·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·॥श्रोढुण्डिराजाय नमः ।। शक्तिवाद-व्युत्पत्तिवाद-विवतिः। 1080 "ज्येष्ठत्ववाद-लकारार्थवाद-सादृश्यवाद-विवृतिश्च" तर्ककाननपञ्चानन मैथिलश्रीमविश्वनाथ शर्म-निर्मिमता श्रीद मन्महाराजाधिराज-मिथिलेश-संस्थापित-वारो- णसेय-पाठालयाध्यापकेन श्रीमत्सङ्गमलालशर्मणा "परसरमा" राजधान्यधिपति-राजकुमार-बाबू श्रीकीर्तिधरनारायणसिंहविजयतो लब्धजी. विकविद्वद्वर-श्रीमत्सदाशिवशर्मभिः संशो- घय्यालोक्य-वाराणमेय-यजेश्वर-य- न्त्रालये मुद्रापय्य प्रकाशिता०॥ सम्बत् १९५७ का० शु० ५ रवाविति शम् ॥ अस्याः पुनर्मुद्रणादि प्रकाशकेन स्वायत्तीकृतम् ।

·No text on this page.

·hinandan श्रोडण्ढयेनमः ३। भूमिका। 36 विलसति खलु निखिलशास्त्रादिप्रधानतया परमप्रयतभूतम- 'डभूमण्डलप्रचलितं विशेषतो विद्यापीठेषु वाराणसी, मिथि- नवद्वोपादिमान्यमान्यस्थलेषु तार्किक, शाब्दिकसाधार- न पठनपाठनातिगोचरीभूतं श्रीमदयोगिराजभगवद्गौतममुनि, पार, महामहोपाध्यायशास्त्रवर्य्यनास्तिककुलाटव्यनलमैथिल- श्रीमदुदयनाचार्यादिप्रणीतं न्यायशास्त्रम्० तत्रोक्तमहादिभिः कृताङ्क ररोपणे महामहोपाध्याय श्रीमद्भगदाधरभट्टाचार्यप्रणोतव्यु- त्पत्तिवादशक्तिवादादिपल्लवे श्रीमदनेकमवलाचाय्य दृढीकृत- स्कन्धेऽत्र शाखिनि समारुरुक्षूणां तदुत्फलास्वादुरसिकानां सुख समारोहणाय स्वस्ति विविधविरुदावलोत्याद्यखण्डभूमण्डलप- ण्डितमण्डलीमण्डलायमानसमुदण्डप्रचण्डपाण्डित्यचण्डा तिद्योति- तनिखिलमहीमण्डल-के, सी, आइ, ईत्यादि-पदाङ्कितमहाराजा- धेराजमिथिलेश्वरसदासमरविजयिश्री ५ मद्रमेश्वरसिंहविजय- स्वदेवानामाज्ञातष्ठादीनिवास्तव्य महामहोपाध्याय झोपनाममैथि- लकुलकैरवचन्द्रतार्किकश्रीमद्विश्वनाथशर्मरचितसोपानरूपोयं ग्र खो विद्वज्जनमनस्सन्तोषाय संशोध्य मुद्रापयित्वा प्रकाशितः त्र मुद्रणादिदोषाधदशुद्ध कृपया विशोध्य सफलयन्त्वायास- राः प्रेक्षावत्पवराः " इत्याशासाते,, "प्रकाशक-संशोधकौ" नैया झोप० मैथि० श्रीसङ्गमलाल शर्मा, परसरमा-वास्तव्य-पं०श्रीसदाशिवझाशर्माणौ.

·todatar श्रीः। श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवतिः श्रीदुण्ढये नमः ॥ गदाधरपदं ध्यात्वा कृत्वा पादान गुरोः । करोमि विवृति तस्य धीराणां सुखहेतवे ॥१॥ श्री- मन्मैथिलविश्वनाथविकृति चालोक्य विद्वज्जना विद्धन्मण्डलम- ण्डितां नृपसभां नीत्वा वशं कौतुकात् । श्रीमच्छम्भुपदारविन्दवि. मुखान् जित्वा हि वाक्यैर्वरैरानन्दं परमं भजन्त्यनुदिनं स्वर्गे यथ, वाक्पतिः ॥ २ ॥ अथ ग्रन्थादौ सङ्कतो लक्षणा चार्थे पदवृत्ति रिति लिखनमनर्थकमिति चेन्न लक्षणायाः सङ्कतस्य च वृत्तिर मनभ्युपगच्छतां जाने पदानां शक्तिः न त्वर्थे ,, इत्यनेन पदाथ न्तरस्य वृत्तित्वमभ्युपगच्छतां मतमपाकर्तुमेव तस्य प्रणयनात् तन्मतनिराकरणप्रकारस्य सङ्कतस्य लक्षणायाश्च वृत्तित्वसम्पाद नपकारस्य च स्वयमेवागे प्रतिपादनात् ॥ केचित्तु लाघबात्तदर विषयकशाब्दवोधजनकत्वस्य पदे, अर्थवृत्तिमभ्युपगच्छतां लक्षा- णायाचवृत्तित्वमभ्युपगच्छतां बैयाकरण विशेषाणां मतमपाकर्तु ह सङ्कतो लक्षणा चार्थ इति। अयम्भावः। न च गङ्गायां घो इत्यादौ तीरवोधस्यानुभाविकतया गङ्गापदस्य तीरस्य वाचकत्वाए त्तिरिति वाच्यम् । इष्टत्वात् सर्वे शब्दाः सर्वार्थवाचका, सिद्धान्तात् वोधकत्वस्यैव वाचकत्वरूपत्वात् ॥ न चाप, दपि गाछ-माछ-शब्दार्थप्रत्ययात् वृक्षादिशाब्दबोधजनद ·CHE ACADEMY OF SANSKRIT PRESSKRCA ELKOTE-521931. (KARNATAKA STATE ก 4.00 श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। 1918 AL गाछादिपदे सत्वेन तेषां वाचकत्वप्रसङ्गलतिरूपमिष्टत्वात् न च वाचकपदस्य साधुत्वेन तेषां साधुत्वं स्यात् इति वाच्यम् पुण्य- जनकत्वस्य तस्य तत्र तत्रासत्वात्।। अथ तीरन तङ्गापदशक्य- मपितु गङ्गापदशक्यसम्बन्धीत्यादिज्ञानदशायामपि गङ्गायां घोष इति वाक्याच्छाब्दवोधस्यानुभविकस्यानुपपत्तिस्तथाविधवृत्ति- ज्ञानासम्भवात्॥ परे तु वृत्ति विभजयितुमाह" सङ्कतो लक्षणा चेति न च विभागवोधकवाक्यस्य सख्यावाचकपघटितत्वनि- यमात् प्रकृते सङ्ख्यावाचकपदाघटितत्वात् तस्य विभागपदत्वानु- पपत्तिरिति वाच्यम् चशब्दस्य द्वित्वबोधकत्वात् तस्य तत्र स- त्वेनानुपपत्ति विरहात् ॥ स्मृतमनुभूतं चेत्यादौ द्वित्ववोधकस्य सर्वानुभविकत्वादित्याङस्तन वृत्तिलक्षणमनुक्त्वा विभागासम्भ- वात् लक्षणवाक्याधोन-सामान्यधर्ममजानतो विशेषजिज्ञासा- नुदयात्" लक्षणवाक्याधीनसामान्यधर्मप्रकारकज्ञानस्य सामान्य- धर्मावान्तरधर्मप्रकारकज्ञानगोचरेच्छां प्रति स्वातन्त्र्येणेष्ट-साधन- ताज्ञानम्मितावच्छेदकप्रकारकज्ञानसम्पादकतया वा हेतुत्वात्। अत एव सव्यभिचारे लक्षणतः सामान्यमप्रतीतिवतो विशेषजिज्ञा- सानुदयात् सामान्यलक्षणान्तरमेव विभागो युक्त इत्युक्तम् शिरो- मणिना०॥ यत्तु सामान्यज्ञानाधीनो विभागो न तल्लक्षणप्रत्यय- मपेक्षते सामान्यधर्मप्रकारकमानसज्ञानसम्भवात् न विभागानुपप- त्तिरिति तत्तुच्छम्” वृत्तिलक्षणस्य उपायान्तरेण ज्ञानसम्भवे पदा- थोपस्थितिव्यापारकः सम्बन्धो वृत्तिरित्यनेनाग्रे तल्लक्षण प्रत्य- यनस्य सन्दर्भविरुद्धत्वात् ॥ न च तात्पर्ये ऽतिव्याप्तिवारणाय तत्पदर्शितमिति वाच्यम्'तादृशत्तिलक्षण ज्ञानवतस्तात्पर्येऽति- ·४ श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। व्याप्तिशङ्काया अनवतारात् ॥ नव्यास्तु" वृत्तिशब्दस्य सङ्केत- मात्र प्रसिद्धतया तन्मात्रस्य लक्ष्यभावंजानद्भिलक्षणायामलक्ष्य- त्वभ्रमनिवन्धनातिब्याप्तिः प्रतीयते,,अलक्ष्यत्वभ्रमनिराशार्थ प्र- थमतो लक्ष्यप्रदर्शनं करोति सङ्केतो लक्षणा चेत्यनेन तथा चार्थे पदवृत्तिवक्ष्यमाणलक्षणलक्ष्यः संकेतो लक्षणाचेत्यर्थ इति प्राडुः॥ न च गच्छ गच्छसि चेत् कान्त पन्थानः सन्तु ते शिवाः० ममापि जन्म तवैव भूयाद्यत्र गतो भवान् इत्यत्र, वापों स्नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यान्तिकमित्यत्र च गमनोत्तरकालिकावश्यकस- म्भाविमरणे जन्मपदस्य दूतोसम्भोगार्थे ऽधमपदस्य व्यञ्जनावृत्तिद- र्थनात् व्यञ्जनावृत्तेलक्ष्यत्वापदर्शनेन न्यूनता स्यादिति वाच्यम् नैयायिकैर्व्यञ्जनाया वृत्तित्वानभ्युपगमात्” तत्रतत्र मानसोऽनुमि- त्यात्मको वा तादृशतादृशार्थगोचरवोधस्वीकारादितिः ॥ शाब्द- वोधोपयिकसम्बन्धत्वं वृत्तित्वम्० औपयिकत्वं च,जनकतावच्छेद- कविषयितानिरूपकत्वम् । एवं च, तात्पर्य्यज्ञानजनकतावच्छेद- कसांसगिकविषयतानिरूपकत्वस्य स्वरूपसंसर्गे सत्वेन तस्या- पि वृत्तित्वप्रसङ्ग इत्यत आह” अर्थतिः। निरूपकत्वं सप्तम्यर्थः निरूपकत्वं च, प्रतियोगित्वानुयोगित्वान्यतररूपम्० प्रकृते वोध्य- म् स्वरूपसम्बन्धे उच्चारितत्वप्रतियोगिकत्वस्य इच्छोयविषयता- प्रतियोगिकत्वस्य सत्वेनार्थे प्रतियोगिकत्वादिविरहेणातिव्याप्ति- विरहः । ननु घटमानयेत्यादौ कर्मत्वविशेष्यकत्तित्वसम्बन्धेन घ. टप्रकारकबोधेच्छयोच्चरित मिदं पदमित्याकारकतात्पर्यज्ञानजन- कतावच्छेदकविषयितानिरूपकत्वस्य घटप्रतियोगिकत्वस्याधेयत्व- •संसग्गे सत्वेन तत्रातिप्रसङ्ग इत्यत आह" पदेति ॥ पदस्य ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। चा वृत्तिः पदवृत्तिः प्रतियोगित्वं षष्ठ्यर्थः अनुयोगित्वं वा” तथा क्त्वाधेयत्वे पदप्रतियोगिकत्वाभावानातिव्याप्तिः ॥ अथ समवायस्यैकत्वेन पदानुयोगिकत्वस्य घटाद्यर्थप्रतियोगिकत्वस्यश- क्ति ज्ञानादिनिष्ठजनकतावच्छेदकसांसग्गिकविषयताश्रयत्वस्य स- त्वात्तत्रातिव्याप्तिरिति चेन्न, समवायस्यैकत्वानभ्युपगमात् । नचैकत्वस्वीकारपक्षे प्रतीकार इति वाच्यम्” शाब्दबुद्धित्वावच्छि- नजन्यतानिरूपितजनकतानिरूपितपदत्वावच्छिन्नविशेष्यत्वनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपितार्थप्रकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद- कता वा सांसम्गिकविषयतावत्त्वस्य पर्यवसितत्वात्"समवायादौ तस्यासत्वेन प्रतीकारसम्भवात् । घटपदं स्वविषयकबोधननकत्व- प्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यतासम्बन्धेन घटवदित्याका रकज्ञाननिष्ठजनकतानिरूपितावच्छेदकत्वस्य सङ्कतविषयतायाम गङ्गापदं स्वसम्बन्धिशक्तत्वसम्बन्धेन तीरवदित्याकारकज्ञानजनक तानिरूपितयथाविधावच्छेदकत्वस्य लक्षणानिष्टविषयतायां सत्वेन तत्र तत्रलक्षणसमन्वयसम्भवात् एवं देवदत्तः घटशब्दं शृणोतीत्या- दौ घटशब्दत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकविषयतानुयोगिकाधेयतायां प- दप्रतियोगिकत्वस्याम्पदधम्भिकतात्पर्य्यज्ञानकारणतावच्छेदकवि- षयतावत्त्वस्य च सत्वात्। निरुक्तविशेष्यत्वप्रकारत्वे विषयतारूपे ग्राह्य नातो वाच्यत्वादावव्याप्तिरिति०॥ अथ तात्पर्य्यादावति- व्याप्तिवारणायाग्रे पदाथों पस्थितिव्यापारकसम्बन्धोवृत्तिरित्यु- क्तम् "तथा च” तात्यर्यज्ञानस्य योग्यताज्ञानस्य च पदार्थो. पस्थितिद्वारा शाब्दबोधजनकत्वविरहेणस्वरूपाधेयत्वादौ अति- व्याप्त्यसम्भवात् पदार्थयोरुपादानमनर्थकमिति चेन्न, तयोः स्व- ·६ श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादाववृतिः । . रूपकथनत्वादर्थे पदवृत्तिवक्ष्यमाण लक्ष्यः कतिविध इति प्रश्नो- त्तरवाक्यस्यार्थपदघटितत्वेनाकाङ्क्षा निवर्त्तकानुरोधेन तयोरुपा- दानादित्यपरे०॥ ननु पदार्थोपस्थितिव्यापारकः पदपदार्थयोःसम्ब- न्धो वृत्तिस्तत्र पदस्याथों ऽभिधेयः पदार्थ इति व्युत्पत्त्या पदश- क्य एव पदार्थो वक्तव्यः, अन्यथाऽन्यस्याप्यन्यपदार्थत्वापत्तिः । 'इत्थञ्च' पदलक्ष्यार्थयोस्तथाविधसम्बन्धस्य वृत्तित्वासम्भवात् वृत्तिलक्षणलक्ष्यत्वानुपपत्तिरित्यत आह वृत्येति वृत्तिपदं शक्ति- लक्षणान्यतरपरम् विशेषतः पदार्थव्यवहार विषयताप्रयोजक, पद- ज्ञानजन्यवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्वमेव । शक्यल क्ष्योभयसाधारणमितिः ॥ गङ्गापदं तीरसम्बन्धिनीरे शक्त मिति- ज्ञानदशायां तीरं गङ्गापदशक्यसम्बन्धि इति ज्ञानदशायां च ल. क्ष्यार्थे नारे गङ्गापदार्थत्वानभ्युपगमात् ॥ अथ पदेन प्रतिपाय: पदार्थज्ञानजन्यत्वं तृतीयार्थः पदज्ञानजन्य उपस्थितिविषयत्व. मेव तथाविधव्यवहारप्रयोजकमस्तु अलं वृत्येत्यस्याभिधानेन इति चेन्न घटपदसमवायस्याकाशादौ सत्वेन घटपदज्ञानजन्योप- स्थितिविषयत्वस्याकाशादौसत्वेनाकाशादौं घटपदार्थत्वापत्तेः । वृत्तिपदोत्तरतृतीयायाः ज्ञानजन्यत्वमर्थः “तथाच" पदज्ञानजन्यवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्वस्याकाशादावभावान्न दोषः । न च घटपदज्ञानजन्यत्वन्नोपादेयमिति वाच्यम्' आकाशपदवृत्ति ज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्वस्याकाशादौ सत्वेनो- क्तदोषस्य तादवस्थ्यात्० ॥ न च पदज्ञानस्य वृत्तिज्ञान- विधया शाब्दादिहेतुतया स्वतन्त्रपदजन्यत्वानपपत्तिरिति घाच्य- म्” श्रावण प्रत्यक्षस्यापि परम्परया हेतुत्वात्॥ न च यदा घटपद- घट- ·श्रोविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। समवायज्ञानाकाशपदवृतिज्ञानाभ्यामाकाशोपस्थितिस्तदा आका- शे घटपदार्थत्वापत्तिर्दुबारा आकाशोपस्थितौ घटपदज्ञानजन्यत्व- स्य वृत्तिज्ञानजन्यत्वस्य च सत्वादिति वाच्यम्” घटपदम्मिक- त्तिज्ञानजन्योपस्थितिविषयत्वस्य घटपदार्थत्वान्न दोषः॥ न च घटपदवृत्तिज्ञानजन्यघटायु पस्थिती उद्बोधकान्तरवशादाकाशादे- ब्र्भानं यत्र तत्रतथाविधोपस्थितिविषयत्वस्य सत्वेनोक्तापत्तिस्तद- वस्थैवेति वाच्यम्" घटपदविशेष्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपित- वृत्तिमकारतानिष्ठावच्छेदकतानिरूपितज्ञानत्वावच्छिन्नजनकतानि- रूपितजन्यतावच्छेकोपस्थितिविषयत्वस्य तथात्वादाकाशादिविष- यतायां तथाविधजन्यतावच्छेदकत्वविरहान्न दोषः अथ लाघवात् वृत्याश्रयत्वमेवास्तु तत्' इति चेन्न” लक्षणाग्रहशून्यतादशायां तीरादौ गङ्गापदार्थत्वापत्ते: लक्षणायास्तत्र सत्वादिति दिक् ॥ यत्तु वृत्तित्तिस्वरूपादिनिरूपणे पदार्थव्यवहारविषयनिर्वचन- स्थानाकाङ्क्षत्वेनार्थान्तरापचेरिति, तत्तुच्छम्" पदपदार्थसम्बन्ध- विचारावसरे कः पदार्थ इत्याकाङ्क्षोदयान्नानाकाङ्क्षत्वावकाश इति० ॥ अभिधीयत इत्यत्न माच्यैरिति शेषः ॥ सङ्कतं लक्षय- ति , इदम्पदममुमर्थं वोधयत्विति,, अस्माच्छब्दादयमों वोद्धव्य इति वा० । इदं पदममुमर्थं वोधयत्वित्यत्र णिजों जनकत्वं बुध- धात्वर्थे वोधेऽन्वेति , "तथाचार्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारतानिरू- पितपदत्वावच्छिन-विशेष्यताशालिनीच्छाया वोधः । इतिपदे अर्थ- इतिपदे अर्थस्य स्वविषयकबोधजनकत्वप्रकारतानिरूपितेच्छीयवि- शेष्यतासम्बन्धः सङ्कतात्मकत्तिः,, परत्र च वोधान्वयिजन्यत्वं पञ्चम्यर्थः। तव्यप्रत्ययाथो विषयत्वमत्र बोधस्य निरूपितत्वसम्ब- ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः । न्धेनान्वयः "तथा च" पदजन्यबोधविषयत्वप्रकारतानिरूपिताशा- लिनीच्छाया वोधः । एवञ्चार्थे पदस्य स्वजन्यवोधविषयत्वप्रका- रतानिरूपितेच्छीयविशेष्यतापदस्यार्थे सक्रेतात्मकसम्बन्धो वृत्तिः प्रथमसम्बन्धस्य वाचकतारूपत्वं, द्वितीयसम्वन्धस्य च वाच्य- तारूपत्वम्वोध्यमित्यग्रे स्वयमेव प्रतिपादयिष्यते । इदमुपलक्षणम्' पुष्पबन्तादिपदस्थले चन्द्रसूर्यो-भयविषयकवोधः । पुष्पवन्तपद- जन्योभवतु' इत्यस्य पुष्पवन्तपदमुभयविषयकवोधं जनयतु” इती- च्छायाः सङ्केतरूपत्वं, तदादिसर्वनामस्थले च स्वोच्चारणानुकूल- बुद्धिप्रकारतावच्छिन्नविषयकत्व, स्वजन्यत्वोभयसम्बन्धन वोध- स्तत्पदवान् भवतु'इती च्छायाः अस्मत्पदादिस्थले' स्वोच्चारणकर्तृ- तावच्छेदकावछिन्नविषयकत्व-स्वजन्यत्वोभयस-म्बन्धेन वोधः अस्मत्पदवान् भवतु"। स्वसम्बोध्यतावच्छेकवावच्छिन्नविषय- कत्व-स्वजन्यत्वोमयसम्बन्धेन वोधः युष्मत्पदवान् भवतु" इती- च्छायाः सङ्कतत्वं बोध्यम् ॥ * ॥ सङ्गतं विभजते । तत्रे- ति, तयोर्मध्ये इत्यर्थः ॥ पारिभाषिकं लक्षयति । तयेति, तया परिभाषयेत्यर्थः। काचकं लक्षयति । शक्तिं लक्षयति. ईश्वरसंकेत इति । ईश्वरत्वं सर्वविषयकनित्यज्ञानवत्वं, जगत्कर्तृत्वं वेति । यः सर्वज्ञः सर्वविदिति श्रुतेः । यत इमानि भूतानि जायन्ते येन वा जातानि जीवन्ति तद्ब्रह्मोति श्रुतेश्वः। तयेति,, तया शक्त्येत्यर्थः । वाच्यं लक्षयति तद्वोध्य इति वाचकगवादिपदवोध्य इत्यर्थः 'मुख्यार्थ लक्ष यति, एवेति वाच्य एवेत्यर्थः एवकारेण लक्ष्यार्थ-परिभाष्यार्थयोर्व्यव- च्छेदः । मूख्यार्थश्च शक्त्या प्रतिपाद्यः । वक्तिवाचकमित्यादितः स ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः । ९ शाब्दवोधं दर्शयति, वाच्यवाचकादिपदइति. घटकत्वं सप्तम्यर्थः वोधजनकत्वेनेत्यत्र प्रकारत्वं तृतीयार्थः, तच्च निरूपितत्वसम्बन्धेन विषयत्वेऽन्वेति, अत्रैवेश्वरेच्छान्वितषष्ठयर्थनिरूपितत्वस्यान्वयः। ननु ग्रन्थक्रमेण वाचकवाच्यपदे इत्येव वक्त मुचितमिति चेन्न, अ- ल्पाचतरमित्यनेन वाच्यपदस्यैव पूर्वनिपातसम्भवात् । अथ गो- पदं घटं वक्तीत्यस्यापि प्रामाण्यप्रसङ्गः, गो,घट, विषयकसमूहाल- म्बनवोधजनकत्वप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छाविषयत्वस्य गोपदे सत्वात्" न च मुख्यविशेष्यताशून्यद्वयवोधजनकत्वकारतानिरूपि- तभगवदिच्छाविषयत्वस्य धात्वर्थत्वात् समूहालम्बनवोधत्वार्थान- न्तर्गतत्वान्न दोषः। न च तथापि पुष्पवन्सपदं चन्द्रमूख्यौं वक्तीति वाक्यात् शाव्दवोधानुपपत्तिस्तत्र नियमत उभयविषयकवोधस्यै- वोपपत्तेः । किञ्च गामानयेत्यादिवाक्यजन्यकर्मत्वादिवोधे गोपद- जन्यत्वस्य सत्वेन कर्मत्ववोषजनकत्वस्य गोपदे सत्वाद्दोपदं गां वक्तीतिवत् कर्मत्वं वक्तीत्यपि स्यादिति वाच्यम्” द्वितीयार्थग- वान्वितविषयत्वस्य वोधेऽन्वये पारतन्त्र्येणवोधमन्यतायाः स- वच्छिन्नत्वसम्बन्धेन भानं भवति,, एवश्च कर्मत्वनिष्ठविषयत्वा- वच्छिन्नजन्यतानिरूपितजनकत्वस्य गोपदेऽसत्वेन निरुक्तेच्छा- विषयकजन्यतायां गोनिष्ठविषयत्वावच्छिन्नत्वस्य सत्वेन कर्मत्व विषयत्वावच्छिन्नत्वस्य बाधात् । अथ वा, अवच्छेदकतानि- रूपितबोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकताप्रकारतानिरूपितेच्छावि. षयत्वस्य धात्वर्थत्वात् ॥ धात्वर्थघटकावच्छेदकतायां प्रकृत्य- र्थान्वितद्वितोयार्थविषयत्वस्य वृत्तित्वसम्बन्धेनान्वयात्' नोक्त- दोषाणामबकाशइति "कर्मप्रत्ययस्थले शाब्दबोधमुपपादयति" ·१० श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः । AMARAN पदेन गौरुच्यत इत्यादिना । तादृशविषयताया इत्यस्य, बोध- जनकत्वप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविषयताया इत्यर्थः ॥ परम्परानिरूपकत्वं स्पष्टयति. तच्चोति० "अयम्भावः” प्रकार- त्वावच्छिनविशेष्यतानिरूपितजन्यत्वप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्य- तानिरूपितबोधप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितविषयत्वस- म्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावत्त्वात्मकनिरूपकत्वैकदेशे धात्वर्थस्य ता- दृशभगवदिच्छोयविशेष्यत्वस्यान्वयः। धात्वर्थे च पदान्वित- तृतीयार्थवृत्तित्वस्यान्वयः । तथाच, गोपदवृत्तिा वोधजनक- त्वप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यता तन्निरूपितप्रकार- त्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितबोधप्रकारत्वावच्छिन्नविशेष्यता- निरूपितविषयित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावत्त्ववान् गौरित्या. कारकः शाब्दबोधः तत्र बोध्यः “ इदं च गोपदं विषयितास- म्बन्धेन गोविशिष्टयोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावद्भवतु,, इ- त्याकारकेच्छाभिप्रायेणोक्तमिति बोध्यम् । द्वितीयेच्छायाः सङ्कतत्वे शाब्दबोधमुपपादयति., वैपरीत्यमिति० वैपरीत्यस्य स- केत्ततो धात्वर्थे वैपरीत्यमित्यर्थः । यत्तु” वैपरीत्यमित्यस्थ क- तृप्रत्ययस्थले परम्परया निरूपकत्वं कर्तृप्रत्ययार्थः,, आश्रयत्वं कर्मप्रत्ययार्थः “इति न शाब्दबोधानुपपत्तिः ॥ अन्यथा बोध- विपयत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य पदे बाधाच्छाब्दबोधानु- पपत्तिस्तत्तुच्छम् कर्तुंर्द्धात्वर्धत्वाश्रयत्वविरहे कर्तृत्वानुपपत्तिः कर्मणि तस्य सत्वेन कर्तृत्वापत्तेः, कर्मत्वानुपपत्तेश्च० ॥ अथ पदम्मिकार्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारकेश्वरज्ञानस्यैव विनिगम- काभावात्सङ्केतरूपतास्त्विति चेन्न वेदतात्पर्यज्ञाननिष्ठक्लृप्तहे- ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः । , तुतया च तथाविधात्मकसङ्केतज्ञानस्य हेतुत्वात्० अतिरिक्तहे- तुत्वाकल्पनात्तथाविधज्ञानसङ्केतज्ञानस्यातिरिक्तकारणताकल्पनेन गौरवप्रसङ्गादिति दिक् ॥सङ्कतेत्रेति,, अत्र न्यायसिद्धान्तोपरि- मीमांसकानुयायिन इत्यस्याग्रिमवदन्तोत्यनेनान्वयः “ अपभ्रं- शादळचकत्वस्येष्टापत्तौ दोषान्तरमाह., साधुत्वं च स्यादिति, साधुत्वञ्चात्र शक्तिभ्रमाधीननिरूढलक्षणेतरलक्षणाग्रहाधोनशाब्द- बोधजनकत्वरूपं बोध्यम् न च साधुत्वमपोष्टमिति वाच्यम् अपभ्रं- शादेः साधुत्वे साधुभिः सम्प्रयोक्तव्यन्नापभ्रंशितमित्यस्यास- गतत्वापत्तेः अपभ्र शादेरपिसाधुत्वेन प्रयोगाईत्वान्मिश्रमतमुपह- सन्नाह यत्त्विति" अतिव्याप्ति वारयति, उच्चरितजातीयत्वेलि०॥ अथात्र “किमुच्चरितजातोयत्वम्” यदि चोचरितवृत्तिनातीयत्वं तदा सत्तागुणादिकमादायातिव्याप्तिः "न चोच्चरितवृत्तित्वविशिष्ट- जातिमत्वन्तदिति वाच्यम्,, भगवदुचरितत्तित्वविशिष्टजाते: अस्मदाद्य चरितादावसत्वेनाव्याप्तितादवस्थ्यादिति चेदुच्यते,, तादृशोचरितवृत्त्यानुपूर्वीमत्त्वस्य तथात्वात् ॥ परिष्कृतेप्यति- व्याप्ति प्रदर्शयति वेदस्थेत्यादि, वेदस्थलाक्षणिकेषु आयुबै घृत- मित्यादिवेदघटकायुः पदे घृतपदेश्वित्यर्थः आयुः पदस्यायुजन- के घृतपदस्य घृतकर्मकभक्षणे लक्षणा "तथा च,, घृतकमकं भ- क्षणमायुजनकमित्यर्थस्तस्य घृतकर्मकार्थादिवाचकत्वापत्तिः घृ. तादिपदस्येत्युक्तम् । ननु वोधो घृतकर्मकभक्षणविषयको भव तु घृतपदं तद्बोधजनकं भवत्विति भगवदिच्छाभ्युपगमे तदर्थविष- यकत्वविशिष्टबोधजनकतावावच्छिन्नप्रकारताशालिनोच्छेत्युक्ता. वतिव्याप्त्यभावादाह सादीतिः । अव्याप्तिं योजयति द्वा.

·१२ श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। दशेत्यादिना द्वादशेहि पिता नाम कुर्य्यात्. कस्येत्याकाङ्क्षायां पुलस्य "तथाच” पुत्रपदं पुत्रत्वावान्तरधावच्छिन्नपरम् वि. षयत्वं विषयित्वं वा षष्ठयर्थः । नामपदं बोधजनकतावन्नाम- स्वव्याप्य धर्मावच्छिन्नविषयकसङ्केतपरम्० कृधात्वर्थः कृ- तिः । इष्टसाधनत्वं विध्यर्थः । अह्नीत्यत्राधिकरणत्वं सप्त- म्यर्थः । “द्वादशाधिकरणकपुत्रत्वावान्तरत्वोपलक्षितधावच्छि- न्नविषयकबोधननकतावन्नामत्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नविषयकेष्ट- साधनतावत्सङ्कतानुकूलकृतिमान्पितेहान्वयवोधः “अथ वा, कृ- धातोरेव सङ्कतार्थः तथा च,, तादृशः सङ्केतः पितृकर्तृक इ- त्यन्वयबोधः "स्वमते' सादिदेवदत्तादिपदे ऽव्याप्तिवारणं च, बुशोधयिषात्मकभगवदिच्चाविषयत्वस्य नामत्वव्याप्यधर्मावच्छि- न्ने देवदत्तादौ सत्वेन बोध्यम्, “सादित्वं च” स्वतादात्म्य, स्वाश्रयध्वंसासमानकालीनप्रागभावप्रतियोगिचित्वोमयसम्वन्धे. न० धर्मविशिष्टधर्मवत्वं सजातीयध्वंसव्याप्यत्वमनादित्वं तद- न्यत्वं वा सादित्वम् “अथ वा” पदविशिष्टपदं सादिपदम् स्व- तादात्म्य, स्वजातीयध्वंसानधिकरणक्षणोत्पत्तिकत्वोभयसम्बन्धे- नेति० ० अन मिश्रमतं मह षितं तन्न सम्यक्., संसारस्यानादितया- सादिपदस्याप्रसिद्धत्वात् । संसारस्यानादित्वमुक्तमाचाय्यः "तथा हि,, प्रबाहोनादिमानेष न विजात्येकशक्तिमान् । तत्त्वे- यत्नवता भाव्यमन्वयव्यतिरेकयो,, रित्यनेन प्रथमस्तवके कसुमा- ञ्जलाविति। नैयायिकसिद्धान्तोपरि मीमांसकमतेन दोषमाह एवमिति” एतदोषमुद्धरयति “अथेति” शाब्दबोधोपयोगिता- यामित्यस्य शाब्दबोधजनकतावच्छेदककोटावित्यर्थः ॥ ईश्वरी- ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। १३ यत्वानुपादाने तात्पर्ये वृत्तित्वलक्षणातिव्याप्तिमाशङ्कतेन चेति"। उत्तरयति “यतः पदार्थो व्यापारक इति ॥ मीमांसकमलसिद्ध- वृत्तिं दूषयितुं तन्मतं दर्शयति “यस्त्विति । ज्ञाने ( अर्थविषक- ज्ञाने ) अनकूलत्वं सप्तम्यर्थः शक्तावन्वेति । पदानामित्यत्र निष्ठत्वं षष्ठयर्थ: सोपि शक्तावन्वेति "तथाच,, अर्थविषकशा- ब्दबोधानुकला पदनिष्ठशक्तिरित्यर्थः ॥ वाचकत्वं लक्षति तथा चेति० । तच्चे त्यस्य तद्वाचकत्वमर्थः । लाक्षणिकऽतिव्याप्ति वारयति "लाक्षणिकं चेति,०॥ नन्वेतन्मते ज्ञानस्य मितिमा- वृविषयकत्वेन मितिमातृविषयकघटशाव्दानुभवजनकत्वस्य घट- पदे सत्वात् घटपदे मितिमातृवाचकत्वापत्तिरतो वाचकत्वं परि- करोति,, तद्विषयकत्वावच्छिन्नोति । अथान विषयकत्वस्य प्र- त्यक्षादिसाधारणत्वेनातिप्रशक्त्या शाब्दनिष्ठजन्यतावच्छेदकत्वा- भावेनासम्भव इति चेन्न,, केवलविषयकत्वस्यातिप्रसक्त त्वेपि वि- षयकत्वशाब्दत्वयोरनतिप्रसक्तत्वेनावच्छेदकत्वध्रौव्यात्। 'यथा, महानसीयवनयभावप्रतियोगिताया अतिप्रसक्तत्वेपि वद्वित्वस्य महानसीयत्ववद्वित्वोभयस्मिन् तदवच्छेदकत्वं तथा प्रकृतेपीति। न च पायपदजन्यशाब्दबोधे व्यभिचारवारणाय कारणानन्त- र्यस्यावश्य कार्यतावच्छेदककोटौ विवक्षणीयतया प्रयोजनविर- हेण विषयनिवेशस्यानावश्यकत्वात् । घटादिविषयकत्वेन शा- व्दजन्यतानवच्छेदकत्वादसम्भवस्तदवस्थ एवेति वाच्यम्,. प- क्यशब्दे शाब्दावलक्षण्येनैकशक्तरेव स्वीकारात्० ॥ घटपद- स्य कलशपदस्य च घटविषयकशाव्दानुकूलशक्तिमत्त्वेन कारण- त्वात् न दोषः॥ न च घटपदं घटविषयकत्वावच्छिन्नशाव्दनि- MAHENDRA ·श्रीविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः । ष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमदित्याकारकाप्रामाण्य- ज्ञानास्कन्दितमानाच्छान्दवोधवारणाय अप्रामाण्यज्ञानस्योत्तेजक- त्वस्यावश्यकत्वेनैकरूपेण कथमपि कारणत्वस्य वक्तुमशक्यत्वेना- व्यवहितोत्तरत्वस्य कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं वक्तव्यमिति वा- च्यम् एतन्मते ज्ञानस्य स्वतः प्रामाण्यतया भूमत्वास्वीकारात् ।। एतेन पटपदे ट्यशक्तिभूमाच्छाब्दवोधान्तविण व्यभिचारवा- रणाय कार्यतावच्छेदककोटाववश्यमव्यवहितोत्तरत्वं निवेशनीय- मित्यपि प्रत्युक्तम् भूमात्मकज्ञानस्यैतन्मतेऽभावात् ॥ घटादि- पदे मितिमातृवाचकत्वं वारयति० मितिमातृविषयकत्वेन ज्ञानस्य न किश्चित्पदशक्यतेत्यनेन "अयम्भावः'' ज्ञानसामान्यसामग्या- आत्ममनस्सय्योंगादेः तद्भासकत्वात् मितिमातृभासकत्वाच्छा- ब्दनिष्ठजन्यतायां मितिमातृविषयताया अनवच्छेदकत्वात् ॥ ननु घटमानयेत्यादौ शाब्दबोधस्य कर्मत्वादिविषयकतया कर्म- त्वविषयकत्वावच्छिन्नशान्दानुकूलशक्तिमत्त्वस्य घटपदे सत्वेन कर्मत्ववाचकत्वापत्तिरित्यत आह पदान्तरस्य चेति” पदान्तर- स्याम्पदस्य पदार्थान्तरभासकतया "तथाच , कर्मस्व विषयत्वा- वच्छिन्नशाव्दानुकलशक्ति मत्वम्” अम्पदे न तु घटादिपदे इति.,न तत्र वाचकत्वापत्त्यवकाशः । प्रभाकरमतमुत्थापयति । कार्या- वितेति० । गामनयेत्यत्र गवानयन कार्यमित्यन्वयवोधे आ- नयनविषयतायां साक्षात्कार्यविषयतानिरूपितत्वलाभार्थ सा- क्षादिति। गवादिविषयताया परम्परया तनिरूपितत्व-लाभार्थ परम्परेतिः॥ एतन्मते घटादिपदे कार्यात्वविषयत्वावच्छिन्न- शाब्दजनकतावच्छेदकत्वसत्वात्कार्यतावाचकत्वमेतन्मते परिष्क- ।

·श्रोविश्वनाथीयशक्तिवादविवृतिः। रोति,, “तद्विषयत्वावच्छिन्नेत्यनेन । “अयम्भावः” निरूपित त्वांशेऽविशेषणीभूय यन्निष्ठविषता यादृशजन्यतावच्छेदिका ताह- शजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकधर्मवत्त्वं तद्वाचकत्वं निष्कृष्ट- म्० ॥ एवञ्च कार्यत्वविषयतानिरूपितघटविषयकत्वावच्छि- न्नजन्यतायां निरूपितत्वांशे विशेषणतयैव कार्यत्वविषयताया अवच्छेदकत्वं न त्वविशेषणतयेति न ट्यत्वादौ तद्वाचकत्वाप- त्यवकाशः । अथात्र विनिगमकाभावात् घटविषयतानिरूपित- साव्दं प्रत्यपि घटादिपदानां कारणता वक्तव्यतया तत्रापि तथा- विधावच्छेदकत्वानपायादुक्तापत्ति? रेति चेन्न,, एतदोपस्यैव विनिगमकत्वात् ॥ यद्वा कार्यात्वविषयतानिरूपितत्वानव- च्छिन्नत्व,, कार्यत्वविषयतात्वपर्याप्तावच्छेदताकान्यत्वोभया- भाववतो निरूपितत्वांशेऽविशेषणीययद्विषयतानिष्ठा यादृशजन्य: तावच्छेदकता भवति तादृशजन्यतानिरूपित जनकतावच्छेदकधर्म- ववस्य विवक्षितत्वात् । तथाच,, घटविषयतानिरूपितकार्य- त्वविषयत्वावच्छिन्नजन्यतावच्छेदकतायां कार्यत्वविषयतानि- ष्ठायां निरुक्तोभयस्यैव सत्वेन विनिगमकाभावप्रयुक्त-जन्यताया ग्रहणासम्भवान्नापत्तिरिति सुधियो विभावयन्तु शिवम् ॥ॐ॥ इति महामहोपाध्यायतार्किकमैथिल श्रीविश्वनाथशर्मरचित-मै- थिलनैयायिकवैयाकरण, श्रीसङ्गमलालशर्मा, श्रीसदाशि- वशर्म, संशोधित-शक्तिवादविवृतिग्रन्थः समाप्तः ॥ शम्भूयात् ॥ - ·१६ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ विश्वनाथं नुतं विश्वनाथान्वितं विश्वनाथासुतं विश्वनाथः सुतम्। विश्वनाथोपमं विश्वनाथप्रभुं कर्तुमुच्चक रीति प्रणम्याऽऽधियाम्०१॥ व्युत्पत्तिवादविवृतिग्रन्थं श्रीमिथिलेश्वरात् । आवां प्राप्यसुविश्वेशेशमैथिलगुणागणीः ॥२॥ सान्दवोधे चैकपदार्थे ऽपरपदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया भासते इति गादाधरी” एतद्वाक्याच्छाव्दवोधोत्तरसप्तम्या वृत्ति- त्वं निरूपितत्ववार्थ, स्तयोसिधात्वर्थविषयताया मन्वयोऽत्र व च संसर्गमर्यादापदार्थाकाक्षाप्रयोज्यविषयत्वान्विततृतीयार्थीभे- दस्या न्वयोऽथवा संसर्गमर्यादापदार्थाकाहान्वितप्रयोज्य त्वस्य व्रतोयार्थस्य तत्रान्वयः तस्य चाख्यातार्थाश्रयत्वेऽन्वयः तस्य च सप्तम्यन्तार्थैकपदार्थानुयोगिकत्वान्वितषष्ठयन्तार्थाप- रपदार्थप्रतियोगिकत्वान्वित संसर्गपदार्थे ऽन्वयः" तथाच,, एक- पदार्थानुयोगिकत्वविशिष्टापरपदार्थप्रतियोगिकत्वविशिष्टः संस- र्ग: शाब्दवोधनिरूपिताकाङ्क्षाप्रयोज्यविषयत्वाभिन्नविषयताश्र- यत्ववानित्याकारकः शाब्दबोध इति ॥ अथात्रापरत्वंयदि एक- पदभिन्नत्वन्तदा एकत्वत्वेनैकत्वस्य सर्वत्र सत्वेनैकपदत्वावच्छि- न्नप्रतियोगिताकभेदस्य पदे ऽसत्वेनासम्भवप्रसङ्गात् इत्युच्यते तदा पदविशिष्टः संसर्गः निरुक्त विषयताश्रयत्ववानितिपरमार्थः वैशिष्ट्यञ्च,, स्वार्थानयोगिकत्व, स्वभिन्नपदप्रतिपाद्यार्थप्रतियो- गिकत्वोमयसम्बन्धेन,, स्वमत्र पदमेतल्लामायैव चैकपदमिति न तद्वैपर्थ्यशङ्कापि “ननु पचतीत्यत्र एवमेवकारस्थले आख्यातार्थ- यत्नवर्तमानत्वयोश्च यः स्वरूपसम्बन्धः स कथं शाब्दबोधे भासितुं ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । समर्थस्तस्य निरुक्तोमयसम्बन्धेन पदविशिष्टाभावादिति चेन्न एकपदार्थविशिष्टसंसर्ग इत्यादिरीत्या विवक्षितत्वात् वैशिष्टयञ्च' स्वानुयोगिकत्व स्वभिन्नपदार्धप्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन स्वम- त्रार्थपरं 'तथाच'यत्न वर्तमानत्वयोर्भेदान्न दोषः॥न च नीलोघट इत्याढावगतिः घटेनीलभेदवाधादिति वाच्यम्पदार्थतावच्छेदक- विशिष्टः संसर्ग इत्यादिक्रमेण विवक्षितत्वात् वैशिष्टयञ्च' स्वाव- च्छिन्नानुयोगिकत्व स्वभिन्नपदार्थतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नपति- योगिकत्वोभयसम्वन्धेन स्वमत्र पदार्थतावच्छेदकपरन्तथाच घट- त्वनोलत्वयो भैदान्नोक्तागतिरिति 'न च' विधेयांशेऽधिकावगा- हिशाब्दानुभवस्य नवीनैः स्वीकारात्” घटोनीलघट इत्यादौ जातित्वविशिष्टजातिमत्परकसर्वनामघटितसघट इत्यादौ चागतिः घटत्वभेदस्य घटत्वे वाधात्” एवञ्चैत्रस्य गुरुकुलमित्यादौ निरू- पितत्वसंसर्गे पदार्थतावच्छेदककुलत्वावच्छिन्नानुयोगिकत्वाभा- वाचागतिरेवं धान्यानिमित्यादी विभक्तेः साधुत्वार्थकतानाम- प्रयोज्यत्वस्य संसर्गतया मानसम्भवाद'धान्यत्वे धान्यत्वभेदविर- हात् एवङ्घलात्कुलमित्यादौ देहादेहोऽभिजायत इत्यत्र च जन्य- त्वसंसर्गस्य भानानुदयप्रसंगाचोति वाच्यं पदजन्यप्रतिपत्तिविष- यताविशिष्टसंसर्गता इत्यादि रीत्यावक्तव्यत्वात् 'वैशिष्ट्यश्च स्वा- श्रयानुयोगिकत्वस्वविशिष्टविषयताश्रयप्रतियोगिकत्वोभयसम्ब- न्धेन सम्बन्धघटकवैशिष्टयञ्चस्वभिन्नत्व,स्वप्रयोजकपदसाकाङ्क्ष- पदप्रयोज्यत्वोभयसम्बन्धेन स्वविषयता विशेष्यतात्मकविपयता- मादाय सर्वत्र समन्वयान दोष इति,, ननु समवायस्यैकत्वनये घट- त्वसमवायस्यापि घटपदजन्यप्रतीतीयघटत्वावच्छिन्नविषयताश्रnetartalia ·१८ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । तत्रैव च शाब्द- यानुयोगिकत्वस्य घटपदसाकाङ्क्षस्वपदप्रयोज्यैकत्वविषयताश्रय- प्रतियोगिकत्वस्य च सत्वादाकाङ्क्षाभास्यत्वं स्यात्तथाच किन्त- त्र शक्तिकल्पन इति चेन्न एकपदार्थ इत्यत्र सप्तम्यर्थो विशेष्यता- ऽपरपदार्थस्येत्यत्र षष्टयर्थः प्रकारता तयोर्लक्षणया संसर्गपदार्थे संसर्गविषयत्वे निरूपित्तत्वसम्बन्धेनान्वयः बोधनिरूपिताकाङ्क्षाप्रयोज्यविषयत्वाभेदस्य चान्वयः । तथा च पदजन्यप्रतितोयविपयताविशिष्टसांसगिक विषयताकाङ्क्षा- प्रयोज्यशाब्दबोधनिरुपितविषयत्वाभिन्न इति पर्यवसितोर्थः वै- शिष्ट्यश्च स्वनिरूपितत्व स्वविशिष्टविषयता निरूपितत्वोभयसम्ब- न्धेन सम्बन्धघटकवैशिष्टयश्च स्वभिन्नित्व स्वनिरूपितपदसाका- ङ्क्षपदप्रयोज्यत्वोभयसम्बन्धेन स्वम्विषयता प्रकारताभेदेन सांस- गिकविषयतायां भिन्नत्वेन एकत्व विषयतानिरूपितसमवायनिष्ठसां- सम्गिकविषयतातोघटत्वनिष्ठप्रकारतानिरुपितसमवाय निष्ठसांस- ग्गिकविषयताया भिन्नत्वात् तत्र च शक्तेस्स्विकारस्यावश्यकत्वादि- ति प्रकारतानिरूपितत्वस्य सांसग्गिकविषयतायामनभ्युपगमे सं- योगेन पर्वते वहिरवृत्तिरिति बुद्धिप्रति समवायेन पर्वतोवह्निमानि- तस्यापि प्रतिबन्धकत्त्वापत्तेः प्रतिबन्धकताच वद्वित्वावच्छिन्नप्र- कारतानिरूपित, पर्वतत्वावच्छिन्नविशष्यताशालिनिश्चयत्वेनैवातो न दोषः 'विशेष्यतानिरूपितत्वस्य सांसगिकविषयतायामनभ्युप- गमेनायोग्यत्वादिति वाच्यम् संयोगेन वन्ह्यभाववान्निति बुद्धित्वा- वच्छिन्नम्पति संयोगेन बनिमान्पर्वत इति ज्ञानस्येव स्वसंयोगिसं- योगेन बह्निमान् पर्वत इति निश्चयस्य प्रतिबंधकत्वापत्तिभिया तदावश्यकत्वात्संयोगत्वमात्रावच्छिन्नत्वस्य संसर्गतायां निवेशे ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। १९ महानसीयसंयोगेन वहिमान्पर्वत इति ज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वानुप- पत्तिः इति पक्षता सिद्धान्तसारे विस्तरेण० । शाब्दबोधे चे. त्यत्र चस्त्वर्थे तथा चायम्भावः । अनुमितौ सांसर्गिकविषय तायाः प्रयोजकत्वं यथा परामर्शीयविषयतायास्तथा प्रकृते शा. ब्दबोधे सांसर्गिकविषयतायाः प्रयोज्यत्वन्न शङ्कतज्ञानीय विष- यतायाः किंतु आकाङ्क्षाज्ञानस्यैवति,, अत एवान्विताभिधान- वादिगते शाब्दवोधे चेत्यपि गून्यादौ सङ्गच्छते येषां संसर्ग- तायां विवादस्तेषां स्वगते संसर्गत्वसूचनाय,, विशेषोल्लेखमाह सत्वविषयेत्यादिना “आदिना” जन्यजनकभावादीनां परिग्रहः । तथा च घटं पश्यति ग्रामं गच्छति इत्यादौ कर्मत्वे आधेयत्व. स्य चैत्रस्य धनमित्यादौ आश्रयत्वात्मकाधारत्वस्य घटः पटो नेत्यादौ नबर्थभेदे प्रतियोगित्वस्यानुयोगित्वस्य वा सन्प्रत्य- यार्थेच्छायां विषयत्वस्य विषयित्वादेर्वा चिकीर्षति बुभुक्षत इ- त्यादौ गमधात्वर्थव्यापारे जनकत्वस्य गमधात्वर्थे फले व्यापारस्य कप्रत्ययस्थाने कर्मप्रत्ययस्थले शाब्दबोधे घट ग्राम पट कृति- भोजनफलव्यापारसंसर्गमर्यादयाभानमित्यगे मूले व्यक्तीभ- विष्यतीति भावः । स्वसमानविभक्तिकत्वं च विभक्तिविभा- जकमथमात्वादिनेति गादाधरी, ननु विभक्तिविभाजकधादिने- त्येवोक्त्या सर्वसामञ्जस्येऽलं प्रथमात्वादिनेत्युक्त्या इति चेन्न (संख्यात्वव्याप्य सामान्ये शक्तिमान् प्रत्यस्तु यः । साविभक्ति- द्विधा प्रोक्ता सुप्तिडौं चेति भेदत, इत्यनेन) विभक्तिश्च सुप्ति.. देन द्विधा इत्यगूिमाथेन च विभक्तिविभजनात् । विभक्तिवि- भाजकत्वं” सुप्तित्त्वे च प्राप्तमिति सुप्त्वादिना स्तुविभक्ति- ·२० श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। साजात्यस्य उम्स् विभक्त्यादौ सत्वेन नीलस्य घट इत्यादौ नी- लघट्योरभेदान्वयप्रसङ्गात्” प्रथमात्वादिनेत्यभिधानस्यावश्यक- त्वं तथा च विभक्तिपदं मुप्परमिति सुविभाजकधादिना सा- जात्यस्य नाभावान्न दोषः । न च किंतत्सुविभाजकत्वं,, येन सुप्त्वस्य सुविभाजकधर्मपदेन गृहीतुं न शक्यते इति वाच्यम् । सुप्त्वव्याप्यत्वे सति सुप्त्वव्याप्याव्याप्यत्वस्य तदर्थत्वात् स्वस्मिन् स्वव्याप्यत्वविरहान्न सुप्त्वे सुविभाजकत्वमित्यदोषा- ॥ न च स्वाभाववदत्तित्वस्य स्वव्याप्यत्वस्य स्वस्मिन्न पि सत्वादिति वाच्यम् । स्वभिन्नत्वे सति स्वाभाववदत्तित्वस्य, स्वसमानाधिकरणत्वे सति भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य वा प्र- कृते व्याप्यत्वपदेन विवक्षितत्वात्” स्वस्मिन् स्वभिनत्वविरहेण समानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य च विरहेण स्वस्मिन् स्वव्याप्यत्वविरहान्न दोष इति,, न च सुप्त्वव्याप्यस्य प्रथमा, द्वितीयान्यतरत्वस्य व्याप्यत्वं, प्रथमात्वेप्यस्तीति सुप्त्वव्याप्याव्या- प्यत्वस्य प्रथमात्वे विरहेणासम्भवप्रसङ्गादिति वाच्यम्, सुप्त्वव्या- प्यजात्यव्याप्यत्वस्य विवक्षितत्वादन्यतरत्वे जातित्वविरहेणास- म्भवानवकाशात्” भेदद्वयावच्छिन्नमतियोगिताकभेदवत्त्वमन्यतर- त्वमखण्डोपाधि ० न च सुप्त्वव्याप्यत्वस्य तादृशाव्याप्यत्वस्य प्रथमाषष्ठयन्यतरत्वे सत्वेन तस्यापि विभक्तिविभाजकधर्मपदेन धत्त शक्यतया नीलस्य घट इत्यादावुक्तदोषस्य तादवस्थ्यादिति वाच्यम् । सुप्त्वव्याप्यत्वे सति सुत्त्वव्याप्यजात्यव्याप्यत्वे स- ति जातित्वस्य सुविभाजकत्वेत्यनेन विवक्षितत्वात्तथा च, स्वप्र- कृतिकविभक्तितित्वोंपलक्षितविभक्तिविभाजकधर्मवद्विभक्ति- HTRA ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। २१ man प्रकृतित्वं,, स्वसमानविभक्तिकत्वस्य फलितमिति दिक् ॥ॐ॥ मैवं,, विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्य्यविषयसंख्याविरुद्ध- संख्याया यत्राविवक्षितत्वमिति 'गादाधरी"। अथात्र विशेष्य- वाचकपदोत्तरं यत् तत्तात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धेत्यादिरीत्या वि- वक्षणादेव सर्वसामञ्जस्ये ऽलंविभक्तिपदोपादानेनेति चेन्न, दधिप्र- मेयं वस्तुप्रमयञ्च, इत्यादौ विशेष्यवाचकदधि , वस्तुपदोत्तरप्रमेय, वस्तुतात्पर्य्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याया अप्रसिद्ध्या समानवचन- वासम्भवादतस्तदुपात्तं तथा'च प्रमेयपदस्य विभक्तित्वाभावान्ना- प्रसिद्धिरिति” “नत्वविशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्त्यर्थसंख्यावि- रुद्धत्यादिकमेवोच्यता मलं तात्पर्यविषयपर्यंतानुशरणेनेति चे- न्न,, सुपांसुवित्यनेन सुवविभक्त्यर्थत्वस्य शक्त्या लक्षणया था एकत्वइवद्धित्ववहुत्वेपि सत्वात् । विभक्त्यर्थभिन्नत्वस्य सं- ख्यायामसत्वादेवं जविभक्तेरपि बहुत्ववदेकत्वद्वित्वार्थकत्वात् जस्विभक्त्यर्थभिन्नसंख्याया अप्रसिद्धत्वादसम्भवप्रसङ्गादत- स्तात्पर्येति, केचित्तु। यत्र बहुत्वतात्पर्येण सुपदप्रयोगो भ्रान्त- स्य यथा वेदाः प्रमाण न्तत्र भ्रान्तपुरुषस्य वेदः प्रमाणमिति वा- क्याच्छाब्दबोधो भवति तदानों विशेष्यवाचकपदोत्तरसुविभक्त्य- र्थ एकत्वभिन्नसंख्यायाः द्वित्ववहुत्वादे विशेषणवाचकपदोत्तरवि- भक्त्या अविवच्छितत्वात्तदनुपपत्तिरत स्तदुपस्तमित्याहुः 'नन्वत्र- विरुद्धत्वमेकाधिकरणात्तित्व न्तच्च न घटत्वे यतो वहुत्वाधिक- रणे वेदे स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्वसम्बन्धन प्रमाणपदोत्तर- विभक्त्यर्थस्यैकत्वस्यापि सत्वादिति चेन्न प्रकृते विरुद्धत्वन्नैका- धिकरणात्तित्वं किन्तु भिन्नत्व तथा च लागया विरुद्धपदस्य ·२२ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । भिन्नार्थकत्वे तादृशसंख्याभिन्नसंख्येति पर्यवसितोों बोध्यः।। केचित्तु साक्षात्सम्बन्धेन वृत्तित्वस्य विवक्षणे प्रमात्वगतैकत्वस्य प्रमाणे तेन सम्बन्धेनासत्वात् यथाश्रुतस्यैव सम्यक्त्वादित्याहुः।। ननु यत्र विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्यर्थ" संख्याया अविवक्षित- त्वन्तवैव समानवचनत्व मित्युक्त्यैव सर्वत्र सामञ्जस्ये विरुद्धान्त- विशेषणमनर्थकमिति चेन्न प्रमाणपदोत्तरवहुत्वविवक्षायामपि प्रत्य- क्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानीत्येव साधु न तु प्रमाणमपि” इ- दानी न्तस्यापि प्रमाणत्वं स्यात् अतो विरुद्ध ति, तथाच प्रत्यक्षा- नुमानोपमानशब्दोत्तरजमविभक्तितात्पर्यविषयवहुत्वविरुद्धत्व- स्य बहुत्वेऽसत्वात्सत्वाच एकत्वादौ तस्य प्रकृते ऽविवक्षितत्वात्स- मानवचनत्वं तत्र निराबाधमिति एवं घटो घटपदार्थ इत्यत्र पदार्थ- त्वे एकत्वविवक्षायामपि समानवचनत्वमन्यथा" विशेषणपदोत्तर- विभक्त्या एकत्वस्य विवक्षितत्वादसम्भवादिति विरुद्धान्तनिवे शः॥ ननु मृदुपचतः मृदुपचावित्यादौ विशेषणवाचकपदोत्तरविभ- क्त्या संख्याया अविवक्षितत्वात्तत्र समानबचनत्वविरहाकथं ताशनियमोपपत्यत इति चेन्न विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्ति- तात्पर्यविषयविशेष्यगतसंख्याविरुद्धसंख्यायाः यत्राविवक्षित- त्वमित्यस्य विवक्षितत्वात्तथा प्रकृते विशेष्ये धात्वर्थे संख्याया अनन्वयादस्य एतन्नियमानाक्रान्तत्वादिति भावनीयम् (अथ त्रि- भुवनजयलक्ष्मीम्मैथिली तस्य दारा) इत्यत्र दारपदोत्तरविभक्त्य- र्थस्ग बहुत्वस्याविवक्षितत्वात्तथा चालाविवक्षितत्वस्य सत्वेन समानवचनत्वस्याभावेन व्यभिचारप्रसङ्ग इति चेन्न, दार इत्यस्यैव विशेष्यवचनत्वम् तथा च विशेष्यवाचकपदोत्तरजस्विभक्तिता- ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। २३ त्पर्य्यविषयत्वस्य संख्यायामभावेन विशेष्यवाचकपदेन दारापदस्य धर्तुमशक्यत्वेन नियमानाक्रान्तत्वात्" नियमस्तु व्याप्तिः “सा च" विशेष्यवाचकपदोत्तरतात्पर्य्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याया विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्या अविवक्षितत्वात् ।। व्यापकस- मानवचनत्व सामानाधिकरण्यरूपा सा च निरावाति दिक् ॥ वेदाः प्रमाणमित्यत्र विशेषणपदोत्तरविभक्त्या वहुत्वविरुद्ध मेकत्वं विवक्षितम् ।“ तच्च ” प्रकृत्यर्थतावच्छेदकममितिकरणत्वेऽन्वेति- शाब्दममितिकरणत्वं शब्दत्वावच्छिन्नयावच्छब्दनिष्ठमेकमेवेति नायोग्यतेतिगादाधरी' अथ प्रमाणे अनेकैकत्वान्वयसम्भवात्कथम योग्यतेति चेन्न न हि एकत्वत्वावच्छिन्नमेकवचनार्थः अपि तु स- जातोयनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वरूपसजातीयद्वितोयरहि- तत्वं 'साजात्यं च' समभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्ट प्रकृत्यर्थ- तावच्छेदकरूपेण अत एव चाग्र ग्रन्थे स्पष्टमभिधानात्तथा च, नोन्यायेन प्रमाणगतैकत्वं तादृशभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यैव सत्वादनवच्छेदकत्वस्य विरहेणायोग्यत्वप्रसङ्गात् ।।न च तादृश प्र- कृत्यर्थतावच्छेकरूपेण सजातोयप्रमाणेप्रमाणत्वगतैकत्वस्यासत्वेन तत्रापि सजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वविरहेणायोग्य- त्वस्य तथाप्यनुद्धार इति वाच्यम्, यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदके संसर्गे स्वार्थान्वयस्तल सामानाधिकरण्यघटितसानाधिकरण्यसम्बन्धनेस- मभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टस्वार्थानुयोगितावच्छेदकरूपेण साजात्यं तथा च प्रकृते वेदानुयोगिकाभेदसंसर्गित्वविशिष्टप्रमाण- त्वरूपेण सजातीयत्वात् ॥ वस्तुगत्या वेदनिष्ठप्रमाणत्वं तवृत्तिभे- दप्रतियोगितानवच्छेकत्वस्य एकत्वे सत्वेन योग्यत्वस्याक्षतत्वादत- च.लि.

·२२ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । एव'चार्वाकादिनिम्मित आगमे अयोग्यशंकानिराशार्थमेवैकवचन- प्रयोग इत्यपि साधु संगच्छते अत एव वाचस्पतिमिरैः शाक्यभिक्षु- कनिगन्थिकसंसारमोचकादोना मागमाभासाः परिकृताभवन्ती- त्यत्रागमाभासत्वं सांख्यतत्वकौमुद्यां तदपि संगच्छते प्रामाण्या- भावेनाभासत्वस्य तत्नाक्षतत्वात् ॥ न च वेदानुयोगिकभेदविशि- एपमितिकरणलात्वस्य चार्वाकाद्यागमनिष्ठप्रमितिकरणतायां वि- रहेण तस्य सजातोयानन्तर्गतत्वात् स्वातन्त्र्येण तेषामागमे प्रामा- ण्यसत्वेपि तादृशैकत्वस्य प्रकृते प्रमितिकरणतायां सत्वात्कथं ते- पामागमे प्रामाण्यशङ्का निराकृताभवतीति वाच्यं प्रकृते स्वार्थानु- योगितावच्छेदकरूपेणैव साजात्यं तथा च यदि चार्वाकाद्यागमे प्रामाण्यं स्यात्तदा साजात्यन्तत्राक्षतन्तन्निष्ठभेदप्रतियोगितानव- च्छेदकमेकत्वन्नभवेत्तदेव नेति एकवचनेन दृढतरं कृतं, नच स्वार्था- नुयोगितावच्छेदकप्रमितिकरणतात्वं अनुमितिकरणतायां सत्वेन तद्धति भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य प्रकृते एकत्वे विरहेणायो- ग्यत्वन्तादवस्थ्यमेवेति वाच्यं एतदस्वरसेन शब्दत्वावच्छिन्नयाव- च्छन्दनिष्ठमेकमेव शाब्दप्रमाकरणत्वमित्युक्तं तथाचायम्भावः ।। अनुयोगितावच्छेदकं शब्दत्वावच्छिन्नशाब्दप्रमितिकरणत्वं तच्च, नानुमितिप्रमितिकरणतायामस्तीति नायोग्यतेति॥ केचित्तु प्रमि- तिकणत्वे अन्वेतीत्यस्य प्रमितिकरणत्वघटकप्रमितावत्वे इत्यर्थः ॥ तथाचायं भावः, सकलवेदानां संसारनिदानमिथ्याज्ञानोन्मूलनक्ष- मे परमात्मकनुभवे तात्पर्य नत्वनेकजात्यविशिष्टानेकानुभवे इति अथ सकलवेदजन्यपरमात्मविषयकज्ञानस्यापि व्याससुकवाम- देवादिभेदेन नानात्वात्कथं तादृशैकत्वान्वययोग्यतेति चेन्न,, ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । २५ १. प्रमितित्वे एकत्वस्यावाधादत एव दशमस्त्वमसीति वाक्यात् प्रत्य- क्षात्मिकाप्रमितिजन्यतेति वेदे प्रत्यक्षप्रमितिकरणत्वमभ्युपगच्छ- ताम्मतमपाकर्तुमकवचनप्रयोगः 'साध्वीति, न च इषेत्वेत्यादिमंत्रा- णां सहस्रशोपीपुरुषमूक्तानां अग्नीपोमीयं पशुमालभेदित्यादि वा- क्यानां विभिन्नप्रतिपादकानां कथं परमात्मपरतंति वाच्यं यथा नि. गमनार्थविशिष्टविषयकवोधजनयतोपि प्रतिज्ञादेः तत्तद्वाक्यप्रयो- जकाकाङ्क्षोत्थापकतया इह धूम इति वचनसामानुमानीकवह्नि- धीपरतावत्तद्विशिष्टार्थविषयकधीपरत्वं तथा परस्परमन्त्राणां तत्त, द्वाक्यानां चाकाङ्क्षात्थापकतया परमात्मधोपरतानिर्वहत्येवं. सर्ववेदा यत्पदमामनन्तोति श्रुत्या वेदानां परमात्मपरत्वस्याक्षत त्वात् इत्याहुरिति दिक् ॥ अथ तत्तदर्थान्विततत्तदर्थविषयक- शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तत्तत्पदसाकाङ्क्षतत्तत्पदत्वेन का- रणत्वाच्छाब्दस्य वह्निना सिंचतीत्ययोग्यशब्दापभ्रंशशब्दवदसा- धारणत्वेनातिप्रसक्ततया प्रमितिकरणतानवच्छेदकत्वात्कथं शब्द- त्वावच्छिन्नप्रमितिकरणतेत्युक्तं एवं शब्दत्वं न कमपि शाब्दं प्रति- जनकतावच्छेदकं अतिप्रसक्तत्वादिति चेन्न सकलवेदतात्पर्य्यार्थ- विषयकविजातीयपमितित्वावच्छिन्नं प्रति स्वतंत्रपुरुषोच्चरित- शब्दत्वावच्छिन्नप्रमितिकरणत्वमेकमेवेति न काप्यनुपपत्तिरिति॥ वेदत्वं च, स्वतन्त्रपुरुषोचरितशब्दत्वं 'अथवा” शब्दतदुपजोवि- प्रमाणातिरिक्तप्रमाणनन्यप्रमित्यविषयार्थकत्वे सति शब्दजन्य- वाक्यार्थज्ञानजन्यप्रमाणशब्दत्वं इति सजातीयोचारणानपेक्षोचरि- तजातीयत्वविवक्षावेदत्वमित्यधिक मदीयस+संग्रहे आलोचनीय- मिति ॥ न च पदार्थः पदार्थेनान्वेति, न तु पदार्थैकदेशे इति aaBNNILARSaaware ·२६ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । व्युत्पत्तिविरोधः ॥ सम्पन्नो व्रीहिरिति अनेकनीहितात्पर्यके- प्येकवचनदर्शनेन तादृशव्युत्पत्तिसंकोचस्यावश्यकत्वादिति गादा- धरी। अत्र पदार्थत्वमाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नपदजन्यवोधवि- षयत्वप्रकारतानिरूपितभगवदिच्छीयविशेष्यत्वं “अन्यद्वेतीत्यन्य- देतत्” संकोचश्चात्र तदर्थविशेष्यकतत्पत्तिज्ञानजन्यस्वस्य का- यतावच्छेदके निवेशेन बोध्यः 'तथा च' तत्पदविशेष्यकतत्पद- त्तिज्ञानजन्यतदर्थोपस्थित्यव्यवहितोत्तरजायमानशाब्दबुद्धित्वाव- च्छिन्नं प्रति तदर्थविशेष्यकतत्पदवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेन कारणत्वं बोध्यम् ॥*॥ S. Sadashib jha. ॥*॥ अथ वेदाः प्रमाणमित्यस्य एकत्वविवक्षायां प्रामाण्योपपादने एकत्वविवक्षायां घटाः नील इत्यस्यापि प्रामाण्यं स्यात् तद्युक्ते स्तौल्यादिति चेदत्र काशीस्थाः दाक्षिणात्यादयः। विभक्त्यर्थं - कत्वस्य स्वाश्रयसमानाधिकरणोद्देश्यतावच्छेदकसमानाधिकरण भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वसम्बन्धेन, 'प्रकृत्यर्थतावच्छेदके' 'अ- थवा" तादृशानवच्छेदकमकृत्यर्थतानवच्छेदकवत्त्वसम्बन्धेन प्रकृ- त्यर्थे ऽन्वयसम्भव,, स्तथा" च, एकत्वाश्रयनोलसमानाधिकरण- त्वोपलक्षितघटत्वाधिकरणपीतवृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्व- स्य नीलत्वे वाधात् नैकत्वान्वयविवक्षा सम्भवतीति,, न घटानील. इत्यस्य प्रामाण्यं० । एकत्वाश्रयप्रमाणत्वसामानाधिकरण्यस्यो- पलक्षितवेदत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य प्र- मितिकरणत्वेनान्वययोग्यत्वस्याक्षतत्वादित्याहुस्तन्न घटाः प्रमे- यो वाच्यो घटाः कम्बूग्रीवादिमान् घट इत्यादेरेकत्वविवक्षायां प्रामाण्यं स्यात् युक्तेस्तोल्यात् ॥ "बस्तुतस्तु” ब्राह्मणत्वसमा-

·આ કારખાનાના આ સહાયક અને આશ્રયદાતા
THE ACADEMY OF SANSKRIT REAL
MELKOTE 5720a.
(KARNATAK A STATE
નેકનામદાર મહારાજા શ્રી ભગવતસિંહજી બહાદૂર
જી.સી.આઈ.ઈ., એમ.ડી., એલ.એલ.ડી.; ગેલ નરેશ.
એ શેર્ટ હિસ્ટરી ઓફ આર્યન મેડીક સાયન્સ અને ભગવદ્રોમંડલ
વગેરે ગ્રન્થના કન.
કે,
MANAGER

·२६
व्युत्पत्ति
प्येकवच
घरी।
षयत्वप्रा
देतत्":
स्य॑तावन
त्तिज्ञान
च्छिन्नं
कारमत
एकत्व
स्तौल्या
कत्वस्य
भेदप्रति
थवा"
त्यर्थेन
त्वोंपल
स्य नीत
इत्यस्य
पलक्षि
मितिक
यो वा
प्रामाण्यं स्या

·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। २७ नाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य शतत्वे सत्वेन एवं वि- श्वदेवत्वसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य पुरोरवमा- वसोभयगतद्वित्वे सत्वेन शतत्वे एकत्वान्वयस्य पुरोरवमाद्र- वसोभये द्वित्वान्वयस्यायोग्यतया शतं ब्राह्मणाः पुरोरवोमाद्रव- सविश्वे देवा इत्यस्य चापामाण्यप्रसङ्गात्।। ।। 'अथात्र मैथिलाः' नीलो घटा इत्यादौ नीलपदस्य नीलगुणविशिष्ट लक्षणा लक्ष्य- तावच्छेदकस्य नोलस्यानेकत्वेन सजातोयद्वितीयराहित्यात्मकैक- त्वस्यान्वययोग्यतायाः विरहेण प्रामाण्याभावान्न दोषः ॥ लक्ष्य- तावच्छेदकतावच्छेदकनीलत्वजातौ एकत्वस्य सत्वेपि तदर्थताय च्छेदकतावच्छेदके विभक्त्यर्थान्वयस्यादृष्टचरत्वात् । दृष्टचर- त्वं वा तत्र एकत्वविवक्षायाः किं प्रयोजनं तद्वक्तव्यं यथा पशु- नायजेतेत्यादौ नानापशुकरणकयागजन्यादृष्टिसिद्धिा भवत्वे- तदर्थं यथा जात्याकृतिविभक्तयः पदार्थ इत्यत्र शक्तित्रयशका- निराशार्थं सम्पन्नो व्रीहिरित्यादौ यवादिसम्पन्नत्वशंकानिराशा- र्थत्रयः समुदिता हेतुरित्यत्र यथा तृणारणिमणिन्यायेन हेतुत्वशं- कानिराशार्थ एकत्वविवक्षादरस्तथात्र नास्त्येव मुक्तलज्जैस्तैर्वक्त- व्यमिति एकत्वस्याविवक्षितत्वात्समानवचनत्वमैव तत्र, नवसमा- नवचनत्वमिति नाप्रामाण्यशङ्काकलंकोपोति प्राहुः, ननु प्रमिति करणत्वं वेदेन प्रमित्यव्यवहितपूर्वक्षणावच्छेदेन प्रमितिसमाना- धिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं चालिनीन्यायेन सकलवेदे ता- दृशाभावप्रतियोगित्वस्यैव सत्वास्किन्तु तादृशाभावप्रतियोगिता- मवच्छेदकधर्मवत्वं स च सर्वधर्मवेदशब्दत्वमिति वेदशब्दत्वा- स्मकममितिकरणताया अविवक्षितत्वं कथं वेदशब्दत्वेन हि स्व.

·२८ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । स्यावच्छेदकत्वं स्वस्मिन्नात्माश्रयप्रसङ्गादिति चेन्न,, उपहिता- नुपहितभेदेनावच्छे झ्यावच्छेदकभावोपपत्तेरिति ध्येयम् ॥ ॥ अथ सम्पन्नो ब्रोहिरित्यत्र कथमेकत्वस्य ब्रोहित्वेऽन्वयः निम्मिताव- च्छेदककशाब्दबोधस्यानभ्युपगमात्” । विशिष्टबुद्धित्वावच्छि- न्नं प्रति धम्मितावच्छेदकरूपेण धम्मिण उपस्थितेः कारणस्य वि- रहाचे ति चेन्न, व्रीहिपदस्य बाहित्वत्वविशिष्ट लक्षणामभ्युपेत्यो- तत्वादनभ्युपगमेवाह यदि च स्वाश्रयमकृत्यर्थतावच्छेदकसम्बन्धे. नेत्यादि अथ लक्षणापक्षे ब्रीहित्वे कथमेकवचनार्थस्य वक्ष्य- माणस्यान्वयः समभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थता- वच्छेदकत्रीहित्ववन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य एकत्वे बाधात्तथाविधि एकवचनार्थस्याप्रसिद्धत्वादिति चेन्न,, यत्र प्रकृ- त्यर्थे अन्वयस्तत्र तादृशप्रकृत्यर्थतावच्छेदकरूपेणैव साजात्यं यत्र प्रकृत्यर्थतावच्छेदकेऽन्वय स्तन तादृशसंसर्गित्वविशिष्टयकृत्यर्थ तावच्छेदकतावच्छेदकरूपेणसाजात्यं अविवक्षितत्वात् तथाच ना- प्रसद्धिरिति ध्येयम् ॥ ननु द्वितोयपक्षे स्वसजातीयत्रोहिनिष्ठभेदन- तियोगितावच्छेदकत्वस्य व्रीहित्वगतैकत्वे सत्वेनाप्रसिद्धिभिया भेदीयप्रतियोगितावच्छेदकतायां येन सम्बन्धेनैकत्वस्यान्वयो वि- वक्षितस्तत्सम्वन्धावच्छिन्नत्वस्य निवेशे पुनस्तादृशसम्वन्धावच्छि- न्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकसजातोयनिष्ठभेदस्यापसिद्धत्वात्त- द्वाक्यार्थाप्रसिद्धिरिति चेन्न, भेदोयप्रतियोगिता न केनापि सम्व- न्धावच्छिन्नाऽपि तु तादृशभेदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव ए- व स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताप्रति- योगिकस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको ग्राह्यः, तथाच प्रकृते ·PUSaturn श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। २९ तादृशाभावस्य च व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया सर्वत्र सत्वादप्रसिद्ध्यभावात् केचित्तु स्वसजातोयनिष्ठभेदप्रतियो- गितावच्छेदकतासामान्ये यत्सम्बन्धावच्छिन्नत्व यनिष्ठत्वोभया- भावस्तत्सम्बन्धेन तद्वत्त्वं समुदितार्थः न काप्यनुपपत्तिरिति अन्येतु स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकत्वसम्बन्धातिरिक्तसम्बन्धावच्छिन्नत्व- प्रकृत्यर्थतावच्छेदकवृत्त्येकत्वोभयाभाववतीयास्वसजातीयनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकता तदभाववदेकत्वं सजातीयद्वितीयराहित्य- माहुः 'ननु तथाप्यत्र एकत्वविवक्षायाः किंफलं यवत्रीह्य भयसम्प- नदशायां सम्पन्नौ ब्रोहियवौ इत्येव साधु न तु सपनोवोहिरित्यपि- साधुरिति वक्तुन्न शक्यते प्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्रीहित्वस्य यवादी असत्वेन यवसम्पत्तिदशायामपि सजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगितान- वच्छेदकैकत्वस्य स्वाश्रयव्रीहित्वसम्बन्धेन प्रकत्यर्थे सत्वात् योग- त्वस्याक्षतत्वादिति चेन्न, यत्र परम्परासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थे एकत्वा- न्वयस्तत्र समभिव्याहतपदार्थसंसर्गित्वरूपेणैव साजात्यं यत्र तुसा- क्षात्सम्बन्धेनान्वयस्तत्र ग्रन्थकृदुक्तरूपेण तदिति तथा यवत्रोहिस- म्पत्तिदशायां सम्पन्नोत्रीहिरित्यस्य समभिव्याहतपदार्थः सम्पन्न- स्तत्यतियोगिकतादात्म्यसंसर्गित्वविशिष्टयनवृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वव्रीहिगतैकत्वे सत्वेन वाक्यार्थस्याप्रसिद्ध्या प्रामाण्य- प्रसङ्गात् केवलबीहिसम्पत्तिदशायां तु साजात्यं ब्रोह्यावेव तनि- ष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य व्रीहित्वगतैकत्वेसत्वेनान्वययो. ग्यत्वस्य तत्राक्षततया प्रामाण्यमुपपद्यते न चानुपयुक्तवस्तुसम्पत्ति- दशायां तादृशप्रयोगस्य साधुत्वप्रसङ्गः अनुपयुक्ते साजात्यसत्वा- दिति वाच्यं सम्पन्नोत्रोहिरिति कदा प्रयोगस्तद्विविच्योच्यतां ·३० श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । यदा भोचैत्र तब क्षेत्र किं किं सम्पन्नं इति मैत्रप्रश्नवाक्यं तदा संप- नोबोहोरित्यस्य उत्तरवाक्यतया प्रयोगः तदा चैत्रीयस्वत्वविशि- वोह्यादावेव सम्पत्तिधोरिति ॥ प्रकृते स्वसमभिव्याहतपदार्थसं. सगित्वविशिष्टवक्तृतात्पर्य्यविषयवक्तृसम्बन्धविशेषरूपेणैव सा- जात्यं तथा चानुपयुक्तस्तादृशसम्बन्धविरहेण तस्य सजातीयानन्त- र्गतत्वाददोषात् यवसम्पत्तिदशायां च तादृशसम्बन्धविशेषस्य य- वादौ सत्वेन साजात्यस्य यवेऽपि सत्त्वात् यवसम्पत्तिदशायान तादृशप्रयोग इति यवसम्पत्तिनिराशाथमेकवचनप्रयोगः "नव्या- स्त्वेकत्वस्य स्वाश्रयवत्व स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवदितरा- त्तिसम्पत्यवच्छिन्नाभेदवचोभयसम्बन्धेनैकत्वस्य प्रकृते प्रकृत्य- र्थेऽन्वयस्तथाच केवलम्रोहिसम्पत्तिदशायामेव तादृशप्रयोगा न य- वसम्पत्तिदशायामपोत्याहुः यत्तु सम्पन्नोबोहिरित्यादावेकवचनो- पस्थितानि नानैकत्वानीत्वादि,, एतदेशे बहुघटसत्वदशायान्तादृ- शवाक्यपयोगस्तु जात्येकत्वादेव समर्थनोय इति “गादाधरो" अत्र ग्रन्थार्थस्तु स्पष्टएव तावद्योविशेषस्सोभिधीयते अर्थतस्तल्लाभादि- त्यस्य शाब्दबोधम्बिनैव तद्वाधात् तथाच तद्धोधनाय न शब्दप्रयो- गादर इति भावः ॥ अथ पशुनायजदित्यत्र समभिव्याहृतपदार्थोया- गकरणता तस्य यागेऽन्वयो न तु पशौ तत्संसर्गित्वविशिष्टत्वस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकविरहेण योग्यत्वप्रसङ्गादिति न च तुल्यवित्ति- वेद्यतया पशोरपि करणत्वभानानायोग्यत्वमिति वाच्यम्, प्रत्यक्षे एव तथानियमो न तु शाब्देपोत्युक्तदोषतादवस्थ्यान्नच प्रकृतिशा- व्दसमानाकारकपत्यक्षीयविशिष्टार्थप्रतियोगिकसंसर्गित्वविशिष्ट- स्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकसाजात्यघटके विवक्षणान्न दोष इति वाच्यं ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ३१ यागांशे तत्ताभासकपदाभावात्सामान्यतो यागकरणत्वस्य यागा- न्तरकरणपशुसाधारणतयाऽयोग्यत्तस्य तादवस्थ्यादिति चेन्न नच स्वाश्रयपशुनिष्ठभेदप्रतियोगिपश्वकरणकत्वस्वाश्रयपशुकरणकत्वो- भयसम्बन्धन संख्यारूपैकत्वस्य यागेऽन्वयोपगमानानुपपचिरिति- वाच्यं प्रकृत्यानन्वयभंगप्रसङ्गादिति चंदय स्वाश्रयपशुकरणक- यागकरणपशुनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तादात्म्ये उभय- सम्बन्धेन एकत्वविशिष्टत्वैकत्वमेकवचनेन बोध्यते तादृशैकत्वस्य प. कृत्यर्थे पशावन्वयइति न पूर्वोक्तनियमभङ्गप्रसङ्गावकाश इति यद्वा- यागपदस्य स्वभिन्नपशुकरणत्वसम्बन्धेन पशुविशिष्टान्ययागेन लक्ष- णा तत्र पशुकरणकत्वान्वयः करणतासम्बन्धेन वा पशोरन्वयः तृती- यान्तनजिपदस्यलक्षणावान्तात्पर्यग्राहकमिति विभावनीयमानव्या- स्तुस्वानाश्रय पशुकरणकयागकरणपशुभिन्नत्वस्वाश्रयत्वोभयसम्ब- न्धेनै कत्वसंख्यायाः पशावन्वयोपगमान्न काप्यनुपपत्तिरित्याहुः।अ- न्येतु स्वसमभिव्याहतपदार्थ संसग्गित्वमित्यत्र पदार्थस्य संसर्गित्व- मिति षष्ठ्यर्थप्रतियोगिकत्वमात्रमविवक्षितञ्च प्रतियोगि, त्वानुयोगि- कत्वान्यतरं, यद्वा विशेष्यवाचकपदोत्तरैकवचनसाजात्ययटकेस्वसम- भिव्याहृतपदार्थप्रतियोगिकसंसर्गित्ववैशिष्टयस्य प्रवेशःविशेषणवा- चकविशषमतावच्छेदककोटिप्रविष्टवाचकपदोत्तरैकवचनसाजात्य- घटके स्वसमभिव्याहतपदार्थानुयोगिकसंसर्गित्वविशिष्टस्यैव नि- वेशनीयत्वात् ॥ यथा श्रुतस्यैव सम्यक्त्वात् प्रकृतशाब्दबोधसमाना- कारकप्रत्यक्षेत्यादि पूर्वोक्तस्याविवक्षितत्वादित्याहस्तश्चिन्त्यम्। ननु साजात्यघटक पदार्थवैशिष्टय परित्यज्य संसर्गित्ववैशिष्टय- पर्यन्तानुशरणस्य निःप्रयोजकत्वमिति चेन्न एकघटसत्वदशाया- ·३२ श्रोविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । मत्र घटोस्तोत्यस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात्तथाहि स्वसमभिव्याहतपदार्थस्य एतादृशनिरूपिताधेयत्वस्य कालिकादिसम्बन्धेन देशान्तरस्थित- घटसाधारणतया तद्विशिष्टघटत्वव द्वृत्तिभंदप्रतियोगितानवच्छेदकै- कत्वस्याप्रसिद्धत्वादतस्तदुपादानं, न च तदुपादानेपि कालिकादौ संसर्गत्वं चास्त्येव तदादायोक्तस्तदवस्थ एवेति वाच्यं संसर्गित्व- स्याकाङ्क्षाप्रयोज्यत्वार्थकत्वादिति वैशिष्ट्यघटकस्वाधिकरणस्या- काङ्क्षामयाज्यत्वसम्बन्धेन निवेशात्कथं जातावेकत्वविवक्षया स- मर्थनमिति चेन्न घटपदस्य घटत्वविशिष्टे लक्षणामभ्युपेत्य समर्थनी- यत्वात् स्वाश्रयघटत्ववत्तासम्बन्धेन घटे एवैकत्वस्यान्वयतात्प- या॑त् अत्राप्यन्यत्सर्वं सम्पन्नोत्रीहिरित्रोक्तदिशा ग्राह्यम् ॥ न च बहुघटसत्वदशायां घटोस्तोत्यत्रैकत्वविवक्षया न किंचिदपि फलं सजातोयघटान्तराव्यवच्छेदकत्वादिति वाच्यं यदा एक- स्थानान्मैत्रः स्वकीयमन्यद्धनं गृहोत्वा स्थानान्तरङ्गतस्तदा भोचै- त्रतत्र तव किमस्ति इति मैत्रप्रश्नानन्तरमुक्तं घटोस्ति घटसत्वे तादृ- शप्रयोगः न तु घटपटोभयसत्वदशायामपि तादृशप्रयोगस्तथाच प- टसत्वनिराशार्थमेकवचनप्रयोगः ॥ तथाचानचैत्रस्वत्ववत् घट- विषयकधीम्मैत्रस्य भवत्येवेति एवञ्च न च पूर्ववदत्रापि स्वसमभि- व्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टघटत्वस्य पटादावसत्वेन पटस्य सा- जात्यानन्तर्गतत्वादिति वाच्यं ॥ अस्योत्तरयुक्तमधस्तादिति दि- क् । यद्यप्युक्तरूपेण साजात्यं यागान्तरकरणपशुसाधारणन्नत्त- धागकरणत्वञ्च'न समभिव्याहृतपदार्थस्तेन रूपेण पदानुपस्थितेः॥ तथापि स्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगि पशुकरणकत्वस्वाश्रयपशुकरण- कत्वोभयसम्बन्धेनैकत्वस्य यागेऽन्वयोपगमान्नानुपपत्तिरिति ध्ये- MARA ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । ३३ यम् । इत्यादि गादाधरी “अथात” संख्यायाः प्रकृत्यर्थे ऽन्व- यस्य सर्वानुभवसिद्धस्य विलयप्रसङ्ग इति चेन्न ॥ अत्र मैथि- लाः एकवचनस्यैकत्वत्वावच्छिन्नार्थकत्वमेव परन्तु प्रकृते एकत्वस्य स्वाश्रयत्वस्वनाश्रयपशुकरणयागकरणत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनि- टावच्छेदकताकभेदवत्त्वोभयसम्बन्धेन एकत्वान्वितपशुकरणत्वा- न्वयबोधसाकाङ्क्षत्वमेकवचनान्तस्याभ्युपगमादनुपपत्तिविरहात् । एवं सम्पन्नो बोक्षिरित्यादौ स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वस्वा. श्रयाश्रयभिन्नो यः प्रयोक्तृस्वत्ववान्तवृत्तिसम्पन्नत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्त्वोभयसम्बन्धेन एकत्वप्रकार- कबीहिविशेष्यकान्बयवोधे एकवचनसाकाङ्क्षत्वाभ्युपगमात् ॥ यवत्रोद्युभयसम्पत्तिस्थले सम्पन्नौ ब्रोहियवौ इत्येव प्रयोगो न तु सम्पनो ब्रोहिरिति ॥ एवं बहुतरघटसत्वदशायां घटोस्तोत्या- दावपि स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वस्वाश्रयाश्रयभिन्नवृत्तिस- मभिव्याहृतपदार्थसंसगित्वविशिष्ट तात्पर्यविषयप्रयोक्तस्वत्वस- म्बन्धावच्छिन्नस्वनिष्टावच्छेदकताकभेदवत्त्वोमयसम्बन्धेन एक- त्वप्रकारकपटविशेष्यकान्वयबोधे एकवचनस्य साकाङ्क्षत्वाभ्यु. पगमान्न प्रयोक्तृस्वत्ववत्पटादिस्वत्वस्थले पटोस्तीति वाक्यं प्र- माणमित्याहुः ॥ (अथ नीलस्य घट) इत्यादावुपस्थित्यादिकार- णसमवधानसम्भवादित्यारभ्यकार्यतावच्छेककोटौ कारणाव्यव- हितोत्तरत्वनिवेशान्नोक्ताकाङ्क्षाज्ञानयोः परस्परबोधे व्यभिचार इति “ गादाधरो” । ननु कार्यतावच्छेदककोटौ विषयानिवे- शपक्षे निरुक्ताकाङ्क्षाजन्यशाब्दः किश्चिद्धावच्छिन्नविशे- ष्यककिञ्चिद्धावच्छिन्नविधेयक स्तत्र नियामकाभावादिति चे.

·३४ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । न्न योग्यताज्ञानस्यैकविधस्य सहकारिणः कार्यतावच्छेदककोटौ विषयविशेषस्य निवेशात् सहकारिफलनिश्चयादेव आकाङ्क्षा- याः फलनिश्चयसम्भवादिति "मैथिलाः” ॥ (अथ अभेदो यदि) भेदत्वावच्छिन्नाभावस्तदाऽप्रसिद्धिः इति “गादाधरी" अथ घट- स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वभेदत्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावस्य तादृशस्य पटादी प्रसिद्धतया कथमप्रसिद्धिरित्यु- क्तमितिः । न च यदि भेदत्वमात्रावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभा- वोऽभेदस्तदाऽसिद्धिरित्यर्थ इति वाच्यम् । भेदत्वेन घटा- भावस्य तादृशस्य प्रसिद्धत्वात् कथमप्रसिद्धमिति,, न च भेद- स्वमालावच्छिन्नभेदप्रतियोगिताकाभावस्य तथात्वेऽप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । भेदत्वेन भेदघटोभयाभावस्य तादृशस्य प्रसिद्धत्वात् । च भेदत्वमात्रावच्छिन्नभेदमानत्तिप्रतियोगिताकामावस्य तथात्वे प्रसिद्धिरिति वाच्यम् भेदत्वेन तावद्भेदाभावस्य तादृश स्य प्रसिद्धत्वान्न च भेदत्वमात्रावच्छिन्नभेदत्वव्यापकप्रतियोगि- ताकाभावस्य तथात्वे प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । पूर्वोक्तोभयाभा- वस्य तादृशस्य प्रसिद्धत्वात् । न च भेदत्वेन भेदत्वसमनोय- तप्रतियोगिताकाभावस्य तथात्वे प्रसिद्धिरिति वाच्यं,, भेदत्वेन तद्भेदतद्भेदभिन्नभेदोभयाभावस्य भेदत्वेन यावद्भेदाभावस्य वा तादृशस्य प्रसिद्धत्वादिति चेन्न । भेदत्वगतैकत्ववृत्तिपतियोगि- ताकामावस्य तथात्वे प्रसिद्धिरिति परमार्थः “वृत्तित्वञ्च,, स्वा. वच्छेदकतावावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्व,स्वनिरूप- कानुयोगितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन स्वं प्रतियोगिता "तथा च" न ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ३५ निरुक्तोभयसम्बन्धेन भेदत्वगतेकत्ववृत्तिप्रतियोगित्वप्रसिद्ध्या त- न्निरूपकाभावस्य सुतरामप्रसिद्धत्वात् । ननु संयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायास्तादृशतया तन्निरूपका- भावस्य प्रसिद्धत्वादिति चेन्न निरुक्तोमयसम्बन्धेन भेदत्वगते- कत्ववृत्तिस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य तदर्थत्वे- प्रसिद्धिरित्यस्य पर्यावसितार्थत्वात् न च स्वरूपसवायाद्य, भयसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदसामान्याभावस्य प्रसिद्ध- त्वादिति वाच्यं, स्वरूपत्वंतरधनिवच्छिन्नसंसर्गताकभेदत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य तदर्थतयाऽप्रसिद्धिसम्भवात् । (अथ अभेदो यदि भेदत्वावच्छिन्नाभावस्तदाऽप्रसिद्धिरित्यस्य कोऽर्थः) प्रसिद्धत्वाभाववान भेदत्वावच्छिन्नाभावस्य च न सं- भतिः निरुक्तरोत्या भेदत्वावच्छिन्नाभावस्यालोकतयाऽधिकर- णापसिद्धिरिति चेन्न स्वरूपसंसर्गमालावच्छिन्नप्रतियोगिताया- निरुक्तोभयसम्बन्धेन भेदत्वगतैकत्ववृत्तित्वाभावस्य निष्कृष्टा- र्थत्वान्नासंगतिः । संयोगसंसर्गावच्छिन्नप्रतियोगितायां भे- दत्वगतैकत्ववृत्तित्वस्य प्रसिद्धतया तदभावस्य स्वरूपसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगितायां सत्वान्न काप्यनुपपत्तिरिति दिक् ।। न च निरुक्तोमयसम्बन्धेन भेदत्वगतैकत्वप्रसिद्धिरिति वाच्यं, भेदत्वगतैकत्वाभावस्य निरुक्तोमयसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिरूपित- वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य व्यधिकरणसम्बन्धा- वच्छिन्नाभावस्य तदर्थस्य प्रसिद्धत्वात् यदि च निरुक्तसम्बन्ध- स्य वृत्त्यनियामकतया तत्संवन्धावच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिताया- मसत्वान्न दोष इत्युच्यते तदा निरुक्तोभयसंबन्धावच्छिन्नभेदत्व- ·३६ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। गतैकत्ववृत्तित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वाभावस्य प्रमीयविशे- प्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य प्रसिद्ध- त्वात् भ्रमीयविशेष्यतायास्तथाभिधतया तदभावस्य केवलान्व- यित्वात्. महीरुहङ्गच्छति नामावमिति प्रयोगानुरोधेन वृत्तिनि- यामकसंबन्धाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्यावश्यमभ्युपगमादि- त्यग्र स्वयमेव स्पष्टमभिधानाच तिः । एवं नीलपटपरनीलशब्द- घटितनीलो घट इति वाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः नौलत्वादिना नीलपटादिभेदाभावस्य नोलघटे सत्वादिति गादाधरी. ननु नीलस्य नीलावच्छिन्नपरतया नीलभेदाभावस्य च नीलगुण- स्वरूपतया तस्य नानात्वात् परिनिष्ठनीलस्य नीलघटादौ बाधा- न्न प्रामाण्यापत्तिरिति चेन्न एकधर्मावच्छिन्ननिरूपकत्वस्यैक्य- मतेनोलत्वावच्छिन्नपटगतनीलनिष्ठनिरूपकत्वस्य घटगतनीलनि- टनिरूपकत्वस्य चैक्यतया निरुक्तवाक्यजन्यबोधे तन्निष्ठविशे- ष्यतानिरूपिततन्निष्ठप्रकारताकत्वरूपस्य प्रामाण्यसत्वेन तज्जन- कवाक्ये प्रामाण्यस्य निराकरणायोगात् वस्तुतस्तु पटपरद्रव्यश- ब्दघटितद्रव्यं घट इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिः । द्रव्यत्वात्मक- स्य द्रव्यमेदाभावस्य घटे सत्वेन तज्जन्थबोधस्थ प्रमात्मकबोधज- नकत्वरूपस्य वाक्यनिष्ठप्रामाण्यस्याक्षतत्वादितिः॥ S. S. J. अभेदस्तादात्म्यन्तच्च स्ववृत्त्यसाधारणोधर्मः । 'असाधा- रणत्वञ्च" एकमात्रवृत्तित्वं "एकमात्रवृत्तित्वञ्च" स्वप्रतियोगिह- त्तित्व, स्वसामानाधिकरण्योभयसंबन्धेन भेदविशिष्टय्यत्तदन्य- त्वमिति गादाधरी । अत्र भेदत्वं तादात्म्यसंबन्धावच्छिन्नम- तियोगिताकाभावत्वम् । तादात्म्यं चेति रीत्या आत्माश्रयेत्या- ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ३७ दि दोषप्रसङ्ग इति न च निरुक्तोभयसंबन्धनाभावविशिष्टान्य- त्वमेव तदिति वाच्यम् “अभावत्वञ्च" द्रव्यादिघटकान्योन्याभा- बत्वं तत्रापि” अन्योन्याभावत्वं किमित्यादिरीत्या तदोषाक्रा- न्तत्वादेवमभावपदेन तद्वयक्तिर्नास्तीति प्रतीतिसाक्षिकाभाव- स्यापि धत्तुं शक्यतया तत्सामानाधिकरण्यस्य तत्पतियोगिढ- तित्वस्य च तद्व्यक्तित्वे सत्वात्स्वस्मिन् स्वात्यन्ताभावसत्वा- विशिष्टान्यस्याप्रसिद्धत्वातः । न चात्यन्ताभावविशिष्टान्यत्व स्य विवक्षितत्वाद्वैशिष्टयं च स्वसमानाधिकरणत्तित्व, स्वप्रति- योगित्तियोभयसंवन्धेनेति नात्माश्रयासिद्ध्योरवकाश इति वा- च्यम्" अत्यन्ताभावत्वं तदा तत्संसर्गाभावत्वं संसर्गारोपजन्य- प्रतीतिविषयाभावत्वं अत्र भेदव्युदासाय संसर्गस्तादात्यभिन्नो- ग्रायः । तथाच” तादात्म्यं स्वकृत्यसाधारणो धर्म इत्यादिना- आत्माश्रयतादवस्थ्यादिति चेन्न,, भेदत्वन्तादात्म्यसंबन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं ( अनुयोगिताविशेषो वेत्यन्यदेत- त् ॥) उक्तदोषभियैव जगदीशेन सिद्धान्तलक्षणे,, अनुयोगिता- विशेषो वेत्युक्तं " तथा च” भेदत्वमनुयोगिताविशेष इति उक्त- दोषावकाशाभावादिति ध्येयम् अथ तद्वयक्तिरेतद्वयक्तिरेतदुभ- यभेदस्य वैशिष्ट्य तद्वयक्तित्वे सत्वादुभयभेदस्य केवलार्वाय- त्वाद्विशिष्टाभ्यधप्रिसिद्धिरिति न च स्वसामानाधिकरण्यस्व- प्रतियोगिताव्याप्यत्वोभयसंवन्धेन वैशिष्टयस्य विवक्षितत्वात् "तव्यक्तित्वे उभयनिष्ठप्रतियोगिताव्यापकत्वबिरहेण विशिष्टा- न्यत्वस्य सत्वान्न दोष इति वाच्यम् द्रव्यत्वादेरपिनिरुक्तसाधा- रणधर्मपदेनेदानी धतुं शक्यतया पटपरद्रव्यशब्द शब्दघटितद्र- ·३८ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । व्यं घट इति वाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेस्तथाहि घटादिभेदस्य घटत्वा- भावस्य चैकतया घटादिभेदप्रतियोगित्वस्य घटत्वादावपि सत्वेन तंत्र द्रव्यत्वस्यासत्वेन प्रतियोगिताव्यापकत्वसम्बन्धविरहेण घ- टादिभेदविशिष्टान्यत्वस्य च द्रव्यत्वे सत्वादिति न च स्वप्रति- योगिताव्यापकत्वेत्यनेन स्वनिरूपितभेदत्वनिरूपकप्रतियोगिता- व्यापकत्वस्य विवक्षित्वात् घटत्वनिष्ठप्रतियोगिताया मत्यन्ताभा- वत्वनिरूपितत्वसत्वेन भेदत्वनिरूपकत्वविरहान व्यापकत्वस्य- द्रव्यत्वविशिष्टहानिरिति वाच्यम्" अभावप्रतियोगिकामावाधिक- रणकाभावस्याधिकरणकस्वरूपतानायि घटभेदस्य घटभेदविष्टपदभे- दाभेदस्य चैक्यात्० घटादिभेदनिरूपितप्रतियोगित्वस्य पटभेदे स- त्वेन व्यापकत्वस्य द्रव्यत्वे विरहेणोक्तातिप्रसङ्गतादवस्थ्यात्. प- टभेदप्रतियोगितायां च भेदत्वनिरूपकत्वं स्यादिति चेन्न यत्किश्चि- लतियोगितानिरूपितभेदवृत्त्यनुयोगिताविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षि- तत्वाद्वैशिष्टयं च स्वाश्रयसामानाधिकरण्य, स्वनिरूपितप्रतियो- गिताव्यापकत्वोभयसंवन्धेन तथा च घटत्वादिभेदत्वाख्यानुयोगि- तानिरूपितत्वस्य पटादिभेदभेदीयप्रतियोगितायां विरहेणातिप्र- सङ्गविरहात् न च तद्वयक्तित्वेपि तादृशविशिष्टान्यत्वासम्भबस्त- थाहि. नीलघटनिष्ठतद्वयक्तित्वे नीलघटभेदनिष्ठोयापटभेदभेद- स्तस्यापि तदात्मकत्वेन नीलघटभेदत्वाश्रयतया तदधिकरणता- पटभेदभेदत्वे सत्वेन स्वाश्रयसामानाधिकरण्यस्यापि सत्वादिति वाच्यम् स्वावच्छिन्नाधिकरणत्तित्वस्य प्रथमसंबन्धेन विव- क्षितत्वान्न दोषः । अथ स्ववद्भिन्नभेदस्य स्वस्वरूपतया घट- भेदत्वाख्यानुयोगितानिरूपितत्वस्य घटनिष्ठप्रतियोगित्ववत् ।

·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ३९ घटभेदभिन्ननिष्ठप्रतियोगितायां घटभेदभेदाभावस्य घटभेदत्वस्व- रूपतया तदोयप्रतियोगितायां च सत्वेन द्रव्यत्वे व्यापकत्वविर- हेणातिप्रसङ्गतादः१)वस्थ्यादिति चेन्न स्वनिरूपितत्व,स्वनिष्ठा- नुयोगित्वानिरूपितत्वोभयसंवन्धेन स्वविशिष्टपतियोगिताव्याप- कत्वस्य द्वितीयसंबन्धेन विवक्षितत्वान्न कोपि दोषः । किञ्च स्वसामानाधिकरण्य, स्वोययत्किञ्चित्पतियोगिताव्यापकत्वोभ- यसंन्धेन भेदविशिष्टान्यत्वस्य यथाश्रुतस्यैव सम्यक्त्वालतियो- गिभेदेन प्रतियोगितायाः भेदे भानाभावस्तथाचोभयभेदमादायास- म्भवान्यप्रतियोगितातिप्रसङ्गयोरनवकाशादिति भावनीयम् । "केचित्तु" प्रतियोगित्तिभेदविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षितत्वादुभ- यभेदमादायासम्भवाभावादिति। न च प्रतियोगित्वस्य केवलान्व- यितया वृत्तिमति प्रतियोगित्तित्वस्य सम्भव इति वाच्यम् । स्वपतियोग्यक्तित्वस्यैव निवेशनोत्वान्न च स्वस्वस्याननुगतत्वाननु- गतत्वशङ्काकविलितत्वादिति वाच्यम् । स्वस्वप्रतियोगित्तयोये ये भेदास्तत्तद्भेदकूटबद्भेदविशिष्टान्यत्वस्याविवक्षितत्वान्नच सर्वज्ञ- स्य तादृशभेदकूटज्ञानाभावात्तादृशनिवेशासम्भव इति वाच्य- म्० । स्वनिरूपकत्व,,स्वसामानाधिकरण्योभयसंन्धेन प्रतियो- गिताविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षितत्वान्न दोष इति यत्तु व्यासज्य- (१) यैव घटभेदत्वाख्यानुयोगिता स एव घटभेदत्वाख्या- नुयोगितावद्भिन्नभेदः। एवं घटभेदाभावः। एवं च तदी- यप्रतियोगितायां घटभेदत्वाख्यानुयोगितानिरुपितत्वसत्वात् । इतिभावः॥

·४० श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । वृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदविशिष्टान्यत्वमेव ग्रन्थकृतो- भितमिति तन्न तद्वयक्तित्वेन तद्वयक्तिगगनोभयभेदादिकमा- दाय सम्भववाणस्थासम्भवादिति । वस्तुतस्तु एकत्ववृत्तिप्र- तियोगिताकभेदविशिष्टान्यत्वमेव तत् “प्रतियोगितायामकत्व- त्तित्वं च” स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कत्व, स्वनिरूपकानुयोगितानिरूपितनिरूपकतावच्छेदकतात्वाव- च्छिन्नपर्याप्स्पनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसंवन्धेन स्वं प्रतियोगिता तथाचोभयभेदादिप्रतियोगितायामेकत्वष्टतित्वविरहेण तेषां धर्तुम- शक्यत्वात् । तद्वयक्तिभेदोयप्रतियोगितायां चैकत्ववृत्तित्वस- त्वेन तेषां धतुं शक्यतया तद्विशिष्टत्वस्य द्रव्यत्वादौ तद्विशिष्टा- न्यत्वस्य च तद्वयक्तिवादी सत्वेनेति प्रसङ्गाप्रसङ्गयोरभावादि- ति। अथ नीलनिष्ठतद्वयक्तित्वे पटभेदसामानाधिकरण्यस्य ता- दात्म्येन स्ववद्भिमभेदानतिरिक्ततया स्वनिरूपितस्ववद्भिननि- ठप्रतियोगिताश्रयवृत्तित्वस्य सत्वेन निरुक्तोभयसंबन्धेन भेदवि- शिष्टत्वस्य सत्वेन भेदविशिष्टान्यत्वस्याप्रसिद्ध्या नीलो घट इति वाक्यस्याप्रामाण्यं स्यादिति चेन्न किश्चिमतियोगितानिरपकभे- दवृत्त्यनुयोगिताविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । “वैशिष्टयं च" स्वाश्रयसामानाधिकरण्य, स्वनिरूपितप्रतियोगिताश्रयवृत्तित्वोभ- यसम्बन्धेन, स्वमत्रानुयोगिता न च स्ववद्भिन्नभेदत्वाख्यानु- योगिता विशिष्टत्वस्यैव तद्वयक्तित्वे सत्वात्तथाहि । स्वाश्रयो. भूतपटभेदसामानाधिकरण्यस्य स्वनिरूपिततादात्म्येन यःपटभेदवा- न्तद्भिन्ननिष्ठप्रतियोगिताश्रयवृत्तित्वस्य एव सत्वादसम्भवस्ताद- वस्थ्य एवेति वाच्यं स्वावच्छिन्नाधिकरणवृत्तित्वस्य प्रथमसंबन्धेन ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । विवक्षितत्वात्तथाच पटभेदव्यक्तिमगिनभेदत्वावच्छिन्नाधिकर- गत्वस्य नीलघटे बाधानाप्रसिद्धिरिति न च घटभेदनिष्ठतद्वय- क्तित्वे घटभेदत्वावच्छिन्नाधिकरणघटभेदभेदवृत्तित्वस्य घटमे- दत्वनिरूपितायां घटभेदभेदाभावीयप्रतियोगितासामानाधिकरण्य. स्य सत्वेन भेदविशिष्टान्यत्वविरहात् । घटभेदभेदः प्रमेयः एवन्तादृशभेदो ऽभाव इत्यादेः प्रामाण्यापत्तेरिति वाच्यम् । अनिरूपितत्व,,स्वनिष्ठानुयोगित्वानिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन स्व- विशिष्टपतियोगितासामानाधिकरण्यस्य द्वितीयसंबन्धेन विवक्षि- तत्वात्तथा च, घटमेदत्ववृत्तिघटभेदभेदाभावत्वनिरूपितस्यैव ता- प्रतियोगितायां सत्वेनानिरूपितत्वविरहानोभयसंबन्धेन घट- भेदत्वविशिष्टत्वं निरुक्तप्रतियोगितायामपितु घटनिष्ठप्रतियोगि- तायामेवेति तत्सामानाधिकरण्यस्य घटमेदभेदनिष्ठतव्यक्तित्वे वि- रहेणामसिद्धिविरहादितिः । न च घटभेदभेदत्वघटनिष्ठप्र- तियोगित्वान्यतरवतः स्वरूपसंबन्धेनामावस्य लाघवेन घटभेद- वस्वरूपतया घटमेदत्ववृत्तितादृशान्यतरावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावत्वाख्यानुयोगितानिरूपितत्वस्यान्यतरावच्छिन्नप्रतियो- गितायां सत्वेनानिरूपितत्वविरहेणोभयसंवन्धनानुयोगिताषि- शिष्टत्वस्याप्रसिद्ध्या संवन्धघटकस्वविशिष्टपतियोगित्वाप्रसिद्ध्या- ऽसम्भवप्रसङ्गादिति वाच्यम् । स्ववृत्त्यनुयोगितात्वावच्छिन्न- निरूपकतानिरूपितनिरूप्यतासाक्षादवच्छेदकत्वस्य वृत्त्यनुयोगि- तानिरूपकतानिरूपितनिरूप्यत्वावच्छेदकत्वोभयसंवन्धे स्ववि- शिष्ट यत्किञ्चिद्धावच्छिन्नप्रतियोगितात्वं तदवच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्य द्वितीयसंबन्धेन विवक्षितत्वात् 'त- ·४२ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । थाच" प्रकृते तादृशनिरूप्यतावच्छेदकत्वं अन्यतरावच्छिन्नमति- योगितात्वे एवास्ति न तु घटत्वावच्छिन्नमतियोगितात्वं, इति । तादृशनिरूपकतावच्छेदकत्वस्य तत सत्वान्नाप्रसिद्ध्यवकाश इति (अन्यत्सर्वं स्वयमूह्य०) अथ स्वाश्रयाधेयतासंवन्धेन स्वस्मिन्न- नुयोगिताकाङ्क्षाविरहेण भेदविशिष्टान्यवान प्रमेय इत्यस्याप्रामा- ण्यं स्यात्प्रत्ययार्थे मेदविशिष्टान्यधर्मे प्रकृत्यर्थस्य मेदविशिष्टान्य- धर्मवतारनन्वयादिति • | न च तत्र वतुप्रत्ययेन संवन्ध्युल्लेखा- ० । मेदविशिष्टान्यधर्मसंवन्धिवृत्तिमेदविशिष्टान्यधर्मवान् प्र- मेय इत्याकारकस्तत्राधिकावगादिशाब्दवोधस्सम्भवादिति.वाच्य- म् । भेदविशिष्टान्यः प्रमेय इत्यादाक्गत्यापत्तेरिति चेन्न यथा भेदविशिष्टान्यत्वे विशेषणविभक्तेः शक्तिस्तथा स्वरत्तित्व, स्व- भिन्नवृत्तित्वोभयसंबन्धेन वस्तुविशिष्टान्येपि शक्तिः स्वीक्रियते यथा च , प्रकृते मेदविशिष्टान्यत्तिवस्तुविशिष्टान्यधर्मवान् प्रमे- -य इत्याकारकः शाब्दवोधः सम्भवादिति न काप्यनुपपत्तिरिति अथ सर्वपरिष्कारेप्ययं पूर्वपक्षः। “तथाहि" प्रथमे तद्वयक्ति- वे तद्वयक्त्यात्मकप्रतियोगित्तित्वस्य तद्वयक्तिभेदाधिकरणप- टादिनिरूपितकालिकादिसंबन्धावच्छिन्नत्तित्वस्य च सत्वेन मेदविशिष्टान्यत्वविरहादेवं रीत्या वस्तुविशिष्टान्यत्वस्य च विर- हादसम्भवप्रसङ्गान्त च. स्वरूपसंबन्धेनोभयत्तित्वस्य विवक्षित- त्वान्न दोष इति “चाच्यम्” स्वरूपसंवन्धावच्छिन्नवृत्तित्वस्य द्रव्यत्वे विरहेण मेदविशिष्टान्यत्वस्य सत्वात्पटपरद्रव्यपदघटितद्र- व्यंघट इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति चेन्न,, स्वरूपसंबन्धेनैव विभक्त्यर्थस्य पदार्थान्तरान्वयसाकाङ्क्षत्वस्वीकारादापत्तिविर- LARAKES SaamanamaAON ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ४३ हान्नच तथापि स्वाधिकरणनिरूपितप्रमेयत्वावच्छिन्नवृत्तित्वस्य प्रमेये सत्वेन तद्वयक्तित्वे सत्वाद्भेदविशिष्टान्यधर्माप्रसिद्धिरि- ति वाच्यं, वृत्तितायां केवलान्वयिधनिवच्छिन्नत्वस्य वि- वक्षितत्वान्न दोषः । न च केवलान्वयित्वं वृत्तिमदत्यन्ताभा- वाप्रतियोगित्वं “अत्यन्ताभावत्वं च" सदातनससर्गाभावत्वम् । संसगीभावत्वञ्च संसर्गारोपजन्यप्रतोतिविषयाभावत्वं. संसर्ग- स्तादात्म्यभिन्नो ग्राह्य स्तादात्म्यञ्च, स्ववृत्त्यभावसाधारणोधर्म इत्याद्युक्तरीत्यान्योन्याश्रयप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वाधिकर- णनिरूपितवृत्तितायामुभयत्तिधर्मावच्छिन्नत्वस्य निवेशादेव प्र- मेयत्वावच्छिन्नवृत्तितामादायोक्तदोषवारणसम्भवादिति वस्तत स्तु स्वपतियोगिविशिष्ट्रवृत्तितावत्व"स्वाधिकरणविशिष्वृत्तिताव- त्योभयसंबन्धेन भेदविशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वावशिष्टयञ्चोभयन स्वनिरूपितत्व, स्वभिन्नानिरूपितत्वोभयसंबन्धेन प्रथमस्वपदम्प्र- तियोगितापरं द्वितीयञ्च स्वपदमधिकरणपरं "तथाच" प्रमेयत्वाव- च्छिन्नवृत्तितायां वस्तुद्रयनिरूपितत्वसत्वेन निरुक्तोभयसंबन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टत्वस्याधिकरणविशिष्टत्वस्थ चाभावान्नतदा- दायासंभवावकाश इति ॥*॥ अथ वस्तुतःस्थित्यादिकल्पे कपि संयोगवन्निष्ठतत्तद्वयक्त्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकमेदस्याच्या- प्यवृचितया तत्पतियोगिवृत्चित्वस्य मूलावच्छेदेन तत्सामानाधि- करण्यस्य च सत्वात्तन्निष्ठतद्वयक्तित्वे मेदविशिष्टान्यत्वस्य विर- हेण कपिसँय्योगो वृक्ष इति वाक्यस्याप्रामाण्यं स्यादिति । चेन्न,, तव्यक्तः स्वरूपतो भानानभ्युपगमान्निरुक्तोभयसंबन्धेनैकत्व- वृत्तित्तस्य तव्यक्त्यवच्छेदेन प्रतियोगितायां विरहेण निरुक्तभेद- Kumatala GANES ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। स्य धर्जुमशक्यत्वात्तद्वयक्तित्वस्य च व्याप्यवृत्तितया तदवच्छि- नप्रतियोगिताकमेदस्य व्याप्यवृत्तित्वान्न दोषः। किश्च स्वाधि- करणत्वस्य निरवच्छिन्नस्वरूपेण विवक्षितत्वान्न कोपि दोषः । पदमादधातीत्यलव्विस्तरेणेति ॥*॥ स्तोकं स्थीयते इत्यादौ भावाख्यान्तस्य वर्तमानार्थकत्वान्नच वर्तमानत्वाविवक्षायां द्वि. तोयानुपपत्तिरिति "वाच्यम्” वर्तमानत्वविवक्षास्थाने त्वयबोध प्रयोजकाकाङ्क्षाशालित्वेन, तदविवक्षास्थलेपि भावाख्यात्तस्या र्थकत्वादित्युक्तं गदाधरेण अथावत्वन्ययुक्त्याऽधिकरणार्थव स्थलीयान्वयबोधप्रयोजकाकाङ्क्षाशालिवेन भावस्थलीयघज- त्ययस्य सार्थकत्वात्कथं स्तोकापाक इति चेन्न,, धातुभिन्नार्थे प्र- त्ययविधायकशास्त्रप्रयोज्यमत्ययान्तधातूपस्थाप्य क्रियाविशेषणा- नां कर्मत्वमित्यस्य विवक्षितत्वादधिकरणार्थकपत्ययविधायकशा- स्वपयोज्यत्वस्य भावार्थकप्रत्यये विरहाद्वर्तमाने लडिति शास्त्रोण स्थीयते इति प्रत्ययस्य सम्पत्तितया वर्तमानत्वविवक्षाऽविवक्षा एतदुभयत्र तादृशशास्त्रप्रयोज्यत्वस्य सत्वान्न कोपि दोषः। ननु तदुत्तरमनुमितो मानसज्ञाने वा इत्यत्रोत्तरमिति द्वितीया न स्या- ०॥ अनुपर्वकमाघातोःक्तिनप्रत्ययस्य भावार्थकत्वादितिः । ज्ञाधातूत्तरल्यूट्प्रत्ययस्य भावार्थकत्वाचेति चेन्न,, भावविहित- क्तिनप्रत्ययस्य स्त्रीत्वार्थकत्वेन सार्थकत्यात् । ज्ञाधातूत्तरल्यु- दप्रत्ययस्य करणाधिकरणयोश्चेत्यनेन सार्थकत्वादिति दिकः ॥ तदर्थबोधकपदोत्तरविभक्त्या संख्यान्वयबोधने अभेदसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रकारताभिन्नतदर्थविषयताशालिशाब्दबोधसामग्यपेक्षि- तेत्युक्तम्भट्टाचार्येण ननु वेदाःप्रमाणमित्यत्र प्रमाणे कथमेकत्वसं.

·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ४५ ख्यान्वयबोधः प्रमाणपदार्थनिष्टविषयतायामभेदसम्बन्धावच्छिन्न- प्रकारताभिन्नत्वविरहादिति चन्न,, तदर्थकपदोत्तरविभक्त्या साक्षात्संबन्धेन संख्यान्वयबोधने इत्युक्तावन्वयबोधसम्भवात् स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वात्मकपरम्परासंबन्धेनैकत्वस्य प्रमा- णेन्वयो न तु साक्षात्समवायादिसंबन्धेन यद्वाऽभेदमंत्रन्धावच्छि- न्नतदर्शनष्ठप्रमाणत्वावच्छिन्नप्रकारताभिन्नस्य प्रमाणत्वनिष्ठवि षयतायां सत्वेन तच्छालिशाव्दसामग्यास्तत्र सत्वात् । तदर्थत्व- स्य तदर्थतदर्थतावच्छेदकसाधारणत्वादित्यादिकमूहनीयमिति दि- क. ॥ अथात्र नीलो घट इत्यादौ नीलपदोत्तरविभक्त्या सं- ख्यान्वयबोधने नीलपदार्थभिन्नघटनिष्ठविशेष्यतायान्नीलपदार्थ- निष्ठत्वस्य तत्पकारताभिन्नत्वस्य च सत्वेन तन्निरूपकयोघसा- मग्न्याः प्रयोजिकायाः सत्वेन कथं नीलपदार्थे नैकत्वस्यान्वय इति चेन्ना, तदर्थनिष्ठ त्यस्य तदर्थतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नेत्यर्थः ।। तथा च घटविशेष्यताया घटत्वावच्छिन्नत्वमेवास्ति नत्वन्यधर्मा- वछिन्नत्वमिति तादृशप्रयोजकत्वविरहान्नापत्तिरितिक न च नीलो घटः घटो द्रव्यमिति वाक्यद्वयजन्यबोधे द्रव्यविशेषणतापन्ने घटे कथं नैकत्वान्वयः तादृशसामग्यः सत्वादिति वाच्यं तत्प- दोत्तरविभक्त्या तत्पदार्थतावच्छेदकधावच्छिन्नविशेष्यकर्म- ख्यान्वयबोधने तत्पदप्रयोज्या या तदर्थतावच्छेदकीभूततद्धा- वच्छिन्नाभेदसंबन्धावच्छिन्ना प्रकारताभिन्नविशेष्यता तन्निरू- पकसामाग्या अपेक्षितत्वात् ॥ नीलविशेष्यतापन्ने घटे एव ए- कत्वान्वयो न तु विशेषणतापन्ने घटेपोति ध्येयम् ॥ प्रमाण- वे एकत्वान्वयोपगमे तु तदर्थबोधकपदोत्तरविभक्त्या स्तदर्थनिष्ठ- ·JHA २६ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । विशेष्यतानिरूपितसंख्यानिष्ठप्रकारताशालिवुद्धि प्रति तादृशसा- मग्न्या अपेक्षितत्वं नह्या पदार्थान्वयः किन्तु तदर्थतावच्छेदके एव तथा च कार्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति ॥ स्वाधीनेऽपि कलत्रे नीचः परदारलम्पटोभवति सम्पूर्णेपि तडागे काकः कु- म्भोदकं पिवति । जीवनग्रहणे नम्राः ॥ॐ॥ अभेदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थितयोरेवेति व्युत्पत्तिः॥ घटो घट इत्यादि अथ नों. लघटो घटः दण्डवानक्तदण्डवान् इत्यादौ तादृशबोधस्य प्रसि- दिःविधेयकोटावधिकावगाहिनः शाब्दवोधस्य नवीनै रुपगमादि- ति चेत्तहि घटायशे विशेष्यतावच्छेदकविधया नीलादिभान- नियामकनीलाद्य पस्थितितात्पर्यज्ञानविशेषादिघटितैव सामग्री घटत्वावच्छिन्नविशेष्यकघटत्वावच्छिन्नान्वयबोधप्रयोजिका तं- दभावादेव न घटो घट इत्यादौ तादृशापत्तिरित्यन्तं गदाधरेणो- क्तं ॥ अथ घटत्वावच्छिन्नविशेष्यकघटत्वावच्छिन्नप्रकारता- कान्वयबुद्धित्वात्मके सामान्यधर्मावच्छिन्नस्यापत्तेढुह्यरत्वा- न्नीलाधु पस्थिते; पोतघटो घट इत्यत्रासत्वेनाप्रयोजकत्वादिति चेन्न ॥ नोलपीताद्युपस्थिति विना तथाविधसामान्यधर्माव- च्छिन्नस्यानुदयेन तथाविधवाधे घटत्वान्यधर्माप्रकारकोपस्थिति- घटितसामग्याः प्रयोजकत्वोपगमात्” "न च" एकत्वाद्युपस्थि- ते सत्वात्तदापत्तेर्वज्रलेपत्वादिति वाच्यं, प्रातिपदिकपदजन्य- त्वोपस्थितिविशेषणत्वादकत्वायु पस्थिते हणासम्भवात् “यदि च" घटो घटः प्रमेयः पट इत्यादौ प्रमेयाद्य,पस्थितेस्तथाविधस्य सत्वादुक्तदोषस्तदवस्थ इत्युच्येत तदा सामान्यधर्मावच्छिन्नो- त्पत्ती सामान्यघटितविशेषधावच्छिन्नोत्पादकसामग्यपेक्षिता ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। -१७ "अयम्भावः” । सामान्यधर्मावच्छिन्नोत्पत्ती सामान्यधर्मवत्स- सिद्धनिष्ठयत्किञ्चिजन्यतानिरूपितयावज्जनकताश्रयस्यापेक्षित- स्वात्” प्रसिद्धनोलघंटो घटः पीतघटो घटः शुक्लघटो घट इ- त्यादिजन्यवोधान्यतमजनकसामग्याः घटो घटः इत्यादावसत्वे- नापत्तिविरहादिति-दिक् ॥ नन समवायसंबन्धस्यैव शाब्दबो- धनिष्ठकार्य्यतावच्छेदकतया धम्मितावच्छेदकत्वस्य तदनवच्छेद- कतया कथं द्रव्यत्वे शाब्दबोधस्य प्रसिद्धिरिति तटस्थशङ्कामाह धम्मितावच्छेदकताया इति ॥ तटस्थशकान्निरस्यति व्यत्वा- दिनिष्ठाया इत्यादिना 'अयं भावः” कारणतावच्छेदकधर्मघट- कात्यासत्या इतरकारणसमवहितयोग्यताज्ञानं यत्र तत्र कार्य- तावच्छेदकधम्मघटकप्रत्यासत्या कार्यस्योत्पत्तिरित्यपि नियमा. न्तरं तदवले नापत्ति प्रदर्शयति, कार्य्यतावच्छेदकसंबन्धताविरहेपी- त्ति|आपत्त्यभावं ज्ञापयति तस्या आत्मनिष्ठमत्यासत्त्येत्यादिना। समूहालम्बनस्थलीयापत्ति वारयति स्वजनकज्ञानीयवृत्तिप्रकारता- निरूपितविशेष्यतावच्छे इकताविशिष्टप्रकारतासंबन्धेन हेतुतां स्वो- कृत्येत्यनेनेति ॥ अथ पम्मिकवृत्तिज्ञानजन्योपस्थितिस्थले त्वापत्तिस्तत्र तथाविधसंवन्धाभावादिति चेन्न, वाच्यत्वादिज्ञान स्यैव शाब्दबोधननकत्वाभिप्रायेण तथा प्रतिपादनात् "केचित्तु" स्वविशिष्टयकारतासंबन्धेनोपस्थितेः कारणत्वात् वैशिष्टयं च स्व- जनकज्ञानीयवाच्यत्वात्मकत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छंद- कतासामानाधिकरण्य स्वजनकज्ञानीयवाच्यत्वसंवन्धावच्छिन्नप्र- कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्य स्वजनक- ज्ञानीयपदत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवाचकत्वनिष्ठप्रकारत्वा- ·१८ श्रोविश्वनाथोयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । वच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छेदक- तासामानाधिकरण्य स्वजनकजानोयवाचकत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्य स्वजनकजा- नोयलक्ष्यत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्य स्वजनकजानीयपदविशेष्यतानिरूपितलक्षकत्वप्रकारतावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितनिरूपितत्वसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्य स्वजनकजानीयपदत्वाव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपितलक्ष्यत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रकारतावच्छे- दकतासामानाधिकरण्यैतदन्यतमसंवन्धेनेत्याहुः ॥ॐ॥ कार्यका- रणभावे व्यभिचारं दर्शयति न च पदार्थेपाति०॥ व्यभिचारं वा- रयति,, परामर्शकारणताविचारदर्शितदिशेत्यादिना० "अयम्भा- वः" विशेष्यत्वानवच्छिन्नत्वस्य निरवच्छिन्नत्वस्य वा प्रकारतायां निवेश्य व्यभिचारोवारणीय इति वस्तुतस्तु स्वजनकोपस्थितीयम- कारताविशिष्टस्वीयप्रकारतासंबन्धेन शान्दबोधं प्रति स्वजनक ज्ञानीयवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्टप्रकार- तासंबन्धनोपस्थितिः "कारणम्" पदार्थे तादृशप्रकारताया अस- त्वेन व्यभिचारानवकाश इतिः । घटत्वे आपत्तिवारयति इति चेत्तर्हि तद्धावच्छिन्नाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावच्छेदकतासंवन्धेन शाब्दबोधं प्रति तद्धमभेदस्यापि हेतुतायाः स्वोकरणीयतयेत्यादिना । अत्र कल्पे नीलघटो घट इत्यादयन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे घटत्वावच्छिन्नप्रकारतायां घ- टत्वान्यधर्मानवच्छिन्नत्वविशेषणदानेन सोप्युपपादनीय इत्यु तं गदाधरेण तत्र नोलघटो नीलघट इति वाक्याद्बोधप्रसं- ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । ४९ गः नोलघटो घट इति वन्निरुक्तकार्यकारणभावानाक्रान्तत्वा. दुभयभेदस्य केवलान्वयितया नीलघटत्वोभयभेदस्य नोले घटत्वे च सत्वाच्च । अथ वाचालाः तद्पावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिकावच्छेदकताकाभेदसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्रूपभेदः कारणमित्युक्त्वा, तद्वारय- न्ति० द्वित्वभेदस्य दित्वे वाधात् । ननु द्वित्वस्य नानात्वेनैक- द्वित्वभेदस्यापरद्वित्वे सत्वेन तद्दोपतादवस्थ्यमिति वाच्यम्, निरुक्त- संबन्धेन शाब्दबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति तद्पावच्छिन्नानुयोगिता- कपर्याप्तिकावच्छेदकताकप्रकारताविशिष्टान्यत्वस्य कारणत्वात्. "वैशिष्टयं च” स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगिता- वच्छेदकत्वसंबन्धन तथा च, विनिगमनाविरहेण नीलघटत्वग- तसकलद्वित्वे, तादृशपर्याप्त्यनयोगितावच्छेदकत्वस्य सत्वेन तथाविधाकारताविशिष्टान्यत्वविरहाद । न च उद्देश्यां शे- अधिकावगाहिशाब्दबोधस्याप्रामाणिकत्वं सर्वसम्मतमिदानी नी- लघटो घट इति वाक्यादपि शाब्दबोधः स्याद्घटत्वगतैकत्वभेद- स्य नोलघटत्वगतद्वित्वे सत्वादिति वाच्यं स्वावच्छेदकतावा- वच्छिन्नपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेकव्यापकत्वसंबन्धेन प्रकारतावि- शिष्टस्य विवक्षितत्वाधटत्वगतैकत्वव्यापकत्वस्य निरुक्तद्वित्वे सत्वेन तथाविधप्रकारताविशिष्टान्यत्वविरहात्० । ननु तथापि नीलसुन्दरः मुन्दरनील इत्यादावगतिः सुन्दरनीलत्वोभयत्वे नी- लसुन्दरत्वोभयव्यापकत्वात् इति चेन्न,, नीलसुन्दरत्वोभयस्मि- न सुन्दरनोलत्योभयत्वस्य विरहान्न व्यापकत्वावकाश इत्याहु- ·५० श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । स्तचिन्त्यम् ( मैथिलास्तु ) नीलघटो घटनील इत्यस्य नापति - लत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकाभेदसंबन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतानिरूपितावच्छेदकतासंबन्धेन शाब्दबोधे नोलत्वभेदः का. रणमित्युक्त्यैव ग्रन्थकारोक्तप्रकारेण तद्वारणसम्भवात्० काघ- वादाहुः। वस्तुतस्तु तद्धमान्यवृत्तिविषयतासंबन्धनेत्यादिना०। नन्वेतत्कल्पे घटोनवट इत्याद्यनुमितेः शाब्दबोधस्य च वारणाये- त्युक्तं गदाधरेण तच्चासङ्गतं घटभेदव्याप्यस्य घटत्वस्य च विरू- इतया परामर्शस्याहार्यत्वादनुमितिकारणस्यासत्वात्कथं वाह- शानुमितेस्सम्भावनेति चेन्न,, भेदव्याप्यवान् घट इति परामर्शस्य घटभेदानुमितौ लाघवमिति लाघवज्ञानस्वीकृतस्यानुमितिजनक- वाद निरुक्तपरामर्शस्यानाहार्यत्वाच्च० ॥ * ॥ अथ अन्या- दृशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकतया च न त्वन्मते(२)निर्वाह इत्या- दिभट्टः अथात विषयतासंबन्यावच्छिन्नप्रतियोगिताकेच्छाभाव- (२) टि. न च भवन्मतेपि राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्ष प्रति घटपटाक्यनेकविषयकशाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकत्व. कल्पनमावश्यकं एवञ्च मन्मतेपि सर्वासां शब्दसामग्रीणां राजस्व- वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षं प्रति स्वीयविषयताशून्य- तादृशप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टशाब्दसामग्रीत्वेनैकरूपेणैव लाघवा. प्रतिबन्धकत्वं एवञ्च राज्ञः पुरुष इति शाब्दसामग्यामपि प्र- तिबन्धकत्वावच्छेदकाक्रान्तत्वेन नाधिकप्रतिबन्धकताकल्पनं संस, र्गतावादिनामिति वाच्यं यत्र शाब्वेच्छाशाब्दसामग्री राजस्व- स्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षेच्छाप्रत्यक्षसामग्री तत्र प्र- ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । विशिष्टभिन्नविषयकमत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति शाब्दसामग्री प्रति- बन्धिकेत्युक्तौ नान्यस्येच्छाकालेऽन्यस्यापत्तिन वाननुगमः कथं गौरवोत्कीर्तनमिति न च भित्रविषयकत्वस्याव्यावर्तकतया राज्ञः पुरुष इति प्रत्यक्षसामग्रीकाले राज्ञः पुरुष इति वाक्या- च्छाब्दापत्तिः राजस्वत्वस्यं पुरुषस्य च भिन्नतया तद्विषयक- स्वस्य निरुक्तप्रत्यक्षे सत्वादिति वाच्यं शान्दविशिष्टान्यप्रत्यक्ष- त्वावच्छिन्न प्रति शाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकतेत्यस्य विवक्षित- वानिरुक्तमत्यक्षस्य निरुक्तशाब्दविशिष्टत्वेन प्रतिवध्यतावच्छे- दकानाक्रान्तत्वान्नापत्तेरवकाशः वैशिष्टयं च,, स्वविशिष्टविशेष्य- तानिरूपकत्वसंसर्गेण विशेष्यतायां स्ववैशिष्टयश्च स्वीयप्रकारता- वच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितत्वस्वीयविशेष्यतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नत्वोभयसंवन्धेन स्वमत्र शाब्दपरःन च तथापिघटव- द्भूतले राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दरः इत्यादि प्रत्यक्षादे: स्वस- मानाकारकशाब्दविशिष्टत्वेन निरुक्तविशिष्टान्यत्वासम्भवात् तथा च राज्ञः पुरुष इति वाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रोकाले स्वसामग्रीतः राजस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यं, संस- गतावादिनये स्वत्वसंबन्धावच्छिन्नराजत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरू- त्यक्षापत्तिभयेन शाब्देच्छाया उत्तेजकत्वं वाच्यं तच्च प्रत्येकमेवा- न्यशाब्वेच्छासत्वेन प्रत्यक्षानुपपत्तिः एवञ्च संसर्गतावादिनां रा- ज्ञः पुरुष इति शाळेच्छाविरहविशिष्टराजस्वत्वाभाववान पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टायाः शाब्दसामग्याः प्रति- बन्धकत्वकल्पनमधिकमितिः ।।

·५२ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । पितपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताशून्यनिरुक्तच्छाभावविशिष्टप्रत्यक्ष- त्वावच्छिन्न प्रति राजः पुरुष इति वाक्यज्ञानयटितशाब्दसामग्री प्रतिवन्धिकेति एवं प्रकारतावादिनये” राजस्वत्वविशिष्टपुरुष- स्वावच्छिन्नविषयताशून्यतादृशविषयतासंबन्धावच्छिन्नेच्छाभाव- विशिष्टप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति राजः पुरुष इति वाक्यज्ञानघटित- शाब्दसामग्री प्रतिबन्धिकेत्यनुगतसंभवादिति चेन्न, यत्र घटादिप्र- त्यक्षन्वेन शाब्दवृत्तीच्छा तद्घटितघटादिप्रत्यक्षसामग्री राज्ञः पुरुष इति शाब्दसामग्री तत्र घटादिप्रत्यक्षानुपपत्तेः निरुक्तमत्य- सस्य इच्छाविषयत्वविरहेण प्रतिबध्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वा न्न चस्वोयविषयतावच्छेदकवत्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकेच्छा- भाववत्वस्य, प्रतिवध्यविशेषणत्वाद्घटादिप्रत्यक्षत्वस्य इच्छा- विषयतावच्छेदकतया तद्वत्स्वस्य तत्र सत्वेन निरुक्तप्रत्यक्षस्य प्र- तिबध्यत्वानाक्रान्तत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम्,, पादिप्रत्यक्षा- दिजायतामितीच्छादशायां निजेच्छारहित-घटादिप्रत्यक्षसामगो- बलात् निरुक्तशाब्दसामगोकाले घटादिप्रत्यक्षापत्तेः निरुक्तेच्छा- विषयतावच्छेदकस्य प्रत्यक्षत्वस्य घटप्रत्यक्षेपि सत्वात् यदि स्वी- यवियतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणरूपवत्त्वसंबन्धावच्छिन्नप्रति योगिताकेच्छाभाववत्वस्य तत्र प्रवेशान्न दोषः तादृशपर्याप्त्यधि- करणस्य पटविषयकत्व,विशिष्टप्रत्यक्षत्वस्य घटादिप्रत्यक्षे बा- धात् न च परमाणुविषयकालौकिकप्रत्यक्षातिरिक्तघटवद्भूतल- प्रत्यक्ष जायतामिति विसम्बादिनी प्रत्यक्षेच्छा घटवद्भूतलप्रत्यक्ष- सामगो राज्ञः पुरुष इत्यादिशाद्धसामगोकाले घटवद्भूतलप्रत्यक्षस्य सर्वानुभवसिद्धस्यानुपपत्तिः परमाणुविषयकालौकिकमत्यक्षस्या- NOIDASHAINA ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ५३ प्रसिद्धत्वेन निरुक्तेच्छाविषयतावच्छेदकस्याप्रसिद्धः किं च तादृशेच्छायास्तादृशसंवन्धस्य व्यधिकरणतया तदभावस्य केव- लान्वयित्वेन निरुक्तप्रत्यक्षस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वादेवं स्थिते घटादिप्रत्यक्ष प्रति घटादिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टराज्ञः पु- रुष इति वाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्री प्रतिबन्धिकेति भिन्नभिन्न. रूपेण प्रतिवन्धकमावस्यावश्यकतया गौरवस्य दुर्वारत्वात् किञ्च इच्छाघटितपटप्रत्यक्षसामग्रो इच्छाघटितघटादिप्रत्यक्षसामग्री राज्ञः पुरुषइति वाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रो यत्र तत्र घटपटादिगोचरस- मूहालम्बन प्रत्वक्षस्यापत्तिस्तस्य प्रतिवध्यतावच्छेदकानाक्रान्तत्वा- दतस्तद्वारणाय घटादिविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति घटादिवि- षयकप्रत्यक्षत्वप्रकारताविरहविशिष्टराज्ञः पुरुषः इति वाक्यज्ञानघ- टितशाब्दसामग्री प्रतिबन्धिका इति रोत्याऽन्यत्रापि विशेषरूपेण प्रतिवन्धकताकल्पनस्यावश्यकत्वेनैकरूपेण प्रतिवध्यबन्धकमावस्य वक्तुमशक्यत्वात् “प्रकारतावादिनां गौरवं दर्शयति संसर्गता- वादो स्वत्वोपस्थित्यादीति' संसर्गतावादिनां गौरवं दर्शयति प्र- कारतावादी भवन्मतेपोत्यादिना, अथान तुल्ययुक्त्या राजस्वत्वा- भावव्याप्यस्वत्वसंबन्धावच्छिन्नमतियोगिताकराजाभाववान् पु- रुष इति निश्चयस्य तादृशशाब्दबोधं प्रति प्रकारतावादिनयेपि त- दभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्य साम- ग्न्यन्तर्गतत्वेन साम्यसंभवात् कथं गौरवोत्कोत्तनमिति चेन्न, स्व- त्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्याश्रयत्वसंबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वत्वसामान्याभाववान् पुरुष इति निश्च- यस्यापि संसर्गतावादिमते तथा प्रतिबंधकतया तदभावस्य सामग्री- manimanapurna ·५४ श्रीविश्वनाथीयब्युत्पत्तिवादविवृतिः। विधया प्रवेशेनैव साम्यं पूर्वोक्तस्याधिक्यात् " प्रकारतावादिनां" तु वाधाभावेनैवोपपत्तिसंभवात् न च प्रकारतावादिनयेपि आश्रय- स्वससंवन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वत्वसामान्याभावव्याप्यस्व- वसम्बाधावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववान् पुरुष इत्याकार- कनिश्चयस्य प्रतिवन्धकत्वेन तदभावस्य सामग्रीविधया प्रवेशेन साम्यमिति वाच्यं “संसर्गतावादिनये" राजः पुरुष इति वाक्यजन्य विशिष्टचैशिष्टयावगाहिबोधे स्वत्वांशे नियतोराजप्रतियोगिकत्वं भासते एवं च राजप्रतियोगिकवाभावव्याप्यनिरूपितत्वसम्ब- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्वत्वमिति निश्चयस्य स्व. त्वसंसर्गकतथाविधबुद्धिप्रतिवन्धकत्वेन तदभावस्यापि तथाविध- शाब्दसामग्यां प्रवेशादगौरवं 'प्रकारतावादिनये' आश्रयासिद्धि- विधयवोपपत्तिसम्भवान्न च प्रकारतावादिनयेपि तादृशवाक्याद्वि- शिष्टवैशिष्टयावगाहिशाब्दबोधे आश्रयत्वांशे राजस्वत्वत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य नियमतो भानेन तादृशशाब्दबुद्धौ राजस्वत्वप्रतियोगिकत्वाभावव्याप्यराजाभाववदाश्रयत्वमिति जा- नस्य तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्य प्रवेशेन गौरवस्य साम्यान्न दोष इति (३) वाच्यं 'संसर्गतावादिन- (३) टि० अयं भावः संसर्गतावादिनां राजस्वत्वप्रतियोगिकत्वा- भावव्याप्य राजाभाववदाश्रयत्वमिति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्व- कल्पनेपि भिन्नविषयकत्वेन राजः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्द. बोधसामगोपतिबध्यत्वकल्पनमावश्यकमिति,, मन्मते च राज- प्रतियोगिकत्वाभावव्याप्य निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो- ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ५५ ये' निरुक्तव्याप्यवत्ताविषयकलौकिकप्रत्यक्षस्य भिन्नविषयक- त्वेन तं प्रति शाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं तदभाव- स्य तं प्रतिकारणत्वकल्पनमावश्यकमिति,, प्रकारतावादि- नये,, प्रतिबन्धकत्वं संसर्गतावादिनये प्रतिवध्यत्वं सर्वं तु समानं पूर्वोक्तस्य गौरवस्य संसर्गतावादिनां दुर्वारत्वात् । केचित्तु,, संसर्गतावादिनये स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकराजामावव्याप्यनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- राजाभाववत्स्वत्ववान् पुरुष इति निश्चयस्य तदभावव्याप्यवत्ता- निश्चयमुद्रया प्रतिबन्धकत्वस्यावश्यकत्वेन तदभावस्यापि साम- गोविधया प्रवेशेन गौरवं,, प्रकारतावादिनये आश्रयासिद्धिनि- श्वयाभावेनैवोपपत्तौ लाघवस्य दुष्परिहरत्वादित्यस्मद्गुरवः पाहुः वस्तुतस्तु नालगन्थकारस्य निर्भरता किन्तु पूर्वोक्तदोष एव तथा- हि, राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्याकारकात्यक्षम्प्रतिम- तिवन्धकत्वं कथितं संसर्गतावादिना स्वत्वसंबन्धावच्छिन्नमति- योगिताकराजाभाववान् पुरुषः सुंदर इत्याकारकप्रत्यक्ष प्रतिप्रति- बंधकत्वं दर्शितं तदुपरि प्रकारतावादो निरूपितत्वसम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्वत्वं प्रमेयमित्याकारकप्रत्यक्षं प्रति प्रतिबन्ध कत्वं प्रदर्य पूर्वोक्तमधिकमित्युक्त तत्समीची- नं निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्वं प्रमे. गिताकराजाभाववत्स्वत्वमिति ज्ञानस्य राजः पुरुष इति वाक्य- जन्यशाब्दबोधसामगोपतिवध्यत्वाकल्पनात् सामग्यः आश्रया- सिद्धिनिश्चयाभावघटिततया तद्विरहादेव नापषिः सम्भवतीति०॥

·५६ श्रोविश्वनाथोयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। यमभिधेयं वाच्यं एवं राजाभाववत्स्वत्वं घटाभावत् पटाभाववत् नीलोत्पलाभाववद सरोजाभाव वदित्याद्याकारकलक्षाधिकमत्यक्ष- त्वावच्छिन्नप्रतिवध्यतानिरूपितलक्षाधिकातिवन्धकतायाः कल्प- नं तादृशतादृशप्रत्यक्ष प्रति शाब्दसामग्रीशून्यत्वस्य कारणत्वक- ल्पने गौरवस्य दुर्वारत्वादिति न च प्रकारतावादिनये घटपटा- दिविषयकसहस्रप्रत्यक्ष प्रति स्वत्वोपस्थितित्वेन प्रतिबन्धकत्वा स्याधिकस्य कल्पनं तदभावस्य च तं प्रति करणताकल्पनमपि प्रकारतावादिनामधिकमिति वाच्यं प्रतिवन्धकत्वं कारणीभूताभाव- प्रतियोगित्वं प्रतियोगिताचावच्छेदकस्वरूपाअवच्छेदकस्य स्वत्वो- पस्थित्वस्यैक्येन प्रतिवन्धकत्वस्य प्रकृते नानात्वाभावान्नाधिका- तिवन्धता कारणता वेति गौरवात् ‘संसर्गतावादिनये' निरूपितत्व- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्स्वत्वं प्रमेयमभिधेयं वाच्यं मित्याधाकारकप्रत्यक्षानामेकरूपेण (४)सिवध्यत्वासंभवात् किञ्च (४) दि० । न च निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- राजाभावत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितस्वत्वत्वावच्छिन्नविशेष्य- स्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितप्रकारताशालिप्रत्यक्षत्वेनैकरूपेण प्रतिवध्यत्वेन गौरवमिति वाच्यं यत्र राजः पुरुष इति शाव्दसा- मग्रो निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नराजाभाववत्स्वत्वं प्रमेयमिति प्रत्यक्षसामग्री तादृशप्रत्यक्षं जायतामितोच्छा तत्र प्रतिवन्धकता वा- रणीया यदि उक्तप्रकारताशालिप्रत्यक्षेच्छाच्छाविरह शिष्टत्व- स्य प्रतिबंधकतावच्छच्छेदकतेच्छानिवेश स्तदा राजाभाववत्स्व- त्वं प्रमेयमिति प्रत्यक्षसामग्री राजाभाववत्स्वत्वं घटाभाववदिति ·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । ५७ स्वत्वोपस्थितिशून्यत्वकालोन घटादिविषयकसहसूप्रत्यक्ष प्रतिरा- ज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्यज्ञानघटितसामगूयाः प्रतिबंधकत्वं प्रकारता- वादिनये च, स्वत्वोपस्थित्यभावेन सामग्रयसत्वान्न प्रतिबन्धकत्व- कल्पनमिति अन्ये तु संसर्गतावादिनये स्वत्वसंवन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकराजाभावव्याप्यराजस्वत्वाभाववान पुरुष इति व्याप्यध- तानिश्वये राजस्वत्वासमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छे- दकत्वाभावस्य स्वत्वत्वनिष्ठावच्छेदकतापटितस्य पुरुषांशे राजनि- रूपितत्वस्वत्वत्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावस्य च वि- षयत्वेन प्रतिबन्धकतायां कारणताया अधिकस्यावच्छेदकत्वेन गौरवम् ‘प्रकारतावादिनये च' तादृशनिश्चये राजाभावसमानाधि- करणाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावस्यावच्छेदकतापटितस्य विषयत्वेनाल्पस्य तत्त्वावच्छेदकत्वेन लाघवमित्याहु स्तन्न सा- ध्याभाववदत्तित्वावगाहिव्याप्यवत्तानिश्चयस्य प्रकारतावादिनये राजत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितनिरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नरा- जनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितस्वत्वत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितस्व- त्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावो नास्ति इति प्रतोतिसिद्धतालव्या- वलीढ़ावच्छेदकताकप्रतियोगिताकसाध्याभावाधिकरणनिरूपित- वृत्सित्वन्नास्तीति प्रतोतिसिद्धाभावावगाहिनिश्चयस्य कतिपयांशे ताळत्रयावलोढ़ावच्छेदकताघटितप्रतियोगिताकामावविषयकतया प्रत्यक्षं जायतामितीच्छा तत्र प्रतिवन्धकत्वन्न स्यात् अतः भिन्न- भिन्नरूपेणैव प्रतिवध्यप्रतिवन्धकभावः सम्यक् तथा चोक्तगीर- वस्य दुर्द्धरत्वादिति भावः ॥ 8. 6. ॥ ma Ratnangana ·MORENA ५८ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । तादृशनिश्चयनिष्ठप्रतिवन्धकतायां ताहशनिश्चयाभावनिष्ठसामगो- विधया कारणतायामधिकस्यावच्छेदकत्वेन विषयतासमसंख्यप्रति- वन्धकतायाः कारणतायाश्च कल्पनेन महागौरवापत्तेः न च प्रकार- तावादिनये राजनिरूपितस्वत्ववान् पुरुष इत्याकारकशाब्दं प्रति राजाभाववान राजस्वत्वाभाववान् राजाभाववान् पुरुष इत्यादि नाना निश्चयनिष्टप्रतिवन्धकतायां सकृदेव राजस्वत्वाभाववान पुरुष इति निश्चयस्य राजाभावव्यापकोराजस्वत्वाभावः राजाभाववांश्च पुरुष इत्यादिनाना निश्चयनिष्टप्रतिवन्धकतायां सकृदेव राजस्वत्वा- भावविषयताया अवच्छेदकत्वं संसर्गतावादिनां नये' स्वत्वसम्बन्धे- न राजविशिष्टः पुरुष इति बुद्धि प्रति राजस्वत्वाभाववान् राजाभा- ववान् राजस्वत्वाभाववान पुरुष इति निश्चयस्य राजस्वत्वाभावव्या- पको राजाभावः राजस्वत्वाभाववान् पुरुष इति निश्चयस्य प्रतिबन्ध- कत्वे असकृतराजस्वत्वाभावविषयतायाः गुरुतरायाः प्रतिवन्धक- तावच्छेदकत्वेन गौरवमिति वाच्यं प्रकारतावादिनये' घटाभाववान् राजस्वत्वाभाववान घटामाववान् पुरुष इत्याद्यनेकनिश्चयप्रतिवन्ध- कतायां राजस्वत्वाभावविषयतायाः गुरुभूतायाः अवच्छेदकत्वेन गौरवं संसर्गतावादिनये च' घटाभाववान् राजाभाववान् घटाभाव- वान् पुरुष इत्याद्यनेकनिश्चयनिष्ठज्ञानवैशिष्ट्यावच्छिन्नप्रतिवन्धक- तायां लघुतरराजाभावविषयत्वस्यावच्छेदकत्वेन लाघवसम्भवाद किञ्च, व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तौ प्रतियोगित्वांशे साध्य- तावच्छेदक-तदितरोभयावच्छिन्नत्वस्य प्रविष्टत्वेन तदंशे गौरवस्य प्रकारतावादिनये दुरित्वात् 'अत्र धूमः' संसर्गतावादिनये राजवि- शिष्टः स्वत्वसम्बन्धेन पुरुष इति शाव्दम्पति स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्न- ImagemamaAREmmanuary ·EMAnudanld श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । ५९ प्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यस्वत्वसामान्याभाववान् पुरुष इति निश्चयस्य एवं स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावव्या- प्यराजस्वताभाववान पुरुष इति निश्चयस्य एवं स्वत्वसंबंधावच्छि- न्नप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यं यत् निरूपितत्वसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकराजाभाववत्स्वत्वं तद्वान् पुरुप इत्यादयनेकविध- निश्चयानां तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया अनेकप्रतिवन्धकत्वक- ल्पनं तत्तन्निश्चयाभावानां प्रतिवन्धकाभावमुद्रया कारणत्वमिति त- त्तत्पतिवन्धकाभावानाच शाब्दसामग्रीघटकत्वेनभिन्नविषयका- त्यक्षप्रतिवन्धकतायाञ्च गौरवं प्रकारतावादिनये च' राजस्वत्वाभा- वव्याप्यराजाभाववान पुरुषइति एकविधनिश्चयस्यैव प्रतिवन्धकत्वं तदभावस्यैव प्रतिवन्धकामावमुद्रया कारणत्वं भिन्नविषयकपत्य- क्षसामग्याच प्रवेश इति लाघवमिति संक्षेपः ॥ जानातीत्यादौ आख्यातस्य निरर्थकत्वमभ्युपगच्छतां चिन्तामणिकाराणां मतं दूषयति शिरोमणिमतमाश्रयते “गदाधरः” तलाश्रयत्वे निरूढ़- लक्षणामभ्युपगच्छतां दीधितिकाराणां पुनरेप आशयः यत्र धा- तोः ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणाग्रहो वा तत्र चैत्रा धंशे धात्वैकदेशस्य ज्ञानादेरन्वयानुपपत्त्या इत्यादिना,, अत्रेदं चि- नत्यं लक्षणा तात्पर्य्यानुपपत्तिपूर्विका अन्वयानुपपत्तिपूर्विका भव- ति आद्या यष्टिं प्रवेशय इत्यत्र यष्टिपदस्य यष्टिधरे दण्डिनि,, द्विती- या गङ्गायां घोष इत्यत्र घोपपदस्य प्रवाहे वा गङ्गापदस्य तोरे,, यत्र जानाति चैत्रः चैत्र ज्ञानसम्बन्धस्य बाधात् तात्पर्य्यानुपप- तेरभावाच लक्षणाज्ञानस्यावश्यकत्वाभावान्मैथिलानां मणिकारा- णाम्मतमेव साधु ग्राह्याभावानवगाहिज्ञानस्याप्यनुभवसिद्धप्रति- Mummam ·६० श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । वन्धकताकल्पने प्रतिवन्धकत्वानुपपत्तिदोषविरहादतो दोषान्तर- माह नजपदं विना यत्रेत्यादिना उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यविशि ष्टपर्याप्तरेव संसर्गतोपगमात् तत्राकाशत्वव्याप्यतायां द्वित्वपर्या- सावसत्वेनातिप्रसंगविरहात् “वैशिष्टयच" वैज्ञानिकं न तु वास्त- वं तेन यत्र योग्यत्वाभ्रमजन्यात्राकाशावित्यादि भट्टः अथात्र किं वैज्ञानिकं यदि ज्ञाननिरूपितविषयतात्मकवैशिष्टयं तदा उद्देश्य- तावच्छेदकव्याप्यत्वविषयकज्ञानविषयकपर्याप्त संसर्गता वक्त- व्या एवञ्च द्वित्वपर्याप्तौ गगनत्वव्याप्यत्वज्ञानविषयत्वस्यावा- धितत्वात् कथं संसर्गतावच्छेदकांशे भ्रमत्वत्वादिति चेन्न, उ- देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितपर्याप्तिनिष्ठसं- सर्गतायां तात्पर्य्यात् यथा संसर्गाशे गुणीयत्वस्य बाधेपि गुणी- यसंयोगेन घटवानित्यत्र संयोगनिष्ठसंसर्गता गुणीयत्वावच्छिन्ना- तथा प्रकृतेपीति यथा ज्ञाने गुणीयत्वविशेषणं संयोगश्च विशेष्यः प्रतीयते न तु गुणीयत्वाश्रयः संयोग स्तथा प्रकृतेपीति ननु संसर्ग- तावच्छेदकप्रकारतात्मकविषयत्वविरहेण तदभाववति तत्प्रकारता- कत्वस्य भ्रमत्वस्यानुपपत्तिरित्यत आह संसर्गतावच्छेदकांचे भ्रमत्वस्यान्यनोपपादितत्वादिति “अयं मावः” तदभाववन्निष्ठ- विषयतानिरूपित तन्निष्ठविशेष्यताकत्वस्य भ्रमत्वात् संसर्गाशे संसर्गघटकांशे च तथा विधस्यैव तस्य विवक्षितत्वान्न काप्यनुपप- त्तिरिति, न च संयोगेन पर्वतो वह्निमानित्यस्य भ्रमत्वमापाद्यते सपवायेन वह्नयभाववत्त्वस्य पर्वते सत्वात् इति वाच्यं विशेषण- ताविशेषणताविशिष्टविषयताकत्वस्य सत्वात् विशेषणताचैशिष्ट्य- च स्वनिरूपितत्व स्वविशिष्टप्रतियोगिताकाभाववन्निष्ठत्वोभय·wranamamarAmANaburaanwaewwwINNARIMINAR श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। ६१ सम्बन्धेन प्रतियोगितायां विशेपणतावैशिष्ट्यञ्च,, स्वानवच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नत्व स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वोभयसंसर्गेण स्वं विशेष्यता अथ वा स्वावच्छिन्नत्व स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छि. न्नत्वैतवयसम्बन्धेन तद्वाच्यं स्वं विशेषणता न च तथापि सं. योगसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकवह्नयमावस्यापि कालिकेन प- वते सत्वात् संयोगेन वह्निमान् पर्वत इति ज्ञानस्य भ्रमत्वं दुर्वारगे- वेति वाच्यं द्वितीयसम्बन्धघटकाभाववन्निष्ठत्वेन स्वाभाववत्ता च स्वनिरूपितप्रतियोगिताविशिष्टप्रकारतानिरूपितद्वित्वावच्छिन्न- प्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिवन्धकतावच्छेदकस्वनिष्टप्रकारतावच्छेद- कसम्बन्धेन विवक्षितन्तत्त्वात्तथाविधस्वरूपसम्बन्धेन वह्नयभाव- वत्त्वस्य पर्वत वाधान्न दोषः प्रकारतायां प्रतियोगितात्रैशिष्टय- च स्वसामानाधिकरण्य स्वानवच्छेदकानवच्छिन्नत्व स्वानव- च्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वैतत्तितयसम्बन्धेन स्वं प्रतियोगिता अधिकं मदीयसिद्धान्तसारसामान्यनिरुक्तिव्याख्यायां द्रष्टव्यम् यत्र नानाधर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितैकत्वद्वित्वादिप्रकारता त- त्रैव शुद्धायाः पर्याप्तरिति “गादाधरी” अथात्र धवखदिरावि- त्यत्र एका धवत्वावच्छिन्ना विशेष्यता अपरा खदिरत्वावच्छि- न्नविशेष्यता इति नानाधावच्छिन्नत्वं न कुलापि विशेप्यता- या दृष्टिचरमिति चेन्न, धर्माश नानात्वेनान्यधर्मविशिष्टा यत्र एकत्वद्वित्वप्रकारता इति तस्यार्थः प्रकारतायां धर्मवैशिष्टयश्च स्वाव. च्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वस्वभिन्नधावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितत्वोमयसम्बन्धेन स्वमत्र धम्मपरं विशेष्यतायां नानात्वता- त्पर्यविशेष्यताविशिष्टा यत्र एकत्वद्वित्वप्रकारता इति तस्यार्थः ·matam ६२ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः। : वैशिष्टयञ्च,, स्वनिरूपितत्वस्वभिन्नकिश्चिद्धविच्छिन्नविशे- प्यतानिरूपितत्वोभयसम्बन्धन स्वं विशेष्यता एव धवखदिरावि- त्पत्र एकाया एवं द्वित्वप्रकारताया धर्मद्वयावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितत्वसत्वान्नानुपपत्तिरिति एतेन आकाशावित्यत्र आकाश- त्वावच्छिन्नविशेष्यतायामपि एकत्वभिन्नसंख्यावत्त्वसत्वेपि नि- रुक्तोभयसम्बन्धेन धर्मविशिष्टत्वाभावान्न केवलपर्याप्त सम- वायसंसर्गतामादाय प्रामाण्यावकाश इति दिक् । यत्नेकधर्मास्य द्वित्वाद्य द्देश्यतावच्छेदकता तत्रैवोद्देश्यतावच्छेदकपर्याप्त संस- गतानियमः यत्र धम्मद्वयादेस्तथात्वं तत्र केवलपर्याप्त समवा- यस्यैव वा संसर्गता इत्यादि ‘गादाधरी' स्वत्वोद्रेककालाकाशासा- गतत्रित्वादि तात्पर्येण कालाकाशा इति प्रयोगस्य प्रामा- ण्यापत्तिः त्रित्वसमवायस्य कालाकाशादावबाधितत्वात्तत्रापि ध- र्मद्वयादेः तित्वोदेश्यतावच्छेदकत्वादिति चेन्न., यत्र नानाधा- वच्छिन्नोद्देश्यताविशिष्टव्यासज्यवृत्तिनिष्ट कविधेयता भवति त- वैव केवलपर्याप्त समवायस्य वा संसर्गवायु पगमात् वैशिष्ठ्यः च,, स्वनिरूपितावच्छेदकत्वावच्छिन्नाभाववत्तिनिष्ठत्वसम्ब.. न्धावच्छिन्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकभेदवत्वसम्बन्धेन स्वमत्रोद्देश्य- ता तथा च” कालत्वाकाशवोभयधर्मावच्छिन्नोदेश्यतानिरू- पितावच्छेदकताश्रयसामान्याभावदिग्निरूपितवृत्तित्वस्य त्रित्वे- सत्वेन तित्वनिष्ठविधेयतायां तद्वृत्तित्वसत्वान्निरुक्तसम्बन्धवि- रहात्केवलपर्ष्याप्त : समवायस्य वा संसर्गत्वाभावान्न दोषः न- चोदेश्यभेदेनोद्देश्यतायाः भिन्नत्वपक्षे धवखदिरादावगतिस्तल्य- युक्ते रिति वाच्यं स्वनिरूपितविधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदक ..

·श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । ताश्रयसामान्याभावववृत्तिनिष्ठत्वसंवन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठाव, दकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वसम्बन्धेन वैशिष्टयस्याभिधानात् द्वित्वनिष्ठविधेयतानिरूपितत्वेन धवत्वावच्छिन्नखदिरत्वावच्छि- बोद्देश्यत्वयोरनुगमसम्भवान दोपः नन प्रमेयाकाशावित्यत्र प्रमेयावित्यत्र चापत्तिः उद्देश्यतावच्छेदकस्य केवलान्वयितया त- दभावस्याप्रसिद्धत्वेन तादृशसम्बन्धस्याप्रसिद्धत्वादिति चेन्न,, स्वविशिष्टोदेश्यतानिरूपितत्वसम्बन्धेन वैशिष्ट्याभिधानादुद्देश्य- तायां, उद्देश्यतावैशिष्टयञ्च स्वनिरूपितविधेयताश्रयव्यापकावच्छे- दकतानिरूपितत्वसम्बन्धेन व्यापकतावच्छेदकतायां स्वाश्रयवत्ता सम्बन्धेन ग्राह्या एवञ्च प्रमेयत्वनिष्ठावच्छेदकतायां स्वाश्रयप्रमेय- वत्तासंवन्धेन द्वित्वव्यापकत्वस्याक्षतत्वान्नाप्रसिद्ध्यवकाश इति वि- भावनीयं ऋजवस्तु यथा यत्रैकधर्मस्य द्वित्वाद्य देश्यतावच्छेदकता- तत्रैवोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्त संसर्गतानियमः यत्र धर्म- द्वयादेस्तथात्वं तत्र केवलपर्याप्त समवायस्य वा तथा यत्नकध र्मस्य वा त्रित्वाद्य द्देश्यतावच्छेदकता तत्रैवोदेश्यतावच्छेदकव्या- प्यपाप्त: संसर्गतानियमः यत्र धर्मत्रयादेः तथात्वन्तत्र केवलप- र्याप्त समवायस्य वा संसर्गता इत्युक्ता वेव ग्रन्थकारोक्तिप्रदर्श- नेन सर्वसामञ्जस्ये न कोपि दोपः त्रित्वपर्याप्तौ कालत्वाकशत्व- योप्प्यत्ववाधात् "वस्तुतस्तु केवलपर्याप्त : सर्वत्र सम्बन्धत्वो- पगमेपि नातिप्रसङ्गः एकमात्र विशेष्यकद्वित्वादिप्रकारकज्ञानस्य तद्वति तत् प्रकारकत्वसत्वेपि न प्रमात्वात् यत स्तद्वति तत्पकारक- त्वं यथाश्रुतन्न प्रमात्वं अपि तु तद्धर्माधिकरणतावच्छेदकत्कि- श्चिद्धर्मव्यापकव्यापकं तदमनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताक- : : :

·६४ श्रीविश्वनाथीयव्युत्पत्तिवादविवृतिः । त्वं व्यासज्यवृत्तिद्रित्वादेरुभयादिवृत्तिधर्म एवाधिकरणतावच्छेद- कः तद्वयापकत्वञ्च नैकमात्र विशेष्यकद्वित्वादिप्रकारकबिशेष्यता- याः अव्यासज्यत्तिद्रव्यत्वादेश्च तत्तद्वयक्तित्वादिकमप्यधिकर- णतावच्छेदकं अत एकमात्र विशेष्यकद्रव्यत्वादिप्रकारकबुद्धेः प्र- मात्वनिर्वाहः न च घटपटा विति घटपटोभयत्वप्रकारतानिरूपिता चटपटोभयवृत्तिविशेष्यता घटत्वपटत्वप्रकारताभेदाद्भिन्ना तादृशी चकापि विषयता न घरपटोभयत्वाधिकरणतावच्छेदकधर्मव्यापि- केत्यव्याप्तिरिति वाच्यं तद्धर्माधिकरणतावच्छेदकयत्किञ्चिदेक- धर्मव्यापकस्वोयतद्धर्मनिष्ठयत्किञ्चिदेकाकारतानिरूपितविशे- व्यताकत्वस्य विवक्षितत्वादिति प्राहुः ॥**॥ शिवम् । इति मैथिल नै० श्रीमविश्वनाथशर्मकृत- व्युत्पत्तिवादविवृतौ पर्याप्त्यवधिखण्डम् । श्रीकाशी विश्वनाथादिभ्यो नमः॥S. ॥

·श्रीविश्वनाथीयज्येष्ठत्ववादविवृतिः । ६५ ध्यात्वा गुरुपदद्वन्द्वं स्मृत्वा सिद्धान्तसंग्रहम् । क्रियते विश्वनाथेन ज्येष्ठादीनां परिष्कृतिः॥ अथ चैत्रस्यायं ज्येष्ठ- पुत्र इत्यत्र पुत्रनिष्ठज्येष्ठत्वं स्वजन्यत्वविशिष्टपुंस्त्वसम्बन्धेन । पितृविशिष्टत्वं यद्य च्यते तदा कनिष्ठे मध्यमे चातिव्याप्तिरिति चेन्न,, स्वजन्यत्व स्वजन्यपुलोत्पत्तिद्ध्वंसानधिकरणोत्पत्तिकत्वो- भयसम्बन्धन पितृविशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वात् । तथा च कनि- प्ठे मध्यमे च वास्तविकज्येष्ठपत्रोत्पत्तिद्ध्वंसाधिकरणोत्पत्तिक- त्वस्य सत्वेन तादृशसंबन्धस्यासत्वात् अतिव्याप्तिविरहात्० ॥ "कनिष्ठत्वञ्च" स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिप्रागभावानधिकरणक्षणोत्पत्ति- कत्व स्वजन्यत्वविशिष्टपुंस्त्वोभयसंबन्धेन पिविशिष्टत्वम् ० । प्रागभावानङ्गोकारकमते तु स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिध्वंसानधिकरणक्ष- णोत्पत्तिकभिन्नत्व स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिपूर्खत्वविशिष्टं यत् स्वजन्य- पुत्रोत्पत्युत्तरत्वं तद्विशिष्टक्षणोत्पत्तिकभिन्नत्व स्वजन्यत्वविशिष्ट- पुंस्त्वैतत्तितयसंवन्धेन पिविशिष्टत्वं तदिति ॥ “मध्यमत्व- ञ्च" स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिध्वंसाधिकरणत्व स्वजन्यपुत्रप्राग्भावाधिक- रणत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टं यत्क्षणं तदुत्पत्तिकत्व स्वजन्य- त्वविशिष्टपुंस्त्वोभयसम्बन्धेन पितृविशिष्टत्वम् । तथा च कनि- ष्ठोत्पत्तिक्षणे स्वजन्यपुत्रप्राग्भावाधिकरणत्वस्याभावेन ज्येष्ठो- त्पत्तिक्षणे स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिध्वंसाधिकरणत्वस्याभावेन न कनिष्ठे ज्येष्ठे च मध्यमत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति । लक्षणसमन्वयः स्वयमेवोहनीयः०॥ नन्वेकपुत्रस्थले चैत्रस्यायमेव ज्येष्ठोऽयमे- व कनिष्ठोऽयमेव मध्यमस्तत्र मध्यमत्वलक्षणस्याव्याप्तिस्तथाहि" तत्र पुत्रोत्पत्तिक्षणे स्वजन्यपुत्रप्राग्भावाधिकरणत्वस्य द्वितोय- ·६६ श्रीविश्वनाथीयज्येष्ठत्ववादविवृतिः । सम्बन्धस्य विरहात् निरुक्तोभयसम्बन्धेन पितृविशिष्टस्यासत्वात् इति चेन्न,, स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिध्वंसाधिकरणत्वविशिष्टं यत् स्व- जन्यपुत्रपागभावाधिकरणं तदुत्पत्तिकभिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नम- तियोगिताकस्वाभाववत्वसंबन्धेन पितृविशिष्टत्वस्य मध्यमत्वलक्ष- णत्वान्न दोष “स्तथा हि" एकपुत्वस्थले तादृशसम्बन्धस्य व्यधि- करणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकपितृत्वावच्छिन्ना- भावस्य केवलान्वयित्वात् पुत्रे पितृविशिष्टस्य सत्वात् । न च घटपटादावतिव्यासिः तस्य तलापि केवलान्वयित्या सत्वादिति वाच्यम् । स्वजन्यत्वविशिष्टपुंस्त्वघटितोभयसम्बन्धेन वैशिष्टय- स्य विवक्षितत्वाद घटादौ स्वजन्यत्वविरहानातिव्याप्तिः "तथा चेदं निकृष्टलक्षणम्” पितृविशिष्टत्वे सति पुंस्त्वम्मध्यमपुत्रत्वम् "पितृवैशिष्टयञ्च"स्वविशिष्टक्षणोत्पत्तिकभिन्नत्वसम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकस्वाभाववत्व स्वजन्यत्वोभयसंन्धेन स्वपदं पितृ- परं संवन्धघटकलक्षणे स्ववैशिष्टयश्च,, स्वजन्यपुत्रोत्पत्तिध्वंसा- धिकरणत्व स्वजन्यपुत्रपारभाराधिकरमत्दोमयसम्बन्धेन स्वपद- मन पिपरम्० तादृशसम्बन्धे पुत्रा दिजननक पितृप्रतियोगित्वा त् तत्र ज्येष्ठे कनिष्ठे च नातिव्याप्तिस्तथा हि" मध्यमपुत्रोत्प- चिक्षणे स्वजन्यज्येष्ठपुत्रध्वंसाधिकरणत्वस्य कनिष्ठपुत्रमागभा- वाधिकरणत्वस्य सत्वात् निरुक्तोषयसंबन्धन स्वविशिष्टक्षणोत्प- त्तिकत्त्वं मध्यमे वर्त्तते स्वविशिष्टक्षणोत्पत्तिकभिन्नत्वञ्च कनिष्ठे वर्त्तते “ तथा च" तद्भिन्नत्वसंबन्धावच्छिन्नपित्राश्रयता मध्यमे नास्तीति तत्सम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताकपित्रमावस्य तत्न स- त्वान्न कोपि दोषः पदमादधातीति। अत्रेतादृशसम्वन्धस्य वृत्त्य ·श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः । ६७ नियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नप्र- तियोगित्वाऽप्रसिद्ध्याऽसम्भवापत्तेरिति चेन्न, तत्सम्बन्धावच्छि- न्नस्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्त्वस्य विवक्षितत्वा- दवच्छेदकतायां वृस्यनियामकसंयोगावच्छिन्नत्वस्य चैत्रो न प- चतीति वाक्यस्य प्रामाण्यानुरोधेन सर्वसम्मतत्वात् । न च एकपुत्रस्थले सासंबन्नस्य व्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छि- न्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदस्यालोकत्वेन प्रसिद्धरिति वा- च्यम्,, स्वविशिष्टक्षणोत्पत्तिकभिमत्वसंवन्धावच्छिन्नस्वनिष्ठम- कारतानिरूपितविशेष्यत्वाभाववव स्वजन्यत्वोभयसम्बन्धेन पि- तृविशिष्टत्वस्याविवक्षितत्वात् "विशेष्यत्वाभावश्च" प्रमोयविशे- प्यताप्रतियोगिकस्वरुपसंवन्धावच्छिन्नमतियोगिताको ग्राह्यः । क्षणे वैशिष्टयश्च पूर्ववत् । प्रकारतायां व्यधिकरणसंबन्धाव- च्छिन्नत्वस्य व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वस्य सर्वसम्मतत्वात् अन्यथा वदित्वेन गुञ्जापुआवगाहि-वह्निमान् पर्वत इति ज्ञानप्र- कारतावच्छेदकवह्नित्वे न स्यात् । न स्याच्च संयोगेन गुणवान् घट इति ज्ञानप्रकारतावच्छेदकतासंयोग इति तथा चोक्तदोषा- णामवकाशाभाव:०॥*|| इति मैथिल नै०-श्रीविश्वनाथशर्म- रचिता ज्येष्ठादिपरिष्कृतिः॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ लकारार्थवादः ॥ भैयोशर्मगुरु- न्नत्वा स्मृत्वा तद्वाक्यविस्मृतम् । कृताव लकाराणां शक्तौ.

·६८ श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। युक्तिः प्रदर्श्यते ॥ लकाराणां कृतावेव शक्तिः “इति न्याय- मतम्"। आश्रये "शक्तिरिति वैयाकरणमतम्”। अत्र न्याय- मते तण्डुलं पचति इति वाक्यजन्यशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तिपदं कृतिविषयकबोधजनकत्वप्रकारकभगवदिच्छीयविषयताव- दित्याकारकशक्तिज्ञानजन्यकृतित्वप्रकारकोपस्थितित्वेन कारण- ता० । तत्र कृतिविषयकोपस्थितिशक्तिज्ञानयोः कार्यकारण- भावे लाघवम् कृतित्वजातेः शक्यतावच्छेदकत्वादेवं भिन्नवि. षयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति शाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकतया- कृतित्वप्रकारकोपस्थितित्वेन लघुधर्मेण च प्रतिबन्धकत्वाच्च लाघ- वम् । वैयाकरणमते तु आश्रयत्वविशिष्टावच्छिन्नवाचकताज्ञा- नाश्रयत्वत्वावच्छिन्नाश्रयत्वप्रकारकोपस्थित्योः कार्यकारणभावे गौरवं शक्यतावच्छेदकतयोः सखण्डत्वादेवं भिन्नविषयकमत्य- क्षं प्रति तादृशशाब्दसामग्रोघटकाश्रयत्वप्रकारकोपस्थितेः आश्र- यत्वत्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नाश्रयत्वप्रकारताकोप- स्थितित्वेन एवं विशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वावच्छिन्नाश्रयत्वनि- ष्ठविशेष्यतानिरूपिताश्रयत्वप्रकारकोपस्थितित्वेन इति विनिग- मकाभावेन प्रतिबन्धकताधिक्यम् अवच्छेदकगौरवं व इति स्थितिः । अत्र नवीनवैयाकरणाः" आश्रयत्वस्याखण्डोपा- धितया स्वरूपतोभानस्वीकारान्न शक्यतावच्छेदकता गुरुतरा न वा विनिगमकाभावेन प्रतिषन्धकताधिक्यम् अवच्छेदकगौर- वञ्चेत्यपि दोषाणामवकाश इत्याहुः तन्न आश्रयभेदेनाश्रयत्व- स्य भिन्नत्वात् चैलनिष्ठाश्रयत्वव्यक्तः शक्यतावच्छेदकत्वे मैत्रः पचतीति वाक्यस्याप्रामाण्यप्रसङ्गात् न च सकलाश्रयनिष्ठाश्रय- ·श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। ६९ त्वं लाघवादेकमेवेति वाच्यम्., कालिकसम्बन्धेन पाकस्य काले सत्वेन कालः पचतीति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तेः अधिकरणत्वस्य खण्डतया समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य तत्र निवेशाऽसम्भवा- त् निवेशे वा भवन्नये आश्रयत्वस्यैक्येन समवायसम्बन्धावच्छि- न्नाश्रयतायाः कालिकसम्बन्धावच्छिन्नाश्रयतायाश्चाभेदात्पाक- निरूपिताश्रयत्वस्य काले दुारत्वात् 'अथ भूवादिसूत्रव्याख्या- यसरे क्रियाप्रधानमाख्यातमिति भाष्यप्रामाण्यात्पचति चैत्र इति वाक्यतश्चैत्रस्याभेदसम्बन्धेनाश्रये ऽन्वयः आश्रयस्य च समवाय- सम्बन्धावच्छिन्नाधेयतासम्बन्धेन पचधात्वर्थे व्यापारेन्वयः तथा च कालाभिन्नाश्रयस्य समवायसवन्धावच्छिन्नाधेयतासंबन्धेन व्यापार सत्वेन कालः पचतीति वाक्यस्य प्रामाण्यानवकाशादि. ति चेन्न,, आश्रयत्वस्यैकत्वस्य यदि सिद्धिभवति तदैवैतादृश- रीत्या वक्तुं शक्यते तदैव न स्यात्सएव न सम्भवति “तथा च,, समवायेन वयाश्रयत्ववान वयवयव इति वत्संयोगेन वह्नया- श्रयत्ववान् वदयवयव इत्यपि स्यात् । तयोरभेदात् "किञ्च, संयोगेन वत्यधिकरणतावान्पर्वत इत्यत्र तृतीयान्तार्थसंयोगाव- च्छिन्नत्वस्यान्वयस्य विलयप्रसङ्गात् । अधिकरणत्वस्याख- ण्डत्वेन भवन्नये संबन्धावच्छिन्नत्वा न च वैशिष्टय तृतीयार्थ: स चावच्छिन्नाधेयात्मकः तत्रावच्छिन्नत्वैकदेशेवच्छेदकत्वे संयो- गस्यान्वयस्तथाच,, वहिनिष्ठसंयोगसंबन्धावच्छिन्नाधेयतानिरू- पकाधिकरणत्ववान् पर्वत इत्याकारकस्तत्रान्वयसम्भवस्तस्मान्ना- न्ययविलयप्रसङ्ग इति वाच्यम् पूर्वोक्तापत्तेः तथाप्यनुद्धा- रात् । अथ यथा वायौ समवायस्यैकत्वे रूपवत्ताप्रतीते: प्र- ·७० श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। माणत्ववारणं तथा प्रकृतेपोति चेन्न,, तत्र समवायसत्त्वेपि रूपा- भावादित्युक्तं मुक्तावल्याम् । तथा च, संबन्धसंबन्ध्युभयसत्ता- धोनविशिष्टवुद्धिव्यवहारस्य सर्वसम्मतत्वात् 'तच्च' वायौ सम- वायस्यैकत्वरूपवत्तामतीतेः प्रमात्ववारणेनास्तीति प्रकृते वह्नयव- यवे संयोगस्य समवायस्य वहेरधिकरणत्वस्य च सर्वस्यैव स. त्वात् "तथा., वक्तुमशक्यत्वात् न च संयोगसंबन्धावच्छिन्न व- द्वित्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपकत्वविशिष्टाधिकरणतात्वावच्छिन्ना धिकरणत्वस्य वयवयवे विरहान्नापत्तिरिति वाच्यम्, तादृशाधि- करणतात्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्य पुनरप्यधिकरणत्वाभिन्नतया तत्र नास्तीति वक्तुमशक्यत्वादिति । अधिकरणत्वस्याभिन्नत्वा- ङ्गीकर्तृणामत्राधिकरणता नास्तोति रीत्या कथनम्० अथ नास्ती- ति रोत्या कथनं मुखमस्तीति वक्तव्यम् दशहस्तहरीतकीति वा- क्यवदेवेति । “अथाधिकरणत्ववादिनां वैयाकरणानां नवीनानांच मतं सुदूरपराहतम् । “किञ्च'' विशिष्टसलानिष्ठाधेयत्वस्य सत्ता- निष्ठाधेयत्वस्यानतिरिक्त त्वपक्षे समवायसंबन्धावच्छिन्नविशिष्ट- सत्तानिष्ठाधेयतानिरूपकाधिकरणत्वस्य गुणादौ सत्वेन समवा- येन विशिष्टसत्ताधिकरणत्ववान गुण इति प्रतीतेः भवदुक्तरीत्या प्रमात्वनिराकरणं गोळणगुरूमामप्यशक्यमिति 'मन्नये तु"अ- धिकरणताया नानात्वात्समवायसंबन्धावच्छिन्नगुणकान्यत्व- विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपिताधिकरणत्वस्य तत्रा- सत्वेन ताशप्रतीतेः प्रमात्वशङ्काया अमवतारात् । नन्वधि- करणत्वस्य नानात्वेऽपि, समवायस्यैक्येन समवायसंबन्धावच्छि- नाधिकरणताया एक्यात्तादृशाधिकरणत्वमेव शक्यतावच्छेदक·amonge श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। ७१ मस्तु काले समवायेन व्यापारस्यासत्वेन उक्तदोषस्यावकःशा- भावात् । न च समवायसंवन्धावच्छिन्नत्वेनाधिकरणतात्वेन च शक्यतावच्छेदकत्ने उक्तगौरवस्य दुरिता तदवस्यैवेति वा- च्यम्, तादृशाधिकरणताव्यक्तः स्वरूपतः शक्यतावच्छेदकत्व- स्वीकारादिति चेन्न, संबन्धैक्येनाधिकरणत्वस्यैक्यत्वस्वीकारे जलनिष्ठसमवायसंबन्धावच्छिन्ननिरूपकताधिकरणतातो वद्वि- त्वावच्छिन्नसमवायसंबन्धावच्छिन्ननिरूपकताधिकरणत्वस्याभि- न्नतया समवायेन वयधिकरणतावज्जलं समवायेन जलवाधि- करणतावाश्च पर्वत इत्यादि प्रतोतेरप्रमात्वस्य दुर्लभत्वप्रसङ्गात् । न च समवायसंबंधावच्छिन्नवदित्वावच्छिन्नाधिकरणतात्वाव- च्छिन्नस्वरूपसंबंधावच्छिन्नाधिकरणत्वस्य जले बाधान्नाप्रामा- ण्यस्यानुपपत्तिरिति वाच्यम्, स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नाधिकरण- ताया अनेकत्वविरहेण जलत्वाधिकरणस्ववत्तादृशाधिकरण- वाधिकरणत्वस्य जले सत्वान् । किञ्च,, पर्वतीयरूपस्य स- मवायेन पर्वते सत्वेन समवायेन पर्चतीयरूपाधिकरणत्ववान् पर्वत इति प्रतोतिसत्वात्समवायेन वढयधिकरणत्ववान् पर्वत इति प्रतोतेः पूर्वयुक्त्या प्रामाण्यस्य दुह्यरत्वादिति मुक्तलज्ज- या कृतावेव लकाराणां शक्तिरित्येव नवीनवैयाकरणा अपि ब्रूयुः "किञ्च" लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति सूत्रेण कत्तैरि कृदिति सूत्रस्थकर्तृ पदाध्याहारात् कृतिविशिष्टसामान्य लकारा- णां चार्थः प्रतीयत इति कृत्याश्रये शक्तिरित्येवोपगम्यते न तु आश्रये इति कृतित्वजातेः शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन वैया- करणमते गौरवम्० । न च कर्तृत्वं नहि कृतिविशिष्टत्वमपि तु ·७२ श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। व्यापाराश्रयत्वं तथा च व्यापारोधातुलभ्यएव आश्रयमात्रं तदर्थ इति आश्रये शक्तिः स्वोक्रियते एतत्सम्यगेवेति आश्रयस्य चैत्रा- देश्चैत्रादिपदाल्लाभेऽपि आश्रयत्वेनालाभात् चैत्रपदादेराश्रयस्य लाभ इत्यपि वक्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम्. अचेतनस्यापि का- ष्ठादेः कर्तृत्वप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिः रथो गच्छतोति वाक्य- दर्शनादिति वाच्यम् । पाककर्तृत्वत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपितो- द्देश्यतावच्छेदकत्वेन वक्तृजिज्ञासितो यो धर्मस्तद्वान् पचतोत्या- कारकान्वयबोधजनकं यत्किश्चिद्धावच्छिन्नोद्देश्यताकपाकक- र्तृत्वविधेयकज्ञानं भवत्वित्याकारकजिज्ञासायां प्रयुक्तं कः पच- तीति वाक्यं तस्य श्रवणानन्तरं चैत्रः पचति ब्राह्मणः पचतीत्या- दिकमेव लोके उत्तरवाक्यं प्रयुक्ते न तु काष्ठं पचतीतिः । इदानों "वैयाकरणनये" भो मित्र तव वतुः शालायां कः पच- तीति प्रश्नानन्तरं काष्ठं पचतीत्यपि उत्तरवाक्यं स्यात् । तादृ- शवाक्यस्यापि उक्तेच्छानिवर्तकबोधजनकत्वादितिः । लोके तादृशप्रयोगाभावात् कृतिविशिष्टएबकर्ता न तु व्यापारविशिष्टो- ऽपि ॥ पुनरपि मुक्तलज्जन कृतिविशिष्टएव कर्तृ पदार्थ इति स्वो- क्रियताम् । तथा चोक्तगौरवस्यानुद्धारात् । न च रथो ग- च्छतोति वाक्यस्यामामाण्यस्य प्रसङ्गः रथस्याचेतनतया गमना- नुकूलकृतेस्तनासत्वात् इति वाच्यम्, आश्रयत्वे लक्षणास्वीकारादे- व तादृशपयोगोपपत्तेः ॥ अत एव काष्ठं पचतीति गौणप्रयोग- स्यापि प्रामाण्यमुपपद्यते । “किञ्च" पचतीत्यस्य पार्क करो- तीत्येवं विवरणं लोके श्रूयते न तु पाकाश्रयव्यापाराश्रय) इत्यपि तदेवं किं करोति पचतीति प्रश्नोत्तरयोः समानार्थकबोधननक- - ·श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः। ७३ । स्वानुरोधेन कृषातोरिवलकाराणां कृतिवाचकत्वं सिद्धम् । न च कू धातो र्यत्नार्थकत्वे वोजादिनाऽङकुरः कृत इत्यादौ अडकुरे यत्ना- भावात्कथं शाब्दबोध इति वाच्यम्, तत्र कृधातोरुत्पत्याश्रये लक्ष- णास्त्रीकारान काप्यनुपपत्तिरिति । 'नव्यास्तु' पचति चैत्र इत्या- दिवाक्यजन्यशान्दयो सति यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्वसं- शयानुदयात्यत्तविशेष्य कवर्तमानत्वप्रकारकान्वयबोधजनकत्वस्य ताशवाक्ये स्त्रोकरणीयतया लाघवादयत्नवजात्यवच्छिन्ने ल- काराणां शक्ति स्वोकर्तुम चितत्वात् । तत्र शक्तिस्वीकारे तु प्रयोजनाभावेन व्यापाराश्रये शक्तरस्वीकारादित्याहुः ॥ 'यत्तु' पचति चैत्र, इति वाक्यजन्यशाब्दवोधे सति चैत्रः पाकयत्नवा न्नति संशयाभावस्य सानुभवसिद्धस्य कथं चैयाकरणमते निर्वाहस्तथाहि पाकानुकूलकृतित्वावच्छिन्नाभावप्रकारकबुद्धि प्रति अभेदसम्बन्धेन पाकाश्रयप्रकारक-चैत्र-विशेष्यकनिश्चयस्य चैत्राभिन्नाश्रयप्रकारकव्यापारविशेष्यकनिश्चयस्याप्रतिबन्धकत्वा- त् । इदानों तादृशसंशयोत्पत्ति भवतीति वक्तुमशक्यत्वात् । इति कृताव लकाराणां शक्तिन्नत्वाश्रये “तथा च" पाका- नुकूलकृतित्वप्रकारकनिश्चयस्य प्रतिवन्धकतया ताशसंशयामा- वस्य तत्र सुघटत्वादिति तत्तुच्छम् ॥ एषोनुयोगस्थल एव तथाहि, पचतोति वाक्यजन्यशाब्दबोधे सति चैत्रो व्यापारवान्नवे. ति संशयाभावस्य व्यापारश्चैत्राभिन्नाश्रयवृत्तिनवेति संशयामा- वस्य वा सर्वानुभवसिद्धस्य कथं वन्मते निर्वाहः । तादृशं प्रति पाकानुकूल कृतित्वावच्छिन्नमकारकनिश्चयस्य तुल्ययुक्त्या- ऽप्रतिबन्धकत्वात् ॥ ॥ अथ भवतु कृताचेव शक्तिः “परश्च., ·७४ श्रीविश्वनाथीयलकारार्थवादविवृतिः । MONNNNN कत्तरि कृत्सूत्रस्थकर्तृपदस्यानुऋष्यमाणतया न कर्त्तरि इति स- त्रार्थविरोधस्तथाहि, तस्य कृतिविशिष्टविषयकबोधजनकत्वकृ- तिविशिष्टविषयकयोधजनका सकारा भवन्तोत्यनुबोधस्य भवन्न- ये कथन्निर्वाह इति चेन्न, तण्डुलं पचति चैत्र इति वाक्यात्त- ण्डुल फम्मताकपाकानकूलकृतिमाश्चैत्र इत्यन्वयवोधादिति तादृशा- नपर्योघटकतया लकारस्य कृतिविशिष्टबोधयोधकत्वन्नानुपपन्न- मितिः ॥ न च तिहममानाधिकरणे प्रथमेति मूत्रात्तिा- भिन्नार्थबोधकपदात्पथमा भवतीत्यर्थोवगम्यते "तथा च” तिङ- धकृत्यभेदस्य चैत्रे वाधात्पचति चैत्र इत्यत्र चैत्रपदात् कथं प्रथ- मा भवतीति वाच्यम्, समवायस्वरूपान्यतरसम्बन्धेन तिर्था- न्वितार्थवोधकपदालथमा भवत्येवं तत्सूत्रस्य पर्यवसितार्थत्वा- त् । तथा च” तिङ्यकृतेः समवायेन चैत्रे सत्वान्न काप्य- नुपपत्तिरिति । ननु अनभिहिते कर्तरि तृतीयेत्यधिकारसू. बाल्लकारेण करभिधानं यत्र तत्र कर्मवाचकपदात्तृतीयाभवत्ये- वं वा गम्यते "तथा च' वन्मते लकारेण सर्वत्रैव कर्तुरनभि धानत्वात्का वाचकचैत्रादिपदात् तु तोयापत्तिः “तथा च" चैत्रेण पवतोति प्रयोगः स्यात् । न तु चैत्रः पचतोति ॥ वृहच्छका- समाधानादि ग्रन्थविस्तरभयान्न लिखामस्तत् स्वयमप्यूह्यं मुधी- भिरिति भावुकम् ॥**॥ इति मे ने०-श्रीविश्वनाथशर्मकृत- लकारार्थवाद विवृतिः।

·श्रीविश्वनाथीयसादृश्यवादविवृतिः। ७५ श्रीविश्वनाथाय नमः ॥ अथ सादृश्यवादः ॥ ‘सादृश्यञ्च' तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयो धर्मवत्त्वा० । इति मीमांसकाः ॥ तत्र चन्द्रवन्मुखमित्यत्राप्यव्याप्तिः । चन्द्रगताहादकत्वेपि चन्द्रत्व- स्य मुग्वेऽवृत्तित्वात् तस्यावृत्तित्वे सति सादृश्यमेव न घटते अने. कधर्मवत्वाभावात् ॥ "तस्मात्तत्र ब्रूमः" भूयस्त्वमविवक्षितमि- ति०॥ “एवं च" धर्मवत्त्वमेव सादृश्य मत्र घटते ॥ 'न च' धर्मवत्त्वपदेन किं साधारणधर्मवत्त्व, मसाधारणधर्मवत्त्वं वा, आय वृक्षचन्द्रयोः सादृश्यापत्तिः, अन्ते चन्द्रवन्मुखमित्यत्रा- व्याप्तिशङ्कति० "तस्मात्तत्र ब्रूमः" चन्द्रादिनिरूपिताहादक- स्वत्वावच्छिन्नाधेयतावच्छेदकधावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधि- करणताश्रयत्वम् । तद्भिन्नत्वे सति तन्निरूपिताधेयतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताश्रयत्वम् ! "आ- हादकत्वे चन्द्रसदृशमुखमित्यर्थः"॥ आहादकत्वाभिन्नचन्द्रदृत्ति- धाश्रयं मुखमिति योधः । आह्वादकत्वं सुखविशेषजनक- त्वम् ॥ ननु चन्द्रस्य कथं सुखविशेषजनकत्वम् कार्याधिकर- णे कारणसत्वनियमात्, सुखाधिकरणे चन्द्रस्य सत्वाभावादिति चेन्न, सुखविषयकदर्शनवत्त्वसम्बन्धेन चन्द्रस्यात्मनि सत्वात् ।। "ननु" जनकतावच्छेदकभेदेन जनकता च नाना, चन्द्रवृत्तिजनकता भिन्नेत्यत आह 'चन्द्रादिनिरूपिताहादकत्वनिष्ठाधेयतानिरूपि- ताधिकरणतावत्त्वा' तत्सादृश्येन सह तत्सादृश्यस्याभेदः 'अत एव' (अहमिव वहदो भवतो मम तु भवानिक भवानेव० । कति कुमुदवनानि सन्तोन्दोब्विधुरिव विधुरेव कुमुदतीनाम्) ||१|| (गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोर्युद्धं

·७६ श्रीविश्वनाथीयसादृश्यवादविवृतिः ।
रामरावणयोरिव०) ॥२॥ इत्यादाव देपि सादृश्यम्, “तस्मात्क-
चित्" सादृश्यं भेदगर्भमिति रोत्या, न कार्या इति विभावय-
न्तु धोधनाः ॥ इति-सादृश्यवाद वि० भावुकं भृशं भूयात् ॥*॥
इति तर्ककाननपश्चाननामेथिल-झोपाधि-
श्रीमविश्वनाथशर्म-निम्मित-शक्ति-
व्युत्पत्ति-ज्येष्ठत्वादि लकारार्थ-सा-
दृश्यवाद-विवृतिः समाप्ता०॥
अथ सोपतो ग्रन्यकृदंशावलो० ॥ भवपरिभवभङ्ग श्री.
भवानोमवेशी भव इव भवभारो भव्यभोच्च्यौ बभूव । भवभ-
वनसुभूमो भूभुजा येन भज्यो भववरमिथिलायां श्रीभवान्यादि-
दत्तः ॥ १॥ पुरे सोदराद्येऽन्ववाये महात्मा सुधोज्ोपनामा
तदीयस्तनूजः । जगस्कोत्तिगौणाब्जताराप-तारापति-स्तत्सुतो
न्यायपश्चाननो वित् ॥२॥ विश्वनाथ इव: भाति भूतले विश्व-
नाथ इति-वर्यशेखरः । विश्वनाथचरणाजषट्पदो योकरोद्धि
विकृतीरिमा वराः ॥३॥
अथ प्रकाशकव० ॥ खोपाल-जन्योद्भवधर्मसिन्धुः श्री
धर्मदत्तोऽजनि झोपनामा । भूदेववर्य्यस्तनयस्तदीयो रङ्गो -
हत्कीर्तिरितिपपूज्यः ॥१॥ तत्तनुजो गुणशालो तपसि कपा-
लो यशोमालो । सङ्गमलाल इति-न्यायाब्जतमोरिसमान्यमा-
न्यमान्यः ॥ २ ॥ योऽधुना श्रीमहाराजमिथिलेशकृपावशात् ।
तत्पाठालयकाध्यापकस्तेनेयं प्रकाशिता० ॥३॥

·अथ संशोधक-वंशावलो संक्षेपतः। ७७ अथ संशो० बंशावले नगपतितनुजाझ्यब्जाल्यवन्या- मरश्रोत्रियनिखिलगुण-श्रीरामचन्द्रोऽजनि क्षित् । शतलखय- सतौलाख्येन्ववायेऽन्ववायाब्जतरणिभववन्द्यो मैथिलो झोपना- मा|शातज्जो नीलाम्बरः श्री क्षेतिधरतनयेशोव वन्ध: सुवन्ध ग- खो-शर्मा सुधा गुणनिधिमुहिरो नन्दनोभूत्तदीयः । तत्तोको लाल-शर्मा नुतपदतनयस्तस्त्र सामाजिकः श्रीकोल् चन्द्रो व रामो नय इति-रविनाथोऽभवच्छम्भुभक्तः ॥२॥ परसरमा-नग. राध्यासो तद्धाब्धिसञ्जातः । शाब्दमुकाननपश्चाननफुल्ला- ननतर्ककञ्जभानुः ॥३॥ सदाशिवधवासदाशिवसदाशिवोद्दि- प्सदा सदाशिव इतो सदाशिवपुरेऽशुधत्सर्वदा० । सदाशिवय- शः प्रदा इति–सुविश्वनाथाऽऽविदा प्रणम्य कृतिका हृदा गुरु- यशोधराधी मुदा ॥ ४॥ मदीयमतिदोषतो यदिह वास्ति पु. द्रापणादनगर्गलबचो दृशा करुणया च तत्क्षम्यताम् । सुधीधन न मे भयं खलसमूहतो चै कचित् भयन्तु विदुषामतो भवत एव सम्पार्थये० ॥१॥ कैतत्सुतर्क पाथोधिः काहं कीटोपमो वराः। केवलं विदुपा पादतर्गत्तोर्णः सदाशिवः ॥२॥ शिवम् ।

·wroomvoPopttpeppeaseen mmmxww- वे पुस्तक नाम al , सूचीपत्रम् । मेरे यहां नोचे लिखो हुई पुस्तकें मौजूद हैं जिन ग्राहक महाशयों को लेने की इच्छा हो, अपना ठीक पता कार्ड वा लिफाफे में लिख कर मूल्य वो डाक महसूल भेज कर मगा लें। मूल्य शक्तिवाद-व्युत्पत्तिवादादि विकृति श्रीविश्वनाथीय श, श्रीविश्वनाथोयलक्षणाक्लो सव्यभिचार 11, द्वैतपरिशिष्ट पं० श्रीकेशवमिश्र रचित प्रायश्चित्तव्यवस्था पं० श्री अमृतनाथ झा निम्मित. छन्दोगदशकर्म पद्धति ॥ नगर्थवाद उभयाभाव पं० श्रीलोकनाथशर्म निम्मित सूर्यब्जाहस्कर,, पं० श्रीसदाशिवमा निम्मित,, जिसमें मरण से वार्षिक तक का सकल सिद्धान्तविषय हैं मूल्य भेजने का पताः श्रोशिवनन्दन झा० नै०-श्रीसङ्गमलाल झाके मकान में महल्ला ढुण्डिराज गणेश बनारस। SANSHODHA K P. SADASHIV JIA, at Parasaramá P. v. Suklipur, Bháyulpur. 2 - Jeevan m MAILONE mammmmsin

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.