·॥श्रीः
॥
श्रीमूलावनिपालमौलिमणिना सङ्कल्पितश्रीरिव
श्रीमूलात्मजनिस्तथा सहजया लक्ष्म्या च सम्भावितः।
स्वातिज्योतिरिवादितः समुदितश्चित्रावतार: स्वय
मार्ताण्डाग्रसरो विराजति महाराजः स रामाभिधः ।।
भास्ववर्णमणिः प्रवालमृदुला श्रुत्याघलङ्कारिणी
श्रीमद्वश्चिवसुन्धरानवयशोराशिप्रकाशात्मिका ।
उत्फुलत्सुकृतिप्रसाधनधृतामोदोन्नदडिण्डिमा
श्रीचिनोदयमक्षरी सुमनसां सर्वस्वमुज्जम्भताम् ।।
के. साम्बशिवशास्त्री.

·PREFACE. treti.eu 19 The prevent work, Sakaritnahara, 1 an ornament to the Trivandran San krit Sonie, cmb-lii h-d with schol•ls It wmpai mor han tro hundred Paddlatı It 19 al o derrated, Sabhaciaratnahara, as enidenced br the following pa sage occarring at the clo-e TEOT THIEFIT FAST intar It 1 appoputely ca itled Pa sahara embodying a it doce gaver portion from treatise on varied branches of Iteratore such a Iuhi I Karya and Tataka Hans Temarkable tre le compo ed bc eminent pret like Capplabdeva, Pasvalira cten and rare works such a- hapana fayya are aptly epitom ed berena, thereby opening a field for research and me tigation The onginator of thu, Erland ... the talented author Surya who better knorn by bi honorific title of halıngaraja and who wa a distan gulho Promo mumster to housekhara Maharaja, a ident from the clou px age in thu work महार अधिराजकलपोखरामाधार मन्त्रिी निम्मिलाग्नु विश्रुतकालिन पदन्येन विशेदयतापनिर्विवत सूना सहीते कुलशेखरम्भिर नहारे मोक्षपर्व सम्मान । It may be presumed that the Sto rapaddhati appended to the end is the author own compo iton a no mention therein i made of itz an hor and a, indicated by the coloporn "S", seen m the preceding Joksaparta By panegyrizing Hari in the Stotrapeddhati, the author didoes that he La Srambhalta musmach an Kula"ekkarz Nabaraja is also a stanch derotee of Han Internal e17- dence is lacking for the usærtainment of the an hor's date and place of birth One Surya Pardita 1. referred to in the Catalogus Catalogorum as a recorded astronorer, erudite scholar and as the author of mery treatise The onl ion of this Ratnabara in it lead u to infer that the autho- of this ok. a different paroon. The reference made to great poets such as Si'upula and Veran etablu. hea the author's posterionty to them. The fact of p-exertation cf the Vs in the Palace Library of Fit Jost Gracon Highness The Mahārajā of Trasancore and of 115 absence anywhere ele terafs a prior: ita composition by the Prime min. ter and dedication to Ealasekhara Nabă răji

·11
The minuscript 13 worn out and damaged and is about
300 years old May this edition of Ratarbă a bo lasting
ornament to the Trivindr im Sinskrit Series who e inuugu
ration is ever memornble by the publication of Bhaktimafi
jari composed by one of the illustrious Mahărājas of
Travancore-1 aisting ushed patron of letters
Trivandrum,
21 12 1113
K SAMBAŠILA SASTRI

·॥ श्रीः॥ निवेदना। अयं सूक्तिरत्नहारः श्रीमदनन्तशयनसंस्कृतमन्थावलेः कोऽपि सुमन:- कृतिमन्दरः सुगन्धिरुपहारः । इह प्ररोचनाद्या मोक्षान्ता द्विशताधिकाः पद्धतयः प्रदर्शिताः । अस्य रलहारस्य 'मुभापितरत्नमाले त्यभिधान्तरमपि प्रयते यदिह ग्रन्थान्ते 'कलिङ्गराजकता सुभाषितरत्नमाला समाप्ता' इति दृश्यते । महाभारतादिविविधेतिहासकाव्यनाटकादिभ्यो निवन्धेभ्यः समुद्धृत्य सन्दर्भेचितं सन्निवेश्य सद्गुम्फितोऽयं हारः स्थाने रलहारः शोभते अत्रापूर्व चप्फलदेवपक्कलावादयः कवयोऽपूर्वाणि कप्पणकाव्यादीनि च कृतयः सड्गृहीता इतीदमुपक्रम चरितकाराणां चर्चासंरम्भोऽप्यसरं लभते । तस्यास्य रत्नहारस्य संगुम्फकः कावः - "इति श्रीमहाराजाधिराजकुलशेखरासाधारणमन्त्रिणा निखिलदिनु विश्रुतकालिराजपट्टवन्धेन नित्योदयप्रतापनिर्जिवसूर्येण सूर्येण सगृहीते कुलशेखरसूतिरनहारे मोसपर्व सम्पूर्णम्" । इति ग्रन्थान्तिमपरिसमाप्तिवाक्यात् कश्चन कुलशेखरप्रधानामात्यः सूर्यसंज्ञः कलिगराजो विश्रुतपट्टयन्घो विज्ञायते । स्तोत्रपद्धतेः माक् परिपूर्ण मोक्षपर्वणि पुनरपि परिसमाप्तौ मोक्षपर्व सम्पूर्णमिति वदन् स्तोत्र- पद्धतेः कर्तनाम कृतिनाम वानुद्धरंश्च स्तोत्रपद्धर्ति स्वप्रभवां सम्म- न्यत इवायं सूर्यः कविः । स्तोत्रपद्धतौ च भगवन्तं हरिं स्तुवन् स्वस्वामिनः कुलशेखरभूपारस्य हरिस्वामिनः स्वामिस्तुतिमुपहृत्योपसंहरन् साधुकारी स्वामिभकोऽयं सूर्यः कदा वा कस्मिन् वा देशे काले च सज्जातः इत्यादि चरितविज्ञान प्रति न केऽपि निर्मष्टा उपायाः प्रसीदन्ति । सर्वग्रन्थसूचिकायां कश्चन सूर्यपण्डितः स्मर्यमाणो ज्योतिर्विदप्रेसरो बहुग्रन्थनिर्माता दृश्यते । तत्रास्य हारस्यापरामर्शादन्य एवायं सूर्यः सम्भाव्यते । माघमुरारि. प्रमुखाननेकान् महाकवीन् नामग्राहं गृहस्तेम्योऽर्वाचीन इति परं सपः प्रति- ·पतुं शक्यं नातोऽधिकम् । अद्वितीयेयं मातृकास्य महोन्नतमहामहिमश्रीमहा- राजग्रन्थशालात उपलव्या सड्गृहीतुरुक्तदिशा श्रीकुलशेसरमहाराजासाधारण- मन्त्रिपदमुपपन्नं द्योतयति । मातृका च मध्ये मध्ये शिथिलत्रुटितबहुलपत्रा माकी त्रिशतसंवत्सरीजरतमा दृश्यते ॥ एवमस्य रत्नहारस्य प्रसाधनेन श्रीचित्रोदयमझरी भूपयन्नेष मन्ये धन्यधन्यः । श्रीभक्तिमम्जा महोन्नतमहामहिमश्रीस्वातिमहाराजकृतावुप. क्रान्तयं संस्कृतग्रन्थावलिरनेन रत्नहारेण सततं सालङ्कारा विजयतामिति मार्थयनिमं रलहारं महाजनसमक्षमुपहरामि ।। अनन्तशयनम् , २१-१२-११२.० के. साम्पशिवशास्त्री.

·मिषयानुक्रमणी-1- विषयः, पृष्ठम्. १ २ १ now ८ .. ... १० क्रमाहः. १ रोचनापदतिः २ नमस्कारपद्धतिः ३ आशी.पद्धतिः ४ वेदप्रशंसापद्धतिः ५ ब्रामणप्रशंसापद्धतिः ६ सृष्टिक्रमपद्धतिः ७ धर्मपद्धतिः ८ धर्मप्रशंसापद्धतिः ९ अधर्मप्रशंसापद्धतिः १० सत्यप्रशंसापद्धतिः १९ असत्यपद्धतिः १२ दम्मपद्धतिः १३ दानप्रशंसापद्धतिः १४ अन्नप्रशंसापद्धतिः १५ जलदानप्रशंसापद्धतिः १६ भूमिदानपद्धतिः १७ तिलदानपद्धतिः १८ विद्यादानपद्धतिः १९ सुवर्णदानपद्धतिः २० तपःमसापद्धतिः २१ अहिंसापद्धतिः २२ दयापद्धतिः २३ आचारपद्धतिः २४ अनाचारपद्धति. २५ गृहस्यपद्धतिः १९ " " ... ... २१ .. .... .. २२ ....

·पृष्ठम्. २४ २६ .. ८ २८ ३३ .... " ३९ ४८ ५६ ... कमा. विषयः २६ साध्वीपद्धतिः T २७ पतिप्रशंसापद्धतिः २८ श्रुतप्रशंसापद्धतिः F २९ अज्ञप्रशंसापद्धतिः १० काव्यप्रशंसापद्धतिः ३१ सुजनपद्धति. ३२ दुर्जनपद्धतिः . ३३ युगप्रशंसापद्धतिः ३४ कर्मप्रशंसापद्धतिः विधिप्रशंसापद्धतिः ३६ दुर्विधिप्रशंसापद्धतिः ३७ मृत्युप्रशंसापद्धतिः १८ राजलक्षणपद्धतिः ३९ राजप्रशंसापद्धतिः मसद्राजपद्धतिः ४१ मराजकपद्धतिः ०६१२ राजविद्यापद्धतिः १३ जितेन्द्रियपद्धतिः अजितेन्द्रियपद्धतिः १५ विनयपद्धतिः १६ अविनयपद्धतिः १७ कामजयपद्धतिः १८ मृगयादोषपद्धतिः ४९ मृगयागुणपद्धतिः ५० घूतदोपपद्धतिः ५१ दिवास्वमनिन्दापद्धतिः ५२ परिवाददोषपदतिः . ... " ६४ ७० . " ४४ . ० ... . " ७५ ध .... ... ७.

·पृष्ठम् ... - " " ८१ ८३ ८१ क्रमार विषयः ५३ स्त्रीव्यसनपद्धतिः स्त्रीनिन्दापद्धति ५५ पानदोषपद्धतिः ५६ तौर्यत्रिकपद्धतिः ५७ वृथाटाय्यापद्धतिः ५८ कोषप्रशंसापद्धतिः ५९ क्रोधनिन्दापद्धतिः • ६० पैशुन्यपद्धतिः ६१ साहसदोषपद्धतिः ६२ दोहपद्धतिः ६३ ईर्ष्यापद्धतिः ६४ असूयापद्धतिः ६५ अर्थदूषणपद्धतिः ६६ वाक्पारुप्यपद्धतिः ६७ दण्डपारुप्यपद्धतिः '६८ लोमपद्धतिः "६९ मानपद्धतिः हर्पपद्धतिः ७१ प्रमादपद्धति. ७२ वाज्ञापद्धतिः ७१ दण्डपद्धतिः ७४ पुत्रपद्धतिः ७५ दुप्पत्रपद्धतिः ७६ मातृपद्धतिः ७७ असभ्रातृपतिः ७८ उत्साशक्तिपद्धतिः .९ प्रमशकिपतिः ८७ ७० . ८८ - 4 ·पृष्ठम् . ... ८० ९७ ९८ .. १०१ १०५ ११२ क्रमाहः, विषयः, मन्त्रशक्तिपद्धतिः ८१ पुरोहितपद्धतिः मन्त्रिपद्धतिः ८३ दुर्मन्त्रिपद्धतिः ८४ बुद्धिप्रशंसापद्धतिः ८५ मन्त्रपद्धतिः ८६ मन्त्रकालपद्धति ८७ मन्त्रदेशपद्धतिः ८८ मित्रपद्धतिः ८९ असन्मित्रपद्धतिः ९० कोशपतिः कोशहानिदोषपद्धतिः ९२ राष्ट्रगुणपद्धतिः ९३ दुरीपद्धतिः ९४ सेनापतिपद्धतिः ९५ बलपद्धतिः ९६ गजप्रशसापद्धति. ९७ तुरगमशंसापति ९८ पदातिपद्धति. ९९ वीरपद्धति १०० भीरुपद्धति १.१ धैर्यपद्धति. १०२ मानपद्धति. १०३ मानहीनपद्धतिः १०४ अन्तरनिन्दापति. ११५ " .... ११७ ११८ . ११९ १२० १२४ १२५ १२६ .... .... ... १०५ समृत्यपद्धतिः १०६ मसदूमृत्यपद्धतिः

·...-
....
विषयः.
१०७ विश्वासपद्धतिः
१०८ अविश्वासपद्धतिः
१०९ दरमशानद्धतिः
११. अद्यादतिः
१११ ऋदिरंगारदात:
११२ विपतिः
११३ वेस्यान्मन्दतिः
११४ देश्यानिन्दा
११५ उपसनिन्द्रावतिः
११५ राजकाद.
११७ दिने
१८ सकिन्तः
११२ ककइतिः
१२० कितः
१२१ दृष्टकादित
१२२ ऐदकन्दतः
१२३ दन्दी
१२१ रजनन्दनः
...
...
"
.-.-
१.7
१२. मशाग्दी
१२३ बाट
११ ददन्द
.

·. ર? २५२ २५३ ... " २५५ .... " फ्रमा विषयः १८९ अस्तमयपद्धतिः १९० सन्ध्यापद्धतिः १९१ तमःपद्धतिः १९२ चन्द्रोदयपद्धतिः १९३ प्रभातपद्धतिः १९४ सम्भोगनारपद्धतिः १९५ विमलग्मनारपद्धतिः १९६ विषयनिन्दापद्धतिः १९७ अनित्यपद्धतिः १९८ शोकपद्धतिः १९९ ज्ञानपद्धतिः २०० वैराग्यपद्धतिः २०१ मोक्षपद्धतिः २०२ स्तोत्रपद्धतिः .. ... ... .. २५६ २५९ २६२ २६५ २६६ २६७ २७१ .. " ·॥ श्रीः ।। सूक्तिरनहारः। १. प्ररोधनापद्धतिः। अपूर्व यवस्तु प्रथयति विनाकारणकलां जगद् ग्रावप्रख्यं निजरसभराद सारयति च । क्रमात् प्रख्योपाख्याप्रसरसमगं भासयति तद सरस्वत्यास्तत्वं कविसहदयाख्यं विजयते ॥१॥ (अभिनवगुप्तस्य) सरस्वतीविभ्रमदर्पणानां सूक्तामृतक्षीरमहोदधोनाम् । सन्मानसोल्लाससुधाकराणां कवीश्वराणां जयति प्रकर्षः ॥ २ ॥ (राजशेखरस्य) धर्मार्थकाममोक्षेषु वचक्षण्यं कलासु च । करोति कीर्ति प्रीतिं च साधुकाव्यनिपेवणम् ॥ ३॥ सूक्तिसङ्ग्रह एव स्यात् प्रयोक्तॄणां मनोमुदे । रत्नैः किमुदधौ कीर्णः परिष्कारार्थिनां फलम् ॥ ४ ॥ अभिणवराभारद्धा चुक्कासळिएसु विहडिअपडिविआ । मैत्ति व्य पमुखरसिभा णिचाई होइ दुक्परं कन्चकहा ।।५॥ (सेतो) वोद्धारो मत्सरग्रस्ताः प्रभवः स्मयपिताः । अवोघोपहताश्चान्ये जीर्णपने सुभापितम् ॥ ६॥ (भतृहरेः) भभिनवराजारधा च्युतरवलितेषु विघटितपरिरपापिता । मैत्रीव ममुसरमिस निर्वोढुं भवति दुपार काव्यकथा ।। (भामहत्य) G P.1854 500.14-121112, B ·سم मुक्तिरलहारे कान्तं खलगिरा काव्यं लभते भूयसी रुचम् । स्पृष्टं च दंष्ट्या हृद्यं यथा हेमविभूपणम् ॥७॥ दोयेष्वेव खलाः सन्तो गुपोप्येवोन्मिपन्त्यतः । शब्दार्थयोः परीक्षार्थ मध्यस्थान प्रार्थयामहे ॥ ८॥ (विश्वाधिकस्य) उद्दामसरसपअघडणसुन्दरा घिरपसण्णगम्भीरा । दुजणजळाणिहिपडिआ णसइ स एन्च कचकहा ॥९॥ (गाथाकोशे) सुभाषितं हारि विशत्पधी गला- न दुर्जनस्यार्करिपोरिवामृतम् । तदेव धत्ते हृदये(वन) सज्जनो हरिमहारत्नमिवातिनिर्मलम् ॥ १० ॥ चतुर्पु पुरुपार्थेषु स्वेषु स्वेषु पृथक् पृथक् । स्थानेषु स्थापितास्तास्ताः शृण्वन्त्ववहिता बुधाः ॥ ११ ॥ इति प्ररोचनापद्धतिः ।। २. अथ नमस्कारपद्धतिः। विशुद्धज्ञानदेहाय त्रिवेदीदिव्यचक्षुपे । याप्राप्तिनिमित्ताय नमः सोमार्धधारिणे ॥१॥ (भवार्तिके) वागर्थाविव सम्पृक्तौ वागर्थमतिपत्तये । जगतः पितरौ वन्दे पार्वतीपरमेश्वरी ॥२॥ (रघुवगे) नमामि यामिनीनाथलेखालङ्कृतकुन्तलाम् । भवानी भवसन्तापनिर्यापणसुधानदीम् ॥३ (जयन्तस्प) १. उदामसरसपदघटन सुन्दरा धीरप्रसनगम्भीरा । दुर्जनजलनिधिपतिता नश्यति सैव काव्यकथा ।

·नमस्कारपद्धतिः। नपत्रिभुवनोत्पत्तिस्थितिसंहतिहेत्तरे । विष्णवेपारसंसारसिन्धूत्तरणसेतचे ॥४॥ (पुरन्दरस्य) धर्माधर्मों तद्विपाकास्त्रयोऽपि क्लेशाः पञ्च प्राणिनामायतन्ते । यस्मिन्नतों परामृष्ट ईशो यस्तं वन्दे विष्णुमोकारवाच्यम् ॥५॥ (विज्ञानेश्वरस्य) नमस्तस्यै वराहाय लीलयोद्धरते महीम् । खुरपघ्यगतो यस्य मेरुः कणघणायते ॥ ६ ॥ (वराहमिहिरस्य) नमामि सर्वलोकानां जननीमब्जसम्भवाम् । श्रियमुन्निद्रपद्माक्षी विष्णुरक्षास्थले स्थिताम् ।। ७ ।। (भीविष्णुपुराण) नमोऽस्त्वमूर्तये तुभ्यं प्राक सृष्टेः केवलात्मने । गुणत्रयविभागाय पश्चाद् भेदमुपेयुपे ॥ ८ ॥ (कालिदासस्य) ध्वनिवर्णः पदं वाक्यमित्यास्पदचतुष्टयम् । यस्याः यूक्ष्मादिभेदेन वाग्देवी तामुपास्महे ॥ ९॥ (भोजराजस्य) उमाकोमलहस्तान्जसम्भावितललाटिकम् । हिरण्यकुण्डलं वन्दे कुमारं पुष्करस्रनम् ॥ १० ॥ (वेदपादस्तव) विवस्वते ज्ञानभृदन्तरात्मने जगत्प्रदीपाय जगद्धितपिणे । स्वयम्भुवे दीप्तसहस्रचक्षुपे सुरोत्तमायामिततेजसे नमः ॥ ११ ॥ (महाभारते) रविमावसवे सतां क्रियायै सुघया तर्पयते सुरान् पितॄश्च । तमसा निशि मूर्छतां निहन्त्रे हरचूडानिहितात्मने नमस्ते ॥ १२ ॥ (कालिदासस्य) ·सक्तिरसहारे कर्पूर इव दग्धोऽपि शक्तिमान् यो जने जने । नमोऽस्त्ववार्यवीर्याय तस्मै कुसुमधन्वने । १३ ॥ (राजशेखरस्य) मह अवढिअतुझं भविसारिअपित्य अणोण अगहिरम् । अप्पर हुअपरिसझं अणाअपरमस्थपाअडं महुमहणम् ॥ १४ ॥ (सेती) पणमह पणअप्पकृषिदगौरीचरणग्गलग्गपदिपिम्यम् । दसम् णहदप्पणेणु एआदसतणुधरं रुदम् ॥ १५ ॥ (शृङ्गारप्रकापो) तमृषि मनुष्यलोकप्रवेशविथामशासिनं वाचाम् | सुरलोकादवतारनान्तरसेदच्छिदं वन्दे ।। १६ ॥ (मुरारे.) मर्त्ययन्त्रेषु चैतन्यं महाभारतविद्यया । अर्पयामास तत् पूर्व यस्तस्मै मुनये नमः ॥ १७ ॥ इति नमस्कारपद्धति.॥ ३. अथाशीपद्धतिः। यूथायितमवतु हरेःक्ष्मामुद्धरतो वराहवपुपोषः। शेपफणामणिमण्डलसहस्रसक्रान्तपिम्नस्य ॥१॥ (शृङ्गारप्रकाशे) रक्षन्तु लक्ष्मीकुचशातकुम्भ(फुम्भ)स्थलीकुङ्कुमपहिलाङ्काः । बालातपाताम्रकलिन्दकन्याकल्लोललोला मुरवैरिवाहाः ॥ २ ॥ सलिलचरौ विपिनचरौ वसुधाक्रमणौ हलक्षतो(न? गोताजानी । कलिवलिदमनौ चेति द्वौ द्वौ वा पान्तु मधुरिपोरवताराः ॥३ । (तरुणवाचस्पते ) १. नमतावर्धिततुङ्गमविसारितविस्तृतमनवनतगभीरम् । अप्रलघुपरिश्लक्ष्णमज्ञातपरमार्थप्रक्ट मधुमथनम् ॥ प्रणमत प्रणयप्रकुपितगौरीचरणाग्रलममतिविम्वम् । दशसु नखदर्पणेथु एकादशतनुधर दम् ॥

·वेदपशंसापद्धतिः । अच्छिन्नमेखलमलब्धतोपगृह- मप्राप्तचुम्बनमनीक्षितवनकान्ति । फान्ताविमिश्रवपुपः कृतविप्रलम्भ- सम्भोगसख्यमिव पातु वपुः पुरारेः॥ ४ ॥ दिकालात्मसमव यस्य विभुता यस्तत्र विद्योतते यत्रामुप्य सुधीभवन्ति किरणा राशेः स यासामभूत् । यस्तत् पित्तमुपस्सु योऽस्य हविपे यस्तस्य जीवातवे वोद्धा यद्गुणमेप मन्मधरिपोस्ताः पान्तु वो मूर्तयः ॥ ५ ॥ येन वस्तपनोभवेन पलिजित्कायः पुरस्त्रीकनो यो गहां च दन्धकक्षयकरो यो बर्हिपत्रप्रियः । यस्थाहः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः सोऽध्यादष्टभुजङ्गहारवलयस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥६॥ यस्य फरः समदञ्चति कालधिया कुमुदिनीशमादातुम् । स च वहति राहुशतां तदवतु वः करिमुख तेजः ॥ ७ ॥ (सवारप्रका) इत्याची पद्धतिः ॥ ४. अप वेदप्रशंसापद्धतिः। चातुर्वण्यं त्रयो लोकायलारवाश्रमाः पृथक् । भूतं भव्यं भविप्पच सर्व वेदे प्रतिष्ठितम् ॥१॥ नान्यतो ज्ञायते धर्मों वेदादेवप निमौ । तस्मान् सर्वप्रयत्नेन धर्माधी वेदमाश्रयेत् ॥ २॥ यथा काष्ठमयो इस्ती यश्व चर्ममयो मृगः । यश्च विमोऽनधीयानलयस्ते नामधारकाः ॥ ३ ॥ श्रुतिस्मृती हि विमस्य चक्षुपी परमे मते । फाणस्तरत्वे त्रै)कया हीनो दाभ्यामन्धः प्रकीर्तितः॥४॥ (एने मनो)

·सातिरनहारे
यथा जातवलो बहिर्दहत्यानपि दुमान् ।
तथा दहति वेदज्ञः कर्मजं दोपमात्मनः ॥५॥
(वसिष्टस्य)
तपोविशेषविविधः स्मृतश्च विधिचोदितैः ।
वेदः कृत्लोऽधिगन्तव्यः सरहस्यो द्विजन्मना ॥६॥
(बृहत्कथायाम्)
सर्व विदुर्वेदविदो वेदे सर्व प्रतिष्ठितम् ।
वेदो हि निष्ठा सर्वस्य यद्यदस्ति च नास्ति च ॥ ७ ॥
दृष्ट्वा स्वर्गस्य को हस्ति तथैव नरफस्य च ।
आगमांस्त्वनतिक्रम्य दद्याच्चैव यजेत च ॥ ८॥
(महाभारते)
इति वेदप्रशंसापद्धतिः ॥
५. अथ ब्राह्मणप्रशंसापद्धतिः ।
प्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥१॥
स्वमेव ब्राह्मणो भुते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
आनुशंस्याद् ब्राह्मणस्य भुञ्जते हीतरे जनाः॥२॥
(एतौ मनो)
न ब्राह्मणे परिभवः कर्त्तव्यस्ते कदाचन ।
ग्रामणो रुपितो इन्यादपि लोकान् अनिझया ॥३॥
सत्यं दानं दया शीलमानृशंस्यं दमो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्र नागेन्द्र! स ब्राह्मण इति स्मृतः॥४॥
दैवाधीनं जगद् सर्व मन्नाधीनं तु दैवतम् ।
तन्मन्त्रं ब्राह्मणाधीनं ब्राह्मणो दैवतं महत् ॥५॥
देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मखहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति बामणातिक्रमेण च ॥६॥
प्रसस्ते मा मतिं कुर्यात् प्राणैः कण्ठगतैरपि ।
अमिदग्धाः प्ररोहन्ति ब्रह्मदग्मं न रोहति ॥ ७॥

·प्रासनप्रशंसापतिः। ब्राह्मणाः कस्य वक्तव्याः कस्य वा छन्दचारिणः । गुणरव वसन्त्येते कामगाः पक्षिणो यया ॥८॥ माक्षणानां गवाञ्चय कुलमेकं द्विधा कृतम् । एकत्र मन्त्रास्तिष्ठन्ति हविरन्यत्र तिष्ठति ॥ ९ ॥ गतश्रीगणिका द्वेष्टि गतायुश्च चिकित्सकम् । गतश्रीश्च गतायुय ब्राह्मणान् द्वेष्टि मारत! ॥१०॥ अटी पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यवः । ब्राह्मणान् प्रथम देष्टि प्राह्मणश्व विरुध्यति ।। ११ ॥ ब्राह्मणस्वानि चादचे ब्राह्मणांव जिघांसति । रमते निन्दया चपा प्रशंसां नाभिनन्दति ॥१२॥ नैवान् स्मरति कत्येपु याचितवाम्यम्यति । सममब्राह्मणे दानं द्विगुणं ब्राह्मणब्रुवे ।। १३ ।। सहसं श्रोत्रिये दानमनन्तं चेदपारगे । (एते महाभारते) अविद्यो वा सषिद्यो वा ब्राह्मणो दैवतं महत् । प्रणीतथाप्रणीतश्च ययामिदैवतं महत् ॥ १४ ॥ पस्यास्येन सदाश्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौकसः । कन्यानि चैवं पितरः किं भूतमधिकं ततः।। १५ ॥ न स्कन्दते न व्ययते न विनश्यति कर्दिचिन् । वरिष्टममिहोत्रेभ्यो यद् ब्राह्मणमुखे हुतम् ॥१६॥ (एने मनोः) घिचल क्षत्रियवलं ब्रह्मतेजोवलं चलम् एकेन ब्राह्मदण्डेन सर्वाखाणि हतानि मे ॥ १७॥ (घीमाप) अम्मानमप्युपायेन लोहं वा जरयेन्नरः । न तु कपिदुपायोऽस्ति प्रमस्वं येन जीर्यते ॥१८॥ हालाहलादपि विपाद् ब्रह्मस्वं फाप्रमुच्यते । विपमेकाफिन हन्ति ब्रह्मास्त्र पुत्रपात्रम्म् ॥ १९ ॥ (इविधासरगुपये)

·८
सूफिरत्नहारे
अन्धस्य पन्थाः स्थविरस्य पन्थाः स्त्रियाः पन्था वैवधिकस्य पन्थाः।
राज्ञा पन्या ब्राह्मणेनासमेत्य समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः ॥२०॥
यद्माक्षणास्तुष्टतमा वदन्ति तद्देवताः कर्मभिरापरन्ति ।
तुष्टेषु तुष्टाः सततं भवन्ति प्रत्यक्षदेवेषु परोषदेवाः ॥ २१ ॥
(महाभारते)
शमनधानेषु तपोधनेषु गूदं हि दाहात्मकमस्ति तेजा।
सानुकूला इव सूर्यकान्तास्तदन्यतेजोमिभवाद् वन्ति ॥ २२३ ।।
(कालिदासस्य)
इति ब्रामणप्रभंसापद्धतिः ॥
६. अथ सृष्टिकमपद्धतिः ।
अमौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादिस्यमुपतिष्ठते ।
आदित्याज्जायते दृष्टिपटेरनं ततः प्रजाः ॥ १ ॥
आलोणिवसम्मिश्रं चैतन्येनाप्यपिष्ठितम् ।
दिनेनैकेन कललं पश्चाहेनापि बुबुदम् ।। २ ॥
दशाहाच्छोणितं तद स्पान्मांसपेशी तु पक्षतः ।
वासराणां तु विशत्या धनमांसं भवेत् ततः ॥ ३ ॥
दिनाना पञ्चविंशत्या तत् सर्वाकुरितं भवेत् ।
पञ्चभूतान्वितं मासे मासाभ्यां मेदसान्वितम् ॥ ४॥
नवमे मासि सम्प्राप्ते स्मरणं तत्र जायते ।
नयमे दशमे मासि गर्मिणी गर्भमुत्सृजेत् ॥ ५॥
समेषु दिवसेषु स्यात् गर्मसङ्क्रमणात् पुमान् ।
विपमेपु तु तेप्येव कन्यायाः सम्भवो भवेत् ॥ ६ ॥
रक्ताधिक्ये भवेद्योपिच्युलाधिक्ये भवेत् पुमान् ।
शुक्लासृजोमवेत् साम्ये नपुंसकसमुद्भवः ॥ ७ ॥

·धर्मपद्धतिः । अस्थीनि मज्जा शुक्लं च पितुरंशास्त्रयो मता।। रक्तं रोमाणि पललमंशा मातुरमी मताः ॥८॥ इति सृष्टिक्रमपद्धतिः ॥ अथ धर्मपद्धतिः। श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । आत्मनः प्रतिकूलानि परेषां न समाचरेत् ॥ १॥ यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेफेन कर्मणा । परापवादसस्येभ्यो गाथरन्तीनिवारय ॥ २॥ सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयान ब्रूयात् सत्यममियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनावनः ।। ३ ।। अव्रतस्यापि ते धर्मः कार्य एवान्तरान्तरा । मेधीभूतोऽपि (हि) भ्राम्यन् (लाघा)सग्रासं करोति गौः॥४॥ येन सवा समारूढः परितप्येत कर्मणा। आदावेव न तत् कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ ५ ॥ सङ्गः सर्वात्मना त्याज्यः स चेत् त्यक्तुं न शक्यते । सद्भिरेव स कर्तव्यः सङ्गः सङ्गस्य भेषजम् ।। ६॥ दरिद्रान् भर कौन्तेय! न समृद्धान् कदाचन । व्यापितस्यौपधं पथ्यं नीरुजस्य किमौषधैः ॥ ७॥ धर्मोपदेशः संक्षेपाद् ब्राह्मणान् भर कौरव! । पुनः पुनश्च संक्षेपात् ग्राह्मणान् भर कौरव ! ॥ ८॥ ए ... याम् ॥ १०॥ हदि विद्ध वास्यर्य यया सन्तप्यते जनः । पीडितोऽपि हि मेधावी न तां वा(चमुदीरयेत्) ॥ ११ ॥ c ·० यत्तिरत्नहारे ..." फे ॥ १२॥ दान विचाहतं वाचः कीर्तिधर्मी तथायुपः । परोपकरणं काया(दसारात् सारमाहरेत्) ॥ १३ ॥ (वस्त्वया सुखसंवित्तिः स्परणीयाधुनातनी। इति स्वमोपमान् मत्वा कामान्मा) गास्तदगताम् ॥ १४ ॥ (भारवे) न फळादर्शनात्तात ! शङ्कितव्या न वेदना । येण क्षीयन्ते नोपभोगेन सम्पदः॥१५॥ (रामाभ्युदये) इदमन्तरमुपक ... .. ... . ण्ड्यस्य ॥ १७ ॥ धनस्य यस्य राजतो भयं न चापि चोरतः समार्जयस्त तद्धन तध्वं मृत्युरापतति गच्छति कालः । प्राणाघातान्नित्तिः परधनहरणे संयमः सत्यवाक्यं काले शक्त्या प्रदानं युवतिजनकथामूकभावः परेपाम् । तृष्णास्रोतोविभङ्गो गुरुषु च विनयः सर्वभूतानुकम्पा सामान्यः सर्वशास्त्रेप्यनुपहतविधिः श्रेयसामेष पन्धाः ॥ १९ ॥ (भर्तृहरे) sue {शुनारप्रकाशे)

·धर्मप्रशंसापद्धतिः।
संगं मुश्वह विसए धम्म गहिऊण आहियाभोहः ।
॥ २१ ॥
...
..
.... ।
।
..
कळित्ते कुणहमई सामिकं जम्मि ॥ २२ ॥
परिहर परपरिवाशं परिहर परसं
॥२३३ ।।
इति धर्मपद्धतिः ॥
८.
अथ धर्मप्रशंसापद्धतिः।
धर्मः श्रुतो वा दृष्टो वा स्मृतो वा कथितोऽपि वा ।
अनुमेयः
...
...
...
॥४॥
...
मन्नाशं सर्वमन्यच्च गच्छति ॥ २॥
कुत्सिता ये दरिद्राश्व विरूपा व्यापितास्तथा ।
॥ ३ ॥
... स्माद्धि परमं नास्ति तथा प्राहुर्मनीपिणः ।
धर्मोऽयं सेवितः शुद्धस्राय
निरन्धनः ॥५॥
इतरेतरयोनीती विद्धि मेघोदधी यथा ।
यद
सौ धनवानपि निर्धनः।
श्रुतवानपि मूढथ यो धर्मः
...
चराचराः ॥ ८ ॥
धर्माय येभ्यसूयन्ति बुद्धिमोहपरायणाः ।
अपया गरछता तेन
॥ ९ ॥

·१२ सूक्तिरत्नहारे न जीवति ॥ १०॥ (एते महाभारते धर्म एव इतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षितः)। ॥११॥ भवते सुखम् । धर्मेण लभते सर्व धर्मसारमिदं जगत् ॥ १२ ॥ (रामायणे) सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः । सुखं च न विना धर्मात् तस्माद्धर्मपरो भवेत् ॥ १३ ॥ (संग्रह) एकस्मिन्नप्यतिक्रान्ते दिवसे धर्षवर्जिते । दस्युभिर्मपितस्येव युक्तमाकन्दितुं चिरम् ।। १४ ।। घृषो हि भगवान् धर्मस्तस्य यः कुरुते लयम् । वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्म न लोपयेत् ॥ १५ ॥ निधानमिव मण्डूकाः सरः पूर्णमिवाण्डजाः । शुभकर्माणमायान्ति निश्शेपाः शुभसम्पदः ॥ १६ ॥ कामायौँ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत् । नहि धर्माद् भवेत् किञ्चिद् दुष्प्रापमिति मे मतिः ॥ १७॥ मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोटसमं सितौ। विमुखा बान्धवा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ॥ १८ ॥ धर्म कृत्वा कर्मणां तात! मुख्यं महाप्रभावः सवितेवावभाति । हानेन धर्मस्य महीमपीमां (क? हि) त्वा नरः सीदति पापयुद्धिः ॥ १९ ॥ (महाभारते) इति धर्मप्रशंसापद्धति ॥

·१३ १. अधाधर्मप्रशंसापद्धतिः। अधर्मेणैधते तावत् तता भद्राणि पश्यति । ततः सपत्नान् जयति सम्लस्तु विनश्यनि ॥ १॥ न चिरं पापकर्माणो नरा लोकजुगुप्सिताः । ऐश्वर्य प्राप्य तिष्ठन्ति छिन्नमूला इव शुमाः ॥ २ ॥ अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः । घोरं पर्यागते काले द्रमाः पुप्पपिवार्तवम् ॥ ३ ॥ (रामायणे। नाधर्मचरितो राजन् ! सद्यः फलनि गौरिख । पुत्रेषु वा नप्पु वा न चेदात्मनि पश्यति ॥४॥ एकः पापानि कुरुते फलं भुक्ते महाजनः । भोक्तारस्तत्र मुच्यन्ते को दोपेण लिप्यते ॥ ५ ॥ पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुनः पुनः । नमनः पुनः कर्म पापमारभते नरः ॥ ६ ॥ पापात्मा पापपुद्धियः पापमेवानुवर्तते । कर्मणामविभागनः प्रेत्य चेह च नश्यति ॥ ७॥ श्रेयांसि बहुविघ्नानि भवन्ति महतामपि । अश्रेयसि प्रपन्ने तु कापि यान्ति विघातकाः ॥८॥ परलोकोऽस्तु वा मा या त्याज्यमेवाशुमं बुधैः । यदि नास्ति ततः किं स्यादति चन्नाम्निको हतः ।। 2. ॥ मन्यते पापक कृत्ला कथिचि न मामिति । देवाचन विजानन्नि भूनायापि तथा परे ॥ १० ॥ {महामारने) समुचिनिधानस्य कृतम्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मटाः पापानि कुर्वते ॥ ११ ॥ शारीरः कर्मदोपैथ याति स्थावरतां नरः । याचिकः पक्षिमृगतां मानसरन्त्यनातिताम् ।। १२॥ (मनो।

·सूक्तिरनहारे
आधिव्याधिपरीताय अद्य श्वो (वा विनाशिने ।)
(ह?को हि) नाम शशीराय धर्माप्त समाचरेत् ॥ १३ ॥
आदित्यचन्द्रावनिलोनलच
द्योभूमिरापो हृदयं यमय ।
अहश्च रात्रिश्च उभे च सन्ध्ये
धर्मश्च जानाति नरस्य वृत्तम् ॥ १४ ॥
(रामायणे)
इत्यधर्ममशंसापद्धतिः ॥
१०. अथ सत्यप्रशंसापद्धतिः।
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् ।
अश्वमेधसहस्राश्च सत्यमेव विशिष्यते ॥१॥
न तत्त्ववचनं सत्यं नातस्ववचनं मृपा ।
यद् भूतहितमत्यन्तं तत् सत्यमितरन्मृपा ॥२॥
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन् ! नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वर्गस्य संयानं पारावारस्य नौरिव ॥ ३ ॥
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सत्यं च बदतो राजन् ! समं वा स्याम वा समम् ॥ ४ ॥
वरं कूपशताद्वापी वरं वापीगतात् ऋतुः ।
वरं क्रतुशतात् पुत्रः सत्यं पुनशताद्वरम् ॥ ५ ॥
यमो वैवस्वतो राजा यस्तवैए हृदि स्थितः ।
तेन चेदपि विवादस्ते मा गङ्गां मा कुरुन् गमः ॥६॥
एकतश्चतुरो चेदाः साद्गोपाङ्गाः सविस्तराः।
स्वाधीनास्ते नरश्रेष्ठ सत्यमेकं फिलफतः॥७॥
सत्यस्य वचनं श्रेयः सत्यज्ञानं तु दुप्फरम् ।
यह भूत(मि? हितमत्यन्त तदै सत्यं प्रवीम्यहम् ॥ ८ ॥

·दम्भपद्धतिः।
न नर्मयु(क्तम?क्तं झोनृतं हिनस्ति
न स्त्रीषु राजन् ! न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनातिपाते
पञ्चामृतान्याहुरपातकानि ॥ ९॥
(महाभारते)
इति सत्यप्रशंसापद्धतिः ॥
११. अथासत्यपद्धतिः ।
मिथ्यावचनदग्धस्य चेष्टापूर्त विनश्यति ।
न रूपमनृतस्यास्ति नानृतस्यास्ति सन्ततिः ॥१॥
पञ्च पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गणानृते ।
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते ॥ २ ॥
हन्ति जातानजातांश्व हिरण्यार्थेऽनृतं बदन् ।
सर्व भूम्यन्ते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं व(दी: १ दः) ॥३॥
यां रात्रिमधिविना स्त्री यां चैवाक्षपराजितः ।
या च भारातितप्ता गौर्दुर्विवक्ता तु तां वमेत् ।। ४ ।।
यन्मन्त्रे भवति वृथा प्रयुज्यमाने
यत्सोमे भवति वृधाभिपूयमाणे ।
यच्चानौ भवति वृथाभिपूयमाणे
तत् सर्व भवति मृपाभिधीयमाने ॥५॥
(महाभारत्ते)
इत्यसत्यपद्धतिः ।।
१२. अथ दम्भपद्धतिः।
सन्ध्यावन्दनबेलायर्या मुक्तोऽहमिति मन्यते ।
खण्डलण्डकवेलायां दण्डमादाय धायति ॥१॥
अग्निहोत्रं प्रयो वेदाखिपुष्टुं भस्मधारणम् ।
बुद्धिपौरुपहीनानां जीविकृति वृहस्पतिः ॥२॥

·सूक्तिरलहारे
श्रुतउम्भः शमदम्भः स्नातकदम्भः समाधिउम्भश्च ।
निःस्पृहदम्भस्य तुला यान्ति तु नैते शतांशस्य ॥ ३ ॥
लोभः पितातिवृद्धो जननी माया सहोदरः कटः ।
भ्रुकुटिरचना च विधा पुत्रो डम्भस्य हुङ्कारः ॥ ४ ॥
(कलाविलास)
मृद्धिन्दुलाञ्छितललाटगुजोदरोर:-
वण्ठोष्ठपष्ठचियु(फोर)कपोलजानुः ।
चूडाकर्णकटिपाणिविराजमान-
दर्भाद्रः स्फुरति (पूर्व ? मूर्त) इवैप डम्मः ॥ ५ ॥
सदनमुपगतोऽहं पूर्वमम्भोजयोनेः
सपदि मुनिभिरुचरासनेपूज्झितेषु ।
सशपथमनुनाथ्य ब्रह्मणा गोमयाम्भ:-
परिमृजितनिजोरानाशु संवेशितोऽस्मि ॥६॥
(प्रबोधचन्द्रोदय
वाताहार(भताया जगद्विपधरैरास्वाद्य निशेपित
ते(त्राः १ ग्रस्ता) पुनर(ग्र? भ्रोतोयकणिकातीववतहिभिः
तेऽपि दूरचमूरुचर्मवसनैनीताः क्षयं लुन्धक
दम्भस्य स्फुटितं विदन्नपि जनो जाल्मो गुणानीहते ॥७॥
भिल्लटे)
इति दम्भपद्धति ॥
१३. अथ दानप्रशंसापद्धतिः ।
दान विभूषणं लोके दान दुर्गनिवारणम् ।
दानं स्वर्गस्य सोपानं दान दारियनाशनम् ॥ १॥
दुर्भिक्षे चान्नदातार मुभिक्षे च हिरण्यदम् ।
पये चाभयदातारं स्वर्गोऽपि बहुमन्यते ॥२॥
शतेपु जायते शूरः सहस्रेषु च पण्डितः ।
उक्ता शतसहस्रेषु दाता भवति वा न वा ॥३॥

·2 (चाणश्यस्य) दानप्रशंसापद्धतिः । चलं चित्तं चलं वित्तं चलं जीवितमावयोः । प्रसारय करं विप्र! देवस्य कुटिला गतिः ॥ ४ ॥ नास्ति दानाद परतरं पृथिव्यामस्ति किञ्चन । अर्थे हि महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते ॥ ५ ॥ (महामारने) भायासशतलब्धस्य प्राणेभ्योऽपि गरीयसः। गतिरेकैव वित्तस्य दानं शेपा विपत्तयः ॥ ६॥ देयानि कणपिण्याकयाकान्यपि च याचते । तदभ्यासोचितत्यागः स्वमांसान्यपि चार्पयेत् ।। ७॥ (पञ्चतन्त्र) फुलं शीलं श्रुतं शौर्य सर्वमेतन्न गण्यते । दुर्वृत्ते वा मुवृत्ते पा जनो दातरि रज्यते ॥ ८॥ यस्यान्नपानपुष्टाङ्गः कुरुते धर्मसञ्चयम् । अभस्य दातस्तस्या कर्तुश्वार्थ न संशयः ॥९॥ दात्याचकयोर्भेदः कराभ्यामेव दर्षितः । एकस्य गच्छताधस्तादुपर्यन्यस्य तिष्ठता ॥ १०॥ (दरकथायाम) तपः परं कृतयुगे वेतायां ज्ञानमुच्यते द्वापरे यत्नमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे ॥ ११ ॥ श्रोत्रियस्य कदर्यस्य वदान्यस्य च वाधुपैः । मीमांसित्वोभयं देवाः मममन्नमकल्पयन् ॥ १२ ॥ वान् प्रजापतिरित्याह मा कृवं विपमं समम् । श्रद्धापूतं वदान्यस्य हनमश्रद्धयनरत् ॥ १३ ॥ (मनो अदाता पुरुपस्त्यागी स्वधनं त्यज्य गच्छति । दातारं कपणं मन्ये मृतोऽप्यधं न मुञ्चति ।। १४ ।। तापपीयूपजलदस्तिमिरध्वंसभास्करः । दानं र नाम संसार निधानं शुभसम्पदाम् ॥ १५ ॥ (घावयापार ·सूक्तिरलहारे अतिसाहसमतिदुष्करमत्याश्चर्य च दानमर्थानाम् । योऽपि ददाति शरीरं न ददाति स वित्तलेशमपि ॥१६॥ (क्छाविकासे) *दत्तो जळं वि जळओ (विहि) यकहो होइ सअळळोअस्स | णिचं पसारिअकगे करेह मित्तो वि सन्दावम् ॥१७॥ (गाथाकोशे) इति दानप्रशंसापद्धतिः ।। १४. अथानप्रशंसापद्धतिः। चतुर्विधानि भूतानि जङ्गमानि स्थिराणि च । अन्नाद्भवन्ति राजेन्द्र! सृष्टिरेपा प्रजायते ॥१॥ भन्नाद्रक्तं च शुक्लं चाप्यतो जीवा प्रतिष्ठितः । इन्द्रियाणि च बुद्धिश्च तृप्यन्त्यनेन नित्यशः ॥२॥ अन्नप्रणाशे सीदन्ति शरीरे पञ्च पातवः । आहारात सर्वभूतानि सम्भवन्ति महीतले ।। ३ ।। अन्नेन धार्यते सर्व जगदेतचराचरम् । अन्नात् प्रभवति प्राणः प्रत्यक्ष नास्ति संशयः ॥४॥ देवा रुद्रादयः सर्वे पितरो मयस्वथा । यस्मादन्नेन तुष्यन्ति तस्मादन्नं विशिष्यते ॥ ५॥ यस्मादन्नात् प्रजाः सर्वाः कल्पे कल्पेऽसृजत् प्रभुः । तस्मादमात् परं दानं न भूतं न भविष्यति ॥६॥ प्रत्यक्ष प्रीविजननं भोक्तदात्रोर्भवत्युत । अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशः सुखम् ॥ ७ ॥ कीर्तिश्च जायते शश्वत् त्रिपु लोकेषु पार्थिव ! ।। इत्यनपशंसापद्धतिः ॥ . दया जलमपि उरदो हि वलमो भवति सकललोकस्य । निार्य प्रसारितकर, करोति मित्रोऽपि सन्तापम् ।

·विद्यादानपद्धतिः।
१५. अथ जलदानमशंसापद्धतिः ।
संरक्षणार्थ भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् ।
यः प्राणः सर्वभूतानां वर्धते येन च प्रजाः ॥१॥
तृपितस्य न चान्नेन पिपासा हि प्रणश्यति ।
सर्वदा गुरुतरं जलदान विशिष्यते ॥ २ ॥
निदाघकाले सलिलं तटाके यम्य तिष्ठति ।
वाजपेयफलं तस्य फलं वे उपयोऽत्रुवन् ॥ ३॥
एकाहमपि कौन्तेय! भू(मि ? यि) मुदकं कुरु ।
कुलं तारयते तात! सप्त मप्त च सप्त च ॥ ४ ॥
इति जलदानप्रशंसापद्धतिः ।।
१६. अथ भूमिदानपद्धतिः।
भूमि या प्रतिगृह्णाति यश्च भूमि प्रयच्छति ।
तावुभौ पुण्यकर्माणो नियती स्वर्गगामिनी ॥ १ ॥
आश्रितस्यानदानेन दनस्य हरणेन च ।
जन्मप्रभृति यह सर्व नश्यति भारत! ॥२॥
इति भूमिदानपद्धतिः ।।
१७. अथ निलदानपद्धतिः
सदक्षिणां काञ्चनचारहीं
कास्योपदोहा मवनोचरीयाम् ।
धेनुं तिला(नान् वा)ददतो द्विजाय
लोका चमूनां सुलभा भवन्ति ॥१॥
इति तिलदानपद्धतिः ॥
१८. अथ विद्यादानपद्धतिः।
त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी मरम्पती ।
मर्वेषामेव दानानां विद्यादानं ततोऽधिकम् ॥ १ ॥

·आचारपद्धतिः
२१. अथाहिंसापद्धतिः ।
सर्ववेदाधिगमनं सर्वतीर्थावगाहनम् ।
सर्वयज्ञफलं चव नहि तुल्यमहिंसया ॥१॥
अहिंसा परमो धर्मवाहिंसा परमं तपः ।
अहिंसा परमं सत्यमहिंसा परमार्जवम् ॥ २ ॥
अहिंस्रस्य तपोऽक्षय्यमहिंस्रो नायते सदा ।
अहिंस्रः सर्वभूतानां यथा माता यथा पिता ॥ ३ ॥
(इतिहामममुखये)
इत्यहिंसापद्धतिः॥
२२. अथ दद्यापद्धतिः ।
सर्वसचे च यद्दानं सर्वसचे च या दया ।
सर्वसत्त्वप्रदानात्तु ढयैवैका विशिष्यते ॥१॥
सर्वे नेदा न तत् कर्यः सर्वयज्ञाश्च खेचराः ।
सर्वतीर्थाभिषेकथ यत् कुर्याद् प्राणिनां दया ॥२॥
वाड्मनाकर्मभिर्ये तु सर्वभूतहिते रताः ।
दयादर्भितपन्यानो ब्रह्मलोकं व्रजन्ति ते ॥३॥
फलाभिलापोपहतान्तरात्मा परीक्षते पात्र विशेपमेव ।
कपालुरुस्त्वतियैव तुष्टः प्रवर्तते दीनजनेषु दातुम् ।। ४ ।।
(एते महाभारते)
इति दयापद्धतिः ।।
२३. अथाधारपदतिः।
न पाणिपादचपलो न नेत्रचपलो मुनिः ।
न चागचपल + + इति शिष्टस्य लक्षणम् ॥१॥
आचारसम्भवो धर्मो धर्माद्देदाः सहस्थिताः ।
चर्यज्ञाः समुत्पमा यजर्देवाः प्रतिष्ठिताः ॥ २ ॥

·२२
सूक्तिरत्नहारे
आचाराष्ठभ्यते ह्यायुराचारादीप्सिताः प्रजाः ।
आचाराद्धनमक्षय्यमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ ३॥
अनसूया क्षमा शान्तिः सन्तोपः प्रियवादिता ।
कामक्रोधपरित्यागः शिष्टाचारनिदर्शनम् ॥ ४ ॥
न जातिन कुठं तात! न स्वाध्यायो नच श्रुतम् ।
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तमेव तु कारणम् ॥ ५॥
प्रामोति धै वीर्यमसह्यरूपं नित्योत्थानात् प्रशया पौरुषेण ।
न वेव सम्यग् लभते प्रशंसां न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥६॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपतेः स्यन्दनो रै शक्तो वोढुं न तथान्ये
[महीनाः।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति महाकुलीना न तथा मनुष्याः॥७॥
(एते महाभारते)
इत्याचारपद्धतिः॥
२४. अथ अनाचारपद्धतिः।
कपाले यदापः स्युः श्वदृतौ वा वृथा पयः ।
आश्रयस्थानदोषेण वृत्तहीने नथा श्रुतम् ॥ १॥
लोटमदर्दी वणच्छेदी नखन्छेदी च यो नरः ।
नित्योच्छिष्टः सूचकश्च नेहायुर्विन्दते महत् ॥ २॥
ये नास्तिका निष्क्रियाच गुरुगासाविलड्दिनः ।
अधर्मज्ञा दुराचारास्ते भवन्ति गतायुषः ॥ ३ ॥
अशीला मिममर्यादा नित्यसङ्कीर्णमैथुनाः ।
अल्पायुषो भवन्तीह तथा निरयगामिनः ॥ ४॥
(एते महाभारते)
इत्पनाचारपद्धतिः ॥
२५. यष गृहस्थपद्धतिः।
भतुर्णामाश्रमाणा तु गृहम्धस्तु विशिष्यते ।
सीदमानेन नेनेह सीदन्त्यन्येऽपि ते त्रयः ॥ १ ॥

·गृहस्यपद्धतिः। २३ अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम् । शमो दानं यथाशक्ति गाईस्थो धर्म पच्यते ॥२॥ अतिथिः पूजितो यस्य गृहस्थस्य तु गच्छति । नान्यस्तस्मान् परो धर्म इति प्राहुर्मनीषिणः ॥ ३ ॥ देवान् पितॄन् मनुष्यांश्च भृत्यान् गृह्माश्च देवताः । पूजपित्वा ततः पश्चाद् गृहस्थो भोक्तुमर्हति ॥ ४ ॥ येषां नाग्रभुजो देवा न वृद्धातिथिवालकाः । राक्षमानेय तान् विद्धि निर्विगानमगलान् ॥५॥ अतिथीनां च सर्वेपां प्रेष्याणां स्वजनस्य च । सामान्यं भोजनं मद्भिहस्थस्य प्रगस्यते ।। ६ ।। दृणानि भूमिरुदकं चार चतुर्थी च मूनृता । एतान्यपि सतां गेहे नोच्छियन्ते कदाचन ॥७॥ (मनोः) चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च मूनृताम् । उत्थाय चासनं दद्यादेप धर्मः सनातनः ॥ ८॥ (मारामारते) दादविथयो यस्य गृहमायान्ति निर्वृताः । गृहस्य इति विज्ञेया शेपास्तु गृहलक्षणाः ॥ ९ ॥ (मार्कण्डेय) पत्वारस्ते नात! गृहे वसन्ति श्रियामियुक्तस्य गृहस्थधर्मे । थान्तो प्रातिरवसमः कुलीनः मसा दरिद्रो भगिनी चान- [पन्या ॥१०॥ स्वधर्मकातिनीवितानां स्लेवेव दारपु सदा रतानाम् । जितेन्द्रियाणामतिधिप्रियाणां गृहेऽपि मोक्षः पुरुषोतमानाम् [॥११॥ महाभारते) इठि गृहस्थपद्धतिः ॥

·सूक्तिरनहारे
२७. अथ पतिप्रशंसापद्धतिः।
नातन्त्री वाद्यते वीणा नाचको वर्तते रथः ।
नापतिः सुखमेधेत या स्यादपि शतात्मजा ॥१॥
मितं ददाति हि पिता मितं मावा मितं मृतः ।
अमितस्य हि दातारं भर्तारं का न पूजयेत् ॥२॥
दुश्शीलः कामवृत्तो वा धनैर्वा परिवर्जितः ।
स्त्रीणामार्यस्वभावानां परमं दैवतं पतिः ॥३॥
पतिईि भूपणं नार्या भूपणं सूपणादपि ।
॥४॥
(एते श्रीरामायणे)
यादृग्गुणेन भी स्त्री संयुज्येत यथाविधि ।
वाघरगुणा सा भवति समुद्रेणेव निम्नगा ॥५॥
(मनो.)
पत्या विना जीवनि या न सा जीवत्यसंशयम् ।
पत्या विना मृतिः श्रेयो नार्याः क्षत्रिय पुनव! ॥
(महाभारते)
इति पतिप्रशसापद्धतिः ॥
२८. अथ श्रुतप्रशंसापद्धतिः।
विद्वत्त्वं च नृपत्व च नैव तुल्यं कदाचन ।
स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥१॥
प्रस्तावमदृशं वाक्यं सभावमदृशं प्रियम् ।
आत्मशक्तिसमं क्रोधं यो जानाति स पण्डितः ॥२॥
(महामारते)
प्राजो हि जल्पतां पुंसां श्रुत्वा वाचः शुभाशुभाः।
गुणवद्वाक्यमादत्ते इंसः क्षीरमियाम्भसः ॥३॥
घाउमदेवाय)
सेनापत्यं च राज्यं च दण्डनेतृत्वमेन च ।
सर्वतोगाधिपत्यं च नैव शासविदहति ॥४॥

·श्रुतप्रशंसापद्धतिः ।
अपर्यन्तस्य कालस्य कियद्वा शरदः शतम् ।
तन्मात्रपरमायुर्यः स कथं स्वप्तुमर्हति ॥५॥
(पञ्चतन्त्र)
ईक्षणध्यानसंस्पर्शर्मत्स्यकूर्मविहङ्गमाः।
पोपयन्ति स्वकान् पुत्रान् तद्वद पण्डितवृत्तयः ॥ ६ ॥
यत्र सूक्तं दुरुक्तं चा समं स्यान्मधुसूदन।।
न तत्र प्रलपेत् माज्ञो वधिरेष्विव गायनः ॥७॥
(महाभारते)
विद्वानेव विजानाति विद्वज्जनपरिश्रमम् ।
नहि बन्ध्या विजानावि गुवी प्रसववेदनांम् ॥ ८॥
वाजिवारणलोहानां काठपापाणवासमाम् ।
नारीपुरुपतोयानामन्तरं महदन्तरम् ॥ ९॥
(नीतिशास्त्रे)
भाषाः शस्त्रं शास्त्रे वीणा वाणी नरश्च नारी च ।
पुरुषविशेपं माय भवन्त्ययोग्याष योग्याश्च ॥१०॥
(कलाविद्यायाम् )
न पण्डिताः साहसिका भवन्ति श्रुत्वा पुनस्ते तुलयन्त्पसत्यम् ।
तता समादाय समाचरन्ति स्वार्थाथ कुर्वन्ति परस्य चार्थान्
[॥११॥
(सर्वशसोमेश्वरस्य)
निन्दन्तु नीतिनिपुणा यदि वा स्तुवन्तु
लक्ष्मीः समाविशतु गच्छतु वा यथेष्टम् ।
अद्येच वा मरणमस्तु युगान्तरे या
न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः॥१२॥
(भत्तुहरे)
घरइति णस्सामप्णं पिअइ जळस्सअणगोदणच्चोरिअम् ।
धयळो वह वि किसोअरि णस्सामणं धुरं वदसि ॥ १३ ॥
हंसो मिएण मज्झे काओ जाइ यसइ णन्दणवणम्मि ।
तह वि हु इंसो इंसो फाओ काओ चित्र पराभो ॥ १४ ॥

·२९
जाप्रसापद्धतिः ।
पस्तु वेदे च वाक्ये च ग्रन्यधारणतत्परः ।
न च ग्रन्यार्थतत्वजस्तस्य तद्धारणं वृथा ॥ ९ ॥
अध्रुवेण शरीरेण प्रतिक्षणविनाशिना ।
ध्रुवं यो नार्जयेद् धर्म स शोच्यो मूढचेतनः॥१०॥
नमन्ति फलिता वृक्षा नमन्ति च बुधा जनाः।
शुष्ककाष्ठानि मूर्खाश्च मियन्ते न नमन्ति च ॥११॥
(व्यासशतक)
विषमां हि गतिं प्राप्य देवान् गर्हयतेऽधुधः।
आत्मनः कर्मदोपेणेत्येवं न वगच्छति ॥ १२ ॥
(महामारते)
कथिदानवणं छिचा पलाशय निपिञ्चति ।
पुप्पं दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फलागमे ।।१३ ।।
(श्रीरामायणे)
भवर्धमाना पुरुषत्रयाणामसुखावहः ।
पूर्वार्जिवानां मित्राणां दाराणामय वेश्मनाम् ॥१४॥
(महाभारते)
यदविज्ञातशास्त्रेण पदाचित् साधितं भवेत् ।
नैव तद् बहुमन्तव्यं घुणोत्कीर्णमियातरम् ॥१५॥
(सरप्रका)
सुखं स्वपिति दुर्मेधा स्वानि कर्माण्यचिन्तयन् ।
अविज्ञानेन महता कम्बलेने संहतः॥१६॥
(महाभारत
अफामां कामयति यः कामयानां परिद्विषन् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमामुढचैतसम् ॥ १७ ।।
परं क्षिपनि दोपेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यम कुप्यत्यनांशः सन् स तु मूढतमो नरः॥ १८ ॥
गुरुलापवमानामारम्भे कर्मणां फलम् ।
दोपं वा यो न जानाति स पाल इति होच्यते ॥ १९॥

·10 सूक्तिरनहारे कालमाप्तं महारत्नं यो न गृहात्यबुद्धिमान् । अन्यहस्तगतं दृष्ट्वा पश्चात् स परितप्यते ।। २० ॥ अविज्ञातप्रपञ्चस्य बचो वाचस्पतेरपि । व्रजत्यफलतामेव नयद्रुह इवेहितम् ॥ २१ ॥ (भारवे सूर्यादन्यत्र यचन्द्रेऽप्यर्थासंस्पर्शि तत् कृतम् । खद्योत इति कीटस्य नाम तुष्टेन केनचित् ॥ २२ ॥ (भलटे) भज्ञः सुसमाराध्यः सुसतरमाराध्यते विशेषतः। ज्ञानलवटुर्विदग्धं ब्रह्मापि नरं न रञ्जयति ।। २३ ।। (भर्तृहरेः) मूर्खा न द्रष्टव्या द्रष्टव्याश्वेन वैस्तु मह तिष्ठेत् । यदि तिष्ठेन्न तु कथयेद् यदि कथयेन्मूर्खपत् कथयेत् ॥२५॥ (सुन्दरपाण्यस्य) स्तब्धप्रकतिौके बहुमानमुपैति नातिशयनम्र।। स्फुटमत्रोदाहरणं पयोधरः कुवलयाक्षीणाम् ॥ २५॥ शाठ्येन मित्रं कपटेन धर्म परोपतापन समृद्धभावम् । सुसेन विद्या परुषेण नारी कांक्षन्ति ये नूनमपण्डितास्ते ॥ २६ ॥ एक हि चक्षुरमलं सहजो विवेको विद्वद्भिरेव सह संवसति(द्वि)ितीयम् । यस्यास्ति न द्वयमिदं स्फुटमेव सोऽन्ध- स्तस्यापमार्गचलने वद फोऽपराधः ।। २७ ॥ फाग्येन मूसंघनिनं प्रणयेन नीचं वेश्यां श्रुतेन शठशानवमार्जवेन । इच्छन्ति ये जगति रञायितुं विमूढा- स्तपामरण्यरुदितेन समः प्रयासः॥ २८॥ (वधभदेवस्य) ·११ अज्ञप्रशंसापद्धतिः। आराध्य दुग्धजलाधिः (स्वमु)वयैव देवान् देवाय हन्त महते गरलं दिदेश । येषां ध्रुवं प्रकृतिरेव जलाशयानां नीचेषु सम्मतिरसम्मतिरुत्तमेपु ।। २९ ।। काका प्रमुमणिहितः पिकपट्टय(द्वै ?). किन्दवृन्दमकरन्दरसं लभन्ताम् । पास वसन्तसमये कथमाचरन्ति कर्णामृतानि कलपञ्चमकृजितानि ।। ३० ॥ (सकल विद्याचक्रवर्तिनः) 'किं कर्पूररजः सुगन्धि न वदेव किंवा विवादास्पदं सौरभ्ये हरिचन्दनं परिमले का कुकुमस क्षतिः। याचे त्वामयमजलिसव पदं गृहामि तेषां स्तुति- प्रस्तावेपु विशेषकोविद । मवान् न स्तीतु कस्तूरिकाम् ॥३१॥ कनकभूपणसङ्क्रमणोचितो यदि मणिनपुणि प्रतिवध्यते । न च विराति न याति न शोभते भवति योजयितुर्वचनीयता ।। ३२॥ (भहटे। अमितद्युतिराकारान् प्रतिः परिशुद्धा च महामणविशेषः । मछटे चरणागुलीयके वा विनिवेगः पुनरस्प शिल्पितन्त्रम् ।। ३३ ।। (वडमदेवस्य) सदगम्यं समुचितपयस्तोयतत्वं विवक्तुं सहापास्ते स च मुद्दपदन्यासहृयो विलासः । आस्वां तावद् धक! यदि तथा वेत्सि किश्चिच्छलथान- स्तूप्णीमेवासितमपि मले। त्वं कर्य मे न हंसः ॥ ३४॥ (माले) लमेत सिमतामु तैलमपि यत्नतः पीटयन् पिच मृगणिकामु मटिलं पिपासादितः।

·२२ सक्तिरसहारे फदाचिदपि पर्यटशविपाणमासादये- भतु प्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ ३५ ॥ (भर्तृहरे *ण गुणेहि हीरइ जणो हीरइ जो जेण माविभो देण । णेच्छन्ति पुलिन्दा मोत्तिाइ गुञ्जाइ गहन्ति ॥ ३६॥ (सप्तशव्याम् गाहाण अ गेभाण अ तन्तीसहा नवोढमहिलाण । ताणस्सच्चि+ण्डो जे ताण रसं ण आणन्ति ॥ ३७ ।। दोहिच्चिा ळहइज्जइ सासरसरिसो वि हिमभवित्थागे । जकअक्कप्पाणिज्जा पडिवण्णजेच णिबहइ ।। ३८ ॥ सज्जणविनाहणिज्जेपामम्मिठवि ओण जेहि अप्पाणो। ते पुण्यपुरिसमाहप्पगविआ कह ण इज्जन्ति ॥ ३९ ॥ सरसं मळअसहापं विमळगुणं मित्तसगळ्ळाळअम् । कमळं णहच्छायं कुणन्ति दोसार! णमो दे॥४०॥ मज्झे जडाण णिवसन्त अस्स करो गुणाण वित्थारो । हरससिणो किण्ण पहुं एविकळाजण्णसेरीणा ।। ४१ ॥ सारइ कळाभिरामं तुण्णस्स तुह जाणि चिरमिअक्क । सरसा वि जेण समुहीण सकिअं कमळिणीकाळम् ॥ ४२ ॥ जळरा सीणविळच्छी उक्सासन्तो ण माइ भुवणअळे। दोसाअरस्स एवं केतिअमेचं वळइअस्स ॥४३॥ हा हा कर ण मरिज्जइ इमिणा दुक्खेण जम्म इन्दस्स । दीसह गुहासमुनद्धजम्बुभ पमपन्ति चित्तळिभा ॥४४॥ उज्झइ परक्कमोकपतेण किआभिमाणरसो। सीहातणव्वणयह घोप्पइ ळक्खेहि माअङ्गो ॥ ४५ ॥ . नगुहियते जनो दियते यो येन भावितस्तेन। नेच्छन्ति पुलिन्दा मौफिकानि गुजा गृहन्ति ।

·काव्यप्रशंसापद्धतिः। अपडसअपडणपच्चुट्ठअस्स सबन्धमुफस्स । वाहणजळज्जसिपुरओ गाहन्तो जिण्णहरिस्त ॥ ४६॥ णिवसउ सरम्मि हअविहिवसेण धवळत्तणं समुच्चहर। तह वि हु ईसस्सगलंन्भणम (१) वओ कहं णु पावे ॥४७॥ (गाथाकोशे) इत्यज्ञप्रशंसापद्धतिः॥ ३०. अथ काव्यप्रशंसापद्धतिः। मधु स्वादु भृशं स्वादु मधुनोऽपि पियामुखम् । पियामुसादपि स्वादु सूक्तं सूक्तान किश्चन ॥१॥ (कविवल्लभस्य) आदिराजयशोधिम्बमादर्श प्राप्य वाङ्मयम् । तेपामसन्निधानेऽपि न स्वयं पश्य नश्यति ।। २ ॥ (दण्डिनः) वेश्यानामिव विद्यानां वहवः सन्ति भोगिनः । हृदयग्राहिणस्त्वासां विरलाः सन्ति या न वा ॥३॥ दुर्जनहुताशतप्त काव्यसुवर्ण विशुद्धिमुपयाति । दर्शयितव्यं तस्मान्मत्सरमनसः प्रयनेन ॥ ४ ॥ (वराहमिहिरस्य) काव्यं यशसेऽर्थकृते व्यवहारविदे शिवतरक्षतये । सयः परनिर्दृतये कान्तासम्मिततयोपदेशयुजे ॥ ५ ॥ (काव्यप्रका) प्रतीयमानं पुनरन्यदेव यस्त्वस्ति वाणीपु महाकवीनाम् । यत्तत् प्रसिद्धाययवातिरिक्तमाभाति लावण्यमिवाङ्गनासु ॥६॥ (वष्ठमदेवस्य) इति काव्यप्रशंसापद्धतिः ॥ F ·सूक्तिरनहारे ३१. अथ सुजनपद्धतिः। सद्भिरेव सहासीत सद्भिः कुर्वीत सङ्गमम् । सद्भिर्विवादो मैत्रं च नासभिः किञ्चिदाचरेत् ॥१॥ (महाभारते) निर्गुणेष्वपि सन्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरति ज्योत्स्नां चन्द्रश्चण्डालवेश्मनः ॥ २॥ अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम् । सदा लोकहितासक्ता रत्नदीपा इवोत्तमाः॥३॥ साधोः परुषवाक्येन न मनो याति विक्रियाम् । नहि तापयितुं शक्यं सागराम्भस्तृणोल्कया ॥ ४ ॥ पृष्ठतो न विजल्पन्ति दीनमप्युद्धरन्ति च । संयासं नावमन्यन्ते तस्मात् सेव्या हि साधयः ।। ५ ॥ (महाभारत) सन्तो मनसि कृत्यैव प्रवृत्ताः इत्यवस्तुनि । कस्य प्रतिशृणोति स्म कमलेभ्यः श्रियं रविः ॥६॥ (मुरारे.) सत्सु कार्यवतां पुंसामलमेवाग्रतः स्थितिः । वाग्वृत्तिरधिका सा चेत् करोत्युभयलायनम् ॥ ७ ॥ (भोजस्य) सुकृत्तस्यैकरूपस्य परमीत्यै कृतोनतेः । सायोः स्तनयुगस्येव पतनं कस्य तुष्टये ॥ ८॥ वरं तस्करसम्बन्धः सुजनैः सह सङ्गमात् । तस्करो हि हरत्यर्थ साधुस्तु हृदयं हरेत् ॥ ९ ॥ पातितोऽपि करायातैरुत्पतत्येव कन्दुकः । मायेण हि सुवृत्तानामस्थायित्यो विपत्चयः।।१०॥ (वृहत्कथायाम्) विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मदः । एते मदापलिप्तानामेत एय सतां दमाः॥ ११ ॥ (महाभारते) ·मुजनपद्धतिः। ससारविपक्षस्य द्वयमेवाधिकं फलम् । मुभापितरसास्वादः सुजनः मह सनमः ॥ १२ ॥ (झारमा) प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति सलिलाफराः । मर्यादामेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधयः ।। १३ ।। गुणः कृशोऽपि प्रथते पृथुरप्यपचीयते । माप्य साधुखली चन्द्रः पक्षाविव मितासिती ॥ १४ ॥ सन्त एव सतां नित्यमापत्तरणहेतवः। गजानां पङ्कलमानां गजा एव धुरन्धराः ॥ १५ ॥ (पञ्चनन्) हृदयानि सतामेव कठिनानीनि मे मतिः। उलयाग्विशिस्तीक्ष्णभिंद्यन्ते न मनाम् यतः ॥ १६ ॥ (गजेन्द्रसिंहस्य) गतिरेवात्मनः सन्तो न वसन्तः सतां गतिः । काकः मह प्रवृद्धस्य कोकिलस्य कला गिरः ॥ १७ ॥ खलमनेऽपि नैपुरी कल्याणप्रकृतेः कुतः। ॥ १८ ॥ (भोजस्य) विरलास्तादृशो लोके शीलमान्दर्यमम्पदः । निशाः फियत्यो वर्षेऽपि याम्विन्दः पूर्णमण्डलः ॥ १९ ॥ चरितं हि सतां नित्यं दुर्जन!पहन्यते । रत्नदीपस्य तीनोऽपिन वायुर्याधने शिसाः।। २० ।। (वृहत्कथायाम्) मुजनो न याति बैरं परहितबुद्धिविनाशकालेऽपि । छेदेऽपि चन्दनतरः मुरमयति मुसं कुठारस्य ॥ २१ ॥ न भवनि भवनि तु न चिरं भवति चिरं चेन्फले निमंवदति । फोपः मत्पुरुषाणां तुल्यः मेहेन नीचानाम् ।। २२ ।। ... ... (उदरस्य) (मुन्दरपाव्यम्) ·(भयाणस्य) सूक्तिरलहारे स्वल्पापि साधुसम्पद् भोग्या महतां न पृथ्व्यपि सलश्रीः । सारसमेव पयस्तुपमपनयति न यादसा पत्युः॥२३॥ (रविगुप्तस्य) श्वा यदि दशति मनुष्यान् न ते जनास्तं प्रति दशन्ति । यद्याक्रोशति नीचो न च तं वदवीह सज्जनः किञ्चित् ॥ २४ ॥ रागिणि नलिने लक्ष्मी दिवसो विदधाति दिनकरमभवाम् । अनपेक्षितगुणदोपः परोपकारः सतां व्यसनम् ।। २५ ॥ इक्षोरग्रात् क्रमशः पर्वणि पर्वणि यथा रसविशेषः । तद्वत् सज्जनमैत्री विपरीतानां तु विपरीतम् ॥ २६ ॥ स्वाधीने माधुर्ये मधुराक्षरसंहितेषु वाक्येषु । किं नाम सत्त्ववन्तः पुरुपाः परुषाणि भापन्ते ॥ २७॥ धिक् धिक सज्जनमैत्री दुर्जनसंसर्ग एव नो भवतु । सज्जनवियोगकाले भवन्ति तीवाणि दुःखानि ॥ २८ ॥ अप्रियवचनागारैर्दग्धोऽपि न विमियं चदत्यार्यः । किं दह्यमानमगरु स्वभावसुरभि परित्यजति ।। २९ ।। अपि सहवसतामसतां जलरुहजलवद्भवत्यसंश्लेपः। दूरेऽपि सतां यसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुवद् भवति ॥ ३० ॥ मृद्धटयत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकपट इव दुर्भेद्योऽसौ सुसन्धानः ॥ ३१ ॥ (पञ्चतन्ने) पिबन्ति नद्यः स्वयमेव नाम्भः सादन्ति न स्वादुफलानि वृक्षाः । पयोधरो न कचिदत्ति सस्य परोपकाराय सतां विभूतिः ।। ३२ ॥ भवन्ति नम्रास्तरवः फलागमै- नाम्बुभिर्दरविलम्पिनो घनाः । (सुन्दरपापड्यस्य) ·* मुजनपद्धतिः। अनुभूताः सत्पुरुषाः समृद्धिभिः स्वभाव एप परोपकारिणाम् ।। ३३ ॥ (कालिदासस्य) इयमुन्नतसत्त्वशालिनां महतां कापि कठोरचित्तता । उपकृत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशकया ॥ ३४ ॥ (अमृतवर्धनस्य) आदिमध्यनिधनेषु सौहृदं सज्जने भवति नैतरे जने । छेददाइविनिघर्षणादिभिर्नान्यभावमुपयाति काञ्चनम् ।। ३५ ।। (किराते) उदीरितोऽर्थः पशुनापि गृह्यते हयाश्च नागाथ भवन्ति चोदिताः। अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः परेगितज्ञानफला हि पुद्धयः ।। ३६ ।। (किराते) ते विरळा सप्पुरिसा जे अभणन्ता घटेन्ति कज्जकळावे । धोम चिभ ते वि दुमा जे अमुणिभकुसुमणिग्गमा देन्ति फळम् [॥३७॥ सअल्लुज्जोइ अवसुहे समस्थाजिअळोअविस्थरन्तपआवे । ठाइ ण इरं रविम्मि व विहाणपडिआ वि मइलदा सप्पुरिसे।। ३८॥ (सेती) अणुवत्तणं किळन्तो वेसे वि जणे अहिष्णमुहराओ। अप्पथ्यसो वि सुअणो परव्वसो आहिजाईए ॥ ३९ ॥ विण्णाणगुणमहप्पे पुरिसे वेसत्तणं वि रमणिज्जम् । जमणिन्दिए उम जमे पिमतमावि नन्नामो॥४०॥ * ते विरलाः सत्पुरुषा येऽभण्यमाना घटयन्ति कार्यकलापान् । स्तोका एव तेऽपि द्रुमा येऽहातमुमनिर्गमा ददति फलम् ॥ सुक्लोद्दोतितवमुघे समस्तजीवलोमविस्तीर्यमामप्रतापे। निधति न चिरं रवाविव विधानपतितापि मलिनता मन्युरुयै ॥ अनुवर्तनं कुर्वन् द्वेष्येऽपि जनेऽभिममुख रागः । आत्मवशोष मुजनः परवा आभिजासस्य । विज्ञानगुणमाहात्न्ये पुस्से द्वेष्यत्यमपि रमणीयम् । जननिन्दिते पुनर्नने प्रिय वनानि लग्जामहे ॥

·सूक्तिरनहारे *अवमाणिओ वि (ण) तहा दुम्मिज्जइ सज्जणो विभवहीणो। पडिफाउं असमत्थो माणिज्जन्तो जह परेहि ॥४१॥ सुजणो ण कुप्पइ यिअ अह कुप्पइ अप्पिण चिन्तेइ । अह चिन्तेइ ण जप्पइ अह जप्पइ लज्जिओ होइ ।। ४२ ।। दिढरोसकल्लसिअस्स वि सुअणस्स मूहाहि विप्पिरं कन्तो। राहुमुहम्मि वि ससिणो किरणा अमुअश्चिम मुअन्ति ।। ४३ ॥ फलसम्पत्तीए समोणआइ तुङ्गाइ फळविपत्तीए । हिअआइ सुपुरिसाणं महातरूणं व सिहराइ ॥४४॥ (एताः सप्तशत्याम्) पण्णकुडिए वि जळि हुअपहो जळज्जणवटम्मि । गहु दे परिहरिनं मा विसमदसा सहिआअ सप्पुरिसा ॥४५॥ अच्छतु अणं सुअणा परोवआरकरणदुळ्ळळिआ । सन्ताविस सळळोए सुणि गुणेसु पित्त्विज्जन्ति ॥ ४६॥ अड्डत्तणाइ वाळअ होन्ति जळच्छाहा णिग्गुणाणं पि । सजणसिळाहणिज्ना दुक्खं हि गुणा विडप्पन्ति ॥ ४७ ॥ णवरपिआजचिणिप्पद्धति विवरिभ मुहम्मि सुअणम्मि । रक्षणा जप्पिअ उपहिसमो सरन्तो वि दावेद ॥ ४८ ॥ पञ्चक्खश्चिअणवरं रअणेहि पसाहिओ भावइ । होइ गुणमण्डिओ गुणअई समाणो वि रमणिज्जो ॥ ४९ ॥ महइ सम्मूळा ण समुण्णआ ण बहुसउणिसस्थणिळाण । सप्पुरिसा ण दुमाणं वपरो व आरफळारची ॥ ५० ॥ * भवमानितोऽपि न तथा दूयते सज्जनो विभवहीनः । प्रतिकर्तुमसमर्थो मान्यमानो यथा परैः ॥ सुजनो न कुप्यत्येवाथ कुयत्यप्रिय न चिन्तयति । अथ चिन्तयति न जल्पत्यथ जल्पति लज्जितो भवति । दृढरोपक्लुषितस्यापि सुजनस्य मुखाद् विप्रियं कुतः । राहुमुखेऽपि शशिन किरणा अमृतमेव मुञ्चन्ति ॥ फलसम्पत्त्या समवनतानि तुलानि फलविपत्त्या। उदयानि सुपुरुषाणा महातरूणामिव शिखराणि ॥

·दुर्जनपद्धतिः। दिण्णदुरिदप्प ... सणदुमुक्खळ सुमणरक्खसन्तेलाम् । एआरिसं सुपुरिसं धरणिधर ती कमत्थासि ॥ ५१ ॥ अकहिज्जन्ता विजणे ण णेअळज्जं वहन्ति काउरिसा । सप्पुरिसा उण गुणकीत्तणो विळिहिओ ण आहोन्ति ।। ५२ ॥ विमळेण विकहब उमा एकसरुवस्स सुअणहिअअस्स । फळिहो फळेण किरइ आसअवसम्भिण्णरूपेण ।। ५३ ॥ णे पच्छन्तिम हळवस्त कजळग्गाण होन्ति मणअन्ति । अमुणिणिअदसाविसेसा मुअणा रअणप्परएक्ख ॥ ५४ ॥ अभणन्ताण वि ळज्जइ परिमाणं सुपुरिसाण चरिएहि । किं जप्पन्ति मणीओ जेण सहस्सेण गप्पन्ति ॥ ५५ ॥ (एता गाथाकोशे) इति सुजनपद्धतिः ॥ (प्रताप:) ३२. अथ दुर्जनपद्धतिः। निर्माय खलजिहाग्रं सर्वप्राणहरं नृणाम । चकार कि पृथा शस्त्रविप(वहीन्) प्रजापतिः॥१॥ वर्जनीयो मतिमता दुर्जनः सख्यौरयोः । था भवत्युपघाताय लिहन्नपि दशन्नपि ॥२॥ ये मूर्सा ये च मुसरास्ते हि भृत्यवलेपतः। क्षणसौम्याः पराकाराद्विपर्यासेन गृहते ॥ ३ ॥ (मोजस्य) पद् यदिष्टतमं देयं तत्तद् गुणवते किल । अत एव सलो दोपान साधुभ्यः सम्प्रयच्छति ॥ ४॥ दुर्जनः प्रकृति याति सेव्यमानोऽपि नित्यशः। स्वेदनाभ्यञ्जनोपायैः वपुच्छमिव नामितम् ॥ ५ ॥ किं हि नाम न भिद्यत मिद्यमानं दुरात्मभिः । परोपपातव्यायामकिगीकृतमुसैनरैः ॥ ६ ॥ (पलभः) ·सुत्तिरत्नहारे दुर्जनो निकृतिप्रायः सेव्यमानो धुधैरपि । घृष्पमाण इवाङ्गारो निर्मलत्वं न गच्छति ॥७॥ (व्यासातके) सलेषु सामु निर्याता (व)यमार्जयितुं गुणान् । इयं सा तस्करग्रामे रत्न(क्रोयविडम्बना ॥ ८॥ (हल्कशायाम् ) कुलीनःप्रायशो लोके तादृशस्योपकारकः । तिमिरं हि तिरस्कारि तस्करस्योपकारकम् ॥९॥ (शृङ्गारमकाशे) पाय: प्रकाशतां याति मलिनः साधुवाधया । नाग्रसिष्यत घेदक कोऽज्ञास्यत् सिंहिकान्तम् ॥ १० ॥ (प्रतापः) परवाच्येषु निपुणः सर्वो भवति सर्वदा । आत्मवाच्यं न जानी जाननपि च मुह्यति ॥११॥ प्रायः परापकाराय दुर्जना सततोचतः। अवश्यकरणीयत्वान्न कारणमपेक्षते ॥ १२ ॥ (वल्लभदेवस्या यथा गनः परिश्रान्तश्छायामाभित्य विश्रमेत् । विश्रम्य तद्रुमं हन्यात् तथा नीचः स्वमाश्रयम् ॥ १३ ॥ (सोमेश्वरस्म) श्रुतेनापि हृदिस्थेन खलो न स्यात् सुशीलवान् । मधुना कोटरस्थेन निम्यः किं मधुरायते ।। १४ ।। चारुता परदारेभ्यो धनं लोकोपतप्तये । प्रभुत्वं साधुनाशाय खले सलतरा गुणाः ॥ १५ ॥ दुर्जनेनोच्यमानानि बचांसि मधुराण्यपि । अकालकुसुमानीव नासं सञ्जनयन्ति हि ॥ १६ ॥ येपां प्राणिवधः क्रीडा नर्म मर्मच्छिदो गिरः। कार्य परोपतापित्वं ते मृत्योरपि मृत्ययः ॥ १७ ॥ (एते मारप्रकाशे) ·दुर्जनपद्धतिः। अहो कुटिलबुद्धीनां दुर्गाद्यमसतां मनः । अन्यन्मनति कण्ठेऽन्यदन्यदोष्टपुट स्थितम् ॥ १८ ॥ (ग्यामशतक) दद्यमानाः सुतीक्ष्णेन नीचाः परयगोमिना । अगत्तास्तत्पदं गन्तुं ननो निन्दां प्रकुर्वने ॥ १९ ॥ न मानं न च सान्त्वं वा न दानं वापि भेषजम् । अमोघं भेप तायद सलानां खल एव सः ॥ २० ॥ इतो हास्यतरं लोके किश्चिदन्यन्न विद्यते । यत्तु दुर्जन इत्याइ सजनं दुर्जनः स्वयम् ॥ २१ ॥ स्था चलितकोपानेः परुपाक्षरवादिनः । दुर्जनस्यौपधं नास्ति किञ्चिदन्यदनुत्तराद् ॥ २२ ॥ (एने महामारते) अहो प्रकृतिसादृश्यं श्लेष्मणो दुर्जनस्य च । मधुरैः कोपमायाति कडकैरपि नाम्यति ॥ २३ ॥ (म मेश्वरस्य) दुर्जनः परिहर्त्तव्यो विद्ययालङ्कृतोऽपि सन् । मणिनालकृनः सर्पः किमती न भयङ्करः ॥ २४ ॥ (सरस्वतीफण्टाभरणे) उपकारोपि नीचानामपकाराय कल्पते । पयःपानं भुनङ्गस्य केवलं विवर्धनम् ॥ २५ ॥ सलजिहा च नौका र प्रतिकूलप्रवर्तिनी । प्रतारणाय लोकानां दारुणा केन निर्मिता ॥ २६ ॥ (कविरहभम्य) कुर्वते स्वमुखेनैव बहुधान्यस्य राण्डनम् । नमः पतनशीलाय सलार मुमलाय च ॥२०॥ (चमदेवस्य) परनिन्दा जन्मफलं परल्यापत्तिरुत्मरः । परदोगोपसम्भव सलानां निधिदानम् ।। २८ ।। (प्रतापः) (म्यामान के ·मुक्तिरनहारे न विभेम्यस्तदोपत्वादिति चेतसि मा कृथाः । गुणिनां गुणवत्तेव वरदतुर्दुरात्मनाम् ॥ २९ ॥ चिरेण रक्षितस्यापि पोषितस्याप्यधोगते । आर्द्रकस्येच नीचानां कटुत्वं केन खण्यते ॥ ३०॥ परोपघातविज्ञानलाभमानोपजीविनाम् । दाशानामिव धूर्तानां जालाय गुणसङ्ग्रहः ॥ ३१ ॥ (पम्पनन्। तप्यते याति सन्धानं द्रवीभवति नम्यते । मृदु दुर्जनचित्तेन किं लोहमुपमीयते ॥ ३२ ॥ (ग्यामशतके) गुणा यत्र न पूज्यन्ते का तत्र गुणिनां गतिः । नमक्षपणकग्रामे रजकः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥ (विष्हणस्य) गुणेरप्युपनीतानां वाचालानां पदे पदे । खलानां मेखलानां च जघन्या केवलं स्थितिः ॥ ३४ ॥ (गोपालस्य) अधमे सङ्गता लक्ष्मी!पभोगाय कस्यचित् । फर्द पतिता छाया सहकारतरोरिव ॥ ३५ ॥ असतामुपभोगाय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलादयोऽपि काकैरेवोपभुज्यते ॥ ३६ ॥ (वृहत्कथायाम्। न क्षुधातृप्तये किश्चिन्नाधर्मो विद्यते क्वचित् । तथापि सर्पो दशति दुर्जनानां तथा क्रिया ॥ ३७॥ अपवादादीतस्य समस्य गुणदोषयोः । असवृत्तेरहो वृत्तं दुर्विभाव्यं विधेरिव ॥ ३८॥ (भारवे।) विवृण्वती पुरस्तक्ष्ण्यं पृष्ठतः कुर्वती गुणम् । कर्णान् विध्यति लोकस्य सचिवत् सूचकस्य वाक् ।। ३९ ।। (कविराक्षसत्य)

·दुर्जनपद्धतिः ।
नीचः प्रकृतितीव्रत्वान्मानितोऽपि च बाधते ।
शिरसि स्थाप्यमानोऽपि प्रत्येव भुजङ्गमः ।। ४० ।।
दुर्जनः सह सम्पर्कः शत्रुतापि न युज्यते ।
गृहीते दह्यतेऽङ्गारे शान्ते कृष्णायते करः ।। ४१ ।।
(व्यामगन)
जीवनग्रहणे नम्रा गृहीत्वा पुनरुन्नताः।
किं कनिष्ठाः किम ज्येष्ठा घटीयन्त्रस्य दुर्जनाः ।। ४२ ।।
(मकलविपायरम्य)
शुनां च पिशृनानां च प्रतिवेश्मप्रवेशिनाम् ।
प्रयोजनं न जानीमः पात्राणां दूपणाने ॥ ४३ ।।
(गोविन्दकवेः
यया पुष्करपणेपु पतितास्तोयविन्दवः ।
न श्लेपमुपगच्छन्ति तथानार्येषु सौहृदम् ।। ४४ ।।
प्रथमच क्षमा चैत्र चा प्रियवादिता ।
असामय फलन्त्येते निर्गुणेषु सदा गुणाः ।। ४५ ।।
(श्रीरामायणे)
दीयते स्वच्छहृदयः पिण्डो येनैव पाणिना ।
मार्जार इत्र दुर्घपस्तमेव हि विलुम्पति ॥ ४६ ॥
(कविवलमस्या
अन्तरिछद्राणि भूयांसि कण्टका यहयो चाहिः ।
कथं कमलनाळस्य मा भूवन् महुरा गुणाः ॥ ४७ ॥
(मटे
प्रखला एव सलानां प्रशमाया न जातु सत्पुरुषाः ।
कुष्टच्याघेरौपधम(रूप? रुष्कर)मुशन्त्यनिष्टतमम् ॥४८॥
(पचतन्त्र)
लन्योदयः खलननः प्रथमं स्वजने करोति परितापम् ।
उद्गच्छन् दवदहनो जन्ममुवं दारु निर्दहति ॥१९॥
दूरेऽपि परस्यागसि पर्जनो नात्मनः समीपेऽपि ।
खं व्रणमाक्षि न पश्यति शुशिनि कळकं निरूपयति ॥ ५० ॥

·सूक्तिरनहारे परिवादे दशवदनः परन्धनिरीक्षणे सहस्राक्षः । सद्गुचविचहरणे पाहुसहस्रार्जुनो नीचः ॥ ५१ ॥ (सुन्दरपाग्यस्य) दतरनिवदमुष्टेः कोशनिपण्णस्य सहजमलिनस्य । कृपणस्य कृपाणस्य च केवलमाकारको भेदः ॥ ५२ ॥ (पम्चतनो) पात्रमपानीकरते दहति गुणान् म्नेहमाशु नाशयति । अमले मलं नियन्छति दीपन्छायेव सलमैत्री ॥ ५३ ॥ भायात्मनो विनाशं न गणपति सलः परव्यसनहष्ट।। प्रायः सहस्रनाशे समरसुसे नृत्यति कयन्धः ॥ ५४ ॥ (चपानदेवस्य) अतिमथिते कर्तव्ये मयति सलानामतीच निपुणा धीः । तिमिरे हि कौशिफानां रूपं प्रतिपयते दृष्टिः ।। ५५ ॥ (सुबन्धो) हालाइलवजानिकृतान्तपायाश्रयाशदृष्टिविषान् । विधिना नूनं सृजता दुर्जनमर्गे कता योग्याः ॥५६॥ (भावल्यां। कटु स्टति निकटवर्ती वाचाटघिटिभो यत्र । अपसरणमेव युक्त मौनं ना राजहंसस्य ॥ ५७ ॥ उपकृतिरेय सलानां दोपस्य गरीयसो हेतुः । अनुकूलायरणेन हि कुप्यन्ति व्याश्योऽत्यर्थम् ॥ ५८ ॥ (चाफळदेवस्य) सहनान्धशः स्वदुर्नये परदीपेक्षणदिव्यचक्षुषः । स्वगुणोचगिरो मुनित्रताः परधर्णग्रहणेष्वसाधवः ॥ ५९ ॥ (माये) पुतिस्मृतिभ्यां मुजनो नियम्य परापवादेन तु मध्यमो जनः । पायसंसापितशुप्फचर्मवद् वधेन नीचा सप्पैति मार्दवम् ॥६०॥ (किरात) कमत्र चित्रं यदि सजनो जनः करोति विद्वज्जनसाधुपूजनम् । करोति यनीचकुलोगजननदद्भुतं शैत्यपिवार्कमण्डले ॥६॥ (पञ्चतन्त्रे)

·दुर्जनपद्धतिः।
धूमः पयोधरपदं कथमप्यवाप्य
वाम्बुभिः शमयति ज्यलनस्य तेजः ।
दैवादवाप्य कलुपप्रकृतिर्मदत्त्वं
प्रायः स्वबन्धुजनमेव तिरस्करोति ॥ ६२ ॥
परार्थे या पीडामनुभवति भङ्गेऽपि मधुरो
यदीयः सर्वेपामिह खलु विकारोऽप्यभिमतः ।
न सम्प्राप्तो वृद्धिं यदि सदृशमक्षेत्रपतितः
किमिक्षो>पोऽयं न पुनरगुणाया मरुभुवः ॥ ६३
आमूलाग्रनिवद्धकण्टकतनुनिर्गन्धपुप्पोद्गम-
छाया न श्रमहारिणी न च फलं शुरक्षामसन्तर्पणम् ।
घुरद्रुम । साधुसहरहितस्तत्ताबदास्तामहो
अन्येपामपि शाखिनां फलवतां गुप्त्यै वृतिर्जायसे ॥६४॥
(भछटे)
चन्दामभसुरतरुकोद्धृहाणजम्मो तहिचेअ।
हालाहलस्स जाई मुअणो वळवजिथा कत्तो ॥६५॥
मुअणो मुहा किळम्मइ हरइ खळच्चे अण परव(हु ? होहिअ-
[अम् ।
तरुणोपळाळगळहि उन्तरइकरण उण पञ्चमुहो ॥ ६६ ॥
के विकअपरिभयं चिअ वहन्ति णडु अण्णहा पसहा ।
पाएसि पेक्सिआ सञ्चरन्ति करिणो ण हत्थेहि ॥६७ ॥
सुअणत्तणं णकेग पि अन्तो मइळाणतिरए काउम् ।
सीमा महन्तस्स मिहरम कोचिन मिश्रको ।।८।।
आ अधरविभाइ वि कुउरिसाण सज्जगरहस्स भणिभाइ ।
अपडुप्पन्ता चिअ फळटुअन्तिहिभएवळाणन्ति णिद्दोसो
[॥ ६९॥
गहु कोइ वि गहु कोइ सचहा गुणविगुको ।
छोरसमुद्दपि विसं रअणाइ विसहरसिरम्मि ॥ ७० ॥

·५५ सूफिरलहारे मन्दं पेच्छन्ति सुणन्ति किं विधो अञ्चिरेण कुप्पन्ति । दिण्णा ससाणवाही विहिणा विभवापदेसेण ॥१॥ पुरिसा जं गुणरहिआ कुळेण गव्यं वान्ति दे मूढाः । पंमुप्पण्णं वि धणं गुणरहि भणह किं कुणइ ॥ ७२ ॥ पुरिसाणा कुळीणाण वि ण कुळं विणभस्म कारणं होइ । महरामअळच्छिसहोअरं पि मारेइ किं ण विसम् ।। ७३ ॥ विद्दविभा गुणदोसे कवास रोहेण सणतत्तिळो । दिव्यो वसळोण आसणसण्ठिअण्णपइळेइ ॥ ७४ ॥ वद्धरमइ आच्छिष रअणाइजिआ विआचिसिद्देवेण । जाणं खळअणचिन्ता सविमं हिअ ण णिम्मविअम् ॥७५॥ भण्णा बहिरद्धळआ दोरिचअ जीयन्ति माणसा सोप ! न सुणन्ति पिसुणनअणं सलिस्सिढ ण पेच्छन्ति ॥७ ॥ मइळामअन्धणअणदूरत्तो सन्तु दुअणमाअगा। जे वि परिअत्तजीहा पच्छासपणा परं भयं देन्ति ॥७७॥ (गाथाकोशे) *मा वच्छह विस्सम्भं पमुहे बहुचाड्डुअम्मणिउणाण । णिपत्तिअफज्जपरम्मुहाण सुणआण व सळाण ॥ ७८ ॥ अउळीणो दोमुहओ ता महुरो भोअणं महे जाव । मुखो व्व सळो जिण्णम्मि भोअणे विरसमारसइ ॥७९॥ (सप्तशस्याम्) इति दुर्जनपद्धति ॥ *माबजत वितम्भ प्रमुखे बहुचाटुक्र्मनिपुणानाम् । निर्वतितकार्यपराङ्मुखाना शुनकानामिव सलानाम् ॥ अकुलीनो द्विमुखस्तावन्मधुरो भोजन मुखे यावत् । मुख इव खलो जीणे भोजने विरसमारसति ॥

·३३. अथ युगप्रशंसापद्धतिः।
कृतं नाम युगं वात! यत्र धर्मः सनातनः ।
कृत एव न कर्त्तव्यं तस्मिन् काले युगोत्तमे ॥१॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया पैश्याः शूद्राक्ष कृतलक्षणाः ।
कृते युगे समभवन् स्वधर्मनिरताः प्रजाः ॥२॥
यावद् यावदभूच्छ्रद्धा देहं धारयितुं नृणाम् ।
ताच तापञ्च जीवन्तो नासीद् यमकृतं भयम् ॥३॥
न तस्मिन् युगसंसर्गे व्याधयो नेन्द्रियक्षयः ।
नाम्या नापि रुदितं न दो नापि पैशुनम् ॥ ४ ॥
ततस्त्रेतायुगं नाम त्रयी यत्र भाविष्यति ।
प्रोक्षिवा यत्र पशवो धर्म प्राप्स्यन्ति वै मखे ॥५॥
ततो वै द्वापरं नाम मिश्रा कालो भविष्यति ।
दिपादहीनो धर्मश्च युगे तस्मिन् भविष्यति ॥ ६ ॥
न च विक्रीयो ब्रह्म प्राधणश्च तदा नृप।।
नव शूद्रसमम्याशे वेदानुचारयन्त्युत ॥७॥
कलौ जगत्पति विष्णुं सर्वस्रष्टारमीश्वरम् ।
नायिप्यन्ति मैत्रेय! पापण्डोपहता जनाः ॥ ८ ॥
(श्रीविष्णुपुराणे)
फलेरन्ते भविष्यन्ति नररूपेण राक्षसाः।
मनुष्यान् भवयिष्यन्ति वित्ततो न शरीरतः ॥ ९॥
अदृशूला जनपदा शिवशूलायतुप्पधाः ।
फेशलाः खियश्चैव भविष्यन्ति कलौ युगे ॥१०॥
प्रायशः कृपणानां च तथा वन्धुमतामपि ।
विधयानां प वित्तानि हरिप्यन्तीह मानवाः ॥ ११ ॥
आक्रम्याक्रम्य साधूनां दारांथैव धनानि च ।
भोक्ष्यन्ति निरनुक्रोशा रुदतामपि भारत! ॥ १२ ॥

·५८ सूतिरनहारे परमायुश्च भवति तदा वर्षाणि पोडश । ततः प्राणान् रिमोक्ष्यन्ति युगान्ते पर्युपस्थित ॥१३॥ क्रयविक्रयकाले च सर्वः सर्वस्य वञ्चनाम् युगान्ते भरतश्रेष्ठ इत्तिलोमात् करिष्यति ॥ १४ ॥ (महाभारते) नष्टा श्रुतिः स्मृति प्ता प्रायेण पतिता दिजाः । मलेन नाशिताः शिष्टा हा वृद्धो वर्धते फलिः॥ १५ ॥ (माधवस्य) माप्त कलौ राजनि चार्थलुन्धे धनेन किं जीवितमेध रक्ष । किं नैप लाभो यदि सौनिकेन मुच्येत मेपो हतसर्वरोमा॥१६॥ गुणार्जनक्लेशमपार्थकं त्यज मगल्भतामाश्रय जीव्यते यया । गतः स कासः सह साधुचेष्टितैरकृत्रिमैर्यत्र गुणैर्विजृम्भितैः [॥ १७॥ अहतहदयाः सन्तः सत्यं ब्रवीमि निशम्यतां विपिनमधुना गत्वा वासो मृगैः सह कल्प्यताम् । सुजनचरितध्वंसिन्यस्मिन् खलोदयनालिनि प्रभवति कलौ नायं कालो गृहेषु भवाशाम् ॥ १८ ॥ कपटपटुता द्रोहे चित्तं सतां च विमानना मतिरपनये शाठ्यं मित्रे सुतेप्वपि वञ्चना । कृतफमधुरा वाक् प्रत्यक्षं परोक्षविघातिनी कलियुगमहाराजस्यैताः स्वराज्यविभूतयः ॥ १९ ॥ (पञ्चतन्त्रे) इति युगपशंसापद्धतिः ॥ ३४. अथ कर्मप्रशंसापद्धतिः । इइ यत् क्रियते कर्म तत् परत्रोपयुज्यते । सिक्तम्लस्य वृक्षस्य फलं शासासु दृश्यते ॥ १ ॥ (ग्यासशत) ·४९ . कर्मप्रशंसापद्धतिः । अर्थी गृहे निवर्चन्ते श्मशाने मित्रवान्धवाः । सुकतं दुष्कृतं चैव गच्छन्तमनुगच्छति ॥२॥ (महामारने) अदीर्घदर्शिभिर्मुः पूररेन्द्रियकैरपि । इसनिः क्रियते कर्म रुदगिरनुभूयते ॥ ३ ॥ यथा छायातपो नित्यं सुसम्बद्धौ निरन्तरम् । तथा कर्म च कर्मा च सम्बद्धौ सर्वजन्नपु ॥ ४ ॥ यथा धेनुसहस्रपु वत्सो विन्दति मातरम् । तथा पूर्वक कर्म कर्तारमनुगच्छति ॥५॥ अचोद्यमानानि यथा पुष्पाणि च फलानि च । स्वकालं नातिवर्तन्ते तथा कर्माणि देहिनाम् ॥ ६ ॥ यं यमिच्छेद यथाकाम तं तमेव तथाप्नुयात् । यदि न स्या(व) पराधीनं पुरुपस्य क्रियाफलम् ॥ ७ ॥ न बुद्धिर्भनलाभाय न जाळ्यमसमृद्धये । कर्मपर्यायवृत्तान्तं प्रानो जानाति नेतरः ॥ ८ ॥ (নাসাঈ) यः करोति नरः पापं न तस्यात्मा ध्रुवं प्रियः । आत्मनव कृतं पापपात्मनैवोपभुज्यते ।। ९ ।। विपत्तौ कि विपादन सम्पत्ती विस्मयेन किम् । भवितव्यं भवत्येव कर्मणामीसशी गतिः ॥१०॥ मनोनुकूला ममदा रूपवत्यः स्खलङ्कृताः। वासः प्रासादपृष्ठेपु भवन्ति शुभफर्मणाम् ॥ ११ ॥ अन्यथा शास्रगर्भिण्या घिया धीरोऽर्थमीहते । स्वामिवत् प्राक्तनं कर्म विदधाति तदन्यथा ॥ १२ ॥ महन्च फलवैपम्यं दृश्यते कर्मसन्धिषु । वहन्ति शिविकामन्ये यान्त्वन्ये शिविकां गताः ॥ १३ ॥ (श्रीविष्णुपुराण) ·. सूक्तिरत्नहारे बहवः सम्मदृश्यन्ते तुल्यनक्षत्रसम्भवाः । महच्च फलवैषम्यं दृश्यते कर्मसन्धिपु ॥ १४ ॥ शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुनिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥ १५ ॥ वहुशथानिसकान्तं लोहं शुचितमं यथा । बहुदुःखाभिसन्तप्तस्तथात्मा शोध्यते बलात् ।। १६ ।। (महाभारते) वृद्धि हानि सुखं दुःखं सञ्चासचाभयं भयम् । योगपपेन भुञ्जाना दृश्यन्ते कर्मसाक्षिणः ॥ १७ ॥ उष्णीपवान् यथा वस्वैस्त्रिभिर्भवति संवृतः । संवृतोऽयं तथा देही सचराजसतामसैः ॥ १८ ।। यो हि मोहाद्विपं पीत्वा नावगच्छति मानवः । परिणामे स वै मूढो जानीते कर्मणः फलम् ॥ १९ ॥ कस्यचिन्नहि दुर्बुद्धश्छन्दतो जायते मतिः । यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमश्नुते ।। २० ॥ यथा फलानां पकानां नान्यत्र पतनाद् भयम् । एवं नरस्य जातस्य नान्यत्र मरणाद् भयम् ॥ २१ ।। (इतिहासे) आजन्मनो विहिवभक्तिरनन्यनाथ: सारथ्यकर्मणि च दक्षतया नियुक्तः। नाद्याप्यवाप चरणावरुणोऽपि सूर्यात पुण्यविना नहि भवन्ति मनीपितानि ॥ २२ ॥ नेवाकृतिः फलति नैव कुलं न शीलं विद्यासहस्रगुणिता न च वाग्विशुद्धिः। कर्माणि पूर्वशुभसञ्चयसमितानि काले फलन्ति पुरुषस्य महाफलानि ।। २३ ॥ (विदग्धजनवलभायाम) नमस्यामो देवान् ननु इतविधेस्तेऽपि पशगा विधिर्वन्यः सोऽपि प्रतिनियतकर्मान्तफलदः ।

·विधिप्रशंसापद्धतिः ।
फलं कर्मायत्वं यदि फिममरः किञ्च विधिना
नमस्तन् कर्मम्यो विधिरपि न येभ्यः प्रभवति ॥ २४ ॥
(कान्याकादी)
कासगमणं दीणत्तमिमाकुणह गरद णिज्जाइ ।
'नझस्म अळिअहिन्तं नस्स ण को विहप्पसह ॥ २५ ॥
(गायाश्चोते)
इति कर्मप्रशंसापद्धतिः।।
३५. अथ विधिप्रशंसापद्धतिः।
ब्रह्मणः स्तम्ममा वा स्तम्बस्स ब्रह्मवामपि ।
खेच्छया विदधानस्य नातिमारः पिनाकिनः ॥१॥
(महामाले)
गुणाः खल् गुणा एव न गुणाः फलहेतवः।
अर्थसञ्चयकर्तृगि भाग्यानि पृथगेव हि ॥ २ ॥
आत्मायचे गुणायाने नैर्गुन्यं वचनीयता ।
देवायचेपु विचेपु पुतः का नाम वाच्यता ॥ ३ ॥
करोतु नाम नीतिनो व्यवसायांस्तुतस्ततः ।
फलं पुनस्तदेवास्य यद् विषस्तु मनःस्थितम् ॥ ४ ॥
(फरतन्त्र)
कर्तुरिष्टमनिष्टं या का प्रमुर्विधिना विना ।
कतारमन्यमारोप्य लोकस्तुप्यति कुप्यति ॥ ५ ॥
(वहनदयस्य)
न देवा यष्टिमादाय रक्षन्ति पशुपालवन् ।
यं हि रशितुमिच्छन्ति युद्धया संयोजयन्ति तम् ॥ ६॥
(महानारने)
यो मे गर्मगतस्यापि कृति कल्पितवान् प्रभुः।
रोपचिविधाने किं समः मोऽयत्रा मृतः ॥ ७॥
साक्षान्मयवतः पात्रः पुत्रो गास्टीवधन्वनः ।
स्वतीयो वामृदेवम्प तं गृथाः पर्युपासते ॥ ८॥

·सूक्तिरत्नहारे भाग्यवन्तं प्रसूयचं मा शूरं मा च पण्डितम् । शूराश्च पण्डिताश्चैर मम पुत्रा वनं गताः ॥९॥ (महाभारते) नीलकण्ठं समासाद्य वासुकिर्वायुभक्षणः । प्राप्यापि महतां स्थानं फलं भाग्यानुसारि यत् ।। १०॥ आयुः कर्म च वित्तं च विद्या निपनमेन च। पञ्चैतानि निपिच्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ॥ ११ ॥ तद्धनुस्तानि शस्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः । सर्वमेकपदे नएं दानमश्रोत्रिये यथा ॥ १२ ॥ अप्रार्थितानि दुःखानि यथैवायान्ति देहिनाम् । सुखान्यपि तथा मन्ये दैन्यमत्रातिरिच्यते ॥ १३ ॥ मनसा यदपि स्पृष्टं दूरादपि यदुज्झितम् । तदप्युपायैर्विविधैर्विधिरिच्छन् प्रपच्छति ॥ १४ ॥ दैवोपसृष्टः पुरुपो यत् कर्म कुरतेऽनिशम् । कृतं कृतं हि कमैतद् देवेन विनिहन्यते ॥ १५॥ दग्रमेयानुदहति हतमेवानुहन्यते । नश्यते नष्टमेवाग्रे लब्धव्यं लभते नरः ॥ १६ ॥ अमपानानि जीर्यन्ते यत्र भक्षाश्च भक्षिताः। तस्मिन्नेवोदरे गर्भः किं नाम न विजीर्यते ॥ १७ ॥ (महाभारते) रागो योगस्तथा दाक्ष्यं न यश्चेत्यर्थसाधकाः । उपायाः पण्डितः प्रोक्तास्ते तु देवं समाश्रिताः ॥ १८ ॥ यं भारं पुरुपो वोदं मनसा हि व्यवस्यति । देवमेव ध्रुवं नस्य साहाय्यायोपपद्यते ।। १९ ॥ कृतप्रज्ञोऽकृतप्रज्ञो बालो वृद्धध मानवः । ससहायोऽसहायो पा सर्वः सर्व न विन्दति ॥ २० ॥ यदि स्यात् पुरुषः काप्यात्मनः श्रेयसे ध्रुवम् । आरम्भास्तस्य (वि ? सि)ध्येयुर्न च जातु पराभवः ॥ २१ ॥ (सदस्य) ·५६ विधिप्रशंसापद्धतिः। उपर्युपरि लोकस्य सर्वो भवितुमिच्छति । यतते च यथाशक्ति न च तद्वर्त्तते तथा ॥ २२॥ स एव वलवान् भूत्वा मृदुर्भवति दुर्बलः । स ए(?)शव भूत्वेह परराछाप्यते पुनः॥ २३ ॥ बुद्धिमन्तं च मूढं च शूरं भी कपिञ्जलम् । दुबलं बलवन्तं च भागिनं भजते सुखम् ॥ २४ ॥ न विधिं ग्रसने ममा पन्नां तु असते विविः । विधिपर्यागतानान् प्रन्नया परिपश्यति ॥ २५ ॥ यथा वायोस्तुणात्राणि वरां यान्नि बलीयमः। धातुरादेशमायान्ति (य? तोया भूतानि भारत! ।।२६ ।। निवतिः कारणं लोक नियतिः कर्मसापनम् । नियतिः सर्वभूनानां नियोगविह कारणम् ॥ २७ ॥ मुसदासे भयकोचा मावामाना नयानयो। यच किन्चित् तथाभूलं ननु देवस्य कर्म तत् ॥ २८ ॥ (रामाय) स्वयमाहस्य खाना लिनोऽपि स्वभावतः। नरेन्द्राय गजेन्द्राथ प्रायः सीदन्ति दुःपिताः ।। २९ ।। शूराय पलमन्तश्च कृतास्त्राय नरा रणे। कालागिपन्नाः सीदन्ति यथा नैस्तसेवबः ॥ ३० ॥ (मुद्राराक्षस) नवार्थेन न कामेन विक्रमेण न चानया । शक्या देवगतिर्लोफे निवर्तचितुमुद्यता ॥३१॥ यथा दारुमयी योपां नरो धीरः ममाहितः । इयत्यद्गमहानि तथा विधिरिमाः ममाः ॥ ३२॥ मणिः सूत्र दर मोतः नस्योत म गोरपः। धातुरादगमन्वेति तन्मयो हि तदर्पणः ।। ३३ ॥ प्रनो जन्तश्च नीदोऽयमात्मनः मुखदुःसयोः । ईश्वरप्रेरितो गन्ठेन् स्वगं या पभ्रमेर या ।। ३ ।।

·सूक्तिरत्नहारे आर्ये कर्मणि युञ्जानः पापे वा पुनरीश्वरः । व्याप्य भूतानि चरते न चायमिति लक्ष्यते ॥ ३५ ॥ सम्प्रयोज्य वियोज्याथ कामकारकरः प्रभुः । क्रीडते भगवान् भूतैर्वाला क्रीडनकैरिव ॥ ३६ ॥ वैद्याश्चाप्यातुराः सन्ति बलवन्तश्च दुर्बलाः । स्त्रीमन्तश्चापरे पण्डा विचित्रो विधिपर्ययः ॥ ३७ ॥ सन्ति पुत्राः सुपदवो दरिद्राणामनिच्छताम् । बहूनामिच्छतां नास्ति समृद्धानां विचेताम् ॥ ३८ ॥ (महाभारते) पिनन्ति मधु पनेषु भृङ्गाः केसरधूसरम् । हंसाः शैवलमश्नन्ति धिम् दैवमसमञ्जसम् ॥ ३९ ॥ (वल्लभदेवस्य) उत्पलस्यारविन्दस्य मत्स्यस्य कुमुदस्य च । एकयोनिप्रसूतानां तेषां गन्धः पृथक् पृथक् ॥ ४० ॥ (प्रतारदीये) कृतान्तपाशवद्धानां देवोपहतचेतसाम् । बुद्धयः कुजगामिन्यो भवन्ति महतामपि ॥४१॥ (पञ्चतन्त्रे) दैवमेव परं मन्ये पौरुपं तु निरर्थकए । एकादशचम्भा यदेकाकी वन गतः ॥ ४२ ॥ प्राप्तन्यान्येव प्रामोति गन्तव्या गच्छति । लन्धव्यान्येव लभते दुःखानि च सुसानि च ॥४३॥ (महाभारते) किञ्चिद् दैवेन सौमित्रे! योद्धमुत्सहते पुमान् । यस्य न ग्रहणं किञ्चित् कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ १४ ॥ सर्व एव महाभाग! महत्वं प्रति सोद्यमाः। तथापि पुंसां भाग्यानि नोधमा बुद्धिहेतवः ॥४५॥ धीरामायणे) ·विधिप्रशंसापद्धतिः। औदासीन्यं दयालूनामर्थिनां भाग्यहीनता । नहि स्वमुखवैरूप्यं दर्पणत्यापराधतः ॥ ४६ ॥ अळिरनुसरति परिमलं लक्ष्मीरनुसरति नवगुणसमृद्धिम् । निम्नमनुसरति सलिलं विधिलिखितं बुद्धिरनुसरति ॥४७॥ द्वीपादन्यस्मादपि मध्यादपि जलनिधेर्दिशोऽप्यन्तात् । आनीय झटिति घटयति विधिरभिमतमभिमुखीभूतः॥४८॥ (रत्मावल्याम्) गतिकूलतामुपगते हि विधौ विकलत्वमेति बहुसाधनता अवलम्बनाय दिनभरिभून्न पतिप्यतः करसहस्रमपि ॥४९॥ (माघे) यत्रानेका चिदपि गृहे तत्र तिष्ठत्यथैको यत्राप्येकस्तदनु बहवस्तत्र नैकोऽपि चास्ते । इत्थं नेयौ रजनिदिवसौ डोळयन् द्वाविवाक्षी काल: फल्यो भुवनफलके क्रीडति प्राणिशारैः॥५०॥ भर्तृहरे:) रज्ज्वा दिशः प्रवितताः सलिलं विषेण खाता मही हुतभुजा ज्वलिता वनान्ताः । व्याधाः पदान्यनुचरन्ति गृहीतचापाः के देशमापयतु यूथपतिर्मुगाणाम् ॥ ५१ ।। (मलटे) रात्रिर्गमिप्यति भविष्यति च प्रभातं भास्वानुदेप्यति हसिष्यति पङ्कजं च । एवं विचिन्तयति कोशगते द्विरेफै हा। इन्त। हन्त! नलिनी गज उज्जहार ॥५२॥ (महारप्रका) वाली यया विनिहतः मथितमभावो दग्धा यथैकफपिना प्रसभं च लङ्का । तीर्णो यथा जलनिधिनिरिसेतुना च मन्ये यथाभिलपितं चपलस्य धातुः ।। ५३ ।। . (प्रवक्याम्) ·५६ सूक्तिरलहारे अवश्यभव्येष्वनवानहग्रहा यया दिशा धावति वेधसः स्पृहा । तृणेन वात्येव तयानुगम्यते जनस्य चित्तेन भृशायशात्मना ॥ ५४ ॥ (खण्डनबारस्य) अरक्षितं तिष्ठति दैवरक्षित सुरक्षितं दैवहत विनश्यति । जीवत्यनाथोऽपि वने विसर्जितः कृतप्रयत्नोऽपि गृहे न जीवति ॥ ५५ ॥ (इतिहासे) पौलस्त्यः स किगन्यदारहरणे दोपं न विज्ञातवान् काकुत्स्थेन कथं न हेमहरिणस्यासम्भवो लक्षितः । अक्षाणां न युधिष्ठिरेण महता धोऽपि पापः कथं ज्ञातॄणामपि दैववञ्चितधियां प्रायो मतिः क्षीयते ॥ ५६ ॥ (सुवर्णविस्तारस्य) हा! धिक् कष्टमहो! गतः स नृपतिः सामन्तचक्रं प तत् पार्श्वे तस्य च सा विदग्धपरिपत् ताश्चन्द्रपिम्बाननाः । उद्वितः स च राजपुत्रनिवहस्ते बन्दिनस्ताः कथा। सर्वं यस्य वशात् स्मृतेः पदमगात् कालाय तस्मै नमः॥ ५७॥ (भर्तृहरे ) इति निधिप्रशंसापद्धति ॥ ३६. अथ दुर्बिधिर्मशंसापद्धतिः। अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः। दावेतो सुखमेधेते यद्भविप्यो विनश्यति ॥१॥ परीक्ष्य सत्फुलं विद्यां वयः शौर्य सुशीलताम् । विधिर्ददाति निपुणः कन्यामिन दरिद्रताम् ॥ २॥ (घल्लभदेवस्य) ·मृत्युप्रशंसापद्धतिः। विघटयति राज्यमखिलं घटयति चण्डालदास्यमप्यचिरात् । किं न करोति स वैधा दुईधा वामतां याता ॥३॥ सृजति तावदशेपगुणाकरं पुरुपरत्नमलकरणं भुवः । तदनु तत् क्षणमात करोति चेदहह ! कष्टमपण्डितवा विषः ॥४॥ । फल्गुहस्तिन्याम्) स्वमेऽपि देवि! रमसे न मया विना त्वं (स्था? स्वा)पे त्वया विरहि(तं? तो) मृतवद् भवामि । दूरीकृतासि विधिदुर्ललितैस्तथापि जीवत्यवेहि मन इत्यसको दुरन्ताः ॥ ५ ॥ (प्रबोधचन्द्रोदये। मलकारः शङ्काकरनरकपालं परिजनो विशीर्णाझो भृङ्गी पसु च प एको गतवयाः । भवस्येयं स्थाणोरपि भवति समिरगुरो- विधौ चक्रे मूनि स्थिति वयं के पुनरमी ॥ ६ ।। (भलशरसर्वस्वे) सर्वाटो दिवसे वरस्य फिरणः सन्तापिते मस्तके वान्छन् देशमनातपं विधिवशात् तालस्य मूलं गतः । तत्रस्पस्य च तत्फलेन पतता भिन्न समस्तं शिर प्रायो गच्छति पत्र दैवहतकस्तव यान्त्यापदः ॥ ७॥ (पवनन्। इनि दुर्विधिमशंसापद्धतिः ॥ ३७. अथ मृत्युप्रशंसापद्धतिः । वा कार्यमद्य कृति पूर्वाहे चापराझिकम् । नहि प्रतीक्षते मृत्युः कृतं वा स्यान वा कृतम् ॥ १॥ (महाभारते) विपत्तिः कालसंजाता दुर्गारा येन केनचिन् । सायं पश्यने जादा हानिः केन (न?निवार्यते ॥२॥ I ·५८ सूक्तिरत्नहारे यौवनस्थान वालांश्च वृद्धान् गर्भगतानपि । सर्वानाविशते मृत्यूरेवंभूतमिदं जगत् ॥ ३ ॥ (श्रीरामायणे) सश्चिन्वानकमेवेदं फामानाम(पि.वि)सप्तकम् । व्याघ्रः पशुमिवारण्ये मृत्युरादाय गच्छति ॥ ४ ॥ (महाभारते) न मृत्युरामन्त्रयते इ कामो जगत् प्रा । अवुद्ध एवाक्रमते मीनान् मीनग्रहो यथा ॥५॥ (रामायणे इदं छतमिदं कार्यमिदमन्यत् कृताकृतम् । एचमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशे ॥६॥ न कालो दण्डमुपम्य शिरः कृन्तति कस्यचित् । कालस्य पलमेतावद् विपरीतार्थदर्शनम् ॥ ७ ॥ (व्यासशतके) तुल्यजातिवयोवस्थान हृतान् पश्यसि मृत्युना । ननु नामास्ति ते त्रासो लोहं तु हृदयं तव ॥८॥ बलिना दुर्बलानां च ह्रस्वानां महतामपि । जरामृत्यू हि भूतानां खादितारौ वृकाविच ॥९॥ आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव पदे पदे। आसन्नतरतां याति मृत्युर्नन्तोदिने दिने ॥१०॥ गतेभ्यो बहुपन्यन्ते दिवसानागमिष्यतः । मूढा न गणयन्त्येतान् मृत्योरासमचारिणः ॥११॥ ऐश्वर्ये वा सुविस्तीर्णे व्यसने वातिदारुणे। रज्ज्वेव पुरुपं वद्ध्वा कवान्तः परिकर्पति ॥ १२ ॥ मातुलो यस्य गोविन्दः पिता यस्य धनञ्जयः। अभिमन्युर्वधं प्राप्तः कालो हि दुरतिक्रमः ॥ १३॥ (महाभारते) ·मृत्युपशंसापद्धतिः मस्तकस्थायिनं मृत्यु यदि पश्येदयं जनः । आहारोऽपि न रोचेत किमुताकार्यकारिता ॥ १४ ॥ (बझादपुराणे) विदेश वमनि गृहे हायने मासि वासरे। जरायां यौवने पाल्ये मृत्युः प्राशयति प्रजाः ॥ १५ ।। गुणिना हीनविद्यानां श्रीमतां क्षीणसम्पदाम् । कृतान्तपण्यशालायां समानः क्रयविक्रयः ॥ १६ ।। माता पुत्रः पिता भ्राता भार्या वन्धुजनस्तथा । अष्टापदपदस्थाने घसमुद्रेव दृश्यते ॥ १७ ॥ (महामारने) संनिमज्नेज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे । जन्ममृत्पजराप्राहे न फथिदवबुध्यते ॥ १८ ॥ सहच मृत्युव्रजति सह मृत्युर्निपीदति । गत्वा तु दीर्यमध्वानं सह मृत्युर्निवते ॥ १९ ॥ कृष्णारचितिनिर्भिण्णं सिकं विषयसापा । रागद्वेपानले तप्तं मृत्युरश्नाति मानवम् ॥ २०॥ शुप्फाणि दिनसण्डानि निप(न्तति ? तन्ति) जनाग्रतः । बायुपः सण्ड्यमानानि मृत्युना किं न पश्यसि ॥ २१ ॥ प्रायेणाकृतकृत्यत्वान्मृत्युमुद्धिजते जनः । कृतकृत्याः प्रतीक्षन्ते मृत्यु प्रियमिवातिथिम् ।। २२ ॥ पीनं पिता क्षेत्रमिदं च माता पृष्टिश्य कर्माणि भूभाशुमानि । भूतानि सस्यप्रतिमानि लोके जातानि जानानि लनादि कालः।।२३।। अस्मिन् जगत्यण्डकटाहमध्ये मर्यामिना रात्रिदिनेन्धनेन । मासर्तुद-परिपहनेन भूतानि काला पचतीति वार्चा ॥ २४ ॥ किं शक्यं मुमतिमतापि तब कर्तु यत्रासो व्यसनमहोदधिः कृतान्तः ।

·सूक्तिरत्नहारे
रात्रौ वा दिवसकरेऽपि वा स उग्रे
योऽदृश्यः प्रहरति तेन को विरोधः ॥ २५ ॥
(पम्चतन्त्र)
इति मृत्युप्रशंसापद्धतिः
धर्मपर्व समाप्तम् ॥
३८. अथ राजलक्षणपद्धतिः ।
पुत्रा इव पितुर्गेहे विपये यस्य मानवाः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥१॥
अगूढविभवा यस्य (पु? पौ)रा राष्ट्रनिवासिनः ।
नयापनयवेत्ता यः स राजा राजसत्तमः ॥२॥
प्रजा यस्य विवर्धन्ते सरसीव महोत्पलम् ।
स राजा सर्वसुखदः स्वर्गलोके महीयते ॥३॥
यस्य वृत्तं नमस्यन्ति स्वर्गस्थस्यापि मानवाः ।
पौरजानपदाः सर्वे स राजा राजसत्तमः ॥ ४ ॥
(एते महाभारते)
इति राजलक्षणपद्धतिः ।।
३९. अघ राजप्रशंसापद्धतिः ।
राजानं प्रथम विन्दचतो भायाँ ततो धनम्
राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम् ॥१॥
देवा मानुपरूपेण चरन्त्येते महीतले ।
तान् न हिंस्यान चाक्रोशेन्नाक्षिपेनामियं वदेत् ॥ २ ॥
(श्रीरामायणे)
यस्य प्रसादे पा श्रीविजयश्च पराक्रमे ।
मृत्युश्च वसति क्रोधे सर्वतेजोमयो हि सः ॥३॥

·राजप्रशंसापद्धतिः ।
यस्याभावेन भूतानामभावः स्यात् समन्ततः ।
भावे च भावो नियतः कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥ ४ ॥
(मनोः)
पर्जन्य इव भूतानामाधारः पृथिवीपतिः ।
विकलेऽपि हि पर्जन्ये जीव्यते न तु भूपती ॥ ५ ॥
यदि न स्यानरपतिः सम्यङनेता ततः प्रजाः ।
अकर्णधारा बलवद् विष्ठवे(ने? ते)ह नौरिव ॥६॥
(कामन्दके)
राजा माता पिता चैव राजा कुलवतां कुलम् ।
राजा सत्यं च धर्मश्च राजा हितकरो नृणाम् ।। ७ ॥
(रामायणे)
एकस्य हि प्रसादेन कृत्स्नो लोकः प्रसीदति ।
व्याकुलेनाकुलः सर्वो भवतीति विनिश्चयः ॥ ८॥
अतस्त्वष्टाङ्गया युद्ध्या नृपतिर्नीतिशास्त्रवित् ।
समर्थः पृथिवीं कृत्स्नामपि जेतुं विचक्षणः ॥९॥
(चाक्षुपीये)
राजमूलो महाराज! धर्मो लोकस्य रक्ष्यते ।
प्रजा राजभयादेव न सादन्ति परस्परम् ॥१०॥
कालो वा कारणं राज्ञो गजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद् राजा फालस्य कारणम् ॥११॥
(महाभारते)
न कूलं न धनं नाज्ञा नाचारो हि भवेन्नृणाम् ।
अराजकेषु लोकेषु तस्माद् राजा परा गतिः ॥ १२ ॥
(मनोर)
यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेव मवर्तने ।
तथा नरेन्द्रो लोकस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः॥ १३ ॥
(रामायणे)
माता पिता गुरुः शास्ता पहिर्वश्रवणो यमः।
सप्त राजगुणानेतान् मनुराह प्रजापतिः ॥ १४ ॥

·६२ .. सूचिरनदारे पिता हि राजा लोकस्य प्रजानां योऽनुकम्पिता । सम्भावयति मातेव दिनमभ्यवपद्यते ॥ १५ ॥ गुरुर्धर्मोपदेशेन शास्ता च परिपालनात् । दहत्यग्निरियानिष्टान् दमयत्यहितांस्तथा ॥ १६ ॥ इष्टेषु विसृजत्यर्थान् कुचेर इव कामदः । नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।। १७ ॥ अष्टानां लोकपालानां सम्भवत्यंशतो नृपः। तस्मादभिभवत्येप सर्वभूतानि तेजसा ॥ १८ ॥ वालोऽपि नावमन्तव्यो राजापत्यं प्रतीच्छता। वह्निः स्फुलिङ्गमात्रोऽपि दहेद् ग्राममुपेक्षितः॥ १९ ॥ (महाभारते) इन्दोरगतयः पद्मे सूर्यस्य कुमुदेंऽशवः । गुणास्तस्य विपक्षेऽपि गुणिनो लेभिरेऽन्तरम् ॥२०॥ (कालिदासस्य) बुद्धिशस्त्रः प्रकृत्यत्रो धनसंकृतिकचुकः । चारेक्षणो दूतमुखः पुरुषः कोऽपि पार्थिवः ॥ २१ ॥ तेजसा सह जातानां वयः कुत्रोपयुज्यते । बालस्यापि रखेः पादाः पतन्त्युपरि भूभृताम् ॥ २२ ॥ (व्यासशतक) पालोऽपि नावमन्तव्यो मनुप्य इति भूमिपः महती देवता ह्येप नररूपेण विष्ठति ॥ २३ ॥ (मनो) श्रीः श्लाघ्या तस्य भूभारि यस्य न सीदति । दुर्वलः करुणाकन्दी बलवत्पीडितो जनः ॥ २४ ॥ (चाक्षुपीये) स्तपै क्षिप्यते धृत्तस्पैिर्नाक्षिप्यते विटैः । छ(न्दन ?न्दैन) नदयते (भृत्यैर्भूभृन्मेरुरिवाचलः ॥२५॥ (माधे) (राजग)

·राजप्रशंसापद्धतिः
राजास्य जगतो हेतुर्यदेद्धाभिसम्मतः ।
नयनानन्दजनना शशाङ्क इव तोयधेः ॥ २६ ॥
(कामन्दके)
फोठागारं फोशगृहं पुण्यश्लोकः पुरुरवाः ।
हस्तं दक्षिणमेवासा ब्राह्मणानाममन्यत ॥ २७ ॥
(महाभारते)
सत्येन लोकान् जयति दीनान् दानेन राघवः ।
गुरुन् शुश्रूपया वीरो धनुपा युधि शात्रवान् ॥ २८ ॥
(श्रीरामायणे)
आहूतस्याभिषेकाय निसृष्टस्य वनाय च ।
न मया लक्षितस्तस्य स्वल्पोऽप्याकारविभ्रमः ॥ २९ ॥
कालिदासस्य)
दिः शरं न तु सन्धत्ते द्विः स्थापयति नाश्रितान् ।
द्विर्ददाति न चार्षिभ्यो रामो दिर्नाभिभापते ॥ ३०॥
निवासक्षः साधूनामापभानां परा गतिः ।
आर्त्तानां संश्रयश्चैव यशसश्चैकमाजनम् ॥ ३१ ॥
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ।
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ॥ ३२॥
(श्रीरामायणे)
अतिसाहसिकं शूरा मन्त्रिणस्तं निरूपकम् ।
चिनीतं गुरवो जजुधूर्तमन्तःपुरानाः ॥ ३३ ॥
(वीरचरिते)
आनृशंस्यमनुक्रोशः श्रुतं शीलं दमः शमः ।
राघवं शोभयन्त्येते पड़ गुणाः पुरुपोत्तमम् ॥ ३४ ॥
(श्रीरामायणे)
येन येन वियुज्यन्ते प्रजाः स्निग्धेन वन्धुना ।
स स पापारते तासां दुष्यन्त इति घुप्यताम् ॥ ३५ ॥

·सूक्तिरलहारे
तेनार्थवांल्लाभपराङ्मुखेन तेन घ्नता विघ्नभयं क्रियावान् ।
तेनास लोकः पितृमान विनेत्रा तेनैव शोकापनुदेन पुत्री ॥ ३६॥
(कालिदासस्य)
राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिम शरीरम् ।
राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा देशैविहीना न नृपा भवन्ति ॥३७॥
राजा मगल्भं पुरुपं करोति राजा भृशं बृहयते मनुष्यम् ।
राजा विपन्नं सुखिनं करोति राज्ञा विपन्नस्य कुतः सुखानि ॥ ३८ ॥
(महाभारते)
सो को वि वदणिज्जो जाओ महिमण्डणम्मि उद्देसो ।
जन्तो सन्तावद्ददा चन्दणविडवा समुप्पण्णा ॥ ३९ ॥
(मायाकोशे)
इति राजप्रशंसापद्धतिः ।।
४०. अधासद्राजपद्धतिः।
उजनीयो भूतानां नृशंसः पापफर्मकन् ।
त्रयाणामपि लोकानामी परोऽपि न तिष्ठति ॥१॥
(रामायणे)
अष्टमिय माणिकममत्तमिव च द्विपम् ।
अशूरं पार्थिवं लोको जात्यमप्यवमन्यते ॥ २ ॥
भूभर्नुभूपर्ण नास्ति मजानामिव रञ्जनम् ।
अन्यथा कुनटस्येव किरीटकटकग्रहः ।। ३ ॥
राजग)
मनात्मान् नयद्वेपी वर्धयन्नरिसम्पदः ।
प्राप्यापि महदेश्वर्य सह तेन विपद्यते ॥४॥
(कामन्दके)
भोगिनः कञ्चुकासक्ताः फराः कटिनगामिनः ।
मन्त्रसाध्याश्व राजानो राजानो भुजगा इव ॥५॥

·असदाजपद्धतिः। प्रजा न रञ्जयेद्यस्तु राजा रक्षादिभिर्गुणैः। अमागळस्तनस्येव तस्य नाम निरर्थकम् ॥ ६ ॥ (महाभारते) वैद्यसांवत्सरामात्या यस्य रापः प्रियंवदाः । आरोग्यधर्मकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥ ७ ॥ कामामिभूतः क्रोधात्मा यो मिथ्या प्रतिपद्यते । खेषु वान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत ॥ ८॥ (पञ्चतन्त्र) यान्ति न्यायप्रवृत्तस्य तिर्यञ्चोऽपि सहायताम् । अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति ॥९॥ (मुरारेः) दूरारूढं पदं रामा सर्वलोकनमस्कृतम् । अल्पेना(प्यु ? प्य)पचारेण जाह्मण्यमिव दुप्यति ॥ १० ॥ (कामन्दक) मदोद्विक्तः क्रियामूढो योऽतिक्रामति मन्त्रिणः । अचिरात् तं वृथामन्त्रं वशे शुर्वन्ति शत्रवः ॥ ११ ॥ सर्वातिशझी नृपतिर्या सर्वहरो भवेत् । सकम्पमनृजुलभ्यः स्वजनेनैव याध्यते ॥ १२ ॥ प्रसादो निष्फलो यस्य कोपश्चापि निरर्थकः। न त भारमिच्छन्ति पण्डं पतिमिव स्त्रियः ॥ १३ ॥ प्रजापीडनसन्तापसमुद्भूतो छुताशनः । राज्ञः श्रियं कुलं प्राणा(ना)दा(य) विनिवर्तते ॥ १४ ॥ (महाभारते) अदण्डयान दण्डयन राजा दण्ड्यांथैवाप्यदण्डयन् । अयशो महदामोति नरकं चैव गच्छति ॥ १५ ॥ (मगो) अ(द)त्तवारं दुर्दर्शमस्वाधीनं नराधिपम् । पर्नयन्ति नरा दूरं नदीपकमिव द्विपाः ।। १६ ।। R ·सूक्तिरत्नहारे तीक्ष्णमल्पप्रदातारं प्रमत्तं गर्वितं शठम् । व्यसने सर्वभूतानि नाभिधावन्ति पार्थिवम् ॥ १७ ॥ स्वयं कार्याणि यः काले नानुतिष्ठति पार्थिवः । स तु वे सह राज्येन स्वैश्व कार्यविनश्यति ॥ १८ ॥ दुविनीते तु नृपतावकाले म्रियते जनः । राजदोपैविपद्यन्ते प्रजासत्वविधिपालिताः ॥ १९ ॥ (श्रीरामायणे) भोगोकपीतिवेगेन क्षयं यान्ति क्षितीश्वराः । दृष्टोऽतिहर्षाद् पृप्णीनां तृणाद्वधसमुद्भवः ॥ २० ॥ (श्रीहरिवंशे) तदेतत् काकतालीयं तदेतद्वै घुणाक्षरम् । यदपथ्यभुजामायुर्यदनीतिमतां श्रियः ॥ २१ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) मुख्यानमात्यान् यो हित्वा विहीनान् कुरुने प्रियान् । म तैय॑सनमागम्य साधुमार्ग न गच्छति ॥ २२ ॥ (महाभारते) उन्छास्त्रपदविन्यासः सहसैवाहिसम्पतः । शत्रुसङ्गमुखग्राममगत्वा (विन)निवर्त्तते । २३ ।। (कामन्दके) न तथाराज राष्ट्रं विनश्यति परिप्ठतम् । अराजकं यथासद्भिः पापण्डिभिरधिष्ठितम् ।। २४ ॥ (राजग) यस्मात् त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इच। सागरान्तामपि मही लम्चा स परिहीयते ॥ २५ ॥ क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोपः सन्जायते महान् | अधर्माः सम्प्रार्तन्ते प्रजाः सरकारकाः ॥२६॥ (महाभारते) ·मद्राजपद्धतिः। यः कोशमेर पुप्णानि सागभोगपराङ्मुसः । केवलं राज्यवाणिज्यं स करोति नराधिपः ॥ २७॥ चातुर्य तथा वेदाश्चातुराश्रन्यमेव च । समेतत् प्रमुह्येत यदा राजा प्रमुद्यति ॥ २८ ।। (महाभारने) व्यायः सुसेन सेव्यन्ते वातोद्भूताच नवयः । न तु नित्यमदामाता रानानः दिलायाः ॥ २९ ।। (कथायाम्) किं करिष्यत्यपानाणामुपदेष्टा मुनागपि । तक्षा तीक्ष्णरठारोऽपि दुर्दा(रू? सोणि निहन्यते ॥ ३० ॥ (वलभदेवम्य) व्यसनैरेनाघ्राताः शृण्वन्ति वचामि पापमिनाणाम् । उद्भूतारिटेभ्यो ह्यपच्यमेनाधिकं सदते ॥ ३१॥ अव्यनमायिनमर सं देवपर पुरुपकारपरिहीणम् । वृद्धमिर पति कन्या नेच्छत्युपगृहिहं लक्ष्मीः ॥ ३२ ॥ यस्यापिनो न निमुसाः सर्गत्तिहरं यशः म मिल राना । अभिपेकपट्टान्धो नालन्यजन नणस्यापि ॥ ३३ ।। () अहिते दितयुद्धिरल्पधीरनमन्येत मतानि मन्त्रिणाम् । चपलः सहसैव सम्पतन्नरिसड्गाभिहनः प्रबुध्यते ॥३४ ।। अक्तिरर्थपतिपु स्वयंग्रह प्रेम कारयति मा निरत्ययम् । कारणद्वयमिदं निरस्यतः प्रार्थनाधिकाले सिपत्फला ॥ ३५ ॥ (भार) वृद्धापनादी सगुणानमर्दी भक्ताप्तरी सलसम्मुमश्च ।

·सूक्तिरनहारे
विशप्तिमौनी कृपनः प्रमादी
त्याज्यो मदान्धः कुपतिः पिशाचा ॥३६॥
(कामन्दके)
न नटा न विटा न गायका न च सभ्येतरवादशवा।
नृपमीक्षितुमत्र के वयं स्तनभारानमिता न योषितः ।। ३७ ॥
(भदरे)
स्वेच्छोपजातविपयोऽपि न याति वक्तं
देहीति मार्गणशतैश्च ददाति दुम्सम् ।
मोहात् समाक्षिपति जीवितमप्यकाण्डे
फटो मनोभव इवेश्वरदुर्विदग्धः ॥ ३८ ॥
(हपचरिते)
नृपः फामासक्तो न गणयति धर्म न च हितं
यथेष्टं स्वच्छन्दः पचर(य)ति (च) मत्तो गज इव ।
तपोमानाध्मातः पतति (न १ च) यदा शोकगहने
तदा (ह? भृ)त्ये दोपान् क्षिपति न निज वेश्यविनयम् ॥३९॥
(पञ्चतन्त्र)
रक्षा न क्षमते क्षिपत्यपि कर शिक्षागुणे क्षुभ्यति
प्रदेष्टि स्वजनं त्यगत्यवनतिं मृदाति मार्गस्थितान् ।
भूमि नेच्छति पच्छति प्रतिभयं दुर्मिना गच्छति
फराम विनयाकुशं न सहते भूपालमत्तद्विपः ॥ ४०॥
राज)
आहूनेषु विहममेषु मशको नायान् परो पार्यवे
मध्येवारिधि वा वसंस्तृणमाणिर्धत्ते मर्णानां रुचिम् ।
सद्योतोऽपि न कम्पते प्रचलितुं मध्येऽपि तेजस्विना
पिर सामान्यमचेतनं प्रभुमिवानामृष्टतत्वान्तरम् ॥४१॥
(वभरेवस्य)
सुन्नन्ति कमणमणा अन्भन्तरसण्ठिमा गइन्दाण ।
जे उण निहुरमहा ते धवळा वाहिरचे ॥ ४२ ॥

·अराजकपद्धतिः।
कहारि चरणजोगकरहविहिवरेण चूदळआ।
तुह मुंह पडिआ तेण्णं असोणिज्जा जए जाआ ॥ ४३ ॥
उपरि भुजङ्गा साहामु कण्टआ खुदकीडआ हे ।
तुदस्स वि तुह पाअव पहिम अणोकत्थविसम॥४४॥
(गायाकोसे)
इत्यसद्राजपद्धतिः ॥
।
४१. अधाराजकपद्धतिः ।
राजा चेन भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः।
शूले मत्स्यानिवाधक्ष्य(न्) दुर्बलान् बलवत्तरः ॥१॥
अराजकपु राष्ट्रपु धर्मो र ह्यवतिष्ठते ।
परस्परं च घाधन्ते सर्वथा धिगराजकम् ॥२॥
(मनोः)
नाराजके जनपदे विद्युन्माली महास्वनः ।
अभिवपति पर्जन्यो महीं दिव्येन वारिणा ॥ ३ ॥
नाराजके जनपदे स्वकं भवति कस्यचित् ।
नारानके जनपदे वीजमुष्टिः प्रकीर्यते ।। ४ ।।
यथा ह्यनुदका नयो यथा याप्यतृणं वनम् ।
भगोपाळा यथा गावस्तथा राष्ट्रमराजकम् ॥ ५ ॥
(श्रीरामायणे)
विपोपिन्तकुमारं तद्राग्यमस्तमितेश्वरम् ।
रन्ध्रान्वेपणदक्षाणां द्विपामामिपतां ययौ ॥६॥
(कालिदासस्य)
राजा शून्या कुमारैश्च चोरभोग्या भवेन्मही ।
केवलामुरभोग्यैव सन्ध्या चन्द्रार्कवनिता ॥ ५ ॥
यः स्यादराजको लोकचक्षुष्मानपि सोऽन्धकः।
तं विना यन्न शक्नोति कृत्याकलानिरीक्षणम् ॥ ८ ॥

·सूचिरनहारे
सिंहशून्पमिनारण्यं चन्द्रशून्यमिवाम्बरस् ।
अर्कशुन्यमिपाहः स्याद्राजशून्यं महीतलम् ॥९॥
(चाक्षुपी)
इत्पराजकपद्धतिः ॥
.४२.
अथ राजविद्यापद्धतिः ।
आन्वीक्षिकी त्रयी चार्ग दण्डनीतिं च पार्थिवः।
सद्विस्तित्कियोपेतैचिन्तयेद्विनयान्वितः॥१॥
भान्वीक्षिक्यात्मविज्ञानं धर्माधर्मा यीस्थिती ।
अर्थानर्थी तु वार्तायो दण्डनीयां नयानयो॥ २ ॥
(कामन्दके
इति राजविद्यापद्धतिः ।।
अथ जितोन्द्रियपद्धतिः।
मकीर्णे विपयारण्ये धावन्तं विप्रमाथिनम् ।
ज्ञानाङ्कुशेन फुति वश्यमिन्द्रियदन्तिनम् ॥ १ ॥
लोकाधाराः श्रियो राझा दुरापाः दुप्परिग्रहा।
तिष्ठन्त्याप इवाधारे चिरमात्मनि संस्कत्ते ॥ २ ॥
यथाम्भसि प्रसन्ने तु रूपं पश्यति चक्षुपा ।
तद्वत् प्रसन्नेन्द्रियवान ज्ञेयं मानेन पश्यति ॥ ३ ॥
जीयन्तां दुर्जया देहे रिपवश्चक्षुरादयः ।
जितेषु ननु लोकोऽयं तेषु कृत्स्नस्त्वया जितः ॥ ४ ॥
शब्दः स्पर्शष रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः ।
एकैकपलमेतेपा विनाशप्रतिपत्तये ॥५॥
शुचिः शप्पाराहारो विदूरक्रमणक्षमः ।
लुब्धका गीतलोभेन मृगो मृगयते वधम् ॥ ६ ॥
गिरीन्द्रशिखराकारो लीलयोन्मूलितद्रुमः ।
करिणीस्पर्शसंमोहादाळानं याति वारणः॥७॥

·जिंतन्द्रियपद्धतिः। स्निग्धदीपशिखालोकविलाभितविलोचनः । मृत्युमृच्छत्यमन्देहान् पतङ्गः सहमा पतन् ॥ ८॥ दूरेऽपि हि भवन् दृष्टेरगाधे मरिले चरन् । मीनस्तु सामिपं लोहमास्वादयति मृत्यये ॥ ९ ॥ मन्धलुब्यो मधुकरो दानासवपिपामया। अभ्येत्यसुसमचारी गजकर्णकन्झळाम् ॥ १० ॥ (एते कामन्दक) अजितेन्द्रियवर्गस्य नाचारेण भयेत् फलम् । केवलं देहखेदाय दुर्भगस्य विभूपणम् ॥११ ॥ तस्य राज्ञः स्थिरैय थीर्यदि स्यान्नियतेन्द्रियः । गजस्नानमिवाधारस्तस्य यो झजितेन्द्रियः ॥ १२ ॥ (गजग राज्ञा मदाद्विपो नेयः शमालाननिलीनताम् । शमितः गौरिणा वाणदीनिश्चक्रभारया ॥ १३॥ (वाक्षुपाये इन्द्रियाण्येव तत् सर्व यत् स्वर्गनरकाबुभी। निगृहीतविरष्टानि स्वर्गाय नरकाय च ॥ १४ ॥ 'महाभारने। स्वान्त ! गतं किङ्करतां यस्य त्वं तस्य किरोलोकः । लोकस्य किरोसा यो भवनः किकरो भवनि ॥ १५ ॥ (स्वान्तरान) कृमुदान्येव शशाङ्क: सरिता बोधयति पनजान्येव । चशिनां हि परपरिग्रहसंश्लपपगमुनी बुद्धिः । १६ ।। (सानले) स्पः शरीरं पुस्पस्य दृष्ट आत्मा नियन्तेन्द्रियाण्या(?)रश्माः । तैरप्रमत्तः शलः सदान्तैः कती याति पदं स धीरः॥१७॥ कुरङ्गमातद्पवद्गमीनभृङ्गा हताः पञ्चभिरेव पन्च । एकाप्रमापी स कथं न बध्यो यस्यां हताः पञ्चभिरेव पञ्च ॥ १८॥ (महामारते) ·७२ सूक्तिरत्नहारे क चिराय परिग्रहः श्रियः क च दुटेन्द्रियवानिवश्यता । शरदभ्रषलाश्वलेन्द्रियैरसुरक्षा हि बहुच्छगः श्रियः ॥ १९ ।। (भारवे:) विसआण वसे ळोओ अवसा विसाण उण वजे धीरा । को ताण नए अवसो विसा हि वसीका भेहि ॥ २०॥ (गाथाकोशे) इति जितेन्द्रियपद्धतिः ।। ४४. अधाजितेन्द्रियपद्धतिः नीबूतमृगयाम यवाक्पारुष्योपदण्डता । अर्थसन्दूपणं चेति राज्ञां व्यसनसप्तकम् ॥१॥ सर्वदोपचये राज्ये सन्निपातज्वरोपमे । जननिद्रेच दुर्वार(: १)शक्ति व्यसनसप्तकम् ॥ २॥ यो जितः पञ्चवर्गेण सहनात्मकर्शिना। भापदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोइराट् ॥ ३॥ पञ्चेन्द्रियस्य मर्पस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् । ततोऽस्य सवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ ४ ॥ धर्मार्थों यः परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुगः। श्रीमाणराज्यकोशेभ्यः क्षिप्रं स परिहीयते ॥५॥ अर्थानामी धरो यः स्यादिन्द्रियाणामनीश्वरः । इन्द्रियाणामनैश्वर्यादेश्वर्याद् भ्रश्यते हि सः ॥ ६ ॥ (महमारते) एकस्यापि न यः शक्तो मनसः सनिबर्हणे। महीं सागरपर्यन्तां स कथं विजिगीपते ॥७॥ (कामन्दक) दुरासदानरीनुमान् धृतेर्विश्वासजन्मनः। भोगान् भोगानिबाहेयानध्यास्यापत्र दुर्लभा ॥८॥ (भारवे.)

·विनयपद्धतिः । भविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीपते । अजितारमाजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते ॥९॥ अनर्थमर्थतः पश्यन्नर्थ चैवाप्यनर्थतः । इन्द्रियैः प्रसृतो वालः सुदुःसं मन्यते सुखम् ॥ १०॥ कामः क्रोधश्च कोमश्व मानो हो मदस्तथा । पवर्गमुत्सृजेदेनं यस्मिंस्त्यक्ते सुसी नृपः ॥११॥ दाण्डक्यो नृपतिः कामात् क्रोधाच जनमेजयः। लोमादळस्तु राजर्षिर्वातापिईर्पतोऽसुरः ॥१२॥ पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद् दम्भोद्भयो नृपः। प्रयाता निधनं घेते शत्रुपड्वर्गमाश्रिताः ॥ १३ ॥ सप्त दोपाः सदा राज्ञा हातव्या विजिगीषुणा । मायशो चिनश्यन्ति दृढमूलाच पार्थिवाः ॥ १४ ॥ (कामन्दके) इत्यजितेन्द्रियपद्धतिः॥ ४५. मथ विनयपद्धतिः । नयस्य विनयो मूलं विनयः शासनिश्चयः । विनयो हीन्द्रियजयस्तद्युक्तः शास्त्रमृच्छति ॥ १ ॥ आत्मानं प्रथम राजा विनयेनोपपादयेत् । ततोऽमात्यांस्ततः पुस्तितो भृत्यांस्वतः प्रजाः ॥२॥ शास्त्राय गुरुसंयोगः शास्रं विनयवृद्धये । विद्याविनीतो नृपतिर्न कन्ट्रेप्ववसीदति ॥ ३ ॥ इयं हि लोकव्यतिरेकवर्तिनी स्वभावतः पार्थिवता समुनता । बलात् तदेनां विनयेन योजयेभयस्य वृद्धौ विनयः पुरस्सरः॥४॥ पर विनीतः समुपैति सेन्यतां महीपतीनां विनयो हि भूपणम् । प्रवृचदानो मृदुसन्चलत्करः करीव भद्रो विनयेन शोमते ॥५॥ .

·सूक्तिरलहारे जितेन्द्रियत्वं विनयस्य कारणं गुणपको विनयादयाप्यते । गुणाधिके पुंसि जनोऽनुरज्यते जनानुरागप्रसवा हि सम्पदः ॥६॥ (किराते) इति विनयपद्धतिः ॥ ४६. अथाविनयपदतिः। अविनयरतमादराहते वशमशं हि नयन्ति विद्विपः । थुतिविनयविधि समाथितस्तनुरपि नैति पराभव क्वचित् ।। १॥ नयनाद् विनयप्रमाथिनः समुपेक्षेत समुन्नति द्विपः । सुजयः खलु तागन्तरे विपदन्ता विनीतसम्पदः॥ २॥ (किराते) इत्यविनयपद्धतिः ॥ ४७. अथ कामजयपद्धतिः। कामः क्रोधश्च लोभश्व मानो हो मदस्तथा । एते हि षड् विजेतच्या नित्यं स्वं देहमाश्रिताः ॥१॥ सतामपि कुले जाताः कर्मणा वत! दुर्पलम् । प्राप्नुवन्ति दुरात्मानः कामजालप्रलोमिताः ॥२॥ नहि कामात्मना राना सततं शठबुद्धिना। नृशंसेनापि लुब्धेन शक्या: पालयितुं प्रजाः ।।३।। अनौचित्येन कन्यासु पुरस्त्रीपु प या रतिः । स कामो हि क्षितीन्द्राणामरिपड्वर्गपूर्वजः ॥४॥ अभिमानितभूतेन सानुपन्धरसेन तु । यतः सर्वेन्द्रियप्रीतिः स कामा प्रोच्यते बुधैः ॥५॥ फामा मनुष्यं प्रदहन्त एव धर्मस्य ये विनम्ला नरेन्द्र । पूर्व नरस्तान् मतिमान् प्रतिनल्लोके प्रशंसां लभतेऽनवद्याम् ॥६॥ (महाभारते) इति कामजयपद्धतिः ॥

·७५
४८. अथ मृगयादोपपद्धतिः।
मृगयाक्षा दिवास्थमः परिवादः स्त्रियो मदः ।
तौर्यत्रिकं वृथाटाट्या कामजो दयाको गणः ।।१।।
कामजेषु प्रसक्तो हि व्यसनेषु महीपतिः ।
रियुज्यतेऽर्थकामाभ्यां क्रोधनेष्वात्मनव यः ॥२॥
यस्मात व्यसनं राजस्वनुमोदन्ति शत्रवः ।
तदसमतरं दुखं मन्यन्ते मरणादपि ।। ३ ।।
ईर्पयैव समुद्विमाः पुरुषा(
विद्दु)टचेतसः ।
अतिसक्ताः पलायन्ते श्रीकृतिस्मृतिकीर्चयः ॥ ४ ॥
मृगतृष्णेव मृगया मृगानिय नराधिपान् ।
हरन्ति पा(र?)यन्त्याराच्खचिव विपत्तिदु॥५॥
(गृहत्कथायाम्),
प्रच्छन्नोपगतः शैलसरिद्विपिनकुक्षिपु ।
वघवन्धपरिक्लेश आसमारविकादिभिः ॥ ६ ॥
स्वसैन्यैव स्वकुल्यश्च परभित्रैश्व मारणम् ।
इत्यादि पृथिवीन्द्राणां-मृण्याव्यसनं स्मृतम् ॥७॥
(कामन्दक;
पाण्डजित्वा बहून् देशान् युधा विक्रमणेन च ।
मृगव्यवायनिधने कृष्ट्रां प्राप स आपदम् ॥ ८॥
(महाभारते)
(नृपतेः) प्रतिपिद्धमेव तत् कृतवान् परियो.पिशङ्कय यत् ।
अपये पदमर्पयन्ति हि श्रुतवन्तोऽपि रजोनिमीलिताः ।। ९ ।।
(कारिदासस्य)
इति मृगयादोपपद्धतिः
४९. अथ पृपयागुणपद्धतिः ।
पदि पातयते फपित् पापसत्वं प्रजाहितम् ।
सर्वसाप(मि?हितार्याय न तेनासौ विहिंसकः॥१॥

·सूक्तिरलहारे दीपिनं शरभ सिंह व्याघ्र कुञ्जरमेव च । महिपं वानरं चैव सूकरवानपन्नगान् ॥२॥ गोब्राह्मणहितार्थाय पालस्त्रीरक्षणाय च । वृद्धातुरपरित्राणे यो हिनस्ति स धर्मवित् ॥ ३॥ निर्मानुपामिमा सर्वे मृगा इच्छन्ति मेदिनीम् । भक्षयन्ति च सस्यानि शासितच्या नृपेण ते ॥४॥ या वै शत्रुवधे वृत्तिः सा मृगाणां वधे स्मृता । अमाययाप्यच्छलेन मृगाणामिपुधारिभिः ॥ ५ ॥ स्वर्ग मृगाश्च गच्छन्ति स्वयं नृपतिना हताः । मेदश्छेदकशोदरं लघु भवत्युत्थानयोग्य नपुः सत्त्वानामपि लक्ष्यते विकृतिमच्चित्तं भयकोधयोः । उत्कर्षः स च धन्विनां यदिपवः सिध्यन्ति लक्ष्ये चले मिथ्या हि व्यसनं वदन्ति मृगयामीरग्विनोदः कुतः॥७॥ (कालिदासस्य) इति मृगयागुणपद्धतिः॥ ५०. अथ घूतदोपपद्धतिः। बहूनि धर्मशाखाणि पठन्ति द्विजसत्तमाः । तेषु किंस्विदिदं दृष्टं द्यूते जीयेत यत् परम् ।। १ ।। किं ते धूतेन राजेन्द्र बहुदोपेण मानद! । देवने वहवो दोपात् तस्मात् तत् परिवर्जयेत् ॥ २॥ धनक्षया शिष्टगर्दा सदाचारविवर्जितम् । शत्रुमिः पीडनं चैव धूतासक्तधियां नृणाम् ॥ ३ ॥ धूतादनर्थसंरम्मो घूतात् स्नेहक्षयो महान् । पक्षाणां चापि महतो द्यूताद् भेदः प्रमर्तते ।। ४ ।। (कामन्दके) नळम राजा धूतेन हृते राज्ये महोदये । धर्मदारान् परित्यज्य परधर्मपरोऽभवत् ।। ५॥ (महामारते)

·७
जीन्यसनपदतिः।
पाण्डवो धर्मराजस्नु लोकपाल इवापरः ।
स राज्यं धनमक्षय्यं पणमेकममन्यत ॥ ६॥
(चाक्षुषीपे)
यचर्जितमत्युनं क्षात्रं तेजोऽस्य भूपतेः ।
दीव्यतास्तदा तेन नूनं तदपि हारितम् ॥७॥
(वेणीसंहारे)
इति द्यूतोपपद्धतिः॥
५१. अथ दिवास्वमनिन्दापद्धतिः।
न दिवा भस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः ।
न स्वपेदेषु यो राजा तस्सेयं दृढवन्मही ॥१॥
स्वमे हि रजसा देही तमसा चामिभूयते ।
देहा(मान्त)रमिवापन्नश्वरत्यपगतस्मृतिः ॥२॥
(महामारते)
इति दिवास्वमनिन्दापतिः ।।
५१. अय परिवाददोपपद्धतिः ।
न बाच्या परिवादो चै न श्रोतव्यः पञ्चन ।
की तत्र पिपातच्या गन्तव्यं वा ततोऽन्यतः॥१॥
आक्रोशपरिवादाम्यां विहिंसन्त्ययुपा युघान् ।
तस्मान स्पर्धयेदन्यं न चात्मानं विहिंसपेत् ॥ २॥
सवामान विपुलान् जित्वा लग्ना च विपुलं धनम् ।
विजित्य च महीं करना न विकत्थेत पण्डितः ॥३॥
(एते महामारते)
इति परिवाददोपपदतिः॥
५२. भय स्त्रीव्यसनपद्धतिः।
न स्त्रीभ्यः कित्रिदन्यदै पापीयतरमस्ति वै ।
स्त्रियो हि मूळं दोपानां तया समाप पेत्य ह ॥१॥

·सूक्तिरलहारे
५५. अथ पानदोषपद्धतिः।
अकार्यकरणाद् भीतः कार्याणां च विवर्जनात् ।
अकाले मन्त्रभेदाच येन मायेन तद पिबेत् ॥१॥
ये पिवन्ति महामोहं पानं पापयुता नराः ।
कलिं ते कुर्वतेऽभीक्ष्णं प्रहरन्ति परस्परम् ॥ २ ॥
अयुक्तं बहु भाषन्ते यत्र कचन शेरते ।
नमा विक्षिप्य गात्राणि नष्टसंज्ञा इवासते।।३।।
गुरूनतिवदेन्मतः परदारान् प्रथर्पयेत् ।
साहिमि)कं कुरुते शौण्डर्न शृणोति हितं क्वचित् ॥ ४॥
(महाभारते)
इति पानदोपपद्धतिः ॥
५६. अथ तौर्यत्रिकपद्धतिः।
नृते गीते च वाये च यः प्रसक्तो नराधिपः ।
दोपरेवं त्रिभिर्जुष्टो विषमैनश्यति ध्रुवम् ॥१॥
पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादिता ।
एवानि युक्त्या सेवेत प्रसङ्गो ह्यत्र दोपवान ॥२॥
इति तौर्यत्रिकपद्धतिः॥
५७. अथ पृथाटाट्या।
अनर्थकं विश्वासं गृहेभ्यः पापैः सन्धि परदाराभिमर्शम् ।
उम्मं स्तन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते या स सुखी स देवः
[॥१॥
(महाभारते)
इति वृथाटाव्या ॥
५८. अथ क्रोधप्रशंसापद्धतिः ।
न च संकृचितः पन्था येन बाली हो गतः ।
समये विष्ठ सुग्रीव मा मालिपथमन्वगाः ॥१॥

·क्रोधनिन्दापद्धतिः । ८१ चापमानय सौमित्रे! शरांचाशीविपोपमान् । सागरं शोपयिष्यामि पद्भ्यां यान्तु प्लबगमाः॥ २ ॥ (श्रीरामायणे) उदाहरणमाशीःसु प्रथमे ते मनस्विनाम् । शुष्कऽशनिरिचामो यैररातिषु पात्यते ॥३॥ (फिराते) कोपं प्रभो! संहर संहरेति यावद् गिरा से मरुतां चरन्ति । तावत् स वद्धिर्भवनेत्रजन्मा भस्मावशेष मदनं चकार ॥ ४ ॥ (कालिदासस्य) मथ्नामि कौरवशतं समरे न कोपाद् दुशासनस्य रुधिरं न पियाम्युरस्तः। सञ्चूर्णयामि गदया न सुयोधनोरू सन्धि करोतु भवता नृपतिः पणेन ॥ ५॥ श्रुतमनुमतं दृष्टं वा यरिदं गुरुपातकं मनुजपशुभिर्निमर्यादैर्भवद्भिदायुधैः । नरकरिपुणा सार्ध तेषां सभीमकिरीटिना. मयमहममृङ्मेदोमांसः करोमि दिशां वलिम् ॥ ६ ॥ यो यः शस्त्रं विभर्ति स्वभुजगुरुमदः पाण्डवीनां चमूनां यो यः पञ्चालगोने शिशुरधिकवया गर्भशय्यां गतो या । यो यस्तत्कर्मसाक्षी चरति मयि रणे यश्च यश्च प्रतीप: क्रोधान्धस्तस्य तस्य स्वयमपि जगतामन्तकस्यान्तकोऽहम् [॥ ७॥ (वेणीसंहारे) इति क्रोभप्रशंसापद्धतिः ॥ ५९. अथ क्रोधनिन्दापद्धतिः । न कधिचण्डकोपानापात्मीयो नाम भूभुजाम् । होतारमपि जुहानं स्पृष्टो दहनि पावकः ॥१॥ (पराभदेवस्य)

·८१
सूक्तिरलदारे
६२. अथ द्रोहपद्धतिः।
फरोति (यः) परद्रोह जनस्यानपराधिनः ।
तस्य राज्ञः स्थिरापि श्रीः समूल नाशमृच्छति ॥१॥
'महाभारत)
इति द्रोहपद्धति ॥
६३. अथेापद्धतिः।
य ईः परवितेषु रूपे वीर्य कुलेऽन्यये ।
सुससौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तकः ॥ १॥
न चेा स्त्रीषु कर्तव्या रक्ष्या दाराध सर्वशः ।
अनायुष्या भवेदीर्या तस्मादीा विवर्जयेत् ॥२॥
सहस्व थियमन्येपां यद्यपि त्वयि नास्ति सा।
अन्यनापि सतीर्लक्ष्मीः कुशला भुञ्जते जनाः ॥ ३ ॥
न हि जातूपनप्यन्ते धीराः परसमृद्धिभिः ।
दातारः सङ्ग्रहीतारः कार्यकारणदिना ॥ ४ ॥
(महाभारत)
इतीयापद्धति ॥
६४. अधामृपापद्धतिः ।
अनार्यवृत्तममाशमसूयफमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति चा(त् १ग्दु)ष्टं क्रोधनं तथा ॥ १ ॥
(महाभारते)
इत्यसूयापद्धति ॥
६५. अधार्थदूषणपद्धतिः ।
अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वा महीं लब्धा क्षिप्रमेन विनश्यति ॥१॥
अनर्थे चैव निरतमर्थे चैव पराङ्मुखम् ।
न तं भारमिच्छन्ति पण्ड पतिमिर स्त्रिया ॥२॥
योऽर्थकामस्य वचन प्रतिकूलान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि द्विपा वशमेति सः॥३॥

·मृतिरत्नहारे माण्यस्थीनि हृदयं नधापन घोरा वाचो निर्दहन्ती(प? ह) पुंमाम् । नम्मादाचं भगती रूक्षरूपां धर्मारामो नित्यशो वर्जयेन् ताम् ॥ ७ ॥ (महाभारते) इति वारपारप्यपद्धतिः ॥ ६७. अथ दण्डपारुप्यपद्धतिः। अस्थाने ह्यपि च स्थाने सततं चानुगामिनि । क्रुद्धो दण्डान् प्रणयति विविधास्तेजसा वृतः ॥ १॥ सन्तापलोभमोहांश्च शत्रून् स लभते नरः। क्रोधदण्डान् मनुष्येपु विविधान् नृपतियन् ॥ २ ॥ भ्रश्यते शीघ्रमश्वर्यात् प्रजाभ्यः स्वजनादपि स्वोपकर्तृन् स्वशबूंध तेजसैवोपगच्छति ॥ ३ ॥ तस्मादुद्विजने लोकः सीदेश्मगतादिव । दण्डपारुष्यदोपेण विलुप्यन्तेऽसिलाः प्रनाः ॥ ४ ॥ क्षपयत्युप्रदण्डो हि जनं राजा यमोपमः । स्खलितः स्खलितो वध्य इति निश्चितं भवेत् ॥ ५ ॥ द्विना यद्यवशिष्येरन् पहुदोपा हि मानवाः । (एते महाभारते) इति दण्डपारुष्यपद्धतिः ॥ ६८. अथ लोमपद्धप्तिः। मनःसङ्कल्पचीर्येण कामेन विषयेषुभिः । विद्धः पतति लोभानौ ज्योनिलोभात् पतगवत् ॥ १॥ दानाहेवनदातृत्वमकारणधनुर्ग्रहः । लोभमाहुमहानर्थ तस्मात् नं परिवर्जयेत् ।। २ ।।

·८७ हपपद्धति । यथाहिः स्वममुत्येन पहिना नामृन्दनि । तधारतान्मा लोभेन सुरजेन पिनश्यति ॥ ३॥ अषमा श्रीपरित्यागो हीन्गयोप धनसरः । अभिन्या चाज्ञता चैत्र मा लोभान प्रर्तिते ॥४॥ नहि पूरयितुं गरयो लोभः प्रीत्या पनन । नित्यगम्भीरतोयाभिरापगाभिरिवाम्बुधिः ॥ ५ ॥ मुमहान्त्यपि शास्त्राणि धाग्यन्तो रहताः । छत्तारः मगयाना च फिर दयन्ते टधयुद्धयः ॥ ६॥ भूति भाभिभूतस्य भूभर्नुभूरिदु.सदा । टुब्धः माप व्यथा शुरु पिनाकिजठराग्ये ॥७॥ (पने मह मारत) इति भपति ॥ ६९. अय मानपद्धतिः। लक्ष्मीलता प्रमानि राजा मानमहायनिः । रदन्तर्मफरीदारयां मेटे सुयोधनः ॥ १ ॥ अतिमानः धियं दन्ति पुरुषम्पारपमे धमः । गर्मेण दूप्यते सन्या गृटतानन 7 द्विजः ॥२॥ जरा स्पं हरति हि धर्यमाशा न्युः पाणान् धर्मचर्यामगया । कोषः धियं पीलमना मिंया हियं कामः ममेवाभिमानः ॥ ३ ॥ (गे महामारते) पनि मनपतति ॥

·८८
सक्तिरनहारे
अयाच्यं चैव याचन्तेऽभोज्यान् प्याहारयन्ति च ।
उत्कोचैर्वश्चनाभिच कार्याणि भन्ति चास्पति ॥३॥
जर्जरं चास्य विपयं कुर्वन्ति प्रतिशासनैः ।
क्षुतं च ठीवनं चैप कुर्वते चास्य सन्निधौ ।। ४ ।।
इयं वा दन्तिनं वापि रथं या नृपसम्मतम् ।
अधिरोहन्त्यनादत्य हर्पलं पार्थिवं मृदम् ॥ ५॥
हेलय(न्तं च १न्तश्च) कुर्वन्ति सारज्ञास्तस्य शासनम् ।
निन्दन्ति स्नानधीकारान् सन्त्यजन्ति च भारत! ॥६॥
न वृत्त्या परितुष्यन्ति राजदेयं हरन्ति च ।
अस्मत्प्रणेयो राजेति लोके चैव वदन्त्युत ॥ ७ ॥
एते चान्ये च बहवो दोपाः प्रादुर्भवन्त्युत ।
नृपतौ मार्दनोपेते हर्पले च युधिष्ठिर! ॥ ८॥
(एने महाभारते)
इति हर्षपद्धतिः ॥
७१. अथ प्रमादपद्धतिः ।
मदं कामजव्यसनमवदत् ॥
क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोपः सजायते महान् ।
अधर्माः सम्प्रवर्तन्ते प्रजासम्मोहकारकाः ॥१॥
चातुर्वर्ण्य तथा वेदाचातुराश्रम्यमेव च ।
सर्वमेतत् प्रमुझेत यदा राजा प्रमायति ॥२॥
यथा वप्रे वेगवति सरितः सम्प्लुत्तोदके।
नित्यं पश्चनखायाधस्तथा राज्ञः प्रमाधतः ।। ३ ।।
राज्ञः प्रमाददोपेण दस्युभिः परिमुष्यते ।
अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥४॥
संयुक्तोऽपि चलैः कश्चित् प्रमादेनेह युज्यते ।
तेन द्वारेण शत्रुभ्या क्षीयते सयको नृपः ॥५॥

·भाज्ञापद्धतिः। लोकवृत्ताद्वाजत्तमन्यदाह वृहस्पतिः । तस्माद्रामा विशेषेण स्वार्यश्चिन्योऽप्रमादतः ॥ ६॥ प्रमादं वै मृत्युमहं ब्रवीमि सदाप्रमादादमृतत्वं ब्रवीमि । प्रमादादा पा(सोराः पराभवन्ति सदाप्रमादाद् ब्रह्मभूताः मुराथ।।७॥ एवे महाभारते) इति प्रमादपद्धतिः ॥ ७२. अथाज्ञापद्धतिः। एतदर्थे हि राजानः प्रशामन्ति वसुन्धराम् । यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिइन्यते ॥ १ ॥ (श्रीरामायणे) आज्ञा तेजा पार्थिवानां सा च याचि प्रति(ठ ? ठिोला। यत्ते घूयुरसत् सदा स धर्मो व्यवहारिणाम् ।। २ ।। (मनो.) राजा रजतस्पेन न भुते कनकौदनम् । आझासिद्धिरसिद्धा पेन किं फलं नृपजन्मनः ॥ ३ ॥ (पञ्चतन्त्रे) न वेन सज्यं कचिदुयतं धनुः कृतं न वा कोपविनिझमाननम् । गुणानुरागेण शिरोभिरुद्यते नराधिपर्माल्यमिवास्प शामनम् ॥ ४ ॥ (भारवे) 'तुम चिअ एम भरो आणामेत्तप्फलो पहुत्तगसहो । अरुणो छाआवहणो पिसभं विअमन्ति अप्पणा कमळसरा ॥५॥ कह तम्मि विलाइज्जइ जम्मि अदिष्णप्फळा मदूरपसरिया। पडिम्मि दुमेध ळा सच्चिभ अण्णं पुणो वि जग्गइ आणा॥६॥ (मेनुपन्ध) इत्याशापद्धतिः ।। पुमाकर्मवर भर भाडामात्रार• प्रमुशन्दः । भरनगपावनो विशार विश्मन्दारमना मनसगेसि ।। पंतरिमन्नपि साारते यस्मिन्नदारता मारमयता। पतिठे दुमसरता मान्य पुनरपिसपास ॥ N

·९०
सूक्तिरत्नहारे
७२. अथ दण्डपद्धतिः।
दण्डः शास्ति पजाः सर्वा दण्ड एव हि रक्षति ।
दण्डः सुप्तेषु जागत्ति दण्डं धर्म विदुर्बुधाः ॥१॥
(मनो)
दण्टेन रक्षिक्ष्यमाणा हि राजनहरहः प्रजाः।
राजानं वर्धयन्तीह तस्माद्दण्डः परायणम् ॥ २ ॥
प्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थाऽध भिक्षुकः ।
दण्डस्यैव भयादेते मनुष्या वर्त्मनि स्थिताः ॥३॥
(महाभारते)
चतुर्वर्णाभमो लोके राज्ञा दण्डेन पालितः ।
स्वधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेपु कर्मसु ॥४॥
(कौटिल्ये)
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनम् ॥ ५ ॥ -
(श्रीरामायणे)
एकस्मिन् यत्र निधनं मापिते दुष्टकारिणि ।
बहूनां भवति क्षेमस्तस्य पुण्यप्रदो वधः ॥ ६ ॥
(श्रीविष्णुपुराणे)
स राजा पुरुषो दण्डः स नेता शासिता च सः ।
चतुर्णामाश्रमाणां स धर्मस्य प्रतिभूः स्मृतः ॥ ७ ॥
अद्यात् काकः पुरोडाशं श्वा च लिह्याद्धविस्तथा ।
स्वाम्यं च(तस्मान स्या)त् कस्मिचित् प्रवर्त्तताधरोत्तरम् ।
अन्धं तम इवेदं स्यान्न प्रज्ञायेत किश्चन ।
दण्डचेन भवेल्लोके विभजन साध्वसाधुनी ॥९॥
(मनो.)
पत्र श्यामो कोहिताक्षो दण्डश्वरति पापहा ।
प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेद साधु पश्यति ॥ १० ॥
उद्वेजयति तीक्ष्णेन मृदुना परिभूयते ।
दण्डेन नृपतिस्तस्माद् युक्तदण्डा प्रशस्यते ॥ ११ ॥

·पुत्रपद्धतिः। नियतविषयपत्तिः प्रायशो दण्टयोगा- ज्जगति परबस्मिन् दुर्लभः साधुटवः । कृशमय विकलं वा व्याधितं वाचन वा पतिमपि कुलनारी दण्डनीत्या युपैति ॥ १२ ॥ (कामन्दकीय) इति दण्डपद्धतिः ॥ ७४. अथ पुनपद्धतिः। इद वा तारयेत् पुत्र उत वा प्रेत्य (दाता)रयेत् । सर्वया तारयेत् पुत्र आत्मा चे पुत्र उच्यते ॥ १॥ मार्यायो जनितं पुत्रमादर्श स्वमिवाननम् । जनिता हाढते प्रेक्ष्य स्वर्ग प्राप्येव पुण्यकत् ॥२॥ (महाभारते) नास्ति पुत्रसमो बन्धुर्नास्ति पुत्रसमं मुखम् । नास्ति पुत्रसमा प्रीतिर्नास्ति पुत्रसमा गतिः ॥ ३॥ (पञ्चतन्ये) जीवतोर्वाक्यकरणात् प्रत्यव्दं भूरिभोजनान् । गयायां पिण्डदानाच त्रिमिः पुत्रस्य पुत्रता ॥४॥ (मनो) यस्य पुत्रगुणान्मित्राण्पमित्रा यत्पराक्रमम् । फपयन्ति सदा सत्सु पुप्रास्तस्य चै पिता ॥ ५ ॥ गर्भलेखा निया मन्ये सफलो हि पिता तदा । यदा मनीजवीना स्यात् सङ्ग्रामे वा इतः मुतः ॥ ६ ॥ (मान्य) कोर्षोऽस्ति पडूमिः पुनर्गणनापूरणात्मक। बरमेका कुलालम्बी विथान्तः स्पाद पिता यतः ।। ७ ॥ एकेनापि सुपुत्रेण विधायक्तेन धीपना । उलं पुरुपमिहेन चन्द्रगर प्रकाश्यते ।। ८ ॥

·सूक्तिरनहारे दिग्वाससं गतवीळं जटिलं धूळिधूसरम् । पुण्यहीना न पश्यन्ति गङ्गाधरमिवात्मजम् ॥ ९॥ (वल्लभदेवस्य) हितेन गुरुणा पिना कृतज्ञेन नृपेण च । नियुज्यमानो विसन्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ १० ॥ स्वर्गों धनं वा धान्यं वा विद्याः पुत्रः सुखानि वा । गुरुत्यनुरोधेन न किश्चिदपि दुर्लभम् ॥ ११ ॥ स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् । अस्वाधीनं कथं देवं प्रकारैरभिराश्यते ॥ १२ ॥ विक्रीतमाहितं क्रीतं दत्तं पित्रा तु जीवता । पुत्रस्तदन्यथाफर्तुं यः पुमान प्रसहिप्यते ॥ १३ ।। गन्धर्वलोकानपरान् ब्रह्मलोकांस्तथा परान् । माप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥ १४ ॥ पितुर्हितमतिकान्तं पुत्रो यः साधु मन्यते । तदपत्यं मतं लोके विपरीतमतोऽन्यथा ॥ १५ ॥ (धीरामायणे) विनीता श्रुतसम्पन्ना शस्त्रेषु च कृतश्रमाः । गजाभ्यारोहणे दक्षा लभ्यन्ये सुरुतेः सुताः ।। १६ ।। धर्मज्ञाः शुचयो चीराः पितुः शुथपणे रताः । रूपौदार्यक्टोपेता लभ्यन्ते सुकृतैः सुताः ॥ १७ ।। (मनो) फि मष्टं मुतवचनं पुनरपि मृष्टं तदेव सुतवचनम् । मृष्टादपि मृष्टतरं श्रुनपरिपकं तदेव मुववचनम् ।। १८ ।। (पहाविलामे) पालक्ष्य दन्तमुक्ताननिमितहास- रव्यक्तवर्णरमणीय वचःप्रयचीन् । अदाययप्रणयिनस्तनपान वहन्ती धन्पास्तवमरनसा मलिनीभवन्ति ॥ १९ ॥ (कारिदासस्प) ·११ दुप्पुत्रपद्धतिः । तिष्ठन् माति पितुः पुरो भुपि यथा सिंहासने किं तथा किं संवादयतः सुखानि चरणो तातस्प किं राजकम् । कि मुक्ते भुवनत्रये धृतिरसी भुक्तोन्झिने या गुरो- रायासः खल राज्यमुज्झितगुरोस्तेनास्ति कथिद् गुणः ॥२०॥ (नागानन्दे। इति पुत्रपद्धतिः ।। ७५. अथ दुष्पुत्रपद्धतिः । रामपुना मदोन्मत्ता गजा इय निरड्कृशाः । भ्रातरं स्वामिनं घ्नन्ति पितरं वाभिमानिनम् ॥१॥ प्रजात्मश्रेयसे राजा कुर्वीतात्मजरक्षणम् । लोलम्यमानास्तेऽर्थेपु हन्युरेनमलक्षिताः॥२॥ राजपुत्रैर्मदोन्मत्ता प्रार्यमानमितस्ततः । दुःखेन रक्ष्यते रा व्याघ्राघ्रातमिवामिपम् ॥ ३ ॥ रक्ष्यमाणा यदि छिद्रं कयश्चित् प्राप्नुवन्ति ते । सिंहा वाशु तं घ्नन्ति रक्षितारमसंशयम् ॥ ४ ॥ (कामन्दकीय) तया गना किं क्रियते या न धेनुर्न गर्भिणी । फोऽर्थः पुत्रेण जातेन यो न विद्वान्न धार्मिकः ॥ ५॥ रामपुत्रपरित्यागः मुर्पचोऽपि नाईति । विश्यमानः स पितरं परमाधित्य इन्ति दि॥६॥ (फोरिस्य) पितॄन् मानृनपि नन्ति प्राप्तराज्या नृपात्मनाः । राज्यलक्ष्मीहिं मोहाय भत्रियाणां दुरात्मनाम् ।। ७ ।। रखयन्ति प्रजाः माना मन्त्रिभिर्नुपमूनवः । प्राप्तराग्याः पुनर्नन्ति बन्धनपि विरोधिनः ॥ ८ ॥ माने तपति गार्य वा यस्य न प्रधितं यमः। विधायामर्यतामे या मातुरुचार एव सः ॥ ९ ॥ (पम्पतन्य) ·९४ सूक्तिरत्नहारे यौवनं पलसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता । एफैकमप्पनर्धाप किमु यत्र चतुष्टयम् ॥ १० ॥ (पछतन्त्र) इति दुप्पुन्नपद्धतिः ॥ ७६. अथ भ्रातृपद्धति।। देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च पान्धवाः । तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता ममेदृशः ॥ १ ॥ (भावल्याम्) अहं तावन्महाराजे पितृत्वं नोपलक्षये । भ्राता भर्ना च पन्धुश्च पिता च मम रापकः ॥ २॥ (श्रीरामायणे) ज्येष्ठो भ्राता पितृसमो मृते पितरि मारत!। स होपां पृत्तिदाता स्यात् स होतान् परिपालयेत् ।। ३ ।। (महाभारते) सम्भोजनं सङ्कथन सम्प्रश्नोऽथ समागमः । ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथञ्चन ॥ ४ ॥ (पञ्चतन्त्र) अधिरोहार्य ! पादाभ्यां पादुके हेमभूपिते । एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यता ॥५॥ न सर्वे भ्रातरस्तात! भवन्ति भरतोपमाः । मद्विधा वा पितुः पुत्राः सुहृदो वा भवद्विधाः ॥ ६ ॥ कदान्वहं समेप्यामि भरतेन महात्मना । शनुध्नेन च वीरेण त्वया च पुरुपर्पमा ॥७॥ न तेऽम्चा मध्यमा माता गईणीया कथञ्चन । तमेवेक्ष्वाकुनाथस्य भरतस्य कथां कुरु ॥८॥ (श्रीरामायणे) सातवान् यथा वेणुनिवन्धः कण्टकैर्वृतः । न शक्यते समुच्छेत्तुं भ्रातृसङ्घातवांस्तथा ॥ ९॥ (कामन्दकीय)

·असद्मा पद्धतिः ।
या ज्येष्ठानुवृत्यारिम भवतानुगता यथा ।
तथा स्वामनुयास्यामि गुणज्येष्ठो हि मे गयान् ॥ १०॥
जायावियोगदहनो दुर्वारः कृत्रिमो धमा।
अयं तु सहजच्छेदविच्छेदाग्निर्न पार्यते ॥ ११ ॥
(मकावल्याम्)
का प्रस्तुताभिपेकादायं प्रच्यावये गुणज्येष्ठम् ।
मन्ये मर्मव पुण्यैः सेवायसरः कृतो विधिना ॥ १२ ॥
(उदातराप्रवे)
अथेतरे सप्त रघुप्रवीराः ज्येष्ठं पुरो जन्मतया गुणश्च ।
चकः कुश रत्नविशेपमान सौभ्रात्रमेषां हि कुलानुमारि ॥ १३ ॥
ते सेतुवार्तागजवन्धमुख्यरम्युन्छ्रिताः कर्ममिरप्यवन्ध्यः।
भन्योन्यदेशप्रविभागमीयां वेलां समुद्रा इत्र न व्यतीयुः ॥ १४ ॥
(रघुवी)
इति प्रापद्धतिः॥
७५. अथासद्भातृपद्धतिः ।
ईदृशं व्यसनं प्राप्तं भ्रातरं या परित्यजेत् ।
को नाम स भवेत्तस्य यमेप न परित्यजेत् ॥१॥
(श्रीरामायणे)
नामि न्यानि शस्राणि न ना पाशा भयावहाः।
पोराः स्वार्थप्रयुक्ताश्च ज्ञातयो नो भयावहाः ॥२॥
सौहदेन परित्यतं नित खलबत् रजत ।
सोदर्य प्रातरमपि किमुतान्यं पृथग्जनम् ॥ ३ ।।
(भोसस्य)
भवन्ति चह ज्ञातीनां कलहाश्च महामते ! ।
प्रसक्तानि च राणि ज्ञातिधर्मा न नश्यति ॥ ४ ॥
धूमायन्ति व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि तु ।
धृतराष्ट्रपुफानीव झायो भरतपमा ॥५॥

·सूक्तिरत्नहारे सम्भाव्यं गोपु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः। सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातिनो भयम् ॥ ६॥ जानामि शीलं ज्ञातीनां सर्वलोकेषु राक्षस!। हष्यन्ति व्यसनेष्वेते ज्ञातीनां ज्ञातयः सदा ॥७॥ प्रधानं साधनं वैद्यं धर्मशीलाश्च राक्षसाः । ज्ञातयो हावमन्तव्याः शूरं परिभवन्ति च ॥ ८॥ नित्यमन्योन्यसहृष्टा व्यसनेष्वाततायिनः । प्रच्छन्नादया घोरा ज्ञातयस्तु भयावहाः ॥९॥ सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते । स्वजनेन ह्यवज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥१०॥ ज्ञातीनां वक्तुकामानां कटूनि परुपाणि च । सकोपं हृदयं वाचा श्लक्ष्णया शमयेद् बुधः ॥ ११ ॥ (महाभारते) न त्या जिघांसामि चरेति यन्मामयं महात्मा मतिमानुवाच । तस्यैव तद्राजवचोऽनुरूपमिदं पुनः कर्म च मेऽनुरूपम् ॥१२॥ (कालिदासस्य) इत्यसद्भातृपद्धतिः . (मनो) ७८. अथोत्साहशक्तिपद्धतिः। यस्य स्यादुद्यमे नित्यं चित्तमुत्साहसंयुतम् । उत्साहशक्तिः सा ज्ञेया नृपाणां भूतिमिच्छताम् ॥ १॥ उत्साहो बलवानार्य! नास्त्युत्साहात् परं चलम् । उत्साहारम्भमात्रेण जायन्ते सर्वसम्पदः ॥ २ ॥ उत्साहो पलयानार्य ! नास्त्युत्साहात् परं पलम् । सोत्साहस्य हि लोकेपु न किश्चिदपि दुष्करम् ।। ३ ॥ (श्रीरामायणे) ·९ ७ मन्त्रशक्तिपद्धतिः। यो यमर्थ प्रार्थयते यमर्थ घटते च यः । सोऽवश्यं तदवाप्नोति न चेच्छान्तो निवर्तते ॥ ४ ॥ योजनानां सहसं तु शनैर्याति पिपीलिका । अगच्छन् बैनतेयोऽपि पदमेकं न गच्छति ॥ ५ ॥ (पवतन्त्र) *आरम्भन्तस्स धुरं लच्छी मरगं व होइ पुरिसस्स । तं मरणमणारम्भे पि होइ जन्छी उण ण होइ ॥ ६॥ (सप्तशत्याम) ओअग्गइ अहिमाणं पडिवक्खस्स वि ण तारिसं देइ भअम् । अमरिसगहि व सरो विदाइ अभाअसण्डिओ उच्छाहो ॥ ७॥ (सेतुबन्धे) इत्युत्साहशक्तिपद्धतिः ।। ७९. अथ प्रभुशक्तिपद्धतिः मानारूपेण या मुक्तिः सर्वेषां मूर्धनि स्थिता । मभुशक्तिर्हि सा ज्ञेया प्रभावमहितोदया ॥१॥ (मनो) इति प्रभुशक्तिद्धतिः ।। ८०. अथ मन्त्रशक्तिपद्धतिः । फामात् क्रोधाद् भयादन्यर्लोभ्यपानो न लुम्पति । यया शक्त्या युतः कार्ये मन्त्रशक्तिस्तु मा स्मृता ।।१।। (मनोः) • आरममाणस्य धुरं रश्मीमरणं वा भवनि पुरपस्य । तन्मरणमनारम्भेऽपि भवति लक्ष्मीः पुननं मयति ।। भवकामरयभिमानं प्रतिरक्षस्यापि न सायं ददानि भयम् । अमरगृहीत हा धरो विद्रात्यभागसहित उत्साहः ॥ p ·९८ सूक्तिरनहारे प्रभावोत्साहशक्तिभ्यां मन्त्रशक्तिःप्रशस्यते । प्रभावोत्साहयान् काव्यो गितो देवपुरोधसा ॥ २॥ (कामन्दकीय) इति मन्त्रशक्तिपद्धतिः॥ ८१. अथ पुरोहितपद्धतिः। अय्यां च दण्डनीत्यां च शान्तिकर्मणि पौष्टिके । भावणे च कुशलः सम्यग्राजपुरोहितः॥१॥ (मनो) यदेको ब्राह्मणो विद्वान् कुर्याद कार्य नृपस्य तत् । अक्षौहिणी न शक्नोति कर्तुं वर्षशतैरपि ॥ २॥ अक्षौहिणी रिपुं हन्यात स्वयं वा तेन हन्यते । ब्रामणो मन्त्रविद्धन्यात् सर्वानेव रिपून क्षणात् ।। ३ ॥ वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो जपहोमपरायणः । आशीर्वादरतो नित्यमेष राजपुरोहितः ॥ ४ ॥ अलभ्यलाभाय च लब्धवृद्धये यथाईतीर्यप्रतिपादनाय च । यशस्विनं वेदविदं विपश्चितं वहुश्रुतं ब्राह्मणमेव (चा)सय ॥ ५॥ (एते महाभारते) इति पुरोहितपद्धतिः ॥ ८२. अथ मन्त्रिपद्धतिः। देशकालविधानज्ञान् भर्तृकाहितैषिणः । नित्यमर्थेषु संसक्तान् राजा कुर्वीत मन्त्रिणः ॥ १॥ (महाभारते) कुलीनाः शुचयः शूराः श्रुतवन्तोऽनुरागिणः । दण्डनीतेः प्रयोक्तारः सचिवाः स्युर्महीपतेः ॥ २॥ (कामन्दकीय) ·मन्त्रिपद्धतिः। सन्धिविक्रमतत्त्वज्ञाः सततं प्रियवादिनः । प्रासकालं च ये दण्डं धारयेयुः मुनेष्वपि ।। ३ ।। (श्रीरामायण) सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेतन्न वर्तते । कुर्षांत सचिवांस्तस्मात् तेषां च मृणुयान्मवम् ।। ४ ।। (कारिन्ये) नीतिशास्त्रविदः शूरा मन्त्रिणो ब्राह्मणप्रियाः । ज्ञानवृदाः शानद्धा धर्मे राजः प्रवर्तकाः ॥५॥ रागमानमदान्धस्य स्खलतः पृथिवीपतेः । हस्तावलम्ब भवति सुहृत्सचिवचेष्टितम् ॥ ६॥ सज्यमानमकार्येषु निरुत्थ्यमन्त्रिणो नृपम् । गुरूणामिव चैतेषां शृणुयात् पृथिवीपतिः ॥ ७ ॥ मन्विभिमन्त्रकुगलैरन्धः पथि निवेश्यते । चक्षुष्मांस्तु मदान्धः सन्नात्मानं हन्त्यशेपतः ॥ ८॥ कत्तप्रवस्तु मेघाची घीरो बुद्धो जितेन्द्रियः। सर्वकर्मसु संशुद्धः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ ९ ॥ (महाभारते) एको प्रमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः । राजानं राजपुत्रं वा नापयेन्महतीं श्रियम् ॥ १०॥ (कामन्दकीये) स्वेच्छया कुरुते स्वामी यत्किञ्चन यतस्ततः । तत्चत् प्रतिचिकीर्पन्तो दुःसं जीवन्ति मन्त्रिणः ॥ ११ ॥ (मुद्राराक्षमे) त्रिवर्गसाधकं यत् स्याद् द्वयोर्वेकस साधकम् । कार्य तदपि कुर्वीत न त्वेचायं द्विचायकम् ।। १२ ।। (पास्यायनीय अपियस्यापि वचसः परिणामविरोधिनः । वक्ता श्रोता (च) यत्रास्ति रमन्ते तत्र सम्पदः ॥ १३ ॥ (पञ्चतन्त्र) त्रिवर्गभयसंशुद्धानमात्यान् स्वेषु कर्मनु । अधिकर्याद यथाशीचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ १४॥ (कौटिन्ये) ·सूक्तिरत्नहारे प्राज्ञे नियोजिते राज्ये सन्ति राज्ञस्त्रयो गुणाः । यशः स्वर्गनिवासश्च पुष्कलश्च धनागमः ॥ १५ ॥ यो हि धर्म व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः मियाप्रिये । अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायचान् ॥ १६ ॥ (श्रीरामायणे) यस्मिन् वाचः प्रणश्यन्ति कूपे प्रास्ताः शिला इच । न वक्तारं पुनर्यान्ति स चै पण्डित उच्यते ॥ १७॥ (चाक्षुषीये) सुलभाः पुरुषा राजन् ! सततं प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥१८॥ (श्रीरामायणे) निश्चित्य यः प्रकुरुते नान्तर्वसति कर्मणः। अवन्ध्यकामो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥१९॥ (मुद्राराक्षसे) अपृटेन न वक्तव्यः सचिवेन विपश्चिता । नानुशिष्यादपुन्छन्तं महदेतद्धि साहसम् ॥ २० ॥ (सनहे) आयत्या गुणदोपज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः। अतीते कार्यशेषज्ञः शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ २१ ॥ अहन्यहनि योद्धव्यं किमद्य मुकृतं कृतम् । दत्तं या दापितं वापि चाफ्साह्यमपि वा कृतम् ॥ २२ ॥ मतित्रलशालिनि मन्त्रिणि लभते का वा न सम्पदं स्वामी । रत्नावलीमदयनो लेभे यौगन्धरायणनयेन ॥ २३ ॥ (भदाराक्षसे) अर्थ सप्रतिवन्धं प्रभुरधिगन्तुं सहायवानेव । दृश्यं तमसि न पश्यति दीपेन विना सचक्षुरपि ॥ २४ ॥ (भृङ्गारप्रकाशे) विपमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसामिवाशयः । स तु तन विशेषदुर्लभः सदुपन्यस्यति कृत्यवर्त्म यः ॥ २५ ॥ (भारवे) ·मन्त्रिपद्धतिः । द्वेष्यो भवत्युत्कटभाषणेन प्रियः प्रभोश्छन्दपरिग्रहेण । हितानुवन्धं मधुरं च मन्त्री ब्रूयात् क्रियायानुभयानुकूलम् ।।२६ ॥ (नरकवधे) स किंसखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः । सदानुकूलेषु हि कुर्वते रति नृपेचमात्येपु च सर्वसम्पदः ।। २७ ।। (भारवे) रथस्यैक चक्रं भुजगयमिता सप्त तुरगा निरालम्बो मार्गश्चरणरहितः सारथिरपि । रवियत्येवान्त प्रतिदिनमपारस्य नभसः क्रियासिद्धिः सत्वे भवति महतां नोपकरणे ॥ २८ ॥ (शृङ्गारप्रकाशे) बहिः सर्वाकारप्रवणरमणीयं व्यवहरन् पराभ्यूहस्थानान्यपि तनुतराणि स्थगयति । जनं विद्वानेकः सकलमतिसन्धाय कपटै- स्तटस्थः स्वानर्थान घटयति च मौनं च भजते ॥ २९ ॥ (मालतीमाधवे) प्रायः पथ्यपरामुखा विपपिणो भूपा भवन्त्यात्मनो निर्दोपान् सचिवान् भजत्यतिमहॉल्लोकापवादज्वरः । वन्याः श्लाघ्यगुणास्त एव गुरवोऽसन्तोपभाजः परं पाह्योऽयं वरमेव सेवकजनो पिक सर्वथा मन्त्रिणः ॥ ३०॥ (मुद्राराक्ष से *विहान्तं पि समत्थो वयसा पुरिसदुग्गमं णेइ वहम् । सुवणन्तरविक्खंभं दिअसरो विळिएकचाक व रहम् ॥ ३१ ॥ (सेती) इति मन्त्रिपद्धतिः ॥ 'विघटमानमपि समों व्यवसायं पुरुषदुर्गम नयत्ति पन्थानम् । भुवनान्तरविषम्भ दिवसकरो विघटितैयक्रमिव रथम् ।।

·सूक्तिरत्नहारे ८३. अथ दुर्मन्त्रिपद्धतिः। मन्त्रिणः स्वार्थतात्पर्या + + मिच्छन्ति विग्रहम् । तेषां तु भोग्यतामेति दीर्घकार्याकुलो नृपः ॥ १ ॥ (कामन्दकीये) भीरवोऽनीतिशास्त्रज्ञाः कामुका ब्रह्मविद्विपः । अधर्मरुचयो लुब्धाः शत्रवोऽमी न मन्त्रिणः ॥२॥ (महाभारते) अपथ्यस्य च मुक्तस्य दन्तस्य चलितस्य च । अमात्यस्य च दुष्टस्य समूलोद्धरण सुखम् ॥ ३ ॥ गुणवानप्यसम्मन्त्री नृपतिर्नाभिगम्यते । प्रसन्नस्वादुसलिलो दुष्टग्राह इव दूदः ॥ ४ ॥ (पञ्चतन्ने) दुःखान्येव प्रसुवते निरन्धन्ति सुखानि च । अयशांसि प्रयच्छन्ति भूपतीनां वुमन्त्रिणः ॥ ५ ॥ (कौटिर ये) हीनतेजा हि संदृष्टो नैव जातु व्यवस्यति । अपथ्यं जनयत्येव सर्वकर्मसु संशयात् ॥ ६॥ एवमल्पश्रुतो मन्त्री कल्याणाभिजनोऽयुत । धर्मार्थकामसंयुक्तं नालं मन्त्रं परीक्षितुम् ॥ ७ ॥ अनागताप, हिंस्रं दुर्बुद्धिमयहुश्रुतम् । त्यक्तोपात्तं मधपानद्यूतस्त्रीमृगयाप्रियम् ।। ८ ॥ कार्ये महति युआनो हीयतेऽर्थपतिः श्रिया । (महाभारते) स्त्रीमधानानि राज्यानि विद्वद्भिर्जितानि च । मूर्खामात्यमवप्तानि गुप्यन्ति जलबिन्दुवत् ॥ ९॥ वृहरसहितग्याम्) निरन्धानाः सतां मागं भक्षयन्ति नृपश्रियम् । रामानस्तु सचिवास्तस्मात् सुसचिवो भवेत् ॥१०॥ (फामस्छा) ·दुमन्त्रिपद्धतिः । मूर्खे नियोजितेऽमात्ये त्रयो दोपा महीपतेः । अयशश्चार्थनाशश्च नरकं च न संशयः ॥११॥ भहिते हि हिताकारं धाट जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रवाह्यास्ते कर्त्तव्याः कृत्यदूपणाः ॥ १२ ॥ (महाभारते) गुणानामायथातथ्यादर्थ विप्लावयन्ति ये । अमात्यव्यञ्जना राजन् ! दुष्यास्ते शत्रुसंज्ञिताः॥ १३ ॥ (माये) स दोपः सचिवस्यैव यदसत् कुरुते नृपः । याति यन्तुः प्रमादेन गजो व्यालत्ववाच्यताम् ॥ १४ ॥ न स्वल्पमप्यध्यवसायभीरोः करोति विज्ञान विधिर्गुणं हि । अन्धस्य किं हस्ततलस्थितोऽपि निर्वयत्यर्थमिह प्रदीपः ॥ १५ ॥ अभ्यच्छूिते मन्त्रिणि पार्थिवे या विष्टभ्य पादाववतिष्ठते श्रीः । सा स्त्रीस्वभावादसहा भरस्य तयोर्द्वयोरेकतरं जहाति ॥ १६ ॥ दुर्मन्त्रिणं कमुपयान्ति न भीतिदोपाः सन्तापयन्ति कमपध्यभुजं न रोगाः। के श्रीन दर्पयति कं न निहन्ति मृत्युः कं. श्रीकृता न विषयाः परितापयन्ति ॥ १७॥ एक भूमिपतिः करोति सचिरं राज्ये प्रयानं यदा तं मोहाच्छ्यते मदः स च मदस्तस्यैव निर्विद्यते । निर्विण्णस्य पदं फरोति हृदये तस्य स्वनन्यस्पृहा स्वातन्यस्मुइया ततः स नृपतेः प्राणानभिलुवति ॥ १८ ॥ (पम्वतन्त्र) इति दुर्मन्त्रिपद्धतिः ॥

·सूक्तिरनहारे ८४. अथ वुद्धिप्रशंसापद्दतिः। एक हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता । चुदिचुद्धिमतोत्सृष्टा इन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ १॥ अपकृत्वा बुद्धिमतो दरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । दीर्षों बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिसितः ॥२॥ न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् । शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्ववतिष्ठते ॥ ३ ॥ (महाभारते) शक्याशक्यपरिच्छेदं कुर्याद् बुद्ध्या प्रसन्नया । केवलं दन्तभङ्गाय दन्तिनः शलताडनम् ॥ ४॥ (कामन्दकीये) प्रज्ञागुप्तशरीरस्य किं करिष्यन्ति सङ्गताः । गृहीतच्छत्रहस्तस्य वारिधारा इवारयः ॥५॥ (प्रताप:) कार्यमालोचितापायं मतिमद्भिर्विवेचितम् । न केवलं हि सम्पचौ विपत्तावपि शोभते ॥ ६ ॥ (भोजस्य) नागामिनमनर्थ हि प्रतिघातशतैरपि । शक्नुवन्ति प्रतिव्योढुमृते युद्धिबलान्नरः ॥ ७ ॥ प्रज्ञया निर्मितैरास्तारयन्त्ययुधान प्लवैः । नावुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं या कथञ्चन ॥८॥ शुश्रूषा अवर्ण चैव ग्रहणं धारणं तथा । ऊहापोहाविज्ञानं तत्त्वज्ञानं च धीगुणाः ॥९॥ श्रियः प्रसूते विपदो रुणद्धि यशांसि दुग्धे मलिनं प्रमार्टि | संस्कारशाचेन परं पुनीते शुद्धा हि बुद्धिः किल कामधेनुः ॥१०॥ (विदसालभजिमायाम् ) अश्या नागाः स्यन्दनानां च सङ्घा मन्त्राः सिद्धा दैवतं चानुकूलम् ।

·मन्त्रपदतिः। .१०५ एतान्याहुः साधनानि स्म रामां येभ्ययं बुद्धिरत्कृप्यते मे ॥ ११ ॥ सौहता न रिपोऽभिहता भवन्ति प्रनाइवास्तु पुरुषाः सुहता भवन्ति । शबं बिहन्ति पुरुषस्य शरीरमेकं प्रज्ञा कुलं च विभवं च यगय हन्ति ।। १२॥ (पम्प) यदपसरति मेपः कारणं तत् प्रहर्त मृगपतिरतिरोपान् सकचत्युस्पतिष्यन् । हृदयनिहितवैरा गूढमन्त्रप्रचाराः किमिव हि गणयन्तो युद्धिमन्तः क्षमन्ते ॥ १३ ॥ (वष्ठमदेवस्य) "इति बुद्धिप्रशंसापद्धतिः॥ ८५. अघ मन्नपद्धतिः। मन्त्रयेनेह मन्त्रनो मन्त्राः "सह मन्त्रिमिः। मन्त्रार्यकुशलो राजा मुखं विजयमानुते ॥१॥ (कामन्दकीये) अपश्चात्तापकन सम्यगनुबन्धिफलमदः । अद्रीर्पकालामीटय प्रसस्तो मन्त्र इम्पते ॥२॥ (कौटिये) 'आवर्त्य यो मुहुर्मन्त्रं धारयेच प्रयत्नतः । अप्रपत्नभृतो मन्त्रः प्रचसममिचद् दहेन ॥३॥ बाप्ताससन्ततर्मन्त्रं संरक्षेन् वत्सरस्तु सः । 'अरक्ष्यमाणं मन्नं हि मिनत्याप्तपरम्पराम् ॥ ४ ॥ अम्भसा मिद्यते सेतुस्तथा मन्त्रोऽप्यरक्षितः। पैशुन्याद्भिद्यते स्नेहो वाग्भिर्मियेत पावरः ॥५॥ मैतदेकान्ततः सिद्धं गृहजावाविरन्दनाः । 'मृत्याः श्रेयस्करा (रा)मन सन्त्ययहिता इति ॥ ६॥ { पत्र) P ·(राजग) सूफिरलहारे असंवृताकारतया भिममन्त्रस्य भूपते । सकृच्छिद्रघटस्येव न तिष्ठत्युदयोदफम् ॥ ७॥ (महामारते) किंस्विच्छिद्रं भवेद् दोपः किंस्विद्धि विनिपातनम् । पुतो मम स्रये दोष इति नित्य विचिन्तयेत् ॥ ८॥ सरत गुमवास्यस्य नित्यं गुप्तेहिताकोः । फर्जेयाः समारम्भाः पुण्यं पूर्वकृतं यया ॥९॥ आत्मानं मन्त्रिणं दूतममात्यवचनं क्रमम् । भाकारं मुरते पष्ठमेतावान् मन्त्रनिश्चयः॥१०॥ एफ विपरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते । सराष्ट्र सप्रनं इन्ति समागम्य पृथग्जनः ॥ ११ ॥ स कृत्स्नां पृथिवी मुक्ते कोचहीनोऽपि पार्थिवः। नासुहृत् परमं मन्त्रं भाताईति चेदितम् ॥ १२ ॥ अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो पाप्पनात्मवान् । मन्त्रगूलं यतो राज्यमतो मन्त्रं सुरक्षितम् ॥ १३ ॥ कुर्यापथास्य न विदुः कर्मणामाफलोदयात् । षट्कर्णश्छिद्यते मन्त्रचतुष्कर्णश्च धार्यते ॥ १४ ॥ विकर्णस्य तु मन्त्रस्य ब्रह्माप्यन्तं न गच्छति । (महाभारते) निमन्त्रमेनं रिपवो यातुधाना इव ऋतुम् । समन्ततो पिलुम्पन्ति तस्मान्मन्त्रपरो भवेत् ॥ १५ ॥ (कामन्दकीये) समावायव्ययौ यत्र यो सत्राधिको भवेत् । असाध्यं च धतोपायैः कयश्चिचम मन्त्रयेत् ॥ १६ ॥ (कौटिल्ये) किं स्यात् परत्याशङ्का कार्य यस्मिन्न विद्यते । न चार्थनं सुखं चेति शिष्टास्तस्मिन्नवस्थिताः ॥१७॥ (महाभारते) ·मन्त्रेदेशपद्धतिः। निष्फळ लगबहुलं सन्दिन्यालमेव च । न कर्म कुर्यान्मतिमान् महारानुवन्धि च ॥ १८॥ (पम्चनुन्य) सहमा विदीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम् । घृणते हि विमृश्यकारिणं गुणगुन्याः स्वयमेव सम्पदः ।।१९।। मविमेदतमस्तिरोहिने गहने कृत्यविपी विकिनाम् । मकता परिशुद्ध आगमः फुले दीप इवार्थदर्शनम् ॥ २०॥ (भारत) सर्वस्य कार्यस्य मयुद्भवागमागामिनाऽर्थस्य च मापदार्यम् । अनर्यकार्यप्रतिपधनाय यन्मन्यतेऽमा परमो हि मन्त्रः ॥२१॥ (पम्पटन्त्र) किं व पयाणह एवं कर्म परिपेळवं वि जद परिणामे। देह परं सम्मोहं कुमुमं सिपाअवस्स व परिजन्तम् ॥२२॥ मिमी) इति मन्त्रपद्धतिः॥ ८. अथ मन्त्रकालपद्धतिः। मध्यन्दिनराने च वियान्नो विगतसमः । चिन्तयेद् धर्मरामार्यान् सार्थ तरेक पर बा ॥१॥ (सपा) इति मन्त्रकाटपद्धतिः॥ ८७. अथ मन्त्रदेशपद्धतिः। नळान्धवपिरान् मुकास्तपन्योन्यान वयोरिकान् । म्रीम्लेच्छच्याधितष्यहान् मन्त्रकालेञ्ज(गो)परे ॥ १ ॥ निस्तम्भ निर्गवावे च निमित्यन्तरसंश्रये । प्रासादा परन्ये या मन्त्रयेदारिमारिनः ॥ २॥ (कौर) रनि मन्त्रेदेशमदतिः ॥ .नगरसम्म। गम्मन दिसादर नमन ·सूफिरजहार ८८. अथ मित्रपद्धतिः । त्यागविज्ञानसत्वादयं महापर्ल प्रियंवदम् । आयतिक्षममद्वैध्यं मित्रं कुर्वीत सत्कुलम् ॥ १॥. (कामन्दकीये) ददाति प्रतिगृहाति कार्यमाख्याति पृच्छति । भुले भोजयते चैव पविधं बन्धुलक्षणम् ॥ २ ॥ (महाभारत) न तत्र तिष्ठति भ्राता न पितान्योऽपि या जनः ।. पुंसामापत्प्रतीकारे सन्मित्रं यत्र तिष्ठति.॥३॥ (कामन्दकीये) गुरुवन्मित्रनाशेन यन्मित्रमुपलभ्यते । शालिस्तम्बा(हि भि)भवन श्यामाकमिव तत् त्यजेत् ॥ ४॥ न मावरि न दारेषु न सोदर्ये न चात्मजे । विस्रम्भस्तादृशः पुंसां यादृङ् मित्रे निरन्तरे॥५॥ शोकारातिभयत्राणं प्रीतिविसम्भभाजनम् । केन रत्नमिदं सृष्टं मित्रमित्यक्षरद्वयम् ॥ ६॥ मित्रस्वजनपन्धूनां बुद्धधैर्यस्य चात्मनः । आपत्रिकपपापाणे नरो जानाति सारताम् ।। ७॥ सर्वः पदस्थस्य सुहद् पन्धुरापदि दुर्लभः । ये यान्त्यापदि बन्धुत्वं मुहदो वान्धवाश्च ते ॥८॥ स सुहृद् यो विपन्नार्थ दीनमम्युपपद्यते। न तु दुश्चरिताभीतकर्मोपालम्भपण्डिता ।। ९॥ (पचतन्ने) मित्रे निरदिने दुखं दुखिनो जायते लघु । भारं भारवहस्येष स्कन्धयोः परिवर्तनम् ॥ १० ॥ (कनका ययोश्चित्तेन वा चित्त नभृत्येन च नैभृतम् । समेति प्रनया प्रज्ञा तस्य मैत्री न जीर्यति ।। ११ ॥ (हाकथाया) ·मित्रपति । आतुरे व्यमने प्रासे दुर्भिक्षे शनुपीढने । राजदारे श्मशाने च पस्तिष्ठति म चान्धरः ॥ १२ ॥ आकेशग्रहणान्मिपमहितेम्पो निवारयेत् । अवाच्यः कम्यचिद् भवनि कतयत्नो यथावल्म् ॥ १३ ॥ महायवानेव नरो भारं वइति दुर्वहम् । असहायः समर्थोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति ॥ १४ ॥ (महाभारते) उपकार्योपकारित्वं दूरे चेद् मा हि मिलता। पुप्प(ब)न्ता किमासन्नो भुवि) करवपद्मयोः ॥ १५॥ अमहायः ममयोऽपि तेजस्वी किं करिष्यति । नि(पा? वातपतितो पहिः स्वयमेर प्रशाम्यति ॥ १६ ॥ (भोजत्य) उत्तारकमतिस्निग्धं भ्रक्षेपवार्ति च । सदा मुसस्थं मित्रं चेनेोण चपलेन किम् ॥ १७ ॥ (कदिवहमस्य) यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । पुरुपेणासहायेन किमु राश्यं महोदयम् ॥ १८ ॥ मायतन मित्राणि सति वासति वा धने । नानर्ययन् विजानाति मिनाणा सारफल्गताम् ॥ १९ ॥ (महामारते) दर्शितानि फलागि गृहे सक्तमाड़ितम् । कथितानि रहस्यानि सोहदं किमतः परम् ।। २० ॥ अचेतना अपि प्रायो मैत्रीमेवानुसभ्यते (१) । स्वरदा क्षीयते क्षीराव क्षीराव पागेव नारिणा ॥ २१ ।। भकिश्चिदपि गाणः सौन्ये दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि इन्यं यो हि यम्य प्रियो जनः ।।२२।। (भरम) (चारस्यस्प) (पश्चतन्त्र) ·-- सूक्तिरलहार मृदु व्यवहितं तेजो भोक्तुमर्थान प्रकल्पते । प्रदीप मेहमादत्ते दशयाभ्यन्तरस्थया ॥ २३ ॥ शून्यमाकीर्णतामेति तुल्यं व्यसनमुत्सवैः । विप्रलम्भोऽपि लाभाय सति प्रियतमागमे ॥ २४ ॥ तदा रम्याण्यरम्याणि प्रियाः शल्यं तदासवः । तदेफाकी सबन्धुः सन्निष्टेन रहितो यदा ॥२५॥ (भारवे.) व्यसनानलसन्तापे विरहच्छेदे प्रयोगनिकपे वा । अविकारकरं मित्रं तत् काञ्चनवत् कचिद्भवति ॥ २६॥ (पञ्चतन्ये) उपचारः कर्त्तव्यो यावदनुत्पन्नसौहृदो भवति । उत्पभसौहदानामुपचारः कैतवं भवति ॥ २७ ॥ न तन्मित्रं यस्य कोपाद् बिभेति यद्वा मित्रं कोपनेनोपशक्यम् । यस्मिन् मित्रे पितरीवाश्वसीत तद्वै मित्रं सगतानीतराणि ॥२८॥ (महाभारते) सुहल्लघुः कार्यकर। समीपे महामभावो न तु विप्रकृष्टः । करोति किं नाम भिपविपन्नः सर्प शिरःस्थे शतयोजनस्थः ।।२९ ।। (राजग) लभ्यमेकसुकृतेन दुस्त्यजा रक्षितारमसुरक्षभूतयः । स्वन्तमन्तविरसा निगीपता मित्रलाभमनु लाभसम्पदः ॥ ३० ॥ (भारः) *हिअअण्णएहि समअं असमत्ताई पि जह सुहावेन्ति । कज्जाइ मणे ण तहा इअरेहि समाइआई पि ॥३१॥ भविइण्णपेच्छणिज्न समसुहदुक्सं विइण्णसम्भावम् । अण्णोण्णहिअअळग्गं पुष्णेण बगो जणं लहइ ॥ ३२ ॥ • हृदय सममसमाप्तान्यपि यथा सुखयन्ति कार्याणि मन्ये न तथा इतर. समाप्तान्यो। भवितृष्णप्रेक्षणीय सममुखदु.स वितीर्णसद्भावम् । भन्योन्यहृदयलम पुण्यैर्जनो जन लभते ।।

·असन्मित्रपद्धतिः । *तं मित्काएव्वं जकिर वसणम्मि देसाळम्मि । आलिहिअभित्तिवाउळवण परम्मुई ठाइ ।। ३३ ।। (गाथासप्तशत्याम्) मुहराओ चिअ यहडेइ जो जस्स वळ्ळहो किमण्णेण । सावेइ अंकणो चिअ घरस्स अन्मन्तरळच्छी ।। ३४॥ (गाथाकोरी) इति मित्रपद्धतिः॥ ८९. अथासन्मित्रपद्धतिः । यसेत् सह सपत्रेन द्धनाशीविपेण वा । न तु मित्रप्रवादेन संवसेच्छनुसेचिना ॥ १ ॥ (श्रीरामायणे) शत्रुसेविनि मित्रे च ग्र्युक्तनरो भवेत् । गतप्रत्यागते चैव स हि करतरो रिपुः ॥२॥ (महाभारते। दुर्बुद्धिमकृतप्राय छन्नं कूपं तृणैरिव । विवर्जयेत मेघावी तस्मिन् मैत्री प्रणश्यति ॥ ३॥ (धीरामायणे) अवलिप्तेषु मृदेपुरीद्रसाहसिकेषु च । तथैनापतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद् अधः॥ ४ ॥ (महाभारते) लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं धर्मशीलता। पत्र यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात् तेन सङ्गतिम् ॥ ५॥ परोक्षे गुणहन्तारं प्रत्यक्षे मियवादिनम् । पर्नयेत् तादृशं मित्रं विषकुम्मं पयोमुखम् ॥ ६॥ (हौटिल्ये) दुःखेन लिप्यते मिन्नं श्लिष्टं दुम्सेन भियते । मिन्ना शिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन युज्यते ॥ ७॥ (पावत) * मि कतार या किल पराने देशकाले । भानिमितीमगरकमिय न पराइनुबं निशति । मुगराग एव प्रारयति यो दश्य यम किमन्येन । सूचयायामय माल्याभ्यन्तरमदमीम् ।

·सूक्तिरस्नहारे मित्रमपि याति रिपुतां स्वस्थानात् प्रच्युतस्य पुरुपस्य। कमलं जलादपेतं शोषयति रविन तापयति ॥ ८॥ म(हति) विनष्टा प्रीतिर्यद्यपि चारेण बहुगुणा भवति । छिन्नविरूढेव लता पूर्वच्छायां न पूरयति ॥९॥ नर्मान्तः परिहासो यावत् क्रियमाणमभद्रकत्वं च । स्मरणं च दुष्कृतानां त्रीणि फुमित्रस्य चिहानि ॥१०॥ (सुन्दरपाट्यस्प) आपाभमेतगरुए माकमभोसरन्तळहुएहि । घण्टाणिणाअसरिएहि जिनमो लोभपम्मेहि ॥११॥ अवडव्वतच्छण्णं परिहरतज्जपणइपच्छिहिविपत्ति । अपवत्तिअसग्गा जाम्मिणिमित्तत्थिरा-होइः॥१२॥ "एको चिअ दोसो कारिसंस (1) चन्दणदुमस्स विश्वडिओ। जस्सि दुइभुजङ्गा खणं पि वासं ण मुञ्चेह ॥ १३॥ पेम्मस्स विहडिलसपिठअस्स पचक्खदिद्वविळअस्स। उअअस्स व ताविअसीभळस्स विरसो रसो होइ ॥ १४ ॥ (गाथासप्तशहाम्) इत्यसन्मित्रपद्धतिः ॥ ९०. अथ कोशापद्धत्तिा। न कोशः शुद्धभावेन नानृशंस्येन जायते । मध्यमं पदमास्थाय कोशसवणं चरेत् ॥१॥ यथा क्रमेण पुष्पेभ्यश्विनोति मधु पट्पदः । तपा द्रव्पव्य१पाण्युपादाय राजा ति सञ्चयम् ॥ २ ॥ फोशस्तु सतवं रक्ष्यो यत्नमास्थाय राजभिः । कोशमूला हि राजानः कोशवृद्धिपरो भव ॥३॥ एक एव दोषोऽकारि चन्दनदुमस्थापि घटितः । यास्मिन् दाभुजता क्षणमपि वासं न मुञ्चन्ति । प्रेम्गो विघटितसन्धितस्य प्रत्यक्षाव्यलोकस्य । उपकस्य सापितशीतलक्ष्य दिरखो रसो भवति । * ·कोशहानिदोषपद्धतिः। धर्महेतोस्तथार्थाय भृत्यानां भरणाय ! आपदर्य च संरक्ष्या कोशः कोशवता सदा ॥४॥ (कामन्दकीये) आकारप्रभवः कोशः कोशा दण्डः प्रनायते । पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोचपणा ॥ ५ ॥ अर्थानामार्जन कार्यमार्जितानां प रक्षणम् । भुग्यमानो निरावापः क्षीयते हिमवानपि ।। ६ ॥ (महाभारते) शोक कोघं मयं कामं व्यसनं देशविनमम् । निग्रहानुग्रही राजा सर्व तरति कोशवान् ॥ ७॥ (चाक्षुपीये) फोशादाश्रयणीयत्वमिति तस्यार्थसहः । अम्बुगों हि जीमूतश्चातकैरमिनन्द्यते ॥ ८॥ (कालिदासस्य) स्वसैन्यपोपः क्रियते धनेन धनेन भन्या धनमाप्नुवन्ति । धनं विना कामफथैव नास्ति राज्यम्य मूलं धनमेव नान्यत् ॥९॥ अग्निस्तोको वर्धते पाउपसिक्को चीनं चैकं बहुसाहस्रमेति । क्षयोदयौ विपुलौ सभियम्य तस्मादपं नायमन्येत वित्तम् ॥१०॥ (कामन्दकीय) इति कोशपद्धतिः॥ - ९१. अथ'कोशहानिदोपपद्धतिः। दुर्गस्य संस्कारकर्येव नास्ति वृत्तेविलोपादपयाति सैन्यम् । पलायते शून्यकरस्य मित्रं राज्येन किं कोशविवर्जितस्य ॥१॥ कोशे वितीणे जनता नृपस्य वृद्धस्य नारीव भवत्यवश्या । दरिद्रगेहे दरदीपदीप्तिरिख प्रयात्यल्पतरत्वमाज्ञा ॥ २॥ विफत्यनश्छन्दगृहीतपित्त- बिटविदग्धैः पिशुनः सडम्भः । : Q ·११९ चिलहारे कायस्थसेनापतिगायनाचैः फोशाः प्रणाळीरिव निरन्ते(१) ॥३॥ (क्लाविकास) इति कोशरानिदोषपद्धतिः॥ ९२. अथ राष्ट्रगुणपद्धतिः। भूगुणैर्वर्धते राष्ट्रं तवृद्धिदृपद्धये : समान गुणवर्ती भूमि भूत्यै भूपतिरावसेत् ॥१॥ रम्या सकुन्जरवना वारिस्थलपथान्विता । अदेवमातृका चेति शस्यते भूर्विभूतये ॥ २ ॥ शुकारुणिमायो महारम्मकृषीवला । सानुरागो रिपुदेपी पीटाकरसहा पृथुः ।। ३ ॥ नानादेश्यः समाकीर्णो धार्मिका पशुमान् धनी । ईटग् जनपदः शस्तोऽमूर्खव्यसनिनायकः ॥ ४ ॥ (कामन्दकीय) नागलं सस्यसम्पभमार्यमायमनाविलम् । रम्यमानतसामन्तं स्वाजीवं देशमावसेत् ॥५॥ (मनो) यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजङ्गमम् । यस्यां हि गृध्रा राजानो निविप्नन्तीतरतरम् ॥ ६ ॥ (महाभारत) सशर्करा सपाषाणा साटवी नित्यतस्करा । रूक्षा सकण्टकवना सव्याळा चेति भूरभूः ॥ ७ ॥ शरीरकर्शनात् प्राणाः क्षीयन्ते प्राणिनां यथा । तथा राज्ञामपि प्राणाः क्षीयन्ते राष्ट्रकर्शनात् ॥ ८॥ (मनोः) भूमौ तु जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमिः प्रतिष्ठा भूतानां भूमिरेव परायणम् ॥ ९ ॥ महाभारसे) इति राष्ट्रगुणपद्धतिः॥

·सेनापतिपद्धतिः ।
९३. अथ दुर्गपद्धतिः।
पृथुसीम महाखातमुचमाकारगोपुरम् ।
समावसेत् पुरं शैलसरिन्मरुवनाथयम् ॥ १ ॥
पनवदुर्ग महीदुर्गमन्दुर्ग वार्शमेव च ।
नृदुर्ग गिरिदुर्ग घ समाश्रित्यावसेत् पुरम् ॥२॥
सापसाराणि दुर्गाणि भुवः सानूपनाइलाः |
निवासाय प्रशस्यन्ते भूभुजां भूतिमिच्छताम् ।। ३ ।।
(मनो।)
इष्टाः पशुमृगव्याला मत्स्यायामयचारिणः ।
अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वपरन्धमवाप्नुयुः ॥ ४ ॥
(कौटिल्ये)
दुर्गाणि दुर्ग्रहाण्यासंस्तस्य रोपुरपि द्विपाम् ।
नहि सिंहो गजास्कन्दी भयाद् गिरिगुहाशयः॥५॥
(कालिदासस)
दुर्गेषु वै महाराज! पसु वै शास्त्रनिश्रिवाः ।
सर्वदुर्गेपु मन्यन्ते नरदुर्ग मुदुर्गमम् ॥ ६ ॥
यत्पुरं दुर्गसम्पन्न धान्यायुधसमन्वितम् ।
वश्यामात्यपलो राजा तत्पुरं स्त्रयमाविशेत् ॥ ७॥
दुर्गेण रक्ष्यते राष्ट्र वस्मात् कोशस्ततो पलम् ।
तस्माद् दुर्गप्रधाना वै जयलक्ष्मीर्महीमृताम् ॥ ८॥
जलवद् धान्यधनवद् दुर्ग कारसहं महत् ।
दुर्गहीनो नरपतिर्वाताम्रावयः समः ॥९॥
(धामन्दकीय)
इति दुर्गपद्धतिः॥
(महाभारते)
(राजग)
९४. मध सेनापतिपद्धनिः।
हन्तारं परसैन्यानां दुःसाध्याहितनिधयम् ।
इत्यादिलक्षणोपेनं कुर्वीत घजिनीपतिम् ॥ १॥

·सूक्तिरलहारे
सर्वशास्त्रार्थतवझं सहिष्णुं देशज तथा ।
अलुम्भं लब्धसन्तुष्टं स्वामिमित्रं बुभूपकम् ॥२॥
सेनापति यः कुरुते न चैनमवमन्यते ।
तस्य विस्तीर्यते राष्ट्र ज्योत्ला प्रहपतेरिच ॥३॥
(महाभारते)
ऋते सेनामणेतारं पृतना समहस्पपि ।
दीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपटं यथा ॥४॥
यथाप्यकर्णधारा नौ रथश्वासारभिर्यथा ।
द्रवेद् यथेष्टं तद्वत् स्याहते सेनापतेर्बलम् ॥ ५॥
नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् ।
सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद् व्यूहीकृते चले ॥ ६ ॥
दाता प्रियंवदो दान्तो मतिमान ढनिश्चयः ।
राशा सेनापति कार्यः शूरो युद्धविशेषवित् ॥ ७ ॥
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः सर्वाणि कार्याणि करोत्पयकः ।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः शक्तिज्ञ मात्मैव हि सोऽनुकम्प्यः ।।८।
रं व्यसनिनं स्तब्धपप्रगल्भमनायकम् ।
ममन्यायकर्तारं नाधिपत्ये नियोजयेत् ।।.९ ॥
(महाभारते)
इति सेनापतिपद्धतिः ।।
--
९५. अथ पलपद्धतिः ।
मौलं बलं भृतं चाथ भै(णि जि)काटरिक तथा ।
मैत्रं शात्रयमित्येचं पविधं बलमुच्यते ॥१॥
मति धर्माद् बलं मन्ये बलाद्धर्मः प्रवर्तते ।
पला भतिष्ठितो धर्मों धरण्यामिव जामः॥२॥
बभूपेद् वलमेनेह सर्व बलवतो पो।
श्रियं पळममात्यांश्च पलवानिद विन्दति ॥३॥
धूमो बागोरिव वशं रलं धर्मोऽनुवर्तते ।
भनभर पले धर्मो दुमे वल्लीव संश्रितः ॥ ४ ॥

·गप्रधंसापद्धतिः । वश्यो बलवतां धर्मः सुखं मागवतामिव । नास्त्यसाध्यं बलवता सर्व यबरता जितम् ।। ५ ॥ (महामारते) सैन्येन रम्यते राज्यं सेनापीना जयभियः । सैन्येन शासनं राज्ञा न चिन् प्रविहन्यते ॥ ६ ॥ गण्यः सन्येन नृपतिः सन्येनायाति मान्यताम् । निर्दन्यः सन्पनानेय सन्यादन्यन्न विद्यते ॥ ७ ॥ (कामन्दकीये) *विसमम्मि वि अविसण्णो धारेह धुरं धुरन्धरो बिभ पवरम् । किं दिणअरोव राए दिणस्स होइ अवटुप्पणं ससिविम्बम् ॥ ८ (पायासप्तशत्याम्) इति बलपद्धतिः॥ ९६. अथ गजप्रशंसापद्धतिः । चारणा यत्र तत्राहं यत्राहं तन वारणा। न ते यत्र न तवाहं नाहं यत्र न तत्र ते ॥१॥ ततः पाप्मेवशाङ्गुष्ठः कृतिना चोदितो दिपा। प्रसादितकरः पायात् स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम् ॥ २ ॥ (महाभारते) मुगन्धिदानप्युतचीकरेषु दन्ताभिपातस्फुटितोपलेषु । गनेषु नीलाभ्रसमग्रमेषु राज्यं निरद्धं पृपिनीपतीनाम् ॥३॥ (कामन्दकीये) जले स्थले प द्रुमसटे च चलेऽचले साधु ममेऽसमे च । प्राकारहाहविदारणे प जयो धुर्व नागवतां वहानाम् ।। ४ ।। मुकल्पितः संयति रएमार्गः स्वधिष्टितो वीरवमेन पुंसा। तुरनमानामपि करिपतानामेको गजः पटिशवानि हन्ति ॥५॥ भयेषु दुर्गाणि नदीप सेतो गृहाणि मार्गपु रणे। राक्षसाः। -शिपमेऽपीपी धाग्यान पुर पुरन्धर एक बलम। सिदिनकरागे दिनस मारपवलम्बन शिपम्पम् ॥

·सूफिरत्नहारे मनःप्रसादेपु विनोदहेतो गना इवान्यत् किमिवास्ति वाहनम् ॥ ६ ॥ (भोजस्य) एको हि वारणपतिर्दिषतामनीकं ध्यक्तं निहन्ति मदसवगुणोपपन्नः । नागेपु हि क्षितिभृतां विजयो निवद्ध- स्तस्माद् गजाधिकवलो नृपतिः सदा स्यात् ॥ ७॥ (कामन्दकीये) इति गजमशंसापद्धतिः ॥ ९७. भय तुरगप्रशंसापद्धतिः। यस्याश्वा विजयस्तस्य यस्याश्वास्तस्प मेदिनी। यत्याश्चा: सम्पदस्तस्य यस्यावास्तस्य कीर्तयः॥१॥ (शालिहोत्रे) निवसत्यवसातः सङ्कीर्णा यस्य वाहिनी । तस्प सागरपर्यन्ता हस्ते तिष्ठति मेदिनी ॥ २॥ (गणककृसे) त्यागमोगविलासेषु राज्ञा मित्रपरम्परा। मसिसबष्टसहावे मित्रमेकं तुरङ्गमः ॥ ३ ॥ (अश्वपये) श्रान्तं युद्धेषु निर्मिन्नं शरीः संज्ञाविपर्य(ते ये)। भतिवाहयते भूपमेक एव तुरङ्गमः ॥॥५॥ (अप्रशाने) राजारूदो यो भाति हयस्थः शोभते नृपः । भयोरविशेषत्वाद्राष्ट्र(मा?स्पा)त्मसमा हयाः ॥ ५॥ (भवहरये। गन्धं च माल्यं च विलेपनं च स्वादुं हितं खादनभोजनं च । थाहारबाले स्मरणं च सर्व सङ्ग्रामकाले तरगाः स्मरन्ति ॥ ६ ॥ (भश्वहृदये।

·पदातिपद्धतिः। बलामिपूर्नाः स्थिरसत्त्ववन्धुरंहस्विनो लक्षणयोगमृत्युः(१)। तुरङ्गमा यत्र पसन्ति देके तत्र स्थिरा सङ्गमुपैति लक्ष्मीः ॥७॥ किस्सननैः केतनदीर्णमेधैः किं वा गर्गण्डविदीर्णदानः । किं पत्तिभिर्ग तुरगो यदि सात् स एव सङ्ख्येपु जयं प्रसूते ॥ ८॥ कच्छेषु सन्मित्रमुढभारं भूपा र हृद्या विहतिष्वमेया । रणाम्बुराशियपि यानपात्रं तत् किं न यस्मान्नृपतेस्तुरगः ॥९॥ (राजपुनीये) रात्रिश्चन्द्रविवर्जितेव नळिनीवात्सनपकरुहा योपिन् मोपितभर्तृकेव जलदच्छमा दिनश्रीरिव । लीलोयानमहीरुहां ततिरिवानुदिमचूतद्रुमा गर्जत्कुञ्जरवीरवत्यपि चमून भ्राजतेऽश्वैर्विना । १०॥ (झारप्रकाशे) इति तुरगप्रशंसापतिः ॥ ९८. भथ पदातिपद्धतिः। पिरपैतामहो वंश्पः संहतो दत्तवेतनः । विख्यातपौरुषो जन्यः कुशलः कुपलैर्वृतः ।। १ ।। प्रवासायासदुःखेषु युद्धेप र कृतभमः । अद्वैध्या क्षत्रियपायो दण्डो दण्डविदा मतः ।। २॥ योधाः समरशौण्डीराः कृतमाः शसकोविदाः। इवत्रकुशला यस्य तस्येयं नृपतेर्मही ॥३॥ (महाभारते) पित्रा संवर्धितो नित्यं कृतास्त्रः साम्परायिफः । तत्य दण्डवतो दण्डं स्वदेहान्न विशिष्यते ॥४॥ (कामन्दकीय) इति पदातिपतिः ।।

·१२०
सूक्तिरत्नहारे
९९. भय चीरपद्धतिः।
असमर्थ परित्यज्य समर्थाः परिभुजते ।
नृपाणां नास्ति दायाधं वीरभोग्या वसुन्धरा ॥४॥
(महाभारते)
योपिन्मध्ये सभामध्ये सुलभाः खड्गपाणयः ।
भसिसङ्घातसविप्फुलिङ्गेषु दुर्लभाः ॥ २॥
(वसभदेवस्य)
भयेन लभ्यते लक्ष्मीमतेनापि सुराङ्गना।
भणविध्वंसिभिः फायैः का चिन्ता मरणे रणे ॥३॥
(पमतन्त्र)
शातयत्येव तेजांसि दरस्थोऽप्युमतो रिपुः ।
सायुधोऽपि निकृष्टात्मा फिमासमा करिष्यति ॥५॥
नात्युचशिखरो मेरुर्नातिनी रसातलम् ।
व्यवसायहितीपानां नास्त्यपारो महोदधिः॥५॥
(पल्लमदेवस्य)
विधाविक्रमजं योऽत्ति सायुधोऽत्तीह मानवः ।
श्वापि नाम स्वलागूलपालनात् फलमश्नुते ॥ ६॥
(पम्चतन्त्र)
यावः पङ्गवोऽपीह नराः शाखाण्यधीयते ।
विरला रिपुखद्गोप्रधारापातसहिप्पकः ॥७॥
सर्गुणेविहीनोऽपि वीर्यवान् हि तरेद् रिपून् ।
सर्वैरपि गुणैर्युक्तो निर्वीर्यः किं फरिम्पति ॥ ८ ॥
(घालमदेवस्य)
स्वर्गे इतः पूज्यते वै हन्ता त्वत्रैव पूज्यते ।
दावेव सुखमेते हन्ता यथैव हन्यते ॥९॥
साधपत्यसहायोऽपि कार्यमुद्धतषोरुपः ।
सिंः पातयते मत्तानेफ एव मतगजान् ॥१०॥

·. -- : वारपद्धतिः । १२१ यथा चराणामचरा बदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि । अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः ॥ ११ ॥ (महाभारते) क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः। असमर्थ विजानाति धिक् क्षमामीडशे जने ॥ १२ ॥ विक्लवो वीर्यहीनो यः स देवमनुवर्तते । वीराः सम्भावितात्मानो न दैवं पर्युपासते ॥ १३ ॥ (श्रीरामायणे) उदायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमत्रेण मम तत् केन सेत्स्यति ॥ १४ ॥ (वेणीसंहारे) अजन्मा पुरुपस्तावद् गतासुस्तृणमेचे वा । यावन्नेषुभिरादत्ते विलुप्तमरिभिर्यशः ।। १५ ।। ग्रसमानमिवौजांसि सदसा गौरवेरितम् । नाम यस्याभिनन्दन्ति द्विपोऽपि स पुमान् पुमान् ।। १६ ।। (भारवेः) छिन्नेन पतता व(ही) यन्मुखेन हरेत् कृते (१)। म्वेति हेति हरेणोक्ते स्वाहासीत् सैप रावणः ।। १७ ।। (महाभारते) अकृत्वा हेलया पादमुच्चम्र्धसु चिदिपाम् । कथङ्कारमनालम्या कीर्तिर्यामधिरोहति ॥ १८ ॥ (मा) गाण्डीवेनाभिधास्यामि सीवा हि भुवनोत्तराः । कर्चव्यमेव सर्वेण चरम पूर्वमेव वा ॥ १९॥ (महाभारते) तावद् गर्जति मातङ्गो वने मदकळालसः । शिरोवलमलाइलो यापनायावि केसरी ॥२०॥ (षष्ठमदेवस्य) नाभिपको न संस्कार सिंहस्य क्रियते बने। विक्रमार्जितसत्त्वस्य स्वयमेव मृगेन्द्रता ॥ २१ ॥ (पञ्चतन्त्र) A ·१२२ सूक्तिरलहारे पृथुर(लमभयं ? यमहं) ऋशीयान् गम्यो नास्याहमित्यनास्थैया । फिमचलशिरोऽतिमहदिति वजमणीयो न दारयति ॥२२॥ (रविगुप्तस्य) अक्षणवेदी वसुधा कुल्या जलधिः स्थली च पाताळम् । वल्मीकश्च सुमेरुः कृतप्रतिज्ञस्य पुरुषस्य ॥ २३ ॥ (भहबाणस्य) यदि साण्डवमेष्यति प्रमादात् सगणो वा परिरक्षितु महेन्द्रः । शरताडितखण्डकुण्डलानां कदनं द्रक्ष्यति देववाहिनीनाम् ॥२४॥ (महाभारत) को धीरस्य मनस्विनः सविषयः को वा निदेशः स्मृतो यं देशं श्रयते तमेव कुरुते पाहुप्रतापार्जितम् । यद् दंशानसराङ्गुलिमहरणः सिहो वनं गाहते तस्मिन्नेर हतद्विपेन्द्ररुधिरैस्तृष्णां छिनत्यात्मनः ॥ २५ ॥ (पञ्चतन्ने) गरुए विसमरकज्जे पिअसन्तो चिभ फळ ळभन्ति समस्या । नत्यप्फळम्मि कुसुमे गळिणी होइ महुअराण अवसरे ॥ २६ ॥ *अयसाअसप्पियासा फह ते इत्यहिभं ण पावेन्ति जसम् । जे जीपिअसन्देहे विसं शुअङ्गो व्य उध्यमन्ति अमरिसम् ॥२७॥ भकभत्थपडिणिभत्ता कह समुहाळोभमेनपडिसकन्तम् । दप्पणअसु व ठिअंणिअपेच्छह पिभामुहेमु पिसाअम् ॥२८॥ गरुभम्मि पिडिससे दोन्नि भदा भहिभारिअप्पडिऊचा। पडिगभगन्धाइद्धा उदंयुसरुद्धमत्थए र गहन्दा ॥ २९ ॥ • व्यवसायमपिपासा पप ते हवरिपत न पास्यन्ति ।। ये जीविदमन्द विष भुतहा दम समर्पम् ॥ भाजीनिता कर सम्मुरारमात्रनिरादातम् । संगरपिर रिपत नितर मापय प्रियामुयु पिपादम् ।। गुरावत र भान्ति भग पिस्वास्तिरा। हानगरपदा कमसम्ममरतकार गरे ।

·वीरपद्धतिः। १२३ काअरपटिमुक्धुर जयन्ति परयाणळद्धिमगरसन्या । पुढमं ता णिभभनळं पच्छा पहरेद्दि मुपुरिसा पडिवरसम्॥३०॥ वचन्ता अदभूमि कट्टियसुभडामिपत्तपथापडिआ । णवर ण चन्ति वीचं छत्रपक्वा महिहरो व्च पेरावन्धा ॥३१॥ समुहमिकिएकमेके से इर आमण्णममम्मि महानो। जार ण दिज्जइ दिछी काएवं दार होद चिरणिन्युत्तम् ।। ३२ ॥ अण्णेन्ति मङ्गळाई अलिअब सिरी जसो पवडा पुरओ। पडिवण्णरणुच्छाहे पडिपरखुद्धरणपत्थिनम्मि सुरारिसे ॥ ३३ ॥ (मेनुबन्धे) इत्तो रहिरं इह मोत्तिआड इह करिनाळकद्धाइ । पुच्चदु अणं पञ्चाणणस्स मग्गो वि दुविसहो ।। ३४ ॥ अच्छतु ताव महद्दो गन्चो पिडुअस्स जसु मफन्तो । ते विणवणन्ता दीमन्ति पन्जदत्तागलं देहि ॥ ३५ ॥ अच्छन्तु गआ किम्मएहि गणिआहि सत्य वणमहिसा । घणगजि पि ण महइ अहिमाणी केसरिकिमोरो ॥३६ ।। ससअवहेण निकोमो रि सारमेभस्म होर परिओमो। सीहस्स उणो मत्तेभनुम्भदळणे वि अगहणा ॥ ३७॥ णिसिभसरणहपहरणनितिग्णारिकुम्भमासुरकरण । हरिणा ण को विरोहो का मेची सह रइन्देण ॥ ३८॥ *कातरप्रतिनुपधुर जयन्ति प्रस्थान दिनाग्रस्रग्धा । प्रथम सावनिमल पचत् प्रहरी मुपुरमा प्रतिसम्म पतन्तीतिमूम यमुमटासिपनपयापनिता । देवत्त न घन्ति द्वितीय दनसमा महीधरा व गया । मुममेलकरिनन् क रिलायनसगारे राहाय । पावसारते दहि कर्डच नावानविनिवृत्तम् ॥ भनुगत मारामायने या प्रश्न युग्न । पतप नरलो माहे प्रनेियशोदरगास्थने समय

·१२४
सकिरत्नहारे
पहरसि ने हिअ अगइन्दे करा उणहपञ्जरेहि हत्थेहि ।
तेहिञ्चिअ पहरन्तो लज्जसि ण उइन्दहरिणम्मि ॥ ३९ ॥
सोकेण णिज्जविज्जइ धीरपावाण कोविअंभन्तो।
उप्पत्तिकारणं जस्स खम्गधाराजळच्चे॥४.
मरणमीण भकं चिअजामा मरइ त्ति णस्थि सन्देहो ।
जं माणखण्डणं सु(प पुरिसाण मरणादु(तं १ ) अहिभम् ॥४१॥
(गामाकोशे)
इति वीरपद्धतिः॥
॥
१००. अथ भीरुपद्धतिः ।
असन्तो ये निवर्तन्ते वेदेभ्य इय नास्तिकाः।
नरकं भजमानास्ते प्रतिपद्यन्ति फिल्विपम् ॥ १ ॥
पलायन्ते ये त्वहतास्तांश्च वैवस्वतो यमः ।
दण्डयन् भर्त्सयन् नित्यं निरयेभ्यो न मुञ्चति ॥ २ ॥
मनुष्यापशदा होते ये भवन्ति पराङ्मुखाः ।
सगवद्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥ ३ ॥
शत्रुभिश्चापहसितो मानी पौरुपवर्जितः ।
चेतयानो हि को जीवेत्। च्छत्रुभिरुज्झितः ॥ ४॥
नैप पूर्वैः कृतो धर्मः क्षत्रियस्य पलायनम् ।
श्रेयो हि मरणं युद्धे क्षत्रियस्य पलायनात् ॥५॥
आत्मानं च परं चैव पलायन् हन्ति संयुगे ।
द्रव्यनाशो ध्ययोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ॥६॥
यो हि तेजो यथाशक्ति न दर्शयति विक्रमात् ।
अप्रियो विजिताकाझी स्तन इत्येव तं विदुः ॥ ७ ॥
यचास्य सुकृतं किश्चिदमुत्रार्थमुपार्जितम् ।
भा
तत्
सर्वमादले परावृत्तिपरस्य तु ॥ ८॥

·धैर्यपद्धतिः।
त्यागेन या स्वनाथानां स्वान् प्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
तं हन्युः काष्ठलौटेर्वा दग्धव्यः शकटामिना ॥९॥
यस्तु बांधः परावृत्तः स जस्तो हन्यते परैः।
अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः ॥१०॥
यस्तु मीतः पराप्तः सदामे हन्यते परः।
भर्तये दुष्कृतं किञ्चित् तत् सर्व प्रतिपद्यते ॥ ११ ॥
निरामपं निरुत्साह निर्वीर्यमरिनन्दनम् ।
मा स सीमन्तिनी काचिज्जनयेत् पुत्रमीदृशम् ॥ १२ ॥
(महाभारते)
मात्सिज्जसुभअस्स धीरमत्तेभमाणगरुएण।
सीहेण विदस दिव्यत्ति सोहइ तुजुज्दामाणस्य ॥ १३ ।।
रमहन्ददसण विमुकदुबौरमयपसंगेण ।
पहुणवरतुए अप्पा वीरो वि बहुतणं णीओ ॥ १४ ॥
सअळजणपेन्छणिज्जो सोच्चि अगरओ गहन्द तुये ।
थप्पा केसरिभरण जमन्त अज्ज ळघुत्तणं णीयो ।। १५ ॥
मुक्खप्तणेण सइसीई पडिजण पामुत्तम् ।
असरणमए कि सरणं एम्हि तुह वाहवच्छिहीमि ॥ १६ ॥
(गाधाकोसे)
इति मीरुपद्धतिः॥
१०१. अध धैर्यपद्धप्तिः।
न सन्त्याज्यं च ते धर्य कदाचिदपि पाण्डव।।
धीरस्य स्पष्टदण्डस्य नास्याज्ञा प्रतिहन्यते ॥१॥
धैर्येण युक्तस्य सतः गरीरं नापि शीर्यते ।
मारोग्यात् तु शरीरस्य स पुनविन्दते श्रियम् ॥२॥

·सूक्तिरनहारे अथ राज्ञा दरः कार्यों न तु कस्यांचिदापदि । अपि चेतसि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवत् ॥ ३ ॥ (महाभारते) भीतवत् संविधातव्यं यावद् भयमनागतम् । आगतं तु भयं दृष्ट्वा प्रहर्तव्यमभीतवत् ॥ ४ ॥ दीर्ण हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते । राष्ट्रं बलममात्साश्च पृथक्कुर्वन्ति तन्मतिम् ॥ ५॥ पुत्रैर्दारैः सुखैश्चैव वियुक्तस्य धनेन च । भमस्य व्यसने घोरे पुंसः श्रेयस्करी धृतिः ॥ ६॥ (महाभारते) कदर्थितस्यापि च धैर्यवृत्तेन शक्यते धैर्यगुणः प्रमाटुंम् । मधोमुरास्यापि कृतस्य यह ध. शिसा याति कदाचिदेव ॥७॥ (पञ्चतन्त्र) इति धैर्यपद्धतिः ॥ १०२. अथ मानपद्धतिः। न कदाचिद् बहिर्यान्ति मानिनां प्रार्थनागिरः । यदि निर्यातुमिच्छन्ति तदा प्राणपुरःसराः॥१॥ (ङ्गारशतके) कुसुमस्तवकस्सेव द्वयी वृत्तिर्मनस्विनः । मूर्ध्नि वा सर्वलोकस्य शीर्यते वन एव या ॥ २ ॥ नियते मानमापन्नो न याति च पराभवम् । शिलास्तम्भोऽतिभारेण भिद्यते नैव नम्यते ॥ ३॥ (व्यासशतके) परानं प्राप्य दुर्युद्धे ! मा प्राणेपु दयां कृथाः । दुर्लभानि परान्नानि माणा जन्मनि जन्मनि ॥ ४ ।। बृहस्थायाम् पस्मिन् जीवति नीरन्ति रहयः स तु जीवति । चकोऽपि किन कुरुते चच्चा सोदरपूरणम् ।। ५ ।।

·मानपद्धतिः । १९७ एक एव सगो मानी चिरं जीवति चातकः । नियते मानमापनो याचते वा पुरन्दरम् ॥ ६ ॥ (पचान्ये) तुगत्वमितरा नाद्रा नेदं सिन्धावगाधता। अलकनीयताहेतुरुमयं तन्मनस्विनि ।। ७॥ नीतिरापदि यद् गम्यः परस्तन्मानिनो हिये। विधुर्विधुन्तुदस्सैव पूर्णस्तस्योत्सवाय सः॥८॥ (माघे) तावदाधीयते लक्ष्म्या तावदस्य स्थिरं यशः। पुरुपस्तावदेवासौ यावन्मानान हीयते ।।९।। दुरासदद्वनज्यायान् गम्यस्तुहोऽपि भूधरः । न जहावि महाजस्कं मानप्रांशुमलङ्घयता ॥१०॥ (भार) चरमश्रीकता लोके नासमानसमानता । इतीव कुमुदो (दः१ दाव) कमलं मुकुलायते ॥ ११॥ चरमुमतलागृलान् सटाधूननधूसरात् । सिंहात् पादप्रहारोऽपि न सुगालाधिरोहणम् ॥ १२ ॥ दातुः शत्रोश्व गृहन्ते लुठन्तोऽपि मुमूर्पया । उत्तानप्रसृतं हस्तमपराङ्गं च मानिनः ॥ १३ ।। अभिमानधनस्य गत्वरें- रसुमिः स्थास्नु यशुधिचीपतः । अचिरांशुक्लिासचञ्चला ननु लक्ष्मीः फलमानुपङ्गिकम् ॥ १४ ॥ ज्वलितं न हिरण्यरेतसं चयमास्कन्दति भस्मनां जनः । अभिभूतिभयादम्नतः मुखमुज्यन्ति न धाम मानिनः ॥१५॥ (वृहत्कथायाम्) --- -

·१२८
सूक्तिरलहारे
अभिमानवतो मनस्विनः मियमुचैः पदमारुरुक्षतः ।
विनिपातनिवर्तनक्षम मतमालम्पनमात्मपौरुपम् ।। १६ ।।
असमापितकृत्यसम्पदा हतवेगं विनयेन तावता।
प्रभवन्त्यभिमानशालिना मदमुसम्भयितुं विभूतयः ॥ १७ ॥
(भार।)
अत्युभतिव्यसनिनः शिरसोऽधुनैप
स्वस्यैव चातफशिशुः प्रणयं विधत्ताम् ।
अस्यैतदिच्छति यदि प्रततासु दिक्ष
ताः स्वच्छशीतमधुराः कनु नाम नापः ॥ १८ ॥
स्व(ल्पो ? ल्पे)ऽप्यामिपवस्तुनि प्रपतितो नीचः करोत्य(जीर्थ)ना-
(मा)कारैरपि चार्थितां कथयति प्राज्ञस्तु भायोनावम् ।
श्या तु प्रोपितपिण्डमप्यभिलपल्लागूलमुल्लासय.
त्यालानार्पितकन्धरोऽपि च करी यत्नेन सम्भोज्यते ॥ १९ ॥
पुण्ये ग्रामे बने वा महनि सितपटच्छन्नपाली कपाली-
मादायाम्नायगर्भ द्विजदुतहुतभुग्धृमधूम्रोपकण्ठम् ।
द्वारं द्वारं प्रवृत्तो वरमुदरदरीपूरणाय क्षुधार्ता
मानी प्राणी सनाथो न पुनरनुदिनं तुल्यकुल्येषु दीनः ॥२०॥
लज्जे ! लज्जे! निमज्ज क्वचिदपि परतस्तिष्ठ तिष्ठ प्रतिष्ठे!
याहि द्रेणी(?) हिमाद्रः पुनरपि तपसे भारति ! स्वस्ति तुभ्यम् ।
सोऽयं प्रक्षीणपुण्यः प्रचुरपरिभातकनिष्टशङ्कः
सेवापङ्के पतामि द्रविणकणधियां निष्कृपाणां नृपाणाम् ॥२१॥
(पञ्चतन्त्र)
ण अ तह तवेइ हिअभं दोग्गोचहुआसणो कुळीणाण ।
अणुकम्पासअगरुओ गृणं जह ल्धुसम्माणो ॥ २२ ॥
इच्छापडिवण्णसुई काळे यो पि होइ मरणिज्जम् ।
दरमिअळिअमाणभङ्गे पच्छा पुदुवीए वि ण कज्जम् ॥ २३ ॥

·मानहानपद्धतिः। सन्तोमामलाळमेहि यगंधि नम्म विष्णाअम् । ने होड दिअमर दहि ति पर भणन्तम ॥ २४ ॥ यसपम्मिणवरगरुमा पोन्नि गाविपरलमहवा । अबळम्य पच्चिा आणखगपरपश्चाण ।। २५ ।। असन्ता दीणतर्गनु कममाणट्टिविट्टम्मा । रोरचपन्यारेममिडं नागन्ति सरिज्ञा ॥२६॥ मग्गा भुवणअळे माणिणि मागं न आग परिसाण । अहवा पावनि मिरि अ वहमन्ता ममुप्पेन्नि ।। २७ ॥ एफोधिन नीम(?)मुहं चाभश्रमउपोयराइजो माणि। तणं कत्तो मर (वा? या)चा ब्रह्मा मुग़ाहिवळम् ॥२८॥ माया) इति मानपद्धति ॥

·१३.
सूफिरलहारे
१०४. अथान्तर हुनिन्दापद्धतिः ।
यं यं गुणानुरागेण राजा नयति मुख्यताम् ।
तस्य तस्योपघाताय यतन्ते राजरल्लभाः ॥ १॥
आयुक्तके पश्चोरेभ्य: परेग्यो राजवल्लभात् ।
पृथिवीपतिलोभाच्च नराणां पञ्चधा भयम् ॥ २॥
अन्तरङ्गा हि ये राज्ञः परस्मादामिनः शठाः ।
भृत्या भवन्ति प्रायेण लेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥३॥
राज्योपयातं कुर्वन्ति ये पापा राजवल्लभाः ।
एकैकशः समेता वा तान् दुप्पान् सम्प्रचक्षते ॥ ४ ॥
ध्यानुपांदण्डेन हन्याद् राजानिकम्नितम् ।
प्रदूप्यं वा प्रकाश या लोकविद्वेषमागतान् ॥ ५॥
न पालिशा न च क्षुद्रानामाज्ञा नाजितेन्द्रियाः ।
नाकुलीना जनाः पार्थे स्थाप्या राज्ञा हितैपिणा ॥६॥
(कामन्दके)
द्वेयोऽपि सम्मत शिष्टस्तस्यातस्य यथौषधम् ।
त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदगुलीवोरगक्षता ॥ ७॥
(कालिदासस्य)
ये कर्षकेभ्योऽर्थमेव गृहीयुः पापचेतसः।
सपा सर्वस्वमादाय राजा कुर्यात् प्रवासनम् ।। ८ ।।
दौप्कुलेयाश्च लुब्धाश्च नृशंसा निरपनपाः ।
न त्वा जातु निपेवेयुर्यावदाकपाणयः ।। ९ ।।
अकुलीनस्तु पुरुषः प्रकृत' साधुमक्षयान् ।
दुर्लभैश्वर्यसम्पासो गर्षितः शत्रुतां नजेत् ।। १० ।।
काकः वा च बिडारच नकुलः सर्प एव च ।
अकुलीना च या नारी तुल्यास्ते परिकीर्तिताः ॥११ ।।
असन्तुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात् प्रत्यवरोपिताः ।
स्वयं चोपहता भृत्या ये चाप्युपहताः परैः ॥ १२॥

·सभृत्यपद्धतिः ।
परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च कुद्धा भाराभितापिताः ।
हृतस्त्रा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥ १३ ॥
संलालिताश्व ये केचिद् व्यसनौघप्रतीक्षिणः ।
अन्तर्हितास्तूपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥ १४ ॥
इन्द्रियाण्यन्तरङ्गाणि पातयन्ति यथा जनान् ।
अभ्यन्तरास्तथा राष्ट्र भृत्याः स्वार्थपरायणाः ॥ १५॥ .
रिक्ताः कर्मणि पटवस्तृप्तास्त्वलसा भवन्ति ये भृत्याः ।
तेषां जलौकसामिव पूर्णानां रिक्तता कार्या ॥ १६ ।।
धन प्राज्य पुत्रदारं समृद्धिं सर्व लुब्धाः प्रार्थयन्ते परेपाम् ।
लुब्धे दोपाः सम्भवन्तीह सर्वे तस्माद् राजा न प्रगृहीत लुब्धान् ॥१७॥
(महाभारते)
इत्यन्तरगनिन्दापद्धतिः ॥
१०५. अथ सभृत्यपद्धतिः।
प्रख्यातवंशमर लोकसाहिणं शुचिम् ।
कुर्चीतात्महिताकाही परिवारं महीपतिः ॥१॥
करोऽपि भोग्यतामेति परिवारगुणैर्नृपः ।
न क्रूरपरिवारस्तु च्याळाक्रान्त इव द्रुमः॥ २॥
(कामन्दकीये)
क्षमी दाता गुणग्राही स्वामी दुःखेन लभ्यते ।
: अनुकूलः शुचिर्दक्षो राजन् ! भृत्योऽपि दुर्लभः ॥ ३॥
(महाभारते)
स्वभूमौ च वसेत् सर्वः परभूमौ न सश्चरेत् ।
न च वाह्येन संसर्ग कश्चिदभ्यन्तरो ब्रजेत् ॥ ४॥
(कौटिल्ये)
अणुरप्यपदन्ति विग्रहः प्रभुमन्तः प्रकृतिमकोपजः ।
असिलं हि हिनस्ति भूधरं तरुशासान्तरपर्पजोऽनलः ॥ ५ ॥

·सूक्तिरलहारे महोजसो मानधना धनार्चिता धनुर्भूतः संयत्ति लरकीर्तयः। नसंहतास्तस्य नभेदवृत्तयः प्रियाणि वाञ्छन्त्यसुभिः समीदितुम् ॥ ६ ॥ (भारपेः). अप्राज्ञेन च कातरेण च गुणः स्यात् सानुरागेण किं प्रज्ञाविक्रमशालिनोऽपि न भवेत् किं भक्तिहीनात् फलम् । प्रज्ञाविक्रमभक्तयः समुदिता येषां गुणा भूतये ते भृत्या नृपतेः कलत्रमितरे सम्पत्सु चापत्सु च ॥७॥ (मुद्राराक्षसे) णिज्जन्ति चिरपअता समुदगि(हि)आ वि पडिपहणइसोत्ता। तीरीति विपत्तेउ असमाणिअपेमणाण उण सप्पुरिसा।। ८ ।। (सेतुबन्धे) इति सभृत्यपद्धतिः॥ .. अथ असभृत्यपद्धतिः। कुभृत्यो दुरुपानच्च प्राप्यापि स्नेहसत्कियाम् । स्वामिनः पदभगाय स्वकाठिन्येन कल्पते ॥१॥ (कविराक्षसस्पा अलसं दुर्मुसं स्तब्धं क्रूर व्यमनिनं शठम् । असन्तुष्टमभक्तं च त्यनेद् भृत्यं नराधिपः ॥ २ ॥ लघून्यपि न सिध्यन्ति भृत्यैः कार्याणि दुर्भूतैः । न च सिक्ताः फलं वृक्षा दधते छिमपल्लवाः॥३॥ (महाभारते) गुरुज्योतिपिको वाणः किमेकः स्तम्भमूलकः । प्रेिपितप्रेपफचैव पडेते सेवकापमाः॥४॥ स वंशस्यावदातस्य शशाङ्कस्येव लान्छनम् । कृच्छ्रेषु व्यर्थया यत्र भूयते भर्तुराज्ञया ॥५॥ (भारखे.

·अविश्वासपद्धतिः ।
असद्भिः सेवितो राजा स्वयं सन्नपि दृप्यते ।
कि सेम्पो भोगिसंवीतो गन्धवानपि चन्दनः । ६॥
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः
प्राप्याभयं चापि नियुज्यमानः।
आत्माभिमानी प्रतिकूलवादी
त्याज्यः स ताहक वरयर भृत्यः ॥७॥
(वहभदेवस्य)
इत्यसभृत्यपद्धतिः ॥
१०७. अथ विश्वासपद्धतिः ।।
मन्त्राशीविवृद्धेपु वृद्धेश शठयूनिए ।
स्वामी विश्वामनिद्रालुः पावाय न चिरायते ॥ १ ॥
गुणयुक्तेऽपि चैकस्मिन् विश्वसीत विचक्षणः ।
सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् ॥२॥
पूजयेत् तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजने ।
तस्मिन् कुर्वीत विश्वामं राजा क्वांचिदापदि ।। ३ ।।
(महाभारते)
इति विश्वासपद्धतिः ॥
१०८. अथाविश्वासपद्धतिः ।
कृतघेरे न विश्वास कार्यस्त्विद सुहृद्यपि ।
प्रच्छन्नं तिष्ठते धैरं गृहोऽग्निग्वि दारुपु ॥१॥
नास्ति वैरमविक्रान्वं सान्वितोऽस्मीति नावसेत् ।
विश्वासाद्वन्यते लोकस्तस्माच्छ्यो ह्यदर्शनम् ॥२॥
शत्रुसाधारणे कृत्ये कृत्वा सन्धि बलीयमा।
समाहितश्वरेन्नित्यं कृतार्थ + न विश्वसेत् ।। ३ ।।
वध्यन्ते न ह्यविश्वस्ताः शत्रुमित्रला अपि ।
विश्वस्तास्त इस+ न्ते(१) बलवन्तो हि शामिः ॥४॥

·सूक्तिरनहारे सपत्नसहितो राज्ये कृत्वा सन्धि न विश्वसेत् । अपनामेत् ततः क्षिप्रं कृतकार्यो विचक्षणः॥ ५॥ अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुप्यति । अनित्यचिराः पुरुषस्तस्मिन् को नाम विश्वसेत् ॥ ६ ॥ न जातु बलयान भूत्वा दुर्वलान् विश्वसेदू युधः । भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥७॥ अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन हि विपद्यते । यस्मिन् करोति विश्वास स जीवत्यपरो मृतः ॥८॥ विश्वासयेत् परांथैव विश्वोच्च न कस्यचित् । पुत्रेप्वपि च राजेन्द्र ! विश्वामो न प्रशस्यते ॥९॥ (महाभारते) अशक्यमपि शङ्केत न त्वशङ्केत शङ्किता(१) । भयं ह्यशङ्कितानातं समूलमपि कुन्तति ॥१०॥ (पञ्चतन्त्रे) स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु । भोगे चायुपि विश्वास का पुमान् कर्तुमर्हति । ११ ॥ योरिणा सह सन्याय विश्वस्तः स्थातुमिच्छति । स सुप्त इव वृक्षाग्रात् पतितः-प्रतियुध्यते ॥ १२ ॥ (चाक्षुपीये) न जातु गच्छेद्विश्वासं संहितोऽपि हि बुद्धिमान् । अद्रोहसमयं कृत्वा वृत्रमिन्द्रः पुरावधीत् ॥ १३ ॥ (महाभारते) संयोग हेतुना गत्या पितर्यपि न विश्वसेत् । विश्वासादागतं सन्तं प्रायो द्रुह्यन्ति साधवः ॥१४॥ (भोजः) न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । यस्मिन् विश्वासमायाति विभूतेः पात्रमेव सः ॥ १५॥ (नीतिशाले) .

·वैद्यप्रशंसापद्धतिः।
न विश्वसेद् दुष्टभावमामन्नं शत्रुमेविनम् ।
खियं बालं च मूर्ख च नीचं चासत्यलापिनम् ॥ १६ ॥
(चाक्षुपीये)
अपरायो न मेऽस्तीनि नतद् विश्वामकारणम् ।
विद्यते हि नृशंमेभ्यो भयं गुणवतामपि ।। २७ ।।
पिचतम्)
नखिनां च नदीनां च भूङ्गिणां गन्नपाणिनाम् ।
विश्वामो नोपगन्नन्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ।। १८ ।।
(दण्डनीत्याम्)
स्त्रियां धृर्तेऽलसे भीरा पण्टे पल्पवादिनि ।
चोरेन कार्यो विश्वामः कृतघ्ने न च नास्तिके ॥१९॥
एतच्छास्त्रार्थतचं तु मयास्यातं नवानघ!।
अविश्वासो नरेन्द्राणामपरं गुह्यमुच्यते ॥ २० ॥
इत्यविश्वासपद्धतिः॥
१०१. अथ वैधप्रशंसापद्धतिः ।
राजा राजगृहामन्ने प्राणाचार्य निवेशयेत् ।
सर्वथा म भवत्येव मर्वत्र पतिजागृविः ॥१॥
अभेद्योऽनुद्ध(तः ? तोऽ)स्तन्यः मूनृतः प्रियदर्शनः ।
बहुश्रुतः कालवेदी जितग्रन्योर्धकर्मवित् ॥२॥
हेतौ लिट्टे प्रशमने रोगाणामपुनर्मवे ।
नानं चतुर्विधं यस्य स राजा) भिपक्तमः ॥ ३॥
अनाधान रोगिणो यश्च पुत्ररत् परिपालयेत् ।
गुरुणा ममनुनातः स भिपस्छन्दमश्नुते ॥ ४॥
पथा कञ्चुकमामुञ्चन् वीरो हन्ति रणे रिपन् ।
मिपकञ्चुकितो राजा तथा हन्त्यसिला रुजः ॥ ५ ॥
च्याघेस्तत्त्वपरिनानं वेदनायाच निग्रहः ।
एतर्दयस्य वैद्यत्वं न बैद्यः प्रभुरायुपः ॥६॥

·-
.
चिरनहारे
आयुर्वेदकृताभ्यासः सर्वज्ञः प्रियदर्शनः ।
आर्यशीलगुणोपेत एप चैयो निधीयते ॥ ७ ॥
(सङ्ग)
सर्वस्वमेव परमं प्राणा येषां कृते प्रयत्नोऽयम् ।
वैद्या वैद्याः सततं पां हस्ते स्थितास्तेऽपि ॥८॥
(मानमोलास)
इति वैद्यप्रशसापद्धति ॥
११०. अयासछैद्यपद्धतिः ।
अज्ञातशास्त्रमद्भावाञ्छास्त्रमात्रपरायणान् ।
त्यजेद् दूराद् भिपपाशान् पाशान् वैवस्वतानिव ॥१॥
यस्तु केवलशास्त्रज्ञः कर्मस्वपरिनिष्ठितः ।
स मुह्यत्यातुरं प्राप्य प्राप्य भीरुरिवाहवम् ॥ २ ॥
यः पुनः कुरुते कर्म धाटाच्छास्त्रार्थवर्जितः ।
सत्सु गर्हामवाप्नोति व(सध)मिच्छसि राजतः ॥ ३॥
यमः यूरो भिपक क्रूरी यमाव फूरतरो भिषक् ।
यमस्तु हरते प्राणान् वैद्यस्तु सनमूनमन् ॥ ४ ॥
चिकित्सका वै दुष्टा ये लोभमोहसमन्विताः ।
अ+ ते वणकुठश्च श्वित्ररोगार्शसंयुताः ॥ ५ ॥
आतुराद्वित्तहरणं मृताच प्रपलायनम् ।
एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैयः प्रभुरायुपः ॥ ६ ॥
घेद्यनाथ ! नमस्तुभ्यं मारिताशेपमानव।।
स्वयि विन्यस्तभारो यत् कृतान्तः मुखमेधते ॥ ७॥
गृधी गृधं पृच्छति पितृपनमध्ये न दृश्यते धूमः ।
मन्यै सम्पति वैद्योऽप्यन्यग्रामं गतो नूनम् ॥ ८॥
शास्त्राण्यधीत्यापि भवन्ति मूस यस्तु क्रियावान् पुरुषः स विद्वान् ।
सश्चिन्त्यवामौषधमातुरं च किं नाम मन्त्रेण करोत्सरोगम् ॥९॥

·कविप्रशंसापद्धतिः। टोऽपि दद्याद् गणिका च दद्यादभ्यर्थितः पाशुपतोऽपि दद्यात् । पः कथं दास्यति याचकेम्यो यो मर्तुकामादपि हर्जुकामः ॥१०॥ कपीवलानां भुवि कालवादकालवाद् मिषजां प्रमोदः । यत् सस्यवृदि कुरुते हि पूर्व प्रजासु रोगप्रचयं द्वितीयम् ॥११॥ दहे स्वौ सरसिज कुमुदं हिमांशौ नीलाम्वुवाहनिबिडे गगने शिखी च । प्रायस्तथा नहि भजन्ति विकासलक्ष्मी व्याधी यथा धनवतां भिपजां मुखानि ॥ १२ ॥ मूर्धानं प्रथमं विधूय तदनु ध्यात्वा चिरं मौनवा- नाहारं प्रथमं निरुध्य रुचिरानन्यान् विशेषानपि । क्वाथैः कर्भिवकायमातुरनरं तैलं घृतं पाचयन् हृत्वा दक्षिणया वसु व्यसुममुं त्यक्त्वा भिपग् धावति ॥१३॥ (मानसोडासे) इति असद्वैधपद्धतिः ॥ : १११. अथ फयिप्रशंसापद्धतिः। कविः सूयति काम्पानि दा दधति सज्जनाः। सूते मुक्ताः पयोराशिवहन्ति तरुणीस्तनाः ॥१॥ सन्ति श्वान इयासहधा जातिभाजो गृहे गृहे। उत्पादका न बहवः कवयः शरभा इस ॥ २ ॥ (सुबन्योः) ते चन्द्यास्ते महात्मानस्तेपां लोके स्थिरं यशः। यैर्निवद्धानि काव्यानि ये या काव्येयु कीर्तिताः ।। ३ ॥ निरूप्यमेव न क्षेप्यं चूरिभिः सुकवेर्वचः । रत्नाकरमपादाय काचः स्यान्न कदाचन ॥४॥ इति कविप्रशंसापद्धतिः ॥ T

·सूकिरलहारे
११२. अथ कुकविपद्धतिः ।
नाकवित्वमधर्माय मृतये दण्डनाय वा ।
कुकवित्वं गुनः साक्षान्मृतिमाहुर्मनीपिणः ॥ १॥
(भामहस्य)
कुकवेः कविचौरस्तु वरं यः सज्जनान् स्वया ।
नोखूजयेद् दुरुषत्या च सूक्त्या चास्य प्रहर्पयेत् ॥ २॥
फान्तं खलगिरा काव्यं लभते भूयसी रुचिम् ।
घृष्टं श्वदंष्ट्रया हृयं यथा हेमविभूषणम् ॥ ३ ॥
खलैहि योज्यते दोपैरपदोपापि भारती।
अप)मर्शपदे क्षिप्ता वह्विशुद्धाप मैथिली ॥४॥
गणयान्ति नापशब्दं न घृत्तभङ्गं क्षयं च नार्थस्य ।
'रसिकत्वेनाकुलिता वेश्यापत्यश्च कवयश्च ॥ ५॥
(कविवल्लभस्य)
इति कुकविपद्धतिः ॥
११३. अथ बेश्याप्रशंसापद्धतिः।
दृशा दग्धं मनसिजं जीवयन्ति दृशैव याः।
विरूपाक्षस्य जयिनीस्ताः स्तुवै वामलोचना: ॥१॥
कलामिरुच्छ्रिता वेश्या रूपशीलगुणान्विता ।।
लभते गणिकाशन्दं स्थानं च जनसंसदि ॥२॥
पूजिता सा सदा राज्ञा गुणरद्भिश्च संस्तुता ।
प्रार्थनीया च गम्या च लक्षभूता च जायते ॥३॥
(पारस्यापन
कलानां प्रहणादेव सौमाग्यमुपजायते ।
देशमाळायपेक्ष्यामा प्रयोगः सम्मवेभ वा ॥४॥
योगज्ञा राजपुत्री तु महामात्रसुता तथा ।
सहयान्तःपुरमपि स्वचशे फुरुते पतिम् ॥५॥

·वेश्यानिन्दापतिः वत्सः प्रस्तवने मेध्यः श्वा मृगग्रहणे शुचिः । शकुनिः फलशातेषु स्त्रीमुखं रविसङ्गमे ॥६॥ (मानसोल्लास) इति वेश्याप्रशंसापद्धतिः ।। ११४. अथ वेश्यानिन्दापद्धतिः । अभ्यासवर्जिता विद्या निरुयोगा नृपश्रियः। घेशयोग्याश्च रागिण्यो हास्यायतनमगनाः॥१॥ स्मितं नृत्तं प्ररुदितं रागो रूढिरुदारता । स्वप्नदृष्टमिवाशेपमसत्यं वारयोपितः ॥२॥ अप्प(भी)टाग्न लम्यन्ते सन्त्यक्ता नत्यजन्ति च । घसाना इव संसारे मोहनैकपराः स्त्रियः ॥ ३॥ निष्कामाः कामहारिण्यो भोगिन्यो न-कुलादराः। नित्यापहारहोरिण्यो जुम्भन्ते बारयोपितः ॥ ४ ॥ प्रासन्ति विपादिन्यो हृष्टाः शोचन्ति हेलया। रागिण्य इच निघ्नन्ति कश्चित्रं वेत्ति योपिताम् ॥१५॥ 'कारके नूतनासङ्गगातालिङ्गनकातरे । गणिका महगणनां करोति ध्यानमास्थिता ॥ ६॥ (बृहत्कथायाम्) अर्थप्रियतयात्मानमप्रियाय ददाति या । कपालम्चापि निस्नेहा कोसति साबरते ।।७।। नासा कश्चिदगम्योऽस्तिनासां वयसि निश्चयः । "विरूप या सुरूपं वा पुमानित्येव भुञ्जते ॥ ८ ॥ साधारणस्त्री गणिका सा वित्तं परमिच्छति । निर्गुणेऽपि न विद्वेपो न रागोऽस्या गुणिन्यपि ॥९॥ किन्तु तासां कलाफैलीकुशलानां मनोहरम् । विस्मारितापरस्त्रीकं कुशलं जायते नृणाम् ॥ १० ॥ (पलभदेवस्या ·सक्तिरलहारे संसारादपि साथर्य स्वमादप्युनतभ्रमम् । (व)पुच्छादपि निाशेपकुटिलं स्त्रीविचेष्टितम् ॥ ११ ॥ (राज) रक्ताकर्षणसक्ता मायाभिर्मोहतिमिररजनी । गणिकाः पिशाचिका इव हरन्ति हृदयानि मुग्धानाम् ॥ १२॥ श्वपुच्छकुटिलहृदयाः कपटतराः कुटिलरागहृतलोकाः । कपटचरितेन यासां चैश्रवणः श्रमणतामेति ॥ १३ ॥ स्त्रीपरिचयाज्जा अपि भवन्त्यभिज्ञा विदग्धचरितानाम् । उपदिशति कामिनीनां यौवनमद एव ललितानि ॥ १४॥ (काध्यप्रकाशे) मथमसमागमसुखदा मध्ये व्यसनप्रयासकारिण्यः । पर्यन्ते दुःखफला। पुंसामाशाश्च वेश्याश्च ॥ १५ ॥ अद्यापि हरिहरादिभिरमरैरपि तत्त्वतो न विज्ञाताः। भ्रमविभ्रमबहुलोमा वेश्याः संसारमाशाश्च ॥ १६ ॥ अज्ञातनामवणेवात्मापि ययापते पनार्थेन । तस्यामपि सद्भावं मृगयन्ते मेषसहाशाः ॥ १७ ॥ (कलापिलासे) इति वेश्यानिन्दापद्धतिः॥ ११५. अध कायस्थनिन्दापद्धतिः । फाफालौल्यं यमात् कौर्य स्थपतेईढकारिताम् । आद्यक्षराणि सर् गृह्म कायस्था फेन निर्मितः ॥१॥ (मान सोडासे) लेखन्या गणका पने योरः कुचिकया गृरे। चित्रं विनुतो रन्धं ग्रहीतुं धनिनो धनम् ॥ २ ॥ (गोविन्दक फायस्थेनौदरस्थेन मातुरामिपशङ्कया। अन्त्राणि यन भुक्तानि तस्य हेतुरदन्तता ॥ ३ ॥ (पास) ·.. कायस्मनिन्दापद्धतिः। कायस्थस्य च शल्यस्य कायस्थस्य च सा गतिः । याभ्यामनुमविष्टाभ्यां दृष्यन्ते सर्वपातयः ॥४॥ (गोविन्दवः परस्परोग्रकलह क्रूरैः श्वभिरिय प्रजाः । नीयन्ते भूपतेर्लक्ष्मीः कायस्थैरस्थिशेपवाम् ॥ ५॥ विलेखनदशोद्गीणैः कटुभिः शब्दगुम्फनैः । तीक्ष्णा गणकलेखन्योऽप्यम्यस्यन्तीव पैशुनम् ॥ ६॥ कठिनास्तीक्ष्णवक्त्राश्च तीक्ष्णोदकांस्तथैव च । गणकैः फिन्नु लेखन्यस्ता वा किं ते विनिर्मिताः ॥७॥ अङ्कन्यासैविपगैर्मायावनितालकावलीकुटिलैः । को नाम कामगारः कायस्थैर्मोहितो न जनः ॥ ८॥ मायामपञ्चसश्चयवञ्चितविश्वैर्विनाशितः सततम् । विपयग्रामग्रासैः कायस्थैरिन्द्रियैर्लोकः ॥९॥ ज्ञाताः संसारकला योगिभिरपयातसम्मोहैः । न ज्ञाता दिविरफला (१) केनापि कृतप्रयत्नेन ॥१०॥ कूटकलागतशिविरैर्जनधनविवरैः क्षयक्षपातिमिरः । पधिरैरेव समस्तैस्ता जनता न कालेन ॥ ११ ॥ शेखकजातिरदुष्टा शीतो वहिनिरामयः कायः । भिपगपि च पथ्यकारी स्त्री च न दुष्रेत्यसम्भाव्यम् ।। १२ ।। फलपत्रनिर्गतमपीचिन्दुन्याजेन सन्तता करणः । कायस्थलुण्टमाना रोदिति खिन्नेव राजश्रीः ॥ १३॥ (कलाविलासे) नरेश्वराणां नवरत्नमुक्तासहमपाळस्थितिमाननन्तः । कायस्थनाम्ना बडवानलेन निपीयते कोशमयः समुद्रः ॥१॥ इति कायस्थनिन्दापद्धतिः ।

·सूक्तिरत्नहारे ११६. अथ राजलेखकपद्धतिः। सर्वदेशलिपिज्ञातो लेखने कुशलः परः । श्रन्वितो वाचको धीमान ज्ञेयो राज्ञः स लेखकः ॥ १ ॥ सकतुक्तगृहीतार्थों लघुहस्तो जिताक्षरः । मेधावी वाक्पटुः प्राज्ञ एप शासनलेसकः ॥२॥ (मानसोडासे) इति राजलेखकपद्धतिः ॥ ११७. अथ सारथिपद्धतिः । चिकित्सा वेत्ति चाहानां निमित्तशकुनादिवित् । कृतविधय शूरच सारथिः पार्थिवोचित १॥ इति सारथिपद्धति. ॥ ११८.अथ सान्धिविग्रहिकपद्धतिः। अर्थरक्षापरो मृत्यः कृत्याकृत्यविवेकवित् । सान्धिविग्रहिकः कार्यो राज्ञा नयविशारदः ॥१॥ (मानसोलासे) इति सान्धिविग्राहकपद्धतिः ॥ ११९. अथ सूदाध्यक्षपदतिः । असम्भेद्यः शुचिर्दयः कृतान्नस्य परीक्षकः । 'सूदानां च विशेषज्ञः सुदाध्यक्षो विधीयते ॥१॥ • इति सूदाध्यक्षपद्धतिः ॥ १२०. अथाधिकारिपद्धतिः। योग्यवस्तु विजानाति तत्र तं विनियोजयेत् । अशेपपिपपप्राप्ताविन्द्रियार्थेपिवेन्द्रियम् ॥ १॥ 'फुलशीलगुणोपेतः सत्यधर्मपरायणः । प्रवीणा प्रेक्षणे दोराजाध्यक्षोः विधीयते ॥२॥ (कामन्दकीय) ·दौवारिकपद्धतिः । त्रिविधाः पुरुपा राजन्नुचमाधममध्यमाः। नियोजयेद् यथावत् तांखिविधेप्वेव फर्मसु ॥ ३॥ न भक्षयन्ति ये त्वर्थान् न्यायतो वर्धयन्ति च । नित्याधिकारा कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः॥४॥ (कौटिल्ये) धार्मिक धर्मकार्येपु ह्यर्यकार्येषु पण्डितान् । सीपु क्लीगान् नियुञ्जीत ऋरान् कूरेषु कर्मसु ॥५॥ (मानसोल्लासे) इति अधिकारिपद्धतिः ॥ १२१. अथ दुष्ठाधिकारिपद्धतिः। मूर्यो ह्याधिकृतोऽर्थेपु कार्याणामविशारदः । प्रजा क्लिश्नात्ययोगेन रागद्वेपसमन्वितः ॥१॥ (महाभारते जिघांसपापापकामाः परस्त्रादायिनः शठाः। रसांस्यपिकता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः मजाः ॥२॥ निर्दोपाः शुचयो यस्य लुब्धैरधिकृतैनराः । धनार्थ विमलभ्यन्ते किं पापमधिकं ततः ॥३॥ (पञ्चतन्त्र) सन्ततकुटिळकराकः परुपाकोसी हठामिघातपरः। अधिकारमदः पुंसां सर्वाशी राक्षसः क्रूरः ॥ ४॥ (कामन्दकीय) इवि दुष्टाधिकारिपद्धतिः ॥ १२५. अप दौवारिकपद्धतिः । कोटिसारोऽपि सन् द्वास्थस्ताम्बूलमपि लिप्सते । अन्यत्र रानः सर्वस्माद् राज्ञो हि न गृहं बहिः ॥१॥ (पन्नतन्त्र) इति दौवारिकपद्धतिः ॥

·,
१११
सुक्तिरलहारे
१२३, अथ राजसेवापद्धतिः।
वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः कल्पवृक्षोपमं नृपम् ।
अधिगम्य गुणैर्युक्त सेवेरन्ननुजीविनः ।। १ ॥
(कामन्दके)
त्यागशीलः प्रथा सेव्यस्त्यागशीलात् प्रियंवदः ।
प्रियंवदाद् विशेषज्ञो विशेषज्ञाद क्षमापरः ॥ २ ॥
(राज)
सेनका स्वामिनं द्वेष्टि पुंसां वेत्तीति नान्तरम् ।
आत्मानं न सकृद् द्वेष्टि सेव्यासेन्यौ न वेति यः॥३॥
(प्रतापः)
आशीविपमिव कुर्दू प्रभुं प्राणधनेश्वरम् ।
यलेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीति मानवः ॥ ४ ॥
(महाभारते)
चित्तज्ञः कुरुते यद्यत् तत्तत् सम्पद्यते गुणः ।
विभोषित्तमजानानः फलभाङ नैव सेनकः ॥५॥
(वल्लभदेवस्य)
अविसृष्टोऽपि सन् प्राशः स्वर्गेण+समं बजेत् ।
प्रविशेदप्यनाहूतस्त्वन्यदा भर्तुराज्ञया ॥६॥
(कविषलभस्य)
न नर्मसचिवः साधु किञ्चिद(प्य)प्रियं वदेत् ।
तेहि माध्यमिघ्नन्ति प्रहासेनैव संसदि ॥ ७ ॥
कोऽत्यहमिति ब्रूयात् सम्यगाज्ञापयेति च ।
आहां चापि तथा कुर्याद् यथाशक्त्यविम्बितम् ॥ ८॥
(कामन्दके)
नैव लाभादमियाम व्यथेच विमानितः ।
समः पूर्णतुलेव स्याद् यो राजवसतिं वसेत् ॥९॥
(महाभारते)
गच्छन्नपि परां भूति भूमिपालनियोजितः ।
जात्यन्ध इव मन्पेत मर्यादामनुचिन्तयन् ॥ १०॥

·राजसेवापद्धतिः।
न मियो भापितं रामो मनुष्येषु प्रकाशयेत् ।
यं चास्यन्ति राजानः परुपं न वदेव तम् ॥ ११ ॥
(महाभाठे)
उच्यमानोऽवलम्येत परमर्मणि मूकताम् ।
स्वफर्मणि तु बाधिर्यस्थैर्यमाधुर्यसोप्मवान् ॥ १२ ॥
आसनसेवा नृपतेः क्रीडाशस्त्राहिपावकः ।
कौशलेनातिमहता विनीतः सानुरुप्यते (?) ॥ १३ ॥
परार्थ देशकालज्ञो देशकाले च साधयेत् ।
स्वार्थ च स्वार्थफुशलः कुशलेनाप्तकारिणा ॥ १४ ॥
अत्यापासेन नात्मानं कुर्यादतिममुच्छ्यम् ।
पातो यथा हि दुःखाय नौच्छायः सुखक तथा ॥ १५ ॥
(सङ्ग)
निर्धतोऽप्यवधृतोऽपि यो रानानं न मुञ्चति ।
स ये तस्य श्रियं धड्के नावमन्येत कहिचित् ॥ १६ ॥
(दण्डनात्याम्)
मानाबमानावुत्सृज्य यो नृपदारि विष्ठति ।
सोऽचिरेणैव कालेन शत्रूणां नि तिष्ठति ॥ १७ ॥
(महाभारते)
अहीनकालं राजार्थ स्वार्थ नियहितः सह ।
परार्थ देशकाले च वदेद् धर्मार्थसहितम् ॥ १८ ।।
नानुशिष्यादपृच्छन्तं महदेताद्ध साइसम् ।
नाचरेदहितेनैनं मूलच्छेदकरं हि तत् ॥ १९ ।।
विपश्विदप्यचिरनो बालिगोऽपि तु भारविन् ।
अतिप्रियोऽपि द्वेयोऽपि यात्याशु विपरीतताम् ॥ २० ॥
मियः कपनमन्येन कोलीनद्वन्दवादिताम् ।
वनादि राज्ञः सदृशी राजलीलां च वर्जयेत् ॥ २१ ॥

·सूक्तिरलहारे न यायान्न चिरं तिष्ठेन् कोशस्थानावरोधयोः । निवेद्य राज्ञे कुर्वीत कार्याणि सुवहून्यपि ॥ २२ ॥ औरसानपि पुनान् हि त्यजन्त्यहितकारिणः । समर्थान् प्रतिगृह्णन्ति जनानपि जनाधिपाः ॥ २३ ॥ देवतेव हि सर्वार्थान् कुर्याद् राजा प्रसादितः । वैश्वानर इव क्रुद्धः समूलमपि निदेहेत् ॥ २४ ॥ अप्येच दहनं स्पृष्ट्वा चने तिष्ठन्ति पादपाः । राजदोपपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः ।। २५ ॥ (श्रीरामायणे) एकमेव दहत्यनिर्नर दुरुपसर्पिणम् । फुलं दहति राजानिः सपशुद्रष्यसञ्चयम् ॥ २६ ॥ (महाभारते) धर्मार्थसहितं वाक्य प्रियं वा यदि वाप्रियम् । अपृष्टस्तव तु न याद् यस्तु नेच्छेत् पराभवम् ।। २७ ।। (पलभदेवस्य) शिरोरुहसधर्माणो नरा राजकुलाश्रयाः। पतिताः परिभूयन्ते सस्क्रियन्ते पदे स्थिताः ॥ २८ ॥ आकारैरिङ्गितर्गत्या चेप्टया भापितेन च । ननवभाविकारश्च गृह्यतेऽन्तर्गतं मनः ॥ २९ ॥ इङ्गितज्ञास्तु मगधाः प्रेक्षितज्ञास्तु कौसलाः । अर्थोक्ता। कुरुपाञ्चालाः सर्वोक्ता दक्षिणापथा॥३०॥ उचैः प्रकथनं हासः छीवन कुत्सनं तथा । म. गारभाई चगर्वरफोटं च वर्षपद ॥३१॥ मानछन् फटमात्यानां मान्यानामरगानकृत् । पध्यद्वपीय वैद्याना त्याज्यो राजानुजीविना ॥ ३२ ॥ अप्राप्तकालं पचनं हस्पतिरपि नुवन् । रभते युद्धपवज्ञानमरमानं च येवलम् ।। ३३ ।। (महाभारत ·राजसेवानिन्दापद्धतिः। १४७ वास्मंयमोन्नृपतेः सुदृष्करतमो मतः । अर्थवच विचित्रं च न शक्यं बहु भापितुम् ।। ३४ ॥ अहन्यहनि योद्धव्यं किमय मुकृतं कृतम् । दत्तं वा दापितं वापि वारसाह्यमपि वास्कृतम् ॥ ३५ ॥ तुष्टे सरुपि मध्यस्थे स्वामिनि त्रिविधा गुणाः दोपा गुणा गुणा दोपा दोपा दोपा गुणा गुणाः ॥ ३६ ॥ यस्य यस्य हि यो मारस्तेन तेन हि तं नरम् । भनुपविश्य मेधावी क्षिप्रमात्मयशं नयेत् ॥ ३७॥ त्यजेत् स्वामिनमत्युग्रमत्युग्रान् कृपणं त्यनेन् । कपणादविशेपझं तस्मात् कृतविनाशिनम् ॥ ३८ ॥ स्वामिनमविशेपनं लुब्धं या सेवते धनार्थी सन् । स हि सल शैत्याभिहतः खद्योतं पानकेच्छया धमति ॥ ३९ ॥ सेवामलध्वीं न च दीर्घदीर्घा न चाकलग्नां न च दूरमंस्थः । कुर्वीत भर्तज़लनो हि तेषां लिटागदाही विफलो विकृष्टः ॥१०॥ विमानना दुश्चरितानुकीर्तनं कथासङ्गे वचनेप्वनादरः । न दृष्टिदानं कृतपर्वनाशो विरक्तभावस्य जनस्य लक्षणम् ।। ४१ ॥ लुन्धे भूभनि (लो)भभूः स तु सदाचारे सदाचारवान् पापे पापरतिर्गुणी गुणवति क्लीचे परं कातरः । दाता दावरि दुर्जने सलतरः शूरे रणोत्साहवान् दन्धेि मदमूह एप भवति क्षमापालतुल्यो जना ॥ ४२ ॥ इति राजसेवापद्धतिः ॥ १२४. अथ राजसेवानिन्दापद्धतिः। अपि स्थाणुवदासीत शुप्यन् परिगतः क्षुधा । न त्वेवानात्मसम्पन्नाद् (गि हात्तिमीहेत पण्डिनः ॥१॥ (कामन्दकीये) ·सक्तिरनहारे द्रव्य + रिश्वरद्वारि दधिचन्द्रार्धचन्द्रजाम् । घेदनां भावयन् राज्ञा का सेवासु प्रसज्यते ॥२॥ सेवादुःखाभिभूतस्य याच्या दुम्साय भूयसे । दीर्घायपरिखिन्नस्य पैलारूडिरिवोभसः ॥ (हरिभवस्य) गन्धैकसारो विफलः सेव्यश्चन्दनपादपः । भुजङ्गाः पवनाहाराः सेवफाः सदृशो विधिः॥४॥ (पञ्चतन्त्रे) सेवा श्ववृत्तिर्यकक्ता तैरसम्पगुदाहृतम् । स्वच्छन्दचरितः क श्वा विक्रीतात्मा छ सेवकः ॥५॥ सेवा दुरामयः पुंसां मरणं फलतुच्छता। नरकः सक्रियाहानिर्नीचसाम्यं तु यातना ॥ ॥ नृपेणाहूयमानस्य यद् भयं हृदि तिष्ठति । न तत् तिष्ठति शिष्टानां पने मूलफलाशिनाम् ॥७॥ रत्नग(भितमप्यन्तं मा गाः स्त्रीभिः समाकुलम् । जातु राजभुजङ्गानां वल्मीकमिव मन्दिरम् ॥ ८॥ स्वीपु कुर्वन्ति विश्वासं क्रीडन्ति फणिभिः सह । राजानमपि सेवन्ते भहो ! साहसिफा नराः॥१॥ प्रभूतं धनमालोक्य यो राज्ञां द्वारि तिष्ठति । स पदः सौनिक व संशुष्यति न दुप्यति ॥ १० ॥ (पृहत्कथायाम) चलेषु स्वामिचित्तेपु सुलभे पिशुने जने । यदि जीवन्त्यही चित्रं क्षणमप्यनुजीविनः ॥ ११ ॥ यं जहाति सेवकः सुखं च मानमेव च । यदर्थमर्थमीहते तदेव तस्य हीयते ॥ १२ ॥ अतिपरिचयादवज्ञा भवति विशिष्टेऽपि वस्तुनि प्रायः । लोका प्रयागवासी कृपस्नानं समाचरति ॥ १३ ॥ (वसभराजस्य) ·राजसेवानिन्दापतिः । १९९ तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः तदोपा इव विनापि दोऐण । प्रविशन्ति शङ्कमाना राजकुलं प्रायशो भृत्याः ॥ १४ ॥ प्रणमत्युन्नतितोर्जीवनहेतोर्विमुञ्चति प्राणान् । दुःखीयति सुखहेतोः को मूढः सेवकादपरः ॥१५॥ (सुन्दरपाख्यस्य) आराध्यमानो बहुभिः प्रकार तोप्पते नाम किमत्र चित्रम् अयं त्यपूर्व प्रतिमाविशेपो यः सेव्यमानो रिपुत्तामुपैति ।।१६।। पयमचतुराः कर्णोपान्ते निवेशयितुं मुहुः कृतकपरितैर्भतुवेतो न पश्चयितुं क्षमाः । प्रियमपि बचो मिथ्या नक्तुं जनैनतु शिक्षिताः फ इव हि गुणो योऽस्मान् कुर्यानरेश्वरवल्लभान् ॥ १७ ॥ अलक्ष्मीन क्षीणा क्षणमपि न दैन्यं ध्यपगतं न वा भोगा भुक्ताः शममपि गता ना.... रतु वा । न बन्धूनामाशा भवति सफला सम्मति यत- स्तदप्येव श्लोफैः पणमयुधः स्वाति सुकविः। १८॥ मुग्धो मौनी मधुरवचनो वन्दितुल्यः प्रभूणां कृत्याकृत्यमवचनपरः स्पामरो दुर्विदग्धः । मन्दमे(मा) विरलगमनो नित्यसेवी विमान्यः सेवाधर्मः परमगहनो योगिनामध्यगम्यः ॥ १९ ॥ अरण्यरुदितं कृतं शवशरीरमुर्तितं स्थलेऽन्जमवरोपितं सुचिरम्परे पर्पितम् । पुच्छमवनामितं पधिरकर्णजापः कृतः कृतान्धमुखमण्डना यदयुधो जनः सवितः॥ २० ॥ मेतन्यं नृपतेस्ततः सचिरतो रागस्ततो वष्ठभा- दन्येभ्पक्ष भवन्ति येऽस्य भवने लयमसादा विटा: । दन्यादुत्तमदर्शनेन चलनः पिण्टामायस्यवः सेवां लायवफारिणी छत्तधियः स्थाने पटर्षि विदुः॥२०॥ (मुद्राराक्षमे) ·सूक्तिरसहारे न छिनौ वरणौ न वा निगलितो नैवोद्धृते चक्षुपी जिहा दुर्नुपतिस्तुतिव्यसनिनी नैव त्वया दारिता । गच्छामस्तर भद्रमस्तु (म) + + न्यङ्गानि हीनानि मे लाभोऽयं नृपमन्दिरे (नि)वसतामनिनिर्गमः ॥ २२ ॥ इस्तावञ्जलिकुड्मळं रचयितुं पादौ पुरो धावितुं जिहाग्रं स्तुत्तये शिरः प्रणतये वझेक्षणायेक्षणम् । सोहं पश्य कृतं हुताशपरुपां खड्गानधारामुर: कष्टं बिभ्रति धिक् परोपकरणान्यङ्गानि सेवाकृतः ॥२३॥ (पञ्चतन्त्रे) इति राजसेवानिन्दापद्धतिः ॥ १२५. अथ गायननिन्दापद्धतिः। वर्जितसाधुद्विजवरविबुधायाः सकलकुटिलचरिताया। पापोऽयमेव लक्ष्म्या गायनभोग्यैव यत् सततम् ॥१॥ नष्टस्वरपदगीतैः क्षणेन लक्षाणि गायनो लब्ध्वा । दासीसुतेन दत्तं किमिति वदन् दुःखितो याति ॥२॥ (कलाविलासे) इति गायननिन्दापद्धतिः॥ + १२६. अथ स्वर्णकारनिन्दापद्धतिः । सहसैव पयन्ति स्पर्शन सुवर्णमुपहतच्छायम् । नित्याशुचयः पापाश्चण्डाला हेमकाराश्च ॥ १ ॥ मेरुः स्थितोऽतिदूरं मनुष्यभूमि धिया परित्यज्य । मीतोऽवश्यं चौर्याचोराणां हेमकाराणाम् ॥२॥ (क्लाविलासे) अपि पञ्चशतं दण्ड्यान् दण्डयेत् पृथिवीपत्तिः । अभावे पश्च फायस्थानकं वा स्वर्णकारकम् ॥ ३॥ (मनो) इति स्वर्णकारनिन्दापद्धतिः ॥

·१२७. अथ उपायपद्धतिः । दारुणं विग्रहं विद्वानुपायैः प्रशमं नयेन् । विजयस्य धनित्यत्वाद् रभमेन न सम्पतेत् ॥१॥ उपायपूर्व लिप्सेत कालं वीक्ष्य समुत्पते । पयात्तापाय भवति विक्रमैकरमज्ञता ॥२॥ न फिश्चित् कचिदस्तीह वस्वसाध्यं विपश्चिनाम् । अयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते ॥३॥ स(ह)सोत्पत्प दुष्टेभ्यो दुष्करं सम्पदार्जनम् । उपायेन पदं मूनि न्यस्यते मत्तहस्तिनः ॥ ४ ॥ वाह्यमानमयापिण्डं महद्यापि न कृन्तति । तदल्पमपि धारापद् भवतीप्सितसिद्धये ॥५॥ दोकप्रसिद्धमेवैतद्वारि चद्वेर्नियामकम् । उपायोपगृहीतेन तत् सेनैव विशोप्यते ॥ ६ ॥ (चाणक्यस्य) साम्ना भेदेन दानेन समस्तैरुत वा पृथक् । विजेतुं प्रयतेतारीन् न युध्येत कदाचन ॥ ७ ॥ साम्ना प्रसाध्यते कश्चिद् दानेन च तथापरः । पौरपं प्रकृति ज्ञात्वा द्वयोरेकतरं भने ।। ८॥ (महाभार) इति उपायपद्धतिः॥ १२८. अर्थ सामपद्धतिः। कुलीनेषु कृत मेषु सार्द्रचित्तेपु संयतः । कार्यार्थकुशलो विद्वान् पूर्व माम प्रयोजयेत् ।। १ ।। साम्नैव सिद्धये विद्वान् यतेत यनमानसः । सामसिद्धिं प्रशंसन्ति सर्वसिद्धिषु पण्डिताः ॥२॥ (कामन्दकीय)

·१५१
सूक्तिरत्नहारे
प्रलिम्पम्भिव चेतांसि दृपया साधु पियन्निव ।
सवनिवामृतं साधु प्रयुजीत प्रियं वचः ॥ ३ ॥
(चाणक्यस्य)
साम्नैव यत्र सिद्धिर्न तत्र दण्डो युधेन विनियोग्यः ।
पित्तं यदि शर्फरया शाम्यति कोयः पटोलेन ॥४॥
(वालभदेवस्प)
इति सामपद्धतिः ॥
१२९. अथ भेदपद्धतिः ।
भेदं कुर्वीत यत्नेन मन्यमात्यपुरोधसाम् ।
तेपु भिन्नेषु भिमं हि युवराजे तथोर्जिते ॥ १ ॥
भयेन भेदयेत् भीरं शूरमअलिकर्मणा ।
लुब्धमर्थमदानेन सख्याचैव समौजसम् ॥ २॥
अमात्यो गुवराजश्व भुजावेतौ महीपतेः।
मन्त्रनेत्रं हि तद्भिन्नमेकस्मिन्नपि तद्विधः ॥३॥
सर्वावस्था मेघावी तत्कुलीनं विकारयेत् ।
विकृतस्तत्कुलीनस्तु स्वयोनि दहतेऽग्निवत् ॥ ४ ॥
तत्कुलेन च तुल्यस्तु पुमानभ्यन्तरोचितः।
तस्मादेतौ परे भिन्याच्छन्नमात्मवशं नयेत् ॥५॥
मत्स्यो मत्स्यमुपादत्ते ज्ञातिमा॑तिमसंशयम् ।
रावणोच्छित्तये रामो विभीषणमपूजयत् ॥ ६ ॥
(कामन्दकीय)
इति भेदपद्धतिः॥
१३०. अथ दानपद्धतिः।
दारुणं विग्रहं विद्वान् दानेन प्रशमं नयेत् ।
इन्द्रापचारे शुक्र(थ) दानेन वशमेयिवान् ॥१॥

·१५३ सन्धेयपद्धतिः। उपच्छन्द्यापि दातव्यं बलिने शान्तिमिच्छता । समूलभेव गान्धारिरप्रयच्छ(न्) गतः क्षयम् ॥२॥ इति दानपद्धतिः॥ १३१. अथ दण्डपद्धतिः। सामादीनामुपायानां त्रयाणां विफले नये । विनयेन्नयसम्पन्नो दण्डं द(ण्डे ? ज्ये)पु दण्डविन् ॥ १॥ इति दण्डपद्धतिः ।। १३२, अथ सन्धिपद्धतिः। पलिना विगृहीतः सन् नृपोऽनन्यमतिक्रियः। आपन्नः सन्धिमन्विच्छेन कुर्वाणः कालयापनम् ॥१॥ प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राजा बलवतावलः। सन्धि नोपक्रमेव तूर्ण कोशदण्टात्मभूमिभिः ॥ २ ॥' (पन्चतन्त्र) सन्धिमिच्छेत् समेनापि सन्दिग्धो विजयो युधि । नहि सांशयिकं कुर्यादित्युवाच बृहस्पतिः ॥ ३ ॥ स्वगुप्तिमाधाय सुसंहितेन चलेन धीरो विचरन्नरातिम् । सन्तापयेद् येन सुसम्प्रतप्तस्तप्तेन सन्धानमुपैति तप्तम् ॥ ४ आसम्प्रद्धरपि वृद्धिकामः समेन सन्धानमिहोपगच्छेत् । अपक्कयो घटयोरवश्यमन्योन्यभेदी समसन्निपातः ॥५॥ इति सन्धिपद्धतिः॥ १३३० अथ सन्धेयपद्धतिः। सत्यायौं धार्मिकानार्यों भ्रात्सङ्घातवान् बली । अनेकविजयी चेति सन्धयाः सप्त कीर्चिताः ॥१॥ (कामन्दकीय) ।

·५५ सक्तिरलहारे सत्ववन्तो जितकोषा बलवन्तो रणक्रियाः । क्षान्तिशीळगुणोपेताः सन्धेयाः पुरुषोत्तमाः ॥२॥ (महाभारते) इति सम्पेयपद्धतिः ॥ १३४. अथासन्धेयपद्धतिः । पालो वृद्धो दीर्घरोगी तथा ज्ञातिवहिप्कृतः । भीरुको भीरुजनको लुब्धो लुब्धजनस्तथा ॥१॥ विरक्तप्रकृतिथैव विषयेष्वतिसक्तिमान् । अनेकचित्तमन्त्रथ देवनात्मणनिन्दकः ॥२॥ देवोपहतकथैव दैवचिन्तक एव च । दुर्भिक्षव्यसनोपेतो वलव्यसनसङ्कुलः ॥ ३ ॥ अदेशस्थो वहुरिपुर्युक्तोऽकालेन सच्चयः । सत्पधर्मव्यपेतश्च विंशतिः पुरुषा अमी ॥४॥ एतैः सन्धि न कुर्वीत (वि)गृहीयात् तु( ?)केवलम् । एते विगृह्यमाणा (भिः १ हि) क्षिप्रं यान्ति रिपोवंशम् ।। ५॥ (कामन्दकीय) वणी न तु सन्दध्यात् संक्लिष्टेना(पि) सन्धिना । प्रतसमपि पानीयं शमयत्येव पावकम् ॥ ६ ॥ (पञ्चतन्त्र) इत्पसन्भेयपद्रतिः ॥ .. अथ सन्धिदृषणपद्धतिः। वैरमादौ समासज्य यः कश्चित् सन्धिमिच्छति । मृन्मयस्येव भन्नस्य तस्य सन्धिर्न विद्यते ॥ १॥ (पक्षभदेवस्य) ·वैरपद्धतिः । १५५ शपथेनाप्यरीन् हन्यान्न दोप इति भार्गवः । उभौ यदि शपेयातां श्रद्दधानस्तु बाध्यते ॥२॥ (महाभारते) सकृद् द्विष्टं तु यो मित्रं पुनः सन्धातुमिच्छति । स मृत्युमुपगृह्णाति गर्भमश्चतरी यथा ॥३॥ (कामन्दकीय) न समयपरिरक्षणं क्षमते नितिपरेषु परेषु भूरिधाम्नः । भरिपु हि विजयार्थिनः शितीशा विदधति सोपधि सन्धिपणानि ॥ ४ ॥ (भारवे:) पति सन्धिदूषणपद्धतिः ।। अथ वैरपद्धतिः। नास्ति वैजातिकः शत्रुः पुरुपस्य विशांपते ! । येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ १ ॥ पैरं पञ्चसमुत्था(नां ? नं) युध्यन्ते तच्च पण्डिताः । स्त्रीकृतं वास्तुजं वाग्जं स्वसपत्नापराधनम् ॥ २॥ न वित्तेन न पारुष्यान्न सान्त्वेन न च श्रुतात् । वैरामिः शाम्यते राजन् ! निमनोऽग्निरिवार्णवे ॥३॥ नहि वैराग्निरुद्भूतः फर्म वाप्यपराजितम् । अदग्ध्वा शाम्यते नृणां विना टेकतरक्षयात् ॥ ४ ॥ नातवैरश्च पुरुपो दुःखं स्वपिति सर्वदा । भनिस्तेन मनसा ससर्प इव वेश्मनि ॥५॥ (वल्लभदेवस्य) अन्योन्यकृतवराणां वैरस्यान्तं विवित्सताम् । पुत्रपौत्रे चिनटे तत् परलोकं च गच्छति ॥ ६ ॥ (महाभार) ·१५६ सूक्तिरलहोरे दुरशासनामर्परजोविकीर्णरेभिर्विनाथैरिव भाग्यनाथैः । कौः कदर्थीकतवीर्यसार कञ्चित् स एवासि धनन्जयस्त्वम् ॥७॥ (किराते) इति वैरपद्धतिः॥ : १३७. अथ विग्रहपद्धतिः । यदा मन्येत मतिमान हृष्टं पुष्टं स्वकं बलम् । परस्य विपरीवं च तदा विग्रहमाचरेत् ॥ १॥ आत्मनोऽभ्युदयाकाङ्क्षी पीड्यमानः परेण वा । देशकालवलोपेतः प्रारभेतैव विग्रहम् ।। २ ॥ भूमिर्मित्रं हिरण्यं च विग्रहस्य त्रयं फलम् । यदैतन्नियतं भावि तदा विग्रहमाचरेत् ॥३॥ (कामन्द कीये) इति विप्रहपद्धतिः । १३८. अध दूतपद्धतिः । कृतमन्त्रस्तु मन्त्रको मन्त्रिणं मन्त्रसम्मतम् । यातव्याय प्रहिणुयाद् दूतं दूत्याभिमानिनम् ॥ १॥ प्रगल्भः स्मृतिमान् वाग्मी शास्ने शस्त्रे च निष्ठितः । अभ्यस्तकर्मा नृपतेतो भवितुमर्हति ॥२॥ रागापरागी जानीयाद् दृष्टिवक्त्रविचेष्टितैः। सहेतानिष्टयचनं कामक्रोधं च वर्जयेत् ॥ ३ ॥ वध्यमानोऽपि न ब्रूयात् स्वस्वामिप्रकृतिच्युतिम् । यात् प्रश्रितया वापा सर्व वेद भवानिति ॥ ४ ॥ (कामन्दकीय) इशिताकारचंष्टाभि परचित्तप्रवेदिनः । आप्ताः सुशीघ्रगा ता वाग्मिनो मितभाषिणः ॥५॥ कुलीनः शीळसम्पन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः । यथोक्तवादी स्मृतिमान दूतः स्यात् सप्तभिर्गुणैः ॥ ६ ॥ (महाभारते) ·चारपद्धतिः । २५४ कार्ये कर्माण निर्दिष्टे यो वन्यपि साधयेत् । पूर्वकार्याविरोधेन स कार्य कर्तुमर्हति ॥ ७॥ मत्तः प्रत्यवरः कश्चिन्नास्ति सुग्रीवसनिधी । नहि प्रकष्टाः प्रेप्पन्ने प्रयन्ते हीतरे जनाः ॥८॥ (श्रीरामायणे। अस्तब्धमलीयमदीर्घवं सानुक्रोणं शक्तमहार्यमन्यः । अरोगजातीयमुदारवाक्यं दूतं वदन्त्यष्टगुणोपपनम् ।। ९ ।। विलमदेवस्य, रामो नाम स एप येन भगिनीनासावसापङ्किल: खड्गस्ते खरदूषपात्रिशिरसां पीतः शिरसशोणितः । वया त्वां चतुरम्बुराशिपु परिभ्राम्यन् मुहूर्तेन यः सन्ध्यामर्चयति स्म निम्नप! कथं तातस्त्वया विस्मृतः ॥१०॥ महानाटक) इति दूतपद्धतिः ॥ १३९. अथ दुष्टदृतपद्धतिः। भूताचार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः । विक्लवं दूतमासाद्य तमः पर्योदये यथा ॥१॥ अर्धानान्वरे बुद्धिनिम्धिवापि न शोभते । घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ २ ॥ (श्रीरामायणे) इति दुष्टदूतपतिः ॥ अथ चारपद्धति।। तोगितज्ञः स्मृतिमान् मृदुर्लघुपरिक्रमः । क्शायाससहो दसधारः सान् प्रतिपत्तिमान् ॥१॥ तपस्विलिगिनो धूर्ताः शिल्पपण्योपजीविनः । चाराश्चरेयुः परितः पिबन्तो जगतां मतम् ॥ २ ॥ (कामन्दकीचे) ·१५८ सूक्तिरत्नहारे चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपः । युद्धप्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते ॥३॥ (महाभारते) सूक्ष्ममत्रप्रचारेण पश्येद् वैरिविचेष्टितम् । स्वपन्नपि हि जागनि चारचक्षुर्महीपतिः ॥ ४ ॥ सर्वसम्पत्समुदयं मर्यावस्थाविचेष्टितम् । चारेण द्विपतां विद्यात् तद्देशप्रार्थनादिव ।। ५॥ चारेण पचरेद् राजा स्वरेणयिगिवाध्वरे । दते सन्धानमायत्तं चारे चर्या प्रतिष्ठिता ॥ ६ ॥ (कामन्दकीये) परेपु स्वेषु चाक्षिप्तैरपिज्ञातपरस्परैः । सोपसर्जजागार यथाकालं स्वपन्नपि ॥७॥ (कालिदासस्य) इति चारपद्धतिः ॥ १४१. अध पान पद्धतिः । उत्साहप्रभुशक्तिभ्यां मन्त्रशक्त्या च भारत!। उपपन्नो नृपो यापाद् विपरीतमतोऽन्यथा ॥१॥ (महाभारते) उत्कृष्टबलवीर्यस्य विजिगीपोर्जयैषिणः । गुणानुरक्तप्रकृतेर्यात्रा यानमिति स्मृतम् ॥ २ ॥ (कामन्दकीये) उत्थानेनामृतं लब्धमुत्थानेनामुरा हताः । उत्थानन महेन्द्रेण श्रेष्ठ्यं प्राप्तं दिवीह च ॥३॥ (महाभारते) आत्मानं च परं चैव वीक्ष्य धीरः समुत्पते । एतदेव हि विज्ञानं यदात्मपरवेदनम् ॥ ४॥ (कामन्दकीय) ·मानपद्धतिः । शरत्काले वसन्ते वा रिपोनारे व्युपस्थिते । निमित्तं शकुनं लब्ध्वा यात्रां कुर्वीत भूपतिः ॥५॥ (मानये) पकसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तदा । नैवातिशीतो नात्युष्णा कालो भवति भारत। ॥ ६ ॥ तस्पात् तदाभियोगः स्यात् परेषां व्यसने तथा । यतो भवेद् भयाशङ्का ततो विस्तारयेद् बलम् ।। ७ ॥ राष्ट्रं च पीडयेच्छचोः शस्त्रामिविषमूच्छेनैः । उदयास्तुणवान् मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते ॥ ८॥ संशोध्य विविध मार्ग पड्विधं च स्वकं बलम् । साम्परायिककल्पेन यायादरिपुर प्रति ॥९॥ अग्रतः शकटानीकमसि (च भ्रात ?)चर्मधरं भवेत् । पृष्ठतः शकटानीकं सनित्रं मध्यतस्तथा ॥१०॥ वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूपणेन च । आकराणां विनाशैश्च परराष्ट्रं विनाशयेत् ॥ ११ ॥ उत्थानहीनः पुरुषो बलवानपि नित्यशः। सुधर्षणीयः शत्रूणां भुजङ्ग इव निर्षिपः ॥१२॥ मनुत्थानाद् भवेन्नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । पाप्यते फलमुत्थानालभते चार्थप्तम्पदम् ॥ १३ ॥ (महाभारते) रात्रावुलूकोऽपि निहन्ति कार्क काकोऽप्युलूकं रजनिव्यपाये । इति स्म कालं समुदीक्ष्य यायाव काले फलन्तीह समीहितानि ॥१४॥ (वामन्दकीये) इति यानपद्धति.॥

·१९० तिरत्नहारे १४२. अथ सुनिमित्तपद्धतिः । निमिचान्येव शंसन्ति शुभाशुभफलोदयम् । तस्मादेतेपु शास्त्रज्ञो राजा समुपलक्षयेत् ॥ १॥ (मानवे) उदीर्णमनसो यो(द्वा ? धा) वाहनानि च भारत!। यस्यां भवन्ति सेनायां ध्रुवं तस्या जयो भवेत् ॥ २ ॥ हृष्टा वाचस्तथा सचं योधानां यत्र भारत !। न रायन्ते सजश्चैन ते तरन्ति रणे रिपून् ॥ ३॥ (महाभारते) प्रशस्तेन निमित्तेन विशुद्वेनान्तरात्मना । व्यक्तमारभ्यमाणानि सिद्धिं यान्ति महीक्षिताम् ॥ ४ ॥ निमित्तं लक्षणज्ञानं शकुनिस्वनदर्शनम् । अवश्यं सुसदुःखेषु नराणां प्रतिदृश्यते ॥५॥ (श्रीरामायणे) वामेतरविपाणागोष्टनेन करस्य च । वृहितेन गजानां च जानीयाज्जयमजसा ॥ ६ ॥ (महाभारते) इति सुनिमिसपद्धति । १४३. अयानिमितपतिः । करन्यः परिघाभासो रश्यते भास्करान्तिके । जग्रास सूर्य स्वर्भानुरपणि महाग्रहः ॥ १ ॥ छ तु नृपतेर्यस्य निपवेत् पृथिवीवले । म सराष्ट्रो नरपतिः क्षिप्रमेन विनश्यति ॥२॥ (महाभारते) हत्यनिमिचपद्धति ॥

·१४४. अथासनपद्धतिः ।
परस्परविरोधैन क्षीयमाणेषु शत्रुपु ।
तद्विनाशो भवेद् यावत् तावत् तिष्ठेत बुद्धिमान् ॥ १॥
(मानसोल्लासे)
इत्यासनपद्धतिः ॥
१४५. अधाभियुक्तप्रतिक्रियापद्धतिः ।
यदा तु पीडितो राजा भवेत् राज्ञा बलीयसा ।
तदा त्वाकृष्य मिनाणि विधानगुपकल्पयेत् ॥१॥
(कामन्दकीय)
पान् न्यसेत मार्गेपु ग्रामानुत्यापयेदपि ।
प्रवेशयेच्च तान् सर्वाश्छाखानगरकेषु च ॥ २ ॥
क्षेत्रस्थेपु च सस्येपु गोरुपनपेनरान् ।
विनाशयेद्वा तत् सर्व ब(ल? ले)नाथ स्केन वै ॥३॥
नदीमार्गेपु च तथा सङ्क्रमानवमादयेत् ।
जलं निःस्रावयेत् सर्वमनिस्राव्यं च दूपयेत् ॥ ४ ॥
कुलिङ्गद्वारकाणि स्युरुत्सवार्य कुलस्य ह ।
तेषां च द्वारवद् गुप्तिः कार्या सर्मात्मना भरेत् ॥ ५ ॥
द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा ।
आरोपयेच्छतनीश्च स्वाधीनांश्चाधिकारयेत् ॥ ६ ॥
काष्टाग्निं निर्हरेच्चैव तथा कूपांच सातयेत् ।
संशोधयेत् तथा कृपान् कृतान् पूर्व पयोधिभिः ॥७॥
वणच्छन्नानि वैश्मानि पकनाथ प्रलेपयेत् ।
नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः ॥ ८ ॥
न दिवाप्नि ज्यलेद् गेहे वर्जयित्यानिहोत्रिणम् ।
भिक्षुकांच यतीधैव क्लीनोन्मत्तान् कुशीलवान् ॥९॥
बाह्यान् कुर्यान्नृपश्रेष्ठ! दोपाय स्युईि ते शठाः ।
मुमन्त्रितं सुविकान्तं मुयुद्धं सुपलायितम् ॥ १० ॥

·६२
.
सूक्तिरत्नहारे
आपदामथ काले तु कुर्वीत न विचालयेत् ।
। अशक्नुवंश्च युद्धाय निष्पतेन सह मान्त्रिभिः॥११॥
फोशेन पोरैर्दण्डेन ये चान्ये सहकारिणः ।
असम्भवे तु सर्वस्य यथामुख्येन निष्पनेत् ॥ १२ ॥
अपचिक्रमिपुः पूर्व सेनां स्वां परिसान्त्वयन् ।
विलड़यित्या सत्रेण ततः स्वयमुपक्रमेत् ॥ १३ ॥
(महाभारत)
इत्यभियुक्तप्रतिक्रियापद्धति ।।
१४६. अथ परराष्ट्रदूपणपद्धतिः ।
उपरुध्यारिमासीन राष्ट्र चास्योपरोधयेत् ।
दुपये चास्य सततं यवसेनोदकेऽन्यहम् ॥१॥
भिन्द्याच्चैव तटाकानि प्राकारपरिसांस्तथा।
समवस्कन्दयेचैनं रात्री पिनासनेन च ॥ २ ॥
उपजप्यागपजपेद् बुध्येदेव च तत्कृतम् ।
(महामारणे,
इति परराष्ट्रदूषणपद्धनि ।
१४७. अध द्वैधीभावपद्धतिः ।
पलिनोपितोर्मध्ये वाचात्मानं समर्पयन् ।
धीमावेन वर्तत कामाक्षिपदलक्षितः ॥१॥
(कामन्दकीये)
इति वैधीभारपद्धतिः ॥
१४८. अध आश्रयपद्धतिः।
यापयेद् यत्नमास्थाय सन्निष्टमरि द्वयोः ।
उभयोरपि सम्पाते सेनेत परबत्तरम् ॥१॥
स्वयं हीनपलो राजा जयंहतुं न पश्यति ।
पलिना पीटपमानो यः क्षमं स्थान समाश्रयेत् ॥ २॥

·युद्धपद्धतिः।
महता वलिना यस्तु पीडितोऽल्पयलो नृपः ।
सत्यसन्धं परिज्ञाय तमेवाश्रयते बुधः ॥३॥
तत्संश्रयोऽन्यसंसगों दुर्गसंश्रयणं तथा ।
इति भेदात्रयः प्रोक्ताचतुर्थी नोपपद्यते ॥ ४ ॥
दधद् वलं वा कोशं वा भूमि वा भ् + सम्भवाः ।
युधिष्ठिर इवानोति पुनर्जीवन् वसुन्धराम् ॥५॥
(कामन्दकीये)
इति आश्रयपद्धतिः ॥
१४९. अथ युद्धपद्धतिः ।
धनुपां द्वे शते गत्वा तत्र स्थित्या नृपोत्तमः ।
मेलयित्वा वलं सर्वमेवमाधोपयेत् ततः ॥ १॥
तस्मै दास्यामि अयुतं राजानं हन्ति यो रण ।
तत्कुमारनिहन्तॄणां दास्यामि त्वयुतार्धकम् ॥ २ ॥
सामन्तमण्डलाधीशहन्तॄणां तु तदर्धकम् ।
सचिवामात्यहन्तॄणां तथा म्यात् पारितोषिकम् ॥ ३॥
प्रधानयोधहन्तॄणां दास्ये पत्रसहस्रकम् ।
द्विसाहस्त्रं प्रदास्यामि रणेऽस्मिन् गजघातिनाम् ॥ ४॥
सहस्रं प्रतिदास्यामि स्यन्दनस्य निघातिनाम् ।
अवसादिनिहन्तॄणां प्रदास्ये पञ्चकं शतम् ॥५॥
शतमस्मै प्रदास्यामि समानयति यः शिरः।
एवं प्रलोभ्य तान् सर्वान् प्रयायाद् युद्धसम्मुखः॥६॥
द्विशतं वा तदर्धं या तदर्ध हयसादिनः।
पुरः प्रस्थापयेद् राजा युद्धभूमिपरीक्षणे।।। ७ ।।
धुरं महाबलं दान्तं धीरं सूचनवेदिनम् ।
ईडग्गुणयुतं नागमारोहेद् विजयोधतः ॥८॥
यतः फल्गु यतो भिन्नं यतो भिन्नरधिष्ठितम् ।
तसं प्रथमं इन्यादात्मानं चोपहयेत् ॥ ९॥

·सूक्तिरलहारे
संहतं तु गजानीफैः प्रचण्डैरपदारयेत् ।
प्रचण्डवीरमुख्यैश्च फल्गु सैन्यं विदारयेत् ॥ १० ॥
अश्वथ्यूहभटानीकं वाजिव्यूहं तु दन्तिभिः ।
निपतैलाजितैर्वाणैर्विभिन्याद् गजयूथपान् ॥ ११ ॥
विमृश्य राजचिह्नानि निश्चित्य नृपतेः पदम् ।
सर्वसैन्येन संयुक्तस्तत्र यायाज्जयोन्मुखः ॥ १२ ॥
एवं निहत्य सङ्ग्रामे दुष्टशg मदोद्धतम् ।
जयतूर्यनिनादेन हर्पयेत् सुभटान् स्वकान् ।। १३ ॥
(मानसोल्लासे)
पुत्रो भ्राता पिता चैन स्वस्रीयो मातुलस्तथा ।
सम्बन्धिवान्धवाश्चैव योद्धव्याः क्षत्रजीविना ॥ १४ ॥
(महाभारते)
नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दुप्करम् ।
नाहत्त्वा मत्स्यपातीय गामोति महतीं श्रियम् ।। १५ ।।
इदं हि प्राणयशराां क्रयविक्रयपत्तनम् ।
स्वामिसत्कारशल्यानामयोद्धरणी क्रिया ॥ १६ ॥
आहवेपु यदन्योन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्ग यान्त्यपराङ्मुखाः ॥ १७ ॥
न वा हन्यात् प्रधावन्तं न क्लीनं न कृताञ्जलिम् ।
न मुक्तकेशं नासीनं न तवास्मीति वादिनम् ॥ १८ ॥
न सुप्तं न विसनाहं न नग्नं न निरायुधम् ।
गायुज्यमानं पश्यन्तं न परेण समागतम् ॥ १९ ॥
नायुधव्यसनं माप्तं ना नातिपरिक्षतम् ।
न भीतं न परावृत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् ।। २० ।।
(मनो)
आकर्णपलितश्यामो वयसाशीतिकात् परः।
रणे पर्गचरद् द्रोणो वृद्धः पोडशवर्पयत् ॥ २१ ॥

·युद्धपद्धतिः। १६५ अधर्मः क्षत्रियस्य॑तद् यद् व्याधिमग्णं गृहे । युद्धे तु मरणं यत् स्यात् सोऽस्य धर्मः सनातनः ॥ २२ ॥ न ध्रुवं सुखमस्तीह कृतो राज्यं कुतो यमः। इह फीतिनिधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा ॥ २३ ॥ 'गजानां रथिनो मध्ये रथिनामपि सादिनः। सादिनामन्तरे स्थाप्यं पादातमपि दंसितम् ॥ २४ ।। अमित्रं नैव मुश्चत वन्तं करुणान्यपि । दुःखतन्वं न कुर्यात हन्या पूर्वापकारिणम् ॥ २५ ॥ एतद् धनञ्जयो वाच्यो नित्योयुक्तो वृकोदरः । यदर्थ क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः ॥२६॥ अर्धास्त्यजत पात्रेषु मुसमाप्नुत कामजम् । प्रिय प्रियेभ्यः कुरुत राजा हि त्वरते जये ।। २७ ।। यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ! लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ २८ ।। 'महाभारते) राष्ट्र च हस्तिनं वं धनं धान्यं परस्त्रियः । सर्वद्रव्याणि (कु)प्यं च यो यज्जयति तस्य तत् ॥ २९ ।। राने तु दद्यादुद्धारमित्येपा वैदिकी श्रुतिः । ‘राज्ञा तु सर्वयोधेभ्यो दातच्यमपृथग्जिते ।। ३०॥ (कामन्दकीय) *चिरआळकहिआणं धुआयमाणणि अण्णमन्तमुहाणम् । एसो णवर अवसरो अमरिसमममसिबन्धणविमोक्साणम्॥३१॥ (सेती) इति युद्धपद्धतिः ।। * चिरकालकालित ना धुतारमाननिगलोनमन्मुखानाम् । एष देवलमवमरोऽसाराममनीगन्धनयिमोक्षाणाम् ।। ।

·सूक्तिरलहारे
१५०. अथ कूटयुद्धपद्धतिः !
शक्तित्रयविहीनेन नृपेण रिपुघातिना ।
प्रयोज्याः स्युस्त्रयो दण्डा विपघाताभिचारजाः ॥१॥
शाप्रयाणां विरक्ताये विकृता अन्तरं गताः।
तान् विनोद्य प्रदानेन रस तैस्तु प्रयोजयेत् ॥ २॥
तटाककृपनापीपु तथा लुब्धसरस्सु च ।
विषं विप नियोक्तव्यं द्विषतां माणघातकम् ॥ ३ ॥
अन्ने पाने च ताम्बूले फले पुप्पे विभूपणे ।
वस्त्रे विलेपने धूपे शय्यायामासनेषु च ॥४॥
स्नानोदके तथा तैलपादाम्यङ्गे सपादुके ।
क्रीडापुप्फरिणीनद्योः प्रयुञ्जीत विपं द्विपाम् ।। ५ ।।
कुमारसचिवामात्यमन्त्रिसेनाधिपेपु-च ।
महावारणमुख्येपु तुरगेपत्तमप् च ॥ ६ ॥
एवं विपप्रयोगेण शत्रूणां क्षुद्रयातनम् ।
क्षीणे तत् क्रियते यस्तु विपदण्डः स उच्यते॥७॥
शरश्च दृढभरच त्यतयाण भयच यः।
धीरथ समयज्ञच वर्षापायविचक्षणः॥ ८ ॥
वधूपुत्रविरत्न,स्नु गृहीतबहुवेतनः ।
तेन सार्ध प्रयुतीत प्रमत्तारिपु मायया ॥९॥
गीतवायप्रसकेपु पूतक्रीडारसेषु च ।
मृगच्यासक्तचित्तेषु घृतयागाप्रसजिए ॥ १०॥
अकमलविनोदेषु तथान्येपूत्सवादिषु ।
अन्तःपुरप्रचारपु देवपूजापरेषु च ।। ११ ॥
वीरक्रीडानिपप्णेषु भोजनस्थानचर्तिपु ।
ध्यग्रेवन्येषु कार्यप कुर्याद् वैरिपु घाननम् ॥ १२ ॥
पूर्वोदिनगुणस्तीण: मुमटैर्यत्तु धावनम् ।
पायया क्रियते गूद घातदण्डः स फीतिः ॥ १३ ॥

·वीरपत्नीपलापपद्धतिः । अधर्वविधितत्वनाह्मणविजिनेन्द्रियः। भन्वतन्त्रविधानबंद्रादुन्मूलयेद् रियन् ॥ १४ ॥ (A? आ)भिचारिकहाँमैश्व मन्त्रः पटकमसाधनः । संहरज्जीवितं यस्तु स दण्डो (ह्या मित्रारिकः ॥१५॥ (मानमोगा। इति कृटयुद्धपद्धतिः । १५१. अय वीरपत्नीप्रलापपद्धतिः। अतीव सल ते कान्ता वसुया यमुधाधिप। गतामुरपि यां गात्रमा विहाय निषेवने ॥ १ ॥ हा स्वप्नः (स्वम? सत्य)मेवेदं त्वं रामेण कर दनः । त्वं मृत्योरपि मृत्युः न्याः कथं मृत्युम गनः ॥ २ ॥ शयनेषु महापु अपित्वा राक्षमेम्बर !। इह कस्मात् प्रमुप्तस्त्वं धरण्यां रेणुधूसरः ॥ ३ ॥ इन्द्रियाणि पुरा जित्वा नितं त्रिभुवनं त्वया । स्मराभराप तैहरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ॥ ४ ॥ दृष्ट्वा न सत्यपि क्रोघो मामिदानवगुण्ठिताम् ! निर्गतां नगरद्वारान् पामेशगतां प्रभो! ॥ ५॥ शूराय न प्रदातव्या कन्या सलु विपश्चिता । शूरमायां हृतां पश्य सद्यो मा विश्वाकुनाम् ॥ ६॥ उत्तिष्टोत्तिष्ठ किं गेप प्रामे परिभवे नवे । अद्य वै निर्मवा लवां प्रविष्टाः सूर्यरदमयः ।। ७॥ इटवा सवामयनेन नानाप्रहरणाम्ममा । अस्मिन्नमभ्ये स्नातः कथं पन्न्या मया विना ॥ ८॥ (समायो) अयं स रशनोकपी पीनस्तनरिमर्दनः । नाम्यूरुनयनस्पी नीवी विलंसनः करः ।। ९ ॥

·सूक्तिरलहारे येनैव वाणेन हतः प्रियो मे तेनैव मां त्वं जहि सायकेन । हता गमिष्यामि समीपमस्य न मामृते राम ! रमेत वाली ॥ १० ॥ (श्रीरामायणे), हृदये घससीति मत्मियं यदवोचस्तदवैमि कैतवम् । उपचारपदं न चेदिदं त्वमनङ्गः कथमक्षता रतिः ॥ ११ ॥ (कालिदासस्य) *पुह(वी) होहिइ पई बहुपुरिसविसेसवञ्चळा राअसिरी । किह ता महञ्चिा इमं णीसामण्णं उपद्विभं वेहव्यम् ॥ १२ ॥ (सेतो), इति वीरपत्नीप्रलापपद्धतिः ।। १५०. अथाभयप्रदानपद्धतिः। एकतः क्रतयः सर्वे समग्रवरदक्षिणाः । एकतो भयभीनस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम् ॥ १॥ (इतिहाससमुपये) बद्धाञ्जलि पुटं दीनं याचकं शरणागतम् । न हन्यादानृशंस्यार्थमपि गg परन्तप ॥२॥ आतॊ चा यदि वा वस्तः परेपां शरणागतः । अरिः प्राणान् परित्यज्य रक्षितव्यः कृतात्मना ॥३॥ विनष्टः पश्यतस्तस्य रक्षणे शरणागतः। आदाय सुकृतं तस्य सर्व गच्छेदरक्षितः॥४॥ (महाभारते विभीषणो वा सुग्रीव ! यदि वा रावणः स्वयम् । आनयैनं हरिश्रेष्ठ दत्तमस्याभयं मया ।। ५॥ अमित्रमपि चेद् दीनं शरणपिणमागतम् । व्यसने योऽनुगृहाति स वै पुरुष उच्यते ॥६॥ धूयते हि कपोतेन शत्रुः शरणमागतः । अचिंतश्च यथान्याय वैश्चमांस निमन्त्रितः ।। ७ ।। * पृथिव्या भविध्यति पतिहपुस्तविशाचावला रामः। पथ तायाममवेद निस्मामा-यमुपस्थित पंधव्यम् ॥

·राजचाटुपद्धतिः । सहदेव प्रसन्नाय तवास्मीति च याचते । अभयं सर्वभूतेभ्यो ददाम्येतद् व्रतं मम ॥८॥ (श्रीरामायगे) नृगप्रभृतयो राजन् ! राजानः शरणागताः । परिवार्य महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥९॥ 'महाभारते) इत्यभयपदानपद्धतिः ॥ बिलभः) १५३. अथ राजचापद्धतिः । सरखती स्थिता वक्त्रे लक्ष्मीर्वससि ते स्थिता । फीतिः किं फोपिता राजन् ! येन देशान्तरं गता।॥१॥ यदस्ति तद्ददासीति नैतचित्रमम्यहम् । भयं स्वप्नेऽपि ते नास्ति दत्तं तद् द्विषतां कथम् ॥ २ ॥ किं कृतेन न यत्र त्वं यत्र न्यं किममा कलिः । फली चेद् भवतो जन्म कलिरस्तु कृनेन किम् ।। ३ ।। वित्तः परिभवास्वादमर्थित्वसुलभं न नौ । देहीति येन वा नोक्तमुक्तं त्वय्येव येन या ॥४॥ अर्थिनां कृपणा दृष्टिस्त्वन्मुसे पतिता सकृत् । सदवस्था पुनर्देव! नान्यस्य मुखमीक्षते ॥५॥ (दण्डिनः) सर्वज्ञ इति लोकोऽयं भवन्तं भापते मृपा । पदमेकं न जानीपे वस्तुं नास्तीति याचते ॥६॥ (मोजस्प) नाक्षराणि पठता कियपालि (प्र? विस्मृतः किमया पठितोऽपि । इत्यमर्थिजनमंगयरोळा. सेलनं सलु चकार नकारः ॥ ७ ॥ (गगमकारप) द्रविणमापदि भूपणमुत्मने शरणमात्मभये निशि दीपकः ।

·T"
१७०
सूक्तिरत्नहारे
बहुविधाप्युपकारभरक्षमो
भवति कोऽपि भवानिव सन्माणिः ॥८॥
(भलटे)
अत्युच्चाः परितः स्फुरन्ति गिरयः स्फारस्तथाम्भोधय-
स्तानेतानपि विभ्रती किमपि न क्लान्तासि तुभ्यं नमः ।
आश्चर्येण मुहुर्मुहुः स्तुतिमिति प्रस्तोमि यावद् भुव-
स्तावद् विभ्रदिमां स्मृतस्तव भुजो वाचस्ततो मुद्रित्ताः ॥९॥
(सरस्वतीकण्ठाभरणे)
कुलममलिनं भद्रा मृर्मितिः श्रुतिशालिनी
भुजबलपलं स्फीता लक्ष्मीः प्रभुत्वमखण्डितम् ।
प्रकृतिसुभगास्ते ते भाषा मदनुतिहेतवो
व्रजति पुरुषो यैरुन्मादं त एव तवाकृशाः ॥ १० ॥
(मुद्राराक्षसे)
नियमयसि कुमार्गप्रस्थितानाचदण्डः
प्रशमयसि विवादं कल्पसे रक्षणाय ।
अतनुपु विभवेषु ज्ञातयः सन्तु नाम
स्वयि तु परिसमाप्तं वन्धुकृत्यं प्रजानाम् ॥ ११ ॥
स्वसुखनिरमिलाप: खिद्यसे लोकहेतोः
प्रतिदिनमथवा ते सृष्टिरेवंविधैव ।
अनुभवति हि मूनी पादपस्तीवमुष्णं
शमयति परितापं छायया संश्रितानाम् ॥ १२ ॥
(कालिदासस्म)
इति राजचाटुपद्धतिः॥
१५४. अथ कीर्तिपद्धतिः।
कीतिरक्षणमातिष्ठ कीर्तिर्हि परमं बलम् ।
नष्टकीर्तेर्मनुष्यस्य जीवितं विफलं स्मृतम् ॥ १ ॥
थावत् कीर्तिमनु न्यस्य लोक तिष्ठति शाश्वती ।
तापज्जीवति राजेन्द्र ! नष्टकीर्तिविनश्यति ॥ २ ॥

·राजवृत्तपद्धतिः।
कीर्तिहिं पुरुष लोके सञ्जीवयति मातृवत् ।
अकीर्तिजीवितं हन्ति जीवतोऽपि शरीरिणः ॥ ३ ।।
कीर्तिमानश्नुते स्वर्ग नष्टकीर्निस्तु नश्यति ।
यावत्कीतिर्मनुष्यस्य लोके भाति यशस्करी ॥४॥
तावत् पुण्यकृताल्लोकानानन्त्यान् पुरुपोऽनुते ।।
(महाभारते)
इति कीपिद्धतिः॥
.
१५५. अथाकीर्तिपद्धतिः।
यस्य कत्ति न जल्पन्ति मानया महदद्भुतम् ।
राशिवर्धनमानः स नैव स्त्री न पुनः पुमान् ॥ १॥
अकीर्तिः कीर्त्यते यम्य लोके भृतस्य कस्यचित् ।
पतत्येवाधमॉल्लोकान् यावच्छन्दः स कीर्त्यते ॥ २ ॥
(महामारते)
कित्तीएकण जीअन्ति णव्य गुञ्चन्ति दन्तिसव्यस्सम् ।
वह वि हआसा मुपुरुमा णणिअडेण सण्टाइ ॥३॥
उप ...तरि ऊण गरुआ विगुणातहणतुज्झ ।
अधुरा विपुराळच्छी धीरावि भमरी तुए कीति ॥ ४ ॥
गायाकोशे,
इत्यकीर्चिपद्धतिः ॥
१५६. अथ राजवृत्तपद्धतिः ।
यथा हि रश्मयोऽश्वस्य द्विरदस्याङ्कुशा यथा ।
नरेन्द्रधर्मो लोकस्य तथा प्रग्रहणं स्मृतम् ॥ १॥
(महाभारत)
न्यायनार्जनमर्थस्य वर्धनं रक्षण तथा ।
सत्पात्रप्रतिपत्तिश्च राजवृत्तं चतुर्विधम् ॥२॥
संवर्धयेत् तथा कोशमाप्तस्तनरधिष्ठिनम् ।
फाले चास्य व्ययं कुर्यात् त्रिवर्गपरिवृद्धये ॥३॥

·१७२ . सूफिरनहारे धर्मार्थ क्षीणकोशस्य श(ता? त्व)मपि शोभते । सुरैः पीतावशेषस्य शरद्धिमरुचरिव ॥ ४ ॥ (कामन्दकीय) अर्थत्यागो हि कार्यः स्यादर्थ श्रेयांसमिच्छता । धीजौपम्येन कौन्तेय! मा ते भूदत्र संशयः ॥ ५ ॥ नाममात्रेण सन्तुप्येच्छत्रेण च महीपतिः । भृत्येभ्यो विसृजेदर्धात नैकः सह(च)रो भवेत् ॥६॥ न चास्य लभ्यं लिप्सेत मूले नातिदृढे सति । न हि दुलमूलस्य राष्ट्रलाभोऽपि विद्यते ॥७॥ (महाभारवे) सिद्धि चञ्चनयोपैति परस्परवधेन वा । निरपाय सुसं तत्र द्वयोः रिमपि चिन्त्यताम् ॥ ८ ॥ पने प्रज्वलितो पहिर्दहन् मूलानि रक्षति । समूलमुन्मूलयति वार्यलं मृदु शीतलम् ॥९॥ यस्य सिद्ध्यत्ययत्नेन शत्रुः स विजयी नृपः । य एकतरतां गत्वा जयी विजित एव सः॥ १० ॥ जडोग्यमिति नात्यन्त हीनमप्युपपातयेत् । निर्दयं वि(हि १ होतोऽश्मापि व(न?मति ज्योतिषः (क्षक) [णान् ॥ ११ ॥ सामन्तानां परा सिद्धिः प्रभोनिस्तलवर्गता । प्रभोरपि परा (सिद्धिः) ससामन्तं महीतलम् ॥ १२ ॥ आयद्वारेषु सर्वेष कुर्यादाप्तान परीक्षितान् । भाददीत धनं तैस्तु भास्वानुसैरियोदकम् ॥ १३ ॥ कोष्ठा(का? शू रेऽभियुक्तः स्यात् तदाय हि जीवितम् । नात्यायश्च व्ययं कुर्यात प्रत्यवेक्षेत चान्वहम् ॥ १४ ॥ (कामन्दकीय) समानान्वयजातानां परस्परविरोधिनाम् । परैः प्रत्यभियुक्तानां प्रसूते संहतिः श्रियम् ॥ १५ ।। (दण्डनीत्याम्) ·राजवृत्तपद्धतिः १७३ यथा च योगपुरुपैरन्यान् राजाधितिष्ठति । तथायमर्थवावेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मना ॥ १६ ॥ (महाभारते। न दूषणमदुष्टस्य विपेणेवाम्भसश्चरेत् । फदाचिद्विप्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ १७ ॥ सर्वमात्ययिक कार्य शृणुयान्नातिपातयेत् । कृच्छ्रसाध्यमतिक्रान्तमसाध्यमपि वा भवेत् ॥ १८ ॥ (आ?अ)पूर्वदेशा(भि? पिगमे युवराजाभिपेचने । पुत्रजन्मानि या मोक्षा बन्धनस्य विधीयते ॥ १९॥ अमवृतस्य कार्याणि प्राप्नान्यपि निरोपतः । निस्संशयं विपद्यन्ते भिन्नः प्लव इयोदधौ ।। २० ॥ अपकुर्यात् समस्तं वा नोपकुर्याद यदापटि । उपच्छिन्द्यादेव (तद ? मित्रं) विधास्याङ्गमुपागतम् ।।२१॥ यतो निमित्तं व्यसनं प्रकृतीनामवाप्नुयात् । मागेव प्रतिकुर्वीत तन्निमित्तमतन्द्रितः ॥ २२ ॥ नक्षत्रमापि ? ति)पृच्छन्तं वालमर्थोऽतिवर्तते । अर्यों बर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः ॥२३ ।। पुनरावर्त्तमानस्य निरादास्य च जीविते । अधार्यो जायते वेगस्तस्माद्भमं न पीढयेत् ।। २४ ।। (कौटिल्ये) आस्रावयेदुपचितान् साधुदुष्टवणानि च । आयुक्तास्ते च वरन्नमाविय महीपतौ ॥ २५ ॥ (कामन्दकीय) जातवरस्तु पुरुषो युक्तः सपिति मर्वदा । अनितेन मनसा स सर्प इव घेश्मनि ॥ २६॥ परीक्ष्य दुर्जनान् राजा स राष्ट्राद्विप्रवासयेद् । क्षोभयिप्यन्ति ते राष्ट्र सनृपं समास्थिताः ॥ २७ ॥ तेजस्विनि क्षमोपते नातिकशमाचरेत् । अतिनिर्मथनादग्निश्चन्दनादपि जायते ॥ २८॥ (वलमदेवस्य) ·१७४ सूक्तिरत्नहारे एकया द्वौ विनिश्चित्य त्रीश्चतुर्विशे कुरु । पञ्च जिला विदित्वा पद सप्त हित्वा सुखी भव ।। २९ ।। पलीयसि प्रणमतां काले विप्रकृतामपि । सम्पदो नापगन्छन्ति प्रतीपपिप निम्नगाः ॥ ३० ॥ पलिना सह योद्धव्यामिति नास्ति(क? निदर्शनम् । (पतिवातं) नहि धनः कदाचिदुपमर्पनि ॥३१॥ भीरुः पलायमानोऽपि नान्वेपन्यो बलीयसा । कदाचितामेति मरणे कृतनिश्चयः ॥ ३२ ॥ अणुनापि प्रविश्यारिछिद्रेण पलनत्तरम् । निश्शेपे मज्जयेद्राज्ये यानपात्रमियोदकम् ॥ ३३ ॥ प्रहरिष्यन् प्रियं चूयात् प्रहरन्नपि भारत! । प्रहत्य च प्रियं ब्रूयाच्छोचनिय रुदन्निव ॥ ३४ ॥ पलिनं साधयेत् साम्ना लुब्धमर्थप्रदानतः । शूरं भेदेन च तथा हन्या दण्डेन दुर्बलम् ॥ ३५ ।। यस्य चाप्रियमन्विन्छेत् ब्रूयात् तस्य सदा प्रियम् । व्याधा मृगवधं कर्नु रम्यं गायन्ति सस्वनम् ॥३६ ॥ (महाभारते) नोपेक्षितव्यो विद्भिः शत्रुरल्पोऽप्यवज्ञया । वद्विरल्पोऽपि सड्क्रुद्धो भस्मसात्कुरुते वनम् ॥ ३७ ॥ (बलदेवस्य) प्रत्युत्थानाभियांदाभ्यां सम्प्रदानेन केनचित् । प्रतिपुष्फलघाती स्यात् तीक्ष्णदण्ड इव द्विजः ॥ ३८ ॥ (महामारते) गृध्रष्टिर्यकालीनः श्वचेष्टः सिंहविक्रमः । अनुद्विग्ना काकशङ्की भुजङ्गचरितं चरेत् ॥ ३९॥ यकवचिन्तयेदर्थान् सिंहवद्य पराक्रमेत् । वृकवच विलुम्पेत शशवच विनिष्पतेत् ॥ ४० ॥ (चाक्षुपीये) ·१७५ राजवृत्तपद्धतिः। विपाकदारुणो राज्ञां रिपुरल्पोऽप्यरुन्तुदः । उद्वेजयति सूक्ष्मोऽपि चरणं कण्टकारः ॥ ४१ ।। (प्रयोप्रचन्द्रोदये। वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत् कालस्य पर्ययः । अथैनमागते काले भिन्द्याद् घटमिवाश्मनि ॥ ४२ ॥ आदातव्यं न दातव्यं पियं यान्निर्थकम् । आशा कालवीं कुर्यात् कालं विन योजयेत् ॥ ४३ ॥ (महाभारते) कौर्मसङ्कोचमास्थाय प्रहारानपि मर्पयेत् । काले प्राप्ते तु मतिमानुत्तिष्ठेत् युद्धसर्पवत् ॥ ४४ ।। (फामन्दकीय) सुपुष्पितः स्यादफलो दुरागेहः फलान्धितः । आमः स्यात् पक्षसङ्काशो न च शीर्थत कस्यचित् ॥ ४५ ॥ न हि कश्चित् कृते कार्य कर्तारं समवेक्षते । ततः सर्वाणि कार्याणि सावशे पाणि कारयेत् ।। ४६ ॥ सम्भाप्य बुद्धि जानीयात् शीलं च सह संवदन् । शीचं संव्यवहारेण परगापरसु पौरुपम् ॥४७॥ कार्यस्य हि गरीयस्त्वानीचानामपि काल बित् ! सतोऽपि दोपान प्रच्छाद्य गुणानप्यसतो वदेत् ॥ ४८ ॥ कः कालः कानि मित्राणि को देशः को व्ययागौ। फवाई फा च मे शक्तिरिति चिन्त्यं मुर्मुहुः ॥ ४९ ॥ यत् प्रसहा हरेदन्यस्तत् प्रयच्छेदुपायतः । रक्षेत् स्वदेहं यत्नेन का रनित्यधने दया ॥ ५० ॥ (महामारते) मन्यौपज्यसंयुक्ता योगमायाकृताच ये । उपहन्यादमित्रास्तः स्वजनं पाभिपालयेत् ॥ ५१ ।।

·सूक्तिरनहारे याचा भृशं विनीतः स्याद्धृदयेन तथा शुरः । शुक्लः पूर्वाभिभापी स्यात् सृष्टो रौद्राय कर्मणे ।। ५२ ।। अश्मना साधयेल्लोहं लोहेनाश्मानमेव च । विल्यानिब करे वि(ल्वे ? ल्वैः) म्लेच्छान् म्लेच्छैः प्रसाधयेत् ॥ ५३ ।। आत्मना सगृहीतेन शत्रुणा शत्रुमुद्धरेत् । पदलग्नं करस्थेन कण्टकेनैव कण्टकम् ॥ ५४ ॥ कर्मणा मनसा याचा चक्षुपा च चतुर्विधम् । प्रसीदयति लोकं यस्तं लोकोऽनुप्रसीदति ॥ ५५ ॥ (महाभारते) समूलघातमनन्तः परान्नोद्यन्ति मानिनः। मध्वंसितान्धतमसस्तत्रोदाहरणं रविः ॥ ५६ ॥ (मा) ऋणशेषोऽनिशेपश्च शत्रुशेपस्तथैव च । अल्पोऽपि वर्धतेऽत्यर्थे तच्छेपं नैव कारयेत् ॥ ५७ ॥ (दण्डनीस्याम्) न स क्षयो महाराज ! यः क्षयो वृद्धिमायहेत् । सयः स त्यिह पायो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ ५८ ॥ प्रजासुसे सुसं राजः प्रजानां वा हिते हितम् । मात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥ ५९॥ (महाभारते) मुरारक्षेत निपुणः सस्यं कण्टकशाखया । फलाय लगुडः कार्यो दस्युभोग्यमिदं जगत् ॥ ६ ॥ अहापयन्नृपः कालं भृत्यानामनुवर्तिनाम् । फर्मणामानुरूप्येण वृत्ति समनुकल्पयेत् ॥ ६१ ॥ (फामन्दकीये) एवं वृत्तस्य राज्ञस्तु सिलोछेनोपजीवतः । विरजी? शीर्यते यशो लोके तैलबिन्दुरिवाम्भसि ।। ६२ ।। अतस्तु विपरीतस्य नृपतेरकृतात्मनः । संक्षिप्यते यशो लोके घृतविन्दुरिवाम्भसि ॥ ६३ ॥ (मराभारते।

·(मारवे )
(धारामायण
राजवृत्पद्धति ।
आभ्यन्तगट् भय रक्षन् सुरक्षेद् पाद्यतो भयर।
आभ्यन्तराद् भयं जातं मयो मूल निकृन्नति ॥ ६४ ॥
मुमन्त्रितं मुविमान्त मुयुद्ध मुपलायितम् ।
आपढागमसाले तु कुर्वीत न विचारयेत् ॥ ३५ ॥
मनुरक्तेन हृष्टेन तुष्टेन नगतीपनिः ।
अल्पेनापि वमन्येन भूमि जयति भूमिपः । ६६ ।।
अब तत्तट्टीक्ष्य यद्यदुर्चमहीभृताम् ।
प्रियता प्यायमी मा गान्महता केन तुङ्गना ।। ६७ ।।
कापवृत्तस्त्वयं लोका कन्स्नो लोक प्रवर्तत ।
यवृत्ताः सन्ति राजानस्तद्वृत्ताः मन्ति हि प्रजाः ॥ ६८ ॥
विनयोपग्रहान् भूत्यै रीत नृपति सुतान् ।
अग्निीवरमारं हि फुलमा विनश्यति ।। ६९ ॥
विनीतमौरस पुनं यौवराज्येऽभिपेचयेत् ।
दुष्टं गजमिवोन्मत्तं कुर्वीत सुखरन्धनम् ॥ ७० ॥
पुत्रो भ्राता पिता चैव गुरुर्वा यदि वा मुहून् ।
अर्थस्य विन कुर्माणाः पन्या भूमिपानां (१) ।। ७१ ।।
चनुक्तो दस्युनधे रणे गन् पराक्रमम् ।
नास्य कृत्यमतः किञ्चिदन्यद् दस्सुनिरहणात् ।। ७२ ॥
जात्या न क्षनियः प्रोक्तः सतात् नाणं करोति यः ।
चातुर्वर्ण्यहिष्टोऽपि स चेह क्षत्रियः स्मृतः ॥ ७३ ।।
पोध पुर्यान चारम्मान्मृदुः म्यान्नापरारिपु ।
पर्यान् न्यान्न चामत्सु गुणान् ब्यान्न चात्मनः ।। ७४ ॥
यतो हि निम्न भाति नरन्तीह वतो जलम् ।
यतन्निदं ततश्चापि नीयते पण्डितैननम् ॥ ७५ ॥
य(धा दा) बहुरियामृद्धिं मन्यते प्रतियोगतः।
उदा निटत्य प्रहग्दरीणामविचारयन् ॥ ७६ ॥

·१७८
सूक्तिरलहारे
अपशास्रधनो राजा सश्यं नाधिगच्छति ।
अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥ ७ ॥
(महाभारते)
धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते ।
असंवृतं तद् भवति ततोऽन्यदपि दीर्यते ॥ ७८॥
इन्द्रस्यार्कस्य वायोश्च यमस्य वरुणस्य च ।
चन्द्रस्य च पृथिव्याश्च नृपः सप्तगुणो भवेत् ॥ ७९ ॥
ययेन्द्रश्चतुरो मासान् वार्पिकानभिवर्षति ।
एवं राष्ट्र परीहारैरभिवजनाधिपः ।। ८० ॥
अष्टौ मासान् यथादित्यस्तोयं हरति रश्मिभिः ।
एवं राष्ट्रात् करान् राजा हरेदादित्यसनिभः ॥ ८१ ।।
प्रविश्य सर्वभूतानि यथा चरति मारुतः ।
चारैरेवं चरेद्राजा वृत्तमेतत्तु गारुतम् ।। ८२ ॥
यथा प्रियं वा ट्रेप्यं वा प्राप्तकालं नियच्छति ।
यथाई दण्डयेद् राजा वृत्तं वैवस्वतं हि तत् ॥ ८३ ॥
यथा धावन्ति नवस्तु सिन्धुमाकाझ्या विना ।
तथा नाकादक्षते राजा वृतमेतत्तु वारुणम् ॥ ८४ ॥
परिपूर्ण यथा चन्द्रं दृष्ट्वा हृप्यन्ति मानवाः ।
तथा प्रकृतयो नित्यं हृष्यन्ति नृपतेर्गुणैः ॥ ८५ ॥
यथा सर्वाणि भूतानि धरा धारयते समम् ।
पौरजानपदान् सर्वास्तथा राजापि धारयेत् ॥ ८६ ।।
लक्ष्मीपरिपूर्णोऽहं न भयं मेऽस्तीति मोहनिट्रैपा।
परिपूर्णस्यैवेन्दर्भिवति भयं सिंहिकासूनोः ।। ८७ ॥
मपीनिव प्रीतियुजोऽनुजीविनः समानमानान् सुहृदय बन्धुभिः ।
स अन्ततं दर्शयते गवस्मयः कृताधिपत्यामिव साधुरन्धुताम् ॥४८॥

·राजवृतपद्धतिः। १७९ निरत्ययं साम न दानवर्जिनं न भूरि दानं विरहय्य सस्त्रियाम् । प्रवर्तते तस्य विशेषशालिनी गुणानुरोपेन रिना न सस्क्रिया ॥ ८९ ।। वमूनि पाञ्छन्न वशी न मन्युना स्वधर्म इत्येय निवृत्तकारणः । गुरूपदिष्टेन रिपी सुतेपि या निहन्ति दण्डेन स धर्मसंप्लवम् ।। ९० ॥ विभज्य रक्षा परितः परेतरा. नशङ्किताकारमुपैति गहितः । क्रियापवर्गप्यनुजीविसात्कृताः कृतजतामस्य वदन्ति सम्पदः ।। ९१ ।। बनारतं तेन पदेपु लम्भिता विभज्य सम्यग्विनियोगसलियाः । फलन्त्युपायाः परिबृहितायनी- रुपेत्य सल्यर्पमियार्थसम्पदः ।। ९२ ।। व्रजन्ति ते मृदधियः पराभवं भवन्ति मायाविषु ये न मायिनः । प्रविश्य हि घ्नन्ति मठाम्नाविधा- नसंवृताद्गान् निशिता इवे पवः ॥ ९३ ।। चलोपपन्नोऽपि हि बुद्धिमान् नरः परं नयेन्न स्वयमेव वैरिताम् । मिप ममास्तीति पिचिन्त्य मये- दकारणं को नु पिं विचक्षणः ॥ ९४ ॥ द्विपतामुदयः मुमेधमा गुमरस्वन्तरिम्नु मृपते । न महानपि भूतिमिच्छना फलममन्ययणः परिक्षयः ॥१५॥ चिरेण परस्य भूवनी पिपरीतां विगणस्य चात्मनः । घपयुक्तिमुपेक्षते छनी रस्ते तत्प्रतिकारमन्यथा ।। ९६ ॥

·सूक्तिरत्नहारे
शुचि भूपयति श्रुतं वपुः प्रशमस्तस्य भवत्यलंक्रिया ।
प्रशमाभरणं पराक्रमः स नयापादितसिद्धिभूपणः ।। ९७ ॥
क्षययुक्तमपि स्वभावजं दधतं धाम शिवं समृद्धये ।
प्रणमन्त्यनपायमुत्थितं प्रतिपञ्चन्द्रमिव प्रजा नृपम् ॥ ९८॥
प्रभवः खलु कोशदण्डयोः कृतपञ्चागविनिर्णयो नयः ।
स विधेयपदेपु दक्षतां नियति लोक इवानुरुध्यते ।। ९९ ॥
(भारत)
यदैव राज्ये क्रियतेऽभिलापस्तदैव (दे? हे)या व्यसनेषु युद्विः ।
घटा हि राज्ञामभिपेककाले सहाम्भसा व्यापदमुदिरन्ति ।। १००॥
(पञ्चतन्त्रस्य)
उत्साहसम्पन्नमदीर्घसूत्रं क्रियाविधिज्ञ व्यसनेप्नक्तम् ।
शूरं कृतज्ञं दृढनिश्श्यं च लक्ष्मीः स्वयं वाञ्छति चासहेतोः ॥
[१०१ ॥
कार्यार्थिनः क्षीणतरस्य नैव निःशेपकार्य कुटिलस्य कुर्यात् ।
दोपाकरः प्राप्त विवृद्धदर्पः पलायते दूरतरं हि मित्रात् ॥ १०२।।
(राजशेखरस्था
सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः सर्वे वर्णाः पाल्यमाना भवन्ति ।
सर्वोद्योगा राजधर्मे निरिष्टाः स्थानं चाय्यं राजधर्मे पुराणम् ।।
[१०३ ॥
औत्सुक्यमानमवसाययति प्रतिष्ठा
लिनाति लब्धपरिपालनवृतिरेय ।
नातिश्रमापनयनाय न च श्रमाय
राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् ॥ १०४।।
(कारिदासस्य)
इति राजवृत्तपद्धतिः॥
१५७. अथ करादानपद्धतिः ।
यथा फलेन युज्येत राना कर्ता व कर्मणाम् ।
तयाक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत् सततं करान् ॥१॥

·१८२
सूक्तित्वहारे
मातरुत्थाय नृपतिः कुर्याद् दन्तस्य धावनम् ।
स्नानशाला समागम्य स्मात्या पूतेन धारिणा ॥२॥
अर्घ दच्चाथ देवाय भास्कराय समाहितः।-
ततोऽलड्कृतगात्रः सन् वृत्तमालोक्य मन्त्रवत् ॥ ३ ॥
घृतपानं तु विप्राय दद्यात् सफनकं नृपः ।
वारं पुरस्ताद् धुनिां विभज्य तारं परस्तात् तिथिमेव पश्चात् ।
सूर्येन्दुयोगात् फरणानि भूपं सम्भूय देवकाले ॥४॥
वत्र स्थिताः मजाः सर्वाः प्रतिनन्ध विसर्जयेत् ।
विसृज्य न प्रजाः सर्वा मन्त्रयेत् सह मन्त्रिभिः ॥५॥
एवं सर्वमिदं राजा सम्मन्व्य सह मन्त्रिभिः ।
व्यायम्याप्लुत्य मध्याह्ने भोक्तुमन्तःपुरं व्रजेत् ॥ ६ ॥
तत्रात्मभृत्यैः कालराचार्यः परिचारकैः ।
सुपरीक्षितमभाद्यमद्यान्मन्त्रैर्विपापहैः ॥ ७॥
निपटनरगदैवास्प सर्वव्याणि योजयेत् ।
विपघ्नानि च रत्नानि नियतो पारयेत् सदा ॥८॥
अन्नपानं विपाद्रसेत् विशेपेण महीपतेः ।
योगक्षेमौ तदायत्ती धर्माद्या यन्निवन्धनाः ॥९॥
परीक्षिताः स्त्रियश्चैनं व्यजनोदकधूपनैः ।
चेपाभरणसंशुद्धाः संस्पृशेयुः समाहिताः ॥ १० ॥
एवं प्रयत्नं कुर्वति यानशय्यासनाशने ।
स्थाने मसाधने चैव सलवारकेषु च ॥ ११ ॥
नाप्रेक्षितं नाविदितं भिपजा नानवेक्षितम् ।
नाप्याशितं च सूदायैः किञ्चिदप्याहरेन्नृपः ।। १२ ।।
(सद्गहे)
इतिहासपुराणानि भृणुयाद तदनन्तरम् ।
भुक्तवान् विहरेचैर स्त्रीभिरन्तःपुरे सह ॥ १३ ॥

·मात्मरक्षापद्धति ।
विहत्य च यथाकाल पुनः कार्याणि चिन्तयेत् ।
अलकृतश्च सम्पश्येदायुधीय पृथग्जनम् ॥ १४ ॥
चाहनानि च सर्वाणि शस्त्राण्याभरणानि च ।
सन्ध्या चौपास्य शृणुयादन्तश्मनि शस्त्रभृत् ॥ १५ ॥
रहस्याख्यायिना चैव प्रणिधीना च चेष्टितम् ।
गत्ना कश्यान्तर सम्यक् समनुज्ञाप्य त जनम् ॥ १६ ॥
प्रविशेद् भोजनायर ग्रीस्तोऽन्त पुर पुनः ।।
तत्र भुक्त्वा पुनः किञ्चित् तूर्ययोः महर्पितः ॥ १७ ।।
सविच यथाकालमुचिष्ठद्विगत्तक्कमः ।
एतद् वृत्तं समातिष्ठेदरोगः पृथिवीपतिः ॥ १८ ॥
अस्वस्थः ममेरेद भृत्येपु विनियोजयेत् ॥ १९ ॥
(मनो)
इति दिनचर्यापद्धति ॥
१५९. अथात्मरक्षापद्धतिः।
भात्यान सर्वथा रक्षेद्राजा रक्षेच मेदिनीम् ।
आत्मम्लमिदं यर्नमाहुहि विदुपो जनाः ॥१॥
ऐश्वर्यधनरत्नाना प्रत्यामिोपु वर्तिनाम् ।
दृष्टा हि पुनरावृषिवितामिह नः श्रुतम् ॥ २ ॥
मीवतेय परी लोकः साध्यते यश्च सर्वदा ।
बजीरतस्तथैवास्ति न राज्य न परा गतिः॥३॥
रक्ष सर्वात्मनात्मानमात्मा सर्वस्य भाजनम् ।
जीविते यत्नमातिष्ठ जीनन् भद्राणि पश्यति ॥ ४ ॥
राज्यं श्रीथैर भद्रं ते जीवमानस्य कल्पते ।
मृतस्य सलु कौन्तेय! नैव राज्यं कुतः सुसम् ॥ ५॥
मृतः कीति न जानाति जीपर गीति समश्नुते ।
सतस्य कीर्चिर्मर्त्यस्य यथा माला गतायुपः ॥ ६॥

·सतिरला
त्यमेदेकं पलस्यायें ग्रामस्याथै कुल त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्याथै आत्मा) पृथिवीं त्यजेत् ॥ ७॥
आत्मार्थ सन्ततिस्याज्या राज्यं रत्नं धनानि च ।
अपि सर्व समुत्सृज्य रलेदात्मानमात्मनः ॥ ८॥
न च कन्यामपिजिता गंस्पृशेदपरीसिताम् ।
विविधान् पुर्वते योगान् मुशलाः खलु मानवाः ।। ९॥
आजन्मविपसम्भोगात् पन्या विषमयी कृता ।
स्पर्शोच्छ्वासादिभिर्हन्ति तम्यारत्येतत् परीक्षणम् ॥ १० ॥
तद्धस्तकेशसस्पर्शान्म्लायते पुष्पपाडयः ।
शग्याया मत्कुणैसफाभि. (स्तन ? स्वेद)चारिणा ॥ ११ ॥
जन्तुमिः श्रीयते ज्ञात्वा तामे दूरतस्त्यजेत् ॥ ११३॥
(मप्रह)
इत्यात्मरक्षापद्धति ॥
१६०. अथ राज्यरक्षापद्धतिः ।
रक्षितात्मा तु यो राजा रक्षाधं चाभिरक्षति ।
गुणाच तस्य वर्धन्ते सुस च महदश्नुते ॥ १ ॥
मित्रामात्यं पुर राष्ट्र दण्डः कोशो महीपतिः।
सताना पञसद्धातो राज्यमित्युच्यने नृप ! ॥ २ ॥
राज्यं हि सुमहत्तव दुर्धर यकृतात्मभिः ।
न शक्यमृजुना बोढुमाघातस्थानमुल्यणम् ॥ ३ ॥
अमात्यः शूर एवं स्याद् युजसम्पन्न एव च ।
तस्मादपि भय राज्ञः पश्य राज्यस्य योजनाम् ॥ ४ ॥
आन्तरेभ्यः परान् रक्षेत् परेभ्यः पुनरा रारान् ।
पगन् परेभ्यः स्वान् स्वेभ्यः सर्वान् रक्षेत सर्वदा ॥ ५ ॥
जिघांसवः पापकामाः परस्वादायिनः शठाः ।
रक्षास्यधिकता नाम तेभ्यो रक्षेदिमाः प्रजाः ॥ ६ ॥

·लियः सपुरुषा कण्टकशोपनपद्धतिः १८५ राक्षो यदा जनपदे बहवो राजपूरुपाः । अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किलिपं भवेत् ॥ ७॥ प्रत्याइ मशक्यं स्याद् धनं चौरै तं यदि । स्वात् कोशात् तत् मदातव्यमशक्तेनोपजीविनाम् ॥ ८॥ मार्ग सर्वालङ्कारसंयुताः। निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥ ९॥ विकृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते । मनुष्या रक्षिता राजा सामन्तादकृतोभयाः ॥१०॥ यमह्ना कुरुते धर्म प्रजा धर्मेण पालयन् । हस्तो हस्तं परिमुपेद् भिधेरन् सर्वसेतवः ॥ ११ ॥ भयाते विद्रवेत् सर्व यदि राजा न पालयेव ॥ ११ ॥ (महामारते) इति राज्यरक्षापद्धतिः ॥ १६१. अथ फण्टकशोधनपद्धतिः । राज्योपचातं कुरिन् ये पापा राजवल्लभाः। एफैफशः समेतान् वा तान् दूप्यान् सम्प्रचक्षते ॥१॥ दृप्यानुपांशुदण्डेन हन्याद्राजाविलम्बितम् । अदृश्यं वा मका वा लोकविद्वेपमागवान् ॥ २॥ (कामन्दक) दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यथाभिदण्ड्यते । कार्यकारणसिद्धार्यानुभौ तौ नावसीदतः ॥ ३ ॥ (श्रीरामापगे) राजभिवदण्डास्तु कृत्वा पापानि मानवाः। निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥४॥ यापीनिव सपन्ती' बनेपूपयनेप वा। सार्थाः स्वरं तदीयेषु चेरुवेदमस्त्रिवाद्विप ॥५॥ , 2

·१८६
सूक्तिरस्नहारे
राजा रहसि दूप्यं हि दर्शनायोपमन्त्रयेत् ।
गूढशना विशेयुस्तं पश्चादासज्जिता नराः ॥ ६॥
विश्वस्ता हि विचिन्वीयुःस्थाः कक्ष्यान्तरागतान् ।
ते शस्त्रग्राहिणो न्युः प्रयुक्ताः स्म इति स्फुटम् ॥७॥
इत्यादि दृप्यान् सन्दृष्य मजानामभिद्धये ।
निनीषुः श्रियमुत्कर्ष राजा शल्यं समुद्धरेत् ॥ ८॥
(कामन्दकीये)
निस्स पद्धस वा वस्तुं हि भवने मुखम् ।
दृष्टनएजझे तु निद्रा दुःखेन जायते ॥९॥
(पञ्चतन्त्र)
देष्योऽपि सम्मतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम् ।
त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदगुलीपोरगक्षता ॥१०॥
यस्मिन् महीं शासति कामिनीनां
निद्रा विहारार्धपथे गतानाम् ।
पातोऽपि नासयदंशुकानि
को लम्रयेदाभरणाय हस्तम् ॥ ११ ॥
(कालिदासस्य)
इति फण्टकशोधनपद्धतिः ।।
१३२. अथ लोफरज्जनपद्धतिः ।
लोकरञ्जनमेवार राज्ञां धर्मः सनातनः ।
सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम् ॥१॥
यथा हि गर्भिपी रित्र एवं पिपं सरसोऽनुगम् ।
गर्भस्य हितमाधत्ते तथा राजाप्यसंशयम् ॥२॥
वर्तिनपं कुरुश्रेष्ठ तथा धर्मानुवर्तिना।
स्थं प्रियं सम्परित्यज्य यघलोकहितं भवेत् ॥३॥
अप्रियं यश्व फुति भूयस्तस्य मियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्यात् योऽप्रिये मियमाचरेत् ॥४॥

·सामान्मनीतिरदातिः। गुप्तात्मा स्वाइ दुराधर्षः स्मिनपूर्वाभिमापिता । आमापिनं च मधुरं प्रीत्या भाषेत मानवः ॥ ५ ॥ राजो न याचितुर्दातुः शुक्लस्य (१) रमदिनः। व्यसनित्वमिवोत्पन्न विजियांसन्ति मानवाः ।।६।। एकान्तेन हि सर्वपां न स्यं वात ! रोचितुम् । मित्रामित्रमयो मभ्यं सर्वभूतेषु भारत! ॥७॥ गोपारितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् । अकामद्धेपर्मयुक्तमनुरन्यन्ति मानराः ॥८॥ पर्जन्यमिव भूतानि महामपिवाण्दनाः । नराः समपनीवन्ति नृपं सरधिमाधकम् ।। ९ ॥ महाभारत) इति रोकरम्ननपद्धति.॥

·२८८ तिरलहारे नोदन्वानर्थितामेति न चाम्भोभिर्न पूर्यते । आत्मा तु पात्रता नेयः पात्रमायान्ति सम्पदः॥ ६ ॥ राजानं चैव सर्प च प्रालणं च पहुश्रुतम् । नावमन्येव मेघावी कशानपि कदाचन ॥७॥ ते धन्या ये न पश्यन्ति देशभकं कुळक्षयम् । परहस्तगवान् दारान् मित्रं च व्यसनातरम् ॥८॥ असिधाराक्रमक्रीता वरमेकापि का(रुकिणी । न परभ्रूविनिर्दिष्टा सागरान्तापि मेदिनी ॥९॥ परदारा न गन्तव्याः सर्ववर्णेषु फर्हिचित् । न हीरामनायुष्यं यदन्यत्रानिपेवणम् ॥ १० ॥ मज्ञया मानमं दुःसं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतदिनानसामथ्र्य न पालैः समतामियात् ॥ ११ ॥ पुरंपर्यापि यि युक्तस्प धनेन वा । भग्नस्य व्यसने घोरे धूमः श्रेपस्करी धृतिः ॥ १२ ॥ (महामारते) दुःखे दुःपाधिकान् पश्येन् मुरो पश्येद मुसाधिकान् । मात्मानं शोकापाभ्यां शत्रुभ्यामिर नार्पयेत् ॥ १३ ॥ (विससमुपये) समा पान प्रवेटच्या पातपं या समजमम् । मनुरन् विदुरन चापि नरो भवति फिलिपी ॥१४॥ (विशनपरे) परनिन्दाय पाप्दित्यं से कार्यप्यनुवमः । प्रतपय गुणमेपु पन्मानो प्यापदो प्रयः ॥१५॥ पतु शिष्टाः एनियनाः सत्यानारपरापणाः। भर पत्यानमारदाम्ने पां कृतं मपाचरेत् ।। १६ ।। मानिनाम्लो नांगो मामांन प्रकाशो। गंमान त्यात मिग्राणि महान पर्गन गछति ॥१७॥ (महाभार) ·सामान्यनीतिपद्धतिः। शक्त्या च दानं सततं तितिक्षा दम आर्जनम् । यथाई प्रतिपूजा च शास्त्रमेतदनाकलन् ।॥ १८॥ यच्छता अप्युपेक्षन्ते कदाचिदपकारिणम् । समूहफापं कपितुमपायोत्साहमूढता ॥ १९ ॥ (प्यमदेवस्य) दुःसिने वन्घुवर्गाय सुखिने संथिताय च । या नहि दुमतो वृत्तिः सा कशापि गरीयसी ॥ २० ॥ दानं क्षमा धृतिः प्रज्ञा सन्तोपो वागनिष्टुरा । हीरहिंसा व्यसनिनो मानं चेति सुखाबहाः ।। २१ ॥ मायुपः क्षण एकोऽपि सर्वरलेन लभ्यते । स वृया नीयते येन प्रमाद। मुमहानयम् ॥ २२ ॥ महानदमिति न्यू(न? नो) महासचं न लहत्येन् । निप्पिनष्टि गजं चापि पाणिना किं नु केमरी ।। २३ ॥ अयुन्मत्तान् अलपतो बालाच्च परिगनः । मर्मतः मारमादद्याद् अश्मभ्य इव काञ्चनम् ॥ २४ ॥ (महामारते) दैवयोगानुपाचा हि प्रज्ञाहीनस्प सम्पदः । अकस्मादेव नश्यन्ति खलानामिव सद्गवम् ।। २५ ।। (वछमदेवस्या मनादरहतां सेवा दाम्पत्यं प्रेमवर्जितम् । मैत्री च हेतुसापेक्षां चेतना नाधिनते ॥ २६ ॥ (यमका) न्यायार्जितस्य द्रव्यस्य योद्धयाँ दापतिक्रमो । अपात्रे प्रतिपत्तिय पाने चाप्रतिपादनम् ।। २७॥ अनृतं च समरूपे राजगामि च पैगुनम् । गुरोमाळीफनिर्बन्धः मपानि ब्रह्मान्यया |॥ २८॥ भात्मानं नावपन्येन पूर्णभिरसमृद्धिमिः। थामृत्योः श्रियमन्विच्छेमना मन्येत दुर्लमाम् ॥ १९ ॥ (मनोर) ·सूक्किरलहारे प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेपेषु भारत।। जानहं पण्डितान् मन्ये विशेषा विधकारकाः ॥ ३०॥ (महाभारते) मा तात! वृद्धान् परिभूः शिक्षस्वागमयस्य च । अहेरिव हि धर्मस्य पक्ष्मा दुरधिगा गतिः ॥ ३१ ॥ (प्यासशतके) मा त्वं तात! घले स्थित्वा वाधिष्ठा दुर्वलं जनम् । नहि दुर्वलदग्धानां कुले किश्चित् प्ररोहति ॥ ३२ ॥ मा तात! सम्पदा मध्यमारूदोऽस्मीति विश्वधी। दारुढपरिभ्रंशविनिपातो हि दारुणः ॥ ३३॥ महाभारते) यं प्रशंसन्ति गणिका ये मशंसन्ति गायकाः । यं प्रशंसन्ति फितवास्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ३४ ॥ आपत्सु मित्र जानीयाद्रणे शूरं रहा शुचिम् । भायां च विभवे क्षीणे दुर्भिक्षे च प्रियातिथिम् ॥३५ ।। (चालुपीये) पभियुक्तं बलवता दुर्वलं हीनसापनम् । हतस्वं कामिनं चौरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ ३६ ।। अपहृत्य परस्यायं यः परेभ्यः प्रयच्छति । स दाता नरकं याति यस्यार्थस्तस्य तत् फलम् ॥ ३७ ।। पूर्व वयसि यः शान्तः स शान्त इति मे मतिः। धातुपु क्षीयमाणेषु शमः कस्य न विद्यते ॥ ३८॥ आरोप्यते शिला शैलं क्लेशेन महता यथा । निपात्यो क्षणेनाधस्तथात्मा पुण्यपापयोः ॥ ३९ ॥ क्षत्रिये सङ्गतिर्नास्ति न भीतिर्न च सौहृदम् । कारणे सान्त्वयन्त्येते कृतार्थाः सन्त्यजन्ति च ॥१०॥ (महाभारते) सर्वेपामेव शौचानामर्थशौचं विशिष्यते । योऽर्थे शुचिः स हि शुचिर्न दारिशुचिः शुचिः । ४१॥ (ममोः) .

·सामान्यनीपिद्धतिः। मृत्तिकानां सहस्रेस्तु जलकुम्मशतैरपि । आपोपहतचित्तास्तु शुध्यन्ति न कदाचन ॥ १२॥ कृतस्प करणं नास्ति प्रागेवातः परीत्यताम् । अविचिन्त्य कृतं सर्व पक्षाचापाप कल्पते ॥ ४३ ।। राजाभिपके शत्रुघ्ने कन्यादाने धनार्जने । विद्याया ग्रहणे रोगे कालक्षेपं न काग्येन् ॥ ४४ ॥ (महाभाग्ने शत्रोरपि गुणा वाच्या टोपा वाच्या गुनेगरि । पक्षपाताद् मवेत् पापं दोपा दोपा गुणा गुणाः ॥ ४५ ॥ मूर्खशिप्योपदेशेन दुष्टवीभरणेन च । पिता सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ ४६ ।। (नाहिशा) यस्य पुत्रो वो मर्भार्या छन्दानुवर्तिनी । विभवे सवि सन्तोपः स्वर्गस्तस्य इव हि ॥ १७ ॥ (दामुपये। अर्थना मनस्तापं गृहे दुधारतानि ।। वञ्चनं चात्रमानं च मतिमान प्रकाशयेत् ।। ४८॥ जानीयात् प्रेपणे भृत्यं बान्धवं व्यसनागमे । मित्रं वापदि काले तु भार्या च विभवाये ॥४९॥ ब्राह्मणा गणका वैद्याः मारमेयाय कुस्टाः । दृष्टमात्रेण कृप्यन्ति न जाने तत्र कारणम् ॥ ५० ॥ (एने नीदिशा पिका गृहनातापि इन्तव्याप्युपकारिणी । उपनदानैर्मानारो हितकर प्रार्थ्यनेऽन्यतः ।। ५१ ॥ अतिरागाद् दशग्रीवो घविलोभाद् नुयोधनः । मतिदानादतः कर्णो यति सर्वत्र गर्दिनः ।। ५२ ।। महामारने) यापद धनं रक्षेच्दीमतामापदः अतः। पादपगवा कमीः सचिवं तु विनश्यति ॥ ५३॥ (विक्रमादित्य)

·१९२
सरिरलहारे
परोऽपि हितवान् बन्धुर्वन्धुरप्यहितः परम् ।
अहितो देहजो व्याधिहितमारण्यमौषधम् ॥ ५४ ॥ .
(महाभारते)
आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेपतः ।
पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो पलवत्तरः ।। ५५ ॥
(भोजत्य)
भनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति बहुनायकाः।
स्वीनायका विनश्यन्ति नश्यन्ति शिशुनायफा॥ ५६ ॥
राजयत् पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि दासयत् ।
प्राप्तं पोडश वर्षाणि पुत्रं मित्रपदाचरेत् ॥ ५७ ॥
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्याथान्तरसायकाः ।
ससर्प च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः॥५८ ॥
(नातिवाने)
राजसत्काररहिता विद्या नातिप्रकाशते ।
नियोपभोगशून्येव नारी सर्वाङ्गमन्दरी ॥ ५९॥
अभ्यावहति कल्याणं विविधा वाक् प्रपूजिता ।
सैव दुर्भापिता राजननायैव कल्पते ॥ ६०॥
(महाभारते)
तदेतत् काकतालीयं तदेतदै घुणाक्षरम् ।
यदपथ्यभुजामायुर्यदनीतिमतां श्रियः ॥ ११ ॥
(पलभदेवस्य)
शकटाः शाकिनी गावः कृपिरस्पन्दनं वनम् ।
समुद्रः पर्वतो राजा न च दुर्भिक्षशत्रवः ॥ १२ ॥
महूनामप्यमित्राणां य इच्छेत् फर्जुमप्रियम् ।
आत्मा तेन गुणैर्योग्यस्ततेपा महदप्रियम् ।। ६३ ।।
(महाभारते)
नक्तदिनानि मे यान्ति कथंभूतस्य सम्प्रति ।
दुसमाल्न भवत्येव नित्यं सन्निीिवस्मृतिः ॥ ६४॥

·सामान्यनीतिपद्धतिः। प्रयः स्थानं विमुञ्चन्ति काकाथ पुरुषा मृगाः । न मुञ्चन्ति प्रयः स्थानं सिंहाः सत्पुरुपा गजाः ॥६५॥ (पञ्चतन्य) अनेकदोषदुष्टस्य कायस्यैको महान् गुणः । यो यथा वर्तयत्येनं तं तथैवानुवर्तते ॥ ६६ ॥ अपकारिपु मा पापं चिन्तयस्व कदाचन । स्वयमेव पतिप्यन्ति कूलजाता इव द्रुमाः ॥ ६७ ॥ न द्विपन्तः क्षयं यान्ति यावज्जीवमपि नतः। क्रोधमेव तु यो हन्ति तेन सर्वेऽरयो हताः ।। ६८ ॥ (महाभारते) उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ । सम्पद्विपत्स्वेकमना देतावीर्येत् फले न तु ॥ ६९ ॥ (सहे) येन वान्धवमन्विच्छेत् तेन त्रीणि न कारयेत् । विवाहमर्थसम्बन्धं सहवासं च वेश्मनि ॥ ७० ॥ (नीतिशाचे) शैत्यमध्वा कदन्नं च वयोतीताश्च योपितः । मनसः प्रातिकूल्यं च जरायाः पञ्च हेतवः ।। ७१ ॥ (नीतिशतके) यहूनानल्पसाराणां समवायो हि दारुणः। तृणेरावेष्टयते रज्जुर्यया नागोऽपि बध्यते ॥ ७२॥ (कोटिल्ये) पल्लवग्राहि पाण्डित्यं क्रयक्रीतं च मैथुनम् । भोजनं च पगयत्तं तिस्रः पुसां विडम्बनाः ॥ ७३ ॥ (बृहत्कथायाम्) अव्यवस्थितचित्तस्य प्रसादोऽपि भयङ्करः । व्यवस्थित. प्रसन्नात्मा कुपितोऽप्यभयङ्करः ॥ ७४ ।। (महाभारते) इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः। गत्वा निरौपध देश स रुज. कि करिष्यति ।। ७५ ॥ BA ·सूक्तिररनहारे आत्मैव यदि नात्मानमहितेभ्यो निवारयेत् । कोऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं वारयिप्यति ।। ७६ ॥ (महाभारते) अधोऽधो दर्शने कस्य महिमा नोपजायते । उपर्युपरि पश्यन्तः सर्व एव दरिद्रति ॥ ७७ ॥ नियन्ते जन्मनोऽर्थाय जायन्ते मरणाय च । न धर्मार्थ न कामार्थ तृणानीवेतरे जनाः ॥ ७८ ॥ (क्षेमेन्द्र। सातमश्वं गनं मत्तं वृषभं काममोहितम् । शुद्रमक्षरसंयुक्तं दूरतः परिचर्जयेत् ॥ ७९ ॥ यो ध्रुवाणि परित्यज्य भुवाणि च सेवते । ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति ह्यध्रुवं नष्टमेव च ॥ ८॥ (भीतिसारे) प्रत्यक्षे गुरवः स्तुत्याः परोक्षे मित्रवान्धवाः । पर्मान्ते दासभृत्याथ पुत्रा नैव मृताः स्त्रियः ॥ ८१ ॥ (दण्डनीस्थाम्) वयसः कर्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च । पवाग्वृत्तिसारूप्यमाचान् पिचरेदिह ।। ८२ ।। येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । तेन यायाद सतां मार्ग तेन गच्छंस्तरिप्यति ।। ८३ ।। (मनो) गुप्त्या साक्षान्महानल्प. स्वयमन्येन वा पुनः । फरोति महतीं प्रीतिमपकारोऽपफारिपु ॥ ८४॥ (घेणीसहारे) उपकारे कृतज्ञत्वमपकारे कृतमता । विपयस्य गुणावेता कर्तुः स्यातां विपर्ययौ ।। ८५ ।। (कप्पणकापे) भय्येव जीर्णतां यातु यत्त्वयोपकृतं मम । नरः मत्युपकारार्थी विपचिमभिकाशति ।। ८६ ।। (यासि) ·सामान्यनीतिपद्धतिः। गणाद् गृहन् विवर्धेत गणस्यापि न हीयते । गणस्य दाता हीयेत गणस्यापि न किञ्चन ॥ ८७॥ (वल्लमदेवस्य) सकृदंशो निपतति सकृत् कन्या प्रदीयते । सकृदाह ददानीति त्रीण्येतानि सकृन् सकृत् ॥ ८८ ॥ (मनो) अन्यथा वर्तमानानामों भूतोऽयमन्यथा । अस्माभिर्यदनुष्ठेयं गन्धवस्तदनुष्ठितम् ।। ८९ ॥ एकस्मिन्नेव जायते कुले क्लीयमहारों । फलाफलवती शाखे यथैकस्मिन् वनस्पती ।। ९० ॥ (महाभारते) स्त्रीषु राजसु सर्पपु स्वाध्यायप्वहतेषु च । आयुधाग्रेपु विश्वासो न कर्त्तव्यः कदाचन ॥ ९१ ॥ (नीतिमारे) यद् अस्यं ग्रसितुं शक्यं ग्रस्त परिणमेच यत् । परिणामे च यत् स्वादु तदन्या भुक्तिमिच्छता ॥ ९२ ।। (महाभारत) स्वादु गुपि मोक्तव्यं रसिकेन मनीपिणा । पद्यात्तज्जरणे शक्तं हस्ते यद्यस्ति भेषजम् ।। ९३ ॥ (सकलविद्याधरस्य) सत्येन रक्ष्यते धर्मों विद्या योगेन रक्ष्यते । मुजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते ॥ ९४ ॥ (मनो.) नखिनां च नदीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नोपगन्तव्यः स्त्रीपु राजकुलेषु च ॥ ९५ ।। देहीति वचनं कष्टं नास्तीति वचनं ततः ! देहि नास्तीति वचनं मा भूज्जन्मनि जन्मनि ॥ ९६ ।। (न्यायस्या

·सूक्तिरत्नहारे
सम्प्रीतिभोज्यान्यन्नानि आपभोज्यानि वा पुनः ।
न च सम्मीयसे राजन् ! न चाप्यापद्गता क्यम् ॥ ९७ ॥
नहि जानपदं दुःखमेकः शोचितुमर्हति ।
अप्यभावेन युज्येत तचास्य विनिवर्त्तते ॥ ९८ ॥
आकुश्यमानो नाक्रोशन् मनुरेव तितिक्षतः ।
आक्रोष्टार निदहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ ९९ ॥
नहीदृशं संवननं त्रिपु लोकेपु विद्यते।
मैत्री च सर्वभूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ॥ १०० ॥
सहायमन्धना अर्थाः सहायाश्चार्थवन्धनाः ।
अन्योन्यचन्धनावेतो चिनान्योन्य न सिध्यतः ॥ १०१॥
नास्ति पैजातितः शत्रुः पुरुषस्य चिशांपते ।
येन साधारणी वृत्तिः स शत्रुर्नेतरो जनः ॥ १०२ ।।
पुत्रं हि मातापितरौ त्यजतः पतितं प्रियम् ।
आत्मानं रक्षते लोकः पश्य स्वार्थस्य सारताम् ॥ १०३ ॥
यत्र स्त्री यत्र कितयो यत्र वालोऽनुशास्ति च ।
(माज १ मज्ज)यन्त्यवशादेव नद्यामश्मप्लयो यथा ॥ १०४ ॥
(महाभारते)
किं काफणिकः पुरुषः सहस्रं नाधिगच्छति ।
तथैव किं मुहूर्वोऽपि विद्यापारं न गच्छति ॥ १०५॥
भापतुला सहायानामात्मनः पौरुषस्य च ।
अनापदि मुहृत् सर्वः स्वयं च पुरुपायते ॥ १०६ ॥
आक्रोशपरिवादाभ्यां हिंसयन्त्ययुधा बुधम् ।
यक्ता पापमुपादने क्षममाणो विमुच्यते ॥ १०७ ॥
(महाभारते)
पहवो यत्र नेतारः सर्वे पण्डितमानिनः ।
सर्वे महत्त्वमिच्छन्ति तद् वृन्दमवसीदति ।। १०८॥
अतिक्रान्तं तु या कार्य पश्चाचिन्तयते नरः ।
तपास्य न भवेत् कार्य चिन्तया तु विनश्यति ॥ १०९॥

·१२७ सामान्यनीतिपद्धति.। कल्याणी यत! गाथैयं लौकिकी प्रतिभाति मे। एति जीवन्तमानन्दो नरं वर्पगनादपि ।। ११०॥ (श्रीरामायणे) न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणामिति मे मतिः । अन्त्येविपि च जातानां वृत्तमेव विशिप्यते ॥ १११॥ मृदुव्यवहितं तेजो मोक्तुमर्थान प्रकल्पते । प्रदीपः स्नेहमाढत्ते दगयाभ्यन्तरस्थया ॥ ११२ ।। नालम्यते दैष्टिकतां न निपीदति पौरुपे । शब्दाथों सत्कविरिय द्वयं विद्वानपेक्षते ।। ११३ ॥ (माघे) अभिद्रोहेण भूतानामार्जयन् गत्वगः थियः । उदन्वानिव सिन्धूनामापदामेति पात्रताम् ॥ ११४ ॥ (भारवैः) यत् कृत्वा न भवेद् धर्मो न कीतिर्न यशो भुवि । शरीरस्य भवेत् खेदः करतत् कर्म समाचरेत् ॥ ११५ ॥ अनभ्यासेन वेढानामसग्दर्गेण धीमताम् । अनिग्रहेण चाक्षाणां व्यसनं जायते नृणाम् ॥ ११६ ॥ नकः स्वस्थानमासाद्य गजेन्द्रमपि कर्पति । स एव प्रच्युतः स्थानाच्छुनापि परिभ्यते ॥ ११७ ॥ विपादप्यमृतं ग्राह्यममध्यादपि काञ्चनम् । नीचादप्युत्तमा विद्या स्त्रीरत्नं दुप्कुलादपि ॥ ११८।। गुणवान् वा परजनः स्वजनो निर्गुणोऽपि वा। निर्गणः स्वजनः यान् यः परः (पाप)र एव सः ॥ ११९ ।। (महाभारत) तीक्ष्णादुद्विजते लोको मृदुर्हि परिभूयते । तीक्ष्णो मा भूम॑दुर्मा भूस्तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ।। १२० ।। न किञ्चिदयमन्येत सर्वस्य भृणुयान्मतम् । पालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपयुञ्जीत पण्डितः ॥ १२१ ॥ (मकारप्रकारे ·१९८ सूक्तिरत्नहारे प्रयोजनेषु ये मक्ता न विशेषेषु भारत! । तानहं पण्डितान् मन्ये विशेपा विघ्नकारकाः ।। १२२ ॥ महाभारते) गुणेषु यत्नः क्रियतां किमाटोपैः प्रयोजनम् । विक्रीयन्ते न घण्टाभिर्गावः क्षीरविवर्जिताः॥ १२३ ॥ अग्रच्छाया तृणामिश्च नीचसेवा पटे जलम् । वेश्यारागः खलप्रेम सर्व बुख़ुदसन्निमम् ।। १२४ ॥ (वल्लभस्य) अतस्करकरग्राह्यमराजाज्ञावशवदम् । अदायादविभागाई धनमार्जयत स्थिरम् ॥ १२५ ॥ (सक्लविद्याधरस्य) या गोष्ठी लोकपिद्रिष्टा या च स्वैरविमर्पिणी । परहिंसात्मिका या च न तत्रावतरेद् बुधः॥१२६ ॥ (वात्स्यायनीये) न शास्त्रमस्तीत्येतावत् प्रगोगे कारणं भवेन् । शास्त्रार्थव्यापिनो विद्यात् पयोगांस्त्वेस्देशिकान् ॥ १२७ ॥ रसऊर्यविपाकाधाः श्वांसस्यापि चैद्यके । पीर्तिता इति किं तत् स्याद् भक्षणीयं विचक्षणः ।। १२८ ॥ समास्याद्याः सहक्रीडा विवाहः सङ्गतानि च । सहरिव फार्याणि नोत्तम पि चाधमः ॥ १२९ ।। (बल्लभस्य) कार्यगतेचित्र्यानीचोऽपि कचिदलं न जातु महान् । फांस्येनवादर्शः क्रियते राज्ञामपि न हेम्ना ॥ १३० ॥ पञ्चतन्) अप्रियमुक्ताः पुरुषाः प्रयतन्ते द्विगुणमप्रियं वक्तुम् । तस्मान वान्यमप्रियमप्रियमश्रीतुकामेन ॥ १३१ ॥ गन्तव्यं राजगृहं द्रष्टच्या राजमम्मताः पुरुपाः । यपि न भवन्त्यर्या भान्त्यनर्थमतीकागः ॥ १३२ ॥ मुद्दति निरन्तरचिचे गुणपति भृत्ये प्रियाम् नारीपु । स्वामिनि शक्तिसमेत निवेय दासं मुखीभवति ॥ १३३ ।। (मुन्दरपास्याय) ·सामान्यनीतिपद्धतिः। भ्रातरि विपरीतमतिर्मातरि शौर्य पिवर्यनृतवादः । राजनि रहस्यभेदो मरणाय महात्मनां भवति ।। १३४ ॥ (वल्लमस्य) प्राप्य चलानधिकारान् शत्रुपु मित्रेषु बन्धुबर्गेषु । नापकृतं नोपकृतं न सत्कृतं किं कृतं तेन ॥ १३५ ।। अविधेयो भृत्यजनः गठानि मित्राण्यदायकः स्वामी । विनयरहिता च भार्या मस्तकशूलानि चत्वारि ॥ १३६ ॥ कुलजोऽयं गुणगानिति विश्वामो न क्षमः खलप्रकृती। न तु ? मल्यचन्दनादपि ममुत्थितोऽग्निर्दहत्येव ।। १३७ ॥ अप्रतिपुद्ध श्रोतरि वक्तृत्वमनर्थकं भपति पुमाम् । नेत्रबिहीने कामिनि लायण्यमनर्यकं स्त्रीणाम् ॥ १३८ ॥ विगतम्बरमिव हृदयं गात्रं लघुतरमिरागमितभारम् । तीर्णार्णवस्य च सुखं मनो भात्यमितपतिज्ञम्य ।। १३९ ।। सुन्दरकाण्यस्य) एकैनव हि कश्चिद् गुणेन जगति प्रमिद्धिमुपयाति । एकेन करेण गजः करी न सूर्यः महनेण ॥ १४०॥ प्रकाशवर्षस्य) गुण एव नालमृजुता कौटिन्यं दोप एव न च जन्तोः। ऋजुरपि मारयति शरो वक्रोऽपि धनुस्तनुं पाति ॥ १४१ ॥ गुणवानस्मि विशेपः क इव ममेन्येप दुरभिमानलयः । अञ्जनमक्षिण निराजति चिन्यस्त न पुनरधरपणौ ॥ १४२ ॥ भाकारदारुणोऽयं भयमस्मादित्यानको भाति । प्रकृतिमहाभैरवमपि शिरम्बल्प शिराये ॥ १४३ ।। असतोऽपि भवति गुणवान् सद्भ्योऽपि परं भवन्त्यसद्वृताः । पट्टादुदेति कमलं कृमय. कमलादपि भवन्ति ।। १४४ ।। (रविगुप्तम्प) मयानपानं कलई पूगर्वरं मायापत्योरन्तरं जातिभेदम् । रानदिष्ट स्त्रीपुमांसोर्विवादं चानाहुर्यश्च पन्धाः प्रदुष्टः ।। १४५॥ (महामारते) ·न .. २०. सूक्तिरनहारे वश्याः सुता वृत्तिकरी च विद्या नीरोगता सज्जनसङ्गतिश्च । इप्टा च भार्या वशवर्तिनी च दुःखरय मूलोद्धरणानि पञ्च ॥१४६॥ (दण्डनाधस्य) द्वे एव कोके शुचिमप्रमत्तं बलादकार्ये विनियोजयेते । नीचावमानप्रभवो हि मन्युः क्षुधावसन्नं च गृहे कलत्रम् ।। १४७ ॥ देशं बलं कायनुपायमायं सञ्चिन्त्य यः प्रारभते तु कृत्यम् । महोदधि नद्य इवातिपूर्ण तं सम्पदः सत्पुरुपं ब्रजन्ति ॥१४८॥ पालेपु जीर्णातुरदुर्वलेषु भ्रष्टाधिकारेषु निराश्रयेषु । राजाभियुक्तेष्यपरायणेषु येषां कृपा नास्ति न ते मनुष्याः॥१४९ ॥ धर्मार्थकामाः सममेव सेव्यास्तेप्वेकसक्तः स नरो जघन्यः । द्वयोस्तु दक्षं प्रवदन्ति मध्यं स उत्तमो यो निरतस्त्रिवर्गे ॥१५०॥ (महाभारते) तर्कोऽप्रतिष्ठः श्रुतयो विभिन्ना न चानृपेर्दर्शनमस्ति किञ्चित् । धर्मस्य तत्त्वं निहितं गुहायां महाजनो येन गतः स पन्थाः ॥१५१॥ न सा सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते घद्धा ये न बदन्ति धर्मम् । नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत् सत्यं यच्छलेनानुविद्धम् [॥१५२॥ सत्यं च धर्मश्च पराकमश्च भूतानुकम्पा नियवादिता च । द्विजादिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुत्रिदिवस्य सन्तः ॥१५॥ एतान् गुणांस्तात ! महानुभाव एको गुणः संश्रयते प्रगृह्य । राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान् गुणानेप गुणोऽतिभाति ॥१५४ ।। निम्नेन तोयं हरितेन गावः सान्न बाला विनयेन सन्तः। अर्थेन नारी तपसा हि देवाः समो हि लोके द्विद्यते. प्रियेण ॥१५५ महाभारते) शास्त्रेषु निष्ठा सहजश्व (वन्ध ? बोधः) प्रागल्भ्यमभ्यस्तगुणा च पाणी । फाळानुरोधः प्रतिभानवय- मेते गुणाः कामयाः क्रियासु ॥ १५६ ॥ (भवभूते.)

·सामान्यनीतिपद्धतिः ।। यशस्फरे कर्मणि मित्रसबहे प्रियासु नारीप्पधनेषु बन्धुषु । ऋतौ विवाहे व्यसने रिपक्षये धनक्षयोऽटासु न गण्यते बुधैः ॥ १५७।। (महाभारते) कुचेलिनं दन्तमलप्रधारिणं यहाशिनं निष्ठुरभाषिणं नरम् । सूर्योदये चास्तमये च शायिनं विमुञ्चति श्रीरपि चक्रपाणिनम् ॥ १५८ ॥ पिम्चतन्त्र) शिरा सुपुष्पं चरणो सुपूजितौ वराङ्गनासेवनमल्पभोजनम् । अनग्नशायित्वमपर्वमधुन श्रियः मनष्टाः पुनराश्रयन्ति ॥ १५९ ॥ तन्मित्रमापदि मुखे च समक्रियं यत् प्रीणाति या सुचरितः पितरं स पुत्रः । यद् भर्तुरेव सुखमिच्छति तत् कलत्र- मेतत् त्रयं जगति पुण्यकवो लभन्ते ॥ १६०॥ (वहमस्य) पुंसः स्वरूपविनिरूपणमेव युक्तं तजन्मभूमिविनिरूपकथा वृयत्र । का कालकूटमभिनन्दति सागरोत्यं को वारविन्दमपि निन्दति पङ्कजातम् ॥ १६१ ॥ माधुर्य प्रमदाननेषु लळितं दाक्षिण्यमार्ये जने शीय शग्रुपु मार्दवं गुरुजने धर्मिष्ठता साधुषु । धर्मनेषनुवर्तनं बहुविध मानं जने गर्विते शाठ्यं पापजने नरस्य कथिताः पर्याप्तमष्टौ गुणाः ॥१२॥ (पञ्चव) जस्सा इन्ति सपत्था समसारपरक्रमाणतष्णिचडिआ ।

·मुक्तिरनहारे एकोन्च अविज्जदिद मिलिआ उणदिणअराखवेन्तिति भुगवम् [ ॥ १६३ ॥ जेण विणा णजिविजह अणुणिज्जइ सो कावराहो वि । पचे वि णभरदाहे भण कस्स ण वळहो अग्गी ॥ १६४ ॥ (सप्तशरयाम्) पहामि तत्थेजीळाअण्णजोधणीअ तरुणीए । विहलद्धरणम्मि थणं जस्स गअंकि गर्भ तस्स ॥ १६५ ।। (गाधाकोशे) इति सामान्यनीतिपदतिः ॥ १६६: अपार्थप्रशंसापद्धतिः। यस्यास्तस्य मित्राणि यस्यास्तस्य बान्धवाः । पसार्याः स पुमाल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ १॥ (श्रीरामायणे) ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा वयोवृद्धाश्च ये नराः । सर्वे ते धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति वारिता ॥ २ ॥ (व्यासस्य) अर्थस्य पुरुषो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । इति सत्यं महाराज! पद्धोऽसयर्थेन कौरवैः ॥३॥ (महाभार) अर्थार्थी जीवलोकोऽयं ज्वलन्तमुपसर्पति । क्षीणक्षीरां निरालम्बा वत्सस्त्यजति मातरम् ॥४॥ (मन्दकीय) अर्थचान दुप्कुलीनोऽपि लोफे सम्पूज्यते नरः। शशिना तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते ॥ ५॥ धनात् कुलं प्रभवति धनाद् धर्मः प्रवर्तते । धनानिस्रोति फामश्च शैलादू गिरिनदी यथा ॥६॥ येन विना न जाव्यतेनुनीयते स कृतापराधोऽपि । प्रप्तेऽपि नगरदाह मश कस न वल्लभोऽमिः॥ (भ्यासस्य) * ·(पासस्य) अयानन्दापद्धतिः अघोंपचयनिदानमस्ति यस्य स पण्डितः । सरः सलिलसम्पूर्णमाश्रयन्ति विहङ्गमाः ॥ ७॥ अपनेनार्यकामेन नापी शुक्यो विवित्तता। अपर नियथ्यन्ते गरिव महागनाः ॥ ८॥ (महामारते) विरूपा वा सुरूपा वा पण्डिता वाप्यपण्डिताः । अर्थवन्तो हि पूज्यन्ते सर्वलोकेषु मानवाः ॥९॥ कार्यार्थी रन्धुजनः कार्बहुमिर्भवन्ति मित्राणे । दाराः मुताश्च सुलमा धनमेकं दुर्खमं लोके ॥ १० ॥ (कलादिठासे) विचन हीनं पुरुषं त्यजन्ति दाराय पुत्राथ सहोदराय। तं विचवन्तं पुनरेव यान्ति वित्तं हि लोके पुरुषस्य बन्धुः ॥ ११ ॥ घनर्निप्कृतीनाः कुलीनीक्रियन्ते धनैरेव पापं नरा निस्तरन्ति । धनेभ्यो न लोके सुहत् कश्चिदस्ति धनान्यायध्वं धनान्यायध्वम् ॥ .१२ ।। (सरस्वतीकष्टामर) इत्यर्थप्रशंसापद्धतिः॥ १६०. अथार्थनिन्दापतिः। अर्थानामार्जन दुःखम् आचिंतानां तु रमणे। नागे दुःख व्यये दुःखं घिग, दुःखमाजनम् ॥ १ ॥ राजतः सलिलाद()वोरतः स्वजनादपि । भयमर्थवती निन्यं मृत्योः प्राणभृतामित्र ॥२॥ (महामार ·२०१ सूक्तिरलहारे यथा हामिपमासासे पक्षिभिः श्वापदेवि । भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण विचवान् ॥ ३॥ (इतिहाससमुपये) यस्य धर्मामधंदा तस्यानीइव शोभना । प्रक्षालनाद्धि पइस्य दूसदस्पर्शनं परम् ॥ ४ ॥ (महाभारते) नमोऽग्यो विघा ये भातृणामपि कुर्वते । आधीरधारक(स)नामाग:रनिवासिनाम् ॥ ५॥ (महाभारते) कुमुमानीव फलानामर्थानां तियो गुणाः मापः। भत एव कतार्या इस धनमत्यु गुणा न दृश्यन्ते ॥६॥ पियाममाय) एकामिपप्रभवर सहोदराणा- मुज्नुम्भते जगति परमिति मसिद्धम् । पृथ्वीनिमिधमभवत् रुपाण्डवानां चीनस्तथा(पिहि) भुवनक्षयरदिरोषः ॥ ७॥ (घोपमोरपे) त्वनिन्दापतिः ॥

·लक्ष्मीविरम्बनापद्धतिः ।
२०५
वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं दान्तमत्यन्तं श्रीनिपेयते ॥५॥
अद्वैधमानसंयुक्तं शूरं धीरं विपश्चितम् ।
न श्रीः सन्त्यजते नित्यमादित्यमिव रश्मयः॥६॥
सन्तोऽपि न विराजन्ते लुप्तार्थस्येत(रा? रे) गुणाः ।
आदित्य इव भूतानां श्रीर्गुणानां मकाशिका ॥ ७ ॥
धृतिः क्षमा दमः शौर्ष सन्तोपः प्रियवादिता ।
मित्रत्वं च (तथा)द्रोहः सप्तैताः समिधः श्रियः ॥८॥
(महाभारते)
गुणपद्रिः सह सङ्गममुचैः पदमाप्तुमुत्सुका लक्ष्मीः ।
चीरकरवाळवसति(वसिधारावतं चरति ॥ ९॥
(मुरारे)
इति लक्ष्मीप्रशंसापतिः ।
--
१६७, अर्थ लक्ष्मीषिरम्यनापद्धतिः।
ऐनयंतिमिरं चक्षुः पश्यच्चापि न पश्यति ।
पधाद्विमलतां याति दारिद्यगुलिकाञ्जनः॥१॥
(ग्यासस्य)
अत्यार्यमतिदातारमतिधरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीभयानोपसर्पति ॥ २ ॥
(वल्लभदेवस्य)
नेपा गुणेषु रमते निर्गुणानातिवर्तते ।
उन्मत्ता गौरिवान्धा श्री कचिदेवावतिष्ठते ॥ ३ ॥
(प्रतापरावर्तिनः)
सम्पदेथा जनस्यास्य व्यसनेन समन्विता।
आशीराशीधिपस्पेव विपेण सह जायते ॥४॥
(महाभारते)
या गम्याः सत्सहायानां यासु खेदो भयं यतः ।
वासा किं यन दुःखाय द्विपदामिव सम्पदाम् ॥ ५ ॥

·सतिरनहारे नान्तरज्ञाः श्रियो भातु प्रियैरासां न भूयते । आसक्तास्तास्थमी मूढा बामशीला हि जन्तवः ॥ ६ ॥ (भारत) प्रक्षेप्नुसुदधी लक्ष्मी भूयोऽपि वलते मनः । फिन्तु प्रक्षिप्त एवायं पुनरायाति चन्द्रमाः ॥ ७॥ (मुरारेः) रजोभिरासवैर्भ श्रीः किं रागैश्च वास। कुरुषे धूसर मत्त ! लोलं रागी च यं जनान् ॥ ८॥ वक्रत्वं सहजादिन्दोः कालकूटाच्च मूर्च्छना । मदिराया मदो लक्ष्म्या: काठिन्यं कौस्तुमात् परम् ॥९॥ न शृण्वन्ति न जल्पन्ति नोत्पश्यन्ति हिताहितम् । न विद्यः किं विचेष्टन्ते कष्टं श्रीविप्लुता जनाः ॥ १० ॥ पुष्णात्यधिकमूष्माणं हिनस्ति व्यक्तवादिताम् । फरोति भक्तविद्वेषं विपमः श्रीकतो ज्वरः ॥ ११ ॥ (कादम्बरीकथासारे) ऐश्वर्यमत्ता पापिष्ठो मधुपानमदादपि । ऐश्वर्यमदमत्तानां गतिरुर्वा न विद्यते ॥ १२ ॥ (महाभारत) चलितानेकपुरुषा सुबहूच्यायकारिणी। श्रीः पिशाचीव संरक्ष्या गुणवन्धेन नित्यशः ॥१३॥ काकतालीययोगेन पदनात्मवति क्षणम् । करोति प्रणयं लक्ष्मीस्तदस्याः स्त्रीत्वचापलम् ॥ १४ ॥ (पञ्चतन्त्रे) सम्पदो हि मनुष्याणां गन्धर्वनगरोपमाः। दृश्यमानाः क्षणेनैव भवन्ति न भवन्ति च ॥ १५ ॥ (महाभारते) आलिङ्गिता परैर्यान्ति प्रस्खलन्ति समेष्यपि । भन्यक्तानि च भाषन्ते भनिनो मधपा इन ॥ १६ ॥ उच्चैः पदमधितिष्ठंल्लोकस्तत्त्वेषु मुह्यति मायः । विपममपि पश्यति समं पर्वतशिखरानमारूढः ॥ १७ ॥ (वलभदेवरम) ·लक्ष्मीविडम्बनापद्धतिः । २७ शौर्यमदो भुनदर्शी रूपमदो दर्पणादिदर्शी न । फाममदः स्त्रीदर्शी विभवमदस्त्वेव जात्यन्धः ॥१८॥ दीपकमृगीय लक्ष्मीगर्ने पातयति नाशयति मोहयते । चातयति पुरुपहरिणं तृष्णाव्याधेन नीतबहुगहना ॥ १९॥ (कलाविकास) श्रीशृिङ्खलखलाभिसारिणी वर्मभिर्घनतमोमलीमसैः । शब्दमात्रमपि सोदुमक्षमा भूषणस्य गुणिनः समुत्थितम् ।। २० ।। (भष्टे) मोहं भजन्ते न कृतं स्मरन्ति स्यजन्ति भक्तं प्रलपन्ति यत्तत् । क्षणं न मुञ्चन्ति निजाभिला राज्यज्वरोप्मग्लपिता: क्षितीन्द्राः॥२१ ।। विपुलहृदयैः कैचिदन्यैर्जगज्जनितं पुरा विधृतमपरैर्दत्तं चान्यैर्विजित्य तणं यथा । इइ हि भुवनान्यन्ये धीराश्चतुर्दश भुजते कतिपयपुरस्वाम्ये पुंसां क एप मदज्वरः ॥ २२ ॥ तीक्ष्णादुद्धिजते मृदो परिभवत्रासान सन्तिष्ठते मूर्ख द्वेष्टि न गच्छति प्रणयितामत्यन्तविद्वत्स्वपि । शूरेभ्योऽम्यधिक विमेन्यपहसत्येकान्तमारूनहो श्रीलभमसरेव वेषवनिता दुःखोपचर्या भृशम् ॥ २३ ।। (मुद्राराक्षसे) कस्मैचित् कपटाय कैटभरिपूर पीठदीर्यालयां देवि! त्वामभिवाद्य कुप्यसि न यत् किश्चिदाचक्ष्महे । यन्मे मन्दिरमम्बुजन्म किमिदं विद्यागृहं यच ते नीचानीचतरोपसर्पणमपामेतत् किमाचार्यकम् ॥ २४ ॥ तत्तामणिराजरज्जुकपणं संरूढपक्षच्छिदा- पातारुन्तुदमप्यहो! कथमयं मूढाचला सोढवान् ।

·सचिरलहारे एतेनैव दुरात्मना जलनिधेरुत्याप्य पापामिमा लक्ष्मीमीश्वरदुर्गति व्यवहतिन्यस्वं जगन्निर्मितम् ॥ २५ ॥ शूरं वैधन्यभीता विबुधमतिरुपा विधयोत्पादिता मा मां स्पाक्षीज्जनोऽन्यः कचिदिति सततं मुक्तहस्तं विहाय । क्ली मूर्ख कदर्य यदि जगति जनं संश्रिता श्रीर्वराकी तव कि सा गर्हणीया भवति झवि सदा कस्य न स्वार्थ इष्टः॥२६॥ लक्ष्मी म परं पुंसामन्यथाभावकारणम् । विरलास्ते विकाराय न येषां तत्परिग्रहः ॥ २७॥ मागवेति नैतस्यामायासः कोऽपि विद्यते । या हि यत्रोपिता लक्ष्मीस्तत्रायेव न दृश्यते ॥ २८ ॥ वातरोगाभिभूतेच भिन्नपादेव कण्टकैः । लक्ष्मीनिधातुं शक्नोति न क्वचिनिर्भरं वपुः ॥ २९॥ धूर्तप्रतारिताश्चैते विषयासक्तमानसाः । अकस्मात् प्रलयं यान्ति गीतरक्ता मृगा इव ॥ ३०॥ (कादाबरीकथासारे) *पहुधणरिदिणिसागममआणिद्दामुसिअचेअणी लोयो । अवसागअविसमदसादिअहारन्मम्मि पडिबुद्धौ ॥ ३१॥ (चिन्तामणी) उप्पहगमणा ळच्छी णीचं विअ मग्गगामिणो सुअणा। जळते हि समं तिस्सा सघडणीतामहं चरिअम् ॥ ३२ ॥ अत्थो इमेण हअविहिवाहिणा उवणकोनुजोह्नि । कीरइ सहसत्तिजणो अन्धो मूअं व वहिरव्य ।। ३३ ।। गुणसहोदर वियता कूटसङ्गदूसिआ ळच्छी । ण अणाइ जेण मिळत्तितिकं खणन्ताअजे गहिआ ॥३४॥ सोणड्ढी चिअ समओ जरिंस जाअन्ति सुन्दरा विहवा । मोहन्ति विपत्तिओ सम्पत्तिओ विमोहन्ति ॥ ३५ ॥ (गाथाकोशे) इति लक्ष्माविडम्बनापद्धतिः ॥ बहुधनदिनिशागममदनिद्रामुषितचेतनो लोकः । भवशागतविषमदशादिनारम्भे प्रतिबुद्धः॥

·२०९ १६८. अथ महत्पदतिः। स पुमानर्थवज्जन्मा यस्य नाम्नि पुरः स्थिते । नान्यामङ्गुलिमभ्येति संख्यापामुद्यताहुलिः ॥१॥ (भारवे) महद्भिद्धवरस्य विपत्तिरपि शोभते । दन्तमङ्गोऽपि नागानां इलाध्यो गिरिविदारणे ॥ २ ॥ पदेति रक्तः सविता रक्त एवास्तमेति च । सम्पत्ती च विपत्ता च महतामेकरूपता ॥३॥ (वछमस्य) धमा धनमिच्छन्ति धनमानौ हि मध्यमाः। उत्तमा मानमिच्छन्ति मानो हि महतां धनम् ॥ ४ ॥ (प्रतापचक्रवर्तिना) स्थित्यतिक्रान्तिमीरूणि स्वच्छान्याकुलितान्यपि । वोयानि तोयराशीनां मनांसीव मनस्विनाम् ॥ ५॥ (भारद अयं वन्धुः परो वेति गणना लघुचेतसाम् । उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् ॥ ६ ॥ (उदासः) (वाइभस्वा छायावन्तो गतव्यालाः स्वारोहाः फलदायिनः । मार्गदुमा महान्तश्च परेपामेव भूतये ॥ ७ ॥ पयोमुचः परीतापं हरन्त्येते शरीरिणाम् । नन्वात्मलाभो महतां परदुःखोपशान्तये ॥ ८॥ सम्पत्सु महवा चेतो भवत्युत्पलकोमलम् । भापत्सु च महाशैलशिलासातकर्फशम् ॥ ९॥ ( स जातो येन जातेन याति वंशः समुन्नतिम् । परिवर्तिनि संसारे मृतः को(ऽपि ? वा) न जायते ।। १० ।। वारणार्थे धनं दत्तं स्वदारे यौवनं गतम् । स्वामिकायें गताः मायया अन्ते दोऽसि माधवः ॥ ११ ॥ 20 ·सूक्तिरनहारे रखेचोदया इलाध्यो नान्येषामदयग्रहीं। न तमांसि न तेनांसि यस्मिन्नम्युदिते सति ॥ १२ ॥ (भालटे) यो न कापान च क्रोधान्न द्रोहादभिवते । अमित्रं वा सुमिनं वा स एव पुरुषोत्तमः ॥ १३ ॥ सर्वावस्थास्वकार्पपयमदर्यः सति कारणे । उपकारः सपत्नेऽपि महापुरुपलक्षणम् ॥ १४ ॥ (महाभारते) यदि सन्ति गुणाः पुंसां विकसन्त्येव ते स्वयम् । नहि कस्तूरिकागन्धः शपथैन विभाच्यते ।। १५ ।। (वरुषभदेवस्य) प्रासाद् गुलिकत्सिक्थस्य किं न्यूनं करिणो भवेत् । पिपीलिका तु तेनैव संविभर्ति कुटुम्बकम् ॥ १६ ॥ सकुण्डल सकवचं दिव्यलक्षणलक्षितम् । कथमादित्यसङ्काशं मृगी व्याघ्र प्रसूयते ॥ १७ ॥ परैः परिभवे माप्ते वयं पञ्चोत्तरं शनम् । परस्परविरोधे तु वयं पश्चैव ते शतम् ॥ १८ ॥ (महाभारत) कि कुलेन विशिश्न विपुलेन महात्मनाम् । कमयः किं न जायन्ते कुसुमेषु सुगन्धिषु ॥ १९ ॥ गुरून कुर्वन्ति ते यंश्यानन्वर्या तैर्वसुन्धरा । येषां यशोसि शुभ्राणि ईपयन्तीन्दुमण्डलम् ॥२०॥ (भाषा) पतति व्यसने देना दारुणादारुणात्मनि । संवर्मयति बजेण धैर्येण महतां मनः ॥ २१ ॥ (मुरारे) उपकर्तुमनपफर्तुं प्रियाणि वक्तुं कुतान्यपि (सम स्म)म् । विनिपतितांश्योद्धर्तुं कुलान्विताना चितमेतत् ॥ २२ ॥ असहाजनेषु याचा महतां नहि लाधयाय मुहदर्थे । हरिरपि पाण्डमर्वभ्यः स्वयमों धाराष्ट्रषु ॥ २३ ॥ (पापकाशे) ·*२११ महत्पद्धतिः । उपकृत्य भवन्ति दूरतः परतः प्रत्युपकारशङ्कया। इयमेव हि सत्त्वशालिनां महनां कापि कठोरचित्तता ॥ २४॥ मदसितमुखैमूंगाधिपः करिभिर्वतयति स्वयं हतः। लघयन खलु तेजसा जगन्न महानिच्छति भूतिमन्यतः॥२५॥ किमवेक्ष्य फलं पयोधरान् धनतः मार्थयते मृगाधिपः । प्रकृतिः खलु सा महीयसः सह नान्यसमुन्नतिं यया॥२६॥ स्पृहणीयगुणैर्महात्मभिश्चरिते वमनि पच्छतां मनः । विधिहेतुरतुरागसां विनिपावोऽपि समः समुनतेः ॥ २७ ।। सावलेपमुपलिप्सिते परैरभ्युपैति विकृति रजस्यपि । अर्थितस्तु न महान् समीहते जीवितं किमु धनं धनायितुम् [ ॥२८॥ करोति योऽशेपजनातिरिक्त सम्भावनामर्थवती क्रियाभिः । संसत्सु जाते पुरुषाधिकारे न पूरणी तं समुपैति संख्या [॥२९॥ (किराते) विपदि धैर्यमथाभ्युदये क्षमा सदसि पाक्पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिय॑सनं श्रुती प्रतिसिद्धमिदं हि महात्मनाम् ॥३०॥ (भवृंदरे.) पततु पारिणि यातु दिगन्तरं विशतु पहिमपो व्रजतु वितिर । रविरसाषियतास्य गुणेषु का सकललोकचमरकृतिपु क्षतिः ॥ ३१ ॥ (भक्कटे) प्रारम्यते न सल विनमयेन नीः प्रारभ्य विनविहता विरमन्ति मध्याः । विनैः पुनः पुनरपि प्रतिहन्यमानाः प्रारब्धमुत्तमगुणा न परित्यजन्ति ॥ ३२ ॥ (मुद्राराक्षसे) ·स्तिरलहारे ततावदेव शशिनः स्फुरितं गरीयो यावन तिग्मरुचिरम्बरमभ्युदेति । अभ्युद्यते सकलधामनिधौ च तस्मि- निन्दो सिताभ्रशफलस्य च को विशेषः ॥ ३३ ॥ (भल्लटस्य) लोकोत्तरं (चरित)मर्पयति प्रतिष्ठां पुंसां कुलं नहि निमिसमुदात्ततायाः । वातापितापनमुनेः कलशात् प्रसूति- लीलायितं पुनरमुप्य समुद्रपानम् ॥ ३४ ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) पुंसः पुमान् मलिनजीविवलुन्धत्ति- दैन्यात् प्रणाममपि कः शिरसा करोति । कोपाधिकस्फुरितचूर्णितलोचनान्तं कान्ताजनं किमनुनष्यति कार्मुकेण ॥ ३५ ॥ पक्तौ विशन्तु गणिताः प्रतिलोमवृत्त्या पूर्वीभवेयुरियताप्यथवा पेरन् । सन्तोऽप्यसन्त इव चेत् प्रति(भान्तु) भानो. भर्भासावृते नभसि शीतमयूखमुख्याः ॥ ३६ ।। (मल्टे) सम्पूर्णस्य समग्रसत्ववसतेगम्भीरधीरस्थिते- बेला पालयतः समस्तभुवनाधारस्य वारानिधे। कालप्यं नहि विद्यते यदि भवेल्लोकोपकाराय तत् (यस्त १ यत्तस्मादभवन सुधाकरसुधाश्रीपारिजातादयः मुधांशोर्जातेयं कथमपि फलस्य कणिका विधातुर्दोषोऽयं न च गुणनिधस्तस्य किमपि । स कि नात्रेः पुत्रो न फिम हरचूडामगिरसौ न वा हन्ति ध्वान्तं जगदुपरि किं वा न च पतिः [॥ ३८॥ (परतम्)

·..
महत्पद्धतिः।
२११
प्रदानं प्रच्छन्नं गृहमुपगते सम्भमविधि-
स्त्वनुत्सेको लम्चामनमिभानीयाः परकभाः।
पियं कृत्वा मौनं मदमि कधितं चाप्युपकृतेः
श्रुतेऽत्यन्तामक्तिः पुरुपमभिजातं कथयति ॥३९॥
कचिद् भूमौ शायी क्वचिदपि च पर्यायनः
क्वचिच्छाकाहारः इचिदपि च शाल्योदनरुचिः ।
कचित् कन्यामाली कचिदपि च दिव्याम्बरधरो
मनस्त्री कार्यार्थी न गणयति दुःसं न च सुखम् ॥१०॥
इतः स्वपिति केशवः कुलमितस्तदीपद्विपा-
मितोऽपि शरणार्थिनः शिसरिपनिणः शेरते ।
इतोऽपि वडवानलः सह समस्तसंवर्तके
रहो ! विततमूर्जित भरसहं च मिन्धोपुः ॥४१॥
(भर्तृहरे)
कि तेण जेण कीरइ जाएण गरेण णाममेचेण ।
जस्स ण पसरन्ति गुणा रइणो व्य करा दिअन्तेसु ॥ ४२ ॥
सो चिअ जीअइ विपण्णो जस्म अ भुषणमिवाअई णाम |
इअरीसीरिअं चिअ ण वरमरं णेण सारिञ्चम् ॥ ४३ ॥
सणम्मि विअणुविभावि भवेनिस गविआ भए विअ धीरा ।
होन्ति अहिष्णसाहा या सपेसु विसमेसु विसमत्था ॥४४॥
एके लहु असहा वा गुणेहि दिइप्पहीति धणरित्थी।
अण्णे विसुद्धचरिआ रिभवे नि गुणाड मग्गन्ति ॥ ४५ ॥
खळपवराहा दीसन्ति दारुणा जइ वि तहय धीराण ।
हिअअचअस्म बहुमआ गहु ववसाआ विमुज्झन्ति ॥ ४६॥
जह जह उब्ळसइ जो तह तह धीराणमेत्ति सविसेसम् ।
नह जह णमन्ति तह वह जसो नि दूरं समुळ्ळमइ ॥४७॥
भामरणं णिबाळंति सुपुरिमा जहर तहव पडिवण्णम् ।
शुदिअनविज्जन्तो विमाडवाणळं टवही ॥४८॥

·२१. मूठिरहारे किसि वाणं वि सोहइ एत्तिअमेत्तेण जयश्चन्दास । जीसोमहरसं सपिसिसणिवासभणं पत्तो ॥ ४९ ।। णिअणाममेतपअषणकाएकापुरं तुसज्जो । आजह विटुगअणच्छंगे तद विहुते कीडभच्चेण ॥ ५० ॥ विअडन्ति महारम्भा जा नह पोपदद चचळा कच्छी । धीराण होइ तह तह अहिअम्माणुग्णावि हिअभम् ।। ५१॥ धीरा मा विकजीणि साहेन्धि ऐन्छ । हर सन्दग्ण विदेहत्थं पारिगं कुमुमपाणेण ॥ ५२ ।। तणन्धिज्जि जिमज्जा परसाश्रममुत्थिअस्स पीरस्स । जसि समेत्तोसेसो राह ससिदिणअरो गइ ॥५३॥ आमासो चिम नेण फओ जेण मिम्मि गमपभळम् । धीरहिमभाण सरिसो ण पटइ अण्णम रित्यारो॥५४॥ (धागो) इति मदसदतिः॥

·उदारपद्धतिः।
नह जह विह विदेहि विधिक जग्गरूअं पिअसंघडिज्जन्तं ।
वह तह धीरा णमणे उच्छाहो णहर पळवह ॥४॥
उच्छाहो मुअजुअळण्ठिडिचम्माण गणी हिअअम् ।
विधिविहसिआण मगह एसा धीरा ण समट्टी ॥५॥
(गाभाका)
इति लघुपद्धतिः ॥
२७०. अथोदारपद्धतिः।
आकारमानविज्ञातसम्पादितमनोरथाः ।
धन्यास्ते ये न भृण्वन्ति दीनानां प्राणिनां गिरः ॥१॥
(व्यासशतक)
त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीचं जीमूतवाहनः ।
ददौ दधीचिरस्थीनि नास्त्यदेयं महात्मनाम् ॥ २॥
(इतिहाससमुच्चये)
प्रावृण्मेघस्य मालिन्ये दोपः को भूरिवर्षिणः ।
शारदाभ्रस्य शुद्धत्वं वद कुत्रोपयुज्यते ॥३॥
स एवैकधुरो नृणां यः कश्चित् त्यागवारिणा ।
निमाष्टिं प्रार्थितः पासधूसरं मुखमर्थिनाम् ॥ ४ ॥
(म्यासस्य)
प्रियते याचमानो वै तदनु निपते ददत् ।
ददन सजीचयत्येनमात्मानं च युधिष्ठिर! ॥ ५॥
(महाभारते)
शु पाणे । त्वीय न्यस्तं कियत् णति कङ्कणम् ।
इदमेवाथिहस्तस्थमारावयति रोदमी ॥ ६ ॥
(AATरप्रकाशे)
दुष्करं वत कुर्वन्ति सन्तोऽप्यस्त्यिजन्ति ये ।
वयं स्वेतान् परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥ ७ ॥
अदाता पुरुषस्त्यागी धनं सन्त्यज्य गच्छति ।
दातारं कपणं मन्ये मृतोऽध्यान्न मुश्चति ॥ ८॥

·क्तिरस्नहारे मूों हि न ददात्यर्थ नरो दारिद्यशङ्कया । माज्ञो हि विसृजत्यस्तियैव ननु शकया ॥ ९ ॥ (भकारप्रकाशे) दातृत्वमेव सर्वेभ्यो गुणेभ्यो भासतेतराम् । ज्ञातृत्वसहित नच्चेत् सुवर्णस्य हि सौरभम् ॥१०॥ पात्रे पुरोवर्तिनि विश्वनाथे क्षोदीयसि मावलये प्रदेये । ग्रीलास्मितं तस्य तदा तदासीच्चमकतो येन स एव देवः॥११॥ (सरस्वतीकण्ठामरणे) मणिः शाणोलीढः समरविजयी हेतिदलितो मदक्षीणो नागः शरदि सरिदाश्यानपुलिना । कलाशेपश्चन्द्रः सुरतमृदिता वालवनिता तनिम्ना शोभन्ते गलितविभवाश्चार्थिपु नराः ॥ १२ ॥ (भर्तृहरेः) कि जातोऽसि चतुष्पथे घनततच्छायोऽसि किं जायया संयुक्तः फलितोऽसि किं फलवरैः पूर्णोऽसि किं सन्ततम् । हे सवृक्ष ! सहस्व सम्प्रति सखे! शाखाशिखाकर्षण- क्षोभामोटनभञ्जनानि जनितः खैरेव दुटितैः ॥१३॥ (भप्लटे) तह कजरपभणा गहिआ दाणेण भमरणिउरूम्मा । सो वि.कमळाणुराओ ई जहताण पम्मुठ्ठो ॥ १४ ॥ पळमुकुळकुसुमरकळ पत्ता एआहिपणहुणो णिच्चम् । विमुहा ण होन्ति जाणं धणं जम्मं तरुवराणम् ॥१५॥ तरुवर धण्णो सि तुमं जह एत्थ मरुत्थळे सुजाभो सि । एको चिअ वीसामो निम्मुहमा तनपहिआणम् ॥ १५ ॥ (गाथाकोशे) इत्सुदारपद्धतिः ॥

·२१. १७१. अय कृपणपतिः। कृपणेन समो दाता न भूतो न भविष्यति । अस्पृशन्नेव मितानि यः परेभ्यः प्रपञ्चति ॥१॥ (मानसोहामे) सरणं किं प्रपन्नानि विषवन्मारवन्ति किम् । न त्यस्यन्ते न मुज्यने कपणेन धनानि यत् ॥ २॥ अबरदरमभ्यस्त नास्ति नास्तीति (पन्) पुरा । तदिदं देहि दहीनि विपरीतमुपस्थिनम् ॥ ३ ॥ (दानवम्स) आयुर्वनियोत्कर्षहेतुं कालत्रिनिर्गतम् । पाञ्छता पनिनामिट जीवितान् परमं धनम् ॥ ४ ॥ त्यागो गुणो वित्तवनां विवं त्यागतां गुगः। परस्परविद्युन्नां तु विचत्यागा विडम्बना ॥५॥ उभयान स्वमोगच्छा परार्य भनसयम् । कृपपोदारयोः पश्य क्यापि मदन्तरम् ॥६॥ (सच्चविद्यापरस्य) प्रणानः स्वागत प्रश्नो गन्तुं इस्तानुकूलता। अमदानस्य विद्वानि मभूषां शुन्यताम् ॥ ७ ॥ (मास) गृहमप्यनिसान बनेन रमने यदि । स तु तेनानुमानेन मेरुमा किन जीव्यंत ॥८॥ किंझुके किं शुकः कान फलितेऽपि बुमुत्रिवः । भदावरि समृद्धऽपि कि कर्युपनीविनः ॥ ९ ॥ दानोपमोगव(द्वचा? न्या) या मुद्दगिर्या न मुज्यते । पुंसः स्याद् यदि सा लक्ष्मीरलामीः कवमा मवेत् ॥१०॥ (वामदेवत) उपक ः चिरं द्रव्य यत्नस्तकालसम्भवः । किमस्ति नान्तस्य मन्दमारुतमयदः ॥११॥ 20 ·२१८ सूफिरत्नहारे अतिसञ्चयलुब्धानां वित्त(मन्यैश्च ? मन्यस्य) कारणात् । अन्य सञ्चीयते यत्नादन्यैश्च मधु पीयते ॥ १२ ॥ (वधमदेवस्य) मृतो दरिद्रः पुरुप इत्येतद् वचनं मृपा । मृता अपि किमीक्षन्ते नृशंसं भनिना मुखम् ॥ १३ ॥ (सकशविद्याधरस्य) यान्ति स्वदेषु नरामसम्प्राप्तोपभोक्कार। फलपुप्पर्द्धिमाजोऽपि दुर्गदेशवनश्रियः ॥ १४ ॥ (सारमका) मरौ नास्त्येव सलिल छच्यायदि (न? तु) लभ्यते । तत् फटु स्तोकमुष्णं च न करोति वितृष्णताम् ॥ १५ ॥ (मटे) धनिनोऽप्यदाननिरता गण्यन्ते धुरि महादरिद्राणाम् । हन्ति न यता पिपासामत: समुद्रोऽपि मरुरेव ॥१६॥ अभ्युपभुक्ता। सद्भिर्गतागतैरहरहश्च निर्विण्णा। कृपणजनसधिकाशं सम्प्राप्यार्थाः स्वपन्दीव ॥१७॥ (पश्चतन्त्र) सञ्चितं क्रतुपु नोपयुज्यत्ते याषितं गुणवते न दीयते । तत् कदर्यपरिरक्षितं धनं चोरपार्थिवगृहेषु दृश्यते ॥१८॥ चन्दने चिपधरान् सहामहे पस्तु सुन्दरमगुप्तिमत् कुता। रक्षितुं वत! फिमात्मसौहषं सञ्चिताः खदिर! कण्टकास्त्वया [॥१९॥ (भाटे) विनाप्यरर्थी स्पृशति च महानुन्नतिपदं परिप्वक्तोऽप्यर्थः परिभवपदं याति कृपणः । स्वभावादुभृतो गुणसमुदयाराप्तिविपुलो गति सैंही किंवा कवकनकमालोऽपि लभते ॥ २० ॥ विशालं शाल्मल्या नयनमुमग वीक्ष्य कुसुमं समुत्पन्ना अद्धिः फलमपि भवेदस्य सदृशए। (सुन्दरपाण्यस्य) ·कृपणपद्धतिः। इति ध्यातोऽपास्तं फलमपि च दैवात् परिणतं विपाके तूलोऽन्तः सपदि मरुता सोऽप्यपहृतः ॥२१॥ स्वन्मूले पुरुषायुपं गतमिदं देहेन संशुष्यता क्षोदीयांसमपि क्षणं परमिता शक्तिः कुतः प्राणितुम् । तत् स्वस्त्यस्तु विद्धिमेहि महतीमद्यापि का नस्त्वरा कल्याणैः फलितोऽसि तालविटपिन् ! पुत्रेषु पौत्रेषु वा [॥ २२॥ अद्यैव श्वः परश्वस्त्रिचतुरदिवसानन्तरं सायमति माता पाले पराहे क्षणमिह निवस प्रस्थितोऽभ्येहि भूयः । इत्थं रेकातिरेफानविदितकपटप्रक्रियानथिसार्भा नत्यर्थ व्यर्थयन्ति प्रतिदिवसमहो! राजधान्यां वदान्याः [॥ २३ ।। (भल्लटे) "होन्ती वि णिप्पळचि धणरिद्धी होइ फिविणपुरिसस्स । गिमाअवसंतत्तस्स णिअअच्छाहि व्य पहिअस्स ॥ २४ ।। (सप्तशत्याम) इएइ गरुअत्तचित्र दन्ताण करोविमुकदरिणोवि । भच्चरिअमड आइकणअभरिओ विलक्षण ॥ २५ ॥ दारिइ अणफरभरं परिवत्तणखे अवसपरिसन्तम् । अत्था किवणपरत्था पत्थापत्या मुवन्तीव ॥ २६ ॥ ण उणो अत्थिनणाणं परिओसं देइ फळसमिद्धा वि । किवणाणं भणरिरथी सरिसी आळेखरूपेण ॥२७ ॥ उपभोअकादराणं पुरिसाणं अत्थसश्चअपराणम् । कण्णारण्णव्य पणं घरम्मि चिट्ठा परस्स फए ॥ २८ ॥ रक्खिज्जसि सासवं पण्डिग्जइणेअणिस्थळोअम्मि । परिवट्टि वि तापेइ जारगम्भं व किवणधगम् ॥ २९ ।। * भवन्त्यपि निष्फलेव धनऋद्धिर्भवति कृपणपुषस्य । मामातपसन्ततस्य निकच्छाया पथिरस्य ।।

·२२० सूफिरत्नहारे घामअसासापी सरअं समुभाण किं विसरमसि । जगज्जिमनण मुइर इरिसं पि गुणे भ परिसन्ति ॥३०॥ वेळविमोवि....पिवळगज्जिएण तह कहविसरअजळेण । जहवासिअ मोहाण विपत्तिअइण चाभयो एनिम् ॥ ३१ ॥ (गापाकोने) इति रुपणपद्धतिः ॥ १७२. अथ कृतज्ञपद्धतिः। अयं स कालः सम्प्राप्तो धाराष्ट्रोपजीविनाम् । निवेष्टव्यं मया तत्र प्राणानपरिरक्षवा ॥१॥ (महामारते) स प्रणाचर्य चरति स सत्यां भापते गिरम् । तस्य लोकद्वयं पाणी यः कृतं नावमन्यते ॥२॥ यो हि मित्रेषु कालज्ञा सततं साधु वर्तते । तस्य स्यात् सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः ॥३॥ (धीरामायणे) संस्मरेद् भर्तृपिण्डानां दूरविस्मृतवन्धनः । ध्यानमभ्येति कृपणः श्वापि श्वगणिफेरितः॥४॥ (भवायल्याम्) *बन्धवणेहन्मरिओ होइ परो वि पणएण सेविज्जन्तो। कि उण कोवआरोणिकारणाणद्धवन्धवो दासाही ॥५॥ (सेतो) खण्डं खंडम्मि कथं कळेवरं अत्तणो कळोळाण । असमत्तसामिफज्जो जूरइ सुमटो वि माणत्थो ॥६॥ गाथाकोशे) इति कृतज्ञपद्धतिः॥ * वाग्धवस्नेह भ्यधिको भवति परोऽपि प्रगयेन सेव्यमान. । किं पुन कृतोपसार निवारणनिधनान्धको दाशरथिः॥

·-- (प्यासस्य) २२१ १७३. अथ कृतघ्नपद्धतिः। सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये । तान् मृतानपि ऋच्यादाः कृतन्ना नोपभुञ्जते ॥१॥ (भीरामायणे) सेतुं दृष्ट्वा समुद्रस्य भ्रूणहा गुरुतल्पगः । मुच्यते सर्वपापेभ्यः कृतनोऽपि विशुध्यति ॥२॥ मित्रगुहं कृतनं च नृशंसं च नराधमम् । यादा कमयश्चैव नोपभुञ्जीत वै सदा ॥३॥ मित्रद्रुहः कतनस्य स्त्रीनस्य पिशुनस्य च । चतुर्णा वयमेतेषां निष्कति नानुशुथुमः ॥४॥ कृतघ्नं पापकर्माणं न भक्षयितुमुत्सहे । दासेभ्यो दीयतामेप मित्रध्रुद् पुरुषाधमः ॥५॥ कृतार्थाः सुकृता ये हि कत्यकाल उपस्थिते । भनवेक्ष्य कृतं पापा: कुर्वन्ति प्रियमात्मनः ॥६॥ राजकिरियपिणां तेषां मर्तृपिण्डापहारिणाम् । नैवायं न परो लोको विद्यते पापकर्मणाम् ॥७॥ कृतः कृतघ्नस्य यशः कुतः स्थानं कुतः सुखम् । कुतः श्रेयः कतमे हि कतो नास्ति निष्कृतिः ॥८॥ (महाभारते) मतं पश्यामि लोकेऽसिन् कृते प्रतिकरोति यः। सर्वस्य हि कतार्थस्य मतिरन्या प्रवर्तते ।।९।। ब्रह्मस्वहरणे चोरे ब्रह्मने गुरुतल्पगे । निष्कृतिविहिता सद्भिः कृतप्ने नास्ति निकृतिः॥१०॥ (रामायणे) मृगत्वं च पगारित्वं(च)सिंहत्वं च मया कृतम् । अकृतज्ञो दुराचारः पुनः श्वानो भविष्यति ॥११॥ (सम्यगुपान्याया) (पम्चतन्ने) ·पूक्तिरलहारे उपकर्तुः कृतघ्नस्याप्युभयोरियती भिदा । सद्यो हि विस्मरत्याधः (१) कृतं पश्चात्तु पश्चिमः ॥१२॥ (भोजराजस्प) सामिनं या परित्यज्य स्वस्तिमान् गन्तुमिच्छति । किं तेन न कृतं पापं चोरेणात्मापहारिणा ॥१३॥ कृतप्रत्युपकारो हि वणिग्धर्मों न साधुता । तत्रापि ये न कुर्वन्ति पशवस्ते न मानुपाः ॥१४॥ आशायास्सनया माया क्रोधोऽसूयासुतः स्मृतः । हिंसायास्तनयः पापः कृतघ्नो नाईति प्रजाम् ॥ १५॥ छिन्नस्तप्तसुहृद स चन्दनतरुयूयं पलाय्यागता भोगाभ्याससुखासिकाः प्रतिदिनं ता विस्मृतास्तत्र वः । दंयाफोटिविपोल्फया प्रतिकृतिस्तस्य महर्जुन चेत् किं तेनैव सह स्वयं न दलमो याता:स्थ मो भोगिनः [॥१६॥ (मायटे) जं साइसं ण फीरइ तं दअमाणेण जीवि किरदइअम् । जो पडिमुफसकळो सो वि गणिज्जद जमम्मिजीतमओ [॥१७॥ (गायाको इति कृतमपद्धतिः ॥ १७४. अथ पान्मानिन्दापद्धतिः । घदृष्टमुखमनस्य युक्तमन्धस्य याचितुम् । अहो यत महत् कष्टं चक्षुष्मानपि याचते ॥१॥ (सुवर्णदेवस्या मरणामापरं दुग्यमुक्तमस्तीनि पण्डितः । नून परगृहदारेन मे च ..नस्थिताः ॥२॥ (ध्यासस्य) ·याच्मानिन्दापतिः । गौवं किंतु मृतके जानेऽहं तत्र कारणम् । लापवस्यार्थिता मूलं सा मृतरूप न विद्यते ॥ ३ ॥ (प्रारमशा) सदृशात् पुरुष सद्यः पातयन्तीमधस्तराम् । कथयन्ति कषं प्राजा यांच्या लापवकारिणीम् ॥ ४॥ अहन्यहनि भूतानि समत्येव प्रजापतिः । अद्यापि न सजत्येक योऽर्थिन नावमन्यते ॥ ५ ॥ (म्यामा कण्ठगद्दता स्वेदो मुखवैवीवेपथ् । नियमाणस्य लिङ्गानि तानि यान्येव याचतः ॥ ६॥ विभवस्या वावद् यशस्वी मेघाची प्राज्ञः शूरः कुलोद्भवः । पुमानित्युच्यते तावद् यावदीं न कस्यचित् ॥ ७ ॥ हणाल्लघुतरस्तूलस्तूलादपि च याचरः। बायुना किं न नीतोऽसौ मामयं प्रार्थयेदिति ॥ ८॥ विद्वा:समरे शौर्यमामिजात्यं सुरूपताम् । (लिखी? सली)करोति वान्डका दुशीयाङ्गना [कुलम् ॥ ९ ॥ अन्तासारोऽपि निर्याति ननमर्यितया सह । अन्यथा वदवस्यस्य महिमा फेन देहिनाम् ॥ १० ॥ मया निवार्यमाणोऽपि पजते प्रार्धनामयम् । इति लग्नितया मन्ये लज्जयार्थी निराकृतः ॥ ११ ॥ सेवेव मानमखिलं ज्योत्लेव तमो जरेप लावण्यम् । हरिहरकयेव दुरितं गुणशतमप्यधिवा हरवि ॥ १२ ॥ रोगी चिरमवासी परामभोनी पराबमथशायी। (सन् ? योज्जीपति वन्मरणं यन्त्रियते सोऽ(प्य ? स्य) विश्रामः ॥ (पाद) (विक्रमादित्यस्य) (मुन्दरशस्य)

·२२१
संकिरलहारे
याचना हि पुरुषस्य महत्त्वं
नाशयत्यसिलमेव तथाहि ।
सद्य एव भगवानपि विष्णु-
मिनो भवति याचितुमिच्छन् ॥१४ ।।
(हल्लभदेवस्य)
इति यानानिन्दापद्धतिः ।।
१७५. अध तृष्णानिन्दापद्धतिः ।
आशाखनिरगाधेयं दुप्पूरा केन पूर्यते ।
या पइन्दिरपि क्षिसः पूरकैरेव एन्यते ॥१॥
(वछभदेपस्य)
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
चक्षुः भोत्रे च जीर्यन्ति तृष्णैका तरुणायवे ॥ २ ॥
(भहरे
व्याधीनामाकरस्तोयं पापानामाकरः स्त्रियः।
दुःसानामाकरः क्रोध आशा परिभवाकरः ॥३॥
(प्रतापपीये)
यौवनं जरया अस्तमारोग्यं व्याधीमः क्षतम् ।
जीवितं मृत्युरभ्येति तृष्णैका निरुपद्रवा ॥ ४ ॥
पिवतन्त्र)
न जातु कामः कामानामुपमोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्मेव भूय एवाभिवर्धते ॥५॥
हते भीष्मे हते द्रोणे कर्णे च निधनं गते ।
आशा बलवती राजन् ! शल्यो जेष्यति पाण्डवान् ॥६॥
(महाभारते)
आशापिशाचिकाविष्टा पुस्तो यस्य कस्यचित् ।
चन्दते निन्दति स्तौति रोदिति प्रहसत्यपि ॥७॥
(पहरकथायाए
एहि गच्छ पतोत्तिष्ठ वद मौनं समाचर ।
एवमाशाग्रहास्तैः क्रीदन्ति धनिनोऽथिमि ॥८॥

·तृष्णानिन्दापद्धतिः। मनोरथरथारुदं युक्तमिन्द्रियवाजिभिः । भ्राम्यते हि जगत् सर्वे तृष्णासारथिचोदितम् ॥ ९॥ (वल्लमदेवस्य) यथा हि भृङ्गं गोः काले वर्षमानस वर्धते । एवं हि तृप्णा वित्तेन वर्धमानेन वर्धते ॥१०॥ नास्त्यन्या तृष्णया फाचित्तुल्या स्त्री सुभगा कचित् । या प्राणानपि मुष्णाति पयत्येवाय च प्रिया ॥ ११ ॥ तणे! त्वमसि तृप्णान्या त्रिपु स्थानेषु रज्यसि । व्याधितष्वनपलेपु जरापरिणतेषु च ॥ १२॥ (महाभारते) अकर्तव्येवसाचीच वृष्णा प्रेरयते जनम् । तपेव सर्वपापेभ्यो लज्जा मातेव रक्षति ॥ १३ ॥ (प्रतापर। तृप्णा चेत् संपरित्यक्ता को दरिद्रः प्रतापवान् । तस्यां चेत् प्रसरो दत्तो दास्यं च शिरसि स्थितम् [॥१४॥ (इतिहाससमुपये) तृष्णे। लोकत्रयस्यास्य निर्वेदपरिपन्थिनी । (यस्?ये) त्वनिर्माल्यवत् त्यक्ता तेऽत्यन्तसुखिनो नराः [॥१५॥ (पदभदेवस्य) भासन्नान पुरतो भोगान् दर्शपित्वा पुनः पुनः । छागो हरितमुष्टया दूरं नीतोऽसि तृष्णया ॥ १६ ॥ आशा नाम मनुप्पाणां काचिदायर्यशृङ्खला। यया बद्धाः प्रधावन्ति मुक्तास्तिष्ठन्ति कुनचिन् ॥ १७ ॥ वर्तते येन न बिना नरो वाञ्छन नाप तत् । सतोऽधिमार्थप्रणयी पृष्टो दवाव किमुत्तरम् ॥ १८ ॥ -- (पाश्मदेवस्य) ·२२६ सूक्तिरत्नहारे आशागर्चः प्रतिप्राणि यस्मिन् विश्वमणूपमम् । फस्य किं कियदायाति वृथा या विपयैपिता ॥ १९॥ (भोजराजस्य) आशासनिरगायमधाकृतजगत्त्रया। उद्धृत्योधृत्य तत्रस्थानहो ! सद्भिः समीकता ॥२०॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) गिरिमहान् गिरेरन्धिर्महानब्धेर्नभो महत् । नमसोऽपि मही ब्रह्मन्नतोऽप्याशा गरीयसी ॥ २१ ॥ कार्याकार्ये तुलयति सर्व दृप्तो न जातु तृष्णाः । सर्वाचि वापितोयं मरूपथिकः को विचारयति ॥ २२ ॥ (पञ्चतन्त्रे) मायाविनियमविश्रमनिमित्तवैचित्र्यकूटकपटानाम् । सञ्चयदुर्गपिशाचो धर्महरो मूलकारणं लोमः ॥ २३ ॥ (सुन्दरपाण्ज्यस्य) दानं न दत्तं न तपश्च तप्तं नाराधितौ शङ्करवासुदेवौ । अमौ रणे वा न हुतश्च काय शरीर! किं प्रार्थयसे मुखानि ।। [॥ २४॥ खसोल्लापाः सोढाः कथमपि तदाराधनपरे. निगृद्यान्तप्पिं हसितमपि शून्येन मनसा । कृतो वित्तस्तम्भप्रतिहतधियामञ्जलिरपि किमाशे ! मोघाशे किमपरमतो नर्तयसि माम् ॥ २५ ॥ (भर्तृहरे) निरानन्दा दारा व्यसनविमुखो पान्धवजनो जडीभूतं मित्रं धनविरहशीर्णः परिजनः । बसन्तुष्टं चेतः कुलिशकठिनं जीवितमिदं विधिर्वामारम्भस्तदपि च मनो वाञ्छति सुखम् ॥ २६ ॥ भाराध्य भूपविमवाप्य ततो धनानि भोक्ष्यामहे किल वयं सततं सुखानि । इत्याशया पता विमोदितमानसाना फाला प्रयाति मरणावधिरेव पुंसाम् ॥ २७॥ (प्रताप ·1 तृष्णानिन्दापद्धतिः २२ उत्खातं निषिशल्या क्षितितलं ध्माता गिरर्धातवो निस्तीर्णः सरितां पति पतयो यत्नेन सन्तोपिताः। मन्त्राराधनतत्परेण मनसा नीवाः श्मशाने निशाः प्राप्तः काणवराटकोऽपि न मया तृष्णे | सकामा भव ॥ २८ ॥ (भर्तृहरेः) उन्नत्यै नमति प्रभुं प्रभुगृहं द्रष्टुं पहिस्तिष्ठति स्वद्रष्यव्ययमातनोति हतधीरागामिवि(न्ता त्ता)शया । प्राणान् प्राणितुमेव मुश्चति रणे क्लिश्नाति भोगेच्छया सर्व तद्विपरीतमेव कुरुते तृष्णान्घदृक् सेवकः ।। २९ ।। (गोविन्दभहस्य) पाने नेच्छति वारयत्युपशमे मामालिखन्त्यां दिया स्वातन्त्र्ये परिपत्य तिष्ठति करी व्याधूय धैर्य गते । तृष्णे | वामनुवघ्नता फलमियल्लब्धं जनेनामुना यः स्पृष्टो न पदा स एव चरणौ स्पष्टुं न सम्मन्यते ॥ ३०॥ (मटे) भ्रान्तं देशमनेकदुर्गविपमं प्राप्त न किञ्चित् फल त्यक्त्वा जातिकुलाभिमानमुचितं सेना कृता निष्फला। भुक्तं मानविवर्जितं परगृहेष्वाशङ्कया काकवत् कृष्णेजृम्भसि पापकर्मपिशुने ! नाद्यापि सन्तुष्यसि ॥३१॥ (भर्तृहरेः दृष्टा बन्धुविपत्तयः परिजने सीदत्यपि माणितं यातं मममनोरथैः प्रणयिभिर्याच्नागिर: शिक्षिताः । पद्यद्यापि न वोपमेपि भगवा+तस्तथादिश्यतां शक्तोऽयं प्रिय। जीवति स्वजनतः सोई विकारानपि ॥ १२॥ (पञ्चतन्द्र) तण्णत्थि जण्ण कीरह वहाए जेण भमरणोम्मा । माअगस्स विश्च्छा बमिधा च गुदाण कोमेण ॥३३॥ (गायाको इति तुप्मानिन्दापद्धतिः॥

·.
दारिद्यनिन्दापद्धति ॥
२१९
देहीति वक्तुकामस्य यद् दुःसमुपजायते ।
दाता चेत् तदिनानीयात स्त्रमांसान्यपि चार्पयेत् ॥ १२ ॥
हे दारिद्य ! नमस्तुम्यं सिद्धोऽहं त्वत्प्रसादतः ।
अह तु मन पश्यामि मां च कोऽपि न पश्यति ॥ १३॥
शून्यमनस्य गृहं स हि शून्यो नास्ति यस्य (त? सन्मित्रम् ।
मूर्यस्य दिशः शून्याः सर्व शून्यं दरिद्रस्य ॥ १४ ॥
(चलमदेवस्य)
मानोऽभिजनो ग्नियः शौर्य प्रज्ञा श्रुतं शुचितं च ।
न चकास्ति निश्चमेतद्वित्तविहीनस्य पुरुषस्य ॥१५॥
(भौजस्य)
अम्मा कुप्यति न मया न स्नुपया सापि नाम्बया न मया ।
अहमपि न तया न तया यद राजन् । कस्य दोपोऽयम् ।।१६।।
पोतानेतानयि । गुणवति । ग्रीष्मकालावसान
यावद तावत् समन रुदतो येन केनाशनेन ।
पश्चादम्भोधररसपरीपाकमामाघ तुम्बी
कूदमाण्डी च प्रभवति ततो भूभुजः के वयं के ॥ १७ ॥
न भिक्षा दुर्मिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं
लभन्ते कर्मापि द्विजपरिवढान् कारयति का।
अदचापि प्रासं गृहपतिरसारस्तमयते
न विमः किं कुर्मो गृहिणि! गहनो जीवनविपि ॥१८॥
सूतानन्तुचिताननवदना चुली ममौलूसले
फैलन्तो विलसन्ति सन्तममी पातैः समं दर्दुरोः ।
भी मूर्छति मन्दिरोदरगता काकोऽपि ममाङ्कणे
चिस्मृत्यापि न गच्छति क्षणमपि क्ष्मापालचूडामणे॥१९॥
पृथुकास्वरपात्र भूपितनिरोपपरिजनं देव ।।
विलसत्करेणुगहन सम्मति सममारयो सदनम् ॥ ३०॥
एको हि दोपो गुणसन्निपोत निपज्जतीन्दोरिति यो वमापे ।
नून तर्दवत् कविना न दृष्टं दारिचमेकं गुणराशिहारि ॥२१॥

·सूक्तिरलहारे विश्वासं न करोति कश्रिदधने नाभाष्यते सादरं सम्प्राप्ते गृहमुत्सवेषु निधनः सावशमालोक्यते । दूरादेव महाजनः परिहरत्यम्यर्थनाशङ्कया मन्ये निर्धनता प्रकाममपरं पठं महापातकम् ॥ २२ ॥ (एते राजारप्रका) इति दारिद्यनि-दापद्धतिः॥ १७७. अथ संसर्गगुणपद्धतिः ।, त्यज्यते यदि दोपेण गुणेन परिगृह्यते । गुणागुणफलं ह्येतदाश्रयस्य कुतः फलम् ॥१॥ (श्रीरामायणे) गुणैः स शर्वकल्पोऽपि सीदत्येव निराश्रयः। अनमपि माणिक्यं हेमाश्रयमपेक्षते ॥ २ ॥ (पछमस्य) समाश्रयवलादेव गरुडं यान्तमध्वनि । पिनाकपाणिपाणिस्थः कुशलं पृष्टवानहिः ।। ३ ।। गुणपत्सु गुणाल्पोऽपि याति विस्तीर्णतां नरः । पतितः स्वादुविमले तैलपिन्दुरिवाम्मसि ॥ ४ ॥ विद्वद्भिरभिसम्बन्धादधमो भाजनं भवेत् । पापाणोऽपि मणिस्पर्शज्जायते भूपणं परम् ॥ ५॥ (प्पासतातो) प्रसिद्धिहेतुर्मावाना प्राया श्रेष्ठपरिग्रहः । सहसं जम्धी शहाः पाञ्चजन्यस्तु विश्रुतः ॥ ६ ॥ भिभिनवगुप्तस्य) महानुभाषसम्पर्कः कस्य नौमतिकारणम् । इन्दोः शिशिरसाद कलापि अभिनन्यते ॥७॥ सम्पर्केण सतां प्रायः पात्रता यायसन्नपि । एण्यातोयमपि माद गहां याति पवित्रताम् ॥ ८॥ (प्रवाए।

·संसर्गदोपद्धतिः।
गुणः शोऽपि मथते पृथुरप्यपचीयते ।
प्राप्य साधुखलौ चन्द्रः पक्षाविव सितासितौ ॥९॥
(कादम्बरीक्यासारे)
अतिमात्रभासुरत्वं पुप्यति मानोः परिग्रहादनलः ।
अधिगच्छति महिमानं चन्द्रोऽपि निशापरिष्टहीतः ॥ १० ॥
(कालिदासस्य)
यस्मिन् जीवति (जीवति) महाजनस्तस्य जीवितं नाम ।
जीवनपि स (न) जीवति न जीवति यमाथिवः पुरुषः ।। ११ ॥
(सुन्दरपाण्डवस्य)
विमति पतन्ति सह पातैरेव न (न्दि १दी)तटेपु रूहानि ।
अवलम्बितानि भीतैस्तृणानि किमु चेतनावन्तः ॥ १२ ॥
(वछमस्य)
ख्याता नराधिपतयः कविसंश्रयेण
राजाश्रयेण च गताः कवयः प्रसिद्धिम् ।
राज्ञा समोऽस्ति न कनेः परमोपकारी
राज्ञो न चास्ति कविना सदृशः सहायः ॥ १३॥
(रुद्रदेवस्य)
बासपरिसण्ठिणए विगुणपरिहीणो फरेइ किं गुणिणो ।
जञ्च अद्धस्स वरं वो हत्थिठिओ णिप्पळ चेअम् ॥ १४ ॥
हंसा ण सरेहि विणा सराण सोहा विणा प इंसेहि ।
अण्णोणचि अए ए अप्पाणण्णवर गरूअन्ति ॥ १५ ॥
(गापाकोशे)
इति संसर्गगुणपद्धतिः ॥
१७८. अथ संसर्गदोषपद्धतिः ।
असत्सम्पर्कदोपेण सज्जनोऽपि विगीते ।
मार्गस्तिमिरसम्पर्कात समोऽपि विपमायते ॥१॥

·सूफिरलहारे असज्जनेन सम्पादनयं यान्ति साधवः । मधुरं शीतलं तोयं पावकं प्राप्य निर्गुणम् ॥ २ ॥ (व्यासशतके) विलाथम्पकसंश्लेपान प्राप्नुवन्त्यधिवासनाम् । रसोनभक्षास्तद्गन्धाः सो साङ्गमिणो गुणाः ॥ ३॥ अपा प्रवाहो गागोऽपि समुद्रं प्राप्य तद्रसः । भवत्यवश्य तद्विद्वान्नाश्रयेदशुभात्मकम् ॥ ४॥ (कामन्दकीये) यादृशे संविवदते यादृशांथोपसेवते । यादृगिच्छेच भवितुं तार भवति पूरुषः ॥ ५ ॥ (महाभारते) संशयस्थानसम्बन्धाद् गुणवानपि दृप्यते । रानो चल्मीकसम्बत्धाद्रज्जुः सोयते किल ॥६॥ (प्रतापरुने) कचिदपि वस्तुविशे(पो? पे) दोपोऽपि गुणेन तुल्यतामेति । खण्डतमेव हि मण्डनमधरदले भवति रमणीनाम् ॥७॥ (वहमस्य) भसत्यागात् पापकृतामपापा- स्तुल्पो दण्डः स्पृशते मिनभावात् । शुफेणाई दयते मिनभावाद तस्मात् पापैः सह सन्धि न कुर्यात् ॥८॥ यदि सन्त सेवते यद्यसन्तं तपस्विनं यदि वा स्तनमे । वासो यथा रागवशं प्रयाति तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥९॥ (महाभारते) अहं मुनीनां वचनं मृणोमि गवाशनानां स यचा शृणोति ।

·क्षमापद्धतिः । प्रत्यक्षमेतद् भवता हि दृष्टं संसर्गजा दोपगुणा भवन्ति ॥ १० ॥ (वन्त्रोपायाने) आसअवसेण गरुअं ताइ अमडहत्तणाइएमे । विची सि समापदधाणिह आगआ नहुआ ॥ ११ ॥ (गाथाकोशे) इति संसर्गदोपपद्धतिः॥ १७९. अथ क्षमापद्धतिः। क्षमावतामयं लोका परलोकः क्षमावताम् । इह सन्मानमिच्छन्ति परत्र च परां गतिम् ॥ १॥ यदि न स्युमनुष्येपु क्षमिणः पृथिवीसमाः । न स्यात् सन्धिमनुष्याणां क्रोधमूलो हि विग्रहः ॥ २॥ यः समुत्पतितं क्रोधं दैन्यं वा न नियच्छनि । स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि ॥ ३॥ (महाभारते) यः समुत्पतितं क्रोधं क्षमयैव निरस्यति । यथोरगस्त्वचं जीर्णा स वै पुरुप उच्यते ॥ ४ ॥ (रामायणे) आंजन्मसिद्धं कौटिल्य हलस्य च खलस्य च । सोढुं ययोर्मुखाक्षेपमलमेकैव सा क्षमा ॥५॥ न दुष्करतमं पुत्र! यत् प्रभुर्धातयेत् प्रजाः । श्लाघनीया यशस्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥६॥ एकः क्षमावतां दोपो द्वितीयो नोपपद्यते । यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ ७॥ आत्मानं च परं चैव त्रायते महतो भयात् । फुध्यन्तमप्रतिकुध्यन् द्वयोरेकशिकित्सकः॥८॥ (महाभारते) (कविवल्लभस्य) 2F

·२३४
सूक्तिरत्नहारे
क्षेनं तदेव पुण्यस्य भाजनं यशमां च ते ।
मरूढा हृदये येषां क्षान्तिवल्ली महाफला ॥९॥
पुण्यतीर्थमनायासः क्रतुरद्रव्यडम्बरः ।
अशोपणं शरीरस्य क्षमा नाम परं तपः ॥१०॥
(बृहत्कथायाम्)
धन्यास्ते पुरुपश्रेष्ठा ये बुद्धया कोपमुत्थितम् ।
निरुन्धन्ति महात्मानो दीप्तमग्निमिवाम्भसा ॥११॥
क्षमा धृतिः क्षमा सत्यं क्षमा धर्मः क्षमा गुरुः ।
क्षमावतामयं लोकः परलोकः क्षमावताम् ॥ १२॥
(श्रीरामायणे)
उपफारफमायते शं
प्रसवः कर्मफलस्य भूरिणः ।
अनपायि निवणं द्विषां
न तितिक्षासममस्ति साधनम् ॥ १३ ॥
अपरागसमीरणेरितः
क्रपशीर्णाकुलमूलसन्ततिः ।
मुकरस्तस्मन् सहिष्णुना
रिपुरन्मूलयितुं महानपि ॥ १४ ॥
(भारवे।
न तद्धलं यन्मृदुना विरुभ्यते
मंत्रो धर्मस्तरसा सेषितव्यः ।
प्रघंगिनी पूरसमाश्रिता श्री.
{दुः प्रोटान् गन्छति पुत्रपौत्रान् ॥ १५ ॥
(महाभारसे।
इति क्षमापद्धतिः ॥
१८०.
अतः
भद्रोहः माभूतेपु फर्मणा मनसा गिरा ।
अनुग्रहम दानं च शीलमेतद्विदुधाः ॥१॥

·शीलपद्धतिः। २३५ सर्वेऽ(पि हार)केयूरकुण्डलप्रतिमा गुणाः । शील (च? चा)कृत्रिमं लोके लावण्यमिव भूपणम् ।। २ ।। धर्म शीलं तथा वित्तं बलं हीश्चैव पञ्चमी । शीलमूला महाराज! सदा नास्त्यत्र संशयः ॥ ३॥ सभा जिता वस्त्राता ममाशा गोमता जिता । अधा जितो याना सर्व शीलवता जितम् ॥ ४॥ शीलं प्रधानं पुरुपे तयस्येह प्रणश्यति । न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न वन्धुभिः ॥ ५ ॥ ज्यायांसमपि शीलेन विहीनं नैर पूजयेत् । अपि शूद्रं तु सद्वृत्तं धर्मस्थमिह पूजयेत् ॥ ६ ॥ (महाभारते) विद्या श्रुतं तपो चाप्यैश्वर्य वा यशः प्रकाशो वा। शीलरहितस्य सर्व द्विरदस्नानोपमं भाति ॥ ७॥ सुन्दरपाव्यस्य" शुफोऽपि चन्दनतरुन जहाति गर्ने पद्धोऽपि वारणपतिन जहाति लीलाम् । यत्रादितोऽपि च रसं न जहाति चेनुः क्षीणोऽपि न त्यजति शीलगुणं सुशीलः ॥८॥ यो भ्रष्टशीलविनयः स पिनाशकाले ग्रास समाविशति शीलवतो न सोऽस्ति । तस्मात् प्रष्टहृदयः परलोकमन्ते यो गन्तुमिच्छति म रक्षति शीलमेव ॥ ९॥ घरं भ्रान्तावः सभयजलमध्येऽवतरणं वरं साकीर्णे तृणगहनपे प्रपननम् । वरं विन्ध्यादव्यामनशनतपार्तस्य मरणं न शीलाद्विभ्रंशो भवति कुलजस्य श्रुतवतः ॥१०॥ पाण्डित्यस्य विभूपणं मधुरता शौर्यस्य वाक्मयमो ज्ञानस्योपशमः श्रुतस्य विनयो वित्तस्य पाने व्ययः ।

·२३६ सूक्तिरत्नहारे अक्रोधस्तपसः क्षमा प्रभवितुर्धर्मस्य निर्व्याजता सर्वस्यास्य पुनस्तथैव जगतः शीलं परं भूषणम् ॥ ११ ॥ (सरस्वतीकण्ठाभरणे) इति सीलपद्धतिः॥ १८१. अथ सङ्कीर्णपद्धतिः । नास्ति विद्यासमं मित्रं नास्ति व्याधिसमो रिपुः । न चापत्यसमः स्नेहो न च दैवात् परं वलम् ॥१॥ (वालभदेवस्या असन्तु द्विजो नष्टः सन्तुष्टः क्षत्रियस्तथा । सलज्जा गणिका नष्टा निर्लज्जा च कुलाङ्गना ॥२॥ अत्यल्पमपि साधूनां शिलालेखेव तिष्ठति । जललेखेव नीचानां यत् कृतं तद्विनश्यति ॥ ३ ॥ (ग्यासशसके) अनभ्यासे विपं शास्त्रमजीर्णे भोजनं विपम् । दरिद्रस्य विपं गोष्ठी वृद्धस्य तरुणी विषम् ॥४॥ (दण्डनीस्याम्) नालसाः प्राप्नुवन्त्यर्थान् न शठा न च मानिनः । न च लोकरवाद् भीता न च शश्वत् प्रतीक्षिणः ॥५॥ उत्साहो रिपुवन्मित्रमालस्यं मित्रवद्रिपुः । अमृतं विपवद् विद्या(मृत)पद् विपमङ्गना॥ ६ ॥ (मतापरदे) जीवन्मृतो दरिद्राख्यरत्यज्यते पतितो यथा । श्रीमानाधीयते सर्वः पुष्पवृक्ष इवालिभिः ॥ ७ ॥ एकः स्वादु न भुञ्जीत चकनार्य न चिन्तयेत् । एको न गन्दधानं नैससुप्तेषु जागृयात् ॥ ८ ॥ गन्धेन गावः पश्यन्ति चेदैः पश्यन्ति ब्राह्मणाः। चारैः पश्यन्ति राजानयाामितरे जनाः ॥९॥ (महामारते) ·सङ्कीर्णपद्धतिः। २३७ बाह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्वियं तथा। अमात्यं नृपतिद राजा राजानमेव च ॥ १० ॥ (पञ्चतन्त्र) पानीयस्य रसं शैत्यं भोजनस्यादरो रसः। आनुकूल्यरसा भार्या मित्रस्यावचनं रसः ॥ ११ ॥ आपत्यु मित्रं जानीयाद रणे शूरं रहा शुश्चिम् । भार्या च विभवे क्षीणे व्यसनेषु पियातिथिम् ।। १२॥ (महाभारत) मरणान्तानि वैराणि प्रसवान्तं च यौवनम् । कुपितं प्रणतान्तं च याचितान्तं च गौरवम् ॥ १३ ॥ (नीत्याम्) राजपुत्र ! चिरं जीव मा जीव + + पुत्रकम् । जीव वा मर वा साधो ! व्याध मा जीच मा मरम् ॥१४॥ शास्त्रकाव्यविनादेन कालो गच्छति धीमताम् । व्यसनेनैव मूर्खाणां निद्रया कलहेन वा ॥ १५ ॥ माता यदि विपं दद्याद्विक्रीणीतेऽपि वा सुतम् । राजा हरति सर्वस्वं का तत्र परिदेवना ।। १६ ।। सुवर्णपुप्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रयः । कृतविद्यश्च शूरश्च यश्च जानाति सेवितुम् ॥ १७ ॥ को विदेशः सविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् । कोऽतिभारः समर्यानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।। १८ ॥ अविद्यः पुरुपः शोच्यः शोच्यं मिथुनमग्रजम् । निराहारा : प्रजाः शोच्याः शोच्य राष्ट्रमराजकम् ॥ १९ ॥ श्रद्धानुसारिणी विद्या कीर्तिस्त्यागानुसारिणी । उत्साहसारिणी सम्पद् बुद्धिर्धर्मानुसारिणी ॥ २० ॥ अमिहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् । रतिपुत्रफला दारा दत्तभुक्तफलं धनम् ।। २१ ॥ (महाभारत) ·२३८ सूक्तिरत्नहारे अ(लं)करोति हि जरा नृपविप्रचिकित्सकान् । विडम्पयति वेशस्त्रीमल्लचारणनर्तकान् ।। २२ ॥ ना(हु ? कुः) सम्पन्नमश्नाति नाकुमारः प्रमोदते । न श्रीरकृपमाणस्य नाभ्रातुर्वर्धते वलम् ॥ २३ ॥ स्पृशन्निव गजो हन्ति जिघन्निव भुजङ्गमः । हसन्निव नृपो हन्ति मानयन्निव दुर्जनः ।। २४ ।। देहीति वचनं कष्ट नास्तीति वचनं तथा । देहि नास्तीति वचनं मा भूज्जन्मनि जन्मनि ॥ २५ ॥ भुक्त्वा निशितः (व्यं ? स्थौल्यं) तिष्ठतो बलवर्धनम् । आयुश्च क्रमतो नित्यं मृत्युर्धावति धावतः ।। २६ ।। सा भार्या या प्रियं ब्रूते स पुत्रो यत्र नितिः । तन्मित्रं यत्र विश्वासः स देशो यत्र बान्धवः ॥ २७ ॥ अध्वा जरा मनुष्याणामनध्वा दन्तिनां जरा । अपैथुनं जरा स्त्रीणामश्वानां मैथुनं जरा ॥ २८ ॥ नास्ति विद्यासमचक्षुर्नास्ति विद्यासमं पलम् । नास्ति रोगसमं दुःसं नास्ति त्यागसम सुखम् ॥ २९ ॥ (एते महाभारते) विद्या प्रवसतो मित्रं भार्या मित्रं गृहे सतः । आतुरस्यौपधं मित्र मित्रं दानं मरिष्यतः ॥ ३० ॥ मृतो दरिद्रः पुरुषो मृतं राष्ट्रमराजकम् । मृतमश्रोत्रिये दानं मृतो यज्ञस्त्वदक्षिणः ॥ ३१ ॥ हिंसा (फ? च)लमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिलम् । शुश्रूपा तु वलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां चलम् ॥ ३२ ॥ पक्षिणां यलमाकाशं मत्स्यानामुदकं बलम् । दुर्बलस्य यल राजा वालानां रुदितं चलम् ॥ ३३ ॥ (नात्याम्) ·सङ्कीर्णपद्धतिः २३९ शैले शैले न माणिक्यं मौक्तिकं न गजे गजे । देशे देशे न विद्वांमश्चन्दनं न वने वने ॥ ३४ ॥ विनयेन पिना का श्रीः का निशा शशिना विना । रहिता सुकवित्वेन कीरशी बाधिदग्धता ॥ ३५ ।। पूरितः पाणिमुत्तानं जिनः कुण्डलितं धनुः । पुनः करोति चेदग्ने विग् दानं विक् च पौरुपम् ॥ ३६ ॥ अपात्रे रमते नारी गिरी र्पति वासवः । लुब्धमाश्रयते वित्तं प्राज्ञाः प्रायेण निर्धनाः ॥ ३७॥ मक्षिका व्रणमिच्छन्ति धनमिच्छन्ति पार्थिवाः। नीचाः कलहमिच्छन्ति सन्धिमिच्छन्ति साधवः ॥ ३८ ॥ स्वगृहे पूज्यते मूर्खः स्वग्रामे पूज्यने प्रभुः । स्वदेशे पूज्यते राजा विद्वान् सर्वत्र पूज्यते ॥ ३९ ॥ गर्जति गरदि न वर्पति वर्पति वासु निःस्वनो मेघः ! नीचो वदति न कुरुते न वदति सुजनः करोत्येन ॥ ४० ॥ अपि सहवसतामसतां जलरुहज लबद् भवत्यसंश्लेपः । दूरेऽपि सतां वसतां प्रीतिः कुमुदेन्दुवद् भवति ।। ४१ ।। अनुकुरुतः सलसुजनावनिमपाश्चात्त्यभागयोः सूच्या। विदधाति रन्ध्रमेको गुणवानन्यस्तु पिदधाति ॥ ४२ ॥ (सुन्दरपाण्ड्यस्थ) जलधिजलान्ता नद्यः स्त्रीभेदान्तानि धन्धुहृदयानि । पिशुनजनान्तं गूढं दुप्पुवान्तानि च कुलानि ॥ ४३ ॥ (महाभारते) हिमवति तिष्ठत्यौपघमुदधौ रत्नं विभावसौ तेजः । वैरमसज्जनहृदये सज्जनहृदये सदा शान्तिः ॥ १४ ॥ यस्य जना न वदन्ति महनं नो समरे विजयं मरणं वा । न थुतदानमहाधनतां वा तस्य भवः कृमिकीटसमानः॥४५ ।। (एते वराहमिहिररय) ..

·सूक्तिरलदारे त्यजति भयं कृतपापं मित्राणि शठं प्रमादिन विद्या । हीः कामिनमलसं श्रीः स्त्री कूरं दुर्जनं लोकः ।। ४६ ।। दक्षः श्रियमधिगच्छति पथ्याशी कल्यवां सुखमरोगः। उद्युक्तो विद्यान्तं धर्मार्थयशांसि च विनीतः ॥ ४७ ॥ कोऽन्धो यो (कार्यर)तः को बधिरो यः शृणोति न हितानि काले यः प्रियातिथिं नैव जानाति ॥४॥ को मूढः (सुन्दरपाण्ड्यस्य) दीनं पुत्रं ब्राह्मणी याचितारं गौर्वोढारं शीघ्रगन्तारमश्वः। दीनं शूद्रा कर्मकारं तु वैश्या मृतं सूते क्षत्रिया राजपुत्री ॥ ४९ ॥ तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं युगेन भद्रो व्यवहारेष्वसाधुः । शूरो भवेवस्वतन्त्रेषु धीरः कृच्छ्राथापत् ....वारयश्च ॥५०॥ जरा रूप हरति हि धैर्यमाशा मृत्युः प्राणान् ब्रह्मचर्यामसूया । क्रोधः श्रियं शीलमनार्यसेवा लज्जा काम सर्वमेवाभिमानः ॥५१॥ राजाश्रयस्तस्करमश्यपण्यमाथर्वणं चापि समुद्रयानम् । एतानि सिध्यन्ति महाफलानि विपर्यये माणहराणि पश्च ॥५२॥ (महाभारते) रिपुभावमपास्य यः सुहृत्तां गमयेच्छत्रुजनं स एव विद्वान् । रितामुपयान्ति यस्य मित्राण्यपचारेण दुरात्मनां स राजा ॥५३॥ (पशतन्त्रे) स्तब्धस्य नश्यति यशो विपमस्य मित्रं नष्टक्रियस्य कुलमर्थपरस्य धर्मः। विद्याफलं व्यसनिनः कृषणस्य सौख्यं राज्यं प्रमत्तसचिवस्य नराधिपस्य ।। ५४ ॥ दोर्मध्यान्नृपतिविनश्यति यतिः सङ्गात् सुतो लाळनाद् विनोऽनध्ययनात् कुलं कुतनयाच्छीले खलोपासनात् । हीमद्यादनवेक्षणादपि कृषिः स्नेहा प्रवासाश्रया- मैत्री चाप्रणयात् समृद्धिरनयात् त्यागात् प्रमादाद्धनम् ।। ५५।। (भतारे) ·सङ्कीर्णपद्धतिः। आघातं मरणेन जन्म जरसा जात्युज्ज्वल यौवनं सन्तोपो धनलिप्सया शमसुसं प्रौढाइनाविभ्रमैः। लोके मत्सरिभिर्गुणा वनभुवो ग्यालैर्नृपा दुर्जनै- रस्थैर्येण विभूतिरित्युपडत रम्यं न किं येन तत् ॥ ५६ ॥ (प्रतापदीये) क्षते प्रहारा निपतन्त्यभीक्ष्णं धनक्षये दीप्यति जाठरामिः। भापत्सु वैराणि समुद्भवन्ति च्छिद्रेष्वनी बहुलीभवन्ति ॥ ५७ ॥ (पञ्चतन्त्र) स्वधर्मनाशो धनिकोपरोधा कन्याबहुत्वं च कुपुत्रता च । मित्रं विरक्तं विमुखाश्च दाराः पद जीवलोके व्यसनान्यमुग्मिन् ॥ ५८ ॥ (भटटे) शशी दिवसधूसरो गलितयौवना कामिनी सरो विगतवारिज मुखम(न)सरं स्वाकृतेः। पभुधनपरायणः सततदुर्गतः सज्जनो नृपाङ्कणगतः खलो मनसि सप्त शल्यानि मे ॥ ५९ ॥ (भर्तृहरेः) दातारो यदि कल्पशाखिभिरलं यद्यर्थिनः किं तृणैः सन्तश्वेदमृतं वृथा यदि खलाः किं कालकूटेन किम् । किं कर्पूरशलाकया यदि दृशः पन्थानमेति प्रिया संसारेऽपि सत्तीन्द्रजालमपरं यद्यस्ति तेनापि किम् ॥६॥ (काव्यप्रकाशे) एको नेता क्षत्रियो वा द्विजो वा चैका विद्यान्वीक्षिकी वा नयी वा । एका भार्या वंशजा वा प्रिया वा. प्पेकं मित्रं भूपतिर्वा यति ॥ ६१ ।। (महाभारत) ·M सकिरलहारे पढ़ो। वन्यस्त्वमसि न गृहं यासि योऽधी परेषा पन्योन्धी व धनमदवता नेक्षसे यो मुखानि । साध्यो मुक! त्वमपि कृपण स्तौपि नार्थाशया या स्वोतव्यस्त्वं पपिर ! न गिरं यत् समानी शृणोपि ॥२॥ (महारप्रकाशे) किमासेव्यं पुंसां सविधमनाय धुसरितः' फिर्मकान्ते ध्येय? चरणयुगळ कौस्तुमभृता। फिमाराध्य पुण्यं किमभिलपणीय च सुधियां पदासल्या चेतो निरवधिविमुक्त्यै प्रभवति ।। ६३ ।। (मलद्वारसवावे) धान्तियेत् फाचेन किं फिमरिभिः क्रोधोऽस्ति पेद् देहिनां शातिवेदनलेन किं पदि सुहृद् दिव्यौपधैः किं फलम् । फि सपंर्यदि दुर्भनाः किमु धर्षियानवधा यदि प्रीडा पैन् किमु भूपणेन फरिता यद्यस्ति राज्येन किम् ॥६॥ (भरे) न मोधिनोऽयों न गठस्य मित्रं धरस्प न सी मुसिनो न विद्या । न कामिनो हीरलसस्य न श्री सवं तु न स्पादनपस्थितस्प ॥ ६॥ स स्निग्धोशालाग्निपारयति यस्तन् फर्म यनिर्मल साग्री यानुविधायिनी म प पुमान् यः सदिरम्पर्यते । सांभीर्या न मद परोति स मुग्मी पस्तृष्णया नोपते पन्मिने पदयन्त्रण स पुस्पो या खिद्यते नन्द्रियः ॥ ६ ॥ (मसारमा किमुस्ट्रपफनेहि किं या इगुमेहिं पन्दणमस्स । मुहसरस की उणेहिं भूगाए पी गुगीचरस ।। ६७ ॥ •पा विसमा दरगई किरदन नणो गुणग्गाही! नि सोपं गुपळत कि दुपार नो सळो कोभो ।। ६८।। तमा Premi Myrmakatha ·नायकप्रशंसापद्धतिः। तह हस सजहण हसिज्जइ तह जीवहा परं पिमं होइ । तर जिअ जहळ हमिनस तह मरजह ओइणमम्मको होहि ।। ६९॥ 'सो अत्यो जो हत्थे तं मित्तं न गिरन्तरं वसणे। तं रूअं जत्य गुणा तं विष्णाणं जहिं धम्पो ॥ ७० ॥ (सतरा याम) घिीर हरह विसामो विणमं जोवणमओ अगंगो कन्जम् । एकन्तगहिअपस्खो कि सीमउ टवेइ यअपरिणामो ॥ ७१ ।। (सतौ) कस्स च जणंति ण सुई सुजणा विसुगापरुणळपत्ति । आणन्देइ मिश्रको धूमो कटुएइ णअणाइ ॥ ७२ ॥ विळिअषणा वि धीरा जाअनि महाधणव परिएहि । इमरा सन्ते वि धणिणो विळिणविभवे नदीमन्ति ॥ ७३ ।। गायाको) इति सीर्णपद्धतिः॥ मर्थपर्व समाप्तम् ॥ १८२. अथ नायकप्रशंसापद्धतिः। उत्पचिर्जमदग्नितः स भगवान् देवः पिनाकी गुरु- वीर्य यत्तुं न तद् गिरां पथि ननु व्यक्तं हि वन कर्ममिः । स्पागा सप्तसमुद्रमुद्रितमही निजिदानावधिः सत्वं ब्रह्म तपोनिषैर्भगवतः किं वा न लोकोचरम् ॥ १॥ (भवभूते) सो यो हस्ते तन्मितं यनिरन्तरं यमने । वटूर्प यत्र गुणाल विज्ञानं यत्र धर्म ! 1 धैर्य हरनि विषादो दिनयं यौवनमदोऽनङ्गो लन्नाम् । ‘াহার কি বিনা অত্যাবহার যথাসানঃ | विगलितपना अपि पारा जायने महाधना व चरितः। - एवरे सोपे पनिनो विगारनीवनका इन इस्पन्दे ।

·२४१ सूफिरनहारे कपोले जानक्याः करिकलभदन्तद्युतिमुपि स्मरस्मेरं गण्डोडमरपुलकं चक्रकमलम् । मुहुः पश्यन् भृण्वन् रजनिचरसेनाकळकळं जटाजूटन्धि द्रढयति रघूणां परिवृढः ॥२॥ (महानाटके) मुश्च कोपमनिमित्तकोपने! सन्ध्यया प्रणमितोऽस्मि नान्यथा किन वेत्सि सहधर्मचारिणं चक्रवाकसमचिमात्मनः ॥ ३ ॥ (कालिदासस्प) इति नायकमशंसापद्धतिः ।। १८३. अथ नायिकाप्रशंसापद्धतिः । नामापि स्त्रीति संहादि विकरोत्येव मानसम् । किं पुनर्दर्शनं तस्या विलासोल्लासितभ्रवः ॥ १॥ (कामन्दकीये) प्राणानां च मियायाथ मूढाः सादृश्यकारिणः । प्रियाः कण्ठगता रत्यै प्राणा मरणहेतवः ॥२॥ (मतापदे) स्मृता भवति तापाय दृष्टा चोन्मादकारिणी। स्पृष्टा भवति मोहाय सा नाम दयिता कथम् ॥ ३ ॥ (घसमस्य) यवत् साधु न चित्रेऽस्याः क्रियते तत्तदन्यथा । वापि तस्या लावण्यं रेखया किञ्चिदन्वितम् ॥ ४॥ चित्रे निवेश्य परिकरिपतसत्वयोगा रूपोरपेन मनसा विधिना कृता नु । स्त्रीरत्नसृष्टिरपरा प्रतिमाति सा मे धार्षिभुत्वमनुचिन्त्य पपुव तस्याः ॥५॥ (कालिदासस्य) ·नायिकाप्रशंसापद्धतिः । २०५ लावण्यद्रविणन्ययो न गणितः क्लेशो महान् स्वीकृतः स्वच्छन्दं चरतो जनस्य हृदये चिन्ताज्वरो निर्मिता। एषा तु स्वगुणानुरूपरमणाभावाद्वराकी हता कोऽर्धचेतसि वेधसा विनिहितस्तस्याप्तनुं तन्वता ॥ ६ ॥ (अक्षरसर्ष) अमृतममृतं चन्द्रश्चन्द्रस्तथाम्युजमम्युज रविरपि रतिः कामः कामो मधूनि मधून्यपि । इति न भजते वस्तु प्रायः परस्परसहरं तदियमवला धत्ते लक्ष्मी कथं सफलामिकाम् ॥ ७ ॥ (मरस्वतीकण्ठाभरणे) अस्याः सर्गविधौ प्रजापतिरभूच्चन्द्रो नु कान्तप्रभः मृङ्गारकरसः स्वयं च मदनो मासो नु पुष्पाकरः । वेदाभ्यासजहः कथं स विपयव्यात्तकोतूहलो निर्मात प्रभवेन्मनोहरमिदं रुपं पुराणो मुनिः ॥ ८॥ (कालिदासस्य) *विरहे विसं व्व विसमा अमअयभा होइ सद्गमे भहिअम् । कि विहिणा समभं चिअ दोहिं वि पिआ विणिम्मिा ॥९॥ तह मुहसारिन्छ ण हइ त्ति संपुण्णमण्डलो पिहिणा। अण्णम व घटइउं पुणो वि राण्डिज्न मिअको ॥ १० ॥ एरहमेत्तम्मि जए सुन्दरमहिळासहस्सभरिए वि । भशहरए गवर तिस्सा वामद्धं दाहिणद्धस्स ॥ ११ ॥ चिपसिभदेसु ककन्दुभं रमसु अण्ठहा किंपि । भञ्जिहिसिभन्धहिन्य णवर एका अणंगस्स ॥१२॥ विरहे विपमिव विपमामृतमया भवनि सङ्गमेऽधिकम् । कि विधिना सममेव द्वाभ्यामपि मिया मिनिर्मिता ॥ तेव मुरसाश्य न भत इति सम्पूर्णमण्डरी विधिना । भन्यमयामिव घटायितु पुनरपि सग्क्ष्यते मृगा ॥ ऐनावन्माने जराति सुन्दरमहिलासहस्रभृतेऽपि । भनुहरति केवल तस्या वामा दक्षिणात्य ॥ * ·सूक्तिरनहारे *जस्स जहिं विष पढमं तिस्सा अंगम्मिणिव डिआदिही। तस्स तहिं .चेभ ठिआ सव्वंग केण विण:दिद्वन्, ।।.१३ ।। (गायाकोशे) इति नायिकाप्रशंसापद्धतिः ॥ १८४. अथ यसन्तपद्धनिः । धीरक्षालितचन्द्रेव नीलधौताम्बरेव च । टोल्लिखितसूर्येव बसन्तश्रीरदृश्यत ॥ १॥ पतित: पतमानैध पादपस्थैश्व मारतः । कुसुमैः पश्य सौमित्रे! क्रीटतीव समन्ततः ।। २ ॥ पद्मके सरसंस्पृष्टो रक्षान्तरविनिस्सृतः । निःश्वास इव सीताया वाति वायुमनोहरः ॥३॥ पादपात् पादपं गच्छन् शैलाच्छैलं वनादनम् । घाति नैकरसास्वादः स मोदित इवानिलः ॥४॥ (भीरामायणे) पालेन्दुवक्त्रायविकासभावाद् यक्षुः पलाशान्यतिलोहितानि । सद्यो वसन्तेन समागतानां नखक्षतानीव वनस्थलीनाम् ॥ ५ ॥ घूताङ्करास्वादकपायफण्ठः स्कोकिलो यन्मधुरं चुकूज । मनस्विनीमान विधातदक्षस्तदेव जातं वचनं स्मरस्प ॥ ६ ॥ अग्रे स्वीनखपाटलं कुरवकं श्याम द्वयोर्भागयो- लाशोकमुपोदरागसुभगं भेदोन्मुखं तिष्ठति । ईपद्धरजाकणाग्रकपिशा चूते नवा मजरी मुग्धत्वस्य च यौचनस च सखे! मध्ये मधुश्री स्थिता ॥७॥ (कालिदासस्य) यस्य यत्रैव प्रथमं तस्या भने निपतिता दृष्टिः। सस्य तमेव स्थिता साई नापिन राम् ॥

·२९ धर्मपद्धतिः। *कुसुमाउहपिअझैओं मुउलीकिदपहुचूभओं। सिद्धिळियमाणग्गहणओ वाभदि दाहिणपर्वणभो ॥ ८॥ १६ पढमं महुमासो जणस्स हिअआई कुणइ मिउळाई । पचा विद्धइ कामो नद्धप्पसरेहि छमियाणेहिं ॥९॥ (ररनावल्याम्) अभिणवराअक्खिता महुअरिआ वामएण फामेण । उत्तम्मइ पत्यन्तं दटुं पिअदंसणं दउअम् ॥ १० ॥ (प्रियदर्शिकायाम् ) इति वसन्तपद्धतिः ॥ १८५. अथ धर्मपद्धतिः। प्रविश्य तत्र मूलानि नीत्या मध्यन्दिनातपम् । अध्वनीना इव च्छाया निर्गच्छन्ति शनैः शनैः ॥१॥ किंशुकव्यपदेशेन तरुमारुह्य सर्वतः । दग्धादग्धमरण्यानां पश्यवीव विभावसुः ॥ २॥ (सोमदत्तभहस्य) सुमगसलिलावगाहाः पाटलसंसर्गिसुरगिवनवाताः । प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः ।। ३ ॥ दिने दिने शैवलयन्त्यघस्तात् सोपानपर्वाणि विमुञ्चदम्मः । उद्दण्डपर्म गृहदीर्घिकाणां नारीनितम्यद्वयसं बभूव ।। ४ ।। नवेप सायन्तनमल्लिकानां विजृम्मणोद्ग्रन्थि फुडमलेपु । प्रत्येकनिक्षिप्तपदः सशब्दं संख्यामिवैपां भ्रमरश्चकार ।। ५ ॥ ..(कालिदासस्य) कुमुमायुधप्रियदूतको मुकुलीकृतबहुचूतक । शिथिरितमानग्रहणको चीजति दक्षिणपवन ॥ इह प्रथम मधुमासो जनस्य हृदयानि हरते मृदुलानि । पश्चाद्विष्यति कामो एन्धप्रसर कुसुमबाण ॥ * ·२५८ तिरत्नहारे अचन्तक्खविअदोसो परिवड्डिअमित्तमण्डणाळोओ। कस्स ण जणेइ दुःखं दिअहा असुणेन्च वाळतो ॥६॥ (गाथाकोसे) इति धर्मपद्धतिः॥ १८६. अथ पर्यापद्धतिः। मेघकृष्णाजिनधरा धारायज्ञोपवीविनः । मारुतापूरितगुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥ १॥ फशाभिरिव हैमीभिर्विद्युद्भिरिव ताडितम् । अन्तःस्तनितनि?पं सवेदनमिवाम्बरम् ॥ २ ॥ मन्दमारुतनिःश्वास सन्ध्याचन्दनरञ्जितम् । आपाण्डुजलदं भाति कामातुरमिवाम्बरम् । ३ ।। सुरतामर्दविच्छिन्नाः स्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाः । पतन्तीवाकुला दिक्षु तोयधाराः समन्ततः॥४॥ निलीयमानैविहगैश्चलगिरिव पाजैः । विकसन्त्या च मालत्या गतोऽस्तं ज्ञायते रविः ॥५॥ सन्ध्यारागोत्थितैस्तानैरन्तेष्वधिकपाण्डरैः । स्निग्धैरभ्रपटच्छेदैर्वव्रणमिवाम्बरम् ॥ ६ ॥ निद्रा शनैः केशवमम्युपैति द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति । हृष्टा वलाका घनमभ्युपैति कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥७॥ (श्रीरामायणे) अणुदिअहज्झिजिरीओ आळेए ऊण पहिअजाआओ। धारामोक्खणिहेण व मेहाण गळन्ति अस्सूइ ॥ ८॥ .. (सप्तशाया) इति वर्षापद्धतिः॥

·२१९ १८७. अथ शरत्पदनिः। सञ्जहार शरत्कालः कदम्बकुमुमश्रियः। प्रेयोषियोगिनीनां च निःशेषाः सुखसम्पदः ॥ १॥ (उददस्य) अपीतक्षीवकादम्बमसम्मृष्टामलाम्बरम् । अप्रसादितसूक्ष्माम्बु जगदामीन्मनोहरम् ॥ २॥ ज्योत्स्नाम्युनेन्दुकुम्भेन ताराकुमुमशारितम् । क्रमगो रात्रिकन्याभिर्योमोद्यानपमिच्यत ॥ ३॥ मयूरा मौनमातस्थुः परित्यक्तमदा बने । असारतां परिक्षाय संसारस्येव योगिनः॥४॥ सर्वत्रातिप्रमन्नानि सलिलानि तथाभवन् । ज्ञाते सर्वगते विष्णी मनांसीव सुमेधसाम् ॥ ५ ॥ अवापुस्तापमत्यर्थं शर्यः पन्चलोदके। पुत्रक्षेत्रादिसक्तेन ममत्वेन यथा गृही ॥ ६ ॥ शनकैः शनस्तीरं तत्यजुश्च जलाशयाः। ममत्वं क्षेत्रपुत्रादिरूवमुच्चर्यथा युधः ॥ ७॥ (श्रीविष्णुपुराणे) स्नपिताः प्रावृपा पूर्व दिशः परिदधुस्ततः । शरदोपहतं सूक्ष्ममम्बरं हंसलक्षणम् ॥८॥ (मरविवारचक्रातिन) शाखासु सप्तच्छदपादपानां प्रभासु तारार्फनिशाकराणाम् । लीलासु चैवोचमवारणानां श्रियं विभज्याद्य शरत् प्रवृत्ता ॥९॥ (श्रीरामायणे) *अह मणहरचन्दमुही बन्धुज्जीवाहरा कुवळअच्छी । विअसिअपङ्कअहत्था विभ प्पयुत्ता सरमळन्डी ॥ १०॥ (गाथामोशे) * अय मनोहरचन्द्रमुखी बन्धुजीराधरा।कुवाशी । विकसितपहजहस्तेव प्रवृत्ता शरलक्ष्मी. ॥ 21 ·२५० सूक्तिरनहारे * अहिणवचन्दाळोआ उद्देसासारदीसमाणजळवा । जिम्माअमजणसु हा दरवमुआअच्छविं वहन्ति व दिअहा ॥११॥ सोहद विमुद्धकिरणो गअणसमुहम्मि रअणिवेळाळग्गो। वारामुचाचरो फुउविधिअमेसिप्पिसंपुउमुक्को ।। १२ ।। पज्जतसनिळ्योए इरादोश्न्तणिम्मळे गभणभळे । अचासणं व ठिअं विगुस्कपरभागपाअडं ससिविम्बम् ॥ १३ ॥ चन्दाअवधवलाओ पुरन्तदिअहरगणन्तरिचरुवाओं। सोम्मे सरअस्स टरे मुत्तावळिविम्भमं वहन्ति णिसाओ ॥१४॥ (सेतो) सरए महद्धदाणं अन्ते सिसिराई बाहिरुझाई। जाआइ कुरिअसज्जणहिअअसरिच्छाइ समिळाइ ।। १५ ॥ (सप्तस्याम्) विमलमिअदाहरणो केअइदळधृनिधूसरसरीरो। पमहाहि णेव्वविदिसइ उद्दीविअवम्महो सरभो ॥१६॥ उरसि णिप्तिअळिणीदळामा तणुइओ यवेणीओ। सरा दइआ जाआ बाअसदळ अस्स विरहम्मि ॥ १७ ॥ (गापाकोरे) इति शरततिः॥ *अभिनपचन्द्राले का देवासारश्यमान जल याः । निमितमानता दर उपि पहननीय दिपसाः ।। सोमो विगुरियो गगनगद रजनियरला.। सारामा एटीपरितमे पराम्पुटमुक्तः।। पयोप्ताहिर कदमयमानानमः गगनर ले। अाय vिi पिमुफपरभागनस्ट शशिषिम्यम् ।। चन्द्रमा पुगदिसमस्नानतिम्. । सम्पद उरमि मतपरिरमं यहांना निशाः ॥ पार मरनमा मिरामियांदगा। जानिसानसगरमा साना

·१८८. अथ हेमन्तपतिः।
नीहारपरुपो लोकः पृथिवी सस्यमालिनी ।
जलान्यनुपभोग्यानि सुभगो हव्यवाहनः ॥१॥
अत्यन्तमुखसञ्चारा मध्याह स्पर्शतः सुखाः।
दिवसाः सुभगादित्याश्याचाः सलिलदुर्भगाः ॥२॥
एते हि समुपासीना विहगा जलचारिणः ।
न विगाहन्ति सलिलमप्रगल्भा इवाहवम् ॥ ३ ॥
सेवमाने दिशं सूर्ये भूयमन्तकसविताम् ।
विहीनतिलकेच स्त्री नोत्तरा दिक् प्रकाशते ॥ ४ ॥
खर्जूरपुष्पाकृतिभिः शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः।
शोभन्ते किञ्चिदालम्बाः शालयः कनकप्रभाः ॥५॥
(श्रीरामायणे)
भवणको सन्तापं हेमन्तो सज्जणं च्च अधिळअइ (दु?)।
दुज्जणवअणेण ब ताविमाण ळोआण साएण ॥ ६ ॥
(गाथाकोशे)
इनि हेमन्तपद्धतिः ॥
-
१४९. अथास्तमयपद्धतिः ।
भभिनववधुरोपस्यादुः करी पतनूनपा-
दसरटजनाश्लेपरस्तुपारसमीरणः ।
गलितविभवस्याज्ञवाय पुतिनराणा खे-
विरहियनिताबस्यौपश्यं विभर्ति निशाकरः ॥ १॥
पभकान्तिमरुणविभागयोः सद्गमय्य तव नेत्रयोरिव ।
संक्षय जगदिन मजेश्वरः संहरत्यहरयावहपतिः॥ २ ॥
सोऽयमानतगिरोधरैर्हयः कर्णचामरविहितक्षणैः ।
अस्तपति युगभुनकेसरैः मंनि पाय दिवसं महोदधा ॥३॥

·२५२
तिरत्नहारे
दूर मनपरिमेयरश्मिना वारुणी दिगरुणेन भानुना ।
भाति केसरवतेव मण्डिता बन्धुर्जीवतिलकेन कन्यका ॥ ४॥
एप वृक्षशिखरे कतास्पदो जातरूपरसगौरमण्डला ।
हीयमानमहरत्ययातपं पीवरोरु! पिवतीय बहिणः॥५॥
खं प्रसुप्तमिव संस्थिते रवी तेजसो महत ईदृशी गतिः ।
वत् प्रकाशयति यावदुत्थितं मीलनाय खल तावतश्व्युतम् ॥
(एते कालिदासस्य)
ओल्लुग्गपरिस्साणज्झिज्जं तपसारिआ अवणिराणम् ।
आमिज्जीति णवजाअन्तळि अत्तर्ण दुच्छाआणम् ॥ ७॥
(गाथाकोशे)
इत्यस्तमयपद्धतिः ॥
१९०. अथ सन्ध्यापद्धतिः ।
अनुरागवती सन्ध्या दिवसस्तत्पुरःसरः ।
अहो! दैवगतिश्चित्रा तथापि न समागमः ॥१॥
सन्ध्ययाप्यनुपदं रखेः पदं धय॑मस्तशिखरे समर्पितम् ।
पार तथेयमुदये पुरस्कृता नानुयास्यति कथं तमापदि ॥ २ ॥
सान्ध्यमस्तमितशेपमातपं रक्तरेखमपरा विभति दिक् ।
साम्परायवसुधा सशोणितं मण्डलाग्रमिव तिर्यगुज्झितम् ॥ ३ ॥
सन्ध्या निशावासरयोभासे विभक्तयोरिन्दुदिवाकराभ्याम् ।
विश्लेपशङ्काचकितेन धात्रा सन्दंशदत्ता जतुवर्तिकेव ॥ ४ ॥
(वीरेवरस्य)
अत्थसिहरम्मि दीसइ मेरुअडुग्गुहकणभकहमकअम्बो ।
घळमाणतुळिअरविरहपनि अडिअथ अवदंब सज्झाराओ ॥५॥

·चन्द्रोदयपद्धतिः।
संञ्झअवमुझन्तं जळिभपसम्मन्त उअवहट्टाणणिणम् ।
दूत्यम्मिअदिणअरं जावं संवत्थसरिसरूपं गअणम् ॥ ६॥
(सता)
इति सन्ध्यापद्धतिः ॥
१९१. अथ तमापद्धतिः।
लिम्पतीव तमोगानि वर्पतीवाननं नमः ।
मसत्पुरुपसवेव दृष्टिनिष्फलतां गता ॥ १ ॥
(दण्डिन)
यामि दिवससन्धिसम्भवे तेजसि व्यवहिते मुमेरुणा।
एतदन्धतमसं निरङ्कुश दिक्षु दीर्यनयने ! विजृम्मत ॥२॥
नोर्ध्वमीक्षणगतिर्नचाप्ययो नाभिवो न च पुरो न पृष्ठतः ।
लोक एप तिमिराघवेष्टितो गर्भवास इत्र वर्तते निशि ॥३॥
शुद्धमायिलमवस्थितं चलं वक्रमार्जयगुणायितं च यत् ।
सर्वमेव तमसा समीकृतं घिमहत्त्वमसतां हतान्तरम् ।। ॥
(कालिदासस्य)
नाभीदमपुराणपङ्कवळाभोगेव विश्वम्भग
नीलाद्वतमयीं विभत्तिं विकृति भावपु रूपान्तरम् ।
तत्तदासमपोह्य पञ्चकरणी मूकस्वमापद्यते
यत् सत्यं न तु खण्डताड्यमधुना कल्पेत कल्लं नमः॥५॥
(भाश्वयंराबवे)
पहइ व महिअजळभारओणोळे व पच्छओ घरेइ व पुरओ।
पप्लेइ व पासगमा गरुआइ व उपरि सण्ठिो तमणिवहो ॥६॥
(मैती)
इति तमःपद्धतिः ।।
१९२. अथ चन्द्रोदयपद्धतिः।
उदयतटान्तरितामयं प्राची सूचयति दिङ् निशानायम् ।
परिपाण्डना मुखेन प्रियमिव हृदयस्थितं रमणी ॥१॥

·२५. सूक्तिरत्नहारे कृष्ट दिवा भानुमतस्तुरङ्गैर्नक्तं यनैः कर्दमितं तमोभिः । वीजैविकीर्णरिव चन्द्रिकायां तारागणैर्योमतलं विरेजे ॥२॥ (जगदेकबीरचरिते) नूनमुन्नमति यज्वनां पतिः शार्वरस्य तमसो निपिद्धये । पुण्डरीकमुसि! दिङ्मुखं हरेः केतकैरिव रजोभिरावृतम् ॥ ३ ॥ रुद्धनिर्गमनमादिनक्षयात् पूर्वदृष्टतनुचन्द्रिकास्मितम् । एत दुद्भिरति रात्रिचोदिता दिग्रहस्यमिव चन्द्रगण्डलम् ॥ ४ ॥ पश्य भामिनि ! नयेन्दुरश्मिभिः सामिभिन्नतिमिरं नभःस्थलम् । लक्ष्यते द्विरदभोगदूपितं सम्प्रसीददिव मानसं सरः ॥५॥ रक्तभावमपहाय चन्द्रमा जात एप परिशुद्धमण्डलः । विक्रिया न खलु कालदोपजा निर्मलप्रकृतिपु स्थिरोदया।॥ ६ ॥ उनतेपु शशिनः प्रभा स्थिता निम्नसंश्रयपरं निशातमः । नूनमात्मसदृशी प्रकल्पिता वेधसैव गुणदोपयोर्गतिः ॥ ७॥ पश्य पक्वफलिनीफलस्विपा विम्बलाञ्छितत्रियत्सरोम्भसा । विप्रकएविवरं हिमांशुना चक्रवाकमिथुनं विडम्व्यते ॥ ८॥ (कालिदासस्य) तो उअअसिहरमिलिअंजा उप्पुसिभ तिमिरधनळच्छाअम् । इअत्ताहिअमुरगभदन्तच्छेअपरिमण्डलं ससिबिवं ॥९॥ तह परिसण्टिअसेलं विस्थिणदिसं तउज्झिमणइप्पवहम् । धेतुणय उपरान्ती ससिणा तमसंयभं पुणो वि महिमळम् ॥१०॥ * बद्दळम्मि तिमिरणियहे णिचाळेऊण सच्चवियस्याओ। अणुवजन्ति ससिभरा घेत्तुं ण चअन्ति पाअवच्छाआओ॥११॥ दीसह विदुमभयं सिन्दुराह अगइन्दुरुइच्छाअम् । मन्दरधाउफळभिवामुइमण्डणळणिभकलं रागिधि ॥ १२ ॥ (सता) +पदरे निरिनि नियां सामना । मनुस्ना सिकग प्रदान सन्ति पारपराया ॥

·सम्भोगशृङ्गारपद्धतिः। २५५ जाओ सि खन्दणिनो जीसासंगेण सुद्धपकाए । तुइ सा वि होद बीमा पहमा उण चन्दका तुन्झम् ।। १३ ॥ घणघडिअळोहपञ्जरबन्धं घेचूण करणिहाएदि । कमरीतुळपडिको चन्दो सिहो य णिकन्तौ ॥ १४ ॥ सन्तापं विजणन्ति संज्झारुणमण्डणम्मि अङ्कस्स । रविविम्वत्तिस्सहमुसं सन्दिसइ चकाअमिहुणेहि ॥ १५॥ (गाथाकोशे) इति चन्द्रोदयपद्धतिः ।। .. १९३. अथ प्रभातपद्धत्तिः । यात्येकतोऽस्तशिखरं पतिरोपपीना. माविष्कृतोऽरुणपुरस्सर एकतोऽर्कः। तेजोदयस्य युगपयसनोदयाभ्यां लोको नियम्यत इवात्मदशान्तरेषु ॥१॥ (कालिदासस्य) ताच अ अस्थणिअम् गवसळिळापुण्णगअपअच्छविकल्लसो। पत्तो अरुणुण्णामि अपासळन्तगणोसरन्तो बससी ॥२॥ *संखोहिअकमळसरो सज्झाअवअंबधाउकदमिअमुहो । ठाणप्पिडिओ च्च गओ रत्ति मामऊण पडिणि उत्तो दिणहो ॥३॥ (सेतो) इति प्रभातपद्धतिः ॥ . १९४. अथ सम्मोगशृङ्गारपद्धतिः। किं शीतलैः समविनोदिभिराईवातान् सञ्चारयामि नलिनीदलतालवृन्तैः । *संक्षामितकमलसराः सन्ध्यातपाताम्रघातुकर्दमितमुखः। स्थानस्फिटित च गजो पनि भ्रमित्वा प्रतिनिरत्तो दिवसः। V ·२५६ सूफिरनहारे अङ्के निधाय करभोरु ! यथासुखं ते संवाहयामि चरणात (पन)ताम्रौ ।।१।। (कालिदासस्य) तेत्यण्णाजे समुहे तरुणीणं पेम्मळे हिगए। पेच्छन्ति दप्पणमिव सन्ततं अप्पणो रूवम् ॥ २॥ अण्णाणपहिलायसङ्गं हा देवकरे सुअगमदइअस्स। पुरिसा एकन्तरसा गहु दोसगुणे विआणन्ति ॥३॥ तापच्छिअरूसमये महिलाणं विब्भसा विरान्ति । जाव ण कुबळअदळसच्छाहाइ मळ उळान्ति णभणाइ ॥४॥ अग्गे पुलों अदरं सवैविरं जं पिभों ससिकारम् । सव्वं सिसिरेण करंजं काअयं पिअअमेण ॥६॥ कळविम सरहिअओ पवसिहिई पिओ ति सुबह जणादो। तह वड्डमअवदिणिसे जह से कळ्ळिचिण होर ।। ६ ॥ णअणाइ सामळेई णेळाविअमहुअरमन्ददाराइ । ईस ण हरन्ति हिअभं गेआ इच कण्डळग्गाइ ॥७॥ गाथाकोरी) इति सम्भोगशृङ्गारपद्धतिः ।। १०५. अथ विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः । गच्छ गच्छसि चेत् कान्त ! पन्थानः सन्तु ते शिवाः । ममापि जन्म तत्रैव भूयाद् यत्र गतो भवान् ॥ १॥ (दण्डिन:) हस्तमाच्छिद्य निर्यासि बलादिति किमद्भुतम् । हृदयाद् यदि निर्यासि पौरुष गणयामि ते ॥२॥ भरष्टे दर्शनोत्कण्ठा दृष्टे विश्लेपभीरुता । नादृष्टेन न दृष्टेन भववा विद्यते मुखम् ॥ ३ ॥ (सरस्वतीकोठामाणे) ·विप्रलम्भशृङ्गारपद्धतिः। २५७ हारोऽपि नार्पिता कण्ठे स्पर्शसंरोधमीरुणा । आवयोरन्तरे जाताः पर्वताः सरितो द्रुमाः ॥४॥ (उदात्तराषवे) बहेतर कामयानस्य शक्यमेफेन जीवितुम् । यदहं सा च वामोरुरेका धरणिमाश्रितौ ॥५॥ वाहि वात! यतः कान्ता तां स्पृष्ट्वा मामपि स्पृश । त्वयि मे गात्रसंस्पर्मश्चन्द्र दृष्टिसमागमः ॥ ६ ॥ (श्रीरामावणे) दह्यमानेऽपि हृदये मृगाझ्या मन्मथामिना । स्नेहस्तथैव यवस्थौ तदाश्चर्यमिवाभवत् ॥ ७॥ मूदा। संयोगमिच्छन्ति वियोगस्तु मयेष्यते । पकैव सम्मे पाला वियोगे तन्मयं जगत् ॥ ८॥ (भ्यकारप्रकाशे) गच्छति पुर। शरीरं धावति पश्चादसंस्तुतं चेतः । चीनांशुकमिव फेतोः प्रतिवात नीयमानस्य ।। ९॥ (कालिदासस्य) सङ्गविरहपिकल्पे वरमिह विरहो न सङ्गमस्तस्याः। सने चैव तथैका त्रिभुवनमपि तन्मयं विरहे ॥ १० ॥ पाणस्यैकस्यामिपीकृत्य रक्षो मारीचाख्यं संनिवृत्यानुजेन । सीताशून्यां पश्यतः पर्णशाला- मन्तर्वृत्तं किं कथा राघवस्य ॥ ११ ॥ अलौकिमलयानवजन विभङ्गाकोटले च चौक्षितम् । मेखलाभिरसकच बन्धन पश्चयन् प्रणयिनीरवाप सः॥ १२॥ (कालिदासस्य) प्रसीदेति ब्रूयामिदमसति दोपे न घटते फरिष्याम्येवं नो पुनरिति भवेदम्युपगमः । न मे दोपोऽस्तीति त्वमिदमपि हि ज्ञास्यसि मृपा किमेतस्मिन् वक्तुं क्षममिति न वेद्मि मियतमे ! ॥ १३ ॥ (चन्नमदेवस्य) I ·२५८ सूक्तिरत्नहारे सा बाला वयमप्रगल्भवचसा सा स्त्री वयं कातरा! सा पीनोन्नतिमत्पयोधरमरं धत्ते सखेदा वयम् । सामान्ता जघनस्थलेन गुरुणा गन्तुं न शक्ता वयं दोपैरन्यजनाश्रितैरपटवो जाताः स्म इत्यद्भुतम् ॥ १४ ॥ (भमरकस्य) *समसुहदुक्सपरिवढिआण काळेण रूढपेभ्माणम् । मिहुणाणे परह जं तं खु जिअइ इअरं मुअं होइ ॥ १५ ॥ जत्थाणउच्छं गिरओ जत्थणईसाविसूरणं माणम् । सब्भावचाटुकं जणास्थिणहो नहिण्णास्थि ॥ १६॥ बिदसणेण पेम्म अवह अदिदंसणेण वि अवइ । पिमुणजमजम्पिएण पि अवेइ एमेअ वि अवेइ ॥ १७॥ माहिळासहस्सभरिए तुह हिभए सुहअ ! सा अमान्ती । दिअहं अणण्णफम्मा अझं तणुअं पि वणुएइ ॥ १८॥ अञ्चउ ताव मणहरं पिआए मुहदंसणं अइमहग्यम् । तग्गामछेत्तसिमा वि झत्ति दिवा सुहावेइ ॥ १९ ॥ जीवं अच्छसुधीमं फरीसो अंगे सुजीविरं कण्टोहि । हिअ हिअएण ठिअं समं विओअन्ति किन्धदेव्वेण ॥ देच्याअत्तम्मि फळे किं कीरइ एत्तिों पुणो भणिमो। फलिपल्लवाण ण पल्लया होन्ति सारिन्छा ॥ २१ ॥ (सप्तत्याम्) समसुखदु सपरिवर्धितयो कालेन रूढप्रेम्णा । मिथुनयोनियते यत्तत् खल जीवति इतरन्मृत भवति ॥ +अदर्शनन प्रेमापश्यतिदर्शनेनाप्यपति । पिशुनजनअस्मितेनाप्यपैस्येवमेवाप्यपैति । महिलासहसमृत नव दृदय सुभग! सा अमान्ती । दिवसमनन्यकर्मी अन तनुकमाप तनूकरोति । अस तावन्मनोहर प्रियाया मुखदर्शनमतिमहार्य । नझामक्षेत्रसीमापि झटिति दृष्य सुखयति । देवायत्ते पर कि नियतामियत् पुनर्भणाम । कारोक्लिपल्लवाना न पश्लवा भवन्ति साशा. ।।

·विषयनिन्दापतिः । २५९ कि मरीमो पस्ससुई कीमो भरिमो मुहं पमणन्छम् । किं व विळासे हरिमो किं किं मरिमो ण सम्मरीमो ॥ ब्वे मेरुसिहरं विसइमिहिंसाअरस्स मोवइ । लहर महीअपियन्नं अणुराणपख्वसं दिययम् ।। २३ ॥ *कहें सा णिव्वणिज्जइ जीय नहा लोइयम्मि अंगम्मि । दिट्टी दुबळगाई व्व पक्षपडिआ ण उत्तरह ॥ २४ ॥ (गायाकोशे) इति विमलम्मन्नारपद्धतिः ।। फामपर्व सम्पूर्णम् ॥ १९६. अथ विषयनिन्दापद्धतिः । रागो नाम मनःशल्यं गुणद्रविणतस्करः । राहुर्विद्यागनाङ्कस्य तपोवनहुताशनः ॥१॥ (म्पासात) अन्यत्र भीष्माद् गाङ्गेयादन्यत्र च हनूमतः । हरिणीखुरमात्रेण चर्मणा मोहित नगद ॥ २॥ (महाभार) विपस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपमुक्तं विपं हन्ति विपयाः स्मरणादपि ॥ ३ ॥ (प्यासपतके यानि द्रधुमशक्यानि वस्तुरूपाणि भागशः। समिशनिछपान्यास्वान्येवालिङ्ग शेरते ॥४॥ (वहमस्य) पेषु येषु प्रदेशेषु कायो नित्यं जुगुप्सिता । तेपु तेपु जनः सक्तो वैराग्यं न यास्यति ॥ ५ ॥ स्वार्यसम्प्रतिपत्यर्थ पुरुपस्येन्द्रियाणि हि । तमप्यतीत्य वर्तन्ते कास्या मित्राप्तबन्धुषु ॥ ६॥ कथं सा निर्दम्यता यस्या पयारोक्ति। इटिईरगौरिव पहपनिता नोतरने ॥

·२६० सूक्तिरलहारे अलं परिग्रहेणेह दोपवान् हि परिग्रहः । कमिर्हि कोशकारस्तु वध्यते स्वपरिग्रहात् ॥ ७ ॥ (श्रीविष्णुपुराणे) पुत्रदारकुडुम्वेषु सक्ताः सीदन्ति जन्तवः । महापशार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ॥ ८ ॥ आशालतावलयितं बद्धम्मं(च ? त्व)विपया। फो हि तापयितुं शक्तः सुखेन भव(दापद ? पादप)म् ॥९॥ पनपुत्रकलनेषु स्वयमेवार्जितेष्वहो । अतिसक्ता विनश्यन्ति क्षुद्राः क्षौद्ररसेष्विव ॥ १० ॥ तरङ्गतरलैरर्थैर्भोगै मङ्गमहरैः । मुहूर्तमेपैस्तारुण्यैर्विपलब्धो न नाम कः ॥ ११ ॥ लक्षयाद् यथा दीपो निर्वाणमधिगच्छति । धर्मक्षयात् तथा जन्तोः शरीरं नाशमृच्छति ।। १२ ॥ मूर्छन् विपविपाकेषु विषयेष्वल्पचेतसः । अपथ्येष्वातुरस्येव नाभिलापः प्रशाम्यति ॥१३ ॥ जन्मान्तरशताभ्यस्ता विषयेषु मतिर्नृणाम् । जरगौरिव सस्पेभ्यो दुःखेन विनिवार्यते ॥१४॥ फोटरानियथा शेपः समूलं पादपं दहेत् । धर्मार्थानां तथाल्पोऽपि रागदोपी विनाशयेत् ॥१५॥ (महाभारते) रागो लिङ्गमवोधस्य चित्चन्यायामभूमिषु । कुतः शावलता तस्य यस्याग्निः कोटरे तरोः॥ १६ ॥ निष्कम्पसिदी) मनुष्या घाव्यता प्राप्य राज्य मिच्छन्त्यतापरम् । राज्याद् देवत्वामिच्छन्ति देवत्वादिन्द्रतामपि । १७ ॥ (महाभारते) श्रद्धया विप्रलम्धारः प्रिया विपियफारिणः। सुदुस्त्यजास्त्पजन्सोऽपि कामाः कष्टा हि शनयः॥ १८॥ (भारणे (ग्यासस्य) ·विषयनिन्दापतिः। अणुमात्रं यथा शल्यं शरीरे दुःखदायकम् । तयातिम् + संयुक्तं मनः संसारदायकम् ॥ १९ ॥ (महामारते) वनेऽपि दोषाः प्रभवन्ति रागिणां गृहेऽपि पञ्चेन्द्रियनिग्रहस्तपः । अकुत्सिते कर्मणि यः प्रवर्तते निवृत्तरागस्य गृहं तपोवनम् ॥२०॥ (कालिदासस्य) भिक्षाशनं तदपि नीरसमेकवारं शरपा पही परिजनो निजदहमात्रम् । वस्त्रं च जीर्णपटखण्डमयी च कन्था हा हा तथापि विपया न परित्यजन्ति ॥ २१ ।। क्षणं पालो भूत्वा क्षणमपि युवा कामरसिफा क्षणं वित्तीनः क्षणमपि च सम्पूर्णविभवः । जराजीगर नट इव वली(येपि वेष्टि)ततनु- नर संसाराङ्के विशति यमधानीयवनिकाम् ॥ २२ ॥ निवृत्ता भोगेच्छा पुरुपबहुमानोऽपि गलितः । समानाः स्वर्याताः सपदि सुहृदो जीवितसमाः। शनैर्यष्टपुत्थानं पनतिमिरहे च नयने- ऽप्यहो। धृष्टः कायस्तदपि मरणापायचकितः ॥ २३ ॥ (मतहरे) अहो! मोहः पुंसामिह जगति जातिः किल शुभा जरामृत्युव्याधीनपि जयत्ति या निष्प्रभत्तया । परस्माज्जाताना व्यसनशतमेतेऽपि दधति स्वयं सुत्वा तेभ्यो विदिशति सुतान् सा विशसितम् ॥ २४ ॥ (वामदेवस्म) आदित्यस्य गतागरहरहः संक्षीयते जीवितं व्यापार्यहुभारकार्यगुरुभिः कालो हि न ज्ञायते । ।

·सकिरनहारे
दृष्टया जन्मजराविपत्तिमरणं त्रासच नोत्पद्यते
पीत्वा मोहमयी प्रमादमदिरामुन्मत्तभूत जगत ॥ २५ ॥
'भर्तृहर)
इति विषयनिन्दापति ।।
१०७ अथानित्यपद्धतिः ।
अनित्यं ते जगमित्ये! वन्दनीयासि मां प्रति ।
यां तनोपि प्रयत्नेन वन्दनीयामि मां प्रति ४१ ॥
यो फरोपि प्रयत्नेन दुःखानामप्ययत्नताम् ।
पृथिवी दह्यते येन मेस्वापि विशीर्यते ॥ २ ॥
शुष्यते सागरजलं शरीरे तर का कथा ।
मेघन्छाया खलप्रीतिर्नवसस्यानि योपितः ॥ ३ ॥
किञ्चित्कालोपभोग्यानि यौवनानि धनानि च ।
(पञ्चतन्त्र
सर्वशास्त्रप्रमथनी सर्वोपायविनाशनी ।
अममचा प्रमचाना तृणां जागर्त्यनित्यता ॥४॥
यया हि पथिकः कश्चिच्छायामाश्रित्य विभमेत् ।
विधम्य च पुनर्गच्छेद तद् भूतसमागमः ॥ ५॥
अभान्तिर्वन्धुतां धत्ते कष्ट नष्टस्य नवरः ।
स्कन्धेन पाना पहर्नहि वर्मनि नीयते ॥६॥
(हाकधायाम्
सर्वे भयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुष्ट्याः ।
सपोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं च जीवितम् ॥७॥
सुखस्पानन्तर दुःखं दुःखस्यानन्तर मुग्नम् ।
पक्रवत् परिवर्तन्ने दु.खानि च सुखानि च ॥ ८॥
नावस्य हि भुवो मृत्यू व जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ९॥
पपा फलाना पकानां नान्यत्र पननाद् भगम् ।
पर्व मरस्य जातस्य नान्यत्र मरणात् मपम् ॥ १० ॥

·भनित्यपद्धतिः।
२६३
भूतजीवितमत्यल्प निद्रा तस्यार्ध + + +
व्याधिशोकजरायासैस्तम च निष्फलम् ॥ ११ ॥
(महाभारते)
मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
युगे युगे व्यतीतानि कस्य ते कस्य वा भवान् ॥ १२ ॥
(हपंचरिते)
यथा भारं दृढस्थूणं जीणं भूत्वावसीदति ।
तथावसीदन्ति नरा जरामृत्युवशंगताः ॥ १३ ॥
अङ्गीकरोति प्रथम यथाजातमनित्यता ।
धात्रीव जननी पत्रात्तदा शोकस्य का क्रमः ॥ १४ ॥
कायः संनिहितापायः सम्पदः पदमापदाम् ।
समागमाः सापामाः सर्वमुत्पाति भारम् ॥ १५ ॥
सवन्ति न निवर्तन्ते स्रोतांसि सरितामिर ।
आयुरादाय मानां राज्यहानि पुनः पुनः ॥ १६ ॥
पथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ ।
समेत्य च व्यपेयातां तद्वद् भूतसमागमः ॥ १७ ॥
धर्मस्यार्थस्य कामस्य यशसो जीवितस्य च ।
अतृप्ताः पुरुषा राजन् ! याता यासन्ति यान्ति च ॥१८॥
यस्य स्यान्मृत्यना सख्यं यो वा स्यादजरामरः ।
तस्यैताज्यते ++तुमिदं मे वो भविष्यत्ति ॥ १९॥
संयोगाच चियोगाश्च जातानां माणिनां ध्रुवाः ।
मुख़ुदा इब तोयेपु भवन्ति न भवन्ति च ॥ २० ॥
अशाश्वतमिदं सर्व चिन्त्यमानं हि मारत!।
कदलीसभिभो लोकः समो यस्य न विद्यते ॥ २१ ॥
राध्या राज्यां व्यतीतायामायुरल्पतरं यथा ।
गाधोदके मत्स्य इव सुखं विन्देत कोचिदः ॥ २२ ॥
अनित्यं परमं रूपं जीवितं द्रव्यसश्चयः।
भारोग्यं नियसंवासो गृध्येदेपु न पण्डितः ॥ २३ ॥

·२११ सूक्तिरत्नहारे महतो जनसार्थस्य गन्तव्यं प्रति गच्छतः । एकवेत् त्वरितं याति का तत्र परिदेवना ।। २४ ॥ गवं शोचति को नाम यः प्रातः शोच्यते परैः। छिमहस्तो विहस्तस्य फथं पनाति काणम् ॥ २५ ॥ (रहस्कपायाय) न तज्जगति पश्यामो विचिन्त्य निखिलं जगत् । दुष्प्रापं यदयत्नेन सीढकारस्य निहुया ॥ २६ ॥ (महाभारते) अधैफे पावरपरे विततेऽधि तथा परे । यान्ति निःसीम्नि संसारे फः स्थाता ननु शोचति ॥ २७ ॥ लम्बमाने यदादित्ये न दत्तं धनमर्थिने । न स जानाति तद्वित्तं माता कस्य भविष्यति ॥ २८॥ अश्वत्थचकपत्राग्रलीनतोयकणोपमे । स्थिराशा जीविते यस्य तत्समो नास्त्यचेतनः ॥ २९ ।। सत्यं मनोरमाः कान्ताः सत्यं रम्या विभूतयः । किन्तु मत्तानापानमालोलं हि जीवितम् ॥ ३० ॥ दूरस्थमपि भावित्वाद्विनाशं विध्युपस्थितम् । अयमेव हि नः फालः पूर्वमासीदनागतः ॥ ३१ ॥ (महाभारते) मरणं प्रकृतिः शरीरिणां विकृति वितमुच्यते बुधैः । कणमप्यवतिष्ठते श्वसन यदि जन्तुर्ननु लाभवानसी ।। ३२ ॥ (कालिदासरूप) यथाधिपोऽने पवनस्य वेगा मरीचयोऽस्य नदीपु चापः । गच्छन्ति पापान्ति च सन्ततास्तु वदन्छरीराणि शरीरिणां च ।। ३३ ॥ यदा मेरुः श्रीमान् निपतति युगान्ताग्निदलितः समुद्राः शुष्यन्ति प्रचुरमसरग्राहकलिलाः । धरा गच्छन्त्यन्तधरणिपरजालरपि धृता शरीरे फा पार्ता फरिकलभकर्णाप्रपले ॥३४॥ (मा)

·घोकपद्धतिः।
२९५
पाश्वभूस्थाने व्यवहरति पुत्रः पितृपदे
पदे शून्ये शून्ये प्रणिहितपदार्थान्तरमिति ।
नदीस्रोतोन्यायादकलितविवेकक्रपमिदं
न च प्रत्यायत्त्य + + ++ ++ पूर्णमधु च ॥ ३५ ॥
(चनुर्विपर्यासे)
रम्यं हऱ्यातलं न किं वसतये भाव्यं न गेयादिकं
किं वा प्राणसमासमागमसुखं नवाधिकं प्रीतये ।
किन्तु भ्रान्तपतङ्गपक्षपवनव्यालोलदीपाहार-
छायाचञ्चलमाकलय्य सकलं सन्तो बनान्तं गताः
[॥ ३६३ ॥
(मोहरे
इस्यनित्यपद्धतिः॥
१९८, भय चोकपद्धतिः ।
मानसेनैव दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
भयःपिण्देन वन कुम्मसंस्थमिवोदकम् ॥१॥
अदर्शनादापतितः पुनधादर्शनं गतः ।
'नत्व + + ++ त्वं तत् कस्मात् कमनुशोचसि ॥२॥
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं नरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्षीरस्तत्र न मुद्यति ॥३॥
न वाच्यमस्ति योकेन शरीरं चोपशुप्यति ।
अमि+++++ति नास्ति शोके सहायता ४॥
पोको नाशयते धैर्य शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशपते सर्व नास्ति शोकसमो रिपुः ॥५॥
(भीरामायणे)
अन्धस्य दर्पणेनेव हितेनेव हवधुतेः ।
(दुसामितप्तः) शोकेन नेवते न मृणोति च ॥६॥

·२६६
লিহাৰ
शोकस्थानसहस्राणि हर्पस्थानशतानि च ।
दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥ ७ ॥
(महाभारते)
इति शोकपद्धति ।।
१९९.
अथ ज्ञानपद्धतिः ।
समीपतीर्थस्नानात्तु दू++++++मम् ।
ऋपीणां परमं गुह्यमिद भरतसत्तम! ॥१॥
अग्निष्टोमादिमिर्यविविधैराप्तदक्षिणः ।
न तत् फलमवामोति तीर्थार्थे गमनेन यत् ॥ २॥
यास्तु लोके महानय. सर्वास्त + + + + ताः।
तासां प्रावस्रोतसा श्रेष्ठाः सङ्गमाश्च परस्परम् ।। ३॥
कावेरी तो समासाद्य विहतामप्सरोगणैः।
तत्र स्नात्वा नरो राजन् ! गोसइस्रफलं लभेत् ॥ ४॥
यावदस्थि मनुष्यस्य गङ्गातोयेऽवतिष्ठति ।
तावर+++++ स्वर्ग प्राप्य महीयते ॥५॥
श्रुताभिलपिता दृष्टा स्पृष्टा पीतारगाहिता ।
गङ्गा तास्यते नृणामुभी वंशो विशेषतः ॥ ६ ॥
सेतुं वा समुद्रस्य भ्रूणहा गुरुतल्पगः ।
मुच्यते सर्वपापेम्या कृतमो + + + + + ॥७॥
अश्वमेधसहस्राणां सहस्रं यः समाचरेत् ।
नासो पदमवामोति मद्भक्तैर्यदवाप्यते ॥८॥
मां हि पार्थ! व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु. पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शुदास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९॥
यच्च रूपं पर दिव्यं कूटस्थमचलं ध्रुवम् ।
न दृश्यते यथा देवैमझतश्यते यथा ॥१०॥

·वैराग्यपद्धतिः । मद्भक्तान् शूद्रसामान्यानवमन्यन्ति ये नराः । नरकेष्ववतिष्ठन्ति वर्षकोटीनराधमाः ॥ ११ ॥ अपि चेत्स दुराचारो भजते मामनन्यमाक् । साधुरेव.स मन्तव्यः सम्यम् व्यवसितो हि सः ।। १२ ।। या जप्तं वृथा दत्तं वृधा चेष्टं वृधा हुतम् । पृथा सत्यं च तत्तस्य यो न भक्तो मम द्विजः ॥ १३ ॥ इष्ट दत्तं + + + ++ + नियमाश्च ये । सर्वमेतद्विनाशान्तं ज्ञानस्यान्तो न विद्यते ॥ १४ ॥ प्रज्ञाप्रासादमारुह्य त्वं शोच्यः शोचते जनान् । जगतीस्थानिवाद्रिस्था प्रज्ञया परिपश्यति ॥ १५ ॥ ज्ञानेन तु++++++ नाशितमात्मना । तेपामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत् परम् ॥ १६ ।। तमापरिंगतं वेश्म यथा दीपेन दृश्यते । तया पुद्धिप्रदीपेन शक्य आत्मा निरीक्षितम् ॥ १७ ॥ यासि समिद्धोऽ(मिर्भस्मसाद )कुरुते तथा । ज्ञानानिः सर्वकर्याणि भस्मसातकरतेऽर्जुन ! ॥ १८ ॥ (महामारते) इति ज्ञानपद्धतिः ॥ भय पैराग्यपद्धतिः। सुखं वा यदि वा दुःसं द्वेष्यं वा यदि वा भियम् । प्राप्त प्राप्तमुपासीत हृदयेनापि यता ॥ १ ॥ म्यारस्तु भवेन्मृत्यु(सूचक्षरं )न शाश्वतम् । ममेति यक्षरो मृत्युन ममेति च शाश्वतम् ॥ २॥ (महाभारसे) या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः । योऽसौ प्राणान्तिको रोगस्ता उम्णां त्यजतः सुखम् ।। ३ ।।

·१५८
सूचिरनहारे
सर्वत्र सम्पदस्तस्य सन्तुष्टं यस्य मानसर ।
उपानद्दपादस्य ननु पर्मास्तृतैव भूः ॥ ४ ॥
असन्तोपपरा मूढाः सन्नोपं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति विवित्सायाः सन्तोषः परमं सुखम् ॥ ५॥
(महाभारते)
यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान् मनसः प्रियान् ।
तावतोऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः ॥ ६ ॥
(श्रीविष्णुपुराणे)
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः।
नालमेकस्य पर्याप्तमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ ७॥
न योजनशतं दूरं मह्यमानस्य तृष्णया।
सन्तुष्टस्य करप्राप्तेऽप्यर्थे भवति नादरः ॥ ८ ॥
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत।।
अव्यक्तनिधनान्पेव का तत्र परिदेवना ॥९॥
कि धनेन करिष्यन्ति देहिनो भङ्गुराश्रयाः।
यदर्थ धनमिच्छन्ति तच्छरीरमशाश्वतम् ॥ १०॥
पश्यन्नपि प्रस्सलसि मृण्वन्नपि न युध्यसे ।
शटैस्त्वमिन्द्रियैरेभिर्वद्धिमानपि वन्यसे ॥११॥
लब्धास्त्यक्ताश्च संसारे यावन्तो चान्धवास्त्वया।
न सन्ति खल तावत्यो गङ्गायामपि वाल्लकाः॥ १२॥
नन्दन्त्युदित आदित्ये नन्दन्त्यस्तमिते खो।
भात्मनो नापयुध्यन्ते मनुष्या जीवितक्षयम् ॥ १३ ॥
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च ।
महान् भवति निर्विणः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥ १४ ॥
(महाभारते)
देहेन्द्रियान्तम्शल्यानामार्द्राणां मर्म(ददा)हिनाम् ।
गादशोकप्रहाराणामचिन्दैव महौषधम् ॥१५॥

·वैराग्मपद्धतिः। अनन्तं पत मे भुतं यस्य मे नास्ति किश्चन । मिथिलायर्या प्रदीप्तायां न मे किश्चन दह्यते ॥ ११॥ (महाभारते) यूयं वयं वयं यूयमित्यासीन्मदिराक्योः । किं जातमघुना येन यूयं यूयं वयं वयम् ॥ १७ ॥ (मतहरे) एतावदेव पर्यास मिक्षोरेकान्तशायिनः । न तस्य म्रियते कश्चिन्मियते सोऽस्य कस्यचित् ॥ १८॥ मांसास्क्स्यविमूत्रस्नायुमज्जास्थिसंहवी । देहे चेत् प्रीतिमान् मूढो भविता नरकेऽपि सः ॥ १९॥ चतुर्मिरुह्यते यत्चत् सर्वशक्त्या शरीरकम् । तूलायते तदेवाहंधियाघ्रातात्मचेतसाम् ॥२०॥ अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनागतमनागतम् । वर्तमानसुखभ्रान्तिनवा भोगिदरिद्रयोः ॥२१॥ शरन्मृगः मृङ्गमिव त्वचं वृद्ध इवोरगः । पक्षी वोन्मथितं फालं चन्धमुज्झति तत्ववित् ।। २२ ।। (पृहत्कथायाम्) जायते क्षणदृष्टेषु स्नेहो दुःखाय देहिनाम् । ममायमिति मुग्धानां न स तेषां न तस्य ते ।। २३॥ प्रयाति चपलो लोकः सवत्सायुरक्षितम् । इति वस्तुस्वभावेऽस्मिन् कोऽनुशोचति तवपीः ॥ २४ ॥ वा(श्य) तक्षको वाहुं चन्दनेनै कमुक्षवः। नाकल्याणं न कल्याणं ध्यायेदुमयतः सुखम् ॥ २५ ॥ (मनो) यदमावि न तद् भावि यद्भावि न वदन्यया । इति चिन्ताविपनोऽयमगदः किं न पीयते ॥ २६ ॥ सन्ति शाकान्यरण्येषु नदीप विमलोदकम् । चन्द्रा सामान्यदीपोऽयं विभवः किं प्रयोजनम् ॥ २७ ॥ (महामारते) ·२.७० सूक्तिरलहारे प्रविगृहमदैन्यसुलभे ! निरीहमान रिद्रकल्पलने । छुपतिनरकोत्तारिणि ! भगवति ! भिक्षे! नमस्तुभ्यम् ॥ २८॥ धनिषु मुधा किमु धावत तूष्णीमाध्वं न साध्विदं चरितम् । विधिलिखिताक्षरमफलं फलति कपालं न भूपाला ॥ २९ ॥ (पञ्चतन्त्रे) शय्या शैलतलं गृहं गिरिगुहा वासस्तरूणां स्वचः सारङ्गाः सुहृदो न तु(?) क्षितिरुहां पुत्तिः फलैः कोमलैः । येपा नहरमम्बुपानमुचितं रसै च विद्यागना मन्यन्ते परमेश्वराः शिरसि यैर्वद्धो न सेवाजलिः॥३०॥ (भर्तृहरेः) नाथे नः पुरुषोत्तमे त्रिजगतामेकाधिपे चेतसा सेव्ये स्वस्य पदस्य दातरि सुरे नारायणे तिष्ठति । यं कश्चित् पुरुषाधम कतिपयग्रामेशमल्पार्थदं सेवायै मृगयामहे नरमहो! मूका वराका वयम् ॥ ३१ ॥ (यादवप्रकाशे) + ढं रुन्धि दृढ कवाटयुगलं यद्वद् गृहीत्वा गले द्राङ निष्कासय नास्ति न क्षितिरुह ! त्वं देवा सुस्थो भव । भस्माकं पुनरप्रदाय मुलभा निष्कारणाविष्कृत- क्रोधान्धप्रतिहारपालपिहितद्वारा न वाराणसी ॥ ३२ ॥ भाशा नाम नदी मनोरथजला तृष्णातरजाकुला रागग्राइवती वितर्कहृदया धैर्यगुमचंसिनी । मोहावर्तसुदुस्तरातिगहना प्रोतुचिन्तातटी तस्याः पारगवा विशुद्धमनसो नन्दन्ति योगीश्वराः॥३३॥ (भर्तृहरे) इह कखण्णज्मरंई अवेसधि विचित्तसंसारे। जरमरणवाहिविअरे जणविओअदुक्खञ्जइ ण होति ।। ३४ ॥ (गाधाकोपी) इति वैराग्यपद्धतिः ॥ - ·स्तोत्रपद्धतिः। ७१ अथ मोक्षपद्धतिः। पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोहतः । अहमेतदिति झुचैः कुरुते कुपतिर्मतिम् ॥ १ ॥ (श्रीविष्णुपुराणे) पञ्चभूतात्मकैमोगैः पञ्चभूतात्मकं वपुः। आप्याय्यते यदि ततः पुंसो भोगोऽत्र किंकृतः ॥ २॥ (महाभारते) मातर्मेदिनि ! तात! मारुत । सखे । तेजा! सुबन्धो । जल! प्रावव्योम! निबद्ध एप भवतामन्त्यः प्रणामाञ्जलिः । गुम्मत्सपशोपनातसुकृतस्फारस्फरनिर्मल- झानापास्तसपस्तमोहमहिमा लीये परे ब्रह्मणि ॥३॥ (भर्तृहरे.) इति मोक्षपद्धतिः।। मोक्षपर्व समाप्तम् ।। कालिगरानकृता मुमापितरत्नमाला समाता ! अथ स्तोत्रपद्धतिः। अपराधसहस्रमाजनं पतितं भीमभवार्णवोदरे। अगतिं शरणागतं हरे। कृपया केवलमात्मसात्तुर ॥१॥ निमज्जतोऽनन्तमहार्णवाम्म- चिराय मे कूलमिवासि लब्धम् । त्वयापि लब्धं भगवनिदानी. मनुचमं पात्रमिदं दयायाः ॥२॥ पभूतपूर्व पम भावि किया सर्व सहे मे सहजं च दाखम् ।

·२७१ सूफिरलहारे फिन्तु त्वदने शरणागताना पराभयो नाय! न तेऽनुरूपम् ॥ ३॥ इति स्तोत्रपदतिः ॥ इति श्रीमहाराजाधिराजकुलशेखरासाधारणमन्त्रिणा निखिलदिक्ष विश्रुतकालिगरानपट्टवन्धन नित्योदयमतापनिर्जिवस्र्येन सूर्पण सगृहीते पुलशेखरकिरनहारे मोक्षपर्व सम्पूर्णम् ॥ सुमं भूपात्।

·श्लोकानुक्रमणी। पुटसहख्या. श्लोकाः, पतिसहया. शोकमहत्या. 32 99 175 79 28 13 52 17 1 29 55 108 88 135 104 8 22 2 10 18 46 अउब्दीगो 122 अफअत्यपडिणिक्षता 225 अक्तव्येवसाध्वीन 38 अहिउजन्ता वितणे 29 आकामां कामयति 80 सकार्य करणाद्रीतः 134 अकाटगृत्युर्विश्वासः 109 | अकिश्चिदपि पुर्वाण 171 अकीप्तिः कीत्यते 130 अकुलीनस्तु पुरुषः 121 अकृत्वा हेलया 87 भक्षमा श्रीपरित्याग 217 अक्षरद्वयमभ्यस्तम् 98 अक्षौहिणी रिपुं 128 भरसन्ता 60 भगृहभिया 256 118 अग्निः स्तोको वर्धते 20 अग्निहि देवता. 266 अग्निष्टोमादिभिः 15 अग्निहोत्रं 237 अग्निहोत्रफला 8 अग्नी प्रास्नाहुतिः 198 अमच्छाया तृणागिः 159 अग्रताकदानीकम् 246 भने छीनखपाटलम् 64 अष्टमित्रमाणे 122 मकवेदी वसुधा 141 भन्यामः 166 | अहमहविनोदेषु 263 सीकरोति 257 भालकिसलयामवर्जनम् 3 26 2 भग्गे पुलों 99 68 171 81 102 38 194 90 19 199 12 181 5 10 1 2 2 21 8 163 141 194 40 99 115 150 197 1 124 10 7 2 23 11 14 12 १ 195 ·पुटसमया. श्लोश. पतिसपा छोकसापा. 90 21 156 88 34 105 185 31 99 179 अचिरेण परस्य 109 अचेतना भपि 49 भयोधमानानि 258 भयउ ताव मणहरं 218 अध्यन्सक्सविध 38 भन्छनु अणम् 123 अच्छतु ताव अच्छन्तु गमा 5 भरिउन्नमेखल 121 अजन्मा पुरपा भजितेन्द्रियवर्गस्य 30 अश: मुखमारायः 140 अज्ञातनामवणेषु 136 अज्ञातशाखसमावान् 188 अज्ञानेनावृतः 53 अशोजन्तु 187 अधनस्य क्षयम् अदृशूला जनपदा. 38 अहत्तणाइ 248 अणुदिअहज्झि 174 अणुनापि भविश्य 261 अणुमाग्नं यथा 131 अणुरप्यपहन्ति 37 अणुवत्तण 236 अण्णपणमहिळा 123 अण्णन्ति 198 अतस्करकरणाझम् 176 भतस्तु विपरीतस्य 61 अतस्वष्टाया 196 अतिक्रान्त तु य 269 अतिप्रान्तमतिक्रान्तम् 23 अतिथिः पूजितः अतिधानांच 3 99 43 29 114 110 163 85 163 33 31 186 156 196 105 10 6 4G 35 36 4 15 11 23 17 1 17 34 2 10 31 194 99 163 156 39 163 200 25 8 38 19 5 39 3 33 125 63 9 109 21 3 6 " ·पुरसहपा. छोका:. पतिपतवा. होममता. 2 116 148 18 231 87 191 218 18 63 अतिधर्माद् बलम् अतिपरिचयात् अतिमपित बतिमानमामुरत्वम् अविमानः श्रियम् अतिरागात अतिमवयलुम्पानाम् अतिमाहसमतिदुष्करम् अतिसाइमिकम् भतीव खलुते अयमिहरम्नि जत्यो इमेण हाधि | अत्यन्तमुखपचाराः अत्यल्लमपि मत्यापासन अत्यार्यमतिदातारम् 95 124 32 117 69 163 171 13 39 151 190 167 188 181 123 167 55 10 2 52 12 16 33 1 5 33 2 3 15 167 252 208 251 236 145 205 170 128 120 167 95 65 2 (मायुचाः परितः 13 102 101 150 मयुरतिव्यमनिनः भम चादर मसर्वविधितारः अतरे सह मदण्टवान् पन् अदच्यारम् अदर्शनाद मदाता पुरः 9 18 3 14 13 15 16 10 " १ 198 13 170 8 265 17 215 43 222 256 3 1 बपिभिः मटमुरामहस्य अहटे नोकण्डा अदशम्यो मांगन पैम्म मधान कारः मपानि हरिहरादिभिः 154 258 90 140 34 174 195 134 125 73 114 4 ४ ·पुटसाहय श्लोकाः पद्धतिसतया. श्लोकसत्या. 27 23 6 8 85 165 197 171 180 166 164 168 32 149 9 76 163 29 181 200 168 181 57 1 77 264 अधैके प्रातरपरे 219 अचव श्व. परश्व. 234 | अद्रोह सर्वभूतेषु 205 अद्वैधमानसम् 203 अधनेनार्थकामेन 209 अधमा धनम् 42 अधमे सङ्गता अधर्म क्षत्रियस्य 13 अधर्मेधते 94 अधिरोहार्य! पादाभ्याम् 194 अधोऽधो दर्शने 29 अभुवेण शरीरेण 238 अध्वा जरा मनुष्याणाम् 269 'अनन्त बन मे 197 बनभ्यासेन 236 अनभ्यासे विषम् 80 अमर्थकं विप्रवासम् 173 अनर्थमर्थतः 84 अनर्धे चैव 22 अनसूया अमा 56 अनागतविधाता 102 अनागतोपधम् 64 अनारमवान् 135 189 अनादरहताम् 392 अनायका विनश्यन्ति 179 अनारतं तेन 81 अनार्यवृत्तम् 28 अनाहूतः 262 भनित्यं हे जगत् 263 अनित्यं परमम् 268 अनिर्वदः श्रियः 28 16 116 1 10 65 8 36 3 8 अनामान रोगिण 40 109 163 192 156 4 26 56 02 । 2 29 197 १४ 14 200 ·पुरमाया. सोना परतिपदा हकपट्या । 239 187 159 177 181 163 141 156 42 1 18 72 66 " 252 189 103 190 163 1 28 06 4 10 223 79 130 43 B 47 9 अन्तः भनुगन्न मतान भनुन्यानागवत् अनुयुच्छो दस्युवधे | अनुरन अनुरागनती अनृतं च अनेकदोषदुष्टस्य मनौदिन्यन सन्न:सारोधी भन्तक. पवनः सन्नता हिये अन्तदिग्द्रागि अन्य अन्धन्य वगेन अन्धस्य पश्या: सन्धीकरोमि अन्नपानन् सरशनानि अन्नप्रभाशे अन्नाद्ध भन्नेन धार्यते भन्ने पानेच भन्यन मीमार मन्यया दमानानाम् मन्ययाशात मन्यायोपार्जितम् भन्योन्यनुवराणाम् मरकारिति भरकारित भपकुयास्पमतम् 174 54 101 32 78 158 5 59 158 35 265 8 88 182 52 18 20 9 17 3 2 4 " 10 " 2 89 12 166 250 195 49 85 153 82 193 173 150 196 163 34 65 126 50 163 156 6 10 67 21 ·पुटसद्या. श्लोकाः, पद्धतिसहया. श्लोकसाया. 2 13 84 145 85 88 59 179 202 108 3 14 " 1 17 104 162 106 102 83 234 271 135 27 42 178 105 214 190 282 239 267 150 214 36 289 147 249 1 173 100 34 139 अपकृत्वा बुद्विमत अपचिक्रमिपुः अपण्डितो वापि अपथ्यस्य च अपनेयमुदतुम् अपरागसमीरणेरितः अपराधसहरु अपराधो न मे अपर्यन्तस्य कालस्य अपवादादभीतस्य अपशाधनो राजा अपश्चात्तापकृत् अपहर सुधणं अपहृत्य परस्य अपां प्रवाहा अपाने रमते अपि चेरस दुराचारः अपि पतशतम अपि घटतरोः अपि सरवसताम् 5 38 2 3 37 4 37 12 3 2 28 32 156 85 169 163 178 18 199 126 169 31 181 124 187 1 156 82 31 114 32 163 123 163 " अपि स्थाणुवत् अपीतक्षीयकादम्ब अपूर्व यद्वस्तु अपूर्वदेशाधिगमे 30 41 1 2 1 19 20 3 अपृष्टेन न 44 183 146 199 अपेक्षन्त न घ अप्यभान अप्यारमनः अप्युन्मत्तात्मलपतः अध्ये दहन अप्रतिवुद्ध श्रोतरि 54 24 25 138 ·७ पुटसहया. लोकाः पद्धतिमहथा. लोकसहया. 7 33 13 105 123 35 162 163 31 82 31 184 1 163 189 94 102 131 29 13 55 10 5 114 11 8 14 16 5 36 . 182 अमानेन च कातरेण 146 अप्राप्तकालं ददनम् 52 अप्रार्थितानि दुःखानि 186 अप्रियं यश्च कुवात 198 मप्रियमुक्ताः पुरुषाः 36 अप्रियवचनाद्वारः 99 अप्रियस्यापि दचसः 39 अमणन्ताण विळजइ 247 आमिणवराअक्खित्ता 1 आमिणवराआरद्धा 197 अभिद्रोहेण 251 अभिनववधोप 116 अभिप्रायं यः 127 अभिमानधनस्य 128 अभिमानवत. 74 मभिमानितमूतेन 190 आभयुकं वलवता 271 | अभूतपूर्व मम 135 अभेद्योऽनुदतः 192 अभ्यावहाति कल्याणम् 189 अभ्यासवर्जिता 103 अम्युच्छ्तेि मन्त्रिणि 218 | मम्युपगुक्काः सद्भिः 184 अमात्यः शूर एव 152 अमात्यो युवराजश्व 81 अमितातिराकारात् 165 अमिन्नं नैव मुञ्चेन 78 अमित्रप्रमिता देता 168 अमित्रमपि चेद्दीनम् 245 अमृतममृतं चन्द्रः 229 अम्बा कुप्यति न मया 105 " 8 2 60 1 16 17 163 202 109 163 114 83 171 160 129 29 149 58 152 183 176 85 - 8 33 25 3 6 - 7 16 अम्भसा भिपते 5 ·घटसलपा. शोकाः. पद्धतिसम्बया श्लोकसङ्खपा. 6 1 9 168 172 151 70 55 35 124 3 3 55 108 158 83 156 163 114 118 164 20 2 6 3 24 5 48 7 1 209 अयं बन्धुः पर 920 अयं स कालः सम्प्राप्तः 167 अयं स रशनोस्की 88 अयाच्य चैव 80 अयुत बहुभापन्ते 56 अरक्षित तिष्ठति 149 अरण्यरदितं कृतम् 69 भराजकपु 134 अरिश्च मित्रं 162 अध्ये दत्याध 100 अर्थ सप्रति 172 अर्थत्यागो हि 191 अर्थनाश 139 अर्थनियतयारमानं 142 अर्थरक्षापर 202 अर्थवान् दुप्पुलीन: अर्थस्य पुरषः 165 अर्थात्त्यजत 49 अयां गृहे 157 अर्थानान्तरे 84 | अर्थानामननुष्टाता 113 | अयांनामार्जन 208 अधीनामाने 72 अर्धानामीश्वरः 202 | अधार्थी जीवलोकः 169 भर्थिनां पगा 208 अधापपथ 260 अलं परिमण 219 अलक्ष्मीनं क्षीणा 238 अरोति हि 57 भएधारावर 177 | अयं तत्सद् 99 अलम्यामाय ." . 5 3 27 149 34 139 65 90 165 2 6 1 6 4 5 7 7 164 153 164 196 121 181 36 156 81 22 22 7 67 5 ·पुरमस्या लोशः. पद्धतिम श्या श्लोस्प(पा. 106 35 89 29 188 89 9 35 187 88 . 132 भलमं दुब 55 अलिरनुपरति 112 | अवहन्वतच्र्ण 33 अरडसमपक्षण 251 भरगको सन्तान 111 अगदितेषु मूढेषु 19 अवश्यं लभते 56 भवसमन्येयु 219 भापुस्ता 110 अविइण्णपेटणेनं 73 अविजित्य यः 30 अविज्ञातपपनस्य 237 7 (अविद्योपा मविद्य. 82 अविधेयेजने 199 भविधेयो मृत्यजनः अग्नियरतमादरार भविष्टोऽपि मन् 144 268 সন্ধারীনি মুনি 67 अन्यवमापिनमलसन् 113 भयवस्थितचित्तस्य 9 भमनस्यापिने धर्मः 134 अयमपिपान 263 मशाधतमिदम् 22 भोला भिन्नमयास 176 भरमना साधयेत् 7 भरमानमयुगन 262 भधायिन साम् 201 अन्धयपधान अधदम् 206 भधार 10. नं. 2 47 12 4G 6 4 3 54 6 32 9 21 19 11 6 136 1 G 9 32 भधियः पुरसः 29 181 5 29 163 4G 123 200 10 163 7 108 197 21 156 5 197 197 10 100 119 10 21 4 53 18 1 ·१० पुटसहरया लोका. पद तसङ्ख्या श्लोक्सद्दष्ट्या 28 84 39 5 156 156 85 178 32 163 178 106 " 27 अश्वा शनशास्त्रम् 104 अश्वा नागा स्यन्दनानाम् 62 | अष्टाना रोक्पालानाम् 7 अष्टौ पूर्वनिमित्तानि 178 अष्टी मासान् यथादित्य 173 असवृतस्य कार्याणि असन्माकारतया 232 | असज्जनन सम्पर्कात् 42 असतामुपभोगाय 199 असतोऽपि भवति 232 असत्यागात् पापकृतम् 281 असत्सम्पर्कदोषण 210 असदशजनेपु 133 असद्धि सेवितो राजा 130 असन्तुष्टाश्च्युता 286 असन्तुष्टो द्विजो नष्ट 124 असन्तो ये निवर्तम्ले 268 असन्तीपपरा मूढा 119 असमर्थ परित्यज्य 128 असमापितकृत्यसम्पदाम् 142 | असम्भद्य शुचि 109 असहाय समर्थ 188 | असिधाराक्रमकाता 157 अस्तब्धमलोबम् 66 | अस्थाने ह्यपि च स्थाने 9 अस्थानि मज्जा शुलम् 59 | अस्मिा जगति 245 | अस्या सर्गविधी 94 अह तावन्महाराजे 232 अइ मुनीनां वचनम् 100 अहन्पनि बदून्यम 168 106 104 181 100 200 10 11 18 11 81 20 7 2 36 144 8 1 28 6 12 2 1 5 1 17 1 16 9 9 1 8 24 8 2 10 22 102 119 88 163 188 67 6 37 183 7G 178 62 ·पुटसहाया. श्लोका पद्धतिसरया लोकसहया. 181 2 " 34 159 179 72 56 2 3 22 J0 5 2 मानात मरणेन आचारसम्भवो धर्म आचारसभ्यते | आनन्मनो पिहितभक्ति | आजन्मविषसम्भागात् आजन्मसिद्ध कौटिरयम् (आज्ञा तेज पार्थिवानाम् आज्ञारूपेण या शक्ति | आतुराद्वित्तहरण | आतुरे व्यसन प्राप्ते आत्मना सगृहातन | आत्मनाऽभ्युदयाकाक्षी आरमनाऽधामति आमप्रशासन धृट आत्मान च पर चव 79 1 6 12 54 2 6 2 241 21 22 50 184 238 69 97 136 109 176 156 24 28 124 158 233 189 73 106 188 61 184 194 175 J4 261 37 53 14 63 184 110 88 156 137 26 29 100 141 179 168 45 85 159 35 6 4 " 8 29 आमान नावमन्यत आत्मान प्रथम राना |आमान मात्रणम् आरमान सवथा रक्षत् आरमायत्त गुणाधान आरमार्थ सन्तति आरमय यदि नामान आदातव्य न दातव्य आदित्यच द्रावनिर | आदित्यस्य गतागते | आदिमध्यनिधनपु आदिराजयशोरिम्बम् आधिव्याधिपराताय |भानृशस्यमनुक्रोशः भामारभ्य परान् 163 106 9 196 31 30 9 39 160 10 1 3 8 70 48 14 25 35 2 13 34 ·पुटमस्या- टोमा पद्धतिमत्या छोकमहत्या, 70 1 " भान्योक्षिकी योन् मान्दाधिक्यामविज्ञानं | आपत्तुलासहायानां | आपामु मित्रं जानीयात् 163 2 106 35 12 53 11 11 196 190 237 191 162 112 10 214 167 177 213 45 100 172 17 52 130 217 136 189 97 31 226 149 190 168 54 92 206 आपदर्थ धनं रमेत ६ आपा अमेत्तगहर आप्तासमन्ततः आवद्धानमा भाभिचारिकहाँमैः आन्यन्तराद्यम् आमरणं णिचा दन्त आमूलाग्रावद आयत्यां गुणदोपरः आयटदरेषु सर्वपु आधासशतलचस्य आयुःकर्म च वित्तं च आयुक्तरेभ्यश्चारेभ्यः भायुर्वृदियोकपहेतुं मायुर्वेदकृताभ्यासः अस्युः क्षण एकोऽपि | आरम्मतस्प धुर्भ | आराध्य दुग्धजलधि आराष्य भूपतिमवाप्य आराध्यमानो वहुमिः आरोप्यते शिला शलं आतॊ वा यदि वा वस्तः 15 64 48 64 21 13 6 " 181 163 145 89 85 169 150 156 169 32 82 156 13 36 104 171 109 168 73 29 175 124 163 152 35 74 167 11 2 4 7 22 6 29 27 16 39 3 35 19 16 आयें कर्मणि युजानः आलक्ष्य दन्तमुबुलान् मालिहिताः परः ·पुटसहरया। हासा.. पद्धतिसदस्या लोकसङ्ख्या. 8 105 224 226 | भावरी या मुहुभेन्त्रम् आशारनिरगाधयम् 85 175 " " 200 175 " 270 225 224 222 260 144 19 233 192 145 220 153 173 101 आशागत प्रतिप्राणि आशा नाम नदी आशा नाम मनुष्याणाम् आशापिशाचिकाविष्ट आशायास्ननयामाया आशारतावरयितम् आशीविमिव क्रुद्वम् धितान जासभरमग गरम आमने शयनयान आसनमा नृपते | आसमान पुरत. भोगान् नासम्मरपि | आनाग्यदुर्गाचतान् भावपु यदन्योन्य साहनस्याभिषेकाप आहूतपु मिहामेषु शोरमान् प्रमा इशितम स्तु मगधाः ददितार रटाभि इच्छापामणमुह हत स्वपिसीगर दप्तरारयानाती दरिदासपुराणानि छायार हो उगा नहर इह गादिष्यान् सदृष्य एनामद पार्यम् १६ हिमायया 173 196 123 16 178 103 123 175 132 156 110 39 1 20 19 33 17 7 15 9 4 2 11 55 13 16 5 25 17 29 41 26 30 63 68 36 116 1.16 1.25 213 11 142 11 123 146 31 123 135 102 108 8 178 32 99 101 37 119 23 41 6 13 21 8 G 16 101 ·पुरमाया. दला. ५द्वतिमलगा. श्लोगल्या. 16 20 TU 10 62 178 167 131 71 73 37 267 115 62 167 219 270 48 91 7 39 1.16 11 101 13 13 51 199 93 39 151 171 200 15 11 1 34 IA है इदमारमुर इन्दोरगतयः पने इन्द्रस्यास्य पायो इन्द्रियागि पुरा जिया इन्द्रियामन्तरजाति इन्द्रियाण्येरगमम् इयं हि होरप्यतिरेक इयगुमतमामालिना एं दस इटाः पशुगम्याळा: इपु विमजत्यर्थान रमा मष्टग्रामयसेन इह गरअत्तण शिष | इस कारगजरंद इह यत् क्रियते धर्म इह या तारयेत् इहय नरस्म्याधे: ईक्षणभ्यानसंगी: ईद म्यमनं प्राप्तम् | ईयर समुद्विग्ना. उद्यायपाःकरन्यायाः उचैः पदमधितिष्टन् उः प्रकथनं हासः उच्यमानोरलम्त सप्यास्त्रपपिन्यामा उच्छाही भुभनुभ रगाह परकमो कप उस्कृष्टलवीर्यस्य उस्मात निधिशट्या उसारमतिस्निग्धम् 17 S 25 34 I 1 6 1 165 28 77 16 137 167 123 193 27 05 75 181 200 146 145 66 216 32 158 227 109 10 160 29 141 175 88 3 17 31 12 23 5 15 2 28 17 APr- .....

·पुटराइझ्या. लं.का पद्धतिमलया. श्लोकसद्ध गा. 151 141 7 12 167 159 158 181 218 54 158 उतिहोशिष्ट कि उत्थानहीनः पुरुषः उत्थानेनामृतं लब्धं उत्थाय पश्चिमे या उत्पतिजमदग्निता उत्पलस्यारविन्दस्य उरसाइप्रभुशक्तिभ्यां उत्साहसम्पलमदीर्थ उत्साहो चलवानार्य 158 182 35 141 156 78 40 1 101 2 180 96 " 6 1 14 3 86 2 3 9 ना | उद्वेजनीयो भूतानाम 236 उत्साहो रिपुय- 253 उदयतटान्तर 121 उदायुधो याव 81 उदाहरणमाशी 37 (उदीरितोऽर्थः 1601 | उदीर्णमनस. 209 उदेनि रकः सावता 2 उद्दामसरसपअघडण 64 90 उद्वेजयति तीक्ष्णेन 254 | उन्नतेषु शशिनः 297 222 217 | उपकर्तुः स्थिर 210 उपसर्तुमनपर्नु 234 उपकारकमायते' 193 उपकारप्रधान! स्यात् 194 उपकार वृतज्ञत्वम् 11 उपकारोऽपि नीचाना 109 उपकायापकारिय उपकृतिरेव खलानां 211 उपवृस्य भवन्ति 110 उपचारः कर्तव्य, 181 192 99 58 31 142 168 1 40 79 192 175 173 171 168 179 163 उलयै नमति प्रभुम् अपकर्तुः कृतास्य 1 11 7 20 12 11 22 18 69 85 25 15 " 32 88 32 168 88 24 27 ·१७ पुटपइरया. लोका. पद्धतिमथ्या होकपडम्या 153 2 3 28 उपरि भुजता माहामु 13) 146 171 40 146 35 127 167 171 2 187 155 1 22 2 32 6 10 17 तरि उणना 18 6 टपच्छन्द्यापि दातभ्यम् 162 उपजष्यानुजपेत् 219 उपभोकादराणं 69 162 उपाध्यारिमासीत 53 उपर्युपरि लोकस्य 151 उपायपूर्व लिप्पत 208 । पहामणा सटी 217 सभयोन स्वमोगरा 3 रमाकोमरहस्ताभ्याम् 250 | उरामि णिमिणरिणी 171 व ... 50 उगापवान् यया 181 उधतिछनत्ति यो धेन्वाः 176 ऋणदोषोऽग्निपत्र 116 मते मेनापणेनारम् 9 105 एकं भूमिपतिः 106 एक विपरमः 104 एक हन्याचदा 30 एक हि चक्षुः 233 एक: क्षमावता एक: पापानि इले 236 एक: स्वादुन भुनीत 127 एक एव सगो मानी 168 एकनश्चनुरो वेदाः 146 एकमेव दहत्यग्निः 14 एकमेवादिनीय 174 पुल्या वा विनिमय 12 एकस्मिन्नध्यतिकाम्ने 157 156 94 -1 9 18 11 1 27 7 13 7 83 85 81 29 I79 9 181 .102 152 10 123 10 5 S 6 एक्तः नवस्पर्व 1 7 26 3 156 29 8 ·१८ पुटसहरया श्लोका . पद्धतिसङ्ख्या श्लोकसया 163 73 39 90 6 8 शक्त 7 " 163 165 15 . 4 193 90 61 72 187 204 19 91 199 213 19 112 241 229 118 99 130 89 161 200 265 88 261 151 245 28 104 182 166 एकस्मिन्नेव जायेते एकस्मिन् यत्र निधन एकस्य हि प्रसादेन एकस्यापि न य एकान्तन हि सर्वेपाम् एकामिपप्रमवम् एकाहमपि कौन्तेय। एकेनापि सुपुत्रेण एकैनैव हि कश्चित् एके ळहु असहा वा एको चिअ जीअसुह एको चिअ दोसो एका नेता क्षत्रिय एको हि दोष एको हि वारणपति पको हामाय 163 168 102 89 191 176 96 82 108 72 149 163 200 70 188 134 183 29 149 158 150 106 158 83 15 140 28 13 61 21 7 10 20 1 26 154 18 8 3 एतच्छानाथतत्व एतदर्थ हि जान एतद्धनञ्जय एतान् गुणान् एतावदेव पर्याप्तम् पत चान्ये च बहव एते हि समुपासीना एतै सन्धि न कुर्वीत परमेअम्मि जए एरण्डभण्डोकन एव निहाय एवं प्रयत्नम् एवं विपश्योगेण ण्ववृसत्र राम व सर्वमिदम पषमल्पश्रुत 11 5 13 7 -- - 192 102 62 6 7 ·१९ पटमहत्या, हाका:. पदसिमलयालोकमाया. 189 j 175 167 - 159 107 1. 57 78 189 156 104 औरमानपि पुपान् 35 123 156 23 49 32 57 252 "प वृशशिखरे 224 एहि गच्छ पतो 905 ऐश्वयंतिमिरं 183 ऐश्वर्यधनररनानां 206 ऐश्वर्पमत्त: पापिट 58 ऐश्वर्य वा मुविस्तीर्ण 97 भोमगह महिमाण 252 भोलुग्गपरिस्सानिम्नं 180 भी मुसमाग्रम 55 भीदासीन्य दयाटूनाम् 146 175 ::कालः कानि कटु रटति निकटवती 69 कट्टारसरण 141 कठिनास्तीगवरमा 223 कण्टगद्दवा 126 कदर्षितस्यापिघ कदा वह ममेष्यामि 31 कनम्भूपण 48 कपपता मोहे 22 244 कपो वानस्पाः बम्बः परिधामामः 84 करोति यः परम् 211 करोति पोप 51 करो नाम नोनित: 85 31 करिष्मनियम 7 10 115 174 1111 6 7 76 32 29 33 19 बराहे पदाप: 1 12 143 160 1 Ics 35 - 1 60 .

·पुटसल्या श्लाका पद्धतिमइया लोकमया. 4 176 111 118 156 112 113 13 55 13 4 2 9 8 110 6 . " 47 " 1 197 256 137 248 29 207 5) 243 259 कपूर इव दग्धोऽपि कर्मणा मनसा परपत्रनिर्गत कराना ग्रहणात् क्लाभिरुच्छूिता कलरन्त भविष्यन्ति क्ला जगपतिम् कल्याणी चत गाथेयम् कळधि खरहिअओ करि मूयति काव्यानि कशाभारव पश्रिदाम्रवणम् करमंचित् क्पटाय कस्यचिन्नहि कस्स व जणति कहूँ सा णिव्वणिज्जा क्हतम्मिविळा कारपदमुक्कर काऊणमण काक श्वा च बिडारश्न काक्तालीय काका प्रभुप्रणिहित काकालील्य यमान् का त बरगरा 33 33 163 194 111 186 24 167 34 181 195 34 99 34 104 117 79 11a 1 112 13 24 20 72 24 6 0 20 11 123 51 100 200 51 140 2 30 - 139 9J 73 का प्रस्तुताभिषेकात् काम अधश्च 7 3 12 । 14 2 48 161 80 68 कामजेपु प्रसर कामवृत्तरस्वयम् कामात् क्रोधात् कामाभिभूत कामा मनुष्यम् 97 ] ५ 60 74 ·पुटमाया. इसोकाः पदतिसया.श्लोकमस्या 6 189 263 8 114 197 26 115 1 " 141 140 198 104 175 3 130 ७ 45 22 2.6 180 201 157 102 30 181 61 242 206 33 30 कामायाँ टिप्पमानम्नु कामुक नूनना कायः सन्निहितापाय: कायशेन कायस्थस्य च कायस्येनोदरस्येन कार्यगतेदेनियात् कार्यमारोचितापायम् कार्यस्य हि गरीयस्वात् कार्याकार्ष तुटयति कार्याधिनः कार्यापी यन्धुजनः कार्ये कर्मणि कार्य महति पालनात महारत्नम् कालासमुपादचार कालो पा कारणम् काविसमा दव्यगई कावेरी तां समासाद्य काध्यं यशसे काम्येन मूसंघनिनम् कामानिनिहरे किरिष्यत्यपावागाम किं करज किंकाकाणकः किं कुटेन विशिष्टेन कृतेन न यत्र किसानोऽमि गजेग ते मूतेन नेन करिष्यति 16 84 156 175 156 164 138 83 29 157 10 7 3 20 7 65 181 199 30 20 5 26 115 67 38 20 31 101 19 3 210 169 216 213 13 1" 170 115 30 2 268 ·पुटखरूपा इटोका पद्धतिसया सोकमया 195 22 18 22 । 1 85 37 194 192 171 97 85 2 9 ४ 17 ४ " 32 6 153 114 176 10 4 259 कि भरमा परसमुह 92 कि मृष्ट,मुतवचनम् 107 किवण आण 09 किशक्य मुमतिमता 255 किं शीतलै झम 247 किंशुवस्यपदेशेन 217 किंशुके किं शुक 119 कि स्पन्दने 106 कि स्थात् परति | किस्विच्छिद्रम् 30 किहि नाम न मित 04 किञ्चिद् देवेन सौमिग्रे! 171 कित्ती एक जीभन्ति 139 किन्तु तासां कसा 228 किन्न खादयते किमकारिन कार्पण्यम् किमन चित्र पदि 211 242 किमुगफलेडिं 25 किवणाण धण 214 किसिभ ताण वि 171 | कीर्तिमानश्नुते 170 कीर्तिरक्षणमातिष्ठ 171 18 कीर्तिश्च जायते 138 कुम्वे कविचौरस्त 201 कुलिन दन्तमल 125 कुअरमइन्ददसण 221 कुतः कृतानस्य 132 कुभूत्यो दुस्पान 32 168 181 61 26 किमवेक्ष्य कदम् किमासंध्य पुसाम् " " 26 108 124 67 16 49 4 1 कीर्तिर्हि पुरुषम 3 " 112 163 100 173 106 2 108 14 ५ 2 ·होकाः पतिसम्या भोकमाया 16G 71 6 150 43 16 106 41 17 199 25 170 142 161 कुमारसमिधामात्य कुमुदान्येय सामाः कुरमात कुपांघयास्य न मुर्वते स्वमुत्रेन फुलं शीलं श्रुतम् कुल जोऽयं गुणवान् कुळपालिआ पेच्युह कुलममलिनम् | कुलशीलगुणोपेतः | कुलिनद्वारकाणि कुलीनः प्रायो कुलीन: शीलसम्पन्नः कुलीनाः पुचः कुलानपु हनशेपु कुमुमस्तदकत्येव 18 14 27 8 137 14 10 2 5 9 156 98 151 126 6 2 कुमुमा बपि 204 141 कुमुमानीव फलानाम् 85 32 13 163 26 153 120 145 52 138 82 128 102 181 165 115 ५7 33 173 82 35 173 138 163 35 178 171 119 198 2 8 6 11 9 119 1 5 9 20 - 47 221 99 52 222 166 191 । 221 217 137 954 हनु सन्मित्रम् कृतं माम युगं तान! वृत पापक्रमांगन कनप्रशस्नु मेधावी कुन्तीकृत तमायुपकारो कृपमन्यस्यु वनस्य करणं नालि कृनान्तपासवानाम् कृतार्याः मुलाः नृपलेन सम. पपीवरातां भुवि दिवा मानुमनः 13 41 6 1 2 ·१४ पुटसख्या. श्लोकाः पद्धतिसरया श्लोक्सङ्ख्या 32 54 196 67 4 15 1 S 25 122 123 45 78 260 143 114 122 240 81 91 2377 112 113 162 113 63 172 175 99 181 58 71 181 90 145 के वि कअपरिमवम् को जातु परभावां हि कोटरानियथा कोटिसारोऽपि सन् कोऽग्नेऽत्यहमिति को धीरस्य मनस्विनः कोऽन्धो योऽकार्यरतः कोपं प्रभो सहर कोऽर्थोऽस्ति बहुभिः को विदेशः नाम् कोशस्तु सततम् कोशादाश्रयणीयत्वम् कोशेन पौरैः कोशे वितीर्ण कोष्ठागार कोठाशूरेऽभियुक्तः कौमसङ्कोचम् क्रमागतेति ऋयविक्रय क्रयविक्रयकाले कुद्धः पापं न क्रूर व्यसगिन क्रूरक्रकचसङ्काशे रोऽपि भोग्यताम् क्रोधं कुर्यान्न च क्वचिदपि वस्तुविशेष कचिद् भूमा कचिराय परिग्रहः क्षणं बालो क्षते महारा: क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य 91 39 156 7 18 3 8 12 2 27 14 44 28 11 14 2 9 208 181 48 82 116 65 131 167 157 38 59 94 66 105 3 2 177 232 218 72 261 241 66 88 156 178 168 43 196 181 74 7 40 19 22 57 26 10 71 1 " ·पुरसड्ययाः श्लोकाः पद्धतिसदस्या लोकसदस्य.. '163 67 99 179 40 5 12 1 3 . 190 86 121 1234 233 131 1180 242 246 234 161 252 105 156 181 184 179 145 189 178 188 6.1 1 9 3 क्षत्रिय सङ्गतिः क्षपयत्युमदण्टः क्षमया हि क्षमा धृतिः क्षमा क्षमावतामयं क्षमी दाता गुणग्राही क्षययुक्तमपि क्षान्तियेत् कवचेन क्षीरक्षालितपन्देव क्षेनं तदेव क्षेस्थेषु च खं प्रमुप्तमिव खण्ड पडम्मि का सर्जूरपुष्पाकृतिभिः खारी दिबसेश्वरस्य खसजिद्धा घनौका खळपवराहा खलसोप सलेषु सत्सु निर्याता खलौह योज्यते खलोल्लापा: सोढाः प्यासा नराधिपतयः गच्छ गच्छसि घेत - 6 1220 . 6 5 251 57 41 213 35 7 26 4G 18 8 । '36 32 168 31 32 1112 175 177 195 140 138 226 231 - 1956 257 18 1 9 गच्छति पुरः पचनविर्स गजामा चिन. गणयन्ति नापशब्द गणाद् गृहन् - 165 138 195 117 264 । 35 123. 149 112 163 95 197 5. 81 5 87 7 गण्यः सैन्येन गत शाचति का गतश्रीगणि गतिरेवात्मन 10 17 ·पुटसला. श्लोका. पद्धतिसया लोकसङ्ख्या. 58 198 118 92 71 236 148 122 गतेभ्यो बहुमन्यन्ते गन्तव्यं राजगृहम् गन्धं च माल्यं च गन्धर्वलोकान् गन्धलुब्धो गन्धेन गाव: गन्धैकसारो गरअम्मि वि 37 163 97 74 48 181 124 99 11 182 6 14 10 " गरुए विसमरकज्जे " गर्जति शरदिन गर्भग्लश स्त्रियाम् (गा) रुन्धि दृढ गाण्डीवेनाभिधास्यामि गाहाणअगेआण गिरिर्महान् गिरीन्द्रशिखर गाववाद्यप्रसकेषु 289 91 270 121 32 226 70 166 231 85 199 133 230 205 102 199 197 61 103 181 74 200 99 29 175 43 150 177 31 168 107 177 166 83 163 29 26 40 6 32 19 37 21 7 10 9 14 गुण. कुमोऽपि 141 2 4 9 " गुण एव नाहम् गुणयुक्तऽपि च गुणवःसुगुणा गुणवद्भिः सह गुणवानप्यसत् गुणवानस्मि गुणवान् या गुणा: खल गुणाः गुणानामयथातथ्याद् गुणा यत्र न पूज्यन्ते गुणार्जनक्लेश गुणिनां हीनविद्याना गुणेषु यत्नः " 35 83 32 33 37 163 4 142 119 2 IB 33 17 16 123 48 59 198 ·पुटसलया. श्लोकाः, पद्धतिसया ठोकपड्या. 34 5 गुणैः स प्रकल्पः गुणैरप्युपनीतानां गुप्तात्मा स्यात् गुप्त्या साक्षान्महान् गुरुयोतिपिको गुरुर्षमापदेवोन गुरुवायवं गुलन्मित्रनाशेन गुरूनतिवदत् 84 4 16 गुरुन् कुर्वन्ति 930 142 187 194 132 162 29 108 80 210 90 174 136 217 187 76 223 121 210 255 182 161 23 78 22 269 4 19 20 5 39 8 177 32 162 163 106 39 88 55 29 168 73 156 110 171 162 49 174 99 168 192 158 145 25 गुरोरप्यचलिप्तस्य गृभाष्टिकालीन गृधी गृभं गृहमध्यनिसावेन गोपापितारं गोब्राह्मणहितार्याय " " 3 गौरव किन्नु " 16 16 14 4 - 2 8 1 असमान मित्र प्रासाद्गुटिकः घडिअळोह पृना तु विधाय घोपान् न्यसेत चक्षुर्दद्यान्मनः चतुरःसृजता धनुपामाघमागा चतुर्भिक्षते पनुर्वाश्रमः चतुर्विधानि | चतुर्थ पुरपार्थेषु चत्वारस्ते तात! चन्दने विषधरान चन्दाअवघवळाभो " 20 । 18 2 23 218 250 25 200 73 14 1 25 171 187 1 11 10 19 14 - ·पुटसङ्ख्या. श्लोकाः, पद्धतिसङ्ख्या लोकसहल्या. 145 . 1127 1935 1117 1206 -148 5220 ।"67 चन्दामभसुर चरइति रसामगं चरिखं दिसता चलं चित्त चलं चलिसानेक चलेयु स्वामि चाअअसासा पातुर्ययं तथा 38 28 31 13 167 124 171 40 71 4 58 32 140 65 13 20 4 13 11 80 28 188 1 2 15 6 3 12 २ " - 1 चातुर्वण्यं त्रयः 81 घापमानय 40 | चारता परदारेभ्यः 158 चारेण प्रचरेत् चारेण विदितः •245 चिअपसिअदेसु 136 चिकित्सकावे 142 शिविरमा वेत्ति "144 चितज्ञः कुरुते 244 चित्र निवेश्य 165 चिरआळकड्खआण 42 चिरेण रक्षितस्य 160 छनं तु नृपतेः 209 छायावन्तो गतव्याळा: 222 छिन्नस्तप्तसुहृन् 121 छिन्नेन पततर 222 जं साहसं 201 जस्सा हन्ति 172 जडोऽयमिति 258 184 | जन्तुभिः श्रीयते 260 जन्मान्तरशत 183 110 117 123 183 149 32 143 168 173 99 173 163 156 195 159 196 " 31 30 2 T 16 17 17 163 11 16 12 14 जत्थाण उर्छ ·पुरसङ्ख्या. रोकाः, पद्धनिपङ्या. लोकसाया, 99 13 190 87 240 88 जमेर लभ्यते जरा रूम हरति 2398 434 32 115 107 181 117 78 246 1 10 13 213 13 25 215 255 जर्जरं चास्य विषय जलधिनरान्ता जरासोग विलाट जलवद् धान्य- जलान्पपिरान् जस्थत पिद बळ स्यरच जत्पात माधमन्येन सम्म जाहें विज्ञ जह जहटकापड जह हजरा सः जहरिहडि जा आगि खन्दणिनी जाहर पस्यमम्पन्न जानवरच जानवरन्तु जानस्य हि दो जास्याम क्षत्रिय जानामि गील जानीयाध्यपणे जायते क्षणाटपु जापानियोग जिघासवः 69 181 70 181 99 93 87 157 96 54. 183 168 26 169 199 92 136 150 197 156 77 163 200 76 121 160 45 43 175 195 159 13 5 " 9 7 49 - 23 155 173 262 177 96 191 269 95 143 184 74 70 224 258 183 11 6 6 जितेन्द्रिय जीयन्ता दुर्नया जान्तिीयंत जीव अच्छा जीवद परो 2 20 ·पटसह्या. होकार पलसिसहया. लोकसञ्जया. 91 43 4 42 236 जायतोक्यकरणात् जीवनमहग जीवन्मृती दरिदात्या जीप्यते धनहानेन जण विणा ण ज्ञाता। संसारकला मातीनां पचतुकामाना ज्ञानस्वास्तपोवा 129 202 141 96 202 267 235 94 + 32 181 108 163 116 77 164 199 180 76 187 102 102 171 26 श्र 164 10 11 2 16 6 शानेन तु 3 127 128 219 38 54 214 132 ज्यायांसमपि ज्येष्टो भ्राता दितृसमः ज्योत्स्नाम्युनेन्दु ज्वलितं न हिरण्य अ तह तवेइ हि ण उणा अस्थि गुणेहि हरिह जणी णमह भवति भतुई णवरपिाजचिवणि ण हु कोइ विणहु णिअणाममेत्त णिज्जन्ति चिरपक्षता णिवसउ सरम्मि णिसिअसरण पूण सहादर पछान्त अणेह तं मित्तं काएवं तटाकायापीपु तषणात्य जण्ण कारह तपणीन्धजिणि ततः पापर्यशाङ्गुष्ठः ततस्त्रेतायुगम् 15 22 21 36 14 48 70 50 8 47 38 34 54 33 3 33 53 2 2 31 32 168 105 29 99 167 31 88 150 175 168 96 33 123 208 39 111 166 227 214 117 47 33 ।

·पुटसहपा. लोकाः (पद्धतितलया. लोकस इल्या. ततो वै द्वापरम् 6 47 152 149 207 212 182 33 129 124 167 168 158 14 25 तत्कुलेन च तुल्यस्तु तरक्षणमपि तत्तादृक्फणिराजर तत्तावदेव याशिनः तपस्थिताः प्रजाः तत्रात्मभृत्यैः तसंश्रयो तदकस्मात् सदाविष्टः तदा रम्याण्यरम्याणि तदेतत् काकतालीयम् 5 7 " 143 65 88 4 7 163 85 110 66 192 52 184 31 201 17 20 257 16 163 35 159 29 168 13 20 140 4 32 199 21 61 12 11 34 160 11 2 267 तदनुस्तानि शास्त्राणि सस्तकेशसंस्पर्शात् तहदम्य समुचित तन्मिनमापदि सुखे तपः परं कृतयुगे तपसा तदवाप्नोति तपस्विलिनिनो पूचर्चा सपौविशेषैः तप्यते याति सन्धान तमापरिगत धेश्म तमूर्षि मनुष्यलोक तया गवा किं क्रियते वरईतरलैरयः तरुवरधण्णसि तङ्गित: तक प्रतिष्ठः श्रुतयः तस्मात्तदभियोगः तस्मादुद्विजते सोकः तस्मै दास्यामि भयुक्त तस्य राइ 4 93 6 32 17 16 5 11 16 1 151 7 75 196 170 140 163 260 216 157 200 159 80 163 4 67 149 43 2 18 ·३२ पुटसहया. श्लोकाः पद्धतिसहया. श्लोक्सहया, 216 170 192 181 13 194 14 10 69 तह कजरपणा सह परिसण्टि तह हस सजण तान् प्रजापतिरित्याह तापग्छिभरू तापपीयूपजलदः ताव अ अत्थणि तावदाधीयते लक्ष्म्या 13 तापद् गर्जति 254 243 17 256 17 255 127 121 223 232 93 66 207 197 85 127 58 129 147 245 89 161 23 223 240 तावद्यशस्वी मेधावी तिलाचम्मकसंश्लेपात् तिष्ठन् भाति पितु. तीक्ष्गमापनदातारं तीक्ष्णादुद्विजत " तीव्राण्युदगकारीणि तुजवभितरा भाद्री तुल्यजातिवयो नुल्येऽपि हि मनुष्यत्वे तुष्टे सरपि 193 102 99 174 178 74 40 167 103 66 102 37 103 123 183 72 145 25 174 181 15 15 श 9 20. 7 3 20 17 23 120 1 7 8 1.. 36 10 5 18 7 8 50- तुह्मा चि एस तूणच्छन्नानि तृणानि भूमिरुदकम् तृणालघुतरस्तूला तृणोल्कया ज्ञायते तृपितस्य नचान्नेन तृष्णा चेत् सम्परित्यक्ता तृष्णासूचिविनिर्भिण्णम् तृणे ! त्वमसि तष्ण ! लोकत्रयस्यास्य तेजसा राइ जातानाम् 12 19 225 69 225 14 175 37 175 12 " 15 22 62 ·॥ फुटसङ्ख्या. श्लोकाः. पद्दतिसद्धथा. श्लोकसंख्या. 28 2 8 36 . 188 173 तेजस्विनि 256 ते त्यण्णाजे समुह ते धन्यश येन पश्यन्ति 64 तेनार्थवान् 137 तदन्यारते महात्मान. 37 ते विरला 95 ते सेनुवाती 260 तेलक्षयाद् यथा दीपः 254 तो उभभ 240 त्यजति भयं कृतपापम् 147 त्यजेस्वामिनमत्युग्रम् 230 व्यापते यदि 118 त्यागभोगविलास 108 त्यागविज्ञान 141 त्यागशील: प्रभु 125 त्यागेन यः 217 त्यागो गुणो रित्तवताम् 193 नय: स्यानं विमुञ्जन्ति 98 प्रय्या च दण्डनीत्या च 99 निवर्गभयसंशुद्धान निवर्गसाधकम् 143 त्रिविधाः पुरुषा राजन् 19 नोण्याहुरति 215 स्वचं वर्ण. 219 स्वन्मूले पुरषायुषम् 240 दक्षः श्रियमधिगच्छति 52 दग्धमेवानुदहत्ति 90 दण्ड: शास्ति प्रजाः दण्डेन रक्ष्यमाणा हि 185 दण्डये यः पातयेत् 18 दत्तो जळम् 166 194 163 39 111 31 76 196 192 181 123 177 97 88 128 100 171 3 37 14 12 9 46 38 1 3 1 2 9 5 163 61 12 65 I 14 12 " " 120 18 170 171 181 35 73 2 22 47 16 1 2 " 161 13 3 17 ·र पुटसलया. लोका पद्धतिसतया श्लोकसङ्ख्या 88 148 7 88 6 32 195 2 5 7 20 3 19 7 12 7 60 13 10 21 108 ददाति प्रतिगृह्णाति 168 धद्यल या कोश या ५ दरिद्वान् भर 109 |दर्शितानि 8 दशाहाच्छोगित तत् 41 वह्यमाना सुतीक्ष्णेन 257 दामानोऽपि 73 दाण्डक्यो नृपति 116 दाता प्रियवदो दान्तो 241 दातारो यदि 127 दातुनाव 216 दातृत्वमेव सर्वेभ्य 17 दातृयाचरुयो 159 |दान क्षमा धृति 226 दान न दस न तपश्च 10 | दान वित्ताहतम् 16 दान विभूपणम् 86 दाना प्वप्रदानत्वम् 217 दानोपभोग 20 दापन त्वथ विद्याना 219 दारिह अणकरभरम् 228 दारिद्र यस्य परा मृत्ति 151 दारण विग्रहम् 152 5 दिक्कालारम 92 दिग्वासस गत 88 दिढरासक्लुसिअस्स 39 | दिपणदुरिद 8 दिनाना पञ्चविशत्या 247 207 दीपकमृगीव 16 181 102 170 13 163 175 7 13 68 171 18 171 176 127 2 10 3 26 5 1 " 130 3 74 5 9 31 43 51 4 दिने दिन G 186 167 19 ·पुटसइत्या. श्लोकाः पद्धतिमतया लोकसाया. 43 126 254 102 189 188 33 101 192 83 163 46 5 12 त 89 26 102 111 25 127 72 118 115 115 44 91 93 93 13 7 15 10 8 1 5 8 G " " 41 32 5 दीयते स्वच्छदादयः दीण हि दृष्ट्वा दीमइ विदुमन दुःखान्येव दुसिने बन्धुवर्गाय दुःखे दु.साधिकान् दु.खेन सियने भिन्न दुग्गभघरम्मि दुरासदवनज्यायान् | दुरामदानरीनुप्रान् दुर्गस्य संस्कारकर्यर दुर्गागि दुर्भहाण्यामन् दुर्गेण रक्ष्यते राष्ट्र | दुर्गेपुष महाराज! दुर्जनः परिहत्तंन्यो दुग्नः प्रकृति याति दुर्ननहुताशरा दुर्गनेनोभ्यमानानि दुनैः सह सम्पर्कः दुर्जना मिनिप्रायः | दुईदिमकृतप्रज्ञ दुर्मिक्षे धारदातारं दुर्मन्यिांकमुपयान्ति टुर्दिनौते व रती दुरशासनामपरजो दुसर. कामवृत्ती या दुष्करं यत दुन्ति दुष्टा मायामिन दूरममिरिमपरदिनना दूरस्थमपि दूरादनिधयो यस दूरा पर राहा " 30 32 39 33 40 43 40 111 16 103 65 156 16 41 7 3 " 89 13 83 17 19 136 27 170 163 183 197 25 3 7 58 215 192 252 264 23 65 31 10 ·रसरया शोका पद्धतिसहा श्लोकसझ्या. (दूरेऽपि परस्थागसि 50 दूरेऽपि हि मवन् 71 85 180 185 दूष्यस्य दूपणा | दूष्यानुपाशुदण्डेन 32 43 65 104 दृढतरनिबद्धमुष्ट दृशा दग्ध मनसिज दृष्टा रन्धुदिपतय दृष्ट रचौ सरसिज दृश्वा न सल्वपि 58 I 32 12 दृष्ट्वा स्वर्गस्य देयानि कणपिण्याक (देवतेच हि (देवदयविनाशन देवान् पिन् मनुष्याथ देवा मानुपरूपेण 138 227 137 167 6 17 146 6 23 60 18 258 200 98 94 265 229 195 238 268 161 32 113 175 110 151 4 13 123 5 25 39 14 195 163 82 76 198 5 8 7 24 6 4 2 5 21 148 1 देवा रद्रादय देवाचम्मि फले देश मले कायमुपायभायं देशकार विधानज्ञान देश देश कलत्राणि देहिनोऽस्मिन् यथा देहे (देदोति विकासस्य देहाति वचन कष्ट 176 3 13 06 25 " देहेन्द्रियान्त शल्याना देवमेव पर मन्य 64 189 देवयोगानुपाता दि 163 181 200 35 168 5 35 134 157 6 52 154 181 देवाधाम जगत् दैवोपसृष्ट पुरषो देवोपहतकश्रेय दाग्धि धान्य हिाण्य 15 42 20 5 15 3 8 ·पुरसहाया लोका:. पद्धतिसङ्ख्या झोक्मल्या. 28 15 8 38 55 28 2 32 240 130 76 267 169 148 9 29 181 104 50 200 158 124 4 2 8 2 12 6 " दोविसपक्पादणं दोषवेव सला: दोदिचित्र दमिन्ध्यान्नृपतिः दीपुख्याश्च लुब्धाच घूमानर्थसंरम्भो यक्षरस्तु भवत् द्रविणमापदि दव्य+रिश्वरद्वारि दूपं जहाति सेवा द्वारेषु च गुरूपयेव हावंभरि विनिक्षेप्यो | द्वाविमा पुरुषी द्विारं नतु सन्धते द्विशतं वा तदर्थ या विपळामुदयः द्विषन्तमनुवर्तन्ते दीपादन्यस्मान् दीपिन शरम हे एव लोके शुचि देष्योऽपि सम्मतः शिष्ट 161 187 28 63 163 179 145 163 29 39 149 150 176 35 3 30 7 95 1 48 2 238 76 200 130 186 101 यो भवायुरकट 7 10 2G 7G 131 163 104 161 82 32 104 50 196 163 T 1G 171 119 260 धण्णा पद्धि धन प्राज्य धनसय. शिष्ट धनपुयक्रयेषु धनमस्तीति धनस्य परस्य पनालं घनिनोऽयदान धनुषां दे पाते 10 5 18 187 10 208 218 163 16 -- ·पुटखट्रया श्लोका . पद्धतिसङ्या श्लोकसङ्ख्या. धन्यास्ते पुरुष 156 164 179 93 8 180 8 78 12 11 2 19 3 1 11 17 18 " 4 9 4 3 178 धमेनाधर्म 203 | धननिध्धुलीना 234 115 | धन्वदुर्ग महा 12 धर्म कृत्वा कर्मणाम् 235 धर्म शील तथा 11 धर्म श्रुतो वा 12 धर्म एव हत 93 धर्मज्ञा शुचय 263 धर्मस्यास्य 113 धर्महेतोस्तथा 3 | धमाधमौं तद्विपाका 11 धर्माय ये 172 धर्मार्थ क्षीण 1 धर्मार्थकाममाक्षेषु 228 धर्मार्थकामहीनस्य 200 धर्मायकामा 146 धर्मार्थसहित 72 धर्मार्थी य परित्यज्य 9 |धर्मोपदेश 143 धार्मिक धर्म 36 धिग्धिक्सजन T धिग्बल क्षत्रिय 243 214 धीरा मआ 45 धूम पयाधर 95 धूमायन्ति व्यपैतानि 116 धूमो व योरिव 208 धूर्तप्रतारिता 205 धृति क्षमा दम 123 197 90 श 8 156 1 176 163 123 44 7 120 31 5 181 168 32 77 95 167 166 101 धीर हरई 11 150 27 5 8 5 28 17 71 52 62 5 4 30 8 2 धैर्येण युक्तस्य ·पुटसएपा. छोगाः पद्धतिमाया शोरुमल्या. 9 1 2 102 59 84 37 " 3 7 127 103 121 3 126 81 101 58 151 197 79 61 197 112 192 197 242 173 42 135 195 पनिवर्ग: पद न कदापित न कधियात नश्चिधापनपते नकारी नफिशि चित् नफिशियमभ्येत न कुलं न हता न फुलं न धनं न कुलं यूपहीनस्प नकोशःगुम नदिनानि मास्यस्पान नकोधिनः नक्षत्रमतियष्यन्तं नशुपालप्तये नबिनो घनदीनां 39 163 90 163 12 111 1 117 65 23 37 18 95 10 9 7 " म 181 181 156 32 108 103 26 159 33 58 156 9 63 124 23 175 108 J 7 2 गृहं गृहं मच कन्या न च विक्रीयते न च मनुचितः मधास्थ लम्य न चिरं पाप नचर्या खीपु न सिग्मी परणी न जातिने बुलं तात! न जानु कामः न जातु गच्छेत् नाबाद पलवान 80 172 13 84 150 22 224 134 2 22 5 13 " नटोऽपि दयान 137 221 110 173 10 9 नतं पश्यामि ·१० श्लोका. पुटसङ्ख्या पद्धतिसद्रया श्लोकसहया. 26 2 3 24 15 82 न तस्मिन् युग " 12 9 I 4 6 17 6 264 न तरजगति 14 नतत्त्ववचन 108 न तर तिष्ठति 66 न तथाराज 231 न तद्दलं 110 न तन्मिन 47 89 न तेन सज्य 96 न या जिवासामि 161 न दिवाग्नि ज्वलन् 77 न दिवा प्रस्वपेत् 101 नदीमार्गेपु 233 न दुष्करराम 173 न दूपणमदुष्टस्य 51 नवायटिं 116 नद्यदिवन 193 न ट्रिपन्त क्षय 167 न धृव मुखमस्तीह 68 [न नटान विटा 15 न नर्मयुक्त 141 नमसचिव 205 नन्दन्ति 27 न पण्डितास्यासिका 21 বাসির 82 न पूतो न तपस्वी 10 न पलादर्शनात् 130 12 नरिभेम्यरत 10 न दिर्धन G निमाणे 111 न मक्षयन्ति ये 35 न भवति भयति 197 10 88 40 179 88 33 72 77 145 51 145 179 156 35 91 163 149 10 10 123 200 28 23 59 7 104 32 34 5 120 31 " 68 23 37 9 7 न 13 11 1 7 16 29 8 - 22 ·पुटपड्या. दलोकाः पद्धतिमलया. लोकमवया. 176 29 18 11 6 " 21 88 . 20 10 51 3 - " 11 128 37 165 5 5 8 229 न मिक्षा दुर्मिले 29 नमन्ति फटिता 3 नमस्तस्मै वराहाय नमरिमुवन 50 नमस्यामो देवान् 108 न मातरि न 41 न मान न व 79 न मानेनन नमामि यानिनी 3 नमामि सबलोकानां 145 न मियो मापित 58 न मयुरामन्त्रयते 204 नमोऽधयों 3 | ननोऽरवमूर्तये 7.4 | नपनाद् विनय 73 | नयम्य चिनय. 146 न यायात चिरं 268 न योजनानं 1.11 नरेश्वगगां 112 नर्मान्तः परिहामः 76 नलय राजा 8 नवमै मामि 77 | न दाच्यः परिवाद 265 नवाच्यमगिर 164 न वा हल्यात् 155 न वित्तन न 53 न विधि प्रपते 134 न विश्वमैत् 135 78 न विरेगन 68 म दृत्या परितुष्पन्ति 247 नवंषु मारन्दन 2 16 43 121 1 22 ४ 14 63 59 क , 52 198 119 ·४३ पुटसहरूया. शाका: पदातिसम्स्या श्लोकसहल्या. 127 10 8 103 167 125 156 60 101 135 76 163 -- -- 6 152 1 - 78 1 1 83 156 188 न शास्त्रमास्त 206 न पृण्वन्ति न 150 नरस्वरपद 176 | न सो महाराज! 83 न सतां शील 125 न सन्त्याज्यं च 155 [न समयपरिरक्षण 94 न सर्वे भ्रातरः 200 न सा सभा 164 न सुप्त न | न स्कन्दते न 77 न सीभ्यः किचित् न स्वमेन जयेत् 103 न स्वल्पमपि 175 नहि कश्चित् 74 नहि कामामना 84 नहि जातूपाप्यन्ते 196 | नहि जानपदं 87 नहि पूरयितुं 155 नहि वैगनि 196 नहीशा संवनन 138 नाकवित्वमधर्माय 238 माकु सम्पन 169 नाक्षराणि पठता 104 नागामिनमनर्थ 95 नाग्निनान्यानि 78 नाग्निस्तृप्यति 161 नाच्छित्वा परममाणि नातन्त्री वाचते 120 नात्युच्चशिखर 270 नाथे न पुरषोत्तमे 15 46 3 1 163 98 १ 136 1 100 - 161 112 181 163 84 23 7 7 15 26 119 27 49 200 31 ·पुटमङ्ख्या. श्लोकाः पद्धतिमया छोकमहत्या 13 4 9 92 123 19 145 206 he 2 नाधर्मधारत: नानादेयः | नानुशिष्याद् नान्तरज्ञा.ध्रियः नान्यतो ज्ञायते नाश्रित नाविदितं नाभिपको न नाभीमपुराण ना-मायण नामपि नानि नायुधम्यासन नाराज जनपदे 182 121 253 172 21 - 156 99 191 156 185 149 . 1 164 69 3 " 163 181 113 5 नालम्यते नारसाः प्राप्नुवन्ति नावाच्यमका नासा कवित नास्ति दानात् परतर न " 197 236 ४१ 139 17 91 235 236 59 114 13 8 5 । नास्ति पुत्रममः नाक्ति विद्यासम 3 29 181 1 " 102 196 मास्नि जानिरः नास्तिजतिात. नास्ति परमतिमान्न नारयादा तृगया नित्य प्रकृटया नित्यमन्योन्य निदाघका 136 10 10 17 26 153 223 21 11 9 19 । निद्रा दान 15 166 : 18 নিখানম निन्दन्नु नीत निमानतोऽनन्त 16 12 1 28 शा 211 ·पुटसङ्ख्या इलाका. पद्धतिसजया श्लोरसहाया. 142 5 1 " " 155 12 27 11 89 26 12 10 4 160 निमित्त लक्षणशान निमित्तान्येव 200 निम्नेन तोय 91 नियतापपय 53 नियति करण 170 नियमयसि 179 निरत्यय साम 226 निरानन्दा दारा 125 निरामप 102 निरन्धाना सता 167 निरूप्यमेव न 31 निर्गुणेष्वपि 82 निर्दहति गुल 143 निदोषा शुचय 28 निधनश्चापि निधूतोऽप्यवधूत 106 निमन्त्रमेन 76 निर्मानुपामिमा निर्माय स्खल निलीयमानै 116 निवसत्यश्व 63 निवासवृक्ष, साधूना 261 100 निश्चित्य य 139 निष्कामा काम 107 निष्फल केशबहुल निस्तम्भे निर्गवाक्षे 166 निस्स बद्धसर्प 43 नीच प्रकृतितीवत्वात् 127 मोतिरापदि 99 नीतिशास्त्रविद 52 नीलकण्ठं समासाद्य 11 ३ 1 16 15 140 163 73 35 153 156 175 100 63 111 31 59 121 29 123 80 49 32 186 97 39 196 82 114 85 87 161 32 108 82 35 39 1 5 2.18 2 निवृत्ता भोगेच्छा 31 28 19 4 16 2 9 40 " 8 5 10 ·पटसझया. लोका.. पद्धनिमहल्या सोकमहत्या -- 188 192 112 56 3 9 1 40 33 124 . 85 6 13 144 9 13 34 35 100 31 167 188 163 156 251 लोहारपत्र 254 ननमुहमति 169 नृगप्रमृतयो राजन् ! 60 नृचे गीतेच 68 नृपः कामामतः 75 नृपतेः प्रतिपिद 148 नृपेणाहूयमानस्य 105 नतदेकान्तत 7 नेतान् स्मरति नैव लामात् 50 नवाकृतिः फलति 53 नैवार्थन न 124 नप पूर्व कृतो 205 नेपा गुणेषु नोदवानर्पिताम् 174 नोपेक्षितम्यो विद्वद्धि 258 नोवमीटगतिः 189 न्यायार्जितस्म 171 म्यायनानं 159 पहसत्या हि पथिवी 238 पक्षिण पखमाका 212 परीविशन्तु गणिता: 242 परो! बन्धस्वमसि 38 पञ्चश्वधिभ णपरं 250 पज्जतसदियोए 15 पञ्च पचनृते हन्ति 271 पञ्चभूताग्मके | पम्पभूनात्मकः 72 । पन्दियस्य मार्यस्य 4 पगमह पगभपवित 38 पगदिए विजलिस 210 पठति प्यमने देवात् 211 पतनु वारिगियानु 191 163 156 141 181 G 37 5 27 2 6 33 36 62 49 13 168 181 31 157 11 201 1 " 2 31 168 15 45 21 31 " ·पुटरच्या. श्लोका. पद्धतिसया. श्लोरमख्या, 246 26 14 27 है 6 " 951 246 । 3 209 29 188 | 189 18+ 166 29 163 32 16, 33 ५ 22 144 10 8 18 10 28 12 13 180 48 13 40 - 161 141 73 126 146 45 131 178 पतित:पतमाने पतिहि भूषणं नार्या पत्या विना जीवति पद्मकान्तिमरण पत्रकेसरसस्पष्ट | पयोमुच परीता पर क्षिपति दोषण परदारान गन्तण्या परनिन्दा जन्म फल परनिन्दासु पाग्रिम परमायुश्च भवति परलोकोऽस्तु पा परदाम्पेषु निपुण परस्परविरोधन परस्परोमकई परा विनीत. परान्न प्राप्य दुवे परार्थ देशकाल पराय.पीहाम् परिषीणाय तुम्धान परिपूर्ण पथा चन्द्र परिवारे दशवादन. परीक्षिता.नियन परीक्ष्य दुर्जनान् परीय मकुछ पर स्वेषु च पर.परिभ प्राप्त परोशे गुणहम्तार परोपपासविज्ञान परोऽपि हिमवान् परम्प प मूना पम्ममिव भूनानि 11 1 5 5 4 14 63 13 102 123 80 10 182 178 56 158 210 111 42 192 61 187 101 150 32 139 156 36 110 168 89 92 163 39 162 7 16 6 31 . 9 ·पुदसण्या शोका पदातिसरया छोकसख्या 15 170 100 163 200 192 73 11 S 5 " 124 202 99 169 50 180 48 31 235 39 165 6 11 8 10 53 11 4 216 पलमुकुटकुसुम 124 पलायन्ते ये 193 पवनाहि पाण्डित्यं 268 पश्यन्नपि प्रस्खलमि 254 पश्य पक्वफटिनी पश्य भामिनि! पहरसि जे दिन पहामि तत्ये जा पाण्डषो धर्मराक्षास्तु पाण्डित्यस्य विभूषणं 13 पाण्टुर्जिया यहून 34 पातितोऽपि नरापात. 44 पानमपानीले 216 पात्रे पुरोवत्तिमि 246 पादपात् पादप 80 पानशास्तथा पानीयस्य रम 13 पाप प्रज्ञा नाशयति पापारमा पापबुदि 62 पिता हि राजा 92 । पितुर्दितमतिका 119 पितृपतामही 23 ! पितृन भ्रातृनपि 119 वित्रा सतितो विवन्ति नवः स्वयं पिवन्ति मधु पमेषु 212 | पुंस. पुमान् मलिग 201 पुमः स्वरूपविमिरूपण पुण्यतीर्थमनायास 128 पुण्ये प्रामे बनेपा 196 पुतं हि मातापितरी 170 184 56 181 ५ 2 237 11 6 7 15 39 " 1 98 7 98 31 35 168 163 19 102 32 39 35 161 10 20 163 103 ·पुटसम्या श्लाका पद्धातसया लोकसहल्या 8 1 पुत्रदारकुडुम्य पुत्रा इव पितुगेंह पुरि पैवापि पुढारैस्मुखैचैव पुनो भृन्य सुहन्मित्र पुत्रो माता पिता 196 38 163 101 59 149 156 12 6 260 60 188 126 82 164 177 173 46 46 206 181 108 24 133 " 14 71 24 72 78 11 32 7 167 157 101 36 107 12 b पुनरावर्तमानस्य पुरिसा ज गुणरहिआ पुरिसाण कुळीणाण पुष्णात्यधिक्मूष्माण पुष्प पुष्प प्रचिन्वीत पुहावी)होहिद पूजनीया महामागा पूजयेत् तारश पूजिता सा सदा पूरित पाणिमुत्तान पूर्वे वयसि य वादितगुणै पृथुकार्तस्वरपान पृथुरयमह पृथुसीम महाघात पृष्टतो न विजरुपन्ति पेम्मस्म विहदिअस्स 113 138 239 190 166 220 122 115 34 118 83 529 181 163 133 176 99 93 3 89 60 176 36 38 13 20 22 1 5 14 पैशुन्य साहस 17 56 13 1 73 70 206 43 पोतानेतानयि। पौलस्त्य स किमन्यदार पौरस्त्यो राक्षसो प्रकीर्णे विपयारण्ये प्रक्षेमुमुदधी प्रखला एव स्वलाना प्रस्पातवशमकर प्रगभः स्मृतिमा न 43 107 32 105 138 48 131 A ·पुटमद्दया. लोका. पतिमसपा. रमहपा. 6 75 151 12 3 59 प्रन्टनोपगतः शल प्रजारनधेयसे मजा न रमजयग्रस्तु प्रजानामेव मूल्यर्य प्रजापीहनसन्तार प्रजा यस्य विवर्धन्त प्रजापुरी मुर्त मज्ञया निमित. प्रज्ञानामान प्रागुनमगरस्य प्रज्ञाप्रामादमारव प्रजागीयविदृढेषु अपन'उन्ननि प्रगामः स्वायन प्रतिकूलतामुपगते प्रतिगृहनदेय f 93 65 181 65 60 176 104 188 104 267 133 149 217 55 270 38 18 194 185 174 28 140 918 96 163 180 38 15, 51 163 84 1955 107 11 171 11 5 1. - 15 7 49 35 - प्रतीयमानं पुनः 30 7 165 160 136 29 S 15 268 प्रत्यक्षंदातिजननं प्रत्यक्षे गुरव. रत्याः प्रयाहर्तुमाश्य प्रत्युन्यानाभिवादाभ्यां प्रत्युपस्थितकालय प्रथमममागममुग्यदा प्रदानप्रसनं गृहं प्रधानं माघनं द्रा प्रधानमोघहन्तृगा प्रमत्र: चलु कोश प्रभाचारमाहारियां प्रभूनं घनमारोश्य प्रमाद वै मृत्युन प्रयादि सरलो प्रयोजनेषु ये मका S 4 8 119 16 81) 124 98 2 1) 148 59 269 190 200 163 ·पुटसहपा. लोका . पद्धतिसापा, लोकसङ्ख्या. प्रयोजनेषु ये सक्ता प्रळय भिन्नमर्यादा प्रलिम्पग्निय तासि 122 13 3 प्रवधमान पुरुप 198 35 152 29 119 183 217 178 163 31 125 29 98 158 165 156 2 17 1 82 132 45 82 142 प्रवासायासद् खेपु प्रविशेद् भोजनाये प्रविश्य तत्र मूरानि प्रविश्य सर्वभूतानि प्रवृत्तचक्रेणाप्रान्त प्रशमश्च क्षमा चैव प्रशस्तन निमित्तेन प्रसादो निष्फलो प्रसिद्धहेतुर्भावाना प्रसीदेति यां प्रस्तावसदृश प्रहरिष्यन् प्रिय प्रहसन्ति विपादिन्यो प्रहष्टमानमा नित्य 153 13 160 65 280 257 26 174 139 21 13 6 13 2 5 उ प्राज्ञ विनीत 12 79 100 26 10 17 195 28 156 114 26 54 82 28 7 183 158 35 33 23 163 82 32 15 8 19 2 माझे नियोजिते प्राज्ञो हि जल्पता प्राणायातान्निवृत्ति प्राणानाच प्रियाया मातरत्थाय नृपति प्राप्तव्यान्येव प्राप्नोति प्राप्त कलौ राजनि प्राप्नोति चे वीर्य प्राप्य चलानधिकारान् प्राय पथ्यपराङमुखा प्राय परापकाराय प्राय प्रकाशता याति प्रायश कृपणानों 182 64 48 2 43 16 199 101 -40 135 30 12 10 11 " 47 33 ·पुटमस्या. श्लोका:. पद्धतिसइया श्लोकमख्या. 13 22 79 59 211 109 215 54 37 168 88 170 30 31 22 156 152 3 32 63 38 95 59 प्रायेण घनिनां दारा प्रायेणारतकृयरवात् प्रारभ्यते न गलु पार्षयता मिग्राणि प्रारमेघस्य मालिन्ये प्रियवादी च भूनानां फलसम्पनीप समोणाह फलाभिलापोपहता यम्वचिन्तयेदान् पदा ज़लिपुटं दीनं बन्धवणेहरिओ पभूपेद् यलमेवेद बलवानपि कोपजन्मनः यलाभिपूर्णाः स्थिरसत्व यलिनं माधयेत् यलिनां दुर्यलानां यलिना विगृहीतः सन् वलिनासह योदष्प थोलनोडिंपतीमध्ये यलीयसि प्रणमता बलोपपन्नोऽपि पह६ व महिअजळ वहम्मितिमिरणिवह | यहयः परयोऽपीह ययः साम्रहश्यन्ते यहयो या नेतारः वहिः सोचारप्रवण यहुधणरिद्धि यहुशश्चाग्निसहफ्रान्त थहूनामप्यमित्राणां 4 10 2 5 3 13 7 35 . 1 21 174 168 220 116 83 119 174 58 153 17-1 162 171 179 253 251 120 50 196 101 208 50 192 193 76 97 15G 37 132 156 147 156 1 30 91 6 11 191 192 99 34 168 82 167 31 163 14 108 29 31 16 63 72 1 वहनामपसाराणां बहूनि धर्मशास्त्राणि 50 ·पुटमहरया. I श्लोका पद्धतिसहख्या श्लोक्सहरया. 195 । 11 53 55 35 184 163 39 5 149 19 23 " 1 134 145 37 35 39 1 73 " 173 10 8 24 21 6 8 1 1 257 बढतन् कामयानस्य दाणस्यकत्य वाली यथा विनिहत 210 वारेन्दुवफ्रागि 200 | बाहेपु जीर्णातुर 02 वारोऽपि मारमन्तव्यो चारोऽपि नावमन्तन्यो 154 यारो वृद्धो घिरोगी 161 याद्यान् चुर्यान्नुप 59 वीज पिता क्षेत्रमिद युद्विमन्त च भूत च 62 । पुद्धिशान मकृ यह बोद्धारो मत्सरग्रस्ता १७ मझचारी गृहस्थ माण सम्पभाव 221 माझरपहरण चोर | अक्षर मा मति कुयात् 7 मामणगानि चादसे पादाणा घस्य पाहाणा त्रिपा 131 माझगा गया माझगाना गरा 200 ग्राणायं धन मामो जायमानी 137 पाणी यामाग भयान पनवे 15: गत भेदये। मयं दुर्गाणि -tirमयुगप्पनी मामा नारी महानो - 10 ॥ 5 12 8 2 33 163 30 4 165 11 1 10 1. 181 160 129 १6 7 " ·पुरमरपा. शोकाः. पदतिस-या लोकमाया । 31 38 35 91 196 140 . 101 83 151 2 32 26 42 11 1 -- 36 भवन्ति नधास्तरवः 52 भाग्ययन्नं प्रसूयन्त्र 91 भायर्यायां जनित 261 भिक्षाशन तदपि 162 मिन्द्याश्चैव तटाकानि 126 भीतवत् मरिधानन्य 102 । मौरवोऽनीतिशास्त्रज्ञा: 174 भीरुः पसायमानोऽपि 236 भुक्दा नियिमत: स्थौल्य 68 मुजन्ति कमणदसगा 114 भूगणवंधने राष्ट्र 263 1 भूतजीवितमयर 157 भूनाचार्या विषयन्ते 187 विलोमाभिभूतस्य 64 भूमतुंपणं नास्नि 19 । भूमि यः प्रतिगृहाति 156 । भूमिर्मित्रं हिरण्य च 114 भूमी तु जायते सर्व 149 भेतन्य नृपतेस्तता भेदं कुर्यात यग्नेन 152 भोगिनः कम्युशामताः 64 भौगोकपीविगेन 66 228 भ्रमन्तो देहि दहीति 86 अश्यते शीघ्रमेश्वयात् 199 भ्रातरि विपरीततिः 227 भ्रान्न देशमनेकदुगं 46 महळामअन्धणमण 239 मक्षिका नमिच्छन्ति मझे जहाण णिवसन्त 216 मागः शागोइंग्टः 181 40 92 197 ჰაე 68 10 16 137 ५६ 124 129 -10 8 3 21 I 5 20. 6 . 176 3 67 163 131 175 31 77 38 181 29 4I 32 170 12 ·पुटसहया. श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्यालोकसङ्ख्या 33 23 20 8 6 5 25 35 82 85 138 149 58 168 40 199 163 30 86 54 68 35 11 " 145 1 14 1 58 मणिः सूत्र इव प्रोतः 100 मतिबलशालिन 107 मतिमेदतमस्तिरोहिते 167 मत्त: प्रस्थवरः कश्चित् 152 मरस्यो मत्स्यमुपादत्ते 81 मध्नामि कौरवशतं 211 मदसिक्तमुरैः 65 मदोद्रितः क्रियामूढः 267 मन्द्रकान् शुदसामान्यान् 199 मद्यान्नपान कर 33 मधु स्वादु भृश 107 मध्यन्दिनेऽर्धरात्रे 79 मनः प्रहादयन्तीभि. 86 मन सङ्कल्पवीर्येण 52 मनसा यदपि स्पृर 124 मनुष्यापशदा 260 मनुष्या द्याव्यता 49 मनोनुकूला: प्रमदा 225 मनोरथरथारूढं 175 मन्त्रभैपज्यसयुक्ता 105 मन्त्रयेतेह मन्त्रज्ञा 102 मन्त्रिण स्वार्थनात्पर्या 95 | मन्त्रिभिमन्त्रशले 16 मन्दं पेठन्ति सुणन्ति 248 मन्दमारतनि.श्वास 13 मन्यते पापकं कृत्वा 223 मया निवार्यमाणोऽपि 249 मयूरा मौनमातस्थुः 194 मय्येव जीर्णता 264 मरण प्रकृतिः 121 मरणभभंण भभ 137 मरणान्तानि पराणि 100 14 3 17 11 9 51 1 196 34 175 156 85 83 82 32 186 १ 172 181 163 197 99 181 8 7I 3 10 11 - 86 32 . 13 ·पुटसल्या. शोशः, पदतिसया, शोकपनया, 2 15 17 7 14 50 13 महच फटवैषम्यं 3 9 24 174 171 2 66 37 31 34 146 89 197 168 163 177 61 195 105 200 199 201 163 2 23 7 222 मरणाप्तापर 218 मरी नास्त्येय मलंयन्त्रेषु 86 मर्माययानि 59 मस्तकस्थायिन 58 महदसम्मूळा ण 49 163 महता बलिना यस्त 112 महति विनष्टा प्रीतिः 264 महतो जनसार्थस्य 209 | महद्भिद्धवरस्य 189 महानहमिति 230 | महानुभावसम्पर्कः 83 महापापानि कर्माणि 258 महिळासहस्समारिए 132 महाजसो मानधनाः 269 मांसासक्य 266 मा हि पार्थ व्यपाश्रिय 271 मातदिनि तात 140 मा तात वृद्धान् मा तात! सम्पदा माता पिता गुर 61 मातापितृसहस्राणि 263 59 माता पुन पिता माता यदि विष 237 | मातुलो यस्य गोपिन्दः 58 मा त्वं तात बले 190 125 मासिज्जसुभमस्स 201 माधुर्य प्रमदाजनेषु 14G मानकृत्स्दमात्यानां 265 मानसेनव दुःखेन 18 " 19 9 8 31 33 " " 14 39 197 181 37 163 100 163 123 12 17 16 13 32 13 162 32 198 - ·पुटसहरया शोका . पद्धतिसया लोकपहरया 36 82 S5 33 28 20 138 8 6 5 95 11 129 58 168 10 199 163 30 86 " 28 मणि सूत्र इव प्रोत 100 मतिबरशारिनि 107 मतिमेदतमस्तिरोहिते 17 मत्त प्रत्यवर कश्चित् 122 मरस्यो मत्स्यमुपादत्ते 81 मध्नामि कौरवशत 211 मदसिक्तमुझे मदोदित क्रियामूढ 267 मगतान् शुद्धसामान्यान् 199 मद्यान्नपान करह 33 मधु स्यादु भृश 107 मध्यन्दिनऽधरान 79 मन प्रदादयन्तीभि 86 मन सङ्कल्पवीयेण 52 मनमा यदपि स्पृष्ट 124 मनुष्यापशदा 260 मनुध्या द्याव्यता 49 मनोनुकूला प्रमदा 225 मनारथरथारूढ 173 मन्त्रभैषज्यसयुक्ता 105 मन्त्रयेतेह भानज्ञो 102 । मन्त्रिण स्वाथतात्पर्यो 98 मन्त्रिभिमेन्त्रकुशल 46 मन्द पेच्छन्ति सुणन्ति 248 मन्दमारतनि श्वास 13 मन्यते पापक कृरषा 223 मया निवार्यमाणाऽपि मयूरा मौनमातस्थु 194 मय्पव जीणता 264 मरण प्रकृति 14 मरणभण भों 237 मरणान्तानि वैराणि 145 1 1 14 1 14 3 17 11 9 51 1 68 35 100 196 34 175 106 85 83 82 32 186 9 174 187 163 " 8 71 3 10 11 1 86 32 249 197 - 99 181 13 ·पुरसहाया. लोकाः. पद्धतिमद्या.'लोकपड्या, 222 218 मरणावापर मरी नायव मरयापु मावस्पानि मस्तकस्थापिनं महइ सम्मूला न 171 171 2 66 37 31 2 15 17 7 14 50 18 मध फलवपम्यं 86 59 38 49 163 112 264 209 189 230 83 258 146 89 197 168 3 9 21 163 23 7 177 18 132 . 269 266 271 190 | महता बलिना यस्तु महति विनष्टा मीतिः महतो सनमार्थस्य महद्रिववरस्य महानहामिति महानुमावसम्पर्कः महापापानि कानि महिटासहस्सभरिए महाजमो मानधनाः मांपासपूर मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य मानदिनि तात मा तात वृद्धान् मा तात! मम्पदा माता पिना मुन | मातापितृमहस्राणि माता पुरः पिता माता यदि विष मानुलो यस्य गोविन्दः मा त्वं तात घले मासिज्जमुभवस्म माधुर्य प्रमदाजनेषु मानहरूदमात्याना मानसेनव दुःपेन 61 198 105 200 199 201 163 19 9 8 31 38 " 61 " 39 197 17 181 12 17 16 13 32 208 59 237 58 190 125 201 146 265 163 100 13 162 163 123 198 ।

·पुरसट्रया इलोमा पद्धतिसद्धया| श्लोक्सहपा. 123 73 175 176 115 175 32 27 17 9 30 15 9 23 78 2 173 3 4 8 " " 89 7 2 10 21 145 मानावमानावुत्सृज्य 93 माने तपसि शौर्य 227 माने नेण्छति 229 मानोऽभिजनो 141 मायाप्रपञ्चसन्चय 226 मायाधिनियम 46 मा वच्छह विस्सम्भ 26 मित ददाति हि 221 | मिनद्रुहं कृतन | मिनद्रुह कृतघ्नस्य 112 मित्रमपि याति 108 मित्रस्वजन 184 मिनामात्य पुर 108 मित्रे निवेदिते 115 मिथ कथनमन्येन 15 मिथ्यावचनदग्धस्य 120 मुफ्सतणेण सह 66 मुख्यानमाथान् 149 मुग्धो मौनी मधुरवचन 244 | मुठच कोपमनिमित्त 129 मुनिरस्मि निरागस 111 मुहराओ चिअ वहडेइ 20 मूढमाहेणात्मना 257 मूढा सयोगमिच्छन्ति 191 मूर्खशिष्योपदेशेन 30 मूर्खा न द्रव्या 103मूचे नियोजित 211 | मूर्यो हि न ददाति 113 मूखों अधिकृतो 260 मूच्छन् विपविपाकेषु 137 मूधीन प्रथम 191 मूपिका गृहजातापि 1 88 160 86 123 11 100 40 124 182 103 88 20 195 163 29 16 22 19 3 4 34 7 8 46 24 11 9 1 13 83 170 121 196 110 163 51 ·. 1 मोगरा: परीक्षा संपमहापा. 1 15 17 15 S 1:1 171 181 103 31 12 68 ५3 31 5 . 1 गया मृगरा गगगगारिए 75 मंगवाया दियारमन 12 नग गरीरमुपाय गगन मनोरटः पुरः . तो दर: पुरा 191 मुगिहाना मगः 107 गप्पाहतं ने जो 110 | गड परदिनं जो मृस्टपमुपभेदो मभिन्नास्टिस 20 गुन्मये मानने 218 पाप्मात्रिनवरा TC दामोदरं 150 मेगा स्थितोऽतिदूर 207 मोहभजन्ते न 116 माय भृतं प्रिग्नेमानमापना 215 नियन पाचमानो 191 प्रियन्त जन्मनायाय 100 प्रदान गगरा 52 यं भार उससे 120 ५५ गुगानुरागंग पंपमिष्टरपास ८ करोन नरः 67 यः सोचनेर पुगानि 13G पः पुन गुग्ने 233 यः समुशीत ओघं क्षमयर पः ममुग्पतितं कध 62 1. स्यादराजको 69 156 19 126 167 7 2 1 126 102 170 103 18 34 19 5 101 . ३ 110 110 119 4 4 41 ·पुरसहन्या ठाबा पद्धतिर खया श्लोकमहथा -- hu 191 210 124 180 98 169 100 163 10 8 19 29 14) 156 177 197 य रावतपु यञ्च रूप पर दिव्य यचास्य सहत यच्छता जप्युपक्षन्त यच्छत न चिरागाय यत फरगुगता यता निमित्त यतो हि निम्न यहान भार यसाधनो यजते यत्तजित्तम युन यत्पुर दुर्गसम्पन्न | यः पृथिव्या चाहियर य प्रसव हरेन् या श्यामो रोहिताक्षा 22 75 163 115 12 110 269 175 । 9 200 1। " 13 | यन सूक्त दुरत 27 196 55 135 263 5 50 10 7 101 50 5 17 28 163 85 109 197 1 90 32 150 112 यत्र त्री या क्तिव यत्रानेक कचिदपि यथा कञ्चुक्मामुञ्चन् यथा कारचकाष्ठ | यथा काष्ठमयो हाती | यथा प्रमेण पुष्पेभ्य यथा गा परिश्रान्त यथा च योगारपै यथा चराणामचरा यथा धायात यथा जानरहा यथा ज्येष्ठानुरया यधा दारमया गया दृष्टि शरीरस्य यया स्पसमुथेत यस भात 2 18 16 173 121 19 3" 11 19 6 76 5 10 3 9 13 87 " 08 116 SI ·पुटसइया. कोवा पद्धतिसहया. श्लोकसहया. 24 1 2 21 25 99 49 39 179 178 16 35 7 149 81 150 163 5 183 32 11 110 160 166 10 89 163 110 10U 92 21 4 122 यदि खाण्डवमेष्यति 75 यदि धातयते कश्चित् 61 यदि न स्यान्तरपति 233 यदि न स्युमनुप्येषु 232 यदि सन्तं सेवते 210 यदि सान्त गुणा 52 यदि म्यात् पुरुष 9 यदीच्छसि क्शाक 165 यहन्छया चापपन्नम् 98 यदेको भ्राह्मणो 160 यदेव राज्ये 191 यद् मस्य ग्रसितु यद्बह्मणास्तुष्टतमा यथ माधु न चित्रे 39 यदिष्टतम 10 यन्मन्ने भाते था 136 | यम यूरो भिषक् 187 यमला कुरते धर्म 204 यमेयाभ्युपयाति 11 यमी वस्यतो 105 पयोश्नित्तेन या 201 पारपरे कर्मणि 136 यस्तु पर शासन यस्नु जितासहस II या भीत परावृत यस्नु योध परावृत्त 29 पर हेच वाक्ये 75 यरमात्तु प्रसन यस्मात् त्रस्यन्ति 1, यस्मादुन्नान् प्रजा .31 यरमन् जीवति जीरति 120 यस्मिन् जापति जीवन्ति 5 । 11 3 11 157 ३ 100 II " . 29 9 18 5 25 G 11 177 5 ·१२ पुट पदया श्लोका . पद्धतिसड्या. श्लोकमङ्ख्या 9 14 1 196 40 171 148 191 200 154 199 33 49 199 2 6 2 266 १ 3 2 1 259 यानि टुमशस्यानि 65 यान्ति न्यायप्रवृत्तस्प 2.8 यान्ति स्वदेहेषु 162 | यापयद्यत्नमास्थाय 23 पामिनीदिवससन्धि 268 यावत कुरुते जन्तु 170 यावत्योतिर्मनुष्यभ्य यावस्थि मनुष्यस्य 17 थानद्यापदभुत् 76 | या वै शवधे 266 यस्तु लोक महानद्य या हिमपरित्याग + यूथायित्तमवतु 269 यूय वप वय यूर्य 130 ये वर्ष केभ्योऽर्थमय 188 ये तु शिष्टा सुनियता. येन सट्यां समारूढ 5 | येन जस्तमनोभन 193 येन वान्यवमन्विच्छेत् 63 येन येन वियुन्यसे येतानाम्या 191 येनास्यापतरी 168 येनेय चाणन 80 ये पिनन्ति मह माई 39 य मृतो ये च मुघरा | यमा नाग्रभुजो येवा प्राणिय 219 येनु येपु पदेशेषु योगता राजपुत्री 97 योजनाना सहन योजिा: पचण 166 3 200 104 163 17 8 16 7 5 6 3 103 30 70 35 1fin 151 63 10 " 32 2 1.36 " TH 3 ·६४ पुटसइया श्लोका पद्धतिलया श्लोक्सहरूया 101 260 114 8 10 92 28 361 210 198 16 160 158 12 12 128 16 u , 59 156 36 259 52 260 185 1 196 20 - 30 196 18 10 7 221 1. 208 237 93 रथस्येक चक भुजग रम्य हर्यतल न कि रम्या सकुन्जरवना रविमावसत सता फ्यिाय रवेरेवोदय साध्य रसवीर्यपिपाकाचा रहरयारयायिनां चैव रागमानमदान्धस्य रागापरागी जानीयाद् रागिण नलिने लक्ष्मीम् रागो नाम मन शत्यम् रागो योगस्तथा दायम् रागो रिडमयोधस्य रामकिरवपिणा तेषाम् रात सरिलादग्ने राजपुन ' चिर जीव रायपुत्रपरित्याग रामपुया मदोन्मत्ताः रामपुयर्मदो मत भएतदण्ड राजमुगे महारान राजपा पम्चत्रपाणि रामसारराहता राघभवलार राना च रामा प्रथम पिका प्रगमपापम् साना प्रथम राभिक राजमाता पर माशामपन राता रहाय यदि 16 151 75 11 " " 1 8 " . - 155 I 161 10 192 160 69 188 । 59 1 T CO ५ " . 191 (1 16 11 151 - 111 ·६५ पुटसलया. होका: पदतिसल्या. सोकसंख्या. 109 181 39 1 52 26 43 13 7 30 6 1-19 162 160 159 160 104 161 184 3 1 35 135 राजा राजगृहास 240 राजाश्रयस्तस्कर 63 राजास्प जापतो हेतुः 88 राक्ष: ममावदोषण 71 राशा मदद्विपो नेयः 69 राशा शून्या कुमार 165 राने तु दद्याद 187 | राशो न याचितु: 185 राज्ञो यदा जनपदे 183 राज्यं श्रीद राज्यं हि भुमहतन्त्रम् 130 राज्योपघातं कुर्वन्ति 185 राज्योपघातं कुर्वीरन् 159 रात्राबुलूको 55 रानिगमिष्यति 119 रात्रिश्चन्द्रविवर्जितेव 263 राध्या राज्यां व्यतीतायाम् 157 रामो नाम स एष 159 राई पीडयेच्योः 165 राष्ट्रच हस्तिनं उत्रम् 131 रिका: कर्मणि पटषः 240 रिपुभावमपास्य यः 254 सदनिर्गमनमादिनक्षयाद 223 रोगी चिरप्रवासी 178 लक्ष्मीपरिपूर्णोऽहम् 208 लक्ष्मीनाम परं पुंसाम् 87 लक्ष्मीला प्रसध्नाति 132 बघून्यपि 128 उज्जे! लज्जे! 268 लव्धास्त्यक्तान 43 रब्धोदयः 52 0 22 10 8 197 135 141 119 101 181 192 171 156 167 69 106 16 53 4 13 87 27 1 3 200 33 12 49 ·पुटसाध्या । श्लोकाः. पद्धतिसङ्ख्या. सीकमध्या. 4 15 30 28 6 4 89 88 197 183 101 123 176 116 31 110 2643 245 253 147 229 141 140 151 111 186 89 70 212 16 22 42 19 12 2 6 127 89 162 71 43 168 5 1 6 2 34 हमेत सिकतासु लम्यमेकसुकृतेन लम्बमाने यदादित्ये लावण्यद्रविणव्यय लिम्पतीव लुब्धे भूभुजि लनातन्तुवितानबद लेखकजाति लेखन्या गणक. पत्रे लोकप्रमिद्धमैवैतत् लोकयात्रा भयम् लोकरम्जन लोकवृत्तावाजवृत्तम् लोकाधारा लोकोसरं चरितम् सोमः पितातिदृदो लोष्टमी टोहिताभस्य चमणे. वकत्वं सहजादिन्दो बच्चन्ता अइभूमि वत्सः प्रस्नवने वसौपम्येन पदरम |वधूः श्वभूस्थाने वधूना परिणीताना वधूपुरविरक्तस्तु वधेन च मनुष्याणां यध्यन्ते नदि वध्यमानोऽपि बनानि दहतो घरे चनेऽपि दीपा वने मारतो 12 28 206 128 139 181 16 265 24 166 159 133 156 228 261 112 24 29 167 90 118 167 32 197 36 150 141 108 188 176 196 156 4 2 4 9 31 6 5 75 35 5 9 11 9 20 9 ·सदसहरहया, ठोका: पद्धतिसङ्मया श्लोकसख्या. वयमचतुराः 149 194 14 वयमः कर्मणो 17 8 5 ५ 10 .34 - 230 228 127 121 163 10 31 180 176 102 102 32 23 175 8 ... 11 12 2 1 18 3 27 140 5 .. वरं दूपराताद्वापी घर तस्करसम्बन्ध वरं भ्रान्तावत वरं हि नरक घरमधीस्ता |वरमुखतलांगूलात् वजनीयो मतिमता वर्जितमाधुद्विजवर वर्तते येन वर्तितन्य ववसाअसधिवामा बझ्याः सुताः पृत्तिकरी घइयेन्द्रिय पदयोवटवता वसम्मिणवरगरमा पनि धाम्छन् वसेत् सह |पहेदमियम् पाक्यं तु यो नाट्रियते वासंयमो. नृपतेः वाक्सायका पदनात दागो विक्ष वाघन कर्मभि वाचा भृवी वानिवारण वातरोगामिभूतेव वातावरसया वापी पिव प्रपन्ती' 39 150 225 186 123 200 20. 117 129 179 111 175 133 "147 .85 2 21 170 " 10 1 42 . 162 99 163 166 95 108 156 89 156 106 128 66 2 22 1.50 128 167 12 161 7 34 6 2 3 52 9 29 7 . ५08 IG 165 5 ·पुरसबथा श्लोका पद्धतिसतया | श्लोक्साया 142 108 96 900 177 वाश्य- तक्षका 1 26 14 15 6 5 51 73 3 13 " 160 वामतरविषाणामा 182 वार पुरस्तात् 117 चारणा यत्र तत्रा 269 231 | वासपरिगपिठणए 13 वाहनानि च 257 याहि वाता 151 वाह्यमानमय 214 विनति 243 वअलिअधणा 113 दिकरयन 92 विकासमाहित क्रीतम् 121 विश्वो वीर्यहीनो य 199 विगतज्वरमिव 07 विघटयति राज्यम् 37 (विणाणगुणमहप्पे 160 वित परिभवास्वादम् 203 विसन हीन 5) विदश वरमनि गृहे विविआ गुण 20 विद्यादाना परम् 238 विधा प्रवसता मिन्नम् 34 विद्यामदा धनमद 120 विद्याविक्रमजम् 235 विद्या श्रुत तपो 223 विद्वत्ता समरे 26 विद्वत्व च नृपत्व च 230 27 विद्वानव विजानाति 239 वियेन विना 177 पिनयापमहान् 158 105 127 168 18. 91 74 99 163 36 31 153 164 37 32 18 181 31 139 3 40 4 11 10 74 2 30 11 विभाभि 99 180 174 28 177 28 181 156 6 7 9 I 5 8 35 69 ·पुटसहस्या सोकाः पदतिपण्या लोकपरस्या 152 17I 156 4 20 70 16 2 10 30 34 10 123 156 167 168 दिनष्ट पश्यनस्ताय 218 বিনা 177 विनीतमारपम् 92 विनीता:शुनसम्मयाः | विपत्ति: कालसंजाता 49 (विपचीक 211 विपदि धर्यम् 145 विरश्चिदप्यरित्तो 175 | विरारदारगो 207 विपुटहरया 69 विप्रोपितकुमारम् 179 रिभग्य द 168 विभीषणों वा (विमल निभाहरणो 39 विमग 147 |विमानना 164 विश्य राजनिहानि 154 बिरनपतिः 35 विरळास्तारोको 245 मिरहे विर्म 203 विरूपा व मुरूपा वा 141 ग्लिसनदशात्रीण 3 विवस्वते 42 विवृण्वती पुरस्नदण्यम् विवृस्य हि यया 218 विशाल शादमस्या 2 दिगुचहान हाय विश्वस्ताहि 230 विश्वास न करोति विचासयेत् पान् 182 विपरगदः 156 152 167 31 123 149 22 6 91 5 16 53 41 12 19 9 9 134 31 189 161 115 2 32 160 G 11 39 10 21 185 186 171 2 161 176 108 158 7 22 9 ६ 131 ·पुटपक्ष्या. श्लोका. पद्धतिसञ्जया. श्लोकसख्या 60 29 82 20 3 12 25 3 83 विपधरतोऽप्यति 29 विषमां हि गतिम् 100 विपमोऽपि 20 विषयानश्नुते यस्त 259 विपश्य विषयाणांच 197 विषादप्यमृतं ग्रासम् 72 विसभाणवले 111विसमम्मि वि 101 विहन्तम् 183 विहृत्य च यया 166 चीरमोटा 144 वृत्तस्थं वृत्तसम्पन्नाः 267 वृथा जप्त वृथा 118 20 8 31 196 163 49 95 82 158 150 123 199 32 10 34 क 81 12 41 इथा स्वलित 67 वृद्धापवादी वो हि भगवान 13 22 36 17 15 4 27 81 8 7 7 37 50 वृद्धि हानि सुखम 12 98 पदवेदाङ्गतायो 129 येमग्गा भुयणभले 220 चिलचिमाधि 33 वेश्यानामिव 136 पंचनाय! 65 विद्यवस्मरामायाः 51 विचाश्चाप्यातुराः 155 विरं पनसमुष्यानम् 154 110 पपनामलसन्ता पाप नरपानाताः 67 याधीनामाकर 135 पाधानवपरिज्ञाना 07 पाया मुर्धन 170 बजन्ति ते महाधिपः 1102 171 30 110 40 35 136 136 86 8 परमादौ समासस्य 1 175 109 20 31 3 6 20 93 166 ·पुरमङ्ख्या छोरः. पद्धतिमझ्यासोरसल्या. 62 1 35 3 18 192 166 67 129 189 101 79 163 78 16 16 पाकटा साकिनी शक्तिमय शविरयंपतिषु शामिवैकल्य शाया चदानं शाक्पाराग्यपरिच्छेद शरयो धन्यकरी शतमस्मै चाहदानी शठेषु जायते शगुणा न त शत्रुमिश्चापहमिती रानुसाधारणे शत्रुसेविनि 3 168 150 40 103 163 84 54 149 54 13 131 100 108 89 163 187 66 135 43 " 6 4 3 154 124 133 111 191 249 85 155 समोरपि गुणा. 2 45 7 मानकैदशनकैः शपता यत्कृतं शपयनाप्यरीन् 2 शब्द: स्पाय शमप्रघानेषु शयनपु शयानं च शय्या तेल शरण कि 70 8 167 50 270 217 159 269 114 211 105 249 30 5 221 3 15 00 2 5 22 8 5 151 34 200 171 141 200 92 181 84 187 23 शरत्काले सरन्मृग शारीरकांना शशी दिवस शहता न पाखामु शायन मित्रं ·पुटसल्या. श्लोकाः. पद्धतिसङ्कया. लोकसङ्ख्या. 120 166 13 297 136 73 200 228 201 99 150 9 181 110 45 2 12 15 9 168 176 163 123 180 146 शातयत्येव शाम्रवाणां शारीरैः कर्म शाकाव्य शाखाण्यधीस्प पशाखाय गुरु शामेषु निष्टा शिक्षपन्ति न शिर भुपुप्पं शिरोरह शीलं प्रधान शुहशोणित शुचि. शष्पाकुर शुचि भूपति शुद्धमाविलं सुनां च पिशुनाना गुथूपस्व गुरून् अधूपा श्रवण शुपाणि दिन शुष्कोऽपि चन्दन शुप्यते सागर शूदकारवणिक् शून्यमपुत्रस्य शुपमाकीर्णता पुरं महापलं 156 10 159 28 5 2 6 97 4 235 8 70 180 253 43 25 101 59 235 262 114 43 156 191 43 11 9 26 84 37 160 197 92 176 88 21 8 3 3 14 24 229 110 163 208 166 107 शूर पंधण्य 149 167 150 151 33 170 163 181 8 26 8 6 30 G धराय न पूरा पच्यन्तः शणु पाणे! स्पषि 53 215 193 258 31 ·५॥ पुरसत्रापा, ठोका.. पद्धतिसया लोकमाया. 7 118 266 108 265 207 20 260 237 118 101 198 88 198 167 6 5 18 5 18 20 20 शोकं मो, भयं शौरस्थान शोकाराति शोको नाशयते शीर्थमदः प्रया परया प्रदा विप्रलम्धारः श्रमानुसारिणी प्रान्तं युद्धेषु धियः प्रसूते श्री.शाध्या वस्प मीमंडलात् श्रीनिवासस श्रुतम्भ: श्रुतमनुमतं भूतस्य रक्षा भुवाभिलपिता धुतिस्मृतिभ्यां धुतिस्मृती दि । युवेनारि हदि 190 181 97 84 39 166 167 10 I 20 62 204 207 16 81 79 266 3 58 199 6 15 6 60 32 3 40 9 168 13 ध्यतां धर्म 53 7 152 4 14 1 7 धूपते हि कपोतन धेयामि पहुयिनानि 8 9 13 37 57 12 1 13 10 36 255 11 196 श्वः कायमप अपुष्टाटिल पस्या मुस या पदिदाति मंगोरिभम्मळ संगं मुगा विमए समीयानि 7 31 193 7 108 3 97 ·पुरसख्या. श्लोकाः पद्धतिसक्षपा. श्लोकसहपा. 156 71 108 197 15 66 5 14 20 4 104 156 158 178 14 3 18 6 9 2 11 10 175 संभाष्य बुद्धि 88 संयुकोऽपि 134 संयोग हेतुना 263 संयोगाश्च 19 | संरक्षणार्थ 85 संरोहति 131 संलालिताश्च 171 संवर्धयेत् 183 संविशेञ्च यथा 232 संशयस्थान 159 संशोध्य निविध 78 संसारतम्य 140 | संसारादपि 220 सस्मरेत् 164 संहतं तु गवानीकैः 125 सअळजगपेच्छणिज्जो 37 सअळुज्जोइअवसुहे 53 स एव बलवान 215 स एवैकधुरः 101 सकिसखा साधु 210 | सकुण्डलं सकवचं 106 सरस्नां पृथिवी 195 सकृदंशो निपतति 142 सकृदुक्त 169 सकदेव प्रसखाय 155 सकृद् द्विष्टं त 178 सखीनिव 9 सङ्गः सर्वात्मना 257 सङ्गविरह सामान् 91 सहातवान् 209 स जातो येन 141 53 114 172 149 100 31 35 170 82 168 85 163 116 152 15 38 23 27 17 12 88 2 8 135 156 7 88 6 10 195 52 76 168 9 10 ·पुरसख्या शोकाः पद्धतिसरन्या. औसया. सजणपिटा सज्यमान सश्चित ऋतु 39 7 18 4 1 6 सम्चिन्वान सञ्जहार सम्मअवमुग्मन्तं सम्मि 32 99 218 68 249 253 213 106 74 20 96 221 154 200 6 सततं गुप्त 9 सतामपि कुले सत्कारमान | सरकृतं स्वजनेन सत्कृताय सत्ववन्तः सयं घधर्मथ सत्यं दानं दया श 6 10 1 2 153 29 82 171 37 187 190 168 85 47 20 77 173 133 168 5 7 197 10 133 163 39 31 17 12 174 83 31 31 121 192 9 सत्यं यात् सस्य मनोरमा: सत्यस्य घचनं सत्यार्या धार्मिकानार्यों सत्येन रक्ष्यते परयेन लोकान् 3 30 8 1 94 28 7 1 6 4 264 14 153 195 63 31 19 16 223 103 31 35 143 255 66 सरमु कार्यवा सदक्षिण काशन सदनमुपगतः (साशात्पुरुष सदोषः सपिवस्य समिरेज सर सन्त एस सता सम्ततकृटिल सन्ताएं विजगम्ति सन्चापरोम 14 1 16 15 32 ·पुटसल्या. लौका: पद्धतिमड्या लोकसहया. 38 21 269 13 205 34 F 200 111 166 31 102 133 83 190 24 129 153 99 22 " 2 1 " " सन्ति पुत्राः सन्ति शाकानि सन्तिान इव सन्तोऽपि न सन्तो मनसि सन्तोसामम सन्धिमिच्छेत् सन्धिविक्रम सम्भ्ययापि सम्भ्या निशा सध्यारोगोस्थितः सन्ध्यावन्दन ससिमरजेत् सपनसहितः स पुमानर्थयत् सप्त दोषाः स ब्रह्मचर्य सभा जिता वाचता सभाधान 'समसुखदुःख 'समानान्वय- समावायव्यया समाश्रयषलादेव समास्थायाः समीपती 248 16 69 134 209 13 186 12 37 108 168 6 1 18 - 1 14 11 13 235 188 268 11 106 230 198 266 123 119 180 168 105 156 85 In 163 199 16 3 129 1 समुह मिदि 32 176 156 209 205 206 230 समूलघातं सभेपु दिवसेषु सम्पती च विपसौ सम्मसु महतो सम्पदपा जनस्य सम्पदो हि सम्पर्केण सती 26 168 167 4 15 8 " 177 ·पुरसम्या. छांका:. दतिमय्या. छोकमया. 37. 212 51 26 168 36 80 6 4 7 187 250 32 109 40 153 73 । 7 - सम्पूर्णस्य मम्प्रयोज्य सम्भाग्यं गोषु मम्मोजनं सरएमहम्दागं परमं मममहाप परस्पनी स्यिता मरामा पुरुषः सर्व विदुपेंद मर्वः पदस्थय मदएक मयंति सर्वत्र सम्म मांयातिप्रमहानि संदेशालिपि गदोपचये सर्यमायिक मर्यवेदापिगमनं 85 6 105 64 109 218 219 148 8 C 36 153 2100 187 116 + 1 156 133 21 18 1 4 " 10 107 . 262 116 21 185 107 156 13 152 मान मामा. मयमोप संगमरमर 2 I 21 मरापर 95 109 मारामामु 18 4 18 123 165 , 910 13 पराविनिमार मायानाः पना रा. 197 130 180 103 ·पुटसश्या. श्लोकाः पद्धतिसष्टमया. लोकसङ्ख्या. सर्वऽपि हार सर्व चेदा न तत् 235 21 190 120 180 22 163 99 2 2 41 8 3 5 7 132 114 204 123 35 108 242 सर्वपामेव सगुणे सखिलचरी स वंशस्य सशर्करा साप्य: स गुणी ससअवहेण ससारचिप | स सुहृद् य. सनिग्धोऽकुशलात् सहजान्धटदा. सहसा विधीत सहसैव सोत्पत्य सहस्रं प्रतिदास्यामि 'यवन्धना: हायवानेव दायसायं 106 92 166 99 31 88 181 32 85 198 127 149 168 88 82 37 35 37 12 9 66 59 19 1 4 5 . 101 14 १ देव मृत्यु 19 8 107 150 151 163 196 109 99 58 51 120 139 34 258 115 358 238 163 172 82 ( साक्षान्मघवतः साधयायसहायः साधारणस्त्री 10 9 याधो पुरुष B साध्यमस्तमित सापसारिणि सा घाला व साभायां पापियं सामन्तमपडला सामन्तान सामवादाः 114 31 190 98 195 181 149 156 59 8 14 27 3 12 3 14 ·पुटमङ्मया. श्लोकाः पद्धतिसद्धया. छोकमहत्या. 153 151 1 131 127 T 8 2 4 " 128 152 32 211 83 70 172 45 " 29 168 61 156 " " 96 सामादीनां साम्ना मेदेन सान्नाप्रपाध्यत साम्नव सिद्धये मानव मिादः सारइसकाभिरामं सावलप माहमप्रकृतिः सिंहान्प्रमिव सिद्धिं वचनया सुभगत सुभगो महा पुरुल्लितः मंति सुख या यदि वा मुखं स्यापति मुखदुःसे मय मुलस्यानन्तरं मुम्बार्याः सर्व मुगन्धिदान मुजगोषण मुजनो न यानि मुपाशोनावे मुक्ति मुभगसटिला मुभापित मुमन्त्रित मुनहानपपि मुस्तामई मुरमाः पुरा मुपगंयुमो मुत्तस्येक मुररक्षेत 117 267 29 53 262 12 117 38 35 212 175 347 28 1 9 8 68 66 5 1 16 27 8 13 200 29 35 197 8 3 96 31 " 168 158 185 I 21 38 45 3 10 65 6 4 18 1ia ST 248 156 08 I86 62 161 100 137 34 176 83 8 C0 136 महा दिन ·८० पटसङ्ख्या. शोकाः, पद्धतिसङ्ख्या झोकसहराया. सुहदि निरन्तर 133 163 88 सख्युः कार्य 29 4 198 110 1 158 22 30 57 221 266 116 26 144 251 148 सूक्तिसङ्ग्रह सूक्ष्मसूत्र सूक्ष्मोऽपि भारं सूर्यादन्यत्र सृजति तावदर्शप सेतु दवा सेतु दृट्वा समुद्रस्य सेनापति य. सेनापत्यंच संवक.स्वामिन सेवमाने दिया सवादुःखाभिभूतस्य 140 23 29 36 173 199 94 27 123 188 121 7 22 4 2 7 3 4 3 4 B 6 सेवा दुरामय. " 40 147 148 223 117 243 124 64 213 208 251 250 95 30 240 62 185 135 सेवामलावों सपा श्ववृत्ति. सेवव मान सैन्येन छभ्यते सो अस्थो जो सोण णिज्ज सोको विवद णिज्जो सो चिभ सोयड्डी चिम सोऽयमानत सोहह विमुद्ध | सौहृदेन परित्यक्तं | स्तब्धप्रकृति स्तब्धस्य नश्यति स्तवैक्षिप्यते स्त्रिय सपुरुषा 123 124 174 95 181 99 39 168 167 159 187 77 29 181 39 160 108 5 12 6 70 40 39 43 35 3 12 3 54 25 9 19 स्त्रियां धू 1 ·" पुटसम्पा. फा. पातिमट्न्या होरमाया. धीपरिचयात् पीए नयन्ति श्रीपु राजमु 9 91 11 " 111 121 163 108 166 161 103 150 5 110 148 195 131 209 219 194 166 71 238 211 139 । 8 79 स्थित्यतिक्रान्ति स्नपिताप्रापाः स्नातमचंगनं गानोदकं गया লিপত্তি एन्निय गतः पक्षणीयगुगः रिमांनुत्तं 8 161 165 27 स्मृता भवति 148 203 153 239 23 211 सन्तिन नियन्त | स्यगुतिमाधाय पद पायोय स्पधर्म मर्म स्वधर्मनारा 13: 161 3 10 4 30 11 11 ·१३ पुरसट्या इतोका. ববির কথা 90 9 7 48 103 13 75 195 92 35 71 222 93 12 27 15 13 स्वसम्यपोप सन्यथ स्वादु गुर्वपि स्वाधीनं समतिका स्वाधीने माधुर्य स्वान्ता गतं किङ्करता स्वामिन यः स्वामिनमविशेष स्वार्थसम्प्रतिपत्त्यर्थ स्पेल्या कुरते स्वेच्छोपजात हसरण सरोहे विणा सो मिएण इसे भीष्महते हन्तार परमैन्याना 31 13 173 123 196 82 10 39 6 38 15 14 28 175 94 259 99 68 231 21 224 115 15 88 25 236 150 56 257 हन्ति जातान 1 3 12 TO 26 195 124 35 23 57 195 हय वा दन्तिन हसिम कपोळ हस्तमाछिप हरतावन्जलि हा धिक कष्टमहो हारोऽपि नार्पित हालाहलबज्राशनि हालाहलादपि हा स्वम सत्यमेवेद हाहा कह ण मरिज्जह हिंसा परमसाधूना हिस्यात् क्रोधाद हिअअण्णएहि 7 66 19 167 32 238 82 110 2 239 102 38 5 151 29 181 59 88 74 181 83 32 3 31 10 हितेन गुरणा हिमवति तिष्ठति हीनतेजा हि 6 ·पुरमा या गरा. पतिसया ओरसटाया 16 " 35 118 9 160 131 228 86 219 हृदयानि मा हृदये कमसीन इदिपिद व दृष्टा वाच तथा इनी टिमने दारिद्यनमस्तुभ्य हरयन्न होन्ती नि 31 151 7 142 109 176 70 " 13 6 24 ·स्मृतग्रन्याः। नानानि अशावती अलशरसर्वस्वम अश्वधानम् संवदयम् भाधयपिवम् इतिहासः इतिहाससमुपमः ११, ५५, ९१,९५, २२०. ५७, २१२, २४५ ११८. ११८. २५३. ५०,५६. ५, २१,२१, १६८, १८८, २०१,२१५, २२५. ९५, २५७. उदाचरापवम् उमामहेश्वरसंवादः २०. १०८- १९४. कफणकान्पन् कराविधा पनापिरास: १६, १८,९२, ११०, १११, १५०, २०३, २०७. २०६, १०८, २११. पादरीफ्यासारम् ७२, ७३, ७.०६, ७९, M ९०, ९३, ९९, ९८, ९०११०२, १०१,१०५, १०६, १०८, ११२, १९३, १११, १२५, ११७, ११८, ११. १३०, १३१, १५२, १३, ११४, १७, ११, १२, १५२, ·नामानि पृष्ठम्. १५४, १५५, १५६, १५७, १५८, १५९, १६१, १६२, १६३, १६५. १७१, १७३, १७५, १७६, १८५, २०२, २३२, २४४. काव्यप्रकाशः ३३, ५०, १४०, १८९, २४१. किरातम् ३७, ४४, ७३, ७४, ८१, १५६, २११. कौटिल्यम् ९०,९३, ९९, १०२ १०५, १०६, १०७, १११, १३१, १४३, १७३, १७५, १९३. गणककृति: ११८. गाथाकोशः २, १८, २५, २७, ३२, ३८, ४५,५१,५४, ६८, ७२, १११, १२३, १२५, १२८, १७१, २०२, २०८, २१३, २१४, २१६, २१९, २२२, २२७, २३१, २३३, २४३, २४८, २४९,२५० २५१,२५२, २५५, २५६, २५९, २७०. गाथासप्तशती २५, ३२,३८, ४६,९७,११०,११२, २०२ २१९, २४३, २४८, २५०, २५८. चतुर्विपर्यासः २६५. चाक्षुपीयम् ६१,६२, ६९, ७१,७७,१००,१०७, ११३, १३४, १३५, १७४, १९०,१९१. चिन्तामणिः २०८. जगदेकवीरचरितम् २५३. तन्त्रगुपाख्यान्त्रोपा- ख्यानम्) २२१. तन्त्रोपाख्यानम् २३२. दक्षस्मृतिः २४. दण्डनीतिः १३५, १४५, १७२, १७६, १९४, २३६ नरकवधम् १०१. नागानन्दम् ·३ नामानि नीतिः नौतिशतकम् नीतिशास्त्रम् नीतिसारम् नैष्कर्म्यसिद्धिः पत्रम् पृष्ठम्. २३७,२३८. १९३. १२७,१३४,१९१,१९२,१९३. १९४,१९५. २६०, १७,२४,२६,२८, ३५,३६,४२,४३, ४४,४८,५१,५४,५७, ५९, ६५, ६८.८९,९१, ९३,९४, ९७,९९, १०२, १०३, १०१, १०७, १०८, १०९, ११०, १११, १२०, १२१, १२२, १२६, १२७, १२८, १३४, १३५, १४३, १४८, १५०, १५३, १५४, १८०, १८६, १९३, १९८, २०१, २०४ २०६, २१२, २१८, २२१, २२३, २२१, २२६, २७, २१०, २४१, २६२, २७० 42 ७८,२२४, २२५, २२६,२२८, २३०, २३२, २३६, २४१,२१४. १६,५७,८३,१७५,२०४. २४७ प्रतापरद्रीयम् प्रबोधचन्द्रोदयम् प्रियदर्शिका फल्गुहस्तिनी वृहत्कया ६,१७,३४, ३५, १०, १२, ७,७, १०८, १२६, २२७, १२२१ ११८, १२३, २२, २३१. २२. २६३,६९ १०२. बृहत्संहिता नभाण्डपुराणम, मट्टवार्मिरम् ·Y नामानि. भटम् पृष्ठम्. १६,३०, २१,४३, १५,५५,१२८, १६९,२०७,२०९, २११.२१२, २११, २१६,२१८,२१९,२२२, २४१. १५७, २४४. महानाटकम् महाभारतम् २०, २१, २२, २३, २४, २६, २७, २८, २९, ३५, ४१, ४७, ४९, ५०, ५१, ५२, ५९, ५७, ५८, ५९, ६०, ६१, ६४, ६५, ६६, ६७, ७१, ७२, ७४, ७५, ७६, ७७, ७८, ७९, ८०, ८२, ८३, ८४, ८५, ८६, २७, ८८, ८९, ९०, ९१, ९४, ९६, ९८, ९९, १०२, १०३, २०४, १०६, १०८, १०९, ११०, १११, ११३, ११४, ११५, ११६, ११७, ११९, १२०, १२१, १२२, १२४, १२५, १३०, १३१, १२२, १३३, १३१, १४३, १४, १४५, १४६, १५१, १५४, १५५, १५६, १५८, १५९, १६०, १६१, १६४, १६५, १६८, १६९, १७०, १७१, १७२, १७३, १७४, १७५, १७६, १७७, १८०, १८४, १८६, १८७, १८८, १८९, १९०, १९१, १९२, १९३, १९४, १९५, १९६, १९७, १९८, १९९, २००, २०१, २०२, २०३, २०४, २०५, २०६, २१०, ·५ नामानि. ।। पृष्ठम्. । २१५, २२०, २२१, २२४, २२५, २२२, २३३, २३४, २३५, २३६, २१७, २३८, २३९, २४०, २४१, २५९, २६०, २६१, २६२, २६४, २६५, २६६, २६७, २६८,२६९, २७१. ४५, ५५, ६२, ८२, १०३, १२१, १२५, १७६, १९७.. मानम् मानवम् मानसोल्लास १३६, १३७, १३८, १४०, २१२, १४३, १६१, १६३, ६१६, २१७. २६, ९१. मार्कण्डेयम् मालतीमाधवर मुद्राराक्षसर । यादवप्रकाश रघुवंशः रत्नावली राजग-- ५३, ९९, १००, १०१, १२, १४९, १७०. २०७, २११. २७०. २, ९५. ५५, २४७. ६२, ६४, ६६,६७, ६८, ७, ८५, १०६, ११०, ११५, १४०, ११, १४४. ११९. राजपुत्रीयम् रामाभ्युदयम् रामायणम् ७.१२, १३, ११, २१, २६, २८, २९, १३, ५२, ५४, ५८, ६०, ६१, ६३, ६४, ६५, ६९, ७८, ८०, ८१, ८९, ९०, ९२, ९५, ९५, ९६, ९९, १००, १९११ ·स्मृतग्रन्थकर्तारः। १,२३०. २५८. भमिनवगुप्तः ममरुक: ममृतवर्धनः उदात्तः उद्रटः कविराक्षसः कविवलमः कालिदासः २.९. ३५, २१९. ४२, १३२. ३३, ११, १३, १०९, १३८, १४१, २०१, २१४, १३३. ३,८,३७, ६२, १३,६४,६९,७५,७६, ८१, ९२, ९६, ११३, ११५, १३०, १५८, १६८, १००, १८०, १८१, १८६, २३१, २४१, २१५, २४६, २१७, २५१,२५२, २५१, २५५, २५६, २५७, २६१, २६४. १९४. ५६, १६९. ३५, ४२. .१३, ७८, १४०, १४१. २२७. ११,१४. १०, १०९, १५१, १५२. २. . क्षेमेन्द्रः खण्डनकारः गजेन्द्रसिंहः गोपालः गोविन्दकविः गोविन्दमट्टः पप्फलदेवः चाणक्यः नयन्तः तरुणवाचस्पतिः दण्डनाथः दण्डी पकलावः पुरन्दरः २०० ३३, १६९, २५३, २५६. २१७.

·प्रकाशवर्षः प्रतापचक्रवर्ती प्रतापरुद्रः चिल्हणः भट्टयाणः भर्तृहरिः मवमतिः मामहः भारवि ग १९९. २०५, १०९. ३९, ४०, ४१, १०४, १४४. ४२. ३६, १२२. १, १०, २७, ३०, ३२, ५५, ५६, ६८, २११, २१३, २१६, २२४, २२६, २२७, २४०, २४१, २४२. २६१, २६२, २६४, २६५, २६९, २७०, २७१. १०९, २००,२२३: १, १३८. १०, ३०, ४२, ६७, ७२, ८३, ८९, १००, १०७, ११०, १२१, १२७, १२८, १२९, १३२, १५५, १७७, १८०, १९७, २०६, २०९, २१०, २१४, २६.. ३, २४, ३४, ३५, ३९, ९५, १०४, १०९, ११८, १२९, १३४, १६९, १९२, २२२, २२६, २२८, २२९. ५, ६, ७, १३, १७, २३, २६, ६१, ६२, ६५, ६९, ७८,७९, ८९,९०, ९१, १२, ९६, ९७, ९८, ११५, १५०, १६४, १८३, १८९, १९०, १९४, १९५,२६९. ४८. १, ३४, ६५, २०५, २०५,२१०, ३६, १२२, १९९. १,४,१८०. ५२, २३१. ३, २३, २३९. भोजराजः मनुः माधवः मुरारिः रविगुप्तः राजशेखरः वराहमिहिरः ·बलभदेवः २६, २८, ३०,३१,३३, ३९, १०, ५१, ५४, ५६, ६७, ६८,७८,७९, ८१,८२, ९२, १०५, १२०, १२१, १३३, १३९, १४१, १९६, १४८, १५२, १५, १५५, १५७, १६९,१७३, ९७४, १८९, १९१, १९२, १९५, १९८, १९९, २०१, २०५, २०६, २०९, २१०, २१७, २१८, २२३, २२४, २२५, २२८, २२९, २०, २३१, २३२, २३६,२४४, २५७, २५९, २६१. पसिष्ठः विक्रमादित्यः १९१, २२३. विज्ञानेश्वरः ३. विश्वाधिक वीरेश्वरः २५२. व्यासः १८७, १९५, २०२, २०३, २०५, २१५, २१५, २२१, २२, २६०. शातवाहनः सकलविद्याचक्रवर्ती ३१, २४९. सकलविद्यापरः १३, १९५, १९८, २१७, २१८. सर्वज्ञसोमेश्वरः सुन्दरसाण्ड्यः ३०, ३५, ३६, ५४, ८२, ११२, १४९, १९८, १९९, २१4, २२३, २२६, २३१, २३५, २१९, २१०. मुवन्तुः ११,८३,१३७, सुवर्णदेवः २२२. सुवर्णविस्तारः ५६, २२८. सोमदत्तमः २१७. सोमेश्वरः १०,४१. हरिमट्टः १४८.

·स्मृतग्रन्यकर्तारः। १,२३०. २५८. अभिनवगुप्तः अमरुका अमृतवर्षनः उदात्तः कविराक्षसः फविवल्लमः कालिदासः २.९. ३५, २१९, ४२, १३२. ३३, ४१, १३, १०९, १३८, १४१, २०१, २१४, २३३. ६,८,३७, ६२, १३,६४,६९,७५,७६, ८१, ९२, ९६, ११३, ११५, १३०, १५८, १६८, १७०, ९८०, ९८१, १८६, २२१, २४१, २४५, २४६, २१७, २५१, २५२, २५१, २५५, २५६, २५७, २६१, २६१. १९४. क्षेमेन्द्रः खण्डनकारः गजेन्द्रसिंहः गोपाठः गोविन्दकविः गोविन्दमहा। चफलदेवः चाणक्यः जयन्तः वरुणवाचस्पतिः दण्डनाथः दण्डी पकलाव: २०३, ७८, १४०, १११. २२७. ४१,४१. १०, १०९, १५१, १५२. २.. २०० ३३, १६९, २५३, २५६. २१७.

·पसमदेव २६, २८, ३०, ३१, ३३, ३९, १०, ५१,
५४, ५६, ६७,६८,७८,७२,८१,८९,
९२, १०५, १२०, १२१, १२३, १३९,
१११, १०६, १४८, १५२, १५४, १५५,
१५७, १६९, १४३, १७, १८९, १९१,
१९२, १९५, १९८, १९९, २०१, २०५,
२०६, २०९, २१०, २१७, २१८, २२३,
२२१, २२५, २२८,२२९, २०, २३.१,
२३२, २३६,२४१, २५७, २५९, २६१.
पमिष्ठ
विरमादित्य. १९१, २२३.
विक्षनेवरः ३.
विभाविक
परिघर २५२.
१८७, १९५, २०२, २०३, २०५, २१५,
२१७, २२१, २२, २६०,
वरना
परिपामगारती ३१, २४९.
गारियर .२, १९५, १०८, २१७. २१८.
हरि
१०, १५, १६, ११, ८२, ११२, ११९,
१.८, १९९, २१, २२१, २२, २१,
२१५२१९, २१०.
११,८१,110.
२१२.
५५२१८.

·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE. + As, AS. r. in Bhaktimanjari (Stuti) by H. II. Srati Sri hamı Varma Jlahārāja. 1 0 0 Fictionary: Syanandurapuravarnanaprabandha (Kivya) by H. H. Svati Sri Ray's Visina Jaharāji, with the commentary Sundarf of Hajarāja Varma Koil Tampuran. 2 0 0 Trivandrum Sanskrit Series. No. 1- Daiva (Vyuharana by Desa with Puruşakār. of krznillasukamuni (out of stick). 1 0 0 No. 2- अभिनयकौस्तुभमाला-दक्षिणामूर्तिस्तवा bhinavakaustubhamala and Daksinamurtistaya by Krznalīlāśuhamuni (out w sfuck). 0 2 0 You 3 Tota: Nalabhyudaya (Kīvsa boy Vamanı Blatta Båņa (second edition). O 0 No. 1-Teema: Sivalilarnava (Karyu) by NIlokanta Dīksıta (out of stort).' No. 5-felter to Vyaktiviveka (Alankara) by Habim-Blattr with commentary (ord of stock). 2 12 0 No. 6-özaltri Durghata yrtti (l'yü karana) by Sarapudera (out of stock). ? Хр 7-ब्रह्मतत्त्वप्रकाशिका Brahmatattvaprakasika (Valánta) by Sarlāsirendrasara. stati (ou of stock). 20 No Suryanyzat Pradyumnabhyudaya (Natal) by Rasi Parma Boopa (out oj*skck). 1 ·+ . 0 1 Rs, AB, B. No. 33-TCERIE: Vararucasangraha (Vyakarana) with the commentary Dípaprabha of Nārāyana (out of stock). O 8 0 No. 34-A10: Manidarpana (Nyāya) by Rājacūdāmaạimakhin. 1.4 No. 35-AOERT: Manisara (Nyaya) by Gopipatha. 1 8 Vo, 36-EATEFTA: Kumarasambhava (Kavya) by Kalıdāra with the two commentaries, Prahasia of Arunagirinatha and Vivaſanal of Nārāyana Pandita (Part III, 6th, 7th and Sth Sargas). 3 0 0 No. 37-grirana Asaucastaka (Smrti) by Varrucı with commentary. 0 0 No. 38-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Rosa) by Amarasimha with the commentary Tikāsarvasva of Vandyaghatiya Saryānanda (Part I, 1st Kända). 20 No. 39—ATEGT Carudatta (Nataha) by Bhāsa (out of stock). 012 0 No. 40--Alankarasutra by Rajāanka Ruyyaka with the Alankārasarvosva of Manbhūka and its commentary by Samudrabudha (second edition). 2 8 0 No. 41-3YCH Adhyatmapatala (Ve. dānta) by A pastamba with Viraranı of Sri Sankara-Bliagavat-Pado (out of stock). O 4 D No. 42-ATANTE Pratimanataka by Bhasa (out of stock). 1 8 0 No. 43-restaSITE HTEL Namalinganusasana (Rosa) by Amirasımla with the two commentaries, Amarahošodghatana of Kșirasyamin and Tilasarvasin of Vandungluţiya Sarvananda (Part II, 2nd Kanda, 1.6 vargs). 2 8 0 No. 14-TITA Tantrasuddha by Bhattinha Vedottima (out of soch). O ·RS. AB. P. No. 48 VEITA Prapancahrdaya, No. 1&ICHTEIN: Paribhasavrtti (Vsa- 0 8 0 karam) ! Nihkang Diksita. Ta limSTAR Siddhantasiddhanjana (Vedānta) by Krsnananda Sainsyat (Part I.) 112 0 No. 4fFastETIT Do, Do. (Part I). DO So ya Goladipika (Jyotişd) liye Parametara. 0 1 0 Sa 53- STRETTET: Nasarnayasudhakara (Alankara) by Singai Blūpala. 3 0 0 5 minic Toan Namalinganusasana (Susa) by Amarasımla with the tno Comentaries, Amaralosdghatana of Trastáinn and Tihanrvasya of Vandyaguatiya Sarı sunda (Part III, 2nd Hania, 7-10 vargas). 200 SumanTTH Namalinganusasana (Rosa) by Amamsimba with the com mentary Tibasurasya of Vandya. whatiya Sarrânandi (Part IV, 3d Kanda). 180 1o, 53 ta farvca: Sabdanirnaya (l'ulântaj bus Prukāšatmayatirir. 0 19 O No. át fetarurftatc Sphotasiddhi. nyagavicara (Vyakarana). O 40 No, 55 araba Mattavilasaprahagana (Nataka) by Wabendravilranica Farivan. (out of stock). U 8 O No. 36mActe varfer Manusyalayacandrika (Šilya) Tout of stick0 8 0 No. 52-tyficaftas Raghuviracarita (Kavya). 1 40 Line 58-FanATESTSiddhantasiddhanjana (Velåsid) by Lipsmarida itsvati (l'art lll). 2 V ·RS. AB. ?. No 59. Marah Nagananda (Națuka) by Harşadevi with the commentary Vimıršini of Sıvırâmi (out of stock). 3 No 60-ografa Laghustuti by Lnghubhattămkn with the commentary of Râ havånanda, O 8 0 No 61-ESTETITE Siddhantasıddhanjana (1 edânla) by kfsnananda Sarasvati (Part IV) "1 40 No 62 --सर्वमतसग्रह Sarvamatasangraha (out of stock) 0 8 0 No 63-ferrari-treh Kıratarjuniya (Kivy?) by Bhar vi wich the commentary Sa. bdarthadipiha of Citmbhanu (1,.2 and 3 Sargus). 2 8 NO 61- Meghasandesa by Lalıdusa with the commentary Pradipr of Dahşin vartanatha 0 12 D No 60--977 Mayamata (Šilpa) by Mnyainun (out of stock) 3 4 0 No 66-Trari Maharthamanjarı (Durgana) with tlic commentary Parimala of Mahesvaranunla 9 4 10 No 67— TEE Tantrasamuccaya (Tantry) by Nir yapı with the commentury im irsinſ of Sukara (Part I, 1- Patalas) (out of stock) 30 No 68-7fitt Tattvaprakasa (Armwr) by Sri Bliojideva with the commentary latpuryadipiha of Sri huinām 1 12 0 No. GJ-fu --- 0 8 0 pida). 1 No. 70—in Aryamanjusrimula. kalpa (l'art I).

·0 RS AS No 71-TAHOE4 Tantrasamuccaya(Tantra) by Nurugana with the commentary Vimarsint of Saakam(Part II, 1–12 Patılas) (out of slock) 3 8 0 No 72-tuenta Isanasıvagurudevapaddhatı (Tautra) by Inn gurudevampiśra (Part II Yantrapada) 0 0 No 73— sataa FTT Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) br Judlıusudanasaras att 0 1 No 74-याशनल्क्यस्मृति Yajnavalkyasmrts with the commentary Balabrıda of ibvarupacarya (Part I – Acara an Vyavaları Adliyavis) 3 4 0 No 75-RIETTE Silparatna (Silp) by Sri. bumara (Part 1) 2 12 0 No 76—4144-gefree+c4 Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 No 77-afrugefa Isanasıyagurudevapaddhati (Tantra) by Isaneri gurudevamısra (Part II, kriyapida 1-30 Patalas) 3 0 0 No 78-7154ruyn Asvalayanagrhyasutra 1 ith the commentary Anavila of Harıdatcācārya 2 6 0 No 79-UITGL Arthasastra of hautals 1 sith commentary by Malia mahopadhyaya T Ginapatı Sistn (Part I, 1&2 Adhilarinas) 3 12 0 No 80-ÚTIGH Do Do (Part II, 3-7 Adhuharanas) No 81_Epitafa Yajnavalkyasmrti with the counmentary Balkrida of y btarapicarya (Part II Prayasattidhyay 1) No. 82-USH Arthasastra of hautalya with commentary bs, Jlabamalinpidhyara T Ginjal Éa tn (Part ili, 8-15 Auhitaranas).

·8 RS. AS. 1 0 No 8:--ईशानशिवगुरदेवपद्धति Isanasivagurudevapaddhati (lanta) by Išānasivigurudevamıśrı (Part IV, Kriyapida 31-04 Patalās and Yogapāda). 3 8 0 No » 1-mart to Aryamanjusrimulakalpa (Part III) 0 2 No ha-Pacalcat Visnasamhita (Tantra). 8 No 86---7TaTa Bharatacarita (Kavya) by Kronakavi 1 8 0 No. 87-- ATATERT: Sangitasamayasara (Sangīta) of Sangitåkara Pårdvat deva 1 20 No 89-TETI FIET. Kavyaprakasa (Alankârı) of Vuminatabhatti with the two commentine, Sampradāyaprabāšinſ of $11 Vidyacaki ivaitm and Sahi ty'cadamall of Bintagopal (Put I, 1-5 Ullâsās) 0 0 No 89-TEPA Sphotasiddhi (Vyakaran.) by Bharitamisra 0 8 0 No 90-मीमांसालोकवार्तिकम् Mimamsaslokayartika with the commentary Kasıbá ot Sucaritamiśra (Part I). 2 8 0 No 91-ETIENEH Horasastra of Varähunıhıră. cursa with the Vi rana of Rudra 0 0 No 92-CATATA Rasopanisat. 2 0 0 No 93-वेदान्तपरिभाषा Yedantaparibhasa (Vedanta) of Dharibirajauhvarindra uith the comment iry Prakasih, of Peddidihßita. 1 8 0 O 94- Brihaddest (Sugita) of Matanyainuni. 1 80 No. 91 PorziFil Ranadipika (Jyotişa) of Kumaragapula. 00 جنت 3 ·9 RS. 48. V. 1 0 No. 96-TIENT Rksamhita rith the Bhiyyr of Shandislámin and the ci vient ry of lentatamadhairsa (Pirt I, the 1st Ilhysa n the lat Ayunt) 8 Yo 97- TITATAI Naradıyamanus.lmhita (Sinftı) with it. Bhua of Bh11 vimin 2 0 0 No. 98-Parga Silparatna (Spa) 1 Śr! Lumir: (l'rt II ) ? 8 0 No 99--Fiziet TTTÖTA Mimamsaslahavartıka(Hitam ) with the com mnunuary Káli of Suciritamura (I':-t II) 2 0 No 100—TOTTTTKavyaprakasa (Alinkarn) uf Vuat blitta 1 ith thy frowm mentors, inpridáy "prak wint of Srivily christin ni sahitya cadám si uf Chattagopi'. (Prill, 6-1) lis). 5 0 0 No 101--TTTÖTT Aryabhatiya (J: 1) of Aryuhatucary?red the 11:9 of illozho Groprii) 98 No. 102-A Datulls (:1) 0 No. 103- I'msastrdera (letra) sith cini 15 18 0 No. 104-Ear TTTT Sarıhc: incasin (1) Time: "1. 1 No 105-HTT Nidhipra lipa oi su? ll23 tilante1.no 040 So, 106- Prakriyası PASIR (lyibarışı) { Érī Xasan B5 bb cuninantory (Prt 1) 100 ת "'ג 0 ·10 RS. AS r. No. 107–TETTGIF Kavyaratna "(Kārsa) of Aih iddiası 0 12 0 No. 108-IELA turut Balamartanda- 1 vijaya (Natch 1) of Devarajihin, 8 0 No. 109---ART: Nyayasara with the 1 8 0 comincntary of Vasudevasürt. No. 110—2114 HETTE Aryabhatiya (Jyotish) of Aryabhntācirja with the Bhişya of Nilhanthusomrisutv in (Pirt II. Kalikriyāpādı) 1 0 0 No. 111- T: Hridayapriya (Vaidyah 1) by Parmesvara, 3 0 0 No. 112-कुचेलोपाख्यानम् अजामिलोपाख्यानं च । Kucelopakhyana and Ajamilopakhyana (Sangīta) by H, H. Svātı Sri Rāma Varma Mihuaja 0 4 0 No. 113-astage: Sangitakrtis (Cana) of HI H. Svāti Sii Ramı Varma Mahārāja 1 0 0 No. 111--Acrtafet Sahityanimamsa (Alaphāra) 1 0 0 No. 115 - FEAT Rksamhita (with the Bhāșy 1 of Shand is amın ind the commentary of Tenhaţım dhaäry2) (Part II Pad Adhyāya ri the Ist Astala ) 1 8 0 No. 116-TEIT Vakyapadiya (Vjākarana) with the commentary Prabīınakı. prakash by Helar ija son of thatırāja. (Part I). 1 8 0 ·11 BS.AS, P 8 8 0 to 117—HTEtustra Sarasvatikantabharana (Vyahamanı) by Bhoj vlera with the commentury of Sri Xarajan. Dandanátha, (Pir. Ix. 1 R 0 lo. 118-IRTHATTH Balaramabharata (Satya) by Būlarımı Varmı Vinci Jābāraj. 0 No 119-Rifinitams: Vivekamarthanda (Vedanta) of sciropadesa 0 8 0 No 120-ig Saunakiya (Swști) 0 No. 121-TTTETTA: Vaikhanasagama (Tantrı) of Varici, 2 0 0 No. 122-FUTT Prabodhacandrodaya (Saçakı) bs Krənani riyati with the commentary Yatikibburbs of Sri Gomenti bhguir. No. 123-Fathia SUST. Sangramavijayo. daya(isoti:a). 2 0 0 No. 124-Tua Haramehhala (19 dycki) of Jahul with commentiry (Part I chap'er-2, 3 & 4) 1 8 No. 125—+to: Kokasandesa (h.134) bs Vinitrati. 0 8 0 No. 126-TITRA: Karanapaddliati (.yo-isa). O 4 0 No. 127-eri ENTIT Sarasvatihantabharana (thir :) iny Bliv idem vith the commentary of Sri Narayan Darçauitbr. (Part II). 1 8 0 Jo. 128–IKTET. Bhringasandesa (6151) by Vá-da, 0 6 0 No. 129-na: Hamisasandesa (Kárva) 1 0 0 ·1 1 0 12 RS AS. P. No 130--HERTTATT Mahanayaprakasa 08 0 (Vedāntu) by Abharaguptirarsa. 1 8 0 No. 131-T Vrttavartika .(Chindus) by Rímapaņivida No 19.-FRICTI Tantro akafana i 6 0 (harya) No 133-34TETA Udayavarnızcarita No. 134-TOGEEFTH Yogayajnavalkya 0 No. 135-ENTFE Sarvadarsanakaumudi by Trilha i vrasvati, 1 0 0 No 136-Hy Haramekhala of Mabul, 1 th cunmentary (Part 11 Chap a o) 0 8 0 No. 137-FFERITEIT Skandasan iraka with comiltu utus 2 40 No 138--आश्वलायनगृह्यमन्तब्यारया Asvalayana. grhyamantravyakhya of Hara a tan1311 No 139—AGSETH Prakriyasarvasva ilyalar na) ut Sri Natajan bhatta suith the comment 1 of 1, Sámla bila Sastri (Put II) 0 120 No 140-etq USTHMT Sarasvatihantha bharuna Vyakirin) by Blog let a wat] the commentary of $1 Nirajan Dind uathi (Purt III) 1 $ No 141-RITERT (Saktiratnahara) 2 Appio to: The Superintendent, Government Press, Trivandrum 2 $ 1