·शिवादित्याचार्यसूत्रिता
सप्त पदार्थी
श्रीजिनवर्धनररिकृतव्याख्यया सहिता
संपादक:
डॉ जितेन्द्र मुं. जेटली, एम्.ए., पीएच. डी. न्यायाचार्य
आचार्य, म्युनिसिपल आर्ट एण्ड कॉमर्स कॉलेज, उपलेटा
.
भारतीय
MITED
अहमदाबा
प्रकाशकः
लालभाई दलपतभाई भारतीय संस्कृति विद्यामंदिर
अमदावाद-९

·लालभाई दलपतभाई ग्रन्थमाला
प्रधान संपादक
दलमुख मालपणिया
अंबालाल मे.
शाह
संप्रति मुद्यमाण ग्रन्यनामावलि
1. Catalogue of Sanskrit and
Prakrit Manuscripts
२. शब्दानुशासन
मलयगिरि
३.. कल्पलताविवेक-कल्पपल्लवशेषत्ति अज्ञातकर्तृक
४. गीतगोविन्दकाव्य-टीका
मानाक नृप
---
मुद्रणार्थ निर्धारित ग्रन्यनामावलि
५. विशेषावश्यक-स्वोपत्ति লিনহাতি
६. निघण्टुत्ति – हेमचन्द्रसूरि
७. कविशिक्षा
विनयचन्द्रसूरि
पश्चग्रन्थी बुद्धिसागरसूरि

·PREFACE We have great pleasure in inaugurating our new venture with the publication of the first volume of our Lalbhar Dalpatbhai Series We must thank the Ministry of Scientific Research & Cultural Affairs, Govt of India, for including this volume and also seyen other works in their scheme for Publication of Rare Manuscripts and for giving us the publication grant-in-aid for editing and printing the same Though Suvaditya's Saptapadarthi has been published more than once, its Commentary by Jonayardhana Sini is being published for the first time Although it is not certain that this is the oldest Commentary, we can say with confidence that it is the best among the know? Commentaries on the Saptapadārthi It is no wonder that a faina Acārya wrote a commentary on a Vatsesika text, as it was customary for the Jaina authors to assist therr pupils by productos guod help books or guide-boods on various subjects One who is acquainted with the Mss of the ſaini Bhandaras can testify the fact that Jaina monks while reading the text from Mss not only corrected the Mss but also wrote some notes in the margin for the guidance of others Later on such notes became the nucleus for sone bigger Commentary Sometimes the scholar while reading Mss was not satisfied in writing the short notes in the margin and hence, there was a birth of a nice commentary like the one under publication I must thank Dr J. S Jetly for his ready co-operation in editing this volume I must also thank Shri Jayanti Dalal and Shri Shantilal Shab of the Vasant Press Ahmedabad, for their co-operation in printing the volume Pt Ambalal Shah was very much helpful in correcting the proofs My thanks are also due to him L D Institute of Indology Ahmedabad - 9 11-5-'63 Dalsukh Malvania Director ·Introduction Historical Position of Jainisin A}l the existing Indian plulosophical systems excepting the Cinaka hase their close connection with the chief ancient religions of India, viz , Brāhmana or Vedic, Jaina and Bauddba When we examine the literary work of these three religions we find that Acāryas of these different religions studied the works of other religions Their study of other systems is generally seen, when they have to relute the rival schools in their dialectical works it is, however, not usual to find a scholar following one religion vriting a work independently or in the form of a commentary on the tenets of other religions There are bowever a few exceptions For example, Durveha Miśra and Arcata, though followers of Bråbmanism, wrote commentaries on the Helubindu of Dharmakírtı, a famous Buddlust logician The Jainācaryas provide, however, more examples of this type of activity They bave contributed in the form of commentaries to the secular as well as non-secular works of the non-Jaina writers At the outset one is tempted to ask the question as to why the Jainācāryas should bave gone out of their way to contribute to the literature of other schools In order to understand this problem it is necessary to trace the historical position of Jainisma 10 the main current of Indian culture Scholars are now unanimous in their opinion that Jainism as a distinct sect had its existence before Buddha In the history of Indian culture Jainas and Buddhists are known as Sramanas A sort of antagonism between Sramanas and Brahmaņas appears to have become part of the old tradition The compound श्रमण-ब्राह्मणम् according to the Pannu rule' येषा च विरोध शाश्वतिक ts a clear indication of the same This item of our tradition requires some close consideration For this purpose it would be interesting to note the rise of Sramana sects in their early relation to Brāhmanıcal schools as well as the historical 1 Vide, जैनेतर प्रन्योंपर जैन विद्वानों की टीकाए, भारतीय विद्या, वर्ष २, अङ्क ३, by Shri Agarchand Nabata 2 Patanjala Mahabbaşya, (Bombay) Vul II, p 539 ·8 developments of their churches I shall limit myself to Jainas though the general problem of the rise of Gramanas pertains to all the Sramana sects The Sutrakstangad of Jainas and the Brahmajala-Sutta? of Bauddbas refer to a great number of sects other than their own Some ol these may be Vedic while the others are non-Vedic and Scamana of these sects the historicity of the three Gramanı sects viz those of Jainas, Bauddhas and Ajivakas is generally accepted by the scholars There is however a controversy about the origin of these śramana sects The older view is that these Sramana sects were more or less so many protests against the orthodox Vedic cult The strongest argument in favour of this view is that our oldest extant literature comprises Vedas including Brabmanas and Upanışads The canonical works of Jainas and Bauddhas are much later and assume the existence of the Vedas and Vedism Naturally therefore one becomes inclined to regard these sects represented by later literature as in some way related to the older Vedism However a more critical and thorough examination of the Vedic as well as of Sramana sacred texts has given birth to the hypothesis of the independent origin of these ſramana sects Not only that, but this study has also suggested the possibility of some of the Vedic sects like Saivism schools like Sankhya Yoga and some of the Bhakti cults being non Vedic in origin The bases of this hypothesis are the latest archaeo logical researches philological findings and also the literary evidences Let us briefly review these different sources of the history 1 Sut refers to the creeds prevalent in the time of Mahavira They are (1) कियावाद, (2) अक्रियावाद, (3) अज्ञानवाद and (4) विनयवाद, The same states that these four great creeds comprise 363 schools Vide Sut 1 x11-1 also cf Sthānanga 4 4-35 Bhagavatı 30-1 825 Uttaradhyayana 18-23 and Nandı 47 Sut 2 BJS in DN enumerates 62 schools under the chief eight heads, viz (1) maafa, (2) Teahelas (3) Halafraio (4) Atlaagt (5) STE समुप्पनिक (5) उमाघातनिक (7) उछेदवादि and (8) दिट्ठधम्मनिब्बानवादि DN 1-12-39 also c Svetaśvatara 1-2 It enumerates (1) #16 17 (2) Faraar, (3) नियतिवाद (4) यदृच्छावाद (5) भूतवाद (6) पुरुषवाद, and (7) ईश्वरवाद It should he noted that according to the works of the Jaina canon referred to all the five Vadas excepting यदृच्छावाद and भूतवाद come under the head of क्रियावाद while भूतवाद comes under the head of अकियावाद For detailed study vide Schools and Sects in Jaina Literature by AC Sen ·9 The archaeological researches have now definitely proved the existence of a highly developed culture with which the one reflected in Vedas and Brahmanas looks rural if not primitive We may refer to the City culture of the Indus Valley Civilization. The existence of the images of Proto- Siva and Sakti in the monuments at drohenjo-Daro and Harappa points in the direction of the image-worship which was later on accepted by all Indian sects It should be noted here that in the Vedas there is very Iittle evidence of the cult of image-worship Similarly philologists have now shown that the Sanskrit language that was codified by Pånint was not the pure Aryan Vedic language Many pon-Vedic words current the languages of the different regions of this country were absorbed in Sanskrit language with the assimilation of the different non-Vedic cults into Vedic cuit Here we are concerned witá the word Pūjana used in the sense of worship The Vedic Aryans used the word Yajana in the sense of their daily sacrificial worship They had no concern with image-worship The word Pujana indicates quite a different mode of worship which must have been then prevalent among the peoples of non-Vedic civilisation It must have involved some sort of imageworship With the assimilation of this i nage-worship the word Pujana also must have been assimilated in the language of the Aryaas In later times not only did Pujana become popular and was a more prevalent form of worship among all the classes of people but even in pure Yajana or sacrifices image-worship was brought in one form or another For example, the Pujana of Ganapati acquired its priority in every type of Yajana DR Bhandarkar' deals with the problem of non-Vadıc sects in some detail in bis Some Aspects of Ancient Indian Culture In this work, he draws upon archaeological research as well as literary works like Vedas, Brāhmanas, Sūtras, Pitakas and Agamas There he sbows the origin of Sauvism to be in the non-Vedic Vratya cult Similarly according to him Jainism and Buddbısm have their origin in a Vrzala tnbe This tribe had ats own independent cıyılızation and stubbornly resisted the imposition of Brahmanic culture by the Aryans This tribe chiefly resided in the south-east part of the country which is now known as Bihar and which is the birth-place of Jainism and Buddhism In fact he has ably discussed the relation of the non Vedic cultures with that of Vedic ones 1 Mohenjo-Daro and the Indus Valley Civilisation by John Marshall Vide, description of plate No X11-17 2 Indo-Aryan and Hindi F64 3. Sone Aspects of Ancient Indian Culture, pp 40-52 2 ·10 and has shown how some of the non-Vedic cults like Yoga and others were assimilated in the Vedic cult The findings of D R Bhandarkar strengthen the older hypothesis of Winternita pertaining to the independent origin of the Sramaņa sects Winternitz has discussed the problem in some detail in his lectures on 'Ascetic Literature in Ancient Iodia'' He has paid tributes to the scholars like Rhys Davids, E Leumann and Richard Garbe who combated the older view of Vedic origin of the Sramana sects His chiel grounds are the constant occurrences of the term Sramana-Brähmaņa in Buddbist Patakas and Asoka s inscriptions as well as in legends, poetical maxıms and parables found in the Mahabharata as well as in Puranas He closely examines the Pily Pulra Samvada, Tuladhāra-Jajali Samvāda Madbubindu parable and other such Samvadas and compares them with their different versions found in Jaina Āgamas and Buddhist Jätakas Thus after examining thoroughly the different passages referring to Asceticism and showing their contrast with those referring to retualism, he concludes "The origin of such ascetic poetry found in the Mahabhārata and the Puranas may have been either Buddhist or Jaina or the parallel passages may all go back to the same source of an ascetic literature that probably arose in connection with Yoga and Sankhya teachings' · The Sankbya and Yoga schools as we have seen above, might have been non-Vedic in origin When some of the Vedic Brahmanas were conviaced of the Nivșttipara path or asceticism and left ritualism the schools which accepted the authorities of Vedas and also the superiority of Brahmanas by birth got slowly assimilated in the Vedic cult Probably amongst Sramana sects the Sankhva was the first to accept the authority of the Vedas and the superiority of Brahmanas by birth and perhaps this may be the reason why we find Sankhya teachings reflected in early Upadişads Whatever may be the case, this brief survey points to one fact and that is that by the time of Mahavira and Buddha the Sramanas were a powerful widence affecting the spiritual and ethical ideas of the people By the process of assimilation the Nivſttı outlook became a common ideal both among the thinkers of the earlier Upanışads as well as among the Šramana thinkers However, the Scamana thinkers --Jaigas and Bauddhas rejected the authority of Vedas and the superiority of Brahmanas by birth And their repugnance to animal-sacrifice as a form of worship made them socially distinct and proved an antagonistic force with which the powerful and well established Vedic sects had to contend 1 Some Problems of Indian Literature р 2 lbid page 10 21 ·Here it may be noted that references in the earlier Buddhist Patakas and Jaina Ágamas as well as in Asoka's inscriptions to Sramana-Brühmana do not indicate any enmity but imply that both are regarded as respectable. It is only in Patanjali's Mahabhisy which is later than Aboka that we find the compound Sramana-Brahmanam suggesting enmity. This may be the result of a contest of centuries between Sramanas and Brāhmanas Whether we accept this protestant-theory of the origin and rise of the Sramanas or the theory of their independent pre-Vedic origin, one thing is clear that there was a great ferment of Sramına-thought in or about the period of the earliest Upantsads and Aranyakas, se, about 800 BC. As we have said above the history of Jaina church also does not start with Mahavira but it goes as far back as Pārs va ie, 800 B C. The Jarna Āgamas which are the earliest source for the life and teachings of Mahavira point to one fact very clearly and that is that the Jialaputra Vardhamina had to make his way through a crowd of Sramana and Vedic Tallhajas' or Tirukas Another point which becomes clear from Agimas is that Vardhamana's method was to harmonize and assimilate as much of different contending sccts a, was consistent with his main ideal of Moksı This peculiar trait of Mahavira's method seems to be responsible for giving his school the name and character of Anekantavåda and Syadvada The essence of these Vadas lies in harmonizing the different ways of thought by regarding them as so many different points of viewing reality and grasping the truth. This character of Jainism explains why throughout its history it has always studied carefully the religio-philosophical ideas of other schools and developed the Anekānta doctrine in relation to the growth of various Darsanas Thus due to Anekänta viewpoint the Jarmi dganas show reflections of the thought of many contemporaneous sects! There we find that Varšeşth a view was also one of the Nihnavas? Besides this Jaina philosophers did study Vadıc and Buddhist logic deeply This strengthened Jain logic also. The study of Vedic logic was also to certain extent responsible for their close contact with the Nyāya and Vaiśesika literature. This close contact inspired some of the faina scholars to write faithful commentaries on some prominent works of Nyasa-Vaisesika school, The Saptapadariki of Sivāditya being one of the most prominent 1. Vide, Bhārati a research bulletin of the College of Indology, No 3. PP 110 and onwards (B.H.U., Varanası) 2. Ibid, p. 116. 3 For detail sbsd pp. 117 and onwards ·12 works of the day is included in their listi We know that though Vašeşikas are known as Şațpadartha Vadins in the world of Indian philosophy this was the first work to state Sapta-padarthas of Vaišeşikas Of course Vaišeşikas had accepted Abhāza as an independent category long ago but as stated Śividitya was the first scholar to include it in the list of Padarthas Suvaditya - the author of Saptapadurthi As to the date of Sivaditya it is almost certain that he came before Vyomašiva', the author of the Vyomavati a famous commentary on the Prasastapadabhaşya of Prasastapıda Sivaditya is not identical with this Vyomašivas, because Sıvaditya includes Sabdapramåņa in Anumāna while Vyomaśiva recognises it as an independent Pramana and enumerates three Pramanas He gives his own arguments and tries to prove that Vaišeśikas also accepted three pramanas which is against the Vaišeşıka tradition Sıvadıtya wrote also the Laksanamala which was quoted and refuted by Gangesa (1150 1200 A D ) Śivaditya is also quoted by Śrıbarşa in bis Khandanakhandakhadya and Gangesa quotes Sribarsa Thus it is obvious that Šribarşa is enterior to Gangesa and Sivaditya to Srıbarsa Now Sriharşa was a contemporary if not anterior to Bhatta Narayana as it is evident from Gobhilagphyasutrabhaşya of the latter He was also anterior to Bhasarvajna who followed him in his Nyayasara on the section of fallacies Udayana too seems to follow in a way Sivaditya in his Laksanavalt when he recogaises Abhava as an independent category He enumerates Padarthas as Bhava and Abbaya Padarthas are six and Abbaya is the 7th which is of four types Thus he accepted the conception of Seven categories as proposed by Sivaditya All these facts considered together lead us to the conclusion that Śiyaditya lived about 950 AD is anterior Bhava PA of CSS 1 For detail vide Saptapadártht introduction published in 1934 2 Ibid p X and XI 3 V S Ghate in his introduction to Saptapadarth following Late MM Vindhyeśvariprasada Dvivedi confuses Śivaditya with Vyomnaśivacarya Vide his Intro P 9 (NS 1919) 4 Ed CSS Р 176 Vade IHQ 11 6 Vide Ed Vidyabhusana Intro P 7 19 5 ·IS Commentaries on Saptapadarthi. There are many commentaries on the Saplapadintas of Sivaditya but following five are the important ones as accepted by scholarsli) Jinavardhani by Jinavardhanasin the high priest of the Kbaratara Gaccha from 1406 A. D. to 1419 A.D. as indicated below." (ii) Adilabhasini by Madhava Saraswati. Ms dated 1523, (iii) Padārthacandrikā by Seşánanta son of Seşı Simgadhara before A.D. 1459 as indicated by the MS.* and after Madhayācārya wbose Dhalupphli has been quoted in it." (IV) Sisubodkini by Bhairavendra about: 1500 A.D. and, (V) Balabhadrasandarbha by Balabhadra of unknown date. He was probably the father of Padmanabha Miśra (17th Cen.), the author of the Kiranavalibhaskara (Ed, Benares). Out of these five commentaries the Padārthacandrika by Seşânanta was edited by V. S, Ghate and was published in 1919 by the Nirnaya- The same was once again edited by Narendrachandra Bbattācārya and was published in Calcutta Sapskrit Series in 1934. The latter also edited the Balabhadrasandarbha and was published in the series in the same year. The Mitabliāşini which is considered to be the oldest commentary was edited by Syt. A, D, Bhattācārya and was published in C.S.S. in 1934. The editors of Padarthacandrika, Balabhadrasandarbha and Vitabhāşıni' frequently quote Jinavardhani in their notes. The editor Syt. Narendracandra Bhattācārya writes "The commentary of Jinavardhana has been of special help to me from which important extracts dave been occasionally quoted" Many reliable 375S of the Jinavardhaní are also available but surprisingly till now it is not edited by anyone. This inspired me to edit this famous old commentary. Sagar Press same Jindvardhanasari. Jinavardhanasin, the author of Jinavardhani on Saplapadarihi ras the successor of Jinarājasürı of Kharataragaccha and remained the high 1. Also vide, Ed. Vijianagaram Series, Intro, to Matabháşini p. *. 2. Ibid. Iotro, p, 2, 3. Tarkasangraha G.O.S. latra. 4. Ed. Vedantatirtba, Padårtbacandrikā. p. 97, C.S.S. viii. 5. Tarkayāgisa, Nyayaparicaya latro, p. 21. 6. Vide, Ed. Saptapadārthi C.S.S. Preface, p. 1.

·14 priest of the sect from 1400 AD to 1419 AD Then he was deposed on account of his having transgressed onc of the vows'. This date is also confirmed by the fact that a MS of Udayana's Talparyaparısuddha belonging to Deccan College Collection (now in the possession of BORI) has at the end the remark (in a modern handwriting) thus- सवत् १४७१ वर्षे श्रीसरतरगरसे श्रीजिनराजरिपदे श्रीजिनार्धनसूरीणा पुस्तकम् । VS. IFTI corresponds to 1414 AD As the date of Madhavácărya, the author of Islabhāsıni is not known it is not yet decided that whether he was prior to Jinas ardhanasari or not From the Jinavardhiani also we do not get any evidence that he follows Mstabhāsını On the contrary sometimes Jinavardhana to show bis originality interprets some passages quite differently than others, eg the difinition of Pramāņa in Saptapadārthi is प्रमायोगव्याच्छिम प्रमाणम् । and all the Commentators save Janavardhana take प्रमाऽयोगव्याच्छित प्रमाणम् प्रमाया अयोग -असम्बन्ध तन व्यवच्छिन्न रहितम् तत् प्रमाणमित्यर्थ ।' But surprisingly Jinavardhana not accepting the traditional meaning of 37412724alys interprets as follows प्रमया सह योग सम्बन्ध तेन सह व्यवच्छिल व्याप्तम् ।। We know the traditional meaning of a large as te but not of tqalesa as 2011a chalua means le but giving up the traditional meaning be interprets व्यवच्छिन्न as विशेपेग अन्छिन्न-विशेषेण व्याप्त and perhaps wants to show that there is no necessity of taking the reading as garsain Even if the #1529 reading is taken it can also give the meaning However we submit here that the interpretation of Jinavardhanasūri is somewhat farſetched yet it shows his originality However on the whole be 15 & faithful commentator This can be provea from the interpretation of the Mangala verse where he has vehemently proved the existence of God although he is a Jaina • Similarly in proving Abhāva as an independent catagory he strengthens the arguments of Sivāditya Editing There are good many MSS of Jinavardhans and Saptapadarths in the different MSS collections of different Bhandaras I have bere used only two MSS of the Junavardhanı belonging to the collection of Lalbhai Dalpatbhai Bhartiya Sanskruti Vidyamandır Ahmedabad Both these MSS Vide, Ed Saplapadārth: by V S Gbate Intro P Vide, Saptapadārthi (CSS) p 73 Vide the text P 64 ܝܙ 7 2 3 4 Toid P 2 ·15 are comparatively quite legible and correct Therefore I have not used other MSS. In editing Saptapadarthi I have taken help of the previously edited texts : (1) edited by V. S Ghate and published by Nirnayasagar Press, Bombay (1919) and (2) edited by N. C Bhattacharya and A. M, Bhattacharya and published in Calcutta Sanskrit Series (1934). However in Saptapadárthi I have mainly accepted the readings of the two MSS wath Jinalardhani because Jonavardhana has accepted those readings and had commented upon them The MISS are styled as #9 and * . The particulars of these ISS are as follows (1) 31: L D Bharatiya Sanskriti Vid; amandır, Muarraja Shri Punyavijayji's Collection No. 1485 Folios 28. Lines 17 on each side of the folio Each line contains 56 letters Aleasure in centimetre is as follows 29.5 x 11.2 Date of writing-VS. 1529 (2) 8: This also belongs to the same collection No 1440. Folo 23. fipe 19 on each side of the Folio. Each line contains 72 letters. Tbe MS is incomplete by one folio The measure in centimetre is 29.8 x 11.5. Date of writing is not available but from the mode of script it is comparatively older than the former The printed text published by Nirnayasagar Press and edited by late V. S, Gbate is styled as for and of the Calcutta Sanskrit Series 15 styled as क. I am bighly thankſul particularly to Munt Shri Punyawijayajı and Pt Dalsukh Malvania, the Director of Lalbhai Dalpatbhai Bharatiya Sansknti Vidyamandır, for helping and encouraging me in this work in fact without their encouragement this work could not have been edited and seen the light of the day I also thank Pt Ambalal P Shab for correcting the proofs. Upaleta 11-5-63 J, S. Jetly.

·૨ ५२ ५३ ५३ ५४ ४७ विशिष्ट पदार्थान्तरत्वप्रतिषेध ४२ | समयालक्षणम् सादृश्यस्य पदार्थान्तरत्वप्रतिषेध १२ । परिमाणलक्षम् लघुत्तस्य गुरुत्नाभावेऽन्तर्भाव ४२ पृथक्त्यरक्षणम् ज्ञातताया. पदार्थान्तरत्वप्रतिषेध ४२ | सयोगलक्षणम् अन्येषा सर्वेषा पदार्थाना सप्तपदार्थेष्वन्तर्भाव ४२ विभागलक्षणम् सल्याया पदार्थान्तरत्वप्रतिषेधः ४३ परत्वलक्षणम् नित्यपदार्थाना कारणत्वम् ५३ अपरत्वलक्षणम् अनित्यपदार्थाना कारणत्व कार्यत्य च ५३ / बुद्धिलक्षणम् कारणभेदा ४३ सुखलक्षणम् पदार्थतत्त्वज्ञानप्रयोजनम् ४३ | दुसलक्षणम् तत्त्वनिरूपणम् इच्छालक्षणम् तत्त्वज्ञाननिरूपणम् ४४ / द्वेषलक्षणम् नि श्रेयसनिरूपणम् प्रयत्नरक्षणम् दुःसप्रकाराणि गुरुत्वलक्षणम् लक्षणस्य लक्षणम् ४५ | द्रवत्वलक्षणम् पदार्थलक्षणम् स्नेहलक्षणम् द्रव्यलक्षणम् सस्कारलक्षणम् गुणलक्षणम् ५८ धर्मलक्षणम् कर्मलक्षणम् अधर्मलक्षणम् सामान्यलक्षणम् शब्दलक्षणम् विशेषलक्षणम् उत्क्षेपणरक्षणम् समवायलक्षणम् ४९ | अपक्षेपणलक्षणम् अभावलक्षणम् आकुञ्चनलक्षणम् पृथिवीलक्षणम् प्रसारणलक्षणम् अब्लक्षणम् गमनलक्षणम् परसामान्यलक्षणम् वायुलक्षणम् अपरसामान्यलक्षणम् आकाशलक्षणम् परापरसामान्यलक्षणम् कालरक्षणम् प्रागभावलक्षणम् दिग्लक्षणम् प्रध्वसाभावलक्षणम् आत्मलक्षणम् अत्यन्ताभावलक्षणम् मनोलक्षणम् अन्योन्याभावलक्षणम् रूपलक्षणम नित्यत्वलक्षणम् रसलक्षणम् अनित्यत्वलक्षणम् गन्धलक्षणम् ५२ परमाणुलक्षणम् स्पर्शलक्षणम् अवयवलक्षणम् ५६ तेजोल्क्षणम् ६.

·३ ७२ अन्त्यापयविलक्षणम् कार्यलक्षणम् शरीरलक्षणम् मोगलक्षणम् आयतनलक्षणम् इन्द्रियलक्षणम् विषयलक्षणम् भौमतेजोलक्षणम् दिव्यतेजोलक्षणम आदर्यतेजोलक्षणम् आकरजतेजोलक्षणम् उत्पत्तिलक्षणम् योगपद्यलक्षणम् क्षणलक्षणम् क्षणिकलक्षणम् वर्तमानत्वलक्षणम् विन शलक्षणम् क्षेत्रजलक्षणम् प्रत्यात्मनिष्टत्वलक्षणम् रूपमेदलक्षणम् रसभेदलक्षणम् गन्धमेदलक्षणम् स्पर्शभेदलक्षणम् सङ्ख्यामेदलक्षणम् परिमाणमेदलक्षणम् संयोगभेदलक्षणम् विभागभेदलक्षणम् पररवापरत्वलक्षणम् स्मृत्तिलक्षणम् अनुभवलक्षणम्' प्रमालक्षणम् अप्रमालक्षणम् संशयलक्षणम् विपर्ययलक्षणम् प्रत्यक्षप्रमालक्षणम् भनुमितिप्रमालक्षणम् ६. प्रमाणलक्षणम् प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणम् अनुमानप्रमाणलक्षणम् व्याप्तिलक्षणम् ६२ / पक्षधमतालक्षणम् ६२ | व्याप्यव्यापकलक्षणे ६२ १ उपाधिलक्षणम् ६२ | केवलान्वयिलक्षणम् ६२ | केवलव्यतिरेकिलक्षणम् अन्वयव्यतिरेकिलक्षणम् पक्षलक्षणम् सपक्षलक्षणम् ६४ | विपक्षलक्षणम् ६४ / स्वार्थलक्षणम् परार्थलक्षणम् ६४ | शब्दस्यानुमानेऽन्तर्भावः ६५ प्रतिज्ञालक्षणम् ६५ हेतुलक्षणम् ६५ उदाहरणलक्षणम् उपन्यलक्षणम् ६६ निगमनलक्षणम् ६६ । हेवाभासलक्षणम् ६६ असिद्धलक्षणम् ६६ विरुद्धलक्षणम् ६६ | सन्दिग्धलक्षणम् ६६ । अनेकान्तिकलक्षणम् ६५ अनध्यवसितलक्षणम् प्रकरणसमलक्षणम् ६७ कालात्ययापदिष्टलक्षणम् ६५ तर्कलक्षणम् १८ सजनलक्षणम् स्वप्नलक्षणम् निद्रालक्षणम् ६८ निर्विकल्पकलक्षणम् सविकल्पकलक्षणम् प्रत्यभिज्ञानलक्षणम् ७३ ७५ ७७ ८ ७७ ·방 ४३ ८४ ८१ ८५ ८५ ८६ हानलक्षणम् उपादानलक्षणम् उपेक्षालक्षणम् अनध्यवसायलक्षणम् सुरसभेदलक्षणानि द्रक्लभेदलक्षणानि संस्कारभेदलक्षणानि व्यापकत्वाव्यापरवलक्षणे विहितत्वलक्षणम् निपिद्धत्वलक्षणम् उदासीनत्वलक्षणम् जातिरूपसामान्यलक्षणम् उपाधिरूपसामान्यलक्षणम् अन्धकारलक्षणम् ज्ञाततालक्षणम् प्रमेयत्वलक्षणम् सङ्ख्याया गुणेऽन्तर्भावः कारणलक्षणम् समायिकारणलक्षणम् असमवायिकारणलक्षणम् निमित्तकारणलक्षणम् मूतवलक्षणम् अमृतत्वलक्षणम् सामग्रीलक्षणम् उद्देशलक्षणम् तत्तद्व्यपु तत्तद्गुणानों समवेतत्वम् कर्मसमवेतत्वम् सामान्यसमवेतत्वम् ७७ ( विशेपसमवेतत्वम् ७७ | समनायाभावयोरसमवेतत्वम् द्रव्यस्य समवेतासमवेतत्वम् द्रव्यविनाशकारणनिरूपणम् गुणविनाशकारणनिरूपणम् ७८ कर्मविनाशकारणनिरूपणम् प्रागभावविनाशकारणनिरूपणम् ७९ | अन्योन्याभावविनाशकारणनिरूपणम् ५९ द्रव्यगुणकर्मणामुत्पत्तिकारणनिरूपणम् ७९ | द्रव्यसमयायिकारणनिरूपणम् ७९ द्रव्यासमनायिकारणनिरूपणम् गुणासमवासिकारणनिरूपणम् निमित्तकारणनिरूपणम् अन्योन्याभावप्रध्वसामावयोहपत्तिकारणम् वैशिष्ट्यलक्षणम् विशेषणलक्षणम् ८१ समानाधिकरणस्वलक्षणम् उपलक्षणलक्षणम् ८१ वैयधिकरण्यलक्षणम् ८२ | अधिकरणलक्षणम् ८२ / विभुत्वलक्षणम् ८२ युतसिद्धिलक्षणम् ८१ अयुतसिद्धिलक्षणम् ८१ शास्त्रलक्षणम् प्रान्तमङ्गलाचरणम् ८३ | पुष्पिका ८६ ८० ८० ८७ ८७ ८८ ८८ ८८ ·जिनवर्धनीसहितसप्तपदार्थ्या अकारादिक्रमेण विषयानुक्रमः । पत्राद्वार पनाहाः विषयः ८८ ८१ ८७ २१ ५० अनित्यत्वलक्षणम् २३ ८. ५९ विपयः अत्यन्ताभावलक्षणम् ५९ । अयुतसिद्धिलक्षणम् अधर्मनिरूपणम् ३७ । अपयरलक्षणम् अधर्मलक्षणम् ५६ / असमवायिकारणलक्षणम् अधिकरणलक्षणम् असिद्धलक्षणम् अनध्यवसायलक्षणम् आरज्तेजोलक्षणम् अनभ्यवसितलक्षणम् ७५ / आकाशनिरूपणम् आकाशलक्षणम् अनित्यपदार्थाना कारणत्व कार्यत्व च आवुधनलक्षणम् अनुभानिरूपणम् आत्मनिरूपणम् अनुमवलक्षणम् आत्मलक्षणम् अनुमानप्रमाणलक्षणम् आयतनरक्षणम् अनुमतिनिरूपणम् ३० । इच्छानिरूपणम् अनुमितिप्रमालक्षणम् १८ इच्छालक्षणम् अनेकान्तिकलक्षणम् ७५ । इन्द्रियलक्षणम् अन्त्यारयविलक्षणम् ६. उत्क्षेपणलक्षणम् अन्धकारलक्षणम् उत्पत्तिलक्षणम् अन्धकारस्य भासामभावेऽन्तर्भाव उदासीनत्यरक्षणम् अन्येषा सर्वेषा पदार्थाना सप्तपदाथपन्त र ४२ उदाहरणलक्षणम् अन्योन्याभावप्रघसामावयोत्पत्तिकारणम् ८६ / उद्देशलक्षणम् अन्योन्याभावलक्षणम् उपनयलक्षणम् अन्योन्याभावविनाशकारणनिरूपणम् उपलक्षणलक्षणम् अन्वयन्यतिरेकिलक्षणम् ७१ उपादानलक्षणम् अपक्षेपणलक्षणम् उपाधिरूपसामान्यलक्षणम् उपाधिलक्षणम् अपरवलक्षणम् उपेक्षारक्षणम् अपरसामान्यलक्षणम् अप्रमानिरूपणम् २९ । उहानध्यवसाययो सशयेऽन्तर्भाव औदर्यतेबोलक्षणम् अप्रमालक्षणम् १४ कम्मनिरूपणम् अनिरूपणम् अवलक्षणम् कर्मविनाशकारणनिरूपणम् अभावनिरूपणम् कम्मविभाग अभावमेदा कर्मसमवेतत्वम् अभागलक्षणम् कारणमेदा अमूर्त वर क्षणम् ८२ ८० ७० कम्मरक्षणम् ८५ ४. ८ १० ८३ ८२ ·८५ ur ८६ ८४ २५ ३५ ५४ ८४ ५५ कारणलक्षणम् कार्यलक्षणम् कालनिरूपणम् काललक्षणम् কাতাযমাণবিক केवलव्यतिरेकिलक्षणम् केवलान्वयिलक्षणम् क्षणलक्षणम् क्षणिकलक्षणम् क्षेत्रजलक्षणम् गन्धनिरूपणम् गन्धमेदलक्षणम् गन्धलक्षणम् गमनलक्षणम् गुणलक्षणम् गुणविनाशकारणनिरूपणम् गुणविभाग गुणाना नित्यानित्यभेद गुणाना व्यापकाव्यापकभेद. गुणासमवायिकारणनिरूपणम् गुरुत्वनिरूपणम् गुरुत्वलक्षणम् जातिरूपसामान्यलक्षणम् ज्ञातत्ताया पदार्थान्तरप्रतिषेध ज्ञाततालक्षणम् तत्तद्रव्येषु तत्तद्गुणाना समवेतत्वम् तत्त्वज्ञाननिरूपणम् तत्त्वनिरूपणम् तलक्षणम् तर्कस्वप्नयो सशयविपर्यययोरन्तर्भाव तेजोनिरूपणम् तेप्रोलक्षणम् दिग्लक्षणम् दिनिरूपणम् दिव्यतेजोरक्षणम् दुःखनिरूपणम् ८१ दु सप्रशराणि दु खलक्षणम् २१ वात्रनिरूपणम् ५० | द्रवत्वमेदलक्षणानि ७५ द्रवलक्षणम् ७१ | द्रव्यगुणकर्मणामुत्पत्तिकारणनिरूपणम् द्रव्यलक्षणम् ६४ | द्रव्यविनाशकारणनिरूपणम् ६५ | द्रव्यविभाग ६५ | द्रव्यसमवायिकारणनिरूपणम् द्रव्यस्य समवेताऽसमवेतत्वम् द्रव्याणा नित्यानित्यभेदः द्रव्यासमवायिकारणनिरूपणम् ५७ द्वेषनिरूपणम् ५८ | द्वेपलक्षणम् धर्मनिरूपणम् धर्मलक्षणम् ३८ निगमनलक्षणम् ३८ | नित्यत्वलक्षणम् ८६ नित्यपदार्थाना कारणत्वम् ३६ | निद्रालक्षणम् ५५ | निमित्तकारणनिरूपणम् ७९ / निमित्तकारणलक्षणम् १२ निर्विकल्पक्लक्षणम् नि प्रेयसनिरूपणम् ८२ / निषिद्धत्वलक्षणम् पक्षधर्मतालक्षणम् पक्षलक्षणम् ५५ / पदार्थतत्वज्ञानप्रयोजनम् ३३ | पदार्थरक्षणम् १५ पदार्थविभाग १९ / पदार्थोद्देशः परत्वरक्षणम् परत्वापरत्वनिरूपणम् परवाऽपरसरक्षणम् परमापुलक्षणम् ६० ४३ ८३ ८. ४ ५३ ·७ १ ८२ ८८ ६६ २५ परसामान्यलक्षणम् परापरसामान्यलक्षणम् परार्थलक्षणम् परिमाणनिरूपणम परिमाणभेदलक्षणम् परिमाणलक्षणम् पुष्पिका पृथक्त्वनिरूपणम् पृथक्वलक्षणम् पृथिवीनिरूपणम् पृथिवीलक्षणम् प्रकरणसमलक्षणम् प्रतिज्ञालक्षणम् प्रत्यक्षनिरूपणम् प्रत्यक्षप्रमाणलक्षणम् प्रत्यक्षप्रमालक्षणम् प्रत्यभिज्ञानलक्षणम् प्रत्यभिज्ञाहानोपादानोपेक्षाणां प्रमाऽप्रमयो- रन्तर्भावः प्रायात्मनिष्ठत्वलक्षणम् प्रधसाभावलक्षणम् प्रमाणलक्षणम् प्रमानिरूपणम् प्रमालक्षणम् प्रमेयत्वलक्षणम् प्रयत्ननिरूपणम् प्रयत्नलक्षणम् प्रसननलक्षणम् प्रसारणलक्षणम् प्रागभावलक्षणम् प्रागभावविनाशकारणनिरूपणम् प्रान्तमङ्गलाचरणम् बुद्धिनिरूपणम् बुद्धिलक्षणम् भोगलक्षणम् भौमते जोलक्षणम् मालाचरणम् ५८ मध्यमत्वस्य परस्याऽपरत्वयोरन्तर्भावः ७३ | मनोनिरूपणम् २७ / मनोलक्षणम् ६६ / मूर्तवलक्षणम् ५२ | युतसिद्धिलक्षणम् ८८ योगपद्यलक्षणम् २८ रसनिरूपणम् ५२ रसमेदलक्षणम् रसलक्षणम् ४९ / रूपनिरूपणम् ७५ / रूपमेदलक्षणम् रूपलक्षणम् ३. लक्षणस्य लक्षणम् ६९ लघुत्वस्य गुरुत्वामावेऽन्तर्भावः ६८ लिङ्गनिरूपणम् लिङ्गस्य प्रकारान्तराणि लिशानिरूपणम् ३४ । वर्तमानत्वलक्षणम् ६५ / वायुनिरूपणम् ५९ | वायुलक्षणम् ६९ | विनाशलक्षणम् २९ विपक्षलक्षणम् ६८ | विपर्ययलक्षणम् विभागनिरूपणम् ३५ / विभागमैदलक्षणम् ५५ । विभागलक्षणम् ५६ विभुत्वलक्षणम् ५७. विरद्धलक्षणम् विशिष्टेः पदार्थान्तरत्वप्रतिषेधः विशेषणलक्षणम् विशेपनिरूपणम् विशेषलक्षणम् ५३ । विशेषसमवेतत्वम् ६१ | विषयलक्षणम् ६२ | विहितस्वलक्षणम् २८ ८० ६७ ५३ ८८ ४८ ८४ ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी साधनत्व तत्र तत्र निपिद्धत्व यत्र यत्र निषिहत्व तन तर अधर्मसाधनत्यमिति समन्याति । साधनाव्यापक उपाधिरित्युक्ते धूमानुमाने भाण्डादिमत्वमुपाधि स्यात्तन्निरासार्थ साध्य- व्यापक इति। साध्यव्यापक इत्युक्ते इन्धनादिमत्वमुपाधि स्यात् तदर्थ साधनाव्यापक । यत्र यत्र धूमवत्व तत्र तन्धनादिमत्वमिति साधनव्यापक तनिरासार्थ साधनाव्यापक इति । साधनान्यापफ सायव्यापक उपाधिरित्युक्ते पक्षेतरत्वमप्युपाधि स्यात् तन्निरासाय समेति ॥ २२७॥ हेतोर्भेदत्रयमध्ये आद्य केवला वयिन लक्षयति-- पक्षव्यापकः सपक्षस्पर्शी विपक्षशून्योऽबाधितविषयोऽसत्प्रतिपक्षः केवलान्वयी ॥ २२८ ॥ यो हेतु पक्षे व्याप्य वर्तत सपशे व्याप्य एकदेशे वा यो वर्तते विपक्षरहितश्च प्रमाणाबाधितश्च प्रतिपक्षरहितश्च स कवलान्वया । यथा अदृष्टादीनि कस्यचित्प्रत्यक्षागि प्रमेयत्वात् करतलामलकवत् , व्यावृत्ति स्ववुया विधेया ॥ २२८ ॥ पक्षव्यापकः सपक्षशुन्यो विपक्षाद् व्यावृत्तोऽयाधितविषयोऽसत्पति- पक्षः केवलव्यतिरेकी ॥ २२९ ।। यो हेतु पक्षे व्याप्य वर्तते, सपक्षरहित एव भाति विपक्षाद् यावृत्तश्चेत्यादिलक्षण केवल यतिरेका यथा सर्व कार्य सर्वविकतपूर्वक कादाचिकत्यात् यनैव न तदेव यथा आकागादि ।। २२१ ॥ अन्वयव्यतिरैफिण लक्षयति- पक्षव्यापक सपक्षस्पों विपक्षाद् व्याहत्तोऽबाधितविषयोऽसत्पति- पक्षोऽन्वयव्यतिरेकी ॥ २३० ॥ यो हेतु पक्षे याप्य वर्तते सपने व्याप्य एकदेशे वा यो वर्त्तते विपक्षाद् व्यावृत्त श्रेत्यादिलक्षग सोऽन्ययव्यतिरेकी । यथा पर्वतोऽय वह्निमान् धूमवत्वात् इत्यादि ॥२३०॥ अथ पक्ष लक्षयति-~- सन्दिग्धसाध्यत्वेनोपात्तत्व पक्षत्वम् ।। २३१ ।। सन्दिग्ध सशयोपपन्न साध्य यस्य तत् सदिग्वसाध्य, तस्य भावस्तत्वम् , तेन उपात्तत्व गृहीतत्वम् । उपात्तत्व पक्षत्वमि युक्ते लकुटाधुप दान पक्ष स्यात् तनिरासार्थ १ साध्यधमत्येन, क साध्यवर्मवत्वेन नि । अन सम्पादकेन 'सन्दिग्धसाम्यवत्वेन इति टीकाकारसम्मत. पाठ इति निर्दिष्टम् ।

·७२'] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी साध्यवेनेति । साध्यवेनोपात्तत्वमि-युक्त सिदेसाधनेऽनिध्यासिः तनिरासार्थ सन्दिग्ध- साव्यवेनेति ।। २३१ ॥ निश्चितसाध्यजातीयाधिकरणत्वं सपक्षत्वम् ।। २३२ ॥ निश्चितः प्रमागप्रतीतः उभयवादिप्रतीतः साध्य जातीयः साध्यसमानजातीयो यो धर्मस्तस्याधिकरणं स साक्षः । सायाधिकरणं सपक्ष इत्युक्त पक्षेऽतिव्यातिः तन्निरासार्थ निश्वितेति । तथोक्ते असम्भवि लक्षगं, निश्चितं चेत् सायं कथम् , सन्दिग्यस्यैव साध्य- त्वात् तनिरासार्थ साव्यजातीयेति ॥ २३२ ।। सम्पक्साध्यानधिकरणत्वं विपक्षत्वम् ।। २३३ ।। सम्यग् निश्चितं साव्यमस्यानविकरगं यत् स विपक्षः । सान्यानधिकरगं विपक्ष इत्युक्त पक्षेऽतिव्यातिः तन्निरासाथ सम्यगिति ।। २३३ ।। स्वार्थमर्थरूपत्वम् ॥ २३४ ॥ यत् परवचनानपेक्षम् , अर्थ पदार्थमेवावलोक्यानुमितिनानं तत् स्वार्थम् ॥२३४॥ परार्थ शब्दरूपत्वम् ॥ २३५ ।। शब्दः परोपदेशः पञ्चावयवं वाक्यं, तद्रूपत्वं तत्त्वभावत्वं यत् तत् परार्थम् ॥२३५ ननु प्रमाणत्रयं वक्तव्यं, प्रत्यक्षमनुमानं शन्दश्चेति; इत्याशक्याह- शब्दस्पाप्यनुमानविषयत्वनाविनाभायोपजीवकत्वेन वाऽनुमानत्वम् ।। २३६ ॥ शब्दस्यआगमस्य, अनुमानत्वम् अनुमानेऽन्तर्भावः । कुतः ? अनुमानविपय- स्वात् । अनुमानस्य विषय एव वियो यस्य स अनुमानविषय इति मध्यमपदलोपी समासः । एतावता यत्रैव वस्तुनि अनुमान प्रवर्तते तत्रैवागम इति समानविषयत्वात् आगमोऽनुमानान्तर्भूतः । अथवाऽविनाभावोपजीवकत्वेन च, यथा अनुमानमविनाभावस्य व्यातेरुपजीवकं भवति व्याप्तिबलेनैवार्थ प्रतिपादयति तथाऽऽगमोऽपि । कथम् ? यथा 'गामानय शुक्रां दण्हेन' इत्यत्र गृहीतसङ्केतस्य पुरुषस्य एवं प्रवृत्तिर्भवति "यत्र यत्र गोशब्दादिप्रयोगस्तत्र सारनादिमदादेः पदार्थस्य वाचकत्वम् , यथा गोशब्दादिसङ्केत- कर्तुर्वचनम् । गोशब्दादिप्रयोजकं चैतद्वचः, तस्मात् सास्नादिमदर्थप्रतिपादकमेव' इति १ सिद्धसाध्ये अ १ किन्तु अ १ पा टिप्पणे 'सिद्धसाधने इति पाठः' इत्युक्त्वा सिद्ध- साध्ये' इति पाठस्य संशोधन प्रदर्शितम् । २ साध्याधिकरणत्व क. नि । ३ निश्चितसाध्या- नधिकरणत्व क. नि. टीकायाम् । अत्र मूले तु 'निश्चितसाध्याभावाधिकरणत्वम्' इति क नि.। मुद्रितपाठो वर्तते । स तु मितभापिण्यसमत. । ४ स इति अ..१ पुस्तके नास्ति ।

·[७३ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अविनाभावबलेनाऽऽगमोऽप्यनुमानेऽन्तर्भूत एवेति ।। २३६ ।। प्रतिज्ञादीनवयवान् लक्षयति----- तत्र व्यापकवचनं प्रतिज्ञा ॥ २३७ ॥ तत्र तेषु पश्चस्ववयवेपु व्यापकवचनम्-साध्यविशिष्टपक्षवचनं सा प्रतिज्ञा, यथा 'अनित्यः शब्दः' इति ॥ २३७ ॥ लिङ्गस्य पक्षधर्मत्ववचनं हेतुः ॥ २३८ ॥ लिङ्गस्य साधनस्य यत् पक्षधर्मत्वेन पक्षाश्रितत्वेन वचनं कथनं स हेतुः । वचनं हेतुरित्युक्ते प्रतिज्ञादावतियाप्तिः, तन्निरासाथ लिङ्गस्येति । लिङ्गस्य वचनं हेतुरित्युक्ते नित्यः शब्दः कृतकत्वाद् इति शब्देऽतिव्यामिः, तन्निरासार्थ पक्षधर्मत्वेनेति ॥ २३८ ।। दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् ॥ २३९॥ लिङ्गपरामर्शत्ववचनमुपनयः ॥ २४० ॥ एकवारमभिहितं पुनरपि तदेवाभिवीयते तत्परामर्शवम् । व्याप्यवसरे हेतुरभिहितः पुनर्निगमनावसरे 'तथा चाऽयं कृतक.' इत्यादिवचनमुपनयः ॥ २४० ।। लिङ्गसम्बन्धप्रयुक्तनिश्चितसाध्यत्ववचनं निगमनम् ॥२४१॥ लिङ्गस्य हेतो. सम्बन्धस्तेन प्रयुक्तं यत् निश्चितपा-यत्वं तस्य वचनं निगमनम् । वचनं निगमनमित्युक्ते 'आगच्छ' गच्छेत्यादिवचनेऽतिव्यामिः, तन्निरासाय साध्यत्ववचनम् । तथोक्ते प्रतिज्ञायामतिव्याप्तिस्तनिरासाय निश्चितेति । तथोक्ते कोऽपि आदावेव 'शब्द अनित्य एव' इति कथयति तत्रातिव्याप्तिस्तन्निरासाय लिङ्गसम्बन्धप्रयुक्तेति । लिङ्गसम्बन्धेन हेतोः पक्षे व्याप्यवृत्तित्वेन प्रयुक्तं 'तस्मात् कृतकत्वादनित्य एव शब्दः' इत्यादिवचनं निगमनम् ॥ २४१॥ हेवाभासलक्षणमाह अङ्गवैकल्यमाभासहेतुत्वम् ॥ २४२ ॥ अङ्गानि पक्षधर्मत्वसपक्षसत्वादीनि, तैवैकल्यं रहितत्वम् । यत्र पञ्चसु अङ्गेषु १ →- एतचिहान्तर्गतः पाठ अ २ पुस्तके लेखकप्रमादवशात् पतितः । २ पक्षवचन क; साध्यवत्त्वेन पक्षवचन नि, । यद्यपि पक्षवचन प्रतिज्ञा इत्येव पाठ :किन्तु 'व्यापकवचन प्रतिज्ञा इति जिनवधनीसम्मत इति स एव स्वीकृतः । ३ परामर्शववचनमुफ्नयः क नि । ४ साध्यवत्ववचनं क निश्चितसाध्यवत्त नि । ५ निस्य एवेति अ. २ । ६ ‘माभासत्वम् क नि। - ·७४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी एकमपि न्यूनं भवति स हेत्वाभास इति । यस्य पक्षयर्मत्वं नास्ति स भसिद्धः। यत्र सपने सत्त्वं नास्ति स विरुद्धः । यत्र विपक्षायावृत्तिनास्ति स अनेकान्तिकः । यत्राआधिन- विषयत्वं नास्ति स कालात्ययापदिष्टः । यताऽस प्रतिपक्ष नास्ति सप्रकरणसमः ॥२४२।। हेत्वाभासभेदान् लक्षयति- पक्षधर्मस्वेनानिश्चितत्वमसिद्धत्वम् ॥ २४३ ।। यो हेतुः पक्षे व्या प्रवृत्तित्वेन निश्चिती न भवति स असिद्रः । यथा अनियः शब्दः चाक्षुपत्यादित्यादि सर्वथा पक्षे नास्ति । कश्चित् पक्षे अनिश्चितः सन्दिग्धो भवति ।। २१३ ॥ पक्षविपक्षमात्रस्पर्शित्वं विरुद्धत्वम् ॥ २४४ ॥ यो हेतुः पक्षविपक्षमानं स्पृशति सपक्षे सर्वथा न भवत्येव स विरुद्धः । पक्षे स्पर्शित्वं विरुद्धत्वमित्युक्त शुद्धहेतावतिव्याप्तिस्तन्निरासाय विपक्षेति । पक्षविषक्षस्पर्शी हेतु- रित्युक्ते अनैकान्तिकेऽतिव्याप्तिस्तनिरासाय मात्रेति । स तु सपशेऽपि स्यादिति ॥२४४।। अनैकान्तिकानध्यवसितप्रकरणसमानां त्रयाणामेकं नाम सन्दिग्धो हेत्वाभास इति तल्लक्षणमाह- साध्यतदभावसाध्यत्वं सन्दिग्धत्वम् ॥ २४५ ॥ सायं साधयितुमिष्टमनित्यचादि, तदभावः तद्विपरीतमिति नित्यत्वादि, तदुभयमपि साध्यं यस्य स तथा अनैकान्तिको यथा-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वाद् घटवत् । एवं साध्य साधयितुं यादृशस्तादृशः साध्यविपरीत साधयितुमपि भवति, यथा नित्यः शब्दः प्रमेय- त्वादाकागवत् । अनव्यवसितोऽपि साध्यं तद्विपरीतं साधयितुं तुन्य एव भवति । यथा 'अनित्यः शब्दः आकागविशेषगुगत्वात्'; एवं नित्यः शब्दः आकाशविशेषगुगत्वादिति प्रतिवक्तुं शक्यत्वात् । प्रकरगसमोऽपि साध्यं तदभावं च साधयितुं तुन्य एव यथा 'अनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात्', एवं नित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वात् सपक्षवत्' इति तुल्यत्वमुभयत्रापि ॥ २४५ ।। एते त्रयोऽपि सन्दिग्धशब्दवाच्या भवन्ति, अतस्त्रयाणामेकं लक्षणं मिलितमभिधाय पृथग् लक्षणमाह---- १ अपरे, लक्षणमदः अ १ पा टि अत्र 'क' पुस्तके पक्षत्रयत्तित्वमा नैकान्तिकत्वम् इति लक्षणमादौ दत्वा ततः सन्दिग्धत्वस्य लक्षण दत किन्तु मितभापिण्या अपि सन्दिग्धतास्यैव लक्षणमादौ सम्मत, इटच्या चात्र 'क' पुस्तकस्था मि. भा. पृ. ८० । 'नि' पुस्तके तु सन्दिग्धत्वस्य लक्षण नास्ति । - २ ·। जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [७५ पक्षत्रयवृत्तिरनैकान्तिकः ॥ २४६ ॥ पक्षे सपक्षे विपक्षे च यो हेतुर्वर्तते सोऽनैकान्तिकः यथा-अनित्यः शब्दः प्रमेय- त्वादिति ॥ २४६॥ साध्याऽसाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसितः॥ २४७ ॥ हेतुरनव्यवसित इत्युक्ते शुद्हेतावतिव्याप्तिस्तनिरासार्थ साध्याऽसाधक इति । तथोक्त सिद्धेऽतिव्यातिः तन्निरासार्थ पक्षे वर्तमान इति । तथोक्तेऽनैकान्तिकादावति- च्यापिरतनिरासाथ पक्ष एबोते। पक्षे एव वर्तमान इत्युक्त केवलन्यतिरेकिण्यतिव्यातिः, तन्निरासाथ साच्याऽसाधक इति ।। २४७ ॥ स्वपक्षपरपक्षसिद्धावपि त्रिरूपो हेतुः प्रकरणसमः ।। २४८ ॥ यो हेतुः स्वपक्षसिद्धौ परपक्षसिद्धौ च त्रिरूपो भवति पक्षधर्मत्यसपक्षसत्वविपक्ष- व्यावृत्तिलक्षणेलिभीलपैर्युक्तो भवति स प्रकरणसमः । यथा अनियः शब्दः पक्षसपक्षयो- रन्यतरस्वात् सपक्षवद् । एवं नियः शब्दः पक्षसपायोरन्यतरत्वात् सपक्षवत् ।।२४८॥ कालात्ययापदिष्टं लक्षयति---- उपजीव्यप्रमाणनिश्चितसाध्यविपरीतत्वं कालात्ययापदिष्टत्वम् ॥२४९।। उपजीव्यप्रमाणं धम्मिग्राहकप्रमाणम् । तेन निश्चितं यासाव्यं तस्माद् विपरीतत्वं कालात्ययापदिष्टत्वम् । यथा अनुष्णोऽयमग्निर्दाहकचात् हिमवत् । अत्र उपजीव्यं प्रमाणं धर्मिणो वह्राहकं प्रत्यक्षम् , तेन निश्चित्तं यत्साध्यं वर्तते उष्णत्वम् , तद्विपरीतत्वमनुष्णत्वं ‘साधयेद् इदमनुमानं कालात्ययापदिष्टम् ॥ २४९ ॥ तर्कस्वप्नाविति कथितम् , तत्तकै लक्षयति- अनिष्टव्यापकप्रसञ्जनं तर्कः ।। २५० ॥ अन्वयाऽविताभावे साध्यं व्यापकं साधनं व्याप्यम् । व्यतिरेकाऽविनाभावे साधनाभावो व्यापकः सायाभावो व्यायः । धूमाद्यनुमाने प्रयुक्त प्रतिवादी पक्षे साध्यं न मन्यते । अतो वादिना साध्याभावबलेन साधनाभावो व्यापकः परस्याऽनिष्टोऽपि प्रसज्यते बलादारोप्यते स तकः । यथा यदि वह्निमत्वं न स्यात्तर्हि धूमवत्वमपि न स्यात्, यथा १ पक्षत्रयवृत्तित्वमनैकान्तिकत्वम् क नि । २ ३६ सूत्र 'क' पुस्तके नास्ति । पाठोऽयं- मितभापिणीकारेणाप्युपलब्धः स तु लिपति "क्वचित्तु अनैकान्तिकानध्यासितयोः - पृथग्लक्षणं दृश्यते" मि. भा. पृ. ८० । क. नि. पुस्तके तु साध्यासाधकरवे सति पक्षमात्रवृत्तित्वमनध्यव- सितत्वमिति पाठः । पुस्तके । ३ क. नि नास्ति । ४ अन्वयव्याप्ती अ. १ पा टि । ५ व्यतिरेकव्याप्ती अ. १ पा. टि.

·जिनवर्धनीयुता सापदार्थी जलाशये । धूमवत्व प्रयोगोपलभ्यमानमस्ति, तदभाव परस्य अनिष्ट व्यापकध, तस्य प्रसनन तर्क इति । प्रसञ्जन त इत्युक्ते यदि वह्नि स्यात्तर्हि भाण्डादिमत्वमपि स्यादिति प्रशिथिलमूलतकाभासेऽतिव्याप्तिस्तन्निरासाय 'व्यापकप्रसञ्जनम्' इति । तथोक्ते आत्मा नित्य द्रव्यत्वाद् इत्यत्रानुमाने यदि निय स्यात्तर्हि अकृतको भवेदित्यादि इष्टापत्तिलक्षण तकोभासेऽतिव्यापिस्तनिरासर्थमनिटेति । तत्र तु अकृतकवमिष्टमेव । अनिष्टप्रसझन तर्क इत्युक्ते कालकूटायभिघातारोपणऽतिन्याप्तिस्तनिरसार्थ न्यायकेति ॥ २५० ॥ प्रसङ्घनमियुक्तम् , तल्लक्षयति- तुल्यत्वेनामावयोः प्रत्यभाववचन प्रसञ्जनम् ॥ २५१ ॥ स्थानातरे वह यम वे धूमाभावो दृश्यत । पर्वते यदि वह्नयभाव प्रतिभाति तर्हि धूमाभावोऽपि प्रतिभायात्' इति व्याप्याभाव यापफाभावयोस्तुच्यत्वेन प्रतिवादिन प्रति कूल साधनस्याप्यभावश्चन तत् प्रसन्जनम्, या यदि वह्निमच न स्यात्तर्हि धूमरत्वमपि न स्यात्' इत्त प्रसञ्जनम् । प्रसननमित्युक्ते सापेक्षता, तनिरासार्थ वचनमित्ति । तथोके घटपटौ प्रतिभासेते तत्राति याति , तन्निरासार्थमभावयोरिति । अभावयोर्वचनमित्युक्ते घटपटावत्र न वर्तते तत्रातिव्याप्ति तन्निरासाय प्रत्यभाववचनम् । तत्र प्रतिकूलमभाव वचन किमपि नास्ति । अभावयो प्रत्यभाववचन प्रसञ्जन तर्क इयुक्ते यदि घटो न स्यात् तर्हि पटोऽपि न स्यात् तत्रातिव्याप्ति तन्निरासार्थ तुल्यत्वेनेति । नहि घटाभावे पटाभाव इति तुभ्यत्वनियमोऽस्ति ।। २५१ ॥ तर्कलक्षणमुक्त्वा स्वप्नलक्षणमाह- निद्रादुष्टान्तःकरणज ज्ञान स्वप्नः ॥ २५२ ॥ निद्रया दुष्टम् उद्भात यदन्त करण मन, तस्माजात यज्ञान स स्वप्न । ज्ञान स्वप्न इत्युक्ते रूपादिज्ञानतिव्याप्ति तन्निरासार्थ निति ॥ २५२ ॥ निद्रा लक्षयति-- योगजधर्माननगृहीतस्य मनसो निरिन्द्रियप्रदेशाऽवस्थान निद्रा ||२५३ योगजधम्म विना यमनस इन्द्रियप्रदेशानपहाय अयत्रावस्थान सा निदेति । अव स्थान निदे युक्ते इशे छाप्रयत्नज्ञानानामवस्थान तत्राति यानि , तन्निरासार्थ प्रदेशेति प्रदेशाव स्थान निद्रा इ युक्ते गौरव शरीरप्रदेशेऽनतिष्ठति तत्रातिव्याप्ति , तन्निरासाथ निरिन्द्रियेति । निरिद्रियप्रदेशाऽप्रस्थान निदे युक्ते गृहकोगे निक्षिप्तघटेऽतिव्याप्ति तन्निरासार्थ मनस । मनसो निरिन्द्रियप्रदेगाऽवस्थान निद्रे युक्ते युक्तावस्थायामतिव्याप्ति तन्निरासार्थ योगज ·: जिनवधनीयुता सप्तपदाथी [७७ धर्माननुगृहीतस्येति ॥ २५३॥ पूर्व सविकल्पकनिर्विकल्पकयोः प्रमायामप्रमायां चान्तर्भाव इत्युक्तं तत्र निर्विकल्पकं लक्षयति- वस्तुस्वरूपमात्रावभासकं निर्विकल्पकम् ॥ २५४ ॥ यद्वस्तुनः स्वरूपमात्रमचभासयति किञ्चिदत्रास्ति इत्येवंरूपं तनिर्विकल्पकम् ॥२५४ विशिष्टग्रहणं सविकल्पकम् ।। २५५ ।। विशेषणविशेष्यसहितं यद्वस्तुनो ग्रहणं तत्सविकल्पकं यथा देवदत्तो दण्डीति ॥२५५ अतीतावस्थावच्छिन्नं वस्तुग्रहणं प्रत्यभिज्ञानम् ॥ २५६ ।। अतीतावस्थया-पूर्वावस्थया यदवच्छिन्ने प्राप्त सहितं यदस्तुनो ग्रहणं तत्प्रत्य- भिज्ञानम्, यथा स एवाऽयं देवदत्त इति । वस्तुग्रहगं प्रत्यभिज्ञानमित्युक्ते घटोऽयमिति ज्ञानेऽतिव्यातिः, तन्निरासार्थम् अनीतावस्थाष्टिनेति । तथोक्ते स्मृतावतिव्यातिः, तन्नि- रासार्थ वस्तुग्रहणमिति ॥ २५६ ॥ हाने लक्षयति- दुःखसाधनं ज्ञानं हानम् ॥ २७ ॥ दुःखास्पद वस्तुसाधनमसाधारणं कारणं तस्य ज्ञानमवामः । इदं वस्तु दुःखोल्पा- दकमिति ज्ञान हानम् ॥ २५७ ॥ सुखसाधनं ज्ञानमुपादानम् ॥ २५८ ॥ इदं वस्तु सुखसाधनमिति ज्ञानमुपादानम् ॥ २५८ ।। उभयासाधनं ज्ञानमुपेक्षा ॥ २५९ ॥ 'उभयोरपि सुखदुःखपोरिदं साधनं न भवति' इति ज्ञानमुपेशा, यथा लोठ- खण्डादौ ॥ २५९ ॥ अनालिभितोभयकोयनवधारणं ज्ञानमनध्यवसायः ।। २६० ।। यत्र कोटिद्वयं नालिङ्गते स्थाणुर्वा पुरुषो वेति चेत्, अनवधारणं ज्ञान च भवति- १ मात्रग्रहण क. नि। २ विशिष्टस्य फ. नि । ३ अतीतान्छिन क नि। ४, ५ साधनज्ञान क नि। ६ उभयोः अ १; धनत्रज्ञान कनि। ७ अत्र उस्कटक- कोटिक' संशय अह' इति अत्याधिक लक्षण 'क', नि पुस्तकयोः तच भि भा. कारस्या- पिन सम्मत, स तु लिखति "ऊहनम् ऊ इति व्युत्पत्यैव तलक्षण स्पष्टमिति मत्वा अनध्य- बसायं लक्षयति अनालिनिवेति"मि भा. पृ ८२ क पुस्तके । ८ धारणज्ञानं क. नि । .

·" ७८] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अनिश्चयात्मकं ज्ञानं च स्यात् , सोऽनव्यवसायः -- 'सिझकोऽयं वृक्षः' इति । अन- वधारणं ज्ञानमनध्यवसाय इत्युक्त संगयादावतिध्याति' तन्निरासाय अनालिङ्गितोभय- कोटीति । तथोक्त सम्यग्ज्ञानेऽतिध्यातिः, तनिरासाय अनवधार गेनि ॥ २६० ।। बुद्धर्भदानां सर्वेषां लक्षगान्यभिधाय मुखभेदलक्षगमाह- प्रयत्नोत्पाद्यसाधनाधीनं सुखं सांसारिकम् ।। २६१ ।। प्रयत्नेन-उद्यमेन उपाचानि यानि साधनानि लक्चन्दनाङ्गनासयोगादीनि तद- धीनं तदायत्तं यत् । साधनाधीनं सासारिकमि-युक्ते घटादावतियाप्तिः, तन्निरासायं सुख- मिति । साधनाधीनं सुखं सांसारिकमित्युक्ते स्वर्गसुखेऽतिव्याप्तिः, तनिरासाथ प्रयानोत्पा- येति, वर्गमुखमिच्छामात्रादेव भवति, न प्रयत्नात् , यच्चिन्यते तदअत एव भवति ।।२६१॥ इच्छामात्राधीनसाधनसाधं सुखं स्वर्गस्थम् ॥ २६२ ॥ इच्छामात्राधीनानि वाञ्छामागोपजायमानानि साधनानि सक्चन्दनाङ्गनासयो- गादीनि, तदुत्पाद्यं यत्स्वर्गस्थम् । साधनसाव्यं स्वार्गस्थमित्युक्ते घटादावतिव्यामिः, तन्नि- रासार्थ सुखमिति । तयोको सांसारिकसुखेऽतियाप्ति तन्निरासार्थमिच्छाधीनेति । इच्छाधीन- साधनसाध्यं सुख स्वर्गस्थमित्युक्ते राजादिसुखेऽतियातिः तन्निरासार्थं मात्रेति । राजादी- नामपि नेच्छामात्रादेव सुखसिद्धिः किन्तु इच्छाऽनुवचनम् , वचनाजनप्रयत्नः, तस्मात्सा- धनमेलनं ततः सुखम् । स्वर्गमुखे तु इच्छामात्रादेव सर्व सुखसाधनं संयुज्यते ॥ २६२ ।। द्रवत्वं सांसिद्विकं नैमित्तिकं चेत्युक्तम् । तल्लक्षयति- सांसिद्धिकत्वं तेजःसंयोगार्नुत्पाद्यत्वम् ॥ २६३ ॥ यत् तेन.संयोगं विनैव द्रवयं भवति जलादौ त ससिद्धिकम् ।। २६३ ॥ तेजासंयोगोत्पाद्यत्वं नैमित्तिकत्वम् ॥ २६४ ॥ तेज.सयोगेन-वयादिसम्बन्धेनोत्पाद्यं सर्पि स्वर्णादौ द्रवत्वं, तन्नैमित्तिकम् ।।२६४ 11 सस्कारभेदान् लक्षयति-- कर्मजः संस्कारो वेगः ॥ २६५ ॥ सस्कारो वेग इत्युक्त भावनादावतिव्याप्तिः, तनिरासार्थ कर्मज इति । कर्मज इत्युक्त सयोगादावतिव्यातिः, तन्निरासाथ संस्कार इति ॥ २६५ ॥ ज्ञानजः संस्कारो भावना ॥ २६६ ॥ १ प्रयत्नोत्पाद्य अ. १ । २ प्रयत्नत्वात् अ. २ । ३ इच्छामानाधीन अ. १ । ४ सर्गः क । ५ 'मुखम्' अ १ पुस्तके भ्रष्टम् इद पदम् । ६ नुत्पाद्यं अ. १ ।

·, जिनयर्धनीयुता सप्तपदार्थी [७९ ज्ञानादनुभवाज्जातः संस्कारो धारणाविशेषः स्मृतेरुत्पादको भावनेत्युच्यते। संस्कारो भावनेत्युक्ते वेगादावतिव्याप्तिः, तनिरासार्थ ज्ञानज इति । ज्ञानज इत्युक्ते सुखादावति- व्याप्तिः तन्निरासार्थ संस्कार इति ॥ २६६ ॥ ऋजुत्वापादकः संस्कारः स्थितिस्थापकः ॥ २६७ ॥ मजुत्वं पूर्वावस्था तत्र वस्त्वापादयतीति मजुत्वापादकः । संस्कार इत्युक्त वेगा- दावतिव्यातिः तनिरासार्थम् मजुन्यापादक इति । मजुत्वापादक इत्युक्ते पुरुपादावति- व्याभिः पुरुषोऽपि चक्रीभूतं वस्तु सरलीकरोति तन्निरासार्थं सस्कार इति ।। २६७ ।। संयोगादयोध्यापका इत्युक्तं, तदव्यापकत्वं लक्षयति- अंब्यापकत्वं स्वाभावसादेयम् तेदभावो व्यापकत्वम् ॥ २६८ ॥ समानदेशस्य भाव. सादेश्यम् । स्थाभावेन मह सादेश्यं स्वाभावलादेश्यम् । यत्रा- श्रये संयोगो वर्तते तत्राश्रये संयोगाभावो वर्तते । आश्रयैकदेशे सयोगः, आश्रयैकदेशे संयोगाभावः इति स्वस्याभावस्य च समानदेशत्वम् । एतावता यो गुग आश्रयैकदेशे भवति, आश्रयैकदेशे च न स्यात् सोऽव्यापकः ॥ २६८ ॥ उत्क्षेपणादयो विहितनिपिद्धोदासीना इत्युक्तं, तल्लक्षयति- विहितत्वं धर्मोत्पादकत्यम् ॥ २६९ ॥ यस्मिन्कर्मणि विहिते धर्म उत्पद्यते तद् विहितम् ॥ २६९ ।। अधर्मोत्पादकत्वं निविद्वत्वम् ॥ २७० ॥ यस्मिन्कर्मगि कृतेऽधर्म पापमुत्पद्यते तनिषिद्धम् ।। २७० ।। उभयविपरीतत्वमुदासीनत्वम् ॥ २७१ ॥ उभयाभ्यां विहितनिषिद्धाभ्यां यद्विपरीतं तदुदासीनम् । यस्मिन् कर्मणि कृते न धर्म उत्पद्यते नाप्यधर्म इत्यर्थः ।। २७१ ॥ सामान्य द्विविधमुक्तं, जातिरूपमुपाधिरूपं च, तल्लक्षयति- निर्वाधकं सामान्य जातिः ॥२७२॥ श्यक्रभेदस्तुल्यत्वं सङ्करोऽथानवस्थितिः । रूपहानिरसम्बन्धो जातिबाधकसङ्ग्रहः ।।' १ स्थिलापादक. क. नि पाठोऽय मितभापिणीकारस्यासम्मतः-मि. भा पृ. ८३ । २ अव्यापक अ. १। ३ सूनाशोय द्वयोरप्यादर्शपुस्तकयो स्ति, क. नि. पुस्तकयोस्तु अस्ति, अनेन लक्षणेन चात्र भाव्यम् ।

·८.] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी एतेषा जातिवराधकाना मध्ये यत्र किमपि न स्यात्तनातिरूप सामान्यं द्रव्यत्व-- गुणत्व कर्मचादि ॥ २७२ ॥ सवाधकं सामान्यमुपाधिः ॥ २७३ ।। व्यक्तचभेदादिक यत्र किमपि बाधकं भवति तदुपाधिरूप यथा फागत्वादि ॥२७३ प्रागुक्तमन्धकारोऽप्यभाव इति तल्लक्षयति- आरोपितनीलरूपोऽभावोऽधकारः ।। २७४ ॥ आरोपित नील रूप यस्मिन्नभावे स आरोपितनीलरूप । अभावोऽन्धकार इत्युक्ते घटाभावेऽति-याप्ति , तन्निरासाथ नीलरूप । नीलरूपोऽन्धकार इत्युक्तेऽसम्भव । रूपाभावात् तन्निरासार्थम् आरोपितेति । आरोपितनीलरूपोऽन्धकार इत्युक्ते 'नीलरूपमाकाशम्' आका- शेऽपि नीलरूपमारोप्यते, तत्रातिव्याप्ति तन्निरामार्थम् अभाव इति ॥ २७४ ।। ज्ञातता जानसम्बन्ध एवत्युक्त तन घटत । ज्ञानसम्बन्ध को नाम सयोग समवायो वा ! न ताव सयोग, नानस्य गुगत्वात् , सयोगस्य च द्वयोव्ययोरेव सम्भवात् । ज्ञातता च वस्तुधर्माऽतो 'ज्ञानसम्बधो ज्ञातता' इति न घटते इत्यागल्याह- ज्ञानसम्बन्धो ज्ञानविषयत्वम् ॥ २७५ ॥ अत्र वस्तुभि ज्ञानसम्बन्ध सयोग समायो वा न विवक्षित किन्तु विषय- विषयिभाव । पदार्थाना जानन सह यो विषयवियिभावलक्षण सम्बन्धो भवति सैव ज्ञाततेति ।। २७५ ॥ वस्तूना प्रमेयचलनगो धर्म सर्वगावप्रसिद्ध श्रूयते स क इत्याशझ्याह- तत्वज्ञानेन नियमेनावच्छेद्यत्य प्रमेयत्वम् ।। २७६ ।। नियमन निश्चयेन तत्वज्ञानन-सम्मानोधेन यदस्तूनामवच्छेद्यत्व तत्प्रमेयत्वम् । अवच्छेद्य व प्रमेयत्वमि युक्त गुगा द्रव्यन्यपदका भवन्ति तत्राऽतिव्याप्ति , तनिरासार्थ आनति । तथोक्त शुक्तिरजताधारोपऽतियापि , तनिरासाय तत्त्वज्ञानति । तथोक्ते सशये- तिन्यामि , सशयस्यैककोटे सत्यवान् , तन्निवृत्यर्थ नियमनति ।। २७६ ।। पूर्व सइयाया गुणचन्तभाव सिद्धवदभिहित तन घटते सङ्ग याया पट्पदार्थेषु वृत्तिवान् साया पृथक् समम पदार्थ इयागय गुगप्यन्तभारमाह-- गुणादिपु च सद्न्यान्यवहारः सद्धथामत्यासत्तिनियन्धनः ॥ २७७ ॥ १ शारिपाय मानसम्बन्म 1२रिषषिविषयभार भ ।

·- जिनयर्धनीयुता सप्तपदार्थी [८१ द्रव्येषेव गुगादय सन्ति. सस्यापि वर्तते । एकपाध्यस्थानेऽस्थिति प्राया- सत्तिस्तनिवन्धनम् । तनिपन्धन गुगादिपु सङ्ख्याव्यवहारो न पुन सङ्ग्यासमपाय- निरन्धन । यथा गहातटयो सामीयात् गलाशन्दस्तटे प्रवर्तते एवं सत्यागुगयो. रेकस्मिन् द्रव्ये वर्तमान वात् सन्या इम्यगतैव गुणादिषु उपचर्यते ॥ २७७ ॥ अत एव संख्याव्यवहारस्य सख्यामत्यासत्तिनियन्धनत्वम् ॥२७८|| न सदस्यासमवायनिबन्धन वमित्यर्थ ॥ २७८ ॥ कारणमुक्त तल्लक्षयति- कार्योत्पादकत्वं कारणत्वम् ॥ २७९ ॥ यवस्तु कार्यमुत्पादयति-कार्योत्पत्ती उपयोगमागच्छति । यस्मिन् सति कार्य भवति, असति न भवति तत्कारणम् ॥ २७९ ॥ कारणभेदालायति- स्वसमवेतकार्योत्पादकत्वं समवायिकारणत्वम् ॥ २८० ॥ स्वस्मिन्नात्मनि समवेतम्-अवयवावयविभावेन गुगगुणिभावेन वा मिश्रीभूतं कार्य तस्योत्पादक यतत् समवायिकारण, यथा तन्तव परस्य, पटनरूपस्य च पट । उत्पादकत्व समवायि कारण यमि युक्ते कस्यो पादकमिति साकाहता, तन्निरासायं कार्योत्पादकत्वम् | समवायिकारणवमित्युक्ते घटप्रन्चसाभावविधायिनि लकुटादौ निमित्तकारणेऽतिव्याप्ति , तनिरासाथ समवेतेति । समस्त कार्यों पादकच समवायिकारण यमित्युक्ते रूपादायसमवायि- कारण तिच्यामि, तदपि पटादिसमवतस्य कार्यरूपस्य पटरूपस्यो मादक भवति तनि रासाथै स्वेति ।। २८० ॥ समवायिकारणप्रत्यासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमधायिकारणम् ॥ २८१ ।। समवायिकारणेन प्रत्यासनं समवायसम्बन्धेन मिति तत् समवायिकारणप्रत्या- सनं यथा सुखोत्पत्ती आत्ममन सयोग , सुखस्य असमवायिकारणं भवति । मुखस्य सम- वायिकारणमात्मा, तनात्ममन सयोगसमवतोऽस्ति सुखोत्पत्तौ च कारणं भवति अतः सोऽसमवायिकारणम् । अथवा समवायिकारणप्रत्यासनम् इति मध्यमपदलोपी समास यथा तन्तुरूपं पटरूपस्य असमवायिकारणम् । पटरूपस्य समवायिकारण पट, तस्य समवायिकारण तन्तव, तत्र प्रत्यासन्न समवेत तन्तुगत रूपम्, अत समायिकारण- कारणप्रत्यासनं तन्तुरूपं पटरूपस्यासमवायिकारणम् । अवकृत निश्चितं सामर्थ्यम् १ सख्याव्यवहारस्य इति क. नि पुस्तकयो नास्ति । २ कारणं अ ११३ अध म. ।। ४ सन्तुगत थ १ । ५ समवायिकारण अ १ । . - ·- ८२] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेकत्वं यस्य तत् अवधृतसामर्थ्यम् , यथा पटोत्पत्तौ तन्तुसंयोगः । अवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणमित्युक्ते निमित्तकारणेऽतिव्यातिः, तन्निवृत्त्यै समवायिकारण- प्रत्यासन्नेति । तथोक्ते रूपं रसस्यासमवायिकारणं स्यात् , तस्यापि समवायिकारगप्रत्या- सन्नत्वात् , तनिवृत्यै अवभृतसामर्थ्यमिति ।। २८१ ॥ उभयविपरीतत्वं निमित्तकारणत्वम् ॥ २८२ ॥ उभयाम्यां समवायिकारणाऽसमवायिकारणाभ्यां यद्विपरीतं कारणं भवति तत् निमित्तकारणम् , यथा घटोत्पत्तौ चक्रचीवरादिकम् ॥ २८२ ॥ द्व्याणि पृथिव्यादीनि पञ्च मूर्त्तानि, चत्वारि चाऽमूर्त्तानि, तत् किं मूतत्वं किं चामूर्त्तत्वमित्याह- इयत्तावच्छिन्नपरिमाणयोगो मूतत्वम् ॥ २८३ ॥ इयत्ता-एतावन्मात्रता, तयाऽवच्छिन्नं व्याप्तं यत्परिमाणं तेन सह सयोगः सम्बन्ध- स्तन्मूर्तत्वम् । परिमाणयोगो मूतत्वमित्युक्ते विभुपरिमाणयोगोऽस्ति आकाशे तत्रातिव्याप्तिः, तन्निवृत्त्यर्थम् इयत्तावच्छिन्नेति ॥ २८३ ।। तदभावोऽमूर्तत्वम् ॥ २८४ ॥ तस्य इयत्तावच्छिनपरिमागस्य अभावः अमूर्तत्वम् ।। २८४ ।। सामग्री लक्षयति- कार्यायोगव्यवन्छिन्ना सामग्री ॥ २८५ ॥ कार्यस्य अयोगः अनुत्पत्तिस्तेन व्यवच्छिन्ना भिन्नीकृता सामग्री, यस्यां सत्यां कार्यमुत्पद्यत एव, असत्यां नोत्पद्यत एव सा सामग्री । एतावता सकलकारणमेलनं सामग्री ।। २८५ ।। सज्ञामात्रेण पदार्थानामभिधानमुद्देशः ।। २८६ ॥ सनामात्रेण-नाममात्रेग, न असाधारणधम्मादिना, यदभिधानं कथनं स उद्देशः । एतयोः प्रासङ्गिकत्यात् लक्षणमुक्तम् ॥ २८६ ॥ नवसु द्रव्येपु यावन्तो गुणा यस्मिन् द्रव्ये वर्त्तन्ते तत् कथयति- रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वा- ऽपरत्व-गुरुत्व-द्रवत्व-संस्काराः । एते चतुर्दश गुणाः पृथिवीसमवेताः ॥ २८७ ॥ १ परिमाणयोगित्वम् फ नि. । २ कथनमुद्देश. य. १ । ३ अन 'एते चतुर्दश गुणा.', 'एते एकादश गुणाः' इत्यादिकाः पायाः क. नि. पुस्तकयोन सन्ति । योरप्यादश. पुस्तकयोः सन्ति, अतोऽभ गृहीता ।

·[८३ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी रूप-रस-स्पर्श-सङ्ख्या परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वाऽपरत्व -गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-संस्काराः । एते चतुर्दश गुणा अप्सु समवेताः ।। २८८ ॥ रूप-स्पर्श-सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वा-उपरत्व- द्रवत्व-संस्काराः। एते एकादश गुणास्तेजासमवेताः ॥ २८९ ॥ स्पर्श-सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वा-परत्व- संस्काराः । एते नव गुणा वायुसमवेताः ॥ २१० ॥ सख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-शब्दाः। एते पड्गुणाः आकाशसमवेताः ॥ २९१ ।। संख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभागाः। एते पञ्च गुणाः कालदिग्समवेताः ॥ २९२ ॥ सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-धुद्धि-सुख-दुःखेच्छा बेप- प्रयत्न-धर्माऽधर्म-भावनाः। एते चतुर्दश गुणाः आत्मसमवेताः ॥ २९३ ॥ सया-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग-परत्वा-ऽपरत्व-संस्काराः। 'एते अष्टौ गुणा मनासमवेताः ॥ २९४ ॥ गुणानां समवायमुक्त्वा अन्येषामपि पदार्थानां यत्र समवायस्तत्कथयति- कर्म मूलद्रव्यसमवेतमनिलमेव ॥ २९५ ॥ कर्म चलनात्मकं मूर्तेष्वेव द्रव्येषु समवेतं भवति । अमूर्तानां चलनायोगात् । तच्चानित्यमेव क्रियायाः सर्वत्र क्षणं विनश्वरत्वात् ॥ २९५ ॥ सामान्यं द्रव्यगुणकर्मसमवेतम् ॥ २९६ ॥ सामान्यं सत्तादिकं द्रव्ये गुणे कर्मणि च समवेतं, न सामान्यादिषु, सामान्ये सामान्याङ्गीकारे आत्माश्रयः, सामान्यान्तराङ्गीकारेऽनवस्था, विशेषेषु सामान्याङ्गीकार १.द्रवत्व-गुरुल अ. १ । २, ३, ४, ५६, ३, ८. अन 'एते चतुर्दशगुणाः' 'एते. एकादश गुणाः' इत्यादिकाः पाठाः क नि पुस्तकयोर्न सन्ति । द्वयोरप्यादर्शपुस्तकयोः सन्ति, अतोऽन गृहीताः । .

·- " 4 ८४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी स्वरूपहानिः, समवायाभावयोः सामान्याङ्गीकारेऽसम्बन्धः सम्बन्धाभावो बाधकः, तस्मात् सामान्यं द्रव्यादिषु त्रिष्वेव समवेतमिति ॥ २९६ ॥ विशेषा नित्यद्रव्यसमवेताः ॥ २९७ ।। विशेषाणां यावन्नित्यव्यवृत्तित्वान्नित्येष्वेव समवेताः ॥ २९७ ।। समवायाभावौ तु असमवेतावेव ॥ २९८ ॥ समवायः क्वचिन्न समवेतः सम्बन्धाऽभावात् । तेनैव समवायेन समवेतत्वाङ्गी- क्रियमाणे आत्माश्रयः, समवायान्तरण च अनवस्था । अभावोऽप्यसमवेतः अभावे भाव- रूपस्य समवायस्य असम्भवात् ॥ २९८ ॥ द्रव्यं तु कार्यरूपं स्वाऽवयवसमवेतम् ॥ २९९ ॥ कार्य्यरूपं द्रव्य द्वयगुकादिधटपटादिकं स्वावयवेषु स्वसमवायिकारणेषु समवेत यथा पटस्तन्तुपु, घटो मृत्पिण्डे, शरीरं करचरगादिके ॥ २९९ ।। अकार्यद्रव्यमसमवेतमेव ।। ३०० ॥ अकार्यद्रव्यं नित्यद्रव्यं परमाण्चाकाशकालदिगाममनोलक्षणम् । तत् असमवेतमेव कचिदनाश्रितमेव ।। ३०० ।। अथ सर्वेषां कार्यरूपाणां वस्तूनां विनाशो भवति । स कुतः कुतो भवतीत्या- शक्याह-- द्रव्यस्य समवाय्यसमवायिकारणविनाशाभ्यां विनाशः ।। ३०१ ॥ द्रव्यस्य कार्यरूपस्य कचित्समवायिकारणनाशानाशः । यथा तन्तूनां ज्वलनादिना प्रध्वंसे पटध्वंसः । कचिदसमवायिकारणनाशात् । यथा परस्य तन्तूनां संयोगोऽसमवायि- कारणं भवति, तस्य नाशे परस्यापि नाम: स्यात् ।। ३०१ ॥ गुणस्य समवाय्यसमवायिनिमित्तकारगनाशविरोधिगुणेभ्यः ॥३०२।। गुणस्य विनाम: कचि समवायिकारगविनाशाद, भवति, यथा पटस्थ प्रम्बसे टपरूपावसः । कचिदसमचायिकारगविनाशाविनाशः, यथा पटरूपस्य असमवायिकारगं तन्तुरूपं, तस्य बिनागात् पटरूपविनाशः । कचिनिमित्त कारणविनाशाद्विनाशः, यथा १ विशेपास्तु क नि । २ नु फ. नि पुस्तकयोनास्ति । ३ इत उर्वन् 'म २' पुस्तरस्य पत्राणि नोरलभ्यन्ते अत. पाठभेदा न दताः । ४ अकायं स. १ । ५ म्यासम- वेतमेव अ१।६शिनाशस्तु द्रव्यस्य राममायनमायकारणनाशाभ्याम् । क नि । ७ पुगस्य तुफ नि । ८ गुणेभ्यो नाशः क. गुणेभ्यो विनाशः नि. ।

·[८५ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी परत्वाऽपरवद्विधरचादिपु अपेक्षावुद्धिनिमित्त कारण तस्या मिनाशाहिनाग । अपवा क्वचिद् विरोधिगुणभ्यो गुगस्य विनाश , यथा विभागात् सयोगविनाश , दु खात्सुख विनाश ॥ ३०२॥ कर्मणः समवायिकारणोत्तरसंयोगाभ्यां विनाशः॥३०३ ॥ कर्मगो विनाश क्वचि समगायिकारणविनाशात् यथा गच्छतो वाणस्या तगल बाणादिना विनाशे जाते सति गतिविनाश । क्वचिदुत्तरसयोगात् विनाश यथा चाणादावेव भूम्यादिसयोगेन गतिविच्छेद ॥ ३०३ ॥ सामान्यपिशेपसमवायाना नित्यत्वाद्विनागो नास्ति । प्रागभावस्य तु प्रतियोग्युत्पादकसामग्रीतः ।। ३०४॥ प्रतियोगी विरोधी सम्बन्धी यथा घटाभारस्य घट तस्यापादिका सामना तत्या प्रागभावस्य विनाशो भवति । या मृपिण्डनकचीवरस फल कारगसमूहात् घट प्रागभावस्य वि वसो भवति ॥ ३०४ ॥ अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिविनाशकारणान् ॥ ३० ॥ प्रतियोगी विरोधी तस्य विनासकारणात् अ यो याभावस्य विनाग स्यात् । यथा घट पटो न भवति इति अन्यो याभाव, तयोर्धटपटयोर्मध्ये यतरस्य द्वया प्रतियोगिनोविनाशकारणात् अन्योन्यामावस्यापि विनाश स्यात् । अन्य तामारा सा भावयोस्तु नित्यत्वाद्विनाशो नास्ति ॥ ३०५ ॥ अथ सर्वेषा पदार्थानामुत्पत्तिमाह- उत्पत्तिस्तु द्रव्यगुणकर्मणा समवाय्यसमवायिनिमित्तकारणेभ्यः॥३०॥ द्रव्यस्य परादेरुत्पत्ति समवायिकारगात् तन्वादे, असमवायिकारणात् तन्तु सयोगात् , निमित्तकारणात् कौलिकवेमतुर्यादिकात् । गुगस्य च रूपादे समवायिकारण पटादि, असमवायिकारण त-नुगतरूपादि, निमित्त कारणम् इश्वर छादृष्टादि, तेभ्य उत्पद्यते गुग । कर्मग समवायिकारण बागादि असमाविकारण धनु सयोगादि, निमित्त कारण प्रयत्नादि, तेभ्य उपत्ति ॥ ३०६ ॥ १ समवायसमायिनिमित्तकारणनाशोत्तरसंयोगाभ्या क नि । जनार्धनीकारसम्मतोऽय क पुस्तास्था । २ 'तु' क नि पाठ किन्तु स मितभाषिणीकारासम्मत । मि भा पृ ८८ पुस्तकयोनास्ति । ३ घटोत्पादिकासामग्रीत अ पा नि । ४ नाशकारणात् क । - ·" ८८ ] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी संयोगित्वमिति । तथोक्ते गरीरादावतियातिः तदपि द्रव्येगामना सह संयोग्यस्ति, तन्नित्यर्थं मूर्तेति । तथोक्ते घटादावतिव्यामिः, तन्नित्यर्थ समस्तेति । समस्तद्रव्य- संयोगित्यमित्युक्ते असम्भवि लक्षगं स्यात् । नयाकागादिकं समस्तैमूतमूतव्यैः सह संयो- ग्यस्ति किन्तु मूतैरेव सह, अमूर्तानां परस्परसंयोगे संयोगस्य सादेश्यप्रदेशवर्तित्वं व्याहन्यते तन्निवृत्य मूर्तेति ॥ ३१९॥ का युनसिद्धिः का वाऽयुतसिद्धिरिति तलक्षयति-- विद्यमानयोः सम्बन्धो युतसिद्धिः ॥ ३२० ।। स्वावयवेपु पृथक्वेन स्थितयोर्विद्यमानयोर्यः परस्परसम्बन्धः सा युतसिद्धिः, यथा हस्तपुस्तकसंयोगः ।। ३२० ।। अविद्यमानयोराधाराधेययोः सम्बन्धोऽयुतसिद्धिः ॥ ३२१ ॥ अविद्यमानं च विद्यमानं च अविद्यमानवियमाने तयारेकशेषात् अविद्यमानयोरिति । एतावता कारण विद्यमानं भवति, कार्य चाविद्यमानमुत्पद्यते तदानितत्वेनैव जायते, यथा तन्तुपटयोः । नहि तन्तुभिर्विना पटः क्वचित् पृथग्भवति । अतः अविद्यमानयोराधाराधेय- भूतयोयः सम्बन्धः सा अयुतसिद्धिः, सा च समवायसम्बन्ध उच्यते । तथा चोक्तम्- अवयवावयविनोगेंगगुणिनोः क्रियातद्वतोः जातिव्यक्योर्विशेषतद्वतोः .समवायः सम्बन्धः । एतावता संयोगो युतसिद्धिः समवायोऽयुतसिद्धिरिति भावः ॥ ३२१ ॥ शास्त्रं किं स्यादित्यागड्याह-- श्रेयासाधनाभिधायकं शास्त्रम् ॥ ३२२ ॥ श्रेयसो मोक्षस्य य साधनम्-असाधारगं कारणं तदभिधायकं शास्त्रम् । व्यावृत्तिः सर्वत्रापि सुगमतया स्वयं कार्या ॥ ३२२ ॥ प्रान्तमङ्गलमाचरति- सप्तद्वीपा धरा यावत् यावत् सप्तधराधराः। तावत् सप्तपदार्थीयमस्तु वस्तुप्रकाशिनी ॥१॥ यावत् इयं धरा पृथिवी सप्तद्वीपयुताऽस्ति, यावदमी सप्त 'कुलाचलाः सन्ति तावदियं सप्तपदार्थी वस्तुप्रकाशिनी अस्तु । इति श्रीखरतरगच्छे श्रीजिनराजरिपट्टे जिनवर्धनम्ररिविरचिता सप्तपदार्थीटीका समाप्ता || ग्रन्थानम् १८४८ ॥ शुभं भवतु ।। सं० १५२७ वर्षे चैत्रमुदि ७ गुरौ श्रीपत्तने श्रीपूर्णिमापक्षे पूज्यराजश्रीजयमभसरिभिः शिष्ययशस्तिलकमुनिसमध्यापनाय सप्तपदार्थीटीका लिलिखे परोपकृतये च ॥ १ कारणाश्रितत्वेनैवोत्पयते अ. १ पा. टि । २ साधनश्रेयोऽभिधायक क ।

·अकारादिक्रमेण सप्तपदा सूत्रपाठः । पत्राका सूत्राङ्काः २४२ ६६ २१५ २०५ २७८ ८१ ૬૮ ૮૬ ८ १६० ८४ २७० १४२ २१५ २६० १७५ सूत्रम् , अकार्यद्रव्यमसमवेतमेव । २ अगवैकल्यमाभासहेतुत्वम् । ३ अज्ञायमानकरणजन्यस्तत्वानुभवः प्रत्यक्षप्रमा। अणुत्वादीनामणुत्वादिकम् । अत एव सख्याव्यवहारस्य सङ्ख्याप्रत्यासत्तिनिवन्धनत्वम् । ६ अतत्त्वज्ञानमप्रमा। अतीतावस्थावच्छिन्न वस्तुग्रहण प्रत्यभिज्ञानम् । अत्र गन्ध-सयोग-विभाग-परत्वाऽपरत्व-सुख-दुःख-द्वेष- सस्कार-धर्मा-धर्म-शब्दा अनित्यैकल्पाः । ९ अधर्मवसामान्यवान् दु खाऽसाधारण कारणमधर्म । १. अधर्मः फलावसानो नमस्कारादिनाश्यथ । ११ अधर्मोत्पादकत्व निषिद्धत्वम् । १२ अनादिरनन्त' असर्गाभावोऽत्यन्ताभावः । १३ अनादिः सान्तः प्रागभावः । १४ अनवधारण मान सशयः। १५ अनालिद्वितोभयकोटयनवधारण ज्ञानमनध्यवसाय । अनित्यत्व प्रश्नसवत्वम् । अनित्याना कारणत्व कार्यत्व च। १८ अनिष्टव्यापप्रमजन तक । १९ अनुभवोऽपि प्रमा अप्रमा च। २. अनुमितिरपि त्रिविधा । २१ अनुमितिप्रमायोगव्यवच्छिन्न प्रमाणमनुगानम् । २२ अनेकेपामेकक्षणसम्बन्धो योगपद्यम् । २३ अन्धकारोऽपि भासामभाव एव । २४ अन्ये नित्यानित्यरूपाः । २५ अन्ये स्वाश्रयव्यापकाः। २६ अन्योन्याभावप्रधसाभावयोस्तु निमित्तादेव केवलादुरसत्तिः । २५ अन्योन्याभावस्य प्रतियोगिविनाशकारणात् । २८ अन्वयव्यतिरेको केवलान्वयी केवलव्यतिरेकी चेति । २९ अपक्षेपणत्वजातिमदधो देशसयोगकारण कर्मापक्षेपणम् । ३. अपरं तु सकल शास्त्रं सुबोधमिति । ३१ अपरत्वसामान्ययोगि अपरन्यवहारासाधारण कारणमपरत्वम् । ३२ अपरे मेदाः स्वयमहनीयाः। १३ १.६ २२२ ८७ ८६ ३१२ १४८ १.८ १२ ·२९ ६. 1. ९ ८८ २१६ ३२१ २६८ २१ २५ ५१ १८५ ३३ आयजातिमत्य गीतसा आपः। ३४ अप्रमापि सशयो विपर्ययश्च । ३५ अभावस्तु प्रागभाव-प्रपसाभावाऽयन्ताभावाऽन्योन्यामार- लक्षणश्चतुर्विधः । ३६ अवधारणरूपाऽतत्त्वज्ञान विपर्ययः । ३७ अविद्यमानयोराधाराधययोः सम्बन्धोऽयुतसिद्धिः। ३८ अध्यापकत्व स्वाभावसादेश्यम् , तदभावो व्यापकत्वम् । ३९ असमायिकारणं द्रन्यकर्मणोः सयोग एव । ४. अस्मृतिरूप ज्ञानमनुभवः । आकारास्तु घटाकायादिभेदशिनोऽनन्त एव । ४२ आकाशादिपक नित्यमेव, अपर नित्यानित्यम् । ४३ आकाशादिनय वस्तुतस्त्वेककमेवोपाधिभेदानानाभूतम् । १४ आकुचनवजातिमहक्सापादक कर्माऽऽकुञ्चनम् । १५ आत्मत्वसामान्यवान् बुद्धिगुणाश्रय आत्मा । ४६ आत्मनो भोगकारण विषय । आत्मा तु परमात्मा क्षेननश्चेति द्विविधः । ४८ आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्य परत्वाऽपरत्व कालकृतम्। आदित्य- सयोगानुत्साद्य परत्वाऽपरत्व दिकृतम् । ४१ आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्यपरत्वाऽपरत्वाऽसमवायिकारणाधार. परसाऽपरवानाधिकरण कालः । ५. आदित्य-सयोगानुसाइपरत्वाऽरवासमवाधिकारणाधार. परत्वाऽपरत्वानविकरण दिक् । आपोऽपि परमाणुलक्षणाः कायलक्षणाश्च । ५२ आरोपितनीलरूपोऽभावोऽन्धकार । ५३ इच्छात्वसामान्यवती मर्थित्वलक्षणा इन्छा। ५४ इच्छाऽपि साध्यविषया साधनविषया च, द्वेषोऽपि साध्यविषयः साधनविषयक्ष । ५५ इन्छामानाधोनसाधनसाध्य मुख स्वर्गस्थम् । ५६ इदानी लक्षणाधीनत्वातत्वज्ञानस्य लक्षणमेवीच्यते । ५७ इन्द्रिय गन्धव्यञ्जनम् । ५८ इन्द्रिय रमव्यजकम् । ५९ इन्द्रिय रूपव्यचकम् । ६. इन्द्रिय स्पशभ्यञ्जकम् । ६१ इयत्तावच्छिन्नपरिमाणयोगो मूर्तत्वम् । ६२ उक्षेपणजातिमदूर्ध्वदेशसयोगकारण कर्मो क्षेपणम् । ६३ उक्षेपणादयो पिहिननिपिद्धोदासीनरूपा । ६५ १३५ १२५ १५२ ३२ ७८ ११५ १३ १४ ८२ २८३ १६२ ·८५ ८२ ९ २५९ २६७ २०४ ३१५ ८७ १३ ४२ ७८ ११८ ६५ उत्पत्तिस्तु समपाय्यसमवायिनिमित्तकारणेभ्यः । ६५ उपजीव्यप्रमाणनिश्चितसाध्यविपरीतत्वं कालात्ययापदिश्त्वम् । ६६ उपाधिश्च साधनाव्यापरत्वे सति साध्यसमन्याप्तिः । ६५ उपाधिरून पाचकत्यादि । ६८ उभयविपरीतत्वं निमितकारणत्वम् । ६९ उभयविपरीतत्वमुदासोनत्यम् । उभयाहानि पक्षधर्मत्वम् , सपक्षे सत्वम् , विपक्षाद् व्यावृत्तिः, अवाधितविषयत्वम् , असत्प्रतिपक्षत्व चेति । उभयासाधन ज्ञानमुपेक्षा। ७२ कहानध्यवसाययोस्तु संशय एव । ७३ नजुत्वापादकः संस्कारः स्थितिस्थापकः । ७४ एकत्यादीनामेकत्वादिकम् । ७५ एकविभत्यन्तपदवाच्यत्व समानाधिकरणत्वम् । ७६ एतेपा तत्त्वज्ञान नि श्रेयसहतुः । एतेषु च मध्ये नित्यानां कारणत्वमेव । एवं प्रत्यभिज्ञा-हानोपादानोपेक्षाज्ञानानामपि ७९ एवमन्यस्यापि पदार्थस्य सतोऽत्रैवान्तर्भावः एवं सर्वत्रापि लक्षणे प्रयोगो द्रष्टव्य । ८१ कम मूत्तद्रव्यसमवेतमनित्यनेय । ८२ कर्म कर्मवजातियोगि, आद्यसंयोगविभागाऽसमवायिकारण चेति। ४८ ८३ कर्मजः संयोगजश्चेति । कर्मजः संस्कारो वेग । ८५ कर्मजो विभागजश्चेति । ८६ कर्मणः समवायिकारणोत्तरसंयोगाभ्या विनाश । कर्माण्युत्क्षेपणऽपक्षेपणा-ऽऽकुचन-प्रसारण-गमनानि पञ्चैव । कर्मासमवायिकारणः संयोगः कर्मजः । ८९ कर्मासमवायिकारणो विभाग कर्मजः । ९. कार्यायोगव्यवच्छिन्ना सामग्री । १ कार्योत्पादकत्वं कारणत्वम् । १२ कालस्तु उत्सत्तिस्थितिविनाशलक्षणत्रिविधः । ९३ केवलव्यतिरेकी हेतुविशेषो लक्षणम् । ९४ गन्धस्वजातियोगी घ्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । ९५ गन्धयोः सुरभित्वासुरभित्वे । ९६ गन्धोऽपि द्विविधः । ९५ गमनस्वजातिमदनियतदेशसंयोगकारण कर्म गमनम् । ९८ गुगत्वजातियोगी गुणः । ८३ ८० १२४ २८ ५४ ८४ ८७ २०८ ५७ ८ १२२ ·९२ १२१ ८४ ८० २७ ७ १५५ १८६ ८७ १२३ १०२ २६६ ७८ ८० ९९ गुणस्य त्वसमवायिकारण समान जातीय कचिदसमानजातीय गुणान्तर क्वचित्कर्म । ८६ १०० गुणवत्समवायिकारण चेति । गुणस्य समाय्यसमायिनिमित्तकारणनाशविरोधिगुणेभ्य । १०२ गुणादिषु च सस्यान्यवहार सङ्ख्या प्रत्यासत्तिनिवन्धन । १०३ गुणास्तु रूप-रस-गन्ध-स्पश-सया-परिमाण-पृथक्त-सयोग विभाग-परत्वा-उपरत्व-बुद्धि-सुख-दुखेच्छा द्वप-प्रयत्न गुरुत्व- द्रवत्व स्नेह धर्मा ऽधम शब्दाश्चतुर्विशतिरेव । १०५ गुरुस्वजातिमदेकवत्ति आद्यपतनाऽसमवायिकारण गुरुत्वम् । १०५ गुरुत्व समाहाररूपमकावयविनिष्ठ च । १.६ जलमानेन्धन तेजो दिव्यम् । १.५ जोतिप्रत्यासत्तिरधिकरणस्वम् । १०८ जातिमत्त्वेऽचलनात्मकत्वे सति समवायिकारगरहितश्चति । १.९ जाति सत्ता द्रव्यत्त गुणत्व कमत्यादि । ज्ञातता ज्ञानसम्बन्ध एव । ५२ १११ ज्ञानज सस्तारो भावना । ११२ शानसम्बन्धो ज्ञानविषयत्वम् । ११३ शायमानकरणज यस्तत्वानुभवोऽनुमितिप्रमा। तथ इश्वर घाणरसनचक्षु सशनोत्रमनोलक्षणम् । ११५ तब प्रागभावप्रध्वसाभावरहितस्वरूपत्वम् । ११६ तय व्यातिपक्षधर्मलाविशिष्ट भिज्ञानम् । तय मुवणादि । १14 तन द्रमाणि-पृथिव्यप्तेजो-वाम्यावाश-काल-दिगारम-मनासि नो। ६ तन पदार्थलक्षण मृतमय । १२. तत्र व्यापवचन प्रतिता। वम समवायिकारणम् , अगमवायिकरण निमित्तारण चते प्रिविधम् । १२२ तरमशानन नियमनावरच्यत्य प्रमयरवम् । १२३ तमनारोपितरूपम्। १२४ ताभर प्रमा। १२५ सदी गित सार्थ परार्थ र । १२१. तापिरोसिधिषयरूपम् । १२५ तदभाडाम्। सदाभामा भागर-सि-मा-तम-नयासिन सला. बमारिय प्रारपसमा । • मायापि निम्। २१८ २२३ ३ २३७ १२१ ·१११ १३० १८ १४ १७३ ૨ २६४ ४९ १३१ २२ १५ २२ १५१ त-स्वप्नी सरायविपर्ययावेव । १३१ तस्य शानमनुभवः। १३१ ता अपि शरोरेन्द्रियविषयरूपाः । १३३ तादात्म्यनिषेधोऽन्योन्याभावः । १३४ तुल्यत्वेनाभावयो. प्रत्यभाववचन प्रसअनम् । १३५ ते च द्रव्य-गुण-कर्म सामान्य-विशेष-समवाया ऽभावाख्या. सप्तव। १३६ तेजः सयोगोत्पाद्यत्व नैमित्तिकत्वम् । १३५ तेजस्वजातियोगि उष्णस्पर्श तेजः । १३८ तेजोऽपि नित्यमनित्य च। १३९ दिग् एन्द्रो, आग्नेयी याम्या, नैऋती वारुणी, वायच्या, कौवेरी, ईशानी नागी, ब्राह्मो, रौद्री चेत्येकादश । १४. दुख तु शरीर पडिन्द्रियाणि पडविषया पद्धय मुस दुर चेत्येकविशतिप्रकारम् । १४१ दुःखमपि दुःखकारणमानप्रभवम् । १४२ दुखत्वसामान्यवत् निकाधि प्रतिकूलवेद्य दुखम् । १४३ दुरासाधन ज्ञान हानम् । १४४ दृष्टान्तवचनमुदाहरणम् । १४५ द्रवध जातिमदेति स्पन्दनाऽसमवायिकारणं द्रवत्यम् । १४६ द्रवत्व सासिद्धिक नैमित्तिक च । द्रव्य तु कार्यरूप स्वाऽवयवसमवेतम् । १४८ द्रव्य व्यवसामान्ययोगि। ११९ द्रव्यसमायिकारणमवयवः । द्रव्यस्य समवाय्यसमवायिकारण-विनाशाभ्या विनाश। १५१ द्रव्यानारम्भक कार्यद्रव्यमन्त्यावय वि । १५२ वेपत्वजातिमान् प्रज्वलनात्मको द्वपः । १५३ धर्म प्रवर्तको निवर्तकथ । १५४ धर्मत्वसामान्यवान सुखाऽसाधारण कारण धम्भः । नित्यत्व प्रध्वसविरह । १५६ नित्य सम्बन्ध समवाय । १५७ निद्रादुष्टान्त रणज ज्ञान स्वप्नः । १५८ निमित्तकारण सर्वेषामीश्वरेच्छाऽदृष्टादि । १५९ निरवयवः क्रियावान् परमाणुः। १६. निरिन्धन तेज आकरजम् । १६१ निर्वाध सामान्य जातिः । १६२ निश्चितसाध्यजातीयाधिकरणत्व सपक्षत्वम् । ५४ ८० ८४ १२० १७८ १२७ २५२ ३१० ६० १८८ २७२ २३२ ·२४ । ७० २२५ २४३ २२८ १ २२९ ७१ १४७ २३ १५ १७ १६३ नि.श्रेयस पुनस्तत्त्वज्ञानोत्पाद्यमिथ्यानानकारणमध्यससमा- नाधिकरणतत्कार्यसमस्तदुःखाभावः। १६४ पक्षनयवृत्तिरनकान्तिक । १६५ पक्षधम्मता च व्याप्यस्य पक्षसम्बन्धः । १६६ पक्षधर्मत्वेनानिश्चितत्वमसिद्धत्वम् । १६७ पक्षविपक्षमानसर्शित्व विरुद्धत्वम् । १६८ पक्षव्यापक सपक्षसी विपक्षशून्योऽवाधितविषयोऽसत्प्रतिपक्षः केवलान्वयी। १ पक्षव्यापकः सपक्षशून्यो विपक्षाद् व्यावृत्तोऽबाधितविषयोड- सत्प्रतिपक्षः केवलव्यतिरेकी । पक्षव्यापकः सपक्षस्पर्शी विपक्षाद् व्यावृत्तोऽवाधितविषयोऽ. सत्प्रतिपक्षोऽन्वयव्यतिरेकी । १५१ परत्वमपि कालकृत विकृत च अपरत्वमपि कालकृत दिकृत च । २९ १७२ परत्वमामान्ययोगि परत्वव्यवहाराऽसाधारण कारण प. त्वम् । १५३ परमाणुरूप नित्य कार्यरूपमनित्यम् । परमाणुलक्षणा नित्या कार्यलक्षणा सनित्या । ११ १७५ परमाणुलक्षणा नित्या. कायलक्षणास्त्वनित्या । १४ १७६ परमाणुलक्षणो नित्य कार्यरूपस्त्वनित्यः । परमात्मा लीश्वर एक एव क्षेत्रज्ञा अस्मदादयोऽनन्ता एव । १८ परायं शब्दरूरत्वम् । १७९ पराङ्गानि प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनानि । ३१ १८० परिमाणत्वसामान्ययोगि मानव्यवहाराऽसाधारण कारण परिमाणम्। ५२ १८१ परिमाणमणु-महद्-दोघ-हुस्त्रभेदाच्चतुर्विधम् । १८२ पार्थिव जलेन्धन तेज औदर्यम् । ६२ १८३ पार्थिवमानन्धन तेजो भौमम् । १८५ पृथक्त्वजातियोगि पृथगन्यवहाराऽसाधारण पृथक्त्यम् । १८५ पृथक्त्वमेकांनकवृत्ति । १८६ प्रधिवोत्वसामान्यक्ती गन्धरती पृथिवी । १८७ पृथिवी नित्याऽनित्या च । १५८ प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानोऽभावः । प्रत्यक्ष सप्तप्रकारम् । १९. प्रत्यास्मसमवेतधर्माचम्मोपगृहीतत्व प्रत्यात्मनिष्ठत्वम् । १९९ प्रमाऽपि प्रत्यक्षमनुमितिश्च । १९१ प्रमितिविषयाः पदार्था । १९३ प्रयत्नत्वसामान्यज्ञान प्रयत्नव्यवहाराऽसाधारण कारण प्रयत्नः । प्रयत्नोस्रायसाधनाधीन मुख सासारिकम् । १९ १७७ ७२ १८७ १८५ १४४ ११ १२८ १९९ १ ५४ १९४ ·९५ १६५ - ८९ १८. २०१ १३७ १९५ प्रयत्नोऽपि विहितप्रतिषिद्धोदासीनविषयः । ३५ १९६ प्रयोगस्तु लक्षणमितरेभ्यो भिद्यते, केवलव्यतिरेकिहेतुविशेष- वचनत्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते तत्केवलव्यतिरेकिहेतु- विशेषवचनमपि न भवति यथा धूमवत्त्वम् । न च तथेद केवल. व्यतिरेकिहेतुविशेषवचन न भवति । तस्मादितरेभ्यो न भिद्यते इति न, किन्तु भिद्यत एर । १९५ प्रसारणत्वजातिमदृजुत्वापादकं कर्म प्रसारणम् । १९८ प्रागभाववत् कायम् । १९९ प्रागभावस्य तु प्रतियोग्युत्पादक सामग्रीतः । प्रागभावादयः प्रतियोगिभेदादनन्ता एव । २०१ प्राणथ शरीराभ्यन्तरचारी। २०२ बुद्धिस्वसामान्यवती आत्माश्रयः प्रकाशो बुद्धिः । २०३ बुद्धिरपि स्मृतिरनुभवश्च । २०४ बुद्धीच्छाप्रयत्ना उभयरूपाः । ३८ २०५ भावनाऽसाधारणकारण ज्ञान स्मृतिः । २.६ भिन्नधिभत्यन्तपदवाच्या वैयधिकरण्यम् । २०७ भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् । २०८ मधुरादीनां मधुरत्वादिकम् । २०९ मनस्त्वजातियोगि पर्शशून्यं कियाधिकरण मनः । २१. मनांसि प्रत्यात्मनिष्टवादनन्तान्येव । २४ २११ मध्यमत्वं परत्वाऽपरत्वाभायः । २१२ यथासङ्घयाया एव गुणे (-या गुणे एस)। २१३ यदवच्छिन्नात्मनि भोगस्तदायतनम् । २१४ योगजधर्माननुगृहीतत्य मनसो निरिन्द्रियप्रदेशाऽजस्थान निद्रा । २१५ रसत्ववातियोगी रसनग्राह्यो गुणो रस. । २१६ रसोऽपि मधुर-कटु-तित-पायाम्ल-लवण-चित्रभेदात् सप्तविधः। २१७ रूपवजातिमञ्चक्षुत्रिग्राह्यो गुणो रूपम् । २१८ रूप सित-लोहित-हरित-कपिल-पीत-कृष्ण-चित्रभेदात सप्तविधम् । २५ २१९ रूप-रस-गन्ध-स्पर्श सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग-विभाग- परत्वा-उपरत्व-गुरुत्व द्रवत्त-संस्काराः । एते चतुर्दश गुणा. पृथिवीसमवेताः । २२० रूप-रस-स्पर्श-सञ्जया-परिमाण-पृथक्त्व-सुयोग-विभाग- परत्वा-ऽपरव-गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेह-सस्काराः । एते चतुर्दश गुणा आसु समवेताः । २२१ रूप-स्पर्श-सङ्घया-परिमाण-पृथकत्य-सयोग-विभाग-परसा- कारत्य-द्रवस्त्र-संस्काराः । एवे एकादश गुणास्तेजासमवेताः । १०४ १८२ २५३ १३९ ५१ १३८ 1 ८२ २८७ २८८ ८३ ·२४१ १२२ २८ ८८ १९२ २५५ २२२ लघुस गुरुवाभाव एव । २२३ लिङ्गपरामर्शत्ववचनमुपनयः । २२४ लिङ्गसम्बन्धप्रयुक्तनिश्चितसाध्यत्ववचन निगमनम् । २२५ लिङ्गस्य वैविध्यात् । २२६ लिङ्गस्य पक्षधर्मत्ववचन हेतुः । ७३ २२७ वस्तुस्वरूपमात्रावभासक निर्विकल्पकम् । २२८ वायुविजातियोगी अरूप स्पर्शवान् वायुः । २२९ वायुरपि नित्योऽनित्यश्च । २३० विद्यमानयो सम्बन्धो युतसिद्धिः । २३१ विनाशः प्रध्वसः। ६५ २३२ विभागत्वसामान्यवान् विभक्तव्यवहाराऽसाधारण कारण विभागः । २३३ विभागानुत्पाविभागप्रागभावसम्बन्धकर्मावच्छिनः काल क्षण । २३४ विभागाऽसमवायिकारणो विभागो विभागजः । २३५ विभागो द्विविधः । २८ २१६ विशिष्टग्रहण सविकल्पकम् । २३. विशिष्टिस्तु विशेषणविशेष्यसम्बन्ध एव । २३८ विशेषस्तु सामान्यरहित एक्व्यत्ति । २३९ विशेषा नित्यद्रव्यसमवेता. । २१. विशेषास्तु यावन्नित्यद्रव्यगृत्ति वादनन्ता एव । २४१ विषय ममुद्रादि । १५ २१२ विषयस्तु वृक्षादिकम्पजनक । २० २४३ विषयो घटादि । २४४ विपयो भौमदिव्यौदर्याकरजरूपः । १८ २५५ विहतत्व धर्मोत्पादकत्वम् । २४६ वैशिष्टयमन्यव्यावृत्तिः । २४७ व्यधिकरणमवच्छेदकमुपलक्षणम् । २५८ व्यापक माध्यम, व्याप्य साधनम् । २५९ व्यापकमात्र सामान्य परम् । २५. व्याप्तिय व्यापकस्य व्यायाधिकरणोपाध्यभावविशिष्ट सम्बन्धः । ज्याप्यमात्र सामान्यमपरम् । २५२ न्यायम्यापकरूप गुणत्व-द्रव्यत्वादिसामान्यं परापरम् । २५३ शक्तिः स्वरूपमेव । २५४ शन्दगुणमाकाशम् । २५५ गदत्यजातियोगी भोत्रमायो गुणः शब्दः । २५६ सदस्याप्यनुमानविपरत्वेनाविनामावोपजीवन वाऽनुमानस्वम् । ७२ ४८ १२६ १५ ८७ ७. २२६ १६५ २२४ १६८ १६१ २३६ ·९७ ८५ १२ ११८ २०३ 22 ३२२ ३. १४५ ३८ ८८ २०७ २८ १५८ ८२ २५५ दशब्दो वर्णात्मकोऽवर्णात्मकश्च । २५८ शरीरमस्मदादीना प्रत्यक्षसिद्धम् । २५९ शारीरमादित्यलोके । २६० शरीरं वरुणलोके। २६१ शरीर वायुलोके। २६२ शरीरसम्रन्धेन ज्ञानवस क्षेशत्वम् । २६३ शीतादीना शीतत्वादिकम् । २६४ श्रेय माधनाभिधायक शास्त्रम् । २६५ पडिन्द्रियाणि ईश्वरश्चेति सप्त । २६६ सयोग सामान्यवान् अनित्य सम्बन्ध सयोग । २६७ सयोग-विभाग-सुख-दुख-द्वेष-सस्कार-धर्मा-धर्म-शब्दा अयापका। २६८ सयोगाऽसमवायिकारण सयोग सयोगज । २६९ सयोगो द्विविध । सस्कारत्वसामान्यवान् स्वोत्पत्त्यवस्थापादयो गुण सस्कार । २७१ सस्कारो वेगो भावना स्थितिस्थापकक्ष । २७२ स एव कियाभेदादपानादिसज्ञा लभते । २७३ सक्लकारणयोगपद्यमुत्पत्ति । २७४ सङ्ग्यालसामान्यवती गणनाऽसाधारण कारण सङ्ख्या । २५५ सङ्ख्या-परिमाग-पृथरत-सयोग विभाग-त्रुद्धि-सुख-दुखच्छा- द्वेष प्रयत्न धर्मा वर्म-भावना । एते चतुर्दश गुणा आत्मसमवेत्ता । ०७६ सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्व-सयोग विभाग-परता-परस्त सस्वारा । एते अष्टौ गुणा मन समवेता । २७७ सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-सयोग-विभागा' । एते पञ्च गुणा कालदिइसमवेता । ३४८ मड्या-परिमाण-पृथक्त्व-सयोग-विभाग-शब्दा । एते पड् गुणा आशशसमवेता । २५९ सङ्ख्याऽपि एकस्व-द्वित्व-बहुत्वमेदात् त्रिविधा । स च शरीरेन्द्रियविषयप्राणलक्षण । २८१ स च श्रवणमनन निदिध्यासनसाक्षात्कारलक्षणश्चतुर्विध । २८२ सम्झामानेग पदार्थानामभिधानमुद्देश । २८३ सन्दिग्धसाध्यत्वेनोपात्तन पक्षत्वम् । २८१ सवाधक सामान्यमुपाधि । २८५ समवायत्वेक एव । २८६ समवायाभावी तु असमवेतादेव । २८७ समवाधिकारण त्रयाणा द्रव्यमेव । २८८ समवायिकारणप्रत्यासनमवकृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । २५३ ८३ ८३ २९२ ८३ २९१ १९ ८२ ११२ २८६ २३१ १. ८ ८५ २८१ ·८७ ३११ ३१५ २३३ ७८ ६२ १८३ १७१ १०० २२ ६८ २४५ ८३ ५८ १२५ ८ ६ २८९ समस्तमूर्तद्रव्यसयोगित्व विभुत्वम् । २९. समानाधिकरण व्यावर्तक विशेषणम् । २९१ सम्यक्साध्यानधिकरणत्व विपक्षत्वम् । २९२ सविकल्पकनिर्विल्पकयोस्तु प्रमायामप्रमाया चान्तर्भावः । २९३ सासिद्धिकत्व तेजःसयोगानुत्पाद्यत्वम् । २९४ साक्षात्कारज्ञानकारणमिन्द्रियम् । २९५ सादिरनन्तः प्रध्वसाभावः । २९६ सादृश्यमुपाधिरूपं सामान्यम् । २९७ साधनाश्रययोग्यतरत्वे सति प्रत्यक्षप्रमायोगव्यवच्छिन्न प्रत्यक्षप्रमाणम् । २९८ साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति प्रमायोगव्यवच्छिन्न प्रमाणम् । २९९ साध्यतदभावसाध्यत्व सन्दिग्धत्वम् । साध्याऽसाधकः पक्ष एव वर्तमानो हेतुरनध्यवसित । ३०१ सामान्य जातिरूपमुपाधिरूप च । सामान्य द्रव्यगुणकर्मसमवेतम् । सामान्य नित्यमेक्मनेकसमवेतम् । सामान्य परमपर परापरं चति । ३०५ सा शरीरेन्द्रियविषयरूपा। ३०६ सितादीना सप्ताना सितत्वादिकम् । ३०७ मुखत्वसामान्यवनिरूपाध्यनुकूलवेद्य सुखम्। मुख तु सासारिक स्वर्गश्च। ३.९ मुससाधन ज्ञानमुपादानम् । ३१० सुरभिरसुरभिश्च। ३११ स्तिमितवायुस्तु परमाणुसमूह एवानारब्धद्रव्य इति । ३१२ स्थित्तिर्वर्तमानत्वम् । ३१३ लेहस्वसामान्यवान् इववशत्य सङ्ग्रहाऽसाधारण कारण स्नेहः । ३१४ स्नेहः स्वाभाविक औपाधिकश्च । ३१५ सत्यजातियोगी स्पर्शशमात्रग्राह्यो गुणः सर्गः । ३१६ स्पर्श शोतोष्णाऽनुष्णाशीतभेदात् त्रिविधः । ३१५ स्पर्श-सरया-परिमाण पृथक्त्व-सयोग विभाग-परता-परस्स- सस्काराः । एते नव गुणा वायुसमवेता:। ३१८ स्वकार्यग्रामभावसम्प्रदाय वा। ३१९ स्वपक्षपरपक्षसिद्धावपि त्रिरूपो हेतुः प्रकारणसमः । ३२० स्वसमवेतकार्योसादका समवायिकारणत्वम् । ३२१ स्वार्थमयरूपम्यम् । ३२२ ससमवेतमुखदुःसयोरन्यतरसाक्षासारो भोगः । १२ ५३ २५८ ४८ १५७ ५९ ६५ ८१ ७२ ६१ १८१ ·८४ ८७ ७. ५० १८ ८ ८२ वैयधिकरण्यलक्षणम् वैशिष्टयलक्षणम् व्यापकत्वाम्यापरवलक्षणे व्याप्तिलक्षणम् व्याप्यव्यापफलक्षणे शतः पयार्थान्तरत्वप्रतिषेधः शब्दनिरूपणम् शब्दलक्षणम् शब्दस्यानुमानेऽन्तभावः शरीरलक्षणम् शास्त्रलक्षणम् संयोगनिरूपणम् संयोगभेदलक्षणम् संयोगलक्षणम् संशयलक्षणम् संस्कारनिरूपणम् संस्कारभेदलक्षणानि सस्कारलक्षणम् सङ्ग्यानिरूपणम् सङ्ख्याभेदलक्षणम् सङ्घयाया गुणेऽन्तक सङ्ग्यायाः पदार्थान्तरवप्रतिषेधः सङ्ख्यालक्षणम् सन्दिग्धलक्षणम् सपक्षलक्षणम् समवायनिरूपणम् समवायलक्षणम् समवायाभावयोरसमवेतत्वम् समवायिकारणलक्षणम् समानाधिकरणवलक्षणम् सविकल्पकनिर्विकल्पमज्ञानयोःप्रमाऽप्रमयो. रन्तर्भाव ४१ । सविकल्पकलक्षणम् ३८ । साहश्यस्य पदार्थान्तरत्वप्रतिषेध. ५७ | सामान्यनिरूपणम् सामान्यलक्ष्णम् ६. सामान्यविभागः सामान्यसमवेतत्वम् २८ । सामग्रीलक्षणम् ६६ , मुखनिरूपणम् ५२ सुसभेदलक्षणानि ६८ सुसलक्षणम् ३७ | स्नेहनिरूपणम् स्नेहलक्षणम् ५५ | पर्शनिरूपणम् २७ / सशंभेदलक्षणम् ६६ | सलक्षणम् ८० स्मृतिलक्षणम् स्थप्नलक्षणम् ५२ | सार्थलक्षणम् हानलक्षणम् ७२ | हेतुलक्षणम् १० हेत्वाभासनिरूपणम् ४९ । हेत्वाभासलक्षणम् ७८ ७८ २७ ५२ ४३ ७३ शुद्धिपत्रम् पत्राङ्क: पक्तिः १८ कर्मजः संयोगजश्चेति। . २९ २ श्चति । ३ अशुद्धम् कर्मजो विभागजश्चेति । थति विपक्षद्वयावृत्तिः परत्वव्यवहारा कारणं धर्मः। भिवविभिक्त्यन्त विपक्षाद् व्यावृत्ति परव्यवहारा कारणमधर्मः। भिन्नविभक्त्यन्त २३ १८ ८७ ·।। सर्वज्ञाय नमः॥ ॥ श्रीजयप्रभसरिगुरुभ्यो नमः ।। शिवादित्याचार्यसूनिता सप्तपदा र्थी जिनवर्धनसरिकृतव्याख्यया सहिता। श्रीवर्धमानजिनपोऽस्तु स विघ्नहन्ता सिंहः स्वतः प्रबलवीर्ययुताय यस्मै । दत्वा निजासनमसौ कुरुतेऽमिसेवां सिंहासनोपरि यतो भगवान् रराज ॥ १॥ प्रभावविभवावासं प्रतिभादानदेक्षिणम् । स्पृशामि शिरसा सौधं गुरुपादरजःकणम् ॥ २॥ वशालानुसारेण बालानां गन्दमेधसाम् । शेमुंपीसिद्धये रम्या जिनवर्द्धनसूरिणा ॥ ३ ॥ अज्ञानतिमिरध्वंससप्तसप्तिप्रमानिमा । किञ्चित् सप्तपदा या व्याख्या प्रस्तूयते मया ॥ युग्मम् ॥ ४ ॥ अतिगहनगम्भीरकणादसूत्र-शस्तकरमाध्यादिमहाशास्त्रेभ्योऽयमेधसां शिष्याणां पदार्थबोधाऽसम्भवात् श्रीशिवादित्याचार्यः तत्प्रतिबोधायाऽल्पतरं सुबोधं सप्तपदार्थी- मकरणं चिकीर्षुरादौ सर्वविघ्नोपशान्तये शिष्टाचारप्रतिपालनाय चेष्टदेवतानमस्कारमाह- हेतवे जगतामेव संसारार्णवसेतवे । प्रभवे सर्वविद्यानां शम्भवे गुरवे नमः ॥१॥ नमः-भक्तिभरनिभूतो मनोवाकायैः नहीभवामि । 'नम' इत्युक्ते कस्मै नम इत्या- काङ्क्षा | तनिरासार्थ शम्भव' इति । शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भुः--इतिकृत्वा सक्- चन्दनवनितादेरपि नमस्या स्यात् । तन्निरासार्थ 'गुरव' इति । ननु गृणाति वदति तत्त्वमिति गुरुः--इतीश्वरे गुरुत्वं न सम्भवति, तस्याशरीरत्वेन वक्तृत्वायोगाद् इति चेत् ; न, शब्दा हि यथाप्रस्ताव प्रवृत्तिमनुवर्तन्ते न पुनर्युत्पत्तिमात्रम् ! व्युत्पत्तिमात्रानुगमनाङ्गीकारे गच्छतीति १ दक्षणम् म. २ । २ सौव अ. १ । ३ श्लोकोऽय अ. २ प्रतौ नास्ति । ४ शेमधी युद्धिः । ५ प्रशस्तपदभा अ. १ ।

·२] जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थों गौरिति व्युत्पत्त्या तिष्ठन् गौन स्यात् । ततोऽत्र प्रस्तावाद गुरवे पूज्याय, तथा च न कोऽपि दोपः । शम्भवे गुरवे नमः-इत्युक्ते मातृपित्रादिपु व्यभिचारः स्यात् । तन्निवृत्यर्थ 'प्रभवे' । तथोक्त शोभननृपादावतिव्याप्तिः स्यात् । तनिरासार्थ 'विद्यानाम्' इति । तथोक्के गुरुभ्यो नमस्या स्यात् । तन्निरासार्थ सर्वविद्यानाम्' इति । विद्याः शास्त्राणि सम्यग्ज्ञानं वा, सर्वाश्च ता विद्याश्च सर्वविद्याः, तासां 'प्रभवे' नायकाय । आदिकर्तृत्वेन नमस्कारादिपु शाखादा- वधिष्ठायित्वेन वा शास्त्रपरिसमाप्तेस्तत्प्रसादाविनाभावाद वा स्वामिने । अथवा प्रभवे उत्पत्ति- स्थानाय वेदादिशास्त्राणामीश्वरोत्पाद्यत्वात् । अथवा सर्वविद्या सम्यग्ज्ञानं येषां ते सर्वविद्या- योगिनस्तेषां प्रभवे नायकाय, योगिभिस्तस्य ध्यायमानत्वात् । तथोक्ते ईश्वरसत्त्वे प्रमाणं नास्तीति नमस्या निराश्रया स्याद् इत्याशङ्कच प्रमाणगर्भितविशेषणमुपन्यस्यति 'हेतवे जगतामेव' इति । जगन्ति गच्छन्ति अनित्याः पदार्था इत्यर्थः । तेषां हेतवे निमित्तकारणाय । एक्कारोऽवधारणार्थस्ततो जगतामनित्यानामेव न नित्यानां हेतुरिति । अथवा ब्रह्मवादिवनोपादानकारणांय किन्तु जगतां हेतवे एव निमित्तकारणायैवे । प्रमाणं बादः-भूभूधरादिकं बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकम्, कार्यत्वाद, घटवदिति । तत्र बुद्धिमान् यः कर्ता स ईश्वर इति पारिशेभ्यानुमानेन तत्प्रतीतिः । न च कार्यत्वं भूभूधरादीनामसिद्धम् सावयवत्वेन तत्सिद्धेः । न चाँस्य विद्युदगुरादिपु कार्येषु अनेकान्तिकत्वमाशङ्कनीयम् । एतेषामप्यादिशब्देन पक्षे एवं प्रतिपादितत्वात् । नन्वेवं सम्प्रति उत्पद्यमानानां तेषां बुद्धिमत्कर्तुरनवलोकनात् पक्षकदेशे प्रत्यक्षवाध इति चेत् । तदसत् , दृश्यमानोत्पत्तिकार्यागां कारणविलोकनाविनाभावाभावात् , अदृष्टव्यन्तरादिजन्यमानकार्यस्य प्रत्यक्षेणापि दृश्यमान- त्वाद् । अतिशयेन तदपि दृश्यते इति चेत् । तदत्रापि समानम्। न च-मूतत्वेनास्मदादि- . ग्रहणयोग्यात् तस्माद् उत्पद्यमानस्य कार्यस्य दृश्यत्वमुप॑पद्यते, न पुनः सर्वथा ग्रहणा- योग्यादिति वाच्यम् , सर्वथाऽस्मदादिभिर्दष्टुमयोग्यस्यापि धर्माधर्मलक्षगादृष्टस्येष्ठसंयोगा- निष्टवियोग-रोगादिकार्यस्य दृश्यमानत्वादिति । 'जगद् ईश्वरजन्यं न भवति, प्रमेयत्वाद् , गगनवत्' इति सत्प्रतिपक्षत्वमिति चेत् ; न, नित्यत्वोपाधिना तस्य प्रतिपक्षस्य बाधितत्वात् । न चात्र शङ्कितत्वमांशङ्कनीयम् ; १ नियमार्थः ४ अ. पा. टि.। २ समवायिकारणाय अ. १ पा. दि.। ३ एव-कारस्य भिन्नक्रमवात् अ. १. पा. टि. । ४ प्रसकप्रतिषेधेऽन्यत्राऽप्रसन्नात् शिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेपः, तस्य भावः पारिशेष्य, तस्यानुमानेन अ. १ पा.टि । ५ कार्यवस्य हेतोः अ. १. पा. टि.। ६ साध्यात्यन्ताभाववति हेतोर्गामित्वमनैकान्तिकत्वम् अ. १. पा. टि. । ७ व्यन्तरादेः कारणात अ. १. पा. टि. । ८ उत्पद्यते अ१९ नित्यत्वोपाधौ भ. १. पा. दि.। 4 ."

·in . जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्यापक उपाधिरिति निश्चितोपाधिलक्षणस्यात्रे- विद्य- मानत्वात् । तथाहि यत्र यत्र प्रमेयत्वं तत्र तत्र नित्यत्वमिति व्याप्तिर्नास्ति, पक्षे व्यभि- चारात्; यच्चेश्वरजन्यं न भवति तन्नित्यं भवत्येवेति न व्यभिचारः। नन्वत्र केवलान्वयत्वेन साध्योपाधेः कुतश्चिद् विपक्षाद् व्यावृत्तेर-भावतः उच्यमानोपाधेः पक्षेतरत्वदोपस्यावश्यंभाव * इति चेत् ; न, अरण्याङ्कुरादिषु व्यतिरेकसिद्धेः । अङ्कुरादिकं सकर्तृक कार्यवाद् घटयद्' इत्यनेन तत्र कर्ताऽवश्यंभावी, स च न नागरादिः, तस्य तत्राप्रवृत्तत्वात् । अतो यः कोऽपि अतीन्द्रियः कर्ता स ईश्वरः, इतीश्वरजन्येप्वहुरादिपु नित्यत्वोपाधिव्यायचेः सिदत्वात् । अङ्गुरादीनामतीन्द्रियः कोऽपि कर्त्ता वर्तते परं न स ईश्वर इत्यपि सज्ञामात्रे विवादान किञ्चित् । किञ्चाङ्कुरादिप्वनैकान्तिकत्वं, तत्रापि प्रमेयत्वस्य वर्तमानत्वादिति । हेतवे जगतामेव इत्युक्ते द्रव्ये व्यभिचारः । द्रव्यमपि भावरूपाणां सर्वेषां कार्याणां समवायिकारणत्वेन हेतुर्भवति । तन्निवृत्त्यर्थं 'संसारार्णवसेतवे' इति । अथवा नमस्करणीय- सत्वे प्रमाणं संसूच्य तन्नमस्करणेऽनुत्तरफलं सूचयति । संसारो भवः, स एव महार्णवः महासमुद्रः । यत उक्तम्- "भीष्मो भूरिशरीरमत्स्यमकरैरन्योऽन्यमाहारिभिः सम्पूर्णः कलिलोत्थदुःखसलिलैः सुक्षारताधारिभिः । पोवडवानलप्रविसब्दालावलिव्याकुल: कस्य स्यान्न भिये महाभयकरः संसारनीराकरः ॥ १॥" तत्र सेतुरिष सेतुबन्धसदृशस्तस्मै । असारदुःखभाण्डागारसंसारपारावारप्रापणं फल- मिति श्लोकार्थः । ननु नमस्कारः सप्रयोजनो निष्प्रयोजनो वा शास्त्रादावुपन्यस्तः ? न तावदन्त्यः, 'ग्रयोजनमनुदिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते' इति न्यायात् प्रेक्षावत्ताहानिप्रसङ्गः । आयश्चेत्- तत्प्रयोजनं पुण्यफलमानं, विघ्नोपशान्तिर्वा ? आद्य इति चेत् तर्हि असाक्षात्प्रयोजनस्य तस्य करगमभिधेयादिप्रकाशनप्रस्तावे शास्त्रादावप्रस्तुतं स्यात् । अथ द्वितीयश्चेत्-सा सर्वकालं, शास्त्रपरिसमातिं यावद् वा ? नायः सनमस्कारशास्त्रकर्तुरस्यनिर्धनत्वायोगात् । शाखपरि- समातिं यावदित्यपि वक्तुं न युक्तं, नमस्कारे सत्यपि चम्पूकथादौ शाखे परिसमाप्ते- रदर्शनात् । न च तमन्तरेण शास्त्रे परिसमाप्तिरवश्यं न भवतीति वाच्यम्, मीमांसाभाष्यादौ नमस्कारमन्तरेणापि तस्या दर्शनाद् इति चेत् । १-→ एतचिनान्तर्गतः पाठः अ. २ पुस्तके भ्रष्टः । २ निकर अ. १ । ३न्यमोहोम्मिभिः म. १।४ सक्षारता अ. २ । ५ नमस्कारः अ. २ । ६ 'रपि निधनरवायोगात् अ. २ ।

·४] जिनवर्धनीयुत्ता सप्तपदापों अत्रोच्यते- नमस्कारो हि त्रिविधो मानसिको वाचिकः कायिकश्च । तत्र मानसिकः शास्त्रपरिसमात्यादिना भावी । चम्पूकथादिषु च याचिके नमस्कारे सत्यपि मानसिको नास्तीति प्रमीयते । तथाहि-'चम्पूकथादि मानसिकनमस्कारपूर्वं न भवति, अपरिसमाप्त- शास्त्रत्वाद्, न यदेवं न तदेवं यथा रत्नाकरावतारिकादि।' मीमांसाभाप्यादि मानसिक- नमस्कारपूर्वकं, परिसमाप्तशास्त्रत्वात् तद्वदेवेति । तर वाचिकाभावेऽपि सोऽनुमीयते । शेपं तु विकल्पजालमनङ्गीकारपरिहारपराहतम् । यद्येवं तर्हि मानसिक एव नमस्कारः क्रियतां, किमस्य वाचिकस्यात्र करणेनेति चेत् । सत्यम्, तथापि मानसिकस्य करणे वाचिकः श्रोतारं शास्त्रादौ प्रेरयति । तदर्थम- स्योपन्यासः । किञ्च, शिष्टाचारोऽयं यद्विशेषकार्यादाविष्टदेवतां नमस्कृत्यैव प्रवर्तन्त इति तदाचारपालनाय चायमिति ॥ १॥ शास्त्रादावभिधेयप्रयोजनसम्बन्धाधिकारिणश्चेति चत्वारः प्रतिपादनीया भवन्ति । अतोऽत्र-अभिधेयाः पदार्थाः। कर्तुरानन्तर्येण प्रयोजनं वैशेषिकशास्त्रानभिज्ञविनेयावयोधः, श्रोतुश्च पदार्थतत्वज्ञानम् । एतच्च स्वयमभ्यूह्यम् ; पारम्पर्येण तु द्वयोरपि निःश्रेयसावाप्तिः, तचाने 'एतेषां तत्त्वज्ञानं निःश्रेयसहेतुः' इत्यनेन प्रतिपादयिष्यति । सम्बन्धो वाच्यवाचक- लक्षगः । वाच्यं पदार्थः, वाचकं शास्त्रम् । अधिकारिणो वैशेपिकशास्त्राप्रवीणाः प्राथम- कल्पिका इति । तत्र पूर्वमभिधेयं वाच्यं ततः पदार्था इत्यभिधेयमभिदधानः पदार्थानां लक्षणमाह- प्रमितिविपयाः पदार्थाः ॥१॥ अत्र 'पदार्था' इति लक्ष्यनिर्देशः। 'प्रमितिविषया' इति लक्षणनिर्देशः । प्रमितिः प्रमा, तस्या विषया ग्राह्या ग्रहणयोग्या ये ते पदार्था इति । विषयाः पदार्था इत्युक्ते विपर्ययादि- विषयेषु शक्तिशकले कलधौताद्यारोपितेषु व्यभिचारः । तनिवृत्त्यर्थं प्रमितिग्रहणम् । प्रमितिः पदार्था इत्युक्ते प्रमितिव्यतिरिक्तेषु पदार्थेष्वव्याप्तिः, तनिवृत्त्यर्थं विषया इति । ननु प्रमितिः प्रमितिविषया भवति न वा ? न चेत् । तत्राऽध्याप्तिः, लक्ष्यैकदेशे लक्षगागमनमव्याप्तिरिति तल्लक्षणम् । ततश्च पदार्थरूपायामपि तस्यां प्रमितिविषयत्वावर्त्त- नात् । भवतीति चेत् ; तांगमविरोधः स्वप्रकाशायाः प्रमितेरीश्वरातिरिक्तायाः कोणादै- रनङ्गीकारादिति चेत् । अत्रोच्यते - प्रमितेरनेकत्वेन प्रमित्यन्तरस्याः प्रमितेविषयत्वं न विरुभ्यते । तथाहि प्रत्यक्षप्रमाणमनुमानस्य विषयः, यथा 'प्रत्यक्षप्रतीतिः करणसाध्या, क्रियात्वात्, छिदिक्रिया- १ कणादैः अ. २।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [५ वद्' इत्यनेन यत् तत्र करणमनुमीयते तत् प्रत्यक्षप्रमाणम् । अनुमानं च प्रत्यक्षस्य विषय(यः) यथा धूमानुमाने धूमज्ञानं मानसप्रत्यक्षम् । कचिदनुमानस्यानुमानं विषयो भवतीति । ईश्वरप्रत्यक्षाः पदार्था इत्यपि लक्षणान्तरम् ।। १ ।। अथवा शास्त्रेषु चतुर्थी प्रवृत्तिः--उद्देशो १, लक्षणम् २, परीक्षा ३, बिभागश्चेति ४ । तत्र पदार्था इत्युदेशः, संज्ञामानेम पदार्थप्रतिपादनमुदेश इति तल्लक्षगात् । प्रमितिविषया इति लक्षणम्, 'असाधारगधर्मो लक्षगम्' इति तत्स्वरूपात् । पदयवच्छेदः परीक्षा । साच पूर्वोक्तप्रकारेग करणीया । उदिष्टवस्तुनो भेदकथनं विभागोऽतः क्रमप्राप्तमुदेशलक्षणमभिधाय परीक्षा च संसूच्य विभागमाह- ते च द्रव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष- समवाया-ऽभावाख्याः सप्तव ॥२॥ ततस्ते पदार्थाः 'सप्तव', नाटी, न पडिति । द्रव्याणि च गुणाश्च कर्माणि च सामान्यानि च विशेषाश्च समवायश्चाभावाच 'दव्य-गुण-कर्म-सामान्य-विशेष-समवाया- ऽभावाः' एता आल्या येषां ते तथा । 'आख्या'शब्दः प्रत्येक्रमभिसम्बच्यते । नन्यभावस्तु उत्वान्न पदार्थ इति चेत् । तदसत् । किमिदं तुच्छत्वं नाम ? कि प्रमाणाविषयत्वम् , अनुपयोगित्वम् , असमवेतत्वम्, अनाधारावं वा, अभोगकारणत्वं वा नियतमन्यज्ञानाधीनज्ञानत्वं चा? नायः पक्षा, दह भूतले घटाभाव इत्यादिप्रकारेण तस्य प्रत्यक्षेणैव प्रमीयमानत्वात् । न द्वितीयः, अनुपयोगित्वमकिञ्चित्करावं, तच्च कार्याकर्तृकत्वं, तस्यात्रावर्तमान चात् , चक्षुरादिकाचमामलादिदोषामाचादीनां यथार्थप्रतीत्यादिकार्येषु कारणमात्रत्वदर्शनात् । असाधारणकारणत्वं न भवतीति चेत् ? न, स्वधिपविण्याः प्रतीतेर- साधारणत्वेनोत्पादकाचात् । नापि तृतीयः, समवाये नित्यद्रव्येषु च व्यभिचारात् । नापि तुर्यः, स्वलक्षगस्य धारकत्वात् । न पदार्थान्तरस्येति चेत् । तर्हि समवाये व्यभिचारः, तस्यापि स्वलक्षणादतिरिक्तस्यानाधारत्वात् । नापि पञ्चमः; अनिष्टाभावादीनां सुखादि- साधनत्वात् । षष्ठोऽपि दुष्टः, सर्वथाऽनुमेयवस्तुपु नियतं हेतुज्ञानाधीनज्ञानत्वेन व्यभिचारात् । अथ भावस्वरूपरहितत्वमिति चेत् । तद्भावस्वरूपं पदार्थो वा ने वा! न वेति वक्तुं न युक्त प्रतीतिविषयाभावप्रसङ्गात् । पदार्थश्चेत् । तहिं भावस्वरूपं भायस्वरूपे वर्तते न वेति ? न चेत् । तत्र व्यभिचारः, पदार्थत्वेऽपि भावस्वरूपरहितत्वात्। वर्तते इति चेदात्माश्रयः । अन्य- वर्तने वा तत्रापि पूर्वोक्तविकल्पनाऽनिवृत्तेरनवस्थावल्लेरुल्लासः स्यात् । भावलक्षणरहितत्वेऽ- म्येवमेव वाच्यम् । विधिमुखेन प्रतीयमानत्वं तुच्छत्वमिति चेत् । तन्न, विधिः स्वरूपसचं १ नवा' इति अ. २ प्रती नास्ति. २ 'अन्य' इति भ. २. प्रतो नास्ति । , ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी सत्ता वा ? माघश्वेन्नाभावस्य तुल्यम् ; इह भूनले घाभावोऽस्तीत्यस्तिप्रतीतिविषयत्वेन स्वरूपसरवाधिकरणवात् । द्वितीयपक्षे तु सामान्यादिषु व्यभिचारः। निषेधरूपेण प्रतीतत्व- मित्यपि न किश्चित् । किं निषेधः प्रतियोगिनो वाऽभावस्य वा ! न तावदभावस्य, तस्य प्रतिपेधे भावोपलभप्रसङ्गात् । प्रतियोगिनश्चेत् , अभावे किमागतम् ! ततोऽन्यत्यात् । अथाभावः पदार्थों भवति परं न पदार्थान्तरमिति चेत् । न, कस्मिविदन्तर्भावा- भावात् । तथाहि अभायो द्रव्ये नान्तर्भवति, निर्गुणत्वात् । नापि गुणे, द्रव्यमात्रवृत्ति- नियमात् । नापि कर्मणि अचलनात्मकत्वात् । नापि सामान्ये, सामान्येऽपि वर्चमानत्वात् । नापि विशेपेपु, कार्येष्वपि वर्तमानावात् । नाऽपि समवायेऽनेकवात् । प्रमाणं च-'अभावः पदार्थान्तरं भवितुमर्हति, पदार्थत्वे सति अन्यस्मिन्ननन्तर्भूतत्वाद् गुणादिवद्' इति प्रमाणेन तत्सिद्विरिति ॥ ननु मूलशाने पट्पदार्थप्रतिपादनाद् विरोध इति चेत् । न, काणादैः सप्तत्व निषेधाऽकरणात्, भाष्यकारादीनां व्यस्माभिराप्तत्वेनागीकारात्, प्रकरणस्य चैवंविध- लक्षणस्य प्रतिपादनात् । तथा चोक्तम्- शास्त्रैकदेशसम्बद्रं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम शास्त्रभेदं विपश्चितः ॥ २॥" प्रकरणं शायैकदेशं प्रतिपादयति, शास्त्रानुक्तं युक्तियुक्तं कमपि विशेषं च वक्ति । अत इदं प्रकरणमभावं सप्तमं पदार्थ प्रतिपादयन्न विरुध्यते इति । तत्र सर्वेपामाधारत्वेनोपजीव्यत्वात् पूर्व द्रव्योपन्यासः । तदनन्तरं मूर्ध्वमूर्तद्रव्य- वृत्तित्वाद् गुणस्य । ततश्च मूर्तद्रव्यमात्रवृत्तित्वात् कर्मणः । बयाधेयत्वात्तदनु सामान्यस्य । समवायचतां सर्वेषां सङ्कलनार्थ विशेषाणाम् । तदनन्तरं पूर्वोक्तेपु पञ्चसु समवायो वर्तत इति सूचनाय समवायस्य । तथा चोक्तम्-"अवयवावयविनोर्गुणगुणिनोः क्रियातद्वतोर्जाति- व्यक्त्योविशेषविशेषिणोः समवायः सम्बन्धः" इति । तदनु अवशिष्टस्याभावस्येति ॥ २ ॥ अथ मूलभेदानां प्रभेदानां च सर्वेषां लक्षगानि सङ्कलितान्यवविमणिपुः समस्ता- स्तानभिदधानः पूर्वमुपन्यस्तं द्रव्यपदार्थ भिनत्ति- तत्र द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजो वाय्या-ऽऽकाश- काल-दिगात्म-मनांसि नवैव ॥ ३ ॥ 'तत्र' तेषु सप्तसु पदार्थेषु अग्रे प्रतिपाद्यलक्षणानि 'नवैव' नवसङ्ख्याकानि भवन्ति । एवकारः पूर्ववत् । नाधिकानि न न्यूनानीत्यर्थः ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [७ तत्र सर्वप्रमाणज्येष्ठप्रत्यक्षग्रहणयोग्यानां पूर्व पृथिव्यप्तेजसामुपन्यासः। तत्राप्ये- कादशगुणात्तेजसः, चतुर्दशगुणानां पृथिव्यपाम् । तत्रापि सर्वाधारभूतत्वात् पृथिव्याः। तदनु बालेन्द्रियग्राह्यगुणाधारत्वात् पृथिव्यप्तेजोऽमितुल्यत्वख्यापनार्थ वायोः । तदनु पञ्चानामपि महाभूतानां सङ्कलनार्थमाझाशस्य । ततश्च मूर्तमात्रवृत्योः परवापरल्ययोरुत्पादकत्वात् कालदिशोः । अथवा, शीतातपमेयवृष्टिवनस्पतिपुष्पफलादीनां नानाविधमूर्तवस्तूनां कारणत्वात् कालदिशोः । विभूनां सर्वेषामेकत्र करणार्थमात्मनः । तदन्ववशिष्टस्य मनस इति ॥ ३ ॥ यथोशस्तथानिर्देश इति न्यायात् पूर्वोपन्यस्तभेदानभिधाय सम्प्रति द्वितीयं गुण- पदार्थ भिनत्ति- गुणास्तु रूप-रस-गन्ध-स्पर्श-सख्या-परिमाण-पृथक्त्व-संयोग- विभाग-परत्वाऽपरत्व-बुद्धि-सुख दुःखे-च्छाद्धेप-प्रपत्न-गुरुत्व-अधत्व- स्नेह-धर्मा-ऽधर्म-शब्दाश्चतुर्विशतिरेव ॥ ४ ॥ 'गुणा' वक्ष्यमाणलक्षणा.। तुगब्दो द्रव्यपदार्थाद्विशेषख्यापनार्थः । रूपं च रसश्चेति द्वन्दः कार्यः । एवकारः पूर्ववत् । तत्र पूर्व रूपस्य तदनु रसस्य ततश्च गन्धस्येत्यादिक्रमेण य उपन्यासः तत्कारगानि गुगभेदाना रूपरसादीनां प्रभेदावसरे वक्ष्यामः । अत्राह भाभट्टारकः ननु शब्दस्य गुगत्वमनुपपन्न, यतः-- 'शब्दो द्रव्यं भवितुमर्हति, साक्षादिन्द्रियसम्बन्धन प्रतोयमानत्वात् घटवत्' इति प्रमाणविरोधात् । न च-'अत्र साक्षादि- न्द्रियसम्बन्धः सयोगः सनवायो वा । समवायश्चेत् । तहि प्रतिज्ञाहेत्वोविरोध , शब्दप्रत्यायक- मिन्द्रियं श्रोत्रं तचाकाशरूपं, तस्मिन् शन्दद्रव्यं समवेतमिति न सम्भवति, अमूर्तद्रव्ये द्रव्यान्तरसमवायासम्भवात् । सयोगश्चेत् तर्हि सयोगसिद्धौ द्रव्यत्वसिद्धि., तत्सिद्धौ सयोग- सिद्धिरिति परस्पराश्रयः स्यात्'-इति वाच्यम् ; साधनसामान्यस्यैव साध्यगमकत्वात् । विशेषा- गीकारे तु धूमानुमानेऽपि 'धूमः पर्वतनिष्ठो अन्यो वा आद्यश्चेत् ; साधनविकलो दृष्टान्तः। अन्यश्चेदसिद्धो हेतुः' इनिप्रकारैः सर्गनुमानभङ्गप्रसङ्ग इति । तस्मात साक्षादिन्द्रिय- सम्बन्धश्चोभयवादिसिद्ध. सन् सामान्याकारेणैव गृह्यत इति चेत् । अत्र पृष्छामः-शब्दो मूर्त द्रव्यममूर्तवाआधश्चेत्, स्पर्शशून्यः स्पर्शवद्वानान्त्यः, शब्दः स्पर्शशून्य', प्रत्यक्षावे सति स्पर्गनाऽग्राह्यत्वात् इति प्रमागविरोधात् । नाप्यायः, प्रत्यक्षस्पर्शशून्यस्यामूर्त वाविनाभावात् । अथाऽमूर्तश्चत् न, 'शब्दोऽमूर्त द्रव्यं न भवति बाह्येन्द्रियेण प्रतीयमानत्वात् पटवत्' इति प्रमागाधितत्वात्। अत:--' शब्दो द्रव्यं न भवति, मूत्तामूर्तव्ययोरनन्तभूतवाद गुगादिवत्' इति । तस्माच्छन्दो गुण एव । तत्रानुमितिया 'शब्दो गुणो भवितुमर्हति, कर्मान्यस्वे सति जातिमात्राश्रयत्वात्' रूपवत् । दव्यसाधकं ·८] जिनधर्धनीयुता सप्तपदार्थी साधनमपि संयोगित्वोपाधिना चाधित वेनागृहीतव्याप्तिकत्वान किचिदिति ॥ ४ ॥ अथ क्रमप्राप्तानि कर्माणि भिनत्ति- कर्माण्युत्क्षेपणा-उपक्षेपणा-ऽऽकुञ्चन-प्रसारण-गमनानि पञ्चैव ॥५॥ निर्गदसिद्धमिदं सर्वम् । सर्वत्यौवकर्मगः स्वादिगमनस्यामीरवादादावुरक्षेपण- स्यापक्षेपः । तदनु तद्विरुद्धत्वादपक्षेपणस्य । प्रसारणस्याकुञ्चनपूर्वकत्वात् पूर्वमाकुञ्चनस्य । ततश्च तद्विपरीतत्वात् प्रसारणस्य । तदनु अवशिष्टस्य गमनस्य। भ्रमण-रेचन-स्पन्दनादीनां गमनान्तर्गतत्वेन नाधिकत्वम् ॥ ५ ॥. अथ सामान्यभेदानिरूपयति- सामान्यं परमपरं परापरं चेति ॥६॥ परस्परं विभक्तेषु पदार्थेषु योऽनुवृत्तिप्रत्ययो जायते तत्र सामान्य कारणम् । तत् त्रिविधं भवति–केवलानुवृत्तिहेतुभूतं परम् । परापेक्षया अत्यल्पवृत्यपरम् । तदुभयस्वभावं परापरम् । अत्यधिकत्यापूर्वं परस्य, परापरस्वरूपज्ञानस्य परापरयोञ्जनपूर्वकत्वात्परापरसामा- न्यात् पूर्वमपरस्य, तदनु अवशिष्टस्य परापरस्योपन्यासः । ननु परं सामान्यं सत्ता, अपरं द्रव्यत्वादि तदपेक्षया पृथिवीत्वादि तदपेक्षया घटत्वादि ततः सामान्यद्वविव्येनैव कार्यसिद्धौ किमनेनाकाण्डकूष्माण्डपातकल्पेन पिरापरेण] कम्पितेन इति चेत् । तदयुक्तम् , घटत्वसामान्यापेक्षया किं पृथिवीत्वं परमपरंवारन तावदपरं ततोऽधिकवृत्तित्वात् सत्तावत् । नापि परं स्वाश्रयादितरेभ्यो जलादिभ्यो व्यावर्तकत्वात् । यच पर तन स्वाश्रयव्यावर्तकम् । यद्यपि सत्ता सामान्यादिभ्यः स्वयं व्यावृत्ता तथाऽपि न स्वाश्रयमितरेभ्यो व्यावर्तयति, तेषामपि सद्बुद्धिवेद्यत्वात्। तर्हि तेष्वपि सत्तापत्तिरिति चेत् । तदास्तां नाम उपचारात् । कथं तर्हि सर्वत्राप्युपचारादेव न कल्पेत इति चेत् ! न, कचित्तात्विकाभावे उपचारासम्भवात् । उपचारश्च तात्विकासम्भव एव भवति । सत्ता हि सामान्यादिष्वसम्माविनी। तथाहि सत्तायां सत्ताङ्गीकारे आत्माश्रयः । सामान्यान्तराङ्गीकारे च तत्रापि सामान्यान्तरं तत्रापि तथैवेत्यनवस्थादौस्यं स्यात् । विशेषेषु सामान्याङ्गीकारे स्वरूपहानिप्रसङ्गः । या विशेपेषु 'अयं विशेषः', 'अयं विशेष :' इत्याकारोऽनुगमोऽस्ति स विशेषग्राहकव्यावृत्तिप्रत्ययगतसामान्यकृत एव । समवाये च सम्बदमसम्बद्धं वा वर्तते ? न तावदसम्बद्धं सामान्यस्यासम्बद्धस्य कचिद्वर्तनाऽसम्भवात् । नापि सम्बद्धम्-सम्बन्धो हि संयोगः समवायो वा ? न तावदाद्यः. द्वयोर्द्रव्ययोरेव संयोगसम्भवात् । नापि समवायः १ प्रकटमित्यर्थः अ १ पा. टि. । २ चेति त्रिविधम क, नि. । ३ उपचारसंभवः १।४ यस्य-अ१ ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थों . सम्बन्धस्य नियमेनोभयनिष्ठत्वेन समवायेऽपि वृत्तिवापत्या अशे आत्माश्रयप्रसङ्गात् । नाप्यभावे पूर्वोक्तसम्बन्धासम्भवात् । अत सामान्यादिपु तात्विकसत्ताङ्गीकारे वाधा- सम्भवात् तेपामपि सद्बुद्धिवेद्यत्वाच्चोपचारादस्तीति सा कल्प्यत इति । पृथिवी व व्याक्तक सामान्यं च भवति, अनुवृत्ति-व्यावृत्तिप्रत्ययहेतुत्वात् । परापरभेदयोश्च नान्तर्भूत, तस्मात् पृथिवीत्वादि परापर सामान्यान्तर कम्यत इति । अथ मतं यत् स्वाश्रयव्यावर्तफतदपरम्, न पुनरल्पवृत्तीति । न, विशेपेप्वन्त्येपु व्यभि चारात् । सामान्यमिति विशेषणाङ्गीकारे द्रव्यत्वादिषु व्यभिचार । ननु तदपरमेवेति चेत्, न, प्रमाणविरोधात् । तथाहि-द्रव्यत्वादिसामान्यमपर न भवति, स्वतोऽल्पवृत्तिजास्य- न्तरवदाश्रितत्वात् सत्तावत्। यदपर तत्तथा न भवति यथा घटस्वम् । नापि परम् स्वाश्रय- व्यावर्तकत्वात् घटत्ववटत्वत् । अत पारिशेण्यात् परापर सामान्या-तरमकामेनाप्य- भ्युपगन्तव्यम्। अथाहुरेके पदार्थाना स्वरूपमेव सत्त्व न पुन पदार्थान्तर शक्तिवद् इति, तदपि न शोभनम् । स्वरूप पदार्थेभ्यो भिन्नमभिन्न वा “ आये कल्पे एकमेव तत् , प्रतिपदार्थ मिन्न वा एकमेवेति चेत् , तर्हि संज्ञान्तरमात्रे विवाद । द्वितीयपक्षे तु नानुवृत्तिप्रत्यय- हेतु, प्रतिपदार्थ भिन्नत्वाद् विशेषवत् । अभेदपक्षाङ्गीकारे परस्परविलक्षगपदार्थेषु तदव्यति- रिक्त स्वरूप कथमनुवृत्तिप्रत्यय कुयात् । परस्परल्यावृतत्वेन केवलव्यावृत्तिप्रत्ययहेतुत्वा सम्भवाद् विशेषचदिति ॥ ६ ॥ विशेषभेदानाह- विशेषास्तु यावन्नित्यद्रव्यवृत्तित्वादनन्ता एव ॥७॥ 'तु'शब्द पुनरर्थ । विशेषयन्ति स्वाश्रयमिति विशेषा । तेऽनन्ता ~~~न विद्यतेऽन्त पर्यवसान गगनया येषा ते तथा । आनन्त्ये हेतुमाह यावति यावत्सङ्ख्याकानि नित्यद्रव्यागि तेषु समपायलक्षणा वृत्ति]पा ते तथा । तेषु तत्व नाम धर्म । तस्मात्प्रति- नित्यद्रव्यमेकैको विशेषो वर्तते । नित्यद्रव्यागा परमाणूना गगन काल दिगाम मनसा च सर्वेया मोल्न आनन्यात् तद्गताना विशेषाणा प्रत्येक भिन्नानामानन्त्यम् । ते तु योगिनामेव विषया । प्रयोजन चैषा व्यावृत्तिप्रत्यय । यथा अनित्यद्रव्येषु पिलक्षणा कारगुणक्रियादिमि 'अयमस्मादन्य' इति व्यावृत्तिरनुभूयते, तथा परमाग्वादिष्वाकारा १ औपचारिकी सत्ता अ पा टि । २ इति आक्षेप अ अ १ पा।ि ४ नामान्तर म २। ५ हेत्वसम्भवात भ १ । ६ गुणनया अ१ पा Eि 1७ मिनाकार म १ पा टि । पाटि । ३ स्वरूपम् २ ·, १०] जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी दीनां तुल्यत्वान्न तत्कृतः परस्परं भेदावगमः । तेन यैस्तद्व्यतिरिक्तैः प्रतिद्रव्यं व्यावृत्ति- प्रत्ययो जन्यते ते विशेषाः । ननु विशेषेषु विशेषा वर्तन्ते, वा न? वर्तन्ते इति चेत् ; ते एव विशेषान्तराणि वा! आये आत्माश्रयः । द्वितीयकल्पे तु स्पष्टैवाऽनवस्था । न चेत् ; तर्हि यथा तेषु विशेपेषु कल्पनां विनापि व्यावृत्तिप्रत्ययस्तथा नित्यद्रव्येष्वेवं सम्भविष्यतीति किं तत्कल्पितेन ?-इति चेत् ; न, तद् भस्मप्रलेपप्रायम्, द्रव्याणामेतत्स्वरूपत्वात् । यथाहि, अप्रकाशात्मा घटादिः प्रकाशेन प्रदीपादिना प्रकाश्यते, न पुन: प्रकाशस्वभावरूपः प्रदीपः प्रदीपान्तरेग, तथा अविशेषस्वभावेषु द्रव्येपु विशेषतो व्यावृत्तिप्रत्ययः, विशेात्मसु विशेपेषु च स्वत एव, न पुनस्तद्गतविशेषान्तरकृत इति ॥ ७ ॥ समवायं निरूपयति- समवायस्त्वेक एव ॥ ८॥ अयुतसिद्धानामाधाराधेयभूतानाम् 'इह' प्रत्ययहेतुर्यः सम्बन्धः स समवायः । अस्य सत्त्वे च प्रमाणम् 'दह तन्तुषु पटः' इह पटे रूपम्' इत्यादिर्य 'इह' प्रत्ययः स सम्बन्धनिमित्तको निधिहेतिप्रत्ययत्वात् , 'इह पात्रे घृतम्' इतिप्रत्ययवत् । न चायं संयोगः, तस्य परस्परपरिहारेण पृथगवस्थातुं योग्येष्वेव सम्भवात् । अतो योऽयं सम्बन्धः [स] समवायः । स चैक एव । अत्र प्रमागम्-समवायः एक एव, भावत्वे सति द्रव्य- गुणादिसाधारणधर्मत्वात्, सत्तासामान्यवत् । ननु समवाय एको धर्मरूपः प्रतिपदार्थ सामस्येन, एकदेशेन वा वर्तते ? एक- देशेन चेत्, सांगतापत्तिः । सामस्त्येन चेत् । तर्हि सामस्त्येनैव एकस्मिन् वर्तनेन परि- समाप्तत्वान्न पुनः पदार्थान्तरे वृत्तियुक्ता । यथैकस्मिन् कुण्डे सामस्त्येन वर्तमानं बदरं नान्यत्र वर्त्तते । तस्मादेकः समवायः द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपेषु वर्तते इति न सारमिति चेत् । तत् प्रलापमात्रम् : संयोगविभागद्वित्रिगृथक्त्यादिषु धर्मेष्वनेकनि पु पूर्वोक्तविकल्प- दूपणानिवृत्तेतिप्रसङ्गात् ।। ८ ।। अभावभेदानभिदधाति- अभावस्तु प्रागभाव-प्रध्वंसाभावा-ऽत्यन्ताभावा- ऽन्योऽन्याभावलक्षणश्चतुर्विधः ॥९॥ १ विशेषस्वरूपेषु अ. १. पा. टि. । २ तावेज्युतसिद्धी द्वौ विज्ञातव्यो ययोयोरेक- मपराश्रितमेवाऽत्रतिष्ठवे अ. १. पा. टि. । ३ द्वि अ. २६ ५ रितिप्रसङ्गात् अ १।५ भावान्यो- न्याभावात्यन्ताभाव क. । ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [११ 'तुशब्द पुनरर्य । चवारो विद्या प्रकारा यस्य स तथा । 'लक्षणशब्द स्वरूपार्थ । 'प्रार' पूर्व प्रतियोगिनोऽभावोऽविद्यमानता 'प्रागभाव' । यथा तन्तुषु पटस्यानुत्पन्नस्य । प्रध्वसश्वासावभावध, प्रध्वसे सति वाऽभाव , न तु प्रथ्वसस्यामाव इति समास । यथा लेकुटायभिघाते जाते घटादिविनाश । अत्यन्तमनायनन्तत्वेनाऽभाव 'अत्यन्तामाव' । यथा आत्मनि रूपस्य, घटादिपु ज्ञानस्याभाव । अन्योऽन्य परस्परमभाव 'अन्योऽध्याभाव' । यथा घट पटो न भवति, पटो घटो न भवति । ननु पृथक्त्वेनैवास्य प्रत्ययस्य सिद्धत्वात् किमन्योऽन्याभावकल्पनेनेति चेत्, न, गुण गुणिनो 'गुणो गुणी न भवति' 'गुणी गुणो न भवति' इति स्वरूपभेदेनैव परस्पर भेदे अन्योऽ याभावस्य सम्भवात् । पृथक्त्व तु पृथगाश्रयाश्रितयो 'अयमस्मात् पृथग्' इति पृथग्व्यवहारे सत्येव भवति नान्यथा, अतोऽस्य कल्पना ।। ९ ।। एव सप्तानामपि पदार्थाना मूलभेदानभिधाय तद्गतान् पुनर्विशेषानभिदधाति । तत्र पूर्वोदिष्टद्रव्यपदार्थप्रथमभेदस्य पृथिवीलक्षणस्य विशेषानाचष्टे-- पृथिवी नित्यानित्या च ॥ १० ॥ 'नित्या' अपिनाशिनी, अनित्या' अध्वसयोग्या ।।१०।। सा का नित्या किं लक्षणा चाऽनित्येत्याह-~ परमाणुलक्षणा नित्या, कार्यलक्षणा त्वनित्या ॥ ११ ॥ परममण्यगुपरिमाण यत्र स 'परमाणु' । ननु परममिति विशेषणम् । विशेषण च व्यवच्छेदक भाति, तर्हि किमिद विगिनष्टि-विशेषण करोति इति । तदुच्यते-द्वयणुके अध्ययुपरिमाण वर्तते । तनिवृत्यर्थ परमेति । चगुफेऽणुपरिमाण न सम्भवतीति चेत्, न द्वयफपरिमाणमणुरूप भाति, द्रव्यारम्भकद्रव्यनिप्रत्वे सति अनारम्भकपरिमाणत्वात् , परमाशुपरिमाणवत् । ननु परमाणुपरिमाणस्यानारम्भरुत्वे व्यणुकै कुत परिमाणारम्भ इति चेत् । एकत्वसड्ड्यात इति वदाम । ननु यथा कपालादिपरिमाण घटादिपरिमाण स्यारम्भकम् , तथा परमाणुपरिमाणमेव परिमाणत्यारम्भक कुतो नोच्यते इति चेत् । प्रमाणविरोधशत्, प्रमाण चाद - परमाणुपरिमाणमनारमाक नित्यद्रव्यपरिमाण वादा दाफाशपरिमाणवत् । तथा चोक भाष्यकारेण "आरम्भकत्व गन्या पारिमाण्डल्या- दिभ्य [भा० २९) । परिमाण्डल्य च परमाशुपरिमाणमुच्यते ।" इयणुफपरिमाणस्या प्यनारम्भमत्व त्र्यणुऊपरिमाणस्य मध्यमस्य विजातीयत्वेनाकारण गात् । १ - :-अ १।२ करिणतक कि ।

·. १२] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी ननु द्वयणुकपरिमाणात्परमाणुपरिमाणस्य कुतः परमत्वम् , अणुत्वाविशेषाद् इति चेत्, उच्यते-द्वयशुकं समवायिकारणादधिकपरिमाणं कार्यत्वात् , तन्तूत्पन्नपटवत् । द्वयणुकस्य समवायिकारणं च परमाणुः । तत. किञ्चिदधिकपरिमाणादतिशयादणुत्वेन परमाणुपरिमाणस्य परमत्वमिति । परमागवः स्वरूपं लक्षणं यस्याः सा ‘परमाणुलक्षणा' परमाणुस्वभावेति यावत् । तत्प्रतीतौ प्रमाणमदः- 'मूर्त्तमादिकार्य कुतश्विासमवायिकारणादुत्पन्नं भावकार्यत्वात्, घटवत् । यद् आदिकार्य तन कार्यान्तरात् समवायिकारणादुत्पद्यते तस्य कार्यरूपात् कारणादवश्यं पश्चाभाविवेन आदिकार्यस्वभङ्गप्रसङ्गात् , अतो यन्नित्यं तत्तस्य समवायि- कारणम् , ते परमाणव इति सा नित्या । अनाहुरेके-पृथिवीपरमाणवोऽनित्या, पाकजरूपाधिकरणत्वात् घटवत् । तन किञ्चित् , परमाणूनां ग्राहकेण प्रमाणेन नित्यत्वेनैव ग्रहणात् कालात्ययापदिष्टत्वात् । तथाहि- पृथिवीत्वं नित्यसमवेतम् , घटपट जाति वात् , सत्तावत् । अस्यायमवयवार्थ:-- नित्ये सम- वायलक्षणा वृत्तिर्यस्य तन्नित्यसमवेतम् । घटश्च पदश्च घटपटौ, तयोः साधारणा जातिः । तत्र तत्वं नाम धर्म:-स्वरूपम्, न पुनर्जातिः, जाती जात्यन्तरासम्भवात् । तस्मात् घट- पटयोः साधारणा जातिः पृथिवीत्वं द्रव्यत्वं सत्ता वा स्यात् । घटत्वं तु धटमात्रनिष्ठत्वात् घटपटयो. साधारणं न भवति । पटत्वमपि पटमात्रनिष्ठत्वात् तथा । न च घटपटमात्रनिष्ठं घटपटत्वं नाम अवान्तरजातिभेदोऽस्ति । द्रव्यत्वसत्वे तु नित्येप्चाकाशादिषु समवेते सिद्धे । न च पृथिवी वमप्याकाशादिपु समवेतमिति सम्भवति । ततः काचित् पृथियो नित्याङ्गीकार्या । सा च न कार्यलक्षणा भवेत् कार्यविनित्यत्वविरोधात् । अतः परमाणु- लक्षगा पृथिवी नित्येत्यनिश्छताप्यङ्गीकार्या । 'कार्यलक्षणा' कारणाधीनोत्पत्तिमती प्रध्वंस- योग्या । 'तु' पुनरर्थः ॥ ११॥ आधभेदविशेषाणामाननयाद्वक्तुमशक्यत्वाद् द्वितीयभेदस्य प्रभेदानभिदधाति- सो शरीरेन्द्रियविषयरूपा ॥१२॥ 'सा' कार्यलक्षणा पृथिवी शरीररूपा', 'इन्दियरूपा', 'विषयरूपा' रूपशब्दस्य सर्वत्राभिसम्बन्धात् त्रिप्रकारा भवति ॥ १२ ॥ तत्र प्रथमं प्रकार प्रकाशयति- शरीरमस्मदादीनां प्रत्यक्षसिद्धम् ।। १३ ॥ १ साऽपिक,नि.।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थो [१३ जारी भोगायतनम् 'अस्मदादीनाम्', वयमादी येपां तेऽस्मदादयो देवर्षिमानुप- पिपीलिकासर्पप्रभृतयः प्राणिनस्तेषाम् । अत्र यत् स्वस्यादित्वं तद् तद्वद्, वक्तुरस्यन्तं सुप्र- तोतत्वात् , न तु स्वस्य पूज्यावख्यापनार्थम् । तत्प्रत्यक्षेग चक्षुषा स्पर्शनेन वा सिद्धं प्रतीत 'प्रत्यक्षसिद्धम्। ननु देवपिप्रमुखागां शरीरागामप्रत्यक्षत्वात् प्रत्यक्षसिद्धमित्यसम्बद्धमिति चेत् । न, अभिप्रायापरिज्ञानात् । प्रत्यक्षसिद्धमित्यनेन यथा आप्यादिशरीरमप्रत्यक्षमेव, न तथा पार्थिवमित्याचष्टे । ननु तैजसगरीरमपि सूर्यमण्डलादिप्रत्यक्षेण लक्यते इति चेत् ; न, तस्य तैजस- विषयान्तर्गगनात् । शरीर पुनस्तदन्तर्गतमन्यदेवाभ्युपगम्यते । अस्मदादीनां शरीरं पार्थिवम् , भौमाग्नीन्यनत्वात् . काष्ठवत् । न च धृतादिषु व्यभिचारः, तेषामपि गन्धवत्वेन पार्थिवत्यसिद्धेः । यकैश्चिदतत्वज्ञैः 'शरीरसेवामा' इत्युक्तम् , तदस्मदादीनां गरीरमिति व्यधिकरणो- पदेशेन निराकृतम् । तस्मादस्थिरे अरीरे न विद्रद्भिः ममता कार्या । यत उक्तम्---- "प्रचण्डपवनोद्भूतधनाधनविनश्वरम् । शरीरमात्मनो भिन्नं ममता तत्र वर्जयेत् ॥" ॥ १३ ॥ द्वितीयभेदमाख्याति--- इन्द्रियं गन्धव्यजकम् ॥ १४ ॥ गन्धस्य प्रागस्य गुणस्य व्यञ्ज प्रकटीकारकारणं यदिन्द्रियं तस्यार्थिवम् । तत्प्र- तीतो प्रमा गमिदम्-गन्धज्ञानं कुतविदसाधारगकारणादुरपन्न, कार्यत्वात् , घटवत् । न चात्र ननाधिष्टानं ते कारणम् , उपहतेन्द्रियस्यापि तद्दर्शनात् । कारणं च अन्वयव्यति- काभ्यामप्रकृतसामध्यमेव तावत् । न च मनः करगम् , तस्य रूपादिप्रतीतावपि साधा- रगत्वात् । ततो यदिन्द्रियं तकरणं तत् पार्थिवम् । तत्रानुमितियथा-विमतो गन्धो गन्थ- बदभिव्यञ्जकामिव्यक्तो गन्धत्वात्, धृताभिव्यक्तकुङ्कुमगन्धयत् । इति गन्धयत्वसिद्धौ घाणे- न्द्रियं पार्थिवे, गन्धवत्त्वात् , पुष्पवत् । ननु इन्द्रियाणामभौतिकत्वात् ] पार्थिवत्वं धागेन्द्रियस्य भस्मोपरिप्रलेपप्रायमिति १ देव ऋषि अ. २.। २ पृथमिभक्तिकरणेन. अ. १ पा दि. । ३ गन्धज्ञान अ.१. पा. टि. १५, । ४ विवादोपपन्नः आधुनिको वा अ. १. पा. टि. ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी चेत्, न, बालेन्द्रियागि प्राप्यकारीगि, व्यवहिताऽप्रकाशकत्वात् प्रदीपवदिति । तत्सिद्धेरिति ॥ १४ ॥ तृतीय भेदं प्राह-- विषयो घटादिः ॥ १५ ॥ शरीरन्दियाभ्यां व्यतिरिक्त जीवस्य भोगनिमित्तं वस्तु स विषयः । स क इत्याह 'घटादिः' । 'घटः' पृथुबुझ्नोदराकारः कुम्भापरपर्यायो लोके व्यवह्रियमाणः पदार्थः । 'आदिशन्दाद् वनस्पतिपापागकाठमृत्तिकादीनां परिग्रहः ॥ १५ ॥ प्रथमद्रव्यं पृथिवीलक्षणं प्रभिद्य द्वितीयमाह । आपो भिनत्ति-- ओपोऽपि परमाणुलक्षणा कार्यलक्षणाश्च ॥ १६ ॥ 'आपः' पानीयवाचकं बहुवचनान्तं स्त्रीलिङ्गमेव । जलस्य नामैतवर्तते । 'अपिशब्दः पूर्वस्याः पृथिव्या भेदैः सह समानताख्यापनार्थः । तथा च न केवलं पृथिव्येव परमाणु- लक्षणेत्यादिभेदभिन्ना, किन्त्वाऽऽपोऽपि तथैवेत्यर्थ ॥ १६ ॥ कि स्वरूपास्ताः परमागुलभगाः किंस्वभावाश्च कार्यलक्षणा इत्याशक्याह- परमाणुलक्षणा नित्याः कार्यलक्षणास्त्वनित्याः ॥ १७ ॥ व्याख्या पूर्ववत् ॥ १७ ॥ ता अपि शरीरेन्द्रियविपयरूपाः ॥ १८ ॥ परमाणुलक्षगानामपां विशेगाणामानन्त्येन वक्तुमशक्यत्वात् प्रभेदानां चावर्तमान- त्वात् प्रथमभेदमवगगश्य द्वितीयभेदं भिनत्ति । रूपशब्दस्य सर्वत्रापि सम्बन्धः पूर्ववत् । ता अपि कार्यलक्षगा आपोऽपि शरीररूपा इत्यादित्रिप्रकारा भवन्ति ॥ १८ ॥ तदाप्यं शरीरं कास्तीत्याह- शरीरं वरुणलोके ॥ १९ ॥ नन्यपां सर्वथा द्रवरूपत्वेन तदारब्ध गरी नोपभोगादिसमर्थं स्यात् , जलवुवुद- बद इति चेत्, न, तत्र पार्थिवावयवानामुपष्टम्भकत्वात् पार्थिवावयवसंयोगेन प्रतिवद्धे द्रक्वे आप्यावयवारधमपि शरीरं विशिष्टभोगसमर्थ भवतीति ॥ १९ ॥ १ आपोऽपि द्विविधाः नित्याच क । आपो नित्या अनित्याच नि. । २ नित्यजल- लक्षणमः अ. 1. पा. टि । ३ तेनारब्धं तदा ... १ पा. टि. ४. अलोत्तमशरीरे. अ. १. पा. टि. ।

·" जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [१५ द्वितीयभेदमाप्यमिन्द्रियमाह---- इन्द्रिय रेसब्यञ्जकम् ॥ २० ॥ आप्यम् इन्द्रियम्' 'रसस्य' रसनेन्द्रियग्राह्यस्य गुणस्य 'व्यनकम्' प्रतीतिकरणम्, अर्थात् रसनेन्द्रियम् । तस्याऽऽन्यत्वे प्रमागमिदम्-रसनेन्द्रियमाप्यम्, भौतिकवे सति पृथिवीपावकपवनाकाशानन्तर्गतत्वात् समुद्रादिवत् । न चाऽत्र विशेषणाऽसिद्धिः, बाहोन्द्रिय- त्वेन तत्सिद्धेः समर्थितपूर्वयात् । विशेष्यसिद्धिः पुनरेवम्-रसनेन्द्रियं पृथिव्यादिचतुष्टया- न्तर्गत न भवति, इन्द्रियले सति रूपगन्धस्पर्शशब्दाव्यजकत्वात् , यनैवं न तदेवं । यथा घाणादि इति ॥ २०॥ विषयस्वरूपं निरूपयति- विषयः समुद्रादिः॥ २१ ॥ शरीरन्द्रियाभ्यो व्यतिरिक्तं भोक्तु गनिमित्त यत् शीतस्पर्श वस्तु स विषयः' । स क इत्याह 'समुद्रादिः' । समुद्रः प्रतीत एव । 'आदि शब्दात् सरित्-सरोवर- कूषादिपानीयानि यणुकादिकमेगारधानि गृह्यन्ते । न तु विपयशब्देनाऽत्र पूर्वोत्तरत्रापि प्रतीतिगोचरेत्वं ग्रायम् , तस्त्र कार्यव्यतिरिक्तषु परमाणुष्वपि सम्भवात् । इह तु कार्य- लक्षणानामेवापां भेदानां प्रस्तुतत्वादिति ।। २१ ॥ तृतीयद्रव्यभेदान् व्यनक्ति- तेजोऽपि नित्यमनित्यं च ।। २२ ॥ 'च'शब्दोऽनुगमार्थः ।। २२ ॥ किं नाम नित्य किञ्चानित्यमित्याह- परमाणुरूपं नित्यं कार्यरूपमनित्यम् ।। २३ ॥ 'रूप'शब्दः स्वभावार्थः । शेपं कृतव्याख्यानम् ॥ २३ ॥ द्वितीयप्रकारं भिनत्ति--- तदपि शरीरेन्द्रियविपयरूपम् ॥ २४ ॥ १ रसव्यन रसनम् क । २ रसनेन्द्रिय पृथिव्यादिचतुष्टयान्तर्गतं न भवति इति न । एतावता पृथिव्यादिचतुष्टयान्तर्गत भवति, रसनेन्द्रियस्य इन्द्रियत्वे सति रूपगन्धस्पर्शशब्दाव्या- कत्वं, न रूपगन्धस्पर्शशब्दव्या भवतीत्यर्थः, यथा प्राणादि अ. १. पा टि. । ३ सरि- समुद्रादिः कनि. । ४ ज्ञानविषयत्व विषयशब्देन न ज्ञेयम् अ. १. पा. टि. । ५ विषयस्य म.पा दि. । ६ परमाणुलक्षण. क;नि । ७ कार्यलक्षणम् कानि ।

·- १६] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 'तदपि' कार्यरूपं त्रिप्रकारम् ॥ २४ ॥ तत्राचं शरीरं क्यास्तीत्याह- शरीरमादित्यलोके ॥२५॥ ननु तस्य शरीरस्य तैजसत्वेन दहनात्मकत्वापत्या नोपभोगादिसामय स्याद, अङ्गारादिवद् इति चेत्, न, पार्थिवावयवानां तदुपष्टम्भकानामङ्गीकारात् ।।२५ ।। द्वितीयप्रकारं प्रकाशयति- इन्द्रियं रूपव्यञ्जकम् ॥ २६ ॥ 'रूपस्य' शुक्लपीतनीलादिभेदभिन्नस्य 'व्यञ्जकम्' प्रकाशकं यद् ‘इन्द्रियम्' अर्था- चक्षुस्तैजसम् । तत्र प्रमाणम्-चक्षुस्तैजसम्, रूपादिषु मध्ये रूपमात्रप्रकाशकाचात् । प्रदीपवत् । न च तेजसा दहनात्मकत्वात् चक्षुः स्वाश्रयं दह्यात् नापि प्राप्यकारित्वेन, यत्र प्रकाशकत्वेन प्राप्त तत्काष्टादिवस्तु प्रज्वालयेत् , प्राणिनामदृष्टवशेन अनुभूतस्पर्शस्यै- वोत्पादात् । यथा प्रदीपालोकः प्राणिनामदृष्टवशेन अनुभूतस्पर्श एवारभ्यते । ततो न स्वप्रकाश्यं दहतीति । ननु चक्षुस्तैजसं न भवति, अप्राप्यकारिवान्मनोवत् । न चात्र हेतोरसिद्धिः; चक्षुरप्राप्यकारि, व्यवहितस्यापि प्रकाशकत्वान्मनोवत् । न चाऽत्र व्यवहितस्यापि प्रकाश- कत्वं न सिद्ध काचकुंथ(कुम्प)क स्कटिकश( शि) पलादिव्यवहितस्य निर्मलसलिलादेः पदार्थसार्थस्य प्रकाशदर्शनात् । अथ चक्षुःप्राप्यकारि, बालेन्द्रियत्वाजिबावत् इति सत्पति- पक्षत्वं ब्रूषे । तन, किमिदं बाह्येन्द्रियत्वं नाम ? बाह्यार्थप्राहकत्वं वा, बाह्यकारणजन्यत्वं वा, वहिर्देशावस्थायित्वं वा? न तावदाद्यपक्षप्रक्षेपः, सरिसरोवराचरमन्दरमन्दिरादि- ग्राहकेन मनसि व्यभिचारात् । तथापि मनसा मेरुं गच्छति' इति लोकोक्तिः। नापि द्वितीयः, वाह्यपदस्य व्यवच्छेद्याभावेन हेतोव्यर्थविशेषणासिद्धिप्रसङ्गात् । व्यवच्छेयस्य मनसोऽया- स्मनो बाह्येन पुद्गलेन जन्यमानत्वात् । नापि तृतीयः, बहिर्देशो विषयः, शरीखर्भािगो वा । आये विषयाश्रितत्वम् , विपयोन्मुखी प्रवृत्तिवा ? न तावद्विषयाश्रितवं, तस्य उभय- वादिभ्यामनङ्गीकारात् । नापि द्वितीयः, विषयोन्मुख्याः प्रवृत्तेरस्माभिरलङ्गीकारेण हेतोः प्रतिवादतिद्धः। नापि शरीरबहिर्भागः, चक्षुषो रूपप्रतीतेः कारकस्य सर्वथाऽदृष्टत्वेन कुवाप्य- स्तीति सन्देहात् हेतोः संदिग्धव्यभिचारित्वात् । तस्मान्न बाह्येन्द्रियत्वं प्राप्यकारित्वं साधयति । यच्च प्राप्यकारिस्वसाधनाय व्यवहिताप्रकाशमन्याद् इत्युक्तं तदसम्बद्धं काचकुम्पकादिन्यव- १ स्वप्रगशाईम् अ. १. पा. टि. । २ आध्यादितस्यापि स. १. पा. टि ।

·[१७ . जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी हितस्यापि वस्तुनोऽवभासाद हेतोरसिद्धतासम्बन्धबाधितत्वात् । यच्चावाचि चक्षुपस्तैजसत्व- साधनम्, तदपि सवाधनं रूप-चक्षुःसन्निकर्षण रूपादिपु मध्ये रूपमात्रप्रकाशकेन व्यभि- चारात् । द्रव्यत्वविशेपणाङ्गीकारे तु अञ्जनेऽनैकान्तात् । ततश्चक्षुरतैजसमेव, अभास्वररूप- त्वान्मृद्वदिति । अत्रै प्रतिसमाधिमभिदध्महे-भवद्भिर्यदुक्तं चक्षुपोऽप्राप्यकारित्वं तन्न, कुड्यादि- व्यवहितस्य सर्वथा प्रकाशकत्वाभावात् । यत्पुनः स्फटिककाचकुम्पादिव्यवधानेपु सत्स्वपि तदन्तर्गतस्यावभासः, स किल तत्संयुक्तभास्वरकतिपयतेजोऽवयवसहकृतैश्चक्षुःकिरणैः पार्थिवावयवाप्रतिहतैस्तदन्तःप्राप्तैरेव कृतः, न पुनरप्राप्तैः । अतः कथं व्यवहितत्वम् । अन्यथा सर्वत्रापि कथं न तदवभासः ? व्यवधानाव्यवधानयोरविशेषात्, योग्यताया नियामिकाया अवर्तनादिति चेत् । न, मलाविले काचकुम्पकादौ कथं न तदवभासः ? तत्र योग्यता नास्तीति चेत् । केयं स्वेच्छाचारिता भवताम् ? तत्र विद्यमानाऽपि योग्यता मलाविलवे कुत्र गतेति । अथैवं पे-- चक्षुःकिरणानामन्तःप्रवेशे काचकुम्पकादौ छिद्रपातप्रसङ्गः, तैश्च जलविन्द्रादि निःसरे- दिति । तन्न, प्रदीपप्रकाशादेरम्यप्राप्यकारित्वप्रसङ्गात् । तस्यापि पूर्व बहिर्वर्तमानस्यान्तः- प्रवेशे छिद्रपातादिप्रसङ्गस्य तुल्यत्वात् । न चालोकं सहकारिणं विनैव तत्प्रत्ययः । न च काचकुम्पकान्तरे प्रकाशान्तरमस्ति । नन्वालोकः सहकार्येव न भवति, योग्यतामात्रापेक्षत्वात् प्रत्ययस्य इति चेत् । न, महान्धकारप्रसारोपवरकोदरमन्तरापि कुतो न तदवभासः, एकमालोकमृतेऽपरेषां सर्वेषां प्रत्ययकारणानां यथावस्थितत्वात् । तस्माचाकचक्यावभासमानतेजोवयवसहकृतेन तदन्तर्गतेनालोकेन पानीयादेः प्रत्ययो जन्यते नान्यथैवेति । किञ्च, न सूक्ष्माणां तेजोवयवानां छिद्रपातित्वं दृष्टम् , तप्तपाथसि तेजोवयवानां समागमेपि स्थाल्यादौ छिद्रपाताभावात् । तस्मान्न ते तेजोऽवयवा नियमेन प्रविशन्तः छिद्र- पातका भवन्ति इति प्रसङ्गश्चङ्ग इति । यत्पुनः बाह्येन्द्रियत्वं विकल्पितं तत्र भवदुक्तविक- ल्पातिरिक्तस्यैव मनोव्यतिरिक्तेन्द्रियत्वस्यागीकारः । तथा च न कोऽपि दोषपोषः । यच्चा- वाचि व्यवहिताप्रकाशकत्वे दूपणं तद् अनन्तरोक्तयुक्तिभिः पराभूतम् । यः पुनश्चक्षुषस्तै- जसत्वसाधने रूपचक्षुःसन्निकर्षेण सह व्यभिचारो दर्शितः सोऽपि न सविचारः । प्रका- शकत्वं किल प्रकाशकरगत्वम् , तन्न सन्निकर्षे सम्भवति तथान्यवहाराऽभावात् , अवा- १ रूपरसगन्धस्पर्शशन्देषु अ. १ पा. टि. । २ प्रत्युत्तरे कथयामः अ. १ पा. टि, । ३ निश्चायिकायाः अ. १ पा. टि. । ४ पुनर्युक्तयन्तरमाह अ. १ पा. दि. । - ३ ·१८ ] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी न्तरमेव च जायमानत्वात् । यथा पुरुपः कठोरधारेण वृक्षं छिनति न तु कुठारवृक्षसन्नि- कणेति व्यवहियते, तथा प्रमाता चक्षुरादिना रूपपदार्थ प्रमिणोतीति, न तु चक्षू रूप- सन्निकर्षण । यथा वा वह्निना काष्टादि दह्यते न पुनरवान्तरमेव जायमानया वालया, तथा प्रमातेत्यादि । नाप्यञ्जनेऽनैकान्तिकः, तस्य चक्षुस्तीगतामात्रोपयोगित्वात् । परम्प- स्याऽपि कारणत्वे प्रकाशकत्वाङ्गीकारे शराबसम्पुटस्यापि तत्प्रसङ्गः । न चैवं व्यवहारोऽस्ति, तस्मान्नाननं प्रकाशे कारणमिति । अत्रानुमितियथा-रूपचक्षुःसनिकर्षाञ्जने रूपप्रकाशे करणं न भवतः, अभास्वरत्वे सति अप्रमाणत्वात् घटादिवत् ; अतैजसत्वाद्वा । पूर्वापरहेतू न, जैन-वैशेषिकथोदिप्रतिवादिनोरसिद्धौ । यचक्षुषोऽसजसत्वेऽनुमानं तत्तस्याप्रत्यक्ष भास्वरं रूपमभास्वरं वास्तीति सन्देहात् सन्दिग्धव्यभिचारित्वान्न साध्यसाधकम् । एवं युक्तयो वर्तते । तत्त्वं पुनस्तत्वविदो विदन्तीति प्रकृतं प्रस्तूयते ॥ २६ ।। तृतीयभेदं विषयमाह-~ विषयो भौमदिव्यौदर्याकरजरूपः॥ २७ ॥ 'विषयः' आत्मोपभोगयोग्यश्चतुर्विधो भवति । तत्र भूमौ भवो 'भौमः । स च काष्ठादिप्रञ्चालको वह्निरुच्यते । दिवि गगने भयो 'दिव्य' । स च सूरविद्युदादिः । उदरे जठरे भव 'औदर्यः। स चाहारितस्याहारस्थ मलरसधातुभावेन परिणामकारकः । आकरजः सुवर्णरूप्यादिरूपः आकरात् स्थानविशेषाज्जातः 'आकरजः' । ननु सुवर्गादि तैजसं न भवति, आकरजत्वात् , लवणवत् इति चेत् । न, वज्राक- रादिसमुद्भूतरस्नेषु तमस्युयोतकरेणु व्यभिचारात् । रत्नेष्वपि न तेजसत्वमिति न वाच्यम्, विमतानि रत्नानि तैजसानि, अन्यप्रकाशानपेक्षप्रकाशत्वात् , प्रदीपवत् । केचित् पुनरेवमाहुः-सुवर्णादि तैजसं न भवति, गुरुवात् , लोष्टवदिति । तदपि न सारम् , अङ्गारावस्थाग्नौ व्यभिचारात् । न तत्राग्निसमवेतं गुरुत्वं किन्तु पार्थिवकाष्ठे. ग्धनसमवेतमेव सयुक्तसमवायात् तत्रोपलभ्यते इति चेत् । तदत्रापि समानम् । सुवर्णा- दिपु प्राणिनामीवशेन पार्थिवावयवोपष्टम्भादनुद्भूतरूपस्पशेषु संयुक्तसमवायात् पार्थिवा- वयवगतं प्रतीयत इति । तस्माद् गुरुत्वं तत्रासिद्धम् । सुवर्णस्य तैनसत्वसिद्धौ किं प्रमाणमिति चेत् ? उच्यते-सुवर्णादि पार्थिवं न भवति, नैमित्तिकदचावे सत्यपि अत्यन्तमग्निसयोगेनादह्यमानत्वात् । यत्पुनः पार्थिवं तन्नैमित्ति- कद्रवत्वे सति अत्यन्तमग्निसंयोगेन दह्यते यथा घृतादि । न तथेदम् । तस्मात् पार्थिवं न १ प्रकाशकत्वस्य अ. १ पा. टि. । २ हेतून् अ.२ । ३ रसिद्धः अ २।४ विवा. दापनानि अ. १ पा. दि. । ५ पुण्यवरोन अ. १ पा. टि. । ६ मुवादिषु अ. १ पाटि.।

·जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी भवत्येवेति केवलव्यतिरकिणा हेतुना तस्य पार्थिवत्वनिषेधः । नाप्यं सुवर्णादि, सांसिद्धि- कद्रवत्वरहितत्वात्। ततश्च सुवर्गादि तैजसम् , रूपवत्वे सति पार्थिवाप्यत्वरहितत्वादग्निवदिति ॥२७॥ अथ चतुर्थद्रव्यवायुभेदान् व्यक्ति- वायुरपि नित्योऽनित्यश्च ॥ २८ ॥ 'अपि'शब्दाद् यथा पृथिव्यादयो नित्यानित्यभेदाद् द्विविधास्तथा 'वायुरपि' ॥२८॥ कोऽसौ नित्यः को वाऽनित्य इत्या- परमाणुलक्षणो नित्यः कार्यरूपस्त्वनित्यः ॥ २९ ॥ 'लक्षण'-'रूप'शब्दयोः समानार्थताख्यापनार्थ द्वयोरूपादानम् ॥ २९ ॥ आधभेदस्य प्रभेदानामभावाद् द्वितीयं भिनत्ति- सच शरीरेन्द्रियविषयप्राणलक्षणः ॥ ३० ॥ 'स च' कार्यलक्षणो वायुः । 'लक्षण'शब्दस्य सर्वत्राभिसम्बन्धाच्छरीरलक्षण इन्द्रियल लगो विषयलक्षगः प्राणलक्षगश्चतुर्विधो भवति ॥ ३० ॥ तत्राद्यं भेदं दर्शयति- शरीरं वायुलोके ॥ ३१॥ स्थानविशेषे 'शरीरम्' भोगायतनं पार्थिवावयोपष्टम्भाद् विशिष्टक्रियोपयोग्यं वॉयव- मस्तीति एतदाप्यादिवायवान्तं शरीरमागमादेव प्रतीयते ॥ ३१ ॥ द्वितीयभेदमाह- इन्द्रियं स्पर्शव्यजकम् ॥ ३२ ॥ 'इन्द्रियम्' प्रत्यक्षप्रतीतिजनकं 'स्पर्शस्य' स्पर्शनेन्द्रियमात्रग्राह्यगुणस्य 'व्याकम्' प्रकटीकरणमर्थात् स्पर्शनेन्द्रियम् । तद्वायवम् । तत्र-प्रमाणम् , स्पर्शनेन्द्रियं वायवम् , चक्षुरग्राह्यत्वे सति स्पर्शज्ञानानुमेयचात् , सम्प्रतिपजवायुवदिति । अस्यार्थः स्पर्शज्ञानानुमेयं स्पर्शनेन्द्रियम्-यथा-स्पर्शज्ञानं करणसाध्यम्, क्रियात्वाच्छिदिक्रियावदिति । वायुरपि स्पर्शज्ञानेनानुमीयते यथा-इदं स्पर्शज्ञानं स्पर्शवद्र्व्यस्पर्शविषयम्, स्पर्शज्ञानत्वात् घटस्पर्श- ज्ञानवत् । पृथिवीजलपायकानां चक्षुर्ग्रहणयोग्यत्वाद् विशेषणेन व्यवच्छेदः । परमाणुव्यणु- कानां तदपरेपामाकाशादीनां विशेष्येणेति । १ स्वाभाविक अ.१ पा. टि २ कार्यलक्षणोऽनित्यः क नि. । ३ कार्यरूपः क. सोऽपि नि. ४ विलक्षण: अ. २ । ७ चक्षुरग्राह्यत्वरूपेण अ. १ पा टि. । ८ स्पर्शज्ञानानुमेयत्वरूपेण विशेष्येण अ. १ पा. टि.। ५ चपायव अ.२।६ प्रमाणस्य अ. १ पा. दि ।

·२.1 जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी ननु वायुः प्रत्यक्ष एव, प्रत्यक्षस्पर्शवत्त्वात् घटवद् इति चेत् । न, स्पर्शनेन स्पर्श- मात्रस्यैव ग्रहणं न पुनर्वायोः प्रत्यक्षद्रव्यस्य रूपवत्त्वाव्यभिचारेण रूपवत्वप्रसङ्गात् । न च वायू रूपवान् । वायुनीरूपः, प्रत्यक्षगुणत्वे सति चक्षुरग्राह्यत्वादाकाशवत् । कथं तर्हि 'वायुरयं वाति' इति कुतः प्रतीतिरिति चेत् । तत्राभ्यासपाटवाद् व्याप्तिग्राहकप्रमाणनिर- पेक्षमेव तत्कालमनुमीयते । यत्पुनस्तत्प्रत्यक्षत्वेऽनुमानमुपन्यस्तं तत् 'शीतो वह्निर्दाहकत्वा- द्विमवदिति'वदनुभववाधितत्वात्कालात्ययापदिष्टम् । तस्माद्वायुरप्रत्यक्षोऽरूपद्रव्यत्वाद् गगनवदिति ॥ ३२ ॥ तृतीयं भेदमाख्याति- विषयस्तु वृक्षादिकम्पजनकः ॥ ३३ ॥ 'विषयः' भोक्तु गोपयोगी 'वृक्षादिकम्पः पादपपदार्थक्रियाविशेषः, तस्य 'जनकः' निमित्तकारणम् । वृक्षादिकम्पेन च सोऽनुमीयते । यथा-वृक्षादिकम्पः स्पर्शवद्र्व्यसंयोग- जन्यः, विशिष्टकम्यत्वात् जलकल्लोलाहतपङ्कजादिकम्पवत् । विशिष्टशब्देन भूकम्पादि व्यवच्छिद्यते । न च तत्राकाशादयो हेतवोऽस्पर्शवद्र्व्यत्वात् । न च पृथिव्यादयः, तदो- पलभ्यमानस्पर्शास्पदस्य नीरूपत्वात् । अतस्तत्कम्पे यनिमित्तं कारणं स वायुः ॥३३॥ चतुर्थ प्राणस्वरूपं निरूपयति----- प्राणश्च शरीराभ्यन्तरवारी ॥ ३४ ॥ 'च'शब्देन न केवलं वायुः पृथिव्यादिवच्छरीरन्द्रियविपयरूप एच किन्तु प्राणोऽपि तद्भेद इति दर्शयति । 'प्राणः' श्वासोच्छ्वासादिलक्षणः । शरीर भोगायतनम् । तन्मध्ये गमनागमनकारी ॥ ३४ ॥ नन्धपानवायुस्तविपरीतत्वात् पञ्चमो भेदः फिमिति नावादीयाशङ्कयाह- स एव क्रियाभेदादपानादिसज्ञा लभते ।। ३५ ।। 'स एव' प्राणलक्षणो वायुरेव । एक्कारः कार्यवायोनिषेधयति । 'क्रियाभेदात्' सकवारनिर्गमनादिलक्षणक्रियाविशेषादपानादिसनां प्राप्नोति । आदिशब्दा<द्गगारादि ॥ ३५ ॥ ननु विषयस्तु वृक्षादिकम्पजनको भोक्तुभोगयोग्य एवोकस्तंतः स्तिमितवायुः पञ्चमो भविष्यतीत्याशङ्का तिरस्करोति- १ पक्षादिकम्पे भ. १ पा. टि । २ प्राणस्तु क नि. । ३ निर्गमलक्षण अ.१। ४ मुबारादि अ २। ५ अन 'एवोकस्तस्तिमि' इति द्वयोरपि प्रत्योः पाठस्तथापि अर्थानु. सन्धान हवा संशोधन कृतम् ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [ ૨૧ स्तिमितवायुस्तु परमाणुसमूह एवानारब्धद्रव्य इति ॥ ३६ ॥ 'स्तिमितवायु' निश्चलवायु । सोऽनारब्धव्य । आस्थ स्वसमवेत कार्यरूपदव्य येन स तथाऽऽनारब्धद्रव्योऽनारधद्रव्य , परमाणूना समूहो निचय । एक्कारेण प्रका- रान्तत्व निराकरोति। यथा बहुभिर्मुसण्डैरनारम्बैकगोलक पुञ्ज प्रमीयते तथाऽयमपि॥३६ स्पर्शवन्ति चत्वारि भूतान्युक्त्या पक्षमभूताऽऽकाशभेदान् दर्शयति-- आकाशस्तु घटाकाशादिभेदभिन्नोऽनन्त एव ॥ ३७॥ घटेन सह सयुक्त आकाश 'घटाकाश' । आदिशब्दात् पटाकागादिभि प्रकारै मूर्त्तव्यभिन्नभिन्नैरनन्तै सह सयोगोपाधिवशादेकोऽपि अनन्तभदभिन्न इत्युच्यते । यथैकोऽपि विपुलस्फटिको नीलपीतवेतादिवस्तुसनिकर्पोपाधिवशान्नीलपीतश्वेताद्याकारेगावभासते तथा ऽयमपि ॥ ३७॥ अनुक्रमप्राप्त पष्ठ द्रव्य काल भिनत्ति-- कालस्तु उत्पत्तिम्थितिविनाशलक्षणस्त्रिविधः ॥ ३८ ॥ तत्र पदार्थाना जायमानता ‘उत्पत्ति ' । 'स्थिति' वर्तमानत्वम् । 'विनाश' प्रध्वस । तेपा निमित्तत्वोपाधिना कालस्यैकस्यापि त्रयो भेदा भवति । तथाहि-पदार्थस्योत्पत्ति कुर्वन् उत्पत्तिकाल इति व्यपदिश्यत, स्थितिनिमित्तत्वास्थितिकाल, विनाशनिमित्तत्वा- द्विनाशकाल इति । यथैकोऽपि पुमान् नाटककरणान्नाटकी, पचनक्रियाकर गात्पाचक इति व्यपदिश्यते। ननु पदार्थानामुत्पत्तिस्थित्यादिनिमित्तत्व काल्स्य कुत ' सनिधिवशाद् इति चेत्, न, आकाशादीनामपि सन्निधेर्वर्तमानवात्। 'अमुस्मिन् काले जात' 'अमुस्मिन् काले विनष्ट' इत्यधिकरणत्वेन व्यपदिश्यमानत्वादिति चत्, तदपि न सङ्गच्छते । गेहे जात 'अटव्या जात' इत्यादिप्रकारेण गेहादीनामप्यनिमित्तानामप्यधिकरणत्योपदेशात् । तस्मात् कालस्योत्पत्यादिनिमित्तत्व नोपपद्यत इति चेत् । तदसत् , घटादिकार्योत्पत्ती कारणालालादिनियमे सत्यपि कालविशेष नियमादेव सर्वेपामुत्पत्तिदर्शन्गत्तस्य निमित्तत्योपपत्ते । काल विशेषस्यानिमित्तत्वे सर्वकाल कारणानि कार्य कुर्युर विशेषात् । उक्त च-- "काल करोति भूतानि काल सहरते तथा ।" ॥ ३८ ॥ १ इति' कनि-पुस्तक्योनास्ति ।

·। २२] जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी सप्तमद्रव्यस्य दिशो भेदान् दर्शयति- दिग् ऐन्द्री आग्नेयी याम्या नैऋती वारुणी वायव्या कौबेरी ईशानी नागी ब्राह्मी रौद्रीत्येकादशविधा ।। ३९ ॥ एकेनाधिका दश । तावत्सङ्ख्या विधाः प्रकारा यस्याः सा तथा । इन्द्रस्येय- मैन्द्री, इन्द्रो देवता अस्या इति वा ऐन्द्री' । सा च पूर्वा दिग् लोकव्यवहियमागा गृह्यते । अग्नेरियमग्निर्देवताऽस्यामिति वा 'आग्नेयो । सा च अग्निकोणकः । यमस्येयं 'याम्या' दक्षिणा दिगिति । नैर्ऋतो .देवताऽस्यामिति नती' दक्षिणपश्चिमान्तरालवी नैर्मतकोणक इति । वरुणस्येयं वरुणो देवताऽस्यामिति 'वारणी' । सा च पश्चिमेति सज्ञान्तरा | समासः सर्वत्र पूर्ववदूह्यः । 'वायव्या' तु पश्चिमोत्तरयोरन्तरालवर्ती वायव्य. कोगः । 'कौवेरी' उत्तरा दिग् । 'ईशानी' ईशानकोणकः पूर्वोत्तस्योरन्तरालवर्ती । 'नागी' अधोभागः । 'बाही' ऊळ दिग् । 'रौद्री' दशानामपि दिशां मध्यमभाग इति । एतच्चा- दित्यस्य मेरोः परितः परिवर्तमानस्य संयोगविशेषोपाधिना एकस्या अपि दिशो भेद- प्ररूपगमिति ॥ ३९ ॥ किमाकाशादीनां त्रयाणां भेदकथनं पृथिव्यादिवद् वास्तवं किं वोपाधिकृतमिति व्याख्यामश्रद्दधानस्य कस्यचित् सन्देहं पिनष्टि- आकाशादित्रयं वस्तुतस्वेकैकमेयोपाधिभेदान्नानाभूतम् ॥४०॥ 'आकाशादित्रयम्' आकाशकालदिग्लक्षणं 'वस्तुतः' स्वरूपाद् ‘एकैकमेव' एकव- सख्याधिकरणमेव, पूर्वोक्तभेदभिन्नं च 'उपाधिभेदात् । तस्याकाशादित्रयस्य सत्वे यत्प्रमाणं तदने लक्षणावसरे निरूपयिष्यामः । आकाशादीनां वास्तवैकल्वे प्रमाणमदः-कालदिशौ वास्तवैकभेद, असमवेतभावचे सति नित्यं विशेषगुणानधिकरणत्वात् समयायवत् । अस. मवेतेति विशेषणेन कार्यदन्यगुणकर्मसामान्यविशेषाणां युदासः, अभावस्य च 'भाव'- शब्देन, शेषहेतुना तु परमाण्यात्ममनसामिति । समस्त-विशेगुगोच्छेदेनैव मुक्तवाङ्गो- कारान्मुक्तेन व्यभिचार इति चेत्, नित्यमिति पदेन तनिषेधात् । न ते नित्यं सर्वदा विशेषगुणानधिकरगं पूर्व विशेषगुणानां बुद्धयादीनां तेष्वाश्रितत्वात् । आकाशमपि वास्त- वैकभेदम्, अनात्मत्वे सति विभुत्वात्कालवत् ॥ ४० ॥ १ एशानी इति कनिपुस्तकेऽपि 'ईशानी' इति पादटिप्पणे । २ रोद्री च फ, नि । ३ इति ऐन्द्री म. ३ ४ अश्या इति श्र. २। ५ कोगिक स. १। ६ 'एशानी' क.। ७ प्रय तु वस्तुन एकमेव क. । ८"ध्यामः । आकाशादीनां वास्तवरत्वे प्रमाणमदः काल. दिशो यात्तवस्यागशादित्रयस्य सत्त्वे यत् प्रमाण त निरूपयिष्यामः आमा' इति पाठ ऐसकत्रमादवशात् समाविष्टः अ. १ प्रती । ९ वास्तव्येकत्वे अ. ३ । १० विशेषणोच्छेदेन भ. १।११ धात् । ते अ१ । १२ मुक्तात्मान. य. १ पा. टि. ।

·[२३ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अथाष्टमद्रव्यमात्मानं भिनत्ति- आत्मा तु परमात्मा क्षेत्रज्ञश्चेति दिविधः ।। ४१ ॥ कोऽसौ परमात्मा कोऽसौ क्षेत्रज्ञः । किं सख्याकः परमात्मा किं सख्याकश्च क्षेत्रज्ञ इत्याह- परमात्मा स्वीश्वर एक एव क्षेत्रज्ञा अस्मदादयोऽनन्ता एवं ॥ ४२ ॥ परम उत्कृष्टः सर्वज्ञः सर्वसामर्थ्यवान् सर्वदुःखरहित आत्मा ‘परमात्मा' । 'तुशब्दः क्षेत्रज्ञात्मनः सकाशाद्विशेषख्यापनार्थः । स चेश्वरो भूभूधरादिकर्तृत्वेनानुमित 'एक एव' । तस्य वहुत्वे विसदृशेच्छयैकस्य वस्तुनश्चिकीर्षा तदपरस्य नेति कदाचिदपि , कार्योत्पत्तिर्न भवेत् । एकस्यैवेच्छा सर्वेऽप्यनुवर्त्तन्ते इति चेत् । तकस्यैव तस्येश्वरत्वं नापरेषां तदि- च्छानुवर्तित्वाद् मृत्यवत् । वयमादयो येषां ते 'अस्मदादयः' । 'क्षेत्रज्ञाः' 'अनन्ताः' न विद्यतेऽन्तः पर्यवसानो(न) गणनया येषां ते तथा; प्रजापतिदेवर्षिकोटिकोकुन्थुकपशु- मनुप्यादयः सर्वेऽपि 'अस्मदादि'पदेन गृह्यन्ते । ननु मुक्तात्मा परमात्मा क्षेत्रज्ञो वा ? न परमात्मा, परमात्मनः ईश्वरादतिरिक्तस्य निषेधाभिधानात् । नापि क्षेत्रज्ञः समुच्छिन्नविशेषगुणमुक्तात्मनि बुद्धिगुणरहितत्वेन क्षेत्रं किञ्चिज्जानाति क्षेत्रज्ञ इति व्युत्पत्या किञ्चिज्ञत्वापरपर्यायस्य क्षेत्रज्ञत्वस्यासम्भवात् तस्मा- दयं तृतीयो भेदो वक्तव्य इति चेद् । उच्यते--गरीरसम्बन्धेन ज्ञानवत्वं विवक्षितं न पुनः कस्यचिदुक्तव्युत्पत्तिमात्रात् किर्मिज्ञवं, मुक्तात्मनामपि शरीरण पूर्वसम्बन्धे सत्येव ज्ञानवत्त्वात् । तेन तेषां क्षेत्रज्ञतेति । उभयत्रैवकारौ प्रकारान्तरत्वनिरासार्थो । अत्रात्मकत्ववादवादिनो वावदूका वदन्ति-ननु 'क्षेत्रज्ञा अस्मदादयोऽनन्ता एव' इति न मृध्यामहे श्रीजैनवत्त्वयाँ शरीरमात्रव्यापकत्वानङ्गीकारात्, आत्मनो विभुत्वाभिधाना- चानन्त्यप्रतिपादनस्याप्रामाणिकत्वात् । आत्मा विमुश्चेद् एक एव संगच्छते । तथाहि- विवादाध्यासितः आत्मा वास्तवैकभेदो विभुत्वादाकाशवत् । अथ तवं मतम्-आत्मन एकत्वे एकत्र जनने सर्वशरीरेपुत्पत्तिरेव, विनाशे विनाश एव स्यात् । तन्न किञ्चित् , एकस्याप्याकाशस्य घटादिसंयोगोपाधिना एकस्य घटाकाशस्योत्पत्तावप्यपरस्य पटाकाशदे- १ ईश्वर क नि। २ गुणनयां अ १ । ३ कीकिटिका. अ. १ । अ २। ५ ज्ञानवत्व नाम किं ज्ञानात्यन्ताभावानधिकरणाव, कालिकाभावो ज्ञानस्य योऽयं तस्यानधिकरणत्वं अनाश्रयत्व तद्विवक्षितम् अत्र अ. १ पा. टि. । ६ किञ्चिदशत्व अ. १ । ७ त्वयाऽतिशरीर अ २। ८ वाभिप्रायः अ. १ पा. टि. । ४ विशेषण ·२४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थो विनाशस्यापि सम्भवात् । न चाकाशे उत्पत्तिविनाशौ वास्तवौ स्त इति चेत् । अत्रापि समानम् । न च-एकस्य सुखित्वे सर्वत्र सुखित्वासको दु रिसत्वे तथात्वस्य-इति वाच्यम्, एकस्यापि नभस सुरनारिशब्दाधिकरणत्वेन मधुरगुणत्वस्य तत्कालमेवान्यत्र गर्दभशब्दाधिकरणत्वेन कठोरगुणत्वस्य च युगपदुपलम्भात् । तस्मादेक एव ब्रह्मस्वरूप आत्मेति सुस्थितम् । उक्त ---- "एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित नानोपाधिवशान्नाना दृश्यते जलच द्रवत् ॥" तथा च श्रुति --"एकमेवाद्विताय ब्रह्म नेह नानास्ति किञ्चन ।" तत्राभिधीयते-नन्वामन ऐक्येऽन्यशरारेऽनुभूतोऽर्थोऽन्यशरीरात्मना कुतो न स्मयते । शरीरभेदादिति चेत्, तर्हि बालशरीरानुभूतोऽर्थोऽपि वृद्धशरीरात्मना 'मह वाल्ये सुख्यभुवम्' 'मयैर दृष्टमासीत्' इत्यादिप्रकारेण कथ स्मयते, शरीरभेदस्य तत्रापि वर्तमान- स्वात् ' एकमेव शरीर बालवृद्धवयोवस्थायीति चेत् , ने, बालशरीर वृद्धशरारे भिन्ने, भिन्न- परिमाणोपेतत्वात् घटगराववत् इति भेदावगमात् । आत्माऽनेकत्वे प्रमाणमद -विमतानामेतेपा शरीराणा भोक्ता एको न भवति, सस्काराव्यवच्छेदे अन्यशरीरानुभूतास्मारकत्वात् । योऽनेकशरीराणामेको भोक्ता सोऽय शरीरानुभूतस्मारको हुणे यथा बालवृद्ध गरीरावस्थायी अहमितिप्रत्ययगम्यो मानस प्रत्यक्षो मदात्मेति केवलव्यतिरेकिणा हेतुना भेदसिद्धिरिति । य पुनरात्मैकत्वे 'विभुत्वाद्' टयुक्तो हेतु स भदे प्रमाणभावोपाधिना बाधित इति न साध्यसाधक । यच्च श्रुतिवचनमैश्यख्यापामुक्त तदपि न, अभिप्रायापरिज्ञानादेव । इह लोके एकमेवाद्वितीय ब्रह्म न, किन्तु किञ्चन नानाऽनकप्रकारमरताति प्रामाणिक- व्याख्यानान श्रुतिविरोध ॥ ४२ ॥ अथ प्रकृतमनुसधीयते । अथ नवमद्रव्यस्य मनसो भेदानभिदधाति- मनांसि प्रत्यात्मनिष्ठत्वादनन्तान्येव ॥४३॥ आत्मानमात्मान प्रति प्रत्याम, तर निष्टव विगिष्टसयोगत्वम् , न समवेतत्वम्, नित्यद्रव्याणा क्वचित्समघायाभावात् । नापि सयोगमात्र सर्वा मना विभुवेन समस्तमूर्त सयोगित्वात् समस्तमनसा सर्वात्मभिस्तुच्य योगित्यात् 'इद मनोऽस्यात्मन' इति व्यव- स्थाया अभावप्रसङ्गान् । तस्माद परत प्रतिनियता मनि सर्वविषयप्रतीतिहेतूना मनसा १ मा भ.11२ चत् । पाल अ.११ ३ मनस्तु प्रत्सात्मनिष्ठत्वादनन्तम् क, नि.। ४ एकात्मनि अ १ पा. र ।

·[२५ 40510 . जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी संयोगविशेषो निष्ठत्वं विशिष्टसंयोगवं वा, तस्मान्मनांसि अनन्तानि, प्रत्यात्मनिष्ठत्वात् शरीरवत् । न च हेतोरसिद्धिः, मनांसि प्रत्यात्मभिन्नानि, सर्वविषयज्ञानोत्पादकचात् शरीरवत् । इन्द्रियत्वाद्वा, चक्षुर्वत् ।। मनःसत्वे प्रमाणम्-सुखादिप्रतीतिः करणसाध्या, क्रियावाञ्छिदिक्रियावत् । न च तत्र चक्षुरादीनामवकाशोऽस्ति तेपामनात्मविषयत्वात् , तस्माद्यत्तत्र करणं तन्मन इति ।। ४३ ।। एतानि नवापि द्रव्याणि प्ररूप्य यानि नित्यानि चानित्यानि तानि दर्शयति- आकाशादिपञ्चकं नित्यमेव, अपरं नित्यानित्यम् ॥ ४४ ॥ आकाश-काल-दिगात्मनो लक्षणं 'पञ्चकम्' 'नित्यमेव' अविनाश्येव । प्रमाणं चात्र- आकाशादिपञ्चकं नित्यम् , निरवयवदन्यत्वात् , परमाणुवत् । एवकारः-आकाशादिपञ्चकं नित्यमेव, नानित्यमिति निर्धारणार्थः । 'अपरम्' आकाशादिपञ्चकाद् व्यतिरिक्तं पृथिव्यत्तेजो- वायुलक्षणं चतुष्टयं नित्यानित्यम् । परमाणुलक्षगं नित्यं कार्यलक्षणं द्वयगुका- नित्यम् ॥ ४४॥ एवं नवानामपि द्रव्याणां भेदानभिधाय नित्यानित्यविभागं च संमूच्य द्वितीय- पदार्थस्य चतुर्विंशतिभेदभिन्नस्य गुणस्य भेदानभिदधानोऽतिस्पटतरप्रतीतिजनकचक्षुर्मात्र- ग्राह्यत्वेन पूर्वमुपन्यस्त रूपं भिनत्ति- रूपंसितै-लोहित-हरित-कपिल-पीत-कृष्ण- चित्रभेदात्सप्तविधम्॥४५॥ 'रूपम्' वक्ष्यमाणलक्षणं सप्तप्रकारं भवतीति शेषः । तत्र 'सितं' शुक्लापरपर्याय क्षीरनीरडिण्डीरहीरादिपु वस्तुपु प्रतीयमानं गृह्यते । 'लोहित' रक्तं विद्रुमद्रुमपल्लवादिगतम् । 'पीतं' हरिद्रादिपूपलभ्यमानम् । 'कृष्ण' कालमञ्जनादिषु समवेतम् । 'हरित' नीलं हरिका- यादिवर्णः । 'कपिलं' कपिला गौरित्यादिप्रकारेणोन्मीयमानम् । 'चित्रम्' अनन्तरोक्तैः पड्भी रूपैरसमवायिकारणत्वेनारब्धं चित्रपटातिगत रूपमिति । अत्र केचित्- "एकं चेत्तत्कथं चित्रं चित्रं चेदेकता कुतः । एकं च तच्च चित्रं चेत्येतच्चित्रकरं वचः ।" १ नित्यानित्य च क । अन्यन्नित्यममनित्यं नि। २ सित-लोहित-पीत-कृष्ण-हरित- कपिश-चित्रभेदात् क. नि.। जिनवर्धनीकमस्तु सित-लोहित-पीत-कृष्ण-हरित-कपिश-चित्र इति । ३ चेन्मता अ. २ ।

·२६] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी इत्याहुः । तन किञ्चित् , प्रमाणोपलब्धस्य व्यपोढुमशक्यत्वात् । प्रतीयते च चित्ररूपम् । अनेकानि रूपाण्येवैकत्र चित्राकारेण प्रतीयन्ते इति चेत्, न, चित्रपटादि एकरूपाधिकरणं चक्षुह्यत्वात्, क्षीरादिवत् इत्यनेन तद्गतरूपस्यैक्यसिद्धेः । न च तत्रै केवलं सितं रूपम् , तस्यैव केपुचिदवयवेषु कालादिवर्णानामप्यवमासाद् । तत्तदवयवगतानि विलक्षगानि रूपाणि सितादीत्येव प्रतीयन्ते, न पुनश्चित्रं नाम रूपान्तरमस्तीति चेत् ; न, तदभावेऽ, वयविनो नीरूपत्वप्रसङ्गः । तथा च नीरूपदव्यत्वाच्चक्षुरग्राह्यत्वप्रसङ्गः। गृह्यते च चित्रपट एषः' इत्युल्लेखेनाऽवयवी । तस्मात्तत्रैकं चित्ररूपमस्तीति स्थितम् ॥ ४५ ॥ रूपेण समानभेदत्वात्तदनन्तरमुपन्यस्तस्य रसस्य द्वितीयगुणस्य भेदानाविःकरोति- रसोऽपि मधुर-कटु-तिक्त-कपायाम्ल-लवण-चित्रभेदात् सप्तविधः॥४६॥ रसः' रसनया गृह्यमागो गुणः । 'अपि'शब्दो यथा रूपं भेदवत् तथा रसोऽपि भेदभिन्न इति समानताख्यापनार्थः । एवं पूर्वत्र यथा स्वकीयपूर्वतनपदार्थेन तुल्यत्वसूचना- र्थोऽपिशब्द 'आपोऽपि' इत्यादिपु, तथोत्तरत्र 'गन्धोऽपि' इत्यादिप्चपिशब्दादयमेवार्थो ज्ञेयः। स सप्तप्रकारो भवति । तत्र 'मधुरः' मिष्टः । 'कटुः' निम्बकाष्ठादिगतः । 'तिक्तः' तीक्ष्गो राजी-विश्वादिगतः । 'कपायः' बब्बूलवृक्षादित्वगादिसमवेतः । 'अम्लः' बीजपूरादिष्वासाद्य- मानः । 'लवणः लवणादिषु उन्नीयमानः क्षाराऽपरपर्यायः । 'चित्र:' किञ्चन मधुरत्वेन किञ्चित् तिक्ताकारण प्रतीयमानः सुधादिपु हरीतक्यादिपु च समवेतो रस इति । चित्ररसैक्यं च पूर्वोक्तयुक्तिभिः साधनीयमिति ॥ ४६ ॥ पृथिव्यप्तेजसां विशेषगुणं रूपं निरूप्य पृथिव्यक्निष्टं रसं च विभव्य पृथिवीमात्र- निष्टं गन्धं विभजते-- गन्धोऽपि द्विविधः ॥ ४७ ॥ 'गन्धः' प्राणेन्द्रियेगाऽऽघायमाणो गुणः । द्वे विधे प्रकारौ यस्य स द्विविधः ॥४७॥ तावेव दर्शयति- सुरभिरसुरभिश्च ॥४८॥ तर 'सुरभिः' मिलदलिकुलभ्याकुलबहुलपरिमलपटलकलितनलिनीदलान्तर्वर्तमान- हंसेंसफाशकाचर्परपूरकस्तूरिकादिषु वस्तुपु जेनीयमागो गन्धोऽभिधीयते । 'च' पुनः १ निराकर्नुम् भ. १ पा. टि.। २ रूपस्यैमासिद्धः अ.।। ३ चित्रपटे अ. १ पा.टि. । ४ यत्ति अ.२। ५ हास. अ. २ ।

·जिनवर्धनीयुत्ता सप्तपदार्थी [२७ 'असुरभिः' पूत्यादिसमवेत इति ।। ४८ ॥ प्रत्यक्षगुणेषु चतुर्पु द्रव्येषु वर्तमानं चतुर्थ गुणं स्पर्श भिनत्ति-~- स्पर्शः शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् त्रिविधः ॥ १९ ॥ 'स्पर्शः' स्पर्शनेन्द्रियेण प्रतीयमानः 'त्रिविधः' भवति । कुतस्त्रैविध्यम् ? 'शीतोष्णा- ऽनुष्णाशीतभेदात्' । तत्र शीतस्पर्शः पानीये । उष्णस्पर्शस्तेजसि । न उष्णः अनुष्णः, न शीतोऽशीतः, अनुष्णश्चागीतश्चानुष्णाशीतः । स च पृथिव्यां वायौ च प्रतीयते । तत्र शीतोष्णो यो कदाचित् प्रतीयेते तो संयुक्तसमवायादेव, न पुनः समवेतौ ते तत्रेति । ननु उष्णो न भवति तदा शीतो भवत्येव, न शीतश्चेदुष्णो भवत्येवेति द्वयोः पर- स्परविरुद्धत्वात् कथमनुष्णाशीतः स्पर्शः सम्भवति इति चेत् ; न, परस्परविरुद्धयोरेकस्या- भावेऽपरसद्भावानान्तरीयक वाभावात् स्थलादौ जलानलयोः सहैवाऽभावदर्शनात् ॥४९॥ एवं विशेषगुणान् विभव्य सामान्यगुणानां भेदमभिदधानः पूर्व सङ्ख्यायाः सङ्ख्यामाह--- सख्यापि एकत्व-द्वित्व-बहुत्वभेदात् त्रिविधा ॥५०॥ 'सख्यापि' त्रिप्रकारा स्यात् । कुतः ? एकत्वेत्यादेः । एकत्वसङ्ख्या यथा एकोऽयं पुरुपः, एकमाकाशमित्यादिप्रत्ययजनयित्री । द्विल्यबहुत्वसख्ये पुनरपेक्षावुद्धिजनिते एव । यथा द्वाविमो पुरुपौ । द्वाभ्यामधिका त्रि-चतुः-पञ्चादिका यावद्गणनां कर्तुं पार्यते सा सर्वाऽपि बहुत्वान्तर्गता यथा बहवः पुमांसः । अत्र सार्वदिकी एकत्वसङ्ख्या एव स्वसमवायिकारणगतैकत्वसङ्ख्यातः समुत्पन्ना वर्वति । द्वित्ववहुत्वसहये तु अपेक्षाबुद्धिरचितत्वात् कियत्कालभाविनी एव न सार्वदिको । द्वयोर्वहूनां वा भिन्नत्वेन विवक्षया एकत्वस्यैवावशिष्टत्वात् ॥ ५० ॥ द्वितीयसामान्यगुणभेदानाविःकरोति- परिमाणमणु-महद्-दीर्घ-हस्वभेदाचतुर्विधम् ॥५१॥ एकम् 'अगु' अतिस्तोकं विस्तारे परमाणुद्वयणुकनिष्ठम् । द्वितीयं 'महत्परिमार्ग' >यणुकाधाकाशादिनिष्ठम् । तृतीयं 'दीर्घपरिमाणं' उच्चस्तरता त्र्यणुकायाकाशादिवस्तु- निष्ठम् । चतुर्थ 'हत्वपरिमाणम्' अतिनीचैस्तरता परमाणुद्वचणुकनिष्ठम् । ननु अणु-हस्खे परमाणुनिष्ठे महदीधै त्र्यणुकादिनिष्ठे । तत् किमिति परिमाणद्वयं नोकम् अणुमहदिति !-परमाणुनिष्ठमणुपरिमाणं त्र्यणुकाचाकाशपर्यन्तेषु वस्तुपु वर्तमान १ स्पर्शस्तु क नि । २ सङ्ख्या एकत्व क नि. । ३ विविधम् क ।

·२८] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी महत्परिमाणमिति ! | सत्यम् , अणुत्वं विस्तारे तुच्छत्वम् , हवं प्रलम्वत्वे तुच्छम् , महद् विस्तारेऽधिकं, दीधैं प्रलम्वत्वेऽप्यधिकम् । 'येऽप्येते घटादिपु अणुहूस्वादिव्यवहाराः तेऽप्यौ- पचारिका एव ! परमार्थतः अणुहूस्वे परमाणुष्वेव द्वयणुकेषु वा । लोकेऽपि अणुषु हस्व- मानीयता, महत्सु दीर्घमानीयताम् इत्यादि अणुहूस्वत्वयोः दीर्घमहत्वयोश्च भेदोपलम्भात चतुर्विधत्वमेव, न द्वैविध्यम् ।। ५१ ॥ अथ तृतीयं सामान्यं गुणं भिनत्ति-- पृथक्त्वमेकाऽनेकवृत्ति ।। ५२॥ पृथक्त्वं द्विविधं भवतीति अर्थाद् गम्यते । कथम् ! एकम् 'एकवृत्ति', द्वितीयं च 'अनेकवृत्ति' । तत्रैकवृत्ति यथा पूर्णकलशोऽयमितरेभ्यो घटपटादिभ्यो भिन्नो विलोक्यते । तथा अनेकवृत्ति यथा एतौ कलशौ इतरेभ्यो भिन्नौ, एते चेतरेभ्यो भिन्नाः। एकस्मादति- रिक्तस्यानेकत्याद् अनेकवृत्तिपृथक्त्वं द्विपृथक्त्वं बहुपृथक्त्वं च भवति । तच्चापेक्षावुद्धि- अनितमेव, न सादिकं भिन्नत्वेन विवक्षया एकवृत्तिपृथक्त्वस्यैवावस्थानावलोकनात् ।।५२॥ अथ चतुर्थ सामान्यगुणं भिनति- संयोगो द्विविधः ॥५३॥ संयोजनं 'संयोगः' द्वयोः स्वावयवव्यापिनोः पृथग्भूतयोमेलनम् । स द्विविधो भवति ॥ ५३॥ द्वैविध्यमेव दर्शयति- कर्मजो विभागजश्चेति ॥५४॥ कर्मण उत्क्षेपणादेर्जातः 'कर्मजः । स च प्रयत्नचालितयोस्तालिकादिनिमित्त- हस्ताद्योयोदेव्ययोर्वहूनां मीलने वा भवति । संयोगादुक्तस्वरूपाजातः 'संयोगजः' । यथा हस्तपुस्तकसंयोगात् कायपुस्तकसंयोगः । न हि शरीरं पुस्तकेन सह संयुक्तं साक्षादस्ति । परम्परया संयोगोऽस्ति स संयोगजः संयोग इति ॥ ५४ ।। अथ पञ्चमं सामान्यगुणं विभजते- विभागो द्विविधः ॥ ५५॥ विभजनं 'विभागः', संयुक्तयोईयोर्दव्ययोः पृथकरणम् ।। ५५ ॥ १ तुच्छ म. २ । २ यो भ. २ । ३ लोकोऽपि अ. ३ | ४ गोऽपिक नि । ५ तालादि अ २१६ गोऽपि क नि । -- ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [२९ सोऽपि द्विधा भवति- कर्मजो विभागजश्चति ॥५६॥ तत्र 'कर्मजः' यथा हस्तपुस्तकविभागः । 'विभागजः' यथा हस्तपुस्तकविभागात् कायपुस्तकविभाग इति ॥ ५६ ।। एवं मूर्तीमूर्त्तवृत्तीन् सामान्यगुणान् विभज्य, अथ मूर्त्तमात्रवृत्ती सामान्यगुणौ भिनत्ति- परत्वमपिकालकृतं दिक्कृतंच, अपरत्वमपि कालकृतं दिक्कृतं च ॥१७॥ परत्वमपरत्वं च द्विभेदं भवति । एक 'कालकृतम्' कालेन निमित्तीभूय कृतं काल- कृतम् , दिशा निमित्तीभूयकृतं 'दिकृतम्' । कालकृतं परत्वं च यथा वयसा स्थविरे पुरुपे परोऽयम्' इति प्रत्ययनिमित्तं, बालके 'अपरोऽयम्' इति प्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् । दिकृतपरत्वापरत्वे यथा दूरस्थे वस्तुनि 'परमिदम्' इति प्रत्ययनिमित्तं परत्वं तथा अदूरे वस्तुनि अपरमिति प्रत्ययनिमित्तमपरत्वम् ॥ ५७ ।। इति सामान्यगुणान् विभज्य आत्मविशेषगुणमध्ये प्रकाशरूपं वुद्धिगुणं विभजते- धुद्धिरपि स्मृतिरनुभयश्च ॥ ८ ॥ वोधनं 'धुद्धिः ज्ञानं पदार्थपरिच्छेद इत्यर्थः । सा च द्विविधा भवतीति गम्यते- 'स्मृतिरनुभवश्व' । तत्र स्मरण 'स्मृतिः' पूर्वानुभूतवस्तुनश्चिन्तनम् । अनुभवनम् 'अनुभवः' ॥५८॥ अथ स्मृतेः भेदाभावात् द्वितीयमनुभवं भिनत्ति---- अनुभवोऽपि प्रमा अप्रमा च ॥ ५९॥ 'अनुभवः' द्विधा भवतीत्यर्थाद् गम्यते । 'प्रमा' वस्तुनः सम्यक् परिच्छेदः । न प्रमा 'अप्रमा' वस्तुनोऽसम्यक्तया परिज्ञानम् ॥ ५९ ।। प्रमाया बहुवक्तव्यत्वादादौ अग्रमा भिनत्ति - अप्रमापि संशयो विपर्ययश्च ॥ ६०॥ तत्र संशयः' अनिश्चितं ज्ञानं यथा स्थाणुर्वा पुरुषो वेति । 'विपर्ययः विपरीत- ज्ञानं यथा शुक्तिशकले कलधौतारोप इति ॥ ६० ॥ अथ प्रमाया भेदावाह--- प्रमाऽपि प्रत्यक्षमनुमितिश्च ॥ ११ ॥ अक्षम् इन्द्रियं प्रति गतं 'प्रत्यक्षम्', अनुमननम् 'अनुमितिः ॥ ६१ ॥ १ परत्व कालकृत क नि । २ वो द्विविधः प्रमा क नि। ३ प्रभा प्रत्यक नि।

·३२] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी एव इति । एतानि पराङ्गानि भवन्ति, एतैः परार्थानुमानस्य सम्पूर्णत्वात् ॥ ६८ ॥ अथ स्वार्थपरार्थयोरङ्गान्याह- उभयाङ्गानि पक्षधर्मत्वम् , सपक्षे सत्त्वम्, विपक्षव्यावृत्तिः, अबाधितविपयत्वम् , असत्प्रतिपक्षत्वं चेति ॥ ६९ ॥ उभयोः पूर्वोक्तयोः स्वार्थ-परार्थयोरङ्गान्यवयवाः 'उभयाङ्गानि'। एतानि पञ्च उभय- त्रापि विलोक्यन्त इत्यर्थः । प्रतिज्ञादीनि पञ्च परार्थोपयोगिन्येव तेषां वचनस्वरूपत्वात् , स्वार्थलिङ्गस्य वचनानपेक्षत्वादिति । पच्यते इति पक्षो रूढत्वात् प्रतिज्ञास्थानं शब्दादिः, तस्य धर्मः, तत्र धर्मतया आधेय- रूपतया व्याप्य वर्तमानः तस्य भावः ‘पक्षधर्मत्वम्' । कोऽर्थः ! पक्षे हेतुाप्य वर्तमानों विलोक्यते न पुनरनित्यः शब्दः आकाशत्वादितिवदविद्यमानः । अविद्यमान वेऽसिद्धदोपेण दुष्टत्वापत्तेः । इत्येकमङ्गम् । सपक्षे दृष्टान्ते सत्त्वं विद्यमानत्वं न पुनरनित्यः गन्दः शब्दत्वाद घटवदित्यविद्य- मानत्वम् । अविद्यमानत्वे विरुद्धानध्यवसितदोपाभ्यां दुष्टत्वापत्तेः । ननु हेतुः पक्षे वर्तमानो विलोक्यते सपशेऽपि । तत्कुत एकत्र धर्मत्वमपरत्र च सत्त्वमिति भेदेनोक्तमिति चेत् ? उच्यते-पक्षधर्मत्वं पक्षे व्याप्यवृत्तित्वं न पुनः पक्षकदेश- वृत्तित्वेन साव्यसिद्धि', यथा नित्यानि वस्तूनि निष्क्रियाणि अमूर्त्तत्वादिति । अत्र सर्वेषां नित्यानां पक्षीकारादमूर्तान्याकागादीनि, मूर्तानि परमाण्यादीनि क्रियान्ति । तत्रामूर्तत्वा- दिति हेतुराकाशादिष्वस्ति पक्षकदेशे परमाण्वादिपु नास्तीति । सत्त्वं पुनर्विद्यमानतामात्रम् । सपक्षे व्यापिनः सपक्षकदेशवृत्तेश्च हेतोः सम्भवात् । तत्र शब्दाऽनित्यत्वे कृतकत्वादिः सपक्षे व्यापकः । सपक्षकदेशवृत्तिर्यथा अमूर्त. शब्दो गुणत्वाद्रूपवदित्यत्र अमूर्ता रूपादयः, आकाशकर्मादयश्च सपक्षा, तत्र 'गुणत्वात्' इति हेतुरेकदेशे रूपादिप्वस्ति आकाशादिषु च नास्तीति । एवं द्वितीयमङ्गम् । विपक्षात्साव्यरहितात् स्थानान्यावृत्तिनियमेन अवर्तमानत्वम्, न पुनरनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादितिवद् विपक्षेऽपि वर्तमानत्वम् । वर्तमानत्वेऽनैकान्तिकत्वापत्तेः, केवलविपक्ष- वर्तित्वे विरुद्धत्वापत्तेश्च । इति तृतीयमङ्गम् । अवाधितो वस्तुग्राहकप्रमाणेन प्रत्यक्षादिनाऽनिराकृतो विषयः साध्यं यस्य सोड- बाधितविषयस्तस्य भावस्तत्त्वम् , न पुनः शीतोऽग्निर्दाहकत्वाद्धिमवत् इतिवत्प्रत्यक्षवाधितः । नापि ब्राह्मगेन सुरा पेया, द्रवदव्यत्वात् क्षीरवद् इत्यागमवाधितः । - ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [३३ नापि-पृथिवीपरमाणघोऽनित्याः पाकजगुणाधिकरणत्वाद् घटवत् , अत्र प्रतिपन्ध्यनु- मानं पृथिवीपरमाणयो नित्या निरवयवद्रव्यत्वाद् आकाशवदितिवत् सत्प्रतिपक्षो हेतु:- वक्तव्यः । इति पञ्चममङ्गम् । 'च'कारः पुनरर्थः 'इति'शब्दः परिसमाप्त्यर्थः ॥ ६९ ॥ एतेषु अन्यतरभूषणेन रहितो हेतुरहेतुः स्यात् । भूपणानां दूपणपरिहारज्ञानपूर्वक- त्वात् । प्रस्तावाद् दूपणानि प्रकटीकरोति- तदाभासाः असिद्ध-विरुद्धा-ऽनैकान्तिका-मध्यवसित-कालात्यया- पदिष्टप्रकरणसमाः ॥ ७० ॥ 'असिद्धः' स्वरूपासिद्धो यथा रूपाणि सर्वाणि नित्यानि श्रावणत्वाद् इत्यादि । अथवा सिद्धो निश्चितः, न सिद्धोऽसिद्धः सन्दिग्धासिद्ध इत्यर्थः । विरुध्यते साध्येन सह विरोधमनुभवतीति विरुद्धः', यथानित्याः परमाणवो मूतत्वादित्यादि। एकान्ते भवः ऐकान्तिकः साध्यसाधकः पक्ष-सपक्षयोरेख वर्तमानः। न ऐकान्ति- कोऽनैकान्तिकः : पक्ष-सपक्ष-विपक्षे वर्तमान इत्यर्थः । यथाऽमूर्तः शब्दः प्रमेयत्वादित्यादि । न अव्यवसितः पक्षादन्यत्र साध्यसहचरितोऽप्रतीतः पक्ष एव वर्तमान इत्यर्थः । यथा अनित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यादिवत् । कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षादिप्रमागविरुद्धः, :.यथा अग्निरनुप्णः कृतकत्वात् जलव- , दित्यादि । प्रकरणसमः साध्यमपि साधयति तद्विपरीतमपि साधयति । यथा-अनित्यः शब्दः पक्ष-सपक्षयोरन्यतरत्वात् सपक्षवदिति । एवं नित्यः शब्दः पक्ष-सपक्षयोरन्यतरत्वादिति । अथवा सत्प्रतिपक्षोऽपि प्रकरणसम एवोच्यते, यथा शब्दो द्रव्यं भवितुमर्हति साक्षा- दिन्द्रियसम्बन्धेन प्रतीयमानत्वाद् घटवत् ; शब्दो गुणः, कर्मान्यत्वे सति जातिमात्रा- श्रयत्वात् रूपवत् । केचिद् अस्य विरुदाव्यभिचारी इति सज्ञान्तरमाहुः ॥ ७० ॥ ननु तर्क इति प्रमान्तरं वर्तते तत्किमिति पृथङ् नोक्तम् ! स्वप्नोऽपि ज्ञानविशेषो- ऽस्ति स किमिति पृथग् नोक्त इत्याशड्क्याह- तर्क-स्वप्नौ संशय-विपर्ययावेव ॥ ७१ ॥ तर्को विचारः बाह्यालीप्रदेशे पुरुपेगानेन भवितव्यमित्यादि संशये एवान्त- ·३४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी र्भवति, अनवधारणात्मकत्वात् । स्वप्नश्च विपर्ययो मिथ्याज्ञानत्वाद् इति तद्ग्रहणेनैव गृहीताविति ।। ७१ ॥ सविकल्पक-निर्विकल्पको ज्ञानविशेषौ वर्तते । कथं पृथग नोक्तौ इत्याशड्क्याह- सविकल्पक-निर्विकल्पकयोस्तु प्रमायामप्रमायां चान्तर्भावः ॥७२॥ विशेपेग कंप्यते वस्तु परिच्छिद्यतेऽनेनेति विकल्पः । विकापेन सह वर्तते इति 'सविकल्पक' सज्ञासचिसम्बन्धोल्लेखेन वस्तुपरिज्ञानम् ; यथा घटोऽयं शुक्ल इत्यादि । निर्गतं विकल्पं सज्ञादिपरिज्ञानं यस्मात् तत् निर्विकल्पकम्', यथा प्रथमाक्षसन्निपातजम्, गच्छत स्तृणस्पर्शादिनानं वा । एतयोः कचित्प्रमायामन्तर्भावः, यथा विद्यमानं घटादिवस्तु नाम- वर्णाकारादिपरिच्छेदेन सह परिच्छिद्यते, तत् सविकल्पकं प्रमायामन्तर्भवति, विद्यमानस्य वस्तुनः सम्यक्तया ग्रहणात् । तथा नामादिपरिज्ञानरहितं विद्यमानतणादीनां स्पर्श जातेऽपरकार्यरुद्धमनस्कस्य गच्छतः पुरुषस्य किञ्चिन्मे लगदस्तीति निर्विकल्पकं ज्ञानं सामान्याकारण भवति । तदपि प्रमायामन्तर्भवति, विद्यमानस्य वस्तुन एवं प्राहकत्वात्। एतयोश्च कचिदप्रमायामप्यन्तर्भावः यथा मरुमरीचिकायां निर्मलसलिलपरिपूर्णमुपलभ्यत इदं सरोवरमिति सविकल्पकम् । तथा नि.पदार्थ व्योम्नि चक्षुःसञ्चारकस्य किञ्चिद्वस्तु अनास्तीति उल्लेखि ज्ञानं निर्विकल्पकम् अप्रमायामन्तर्भवति निर्गोचरत्वात्तयोरिति ॥७२॥ एवं प्रत्यभिज्ञा-हानोपादानोपेक्षाज्ञानानामपि ।। ७३ ।। तत्तेदन्ताविशिष्टं पद 'प्रत्यभिना' । यथा स एवायं देवदत्त इति । 'हानं त्याग- वुद्धिः । 'उपादान' ग्रहणवुद्धिः । 'उपेक्षा' उदासीनवुद्धिः । एतेपामपि कचित्प्रमाया- मन्तर्भावः क्वचिदनमायां च ॥ ७३ ।। ननु उहानध्यवसायौ बुद्धि विशेषौ वर्तेते तौ चाप्रमाया भेदत्वेन न्यायवादिभिरेव किमिति पृथग् नोक्तावित्यागकामधरौकरोति--- जहानध्यवसाययोस्तु संशय एव ।। ७४ ॥ अन्तर्भाव इति पूर्वस्मादनुवर्तते । ऊहनम् ऊहः' वितर्कः सम्भावनमिन्यों यथा निर्मनुष्येऽरण्ये ऊर्धस्थेन स्थाणुनाऽनेन भवितव्यमिति ज्ञानम् । अव्यवसीयने निधीयते वस्त्वनेनेत्यध्यवसायो निश्चितं ज्ञानम् । तद्विपरीतः 'अनध्यवसाय.' यथा सिञ्जकोऽयं वृक्ष इत्यादि । एतौ च सशय एवान्तर्भवत इति संशयग्रहणेनैव गृहीताविति न पृथगुपात्ती, अनवधारणात्मकत्वाविशेषादिति ॥ ७४ ।। १ कल्पते स. १।२ विद्यमान अ. १ । ३ जाने अ१४ किमिन्मलति म.२। ५ ज्ञानमपि अ. १, अ..।

·जिनयर्धनीयुता सप्तपदार्थी [३५ वुद्धेभेदान् प्रभेदाश्चाभिधाय सर्वेपामात्मनामतीच इष्टत्वाद् आदावुपन्यस्त सुख भिनत्ति- सुखं तु सांसारिक स्वर्गश्च ।। ७५ ।। सश्रीयते बम्भ्रम्यते मनुष्य पश्वादिषु योनिपु अस्मिनिति ससार । तत्र भव 'सासारिकम्', सुकृतोपनीतसक्च दनाङ्गनादिभोगजन्यम् । 'स्वर्ग' ऊलोक तच्छा- मात्रेण मनोवाञ्चितार्था सर्वेऽपि सिद्धयन्ति । स्वर्गग्रहणेन स्वर्गस्थानजन्य सुख लभ्यत, स्थान स्थानिनोरभेदोपचारात् । तच्च मनुष्यादिसुखादत्य तमतिशायित्वात् पृथगुक्तम् । न तु मोक्षे सुखमस्ति, तेन तन्नोक्तम् ॥ ७५॥ अथ सुखविपरीत दु ख भिनत्ति - दुश्वमपि दुःखकारणमात्रप्रभवम् ॥ ७६ ।। 'दु स' प्रतिकूल्वेद्यमात्मनोऽरोचमानमेकप्रकारमेव भवति । दुखकारणानि शरी रादीनि, तन्मात्रं प्रभव उपत्तिस्थान यस्य तद् 'दु खकारणमात्रप्रभवम्' । 'मात्र'शब्दो ऽपरप्रकारनिरासार्थ ॥ ७६ ॥ अथ सर्वेपामात्मना सुखविषया इच्छा भवति, दु खविपयश्च द्वेपो भवति । एतयो सुख दु खान तरमुपन्यस्तयोर्यथाक्रम भेदानाविष्करोति- इच्छाऽपि साध्यविषया साधनविपया च, पोऽपि साध्यविषयः साधनविपयश्च ।। ७७॥ 'इच्छा' अभिलाप , 'द्वेष' च ज्वलना मक आत्मगुणो द्विविधो भवति । साध्य प्रयोजन विषयो यस्या सा 'साध्यविषया' यथा भोजनार्थिनो भोजनविषया । यथा (तथा) 'साधनविषया' । साध्य भोजन त साधकमन्नादिक तत्साधन द्रव्यादिक तद्विषया इच्छा 'साधनविषया' । तथा दु खपिणो दु खविषयप्रद्वेष साध्यविषय । दु खकारणेषु वैरिवर्गेषु य प्रद्वेष स साधनविषय इति ।। ७७ ।। अथात्मनिष्टप्रयत्नमात्मगुणभेदकथनावसरप्राप्तत्वाद्भिनत्ति--- प्रयत्नोऽपि विहितपतिपिद्धोदासीनविषयः ॥ ७८ ।। प्रयतते उत्सहते येन गुणेन स 'प्रयत्न' उत्साह इयर्थ । स त्रिविधो भवतीति गम्यते । विहित शास्त्रे करणीयत्वेन प्रतिपादितो धर्महेतुर्विषयो यस्य स 'विहितविषय । १ 'तु' क, नि पुस्तकयो स्ति । २ निषिद्धो क, नि । .

·३६] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 'विषय'शब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धात्; यथा देवयात्रादिनिमित्तमुद्यमः । प्रतिषिद्धः शास्त्रे- ऽकरणीयत्वेन प्रतिपादितः पापहेतुर्विषयो यस्य स 'प्रतिषिद्धविषयः' यथा परदारादिगमन- चौर्यादिकरणमुद्यमः । उदासीनो न विहितो नापि निषिद्धो विषयो यस्य स उदासीन- विपयो यथा शरीरकण्डूयनायथं हस्तचालनादिप्रयत्नः तस्य शास्त्रेषु करणीयाकरणीयत्वा- भ्यामप्रतिपादनात् पुण्य-पापयोरहेतुत्वाच्च ॥ ७८ ॥ सूत्रकारकण्ठोक्तान् सप्तदशगुणानभिधाय 'च'शब्दसूचितान् सप्त वक्ति । यथा प्रयत्नः कर्मणो हेतुस्तथा गुरुत्वमपि कर्मणो हेतुरिति ज्ञापनार्थ प्रयत्नानन्तरमुपन्यस्तं गुरुत्वं भिनत्ति- गुरुत्वं समाहाररूपमेकावयविनिष्ठं च ॥ ७९ ॥ 'गुरुत्वं भारापरपर्यायं द्विधा भवतीति गम्यते । सम्-सामस्येन आहरणमेकत्र मेलनं बहूनां वस्तूनामस्मिन्निति समाहारस्तद्रूपं तत्स्वभावम् , यथा लघूनामप्यर्कतूलादीनां वस्तूनां सम्मेलनाद् भारो भवति तत् 'समाहाररूपं गुरुत्वम्' । एकस्मिन्नवयविनि लोह-- लोष्टादौ निष्ठा यस्य तद् एकावयविनिष्टं, तस्यैकस्यापि बहुभारत्वात् ॥ ७९ ॥ अथ कर्मणः कारणत्वेन गुरुत्वेन सह समानताख्यापनार्थ तदनन्तरमुपन्यस्तं द्रवत्वं विभजते-- द्रवत्वं सांसिद्धिकं नैमित्तिकं च ॥ ८० ॥ संसिद्धेः स्वभावाद्भवं 'सांसिद्धिकं जलपरमाणुपु समवेतं नित्यम् । अनित्यं अनित्य- जलेषु । अप्सु द्रव्योत्पत्तेरनन्तरं द्वितीयक्षगे एवोत्पयते; द्रव्यविनाशानन्तरं च विनश्यति नार्वाग् तस्मादप्सु सांप्तिद्धिकं द्रवत्वमिति । निमित्तादग्निसंयोगादेर्जातं नैमित्तिक, यथा पार्थिवं घृतादि, तैजसं सुवर्णादि स्वभावादद्रवमपि चह्निसंयोगादिनिमित्ताद् द्रवीभवति व्यनाशाद गपि पुनः पिण्डीभूतमद्वस्वभाव स्यादिति नैमित्तिकं द्रवत्वं पृथिव्यां तेजसि च स्थितमिति ॥८॥ अथ स्वाभाविकद्रक्ववतीवेवाप्यु स्वाभाविकः स्लेहः स्यादिति द्रवत्वानन्तरमुप- न्यस्तस्य स्नेहस्य भेदावाह- स्नेहः स्वाभाविक औपाधिकश्च ॥ ८१॥ स्निह्यते सगृह्यते देवादिकमनेनंति स्नेहः' । स्वभावाद्भवः 'स्वाभाविका याक्द- द्रव्यभावीयर्थः, यथा जले । उपाधैर्जलपरमाणुसंयोगाद् भवः 'औपाधिकः' यथा सलिल- १ आहारण अ. १ । २ अवयवित्वं नाम किम् ! सस्वरूपाऽतिरिफाययाऽनपेक्षत्वम् भववित्वं, तस्मिन् ; अ. १. पा. टि । ३ अंतिक ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [३७ परमाणुनिष्ठोऽपि स्नेह सयोगेन मिश्रीभूतत्वात् पारितादिनिष्ठ प्रतीयते । ननु घृतादिपु स्वाभाविक एव स्नह किं नोच्यते इति चेत् । न, धृतादि स्नेह- विकलन् , पार्थिवत्वात् , लोष्ठयत् । अथवा भौमाग्नीन्धनत्वात् तृणादिवदिति, प्रमाण- चाधितत्वात् । प्रतीयते च स्नेहम्तस्मादौपाधिक कन्यते "मुख्यार्थवाधे उपाधि" इतिवचनादिति ॥ ८१॥ अयात्मनिष्ट सरकार भिनत्ति-- संस्कारो वेगो भावना स्थितिस्थापकश्च ॥८२|| सस्क्रियते पूर्वावस्थात विशेष आपद्यतेऽनेनेति 'सस्कार' । स त्रिविधो भवतीति गम्यते । तर धावत पुरुषस्य शीघ्रगमनोत्पाद्यो यो जनो भवति, धावन् पुमान् स्थातुमना अपि येन गुणेन स्थातु न शक्नोति स 'वेग' । भावन 'भावना' चिन्तन स्मरगमित्यर्थ । तस्योत्पादक सस्कारोऽपि 'भावना', कारणे कार्योपचारात् । स्थितौ स्वाभाविक्यामवस्थाया स्थापयति 'स्थितिस्थापक' यथा श्वपुन्छिका स्वभाववका नलिकान्त प्रक्षिप्य पण्मासानन्तर निष्कासिता येन गुणेन वन भवति स स्थितिस्थापफ इति । वेग स्थितिस्थापको आधचतु ष्टयद्यनिष्ठी, भावना चात्मनिष्ठा ।।८२॥ अथावशिष्टात्मगुणौ भेत्तव्याविति धर्माधर्मयोर्मध्ये पूर्व सुखसाधकत्वादिष्टं धर्म भिनत्ति- धर्म प्रवर्तको निवर्तकश्च ॥८॥ धरति दु खेभ्यस्त्रायत इति 'धर्म' । प्रवर्तयति ससार तीन भ्रमयति इति 'प्रवर्तक' यथा पापानुसन्धिना धर्मग लक्ष्यो भवन्ति । तासा मदेन च पापकर्माणि करोति । तत सुचिर ससारे वम्भ्रमाति । ससारान्निवर्तयतीति 'निवर्तक' यथा तत्वनानोत्पाद्येन धर्मेण पापक्षयो भवति, धर्मस्य च भोगेन क्षय , ततो मुक्ति । "पाप पुण्यक्षये मोक्ष " इति वचनादिति निर्वृतधर्ममूलत्वान्निवर्तक इति ॥८॥ अयं तद्विपरीताधर्मभेदी स्फुटीकरोति-- अधर्मः फलावसानो नमस्कारादिनाइयश्च ॥८४|| न धर्म 'अधर्म' पापम्, फलेन दुखभोगेनाऽवसान पर्यन्तो विनाशो यस्य स 'फलावसान' यथा-अधर्म हिंसादिक विधाय मृत्वा नानादुर्योनिपु च्छेदनभेदनादानि फलानि भुक्त्वा तेन पापेन जीयो मुच्यते, न पुन दुखभोग विना। तथा नास्यते इति . .

·३८] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी नाश्य । योऽधर्म तपश्चरणादिना क्षीयते, न पुनरामफलेन दुखभोगेन, यतोऽतिविहिता- नेकपातकोऽपि तपोभि सशोधितात्मा नोऽधर्मफलानि भुक्ते इत्यर्थ ॥८॥ अथावशिष्टस्य गदस्य भेदौ स्पष्टयति- शब्दो वर्णात्मकोऽवर्णात्मकश्च ॥८॥ वर्णा अकारादयस्तदात्मको यथा विदग्धवचनम्। 'अवर्णात्मक' भेर्यादिशब्द ॥८५॥ एव गुणभेदानभिधाय नित्यानित्यविभागमाह--- अत्र गन्ध-संयोग-विभाग-परत्वाऽपरत्व-सुख-दुःख -देप-संस्कार- धर्माऽधर्म-शन्दा अनित्यैकरूपाः ॥८६॥ अत्र एतेषु गन्धादयो गुणा नित्येषु परमाण्वाकागादिषु स्थिता , अनित्येषु द्वयगुक- घटादिनु स्थिता सर्वत्राऽनित्यमेव एक-रूप स्वरूप येषा त अनित्यैकरूपा'। यावद्दव्य- भारिवात् न च निया इत्यर्थ । पार्थिव परमा गुयु ग-यस्थ पाकज वान्न नित्यत्वम् अपरपर- माणुपु तस्यैवाभावादिति ॥८६॥ अन्ये नित्यानित्यरूपाः ॥८॥ 'अन्ये' पूर्वोक्तेभ्योऽशिष्टा रूप स्पर्श रस-सङ्ख्या परिमाण पृथक्त्व-बुद्धीच्छा- प्रयत्न गुरुव-द्रवत्व स्नेहाख्या । वुद्धीच्छाप्रयत्नवर्जा नियेपु नित्यरूपा, अनित्येषु दूचगुकादिषु अनित्यरूपा । वुद्धीच्छा प्रयत्ना अस्मदाढिनिष्ठा अनित्या मुक्ततायामेतेषा- मुच्छेदात् । ईश्वरनिष्ठा पुनर्नित्या एव तेषा सार्वदिकत्वात् ॥८७|| अथ व्यापकाव्यापकमैदावाह- संयोग-विभाग-सुग्व-दुःख द्वेष-संस्कार-धर्मा-ऽधर्म-शन्दा अव्यापकाः ॥८८॥ एत सयोगादय , अव्यापफा स्याश्रयैकदेशवृत्तय ॥८८॥ युद्धीच्छा प्रयत्ना उभयरूपाः ॥८॥ स्वाश्रयैकदेशमृत्तयोऽस्मदादिपु, स्वाश्रयच्यापमा ईश्वर ।।८९।। अन्ये स्वाश्रयव्यापकाः ॥१०॥ 'अन्ये तेभ्योऽवगिष्टा रूपदयो द्वादशगुगा 'स्वायव्यापफा' एवं ॥९॥ अन्ये तु का २ सयोगादिशब्दान्तास्तु अन्यायका एव-फ। ३ समुचित वस्तु-म ·[ ३९ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अथ कर्मणां विभागमाचष्टे- उत्क्षेपणादयो विहितनिपिद्धोदासीनरूपाः ॥११॥ 'उत्क्षेपणादयः विहितरूपाः पञ्च, निषिद्धरूपाः पञ्च, उदासीनरूपाः पञ्च, इति पञ्चदश भवन्ति इति । तद्यथा--उत्क्षिप्यते वस्तू-र्वदेशे क्षिप्यतेऽनेनेत्युत्क्षेपणम् । तत् कचिद्विहितं पुण्योपचयहेतुर्विधितः प्राप्तम् ; यथा वेदोचाराद्यर्थ हस्तोत्क्षेपणम् । कचित्प्रतिपिद्धं पापहेतुर्भवति यथा जीवाभिघातार्थ लकुटोक्षेपणम् । कचिदुदासीनं पुण्यपापयोरहेतुः, यथा शिरःकण्डूयनाद्यर्थ लकुटोक्षेपणम् । 'आदि'शब्दाद् अपक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनादीनि गृह्यन्ते । तत्रापक्षिप्यते वस्तु अधोऽनेनेत्यपक्षेपणम् । क्वचिद्विहितं यथा देवादिनमस्या) शिरोऽवनामः । क्वचित्प्रतिषिद्धं यथा जीवघाताय मुगलाद्यपक्षेपणम् । क्वचिदुदासीनं यथा गच्छतः पुरुपस्योपरिपादापक्षेपणम्। आकुञ्च्यते सङ्कोचं वस्तु नीयतेऽनेनेति आकुञ्चनम् । तत् क्वचिद्विहितं यथा जोवाकुलायामिलायां जीवरक्षगार्थ शरीरसङ्कोचनम् । प्रतिपिद्धं यथा चौर्याय प्रविशतो विवरादौ स्वावयवसङ्कोचनम् । उदासीनं यथा स्ववस्त्रादिसकोचनम् । प्रसार्यते सङ्कुचितं वस्तु विस्तारं नीयतेऽनेनेति प्रसारगम् तत् कचिद्विहितं यथा देवपूजार्थं हस्तप्रसारणम् । प्रतिषिद्वं च प्रतिमहाद्यर्थ हस्तप्रसारणम् । उदासीनं स्ववस्त्रादिप्रसारणम् । गम्यते स्थानान्तरमनेनेति गमनम् । तत् क्वचिद्विहितं यथा देवयात्रार्थम् । प्रतिपिद्रं यथा परदारगमनार्थम् । उदासीनं यथा भोजनार्थं गमनमिति । एवं पञ्चमु कर्ममु प्रत्येकं भेद- यसम्भवात् पञ्चदश भेदा भवन्ति ॥११॥ अथ सामान्यभेदावाविर्भावयति- सामान्य जातिरूपमुपाधिरूपं च ॥१२॥ जातिरेव रूपं स्वरूपं यस्य तत् 'जातिरूपम् । तथा 'उपाधिरूपम् अपि ॥१२॥ जातिः किमुच्यते इत्यागक्याह--- जातिः सत्ताद्रव्यत्वगुणत्वकर्मत्वादि ॥१३॥ जातिः सादिकं सामान्यं गमनादिक्रियानिरपेक्षं वस्तु स्वाभाविकम् । तत्र सत्ता-यस्याः सकाशात् 'सत्' 'सत्' इति प्रत्ययो भवति । पृथिव्यादिषु 'द्रव्यं 'द्रव्यम्', गुणेषु 'गुगः' 'गुण', उत्क्षेप गादिषु 'कर्म' 'कर्म' इति प्रत्यया भरन्ति, तद् द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्म चम् आदिशब्दात् पृथिवी त्वं घटत्वं गोत्वमित्यादि ॥ ९३ ॥ उपाधिरूप किमुच्यते इत्याशक्याह-- उपाधिरूपं पाचकत्वादि ॥१४॥ १ सधुचित त वस्तु अ १ । २ त्वम् ॥ अ १ अ २ ।

·३८] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी नाश्यः । योऽधर्मः तपश्चरणादिना क्षीयते, न पुनरात्मफलेन दुःखभोगेन, यतोऽतिविहिता- नेकपातकोऽपि तपोभिः संशोधितात्मा नोऽधर्मफलानि भुङ्क्ते इत्यर्थः ।।८४॥ अथावशिष्टस्य शब्दस्य भेदौ स्पष्टयति- शब्दो वर्णात्मकोऽवर्णात्मकश्च ॥८॥ वर्णा अकारादयस्तदात्मको यथा विदाधवचनम्। 'अवर्गात्मक.' भेर्यादिशब्दः।। ८५॥ एवं गुणभेदानभिधाय नित्यानित्यविभागमाह---- अत्र गन्ध-संयोग-विभाग-परत्वाऽपरत्व-सुख-दुःख- :ख-देष-संस्कार- धर्माऽधर्म-शब्दा अनित्यैकरूपाः ॥८६॥ अत्र एतेषु गन्धादयो गुणा नित्येषु परमाण्वाकागादिषु स्थिताः, अनित्येपु द्वचणुक- घटादिषु स्थिता. सर्वत्राऽनित्यमेव एकं-रूपं स्वरूपं येषां ते अनित्यैकरूपाः' । यावद्दव्य- भारित्वात् न च नित्या इत्यर्थः । पार्थिव-परमा गुपु गन्यस्य पाकन-धान्न नित्यत्वम् अपरपर- माणुपु तस्यैवाभावादिति ॥८६॥ अन्ये नित्यानित्यरूपाः ॥८७॥ 'अन्ये पूर्वोक्तेभ्योऽवशिष्टाः रूप-स्पर्श-रस- स-सङ्ख्या-परिमाण-पृथक्त्व-बुद्वीच्छा- प्रयत्न-गुरुत्व-द्रवत्व-स्नेहाख्याः । बुद्धीच्छाप्रयत्नवर्जा नित्येषु नित्यरूपाः, अनित्येषु द्वयगुकादिषु अनित्यरूपाः । बुद्धीच्छा-प्रयत्ना अस्मदादिनिष्ठा अनित्या मुक्ततायामेतेषा- मुच्छेदात् । ईश्वरनिष्टाः पुनर्नित्या एव तेषां सार्वदिकत्वात् ॥८॥ अथ व्यापकाव्यापकभेदावाह - संयोग-विभाग-सुख-दुःख-द्वेष-संस्कार-धर्मा-ऽधर्म-शब्दा अव्यापकाः ॥८८॥ एते संयोगादयः; अन्यापकाः स्वाश्रयैकदेशवृत्तयः १८८॥ बुद्धीच्छा प्रयत्ना उभयरूपाः ।।८।। स्वाश्रयैकदेशवृत्तयोऽस्मदादिपु, स्वानयव्यापका ईश्वरे ।।८९॥ अन्ये स्वाश्रयव्यापकाः ॥१०॥ 'अन्ये एतेभ्योऽवगिष्टा रूपादयो द्वादशगुगा 'स्वाश्रयायापका' एव ॥९०|| १ अन्ये तुफ । २ सयोगादिशब्दान्तास्तु अव्यारका एक-क । ३ सधुचित वस्तु-म .

·- जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [ ४१ नंनु प्रतीयते एव शीतस्पर्श तमसि, पित्ताकुलस्य मान्याधिष्ठितस्य तापशान्त्यर्थं वैद्यैस्तमसि सस्थापनोपदेशादिति चेत्, तदसारम् , कारागृहादौ प्रभूतनिरन्तरवान्तसहावेऽपि महदू- प्मानुभावात् । यो मन्दस्य तमसि स्थापनोपदेश स तैजसोष्णस्पर्शनिवृत्यर्थ, तमसश्च तेजोऽभावरूपत्वात् । कारागृहादौ तमोभावे ऊभानुभावादुगरपर्श तदिति चेत् , न, औदर्य- तेजप्त प्रागवायुना दीप्यमानस्यैव तनौण्यात्। तस्मादस्पर्शवदेव तम । तत्र प्रमाण-तमो न स्पर्शरत् स्पर्शनाग्राह्यत्वाद्गगनवत् । नाऽय हेतुरसिद्ध , निर्मालितनयनस्य स्पर्शनेनाऽत्रा न्धकारमस्ति नास्ति वेति प्रत्ययाभावात् । ततश्चाऽस्पर्शवत्वान रूपवत्त्वम्। ननु कृष्णाकारण कुतस्तत्प्रतातिरिति चेत् । उच्यते, सर्वे चाक्षुपा पदार्था आलोकसहकृता चक्षुपा विलोक्यन्ते, या चालोको न भवति तत्र पदार्थावलोफाभावे भ्रात्या कृष्णाकारा प्रतीतिर्भवति । यथा प्रेमाशेपि वर्तमानस्य पुसो निमील्तिनयनयमलस्य प्रलीननयनस्य वा चक्षुपा पदार्थाs वभासाभावे सर्व जगद् अञ्जनावलिममिपावभासते । तस्मान्न तत्र रूपमस्ति । तस्मान्न दव्य फिन्तु स भासामभाव एवेति स्थितम् ॥ ९७ ॥ ननु एते सप्ताऽपि पदार्या शक्तिमन्त कार्याणि कुर्युस्तदहिता वा द्वितीयपक्षे पृथिवीवदहनोऽपि दहनक्रिया न कुयात् , दाहकत्वरहितत्वाऽविशेषात् । गक्तिमन्तश्चेत् , तर्हि सा शक्तिरष्टम पदार्थ किं नावादीत्याशक्याह- शक्तिः 'स्वरूपमेव ॥९८॥ 'शक्ति' दहनादीना 'स्वरूपमेव' न पुन पृथक् पदार्थ इत्यर्थ ननु दाहकत्वस्य स्वाभाविकत्वाङ्गीकारे मणि मन्त्रौषधीना सान्निध्येऽपि ज्वलनोs गुन्यादि प्रवालयेत् , स्वभावस्या-यथा कर्तुमशक्यत्वात् । न चैव दृश्यते । तस्माद्दाहकत्व नाम शक्तिर्वस्तुत पृथाभूताऽस्ति । सा च मणिमन्त्रादिसान्निध्येन प्रतिबध्यते । ततश्च दाहकव पावके इति चेत् । तदपि फल्गु, यतो दहनस्येदृश एव स्वभावो यत्तादृशमणिमन्त्रादीनाम सान्निध्ये एव दाहकत्व, न तत्सान्निध्ये । यथा लोहस्य अयस्कान्तपाषाणसानिध्ये एव स्वतन्त्रा क्रिया, न पुनरसान्निध्ये, तस्य तथाविधस्वभावत्वात् । ननु शक्त्यनङ्गीकारे गगने न्दीवरवत् न किञ्चिद्वस्तु कार्यं कुर्यात् , नि शक्तिकत्वाऽविशेषात् इति चेत् । उच्यते, शक्ति शक्तिमती तदहिता वा ? आये सैव शक्त्यन्तर वा ' सा चेत् , आत्माश्रय , शक्त्य- - , १ इति आक्षेपे अ.१ पा टि । २ नयनस्पशनेजान्धकार' अ २ । ३ मस्ति वेति 1। ४ भावना अ. २ । ५ प्रशोऽपि अ १ । ६ शक्तिद्रव्यादिकस्व० क। शधि- द्रव्यादित-नि ।

·- ४० ] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी पचतीति पाचकस्तस्य भावस्तत्वम् । यतो हि पाचकेतु सपु पाचकोऽय पाच कोऽयमिति अनुवृत्तिप्रत्ययो भवेतीति पाचकच सामान्य भवति, पाचकोऽपि पचनक्रिया परित्यागादपाचक इति प्रतीयते, यत स पाचक पठनक्रियाफरगापाठकोऽपि, लेखनक्रिया करणात् लेखक इति । तस्मात् पाचकत्व सामान्यम्, अनुवृत्तिप्रत्ययहेतुत्वात् , सबाधक वाच्चो पाधिरूप कन्स्यते "मुख्यार्थवाधे उपाधि " इति वचनात् ।। ९४ ॥ विशेषाणा वनन्ता भेदा प्रागुक्ता एव । समपायस्य भेदो नास्ति तस्यैक्यात | अथ चतुर्णामप्यभावाना प्रभेदान् वक्ति- प्रागभावादयः प्रतियोगिभेदादनन्ता एव ॥ १८ ॥ प्राकू पूर्वमभावो यथा चक्रचा(चोटिताया मृदि घटनागभाव । आदिशन्दात् प्रध्वसाभावादयस्तेषा प्रतियोगी विरोधी, यथा घटाभावादेर्घटादि । तस्य भेदादानन्यात् प्रत्येक चत्वारोऽप्यभावा अनन्ता एव । यस्याऽभाव कथ्यते तस्य य सम्बधी प्रतियोगी यथा घटाभावस्य घट इनि ॥ ९५ ॥ ननु परत्वेन विप्रकृष्टत्वप्रत्ययो भवति, अपरत्वेन अदूरवप्रत्ययो भवति । ते परत्वा परत्वे उक्ते पर 'मध्यमोऽय' इति प्रतातिहेतुर्मव्यमान गुगो नोक्त फिमर्थमित्यागद्दामध करोति- मंध्यमत्वं परत्वापरत्वाभावः ॥ ९६ ॥ यत्र परत्वापरत्वयोरभावो भवति तत्र मध्यमव प्रतीयते पर स तयोरभाव , न गुणान्तरमिति ।। ९६ ॥ ननु नवैव द्रव्याणीति न सङ्गतम्, दशमद्रव्यस्यान्धकारस्य भावात् । तथाहि तमो द्रव्यम् , रूपाधिकर गत्वादअनादिति प्रमाणसिद्धे -इत्याशङ्कयाह- अन्धकारोऽपि भासामभाव एवं ॥ ९७ ॥ न पुनर्दव्यान्तरम् । यत्पुन प्रमाणमभागि तदसिदोषदुष्टमिति न साध्यसाधकम् । तमश्चेद् द्रव्य तदा नित्यमनित्य वा न तापनित्यम् , भास्करकरप्रसरावसरे विनाशदर्शनात् । अनि य चेत्, आकस्मिक परमाणुप्रक्रमेगोत्पन्न वा न तावदायम् , आकस्मिकस्य वस्तुनोs सम्भवात् । द्वितीयपक्षे ते परमाणद स्पर्शवन्त स्पर्शशू-या या ' न तावस्पर्शशून्या , तेपा मनोयत् कार्यव्यानारम्भमत्वापत्ते । नापि स्पर्शात , तत्कार्ये स्पर्शाऽनवलोकात् । १ भाति । पारस अ. ११२ मध्ययम् क, नि । ३ मध्यमगुण अ १ पाटि । ४ अन्धकारोप्यभाव क, नि । ५ अक्सान्मनसो दम्याऽनारम्भमत्व इति प्रशस्तकरभाध्ये - ·, जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [४१ नेनु प्रतीयते एव शीतस्पर्शः तमसि, पित्ताकुलस्य मान्याधिष्ठितस्य तापशान्त्यर्थ वैयेस्तमसि संस्थापनोपदेशादिति चेत्, तदसारम् , कारागृहादी प्रभूतनिरन्तरध्वान्तसद्भावेऽपि महतू- प्मानुभावात् । यो मन्दस्य तमसि स्थापनोपदेशः स तैजसोष्णस्पर्शनिवृत्यर्थ, तमसश्च तेजोऽभावरूपत्वात् । कारागृहादौ तमोभावे ऊष्मानुभावादुष्णस्पर्श तदिति चेत्, न, औदर्य- तेजसः प्रागवायुना दीप्यमानस्यैव तत्रौण्यात्। तस्मादस्पर्शवदेव तमः। तत्र प्रमाण-तमो न स्पर्शवत् स्पर्शनाग्राह्यत्वाद्गगनवत् । नाऽयं हेतुरसिद्धः, निलितनयनस्य स्पर्शनेनाऽत्रा- न्धकारमस्ति नास्ति वेति प्रत्ययाभावात् । ततश्चाऽस्पर्शवत्वान्न रूपयत्वम् । ननु कृष्णाकारण कुतस्तत्प्रीतिरिति चेत् ? उच्यते, सर्वे चाक्षुपाः पदार्था आलोकसहकृताः चक्षुपा विलोक्यन्ते; यत्र चालोको न भवति तत्र पदार्थावलोकाभावे भ्रान्या कृष्णाकारा प्रतीतिर्भवति । यथा प्रकाशेपि वर्तमानस्य पुंसो निमीलितनयनयमलस्य प्रलीननयनस्य वा चक्षुपा पदार्थाs- वभासाभावे सर्वं जगद् अञ्जनावलिप्तमिवावभासते । तस्मान तत्र रूपमस्ति । तस्मान द्रव्यं किन्तु स भासामभाव एवेति स्थितम् ।। ९७ ॥ ननु एते सप्ताऽपि पदार्थाः शक्तिमन्तः कार्याणि कुर्युस्तदहिता वा ? द्वितीयपक्षे पृथिवीवदहनोऽपि दहनक्रियां न कुर्यात्, दाहकत्वरहितत्वाऽविशेषात् । शक्तिमन्तश्चेत् ; तर्हि सा शक्तिरष्टमः पदार्थः किं नावादीयाशङ्क्याह-- शक्तिः 'स्वरूपमेव ॥ ९८ ॥ 'शक्तिः' दहनादीनां 'स्वरूपमेव' न पुनः पृथक् पदार्थ इत्यर्थः । ननु दाहकत्वस्य स्वाभाविकत्वाङ्गीकारे मणि-मन्त्रौषधीनां सान्निध्येऽपि ज्वलनोऽ- गुल्यादि प्रज्वालयेत्, स्वभावस्यान्यथा कर्तुमशक्यत्वात् । न चैवं दृश्यते । तस्मादाहकत्वं नाम शक्तिर्वस्तुतः पृथग्भूताऽस्ति । सा च मणिमन्त्रादिसानियेन प्रतिबध्यते । ततश्च दाहकत्वं पावके इति चेत् । तदपि फल्गु, यतो दहनस्येदृश एव स्वभावो यत्तादृशमणिमन्त्रादीनाम- सान्निध्ये एव दाहकत्वं, न तत्सान्निध्ये । यथा लोहस्य अयस्कान्तपाषाणसानिध्ये एव स्वतन्त्रा क्रिया, न पुनरसानिध्ये, तस्य तथाविधस्वभावत्वात् । ननु शक्त्यनङ्गीकारे गगने- न्दीवरवत् न किञ्चिद्वस्तु कार्यं कुर्यात् , निःशक्तिकत्वाऽविशेषात् इति चेत् । उच्यते, शक्तिः शक्तिमती तद्रहिता वा ? आये सैव शक्त्यन्तरं वा ? सा चेत्, आत्माश्रयः, शक्त्य- १ इति आक्षेप अ. १. पा. टि । २ नयनस्पर्शनेऽत्रान्धकार' अ २ । ३ मस्ति वेति अ. १ । ४ भावभ्रा अ. २ । ५ प्रकाशोऽपि अ. १ । ६ शकिव्यादिकरस. का शकि- द्रव्यादिस्व --नि।

·, ४२ ] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी न्तरं चेत् , स्पष्टैवानऽवस्था । द्वितीयपक्षे सा शक्तिः स्वाश्रये 'किञ्चिद्विशेष करोति वा न करोति ? 1] करोतीति चेद्, व्याहतोऽसि, भवन्मते निःशक्तिकस्य गगनेन्दीवराय- मानत्वात् । नेति चेत् ; पूर्ववत् शक्त्युत्पत्तावपि अदाहकत्वमेव, पावके विशेपानाधानात् । अथ पूर्वमपि दाहकत्वमस्तीति चेत् : तर्हि शक्त्याः किं फलम् ? तस्मान्न शक्तिः स्वरूपात् पृथगिति ।। ९८ ॥ ननु 'दण्डी' इत्यत्र प्रतीतेर्दण्डपुरुपयोरन्यतरो विषयः उभयं वा ? न तावदुभयम्, ज्ञानस्य युगपपदार्थद्वयाग्राहकस्वभावत्वात् । नाऽप्यन्यतरो दण्डविशिष्टस्यैव पुरुषस्य ग्रहणोपलम्भात् । तस्माद्दण्डपुरुषव्यतिरेकिणी 'दण्डी' इति मिलितप्रतीतिवेद्या तदुभयनिष्टा एकरूपा विशिष्टिर्नाम पदार्थान्तरमस्तीत्याशड्क्याह- 'विशिष्टिस्तु विशेषणविशेष्यसम्बन्ध एवं ॥१९॥ विशेषणं विशिष्टिः' सा न पदार्थान्तरं किन्तु विशेषणविशेष्यसम्बन्धः' । विशेष्यते विजातीयेभ्यो भेदेनाभिधीयतेऽनेनेति विशेषणं दण्डः, विशेष्यते यत्तद्विशेष्यं पुरुषः तयोर्यः परस्परं सम्बन्धः संयोगः स एव विशिष्टप्रत्ययस्य विपयः। क्वचित्समवायोऽपि यथा 'शुक्लोऽयं पटः' इति ॥९९॥ ननु सादृश्यं भिन्नपदार्थो वक्तव्यः सदृशेष्वपि वैसत्यदर्शनाद् इत्याशक्याह- सादृश्यम् उपाधिरूपं सामान्यम् ॥१००॥ न जातिरूपं, जातिरूपत्वे सार्वदिकाचप्रसङ्गात् ॥१००।। ननु लघुत्वं गुणान्तरमस्ति । तथा च सति पञ्चविंशतिर्गुणा इत्याशक्याह. लघुत्वं गुरुत्वाभाव एवं ॥१०॥ यत्र गुरुत्वं वह्निपवनादिषु न, तत्र लघुत्वम् । तच्च गुरुत्वाभावरूपमेव न गुगान्तरम् ॥१०॥ ज्ञाते वस्तुनि ज्ञातता पदार्थान्तरमुत्पद्यते इत्याशड्क्याह- ज्ञातता ज्ञानसम्बन्ध एच ।।१०२॥ ज्ञाते वस्तुनि 'ज्ञातता'लक्षणो यो धर्मः प्रतीयते स, ज्ञानेन सह यः सम्बन्धो विपयविपयिभावलक्षणः स एव, न वस्तुविषयो धर्म इति ।।१०२।। एवमन्यस्यापि पदार्थस्य सतोऽत्रैवान्तर्भावः ॥१०३।। १ किचिद् अ .. २ च्याहितोऽसि अ. १॥ ३ शक्त्युत्पत्ताबदाह' अ. ११४ पशिष्ट्यं तु विशेफ, नि । ५ प्यभार सम्बन्धः ॥ फ । ६ एव' नास्ति , नि । नात्येतत् स्त्रम्-फ. नि ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [४३ "एवं' यत्किञ्चिद्वस्तु पदार्थरूपं ताव-प्रतीतिगोचरं तत्सर्वमत्रैवान्तर्भतम् । एवेव सप्तमु पदार्थ-वन्तर्भूतमित्यर्थः ।।१०३॥ यथा सङ्ख्याया एव गुणे ('या गुणे एव) ॥१०४॥ 'सड्यायाः' 'गुणे एव' अन्तर्भावो न पृथक् पदार्थान्तरमित्यर्थः । ननु सड्या गुणश्चेत् कथं गुणादिपु वर्तते ? "गुणवद् द्रव्यम्" इति वचनात् सङ्ख्या गुणश्चेद् द्रव्येप्वेव भवेत् । सत्यम्, गुणादिपु सङ्ख्या नास्त्येव, तथापि गुगादिपु सड्याव्यवहारः सङ्ख्या- प्रत्यासत्तिनिवन्धनः । द्रव्ये वेव गुणादयोऽपि सन्ति सख्याप्यस्ति । अतः प्रत्यासत्ते: सङ्ख्या गुणादिषु उपचर्यते ॥१०॥ एतेपुच मध्ये नित्यानां कारणत्वमेव ॥१०॥ एतेषां सप्तानामपि पदार्थानां 'म-ये नित्यानां कारणत्वमेव । नित्यानि वस्तूनि कारणरूपाण्येव भवन्ति, न तु स्वयमुत्पद्यन्ते, नित्यानामुत्पत्तिरहितत्वात् ।।१०५।। अनित्यानां कारणत्वं कार्यत्वं च ॥१०६॥ अनित्यानां तन्यादीनां कारणत्वं पटाधु-पत्तौ निमित्त्वं कार्यत्वं च स्वावयवा- नाम् ।।१०६॥ तत्र कारणं कतिविधमित्यागङ्याह- तत्र समवायिकारणम् , असमयायिकारणं निमित्तकारण चेति त्रिविधम् ॥१०७॥ यत्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्-'समवायिकारणम्' यथा पटस्य तन्तवः, समवायि- कारणप्रत्यासनमवधृतसामर्थ्यम् 'असमवायिकारणम्' यथा तन्तूनां परस्परसंयोगः । 'निमित्तकारणम्' च तदुभयव्यतिरिक्त कुँविन्दवेमतुर्यादिकम् । एवं भेदा उक्ताः ॥१०७॥ अपरे भेदाः स्वयमूहनीयाः ॥ १०८ ॥ 'अपरे भेदाः' सूक्ष्मा वस्तूनां प्रकाराः 'स्वयमहनीयाः' स्वयमेव ज्ञातव्या इत्यर्थः ॥ १०८॥ एतेषां ज्ञानेन किं साध्यमित्याशक्य प्रयोजनमाह- एतेषां तत्वज्ञान निःश्रेयसहेतुः॥१०९॥ १ 'च' नास्ति क, नि । २ अन निमित्तत्वमिति पद न कारणविशेषपरम्, किन्तु कारणसामान्यपरमिति वोध्यम् ---सपादकः। ३ तच-क । ४ त्रिविध कारणम् नि । ५ अन्न अ २ पुस्तके पाठो न स्पष्टः । ६ सूत्रमिद अ. १, अर प्रत्योनास्ति । ७ निःश्रेयसे का ·४४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 'एतेषां पूर्वोक्तानां पदार्थानां तत्त्वज्ञानं,' यथाऽवस्थितस्वरूपावगमो निःश्रेयसहेतु:- मोक्षकारणमित्यर्थः । अत एतेषां प्ररूपणं सप्रयोजकम् ॥१०९।। तत्त्वज्ञानमित्युक्तम् , तवं किं नामेत्याशङ्याह-- तत्त्वमनारोपितरूपम् ॥ ११ ॥ अतस्मिस्तदव्यवसाय आरोपस्तद्रहितं यद्वस्तुनः स्वरूपं तत् 'तत्त्वम् ॥ ११० ॥ तस्य ज्ञानं किमुच्यते ? इत्याशड्क्याह- तस्य ज्ञानमनुभवः ॥ १११॥ "तस्य तत्वस्य 'ज्ञानम्' अनुभवः स्मृतिव्यतिरिक्तो वोधः ॥ १११ ।। स च चतुर्विधो भवतीत्याह- स च श्रवण-मनन-निदिध्यासन-साक्षात्कारलक्षणश्चतुर्विधः ॥११२॥ 'श्रवणम्' आकर्णनं वस्तूनां शास्त्रेभ्यः स्वरूपाकर्णनम् । 'मननम्' युक्तिभिर्वि- चारणम् । 'निदिध्यासनम्' ध्यानम् । 'साक्षात्कारः प्रत्यक्षावलोकनमिति अनुभवः चतुर्धा स्यादिति ।। ११२ ।। निःश्रेयसं तत्किमित्याह- निःश्रेयसं पुनस्तत्त्वज्ञानोत्पाद्यमिध्याज्ञानकारणप्रध्वंससमानाधि- करणतत्कार्यसमस्तदुःखाभावः ॥ ११३ ।। तत्त्वज्ञानेन सम्यगवयोधेन उत्पायो योऽसो मिथ्याज्ञानकारणानां प्रबंसः तेन सह समानाधिकरणः-एकनिष्ठः तस्कार्याणां मिथ्याज्ञानकार्याणां समस्तानां दुःखानां योऽभावस्तत 'निःश्रेयसम् । एतावता क्रमोऽयमुपदिष्टः । एतस्माच्यास्त्रात्पदार्थानां तत्वज्ञानम् । तस्माद मिथ्याज्ञानकारणानि संशयविपर्ययादीनि प्रलीयन्ते । ततश्च मिथ्याज्ञानकार्याणां समस्तानां दुःखानामभावो भवति । तच निःश्रेयसम् । अतस्तत्वज्ञान निःश्रेयसहेतुरिति । अभावो निःश्रेयसमिन्युक्त पटाभावादावतिव्यामिः स्यात्तनिरासाय 'दुःखाभावः' इति । तथोक्त राजादीनां प्रति दुःख नास्ति, सोऽपि दुःखाभावो निःश्रेयसं स्यात्, अत उक्त समस्ते ति। समस्तदुःस्वाभावो निःश्रेयसमित्यु घटादो दुःखात्यन्ताभावोऽस्ति । तनातिन्याभिः स्यात् । तनिरासाय मिभ्याज्ञान कारणप्रयंससमानाधिकरण पदम् । घटादो मिध्यानानकारणानां प्रसो जातो नास्ति । तो असम्भषि लाग मिथ्याज्ञान- १ रोपितम् नि । २ या रसाय. पा.शि..

·, जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [४५ कारणानां प्रध्वंसे सति समस्तदुःखाभावस्यासम्बन्धित्याद् असम्भवात् । तनिरासाय 'तकार्येति । मिथ्याज्ञानकारणे प्रध्वंसे मिथ्याज्ञान कार्याणि समस्तानि दु.खान्यपि प्रलीयन्ते इति सुसम्भवः । तथोक्त प्रलयावस्थायामात्मसु व्यभिचारः स्यात् तनेश्वरेच्च्या सर्वेऽ- प्यात्मानः शरीरादिदुःखरहिताः स्वरूपेणावतिष्ठन्ते । तन्निरासाय 'तत्वज्ञानोत्पायेति । संहारावस्थायामीश्वरेच्छो पायो भवति, न तु तत्त्वज्ञानोपाच इति । 'समानाधिकरण'पदं बौद्धाभिमतमोक्षनिरासार्थम् । तेषां हि मतेऽयस्य तत्वज्ञानमन्यस्य मिथ्याजानकारण- ध्वंसोऽन्यस्य समस्तदु.खामाव. । तन्मतमपाकर्तुं समानाधिकरणमिति ।।११३॥ अथ समस्तं दुःखं कतिप्रकारमित्यागझ्याह- दुःखं तु शरीरं पडिन्द्रियाणि पविषयाः पयुद्धयः सुखं दुःखं चेत्येकविंशतिप्रकारम् ॥११४|| 'गरीरम्' भोगायतनम् । 'चक्षु -श्रोत रसन-स्पर्शन प्राग मनोलागानि पडिन्द्रियाणि' । शुभे रूपे पुनः पुनर्दिदृक्षा, अशुभे पुन सर्वत्र जुगुप्सा १, शुभे रसे लौन्यम् २, शुभे गन्धे जिघृक्षा ३, शुभे शब्दे शुश्रूपा ४, पट्टकूलललनाङ्गनादिमृदुपु वस्तुपु स्पर्शनवाञ्छा ५, मनसा सुखाभिलाप. ६ इत्येते 'पड्विपया'। षड्भिरिन्द्रियैरुत्पाद्या यास्ता ‘पड्बुद्रय' इति एकोनविंशतिप्रकारा । अनुकूलतया वेद्यं वैायिकादिक 'सुखम्' । प्रतिकूलतया वेद्यं गदाधु- पाय 'दु खम्' इत्ये कविंशतिप्रकारकमपि दु ख विवक्षितम् । अत्र शरीर दुखायतनत्वादु खम् । पडिन्द्रियाणि, पतिपया , पड्बुद्धयश्च दु खहेतु- त्वात् दुःखम् । दुखं तु मुख्यत एव पीडासतापात्मकम् । सुख तु दु खानुषड्गात् दु खमिति ॥११४॥ इयता ग्रन्थेन प्रायो भेदा एवाभिहिता ॥ अथ लक्षणाभिधिसुरादौ सगतिमाह--- इदानी लक्षणाधीनत्वात्तत्त्वज्ञानस्य लक्षणमेवोच्यते ॥११॥ सम्प्रति 'लक्षणमेव' असाधारणधर्म एव सर्वेषा पदार्थनामुद्दिष्टक्रमेण प्रतिपाद्यते । लक्षगप्रतिपादने को हेतुरित्याशक्य कारणमाह-तत्त्वज्ञानस्य' सम्यग्वस्तुपरिच्छेदस्य 'लक्षणाधीनत्वात्' वस्तुस्वरूप लक्षणेन परिच्छिद्यते नोदेशमात्रेणेति । तेन सर्वेषा पदार्थाना २ तद्विपया क.। ३ अन मितभापिणीकारेण प्रकरणसमाप्ति. सष्टतया दर्शयितु पृथक् -लोक एव रचित । मुले प्रकरणसमाप्त्यर्थ न किश्चिदस्ति । 'क' पुस्तके 'इत्युद्देशप्रकरणम् इत्यपि यद्दर्शित तत् प्रत्यो स्ति । . १ प्यात्मन' अ. १ ।

·. ४४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 'एतेषां पूर्वोक्तानां पदार्थानां तत्त्वज्ञान,' यथाऽवस्थितस्वरूपावगमो नि श्रेयसहेतु मोक्षमारणमित्यर्थः । अत एतेषां प्ररूपणं सप्रयोजकम् ॥१०९|| तत्त्वज्ञानमित्युक्तम् , तवं कि नामेत्याशझ्याह- तत्त्वमनारोपितरूपम् ॥ ११०॥ अतस्मिंस्तदध्यवसाय आरोपस्तदहितं यद्वस्तुन स्वरूपं तत् 'तत्वम् ॥ ११० ॥ तस्य ज्ञान किमुच्यते ? इत्यागक्याह- स्यि ज्ञानमनुभवः॥१११॥ 'तस्य' तत्वस्य 'ज्ञानम्' अनुभव स्मृतिव्यतिरिक्तो बोधः ।। १११ ।। स च चतुर्विधो भवतीत्याह- स च श्रवण-मनन-निदिध्यासन-साक्षात्कारलक्षणश्चतुर्विधः ॥११२।। 'श्रवणम्' आकर्णनं वस्तूना शास्त्रेभ्य. स्वरूपाकर्णनम् । 'मननम्' युक्तिभिर्वि- चारणम् । 'निदिध्यासनम्' ध्यानम् । 'साक्षात्कार' प्रत्यक्षावलोकनमिति अनुभव चतुर्धा स्यादिति ॥ ११२ ॥ नि.श्रेयस तत्किमित्याह- निःश्रेयसं पुनस्तत्त्वज्ञानोत्पाद्यमिथ्याज्ञानकारणमध्वंससमानाधि- करणतत्कार्यसमस्तदुःखाभावः ॥ ११३ ॥ तत्वज्ञानेन सम्यगवयोधेन उत्पाद्यो योऽसौ मिभ्याज्ञानकारणाना प्रबंस तेन सह समानाधिकरण -एकनिष्ठः तत्कार्याणां मिथ्याज्ञान कार्याणां समस्तानां दु खानां योऽभावस्तत् 'नि श्रेयसम्' । एतावता क्रमोऽयमुपदिष्टः । एतस्माच्छास्त्रात्पदार्थानां तत्त्वज्ञानम् । तस्माद् मिथ्याज्ञानकारणानि सशयविपर्ययादीनि प्रलीयन्ते । ततश्च मिथ्याज्ञानकार्याणा समस्ताना दुखानामभावो भवति । तच्च नि श्रेयसम् । अतस्तत्वज्ञानं नि श्रेयसहेतुरिति । अभावो निःश्रेयसमित्युक्ते घटाभावादावतिन्यामि स्यात्तन्निरासाय 'दु खाभाव' इति । तथोक्ते राजादीना प्रति फूलं दुखं नास्ति, सोऽपि दुखाभावो नि श्रेयस स्यात्, अत उक्त 'समस्ते'ति। समस्तदु ग्वाभावो नि श्रेयसमित्युक्त घटादौ दु खात्यन्ताभावोऽस्ति । तपातिव्यामि' स्यात् । तनिरासायं 'मिथ्याज्ञानकारणप्रध्यससमानाधिकरण पदम् । घटादौ मिध्याज्ञानकारणानां प्रवंसो जातो नास्ति । तथोक्त असम्भवि लक्षणं मिथ्याज्ञान- १ 'रोपितम् नि । २प्रसेन सह सहशाध्य' अ १ पा. टि. ।

·[४७ " जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी भियते इति न, किन्तु भिद्यत एव । तथा गुण इतरेभ्यो भिद्यते द्रव्यकर्मादिभ्यो भिन्नो भवितुमर्हति जातिमत्वेऽचलनात्मकत्ये सति समवायकारणरहितत्वात् । यनैवं न तदेवं यथा द्रव्यम् । उपनयनिगमने पूर्ववत् । तथा कर्म इतरेभ्यो भियते आयसंयोगविभागा- समवायिकारणावादित्यादिप्रकारेण यावन्ति लक्षणानि सन्ति तानि हेतवः क्रियन्ते । 'इतरेभ्यो भिद्यते' इत्येव साध्यते, लक्ष्याणि सर्वाण्यपि पक्षीक्रियन्ते । इति सर्वेषु लक्षणेषु द्रष्टव्यम् ।।११८॥ अथ येनैव क्रमेणोद्देशः कृतस्तेनैव क्रमेण लक्षणानि वक्तव्यानि । तेन पूर्व प्रति- पादितस्य पदार्थस्य लक्षणं वक्तव्यमित्यागक्याह- तत्र पदार्थलक्षणं कृतमेव ॥ ११९ ॥ तत्र सर्वपां लक्षणावसरे पदार्थलक्षणं वक्तव्यम् , परं तत् 'प्रमितिविषयः' इत्यनेन कृतमेवेति न पुनरुच्यते ॥११९॥ अथ प्रथमपदार्थस्य द्रव्यस्य लक्षणमा--- द्रव्यं द्रव्यत्वसामान्ययोगि।। १२० ॥ सर्वेषु पृथिव्यादिपु 'द्रव्यं द्रव्यम्' इत्यनुवृत्तिप्रत्ययहेतुभूतं द्रव्यत्वं सामान्यम् , तेन सह सम्बन्धः समवायलक्षगो योगो विद्यते यस्य तत् 'द्रव्यत्वसामान्ययोगि' इत्येकं लक्षणम् ॥१२०॥ ननु दव्यत्वं तदा ज्ञायते यदि केनचिदसाधारणधर्मेग द्रव्यमितरेभ्यो भिन्नमवगतं स्यात् तेनानेन लक्षणेन द्रव्यस्य न तत्त्वज्ञानं स्फुटं स्यादित्याशक्य लक्षगान्तरे द्वे आह- गुणवत्समवायिकारणं चेति ॥ १२१ ॥ गुणाः समवेता वियन्ते यस्मिंस्तत् ‘गुणवत्' । चतुर्विशतिगुणमध्ये यत्राऽन्यतरः कोऽपि गुणो भवति तद् द्रव्यम् । ननु "उत्पन्नं द्रव्यं क्षणमगुणं तिष्ठेत् इति सिद्धान्तवाक्यम्। क्षणमगुणे द्रव्ये गुणवत्त्वस्यावर्तनादव्यापकं लक्षणमेतद् इति चेत्, नैवम् , गुणवदिति पदस्यायमर्थो गुणवत्वात्यन्ताभावाभावो गुणवत्वं, तचास्त्येव भविष्यतो गुणस्य तत्र सत्त्वादिति। द्वितीयं लक्षणम्-यत्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत् 'समवायिकारगम्' । अभाववानां सर्वेषां कार्याणां द्रव्यसमवेतत्वेनैवोत्पाद्यत्वात्तदेव समवायिकारणंस्यादिति तृतीयं लक्षणम् । 'च'शब्दोऽत्र पूर्वलक्षणाद् भिन्नत्वसूचनार्थः। 'इति'शब्दो द्रव्यलक्षणसमाप्त्यर्थः ॥१२१॥ १ पदार्थसामान्यलक्षण क, नि । २ तृतीयलक्षण अ. १।।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी सङ्कलितान्येव तानि कथ्यन्ते । एकवचनं सूत्रे जात्यपेक्षायां यथा निप्पन्नो ब्रीहिः । अथवा प्रतिपदार्थमेकमेकं लक्षणमभिधास्यते प्रायो न सर्वागीति सूत्रार्थः ।।११५॥ ननु लक्षणस्य लक्षणेन तत्वं ज्ञायते, अन्यथैव वा ? अन्यथैव चेत् । तद्रदपरेपामपि तत्वज्ञास्यते, किं लक्ष गायोगेण : लक्षणेनेति चेत् ; तन्किमित्याशङ्कय लक्षणस्य लक्षणमाह- केवलव्यतिरेकी हेतुविशेषो लक्षणम् ॥११६॥ लक्ष्यव्यतिरिक्त वस्तुनि यो नियतं न वर्तते, लक्ष्ये च व्याप्य वर्तेत स धर्मो 'लक्षणम्' । हेतुविशेषो लक्षणमित्युक्ते केवलान्वयी हेतुरपि लक्षणं स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं 'व्यतिरेकी'ति । तथोक्तेऽन्वयव्यतिरेकिणि व्यभिचारस्तन्निवृत्यर्थ केवलेति ॥११६|| ननु यो हेतुः स पञ्चावयवेन वाक्येन प्रतिपायते । परस्य तल्लक्षणं हेतुविशेष इत्युक्तम् । तत्कथं पञ्चावयवेन वाक्येन प्रतिपायत इत्याशक्य प्रयोगविधिमाह- प्रयोगस्तु लक्षणमितरेभ्यो भिद्यते केवलम्पतिरेकिहेतुविशेषवचन- त्वात् । यदितरेभ्यो न भिद्यते तत्केवलव्यतिरेकिहेतुर्विशेववचनमपि न भवति यथा धूमवस्यम् । न च तथेदे केवलव्यतिरेकिहेतुविशेषवचनं नभवति । तस्मादितरेभ्यो नभिद्यते इति न, किन्तुभिद्यत एव ।।११७॥ 'लक्षणं' पक्षः । इतरेभ्यः लक्ष गव्यतिरेक्तेभ्यो 'भियते भेदं प्राप्नोति भिन्नं भवतीति साध्यो धर्मः । लक्ष गव्यतिरिक्ताश्च सर्वे विपशा इति सपशो नास्ति । लक्षगव्यतिरिक्ता ये केवलान्वयि अन्वयव्यतिरेकिहेतवो ये वाऽन्येऽपि पदार्थास्ते इतरे-यो लक्षगन्यतिरिक्तेभ्यो न भियन्त इति न, किन्तु लक्षगव्यतिरिक्ता एव भवन्ति । 'धूमवत्वं हि अन्वयव्यतिरेकि । शेप स्पष्टम् ॥११७॥ एवं सर्वत्रापि लक्षणे प्रयोगो द्रष्टव्यः ॥११८॥ 'एवम्' अनया पद्धत्या सर्वस्मिन् 'लक्षणे' पञ्चावयवं वाक्यं प्रयोक्तव्यम् । कथम् ! यलक्ष्यं भवति स पक्षः क्रियते यच्चे लक्षणं स हेतुर्दीयते, लक्ष्यव्यतिरिक्तश्च व्यतिरेकच्याप्ति- पूर्वको दृष्टान्त उच्यते । यथा 'द्रव्यमितरेभ्यो भिद्यते गुणवत्वात्', यदितरेभ्यो न भियते तद् गुणवदपि न, यथा गुगः, न च तयेद गुगवन्न भवति; तस्मादितरेभ्यो न - १ लक्षणेन चेत् अ. १ । २ वयोन वा प्रतिपद्यते अ. २ । ३ विशेषमात क। ४ विशेषोऽपि क । ५म् । तथा चेद क नि । ६ 'इद' लक्षणलक्षण तथा धूमावत् केवलम्पतिरेरि हेतु विशेषवचन न भवतीति न अ. १ पा टि. । ७विशेषो नमातीति न क। ८ सर्वत्रल-कनि. ।

·" जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [४९ समवायाऽभावयोर्व्यवच्छेदः, तयोरसमवेतत्वात् । 'एकद्रव्यवृत्तिः' इत्यनेन सामान्यस्यापि व्यवन्छेदः, सामान्यस्य द्रव्य-गुण-कर्मवृत्तित्वेन द्रव्यमात्रवृत्त्यनियमात्, द्रव्यत्वस्य च बहुव्यवृत्तित्वादिति ॥ १२६ ॥ नित्यः सम्बन्धः समवायः ॥ १२७ ।। सम्बन्धी दावेव स्तः संयोगः समवायो वा । 'सम्बन्धः' इत्यनेनाऽपरेषां सर्वेषां निरासः । नित्य पदेन संयोगस्य ॥ १२७ ॥ प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानोऽभावः॥ १२८ ॥ 'प्रतियोगी विरोधी यथा घटाभावत्य घटः, तस्य ज्ञान परिच्छेदः, तदधीनं तदा. यत्तं ज्ञानं यस्य स 'प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः' । प्रतियोगी यदि पूर्व ज्ञातः स्यात्तदैव तदभावो ज्ञायते नाऽन्यथेति भावः ॥ १२८ ॥ एवं सप्तानां लक्षणमाख्याय येनैव क्रमे गैतेषां भेदा उक्तास्तेन क्रमेणैव लक्षगान्यप्याह पृथिवीत्वसामान्यवती गन्धवती पृथिवी ॥ १२९ ॥ लोटेष्टिकामृदादिषु 'पृथिवी' 'पृथिवी' इत्यनुवृत्तिप्रत्ययहेतुभूतं पृथिवीत्वं सामान्यम् । तद्वती 'पृथिवी' इत्येकं लक्षणम् । अनया पद्धत्या सर्वत्राने व्याख्या स्वस्वसामान्यप्रयोगे कर्तव्या । गन्धो प्राणेन्द्रियग्राह्यो गुणो विद्यते यस्याः सा 'गन्धवती' । गन्धस्य पृथिवीं व्याप्य वर्तनात् तां परित्यज्यान्यन काप्यवर्तनात् ॥ १२९ ॥ अप्वजातिमत्यः शीतस्पर्शा आपः ॥ १३० ॥ एकं लक्षणं स्वस्वसामान्यप्रयोगेणात्राकारि । द्वितीयं तदपरेणासाधारणधर्म- कथनेन । शीतः शीतलः स्वाभाविकः सझे यासां ताः 'शीतस्पर्शाः' । शीतस्पर्शस्यान्यत्र काप्यवर्तनादन्येषां निरासः ।। १३० ॥ तेजस्वजातियोगि उष्णस्पर्श तेजः ॥ १३१ ॥ उष्णस्पर्शस्यान्यत्र क्याप्यवर्त्तनादन्येभ्यो व्यावृत्तिः। शेषं स्पष्टम् ॥ १३१ ॥ वायुत्वजातियोगी अस्पैः स्पर्शवान् वायुः ॥ १३२ ॥ भाचं कण्ठ्यम् । अरूपो वायुरित्युक्ते गगनादौ व्यभिचारस्तन्निरासाय 'स्पर्श- वान्' इति । स्पर्शवान् वायुरियुक्ते पृथिव्यप्तेजस्स्वतिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यै 'अरूप.' इति ॥१३२॥ १ नित्यस नि. । २ न्यवती पृथिवी का 'न्यवती गन्धवती च नि । ३ शीत- स्पर्शवत्य आक. नि । ४ स्पर्शवत्तेजः क. नि । ५ अरूपस्वः क नि अ. २ ।

·४८] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी " गुणलक्षणमाह-- गुणत्वजातियोगी गुणः ॥ १२२ ॥ 'गुण' जातिसामान्ये एकोऽर्थ । शेष पूर्ववत् ॥१२२॥ स्फुटप्रतीतिजनक लक्षणान्तरमाह- जातिमत्वेऽचलनात्मकत्वे सति समवायिकारणरहितश्चेति ॥१२३॥ 'जातिमत्वे सति' इत्युक्तेन सत्तारहिताना सामान्यविशेषसमवायाऽभावानां व्युदास । 'अचलनात्मकत्वे सति' इत्यनेन कर्मग! निरास । 'समवायिकारणरहित' इत्यनेन द्रव्यस्य । 'च' इति शब्द पूर्ववत् ।।१२३॥ कम्म कम्नत्वजातियोगि, आद्यसंयोगविभागासमवाधिकारणं चेति ॥ १२४॥ सयोगविभागौ द्विविधावुक्तौ। तयोर्यावाद्यौ कर्मजसयोगविभागौ तयोर्यदसमवायि- कारण तत् 'फर्म' । 'कारण कर्म' इत्युक्ते व्यभिचारो द्रव्यादौ, तन्निरासार्थम् 'असमवायि- कारणम्' इति । द्रव्यसामान्यविशेषसमवायाऽभावाख्या पञ्च पदार्था असमवायिकारण न स्युरिति तन्निरास । तथोक्ते परमाणुरूप द्वयणुकरूपस्यासमवायिकारण स्यादिति प्रसक्ति, तन्निरासाय 'सयोगविभागाऽसमगायिकारणम्' इति । तथापि सयोगजसयोग-विभागज- विभागयोरसमवायिकारण सयोगविभागौ भवत , तपातिव्याप्ति , तव्याच्छेदार्थम् 'आद्य' इति ॥१२॥ सामान्यं नित्यमेकमनेकसमवेतम् ॥ १२५ ॥ 'समवेतम्' इत्यनन समवायाभावनित्यद्रयाणामसमवेताना व्युदास । 'अनेक- समवेतम्' इत्युक्तेन विशेषाणा कर्मगा रूपादीना गुणाना च, तेषामेकमात्रसमवेतत्वात् । 'नियम्' इत्यनेन कार्यद्रव्यसयोगविभागद्वित्वद्विपृथकवादीना निरास । अनेके सन्तो विशेषा अप्यने कसमवेता स्युरिति तत्रातिप्रसक्ति , तन्निराप्ताय एफमिति । केचित्-स्वरूपपरमेवैतत्पद भ्यवच्छेद्याभावेऽपि रोभस्यात् प्रयुक्तमित्याहु ॥१२५।। विशेपस्तु सामान्यरहित एकद्रव्यवृत्तिः ॥ १२६ ॥ एकैकस्मि नेव द्रव्ये एव समवायलक्षमा वृत्तिर्यस्य स 'एकद्रव्यवृत्ति । 'सामाय- रहित ' इत्यनेन द्रव्यगुणकर्मणा व्युदास तेषा सामान्यात्वात् । 'द्रव्यवृत्ति' इत्यनेन १ गुणस्तु गुणस्वजातियोगी फ नि । २ विभागयोरसमवाय फ, नि । ३ रामसात् अ २ । ४ वेत व नि । ५ एकव्यक्ति क, नि । , ·जिनघर्धनीयुता सप्तपदार्थी [४९ समवायाऽभावयोध्यवच्छेदः, तयोरसमवेतत्वात् । 'एकद्रव्यवृत्तिः' इत्यनेन सामान्यस्यापि व्यवच्छेदः, सामान्यस्य द्रव्य-गुण-कर्मवृत्तित्वेन द्रव्यमात्रवृत्त्यनियमात, द्रव्यत्वस्य च बहुव्यवृत्तित्वादिति ॥ १२६ ॥ नित्यः सम्बन्धः समवायः॥ १२७ ॥ सम्बन्धौ द्वाय स्तः संयोगः समवायो वा । 'सम्बन्धः' इत्यनेनाऽपरेषां सर्वेषां निरासः । नित्योपदेन संयोगस्य ॥ १२७ ॥ प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानोऽभावः ॥ १२८ ॥ 'प्रतियोगी' विरोधी यथा घटाभावस्य घटः, तस्य ज्ञानं परिच्छेदः, तदधीनं तदा- यत्तं ज्ञानं यस्य स 'प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः' । प्रतियोगी यदि पूर्व ज्ञातः स्यात्तदैव तदभावो ज्ञायते नाऽन्यथेति भावः ॥ १२८ ॥ एवं सप्तानां लक्षणमाख्याय येनैव कमेगैतेषां भेदा उक्तास्तेन क्रमेणैव लक्षगान्यप्याह- पृथियीत्वसामान्यवती गन्धवती पृथिवी ॥ १२९ ॥ लोप्टेष्टिकामृदादिपु 'पृथिवी' 'पृथिवी' इत्यनुवृत्तिप्रत्ययहेतुभूतं पृथिवीत्वं सामान्यम् । तद्वत्ती 'पृथिवी इत्येकं लक्षणम् । अनया पद्धत्या सर्वत्राग्रे व्याख्या स्वस्वसामान्यप्रयोगे कर्तव्या । गन्धो प्राणेन्द्रियग्राह्यो गुणो विद्यते यस्याः सा 'गन्धवती' । गन्धस्य पृथिवीं व्याप्य वर्तनात् तां परिस्यन्यान्यत्र काप्यवर्तनात् ॥ १२९ ॥ अप्स्वजातिमत्यः शीतस्पर्शा आपः ॥ १३० ॥ एक लक्षणं स्वरवसामान्यप्रयोगेगात्राकारि । द्वितीयं तदपरेणासाधारणधर्म- कथनेन । शीतः शीतलः स्वाभाविकः सझे यासां ताः 'शीतस्पर्शाः' । शीतस्पर्शस्यान्यत्र काप्यवर्तनादन्येषां निरासः ॥ १३० ।। तेजस्वजातियोगि उष्णस्पर्श तेजः ॥ १३१ ॥ उष्णस्पर्शस्यान्यत्र क्वाप्यवर्त्तनादन्येभ्यो व्यावृत्तिः । शेष स्पष्टम् ।। १३१ ॥ वायुत्वजातियोगी अरूपः स्पर्शवान् वायुः ॥ १३२ ॥ आद्यं कण्ठ्यम् । अरूपो वायुरित्युक्ते गगनादौ व्यभिचारस्तनिरासाय 'स्पर्श- वान्' इति । स्पर्शवान् वायुरित्युक्ते पृथिव्यप्तेजस्त्वतिव्याप्तिस्तनिवृत्त्यै 'अरूपः' इति ॥१३२॥ १ नित्यस नि.। २न्यवती पृथिवी क 'न्यवती गन्धवती च ५ नि । ३ शीत- स्पर्शवत्य आक. नि । ४ स्पर्शवतेजः क. नि । ५ अरूपत्वा क नि अ. २ । ७ ·- , ५० ] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी शब्दगुणमाकाशम् ॥ १३३ ॥ शब्दो गुणो यस्मिंस्तत 'शब्दगुणम्' । शब्दश्चाकाशसत्त्वे लिङ्गम् | कथम् । शब्द कचिदाश्रितो गुणत्वाद् रूपवत् । नाऽय हेतुरसिद्ध , गुणत्वस्य पुरापि साधित त्वात् । नाऽय सामान्यगुण , एकेन्द्रियमात्रेणाधिगम्यमानसामान्यवत्त्वात् । नाऽय स्पर्शवता विशेषगुण प्रत्यक्षत्वे सति अकारणगुणपूर्वकत्वात् , अयावद्र्व्यभावित्वाद्वा, आश्रयादन्यत्रोपलम्भाद्वा । नाप्ययमात्मगुगो बाह्येद्रियग्राह्य वादात्मान्तरग्राह्यत्वाद्वा रूप वत् । नाऽप्यय दिक्कालमनसा गुणो विशेषगुण वात् । अथ परिशेषादय शब्दो विशेषगुणो यत्र समवेतस्तदाकाशम् ॥ १३३ ।। आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्यपरत्वापरत्वाऽसमवायिकारणाधारः परत्वा- परत्वाऽनधिकरणं कालः ॥ १३४ ॥ आदित्यस्य सूर्यमण्डलस्य मेरु प्रदक्षिणीकृत्य य परिवर्तन परिभ्रमण तेनोल्पाये ये परत्वाऽपरत्वे, यस्मिन् जाते व यादियपरिवर्तनानि जातानि भवति तत्र पिण्हे अपेक्षा बुद्धे सकाशात्पर वमुत्पद्यते, यस्मिंश्च तान्यल्पानि तत्रापरत्वम् । तस्माद् द्वयोर्भेदप्रत्यायके कालकृते ये परवापरत्वे ते आदित्यपरिवर्तनोत्पाचे उच्यते । तयो परत्वापरल्वयोर्यत् समवायिकारण कालपिण्डसयोगस्तस्याधार स्थानम् । परत्वापरत्वयोरनधिकरणमनाधार | परत्वापरत्वे मूर्त्तद्रव्येप्वेव भवतो नामूर्ते । कालश्चामूर्त तस्मात्तयोरनधिकरणम् | परत्वा ऽपर वानधिकरण काल इ युक्तेऽमूर्तव्योमादौ व्यभिचारस्तव्यवच्छेदार्थ 'परत्वाऽपर वाऽसम वाायकारणाधार' इति । तथोक्ते दिगि व्यभिचारस्तन्निरासाय आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्य' पदम् । 'आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्यपरत्वाऽपरवासमवायिकारणाधार काल' इत्युक्ते पुरुषा दिपिण्डेऽतिप्रसक्ति , तत्राऽपि परत्वाऽपरत्वाऽसमवायिकारणस्य कालपिण्डसयोगस्याभय निष्ठत्वेनाश्रित वात् , तन्निरासाय 'परवापरत्वाऽनस्किरणम्' इति । स पिण्ड परत्वाधि करणमेव स्यादिति ॥ १३४ ।। आदित्यसयोगानुत्पाद्यपरत्वापरत्वाऽसमवायिकारणाधारः परत्वाऽप- रत्वानधिकरण दिक् ॥ १५ ॥ आदित्यसयोगनिरपेक्षे ये देशविभागप्रत्यायके पर पापरत्वे तयोर्यदसमवायिकारण दिपिण्डसयोगस्तस्याधार । शेष पूर्ववत् । आकाशकालदिश वास्तवैक्यादाकाशन कालत्व दिक्वलक्षणानि सामान्यानि न सन्ति, सामान्यस्य बहुनिष्ट यात् । तनैतथा सामायकथनन लक्षगानि नोक्तानि ॥१३५।। १ प्रदक्षणीकृस्य भ ।।२ आधारस्थानम् अ.।।

·" जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 10510 आत्मत्वसामान्यवान् बुद्धिगुणाश्रय आत्मा ।। १३६ ॥ बुद्धिगुणस्य ज्ञानस्याश्रय आस्थानयोग्यो यः स 'आत्मा' । मुक्तात्मा समुच्छिन- बुद्धिगुणो यद्यपि भवति पर पूर्व संसारावस्थायां वुद्धिगुणस्याश्रयः स्यादिति नाऽज्याप्तिः । आश्रय आत्मा इत्युक्ते सामान्याश्रयत्वेन गुणादावतिव्याप्तिः, तन्निवृत्त्यै 'गुणाश्रयः' इति । तथोक्ते घटादौ व्यभिचारः, तदुच्छित्यै 'बुद्धी'ति । आत्मसत्त्वे च बुद्धिः लिङ्गम्। कथम् । बुद्धिः कचिदाश्रिता गुणत्वाद् रूपवत् । न चेयं शरीराश्रिता घटादिवद्भूतकार्यत्वात् , मृते चाऽसम्भवात् ; विशेषगुणल्वे सति अयावद्रव्यभावित्याहा, प्रदेशवृत्तित्वाद्वा । नापीन्द्रि- याश्रिता तेषां करणत्वात् । यच्च करणं तन्न चैतन्याश्रयो यथा कुठारः। नापि मनसाश्रिता, विशेषगुणत्वात् । तस्माद् यत्रेयमाश्रिता सोऽहमितिप्रतीतिगोचर आत्मेति ॥ १३६ ॥ मनस्त्वजातियोगि स्पर्शशन्यं क्रियाधिकरणं मनः ॥ १३७ ॥ क्रिया कर्म गमनादिक तस्याऽधिकरणमाधार. । 'स्पर्शशून्यम्' इत्यनेन पृथिव्या- दीनां निरासः । क्रियाधिकरणपदेन व्योमादीनां सर्वेपाममूर्तानां निरासः, कियाया मूर्ते- ज्वेव भावात् ।। १३७ ।। गुणभेदान् लक्षयति रूपत्वजातिमञ्चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो रूपम् ॥ १३८ ॥ रूपेषु सितासितलोहितादिरूपेषु 'रूपम्' 'रूपम्' इत्यनुवृत्तिप्रत्ययहेतुभूतं रूपत्वं जातिः, तया सहितं यत्तद् 'रूपम्' इत्येकं लक्षणम् । यो गुणः पट्स्वपीन्द्रियेषु केवलं चक्षुपैव गृह्यते दृश्यते तद् रूपम् । गुगो रूपमित्युक्ते धर्माधर्मादावतिप्रसक्तिः । तन्निवृत्त्यै 'चक्षुर्माह्यः' इति । तथोक्ते सङ्ख्यादावतिप्रसङ्गः, तनिरासाय 'मात्रेति । सङ्ख्यादयस्तु चक्षुमात्रमाह्या न भवन्ति, तेषां स्पर्शनेनाऽपि गृह्यमाणत्वात् । 'गुणः' इति पदं रूपत्व- सामान्यव्यवच्छेदार्थम् । ननु परमाणुगतं रूपं चक्षुर्मात्रग्राह्यो गुणो न स्यात् , तस्यानु- मेयत्वात् । तस्मात्तत्राव्यापकं लक्षणमेतदिति चेत् । न, 'मात्र' शब्दस्य इन्द्रियान्तरग्राह्यत्व- निरासार्थत्वान्न पुनरनुमेयत्वनिरासार्थम् । परमाणुगतं रूपमपि यदीन्द्रियेण गृह्येत तदा चक्षुपैव, न स्पर्शनादिनेन्द्रियान्तरेण । तन्नाव्यापकमेतदिति ॥ १३८ ॥ रसत्वजातियोगी रसनग्राह्यो गुणो रसः ॥ १३९ ।। रसनस्य जिह्वेन्द्रियस्यैव प्राह्यो ग्रहणयोग्यो यो गुणः स रसः' । व्यावृत्तिः प्रायः प्राग्वत् कार्या । अत्र 'मात्र'शब्दा व्यभिचाराभावात् न प्रयुक्तः, सख्यादीनां रसना- ·५२] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी ऽग्राह्यत्वात् ॥ १३९ ॥ गन्धत्वजातियोगी प्राणग्राह्यो गुणो गन्धः ॥ १४०।। घ्राणग्राह्यो गन्ध इत्युक्ते गन्धत्वे सामान्येऽतिप्रसक्तिस्तदुच्छेदाय 'गुण' इति ॥१४० स्पर्शत्वजातियोगी स्पर्शनमात्रग्राह्यो गुणः स्पर्शः॥ १४१ ॥ पञ्चस्वीन्द्रियेषु केवलेन स्पर्शनन यो गुणो गृह्यते स 'स्पेस' । गुण स्पर्श इत्युक्ते रूपमपि स्पर्श स्यात । तन्निगसाय 'स्पर्शनग्राह्य' इति । तथोक्ते सड्रयादावतिव्याति स्तनिरासाय मात्रेति, तथा चक्षुषापि ग्रहणात् । गुगग्रहण स्पर्गवनिवृत्यर्थम् ॥ १४१ ॥ सडख्यात्वसामान्यवती गणनाऽसाधारणं कारणं सङ्ख्या ॥१४२॥ कारण द्विविध साधारणमसाधारण च । तत्र साधारण कारण बहुपु सजातीय- विजातीयकार्येषु हेतुभूत यथा सर्वासा वनस्पतिजातीना पृथिव्यादि । असाधारण पुन प्रतिनियतविशिष्ट कार्योत्पादक मुख्यतया यथा अवारोत्पत्तौ यवबीजम् । ततश्चैकद्वित्रि चतु पञ्चपड्सप्तादिका गणना, तस्या असाधारण कारण यत् सा 'सख्या' । गणनाकारण पुरुपादयोऽपि भवन्ति तन्निवृत्यर्थमसाधारणमिति || १४२ ॥ परिमाणत्वसामान्ययोगि मानव्यवहारासाधारणं कारण परिमाणम् ।। अङ्गुरप्रमाण वस्त्वेतत् , हस्तप्रमाणं वस्त्रमेतत् , पुरुषप्रमाणोऽय दण्ड , योजन- प्रमाणोऽय मार्ग, योजनातप्रमाणोऽय देश, योजनसहस्रप्रमाणोऽय मत्स्य, योजन लक्षप्रमाणोऽय मेर , अमितप्रमाण व्योमेत्यादिको येन गुणेन परिमाणव्यवहारो भवति तत्परिमाणम् ।। १४३ ॥ पृथक्त्वजातियोगि पृथग्व्यवहाराऽसाधारण कारण पृथक्त्वम् ॥१४४॥ पटात् घट पृथक् , घटापट इत्यादिको येन गुणन व्यवहारो वचनोल्लापादि स्यात्तत्पृथक्त्वम् । ननु पृथक्त्व गुण पृथक्त्वव जाति सम्भरति रूप रूपयवदिति चत् । न, भावे भावप्रत्ययाऽसम्भवात् । अतोऽनुदिष्टस्यापि वप्रत्ययस्यानाधिगम ॥ १४ ॥ संयोगत्वसामान्यवान अनिलः सम्बन्धः संयोगः ॥ १४८ ।। स्वावयवत्र्यापिनोर्युतसिद्धयोईयोर्दन्ययोर्मूर्तयोमूत्तामूर्तयोवा योऽनित्य सम्बध स्यात् स सयोग । मम्बन्धपद घटादिनित्यर्थन् । अनित्यपद समवायनित्यर्थम् ।।१४५।। १ स्परा अ.१ । २ अ १- २ प्रत्याराशुद्ध एर पाठ-तनिरस्वार्य स-अ १। तमिरस्याय स म २ । ३ अयनी गळ्या गण क । ४ बजातियोगि क नि. । .

·[५३ , जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी विभागत्वसामान्यवान् विभक्तव्यवहाराऽसाधारणं कारणं विभागः ॥ १४६ ॥ मिलितयो द्वयो द्रव्ययो पृथकरणावसरे 'विभक्तावेतो' इति येन गुणेन व्यवहार स्यात् स विभाग ॥ १४६ ॥ परत्वसामान्ययोगि परत्वव्यवहाराऽसाधारणं कारणं परत्वम् ॥१४॥ स्थविरे पुरपे युवानमवीय वलीपल्तिकाश्यादिसानिध्यात् कालेन विप्रकृष्टो ऽयम्' इति पख्यवहारो भवति । तया विदूरदेशस्थे वस्तुनि आसनमवधि कृत्वा 'अस्मा द्विप्रकृष्टमिदम्' इति परव्यवहारो भवति । तयोर्व्यवहारयोर्यदसाधारण कारण तत् 'परत्वम्' इति ॥ १४७ ॥ अपरत्वसामान्ययोगि अपरव्यवहारासाधारणं कारणमपरत्वम् ॥१४८ सुगमम् । ननु परत्वत्वापरत्वावे जाती सम्भवत न परवाऽपरत्वे, तयोर्गुणत्वात् , तत्कथ तथोप-यास इति चेत् ? सत्यम् , पर भावे भावप्रत्ययासम्भवादिति प्रागुक्त मेवोत्तरम् ॥ १४८॥ बुद्धित्वसामान्यवती आत्माश्रयः प्रकाशो बुद्धिः॥ १४९ ।। आत्मा आश्रय स्थान यस्य स 'आत्माश्रय' । अज्ञानान्धकारतिरस्कारकारक सकलपदार्थसार्थप्रकाशक प्रदीप इव देदीप्यमानो य 'प्रकाश' सा 'वुद्धि' इति । प्रकाशो बुद्धिरित्युक्ते मार्तण्डमण्डलालोकादौ व्यभिचार तन्निरासाय 'आत्माश्रय' इति । प्रकाशपद सुखादिनिवृत्यर्थम् ।। १४९ ॥ सुखत्वसामान्यवन्निरूपाध्यनुकूलवेद्यं सुखम् ॥ १५० ॥ अनुकूलवेन प्रमोदमेदुरत्वेनाऽनुभूयते मनसा सवेद्यते यत् तत् 'अनुकूलवेद्यम्' । विषया ह्यनुकूलत्वेन सवेद्यन्ते मोहावष्टब्धमनोभिरात्मभि । अतस्तेऽपि सुख स्यु । तन्निवृत्त्य यमुक्त निरुपाधि' इति । विपयास्तूपाधिरूपेग मोहादिनैवानुकूलवेद्या स्यु पर तत्वज्ञान सुमुत्य ने विगतमोहादिमल शुद्धस्फटिक इव समुज्वलो नानादुर्योनिसम्भूतप्रभूतद् खदाय- कान् विषयान् विषसनिभानव पश्यति नानुकूलान् , तस्माद्योगजधर्मानुग्रहादात्मनि य परमाह्लादो भवत् तत्सुखम् ।। १५० ॥ दुःखत्वसामान्यवत् निरुपाधि प्रतिकूलवेद्यं दुःखम् ॥ १५१ ॥ १ कप्रत्यय क. नि । २ मवधिकृत्या अ १ । ३ न परत्वे तयों अ१ । ४ सामान्यवान् अ १ । ५ स्थाने अ १।६ ननु विषया अ २।

·५४) जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी 'दुःखं' प्रतिकूलमसमाधानरूपं वेद्यते यत् तत् 'प्रतिकूलवेद्यम्' । महामोहमोहित- मनोभिरात्मभिस्तपश्चरणादिकं प्रतिकूलं वेद्यते अतस्तदपि स्यात् । तन्निवृत्यर्थं 'निरुपाधि' इत्युक्तम् । तत्तूपाधिरूपेण मोहादिनैव तथा वेद्यते न स्वभावात् ।। १५१ ।। इच्छात्वसामान्यवती अर्थित्वलक्षणा इच्छा ॥ १५२ ॥ अर्थित्वमभिलापस्तदेव लक्षणं स्वरूपं यस्याः सा अर्थित्वलक्षणा । एतावता काम- मोह-लोभ-दम्भ-कारुण्य-वैराग्यादयोऽपि इच्छाभेदा एव ॥ १५२ ।। वेपत्वजातिमान् प्रज्वलनात्मको देपः ॥ १५३ ॥ येन गुणेन प्रज्वलितमिवात्मानं मन्यते स द्वेषः । अक्षमाऽहंकारादयोऽप्य- त्रैवान्तर्भूताः ॥ १५३ ॥ प्रयत्नत्वसामान्यवान् प्रयत्नव्यवहाराऽसाधारणं कारणं प्रयत्नः ॥१५४ 'देवयात्रायै प्रयत्नमेष करोति' इत्यादि यव्यवहरगं तस्याप्ताधारणं कारणं यास 'प्रयत्नः' । स्थैर्यगाम्भीर्योदार्यादयः प्रयत्नान्तर्भूताः, तेषामप्युत्माहातिशयरूपत्वादिति ।। गुरुत्वजातिमदेकवृत्ति आंद्यपतनाऽसमवायिकारणं गुरुत्वम् ॥१५५॥ पत्तनं कर्म; एकस्मिन्नेव वस्तुनि वृत्तिवर्तनं यस्य तदेकवृत्ति । पतनस्य पतन- कर्मगोऽसमवायिकारणं यत् तद् 'गुरुत्वम्' । पतनकर्मणः त्रयं कारणं स्यात्-लोष्टादि- पिण्डो यत्र समवेतं पतनमुत्पद्यते, तत्र लोप्टादौ यद् गुरुत्वं भारो वर्त्तते तदसमवायिकारणम्, लोष्टादिसमवेताद् गुरुत्वादेव तस्योत्पयमानत्वात् , निमित्तकारणं चाधाराभावादिकम् । कचित् पतनाऽसमवाधिकारणं संयोगोऽपि स्यात् यथा कॅन्दुकक्रीडायां हस्तेनाहन्यमानः कन्दुकोऽधः पतति। तस्याद्यपतनस्य कन्दुकहस्तसंयोगोऽसमवायिकारणम्, तनिवृत्त्यर्थमुक्तम् एकवृत्तीति, संयोगस्य सम्बन्धरूपत्वेनोमयत्तित्वात् । अन्या व्यावृतिः स्वधिया विधेया ॥ १५५ ॥ ट्रेवत्वजातिमदेकवृत्ति स्यन्दनाऽसमवायिकारणं द्रवत्वम् ॥ १५६ ॥ स्रोतोभूतानां प्रभूतानां पयसां यन्निम्नाभिसर्पणं तस्यापि कारणत्रयं भवति-तत्र समवायिकारणं सलिलादीनि, असमवायिकारणं च द्रवीभावोऽद्वस्वभावानां लोष्टादीनां स्यन्दनायोगात्, सेतुबन्धाभावादिकं निमित्तकारणम् । अतस्तत्र स्यन्दने संयोगव्यति- रिक्तमसमवायिकारणं यत्तद् द्रवत्वम् ।। १५६ ॥ १ यस्य अ. १ १२ गुरुत्वत्वजा क नि । ३'आद्य' इति नास्ति अ. १, अ२ । ४ कुन्दक म १ अ. २ अशुद्धमेतत् । ५ द्रवसत्य क. नि. । ६ आद्यस्यन्दनाऽसमकायिकरणं म. २, नि ।

·- जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [५५ स्नेहत्वसामान्यवान देवत्वशन्यः सङ्ग्रहाऽसाधारण कारणं स्नेहः ।। सङ्ग्रहणं सड्ग्रहः पिण्डीभवनमित्यर्थः । न ह्येकाकिनी मृत्तिका रेवादिकं नाना- प्रकारेण सगृह्यमाणमपि सङ्ग्रह पिण्टीभावं प्राप्नोति यावजलप्रक्षेपः कृतो न भवति । तस्मिश्च प्रैक्षिप्ते पिण्डीभावः स्यात् । तेन सलिलनिष्ठो गुण स्नेहः सङ्ग्रहस्यासाधारणं कारणं भवति । ननु घृतेनाऽपि गोधूमचूर्णादे. पिण्डीभावो भवेत् , न च तत्र स्नेहोऽस्तीति, तस्य पार्थिवत्वाद्वैशेषिकैश्च स्नेहस्यपां विशेषगुणत्वेनैवाङ्गीकारात् । अतस्तत्राऽतिव्याप्तिः । तन्निरा- सार्थमाह 'द्रवत्वशून्य.' इति । घृतं हि यदा द्रवत्वशून्यं तदा न सङ्ग्रह करोति । यदा तं करोति तदा द्रव ववदेव । स्नेहश्च द्रवत्वशून्य एव "गुणा निर्गुणाः" इति वचनादिति ॥ १५७ ॥ संस्कारत्वसामान्यवान स्वोत्पत्त्यवस्थापादको गुणः संस्कारः ॥१५॥ स्वस्य सस्कारस्योत्पत्त्यै याऽवस्था तस्यामापादयति स्वाश्रयं नयति प्रापयतीति 'स्वोत्पत्त्यवस्थापादकः' । वेग किल कर्मवति बाणादावुत्पद्यते । स चोत्पन्नः स्याश्रयं कर्मवन्तमेव करोति, यतो बाणादावाद्य कर्म नोर्दनाद् भवति । पश्चान्नोदनापेक्षाकर्मणः सकाशाद्वेग उत्पद्यते । तेन वेगेन बाणादावुत्तरोत्तरागि कागि तावदारभ्यन्ते यावदा- पतनात् स वेगो विनश्यति । तस्माद्वेगः स्वोत्पत्यवस्थापादक । भावनापि अपूर्वदर्शनादे- रात्मनि समारोप्यते । यथा दाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनात् । सा च कालान्तरे तादृशवार्ता प्रसङ्गादिनोवुद्रा सती उष्ट्रादिविषया स्मृतिमुत्पादयन्ती उष्ट्रादिविपयिज्ञानवन्तमेवात्मा- नमापादयतीति स्यो पत्यवस्थापादिका । स्थितिस्थापकोऽपि रूपादिसमकालं वस्तूपत्ते- स्नन्तरं द्वितीयक्षणे रुद्धावस्थास्थिते कोदण्ड दण्ड शाखादावुत्पद्यते । चक्रावस्थावस्थिते श्वपुछिका-शृङ्गादौ च । ततश्च कोदण्डादयो ज्याकर्षगादिभिर्वक्रीकृता अपि प्रतिबन्धका भावे स्थितिस्थापफेन गुणेन पुन जवः क्रियन्ते, वपुच्छिकादयश्च सरलीकृता अपि प्रति- वन्धकाऽभावे पुनस्तेन गुणेन वकावस्थायामेवापयन्त इति सोऽपि स्वोत्पत्यवस्थापादकः । कोदण्डादयोऽपि स्वोत्पत्यवस्थापादने हेतवो भवन्ति इति तत्राऽतिप्रसक्तिः । तनिरासार्थ गुग इति ॥ १५८ ॥ धर्मत्वसामान्यवान सुखाऽसाधारणं कारणं धर्मः ॥ १५९ ॥ सुखस्यानुकूलवेद्यस्य असाधारणमनन्यसमानतया यकारणं स 'धर्म.' । सुखं च १ ववव क नि । २ प्रक्षिप्तेपि पि अ १। ३ घृतादिषु अ १ पा. टि । जातिमान् क नि । ५ सयोग-विशेषात् वाणादौ आद्य कर्म भवति । पश्चात् सयोगविशेषापेक्ष- कर्मतो वेग उत्पद्यते, अ १ पा टि. । ६ करणम् अ. १ अ२ ।

·, , ५६ ] जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी धर्मसत्वे लिङ्गम् । कथम् । 'मुख उतश्चिदसाधारणकारणादुत्पन्न कार्यत्वात् पटवत्' । अतो यत्किञ्चित्तमा साधारण कारण स धर्म । ननु भो नास्ति धर्म , प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनुपलभ्यमानत्वाद् गगने-दीपरवद् इति चेत् । उच्यते, हेतोराबयासिद्धत्वान किञ्चिदेतद् । किन्च 'नास्ति धर्म' इत्यनन धर्मगन्दो निषिभ्यते तद्वाभ्योऽयों वा । न ता छन्द त्वयैवोभ्यमान वात् । नाप्योऽपाकर्तुं पार्यते-- धर्म इति पद कस्यचिद्वाच्यस्य वाचकम् असमस्तपदत्यात् । यानि पुन समस्तानि पदानि तानि कदाचिद् निर्वाच्चान्यपि भवन्ति यथा 'गगनन्दीवरम् । परमसमस्तानि कस्यचिद्वा चकान्येव । असमस्त च 'धर्म' इति पदम्, तस्मात् कस्यचिद्वाचकमेव-इत्यनन वाच्या र्थस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । नवस्य वाच्यमस्ति, वस्तुस्वरूपस्य धर्मग दवाच्यत्वाङ्गीकारात्, परम् आत्म गुणस्त्वदुक्तो धम्मों निषिध्यते इति चेत् । न, मुसस्य मनोवेवस्य व्यपोढुमशक्यत्वात् । धाभावे तत्कुत उत्पद्यत ' स्रक्च दनवनिताभ्य इति चेत् । तान्यपि केनोपनीयन्ते ? प्रयत्नेनेति चेत् । तन्न, तुच्यप्रयत्नयोरपि लाभालाभयोर्दृष्टत्वात् । तथा चोक्तम्- "धर्माधर्मविशेषात् तुल्ये यत्नेऽपि पुरुपयोरुभयो । एफस्य विभवलाभो हानि प्रत्यक्षमपरस्य ।।" सर्वेपा जन्तूना सुखविषय एवाऽभिलाप स्यात् तथा चोक्तम्- 'सर्वेऽपि सुखाकासा सर्वेऽपि दुख्भीरवो जीरा । सर्वेऽपि मरम्भीता जीवितुमिच्छति सर्वेऽपि ॥ तस्मात्सर्वेऽपि सुग्वसाधकमेव प्रयत्न कुतो न कुर्वन्ति, तस्यैवेष्टत्वात पर यो विहितसुकत सुगृहीतनामधेयो भवति स सुखसाधक प्रय न कुर्यात् , तद्विपरीतो साधकम् । तस्मात् मुखसाधकप्रयत्नोत्पादक किञ्चिददृष्ट कारगमभ्युपगन्तव्यम् । स च धर्म एवेति तत्सिद्धि ॥ १५९ ॥ अधर्मत्वसामान्यवान दुःखाऽसाधारण कारण धर्मः ॥१६० ।। यदन्यकार्यार्थमझोक्रियते पर तैदविवक्षितेऽपि कार्ये उपयोगमागच्छति, तत्तत्र कार्ये साधारण कारणम् । यच्च विवक्षितकार्यमेवाङ्गीक्रियते तत्तस्मिन् कार्ये साधारण कारणम् । अधर्मश्च दु खनिमित्तमेवाङ्गाक्रियते । तथा हि-दुख कुतश्चिदसाधारणकारणादुत्पन्न, कार्य त्वात् पटवत् । तत्र यदसाधारण कारण सोऽधर्म इति ॥ १६० ॥ १ प्राणिना अ २॥ २ तस्मिन् विवक्षितेऽपि म २ । ३ साधारण अ २ । " दुख ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [५७ शब्दत्वजातियोगी श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः ॥ १६१ ॥ श्रोत्रेण श्रवणेन्द्रियेण समवायिसम्बन्धेन ग्राह्यो ग्रहणयोग्यो योगुणः स शब्दः। श्रोत्र- ग्राह्यः शब्द इत्युक्ते शब्दत्वेऽतिव्यातिः। तनिवृत्यर्थ गुण इति ॥ लक्षिताः सर्वे गुणाः ॥१६॥ कर्मणां लक्षणान्याह-- उत्क्षेपणत्वजातिमदूर्ध्वदेशसंयोगकारण कर्मोत्क्षेपणम् ॥ १६२ ॥ यो यस्मिन्स्थाने स्थितो भवति तस्मादू देशेन सह येन कर्मणा वस्तुनः संयोगो भवति तदुत्क्षेपणम् । संयोगो गुणः स च मूर्ते वस्तुनि दिशि चोभयत्र समवेत उत्पद्यते; अत ऊर्ध्वदेशसंयोगकारणं समवायिकारणत्वेन द्रव्यमपि स्यात् । प्रयत्नादिको गुणोऽपि निमित्तकारणं स्यात् । तन्निवृत्त्यै उवाच कम्मति । एवमग्रेऽपि कर्मशब्दव्यावृत्तिः ॥१६२॥ अपक्षेपणत्वजातिमधोदेशसंयोगफारणं कर्मापक्षेपणम् ।। १६३ ॥ सुगमम् ॥ १६३ ॥ आकुञ्चनत्वजातिमक्रत्वापादकं काऽऽकुञ्चनम् ॥ १६४ ॥ प्रसारणत्वजातिमजुत्वापादकं कर्म प्रसारणम् ।। १६५ ।। एतेऽपि सुगमे नवरमत्र कर्मग्रहणं स्थितिस्थापकसंस्कारनिवृत्त्यर्थम्।।१६४-१६५॥ गमनत्वजातिमदनियतदेशसंयोगकारणं कर्म गमनम् ॥ १६६ ।। अनियताऽनिश्चिता ऊर्जाऽधस्तिर्यगादिवचनैरनियमिता देशादिकप्रदेशास्तैः सह येन कर्मगा मूर्तस्य द्रव्यस्य संयोगो भवति तद् 'गमनम् । एतावता पूर्वोक्तेभ्यश्चतुभ्यः कर्मभ्यो यानि गमन-भ्रमण-स्यन्दन-रेचन-तिर्यपतन-नमनोन्नमन-प्रवेशन-निष्क्रमणादीनि भिन्नानि तानि सर्वाण्यपि गमनान्येवेति ॥ १६६ ॥ सामान्यभेदानां लक्षणमाह- व्यापकमात्रं सामान्यं परम् ॥ १६७॥ एक व्यापकं, एकं च व्याप्यम् । तयोर्मध्ये यदधिकवृत्ति तद् व्यापकम् , यच्चाल्प- वृत्ति व्यापकेन सहाविनाभूतं तद् व्याप्यम् , यथा धूमानुमाने वािपकं, धूमो व्याप्यम् यतो यत्र यत्र वह्निस्तत्र तत्र धूम इति नास्ति । अङ्गारावस्थायां वहिसद्भावे वह्निः सर्वत्राप्यस्त्येव तेन । वहिरधिकवृत्तित्वाद् व्यापकं धूमश्चाल्पवृत्तित्वाद् व्याप्यम् । उक्तं च । "व्यापकं तदतन्निष्ठं व्याप्यं तन्निष्ठमेव च । व्याप्यं गमकमादिष्टं व्यापकं गम्यमिप्यते ॥" १ सामान्ययोगी क. ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी ततश्चात्र यत्सामान्यमपरेपु स्वयं व्यापकमेव भवति न पुनः कस्यापि सामान्या- न्तरस्य व्याप्यं स्यात् तत् सत्तालक्षणं परं सामान्यम् । सत्ता हि द्रव्यत्व-गुणत्व-कर्मवा- दिभ्योऽपरसामान्येभ्योऽधिकवृत्तित्वाद् व्यापकरूपैय भवति । परं सामान्यान्तरमपरं तादृशं किमपि नास्ति यत्सत्तातोऽप्यधिकवृत्ति स्यादिति सा व्यापकमात्र सामान्यम् । सामान्य परमित्युक्तेऽपरे सामान्येऽतिव्याप्तिस्तनिवृत्यै व्यापकमिति । तथापि परापरसामान्ये व्यभि- चारस्तन्निवृत्य मात्रेति पदम् , मात्रशब्दस्य व्याप्यत्यनिरासार्थत्वात्। व्यापकमानं परमित्युक्त अस्तित्वाभिधेयत्वज्ञेयत्वेषु व्यभिचारः, तान्यपि सर्वेभ्योऽपरधर्मभ्योऽधिकवृत्तिन्वा व्यापक- मात्राण्येव भवन्ति । तद्व्यवच्छेदार्थमभाणि सामान्यमिति । तानि तु सामान्य न भवन्ति, सामान्यस्य पदार्थनयमात्रवृत्तिनियमादेतेषां च सप्तस्वपि विशेपेण वर्तनादिति ।।१६७॥ व्याप्यमानं सामान्यमपरम् ॥ १६८॥ यत्सामान्यमन्यसामान्येभ्योऽयन्तमल्पवृत्तित्वात् स्वयं व्याप्यमेव, न कचिद् व्या- पकम् । अत्र 'मात्र शब्दस्य व्यापकत्वनिरासार्थत्वात् । व्याप्यमानमपरमिन्युक्त विशेपे- प्वतिप्रसक्तिस्तेषामध्येकैकद्रव्यमात्रवृत्तित्वात् सर्वधर्मेभ्योऽपवृत्तित्वेन व्याप्यत्वमेव, न कचिद् व्यापकत्वम् । अतस्तनिवृत्यर्थं सामान्यमिति । तत्तु घटव-धकत्व खदित्व-पला- गत्व-शुक्लत्व-मधुरत्व-सुरभित्वोणत्यादिकम् । तस्मादल्पवृत्ति तदाश्रये सामान्यमन्यन्नास्ति इति ॥ १६८॥ व्याप्यव्यापकरूपं गुणत्व-द्रव्यत्वादि सामान्यं परापरम् ॥ १६९ ॥ यसामान्य सामान्यान्तरापेक्षया व्याणं व्यापकं च भवति, तत्किम् ? गुणत्व- द्रव्यत्वादि । गुणत्वं हि सत्तासामान्यापेक्षया व्याप्यं भवति ततोऽल्पवृत्तित्वात् तेन सह वा अविनाभूतत्वात् । तथाहि यत्र यत्र गुणत्वं तत्र तत्र सत्ता इत्यविनाभावोऽस्त्येव, यत्र यत्र सत्ता तत्र तत्र गुणत्वमिति नास्ति, द्रव्यादौ व्यभिचारादिति । तथा रूपचसामान्यापेक्षया गुणत्वं व्यापकं ततोऽधिकवृत्तित्वाद् वह्निमत्त्ववत् । तथाहि यत्र रूपत्वं तत्र गुणत्वमित्यवि- नाभावः । परं यत्र यत्र गुणवं तत्र तत्र रूपत्वमिति नास्ति, रसादौ व्यभिचारात् । तदेवं व्याप्यं व्यापकं चापेक्षया गुणत्वमिति भवति। एवं द्रव्यत्वं सत्तापेक्षया व्याप्यम्, पृथिवीत्वा- पेक्षया व्यापकम् । आदिशब्दात् पृथिवी व-जलव-भाण्डव-वृक्षत्व-रूपत्व-रसत्व कर्मत्वादयो ज्ञातव्या इति । १ अस्तित्व स्वरूपसत्त्वम् अ.१ पा टि १२ अपर सामान्य अ१ पा. दि । ३ 'इति' नास्ति अ. २ । ४ व्याप्यव्यापकोमयरूप सामान्य परारम् क नि। ५ व भ अ. २ । ६रूपत्वासत्व अ.१ ।

·- . जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [५९ त्याप्यव्यापकरूपं परापरमित्युक्ते समवायित्वादी व्यभिचारः तस्याप्यस्तित्वापेक्षया व्याप्यरूपत्वात् ततोऽपवृत्तित्वात्तेनाविनाभूतत्वाच, सत्तासामान्यापेक्षया व्यापकरूप- स्वात् ततोऽधिकवृत्तित्वात् । तस्मात्तद्वयावृत्तये सामान्यमिति । सामान्य त्रिवेव वर्तते समदायित्वं च पञ्चाद्यपदार्थवृत्ति इति । अत्र गुणत्य-द्रव्यत्वादीति उदाहरणोदेशः स्पष्टार्थः ।। १६९ ॥ अभावभेदल्लिक्षयति- अनादिः सान्तःप्रागभावः ॥ १७० ॥ न विद्यते आदिर्जन्म यस्य स 'अनादिः' उत्पत्तिरहित इत्यर्थः । सह अन्तेन विना- शेन वर्त्तते इति 'सान्तः' अनित्य इत्यर्थः । य उपद्यते न, परं विनश्यति स 'प्रागभावः' यथा घटोत्पत्तेः प्राग मृदि घटनागभावोऽनन्तकालादस्ति तत्कालविशिष्टस्योत्पिसुघटस्य तत्रानन्तकालादवर्तनात् । पटोत्पत्तिकाले च तदुत्पादकसामग्रीतः स विनश्यति । 'अनादि'- पदं घटादिनिवृत्यर्थम् । 'सान्त पदं गगनादिनिरासार्थम् ।। १७० ॥ सादिरनन्तः प्रध्वंसाभावः ॥ १७१॥ य उत्पद्यते परं कदाचिन्न विनश्यति स 'प्रध्वंसाभावः । यथा प्रोत्पाटितप्रचण्ड- दण्डाभिघाताद् घटादिः प्रवस्यते, तद्विनाशरूप एव दण्डादिभ्यः प्रध्वंसाभाव उत्पद्यते परं कदाचिन क्षीयत इति । अत्र 'सादि'पदं व्योमादेावृत्त्यर्थम् । 'अनन्त'पदं घटादेश्चेति ।। अनादिरनन्नः संसर्गाभायोऽसन्ताभावः ॥ १७२ ।। यस्यादिः उत्पत्तिरपि न, अन्तो विनाशोऽपि न, तादृशो यः संसर्गस्य सम्बन्ध- स्याभावः सोऽत्यन्ताभावः । आत्मनि रूपस्य वा शशश्रृङ्गस्य वा । अनादिरस्यन्ताभाव इत्युक्ते प्रागभावेऽपि प्रसक्तिस्तद्वयवच्छित्यै अनन्त.; तथोक्ते गगनादौ व्यभिचारस्तन्निपेधाय अभावेति । तथोक्ते असम्भवो लक्षगस्य । कथम् ? अभावः किल प्रतियोगिनो भवति । अभावस्य चानाद्यनन्तत्वात् सर्वकालं नास्त्येव, सर्वथाभावे नामापि न स्यात् प्रतियोगिनः । तथा चानुच्चारप्रसङ्गः । अतोऽभावस्याप्यनुच्चार्यत्वं, तस्य प्रतियोग्यधीनत्वादिति । तन्नि- रासार्थ संसर्गाभाव इति । यथा प्रागभावादयो वस्तुनिषेधकास्तथाऽयं न, किन्तु वस्तु- नोईयोः सत्वेऽपि सम्बन्धो निषिध्यते । यथा शशशृङ्गात्यन्ताभावे शशशृङ्गयोर्वियुक्तयोविंध मानलेऽपि सम्बन्धाभावस्योच्यमानवादिति ।। १७२ ।। तादात्म्यनिषेधोऽन्योन्याभावः ।। १७३ ॥ १ स्वरूपसत्ताऽपेक्षया अ. १ पा. टि. । २ द्रव्यस्वादीनि अ. १ ।

·- ६०] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी स एवात्मा स्वरूपं यस्य स तदात्मा; तदात्मनो भावस्तादाम्यम् ऐक्यमित्यर्थः । तस्य यो निषेधः सोऽन्योन्याभावः । यथा गुणो गुणी न । पटो घटो न । घटः पटो नेत्यादि । १७३ ॥ एवं सर्वभेदान् लक्षयित्वा प्रभेदान् विवक्षुरादौ पृथिवी नित्या चानित्या चोक्ता- उसीत् । तति नित्यत्वं किश्शानियत्वमित्याशक्याह- नित्यत्वं प्रध्वंसविरहः ॥ १७४ ॥ यस्य वस्तुनः प्रध्वंसो विनाशो न, तन्नित्यम् ।। १७४ ।। अनित्यत्वं प्रध्वंसवत्त्वम् ॥ १७५ ॥ . स्पष्टम् ।। १७५ ॥ सैव परमाणुलक्षणा कार्यलक्षणेत्युक्ताऽऽसीत् । स कः परमाणुरित्याशक्य तं लक्षयति- निरचयवः क्रियावान परमाणुः ।। १७६ ॥ न विद्यतेऽवयवो यस्य स 'निरवयवः' । क्रियावान् चलनगमनागमनादिकारी । 'निरवयव'पदं कार्यद्रव्यनिरासार्थम् । 'क्रियावान्'पदं विष्णुपदादिव्यवच्छेदार्थन् ।।१७६॥ ननु निरवयवस्तदा ज्ञायते यदि पूर्व तावदवयवो ज्ञातः स्याद् । अतः स एव लक्ष्य इत्याशक्य तं लक्षयति- द्रव्यसमवायिकारणमवयवः ॥ १७७ ॥ यत्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । द्रव्यस्योक्तलक्षणस्य समवायि- कारण यत् सोऽवयवः; यथा पटस्य द्रव्यस्य समवायि कारणं भवन्ति तन्तवः, तन्तुसमवेतत्वेनोत्पादात् । अतस्तेऽवयवाः पटस्य । द्वयणुकस्य परमाणू अवयवौ द्वाभ्या- मणुभ्यां द्वयणुकोत्पत्तेः । त्र्यणुकस्य द्वयणुकान्यवयवाः। चतुरणुकस्य त्र्यणुकान्यवयवाः, चतुर्भिस्त्र्यणुकैस्तस्योत्पादाद् । एवं सर्वत्र ॥ १७७ ॥ प्रसङ्गायातत्यादन्त्यावयविलक्षणमाह- द्रव्यानारम्भकं कार्यद्रव्यमन्त्यावयवि ॥ १७८ ॥ अन्त्यावयवि शरीरं घटादि वा, तत् द्रव्यान्तरस्य स्वसमवेतत्वेन अनारम्भकमनु- पादकम् । यथा बहुभिस्तन्तुभिर्मिलित्वा एकः पटीयान् पट उत्पाद्यते एवं न शरीरैहु- भिरेकं गरीयः शरीरमारभ्यते । तस्मात् द्रव्यानारम्भकं कार्यद्रव्यं भवति सावयवत्वात् । अतः शरीराधमन्त्यावयवि द्रव्यम् । अन्त्यावयचीत्युक्ते गगनादावतियातिः, कार्यद्रव्य- पटस्य ·. जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [६१ मित्युक्त द्वयणुकादौ व्यभिचारस्तन्निवृत्यै अनारम्भकपदम् । तथोक्ते असम्भवि लक्षण स्यात् कार्यद्रव्यस्यानारम्भकस्य कस्याप्यभावात्, शरीरादीनामपि स्वसमवेतगुणकारम्भकत्वात् । तनिवृत्यर्थं द्रव्येति पदम् । ते गुणकर्मणामारम्भका स्यु , पर न द्रव्यस्य । द्रव्यानार- म्भकमन्त्यावयवीयुक्त सामान्यादौ व्यभिचारस्तदुच्छित्यै द्रव्यमिति । तथोक्ते मनआदौ । तन्निरासाय कार्यमिति ॥ १७८ ॥ प्रागभाववत् कार्यम् ।। १७९ ॥ प्रागभावो विद्यते यस्य तत्प्रागभाववत् । यद्वस्तु पूर्वमविद्यमान पश्चाच कारणेभ्य उत्पद्यते तत्कार्यमिति भाव ॥ १७९ ॥ सा शरारेन्द्रियविषयरूपेत्युक्तमासीत् । अतस्तानि त्रीणि लक्षयति- भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥ १८० ॥ भोगस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्यायतन गृह स्थान अन्त्य पार्यन्तिकमवयवि अन्यावयवि यत्तत् शरीरम् । अन्त्यावयवि शरीरमित्युक्ते घटादौ व्यभिचार , घटादीनामप्यत्यावय वित्वात् । तन्निवृत्यर्थ भोगायतनमिति । भोगायतन शरीरमित्युक्ते करचरणगिरोग्रीनादयोपि भोगस्थान स्युरिति तत्रातिप्रसक्ति । तन्नित्य अन्त्यावरचीति ॥ १८० ।। भोगायतनमित्युक्त, तर्हि भोगस्तावन ज्ञायतेऽस्माभिरित्याशङ्कय त लक्षयांत- स्वसमवेतमुखदुःखयोरन्यतरसाक्षात्कारो भोगः ॥ १८१ ॥ सुखदु खयोरन्यतरत् एक किमपि सुख दुख वा, तस्य मनसा साक्षात्कार 'यदह सुख्यस्मि दु ख मे महदेतत्' इत्यादिप्रकारेण यदुनीयते स भोग । साक्षात्कारो भोग इत्युक्ते घटसाक्षात्कारोऽपि भोग स्यात् , तन्निरासाय दु खसाक्षात्कार । तथोक्ते सुखसाक्षात्कारे ऽध्यापक लक्षणमेतत्स्यात् , तनिवृत्) सुखेति । सुखदु खसाक्षात्कार इत्युक्त सकलजन्तुसम- वैतसुखदु खसाक्षात्काररूपे योगिप्रत्यक्षे इश्वरज्ञाने चातिव्याप्ति , तेषा सर्वजत्वात् । तन्नि वृत्यर्थमभागि स्वसमवेतेति । ईश्वरज्ञान हि परात्मनिष्ठा-येव सुखदु खानि साक्षात्पश्यति न स्वसमवेतानि, तस्मिन् सुखदु खयोरभावात् । योगिप्रत्यक्ष च स्वामनिष्ठानि पश्यद् भोगोऽ न्तर्गतम् । परात्मसमवेतान्यवग छन भोग इति । स्वसमवेतसुखद् खसाक्षात्कार इत्युक्तेऽस- म्भवि लक्षण स्यात्, सुखदु खयो परस्परविरुद्धयोरेकस्मिन्नात्मनि युगपःसाक्षात्काराऽ- सम्भवात् , तदुच्छेदायान्यतर इति ॥ १८१ ॥ १ भोगश्च म १ २ द्वयोरपि पुस्तकयो किन्तु च अन अनर्थक । क नि', पुस्तकयोश्च नास्ति अतोऽत्र न स्थापित । २ तन्निरस्याये अ २।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी स एवात्मा स्वरूपं यस्य स तदात्मा; तदात्मनो भावस्तादात्म्यम् ऐक्यमित्यर्थः । तस्य यो निषेधः सोऽन्योन्याभावः । यथा गुणो गुणी न । पटो घटो न । घटः पटो नेत्यादि ॥ १७३ ॥ एवं सर्वभेदान् लक्षयित्वा प्रभेदान् विवक्षुरादौ पृथिवी नित्या चानित्या चोक्ता- ऽऽसीत् ; तल्कि नित्यत्वं किश्चानित्यत्वमित्याशक्याह- नित्यत्वं प्रध्वंसविरहः ॥ १७४ ॥ यस्थ वस्तुनः प्रध्वंसो विनाशो न, तन्नित्यम् ॥ १७४ ॥ अनित्यत्वं प्रध्वंसवत्वम् ॥ १७५ ॥ . स्पष्टम् ॥ १७५ ॥ सैव परमाणुलक्षणा कार्यलक्षणेत्युक्ताऽऽसीत् । स कः परमाणुरित्याशङ्क्य तं लक्षयति- निरवयवः क्रियावान् परमाणुः ॥ १७६ ॥ न विद्यतेऽवयवो यस्य स 'निरवयवः' । क्रियावान् चलनगमनागमनादिकारी । 'निरवयव पदं कार्यद्रव्यनिरासार्थम् । 'क्रियावान्'पदं विष्णुपदादिव्यवच्छेदार्थम् ॥१७६॥ ननु निरवयवस्तदा ज्ञायते यदि पूर्वं तावदवयवो ज्ञातः स्याद् । अतः स एव लक्ष्य इत्याशक्य ते लक्षयति- द्रव्यसमवायिकारणमवयवः ॥ १७७ ॥ यत्र समवेतं कार्यमुत्पद्यते तत्समवायिकारणम् । द्रव्यस्योक्तलक्षणस्य समवायि- कारणं यत् सोऽवयवः; यथा पटस्य द्रव्यस्य समवाय कारणं भवन्ति तन्तवः, पटस्य तन्तुसमवेतत्वेनोत्पादात् । अतस्तेऽवयवाः पटस्य । द्वयणुकस्य परमाणू अवयवौ द्वाभ्या- मणुभ्यां द्वयणुकोत्पत्तेः। त्र्यणुकस्य द्वयणुकान्यवयवाः। चतुरणुकस्य त्र्यणुकान्यवयवाः, चतुर्भिस्यणुकैस्तस्योत्पादाद् । एवं सर्वत्र ॥ १७७ ॥ प्रसङ्गायातत्वादन्त्यावयविलक्षणमाह- द्रव्यानारम्भकं कार्यद्रव्यमन्त्यावयवि ॥ १७८ ॥ अन्त्यावयवि शरीरं घटादि वा, तत् द्रव्यान्तरस्य स्वसमवेतत्वेन अनारम्भकमनु- त्पादकम् । यथा बहुभिस्तन्तुभिर्मिलित्या एकः पटीयान् पट उत्पाद्यते एवं न शरीरैर्बहु- भिरेकं गरीयः शरीरमारभ्यते । तस्मात् द्रव्यानारम्भकं कार्यद्रव्यं भवति सावयवत्वात् । अतः शरीराधमन्यावयवि द्रव्यम् । अन्त्यावयवीयुक्त गगनादावतिव्याप्तिः, कार्यद्रव्य- ·जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी मित्युक्ते द्वचणुकादौ व्यभिचारस्तनिवृत्त्यै अनारम्भकपदम् । तथोक्ते असम्भवि लक्षणं स्यात् कार्यव्यस्यानारम्भकस्य कस्याप्यभावात् , शरीरादीनामपि स्वसमवेतगुणकारम्भकत्वात् । तनिवृत्यर्थं द्रव्येति पदम् । ते गुणकर्मणामारम्भकाः स्युः, परं न द्रव्यस्य । द्रव्यानार- म्भकमन्त्यावयवीयुक्त सामान्यादौ व्यभिचारस्तटुंच्छित्यै द्रव्यमिति । तथोक्ते मनभादौ । तन्निरासाय कार्यमिति ।। १७८ ।। प्रागभाववत् कार्यम् ॥ १७९ ॥ प्रागभावो विद्यते यस्य तत्प्रागभाववत् । यद्वस्तु पूर्वमविद्यमानं पश्चाच कारणेभ्य उत्पद्यते तत्कार्यमिति भावः ॥ १७९ ॥ सा शरीरेन्द्रियविषयरूपेत्युक्तमासीत् । अतस्तानि त्रीणि लक्षयति- भोगायतनमन्त्यावयवि शरीरम् ॥ १८० ॥ भोगस्य वक्ष्यमाणलक्षणस्यायतनं गृहं स्थानं अन्य पार्यन्तिकमवयवि अन्त्यावयवि यत्तत् शरीरम् । अन्यावयवि शरीरमित्युक्ते घटादौ व्यभिचारः, घटादीनामप्यन्त्यावय- वित्वात् । तनिवृत्त्यर्थं भोगायतनमिति । भोगायतनं शरीरमित्युक्ते करचरणशिरोग्रीवादयोपि भोगस्थानं स्युरिति तत्रातिप्रसक्तिः । तन्निवृत्य अन्त्यावयवीति ।। १८० ॥ भोगायतनमित्युक्तं, तर्हि भोगस्तावन्न ज्ञायतेऽस्माभिरित्याशङ्कय तं लक्षयति- स्वसमवेतसुखदुःखयोरन्यतरसाक्षात्कारो भोर्गः ॥ ११ ॥ मुखदुःखयोरन्यतरत् एकं किमपि सुखं दुःखं वा, तस्य मनसा साक्षात्कारः 'यदहं मुख्यस्मि दुःख मे महदेतत्' इत्यादिप्रकारेण यदुन्नीयते स भोगः । साक्षात्कारो भोग इत्युक्ते घटसाक्षात्कारोऽपि भोगः स्यात्, तैनिरासाय दुःखसाक्षात्कारः । तथोक्ते सुखसाक्षात्कारे ज्यापकं लक्षणमेतत्स्यात् , तन्निवृत्य सुखेति । सुखदु खसाक्षात्कार इत्युक्ते सकलजन्तुसम- वेतसुखदुःखसाक्षाकाररूपे योगिप्रत्यक्षे ईश्वरज्ञाने चातिव्यातिः, तेषां सर्वज्ञत्वात् । तन्नि- वृत्यर्थमभागि स्वसमवेतेति । ईश्वरज्ञानं हि परात्मनिष्पान्येव सुखदु खानि साक्षात्पश्यति न स्वसमवेतानि, तस्मिन् सुखदुःखयोरभावात् । योगिप्रत्यक्षं च स्वात्मनिष्ठानि पश्यद् भोगोऽ न्तर्गतम् । परात्मसमवेतान्यवगच्छन्न भोग इति। स्वसमवेतसुखदुःखसाक्षात्कार इत्युक्तेऽस- म्भवि लक्षणं स्यात्, मुखदुःखयोः परस्परविरुद्धयोरेकस्मिन्नात्मनि युगपत्साक्षात्काराऽ- तदुच्छेदायान्यतर इति ॥ १८१ ।। १ भोगय अ. १ अ. २ द्वयोरपि पुस्तकयोः किन्तु 'च' अत्र अनर्थकः । 'क. नि', पुस्तकयोश्च नास्ति अतोऽत्र न स्थापितः । २ तन्निरस्याये अ.२ । सम्भवात्, ·६२] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अथ द्वितीय पदं लक्षयति- यदेवच्छिन्नात्मनि भोगस्तदायतनम् ॥ १८२ ।। येनावच्छिन्नो व्याप्तः क्रोडीकृत आत्मा तस्मिन् भोगः सुखदुःखान्यतरसाक्षात्कार- लक्षणोऽस्ति तदायतनम् , यत आत्मा जगद्व्यापकोऽपि शरीरावच्छिन्नप्रदेशे एव सुख- दुःखानि भुङ्क्ते न सर्वत्र ।। १८२ ।। शरीरं लक्षितम् , इन्द्रिय लक्षयति-- साक्षात्कारज्ञानकारणमिन्द्रियम् ॥ १८३ ।। कारणमिन्द्रियमित्युक्ते कुठारादावतिप्रसक्तिस्तव्यवच्छेदार्थ ज्ञानपदम् । तथोक्ते- ऽनुमानेऽतिव्याप्तिः, तन्निवृत्यर्थं साक्षात्कारपदम् । एतावता प्रत्यक्षप्रतीत्यसाधारणं कारणं यत्तदिन्द्रियमिति भावः ॥ १८३ ।। - विषयं लक्षयति- आत्मानो भोगकारणं विषयः ।। १८४ ॥ सुगमम् । नवर गरीरेन्द्रियाभ्यां व्यतिरिक्तमात्मनो यगोगमुत्पादयति स विषयः ।। तैजसश्चत्वारः प्रकारा उदिता आचार्यस्ताल्लक्षयति- पार्थिवमाउन्धनं तेजो भौमम् ॥ १८५ ॥ पार्थिवमेव काष्ठतैलवृतादिकमिन्धनं दाह्य यस्य तत्पार्थिवमात्रेधनम् । तेजोग्रहणं हिमादिनिवृत्त्यर्थम्, यतो हिमसहतिरपि पार्थिवान्येव द्रुमपल्लवादीनि प्लोषति । मात्रग्रहण- मौदर्यतेजसो निरासार्थम् ॥१८५।। जलमात्रेन्धनं तेजो दिव्यम् ।। १८६ ।। जलं पानीयमेवेन्धनं दाह्यमुद्दीपकं वा तज्जलमात्रेन्धनम् । तच्च विद्युत्सूरवडवानला- दिकं यजलेन प्रज्ज्वलति । अत्र तेजोग्रहणं वृक्षादिनिवृत्त्यर्थ यतस्तदपि जलेनैवोदीप्यत इति ।। १८६ ॥ पार्थिवजलेन्धनं तेज औदर्यम् ॥ १८७ ॥ पार्थिवमाहारादि, जलं सलिलं ते द्वे इन्धनं यस्य त पार्थिवजले-धनम् । जाठरोग्नि फिलाहारनीभ्यां विना चिरकालेनात्यन्तं प्रज्वन्य निरिधनो वि यातो भवति । आहारादौ च मन्द मन्द प्रक्षिप्ते मन्दं मन्दमुदरस्थ स प्रचलति । अत्यन्तप्रचुरतरेणाहारादिकेन १ यदवच्छिन्ने, क. नि । २ साक्षात्कारि क. नि । ३ उदितामुदिशयस्तालक्षयति अ.२ । ४ पार्थिवानेव अ. १ । ५ जाठराग्निः अ १ ।

·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [६३ युगपत् प्रक्षिप्तेन विव्याप्यते यथा कृशः कृशानुः परममहदेधप्तां संततप्रक्षेपेग। अत्र तेजो- ऽभिधानं शरीरादिनिवृत्यर्थ तस्याप्याहारनीराभ्यां पोपात् ॥ १८७ ॥ निरिन्धनं तेज आकरजम् ॥ १८८ ॥ निर्न विद्यने इन्धनं दाखं यस्य तनिरिन्धनम् । तेजोग्रहणं ज्वालादिव्यवच्छेदार्थ निरिन्धनग्रहणं च भौमादितेजसो निरासार्थम् ॥ १८८ ॥ निरिन्धनत्यं तेजसो लोकाऽप्रसिद्धत्वानिदर्शनमाड--- तच स्तुवर्णादि ॥ १८९॥ आकरजं तेजश्चामीकरादिकमवसेयम् । आदिशब्दाद् यदग्निसंयोगेन द्रवीभवति न चात्यन्तं प्रबलानलेन दह्यमानमपि मनागपि दह्यते तद्रजतप्रभृतिक धातुविशेषरूप वस्तु विज्ञेयमिति । तेजस्त्वमस्य प्रागुक्तयुक्तिभिः साधनीयमिति । ननु उष्णस्पर्श तेज उक्तम् , तत्तेजस. सामान्यलक्षणं सुवर्णेऽव्यापकं तस्यानुष्ण- त्वादिति चेत् । न, तत्राप्युष्णस्पर्शाङ्गीकारात् । तस्योगत्वे अङ्गुलीयकमङ्गुली ज्वालयेदिति चेत् । न, प्रदीपालोकादौ व्यभिचारात् । यथा बाह्यालोको लोकानां विशिष्टादृष्टवादनुभृत- स्पर्शवेन नोष्णोऽनुभूयते तथा हाटकमप्यस्पष्टस्पर्श प्रागिनामदृष्टवशादेव तथा प्रतीयते । तस्यौष्ण्यं यदि स्फुटं स्यात्तदा विहितसुकृतातिशयोऽपि को व्यपगतदूषणानि भूषणानि परिदध्यात् । ननु उष्णस्पर्शस्तत्र कुत, प्रतीयते । तैजसत्वादिति ब्रूमः । ननु तर्हि सर्वोऽपि वस्तुस्तोमस्तै जस उष्णस्पर्शः कल्यता, पर प्रागिनामदृष्टयशान तथाऽनुभूयते इत्युच्यता- मिति चेत् । न, एकत्र प्रमाणप्रसिद्भत्वेन कपनायां सर्वत्र त परिकल्पनेऽतिप्रसङ्गस्या- प्रामाणिकत्वादिति ।। १८९॥ अथोत्पत्तिस्थितिविनाशलक्षणः कालविविध उक्त आसीत्, तत्राद्यामुत्पत्ति लक्षयति- सकल कारणयोगपद्यमुत्पत्तिः ॥ १९० ॥ सकलानि समस्तानि समवाय्यसमवायिनिमित्तलक्षणानि कारणानि, तेषां योगपद्य- मेकस्मिन्समये सर्वेषां मेलापकः तदुत्पत्तिरुच्यते । यथा पटस्य समवायिकारणं तन्तवः, असमवायिकारणं तन्तूना परस्परं संयोगः, निमित्तकारणं च तन्तुवायवेमादि, ईश्वरेच्छा, भोगिनां धमाधम्र्मों इत्यादिकम् । एवमेतानि सर्वाण्यपि कारणानि सामस्त्येन यत्र मिलि- तानि स्युस्तदा पटोत्पत्तिः, एवं घटादेरपि ॥ १९० ।। १ वागतदपणानि अ. २ । २ निमित्तकारण तुरीवायुवेमादि अ. २ ।

·६४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी योगपद्यमित्युक्तं तत्किमुच्यते इत्याशङ्ग्य तल्लक्षयति-- अनेकेपामेकक्षणसम्बन्धो योगपद्यम् ॥ १९१ ।। अनेकेषां बहूनां तन्तुनामेकस्मिन्क्षणे कालविशेपे यः सम्बन्धः परस्परं सान्निव्यं तद्योगपयम् । अथवा एकेन क्षणेन सह यः सम्बन्धः संयोगः तद्योगपद्यम् । सम्बन्धो योगपद्यमित्युक्त समवायोऽपि तत्स्यात्तनिवृत्यर्थ क्षणेति । क्षणेन सह सम्बन्धःक्षणसम्बन्धः, स चातीतानागतवार्त्तमानिकानां द्रव्याणां सर्वेषामप्यस्ति क्षणस्य कालविशेषत्वात् कालस्या- मूर्तद्रव्यत्वादमूर्तद्रव्यस्य च समस्तैः मूर्ते सह संयोगित्वात् । तद्विच्छिन्य एकेति । सम्बन्धः पृथग्भूतैर्वहुभिः क्षणैरस्ति नैकेन । तथोक्तेऽपि एकस्य वस्तुन एकेन क्षणेन सह सम्बन्धो योगपद्यं स्यात् तन्निवृत्यर्थम् अनेकेषामिति ।। १९१ ॥ क्षणसम्बन्ध इत्युक्तं तेन स क्षणः किंलक्षण इत्याशङ्कय तं लक्षयति- विभागानुत्पाद्यविभागप्रागभावसंबन्धकावच्छिन्नः कालः क्षणः॥ १९२॥ विभागेनाऽनुत्पायो विभागो विभागाऽनुत्पापविभागः कमजविभाग इत्यर्थः । तस्य प्रागभावस्तेन सह सम्बन्धो विशेषणविशेष्यभावलक्षणः, कर्म च । ताभ्यामवच्छिन्नो विभागीकृतो यावान् कालविशेषः स क्षग इत्यवयवार्थः । भावार्थत्वयम्-उद्दण्डदण्डायुधाभिघातात् घटशकलेषु कर्मोत्पद्यते, कर्मणा विभागो भवति, विभागाच्च विभागज विभागो भवति । अतः कर्म जातं भवति, कर्मजो विभागो- ऽनुत्पन्नो भवति । तावान् कालविशेषः क्षण इत्युच्यते । कालः क्षण इत्युक्ते युगादावति- व्याप्तिः । तन्निरासार्थ कर्मावच्छिन्न इति । तथोक्ते कापि द्वित्रिक्षणेऽवस्थाथि भवतीति तत्रातिप्रसक्तिः । तन्निरासार्थ विभागप्रागभावसम्बन्धेति । तथोक्के क्षणद्वयेऽतिप्रसक्तिः विभाग- जविभागप्रोगभावेन कर्मणा च सह सम्बन्धो भवति क्षणद्वयम्, पूर्व कर्म, ततः कर्मजः, ततः विभागजविभागः । तन्निरासाथ विभागानुत्पाद्येति ॥ १९२ ।। तन्मात्रावस्थायि क्षणिकम् ॥ १९३ ॥ क्षणमात्रावस्थायि यस्तु भवति तत्क्षणिकम् ॥ १९३ ।। उत्पत्तिस्थितिविनाशलक्षणः कालविविध उक्त आसीत् । तत्रोत्पत्तिर्लक्षिता, स्थिति लक्षयति-- स्थितिर्वर्तमानत्वम् ॥ १९४ ॥ १ संबद्ध' कः । २ नोऽविभा अ. ।। - ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [६५ स्थितिलक्षणः कालः क उच्यते ! यद्वस्तूनां वर्तमानत्वम् ॥ १९४ ॥ वर्तमानत्वं तत्किमित्याशङ्कयाह- तच प्रोगभावप्रध्वंसाभावरहितस्वरूपत्वम् ।। १९५ ।। प्रागभावो वस्तूनां विनष्टो भवति, प्रध्वंसाभावोऽनुत्पन्नो भवति, वस्तूनां स्वरूपं वर्तते तद्वर्तमानत्वम् ॥ १९५ ।। वर्चमानस्वरूपलक्षणान्तस्माह- स्वकार्यमागभावसम्बद्धत्वं वा ॥ १९६ ॥ स्वकार्य स्वस्मिन् समवेतं कार्य तस्य प्रागभावोऽनुत्पत्तिस्तेन सह सम्बद्धत्वं तद्वर्त्त- मानन्वम् । अथवा वर्तमानवं तदुच्यते यावत् स्वसमवेतं कार्य द्रव्यान्तरमनुत्पादितं भवति; यथा तन्तवः यावनोत्पादयन्ति पटम् , उत्पादिते पटे तन्तूनां वर्तमानत्वं न स्यात् पटोऽय- मित्येवं व्यपदिश्यमानत्वात् ।। १९६ ॥ अथ विनाशं लक्षयति-- विनाशः प्रध्वंसः ॥ १९७ ॥ स्पष्टम् ।। १९७॥ आत्मनो भेदद्वयमुक्तम् । तत्र क्षेत्रमं लक्षयति- शरीरसम्बन्धेन ज्ञानवत्त्वं क्षेत्रज्ञत्वम् ।। १९८ ॥ शरीरसम्बन्धमात्रेग यः आत्मा ज्ञानवान् भवति, व्यापकोऽप्यात्मा यावत्-प्रदेशे शरीरं भवति तत्रैव ज्ञानवान् स्यात् नान्योति स क्षेत्रज्ञ इति ॥ १९८ ॥ मनसः प्रत्यात्मनिष्टत्वादनन्तत्वमुक्तम् । तत्प्रत्यात्मनिष्टत्वं किं प्रत्यात्मसंयोगः सम- वायो वा ? न तावत् समवायः, अमूर्त्तद्रव्ये द्रव्यान्तरसमवायाऽसम्भवात् । नापि संयोगः, आत्मनां विमुत्चात् विभूनां च सर्वमूर्त्तद्रव्यैः सह संयोगित्वात् , मनसश्च मूर्तत्वात् । अतः सर्वात्मनां सर्वैर्मनोभिः सह संयोगित्वात् 'इदं मनः अस्य' इति व्यवस्था न स्यादित्या- शझ्याह- प्रत्यात्मसमवेतधर्माधर्मोपगृहीतत्वं प्रत्यात्मनिष्टत्वम् ॥ १९९ ॥ आत्मानमात्मानं प्रति यो समवेती धर्माधर्मी ताभ्यामुपगृहीतत्वम् इदं मनोऽस्यै- वात्मनः' इति प्रतिनियतीकृतत्वं प्रत्यात्मनिष्टत्वम् ॥ १९९ ॥ .१ प्राक्सम्बदस्वभावरहितसरूपवत्वम् क. नि । २ सम्बन्धित्तम् का नि.

·। ६४] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी योगपद्यमित्युक्तं तत्किमुच्यते इत्याशक्य तल्लक्षयति- अनेकेपामेकक्षणसम्बन्धो योगपद्यम् ॥ १९१ ।। अनेकेषां बहूनां तन्तुनामेकस्मिन्क्षणे कालविशेपे यः सम्बन्धः परस्परं सानिध्यं तद्योगपद्यम् । अथवा एकेन क्षणेन सह यः सम्बन्धः संयोगः तद्योगपद्यम् । सम्बन्धो योगपद्यमिन्युक्ते समवायोऽपि तस्यात्तनिवृत्यर्थ क्षणेति । क्षणेन सह सम्बन्धःक्षणसम्बन्धः, स चातीतानागतवार्त्तमानिकानां द्रव्याणां सर्वपामप्यस्ति क्षणस्य कालविशेषत्वात् कालस्या- मूर्तद्रव्यत्वादमूर्तव्यस्य च समस्तैः मूर्ते सह संयोगित्वात् । तद्विष्ट्रिय एकेति । सम्बन्धः पृथग्भूतैर्वहुभिः क्षणैरस्ति नैकेन । तथोक्तेऽपि एकस्य वस्तुन एकेन क्षणेन सह सम्बन्धो योगपयं स्यात् तनिवृत्यर्थम् अनेकेपामिति ॥ १९१ ।। क्षणसम्बन्ध इत्युक्तं तेन स क्षणः किलक्षण इत्याशश्च तं लक्षयति- विभागानुत्पाद्यविभागप्रागभावसंवन्धकर्मावच्छिन्नः काल: क्षणः ॥ १९२ ॥ विभागेनाऽनुत्पाद्यो विभागो विभागाऽनुत्पाद्यविभागः कर्मजविभाग इत्यर्थः । तस्य प्रागभावस्तेन सह सम्बन्धो विशेषणविशेप्यमावलक्षणः, कर्म च । ताभ्यामवच्छिन्नो विभागीकृतो यावान् कालविशेषः स क्षण इत्यवयवार्थः । भावार्थस्वयम्-उदण्डदण्डायुधाभिघातात् घटशकलेपु कम्मोत्पद्यते, कर्मणा विभागो भवति, विभागाच विभागज विभागो भवति । अतः कर्म जातं भवति, कर्मजो विभागो- ऽनुत्पन्नो भवति । तावान् कालविशेषः क्षण इत्युच्यते । कालः क्षण इत्युक्ते युगादावति- व्याप्तिः । तन्निरासार्थ कविच्छिन्न इति । तथोक्ते कापि द्वित्रिक्षणेऽवस्थायि भवतीति तत्रातिप्रसक्तिः। तन्निरासार्थ विभागप्रागभावसम्बन्धेति । तथोक्त क्षणद्वयेऽतिप्रसक्तिः विभाग- जविभागप्रोगभावेन कर्मणा च सह सम्बन्धो भवति क्षणद्वयम् , पूर्व कर्म, ततः कर्मजः, ततः विभागजविभागः । तन्निरासार्थ विभागानुत्पायेति ॥ १९२ ॥ तन्मात्रावस्थायि क्षणिकम् ।। १९३ ॥ क्षणमात्रावस्थायि यस्तु भवति तत्क्षणिकम् ।। १९३ ॥ उत्पत्तिस्थितिविनाशलक्षणः कालत्रिविध उक्त आसीत् । तत्रोत्पत्तिर्लक्षिता, स्थिति लक्षयति- स्थितिर्वर्तमानत्वम् ॥ १९४ ॥ १'सबद्ध क.। २ नोऽविभा अ. १ ।

·प्रत्यभिज्ञान यथा स एवाय देवदत्तः अ. १. पा. टि. । जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [६७ संयोगाऽसमवायिकारण इति । विभागादिनिरासाथ संयोग इति ।। २०७ ॥ विभागभेदी लक्षयति-- कर्मासमवायिकारणो विभागः कर्मजः ।। २०८ ॥ कम्मैवाऽसमवायिकारणं यस्येति सः । विभागजविभागनिरासार्थ कर्माऽसम- वायिकारण इति । संयोगादिनिरासार्थ विभाग इति ।। २०८ ॥ विभागाऽसमवायिकारणो विभागो विभागजः ॥ २०९ ।। कर्मजविभागनिरासार्थ विभागाऽसमवायिकारण इति । विभागाऽसमवायिकारणो विभागज इत्युक्ते विभागजगन्देऽतिप्रसक्तिः । तन्निरासार्थ विभाग इति ॥२०९।। परत्वाऽपरत्वभेदौ लक्षयति- आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्यं परत्वापरत्वं कालकृतम् । आदित्य- संयोगाऽनुत्पाद्यं परत्वाऽपरत्वं दिकृतम् ॥ २१०॥ आदित्यपरिवर्तनेनो पाद्यं वृद्धे पुरुपे परोऽयमिति प्रत्ययनिमित्तं परत्वं कालकृतम् । अन्यीयसि पुरुपे अपरोऽयमिति प्रत्ययनिमित्तमपरत्वं कालकृतम् । आदित्यसंयोगानपेक्ष- दिशा दूरस्ये वस्तुनि परोऽयमिति-प्रत्ययनिमित्तं परत्वं दिकृतम् । आसन्ने वस्तुनि अपरोऽय- मिति प्रत्ययनिमित्तमपरत्वं दिकृतम् ।। २१० ॥ बुद्धेर्मेदस्य स्मृरोलेक्षणमाह-- भावनाऽसाधारणकारणं ज्ञानं स्मृतिः ॥ २११ ॥ भावना सरकारविशेषः एवाऽसाधारणं कारणं यस्य एवंविधं यज्ज्ञानं सा स्मृति । ज्ञानं स्मृतिरित्युक्ते प्रत्यभिज्ञानेऽतिव्याप्तिः स्यात्, तन्निरासार्थमसाधारणमिति । ज्ञानपद स्वरूपपरम् ॥ २११ ॥ अनुभवं लक्षयति- अस्मृतिरूपं ज्ञानमनुभवः ॥२१२ ॥ १ पटादीति पाठान्तरम्' इति अ. १ पुस्तके टिप्पणम् । मितभापिण्या “सयोगाऽसम- वायिकारणः सयोग इत्युक्ते पटादावतिव्याप्तिः तस्यापि तन्मादि योगासमवायिकारणजन्यत्वात् , अतः सयोग इति" (क पुस्तके मि. भा पृ ५८. प १५) इति व्याख्यादर्शनात् कचिजिन वर्घन्यामपि सम्भवेदय पाठः । २ आदित्यसयोगोत्पाये परत्वापरत्वे कालंकृते । आदित्यसयोगा- नुत्पाद्ये परत्वापरत्वे दिकृते क नि । ३ 'अपरत्व' इति अ. १ पुस्तके भ्रष्टम् । ४ तत्ताऽवच्छिन्नं ·६६] जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी अथ ख्यामां सितादयो भेदाः सन्तीति तल्लसममाह- सितादीनां सप्तानां सितत्वादिकम् ॥ २०० ॥ सितादीनां रूपागां सित-वादिकं लक्षगं भवति । एतावता सिताव-सामान्यवन सितं रूपम् , पीर वसामान्यात् पीने रूसमित्यादि ॥ २०० ॥ रसभेदानां वक्षणान्याह- मधुरादीनां मधुरत्वादिकम् ॥ २०१ ॥ व्याख्या पूर्ववत् ।। २०१॥ गन्धभेदयोर्लक्षगमाह- गन्धयोः सुरभित्वाऽसुरभित्वे ॥ २०२ ॥ सुरमित्वसामान्यवान सुरभिर्गन्धः, भसुरभित्चसामान्यवान असुरभिर्गन्धः ॥२०२।। स्पर्शभेदानां लक्षणमाह-- शीतादीनां शीतत्वादिकम् ।। २०३ ॥ सङ्ख्याभेदानां लक्षणमाह- एकत्वादीनामेकंत्वादिकम् ॥ २०४ ।। परिमागभेदानां लक्षणमाह- 'अणुत्वादीनामणुत्वादिकम् ।। २०५ ॥ अथ सयोगभेदलक्षणमाह-- कर्मासमवायिकारणः संयोगः कर्मजः ॥ २०६ ।। कर्म, असमवाय कारगं यस्य से काऽसमवाधिकारणः, ईदृशो यः सयोगःस कर्मजः संयोगः । कर्मज इत्युक्ते सयोगजसयोगेऽतिप्रसक्तिः तन्निरासार्थ कर्माऽसमवाषि- कारण. । तथोक्ते विभागे वेगे चातिव्यातिः, तन्निरासार्थ सयोगः ॥ २०६ ॥ संयोगजसयोगस्य लक्षणमाह - संयोगाऽसमवायिकारणः संयोगः संयोगजः ॥ २०७॥ सयोग एवाऽसमवायिकारणं यस्य सः सयोगजसंयोगः । कर्मजसंयोगव्युदासार्थ १ सितत्वादिक लक्षणम् क नि. । २ शीतानां अ १ । ३ एकत्वत्वादिकम् का । ४ अणुतत्वादिकम् क. । ५, ६ 'स' इति अ १ आदर्शपुस्तके भ्रष्टम् । ७ कारणम् अ १ ।

·३७ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी सयोगाऽसममायि कारण इति । विभागादिनिरासायं सयोग इति ॥ २०७ ॥ विभागभेदो लक्षयति- कर्मासमवायिकारणो विभागः कर्मजः ॥ २०८ ॥ कम्मैवाऽसमवायिकारण यस्येति स । विभागजविभागनिरासार्थ कर्माऽसम- वायिकारण इति । सयोगादिनिरासार्थ विभाग इति ।। २०८ ॥ विभागाऽसमवायिकारणो विभागो विभागजः ॥ २०९ ।। कर्मजविभागनिरासार्थ विभागाऽसमवायिकारण इति । विभागाऽसमवायिकारणो विभागज इत्युक्ते विभागजशब्देऽतिप्रसक्ति । तन्निरासा) विभाग इति ॥२०९।। परत्वाऽपरत्वभेदी लक्षयति- आदित्यपरिवर्तनोत्पाद्यं परत्वापरत्वं कालकृतम् । आदित्य- संयोगाऽनुत्पाद्यं परत्वाऽपरत्वं दिकृतम् ॥ २१० ॥ आदित्यपरिवर्तनेनोल्पाद्य वृद्धे पुरुपे परोऽयमिति प्रत्ययनिमित्त परत्व कालकृतम् । अन्पीयसि पुरुपे अपरोऽयमिति प्रत्ययनिमित्तमपरत्व कालकृतम् । आदित्यसयोगानपेक्ष- दिशा दूरस्थे वस्तुनि परोऽयमिति प्रत्ययनिमित्त परत्व दिकृतम् । आसन्ने वस्तुनि अपरोऽय- मिति प्रत्ययनिमित्तमपरत्वं दिकृतम् ॥ २१० ॥ वुद्धेभेदस्य स्मृोर्लक्षणमाह-- भावनाऽसाधारणकारणं ज्ञानं स्मृतिः ॥ २११ ॥ भावना सस्कारविशेष एवाऽसाधारण कारण यस्य एवविध यज्ञान सा स्मृति । ज्ञान स्मृतिरित्युक्ते प्रत्यभिज्ञानेऽतिव्याप्ति स्यात्, तन्निरासार्थमसाधारणमिति । ज्ञानपद स्वरूपपरम् ॥ २११ ॥ अनुभवं लक्षयति- अस्मृतिरूपं ज्ञानमनुभवः ॥ २१२ ॥ १ 'पटादीति पाठान्तरम्' इति अ १ पुस्तके टिप्पणम् । मितभाषिण्या “सयोगाऽसम पार्थिकारण सयोग इत्युक्ते पटादावतिव्याप्ति तस्यापि तत्त्वादि सयोगासमवायिकारणजन्यत्वात् , अत सयोग इति" (क पुस्तके मि. भा १ ५८ ५ १५) इति व्याख्यादशनात् कचिजिन यधन्यामपि सम्भवेदय पाठ । २ आदित्यसयोगोत्पाद्य परत्वापरत्वे काल् कृते । आदित्यसयोगा- नुत्पाथे परवापरत्वे दिकृते क नि । ३ 'अपरत्व' इति अ १ पुस्तके भ्रष्टम् । ४ तत्ताऽवच्छिन्न प्रश्यभिज्ञान यथा स एवाय देवदत्त अ १ पा.टि ।

·६८ जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी स्मृतिव्यतिरिक्तं यज्ज्ञानं स अनुभवः ॥ २१२ ॥ अनुभवभेदं प्रमामप्रमां च लक्षयति- तत्वानुभवः प्रमा ॥ २१३ ॥ तत्त्वानुभवः सम्यगनुभवः ॥ २१३ ॥ अतत्त्वज्ञानमप्रमा ।। २१४॥ अलीकज्ञानमप्रमेति ॥ २१४ ॥ अथाप्रमाभेदान् लक्षयति- अनवधारणं ज्ञानं संशयः ॥ २१५ ॥ न विद्यते अवधारणं निश्चयात्मकं ज्ञानं यत्र तदनवधारणं ज्ञानं यथा स्थाणुर्वा पुरुपो चेति ॥ २१५ ॥ अवधारणरूपाऽतत्त्वज्ञानं विपर्ययः ॥ २१६ ॥ अवधारणरूपं निश्चयात्मकं यत् अतत्त्वज्ञानमलीकज्ञानं स विपर्ययः । यथा शुक्तिशकले कलधौताधारोपः ॥ २१६ ॥ अथ प्रमाभेदं प्रत्यक्षप्रमा लक्षयति- अज्ञायमानकरणजन्यस्तत्त्वानुभव: प्रत्यक्षपमा ॥ २१७ ॥ यस्य करणम् असाधारणं कारणं न ज्ञायते प्रत्यक्षेण नोपलभ्यते एवंविधो यः 'तत्त्वानुभवः' सा 'प्रत्यक्षप्रमे ति। यथा 'घटोऽयं 'पटोऽयम्' इति ज्ञानम्, तस्य साधारणं कारणं चक्षुरादीन्द्रियं तत्प्रत्यक्षेग नोपलभ्यते, इन्द्रियागामतीन्द्रियत्वात् ।। २१७ ॥ ज्ञायमानकरणजन्यस्तत्त्वानुभवोऽनुमितिममा ॥ २१८ ॥ यस्य करणम् असाधारणं कारणं ज्ञायते प्रत्यक्षेगोपलभ्यते सा 'अनुमितिप्रमा' । यथा धूमानुमाने वढ्यनुमितो धूमो लिङ्गं प्रत्यक्षेणैवोपलभ्यते ।। २१८ ॥ अथ प्रसङ्गायातं प्रमाणं लक्षयति.. सांधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति प्रमायोगव्यवच्छिन्नं प्रमाणम् ॥२१९।। प्रमया सह योगः सम्बन्धः तेन सह व्यवच्छिन्नं व्याप्तं माधनत्वेन आश्रयत्वेन १ 'साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति' इति क. नि पुस्तकयोनास्ति तत्र च प्रमाऽयोगव्यव- छिन्नम् इति पाठः । अत्र च जिनवर्धनीसम्मत. 'प्रमायोगव्यवच्छिन्नम्' इति पाठः । , ·जिनवर्धनीयुता सप्तपदार्थी [६९ वा यत् तत् प्रमाणम् । यथा इन्द्रियार्थसन्निरूपादि साधनत्वेन प्रमया सह व्याप्तः । यत्रेन्द्रियार्थसन्निकर्पस्तन नमो-पत्तिर्भवत्येव इति साधनत्वेन प्रमाव्यात' इन्द्रियार्थसन्नि- कर्यादिः प्रमाणम् । आश्रयत्वेन ईश्वरः प्रमाणम् । सोऽपि प्रमायोगेन सह व्याप्तः । यत्र ईश्वरस्ता प्रमायोगो भवत्येव, ईयरममाया नित्यत्वात् । प्रभाणमिायुक्त साझाक्षता, तन्निरासार्थ व्यवछिन्नमिति । तथोक्ते व्याप्तिस्मयाश्रिता भवति, अत केन सहेति साकाङ्क्षता तथैव, तन्निरासार्थ साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सतीति । सुखादिकं साधनमपि न भवति, आश्रयोऽपि न भवति, इन्द्रयार्थसन्निकर्षादे साधनत्वात् आत्मनश्वा- श्रय वात् ॥ २१९ ॥ सांधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति प्रत्यक्षप्रमायोगव्यवच्छिन्नं प्रत्यक्षप्रमाणम् ॥ २२० ॥ प्रत्यक्षप्रमायोगेन सह व्यात प्रत्यक्षप्रमाणम् ॥ २२० ।। तच फिमित्याह--- तच ईन्चरघाणरसनचक्षुःस्पर्शनभोत्रमनीलक्षणम् ॥ २२१ ॥ ईश्वर प्रत्यक्षप्रमया साक्षादेव बोधलक्षगया आश्रयत्वेग व्याप्त । नागदोन्द्रियं साधनत्वेन व्याप्तम् । यद्यपीन्द्रियार्थसनिक एव प्रमाव्याप्तोऽस्ति, इन्द्रिये सत्यपि सुप्ता- वस्थादौ प्रमाया अनुत्पादात् , तथापि तस्येन्द्रियार्थसन्निकर्षस्याश्रयभूतत्वाद् इन्द्रियमेव प्रमागवेनोक्तम् , आश्रयाऽऽश्रयि गोरभेदोपचारात् ॥ २२१ ।। अनुमितिप्रमा लक्षयति- अनुमितिप्रमायोगव्यवच्छिन्नं प्रमाणमनुमानम् ॥ २२२ ॥ अनुमितिग्रमा लिङ्गोत्पाद्यसम्यगनुभवस्तेन सह योग सम्बन्ध साध्यसाधनभाव- लक्षण , तेन सह व्यवच्छिन्नं व्यातं तदनुमानम् ।। २२२ ॥ तच फिमित्याह- तच व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टं लिङ्गज्ञानम् ॥ २२३ ॥ व्याप्ति -यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साव्यम् , यत्र साध्य नास्ति तत्र साधनमपि नास्ति इति लक्षगा, पक्षधर्मता च पक्षे हतोक्यवृत्तित्यम् , तान्या विशिष्ट सहित यल्लि- १ अन द्वयोरप्यादर्शयो 'सामाक्ष. तन्नि. राावा. तजि०' इति च सक्षिप्य लिखित बतते । २ 'साधनाश्रययोरन्यतरत्वे सति' इति 'क नि पुरतकयोनास्ति । ३ तच ईश्वर इति क नि पुस्तकाच्या गृहीतम् । ४ 'विशिष्ट क नि । , + ·.. ७० जिनपर्धनीयुता सप्तपदार्थी गस्य हेतोञ्जनं तदनुमानम् । अनुमानमित्युक्ते साकाहता, तनिरासार्थ ज्ञानम् । तथोक्ते पक्षाविज्ञानेऽतिव्याशिस्तन्निरासाथै लिङ्गज्ञानमिति । तथोक्ते अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात्' इत्यादावतिव्याप्तिस्तनिरासाथ व्यातिविशिष्टम् । अत्र तु अनित्यत्वेन प्रमेयत्वस्य व्याप्ति- नास्ति । तथोक्ते 'नित्यः शब्दः अमूर्तदश्यत्वाद्' इत्यादावतियाप्तिस्तन्निरासाथ पक्षधर्मता- विशिष्टम् ; अत्र तु नित्यत्वेन अमूर्तद्रव्यं व्याप्तमस्ति तथापि पक्षे शब्दे नास्ति ॥ २२३॥ व्याति लक्षयति---- व्याप्तिश्च व्यापकस्य व्यायाधिकरणोपाध्यभावविशिष्टः सम्बन्धः।। २२४ ।। व्यापकस्य साध्यस्य व्यायाधिकरणः साधनाधिकरगः उपाध्यभावविशिष्टो निरु- पाधिको यः सम्बन्धः स व्यातिः । सम्बन्धो व्याप्तिरित्युक्ते संयोगेऽतिव्यामिस्तन्निरासार्थ व्यायाधिकर ग इति । सम्बन्धस्य दूयनिष्ठत्वात् कस्य सम्बन्धस्य इति साकाहता तन्निरा- साथै व्यापकस्येति । तथोक्ते वैधी हिंसा अधर्मसाधनं हिंसात्वात् ब्राह्मणहिंसावत् इत्यादि सोपाधिकायां व्याप्तावतिव्याप्तिस्तन्निरासार्थम् 'उपाध्यभावविशिष्टम्' इति ॥ २२४ ॥ पक्षधर्मतां लक्षयति--- पक्षधर्मताच व्याप्यस्य पक्षसम्वन्धः ॥ २२५ ।। व्याप्यस्य हेतो यः पक्षण सह सम्बन्धः पक्षे व्याप्यवृत्तिवं सा पक्षधर्मता ॥२२५॥ व्यापकल्याप्ये लक्षयति- व्यापकं साध्यम् । व्याप्यं साधनम् ।। २२६ ।। अधिकवृत्तित्वात् साध्यं व्यापकं भवति । न्यूनवृत्तित्वात् लिङ्गं हेतुर्याप्यं भवतीति ॥ २२६ ॥ उपाधि लक्षयति- उपाधिश्च साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तिः ॥ २२७ ॥ साधनेन हेतुना सह यो धर्मः अव्यापको भवति साध्येन सह समव्याप्तिर्भवति स उपाधिः । यथा 'वैधी हिंसा अधर्मसाधनं हिंसात्वात् ब्राह्मगहिंसावत्'; अत्र निषिद्धत्व- मुपाधिः । अत्र साधनं हिंसात्वं तत् निपिद्धत्वेनाव्याप्तम् । यत्र यत्र हिंसात्वं तत्र तत्र निषिद्धत्वमिति नास्ति, वैधीहिंसायां हिंसात्वे सत्यपि निषिद्धत्वाभावात् । यत्र यत्र अधर्म- १ व्यायाधिकरणः उपाध्यभावविशिष्टः क. नि । २ 'इति अ. १ पुस्तके नास्ति । ३ तु क. नि । ४ लिङ्गम् क नि।