस्य सर्वमेघसाधारण्यात् वः इति बहुवचनम् । सलिलम् उहिरतीति सलिलोहार स्रवत्सलिलधारम इत्यर्थः अनन्दं मेघकदम्बकं कामिनी स्त्री मुक्वाजालैः मोक्तिक- सरैः अथितं प्रत्युतम् । (पुंचल्यां मौक्तिक मुक्त ति यादवः । अलकम् इव चूर्ण कुन्तलानि इव [जातावेकवचनम् । अल- काच ण कुन्तला इत्यमरः] । वहति बिभर्ति। [पत्र कैलासस्य अनुकूलनायकत्वम् पलकायाश्च स्वाधौनपति. काख्यनायिकावं ध्वन्यते। एकायत्तोऽनुकूल: स्वादिति, प्रियोपलालिता नित्यं स्वाधीनपतिका मति च लक्षयन्ति उदाहरन्ति च लालयन् अलकप्रान्तान् रचयन् पवमच- रोम् । एकां विनोदयन् कान्तां छायावदनुवर्तते इति ॥१४॥ इति पूर्वमेधः।

·उत्तरमधः विद्य त्वन्त ललितबनिता: सेन्ट्रचा सचिव: सङ्गोताव महतमुरना: स्निग्धगम्मौरघोषम् । अन्तम्तोवं मणिमयम बलुङ्ग मन्नलिहायाः प्रासादास्त्वां तलयितु मलं बवत विशेषैः ।। विद्य त्वन्तमिति। यत्र अनकायां ललिता: रम्या: वनिताः स्तवा इति सचिवाः [ पालख्याय गोश्वमित्यमरः । तेन सह त तुल्ययोग प्रति बहुव्रीहिः। वीपमजेनस्य ति सहान्य समासः । सनीताय तोयविकाय प्रहतमुरजा नाडितमाः मुरजा र मृदने स्यात् टक्कामुरजयोर पीति शब्दार्गव । माणमय्यः मणिय काराः भुयो येषु ते तघोताः, अमनिहानि अवक- पाणि वहाधे लिह इति खश्प्रत्ययः । अरुदि सेत्यादिना समागमः।। अग्राणि शिखगणि येषां ते तघोकाः अतितुङ्गाः इत्यर्थः, प्रासादा: देवरहाणि पामादो टेवभूभुजामित्व मरः। विद्युतःप्रस्य सन्तीति विद्युत्वन्तं सेन्ट्रचापम् इन्द्रचाप- बन्त', सिन्धः श्राव्यः गम्भीरः घोषः गर्जितं यस्य तम, अन्तः अन्तर्गतं तोयं यस्य तं तुङ्गम् उन्नतं त्वां तैः तैः विशेषैः ललितनितत्वादिधर्म: तुलयितु समीकत्तु मलं पर्याप्ताः । 'न भूषषपर्याप्तियक्तिवारणवाचकमित्यमरः । अत्र उप- ·उत्तरमेघः । . हस्ते लोलाकमलमलके बालकुन्दानुविधु नौता खानप्रसवरजमा पाण्ड तामानने थोः । चूड़ापाशे नवकुरवकं चारु कणे विगैषं सौमन्त च त्वदुपगमजं वत्व नोपं बधूनाम् ॥२॥ मानीपमेयभूतमेवप्रासादधर्माणा विद्यु इनितादोनां यथा- सख्यमन्चोन्य सादृश्यात् मेवप्रामादसाह प्यसिद्धिरिति विम्ब प्रतिविम्बभावनय पूर्णोपमा ॥१॥ ससाति सर्वदा सर्वसम्मतिमाह हस्ते इति । यत्र अल- कायां बध नां स्त्रोणां हस्ते लोलायं कमल लीलाकमलं शरल्लि समेतत। तदुती, शरत् पङ्गजलक्षणेति । अलके कुन्तले जाताकवचनम् अन्नकेषु इत्यर्थ. बालकुन्दः प्रस्थग्रमाध्य- कुसुमै. अविद्धम् अनुवैधः ग्रन्थ नम् नपुसके भावे क्तः । यद्यपि कुन्दानां गैशिरत्वम् अस्ति माध्य कुन्दमित्यभि- धानात् तथापि हेमना प्रादुर्भाव: गिशिरे प्रौढत्वमिति व्यवस्थाभेटेन हेमन्तकार्यत्वमित्याशयेन बालविंगषणम् । अलकामात पघमान्तपाठे सप्तमोप्रक्रमभङ्गः स्यात् । नाथन्तु निवनानि ताहानिश्चेषा र रमाह तदनत् खभाव 4 अ... सां, नितान्यन्द हानि पातित मुगः .. खर इत्यादि प्रय' नपुंगकलिङ्ग ताई। आनः मुखे लोबानवानां लोन पुष्पा रजसा परागए स्माइत्यादे फले पुर्ण प्र? '. 'न बर्न इत्यमर योमा: । यानक पशेष . स 1 3 ' । पापड । थी. .

·मेघदूतम । यत्रोन्मत्तभमरमुखराः पादपा नित्य पुष्पा हंसश्रेणौरचितरशना नित्य पद्मा नलिन्यः । केकातकण्टा भवनशिखिनो नित्यभाखत्कलापा नित्यज्योत्स्ना: प्रतिहततमोटत्तिरम्या प्रदोषाः को चार दिवस: पुष्यविशेषः, सीमन्त मस्त. ककिशोर नीम तमासा कर शवोथ्यामुटा रनिति अदागवं। तन उपगन: सेवामा प्रत्य । Sri पगम वापिना इन्चार नी कादम्ब - गुट लाति अष.। शनिवगिरः प्रयमपुज्यमानाय- ताति न्यादात। हम वजन न्टाकर सावरमाता- राभिधाराधीन मसमास। ८. वार बिना पाय- सारिति भ..१२॥ इतति । हजा: गियान पुष्पाणि वमा ततु सा - दिल का... अा. एव उन्ननः३. गुरा: पावर:। नलियः पसिन्धी नियरि... जामाता गजात- वर्जितमिल, एससर न. २ त नित्यं इंसारिका: । कमिसिन, डामर रा. नित्व भास्वन्तः पातापा: मांसपो... ननु वाम एव, अ.एम के कः उत्क छा: एसोवाः । प्रदोषाः रावया विना व्यं वा यासा ताः न्तु शुक्लपक्ष एव, यत्र मावा पारका ·उत्तरमेवः । आनन्दोत्य नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्त नान्यस्तापः कुसुम शरनादिष्टसंयोगसाध्यात् । नाप्यन्यस्मात् प्रणयकल हादिप्रयोगापपत्तिः वित्त शानां न च खल वयो यौवनादन्यदन्ति॥४॥ यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हम्य स्थलानि ज्योतिछायादुरामचतान्युत्तमयोमहायाः। आसेवन्तं मधु रतिफलं कला उन्न प्रस्तं बन्नौर ध्यानघु शरः पुष्करेलाइतेषु ।५। - अतपय जसाहतप्तः येषां तपत रम्या- ति तो... '२॥ धान : निति। यत्र भाया वितेयानां यचा.. जिलाधिपः पिर. खः । . यानकपक्ष- योति : :.५। पाको १०८६. न्या निव नयन- सलिल. नि: भो। मष्ट संयोगन प्रियजनसान राधान नि य.बलातोकारार्थः कुमुमयन कोलहान ..त् मानव विकलो र: विरहप्राप्ति- रपि नाति । १६ बागाइ, बोकाको नास्ति । श्रीवादयं प्रति यस्या 7 अगाय का सेवयोनिवि. शेषाः उत्सायाः लानावह वगः सितमदिर, टिकमणिमय चन्द्रकान्त मयानि F . प्रथय- .

·मेघदूतम । मन्दाकिन्या: सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्धि- मन्दागणामनुतटर हां छायया वारितोष्णाः । अन्वष्टव्यैः कनसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढ़े: संक्रौड़न्त मणिभिरमरप्रार्थिता यत्र कन्याः ॥६॥ वा अत एव ज्योतिसां तार काणां दायाः प्रतिविम्बानि एव कुमुमानि तेः रांचतानि परिष्क तानि [ ज्योतिस्ता- राग्निभा ज्वालामुक पुत्वायना नबिति जयन्ती। एतन पानभूमेरम्लानयो नत्व रता। हब पलानि एत्य प्राप्य त्वद्गम्भीरध्यानः इव ध्वनि. पा तंषु पुष्कप वाद्यभाण्डु . मुखेषु पुष्कर करिहमताने वाभाग मुख जल इत्यमर] । शन: मन्दम पाहतधु मम रित नृत्यगीतयारप्यु पलक्ष- णम् कल्पवृक्षप्रम् । इल्प रक्षस काहितार्थ प्रदत्वात् माप तत्र प्रसूत रति. फल यस्य तत् रतिफल ख्य मधु मयम् आनेवन्त आवृत्य पिबन्ति इत्यर्थः । लालचौरसितान्ता- मलगुडो अत्तास्थिकाला यादविन्द्रद्रुममोरटेभुजदलीगुग्ल . प्रसूनैयुतम् । स्थञ्च मधुएप्पमयपचित पुषद्मूलाकृतं काथेन स्मरदीपन रतिफलाख्य स्वाट शो पनि मदि- रावे ॥५॥ मन्दाकिन्या इति । यत्र र शामा गमा धिता: सन्दर्यः इत्यर्थः कन्या: यक्षकमा कन, कु. ोरिति विश्वः । मन्दाविन्य : लिलेन शिशिरैः शीतलैः मरुद्भिः मे चमान : wो तटेषु रोहन्तीति अनुसट है. (Ant RE ATM गङ्गाव .

·उत छः te नवौवन्धोकृसितशिथिल यव विम्बाधराणां चौमं गगादनिभृतकरेष्वाक्षिपत्म प्रिवेष । अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रटौपान् होम ढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्गमुष्टिः ॥७॥ छायया अनासपन वारितोषणाः शमितातपा: सत्यः जन- कम्य गिस्तास मुष्टिभिः निपेय गृढः संवृतेः प्रत एव अन्वये. कम: मणिभिः रत्न : संकीड़न्ते गुप्तमणिसं. जया 'भीड़या सम्यक् मोड़न्ति इत्यर्थः । (कीडो. ऽनुसम्म त्यालन पदम् । रत्नादिभिर्वालु कादो गुप्त- द्रष्टव्य सः। कुमारीभिः .ता क्रीड़ा नाम्ना गुप्तमणि: स्मृता! “ड़ा गूढ मणिमुकलिस्तुलायनम् । पिण्ड़- कन्दुकादम 1: 'म ला देशककेल र इति शब्दार्ण वे ] || यत्र अल कायाम् अनिभृतकरेषु चपल- हस्तेषु : कीवी व मनग्रन्थिः । नीवी परिपणे ग्रन्यौ स्त्रीणांनयासनीति विखः । नीवो एव बन्यः नीबीवन्धः चूतहक्ष पौनरुत्यन। तस्य उच्छमितेन त्रुटिनन शिथिलं ६, टुकुलं सगात् प्राधिपत्सु प्राहरत्सु सत्स जौमूढाना लसानिधुराणां विम्बं विम्बिकाफलम् । [विम्ब फलं विधि कायाः प्रतिविम्बे च मण्डले इति विश्वः | बिम्बम दूध अधरी यामां तासां विम्बाधराणां स्त्रीविरे. पाणाम् [विशेषा: कामिनी कान्ता भीकविम्बाधराइनेति शब्दार्णव ]। चूर्णस्य कुमादेः मुष्टिः चर्चिभिः मयूखैः तुझान्, अर्चि मेयू शिखयोरिति विश्वः ]। रबानिय नी ।। '- -- ·मेघदूतम् । मेवा नौताः मततगतिना यहिमानाप्रभूमौ. गलेख्यानां स्वजल कणिकाढोषमुत्पाद्य सद्यः । शङ्कास्पष्टा इव जलमुचस्त्वादृशा यत्र जाल- धूमोहारानुकतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥८॥ प्रदौपान् अभिमुखं यथा तथा प्राप्य अपि विफलप्रेरणा दोपनिर्वाणाक्षमत्वात् निष्कला भवति । [अवागनानां रत्नप्रदीपनिर्वाण प्रवृत्त्या मौग्धा व्यज्यते ॥ ७॥ नोति। है मेघ । नेवा प्रेरकेण सततगतिना सटा. गतिना वायुना मातरिखा सदागतिरित्य मरः । यहि. मानाग्रभूमीः यस्या: अल कायाः विमानानां सप्तभूमि: कभवनानाम् अग्रभूमी: उपरिभूमिका: नीताः प्रापिताः त्वाम् इव पश्यन्ति इति तादृशा: त्वत्स दृशाः इत्यर्थः [ त्यदादिषु दृयोऽनालोचने कञ् चेति कञ्प्रत्ययः ] । जलमुचः मेघाः आलेख्यानां सच्चित्राणाम्। [चित्र लिखितरूपाय स्यादालेख्यन्तु यत्नत इति शब्दावे । खस्य जल कणिकाभि: जलकणैः दोषं स्फोटनम् इत्याद्य सद्यः शङ्कास्पृष्टाः इव सापराधत्वात् भयाविष्टाः इव (शङ्का वितकभयंवोरिति शब्दार्णवे ] । धूमोहारस्य धूमनिर्गमस्य अनुक्कतो अनुकरणे निपुणाः कुशलाः जर्जराः विशीर्णाः सन्त: जालमागें: गवाक्षरन्धः निष्पतन्ति निष्कामन्ति । [यथा केनचित् अन्तःपुरसञ्चारवता दूर्तन गूढत्या रहस्य- भूमि प्रापिताः तत्र स्त्रीणां व्यभिचारदोषमुत्याध, सद्यः ·उत्तरमेषः। यत्र स्खौणां प्रियतमभजावासितालिनानाम अङ्गग्लानिं सुरतजनितां तन्तुजालावलम्बाः । त्वत्संरोधापगमविशदेश्चन्द्रपादेशिौथे व्यालुम्पन्ति स्फटजललवस्यन्दिनश्चन्द्रकान्ता: ॥६ अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठ - बङ्गायनिर्धनपतियश: किन्नरचन साईम् । साशकाः तृप्तवेशान्तराः जारा: क्षुद्रमार्गनिष्कामन्ति तहदिांत ध्वानः । प्रकृतार्धे शङ्कास्पृष्टा इवेत्युत्प्रेक्षा, ॥ ८॥ यति । यत्र अलकायां निशोथे अईराने [अई. रात्रनिशोथा हावित्यमरः । त्वत्संरोधस्य मेघावरणस्य अपगमेन वियदेः निर्मलैः चन्द्रपादैः चन्द्रमरीचिभिः [ पादा रश्मातियांया इत्यमरः] । स्फु टजललवस्य- न्दिन: उल्वणाम्बुकण नाविणः तन्तुजालावलम्बाः वितान- लम्बिसूत्रपुच्चाधारा: तहुणगुम्मिताः इत्यर्थः चन्द्रकान्ताः पन्द्रकान्तमणयः प्रियतमानां भुजैः उच्छासितानि शान्त्या जलसे काय वा शिथिलतानि आलिङ्गनानि यासां तास स्त्रीणां सुरतजनिताम् अङ्ग म्लानिम् अवयवानां ग्लानता व्यालुम्पन्ति अपनुदन्ति ॥en अक्षयति। यव अलकायां वेत शक्याः चयाः क्षय्य जय्यौ शक्याथै इति निपातः, ततो नवसमा भवनानाम् अन्तः अन्तर्भवनम् (प्रथय विभक्तीत्यादि अव्ययीभाव.। अक्षय्याः अन्तभवने निधयो येषांत ·०३ मेघदूतम् । वधाजा विबुधवनितावारमख्यासहायाः बडालापा: वहिरूपवनं कामिना निर्विशन्ति ॥१० गत्यु तकम्यादलकपतितेयंत्र मन्दारपुष्पैः पत्नच्छेटेः कनकमल: वार्य विधिभिश्च । मुक्तानाल: स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्र च हार- नयो मार्ग अपितुस्टये मच्यते कामिनौनाम॥११ तथोक्ता: (यो को सम्भावनार्थ सदं विशेषणं] विबुध. वनिता: अररमः ता एव वारनुस्याः वेश्माः ता एव सहाया. देपालपोजाः वारन्ती गणिका वेश्या रूपा- जीवांथ सा जनः। सकता वारख्या स्थादित्यमरः । बडालापा: सावित संलापाः कामिन: कामुका: प्रत्यहम् प्रहनि अहान अव्ययं विभकीत्यादिना समासः । रत: मधुरः पारठ: कस्ट ध्वनिः येपां ते तौ: सुन्दरक गठध्वनिभिः धनपतियग: बुवर कोक्तिम उद्गाडि. इञ्चैयद्भिः देवगा. नस्य गान्धार ग्रामवात् तारकर गायद्धिः इत्यर्थः किनरः साई सह विभाजस्य इदं वैधात माजम् इति पाख्या यस्य त सामान विभाग न स्ट्रेण जातं वैधा. जमाख्ययति सम्मुरहस्ये । चेहरथस्य नामान्त र मैतत् । वहिरवन वायोद्यान निर्दिन्ति अनुभवन्ति ॥१०॥ गत्युकन्यादिति। यत्र अलकायां कामिनीनाम् अभि. सारिवाणा निशि भयः नेशः मार्गः सवितः उदये मति गया गमन र कमाः चलनं तस्मात् हेतोः अलकेभ्यः पति: मदारपुष : सुरकममैः तथा पत्राणां पत्र.

·उत्तरमेवः। मत्वा देवं धनपतिसखं यत्व मानाइसन्त प्रायश्चापं न वहति भयान्मन्मथः षटपदज्यम् । सधूमङ्गप्रहितनयनः कामिलच्य ष्वमाधः तस्यारम्भश्चतुरवनिताविनमेरेव सिद्धः ॥१२॥ लतानां छेदैः खण्ड: पतितैः इति शेषः तथा कर्णेभ्यः विनं. श्यन्ति इति कर्ण विभशीनि तैः क मकस्य कमलैः षष्ठया विवक्षिनाथ लाभे सति मयटा विग्रहे प्रध्याहारदोषः, एवमन्यवाप्यनुसन्धयन् । तया मुलाजालेः मौक्तिकसरे: शिरोनिहितैः इत्यर्थः तथा स्तनयोः परिसरः प्रटेशः तत्र छिन्नानि सुवाणि येषां तैः हारथ सूयते ज्ञाप्यते मार्ग पतितमन्दारकुसुमादिलिङ्गः अयमभिसारिकाणां पन्थाः इत्यनुमोयते इत्वयः ॥११॥ मवेति । यत्र अलकाय मन्मथः काम: धनपते: कुवेर स्य सखा धनपतिसख: [राजाह:सखिभ्यष्टच । तं देवं महादेवं साक्षात् वसन्त सखि बेहात् निजरूपेण वसन्त वतमान मत्वा ज्ञात्वा भयात् भालेक्षणभयात् षट्पदाः एव ज्या मौर्वी यस्य तं चापं प्रायः प्राचुर्येण न वहति न बिभत्ति। वयं तहिं तस्य कार्यसिडिः अत पाह सभ भङ्ग ति तस्य मन्मथस्य प्रारम्भः कामिजनविज- यव्यापारः सभूभङ्ग प्रहितानि प्रयुतानि नयनानि दृष्टया येषु तैः तथोतो : कामिनः एव लक्ष्याणि तेषु प्रमोत्र: सफलप्रयोगः इत्यर्थः मन्मथचापोऽपि कचिदपि मोवः स्मादिति भावः] चतुराय वाः वगितार तासां विनमः ·मेघदूतम् । वासचिव मधु नयनबोर्विधमादेशदवं पुष्पोभेट मा कियलय षशानां विकल्यान् । लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यञ्च यस्याम एक: सूते सकलमबलामण्डनं कल्पनः ॥१३। तत्वागारं धनपतिगृहानुत्तरेणापटीयं विलासैः एव सिडः निष्यवः । यत् अनर्थकरं पाक्षिक- फलञ्च तत्पयोगाद् वरं निश्चितसाधनप्रयोगः इति भावः॥ १२॥ [ कचधार्य टेहधायं परिधेयं विलेपनम् । चतुर्दा भूषणं प्राहुः स्त्रीणामन्यच्च दैशिकमिति रसाकरे ] तटेत. दाह वास इति । यस्याम् अलकायां चित्र नानावणं वास: वसनं परिधेयमण्डनमेतत् नयनयोः विभ्रमाणाम् आदेशे उपदेशे दक्षम् पनेन विचमहारा मधुनो मण्डनत्वम् अनु. सन्धेयं तच्च मण्डनादिवत् देहधायेऽन्तर्भाव्यं मधु मद्य किशलयैः पल्लवैः सह पुष्यो दम् उभयचे त्यर्थः इदं तु कचधार्य भूषणानां विकल्पान् विशेषान् टेहधार्य मेतत् तथा चरणकमलयोः न्यासस्य समर्पणस्य योग्य' रज्यते अनेन इति रागः रक्षकद्रव्यं लावा एव राग. तं लाता- रागम् इदञ्च परागादिविलेपनमण्ड नोपलक्षणं सकलं सवें चतुर्विधम् अपि इत्यर्थः अबलामण्डनं योषित्प्रसाधन- जातम् एकः कल्पवृक्षः एव सूते जनयति नतु नानासा धनसम्पादनप्रयास इत्यर्थः ॥११॥ इत्यमबकां वर्णयित्वा तत्र खभवनस्य अभिज्ञानमाह ·उत्तरमेवः। दूरालच्य सुरपतिधनुचारणा तोरणेन । यखोपान्त कृतकतनयः कान्तया वहितो मे हस्तप्राप्यस्तवकनमितो बालमन्दारक्षः ॥१४॥ वापो चास्मिन् मरकतशिलाबहसोपानमार्मा हैमन्छन्ना विकचकमल खिग्धवैदूर्य नालः । तवति। लक्ष्यं दृश्यम् तत्र अलकायां धनपतिमहान् कुवेरग्रहान् उत्तरेण उत्तरस्मिन् अदूरदेशे [ एनवन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्या इत्येनप्प्रत्ययः । एनपा हितोयेति द्वितीया] [गृहाः पुंसि च भूमन्ये व इत्यमरः ] । अस्माकम् इदम् अस्मदीयम् [बद्धाच्छ इति छप्रत्ययः । आगारं ग्रहं सुरपतिधनु- थारुणा मणिमयत्वात् अवङ्गषत्वात् च इन्द्रचापसुन्दरेण तोरणेन वहिरिण दूरात् अनेन अभिज्ञानेन दूरत एव ज्ञातुं शक्यम् इत्यर्थः । अभिज्ञानान्तरमाह, यस्य भागारस्य उपान्त प्राकारान्तःपाखंदेशे मे मम कान्तया वर्धितः पोषितः कतकतनयः कविमसुतः पुत्रत्वेन अभि- मन्यामान इत्यर्थः हस्तप्राप्यैः हस्तावचेयैः स्तवकः गुच्छ नमितः [ स्याद्गुच्छ कस्तु स्तवक इत्यमरः] बालो मन्दा- रक्षः कल्पवृक्षः अस्ति इति शेषः ॥१४॥ इतः पञ्चभिः शोकैरभिन्नानान्तरमाह वापीति । अस्मिन् मदीयागार मरकतशिलाभिः बचः सोपानमार्ग: यस्याः सा तथोक्ता, विदूरे भवाः वैदूर्य्याः [ विदूराजा पति बाप्रत्ययः ] । वैदूर्य्या विकाराः दापि ·६५ मेघदूतम । यस्यास्तोये कृतवसतया मानस मनिष्टं नाध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्वामपि प्रच्च हंसा: ॥१५॥ तस्थास्तौर रचितशिखरए पथलैरिन्द्रनौल क्रौडाशैलः कनककदलौघेष्टनप्रेक्षणीयः। मद्गेहिन्याः प्रिय इति सखे | चेतसा कातरेण प्रेच्योपान्तस्फुरिततड़ितं त्वां तमेव स्मरामि १६ विकारार्थे अन्प्रत्ययः ] । सिन्धानि वैदूर्याणि नालानि येषां तै: हैम: सौवर्ण: विकचक कमलैः छत्रा वापी च अस्ति इति शेषः, यस्याः वाप्याः तीये क्वतवसत्यः कतनि. वासाः हंसाः त्वां मेघ प्रेक्ष्य अपि व्यपगतशुचः वर्षाकाले- ऽपि व्यपगतकलुषजलत्वात् वौतदुःखा: सन्त: सबिवष्ट सन्निहितं सुगमम् पपि इत्यर्थः मानसं मानससरः नाध्या- स्थति नोकण्विन्ति । प्राध्यानमुत्कण्ठास्मरण मिति काशिकायाम् ॥ १५॥ तस्या इति । तस्याः वाप्या. तौर पेशलैः चालभिः [चारी दक्षे च पैशल इत्यमरः] । इन्द्र नौलैः रचितशि. खरः इन्द्रनोलमणिमयशिखर इत्यर्थः कनककदखीनां वेष्ट. न प.िविना प्रेक्षणा। यः दर्शनीयः क्रोडायैलः अस्ति इति शेषः । से सखे । उपान्तेषु प्रान्त षु स्फु रिताः तड़ितः रस्य तं तयो कम् [इटं विशेषणं कदलीसाम्यार्थम् उत्तम इन्द्रनील साम्य तु मंघस्य स्वाभाविकम् इत्यनेन सूचते त्यां ·उत्तरमेषः । रकाशोकचलकिशलयः केसरचाच कान्त: प्रत्यासत्रौ कुरवकहतेर्माधवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव सह मया वामपादाभिलाषी काव्यन्यो वदनमदिरा दोहदमनास्था:१७ प्रेक्ष्य महिन्याः प्रियः इति हेतोः तस्य शैलस्य मदरसहि. णीप्रियत्वात् हेतोः इत्यर्थः कातरेण भौतेन चेतसा भय- वात्र सानन्दमेव । [वस्तूनामनुभूतानां तुल्य श्रवणद- वनात् । श्रवणात् कीर्तनाहापि मानन्दा भीर्यथा भवे. दिति रसाकरे दर्शनात् ] | तम एव क्रीडाशैलम् एव स्मगमि एवकारो विषयान्तरव्यवच्छेदार्थः सदृशवस्त्वनु- भावात् इष्टार्थ स्मृतिर्जायते इत्यर्थः । [अतएवान स्मरणाख्यो अलङ्कारः तदुक्तं सट्टयानुभवादन्यस्मृतिः स्मरणमुच्यत इति । निरुक्तकारस्तु त्वां तमेव स्मरामोति योजयित्वा मेघे शैल. त्वारोपम् आचष्टे तद् असङ्गतम् अदाकारारोपस्य पुरो. वर्तिन्यनुभवात्मकत्वेन स्मरतिशब्दप्रयोगायोगात् शैल. त्वभावना स्मृतिरित्यपि नोपपद्यते भावनायाः स्मृतित्वे प्रमाणाभावात् अनुभवायोगात् सादृश्योपन्यासवेयर्थ्याच विसदृशेऽपि शालग्रामे हरिभावनादर्शनादिति ॥१६॥ रतोति । अत्र कीड़ाशैले कुरवकाः एव वृति: आव. रणं यस्य तस्य मधौ वसन्त भवाः माधव्यः तासां महपः तस्य अतिमुक्तालतारहस्य [ प्रतिमुक्तः पुण्डकः स्वाहासन्ती माधवीलतेत्यमरः] । प्रत्यासी तबिमष्टो पनकिमलयः चञ्चलपनवः [अनेन इषस्य पादताड़नेषु प्रानखिल व्यन्यत] ·मेषदूतम। तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वासयष्टि- ५ ले बड्डा मणिभिरनतिमोढवंशप्रकाः। इत्यर्थः । रक्ताशोक: रक्ताविशेषणं तस्य स्मरोहीपकत्वात् उक्तम । [प्रसूनकैरगोकस्तु सेतो रक्त इति विधा। बहुमिदि. करः खे तो रतोऽत्र स्मरवईन इत्यशाक कल्पे दर्शनात् ।। कान्तः कमनीयः केसरः वकुलम [अथ केसर वक़ल इय. मरः । स्त इति शेषः । एकः त्यो न्यार: प्राथमि कत्वाद् अशोक इत्यर्थः मया सह तव सख्याः स्वप्रियाया वामपादाभिन्नायो दोहदच्छ मनति अवापि सम्बन्धनीयं स च अहं च अभिल पाव इत्यर्थः अन्यः केसर: दोहद वृक्षादीनां प्रसवकारणं संस्खारट व्यम् । तसगुल्म- लतादीनामकाले कुशले: लतम् । पुष्पाद्य त्पादक द्रव्य दोहदं स्यात् तु तक्रियेति शब्दावे ।। छद्मना व्याजेन । कपटोऽस्त्रो व्याजदम्भीपधयश्छम चौतवे इन्च मरः । । अस्याः तव सरखा: वदनमदिरा गण्डूषमद्य काइत मया सहति अवापि सम्बन्धनायम् । [अशोकवकुलयोः स्त्रीपादताड़नगराडू ममदिरै दोहदमिति प्रसिद्धिः । स्त्रीणां स्मात् प्रियङ्ग विकसति बकुलः सीधुगण्ड पसंकात् पादा- घाताद पोसिलककुरवको वीक्षणालिङ्गनाभ्याम् । मन्दा- रो नर्मवाक्यात् पटुमृदुहसनाचम्पको वनवातात् चूतो गोसावमेकविकसति च पुरी नर्तनात् कर्णिकार: ] ॥१७॥ तमध्ये इति । किञ्चति चार्थः तमध्ये तयोहयो- मध्ये अनतिप्रौढ़ानाम् अनतिकठरोणां बंधानां प्रकाय:

·उत्तरमेघः। तालैः शिनावलयसुभगः नर्तितः कान्तवा मे यामध्यात दिवसविगमे नौलकण्ठः सुहृद व ॥१८ एभि: साधो ! हृदयनिहितैर्लक्षणैर्लक्षयेथाः हारोपान्त लिखितवपुषी शङ्खपद्मौ च दृष्ट्वा । इत्र प्रकाशो येषां तैः तरुण वेणुसच्छायः मणिभिः मरकत, शिलाभि: मूले बडा लतवेदिकेत्यर्थः स्फटिकं स्फटिकमयं फलकं पीठं यस्याः मा काञ्चनस्य विकारः काञ्चनी मौवर्णी वासयष्टि: निवासदण्डः अस्तोति शेषः शिक्षा भूषणध्वनिः भूषणानान्तु भिनितमित्यमरः । भिदादित्वाद। शिनिधातुरयं ताल ब्यादिः न तु दन्त्यादिः । शिक्षा. प्रधानानि वलयानि तैः सुभगाः रम्याः तैः तालैः करतल- वादनैः मम कान्तया नतित: वो युमाकं मुहृत् सखा नीलकण्ठः मयूरः (मयूरो वहिणो वौँ नौलकण्ठो भुज- गभुगित्यमरः । दिवसविगमे सायंकाले यां यष्टिकाम् अध्यास्त यध्याम् प्रास्त्रे इत्यर्थः [अधिशीङस्थासां कर्मेति कर्मत्वात् द्वितीया ) तवागारमित्यारभ्य पञ्चसु बोकेषु समृद्धवस्तुवर्णनादुदात्तालङ्कारः । तदुक्तं, तदुदात्तं भवेद यत्र समुह वस्तु वर्ण्यते इति । न चैषा स्वभावोतिर्भाविकं वा तत्र यथास्थितवस्तुवर्णनात् अत्र तु कविप्रतिभोत्यापित- सम्भायमानैवयंशालिवस्तुवर्ण नाद आरोपितविषयत्वमिति ताभ्यामस्य भेद इत्यलद्वारसर्वस्वकारः] ॥१८॥ एभरिति । हे साधो ! निपुण ! [साधुः समर्थों निपुषी ।

·मेघदूतम् । : चामच्छाब भवनमधुना महियोगेन ननं सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति खामभिख्खाम ॥१६॥ गत्वा सद्यः कलमतनुतां शौनसम्यातहेतोः क्रोडाशैले प्रथमकथिते रम्यमानौ निषणः । अहस्यन्तभवनपतितां कतमल्पाल्पभासं खद्योतालोविलसितनिभां विद्युटुन्मेषदृष्टिम्॥२० वैति काशिकायाम्। हृदयनिहितैः अविस्मृतरित्यर्थः एभिः पर्वोत : लक्षणैः तोरणादिभिरभिज्ञानः हारोपान्ते एकवचनमविवक्षितं हारपाख योरित्यर्थः लिखिते वपुषी आकती ययोः ती तथोक्तौ शबपद्मौ नाम निधिविशेषौ निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशहादयो निधेरित्यमरः] । दृष्ट्या च नूनं सत्यम् अधुना इदानीम् [अधुनेति निपातः] । महियोगेन मम प्रवासेन क्षामच्छायम् उत्सवोपरमात् सौणकान्ति भवनं मदग्टहं लक्षयेथाः निश्चिनुयाः तथाहि सूयापाते सति कमलं पद्म वाम प्रामीयाम् अभिख्या शोभाम् [अभिख्या नामयोभयोरित्यमरः ] । न पुष्थति न उपाचिनोति खलु सूर्यविरहितं पद्ममिव पतिविरहितं ग्राहं न शोभते इत्यर्थः ॥१६॥ निजटहनिश्चयानन्तरवत्यमाह, गवेति । है मेघ ! यौनसम्मात एव हेतुः तस्य श्रीघ्रप्रवेशार्थमित्यर्थः षष्ठी हेतुप्रयोग इति षष्ठी। सन्मातः पतने वेगे प्रवेश वेदसं.

·उत्तम्मेवः। ८१ तन्वी स्यामा शिखरिदशना पकविम्बाधरोडो मध्ये मामा चकितहरिणीप्रेक्षणानिननामिः विटे इति शब्दावे । सद्यः सपदि कलमस्य करिपोतस्य तनुरिव तनुयस्य तस्य भावः ताम् अल्पशरीरतां गत्वा प्राप्य प्रथमकथिते तस्यास्तोरे इत्यादिना पूर्वोद्दिष्टे रम्य सानो निषदनयोग्ये इत्यर्थः क्रीडाशैले निषसः उपविष्टः सन् अल्पाल्पा अल्पप्रकारा भाः प्रकाशो यस्याः ताम् [प्रकारे गुणवचनस्येति हिरक्ति: । खद्योतानाम् पाली तस्या विलसितन स्फु रितन निभा समानां विद्यु दुम्भेषः विद्युत प्रकाशः स एव दृष्टिः तां भवनस्यान्त: अन्तर्भवनं तव पतितां प्रविष्टां कर्तुम् अर्हसि यथा कश्चित् किञ्चिदन्वि- ष्यन् क्वचिदुवते स्थित्वा शनैः शनैरतितरां द्राधीयसौं दृष्टिम् इष्टदेशे पातयति तहदित्यर्थः ॥२०॥ सम्प्रति दृष्टिपातं कृतवतोऽस्याभिज्ञानं लोकहयेनाह, तन्वीति । तन्वी कशाङ्को न तु पौवरी अक्षण दभ्रं कथं तनु इत्यमरः । वोतो गुणवचनादिति डोष ] । श्यामा युवतिः श्यामा योवनमध्यस्था इत्युत्पलमालायाम् ] । शिखराणि एषां सन्तीति शिखरिणः कोटिमन्तः [शिखरं शैलक्षाग्रकक्षापुलककोटिपिति विखः । शिखरिणः दशनाः दन्ताः यस्याः सा एतनास्वा भाग्यवत्त्व प्रव्याबुष्का रत्वा सुचते तदुवं सामुट्रिक सिग्धाः समानरूपाः सुपा- प्रायः शिखिनः मिष्टाः। दन्ता भवन्ति यास तासांपादे जगत् सर्वम्। नाम्बूलरसरतोऽपि स्टभासः समोदयाः ।

·८२
मेघदूतम् ।
थोणोभारादलसगमना स्तोकनमा सनाभ्यो
या तव साद् युवतिविषये सृष्टिराद्य व धातुः २१
यस्याः शिखरिणो दन्ता दीर्घ जीवति तत्पतिरिति । पक्क
परिणतं विम्ब विम्बिकाफलमिव अधरोष्ठो यस्याः सा
पक्कविम्बाधरोष्ठी थाकपार्थिवादित्वान्मध्यपदलोपी समास
इंति वामनः । नासिकोदरोष्ठे त्यादिना डोष ] | मध्ये
चामा कयोदरीत्यर्थः चकितहरिण्या. प्रेक्षणानौव प्रेक्ष-
सानि दृष्टयो यस्याः सा तथोता एतेनास्याः पद्मिनीत्व
যমুন तदुक्त रतिहरस्ये पद्मिनीलक्षणप्रस्तावे चकित.
मुगदृशामे प्रान्तरतो च नेत्र इति । निन्ननाभिः गम्भो.
रनाभिः अनेन नारीणा नाभिगाम्भीर्यान्मदनातिरेक इति
कामसूत्रार्थः सूच्यते । यीणीभारात् अलसगमना मन्दगा-
मिनी न तु जघनदोषात स्तनाभ्या स्तोकनमा ईषदवनता
न तु वपुर्दोषात् युवतय एव विषय. तस्मिन् युवतिविषये
युवतीरधिकत्येत्यर्थः धातु. ब्रह्मणः श्राद्या सृष्टिः प्रथमशि-
त्पमिव स्थिता इत्युत्प्रेक्षा प्रथमनिर्मिता युवतिरियमेव-
स्वथः प्रायेण शिल्पिनां प्रथमनिर्माणे प्रयत्नातिशयवशात्
शिल्पनिर्माण सौष्ठवं दृश्यते इत्याविशेषण तथाच अस्मिन्
प्रपत्र न
कुवाप्येवविधरामणीयकं रमणीरनमस्तीति
भाषः तटेवभूता या स्त्री तवान्तर्भवने स्थात् तब निवसे-
दित्यर्थः ताम् इत्युत्तरबोवेन सम्बन्धः ॥२१॥

·उत्तरमेषः। ८३ । तां नानीथाः परिमितकथां जीवितं मे हितोयं दूरोभूते मयि सहचरे.चक्रवाकौमिबैकाम् । गाढ़ोत्कण्ठां गुरुषु दिवसेष्वषु गच्छत्सुबाला जातां मन्ये शिथिरमथितां पद्मिनों वान्वरूपाम् ॥२२॥ नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छननेत्वं प्रियायाः तामिति। सहचरे सहचारिणि अनेन वियोगासहि- शुत्वं व्यज्यते मयि दूरीभूते दूरस्थिते सति सहचरे चक्रवाके दूरीभूते सति चक्रवाकों चक्रवाकबधूमिव [जातरस्त्रीविष. यादयोपधादिति डोष ] । परिमितकथां मितभाषिणीम् एकाम् एकाकिनौं स्थितां ताम् अन्तर्भवनगतां मे द्वितीयं जीवितं जानीथाः जीविततुल्यां मत्प्रेयसीमवगच्छेरित्यर्थः तन्वीत्यादि पूर्वलक्षणैरिति शेषः । लक्षणानामन्यथाभाव. भ्रममाशङ्याह गाढ़ोत्कण्ठामिति गाढ़ोत्कण्ठां प्रबलविरह- वेदनाम् [रागे वलब्धविषये वेदना महती तु या। संशो- पण तु गावाणां तामुत्कण्ठां विदुर्बुधा इत्यभिधानात् । बालां गुरुषु विरहमहत्सु एषु वर्तमानेषु दिवसेषु गच्छत्सु सत्सु शिशिरेण शिशिरकालेन मथितां पद्मिनों वा पद्मिनी मिव [इव वहा युथाशब्दाविति दण्डी] । अन्यरूपां पूर्व- विपरीताकारां नातां मन्ये हिमहतपद्मिनीव विरहेण अन्याशी नातेति तर्कयामीत्यर्थः। एतावता नेयमन्ये ति मितव्यमिति भावः ॥२२॥ नूनमिति। प्रबलदिवेन उच्ने स्फुटितपुटे ,नेने ।

·मेघदृतम् । निःश्वासानामथियिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम् । इस्तन्यस्त मुखमसकलव्यक्ति लम्बालकत्वाद् इन्दोर्दैन्य त्वदनुसरलिष्ट कान्त बिभर्ति ॥२३ पालोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याकुला वा मन्मादृश्यं विरइतनु वा भावगम्य लिखन्ती। यस्य तत् [उच्छ्नति खयतेः कर्तरि क्ल: प्रादितयति निष्ठानत्वं वचिस्वपोत्यादिना सम्प्रसारणं सम्प्रसारणाचे ति पूर्वरूपत्व हल इति दोधः। छोः शूडनुनासिके चेति जडादेशे ते रूपसिहरिति वर्तमानसामीप्यप्रक्रिया प्रामादिकोत्युत्प्रेक्षा तथा सति धातोरिकारस्य गत्य- भावात् जडादेश छोरस्त्यत्वेन विशेषणाचेति । एतेन विषादो व्यज्यत नि.खासानाम् अशिशिरतया अन्त तापी. पण त्वेन भिववर्ण: विच्छायः अधरोष्ठो यस्य सत् हस्त न्यस्त हस्तबस्तम् एतेन चिन्ता व्यज्यते लम्बालकत्वात सस्काराभावासम्बमानकुन्तलत्वात् असकलव्यक्ति प्रम. पूर्णाभिव्यक्ति तस्याः प्रियायाः मुखं त्वदनुसरणेन त्वदु. पोधेन लिष्टकान्तेः सीपकान्तः इन्दोः देन्य शोच्यता विमत नून मिति वितर्के नूनं तऽर्थनिय इत्यमरः । पूर्ववत् तथापि न भमितव्यमिति भावः । २५॥ বিহিষীষাখাৰোনি বালি বখানা शासीत्या पालोके इत्यादिभित्रिभिः। है मेत्र' का मर मिया बलिषु नित्येषु प्रोषितागमनार्थेषु च देव- ·उत्तरमेषः । प्रच्छन्ती वा मधुरवचनां सारिकां पचरस्था कविता:चरवि रसिके ! त्वं हि तय नियति ॥२४॥ साराधनेषु व्याकुला थापता वा विरहेण तनु अयं भाव- गम्य तत्कायस्य अदृष्ट चरत्वात् सम्प्रति सम्भावनयोत्- प्रेसमित्यर्थः मत्सादृश्य मदाकारसाम्य मतप्रतिकति. मित्यर्थः । यद्यपि सादृश्यं नाम प्रसिधवस्वन्नरगतमाका- रसाम्यं तथापि प्रतिकतित्वेन विवक्षितम् इतरया लेख्य. वासम्भवात् अक्षय्यको पालेख्य च सायमित्यभिधा. नाच ] । लिखन्तौ कचित् फलकादौ विन्यस्यन्तीति वा शिवदर्शनस्य विरहिणीविनोदोपायत्वादिति भावः एतच्च कामयात्रसंवादेन सम्यक विवेचितममाभी रघुवंश- सच्चीवन्वां सादृश्यप्रतिकतिदर्शनैः प्रियाया इत्यत्र । मधु- रवचनां मच्चुभाषिणीम् अतएव पश्चरस्थां हिंस्रेभ्यः कृत- संरक्षणामित्यर्थः सारिकां स्त्रीपषिविशेषं हे रसिके ! भर्तुः स्वामिनः सरसि किम् [ कश्चित् कामप्रवेटने इत्य- मरः । कर्तारं स्मरसि किमित्यर्थः [अधीगर्थदयेशां कर्मणीति कर्मणि षष्ठी ]। स्मरणे कारणमाह हि यस्मात् कारणात् त्वं तस्य भर्तुः प्रौणातीति प्रिया [गुपधना- पौकिर पति कप्रत्ययः ] । अतः प्रेमासदत्वात् अ मह- सौति भावः इत्येवं पृच्छन्ती वा वाशब्दो विकल्प [उप. मायां विकल्प बैत्यमरः] ते तव पालोके दृष्टिपथे पुरा निपतति सद्यो निपतिपतीत्वधः। [स्थात् प्रवन्धे पुरा- ·मेघदूतम् । उन्मज वा मलिनवसने पौम्य ! निमिष वीणा मदगोवा विरचितपदं गेयमुद्गातुकामा। नन्चौमाद्री नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चिद् अयोभूयः खबमपि कां मुर्छनां विचरन्तौ२५ सीत निकटागामिके पुरत्यमरः । यावतपुरानिपा.यो. लडति लट ८] ॥ २४ ॥ उमङ्ग इति । हे सौम्य ! साधो। मलिनवसने [ प्रोषिते मलिना कशेति शास्त्रादित्यर्थः । उत्सङ्के जग वीणां निक्षिप्य मम गोत्रं नाम प्रदः चिन् यस्मिन तत् महोत्राझं मनामा यवा तथा [गोवन्तु नानि चैत्यमरः ) विरचितानि पदानि यस्य तत् तथोन गेयं गानाहं प्रबन्धादि गीतनिनि पाठे म एपार्थः उहातम उञ्चर्गातु कामो यम्याः सा (तुम काममनमारिति मकारलोपः ] । देवयोनित्वात् गान्धारग्रामं गातुकाम- त्यर्थः । तदुक्त षडजमध्यमनामानी ग्राभी गायन्ति मानवाः । न तु गान्धारनामानं स लभ्यो देवयानिभिः रिति । तथा नयनसलिलैः प्रियतमस्मृतिजमितैः अभिः अष्ट्रां तन्त्रों कथञ्चित् कच्छण सारयित्वा आर्द्रत्वापहर- णाय करण प्रमृज्य अन्यथा कणनासम्भवादिति भावः भूयोभूयः पुन: पुन: खयम् आत्मना कतापि विस्मरणा- नर्हामवीत्यर्थ: मूछनां पगरोहावरोह क्रमम् [ स्वरायां स्थापनाः सान्ता: मूच्छनाः सप्त सप्त होति सङ्गीतरता. कर] । विस्मरन्ती वा पालोके ते निपततोति पूर्वेणान्वयः ।

·उत्तरमेधः। शेषान्मापान विरटिवसस्थापितस्यावधेवी विवस्वन्तो भुवि गणनया टेहलोदत्तपुष्पैः । मत्सङ्ग वा हृदयनिहितारम्भमाखादयन्ती प्रायेणेते रमणविरहेष्वङ्गनानां विनोदा: ॥२६॥ विम्मरणं चात्र दलितगुणस्मृतिजनितमूविशाटेव [तथाच रमरनाको वियोगायोगयारिष्टगुणानां कीर्तनात् स्मृतेः । साक्षातकारोऽथवा मूळ दराधा जायते तथा] । मत. सादृश्यमित्यादिना मनःसङ्गानवत्तिः सूचिता । २५ ॥ शेषानिति । अथवा पिरहस्य विमः तन्मात् स्थानि- तस्य तत प्रारभ्य नि त य अवधे: अतन्य शेषान गता. वगिष्टान् मामान देहलीदत्तपुष्प : देहलो हारस्याधारदार रहावग्रहग्गी टेहुलीत्यमरः । तत्र दत्तानि राशित्वेन निहितानि यानि पुष्पाणि तेगण 'ण नया एको हापित्यादि. संख्यानेन भुवि भूतले विन्यस्य ती वा पुष्पविन्यासर्मासान् गणयन्ती वा इत्यर्थः । यहा हृदये निहितः मनसि सङ्क- पितः प्रारम्भः उपक्रमो यस्य तम् अथवा हृदयनिहिताः आरम्भा: चुम्बनायो व्यापारा यमिन् तं मत्सङ्ग मत्- सम्भोगपतिम् पाखादयन्ती वा पालोके ते निपतति इति पूर्वेण सम्बन्धः । ननु कथमयं निययम् इत्याशङ्कामर्थान्तर- ग्यामेन परिहरति, प्रायेण बाहुल्य न अङ्गानानां रमय. विरहेषु एते पूर्वोक्ता विनोदाः कालयापनोपायाः। एतेन साम्यावस्था उता। तदुक्तं, साल्यो नाथविषयो मनोरथ उदाहत इति । २६॥

·मेवदूतम् । पव्यापारामहनि न तथा पौड़येमाहियोगः शङ्करावी गुरुतरशुचं निर्विनोदां सखों ने। मतमन्द : मुखयितुमलं पश्य माध्यौं निशौथे तामुनिद्रामवनिथबना सौधवातायनस्थः ॥२७ प्राधिनामां विरहशयने मनिषनेकपा/ प्राचौमूले तनुमिव कलामावशेषां हिमायोः सव्यापारामिति । हे सखे ! अहनि दिवसे सन्या. पारां पूर्वोचबलिचित्रलेखनादिव्यापारवती ते सखी स्वप्रियां मरियोगः महिरहः तथा तेन प्रकारेख [प्रकार- वचने थाल् इति थालप्रत्ययः ] । न पीड़येत् यथा रावा. विति शेषः किन्तु रात्रौ निर्विनोदां नियापारां ते सखी गुरुतरा शुक् यस्याः तां गुरुतरशचम् प्रतिदुर्भरदुःखां गई तयामि [ पहा वितर्कभययोरिति शब्दार्णवे] | पती नियौधे ईराने विद्वान उत्सष्टनिद्राम प्रवनिरव शयनं सय्यः यस्याः तां नियमाचं स्वडिलशायिनों साध्वी पति- व्रताम् । [साध्वी पतिव्रतेत्यमरः] पतो नान्यथा शक्तिव्य मिति भावः त्वत्सबी तां ममन्दः महााभिः पलं पर्याप्त सुखयितुमानन्दयितु सोधवातायनखः सन् पास । [सखा धावी च पितरौ मिजदूतकादयः । मुख्यन्ती- कबनसखोपार्वियोबिनौमिति रखाकरे ] । दूतवायं मेध इति भावः । अनेन बागरावसा जमा १०। पुनस्तामिव विपिनष्टि पापियामामित्वादिभिवतुर्मिः। पाधिमा मनोमवा वामां माम् । [पंजाधिर्मानही ·उत्तरमेषः। . नौता राव क्षण व मया साईमिछारतयाँ तामेबोष्ण विरहमहतोमभिर्यापबन्तीम् ३८ पादानिन्दोरमतशिशिरान् जालमार्गमविष्टान् पूर्वप्रोत्या गतमभिमुखं सन्नित्त तथैव । चक्षुः खेदात् मलिलगुरुभि: पक्षाभिम्छादयन्ती सामऽहोव स्थलकमलिनौं न प्रबुद्धां न सुप्ताम्२८ व्यत्यमरः। चायत: कतरिक्तः। क्षायो म इति निष्ठा- तकारस्य मकारः] । विरहे शयनं तस्मिन् विरहशयने पनवादिरपिते इत्यर्थः सविषसम् एकं पाच यस्याः ताम् प्रत एव प्रायाः पूर्वस्याः दिशो मृले उदयगिरिप्रान्त इत्यर्थः प्राचीग्रहणं नौणावस्थाद्योतनार्थ मूलग्रहणं दृश्यतार्थम कलामात्र कला एव शेषो यस्याः तां हिमांशी: तनु मूर्तिमिव स्थितां तथा या राविः मया साईम इच्छया कृतानि रतानि तैः [गाकपार्थिवादित्वामध- पदलीपो समासः]। क्षण इव नीता यापिता तां तन्ना- तीयाम् एव राति विरहेण महतीं महत्वेन प्रतीय- मानाम् । उष्णैः प्रश्रुभिः यापयन्तीम् । [यातेवंता. चटप्रत्ययः। अतिहित्यादिना पुगागमः] । काखः सुखिनामयः प्रतीयते दुःखिनान्तु विपरीत इति भावः। एतेन कार्यावस्था उला । २८॥ पादानिति । जालमार्गप्रविष्टान् गवाचविवरगतान पस्तशिमिरान इन्टोः पादान गलौन् पूर्वीच्या पूर्व- बेहेन पूर्वन्द आनन्द कर भविषन्तौति बरति भावः ·मेघदूतम् । निःश्वासेनाधरवियलयकधिना विधिपतीं शुद्धसानात् परुषमलकं ननमागण्डलम्बम् । मत्सयोगः कथमुपनयेत् खनजोऽपौति निद्राम आकाइचन्ती नयनसलिलोत्तौड़गडावकाधारे अभिमुखं यथा तथा गतं तथैव सवित्तं यथा गतं तथैव प्रतिनिवृत्तं तदा तेषामतीव दुःसहत्वादिति भावः चक्षुः दृष्टि खेदात् सलिलगुरुभिः अश्रुदुर्भरैः पश्मभिः छाद- यन्तीम् अतएष साने दुर्दिने अङ्गि दिवसे न प्रबुद्धां मेघावरणादविकसितां न सप्ताम् [ उभयत्रापि नजर्थस्य सुपसुपति समासः स्थलकमलिनीमिव स्थिताम् । एतेन विषयहषाख्या षष्ठी दशा सूचिता ॥२६॥ नि:खासेनेति। शुधनानात् तैलादिरहितमानात परुषं कठिमस्पर्थ नूनम् प्रागगह लम्बम् [ सुपसुपति समासः]। अलकं चूर्णकुन्तलान् [जातावेकवचनम् ] | अधरकिशलयं तशयति किनातीति वा तेन तथोवेन उष्णेनेत्यर्थः [निश्यतयन्तात् क्लिनातरण्यन्ताहा ताछोले णिनिः] । निःखामेन विक्षिपन्ती चालयन्ती तथा खप- जोऽपि स्वप्रावस्थाजन्योऽपि साक्षासम्भोगासम्भवादिति भाव: मसम्भोगः कथं केनापि प्रकारेण उपनयेत् आगच्छेत् इति पाययेतेति शेषः [इति नैवीतार्थवादप्रयोगः प्रयोग चापौनयमित्यालकारिकाः । प्रार्थनायां लिङ লালবিলীল অমল্লা বান্ধা আঙ্গা ·उत्तरमेषः । 2. पाद्य बहा विरहटिबसे या शिखा दाम हित्वा शापस्यान्ते विगलितराचा तां मयोद्देष्टनौवाम् । स्पर्थक्लिष्टामयमितनखेनामशत सारयन्तों गण्डाभोगात कठिनविषमामेकवेणीं करेगा। मा सन्त्रास्ताभरणमबला पेशलं धारयन्ती भय्योत्सले निहितममकद् दुःखदुःखेन गाबम् । स्थानां दुर्लभामित्यर्थः निद्राम् 'पाकाइन्ती स्वप्नहेतुत्वा. दिति भावः । अत्राश्रुविसजनेन लज्जात्यागो व्यज्यते ॥३०॥ आद्य इति। आद्य विरह दिवसे दाम मालां हित्वा त्यत्वा या दिखा बहा ग्रथिता शापस्यान्त विगलितशचा वीतशोकेन मया उहष्टनीयां मोचनीयां स्पर्थ क्लिष्टां स्पर्थे सति मूनकशेषु सव्यथामित्यर्थः कठिना च सा विषमा निनोनता च ताम् [खञ्जकुमादिवदन्यतरस्य प्राधा. न्यविवक्षया विशेषणं विशेष्येण बहुलमिति समासः ] । एकवेणोम् एकीभूतवेणीम् [ पूर्वकालेत्यादिना तत्पुरुषः] । तां शिखाम् अयमिता अतितोपान्ता नखा यस्य तेन करेण गण्डाभोगात् कपोलविस्तारात् असत् मुहुर्मुहुः सारयन्तीम् अपसारयन्ती तां पश्यति पूर्वेण सम्बन्धः । असत् सारणात् चित्तविभ्रमदशा सूचिता ॥३१॥ मेति । अबला दुबला सभ्यस्ताभरणं कशत्वान् परित त्यताभरणम् असत् अनेकशः दुःखदुःखेन दुःखप्रकारेण [प्रकारे गुणवचनस्योति विर्भाव: ] । शबोत्सा निहितं पेशल मृदुलं मावं घरीरं धारयन्ती वहन्तो अनेमावा- ·मेघदूतम् । वामपनववलमयं मोचयिष्यत्ववव प्रायः सर्वो भवति करुणात्तिरान्तिरात्मा ३२ । सत्या मूविस्था सूच्यते। सा त्वत्सखी त्वामपि नवजल- मयं नवाम्बु रूपम् असं वाष्यम् अवश्य सर्वथा मोचयि. थति [हिकर्मकत्वम् ] । तथाहि प्रायः प्रायेण प्रान्त- रामा मृदुदयः मेघस्तु द्रवान्तःशरीरः सर्वः करणा कर- णामयी वृत्तिः अन्तःकरणत्तियस्य सः करुणात्तिर्भ वति । अस्मिन्नवसरे सर्वथा शोघ्र स्खया गन्तव्यम् प्रन. न्तरदशापरिहारायेति सन्दर्भाभिप्रायः । ननु किमिदमादिमां चक्षुःप्रीतिमुपेक्ष्य अवस्थान्तरा. ये व तत्रभवान् कविराहतवान् ? उच्यते, सम्भोगो विप्रल- भव हिंधा शृङ्गार उच्यते । संयुक्तयोस्तु सम्भोगो विप्रलम्भी वियुनायोः। पूर्वानुरागमानाख्यप्रवासकरुणामना। विम. लभचतुर्धात्र प्रवासस्तन च विधा। कार्यतः सम्भमाच्छा. पादस्मिन् काव्ये तु शापनः । प्रागसङ्गतयोयूनीः सति पूर्वानुरजने। चक्षुःप्रोत्यादयोऽवस्था दश स्युस्तत्क्रमो यथा। दृनन:सनसल्पा जागरः कतारतिः। होत्या- गोमादमून्तिा इत्वनङ्गदशा दश। पूर्वसङ्गतयोरेव प्रवास इति कारणात्। न तवापूर्ववत् चक्षुःप्रीतिरुत्पत्ति महति। सत्सङ्गस्य तु सिहस्याप्यविच्छेदोऽत्र वखते। अनन्यापूर्ववहाचा इति तावद्यवस्थितः । वैयर्थादादिमां हिला बेरस्यादन्तिमा तथा। इसकादिरिहाचष्ट कवि. रहापिति खितिः। ममा लिखन्तीति पनि ·उत्तरमेषः जाने सख्यास्तव मन्त्रि मनः सात माह इत्यम्बतां प्रथमविरहे तामई तयामि। बाचालं मां न खलु सुभगवान्यभावः करोति प्रत्यक्षं ते निखिलमचिरात् मातरक्तं मया यत् प्रतिपादिता। चक्षुःप्रीतिरिति प्रोक्तं निरुत्तरलताननम् । चक्षुःप्रीतिभवेचिवेष्वदृष्टचरदर्शनात्। यथा मालविका- रूपमग्निमित्रस्य पश्यतः। प्रोषितानान्तु भत्तुंगां क दृष्टादृष्टपूर्वता। अथ तवापि सन्देहे स्वकलवाणि पृच्छतु । किं मर्तृप्रत्यमिता स्यात् किं वैदेशिकभावना । प्रवासादागते स्वस्मिवित्यलं कलईया । १२॥ ननु ईशों दयामापवेति कथं त्वया निषितम् पत प्राह जाने इति । हे मेघ ! तव सख्याः मनः मवि सम्मत- नेहं सञ्चितानुरागं जाने अस्मात् सहजानकारयात् प्रथमविरहे प्रथमग्रहणं दुःखातिशयद्योतनार्थम् बसखीम इत्यम्भू तां पूर्वोक्तावस्थाम् प्रापबां तकयामि ननु सुभगमा- निनामेष स्वभावो यदामनि स्त्रीवामनुरागप्रकटनं तबाह वाचासमिति। सुभगम प्रामानं मन्यते इति सुभगमन्यः [घाममाने खश् चेति खश्प्रत्ययः। प्रापिदित्यादिना मुमागमः] । तस्य भावः समगमन्यभावः सुभगमानित मां वाचालं बहुभाषिकं न करोति बद्ध सौन्दर्यामिमानात न प्रसपामीत्यर्थः । [खावल्पक वाचासो बापाडो बहुग, वागित्यमरः । पालनाटचं बहुभाषिचीत्याला त्यवः । किन्तु प्रातः । मयो यदाधिषामामिवादिनन !

·८४ मेघदूतम् । महापाप्रपरमल कैरञ्जनने हसन्य प्रत्यादेशादपि च मधुनो विस्म तब विलासम् । त्वय्यासन्ने नयनमपरिस्सन्दि थक सुगाच्या मौनक्षोभाञ्चलकुवलयथौतुलामेष्यतीति ॥३४॥ वामश्चास्याः कररुपदैर्मुच्चमाना मदीय- निखिलं सर्वम् अचिरात् शीघ्रमेव ते तव प्रत्यक्षं भविष्य. तीति शेषः ॥ ३३ ॥ रद्धेति । अलकैः रुडाः अपाङ्गयोः प्रसराः यस्य तत् तथोक्लाम, अञ्जनेन मेहः नेग्धं ते शून्चम् अपि च किञ्च मधुनः मद्यस्य प्रत्यादेशात् निराकरणात् परित्यागादित्यर्थः [प्रत्याटेशो निराकतिरित्वमरः ] | विस्मृतः धूविलामः भूभनी येन तत् तधोक्त नयनस्य रुडापाङ्गप्रसरत्लादिकं विरहसमुत्पत्रमिति भावः । त्वयि आसन्ने सति स्वकुशल- वाशिंसिनोति शेषः। उपरि अड्डे भागे स्पन्दते स्फु रति इति परिस्थन्दि [ तथाच निमित्तनिदाने, सन्दामनि छत्रलाभं भाले पट्ट' शुभं भुवि । इष्ट प्राप्ति दृशोरूईम- पाङ्ग हानिमादिशेदिति। मृगाच्याः त्वत्सस्थाः नयनं वाममिति शेषः [ वामभागस्तु नारीणां पुंसां श्रेष्ठस्तुं दक्षिणः । दाने देवादिपूनायां स्पन्देऽलकरणेऽपि चेति स्त्रीणां वामभागप्राशस्त्यात ] | मीनक्षोभात् मीमचलमात् चलस्य कुवलयस्य श्रिया शोभया तुल्लां सादृश्यम् एथतीति तर्वयामि ॥ ३४॥ बाम इति। मदीये: करपद नखपदैः [ पुनर्भव:

·उत्तरमेषा। मकाजालं चिरपरिचितं त्याजितो देवगत्वा । सम्भोगान्त मम समचितो हस्तमंवाहनानाम् यास्सत्य कः सरसकटलौस्तम्भगौरश्चलत्वम् ।३५॥ तस्मिन् काले जल ट! यदि सा लब्धनिद्रामुखा स्वाद धन्वास नां स्तनितविमुखो याममात्र सहव । करकहो नखोऽस्त्रो नखरोऽस्त्रिवामित्यमरः ] । मुच्यमान: परिनियमाण: नखारहित इत्यर्थः [जर्वो खपदास्पद वन्तु रतिरहस्ये, कण्ठकन कुचपार्ख भुजोरथोणिसक: थिषु नखास्पदमाहुरिति । चिरपरिचितं चिराभ्यस्त मुलाजालं मौक्ति कसरमयं कटिभूषणं देवगत्या दैववशेन त्याजितः सम्प्रति नखपदोभाभावन शीतोपचारस्थ तस्य वैवादिति भावः (त्यजतण्य सात् कर्मणि क्तः । हिकर्मसु पचादीनां चोपसख्यानमिष्यते इनि पचादित्वात् हिकर्म- कत्वम् । सम्भोगान्ते मम हस्त संबाहनानां हस्तेन मदनानाम् । [ मंवाहनं मर्दन स्यादित्यमरः ] | समुचितः योग्यः सरस: यः परिपक्षी न शुष्कश्च स एव विवक्षितः तत्रैव पाण्डिम सम्भवात् म चामो कदलोस्तम्भश्च स दूब गौरः पाण्डुरः । गौरः करीरे सिधार्थे शत पौतऽरुणेऽपि चेति मालतीमालायाम् ] । अस्याः प्रियायाः वामः जरु चलत्वं स्पन्दनं यास्थति प्राप्स्यते (अरो: स्पन्दाति विद्या. दूर्वोः प्राप्ति सुवासस इति निमित्तनिदान) ॥ ३५ ॥ तस्मिविति। हे जलद ! तस्मिन् काले बदुपसर्पण काले सा मप्रिया लब्ध मिद्रामुखं यया ताशी स्यात् ·२६ मेघदूतम मा मुदसा: प्रणयिनि मयि खपलब्ध कथञ्चित सद्यः कण्ठच्चतमजलतापन्धि गाढ़ोपगढ़म॥३॥ तामुत्वाप्य खजलकणिकाशीतलेनानिलेन प्रत्याखस्ता सममभिनवैर्जालकर्मालतीनाम् । यदि स्यात् चेत् एनां निद्राणाम् अन्वास्य पवादामित्व. त्यर्थ' [ उपसर्गवशात् सकर्म कत्वम् ] | स्तनितविमुखः गर्जितपराङ्मुखः निःशब्दः सन् अन्यथा निद्रामा: स्वादिति भावः याममात्र प्रहरमात्रम [ हो याममहरौ समावित्यमरः । । सहख प्रतीक्षख [ प्रार्थनायां लोट । शक्तयोरेकवारसुरतस्य यामावधिकत्वात् स्वप्रेऽपि भवित- व्यम् इत्यभिप्रायः [ तथा च रतिसर्वस्खे, एकवारावधिर्यामी रतस्य परमो मतः। चशक्तिमतोयूनोरुहट क्रमवर्तिनी रिति] । यामसहनस्य प्रयोजनमाह मा भूदिति । अस्याः प्रियायाः प्रणयिनि प्रेयसि मयि कश्चित् कच्छण खन- नब्बे सति गाढोपगूढ़ गाढ़ालिङ्गनम [ नसके भावे श:] । सद्यः तत्क्षणं कण्ठात् युतः स्रस्तः भुजलतयोः अन्धिः बन्धी यस्य तत् मा भूत मास्तु कथञ्चिलबस्य विधातो मा भूदित्यर्थः। न चान निद्रोतिस्तामुविद्रामिति पूर्वो- कोन निद्राच्छेदेन विरुध्यते पुनः सप्तम्याद्यवस्वास पाधि- कनिंद्रासम्भवात्। तथा च रसरनाकर, अशक्ती रोदन निद्रा निर्खजानवाग नमः । सप्तमादिषु बायन्त दशाभेदेषु वासक इति ॥ ३६. तामिति। तां प्रियां खन जसकरिकाभिः जसविन्दुमिः

·उत्तरमिधः।
विद्युद्गर्भ: स्तिमितनयनां त्वत्सनाथे गवाने
वक धौर: स्तनितवचनर्मानिनौं प्रकमेथाः ॥३७॥
भत्त मिव प्रियमविधवे ! विवि मामम्बुवाई
कत्तरिमः।
थोतलेन अनिलेन उस्याप्य प्रबोध्य । एतेन तस्याः
प्रभुत्वात् व्यजनानिलसमाधिव्यज्यते । यथाह भोजराजः, मृदु-
मिर्मदने: पादे शोतलेव्य जनस्सनौ । श्रुतौ च मधुरे!तनि-
दातो बोधयेत् प्रभुम् इति । अभिनवैः नूतनैः मालतीना
जालकः सम नातोकुद्मल: सह [ सुमना मालती जाति-
रिति, साक सवा सम सहेति, क्षारको जालकं बोव
कलिका कारकः पुमानिति च अमरः]। प्रत्यापस्ता
बिगिरानिलसम्पर्कात् पुनरुज्जीवितामित्यर्थः [खसे:
पादितवेति चकारादिटप्रतिषेधः । एते-
मास्था: सौकुमाय्यं गम्यते । वत्सनाथे त्वत्साहिते [ सनार्थ
प्रभुमित्याहुः सहित चित्ततापिनौति शब्दाणवे ]। गवाई
सिमितनयनां कामौ इति विस्मयनियलनेत्रां मानिनों
मनस्विनीम अमोचित्यामहिणुमित्ययः विद्युत् गर्भः
अन्तःस्था यस्य स विद्य हभः अन्तर्लीनविद्युत्क इत्यर्थ:
गर्भोऽपवरकेऽन्तःस्थे कृषिस्थे चार्भक मत इति शब्दावे ।
दृष्टि तिघातन वक्त मखावलोकनप्रतिबन्धकत्वात् न द्योति-
तव्यमिति भावः, धारः दृढ़ः सन अन्यथा सूवलनवादित्व.
मानाखासनप्रसङ्गादिति भावः, स्तनितान्येव वचनानि
ते: वक्त प्रक्रमेथाः उपक्रमस्व दिव्यर्थ लिङ । प्रोपाभ्या
समर्थाच्यामित्यामनेपदम् ॥ ३०॥

·मेवदूतम् । ततसन्चहंदयनिहितैरागतं त्वत्पमीपम्। यो पृन्दानि त्वरयति पथि थाम्यतां प्रोषितानां मन्द्रखिग्ध ,निभिरबखाबेणिमोचोनसकानि ३८ इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोका खो सा त्वामुतकण्ठोकृमितहृदया वौच्च सम्माय चैव। सम्प्रति दूतस्य श्रोटजनाभिमुखीकरणचातुरीमुपदि- शति भर्नुरिति । विधवा गतभर्तृका न भवतीति अविधवे! सभर्तृके । [अनेन भर्तृजीवनसूचनात् अनिष्टागमनका वार- यति मा भत्तुः तव पत्युः प्रिय मित्र प्रिय सुहृद तवापि हृदयनिहितैः मनसि स्थापितैः तत्सन्देशैः तस्य भर्तुः सन्देश. वत्समीपम् प्रागतं भर्तृसन्देशकथनार्थमागतमि. त्यर्थ. अम्बुवाह मेघ विद्धि जानीहि । न केवल महं बार्ता हर: किन्तु घटकोऽपीत्याशयेनाह, यः अम्बु वाहः अब लानां स्त्रोणा वणयः तासा मोक्षे मोचने उत्सुकानि पधि श्राम्यता प्रान्तिमापवानां प्रोषितानां प्रवासिनां पान्यानाम् इत्यर्थः वृन्दानि सद्धान् मन्द्रनिग्धैः गम्भौर- श्राव्यैः ध्वनिभि: गजितैः करणैः त्वरयति । पान्योपका- रिपो मे किमु वक्तव्यं सुहृदुपकारित्वमिति भावः ॥३८॥ भर्तृसख्यादिज्ञापनस्य फलमाह इतौति । इति एवम् पाख्याते सति पवनतनयं हनुमन्त मैथिली सीतेव मा मप्रिया उन्मुखी उत्कण्ठया औत्सुकोन उच्छसितहदया विकसितचित्ता सती बां वीच सम्भाय सतुलन च ·उत्तरनेधः। श्रोष्यत्य मात् परमवहिता सौम्य ! सौमन्तिनीनां कान्तोटन्तः सुहृदुपगतः सङ्गमात् किश्चिदून:५८ तामायुषन् ! मम च वचनादात्मनचोपकत्त, ब्रया एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्यः । अव्यापन्नः कुशलमबले ! पृच्छति त्वां वियुक्तः पूर्वाभाष्य सुलभविपदा प्राणिनामेतदेव ॥४०॥ अस्मात् भर्तृ मैत्रीज्ञापनात् परं सर्व श्रोतव्यम् अवहिता अप्रमत्ता सती श्रोष्यत्येव । अत्र सीताहनुमदुपमानात अस्याः पातिव्रत्य मेघस्य दूतगुणसम्पत्तिय व्यज्यते । ता. पास्तु रसाकरे, ब्रह्मचारी बली धौरो मायावी मानवनितः। धीमानुदारो नि:शको वना दूतः स्त्रियां भवेदिति । गर्नु वार्तामानश्रवणात् अस्याः को लाभ प्रत्याशय अर्थान्तरं न्यस्यति, हे सौम्य ! साधो ! सौमन्तिनीनां बधूनाम् [नारी सोमन्तिनी बधूरित्यमरः । सुहदा सुहा खेन उपगतः प्राप्तः [सुहृत्पदं विप्रलमशानिवारणार्थम् कान्तस्य वार्ता कान्तोदन्तः [वार्ता प्रहत्तिवृत्तान्त उदन्तः स्वादित्यमरः]। सङ्गमात् कान्तसम्पर्कात् किधिदूनः ईषदूनः तहद् एव धामन्दकारीत्यर्थः ॥२८॥ सम्प्रति सन्दिशति तामिति । हे आयुभेन् ! [प्रथ. सायां मतुप] । परोपकारमाध्यजीवित ! प्रत्यर्षः मम वचनं प्रार्थनावचनं तस्माच पामनः खस्य उपकर्तु परोपकारेण प्रात्मानं कृतार्थयितुमित्यर्थः [उपकारक्रिया प्रति समवेऽपि तस्यानुपकवादिवत् सम्बन्धमावविव- ·मेघदूतम। अनाज प्रतनु तनुना गाढ़तप्तन तप्त सास पाखदतमविरतोत्कण्ठ मुत्कण्ठितेन । एष्णोकास समधिकतरोवासिना दृरवत्तौं सङ्कल्पस्तौविशति विधिना वारिणा रहमार्ग ४१. . चायामामन इति षष्ठौ न विरुध्यते । यथाड, भावि: सा लसीरपकुरुतं यया परेषामिति। तथा श्रीहर्षय, साधूना. मुपका तनी द्रष्टुं विहायसा गन्तुम् । न कुत्हलिकस्य मनचरितं च महात्मनां शामिति । तथा च कचित् हितीवादनात सर्वत्र तथेति नायवचनम नाथवचनमेव । तां पियाम एवं ब्रूयाः । किमिति, हे प्रबले ! तप सहचर: भर्ता रामगिरः चित्रकूटस्थ आवमेधु तिहतौति रामगि चिमखः सन् प्रध्यापन: न मृत: वियुक्त: वियोगं प्रातः दुःखी एवंविध: सन् त्वां कुचलं पृच्छति [ दुधादित्वात् पृच्छतकिवित्वम् । तथाहि सुलभविपदाम् प्रयत्नसिद्ध विवत्तीनां प्राणिमाम् एतदेव कुभलमेव पूर्वाभाष्य प्रथम मवखं वनाव्यम् । खात्याने त्यावश्यकार्थे ण्यत्प्रत्यय.] ॥४॥ अनैति। विच दूरवर्ती दूरस्थ: न च भागन्तुं शक्यते इत्यार, वैरिणा विरोधिना विधिना दैवेन हमार्गः प्रतिबहवर्मा स ते सहचरः तनुना कथेन गाढ़तप्तेन सामेण साषा उखाडा वेदना पस्य जाता उत्पादित. तेन सलहितेन तदस्व सन्चातम् इत्यादिना इतप्रत्ययः । सचाहतेर्वा कर्तरि ] समधिवतरम् पतिप्रबलन चरितीति समधिवतरोबासि देन दौनि.शारिने .

·उत्तरमेकः । शब्दास्येयं यदपि किल ते यः सखीनां पुरस्तात् कणे लोलः कवयितुममूटाननसचलोमात् । मोऽतिक्रान्तः श्रवणविषयं खोचनाभ्याभदृश्य: त्वामुत्कण्ठाविरचितपदं मन्मुखेनेदमा ॥४॥ त्यर्थः ताकील्ये णिनिः] अङ्कन शरीरेण प्रतनु कप तह वियोगदु.खेन मुष्टम् सद्भुतम् अविनम् [अनवाम्बु रोदनशास्त्रमनु चेत्यमरः] । अविरतोत्कण्ठम पविछिन. वदनम् उपणोच्छासं तीव्रनि:खासम् [तौग्म तीवं परं तीव्र चण्डमुष्ण पटु स्म तमिति हलायुधः)। अब त्वदीयं शरीर तैः खसवेद्यः सङ्कल्प मनोरथैः विशति एकौमवती. त्यर्थः । अत्र समानुरागिवद्योतनाव तायकेन नायिकायाः खसमानावस्थलमुलम् ॥ ४१ । सम्प्रति स्वावस्थानिवदनाय प्रतीति शब्दास्येयमिति। है अबले । यः ते प्रियः सखीनां पुरस्तात् पग्रे पाननस्यर्थ त्वमुखसम्पर्के लोभात् गार्धात् अधरपानलोभादित्यर्थः शब्दाख्येयं शब्देन रवेण पाख्य यम् उवाचन अपि यत् तहचनमपीति शेषः कर्णे कथयितु लोलः सालम: अभूत किल [लोलुपो लोल भी लोनो नामाको सम्पो. ऽपि चेति यादव.] । अमण निपयं कर्णपश्चम प्रतिक्षाम: तथा लोचनाभ्याम् अश्वः अतिदूरलान् द्रष्ट घोच्च व शक्य इति भावः, ग ते प्रियः त्वाम् उत्कण्डया विरचितानि पदानि सुप्तिङन्त गन्दा' वाक्यानि वा यस तत् कोलम [पद्रं भब्दे च वाक्ये न विश्वः । इदं EMAIL ·खामासावितरिधोबोटिया महाशावांमशिनि शिपिनांवईभारेषु केमा । उत्सवामि प्रतवृषु नदोरोचिषु भूबिवासान पन्चैवधिन बचिदपि न ते चांसपासमति 18३॥ सामानामित्यादिकं मन पार महावधानेन स एव इत्यर्थः । ४२. নিজনিসমছমাৰী বি हिवां विनोदीपावाः । तथाचोकं पताकायां, वियोग प्रिवचनसहचानुभवनं ततषिवं कर्म नसमो दर्शन- मपि। तदासष्टानामुपगतवतां सपर्यनमरि प्रतीकारी. उनमव्यक्तिमनसा कोऽपि गदिन इति । तत्र सहयवसद- नमाह स्यामाखिति। स्यामास प्रियकुलतास [स्यामा महिलाया। सता गोवन्दनी गुन्द्रा प्रियाः पसिनी पासीत्यमरः]। पाशरीरम उत्पश्यामि सीखमार्यादि. माम्यात् पामिति तर्फगामीलः तथा वितारिणीनां प्रेपरेष्टिपातं अमिनि चन्द्र बछायां मुखकान्ति तथा यिविना बहिषां वहभारिषु पईसमूहषु कमान प्रतापु खलास नदीनां कवियु [पत्र बौधीनां विये- कोपादाने न पाडगुपपादोषः च साम्यनिर्वाह मालदीवनिराकरसवात् कम। तदुर्त रखरखाव प्रेमादे पुचीण भाी शेषवार। विवाद भिवास मान वि। गुथी विषय

·उपर
त्वामाबिस्य प्रचयितां पातराण:यिकायान
चात्मानं ते चरबपतित वावदिशामिना
पक्षावाजपवितैष्टिरालुपते मे
गरसचिनपि न पाते सामं नौ बतात:11
भूविसासान् म पताका इति पाठ चवः पताबा बित्यु.
पमितिसमासः । उत्पश्यामीति सर्वत्र सम्बधते तबापि
नास्ति मनोनितिरित्याययेनार ति। ति विषादे
[हन्त हर्षेनुकम्मायां बाबारभविषादयोरित्यमरः].
पण्डि! कोपने! [पस्वत्यन्तकोपन इत्यमर।
गौरादित्वात् डी ] । उपमानकथनमात्रेण न कोपित
मिति भावः, काचिदपि एकत्मिबपि वनित तक सावं
नास्ति पतो न निषोमीत्यर्थः। [पने पस मौन्दर्य
मनुपमम् इति श्यज्यते । ४५.
सम्प्रति प्रतिनिदर्शनमाह बामिति। हे निबे! परवेन
प्रेमातिशयेन कुषितां कुपितावखाना खां खति-
अतिमित्यर्थः धातक गेरिकादयः [भातर्वातादिशन्दादि.
गैरिकाश्विजादिष्विति यादव:], ते एव रागाः रमा-
द्रव्यानि [विवादिषवद्रबे बाचादी प्रवेशयोः।
सापादौरागः सादारो रणने पुमामिति पका
पो]। तैः धातरागैः शिखायां मिलाप पानि
निमांग वामानं मां मतितिमित्यर्थः वे तब Eि
मनाया इव: परसपतितं पार्नु तथा. सिस्ति' वाण
पानि बावत् रामबाबा हरितः भरे

·नेघदूतम् । मामाकाय प्रणिहितभुन निर्द या पहेतो- संबायास्त कथमपि मया स्वमसन्दर्शनेषु । पश्यन्तौनां न खलु वयो न स्खलौदेवतानां मतास्थ लास्तरकिशलयेष्वलेशाः पतन्ति ॥१५॥ अनः अशुभिः कर्ट भिः [प्रसमथुणि शोभिते इति विखः ।। मे दृष्टि: आलुप्यते प्रावियते इत्यर्थः ततः दृष्टि- प्रतिबन्धात् लेख्नं प्रतिबध्यते इति भावः, क्रूरः धातुका [ नृशंसो धातुक: क्रूर इत्यमरः] । तान्तः दैवम् । [कतान्ती यमसिद्धान्तदेवाकुयल कम नित्यमरः । तस्मिन् अपि चित्रेऽपि नी आवयोः । युष्मदस्मदीः षष्ठीचों- हितीयास्थयान्त्रिाविति नावादेशः ) सङ्गमं सहवासं न सहत ! सङ्गमलेखनमप्यारयोरसहमानं दैवमावयोः साचात् सङ्गमं न सहत इति किमु वयम् अपिशब्दार्थ: J अधुना स्वप्रदर्शनमाह मामिति। सुतस्य विज्ञानं खाः [ स्वप्रः सुप्तस्य विज्ञानमिति विश्वः] । सन्दर्शन संवित् । दर्शनं समये यास्त्र दृष्टौ स्वदिश संविदीति महार्यवे ।। खमा इति सन्दशनानि सपनानानि चूत. बनादिवत् सामान्यविशेषगावेन सहप्रगेगः तेषु मया कथमपि महता प्रयाग धायाः हौतायाः दृष्टायाः इति यावत् ते तय निदेयाश्रेषः गाढ़ाल में स एव तः तस्य निर्दयाले पार्थमित्यर्थः [षधी हेतुप्रयोग इति । आकाश निषिधे,प्रणिहिनझुजं प्रसारबाई' ·उत्तरमेवः। भित्त्वा सद्यः किशलयपुटान् देवदानमाणों ये तत्चौरस तिसुरभवो दक्षिणेन प्रवृत्ताः । प्रालिजयन्ते गुणवति ! मया ते तुषारादिशाता पूर्व सर यदि किल भवेदङ्ग मेभिस्तवेति ॥४६॥ मां पश्यन्तीनां स्थलौदेवतानां मुक्ताः मौक्तिकानि इव स्थूलाः प्रयुलेथाः वाष्पविन्दवः तहकिशलयेषु अनेन पेना. खुलेन पशुधारणसमाधिवंधते बहुमो न पतन्तीति न किन्तु पतन्ये व इत्यर्थः । [निखये नायप्रयोगः । तथाचा- लझारिकसूत्र स्म तिनिण्यसिद्धार्थेषु नव्हयप्रयोग इति । महामगुरुदेवानामनुपात: क्षितौ यदि । देशभंथो महा. दुःखं मरणच ध्रुवमिति चितौ देवतायुपातनिषेधदर्शनात यक्षस्य मरवाभावसूचनार्थ तरुकिशलयेषु पतन्तीत्युलाम् ] इदानीं तदास्पृष्टवस्तुस्पर्शनमाह मित्वेति । देवदा- रुद्रुमाणां किसलय पुटान् पनवपुटान् सद्यः भित्त्वा वे तत्- क्षीरसुतिसुरभयः तेषां देवदारुट्ठमाचां वीरसतिमि: चौरनिधन्दः सुरभयः सुगन्धयः तुषाराट्रिवातत्वे लिङ्गमिदं ये वाता: दक्षिणेन दक्षिणमार्गेण [ ढतीयाविधाने प्रत्या- दिभ्य उपसस्थानात् हतीया समेन यातीतिवत् तवापि জয় মনীষালৰা অৰীৰ নীতি भाषकरः] । प्रवृत्ताः पलिताः, हे गुणवति । सौरीख- सौकुमार्यादिबुणसम्पचे! ते तुषाराद्रिवाताः पूर्व प्राय एमिः वातः तव पासष्ट भवेत् बदि विवेति सभापित- ·मेघदूतम् । संक्षिषत क्षण व क दौर्षयामा त्रियामा सर्वावस्थास्त्रहरषि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् । इत्वं चेतअटलनयने ! दूलमप्रार्थनं मे गादोभाभिः तमशरणं तहियोगव्यथाभिः ॥४७ नन्वात्मानं. बहु विगण यन् आत्मनवावलम्ब तत्कल्याणि! त्वमपि सुतरां मा गमः कातरत्वम् । मेतदिति बुझेपत्यर्षः [वार्तासम्भाव्ययोः किलेत्यमरः । मया मालियन्त प्राश्मिंश्चन्त । अत्र वायूनां स्पृश्यत्वेऽपि अमूर्तखेन प्रालिङ्गनायोगात् प्रालिङ्गान्त त्यभिधानं यक्षस्व उत्तत्वात् प्रलपितमित्यदोषः इति वदन् निरुता कारः स्वयमेव उन्मत्तालापीत्युपेषणीयः ॥ ४ ॥ संक्षिप्ये तेति । दीर्घाः यामा प्रहराः यस्यां सा दीर्घ यामा विरहवेदनया तथा प्रतीयमानेत्यर्थः त्रियामा रातिः [श्रायलमोरयामयोदिनव्यवहारात् वियामेति चौर- खामी । क्षण इव कथं केन प्रकारण संक्षिप्त लधू- क्रियेत अहः अपि सर्वावस्थासु सर्वकालेषु इत्यर्थः मन्दमन्दो मन्दप्रकारः [प्रकारे गुणवचनस्येति हिनिः। कर्मधार- यवदुत्तरषिति कर्मधारयवज्ञावात् सुपो लुक् ] । मन्दमन्दा- तम् प्रत्ययसन्तापं कथं स्यात् न स्यादेव, रे पटुख. नबने ! चञ्चलाधि ! इत्थम् अनेन प्रकारेर दुर्लभप्रार्थनम् अमाप्यमनोरथं मे मम चेतः गाडोभाभिः पतितीवाभिः योगव्यवाभिः पशरणम् अनाथं हतम् । .. मातीठदंशावणेन मेवममित्वार बबिति।

·उत्तरमेघा कास्यत्वन्त सुखमुपनतं दुःखमे कान्ततो वा नोर्गच्छत्य परि च दशा चक्रनेमिक्रमेश ४८॥ शापान्तो मे भजगशवनायिते थापाणी शेषान् मासान् गमय चतुरोलोचने मौलयित्वा। ननु इति आमन्त्रणे । प्रावधार मानुज्ञानुनयामन्त्र नन्वित्यमरः ] । ननु प्रिये ! बहु विगणयन् पापान्ते सति एवमेवं करिष्यामोति आवर्तयन् प्रामानम् प्रामनेव खेनैव [प्रकत्यादिभ्य एपसंख्यानम् इति द्वतीया । अवलम्ब धारयामि यथाकञ्चित् जीवामि इत्यर्थः, तत् तस्मात् कारणात, हे कल्याणि ! सुभगे! त्वत्सौगाम्बे- नैव जीवामीति भावः [ बचादिभ्यति ङीष् ] | त्वमपि सुतरामत्यम्तं कातरत्वं भीरुत्वं मा गमः मागच्छ [गमर्माडि. लुङ्। न मायोगे इन्यड़ागमाभावः ] । तादृक् सुखिनो- रावयोः ईट्टशि दु खे कथं न बिभेमीत्यागयाह कस्येति कस्य जनस्य अत्यन्त नियतं सुखम् उपनतं प्राप्तम् एका- न्ततः नियमेन दुःखं वा उपनतं, किन्तु दमा अवस्था चक्रस्य रथाङ्गस्य नेमिः अन्त: [चक्रं रथाङ्गं तस्यान्ते नेमिः स्त्री स्यात् प्रधिः पुमानित्यमरः] । तस्याः क्रमेण परि- पाट्या [ क्रमः शक्ती परीपावामिति विखः ]। नीचैः अधः उपरिच गच्छति प्रवर्तते जन्तोः सुखदुःखे पर्या- वर्तते इत्यर्थः ॥ ४८॥ न च निरवधिकमेतद् दुःखमित्याह मापान्त इति। या नाम धनुः पाणी स्थितं यस्य तस्मिन् मानवी -

·मेघदूतम् ।
पश्चादायां विरहगणितं तं तमामामिला
निर्वच्यावः परिणत गरञ्चन्द्रिकासु नपासु ०४८॥
विष्णौ । सप्तम्यूपमानित्यादिना बहुव्राहि.। प्रहरणार्थस्यः
परे निष्ठामप्तम्यो भवत इति वलव्यात् पाणियब्दस्योत्तर-
निपातः । भुजगः शेष. एव शयन तस्मात् उस्थिते सति
मे शापान्तः शापावसानं भविष्यतोति शेषः, शेषान् बव-
शिष्टान् चतुरो मेघदर्शनप्रभृति हरिबोधनदिनान्तमित्यर्थः
दशदिवसाधिक्यन्तु न विवक्षितमित्य त्वमेव लोचने मोल-
यित्वा निमौख्य गमय धैर्येण अतिवाय इत्यर्थः, पचात्
अनन्तर लव पहच आवाम् [ त्यदादीनि सबैनित्यमित्ये-
कशेषः । त्यदादीनां मिधोहन्द यत् परं तच्छिष्यत इति
अादः शेषः। विरहे गणितम् एवमेव करिष्यामीति
मनसि पावर्तितं तं तम् [ वोमायां दिनतिः ] । पात्मनाः
पावयोः अभिलाषं मनोरथं परिणताः शरच्चन्द्रिका: यामां
तासु क्षपासु रात्रिषु निर्वेक्ष्यावः भोल्यावहे । [विशते-
लंट। निर्वयो भृतिभोगयोरित्यमरः । अव कैक्षित
नमोनमस्ययोरेव वार्षिकत्वात् कथमाषाढ़ादिचतुष्टयस्य
वार्षिकत्वमुक्तमिति चोदयित्वा ऋतुवयपक्षाययमाद अवि-
रोध रति पर्यहारि वत्सर्वमसङ्गतम् । अव गतशेषाचत्वारो
मासा इत्युक्तं कविना, न तु ते वार्षिका रति तस्मादन.
कोपाला एव । यञ्च नाथेनो कथमाषाढ़ादिचतुष्टयात्
এ মাল খুনি নয়াদি গান্ধানিক্সমাম : মা-
जानुहः परिणतयरचन्द्रिकासु इत्युक्त' न तु तदेव
प्रादुर्भाव इत्वविरोध एव ॥ ४॥

·उसमेत्र। १.८ भूवाह त्वमपि रायने कण्ट लग्ना पुग में निद्रां गत्वा किमपि कटती सम्वरं वि बुबा सान्तसं कथितमसत् एच्छ तश्च त्वया मे दृष्ट: खप्न कितब ! ग्मयन् कामपि त्वं मवेति । ५० एतस्मान्मां कुशलिनमभिज्ञानदानादिदित्वा मा कोलोनादमितनवने 'मव्यविश्वासिनो भूः । सम्प्रति तस्या मेघव कवशानिरामाय प्रतिगूढ- मभिज्ञान उपदिशति भूय इनि है अबले ! भूयः पुनरपि पाह त्वद्भर्मा मन्महेनेत शेष: मघवचनमेतत् किमित्यत प्राह पुराशब्दचिरातोते स्यात् प्रबन्ध चिरा. तौले निकटागामि पुरत्यमरः । पुरा पूर्व शयने मे कण्ठलनापि त्वं गले बडग कमपि गमनं न सम्भवे. दिति भाव: निद्रां गत्वा किमपि केन वा निमित्तेन इत्यर्थः सम्वरं सशदम् उच्चगियर्थः रुरती सती विप्रज्ञा पासीरिति शेषः । अम कत् बहुयः पृच्छतः रोदनहेतु- मिति शेष. मे मम है किनव ! त्वं कामपि रमयन् मया स्व दृष्ट रति त्वया मार्दा समन्दहासं यथा तथा कथितच इति त्वङ्गता भूयचाईति योजना ॥ ५ ॥ एतस्मादिति । एतस्मात् पूः तात् अमजायतेऽने- नति अभियान लक्षणं तस्त्र दानात् प्रारणात् मां कुश. लिनं क्षेमवन्तं विदित्वा जावा है अमितनयने ! कले जनसबहे भवात् कोबीनात् तोकप्रशदात् एता कालेन परासुन त् मछलीत जनप्रवादादित ·संहाना विमपि विरहे अधिनस्त त्वभोमाह इष्ट वान्पषितरमा प्रेमरायोभवन्ति ५१॥ पावास में प्रथमविरहोदग्रथोकी बों से भवादाय बिनयन दपोत्यातचडाविहतः । [खात् कोलोनं खोकवाटे युद्धे पवहिपचिणामित्यमरः । मपि विषये विशामिनी मरपानीमा भून भव भव. ते नमानोगे इत्यागमप्रतिषेधः । न च दीर्घकाय विप्रकर्षात पूर्ववेहनिहत्तिः शचा इत्याह से हानिति । विमपि किंवा निमितं न विद्यते इति षः महान् पौतीः विरीमति पयो विपकर्षे सतिमिनः विनयरान् पाए सातवा न भवतीति पभिप्रायः किन्तु ते नेहा प्रभोगात् ोि भोगाभावात् ती [प्रसज्यप्रतिषेधेपि मन समान रखते। पट वनि विषये उपचित: रसः खादः मेषु ते उपषितरताः सन्तः प्रावणा इत्यः [रसो गन्ने रखं वादे तिबादौ विषाक्योरिति विश्व: ] । प्रेमरायी. पति वियोगामित्वमापवते वर्षः मो. साभेदारदः। तदुशम्, पाखोकनामिवायो रागछेको प्रमा। रतिमहारो योग वियोगतो विप्रति देव व दोन रमावार, प्रेमा दिया रम्येष तपिता अभिसापकः। रामस्तकाबुषिः सात् बेहतत्वर- बिश। नदियोमाम मैम रतिसबाहवर्धनम् । - नमः बीड़ा संयोकः समधा बमाहिति ।।५। समय पदिय वसईबानयनमिहानों सावति। म योगी

·त्तिरमा
शामिधामप्रतिकुलसाचोभिर्ममापि
मात:कन्दमसधिषिजीवितं धारधारा
पश्चिमौष्य । व्यवमितमिदं बन्धुटाव त्वया मे
मत्वादेशात खलु भवतो धोरता तर्कवामि।
निःशब्दोऽपि प्रदिशमिजलं याचितवातकेन्यः
प्रानुकंलिप्रविषु पतामीसितार्थक्रियेव ।।
दुःखां ने सखीम एवं पूर्वोत्तरीत्या पाशाय उपवीय
विनयमस्व बाम्बकस्व हषेण कृषभेण उत्खाताः पवदारिता:
कटाः शिखराणि यख तस्मात् [कूटोऽस्त्री शिखरं तर
मित्यमरः । शैक्षात् कैवासात् पाश निहत्तः प्रत्याहत्तः
सन् साभिज्ञानं सरूषणं यथा तथा प्रहितं प्रेषितं वय
बेषु ः तस्याः त्वमस्याः बीमिः ममापि प्रातःचन्द
शमिव शिपलं दुलं मम जौविसमपि भारयेया।
सापय। [प्रार्थनायां लि] ५२
सप्रति मेधस्व प्रार्थनाजीकारं प्रश्नपूर्वकं बलयति
पति। सौम्य ! साधी! रमै बन्धु वधुवायन
[ देवर तस्य गुरुकुमतिवत् प्रयोगः] ।
पधित् परिणामीति निषितं पिम [धिन् कामप्रवेदी
नमः। पमिप्रायज्ञापनं वामप्रवेदनम] निवेदूची-
भावादनीकारं बो यस एपित या प्रत्यार
चात् करिणामीति प्रतिवचनात [अहिरामाषषं वाय
भादेयो कपनं पति शब्दावे]। भवत: तर धीरता
माधीर म तयामि न समये । न मममी-
वारचाना, वाषितः सन् निःशदीपि निर्मिती
पि पातिवानांनीपोत्या बातम्या प्रदि
रहालिदिबारहमानता बारावी
विवारी पिपलानिधिनाय
!

·निमपितमानाशिमोमे, जोहाविधर कति मन्यनुक्रोथा। मार देवान बचाद! विचर माया सातवी- भूदेवयमपि ते विधुताविप्रयोगः॥५४॥ इति.योगाविदारुकतो मेघदूत का उत्तरयः। प्रत्युत प्रतिवचनं क्रिया केसमुक्तमित्यर्थः, गर्जति बर्षति वर्षति बर्षास नि:बमो मेघ । नीधीमदति में करते है बदति सुजन करीत्येव इति भावः ।। सन्मति खापराधसमाधानपूर्वक खकार्यस्य पावसकर प्रार्थनमामो मेघ विसंबति एतदिति । हे जखद ! सोहा- होत असावात् बा [गसिम्बले पूर्वपदस चैत्युमय- पर:]। विधुरः दियुक्तः इति ईतो; मयि विवि भएकोशधा करचाबुधरा बापबुचिता तव पनमा या प्रार्थना प्रियां प्रति सन्दध मे हत्येवरूपा तब बाक्लिन निम्बपरस्य मे मम एतत् सन्देधारणरूपं प्रियं वा सम्पाश्च प्रासषा वर्षाभिः [खियां माहट "शियां भाप इत्यमरः] | सतबी. उपषितमोभः सन् दान अमितषितान् देशान् विपर यष्टदोषु किर बंध: [ देशकासाध्वगन्तव्याः कर्मसंघा, मर्मवामिति मात कर्मखम् । एवं सत् चरमपि ब्रमकामाथि बबिधुता बसवेष प्रति षः विमोग: free भूत मान्छ। [माहित्यानिधि छु । यो Kaala शर्वादाविसमान। पर वायन वापिकमिति बनाना KISE