·. . उत्तररामचरिते पात्राणां परिचयः -पुमांसः- सूत्रधारः-प्रधानो नरः नट:-सूत्रधारेण समं संमापणकारी नटः क किन् -द्वारपाल: गृष्टिः-दशरथस्यान्तःपुरचरो दुतः अष्टावक्र:-कहोडमुनेः पुत्रः राम: अयोध्याया नृपः, अत्र प्रधानो नायकश्व लक्ष्मणः-सौमित्रीतनयः, रामानुजश्व लव-कुशौ-नामस्य युगलौ तनयी जनक:-विदेहाधिपतिः, सीतायाः पिता च दुर्मुखः-रामस्यासनपरिचारको गूढचरः शम्बूका-शूद्रतपस्वी दाण्डायनः सोधातकि } वाल्मीकिमहरन्तेवासिनी दिव्यपुरुषः-शापोपहतः प्राक्शंबूकस्वरूपः चन्द्रकेतुः-लक्ष्मणा मनः सुमन्त्रः-चन्द्रकेतोः सारथिः वाल्मीकिः-महर्पिः, रामायणप्रणेताऽऽद्यकविश्व विद्याधरः-देवताविशेषः वटवायाल्मीकिमहराश्रमस्थाश्छात्राः पुरुपः-चन्द्रफेनुचमूगतः सैनिक -त्रियः- सीता रामचन्द्रस्य भार्या, विदेहाधिपतेः कन्या, मन्त्र च नायिका कौसल्या रामजननी, दशरथभार्या अरुन्धती-चसिष्ठमुनेार्या आग्नेयी तपस्विनी चासन्ती मुरला} सरिती ( मानुपदेहभाजी) पृयियी-सीताया जननी, भूमिश्र गङ्गा भागीरथी रघुकुलपावनी सुरसरित (मानुपदेहरक्) विद्याधरी-विद्याधरस्य दयिता प्रतिहारी-द्वारपालिका - (वनदेवता)} देवता - ·प्रथमाङ्कस्य कथावस्तु अन नान्दीपउनादनन्तरं सूत्रधारः प्रविश्य कथं नामाधिकारिपुरुषा निवृत्तव्यापाराः सन्तः पट्टाभिषेकसमय बलरेषु विश्राम्यन्तीनि सकुतूहल पृच्छति । नटश्च निवेदयति कथानायकस्य श्रीरामचंद्रस्य यौवराज्याभिषे- कोत्सवः समवसितः, तत्रोपस्थिताना लक्षासमरसुहृदां एवंगमराक्षसानां नाना- दिगन्तपावन ब्रह्मर्षि-राजर्षिवृन्दाना स्वदेशगमनादव विश्रांतचारचरणानि चत्व- रस्थानानीति । गुरुजनो दशरथमायांभिः सह ऋष्यशृङ्गस्य द्वादशवार्षिक सत्रे समुपस्थातुमासन्नप्रसदा जानकी विमुच्य ययौ । जनकोऽपि यौवराज्याभिषको- त्सवादि सुखेन नीत्वा विदेहान् गतश्च । तद्वियोगाद्विमनका सीता परिसात्व- यितुं रामचन्द्रो धर्मासनाद्वासगृहं प्रविशतीति कथांशोऽत्र प्रस्तुतः । एतसि- नेवांतर ऋष्याश्रमादष्टावक्रो 'आमातृयशेन वयं निरुद्धारत्वं बाल एवासि, नवं च राज्यम् । युक्तः प्रजानामनुरआने स्पास्तसाद्यशो यत् परमं धनं व.।। इति वसिष्ठमुनेः संदेशमादायाजगाम । रामचन्द्रोऽपि-'मेहं दया च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकानां मुखतो नास्ति मे व्यथा ।।' इति भगवन्मत्रावरुणिसमादेशानुगुणं करोमीत्युक्त्वा दसिहसंदेशमुपादत्तवान् । ततश्च विचेतस्कां सीतां समनुरयितुं लक्ष्मणचित्रितालेस्यदर्शने प्रस्तुते पूर्वा- नुभूतानन्दवियोगादिभात्युक्तेन श्रीरामचंद्रेण 'दुःखाग्निर्मनसि पुनर्विपच्यमानी हृन्मभद्रण इव वेदनां तनोति ।' इत्यादिना कृतं पुन संवेदनाविष्करणम् । आलेख्यदर्शनकौतुकेन सीता चापि 'प्रसन्नगंभीरासु वनराजिषु पवित्रनिर्मल- शिशिरसलिला भागीरथीं पुनरप्यवगाहिये। इति प्रत्युपजातदोहदा ह्यभवत् । तस्या दोहदपूर्त्यर्थं रामः 'सत्वरं रथमुपस्थापया इति लक्ष्मणं समादिष्टवान् । एतस्मिन्नेवांतरे रामेण पूर्व प्रेषितो दुर्मुखाल्यो गूढचरो रामं समुपेत्य लङ्कायां रावणगृहे निवासाद्यधिकृत्य सौताविषयकं यत्कौलीनं श्रुतं तद्ययावद्रानं रहसि न्यवेश्यत् । स तेन लोकापवादन दूनचेतस्त्वातसंज्ञोऽभवत् । लब्धचेत- नश्वाय सीताया बने साग एवात्र निष्कृतिरिति मन्यमानो रामः सुनिर्भर विरुष्य लक्ष्मणाय तथानुष्ठातुं रहसि समाविशत् । एवं सीतालक्ष्मणौ रथारुढौ भूला वनप्रयाणायोपस्थितवन्तौ।

·महाकविभवभूतिविरचितम् उत्तररामचरितम् -प्रथमोऽङ्कः - इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे । वन्देमहि च तां वाणीममृतामात्मनः कलाम् ॥ १॥ तलस्पर्शिनी। पुरि भुवि महितायां भूमिमाराभिधायामधिमुनिमृगुतीर्थोपान्तमाबद्धखेलम् । किमपि नतशरण्यं महल मगरलीजगदधिपतिसंज्ञ द्वन्द्वमानन्दयेन्नः।। ज्ञानं सर्वपराधीनं तद्धेतुश्शेदयाननः । स चेद्भक्तपराधीनस्त विना के बजाम्यहम् ॥ भूसारपुरधाम्नव्यो चाधूलो वीरराघवः । भवभूतिकृति हृद्यो व्याचष्टे करणामयीम् ।। भवभूतेः कवीन्द्रस्य व गम्भीरो गिरा भरः। क मन्मतिरतिस्थूला सहायोऽन इयाननः ॥ चापल्यमथवा वाल्यं कृतावस्या प्रवर्तकम् । तथापि कृपया सम्तः संतन्यन्तां शुभां दशम् ।। • अथ तत्रभवान्भवभूतिनाम कविकण्ठीरवः 'एकः शब्दः सम्यग्ज्ञातः मुष्टुप्रयुक्तः खर्गे लोके कामधुम्भवति' इत्यादिश्रुत्या परिनिष्ठितशब्दप्रयोगस्य धर्मत्वमवगच्छन्' 'भाव्यं यशसेऽर्थकृते' इत्यादिना काव्यरूपस्य तस प्रकर्ष विभाव्य, 'शैवा वयं न सलु तन विचारणीय पञ्चाक्षरीजपपरा नितरां तथापि । चेतो मदीयमतसीकुममाव- भासं स्मेराननं ग्मरति गोपवधूकिगौरम् ॥ इलादिन्यायेन महरितभगवद्भचिकनया 'स वाग्विम! जनतापविप्लबो यस्मिन्प्रतिश्लोरमबद्धयत्यपि। नामान्यनन्तस यशो- इशितानि यच्छृण्यन्ति गायन्ति गुणन्ति साधयः ॥ इखादिन्यायेन 'प्रवन्धानां प्रब- न्घृणागपि कीर्तिप्रतिष्ठयोः। मूलं विषयभूतस्य नेतुर्गुणनिरुपणम् ॥' इत्यादिन्यायेन च भाषणान्विचक्षुः, तत्रापि 'यदि क्षुण्णं पूर्वरिति जति रामस्य चरितम्' इत्यादि- न्यायेन रामस्थां प्रतिपिपादयिषुः, दृश्यस प्राध्यापेक्षया 'देवानापिदमामनन्ति मुनयः कान्तं मनु चानुपम्' इत्युक्तनाट्याश्रयत्वप्रयुक्तप्राधान्याप्रकरणादीनां यथा- ययं रसबस्तुनायकापोत्तत्प्रान्नाटकं चिकीर्षुः, पूर्वचरितस्य महावीरचरितत्वेन यर्णितत्वात उत्तरं चरितं वर्णयितुममिसंधाय पूर्वरप्रधानाभूतां नान्दीमाह- इदकविभ्य इति । इदं', 'कविभ्य ' इति पदद्वयमिदम् । अतो द्वादशपदत्वसिद्ध्या न नान्दीपदनियमभाः । इदम्' इति चोद्देश्यसमर्पकं द्वितीयान्त विशेष्यवावकम्, पाटा०-१ विन्देम देवता', 'वन्देम देवता वाच'. . , ·२ उत्तररामचरिते 'नमोवाकम्' इति च विधेयसमर्पकं विशेषणवाचकं च । तथा च इदं पारिप्सित- मन्थादी चिकीर्पितत्वेन बुद्धिस्थं मगलं पूर्वेभ्यः कविभ्यो नमोवार प्रशास्महे । पूर्वकालप्रसिद्धपाचेतसादिकविविषयकनमउक्ति निदिशाम.-इति वाक्यार्थः । 'प्रशा- सनं तु निर्देशः' इति कोशः 'आडः शाम इच्छायाम्' इति धातोः आङ्पूर्वकत्वं प्रायिकमित्युक्तः प्रपूर्वक्त्वेनेच्छार्थकत्वं च । 'नमउतिर्नमोयाकः' इति कोशः । भावे धम् । कुरवम् । एतन्मगलोद्देश्यपूर्वकविविषयकनमतिविधेयकयोधजनकशब्द- प्रयोगवानहम् ,एतन्मलोद्देश्यपूर्वकविविषयकनमोवाकविधेयकेच्छावानहम् ,इत्य- वयंवोधः । 'नमोवाकम्' इत्यत्रकदेश नमः'शब्दापेक्षया 'कविभ्यः' इति चतुर्थी । 'नमःखस्ति-(२॥३॥१६)इत्याद्यनुशासनात् । अत्र नान्दीप्रभूतिप्रशस्तिरूपचरमाङ्क- पर्यन्तस्य कर्तव्यस्य बुद्धिस्थत्वेऽपि प्रत्यासत्तिन्यायान्नमोवाकमिति विधेयानुसारच मङ्गलस्यैव 'इद'पदेन विवक्षा । इदमिति च सामान्ये नपुंसकम् । नमोवाकमिति तु पुंलिङ्गम् । तथा च-शुक्तिं रजतं जानातील्यादाविव विशेप्यनिन्नत्वाभावेन समान- लिङ्गत्वाप्रसक्त्या न तद्बाधरूपंदोषः । 'इदं नमोवाकम्' इत्पन्न नमोवाकमित्यस्य विशेप्यवाचकत्वमभ्युपगम्य तद्विशेषणवाचकृस्य इदंपदस्य 'सामान्ये नपुंसकं' (वा. ५०४३) इति नपुंसकत्वाश्रयणे तु विशेष्य-विशेषणवाचकपदयो। समान- लिङ्गत्वं बाधितव्यमित्यखारस्यम् । इदंपदप्रयोजनं च मृश्यं स्यात् । उत्तरीत्याभ्र- यणे तु मालतीमाधवादी अन्यादृशमङ्गलेच्छायामपि एतनाटककर्तव्यमङ्गलं पूर्वक- विविषयकनमोवाकमिच्छाम इत्यर्थलाभेन सप्रयोजनत्वम् , विशेष्यविशेषणवाचकयोः समानलिङ्गत्वाधाभावश्चेति न दोष इति चोध्यम् । अत्र 'पूर्वेभ्यः कविभ्यो नमो. वामिदं प्रशास्महे' इति योजयित्वा पूर्वकविविषयकनमोवाकरूपमेतन्मङ्गलमिच्छाम 'इत्युद्देश्यभावविरहेण पक्षान्तरमपि । अत्रापि इदमिति सामान्ये क्लीबम् । नमोवा- कमिति च पुंलिङ्गमेव । 'राज्यश्रीप्रथमावतारपदवीमारा सिंहासनम्' इत्यादाविध विद्योष्यनिघ्नत्वाभावेन समानलिङ्गकरवप्रसक्तेः । अमात्यानुवर्तनपुरःसरराजदर्शन- न्यायेन गुणकृतात्मसंस्कारः प्रधानोपकाराय महते प्रभवति । तत्र गुणोऽपि संस्कार- मनुभवतीति न्यायेन, कविनमस्कारानन्तरं वाणी नमस्करोति-वन्देमहीति । एतेन अनुग्राहकवाणीनमस्कारात्पूर्वमनुग्राह्यप्राचेतसादिनमस्कारायोग इत्यपास्तम् । 'भगवद्वन्दनं त्वाद्यं गुरुवन्दनपूर्वकम्' इति विधेश्च । 'मधुमयफणितीना मार्गदशी महर्पि', 'काव्यज्ञशिक्षयाभ्यासः' इति च प्राचेतसादीनां गुरुत्वानपायाच्च । तांप्रसिद्धां पूर्वोक्तनमस्कारार्हत्वेन बुद्धिस्थामिति वा । अमृतां शाश्वतीम् । 'यज्ञशेपमुधामोक्षेष्व- मृतं शाश्वते त्रिषु'इत्यभिधानात् । अत्र यज्ञशेपमुधामोक्षखरूपति कश्चित् , तन्न; अ- मृतामिति स्त्रीत्वालाभात् , तहाभेऽपि खरूपामिलालाभान्। आत्मन. परमात्मनः श्रियःपत्युः कलामंशभूताम्। विग्रहाध्याये तथा प्रतिपादनात , हयग्रीवांशत्वाच। तदु- क्तमाचार्य -'दाक्षिण्यरम्या गिरिशस्य मूर्तिदेवी सरोजासनधर्मपन्नी । व्यासादयोऽपि व्यपदेश्यवाचः रफुरन्ति सर्वे तव शक्तिलेशैः॥ इति। वाणी वन्देमहि च प्रणमाम च । वन्दतेर्लिंडयुत्तमपुरुपबहुवचनम् । पूर्वोत्तप्रशासनसमुच्चायकश्चकारः । अत्र पूर्वार्धे सर्वलोकनमस्कार्याः पूर्वकालप्रमिद्धाः प्राज्ञा केचिद्वा इति सूच्यते। लोकनमस्कार्या .

·प्रथमोऽङ्कः । ३ M इत्यनेन धूर्तवण्यक्भाणादिच्यावृत्तिः । पूर्वेसनेन कल्पितवर्ण्यकप्रकरणादिव्यावृत्तिः । भरतस्य च काप्यवर्णनात् रामलक्ष्मणशत्रुनानां त्रयाणामेव कथांशोपयोगित्वेनात्र बहुवचनस्य कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन त्रित्वपर्यवसानमव्याहृतम् । कविभ्य इत्यनेन यथा कविपु वात्मीकराद्यत्वेन प्राधान्यम् , अन्येषामानन्तर्यादप्राधान्यम् ,एवं तत्सू- चितवानां मध्ये रामचन्द्रस्य वर्णनायां ज्येष्टत्वेन प्राधान्यं लक्ष्मणादेवाप्राधा- न्यमिति सूनितम् । एवं च नानेकनेतृत्वप्रत्युक्तनाटक्त्वहानिः । अत एव लक्ष्मण- शन्नुवयोरुपसर्जनत्वावगमान् सीतापरित्यागे लक्ष्मणप्रेषणस्य लवगवधार्थ शत्रुम- प्रेपणस्य च वननात्प्रथमावार्थः सूच्यते। उत्तरार्धे प्राज्ञी काचन स्त्री वर्ण्यत इति -सूचितम् । 'आत्मनः कलाम्' इत्यनेन तस्या देवतांशसंभवत्वं कस्यचिद्धर्मपत्नीत्वं च सूच्यते; "अर्धी वा एप आत्मनो यत्पनी' इनि पन्या अवयवत्वोपचारात् , कला- . शब्दस्यावयववाचिन्वात् । अत एव नायकस्यापि देवतांशसंभवत्वं सूच्यते; देव- तांशसंभूतत्रियं प्रति तादृशस्यैव नायकस्यौचित्यात् । अमृतामिति मरणस्य प्रसकि- पूर्वकप्रतिपेघाद्गगापतनसंभावितस्य सीतामरणस्य गदापृथिवीभ्यां सह तदागमनेन भावनिश्चयरपो द्वितीयासमतिमप्तमाकान्तार्थः सूच्यते । नमस्कारसमुचयेन सम- प्राधान्यानगमाच्छाकुन्तलादाविव नासाध्याया वर्ण्यत्वम् । अपि तु सान्याया एवं वर्यत्यमिति सूच्यत इति मुधियो विभावयन्तु ॥ अस्य श्लोकस्य योजनान्तरमपि -इदमित्यादि । 'ट्दकविभ्यः' इत्येकं पदम् । 'नमः', 'वाकम्' इति च पदद्वयम्। एतेन द्वादशपदत्वसिद्धया न गान्दीनियमहानिः । अयमर्थः-पूर्वेभ्यः प्राचीनेभ्य इर्दकविभ्योऽसा बुद्धिस्थरामकथायाः कविभ्यः। रामकथासंवन्धिकविभ्य इत्यर्थः । वाल्मीकिवसिष्टादिभ्य इति तदर्थः । कथाया बुद्धिस्थत्वात् 'पाप्मभ्यश्च पुनाति वर्ध- यति च श्रेयानि सेयं कथा' इत्युपसंहारे वक्ष्यमाणत्वाच 'इदंशब्देन परामर्श इत्यु- पपन्नम् । प्राथमिककभादर्शितरूपमुपकार ख्यापयितुं पूर्वेभ्य इत्युचम् । कथान्तर- कविनमस्कारे प्रयोजनाभावात् इदंकविभ्य इत्युक्तम् । उच्यतेऽनेनेति चाकमुक्तिसा- धनीभूतम् । कववेश्यवाक्त्वेऽपि प्रारिप्सितग्रन्धममाप्तो कविनमस्कारस्य साधनत्वे तात्पर्यम् । फरणे घन् । तस्य चोपदेशाप्रवृत्ताविल व याहुलकत्वम् । अन्यथा प्युठा भाव्यम् । 'संशयामिति च प्रायिकम्' इत्युक्त्यान दोपः । यदा, उच्यते यत्तत् पाकम् । कर्मणि घञ् । 'अकर्तरि च कारके-(३।३।१९) इलनुशासनात वाचिनमः प्रशास्महे इच्छामः निर्दिशाम इति वा। तां पूर्वोपस्थिताम् । प्रतिनिमित्त- विधयास्साः कविपदेनोपस्थितेः । अमृतामानुपूर्व्यान्निल्याम् | शब्दस्य नित्यत्वपक्षे खरूपेण नित्यामित्यर्थः । यहा,-अगर्न गोक्षस्तदस्या अस्तीत्समता ताम्।मत्वर्थायोड- च्प्रत्ययः। तेन स्त्रीत्वोपपत्तिः। प्रयोजकतासंबन्धेन मोक्षवतीमित्यर्थः। रामायणा दिना मोक्षप्रयोजकत्वं च “एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम्' इति स्फुटम् सिन हेतु. माह-आत्मनः कलां परमात्मप्रतिपादकविद्याम्, 'विद्यायां कालमेदे च मुको शिरपे कलेति च' इति वैजयन्ती । रामायणादिकाम् । परमात्मप्रतिपादकत्वं च 'वेदवेये परे पुंसि' इत्यादी स्पष्टम् । रामायणाध्यात्मरामायणरूपां वन्देमहि प्रण- माम । 'विपयमालयसंग्रह। विजयते' इति पालरामायणनाटके स्फुटम् । अस्सा ·उत्तररामचरिते - . योजनायां पूर्ववत्काव्यार्थसूचनं बोध्यम् । केचित्तु-'इदम्' इति भिमपदम् , 'नमः वा के' इति च पदनयम् । कविभ्य इदं नमः प्रशास्महे इलन्वयः । वाशब्दः समुच्चयार्थः । कमित्यस्य ब्रह्माणमित्यर्थः । एवं च वाणी सरखती देवीं कं वा ब्रह्माणं च वन्देमहि च प्रणमाम च । क्रियाद्वयसमुच्चायकश्चकारः । वन्दनक्रियानिरूपित- कर्मद्वयसमुच्चायकस्नु वाशब्दः-इत्याहु., तन्न; व्यवहितान्वयात् । 'यत्राष्टभिर्दा- दशभिरष्टादशभिरेव वा । द्वाविंशत्या पदेवापि सा नान्दीति प्रकीर्तिता ॥' इत्यत्र चतुर्दशपदानुक्तेश्च । अन्ये तु-'पूर्ववदेव पदानि । इदं नमो वा पूर्वेभ्यः कविभ्यः कं प्रशास्महे । तां वाणी धन्देमहि' इत्यन्वयमुक्त्वा 'इदं नमो वा पूर्वेभ्यः कविभ्यः अन्यं के प्रशास्महे तामेव वाणी वन्देमहि । इतः प्राचीनं नमः पूर्वकविभ्यः । अन्य प्रति न कृतमेव । इदं या तदन्ये वा के प्रति प्रशास्महे इत्यर्थः' इति वदन्ति । तदपि नः प्रतीत्यध्याहारापत्तेः । नच 'शासिदुहिरुधि' इत्यादिना द्विवर्मकत्वं 'माणवकं धर्म शास्ति' दतिवदिति वाच्यम् । तत्र 'शामु अनुशिष्टौ' इत्यस्यैव. ग्रह- णाच । नच 'तदेवेदम्' इति वाच्यम् । तस्य परस्मैपदित्वात् अर्थासंगतः, चकार-. स्थावधारणार्थक्त्वाश्रयल्लेशात् पदनियमासिद्धेश्च । यदप्युक्तम्-'पूर्वेभ्यः कविभ्यः इदं नमः' इत्येक वाक्यम् , अन्य वा कं प्रशास्महे इत्य परं वाक्यम्, पशास्महे वाच- मिच्छाम इत्यर्थः' इति,-तदपि मन्दम् ; एकवाक्यत्वसंभवे वाक्यभेदस्यान्याय्यत्वा- स्कर्वश्यवाक्त्वेन वागिच्छाया असंभवाच त्रयोदशपदत्वापत्तेश्च । यदपि चोक्तम्--- इदकविभ्यः इदानींतनकरिभ्यः पूर्वेभ्यो वा पूर्यकविभ्यश्च नमः प्रणाम के शिरसा प्रशास्महे । 'कं शिरोम्बुनो.' इति 'मान्ताव्ययत्वात्तृतीयार्थलाभः' इति,-तदपि न; पूर्वेभ्य इत्यत्र कविभ्य इलध्याहारापत्ते., कविभ्य इत्येतावन्मात्रोको उभयकवि- लाभे निर्देशद्वयाथ्रयणे प्रयोजनाभावात् , भाविकविद्वेपे मूलाभावात् , त्रयोदशपद- त्यापनेश्च । यच्चोक्तम्-'पूर्वेभ्यो नम इदकविभ्यः कं वा सुखं वा प्रशास्महे प्राची- नकविभ्यो नमः प्रशाम्महे इदानींतनकविभ्यः सुख प्रशास्महे' इति,-तन्न; ऋमि- कैकान्वयालाभात् , पूर्वोक्तदोपाच्च । यत्तूक्तम्--'पूर्वेभ्यो वा पूर्वकविभ्य इव इदं- कविभ्य इदानीलनकविभ्य. नमः इत्येक वाक्यम्, के वा प्रशास्महे इत्यपरम् , सुसं इच्छामः इति तदर्थः' इति,-तन्न, विनध्वंसस्यैवापेक्षितत्वेन सुखप्रार्थनाया असां- गत्यात् , पूर्वदोषप्रसङ्गाच्च । केचित्तु-पूर्वेभ्य वैदिकेभ्यः कविभ्यः गजाननाय, 'गणानां त्वा गणपति हवामहे' इति श्रुते. । 'कवी शुक्रगजाननौ' इति,-तन्न, बहुवचनावारस्यात्, पूजायां वहुत्वस्य गुरुपित्रादिवाचकशब्देभ्य एव दर्शनात् । किचात्र गजाननस्य प्राचेतसादिसाधारणकान्तदर्शित्वरूपकवित्वेन कविपदादुपस्थि- तिर्न शक्या । सामान्यशब्दस्य विशेपव्यवस्थापकाभावात् पूर्वेभ्यः इत्यस्य च साधा- रणत्वात् न तद्यवस्थापकम् । 'कवी शुऋगजाननौ' इति कोशाद्गजाननत्वेन तदुप- स्थितिरपि न शक्या; पूर्वशब्दवैयापत्तेः । न ह्यपूर्वः कश्चिद्गजाननोऽस्ति येन तद्यावृत्त्या तत्सार्थक्यं स्यात् । 'संयोगो विप्रयोगश्च साहचर्य विरोधिता' इत्यारभ्य 'शब्दार्थस्यानवच्छेदे विशेपे स्मृति हेतवः' इत्युक्तरीत्या शुक्रादिव्यवच्छेदक्त्वपूर्वक गजाननोपस्थापकप्रकरणाद्यभावाच । नच वक्तुरपि संयोगादिप्रमाणेष्वन्यतमत्वेन , .

·प्रथमोऽङ्कः । (नान्यन्ते।) सूत्रधारः—अलमतिविस्तरेण । अंघ खलु भगवतः कालमिया- नाथस्य यात्रायामार्पमिश्रान्विज्ञापयामि-एवमन्त्रभवन्तो विदांकुर्वन्तु । अस्ति खल तत्रभवान्काश्यपः श्रीकण्ठपदलाञ्छनः पदवाक्यप्रमाणज्ञो भवभूति म जैतुकर्णीपुत्रः । परिगणनात् भवभूतेश्च मालतीमाधवे 'वैनायक्यश्चिरं वो वदनविधुतयः पान्तु' इत्युक्त्या विनायकभक्तत्वावगमात् अत्रापि तत्परत्वं युक्तमिति वाच्यम् । तस्य महावीरचारते परित्यागात् । अत्र औचित्यरूपदुर्बलप्रमाणमवष्टभ्य बहुवचनश्रुतेः पूजालाक्षणिकत्वस्यान्याय्यत्वाच्च । यत्तु तेनैवोक्तम्-'अनुग्राहक-'इत्यादि, तत्तु अमालानुवर्तनपुरःसरराजदर्शनादिन्यायविरोधादुपेक्ष्यम्। तेनैव 'कवीन्द्राः करूपन्ते स्वयमपि विरिश्चिनमृतयः' इत्यानन्दलायुपष्टम्मेन चतुर्मुसपरत्वमुपक्षिप्य 'फैत-. कीकुमुम-' इत्यादिना 'या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिमिः' इत्यादिना च दृषित इति,-तत्तु- च्छम् ; भवनतधरायेचयेच तान्समनुव्रताः' इत्यादिभागवतप्रामाण्येन गजाननस्य नमस्कारानहत्वशापदानात् ।'या ब्रह्माच्युतशंकरप्रभृतिभिः सर्वैः सुरैः सेविता' इति ब्रह्मगंकरापेक्षया प्राधान्ये विनायकापेक्षया तस्य कैमुत्ससिद्धत्वाचेति ग्रन्यगौरवमिया विरम्यत इत्यलम् ॥१॥ नान्दीलक्षणं तु—मत्राष्टमिर्धादशमिः' इत्यादि दशरूप- कादिषु स्फुटम् । नाटकलक्षणं च-'वीरशृङ्गारयोरेकः प्रधानं यन्न वर्ण्यते। प्रख्या- तनायकोपेतं नाटकं तदुदाहृतम् ॥' इति । यद्यपि करुणरस एवास्मिन्नाटके प्रधानमिति सर्वजनीनं सूचितम् , मरणस्य प्रसक्तिपूर्वकप्रतिषेधो नाटकप्रतिपाद्य इति सूचयता नान्दीस्थामृतपदेन करुण एवास्मिन्नाटके प्रधान इति, तथापि वीर-शृगारौ प्रायिकी इत्युक्तेन दोप इत्याहुः । पूर्वरङ्गलक्षणं तु-'यनाट्ययस्तुनः पूर्व रविनोपशान्तये। खुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्वरगः स उच्यते ॥ इति । प्रस्तावनालक्षणं तु--सूत्रधारो नटी ब्रूते मारिपं वा विदूषकम् । स्वकार्यप्रस्तुताक्षेपिचित्रोक्त्या यत्तदामुखम् ॥ प्रस्तावना का तन्न स्यात्' इति । नान्द्यन्त इति । नान्याः पूर्वोकाया अन्ते समाप्ती सूत्रधारः । प्रविश्य, आहेति शेषः । तदुक्तम्-'पूर्वर# विधायादी सूनधारे विनिर्गते । प्रविश्य तद्वदपरः काव्यमासूत्रयेन्नटः ॥' प्रस्तोतुं सामाजिकावधानायाह-अध खलु भगवत इति । भगवतो ज्ञान- शक्त्यादिगुणवतः कालप्रियानाथस्य कालप्रियानामाम्बिकाया नाथः शिवस्तस्य । पाटा०-१°निय". २'भद्य भग'. ३ लान्छनो भवभूतिः', 'जाव". टिप्प-1 महाकालामिवेयं चण्डीश्वरस्थानं सांप्रनमपि प्रमितं वरीवत्युंजयिन्याम् । तथा च मेघदूतेऽपि-'मः कण्ठविरिति गणेः सादरं वीक्षमाणः पुण्यं यायानि भुवनगुरोशेम चण्डीश्वरस्य' इति । भवभूतिरतु विदर्भाभिननः सप्तमशतकोत्तरापायकान्यकुम्जगृपस्य पशोवर्मणः समायामासीदिति 'कविवर्वावपतिराजश्रीमवभूसादिसेवितः । जिनो ययौ यशोवर्मा तद्गुण- पतुतिवन्दिताम् इति रानतरहिणीतः (५१४१) समामीयते । अष्टमशतकीयोऽगिसन्ये । . । प्ररोचनां :

·उत्तररामचरिते . यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्यश्यैयान्ववर्तत । उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोक्ष्यते ॥ २॥ इयं च कथा पौराणिकी वेदितम्या । यात्रायामुत्सवे आर्याः पूज्या मिश्रा ज्ञानिन- स्तथाविधान्विज्ञापयामि । एवं वक्ष्यमाणप्रकारेण अत्रभवन्तः पूज्या यूयम् । 'अत्रभवत्तत्रभवच्छन्दौ पूज्याथी' इत्युक्तेः । यता,-अत्रास्मिन्नगरे भगवन्तः । यूयमित्यर्थः। विदाकुर्वन्तु । 'विदांकुर्वन्त्विन्यतरस्याम्' इति सूत्रान शिष्टोऽयं शब्दः। यात्रायामिति काल उक्तः । अत्रेति देश उक्तः । निर्देशो देशकालयोः' इत्युक्तेः । अस्ति खल्विति । काश्यपः कश्यपगोत्रोद्भवः । ऋष्याप्रलयः। 'पश्यकः कश्यपो भवति' इति सर्वज्ञतया श्रुतिप्रसिद्धकश्यपवंदयः। 'श्रीकण्ट' इति पदं शब्द: लान्छनं यस्य रा तथोक्तः । श्रीकण्ठनामक इत्यर्थः । 'द्वादशेऽहनि पिता नाम फुर्यात्' इति पैतृक नामधेयमिदम् । पदवाक्यप्रमाणज्ञः । व्याकरणन्यायमीमांसा- परिज्ञातेल्यर्थ. । भवभूतिर्नाम भवभूतिरिति प्रसिद्धनामवान् । एतत्कृतः 'साम्बा पुनातु भवभूतिपवित्रमूर्तिः' इति श्लोकश्रवणसंतुष्टो राजा भवभूतिरियेनं ख्यापया- मासति कथा अत्रानुसंधेया । एवमन्यत्रापि कवितानुसारेण तत्तन्नामधेयम् । यथा-रत्नखेटकः, कोटिसारः, इति । उदयरक्तं चन्द्रबिम्ब रतिपतिरत्नखेटकत्वेनो- स्प्रेक्षितवानित्यतिधस्य, कामिनीस्तनमण्डलं प्रति 'कुलाचलेन्द्रादपि कोटिमारः' इत्युक्तवानिलैतिह्यस्य, च तन्मूलत्वात् किंचास्सै कवये ईश्वर एंव मिशुरूपेणागल्य भूर्ति दत्तवानिति वदन्ति । एवं च भवाद्गगवतो भूतिर्यस्येति भवभृतिरित्यन्वर्थ इत्याहुः । यमिति । ब्रह्माणम् । यजनादिपटकसंनिरतमित्यर्थ लाक्षणिकोऽयम् :- मुख्यार्थपरत्वे प्रयोजनाभावात् । तथाविधं यं भवभूतिमियं देवता प्रसादादिना साध्यत्वेन प्रसिद्धा वाग्देवी वश्या सत्येव विधिप्रतिषेधार्हा सत्सेवान्ववर्ततानुवर्ति- . तवती । यद्वा, ब्रह्माणं यमेव वश्या सत्यन्ववर्तत, न त्वन्यमित्यर्थः । पूर्वस्मिन्नर्थे वश्यैवान्वर्तत नववश्यान्ववर्तत । अलामेन कालिदासादिषु खयमवश्यैव कालिदास- प्रमृत्यनुरोधेनागताया वाग्देव्या यदनुवर्तनं तद्यावर्तते । अत्र 'यं ब्रह्माणमियं देवी वाग्वश्येवान्ववर्तत' इति द्वितीयान्त ब्रह्म'शब्देन 'इव'शब्देन च युक्तं पाठा- न्तरमपि क्वचिदृश्यते । तत्रायमर्थः-इयं वाग्देवी यं भवभूतिं प्रधाणमिव खमार चतुर्मुखमिव वश्या सत्यन्ववर्ततानुवर्तितवती । देवस्य स्त्री देवी । दीव्यति प्रकाश- यति प्राशते इति वा देवी । 'देवद' इति टित्त्वान् लीम् । यहा-ये देवी याह- शभवभूतिविषयकेच्छावती सती इयं वाग्देवी ब्रह्माणं वश्येवान्यवर्तत । वदयानुव- तनामिनयमानं खभतरि, भावबन्धस्तु भवभूतावेवेति भावः। 'सावित्र्याः प्रथम यमुज्वल गुणं वत्रे स्वयम्' इतिवत्खयंवरं कृतवतीत्यर्थ. । दिवुधातोः 'कान्तिगतिपु' इत्युक्तेः इच्छायां वृत्तिः। दीन्यति कामयत इति देवीति कृदन्तदेवीपदयोगेऽपि 'तदहम्' इति ज्ञापकात्, 'धयैरामोदमुत्तमम्' इति प्रयोगाच । द्योगपष्ट्या अनित्यत्वात् पठ्या अप्राधा द्वितीया उत्तमपरिमल कर्मपानरतरि तदा पष्टीरस- पाठा०-१ 'यामण'.२ "वक्ष्येवावनी'.

·प्रथमोऽङ्कः । एपोऽस्मि कैवियशादायोध्यकस्तदानांतनश्च संवृत्तः । (मपन्तादवलोक्य ।) मोः ! सदा तावदनभवतः पौलस्त्यकुलधूमकेतोमहाराजरामस्सायं पट्टाभिषेकसमयो रात्रिंदिवमसंहतनान्दीकः, तकिमिदानी विश्रान्तचार- चरणानि चत्वरस्थानानि ! मात । परत्वन पाटे व्ययहितान्वयो दोष इत्याहुः । 'उत्तरं रामचरितं यत्मणीत प्रयोक्ष्यते' इति यादपाठ इनि मला 'य पाग्देमन्दवर्तत । यत्प्रणीत प्रयोदय- तेऽमिनेन्यते, स भवभूतिनीम रविः बस्तीति पूर्वणान्वयः । यत्तदोनियसंन्धान स इत्यस्य लाभ इति केचित् । परे तु-तत्प्रणीतम्' इति तच्छन्दयुतमेव पाठगुप- एभ्य 'इयं वाग्देवी यं भवभूतिमन्ववर्तन स भनभूनिर्नाम पपिरस्ति । तत्प्रणीत उचरं रामचरितं प्रयोज्यत इत्यन्ययः । अन्यथा विधेयस्य पटनात्यनाप- रोध-इति बदन्ति । इयं प्ररोचना प्रस्तुता । तदुक्तम्-'निवेदन प्रयोज्यस्य निर्देशो देशकालयोः। कविराव्यनटादीनां प्रशेमा तु प्ररोचना ॥ इति ॥ २॥ एपोऽस्मीति। कविवशात्राथ्यानुरोधेनायोध्या अयोध्यावधिक इव । 'धन्य- गोपधालुन् (४४२११२१) इति सूत्रेण युम् तम्यामादेशच। तदानातनच रामपद्यानि- पेस्कालीनश्च सरत्तोऽस्मीति योजना । निष्पन्नोऽसीलर्थ. । असमारायः यद्यपि भोजराजमतरीसासूबधारनटीप्रमृतिमिः प्रातदेशकालायलम्विनी प्रस्तावनामुरत्या सूत्रधारादीनिष्याम्य भूमिका प्रवेश्य प्रवर्तिप्यमाणकाम्यामिनयस्थासूचविष्कम्भो वक्तव्य , तथापि सूत्रधारस्यैव धान्यक्पापटकदेशनालसंबन्धमनीस वियम्भ- वर्यस्थोपन्यामः सूत्रधारत्वापरित्यागाच अन्तावनात्याहानिरिनि स्वर्मतम् । तद- नुसारेणाहमायोध्यः संरत्तोऽसीति । अयोध्यारंगधित्वं च सम्यो कादाचित्का- वस्थानरूपम् । तेन वैदेशिकोऽस्मीति उपरितनप्रन्धेन न विरोधः । यदा तावदिति । अनभवतः पूज्यस्य पीलरत्सालस्य रावणवस धूमकेतोरमिर- स्मीयर्नुरुत्पातप्रहविशेषस्य या महाराजधासौ रामथ इति विग्रहः तस्य । रानिदिय- महर्निशम् । 'अचतुर--(५४१७७)इति सूत्र निपातितोऽयं पदः । असंइतना- न्दीसेऽविच्छिन्नमगलः । 'शेषाद्विभाषा' (५।४।१५४) इति क् हस्खपतिपेयः । अयं पाभिषेस्ममयः पशामियेस्मुहूर्त यदा यसिन्थाले । यहा,-समय आचारः पामिषेकरप आचारो यदा यस्मिन्दाले।

·उत्तररामचरिते (प्रविश्य ।) नटः भार! प्रेपिता हि सगृहान्महाराजेन लकासमरसुहृदो महा- स्मानः प्लवङ्गमराक्षसाः सभाजनोपस्थायिनश्च नानादिगन्तपावना ब्रह्म- पयो राजर्षयश्च, यत्समाराधनायतायतो दिवसौन्प्रमोद आसीत् । सूत्रधारः-आः, अस्त्येतन्निमित्तम् । नट:-अन्यच,- वसिष्ठाधिष्ठिता देव्यो गता रामस्य मातरः । अरुन्धती पुरस्कृत्य यज्ञे जामातुराश्रमम् ॥३॥ सूत्रधारः--वैदेशिकोऽसीति पृच्छामि । कः पुनर्जामाता ? नट:- कन्यां दशरथो राजा शान्तां नाम व्यजीजनत् । अपत्यकृतिका राज्ञे रोमपादाय तां ददौ ॥४॥ स्थूलकालस्याधारत्वान् । प्रासादखट्वापर्यवन्यायोऽत्रानुसंधेयः॥ भाव! पिता इति । महात्मानो महाधैर्याः । सभाजनं सपर्यामुपतिष्टन्ते प्रामुवन्तीति सभाज- नोपस्थायिनः । 'सुप्यजाती-' (३३२२७४) इति गिनिः । इदं च मध्यमणिन्यायेन पूर्वोत्तराभ्यामन्वेति ब्रह्मर्पयो गौतमविश्वामित्रादयः, राजर्पयस्तु जनकप्रभृत्तयः, देवर्षीणां ऊर्ध्व दिग्गमनान्नानादिगन्तेत्युत्तिः । यत्समाराधनाय येषां प्लवजमादीनां समाराधनाय पूजनायैतावतो दिवसानेतावत्सु दिवसेषु । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । प्रमोदः । चारगतागतहेतुभूतप्रहर्ष इत्यर्थः । यत्समाराधनाय प्रमोद आसीत् , ते प्रेषिता इत्यन्वयः । 'तत्समाराधनाय' इति तत्पद्युरूपाठे तु न विश्रान्तचार- वरणत्वे हेतुरुको भवतीत्यत्राह-यत्समाराधनायेति । एवं चारवरणहेतुर्गत इति भावः । आ, अस्त्येतन्निमित्तम् । आ इति स्मरणवाचकम् । अत एव 'लपात एकाजना (१1१1१४) इति प्रगृह्यत्वात् आ अस्तीति संध्यभावः । वाक्यस्म- रणयोरवित्' इत्यायुक्तः । एतन्निमित्तमस्ति । मया विस्मृतमिति भावः ॥ धसि- छाधिष्ठिता इति । अरुन्धती पुरस्कृल पतिष्ठाधिष्ठिता इत्यन्वयः। गुरुपनी- त्वयुरुप्राधान्यादरुन्धती मुख्यां कृत्वा पसिष्टेन व्यापारिता इयर्थः । वसिष्टः कर्तव्यं अन्यतीमुखमवलोकमानोऽनुशास्ति । ततो देव्योऽन्यत्या सह क्तव्यम- नुतिष्ठन्तीति भावः । 'जामातुः' इत्येतन्मध्यमणिन्यायेन यज्ञाश्रमाभ्यामन्वेति । यझे यानिमित्तम् । निमित्ताकर्मयोगे (वा, १४९०) इति सप्तनी । सतीसध्याहारेण यज्ञे सति आश्रमे गता इति वार्यः ॥ ३ ॥ वैदेशिको विदेशो देशान्तरं तत्रभवो वैदेशिकः । अध्यात्मादित्वाइन् । विदेशस्थस्यापि कदाचिदयोध्यास्थितिसंभवादि.. त्याहुः ॥ कन्यामिति । व्यजीजनत् अजनगत् । 'उनी प्रादुर्भाव' इति पाठा0- न्वागता".२"सानुत्सव'. ३ 'राषवमातरः'. 'पुनरसौ'. , .

·प्रथमोऽङ्कः । विमाण्डकसुतस्तामृप्यशृङ्ग उपयेमे । तेन च सांपतं द्वादशवार्षिक सत्रमा- रब्धम् । तदनुरोधात्कठोरगर्भामपि जानकी विमुच्य गुरुजनस्तत्र यातः । सूत्रधारः--तत्किमनेन ! एहि । राजद्वारमेव सजातिसमयेनो- पतिष्ठावः। नटा--तेन हि निरूपयतु राज्ञः सुपरिशुद्धामुपस्यानस्तोत्रपद्धति भावः ।. सूत्रधार:-मारिप ! धातोणिच् । तां शान्तां रोमपादाय रोमपादनानेऽपत्यस्य कृतिापारो यस्यास्त- थाविधाम् । 'शेषाद्विभाषा' (५।४।१५४) इति कप् । 'कन्यां ददी' इत्युक्त कलत्रा- धमिति प्रतीतेसद्वारणाय 'अपत्यकृतिकाम्' इति । ददौ दत्तवान् ।। ४॥ तेन ऋप्य देण । द्वादशवाणि भविष्यतीति द्वादशवार्षिकम् । 'तमधीठो मृतो भूतो भावी इत्यधिशल्य विहितप्टम् द्विगुः । वर्षालुक्च' (५३११८८) इति पाक्षिको लगभावः । अनुशतिकादित्वादुमयत्र वृद्धिः । नतूत्तरपदवृद्धिमात्रम् । 'अभविष्यति' इति प्रतिषेधात् । न च हादशवर्षाणि भूतमित्यर्थोऽस्त्विति वाच्यम्, भारम्पमित्युके रसाङ्गत्यापत्तेः । तदनुरोधारकटोरगर्भामपीलादिना कटोरगर्मेति नानीता शीतेत्यु- क्ततया सीतायाः गर्भिणीदझायामेतत्सत्रमारब्धमिति स्पष्टमवगम्यते । एवं द्विती- याविष्कम्मे 'समनन्तरं च गर्भकादशे वर्षे क्षात्रेण कल्पेनोपनीय त्रयीमध्यापितो' इत्युक्त्वा संप्रति परिसमाप्तं द्वादशनार्षिकं सत्रम्' इति वक्ष्यमाणतया अनस हादशवार्पिक शब्दस्य द्वादशवर्षाणि भूतमित्सर्थाभ्युपगमेन तद्विरो- धापत्तेरिति ध्येयम् । तदनुरोधात्तदनुसरणाद्धेतोः, कठोरगी पूर्णगर्भाम् । 'कठोर'शब्दः पूर्णवाची । तदुक्तमुणादिपु वैयाकरण:--'अयं पूर्णतायामपि' इति । यात इति । 'अनाहूतोऽवरं गच्छेत्' इति विधेः किं पुनायादिति गावः॥ तत्किमिति । खजातिसमयेन समातिमर्यादया। उपतिष्ठापः तोपयायः । रामस्य 'आत्मानं मानुपं मन्ये रामं दशरमात्मनम्' इति देवत्वाभावात् 'उपाद्देव- पूजा-' (स. वा. २१४) इत्यादिना नात्मनेपदम् । तथा च स्वजाल्यनुगुणरूपं यत्स्तोत्रं तत् फुर्व इति बोधः ॥ तेनेनि । स्तोतव्यमिति यरोनेत्यर्थः । सुपरिशुद्धा मुठ दोपरहिताम् । स्तुवन्त्यनेनेति स्तोनं ग्रन्यः तस्य पदतिरानुपूर्वी । उपप्रधानाय . गुणिनिष्टगुणाभिधानाय स्तोत्रपढतिमित्यर्थः । समासस्तु पश्यन्तस्येति बोध्यम् । निरूपयतु उत्पादयतु । बदत्वित्यर्थः ॥ ननु यदुक्तं स्तुति निरूपयविति, तदवगच्छामि, सुपरिशुद्धामिति नाभ्युपगलामि; दोपरहितत्वरूपपरिशुद्धत्यस्य प्रयो- जनाभावात् । स्तुतिवचनं तु कर्तव्यमेव, खजातिनियतच्यापारत्यादित्याह- सर्वथेति । सर्वेण प्रसरेण सर्वथा। ध्यवर्तव्य व्यपहारः कर्तव्यः । भावे तव्यप्रत्ययः । 'व्यवहार'शब्दः स्तुतिकरणरूपव्यापारपरः । अवचनीयता पच. नीयं दोपस्तदहिनता। मुपरिशुद्धतेत्यर्थः । कुतः किमर्थम् ? यद्वा, कुतः कस्ले ? पाठा०-१'गता'.

·१० उत्तररामचरिते सर्वथा व्यवहर्तव्यं कुतो ह्यवचनीयता । यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्वे दुर्जनो जनः ॥५॥ नटा-अतिदुर्जन इति वक्तव्यम् । देच्या अपि हि वैदेयाः सापवादो यतो जनः। रक्षोगृहस्थितिमूलमग्निंशुद्धौ त्वनिश्चयः ॥६॥ सूत्रधारः-यदि पुनरियं किंवदन्ती महाराज प्रति स्यन्देत, ततः कष्टं स्यात् । 'सार्वविभतिकस्तसि.' इति चतुर्थ्यर्थे ततिः । अयमाशयः-दोपवत्तया वा दोष- रहिततया या गुणवत्तया वा स्तुतिकरणरूपच्यापार. कर्वव्यः । तस्य स्वजातीय- धर्मत्वात्त्वदुक्तमुपरिशुद्धतया तु किम् ? तस्याः फलाभावादिति । ननु जनाभि- नन्दनमेव तंत्फलमस्तु, कुत. फलाभाव इत्यत्राह-यथा स्त्रीणामित्यादिना । पूर्वपादस्थ हि शब्दस्यान सबन्धः । हि यस्माजनः स्त्रीणां साधुत्वे दुर्जनः, तस्माद- वचनीयता किमर्था ? इति पूर्वेण संबन्धः । जनः स्त्रीणा साधुन्चे यथा पातिवत्सविषय इव वाचां साधुत्वे माधुयौंन्चल्यादिविषये दुर्जनों दोपदो। दोषदर्शित्वमेव हि दौर्जन्यमिति भावः। यथा स्त्रीणां साधुत्वे जनो दुर्जनः, तथा वाचा साधुत्वेऽपि जनो दुर्जनः, हि यस्मात्तस्मादवचनीयता किमर्धेत्यर्थः ॥ ५॥ प्रकृतकथासंगतये यथा स्त्रीणामिति दृष्टान्त उक्तः । तदुपजीव्य प्रकृतमवलम्बते-नट:-अतिदुर्जन इति वक्तव्यमिति । तत्र हेतुमाह-देव्या इति । हि यत इत्यनयोर्याक्रम पूर्वोत्तरा- र्धयोरन्वयः । हि यस्माद्देव्या दीप्तिमत्या अपि । स्वभावतो दोषप्रतिभटाया अपी- त्यर्थः । वैदेह्या विदेहराजपुत्र्याः । संबन्धसामान्ये षष्टी । जनः सापवादः । अप- वादो दोपकथनम् , तेन सहित इत्यर्थः । तथा च वैदेहीसंबन्यपवादसहित इत्यर्थः । नित्यसापेक्षत्यात्समासः । तदुफम्-'संबन्धिशब्द. सापेक्षो निलं सर्वः समस्यते' इति । यतश्च रक्षोगृहस्थितिः राक्षसगृहावस्थानमात्रम् । न त्वन्यदिनि भावः । मूलं दोपकथनहेतुः । अग्मिशुद्धौ अनिश्चयस्तु निश्चयाभावश्च । तुशब्दः चार्थकः । अत्र 'देव्या' इति दोघाभाव उक्तः। 'रक्षोगृहस्थितिः' इत्यनेन असाधारणहेस्वभाव उक्तः । 'अमिशुद्धौ' इत्यनेन बाधकप्रमाणमुक्तम् । तथा च एतत्सर्वमपि नावलोकि- तमिति भावः । विषयप्रभावमविगणथ्य असतोऽपि दोपस्य कथनं मुलानं दुर्जन- कार्यम् । तत्राप्यसाधारणहेतुमप्यदृष्ट्वा विषयप्रभावमप्यविगणय्य अमतोऽपि दोषस्य कथनं ततोऽप्यतिदुर्जनकार्यम् । तत्रापि बाधकप्रमाणमप्यविश्वस्यासाधारणकारणम- प्यदृष्ट्वा विषयप्रभावमप्यविगणय्यासतोऽपि दोषस्य कथनं ततोऽप्यति दुर्जनकार्य- मिति । अत्र हि यशासांपवादः । यतश्च रक्षोग्रहस्थितिमूलम् । अग्निशुद्धाव- निश्चयश्च जनस्य । तस्मात् जनोऽतिदुर्जन इति वक्तव्यमित्येवं पूर्वेगान्वयः ॥६॥ यदि पुनरिति । किंवदन्ती लोकवाद. स्यन्देत प्रसवेत् । श्रवणविषयी भवेदिति पाठा०-१ व्यवहत ये'. २ 'देश्यामपि हि वैदेहां'. ३ "गृहे'. ४ 'स्यात् ततोऽतिमष्टं' इ. .

·प्रथमोऽङ्कः। 1 ११ नटः-सर्वथा ऋषयो देवाश्च श्रेयो विधास्यन्ति । (परिकम्य) भो भोः, केदानी महाराज ? । ( आवर्ण्य ) एवं जनाः कथयन्ति- स्नेहात्मभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि नीलोत्सवेन जनकोऽध गतो विदेहान् । देव्यास्ततो विमनसः परिसान्त्वनाय । धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेन्द्रः॥ ७॥ (इति निफान्तौ ।) इति प्रस्तायना। . (तत प्रशिलासनोपविष्टो राम सीता च ।) रामः-देवि वैदेहि ! विश्वसिहि । ते हि गुरवो न शक्नुवन्ति विहातुमस्मान् । किंत्वनुष्ठाननित्यत्वं स्वातन्त्र्यमपकर्पति । संकटा ह्याहिताग्नीनां प्रत्यवायैहस्थता ॥८॥ यावत् । अनेन प्रथमावार्थ सूत्यते । 'सर्वथा ऋपय' इत्याद्यनेन शेषाद्वार्थ सूचित । एप प्रापिपर्तृक्श्रेयोविधानरूपनीजन्यासादुपक्षेपो नाम अध्यनमुत्तम् । यधा- 'मीनन्याम उपक्षेप 'दति ।। आरुण्यति । इदमाकाशभापितमुच्यते । तदुत्तम्- 'अप्रविष्ट सहालापो भवेदाकाशभापितम्' इाते । स्नेहादिति । समाजयितुं पूज- यितुम् । उत्सवेन हर्षचनकव्यापारेण । विमनसो दु सितहृदयाया परिमा त्वनाय तद्दु सापनयनक्षममधुरवचनप्रयोगाय । “तुमर्थाच' (२।३।१५) इति चतुर्थी । धर्मा- मनार धनियधर्मभूतराज्यपरिपालनार्थसिंहासनादित्यर्थ । वासगृह खावासगृहम् । विशति प्रविशति ॥७॥ एव प्रस्तावना प्रस्तुता । अथाह प्रस्तूयते ततः प्रवि- शतीत्यादिना । अङ्करक्षण तु-प्रत्यधनेतृचरितो निन्दुव्यक्तिपुरस्कृत । अहो नानाप्रकारार्थसविधानरमाश्रय ।' इति । विश्वसिहि सतोप प्रामुहि । 'समवासिहि' इति पाठान्तरम् । विहातु त्यक्तुम् । फित्विति । किनु अनुष्ठानस्य नित्यनैमित्ति- मादिकर्मबदापनिरर्तनम्य निसत्य निरुतता। अनुष्टानाभावविरहस्पनियम इत्यर्थ । खातन्त्र्य सैरावधानमपरपति न सहते। 'अपपति' इत्युक्ला अतिवामदपि खैरा- वाधान निरन्ध इनि लामेन, कदाचिदप्यतीकृतमपि खैरचरित तदाननुष्ठिता- नुष्ठापनेन, तदनुष्टानाभावप्रायश्चित्तानुष्ठापनेन च लभ्यते जनैरिति तदाशय । नदाह-संकटा हीति । हि यसान् । आहितामीना गृहम्धता गृहस्थाश्रम. प्रत्यायविहिताऽनाचरणनन्यपात सफा निविटा दुसरूपा वा । जाग्ररप्रत्य- पाटा0- 'देवताश्च'. ३ 'समाश्वसिहि'. ३ 'मसान बियो', ·उत्तररामचरित १२ 1 ख्यते?] . " सीता-जाणामि अजउत्त ! जाणामि । किंदु संदावआरिणो बंधुजणविप्पओआ होति । [जानामि भार्यपुत्र ! जानामि । किंतु संतापका- रिणो यन्धजनविप्रयोगाभवन्ति।] रामः-एवमेतत् । एते हि हृदयमर्मच्छिदः संसारभागाः । येभ्यो बीभत्समानाः संत्यज्य सर्वान्कामानरण्ये विश्राम्यन्ति मनीषिणः । (प्रविश्य ।) कचकी-रामभद्र ! (इसोक्त साशम् ।) महाराज ! रामा-(सस्मितम् ) आर्य ! ननु रामभद्र इत्येव मां प्रत्युपचारः शोभते तातपरिजनस्य, तत् यथाभ्यस्तमभिधीयताम् । कचकी-देव ! ऋष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्रः संप्राप्तः । सीता-अज! तदो किं विलंबीअदि? [भार्य! ततः किं विल- रामः-त्वरितं प्रवेशय । (कभुकी निष्क्रान्तः।) (प्रविश्य अष्टावक्र:-खस्ति वाम् । रामा-भगवन् ! अभिवादये । इत आस्यताम् । सीता-भअवं! णमो दे। अवि कुसलं संजामातुअस्स गुरुअणस्स अजाए संताए । [भगवन् ! नमस्ते । अपि कुशलं सजामातृकस्स गुरु- जनस्यार्यायाः शान्तायाश्च 1] वायेत्यर्थः ॥ ८॥ एषमिति। येभ्य इति संसारभागेभ्यः । संसारेऽवश्यानुभाव्य- भाग इत्यर्थः। संसारो हि शरीरसंबन्धानुबन्धिसुखदुःखसमुदायः। तथा च गुरुवन्धुनियोगादीनां तदेकदेशत्वं संगतम् । बीभत्समाना जुगुप्समानाः। एतद्दो- पानुवन्धजनितचित्तरत्तिनिवृत्तियुक्ता इत्यर्थः । वीभत्साया जुगुप्सावस्थायिकत्वा- दित्यं व्याख्यातम् । अत एव बीभत्समाना इत्यस्य 'जुगुप्साबिराम-' (वा. १०४१) इत्यादिना पञ्चमी । 'बन्ध बन्धने' इत्यस्मात् स्वार्थे सनि स्पमिदम् । 'वधेश्चि- तविकारे' इति वार्तिकादस्प चित्तविकारे वृत्तिः । काम्यन्त इति कामा। वर्मणि धन् । गृहक्षेत्रपुत्रादयस्तानित्यर्थः ॥ उपचारो व्यवहारः। यथाभ्यन्तमभ्यस्तमन- तिकम्य । यथार्थत्वात्समासः । अभिधीयताम् ।। अष्टावकस्तदाख्यः। अष्टौ वक्रा- ण्यस्येति विग्रहः । योगरुढशब्दः। 'अष्टनः संज्ञायाम्' इति (६।३।१२५) दीर्घः । हास्यरसानुप्रवेशार्थमष्टावक्रप्रवेशः । अवि कुसल सजामातुअस्सति । पाठा०-३०भावा'.२ 'समग्ास्स'. .

·. प्रथमोऽङ्कः । १३ रामः-निर्विनः सोमपीथी भावुको मे भगवानृष्यशृङ्गः, आर्या च शान्ता। सीता-अम्हे वि सुमरेदि [मसानपि स्मरति ?] अष्टावक्र:-(उपविश्य । ) अथ किम् ? देवि! कुलगुरुभंगवा- न्वसिष्ठस्त्वामिदमाह-- विश्वभरा भगवती भवतीमसूत राजा प्रजापतिसमो जनकः पिता ते। तेषां वधूस्त्वमसि नन्दिनि! पार्थिवानां येपां कुलेषु सविता व गुरुर्वयं च ॥ ९॥ तक्किम शास्महे ? केवलं वीरप्रसवा भूयाः । सजामातुअस्म सजामातृकस्म । 'प्रायो पुगचजतदपयवाम्' इति सूत्रेण ककार- लोपः । तस्मिन्नपशिटाकारस्परस्पृष्टयकारश्रुतिश्च प्रास्तव्याकरणसिद्धा ॥ निर्विन इति । सोमपीपी सोमपा इत्यर्थः । भावुकः पूज्यः । शान्तापतित्वादिति भाषः ।। विश्वभरेति । नन्दिनि गुणपूर्णे ! 'दुनदि समृद्धौ' इत्यस्मात् भावे घनि अन इनिठनी' (पा. ५।२।११५) इति इनिप्प्रत्ययः। एकाक्षरात्कृतोऽजाताविति निषेधस्तु प्रायिकः । 'अद्यादिणिनिर्वा। नान्तत्त्वात् टीप्। नन्दिनि पुत्रि! संवोधनम् । इदं च 'अस्माकं तु जनकसुता दुहितेव' इति वक्ष्यमाणरीत्या दशरथमतानुसारेण भगवती पाहण्यप- रिपूर्ण विश्वंगरा भूमिः। भूरिसायनुक्त्वा विश्वभरोफिः शान्तिप्रधानतासूचनाय । मवती पूज्या त्वाममूत सूतवती । 'पू प्राणिप्रसव लड् । शपो लक् । 'विश्वभरा'- सन्दस्तु 'संशायां मृत्तृ' (पा. ३।२।४६) इत्यादिना सच्प्रत्ययमुमागमाभ्यां निष्पन्नः । प्रजापतिना ब्रह्मणा समः। स्वाध्यायादिना ब्रह्मतुल्य इत्यर्थः । 'मान्धा- तारमपारसंगदि महद्भावे यशोराशियु' इत्युक्तरीत्या ब्रह्मवन् माहात्म्यशालीति वा । राजा। राजते दीप्यते इति । 'कनिन्युपितक्षि-' (उ. १५४) इत्या- दिना फनिन्प्रत्ययः । ब्रह्मज्ञानपरिपूर्णतया नैष्ठिकवनिरतिशयरीप्तियुफ इत्यर्थः । इदं चोक्तं मीमांसायाम् 'क्षत्रियत्वगतेश्च' इति सूत्रविषयवाक्यप्रकरणे ज्ञानश्रुतीनां क्षत्रियवृत्तान्ते स्पष्टम् । यद्वा, ज्ञानभक्तिवैराग्यरस्मदादीनपि रञ्जयति राजा धातू- नामनेकार्थत्वादिति । जनकः पूजाप्रकारेण धुलिपु प्रसिद्धः । 'जनको ह चैदेहः' 'कर्मणेव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः' इत्यादिषु प्रसिद्ध इत्यर्थः । ते पिता । येषां राज्ञां कुलेविति बहुत्वं पूजायाम् । उद्भूतावयवविवक्षया, कुलं द्युत्पादकप्रवन्धः। सर्व जगत्सुवति कर्मानुष्ठाने प्रेरयतीति वा सविता सूर्यः । गुरुः पिता । वयमहम् । 'अस्मदो द्वयोश्च' (पा. १।२।५९) इति एकत्वे बहुवचनम् । 'राविशेषणस्य प्रतिषेधः' पाठा०-1 'भावुत्तो' (भगिनीमतो). - उत्त.०२ ·उत्तररामचरिते राम:--अनुगृहीताः सः । लौकिकानां हि साधूनामर्थ वागनुवर्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमर्थोऽनुवर्तते ॥ १० ॥ अष्टावक्र:---इदं च भगवत्याऽरुन्धत्या देवीभिः शान्तया च भूयो इति तु न विधेयविशेषणविषये । 'ततो नु स्वं प्रेयान्वयमपि हताशाः प्रियतमाः' इत्यादिप्रयोगात् । 'यद्वा वसिष्टाहिरमो ऋपी प्राचेतसस्तथा' इति वक्ष्यमाणरीत्या वाल्मीकेः, जृम्भकास्त्रसंप्रदानेन विश्वामित्रस, वामदेवादेश्च ग्रह्णात् क्यमिति बहु- वचनम् । गुरुरित्यनुषकस्य वचन विपरिणामात् गुरवो हितोपदेष्टारः । गृणातीति गुरुः। 'कृनोरुच' (उ. २४) इत्यौणादिकसूत्रेण निष्पन्नोऽयं शब्दः । 'गुशब्दस्त्व- न्धकारः स्यात् शब्दस्तनिवर्तकः' इति निरुक्त्या अज्ञाननिवर्तक इत्यर्थः । गुरवः पितर इत्येव वार्थः । 'म हि विद्यातस्तं जनयति' इति स्मृतेः, 'पुत्रका इति होवाच' इत्यादिपुराणाय । वेषां पार्थिवानाम् । 'सर्वा पूर्वमियं येषामासीत्कृत्स्ना वसुंधरा' इत्युक्तमुख्यपृथिवीपतित्वधर्माणां वधूरसिम्रपासि ॥९॥ तदिति । तस्मात् अन्यत्कि वश्यमाणादितरत्किमाशासहे ? 'आडः शासु इच्छायाम्' इति धातोर्लट् । अयं भाव.-तव गुणातिशयो नाशास्यः, तस्य 'विश्वंभरा भगवती' इत्युक्तमातृसं- बन्धवशादेव नसिद्धः । नापि ज्ञानभक्वैिराग्यादिकम् । तस्य ब्रह्मवित्तमजनकसं- बन्धादेवं तल्लाभात् । न वा हितग्राहित्वमैश्चर्य भर्तृसंबन्धप्रयुक्तनिकर्षाभावश्च प्रार्थ्य; तेषां सद्गुरुसंबन्धशालिमहाराजमहाकुलप्रसृतराजकुलानुपात्वादेव सिद्ध- त्वात् । अत एतेषां नाशास्यत्वम्, किंतु वीरप्रसवत्वस्येति । एप ऋषियोविधान- भूतवसिष्ठानुग्रहरूपवीजस्स बहूकरणात्परिकरः । तदुक्तम्-'वीजस्य वहकरणं परि- करः' इति । अनुगृहीता इति । एतन्मनुष्यानुग्रहरूपवजानीकरणरूपं समाधान नाम संध्यगमुक्तम्। तदुक्तम्-'बीजाजीकरणं समाधान' इति।लौकिकानामिति । लौकिकानामित्यतो व्यतिरेकनिर्देशाल्लोकान्यस्य वेदस्यैव झटित्युपस्थिते ऋषीगामि- त्युक्तम् । ऋषीणां पुनः । तपखिनामित्यर्थः । वाचमर्थोऽनुवर्तते वागधीनोऽर्थी भवनि। तपस्विनामुक्तिर्हि :प्रभावेनानासन्नमप्यर्थमुत्पादयतीति भावः । यदा, 'ऋष गती' इत्यस्य बुद्ध्यर्थत्वात्कालत्रयवर्तिवस्तुसाक्षात्कर्तृत्वं ऋषिपदप्रतिनिमि- तम् । तथा च भाविनमयं दृष्ट्वा ते वदन्ति । ततः स्वकाले प्राप्ते सोऽर्थस्वामनुस- रतीति भावः । हि यस्मादेवं तस्मादनुगृहीता वयमित्यन्वयः । एतत् ऋषियो. विरतणरूपबीजगुणवर्णनात् विलोभनं नाम संध्यगमुक्तम् । यदुकम्-'बीजगुण- वर्णनं विलोभनम्' इति ॥ १० ॥ इदं चेत्यादि । गर्भस्य दौर्हदं लक्षणम् 'सकी- चकमारुतपूर्णरन्धेः' इतिवत् विशेष्यमात्रपरम्; अन्यथा दौडैदशब्दश्यैव गर्भन्चि- हवान्वित्वात् । तच्च विशिष्टवस्तुविपयामिलापादिस्पम् । तस्योदय आविर्भावः । मानयितव्यः संभावयितव्यः । तथा संपादनेन सफलीर्य इति भावः ।। पाठा०-1 °ऽनधावति'. ।

·प्रथमोऽङ्कः। भूयः संदिष्टम् । यः कश्चिद्गर्भदोहूंदोदयो भवत्यस्याः सोऽवश्यमचि. रान्मानयितव्य इति । रामः-क्रियते यद्येषा कथयति । अष्टावक्र:-ननान्दुः पत्या च देव्याः संदिष्टम् -'वत्से ! कठोर- गर्मेति नानीतासि । वत्सोऽपि रामभद्रस्त्वद्विनोदार्थमेव स्थापितः । तत्पुत्रपूर्णोत्सङ्गामायुप्मती ट्रेक्ष्यामः' इति । रामः-(महर्पलजास्सितम्।) तथास्तु । भगवता वसिष्ठेन न किंचि दादिष्टोऽस्मि । अष्टावक्र:-श्रूयताम्, जामातृयज्ञेन वयं निरुद्धास्त्वं वाल एवासि नवं च राज्यम् । युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्थास्तस्माद्यशो यत्परमं धनं यः ११ नियत इति । एपा क्थयति यदि रियत इत्यन्वयः ॥ ननान्दुरिति । ननान्दुः शान्ताया इसर्थः । देव्या इत्यस्य पूर्वोत्तराभ्यां संपन्धः । तथा च देवीसंबन्धिन- नान्टपविना देव्या. संदिष्टम् । देवी प्रति संदिष्टमित्यर्थः । पुत्रपूर्ण उत्मङ्गोऽशे यसा इति बहुव्रीहिः । यद्वा,-अत्र पूर्णपदेन यमावित्यपि सून्यते; अन्यथा पुत्रवदुत्स- शामिति वक्तुं शक्यत्वात् । द्दयाम इति । एतत् बीजानुगुणप्रयोजनविभाषनरूपा युक्तिर्नाम संध्यनमुक्तं भवति । तदुक्तम्-'धीज्ञानुगुणप्रयोजनविभावना युक्तिः' इति ।। जामाविति । अयशनेति वक्तव्ये जामानियुक्त पूज्यत्तास्पोरणाय । एवं च तदिलित ज्ञात्ववाम्मामिस्सनासितव्यम् । कि पुनस्तस्कृतबहुनिर्यन्धे सतीत्यत आह-निरद्धा इति । अनेन सर्यप्रकारेणापि नगरं प्रत्यागमने त्वरातिगयो वसि- प्रम्येति व्यज्यते । ननु कुत ईदृशवरातिशय इलत आह-त्वं बाल एवा- सीति । नतु राज्यतन्त्रपिचारोपगर्दाभिज्ञ इत्यर्थः । किंच दशरथजामातरं यशृङ्ग जामातेति निर्दिगन्वसिष्ठः खस्स दशरथस्थानीयताममिति । तच रामबुद्ध्या म्यबुद्ध्या च ।एचानत्यवालगन्दः पुत्रत्वामिग्रायमूलकः । ततथ ननु यवनाचार्य प्रस्तुत स्थान् इति तदागमने त्वरातिशय इति । न केवलमह- भाचार्यः, किनु त्वदृद्धा दशरथस्थानीयश्च । तथा च त्वदीयराज्यतम्रविषयका- स्थानानर्थशवा मामसनिाएं वाधत इत्याह-त्वं बाल एवासि । नत्वन्यादृशरघु- पुलराजवन् शिप्य इत्यर्थः । तथा च राव शिप्यमानत्वे पौरोहित्यादिकं बामदेवादयो नित्यन्तीनि तदर्थ नाम्मा त्वरा । दिनु तत्पुरत्वात् त्वां युवराजीकृत्य महारा- जस्थानीयेन मया राज्यतन्त्रो विचारमितव्यः । अन्यथा न मामनिराशा मुवतीति पाठा०-दोहदो'. २ 'सम्पादयितव्य'. ३ 'यद्यदेपा'. ४ 'ऋप्यशक्षण'. ५'दक्षामि'.६ किमादिष्टः'.

·उत्तररामचरिते रामः-यथा समादिशति भगवान्मैत्रावरुणिः । स्नेहं दयां च सौख्यं च यदि वा जानकीमपि । आराधनाय लोकस्य मुञ्चतो नास्ति में व्यथा ॥ १२॥ सीता-अदो जेन्च राहयधुरंधरो अजउत्तो। [अत एव राघवधुरंधर आर्यपुत्रः । रामः-कः कोऽत्र मोः? विश्राम्यतादष्टावक्रः । अष्टावक्र:-(उत्थाय परिक्रम्य च ।) अये! कुमारलक्ष्मणः प्राप्तः । (इति निष्कान्तः।) भावः । नन्वस्त्वेवम् , तथापि युद्धादिपु लब्धवर्णस्य यौवराज्यस्य पालने सहापेक्षा नास्तीत्ववाह-राज्यमिति । न च नवमेव । नतु युद्धादिवत् परिचितपूर्वमि- त्यर्थः । ननु तर्हि किं कर्तव्यमित्यत्राहयुक्त इति । युक्तः संनद्धः । 'योगः सनहन--' इति कोशात् खस्मादात्मन आत्मीयाद्वा । परमं सर्वोत्कृष्टं प्रसिद्धध- नस्य क्षयित्वमिति, तव्यावृत्तिः परमशब्देन विवक्षिता । धनं लब्धांशपरिपालना- लब्धांशार्जनाभ्यां धनतुल्यमित्यर्थः ।। ११॥ यथेति । मैनावरुणि• मित्रावरुण- योरपत्यमित्यर्थ बाहादित्यादिम्प्रत्ययः। 'देवनाद्वन्द्वे च' (पा. ६।३।२६) इल्यानछ । इयं च कथा पौराणिकी वेदितव्या। समादिशलाज्ञापयति । तथा करोमीति शेपः । खेहमिति । स्नेहो हि सुखरूपः सुखान्तरहेतुश्च । किंच 'शरीरं वसु विज्ञानं मित्रार्थे संपरित्यजेन्' इत्युक्तरीत्या सर्वांपेक्षया प्रशस्तश्च । अपि च 'अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति' इत्युक्तरीत्या दुर्निवय॑श्च । तथा च तत्परित्यागोऽपि मम न दु.खा- येति भावः । स्नेहस्य व्यवस्थितविषयत्व एव गुणत्वम्, अन्यथा तु दोषत्वमस्तीति निष्कर्षः । दया तु सर्वविषयापि गुणत्वं न मुञ्चति । यथा 'सर्वभूतेषु सर्वत्र संतुष्ट्या 'येनकेनचित् । सर्वेन्द्रियोपशान्त्याच तुष्य त्याशु जनार्दनः॥' इत्युक्त्या धर्मस्पतया च । किन परदुःखाधीनसत्तया तन्नित्ति विना दुर्निवा । तामपि मुग्यतो मम न व्यथेति भावः । एतेषां व्यतिरेकेऽप्यात्मनो न व्यतिरेकः इत्यस्यापकर्षः । सीता तु 'प्राणेभ्योऽपि गरीयसी' इत्युक्तरीत्या जीवितं प्रत्यपि प्रधानभूता । किच अद्यावसितं रामस्य जीवित प्रयोजनम्' इति वक्ष्यमाणरीत्या मद्यविरेकप्रयोजनव्यतिरेकवती । पूर्वोक्तहदयामौख्यैः संतुष्टोऽहं तामवलम्ब्य । तथाभूतामपि मुचतो मम न व्यथेति भावः । सीतामित्यनुक्सा जानकीमित्युक्तिोबाराधनापेक्षया ब्रह्मवित्तम- जनकानुरोधोऽप्यविचित्कर इति सूचयति । लोके हि अभिमतवस्तुपरित्यागात्पूर्व- काले तस्य सनिधानात् न दुःखभूयस्त्वम् ; परित्यागात्परमपि तस्यातीतत्वात् । न दुसभूयस्त्वम्, तत्परित्यागकाले तु भवति दु.खभूयस्त्वं तावद्वर्तमानत्वात् । मम तु वर्तमानकालेऽपि न दुःखमिति वनमानार्थक मुचत' इतिपदतो लभ्यते । पाठा०- 'आह'. २ 'लोकाना'. ३ 'राहयकुल". ४ 'विश्राम्यतां भग- वानष्टा'.

·प्रथमोऽङ्कः । १७ (प्रविश्य ।) लक्ष्मणः-जयति जयत्यार्यः । आर्य ! अर्जुनेन चित्रकरणास्म- दुपदिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वीभ्यामभिलिखितम् । तत्पश्यत्वार्यः । रामः---जानासि वत्स! दुर्मनायमानां देवीं विनोदयितुम् । तत्कि- यानवाधिः? लक्ष्मणः-यावदार्याया हुताशनशुद्धिः । रामः- शान्तं पापम् । (रामान्त्ववचनम् ) उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः। तीर्थोदकं च वह्निश्च नान्यतः शुद्धिमहतः ॥ १३ ॥ न्यधेति सामान्यशब्देन मनोन्याविरपि नेत्यर्थः ॥ १२॥ राघवधुरंधरः । रघु- वैदशश्रेष्ठ इत्यर्थ. । राघवपदोपाटानं सामिप्रायकम् । शरणागतसंरक्षणभूतदयालोका- राधनकपररघुवंशजस्य तवेदमनुरूपमित्यभिप्राय । विधाम्यताद्विश्रमं प्राप्नोतु । आशिषि परस्मैपदलोटम्नातट् । 'विश्नाम्यताम्' इति पाटे तु परिजनैरिति शेषः । विश्रमशान्क्रियतामित्यर्थ । णिजन्तामणि लोट् । अर्जुनेन तनाना। वीच्या चित्रमयश्रेण्याम् ॥ दुर्मनायमाना दुखितमनस्काम् । जनक्स खदेगान्प्रति गम- नादिनि भाव. । 'पर्नुः क्यड सलोपश्च' (पा.१।१।११) बित्वादान्मनेपदम् । शानच् । विनोदयितुं दु.सविस्मरणपूर्वी संतोपं ग्राहयितुम् । 'नुद प्रेरणे' । उपसर्गग्लेन उक्कार्थलाभ । तस्क्यिानवधि. तदित्यव्ययम् । तस्येत्यर्थः । सवनिरन्त- क्रियान् । किप्रमाग्मा इत्यर्थः । अनासंख्यारेषु महापारेषु कीटश- सख्यायुत्तोऽस्मघापारः अस्य चित्रमयावधिरित्यर्थः ॥ यावदिति । हुताशनेन शुद्धिरिति विग्रह । यावच्छन्दोऽवधारणार्यक । हुताशनशुद्धिर्यायन । हुता- पानशुद्धिरेवावधिरिसर्थ. । अवधिरिति पूर्वम्मादनुपङ्गः ॥ शान्तं पापमिति । योऽयमलीगोपन्यासस्तस्य पीडाहेतुभूतपापशान्तिकरो भवत्यिति तात्पर्यम् । लोसेफिरियमिष्टजनं प्रत्यनिरवचनाममजनाशीर्वचनरूपा । समान्त्ववचनम् । अत्यर्थमधुरवारसहितमिल ॥ उत्पत्तीलादि। उत्पत्या परिपूतायाः परि- शुद्धाया. : कृमिमत्वनिरासार्थमिदम् । खभावतो दोपप्रतिभटाया दसर्थ । अस्या सीतायाः । पावयन्तीति पारनानि । नन्यादित्वात्युप्रत्यय. । अन्यानि पावनानि पावनान्तराणि । तैरित्यर्थः । रिम् । न रिमपीत्यर्थः । शुद्धिर्हि दोपनिर्हरणम् । अविद्यमानदोषाया पथ शुद्धिरिति भाव । किंच अन्तररान्देन दोपरहितमानस्य पावस्यसउपेक्षा नास्ति । पापाप्य तु तरपेक्ष्य कैमुतिकम् । इमं च केवलं दोपरहिता न किंतु पावका चवि सूयते । 'अपि मा पायवेत्साध्वी नात्वेतीच्छति जाहवी' इति न्यायान् । उक्तमर्शमुत्तरार्धन दयनि-तीर्थोदकमिति । पाठा०-१'चीधिकामां'.२ "कियन्त्रमर्षि यावत्'. ३"विशुदि.

·उत्तररामचरिते देवि देवयजनसंभवे ! प्रसीद । एष ते जीवितावधिः प्रवादः । क्लिप्टो जनः किल जनैरनुरञ्जनीय- स्तन्नो यदुक्तमशुभं च न तत्क्षम ते । नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा मूर्ध्नि स्थितिर्न चरणैरवताडनानि ॥ १४॥ . गादिपावनजलम् । तीर्थशब्दो विशेषणमात्रपर; यथाश्रुते तीर्थशब्दस्यैव परिशुद्धोदकवाचित्वात् । यहा,-तीर्थानां गुरुणामुदकं पादावनेजनाम्भ. । 'आपः पादावनेजनीषिन्त निर्दहन्तु मे' इति श्रुतेः । वह्निश्च अन्यतः शुद्धिमन्यहेतुमशुद्धिं नाईतः । यथा पावकत्वाविशेषात्तीर्थोदकवयोरितरापेक्षा नास्ति तद्वदस्या अपि पावकत्वाविशेषेण तदपेक्षा नास्तीत्यतिस्फुटम् । किच विनिगमनाविरहात बलेवा सीतासंबन्धत शुद्धिः कि न स्यादित्याशयः । अग्निप्रवेशानुमतिर्मूढप्रत्यायनार्था वा अग्निप्राशस्त्यार्था वा ॥ १३ ॥ जीविताचधिरित । जीवितस्यावधिर्यस्येति बहु- श्रीहिः । यदीयावधिः जीवितावधिः । स इत्यर्थः । प्रसीद । 'अञ्जलि परमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रमादिनी' इत्युक्तरीत्या बहुतरापराधानां क्षिप्रं क्षमापकोऽयम जलिरपराध- भूयस्त्वानुगुण्याच्छरीरपातपर्यन्तमनुष्ठेयः । उ चाशक्त्या तन्नेणानुष्ठीयत इति भाव । क्लिष्ट इति । यद्यस्मात्कारणालियो जनो दु.सितो जनो जनैरनुरखनीयः क्लेशं विस्मार्य लालनीय इत्यर्थः । नतु पूर्वानुभूतदु खस्सारणेन क्लेशयितव्य इत्यर्थः । तत् तन्मात् । अशुभममङ्गलम् । 'अशिवम्' इति पाठान्तरम् ते त्वद्विपये। शेषे पष्ठी । नः आवयोः 'अस्मदो द्वयोश्च' (११२१५९) इति द्वित्वे बहुवचनम् । यदुक्तम् । अस्मत्कर्तृकं यद्वचनमित्यर्थ. 1 'नपुंसके भावे क्त'। 'यावदार्याया हुता- शनशुद्धि' इत्युक्तलक्ष्मणवचनमित्यर्थः । अत्र लक्ष्मणवचनस्य रामम्य खोक्तितै- क्याभिसंधिना । 'रामस्य दक्षिणो बाहुनित्यं प्राणो बहिश्चरः' इत्युक्तेः । तत् । वचन- मित्यनुपज्यते । नः । त्वदेकजीवितयोखव निर्दोषतां च जानतोरित्यर्थः । न क्षम नोचिनम् । अयं भाव:-बन्धुत्वमित्रत्वानादरेण जनत्वरूपसामान्यधर्म एवानुरक्ष- यानुरजकभावे पर्याप्तो हेतुः । तत्र 'प्रेयो मित्रं बन्धुता वा समग्राः सर्वे कामाः संपदो जीवितं वा । स्त्रीणां भर्ता धर्मदाराश्च पुंसाम्' इत्युक्तरीत्या सर्वप्रकारप्रियतमा- यास्तव विषये तथाविधानां अस्माकं पूर्वानुभूतदुःखस्मारणमहापराधो नोचित एव । तत्राप्यलोकनिर्वन्धतत्मारणं तु सुतराम् । किच निर्दोषतां च जानतो राघवयोस्त- त्कथनं तु दूरोत्सारितमिति । मुरभिणः कुसुमस्य सुगन्धप्रधानस्य पुष्पस्य मूर्ति स्थितिनैसर्गिको निसर्गत एव । विनयादित्वात्स्वार्थे ठक्प्रत्यय । मिद्धा प्रसिद्धा चेत- नाचेतनसाधारण्येन प्रसिद्धा; चेतनैरवचूडरूपेणाचेतन. शाखाग्रे च धारणात् । चरगैरवताडनानि न । न दृष्टानीत्यर्थः । अयं भाव.-त्रिविधानि तावत्कुमुमान्य- वगन्तव्यानि । यानि कान्तिप्रधानानि, सौरभ्यप्रधानानि, उत्तोमयप्रधानानि पाटा०-१ 'कष्टं'.२ 'शिव'.

·प्रथमोऽहः । १९ सीता-हो? अजउत्त! होई। एहि । पेक्खाह दाव दे चरिदं । (इत्युत्थाय परिणामति।)[भवायायपुत्र भवतु । पहि।श्नामहे तावत्ते चरितम्] लक्ष्मणा-इदं तदालेख्यम् । सीता-(निर्वयं 1.) के एदे उवरिणिरंतरहिदा उवत्थुवंदि विज अज्जाउत्तं ! [क एते उपरिनिरन्तर स्थिता उपस्तुवन्तीपायपुत्रम् ? ] लक्ष्मणः-देवि! एतानि तानि सरहस्यानि जम्मकाम्माणि | यानि भगवतो भृशाश्वारकोशिकमुपसंक्रान्तानि । तेन च ताटकावधे प्रसादी- कृतान्यायस्य । रामः-चन्दस देवि! दिव्यास्त्राणि । ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्त्वा परःसहन्नं शरदा तपांसि । एतान्यूदर्शन्गुरवः पुराणाः स्वान्येव तेजांसि तपोमयानि ॥१५ चेति । तन कान्तिप्रधानानि शात्मलीमुमारीनि, सौरभ्यप्रधानानि दमनका. दीनि । उभयप्रधानानि मालतीप्रभृतीनि । तन मौरभ्यमात्रप्रधानस्यापि न चरणा- बताउनाई त्वम् । तस्य प्राणेकनिरन्तरानुभान्यत्वात् । एवं नाद्यस्यापि । तस्य दर्शनैरानुभाग्यस्यात् । उभयप्रधानस्य तु गुतरां न चरणावतानाईत्वमिति । मुरभिणः घुमुमोति पदद्वयोपादानादित्भं ध्यायातम् । अन 'न मुसले.' इति वेचित्पठन्ति । अन प्राज्ञस्य पूजनीयस्य लक्ष्मणस्यैकस्य सकिंचिद्वचनमुपमेय मुक्त्या निहीनबहुतरचरणकरणकानामुपमानतावचनात् तामताडनजन्यं सुरभि- पुसुमस्य यावदत्याहितं तायलक्ष्मणवचनजन्यं सीताया अलाहितमिति व्यज्यते ॥ १४ ॥ प्रेक्षामहे पश्याम इत्यर्थः ॥ आलेख्य चिनम् ॥ उपरि निरन्तरस्थिता अविरल स्थिता । अनुपविष्टा इत्याशयः । तेपों दिय्यानत्वादुपरिस्थितियुक्रेत्युपरि- लेसनम् । उपस्नुवन्ति स्तोत्रं पुर्वन्ति । सरहस्यानि । प्रयोगप्रतिसंहारीपयिकमन्त्रा- दयो रहस्थानि । तत्सहितानीत्यर्थः । जुम्भकांघाणि शाश्वात्तन्नाम्नो भुनेः कौशिक विश्वामित्रमुपसंक्रान्तानि प्राप्तानि । उपसंकान्तानीति कर्तृप्रत्ययेन सयमेव तानि पौशियं प्राप्तानति लभ्यते। तथा च--'मृशाः पर सहसपरिवत्सरान्तेवानिने कौशिराय' इति वक्ष्यमाणे पर.सहसपारयत्मरान्तेवामित्वं जृम्भकास्त्रस्पफ्लगुरूव- मपेक्ष्यासत्वत्पमिति हृदयम्। तेन च विश्वामित्रेण प्रमादीतानि प्रमादतत्कायजम्म- फाखयोरमेदाभ्यवसायादित्यमुक्तम् । केवलप्रसादेन दत्तानीत्यर्थ ॥ ब्रह्मादय इति । पुराणा ब्रह्मास्यश्चतुर्मुखप्रभृतयः । गुरवस्थप उपदेष्टारः । तमोनिवर्तका इत्यर्थः । 'शरदस्तपासि' इति वा पाठः। तपस्यन्तःकरणनैर्मल्यापादनद्वारा भगवत्साक्षात्कार- हेतुभूतरायशोषणप्रतानि पर.सहसम् । सहसात्परा दसर्थः; 'कर्तृकरणे चुता बहुलम्' (२।११३२) इति बहुलपणात्समासः।मुमुपैति वा। परस्मरादित्वात्महन- पाठा०-३ 'भोदु. २ 'कृशाश्चात्'. ३ 'सहनाः शरदः'. अपश्यन्'- ·उत्तररामचरिते - सीता-णमो एदाणं । निम एतेभ्यः ।] रामः-सर्वथेदानीं त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति । सीता-अणुग्गहीदम्हि । [अनुगृहीतासि ।] लक्ष्मणः-~-एष मिथिलावृत्तान्तः । सीता-अम्हहे, दलंतणवणीलुप्पलसामलसिणिद्धमसिणसोहमाण- मंसलदेहसोहग्गेण विम्हअस्थिमिदताददीसंतसोम्मसुंदरसिरी अणादर- त्यंदिसंकरसरासणो सिहंडमुद्धमुहमंडलो अजउत्तो आलिहिदो । [अहो, दलनवनीलोत्पलश्यामलस्निग्धमसृणशोभमानमांसलदेहसौभाग्येन विस्मयस्तिमिततातदृश्यमानसौम्यसुन्दरधीरनादुरत्रुटितशंकरशरासनः शिख. ण्डमुग्धमुखमण्डल आर्यपुत्र आलिखितः । neck लक्ष्मणः—आर्ये ! पश्य पश्य,- संवन्धिनो वसिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति । गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ १६ ॥ शब्दस्य सुडागमः । सहस्रसंख्याधिकसंख्याका इत्यर्थः। विगत्याचाः सर्दकत्वे सीः संख्येयसंख्ययो.' इत्यनुगासनादेकत्वात् । शरदः संवत्सरान् । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । तथा च सहस्रसंख्याधिकसंवत्सरेषु निरन्तर तृस्वेत्यर्थः । ब्रह्म परमामा, प्रधानं च तत्कार्यत्वाजगढ़ ब्रह्मशब्देनोच्यते । तदुक्तम्-'तादादुपचारोऽस्ति क्वचित्स्वखामिभावतः। अद्भाजीभावतात्कापरीत्यादपीप्यते॥' इति । तस्य हिताय तदपेक्षितेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारसाधनाय तपःफलभूतजृम्भकोपदेशेन राजभिर्विरोधि- निरसनेन जगतः पुरुषार्थसाधननिर्वर्तनसिद्धेरिति भावः । अथवा ब्रह्म वैदस्तस्य हिताय धारगाय । धारणार्थकधाञ्धातोर्नपुंसके भावे क्तः । दधातर्हिः' (पा. ७॥४॥४२) इति हिभावश्च । अनुत्सादायेति भावः। तपोमयानि तप वरूपाणि । स्वार्थको मयट् । स्वानि स्वकीयानि तेजासि एतान्यदर्शन् । जृम्भमत्राण्यपश्यन् । कार्यकारणनिबन्धनमिदं सामानाधिकरण्यम् । 'दृशिर प्रेक्षणे' इति धातोः लङ् । तथा च-बहुतरतपःकार्य भूतानामेवेषां केवलगुरुप्रसादसाध्यत्वम् । नतु शुश्रूषादिमाध्यत्वमिति भावः ॥१५॥ त्वत्प्रसूति त्वत्प्रसवम्। त्वत्पुत्रावित्यर्थः । 'द्विधा गर्भग्रन्थिलदनु दिवस' (६।२८) इति वक्ष्यमाणरीत्या यमलत्वत्थुप्रजात्वमपि नितिमिति सूच्यते । अन्यथा स्वीप्र- जात्वे जृम्भकाभ्यनुज्ञानमसंगतं स्यात् । उपस्थास्यन्ति प्राप्स्यन्ति । मामिव स्तोप्य- न्तीति वार्थः ॥ अम्हह इति । दलितनीलोत्पलवच्छयामलं निग्धं च चाकचक्य- युक्तम् । मासलं स्फीतं तेन । तथाविधेनेत्यर्थः । विशेषणसमासः । देहसौभाग्येन देहसौन्दर्येण । विस्मिता आश्चर्ययुक्ता. अत एव स्तिमिना निश्चलातास्तास्तैदृदयमाना सौम्या आहादकरी मुन्दरीर्यस्य स तथोक्तः । प्राकृते आत्मनेपदाभावादीसन्ते- त्युक्ति । त्रुरितं भग्नं शरासनं येन स तथोक्तः ॥ संवन्धिन इति । जनकानां पाठा०-१ 'खुडिद". - ·प्रथमोऽङ्कः २१ रामः-मुंश्लिष्टमेतत् । जनकानां रघूणां च संबन्धः कस्य न प्रियः। यत्र दाता ग्रहीता च स्वयं कुशिकनन्दनः ॥ १७ ॥। जनकापसभूतानाम् । लाक्षणिकोऽय शब्द । पुरोहितो गौतमो गौतमपुन । 'ऋप्यन्धकष्णिकुरुभ्यश्च' (पा ४१११४) इत्यणप्रत्यय शतानन्दसन्नामा। तथा च-एप तव तातो वसिष्ठादीन्सन्धिनोऽर्चति पूजयति। जनकाना पुरो हितो गीतम शतानन्दश्वार्यतीत्यनुपन । यथाक्रम तव तातो जनक सन्धिनो दशरथप्रमृतीनयति । जनकाना पुरोहितो गीतम शतानन्दश्च घसिष्टादीनयति चेयन्वय ॥१६॥ सुग्लिष्टमिति । हेमारविन्दपरिमलन्यायादिति भार । जनकानामिति । जनकाना जनश्वशोद्भवाना रघूणा रघुशोद्भवाना च । लाक्षणिकोऽय शब्द । समन्धोऽपससबन्ध कस्य न प्रिय ? सर्वस्यापि प्रिय इत्यर्थ । यन समन्धे मुशिस्नन्दनो विश्वामिन स्वयं दाता सय प्रतिग्रहीता च । दशरथ प्रति दाता, जनक प्रतिग्रहीता चेत्यर्थ । अय भाव-तव मम च परि- णयरूपोऽय सरन्यो जनरदशरययोरावयोर्जनाना च मध्ये क्स्यचिदपि नाप्रिय । सया हि-जनकाना रघूणामित्यनेन रघुपश्यान् उनकाश्याच प्रति नाप्रियत्वमिति लभ्यते। अन निमीनामित्ययुक्त्या जनकानामिति पदोपादानेग 'वर्मन हि ससिद्धिमास्थिता अनमदय' इति जनके प्रसिद्ध कर्मयोगशीलत्वमिह स्फार्यते । एव काकुत्स्थानामित्यनुक्त्वा रघूणामित्युक्ला 'श्रुतस यायादयमन्तमर्वन्तथा परेपा युधि चेति पार्थिव' इत्यादिकालिदासनिरक्या 'लद्विवह्योर्नोपश्च' (उ. १३२ ) इत्यनुशासनेन च रब्धया उइते जानाति सर्वमिति व्यु परया 'मरिया- क्वेऽनवीत्' इत्यश्वाकय रघुकुलासाधारणज्ञानयोगशीलत्व सूच्यते । चान्याशनविषये जातोऽपत्यसबध सधिनागित्यभिमतो भवति । तन क्षीरशर्करावदन्योन्मसारमणीयज्ञानरमशीलजनकविषयत्वे तु तस्य हेमारावन्दप- रिमलन्यायनातिलाध्यत्वमिति तान्प्रसप्रियत्वव्यावृत्ति । अत एव चावा प्रत्यपि नाप्रियप या दावेत्यादिनापि जनक्दशरथी प्रत्यप्रियत्व व्यावर्यते । तन दशरथ प्रति अयाचितोपनतत्वाजनके प्रति दुष्करधनुर्भप्रतिशानिवर्तनरुपमहोपकारकर पाच गुर्वनुज्ञापारस्वान्महर्पिकारितत्वाच नावा प्रत्यप्रियत्वम् । स्वयमित्यनेनाग्रहा दिमूलरनिराड्डयाजनहरिचन्द्रोपावव्यावृत्ति । अत एव जना प्रत्यनियत्व निरस्तम् । शिष्टानुमतस्य धर्मत्ये शिष्टकारिते तस्य वैमुतिममिहत्वात् । तथा चापस्तम्ब- स्मृति-यत्वार्या क्रियमाण प्रशति स धर्म' इति । ब्रमर्षिर्विवामिन इलाय- नुक्त्वा मुशिश्नन्दन इति पदोपादान विश्वामित्र खाषित्वमविगणय भूतपूर्व- गया क्षनियत्व खोकृत्य यन्बुभावेनासत्सन्धिभावनास्ति असति सबन्धे ब्रह्मपि. तथा पाठा०-१'नष्टश्य'.

·उत्तररामचरिते सीता-एदे खु तकालकिदगोदाणमंगला चत्तारो भादरो। विआ- हदिक्खिदा तुम्हे । अम्हो जाणामि, तैस्सि जेव्व पदेशे तसि जेव काले वत्तामि।। [ एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारो भातरः । विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो जानामि, तस्मिन्नेव प्रदेशे तसिन्नेव काले वर्ते!] रामः- समयः स वर्तत इवैप यत्र मां समनन्दयत्सुमुखि! गौतमार्पितः । अयमागृहीतकमनीयकङ्कण- स्तव मूर्तिमानिव महोत्सवः करः ॥ १८ ॥ लक्ष्मणः-इयमार्या । इयमप्यार्या माण्डवी । इयमपि वधूः श्रुतकीर्तिः। सीता-वच्छ ! इअं वि' अवरा का? [ वत्स! इयमध्यपरा का? ] लक्ष्मण:-(सलजास्मितम् । अपदार्य।) अये ! ऊर्मिलां पृच्छ. त्यार्या । भवतु, अन्यतः संचारयामि । (प्रकाशम् ।) आर्य ! दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत् । अयं च भगवान् भार्गवः । कृत्यानीति व्यञ्जयति ॥ १७ ॥ एदे खु इति । गोदानमङ्गलं क्षौरकर्म तस्य मन- लार्थत्वान्मलत्वम् । विवाहेन दीक्षिता विवाहदीक्षिता इति । विवाहहेतुकव्रतवन्त इत्यर्थः । 'दीक्ष मौण्डयेज्योपनयनव्रतादेशेषु' इति दीक्षधातोः कर्तरि क्तः । तस्मिन्नेव प्रदेश इति प्रत्यभिज्ञादा_मिति ॥ समय इति । यत्र समये गौतमा- र्पितः पुरोधसा शतानन्देन प्रतिपादित आग्रहीतकमनीयकङ्कणः समन्ताद्गृहीतक्म- नीयवलयः, तथापि मूर्तिमान् महोत्सव इव स्थितः समनन्दयत् , स एष समयो वर्तत इव । स्मृतिवैशसमिदम् । अत्र 'सुमुखि' 'आगृहीतकमनीकइणः' इत्युक्त्या मिद्ध माध्यसमभिव्याहारन्यायेनांगृहीतकमनीयकङ्कणत्वं प्रति सीताया बदनकमलसौ- न्दर्यातिशयो हेतुरित्यवगम्यते । अन्यथा 'पाणि गृहोप्य पाथिना' इत्युक्तपाणिपीट- नस्य प्रकोष्ठवर्तिमणिवलयग्रहणासंगतेः । तथा च-सीतामुसचन्द्रदर्शनानन्दपार- वश्येन सम्यकरग्रहणाभावात्संवृतः। तथात्व एव स पाणिमूर्तिमान्महोत्सव इव स्थितः । सम्यक्स्पर्शे तु नि.सीमानन्दकर इति व्यज्यते। आगृहीताः सम्यग्गृहीताः शृक्षारमूलकसात्त्विकभावविशेषरूपत्वेन स्पृहणीयाः कङ्कणाः खेदजलबिन्दवो यस्मिन्स तथोक्त इत्यप्याहुः । 'आगृहीतवैवाहिकप्रतिसर' इत्यपि केचित् ॥ १८ ॥ पाठा-1 'वर्सि'. २ 'अपि.

·प्रथमोऽङ्कः। सीता--(ससंभ्रमम्) कपिदम्हि । [कम्पिवासि । रामः-ऋ! नमस्ते । लक्ष्मणः-आर्ये! पश्य । अयमार्येण-(इत्स?छ-) रामः- (सांक्षेपम्।) अयि, बहुतरे द्रष्टव्यम् । अन्यतो दर्शय । सीता--( सम्नेद्दबहुमानं निर्वर्ण्य । ) मुछु सोहसि अवउच! पदिणा विणअमाहप्पेण । [मुष्टु शोभसे मार्यपुत्र! एतेन विनयमाहात्म्येन] लक्ष्मण:-एते वयमयोध्यां प्राप्ताः । राम:-~(सास्रम्।) सरामि हन्त स्मरामि। जीवत्सु तातपादेषु नूतने दारसंग्रहे । भ्रातृभिश्चिन्त्यमानानां ते हि नो दिवसा गताः ॥ १९॥ इयमाया माण्डवीति भरतभार्यात्वात्, इयमपि वधूरिति शत्रुघ्नगार्यात्यात सुपात्वेन ग्रहणम् । अयमिति । भार्गवः परशुरामः ॥ कम्पितासि । येनेति शेषः । अय- मायणेत्यादि । अत्र वैष्णवं घनुरारोपयित्वा समाकृष्टतेजस्क इति वक्तुमुद्युक्तवान् लक्ष्मण., तावदात्मप्रशंसामसहमानो रामः प्रतिषिद्धवानित्याशयः।। साक्षेपं सप्रति- धम् । क्षिपु निरसने' इत्यस्मान् भावे घन्प्रत्ययः । अन्यतो दर्शय, अन्यत्र लिखितं दर्शयेति भावः ॥ विनयमाहात्म्येत विनयस्य सोत्कर्पतानाविष्करणरूपस्य सस्मिन्निकर्षानुसंपानरूपस्य पा माहात्म्यं भूयसा तेनेत्यर्थः ॥ एते चयमयोध्य- प्राप्ताः। तथालिखिता इत्यर्थः ॥ जीवत्स्यिति । तातपादेपु पितरीत्यर्थः । पूजायां पादशब्दो पहुवचने । 'उत्तमानां सहसं तु पादशब्देन भण्यते इति । जीवत्सु सत्रा- गेषु । 'यस्य च भावेन-' (२०३६३५) इति सप्तमी । दारसंग्रहे नूतने सति मान- भिश्चिन्त्यमानानां नस्ते दिवसा गता इत्यन्वय । गता दिवसास्ते हीति स्मरणाकार- प्रदर्शनं था। अवन्धोरपि रक्षकस्य जीवनमानन्दायः । सर्वविधसंरक्षणशीलस्य पितुर्जीपनं तु निरवधिकादादजनकम् । किं च दाराणां सततपरिचयेऽपि प्रियकवेष- खम् , नूतनसंग्रहै नु अमन्दानन्दहेनुत्वम् , स्वरुपसरीव माता निरतिशयसीयां कारिणीतित्रापि सालोकपमिद्धर्व विधसंरक्षणानि कृत्वा ततोऽप्यविकानि चिन्तयत्ति घेत् निःसीमानन्दलाभः । एवमपरिच्छिन्नानन्दकन्दलहेतुत्वादिपतानां तच्छन्देन निर्देशः अत्र मातृभिरिति न यथा ससंबन्धः सर्वासां रामराविषयहिताचिन्ताव- त्वम् संकोचे मानाभावात् । कैकेयाः कोयोपाधिमा एवं चैदप्यति गमितानन्दहेतुः सपनीमातृप्रयुक्तोपप्लवस्य सगरादियु प्रसिद्धत्वेन तदभावस्याभिमतत्वातू । तातपाद- जीवनादीनां मध्य एकेकमेवानन्दहेतुः । समुदितानि तु मुतरामिति भावः ॥१९॥ पाठा- 'वरम'. २ 'नवे दारपरिग्रहे'. ३ 'प्रतनुविरलै'.

·२४ उत्तररामचरिते - इयमपि तदा जानकी पंतनविरलैः प्रान्तोन्मीलन्मनोहरकुझलै- र्दशनकुसुमैर्मुग्धालोकं शिशुर्दधती मुखम् । ललितललितैर्योत्स्नाप्रायैरकृत्रिमविभ्रमै- रकृत मधुरैरङ्गानां मे कुतूहलमङ्गकैः ।। २० ।। 'नूतने दारसंग्रहे' इत्युक्त विशिनष्टि-इयमपि तदेयादिना । पतनेति। शिशुः शैशवान्तवती । शिशुपायेत्यर्थः । पतिसंयोगसुलभं थयो दृष्ट्वा च मे पिता' इत्युक्तेः। पतनेन प्रस्थितदशनपतनेन । प्रान्तोन्मीलदित्युक्तेः। विरलैः सान्तरालैः। प्रान्तेत्याद्यत्र उन्मीलच्छब्दः प्ररोहद्दन्तपरः; दशनकुसुमैरिति रूपकसाहचर्यात् । तथा च उन्मी- लदेव उद्यन्नूतनदशनाकुर एव मनोहरकुमलमुन्मीलन्मनोहरकुडालं प्रान्ते उन्मी- लन्मनोहरफुझलं येपामिति बहुव्रीहिः। यद्वा,-कुमलशब्दो मुकुलसइशदशनपरः । प्रान्तोन्मीलन्ति मनोहरकुमलानि येषामित्यर्थः । रूपकातिशयोक्तिरलंकारः। दशन- कुसुमैरिति तु रूपकमुपमा वेति संकर इत्यपि वदन्ति । दशना एव कुमुमानि तैर्धा- वत्यशिखरित्वादिसादृश्याद्रूपणम् , उपमा वा । हेतुमिः । मुग्धः सुन्दर आलोको यस्य तत्तथोक्तम् । यद्वा,-दशनकुसुमैरिति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । दशनकुमुमैरुप- लक्षितमित्यर्थः । मुग्धालोकै सुन्दरकटाक्षं मुखं दधती इयं सीता ललितादपि कुमु- मादपि ललितैः सुकुमारैः । यद्वा, ललित नाम हासायन्यतमविशेषः । तदुक्तम्--- 'मुफुमाराङ्गविन्यासो ललित परिकीर्तितम्' इति । तेन ललितैः । विलसितैरेित्यर्थः । 'लड विलासे' कर्तरि क्तः । लडयोरेकत्वम् । ज्योत्स्नाप्रायैज्योत्लासदृशैः। यद्वा,- ज्योत्स्ना कान्तिः । लावण्यमिति यावत् । तत्प्रायः तत्प्रचुरैरित्यर्थः । प्रायशब्दः प्रचुरवाची । जलप्रायो देश इतिवत् । लावण्यखरूपं तु 'भूयिष्ठं तेज एवाद्भिर्यहु- लाभिर्मदूकृतम् । चक्षुरानन्दजननं लावण्य मिति कथ्यते ॥ इति । अकृत्रिमाः स्वाभाविका विभ्रमा विलासा येषां तानि । तैरित्यर्थ. । विभ्रमशब्दो गोबलीवर्दन्या- येन माधुर्यललितान्यपरः । यद्वा,-'विभ्रमस्वरयाकालभूपास्थान' इत्युचवि- भ्रमपर. । सोऽकृत्रिमो येषु तथोक्तरित्यर्थः । मधुरैः प्रियरित्यर्थः । 'आभूषणेऽपि रम्यत्वं माधुर्यमिति कथ्यते' इत्युक्तमाधुर्ययुक्तरित्यर्थः । अनुकम्पितैर रहकः । 'अनुकम्पायाम्' (पा. ५.३६७) इति कन्प्रत्यय ।अतिसुकुमारतया गाढालिङ्गनादिपु दयनीयरित्यर्थः । तदाह कालिदासः-सदयं मुन्दारे 1 गृह्यते रसोऽस्य', 'पीतं मया सदयमेव रतोत्सवेषु' इति । उद्दण्डकविश्व इमां काझेऽहमाभ्य उरसि सदयम्' इति । यद्वा,-अल्पैरङ्गैरकैः । 'अल्पे' (५।३१८५) इति सूत्रेण कन्प्रत्य- य अपत्वं चेह तनुत्वमभिपेतम् । तदुक्तम्-स्वभावतनुका नूनम्' इति भनेन 'मुश्लिष्टसविबन्धलं सौन्दर्यमिति कथ्यते' इत्युक्तमौन्दर्यमप्युक्तं भवति । तेन विना तनुश्वस्य दोषत्वात् । मेऽशानां कुतूहलमकृत कृतवती । 'डुकून् करणे' सिचो लोप. । पाठा०-1' 'कुन्तलैः'.२ 'मुकुलै.. ३ 'मधुरैरम्यानो'. ।

·प्रथमोऽङ्कः। लक्ष्मण: -एप मन्थरावृत्तान्तः। रामः-(सत्वरमन्यतो दर्शयन् ।) देवि ! वैदेहि ! इगुदीपादपः सोऽयं शृद्भबेरपुरे पुरा । निपादपतिना यत्र स्निग्धेनासीत्समागमः ॥ २१ ॥ लक्ष्मणः--(विहस्य, खगतम् ।) अये ! मध्यमाम्बावृत्तान्तमन्तरि-- तमार्येण । सीता--अहो, एसो जडासंजमणवुत्तो । [अहो, एप जटासंय- मनवृत्तान्तः। लक्ष्मणः-- पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकर्यद्गुद्धेश्याफुभिधृतम् । धृतं चाल्ये तदार्यण पुण्यमारण्यकातम् ॥ २२ ॥ - कभिप्राय मात्मनेपदेन रामानकुतुहलकरणफल सीताया दत्सवगम्यते। 'अद्वत सुख- दुःरायो (४०) इति वक्ष्यमाणत्वात् । केचित्तु-'अम्बानाम् इति पाठ इलाहुः ॥२०॥ मन्धरावृत्तान्तस्तत्प्रयत्नफलपट्टाभिषेकान्तरायरूपः ॥ इहुदीति । निग्धैन स्नेहयता निपादपतिना गुहेन समागमः संवन्धः ॥ २१॥ मध्यमाम्बावृत्तान्तमिति लीयत्वं प्रामादिकम् । अन्तशन्दं सक्त्या मध्यमाम्यावृत्तमन्तस्तिमिति पठनीयमि- याहुः ॥ जटासंयमनं जटायन्धनम् ॥ पुत्रेति । पुत्रेषु संक्रान्ता खयमेवाश्रयशथि- स्मादागता। खतः संफान्वेत्यर्थः । 'गत्यर्था-'(३।४।७२) इति सूत्रेण परि स्तः । तथाविधा लक्ष्मीर्थयां ते तथोक्तास : उरःप्रमृतित्वात् का । द्धाच ते इक्ष्वा- कयथेति विग्रहः । इक्ष्वाकुवंश्या इत्यर्थः । तद्वतं धृतं तत्पुण्यं तमायण वाल्यै धूत- मिति योजना । आरण्यकानां प्रतम् । अरण्यवरमनुष्यसंबन्धि प्रतमित्यर्थः । भत्र पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीरिखनेन पुत्रपत्त्वगुपभुक्तराज्यत्वम्, संकान्तेति तात्पर्यन यावच्छरीरमाथि यमुपभुक्तराज्यवत्त्वम्, वृद्धेलनेन वार्ध चावगम्यते। एवं चतेषां समुदिताना सत्त्व एव पूर्वपामारण्यकवतधारणं न तु यत्किंचित्सत्त्वे । रामस्य तु एतेषां सर्वेपामभाषेऽप्यारण्यकतधारणम् । पाल्ये इत्यनेन पुत्रवत्योपभुपराग्य- कत्यसरीरशथित्यवार्धामावानां लाभान् । प्रतमित्यनेन असमजसादिध्यात्तिः । व्रतस्य पुण्यत्वाव्यभिचारात पुण्यमिति विशेषणं प्रसिद्धध्यात्त्यर्थम् । तद्धि अनुष्टा- तुरेर पुण्यकलसाधनम् । इदं तु सकलभुवनामीष्टसाधनमिति । आयणेलनेनासा- पाटा0-1 'एपा मन्यरा'. २'मनुत्तर'. ३ वृत्तान्तोऽन्तरित ४ 'कृतम्'. रिप-1 तथा हि रघुवंशे कालिदास (०.०१), प्रथमपरिगनास्तं रघुः सनित्तं "निनपिनमनिन थापबायासमेतम् । सदुपदित उम्दा शान्तिमार्गास्नुभून हि तवि गुल्य सूर्यवंश्या गृहाथ की एस.च०३ ·उत्तररामचरिते सीता-एसा पसण्णपुष्णसलिला भअवदी भाईरही। एषा स- पुण्यसलिला भगवनी भागीरथी ।] रामः-रघुकुलदेवते ! नमस्ते । तुरगविचयव्यग्रानुवर्षीभिदः सगराध्वरे कपिलमहसा रोपात्लुष्टान्पितुश्च पितामहान् । अगणिततनूतापस्तत्वा तपांसि भगीरथो भगवति! तव स्पृष्टाननिश्चिरार्दुदतीतरत् ।। २३॥ सा त्वमन्च! सुपायामरुन्धतीव सीतायां शिवानुयाना भव । लक्ष्मणः- एष भरद्वाजावेदितश्चित्रकूटयायिनि वमनि वनस्पतिः कालिन्दीतटे वटः श्यामो नाम । (रामः संस्पृहमवलोक्यति ।) सीता--सुमरेदि वा तं पदेसं अजउचो ! [सरति वा तं प्रदे- मायपुत्रः?] रामः-अयि, कथं विसर्यते । अलसललितमुग्धान्यध्वसंपातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्घलान्यङ्गकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥ २४ ॥ मयनिबन्धनलोकवादभीलादिना न कृतम् । किंतु वैदिकश्रद्धामूलमित्लवगम्यते ॥ २२ ॥ प्रसन्नपुप्पसलिला खच्छपरिशुद्धजला ॥ तुरगेति । सगराध्वरे तुर- भस्येन्द्रापहृताश्वस्य विचयेऽन्वेषणे व्यग्रान्ससंभ्रमान् । अत एवोकाभिदो भूमि- सानिनः। भिदेः किए। कपिलसहसा तन्नानकमुनितेजसा रोपादेतोः दृष्टान दग्धान् । 'म दाहे'। कर्मगि कः । तवादिः स्पृष्टानुदतीतरदुत्तारयति स । तरतेणिचि लुङ् ॥ २३ ॥ शिये मङ्गलेऽनुष्यानं यस्या इति विग्रहः । एतेन थीजानुगुणप्रोत्साहनरूपं नेदो नाम संध्यगमुक्तम् । तदुक्तम्-'पीनानुगुणोत्साहन नेदः' इति । वनस्पतिरपुष्पत्वे सति फलदानावटः दयामो नाम तथा प्रसिद्धिमान् ॥ अलसेलादि । अध्वनि मागे संपातः सम्यग्गमनम् । रामलक्ष्मणापेक्षया त्वरित- गमनम्मति भावः । अप्रतवे गमिष्यामि मगन्ती कुशकण्टकान्' (अयोध्या. २७१७) इत्युक्तत्वात् । तेन यः खेद आयासन्तस्माद्धेतोरलसललितमुग्धान्यलमानि प्रमर- भावनाममानि ललितानि मदृनि मुग्धाने मुन्दरापि । स्वभावतः सौन्दर्वसौ- पाटा-: समान'. २ 'पिनुः प्रपिता'. ३ 'ता'. ४ 'उदीधरद'. ५ 'ध्यानपरा'. ६ 'ए'.. 'लुलिन', 'संजात'. ..

·- प्रथमोऽङ्कः। लक्ष्मणः-एप विध्याटवीमुखे विराधसंवादः ।, सीता-अलं दाव एदिणा । पेक्खम्मि दाव अजउत्तसहत्तपरि- दतारबुंतादव अपणो अचाहिदं दविखणारणपहिअतणं । अलं तावदेतेन । पश्यामि तावदार्यपुत्रस्वहसरवतालवृन्तातपत्रमात्मनोऽत्याहितं दक्षिणारण्यपथिकत्वम् । राम:- एतानि तानि गिरिनिर्झरिणीतटेषु वैखानसाग्निततरूणि तपोवनानि । येप्यातिथेयपरमा यमिनो भजन्ते नीवारमुष्टिपचना गृहिणो गृहाणि ॥ २५ ॥ लक्ष्मणः-अयमविरलानोकहनिवहनिरन्तरनिग्धनीलपरिसरारण्य-- कुमार्ययोः सत्वेऽप्यध्यसंपातखेदादलसललितमुग्धानीत्युक्त्या मार्गगमनायासेन तयोद्विगुणीभाव इति भावः । 'तथापि दृशोः प्रिया' इत्युक्तः अशिथिलपरिरम्भ- दृढतरालिङ्कनैः । बहुवचनमालिनात्यभिप्रायम्, कामतन्त्रप्रसिद्धालिजनमेद बाहुल्याभिप्रायकं पा । दत्तानि संवाहनानि येभ्य इति चतुर्थीवहुव्रीहिः। संवाहनं नामानानां गमनादिजनितायासशमनौपयिकदृढतमस्पर्शविशेषः । परितः साकल्येन 'मृदिता निष्पीडिता या मृणाली राबहुलानि स्वसधारणसामर्थ्यरहितान्यायानि । 'अनुकम्पायाम् (पा.५॥३॥६७) इति कन्प्रत्ययः त्वंममोरसि कृत्वा यत्र यरिसन्प्रदेशे निदामवातास कयं विस्मयते? इति योजना। अयं भामः---पूर्वमध्वसंपातसेदः, ततो ललितत्वसीउमार्यद्विगुणीमावः, ततसाद्दर्शनवशादशिथिलालिगनयाहुल्यम्, ततश्च तरसंवाहनता, ततः स्वधारणसामर्थ्यविरहदविल्यम्, ततो रामपक्षःस्थल एवं लमता, ततस्तदीयसौकुमार्यपारवयात्तत्रैव निदावाप्तिरिति ॥ २४ ॥ सहनधृत- तालपत्रमेय तालयन्तं तदेवातपत्रं गणिनिति विप्रहः । आत्मनोऽत्साहित जीवि- तनिरपेक्षक्रियारूपम् । दक्षिणारण्ये पथिकरवमिति विग्रहः ॥ एतानीति । येषु तपोवनेषु । अतिथिषु विपये साधुरातिथेयोऽविधिमत्कारः परमः येषां ते पुरुपा इत्यर्थ. यामिन इति द्वितीयान्तम् । पकाचाधिकारिणो यतीन् भजन्ते सेवन्ते । किन नीगारमुले पचनं मैस्ते गृहिणो गृहाणि भजन्ते । यद्वा, यमिन इति गृहि विशेष-- पपदंप्रथमान्तम् , यमवन्तः। इदं धर्मादीनामप्युपलक्षणम् । आतिथैयपरमा गृहिणो गृहम्था गृहाणि भजन्त इत्यन्वयः। यदा,-आतिथ्यपरमा आतिथ्यापेक्षिणो नीवार- मुष्टेः पचन येभ्य इति तथोक्ता यमिनः पक्वान्नाधिकारिणः कतारो गृहिणो गृहस्थस्य गृहाणि भजन्ते । तानि वैसानसर्मुनिमिराभितास्तरचो येषु तथोक्तानि एतानीत्य- न्चयः ॥ २५ ।। अयमविरलेत्यादि । अरण्यपरिणदा गोदावरी मुखेषु येपो तानि पाठा०-१"श्रमतरूणि'.२ प्रामिनो'.

·२८ उत्तररामचरिते परिणद्धगोदावरीमुखकन्दरः संततमभिप्यन्दमानमेघमेदुरितनीलिमा जनस्थानमध्यगो गिरिः प्रसवणो नाम । . स्मरसि सुतनु ! तस्मिन्पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितसपर्यासुस्थयोस्तान्यहानि । स्मरसि सरसनीरां तत्र गोदावरी वा स्मरसि च तदुपान्तेप्वावयोर्वर्तनानि ? ॥ २६ ॥ किंच- किमपि किमपि मन्दं मन्दमासक्तियोगा- दविरलितकपोलं जल्पतोरक्रमेण । अशिथिलपरिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णो- रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥ २७ ॥ कन्दराणि यस्स स तथोक्तः । पर्वतानां खतोऽपि नीलत्वान्मेदुरितेत्युक्तम् ॥ सरसीति । हे सुतनु ! शोभना तनुर्यस्या इति विग्रहः । तनूरित्यूहन्ताद्वा संबुद्धौ हखः । तस्मिन्पर्वते । प्रसवण इत्यर्थः । विहिताश्च ताः सपर्याश्च विहित- सपर्याः । विहितसपर्यासु विहितसपर्यासु इति प्रतिविहितसपर्यम् । वीप्सायामव्ययी- भावः । तत्र आसमन्तात्मुखेन स्थितयोरित्यर्थः । 'सु. पूजायाम्' (पा. ११४१९४) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् पत्याभावः । यद्वा, अतिविहिताभिः । प्रत्युपकारी- कृताभिरित्यर्थः । असत्कृतवनानुगमनानुशामहोपकारस्येति शेपः । आवयोरि- त्याकृष्यते । सरसनीरां खाभाविक्मधुररसयुक्तजलवतीम् । अनेन समुद्रसंगमस- मीपस्थजलं व्यावसते । तत्रास्याः क्षारप्रसिद्ध; किमित्यर्थः । अत एव पूर्वोत्तरयोः किमिति लभ्यते । अत्र प्राथमिकत्वाद्वाह्यत्वाच प्रथम 'तान्यहानि' इति दिन- स्योक्तिः । आनन्तर्याद्रहस्यत्वाच आवयोर्वर्तनानीत्यस्यानन्तरोक्तिः। तदुभयोपका- रित्वाद्रोदावर्या मध्योक्तिरिति ध्येयम् ॥ २६ ॥ किमपीति । आसक्तिः रत्यभि. निवेशो विषयानुभूत्यानवस्थानलक्षणस्तस्या योगात् संबन्धाद्धेतोः अविरलितो निरन्तरीकृती कपोली यस्मिन्कर्मणि तथोक्तम् । मन्दं मन्दमतिसूक्ष्माक्षरं यथा तथा अक्रमेणान्योन्यस्वभावविरुद्धप्रक्रियया किमपि किमपि । इद च गुप्तकथनम् । जल्प- तोरशिथिले गाढे परिरम्भे व्यावृतमे दोः ययोरिति पूर्वसादनुपङ्गः । शेये पष्टीयम् । अविदितं यथा तथा गता यामा यस्यास्तथाविधा रात्रिरेव व्यरंसीत् विरमति स । नेवासक्तियोगविसम्भसंलापकीडादय इत्यर्थः । 'व्यापरिभ्यो रमः' (पा. ११३६८३) इति परस्मैपदम्। 'यमरम-'(पा. १२।७३) इति सगिटी । अत्र पाठा०-१ 'सुरस".२ 'अपि च'. .

·. 3 प्रथमोऽङ्कः। .२९ लक्ष्मणः-एप पञ्चवट्यां शूर्पणखाविवादः । सीता-हा अजउत्त! एचिभ दे दसणं। [हा सार्यपुत्र! एतावते दर्शनम् । रामः-अयि, वियोगैत्रस्ते ! चित्रमेतत् । सीता-जहाँ तहा होटु । दुजणो असुहं उप्पादेह । यथा तपा भवतु । दुर्जनोऽमुखमुपादयति । ] रामः-हन्त ! वर्तमान इव मे जनस्थानवृत्तान्तः प्रतिभाति । अविदितगतेति वाविदितगतनाहीति वा अकृत्वा यामपदोपादानादयमाशयोक- वगम्यते । "प्रजति रतिमुखार्थ चित्रिणीमग्रयामे ब्रजति दिनरजन्या हस्तिनी च द्वितीये । गमयति च तृतीये शहिनीमाभाष रमयति रमणीयां पमिनी तुल्ययामे। इत्युक्तयकारेण पभिन्यादीनां मुरतसौख्यातिशयाय यामविशेषा विधीयन्ते। तथाच पमिनीपाघालादीनां खखविहितयामप्रतीक्षणं विहिवेतरयामानां कचिदविवाहनं च विधम् । एवं च सीतारामयोः पद्मिनीपाचालयोस्तुर्ययामस्मैव मुरतयोग्यत्वेन निरतिशयसुसावच्छेदककालत्वात्तस्याविदितगतत्वं किंतु तदुच्यमानं तदितरयामेयु पर्यवस्थतीति तद्वत्तेपामतिशयितमुखकालत्वं सिद्ध्यति । तेषामतिशयितकालत्वमा- न्तरसंमोगेनैवेति किमपि किमपीत्यादिमिरवगम्यते। तथा हि-विमपि किमपील्यस्य मुस्तकालीनय पाय्यजात्तमेवार्थः; गुप्तकथनात् । एवं च किमपि किमपि जमतो रिला मन्दमन्दमविरलितकपोलमित्युभयन जल्पनेऽन्वेति अक्रमेणेत्यपि तवा । एवं च मुरतकालीनजल्पनस्य मान्द्यातिशयोक्तिकथनादाईवाक्त्वं सीताया गम्यत इत्यु- तादतिविशेपारफुलम्भिताख्यबन्धविशेषी सूच्यते। तदुक्तं काञ्चीनादेन-'उत्फुर- अम्भितयोः स्त्रिया आईचचो न क्रोधः' इति । तलक्षणं नु अविरलितकपोलत्व- मुपविष्टयोरेव मुलभामिति । भक्रमेणेति पुरुषायितं सूच्यते । तच भ्रामरादिमेदा- विविधमप्यत्र चोध्यम् । अत्र पुरुषायितस्य 'स्वेच्छया भ्रमणीवलभ-' इत्युसात्या- रखेच्ट्रय निमित्तमिति घोध्यम् । अशिथिलेत्यादिनापार्श्वशायिनोः मुरतमिति लभ्यते। अन्यथा उभाभ्यामेव बाहुभ्यां किं न स्यात् ? एवं कतिपयैरेव यन्धविशेप रोने- रेवावसितत्लादहूनां क्रीडाविशेषाणां सद्धेनुभूतासचियोगस्य वाऽविरतत्याद्वात्रिरेय व्यरेसीदित्युक्तम् । इदमेवामिसंघाय 'विन्दुमात्रं विशिष्यते' इति कालिदासेमोक्तम् । वस्तुतस्तु संलापादिवाह्यसंभोग एव स्वारस्यमिति मुधियो विभावयन्तु ॥ २० ॥ एष इति । शूर्पणसांविधादः । रामेण लक्ष्मण प्रति तेन राम प्रति प्रेपणादिरिति भावः । “नसमुसत्संज्ञायाम् (पा, ४१५८) इवि दीयो निषेधः । पूर्वपदात्' (पा. ८।४।३) इति णत्वम् ॥ वियोगप्रस्तेति । वियोगात् अस्त इति विग्रहः । 'पञ्चमी' (पा. २११३७) इति योगविभागात्समासः ॥ अमुर दुःसम् ॥ पाठा०-1 'तुपा पश्ययट्यां शूर्पणसा'. २ 'जेव्य'. ३ 'विप्रयोग". 'जथा तथा भोदु'. 4 ·उत्तररामचरिते लक्ष्मण:- अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छद्मविधिना तथा वृत्तं पापैर्व्यथयति यथा क्षालितमपि । जनस्थाने शून्ये विकलकरणैरायचरित- रपि पावा रोदित्यपि दलति वन्नस्य हृदयम् ॥२८॥ सीता-(सारमात्मगतम् ।) बम्हो, दिणअरकुलाणंदणो एव्वं वि मह कालणादो किलंतो आसि । [अहो, दिनकाकुलानन्दन एवमपि मम कारणालान्त भासीत् ।] लक्ष्मणा-(रामं निर्वर्ण्य साक्तम्) आर्य ] किमेतत् ? अयं तावद्वाप्पखुटित इव मुक्तामणिसरो विसर्पन्धाराभिलठति धरणी जर्जरकणः । निरुद्धोऽप्यावेगः स्फुरदधरनासापुटतया परेपामुन्नेयो भवति 'चिरमाध्मातहृदयः ॥ २९ ॥ राम:-वत्स! अथेति । अथ विकलकरणैरायंचरितः । यथा प्रावापि रोदिति, यनस्यापि । हृदयं दलति, तथा पापे रक्षोभिर्जनस्थाने शून्ये सति वनकहरिणच्छाविधिना वृत्तमिदं क्षालितमपि व्यययवीयन्वयः । अथ शूर्पणसाचिनदर्शनान्तरम् । यथा येन प्रकारेण विकलानि सखव्यापारशून्यानि करणानि चक्षुरादीनि येषु तथोक्तरार्य- चरितामृतिव्यापारावापि शिलापिरोदिति रोदनं करोति। 'रुदादिभ्यः (पा. २१७६) इतीट। वनस्यपि वनादन्येनाभेद्यस्य यम्रस्यापि हृदयं मध्यप्रदेशो दलति द्विधा मिर्म भवति, तथा तेन प्रकारेण वृत्तमिति संबन्धः । जनस्थाने पाप रसोभिः शून्ये सति । सरदूपणादिवधानन्तरमिलर्थः। कनकहरिगच्छाविधिना समारीच- मासिस्मृगम्याजररणेन वृत्त निष्पन्नमिदमिनि सीताहरणादेश्वित्रस्याहत्या निर्देशः। क्षालितमपि प्रतिशतमपि व्यथयति दुःसं जनयति । शूर्पणसानन्तरं सीताहरणं लिसित मिति भावः । अत्र 'मावापि रोहित' इत्यादिक नायोगे योगवल्पनम् । रिनु पानपमे । 'अपि वृक्षाः परिग्लानाः' इनिवदुपपत्तेः। एवं स्मृत्वाऽयापि रोदिती- लवगम्यते ॥ २८ ॥ मायति । एतत् द्रक्ष्यमाणम् ॥ अयं ताथदिति । त्रुटि- सचिन आपेगो दुःसातिशयः अपरध नागापुटवेति विप्रहनयोर्द्वन्द्ध । मतो न नागानन्दे हस.। उसेयोऽनुमेय आप्नातहृदयो गद्दशन्दयुक्तकण्ठः । "मा पान्ददति घातोः मंनि तः।नेदं चित्रकथनम् , मिनु तादाविकयाम्नावम्यास्या पाटा- ते मापः२'भराप्मान, ।

·३२ प्रथमोऽङ्कः। तत्कालप्रियजनविनयोगजन्मा तीनोऽपि प्रतिकृतियाञ्छया विसोढः । दुःखाग्निर्मनसि पुनर्विपच्यमातो हुन्मर्मव्रण इव वेदनां तनोति । ३०॥ सीता-हद्धी हद्धी, अहं वि अदिभूमि गदेण रणरणएण अज- उत्तसुण्णं विअ अत्ताणं पेक्खामि । [हा धिक् हा धिक्-अहमप्यनि- भूमि गतेन रणरणकनार्यपुत्र शून्यमियान्मानं पश्यामि ।] लक्ष्मणः--(म्यगतम्।) भवतु, आक्षिपामि । (लित्रं विलोक्य मकायम् । ) अर्थतन्मन्यन्तरपुराणस्य तत्रभवतस्तातजटायुपश्चरित्रविक्र- मोदाहरणम् । सीता-हा ताद ! णिलूढो दे अवचमिणेहो ! [हा तात ! निव्र्ट- मोऽपत्यनेहः।] रामः-हा तात काश्यप शकुन्तराज ! धनु खल पुनस्त्वादशस्य महततीर्थभूतस्य साधोः संभवः । लक्ष्मण:-अयमसौ जनस्थानस्य पश्चिमतः कुञ्जवान्नाम पर्वतो दनुकबन्धाधिष्ठितो दण्डकारण्यभागः । तदिदममुप्य परिसरे माता- श्रमपदम् । तत्र प्रेमणी नाम सिद्धा शवरतापसी । तदेतत्पम्पाभिधानं पद्मसरः । नमेव । तत्कवयेत्यादिप्रतिवचनानुरूप्यात् ॥२९॥ तरकालेति। प्रतिति प्रति- क्रियासु वान्टया आदरेण विपच्यमानः । स्वयमेव परिपाक्रमाश्रियेत्यर्थः । कमैगः कर्तृत्वविवक्षया. 'फर्मवत्कर्मणा' (पा. ३।११८७) इत्यातिदेशिकयगात्मनेपदम् । इदं च मध्यमणिन्यायेन पूर्वोत्तराभ्यामन्वेति । तनोति । विस्तारयतीत्यर्थः ॥३०॥ भूमिमतिकान्तोऽतिभूमिः । 'अलादयः' (वा. ११३६) इति समाराः । भावन- धानो निर्देशः । अतिभूमित्वं गतेनेत्यर्थः । वैपुल्यं प्राप्तेनेति यावत् । रणरणकेन भवसंभ्रमेण । आक्षिपाम्यन्यतो मनःप्रवर्तनेन पूर्वोक्त विस्मारयामि । अथैतदिति। अन्यो मनुमन्वन्तरम् । मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । मन्वन्तरात्पुराणस्पति विप्रहः । मुमुपेति समासः । तातजटायुपः पितृससवात्तातपदव्यपदेशः । चरित्रं स्वतम् । विक्रमः शौर्यम् । उदाहरणं राशचित्रलेसनमिति भाव. । हातातेति । वाश्यपः कदयपपुत्रः। तीर्थभूतस्य हितोपदेष्टुः ॥ एतस्मिन्निति । मदेन कर पाटा-१ करोति'. ३ 'मन्यतः शि".३ 'धराजस्य'. 'नरव्यमूक परि०.५'भमणा'.

·उत्तररामचरिते सीता-जत्थ किल अजउत्प्रेण विच्छिण्णामरिसधीरचणं पमुक्कंठं पहम्णं आसि । [यत्र किलार्यपुत्रेण विन्टिनामधीरत्वं प्रमुक्तकण्ठं प्रह- दिनमासीत् । राम:-देवि! परं रमणीयमेतत्सरः । एतस्मिन्मदकलमष्ठिकाक्षपक्ष- व्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः। बाप्पाम्भःपरिपतनोद्गमान्तराले संदृष्टाः कुवलयिनो मया विभागाः ॥ ३१॥ लक्ष्मणः-अयमायों हनूमान् । पूजितं येषां ते तथोक्ताः। तथाविधानां मटिकाक्षाणां सविशेषाणां पक्षर्गरनि- ाधूताः काम्पताःस्फुरन्तररदो दण्डा येषां तानि पुण्डरीकागि रेप ते तथोक्ताः। पुवलयिनच विभागाः प्रदेशा बाप्पाम्भसः परिपतनोदमयोरन्तराले मया संदृष्टाः। निरन्तर दृष्टा इलर्थः । तया उक्लयिन इलर प्रशंसायो मनुषा प्रशस्तबलययुचा इत्यर्थलाभेन रात्री दृष्ट्या इति सूच्यते । केचित्तु-मदकलनलिकाक्षाक्षव्याघूतरफु- रदुरदग्डपुण्डरीका विभागा बाप्पाम्भःपरिपतनोगमान्तराले कुवलपिनो दृष्टा इल- न्ययमुक्त्वा वाप्पाम्भःप्रमरणमालिनीकृतपुग्दरीकाः दुबलयवन्तो दया:--इत्यर्य- माहुः। परे तु-मदकलमलिसक्षपक्षयाघूतस्फुरदुरदण्डपुण्डरीकाः कुपलविनय विभागाः । विभज्यन्त इति विभागाः । परस्परसंबीगंप्रदेशा याप्पाम्भ.परिपत- नोगमान्तराले सहसा एकीकृत ः सनिलेवीकारे । अविभागेन हटा इलाहुः । इतरे तु-ननु रमणीयमेतत्पधारः' इत्युकं स्पया सस्पनुपपयते? निरहोही- पारलजितयुक्तहमाधिष्टिवपुण्डरीफ्युजस सरमी प्रष्टुमराम्यावारिसमाह- पतस्मिन्मदकलेते । मन् अकलेत पदच्छेदः । मदिति पमन्येरवचनम् । पृथक्पदं मम या। मन्मानिमित्तं विरहस्ययानुरमद्धेनोर्न विद्यते फाउं पूजित येत ते सेवा माटाक्षानं हसविशेषान पक्षाधूतानि फमितानीति यात् । अत एप स्फुरदुरदयानि निसाधारतमा चलदुरददानि पुष्टरीडानि षु तपोषाः युक्तदिनः पुन्दरीकाहिका विरामायभावनाचित्करत्वादरम्याधूततया युवत- यशानायवन्तः। एतलिविभागा वासाम्भ.परिपतनोदमान्तराले संदृष्टाः सम्य- गर। परिदायभारिसत्यारसस्थितिय्याविरेशनिवार्यन्तं स्टा दलला. तोपयनया रम्यमा इति भावः । मटियाः राज निरहोद्धिमस मग गते ययं विरहगनुहोस पूजिनं लाया तदुपनि पुनरीगन्ययनारायन ततोst निकोपरया मानरीपस्तपापस्थितिपयन्त तान्पिढुंगान रहपादिी भाषः। पुरंदत्-विरहगाई रान प्रति ममामाम् 'अपि प्राया रोदिति' की पाटा- 'भुषो शि.

·प्रथमोऽङ्कः। ३३ सीता-एसो सो चिरणिचूढजीवलोअपमुद्धरणगुरुओवआरी महानुभावो मारुदी। [एष स चिरनियूंढजीवलोकप्र युद्धरणगुरूपकारी महानुभावो मारुतिः 1] रामः- दिष्ट्या सोऽयं महावाहुरञ्जनानन्दवर्धनः। यस्य वीर्येण कृतिनो वयं च भुवनानि च ॥ ३२॥ सीता--वच्छ! एसो सो कुमुमिदकवतरुतांडविअहिणोकिंगा. महेओ गिरी ! जत्थ अणुभावसोहम्गमेतपरिसेससुंदरसिरी मुच्छंदो तुए परुण्णेण ओलंबिओ तरुअले अजउत्तो आलिहिदो। [वत्स! एप स कुमुमितकदम्बकतरुवाण्डवितबहिणः किनामधेयो गिरिः ? यवानुभाव. सौभाग्यमानपरिशेपसुन्दर श्रीमूंछंदया प्ररदितेनालम्बितस्तरुतल मायपुत्र आलिखितः। सोऽयं शैलः ककुभसुरभिर्माल्यवान्नाम यस्मि- नीलः स्निग्धः श्रयति शिखरं नूतनस्तोयवाहः । न्यायेन करणायाः संभवात् । सरकाशापदर्शनेन चकवाकशापदाता समो. ऽसाकमपि शापं दास्यतीति मीत्या शब्दासंभवात् । 'दण्टेषु स्खलितं गतेऽपि शिशिरे पुस्कोक्लिानां रुतम्' इत्यादिविषय विशेषैतिरश्चामपि विरहिजनानुरोधः प्रसियश्चेति पदन्ति ॥ ३१॥ एप इति । चिरानियूंढ़ निष्पादितं यजीव- लोकप्रत्युद्धरणं तेन गुरु यया भवति तथा । उपकरोतीत्युपारी दशमासपरिमिन- रावणयहवासस्यातिभूयस्वाभिसंधिना चिरादित्युक्तम् । खमत्तयैव जीवलोकममता. संभावनया खौद्धरणेन तदुद्धरणसंभावनया व जीवलोकप्रत्युद्धरणमित्युक्तम् ।। दिष्ट्येति । दिष्टयेयानन्दे । यस्य वीर्येणेत्यादि । वयम् लक्ष्मणभरतशत्रुनसी- ताविमीपगगुनीववानरा. अहं चेत्यर्थः । तिनः गुकृतिनः। यहा, कृतमुपत्रारत- द्वन्तः । उपटत इत्यर्थः । अन्योन्यतान्तकयनेन सीतारामयोः, सामवयानन्धु- पसीताविरहपरिहारेण लक्ष्मणस्य, वहिप्रवेशपरिहारेण भरतशत्रुग्योः शरणागत- स्वपरिप्रतिद्धान्दैन विभीपगस्य, मुखोत्पादनेन मुग्रीवस्य, मधुवनमहापराषवार- णेत वानराणाम्, स्वसंजीवनादिना भुवनानां च कृतित्वमिति यथागयमूहनीयम् ॥ ३२ ॥ अनुभावः प्रभावः । सौभाग्यं सौन्दर्यम्। प्ररितेन रोदनकी 'आदि- कर्मणि क्त.' (पा. ३१)रोदनप्रारम्भ एव । अवलम्वितः पतम् यथा धारितः इति ॥ शैल (सोऽयं) इति । काभा वृक्षविशेषानेपा पुप्पैः सुरभिः । 'पुष्पमू- पाठा०-1 'धूमर' ·३४ उत्तररामचरिते आर्येणास्मिन् विरम विरमातःपरं न क्षमोऽस्मि प्रत्यावृत्तः स पुनरिव मे जानकीविप्रयोगः ॥ ३३ ॥ लक्ष्मणः-अतःपरमार्यस्य तत्रभवतां कपिराक्षसानां चापरिसंख्या- न्युत्तरोत्तराणि कर्माश्चर्याणि । परिश्रान्ता चेयमार्या । तद्विज्ञापयामि विश्राम्यतामिति। सीता-अजउत्त ! एदिशा चित्तदंसपेण पञ्चुप्पण्णदोहलाए मए विण्णावणिनं अत्थि । [आर्यपुत्र! एतेन चिनदर्शनेन प्रत्युत्पादोह- दाया मम विज्ञापनीयमस्ति।] राम:- नन्वाज्ञापय । सीता-जाणे पुणो वि पसण्णगंभीरासु वणराईसु विहरिश पवित्तणिम्मलसिसिरसलिलं भअवदि भाईरहिं ओगाहिस्सं ति । [ जाने पुनरपि प्रसन्नगम्भीरामु पनराजिपु विहत्य पवित्रनिर्मलशिशिरसलिला भगवती भागीरथी भवगाहिये इति । राम:---वत्स लक्ष्मण ! लक्ष्मण:-एपोऽस्मि । रामः-वत्स! अचिरादेव संपादनीयो दौर्हद इति संमत्येव गुरुभिः संदिष्टम् । तदस्खलितसंपातं रथमुपस्थापय । सीता-अजउत्त! तुम्हेहिं वि आनंदवं भार्यपुत्र ! युष्माभिरप्या- गन्तव्यम् । राम:--अतिकठिनहृदये ! एतदपि वक्तव्यम् । सीता-लेण हि पिमं मे पिनं मे । [तेन हि मियं मे मियं मे। लक्ष्मणः यदाज्ञापयत्यार्यः। (इति निष्पान्तः।) रामः-प्रिये! वातायनोपकण्ठे संविष्टा भव । यु पहुलम्' (वा. २९५०) इति उप । विप्रयोगः वियोगः । प्रत्यारतः पुनरागत ॥ ३३ ॥ अपरिमंस्त्यानीति परिसंप्यानिषेधः अवधिरिति यावत् । तदहितानि संख्यात्यानीति वा । प्रत्युत्पभदोहदायाः उत्पमानिलाया इत्यर्थः । उत्पन- मनोविशाराया इति वा ॥ यत्स, अचिरादित्यादि। एप गूगशनादुद्वेदः । पाटा- 'मचिरं'. २'मत्र...मंपिटी भयावा.

·प्रथमोऽङ्कः । . सीता-एवं होदु । ओहारिदम्हि खु परिस्समणिहाए। एवं भवतु । अपहतास्मि खलु परिश्रममिदया।] रामः--तेन हि निरन्तरमवलम्बख मामनुगमनाय । जीवयन्निव ससाध्वसश्रमस्वेदविन्दुरधिकण्ठमर्प्यताम् । चाहुरैन्दवमयूखचुम्बितस्यन्दिचन्द्रमणिहारविभ्रमः ॥३॥ (तथा कारयन् सानन्दम् ।) प्रिये ! किमेतत् ? विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःखमिति या प्रमोहो निद्रा वा किमु विपविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्श स्पर्श मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च संमीलयति च ॥ ३५ ॥ जीवयन्निति । साध्वसं भयम् । अधिकण्ठम् । कण्ठ इत्यर्थः । इन्दोरिमे ऐन्दयाः । चन्द्रमणिः चन्द्रकान्तशिला । जीवयनर्यतामिवेत्यन्वयः । 'इ'शब्द ईषदकः । जीवयमिति च लक्षणहेत्योः' (पा. ३।२।१२६) इति शत्। तथा च मरसंजीवनमा लकं यदीपदर्पर्ण तत्कर्म क्रियता मित्यर्थः । अथवा, एतद्विरहे 'न जीवेयं क्षगमपि' इन्युक्तम् । अन्न ऐन्दवेत्यादिना सादृश्यमुक्त्वर जीवयन्निति विशेषस्योत्तेर्व्यतिरेगा- लंकारः "व्यतिरेको विशेषश्चेदुपमानोपमेययोः' इति ॥३४॥ तथा कारयन्नित्ति। 'सहजलज्जाजशः' (६२८) इति वक्ष्यमाणरीत्या लजयाविष्टायां तस्यां स्वयं तथा कारयन्नित्यर्थः । पूर्वोक्तश्रमवशाच स्वयमेव तथा कारयतीन्युक्तम् ॥ विनि- श्तुमिति । अत्रत्यमुसदुःसशब्दी प्रियाप्रियमित्र शत्रुसंश्लेपादिजन्यमानसमुखदुःरा- परी; शारीरसुखदुःखमदविपविसर्पयोः पृथग्रहणात् । मुसःसयोः शारीरमानस- त्वविभागस्तु 'कर्मणि च यैन संस्पर्शात्कर्नुः शरीरसुग्नम्' इति सूत्रतद्याख्यानमोः स्पष्टः । अत्र सीते इति संयुद्यन्तमन्याहार्यम् ; तयेत्युक्तेः । हे सीते ! तव स्पर्श स्पर्श त्वदीययावरपर्शेष परिमूढः खसविषयग्रहणासमर्थ इन्द्रियगणचक्षुरादीन्द्रि- सगृहः येन ग तथोक्तो मम विकार आन्तरावस्थाविशेषः। चैतन्यगन्तःकरणा- च्छिन्न चैतन्यम् । जीवचैतन्यमिति यावत् । अद्वैतमतप्रक्रिययेदमुक्तम् । मदन्तरा- मानमिति फलितोऽर्थः । भ्रमयति प्रतिकूलतया भाममानः सन् शुन्धं करोति । संमोलमति च अनुकूरतमा भारामानः सन् उधासपति च । भयगिसध्याहार्यम् । अयं विकारः मुसमिति विनिश्चेतुं न शक्यः, दुःसमिति का विनिश्चेतुं न शक्यः । प्रमोदो वा प्रकृष्टमूत्वेिन संशयितुं योग्यो निद्रा वा मुत्तित्वेन संशयितुं योग्यो निपविरापः किमु । विषेण निमप्यत इति विग्रहः । कर्मणि पन् । विषप्रसरणजन्य- स्वेन संशयितुं योग्य इत्यर्थः । मदः रिमु।मदत्वेन संशयितुं योग्य इत्यर्थः । यस विका- रस्य पर्शजन्यत्वात्परिमृहन्द्रियगमलादन्तरात्मक्षोभकरवाय तथाविधशानवादि- पाठा0-1मजमिदाप निद्दाप'. २ 'समुन्मीलयति च'. .. - ·उत्तररामचरिते सीता-धीरप्पसादा तुम्हेत्ति एत्य दाणिं अच्चरि। [धीरप्रसादा यूयमित्यवेदानीमाश्चर्यम् । म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरुहाक्षि ! कर्णामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥ ३६॥ स्पर्शजन्यमानसदुःसत्वेन संशययोग्यत्वम् । एवं स्पर्शजन्यत्वात्पारमूढेन्द्रियगणत्वा- दन्तरात्मोल्लासकारत्वाच तथाविधमित्रादिस्पर्गजन्यमानसनसत्वेन संशयाईत्वं भवति च मित्रादिस्पर्शजन्यमुखं परिमूढेन्द्रियगणम्। 'नीची प्रतिप्रशिहिते तु करे प्रियेग सख्यः शपामि यदि किंचिदपि मरामि' (का.प्र.४॥६१) इत्युक्तः। एवं स्पर्शजन्यत्वा- परिमूढेन्द्रियगणत्वादन्तरात्मक्षोभवरत्वाचास्य दण्डाभिघातजन्यपरिमूदेन्द्रियगण- त्वान्तरात्मक्षोभकरत्वविशिष्टसूक्ष्मप्राणसंचाररूपमू त्वेन संभवनाईत्वम् । एव- मस्य विकारस्य स्पर्शजन्यत्वात्परिमूढेन्द्रियगणत्वादन्तरात्मानुकूलत्वाच मृदुतरत- त्पादिस्पर्शजन्यत्वनिवृत्तेन्द्रियव्यापारत्वपरमात्ममुपरिप्वङ्गप्रयुक्तमुरारूपत्वविशिष्टनि- द्रात्येन संशयास्त्वम् । एवमस्य स्पर्शजन्यत्वात्परिमूदेन्द्रियगणत्यादन्तरात्मप्रतिकूल लत्वाच तथाविधविपस्पर्शजन्यविकारत्वेन संशयाहत्वम् । एवमस स्पर्शजन्यत्वात्प- रिमुन्द्रियगणत्वादन्तरात्मानुकूलत्वात्तयाविधमदत्वेन संशययोग्यत्वम्।मदस्य क्षीर- मुराधाप्यायकवस्त्वायत्तत्वान्स्पर्शजन्यत्वं पारेमदेन्द्रियगणत्वमन्तरात्मानुकूलत्वं च। तदुक्तम्-'मदिरादिहतो मोहहर्षव्यतिकरो मदः' इति । सर्पमिदं सीताया भोग्य- ताप्रकर्षे तात्पर्यमाविष्वरोति । 'हि'शब्दः प्रसिदौ । तथा च मीयोऽयं विकारस्व- यापि ज्ञायत इति व्यज्यते ॥ ३५॥ म्लानस्येति । म्लानस्य हपंक्षययतो जीव- युमुमन्य जीव एव कुममं तस्य विकासनानि विकासजनानि होत्पादकानि संतपंगानि तृप्तिजनकानि भोग्यान्तरापेक्षानुत्पादकानि, अत एव सक्लानामिन्द्रि- यागो मोहनानि स्वव्यापारविरोधीन फर्णयोरगतानि । यथा 'अमृतस्य । दृष्ट्वा तृप्यन्ति' इति दर्शनमात्रेण तृभिजनस्यम् , तद्वेपानर्थार्यालोचनं पिनापि रम- णीवत्वमिति भावः । मनसथ रमायनानि । रसायनं नामानेरमवस्तुमनुदायाम- परस्पस्तुविशेषो बाटे प्रसिद्धः । पटुपचनेन अनेरमायनसशानीति मन्यते । किंचानेकरमायनयस्वाम्पादन सपरिमानां तत्रोपटमः, एवं शम्दान्तरभर जन्यमुमानामेनद्वपनाम इति प्यज्यते । अपि च यथा रसायनस रनमयत्या- अोकत्वम्, औषधामम्याटोगनिवनग्यं चामतेशामपि नियन्वं हिना पति प्यादितुं रगायनोतिः । सरोरहाति, भाषामनमुलवान्यो सायमभिने तम् । संच म्रू अपि स्थापनटाप्यागन्मियाविशयारपोगपतन्य पाटा0-1मानि पपनाति सरोरदाया:'.

·. प्रथमोऽङ्कः । सीता-पिवद! पहि, 'संविसम्ह । [प्रियंवद पहि, संविशाः।] राम:-अपि संदेष्टव्यम् । आ विवाहसमयागृहे बने शैशवे तदनु यौवने पुनः1, स्वापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामवाहुरुपधानमेप ते ॥ ३७॥ सीता-(निद्रा नाटयन्ती।) अस्थि एवं, अञ्जउत्त! अस्थि एदं । (इति स्वपिति ।) [अन्येतत्, आर्यपुत्र! अस्त्येतत् ।] रामा-कयं प्रियवचनेनैव मे वक्षसि प्रसुप्ता ? (निर्वर्ण्य,) इयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो- रसावस्याः स्पर्शो धपुपि वहुलश्चन्दनरसः । अयं वाहुः कण्ठे शिशिरमसृणो मौक्तिकसरः किमस्या न प्रेयो यदि परमसह्यस्तु विरहः ॥ ३८ ॥ विपुलत्वद्विगुणीभाव इति भावः । ते सुवचनानि खकीयवचनलक्षप्यातिशयतः सीतायाः सवचगेपु खोयतामंशयः स्यादिति ते इत्युक्तिः । सुशन्देन सीतावचने- प्यपि एतादृशं सौभाग्यं नानुभूतपूर्वमिति व्यज्यते, 'क्षणे क्षणे यन्नवतामुपैति तदेव रूपं रमणीयताया.' इति न्यायेन न दोपः ॥ ३६ ॥ प्रियंवद प्रियवादिन् ! "प्रियवशे वदः सच्' (पा.३।२।३८) संविशावः । 'स्वप्नः संवेश इत्यपि' इत्यमरः।। अपि सदेष्टव्यम् । सदेश उक्तिः । श्रुटीभड्रेन सूचयितव्ये किमर्थमुक्तिप्रयास इति भावः । यदा, यथा शयनदशायामुपधानादीनामुपकरणत्वं तद्वन्ममापीति विधि: सिमर्थ इति भावः । उपकरणत्यमेयाह-आ विवाहेति । मा विवाहसमयात् विवाहसमयादारभ्यत्यर्थः । रहे शैगवे यौवने च खापहेतुः । बने पुनयापने सापहेतुरियन्वयः, न तु यथासंख्यम् । अन्यया अनुपाथितः, खापहेनुतयाऽनु- पाश्रित इत्यर्थः । भतः 'जुष्टं परमनारीणां भुनः परमगुन्दरः इत्यनेन न विरोध.; चेटीविधया रांबाहने तात्पर्यात् , 'नरामः परदारान्यै चनामपि पश्यति' इत्युक्तेः। मद्वारपधानमिसनुगवा रामयाहुरित्युत्ति प्रसिद्धिद्योतनार्था । 'उपधाय भुज तस्य' इत्यादियचनात् ॥३भाइयमिति । इयं गेहे लक्ष्मी लक्ष्मीसदशी। इयममृतव- तिर्नयनयोः । तथा नयनानन्दरीत्यर्थ.। फिमेनत्पर्यन्तानुधावनवचनेन ? एत- दीयमेन यत्किचिन्मम पर्याप्तमिल्लाह-असावस्था इति । वपि प्रसिद्धचन्दन- न्याउत्तिः । अस्याः किन प्रेय. एतत्संवन्धि कि न प्रियम् ? सर्वसपि प्रियमेवे. त्यर्थः । अन सीतापेक्षया तरवन्ध्येर प्रियमिति रामचन्द्रमतमिति क्वेराशयोऽव- पाटा०-१ 'सहरस'. २ 'मयि'. ३ 'ममुसव'. - उत्त००४ ·३८ उत्तररामचरिते (प्रविश्य ।) प्रतीहारी-देव! उपट्टिदो। [देव! उपस्थितः।] राम: -अयि, कः? प्रतीहारी-आसण्णपरिआरओ देवस्स दुम्मुहो । [मासनपरिचा. रको देवस्य दुर्मुखः।] रामः--(खगतम् ।) शुद्धान्तचारी दुर्मुखः, स मया पौरजान- पदेप्वपसर्पः प्रहितः । (प्रकाशम् । ) आगच्छतु । (प्रतीहारी निष्कान्ता।) (प्रविश्य ।) दुर्मुखः-(स्वगतम् ।) हा, कहं दाणिं देवीं अंतरेण ईरिस अचिंतणिजं जणाववाद देवस्स कहइस्स ! अहबा णिओओ खु मह मंदभाअहेअस्स एसो । [हा, कथमिदानी देवीमन्तरेणेशमचि. न्तनीयं जनापवादं देवस्य कथयिप्यामि ? अथवा नियोगः खलु मम मन्द- भागधेयस्यैपः। सीता-(उत्स्वप्नायते।) अजउत्त ! कहिं सि ? [भार्यपुत्र! कुनासि ?] रामः-सेयमेव रणरणकदायिनी चित्रदर्शनाद्विरहभावना देव्याः खेनोद्योगं करोति । (सनेहमहामस्याः परामृशन् ।) गम्यते; उपसंहारे किमस्या न प्रेय इत्युक्तत्वात् । इतरथा कथमेषेत्येव न वदेत् ? भर्तृमीढश्च-मनसिजरुजः सा वा दिव्या ममालमपोहित रहति लपयेदारब्धा वा तदायिणी कथा' इत्याह । अन रामयाहुरुपधानमिति सीतां प्रति सबाहोर- पधानत्वमुक्त्वा 'अयं बाहुः कण्ठे शिशिरमसूणो मौक्तिक्सरः' इत्युक्तं रामेण तदिदं वैलक्षण्यातिदायकार्यम् । अत्र 'इयं गेहे लक्ष्मीः' इत्यादिभिरेकस्सा एव सीताया गृहविषये दीपकलिकाकार्यकारित्वं चक्षुर्विषये ज्योत्स्नादिकारित्वं कण्ठे हारकार्यका- रित्वं च व्यज्यते । रूपकमुल्लेखो वा अलंकारः ॥ ३८॥ भासनपरिचारको दुर्मु. सस्तक्षामा । अपसो गूढचरः । प्रहितः प्रयुक्तः, न तु वास्तव इत्यर्थः ॥रण- रणकदायिनी विक्षोभकारिणी । विरहभावना वियोगध्यानम् । चिनदर्शनादिति स्मरणहेनुचः । स्व निद्रामामुद्योग वचनादिप्रयन्नम् । 'उद्वेगम्' इति पाठे भर- संभ्रममिलार्थः । मदमस्याः परामृशन् । एतेनोपरितनलोकस्यापलविषयत्वकल्पना परास्ता तया सति उदरमस्याः परामशामिति वक्तव्यतापत्तेः । न च 'मयवादी शातः परतलपरामर्शकलया दिधा गर्भनन्यिः' (६.२८) दाते पक्ष्यमाणानु- मादम्य पुरोवादसापेक्षतया अनत्यान्दर तद्विनालोदरपरत्वं फवेः संमन मिति पाटा०-, 'भये' ३ 'स्वमोदेग'.

·प्रथमोऽङ्कः। अद्वैतं सुखदुःखयोरनुगतं सर्वास्ववस्थासु य- द्विश्रामो हृदयस्य यत्र जरसा यस्मिन्नहार्यो रसः । कालेना वरणात्ययात्परिणते यत्प्रेमसारे स्थित भद्रं तस्य सुमानुपस्य कथमप्येकं हि तत्प्रार्थ्यते ॥३॥ दुर्मुखः--(उपमुस ।) जेदु देवो । [जयतु देव ।] रामा--ब्रूहि यदुपलब्धम् । दुर्मुसः-ठवडुवंति देवं पौरजाणपदा जहा--विचमराविदा अम्हे महाराअं दसरहं रामदेवेणेचि । [उपस्तुवन्ति देवं पौरजानपदा यथा--- दिसारिता वयं महाराज दशरथं रामदेवेनेति ।] रामः-अर्थवाद एवैपः । दोषं तु मे कैथंचित्कथय येन स प्रतिविधीयते । धाच्यम् । तन 'सहजलजाजडश.' (६।२८) इति जागरप्रतीते , अन च मपुप्तिप्रतीतेन्तदयोगादिति ध्येयम् । अद्वैतामिति । यत्सर्वाखवस्थामु पुखदुस- योरद्वतगनुगतम् । जाग्रत्म्बनमुपुमादिपर्वावस्थासु ये सुखदुबै तयो. संबन्धि यवतमभिन्नत्वं तदनुगतम् । तद्विशिष्टमित्यर्थः । सर्वाखवस्थाखभिन्नसुखदु सा. पादकमित्यर्थ । द्वयोर्भावो दैतम् । इदमेवाद्वैतं चक्रवाकमिथुनवर्णनव्यपदेशेन नवैन कविना व्याख्यातम्-भुक्त तद्विमृणालयोमिथुनयो पीतं द्विराजीवयोः सुप्तं तद्वि- फलाशयोरविरलं सटिष्टयोर्यद्यपि । पर्यायात्समयद्वयेन विरुतं मिनप्रयनेन या मृति- तवशान्मतिमिथुनमित्यतमेवानयो ।' इति । पर्यायादिति पर्यायशन्दमन्तर्भाच्या न निरद्धमिति ल्यन्लोपे पञ्चमी व्याख्येया।नात. 'समयचय' इत्यनेन पौनरुवसम्। सन दाम्पसे, हृदयस्य, गुरुकुलशिष्टमनस इत्यर्थ । विधाम. धमापनयनकरमुरा- विशेषानुभव. । अत्र -विधाम' इसपाणिनीयम् ; नोदात्तेति वृद्धिप्रतिषेधात्' इति धयाकरणा । श्रीहर्पस्तु 'विश्रामो विश्रमश्च' इति द्विरूपकोश उत्तवान् । यस्मि- न्दाम्पत्ये रस स्पृहारूपो जरसा जरया अहार्यो हर्तुमशक्य । यद्वा,-यस्मिन्सति रस आहादो जरसाऽप्यहार्य ; भा परणात्ययात् । पदद्वयसिदम् । यरर्ण विवाह अलय. शरीरसंपात, वरण चासययेति समाहारछन्दू । मा ररणालयात् । धरणात्सयमभिव्याप्येल्सर्थ, । वरणमारभ्य शरीरपातपर्यन्तं वर्तमानेन कारीन परिणते उपचय प्राप्ते प्रेमसारे उदृष्टणि स्थित स्थितिमत्त । 'मालत्या. प्रथमा- लोकदिवसादारभ्य विस्तारिभिर्भूय खेहविचेष्टितेमगदृशो नीतस्य कोटिं पराम्। 'परा कोटिं दो परिचयविकासादधिगते' इसादि समानार्थक, 'पालेनावर शास्त्रात्परिणते परप्रेमसारे तिम्' इति पााच वेदितव्यम् । पेचित्तु भाचरणा- त्ययात्मनिरन्धकनिरत्तेरिति व्याचक्षते। प्रेम्ण उत्कृष्यत्वं च परवीयावेयोपप- पाठा०- 'परस्नेहसारे', 'प्रेम'. ३ 'कञ्चित्'. .

·४० उत्तररामचरिते दुर्मुखः-(साबम्।) सुणादु महाराओ। ( कर्णे ) एवं वि। [शृणोतु महाराजः । एवमिव।] राम:--अहह, अंतितीवोऽयं वाग्वजः। (इति मूर्च्छति ।) दुर्मुख:--आस्ससदु देवो। [आश्वसितु देवः ।। रामः-(आश्वस्य ।) हा हा धिक्परगृहवासदूपेणं य- द्वैदेह्याः प्रशमितमद्भुतैरुपायैः । एतत्तत्पुनरपि दैवदुर्विपाका- दालक विपमिव सर्वतः प्रेसक्तम् ॥ ४० ॥ तत्किमद्य मन्दभाग्यः करोमि ? (विमृश्य, सकरणम्।) अथवा किमेतत् ।। सतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं परम् । तत्प्रतीतं हि तातेन मां च प्राणांश्च मुञ्चता ॥ ४१॥ त्याविषयत्वम् । तस्य समानुपस्य दाम्पत्यस्य । 'समानुपं तु दाम्पत्यम् इत्यभिधानादिति प्राच आहुः । अत एवंतद्विकृतिभूतदाम्पत्यार्थम्, 'अनिच्छिति'- शब्दस्य विदभाषाप्रसिद्धिरपि। अन्ये तु-प्रकरणानुगुण्याविशेषणस्वारस्यात- च्छब्देन दाम्पसे लब्धे सुमानुपस्येति तद्विशेषणतया योजनीयम् । 'शोभनी मानपो येन' इत्याहुः । केचित्तु-'सुमानुपस्य सौजन्यस्य' इत्याहुः । कथमपि सर्वप्रकारेणापि तत्प्रसिद्धमे मुख्यं भद्रं क्षेमं प्रार्थ्यते प्रकर्पण याच्यते, अमि- लप्यते वा। हि यस्मात् समानुपस्य भद्रमेकं प्राय॑ते तस्मात् सैव रणरणकदा- यिनीत्यादिपूर्वेणान्वयः। अनर्थशष्टीनि यन्धुमित्रहृदयानीति न्यायेनेति भावः । 'प्रम- सारे स्थितम्' इत्यनेन मधुम्टाहनिक्षिप्तरसालफलसादृदयं व्यज्यते। अन फलविष- यात्मुक्यप्रतिपादनादारम्भ उकः । तदुक्तम्-'ओन्मुक्यमानमारम्भः फलला- भाय भूयसे' इति ॥३९॥ कर्णे एवमिवेति । 'अर्थस्त्वेकेन विहेयः पवाग्ज्ञाका प्रसङ्गतः । कर्णे एवमिवेत्युक्त्वा काव्यवन्धे प्रयुज्यते ॥' इत्युक्त्यात् ॥ हा हेति। परगृहवास एवं दूपणम् , नान्यदिति भावः । आलर्क वसंबन्धि प्रसक्तम् । पाठा. न्तरे 'अमृतम्' इति वा । एकत्र स्पर्शः, कालान्तरेग सर्वतः प्रसरणामेति भावः ॥४०॥ मन्दभाग्योऽल्पभाग्यः । सतामिति । केनापि कार्येण । 'नेह दयों च सत्यं च यदि या जानकीमपि' ( १११२) इत्युक्तरीला लोकस्याराधनं लोकस प्रतिजनकव्यापारः। सतां धर्मशानामुत्लादीनां परं धर्मः श्रेयत्वेनाभिमतः। तथा चापस्तम्य:-'यत्त्वार्याः क्रियमाणं प्रशंसन्ति स धर्मः' इति । न चेदमन- नुष्टानपराहतमिलाह-सत्यतीतमिति । 'अवश्य पिनुराचारः' इति सोरणार्थ- मिदम् । मां च मुल्यतममन्परित्यागानुपहिरः सातम्य समागसाग इलाह--- प्राणांति । मुश्तेति हेती मत् । प्रागलागहेतु पूरणमित्यर्थः ॥ १॥ पाटा- 'तीप्रसंवेगो'. २ 'प्रमृप्तम्'. ३ 'यापरित'.

·प्रथमोऽङ्कः। ४१ संप्रत्येव च भगवता वसिष्ठेन सदिष्टम् । अपि च,- यत्सावित्रदीपितं भूमिपालै- लोकः साधु चित्रं चरित्रम् । मत्संबन्धात्कश्मला किंवदन्ती साच्चैदस्मिन्हन्त घिनामधन्यम् ।। ४२।। हा देवि देवयजनसमरे! हा खजन्मानुग्रहपवित्रितवसुंधरे! हा मुनिज- नकनन्दिनि! हा पावकवसिष्ठारुन्धतीप्रशस्तशीलशालिनि! हा राममय- जीविते! हा महारण्यवासप्रियसखि! हा तातप्रिये! हा स्तोकवादिनि ! कथमेरविधायास्तवायमीदृशः परिणाम ? त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोक्तयः । नाथवन्तस्नया लोकास्त्वमनाथा विपत्स्यसे ॥४३ ।। संप्रत्येच संदिष्टमिति । 'युच प्रजानामनुरचनेऽम्या' इति सदिमिति भाव । यदिति । सापिनै सवितु पुनै । तस्यापत्यम्' (पा ४१११९९) इत्यप्रत्यय । अनेनामिनन उन । 'भृमिपाः' इत्यनेन क्षनधमभूतभूमिपालनात्मक उत्तमुनम् । परिशेपारोकटरित्यनेन विद्यौला । एवममिननिद्यात सर्वाभ्यहमतुप्रमृतिरा- जमिदापित प्रमागित म्ययमनुष्टितमनुष्टापित च चिनमाश्चर्यभूतम् । कश्मला हैया । किवदन्ती लोकवाद ॥४२॥ स्वतो निदोषेत्याह-हा देवि! । उत्पत्ति- धशदापोऽपि नाम्नील्याह-देवयतनसमवे! म्वोत्पत्तिभुमेरपि शुद्धिाननीयाह- स्वजन्मेति । सपर्कवशदोषोऽपि नाम्दीखाह-मुनिजनकेति । 'नन्दिा त्यनेन औरसरन्यापेक्षयामिमतेति न्यज्यते । गुरदेवतामिमतेत्याह--पावकवसिष्टेति । शालेन वृत्तेन शात्रतेलायत इति शीलशारिनी । 'शाट्ट वाघायाम्' इलम्माद्वा- हुलामणि णिनि । डरयोरेर वम् । तद्विरणोति--राममयेति । अनेन रावण- भ्मरणमपि । दूरोत्सारितमिति व्यज्यते । रामस्स रावणम्मरणगन्धासहत्वान विदमनुमेयम् । विनुष्ठानेन प्रकटितमित्याह-महारण्येति। प्रियत्वविशेषणम् । अनेन निर्वधरोपादादिव्याति । 'सखीलनेन दण्डकारण्यगमने पत्नीत्वप्रयुक्त्य- प्राधान्य नागाकृतम् । फि तु पुरुषसिंहरामसमप्रधानत्वमेवेति । 'समान रत्यायत दति मया' इति ध्युपतरुपलक्षणमिद रामापेक्षया प्राधान्यस्यापि । 'अग्रतस्ते गमिन्यामि मन्ती पुराण्सार' (अयोध्या २७७) इत्युत्त्वात् । तातस्य प्रिये अमिमते । 'वधूचतुष्पेऽपि (४।१६) इलादिवश्यमाणरीयेति माव । नो मितं वदन्तीयथ । 'ससाय मितभाषिणाम्' (रघुवंश ११७) इत्युक्तरीत्या निमित्तलेशाभावेऽपि क्थमय परिणाम इति भाव । त्वयेति । त्वया जगन्ति पुण्यानि पुण्यवन्ति । मत्वर्थीया प्रत्यय । 'पापाना पा शुभाना या पाठा०-१ 'शुद्ध'.२ 'निमि".

·उत्तररामचरिते (दुर्मुखं प्रति ।) दुर्मुख ! ब्रूहि लक्ष्मण-एप नूतनो राजा रामः समा- ज्ञापयति । ( वर्णे ) एवमेवम् । इति । दुर्मुखः :- हा ! कहं अग्गिपरिसुद्धाए गमहिदपवित्तसंताणाए देवीए दुजगवअणादो एदं ववसिदं देवेण ? [हा! कथमप्तिपरिशुद्धाया गर्भस्थितपवित्रसंतानाया देव्या दुर्जनवचनादिदं व्यवसितं देवेन?] रामः-शान्तं पापम्, शान्तं पापम् । दुर्जना नाम पौरजानपदाः। इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतःप्रजानां जातं च दैवाद्वचनीयवीजम् । यच्चाद्भुतं कर्म विशुद्धिकाले प्रत्येतु कस्तंद्यदि दूरवृत्तम् ॥ ४४ ॥ यधार्हाणां प्लवङ्गम। । कार्य करणमार्येण न कश्चिन्नापराध्यति ॥' इति त्वन्मता- नुसारेण पापपुण्ययोरनुग्रहतौल्यादिति भावः । जनानामुपजीव्यविरोध इलाह- त्वय्यपुण्या जनोक्तयः। अन्न त्वया जगान्त पुण्यानि इति भुवनानां पुण्यत्वमुक्त्वा "जनोक्तय' इति 'जन'गब्दोपादानान्नेवं लोकान्तरस्थानामुपजीव्यविरोध इति व्यज्यते; "उक्ति'पदेन वस्तुस्थिसभावाद्विपयप्रभावाच । इत्थं मनसा संभाव- नमपि नोचितम् । मुतरां घहिस्वदुतिः सापि जातेति व्यज्यते । जनानामुक्तयं इति विग्रहायः पश्चिदित्य प्रलपतीलपि न किंनु पहुजना एवं बदन्तीति व्यज्यते।पष्टी- बहुवचनेन विप्रहे प्रमाणे तु-रे रे पौरजानपदाः ! 'न सद् भवता देव्याः स्थान गृहेऽभिमतं ततः (३३२) इसादिवश्यमाणरामवचनम् । तेऽपि कदाचिदि- युक्त्या विरमन्तीखपि न पहुएत्वो बदन्तीति बहुवचनार्थः। 'अपुप्या' इति व्यति- कोक्त्या कश्चिदपि कदाचिदपि न यथार्थ प्रवेति, नापि वौति व्यज्यते । नाथ. वन्त इति । अई लोकानामधीराः, मम त्वं नाया। तथा च-'यसते तस्य तद्धनम्' इति न्यायेन लोगनामपि त्वमेव नायिकेसादामः। यद्वा,-त्वं मन्यात्मवयावस्थिता, अहं च त्वपि तथावस्थितः । आह च हनुमान्-'अम्या देय्या मनम्नमिनम्य चासां प्रतिष्टितम् । तेनेयं स च धर्मामा मुहूर्तमपि जीवति ॥ इति । तया ग किमपि प्रतिपद्यमान लोकनापत्वं त्वरीयामरयं दत्वाघूहनीयम् । त्यमना- थेवि । त्वत्यतामा मम लोकनायवे प्रयोजनम् , अहं नु वह व्यर्थ दति भावः । विपम्य विपमा मायनि । पूरियोगोऽपि रामगोप्सतन्वादसत्वप इति न तम्मिस्व रिपसा, मस तु वियोगस 'सोमियरपि पत्रिगामविषये तमरिये पानि में' (३४५) इति पश्यमापरीक्षा पूर्वापायाविषयत्वात् इतः परमेप विपन्ना मरियमनि लय म्यग्यते। पूर्वाधे विभावनाविशेषोशारा; 'विशाचार्यसंपत्ति- रंटा काचिद्धिमारना' इति लक्षण ॥४३॥ रक्ष्याकुयंश इति । पिशुविधाले पाटा0-1 उपनिकर" - - ·प्रथमोऽङ्कः । ४३ दुर्मुखः 1:-~हा देवि!.(इति निष्मान्तः ।) रामः-हा कष्टम् , अतिवीभत्सकर्मी नृशंसोऽसि संवृत्तः । शैशवात्प्रभृति पोषितां प्रियां सौहृदादपृथगानयामिमाम् । छद्मना परिददामि मृत्यवे सौनिके गृहशकुन्तिकामिय ।। ४५ ॥ तत्किमस्पृश्यः पातकी देवी दूपयामि । (इति सीताया शिर- ममुन्नमय्य बाहुमारप्य।) अपूर्वकर्मचण्डालमयि मुग्धे ! विमुञ्च माम् । श्रिताऽसि चन्दनभ्रान्त्या दुर्विपाकं विपद्रुमम् ॥४६॥ यदलुतं कर्म तयदि तदस्तीति यद्युच्यते तरउत्तं क. प्रति ! न कोऽपील्यर्थः ॥ ४० ॥ कष्टमिति । नृशंग• क्रूर.। अतिनीभ मर्गति प्रसिद्धतशंसाया- वृत्तिः । शैशवादिति । शैशवात्मभूति पोषिर्ता धारयमारभ्य वर्धिताम् । अनेन 'निपक्षोऽपि संवर्य वयं छेत्तुमसांपतम्' इति न्यायः स्फोर्यते । ननु मानि- यचे त्याज्यत्वमित्यवाह-प्रियामिति । ननु तथापि दोपप्रसक्ती का गनिरित्य- नाह-अपृथगाथयामिति । पृथगाश्रयरहितामिलर्थः । ननु तथापि मनोर- तिरन्यतेवत आह-सौहृदादिति । इमामिनीदंपदेन तासाठिकान्तर्वनी स्वनिद्रावरवादित परामृश्यते । छद्मना व्याजेन । सीताभिलपितनवग्रस्थापगच्याजे- नेत्यर्थ । गृत्सवे परिददामि । देयताक्ल्याहानसावत्यम् । तदिमाम् । गर्भस्थशि- शुद्धयं चेत्यर्थ । सानिके जीवहिंसाजीविनि : 'कर्मणा यमभिप्रेति स संप्रदानम्' (पा.११४१३२.) इति चतुर्थ्य सप्तमी। प्रथमान्तपाठोऽप्यस्ति । गृहशान्तिमानि- त्यन अनुकम्पायाम्' (पा.५३६७६) इति कन् ॥ ४५ ॥ अपूर्वति । अन 'मुग्धे निमुन माम' इति गिद्धसाध्यसममिन्याहारन्यायेन अद्यतनमोचनप्रसजक्यतीत्यर्थों लभ्यते । गोध्यस्स मोचनप्रसनकाय च तदापादकसंपळपादनद्वारा। सच सबन्धो रावणप्रत्याख्यानपूर्वमे लङ्कादशीय एव । तथा हि-भवितव्य परग्रहवामो तथापि नैतावता ममात्याहित प्रसजति । रावणो न मां बलारकर्तुमर्हति । तराय सदभिमतदसंपादनेनैव काल्यापनं मुरम् । प्रत्याशया च स मांग हनित्यति । रामस्नु ददानी मा निदोषां परीक्ष्यानुमन्यमानोऽपि पदाचित्तस्य- चिढचनमनुमरन् लोकाराधनश्रद्धया मामरण्यै परित्यजेत् इत्यादियो विचारः सीतायां स्वान् । तदा नैवंविघटु सानुभवप्रसतिरिति तदिदं मौप्यस्यायतनविप- पाटा-१ मिय'. २ 'पृथगाशयां प्रियाम्'. ३ 'सौनिको'. ४ अस्प- शनीयः'. जात, ·४४ उत्तररामचरिते (उत्थाय ।) हन्त हन्त, संप्रति विपर्यस्तो जीवलोकः । अद्यावसितं जीवितप्रयोजनं रामस्य । शून्यमधुना जीर्णारण्यं जगत् । असारः संसारः। काष्ठप्राय शरीरम् । अशरणोऽसि । किं करोमि का गतिः? अथवा- , प्रयोजस्त्वमित्याशयः । सर्वमिदं निर्वेदातिशयद्योतकम् । अपूर्वश्चासौ कर्मचण्डा- लश्चेति विग्रहः । चण्डालो हि क्रूरतमः, कर्म चण्डालस्तु मुतराम् । यस्तनापूर्वी विलक्षणः अहं कर्मचण्डालो रावणादपि क्रूर इति भावः। स हि रावणो न सीतायाः प्राणहानिकरोऽभवत् । अहं तु तत्कारी भवामीति पूर्वोक्तमौयहेतु- कारमसंश्रयणमेवाह-श्रिताऽसीति । द्रुमत्वोक्तिर्भूयस्त्वाभिप्रायान् । दुर्विपाकत्व- वचनमत्यन्तक्रौर्यातिशयप्रतिपत्त्यर्थम् । 'चन्दनभ्रान्त्या' इत्येतद्दुःखभूयस्त्वावर्जनी. यत्वख्यापनार्थम् । अन्यभ्रान्तौ प्रवृत्तिमान्द्यादिकं स्यात् । असीत्यनेनाद्यापि न मुब- सीत्यपि व्यज्यते । त्रितेति कर्तृवाचकनिष्टान्तम् । तेन श्रयणस्य लादेशीयत्य- लाभः । अयमाशय-लोके हि फलवजातीयानामपि वृक्षाणामफलत्वे छेद एवो- चितः । अनावहत्वे तु मुतराम् । विषवृक्षस्य तु छेदे का प्रतिहति.? तस्यापि दुर्विपाकरवे सर्वथा छेदत्वमेव । तथापि विपक्षोऽपि संवर्ध्य खयं छेत्तुमसांप्रतम्' इति न्यायेन यदि छेदप्रतिषेधः, तर्हि तस्त्र परित्यागे का प्रतिहतिः ? अत्र क्रूर- रामर्मकसंश्रयणप्रतिबिम्वस्य सीताप्रस्तुतकर्तृकदुर्विपाविपद्रुमाश्रयणस वर्णना- दिलितालबारः। प्रस्तुते वर्ध्यवाक्यार्थप्रतिविम्बस्य वर्णनम् । ललितम्' इति लक्षणात् ॥ ४६॥ हन्तेति दुःखे। संप्रति सीताविरहे । विपर्यस्तोऽन्यथाभूतः । साहिये 'यस्त्वया सह स खगों निरयो यस्वया विना' इति रामायणोक्तरीत्या जीवलो- फस्य वर्गवम् । वियोगे तु नरकत्वमेवेति । खर्गान्यस्य नरकस्यैव वारसिकत्वा- माणिनां नरकप्राप्तावपि नात्मवस्तुनाशः । मम तु मीतामय वितत्वात्तनाशे जीवितनाश इति । अद्यावसितमिति समाप्त जीवितमेव प्रयोजनम् । जीवितमिति वश्यमाणमिहानुसंधेयम् । सीताविरहितजीवितं निष्प्रयोजनमित्यर्थः । यन एवं ततोऽधुना जीर्णारण्य जगत् । स्वर्गादिकं यात्मनः स्थिरत्वे कालान्तरानुभाग्य स्यात् । 'अनादी संसारे' इति न्यायात् । आत्मवस्तुनाशे तु खानुपभोगान् जीर्णा- रण्यत्वम् । सीतासाहित्ये हि भरण्यस्यापि पचवल्या. 'यस्यां ते दिवसाः' इति रीत्या स्वगृहत्त्वात् तदयोगे तु स्वगृहस्यापि जीरण्यत्व मिलाशयः । असारः शून्यः । पाष्टप्राय शरीरम् । 'ज्योन्च हिमदीधिवे.' इत्युक्ला यथा चन्द्रस्य कामयभाये रामायता तद्वत्स्वस्यति मापः । भव पूर्ववत् 'भुभावं शरणं गत.', 'सागर शरण गत.' इत्यादिकस्य नावकाश इलाह-अशरणोऽसीति । पूर्ववन्सेनुपन्धनादि पर्नव्यं नास्तीत्साह-फिरोमीति । अद्य पूर्ववदावणवधादिरूपं प्राप्यं नासी- लाह-का गतिरिति । गम्यत इति गतिः। यतवं ततः क गच्छामि, दिम- रण्य गरछामि, उत पादालविवरम् ! किंवा मरणं गच्छामि ? इति विकल्पाययः । म सूतः यसः सोऽपि न कल्पत इलाह-मथ वेति । पूर्वोतोपकः । .

·प्रथमोऽङ्कः। दुःखसंवेदनायैच रामे चतन्यमागतम् । मर्मोपघातिभिः प्राणैर्वज्रकीलायितं हृदि ॥४७॥ हा अम्ब अरुन्धति ! भगन्ती वसिष्ठविश्वामित्रौ । भगवन् पावक ! हा देवि भूतथानि! हा तात जनक ! हा मातः ! हा प्रियसख महाराज सुग्रीन ! सौम्य हनूमन् ! महोपकारिन् लकाधिपते विभीषण! हा सखि त्रिजटे! परिमुपिता. स्व परिभूता स्थ रामहतकेन । अथवा को नाम तेपामहमिदानीमाहाने ? ते हि मन्ये महात्मानः कृतनेन दुरात्मना । मया गृहीतनामानः स्पृश्यन्त इव पाप्मना ॥४८॥ योऽहम् , विस्रम्भादुरसि निपत्य जातनिद्रा- मुन्मुच्य प्रियगृहिणी गृहस्य लक्ष्मीम् । दुम्सेति । थतन्यमामा शप्तिा। दु ससपेदनायच रामे आगतम्। आगतमित्यनेन दुर्मुखवाक्यश्रवणानन्तर गत चैतन्यं पुनरागतमिति व्यज्यते । यता,-शक्तिपहा. रादिषु गतं पुनरागसमिति वा । पहामिपेकादिनान्तरीयकमुख तु असत्कल्पमिति हृदयम् । 'अर्पितम्' 'आहितम्', इति पाठयोस्तु आदित प्रकृति 'राज्याशी पने मास सीता नष्टा द्विजो हत । ईदृशीयं ममालक्ष्मीनिर्दहेदपि पावरम् ॥ इत्यु- परीला दुसानुभवार्थव चैतन्यसद्भाव इति भाव । सर्गिणा चैतन्य दु रास- निनभुसानुभवाय । जनाना दु सामिप्रमुसानुभवाय । मम मुराासमिन्नदु सानु- भयाय । तलात्पातालविवरगमनेऽप्यपरिहार्य समिति भाव । तहिं मरण गमि- प्यामीति कप मलप्यतामिल्लाह-ममोपघातिभिरिति । मर्म हृदयादिप्रदेशानु- पमन्तीति विग्रह । 'सुप्यजाती-(पा ३१२१७८) इति णिनि । न केवल दु खानु- भवापादका किंतु सयमपि दु सप्रदा इति भाव । वज्रकीलवदुरधरतया स्थिरी. भूयते । भगानहत्येन वा सादृश्यम् । तथा च मरणमपि दुर्लभमित्यर्थ ॥ ४ ॥ हेति । अन्धति ' अरुन्धतीकृतसीतापातिनखानुमोदनं न प्रमाणीकृतमिनि भाष । भगवन्ताविति। भवता ज्ञानशचिमपि सला न पश्यन्तीति भाव । पाव. केति । सय वचनप्रवेशी व्यर्थाविति भाव । भूतधानि ! त्वत्युतायामनिमित्तदो- पवादिनो बनान् क्य विभपति भाव । सौम्येति । सीतावृत्तान्तकशनजनिता- नन्दप्रयुक्तमरकृतालिानमद्विनात शरीरसौभगभवदीयप्रयासो व्यर्थ इति भाव । परि- मुषिता मुपितद्रव्या । ते टीति । कृतमुपगई हन्तीति इरान । एतत्कृतपूर्वा- पारविसरणादिति भाव ॥४८॥ विस्रम्भादिति । सिम्भादन्तरगत इति पाठा०-1 'माहिवम्'.

·उत्तररामचरिते आतङ्कस्फुरितकठोरगर्भगुरू क्रव्याझ्यो वलिमिव दारुणः क्षिपामि ॥ ४२ ॥ (सीतायाः पादौ शिरसि कृत्वा ।) अयं पश्चिमस्ते रामशिरसि पादपङ्कज- स्पर्शः। (इति रोदिति ।) (नेपथ्ये।) अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् । रामः-ज्ञायतां भोः, किमेतत् । । (पुनर्नेपथ्ये।) ऋपीणामुग्रतपसां यमुनातीरवासिनाम् । लवणनासितः स्तोमस्त्रातारं त्वामुपस्थितः ॥५०॥ रामः-कथमद्यापि राक्षसत्रासः ? तद्यावदस्य दुरात्मनो माधुरस्य कुम्नीनीकुमारस्योन्मूलनाय शत्रुभं प्रेषयामि । (परिक्रम्य पुननिवृत्य) हा देवि ! कथमेवंविधा गमिप्यसि ? भगवति वसुंधरे ! सुलाव्यांदुहित- रमवेक्षख जानकीम् । जनकानां रघूणां च यत्कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् । यां देवयजने पुण्ये पुण्यशीलामीजनः ॥५१॥ (इति वदनिकान्त.) ज्ञानादिति भावः । गृहस्य लक्ष्मी शोमां तदलकारभूताम् । कठोरगर्भ. पूगे. गर्भः । गुमित्यनेर यमलत्वं सूचयति । ऋव्यायो मांसभक्षकभ्यः । व्यं मांसमदन्ति खादन्तीति विग्रहः । 'मध्ये च(पा.३।२।६९) इति विद् ॥४९॥ अनरण्य माझगानामसाहितम् । अत्राप्यमाभ्योक्ती' इलमरः ॥ ऋषीणा- मिति । लवणो नाम राक्षसलेन प्रावितो ऋषीणां स्तोम टलन्ययः ॥ ५० ॥ फथमिलादि । निःशेपितराक्षसउलत्वान्सम्येति भावः । यद्वा,-क्यमय राक्षसना- सोऽपीयन्ययः । न केवलं सीताविश्लेषदुःसप्राप्तिः, किंतु राक्षसभयं चेति समय- यार्थः । कयमिति विस्मये । पूर्वयदेवोभयं मिस्तिमिदमाचर्यमिति भावः । दुरा. स्मनो दुयुद्धः । माधुरस्य मधुरेश्वरस्य । युम्भीनसी नाम तन्माता। उन्मूलनाय गुटेन महोत्पाटनायेति यावा । पयामि प्रेमवियामि । 'यावरानिपातयोलंद (पा.३६३३४)। एवंविधा मया वचिता गर्भिणी सती कथं गनिन्यसीति भावः । भगत गरे ! मुश्वाप्यां निदापां निरसप्तवां वा । जनकानामिनि । मन्त्र गोप्रमालम् । यदिति विधेयापेक्षया हीयम् । अनीजनः । उपादितबसमासः। पाटा-1'ai'. ३गरल' ·प्रथमोऽङ्कः। सीता 1- हा सोम्ह अजउत्त! कहिं सि ? (इनि सहयोत्थाय ।) हद्धी हद्धी, दुस्सियिणरणरणअविप्पलद्धा अजउत्सुण्णं विअ अचाणं पेक्खामि । (विलोक्य । ) हद्धी हद्धी, एआइणि पसुवं मं उज्झिम कहिं गदो गाहो ! होदु, से कुप्पिस जइ तं पेक्खंती अत्तणो पहविस्सं । को एस्थ परिअणो। [हा सौम्य भार्यपुत्र ! कुनामि ? हा धिक् हा धिक्, दुःमरणरणविमलब्धा आर्यपुतान्यमिवात्मानं पश्यानि । हा धिक् हा धिक, एकाकिनी प्रसुसा मामुज्नित्वा कु गतो नायः ? मयत, तसै कोपियामि यदि तं प्रेक्षमाणां सामनः प्रभाविप्यामि । कोड यरिजनः ?] (विदय।) दुर्मुखः-देवि ! कुमारलक्खणो विष्णवेदि-सज्जो रहो। तं आरुहदु देवी' त्ति । [ देवि ! कुमारलक्ष्मणो विज्ञापयनि-'सजो रथः । तदारोदतु देवी' इति । ] सीता--इअं आरूढम्हि । (उत्थाय परिक्रम्य । ) फुरइ मे गम्भ- भारो। सणिरं गच्छम्ह । [इयमारहास्मि । स्फुरति मे गर्ममारः। मान- गच्छामः1] दुर्मुखः-इदो इदो देवी । [इत इतो देवी।] सीतामो रहुउलदेवदाणं । [नमो रघुकुलदेवताभ्याम् ।] (इति निमान्ताः सर्वे ।) दनि महाकविश्रीमवभूतिविरचित उत्तररामचरिते प्रथमोऽङ्कः । मन निन्दु म संध्यममुक्तम् । दाम्पत्यविटोपविच्छेदहेतुत्वात्पुनरठेदकारणत्वास । तदुताम्-'भवान्तरार्थविश्छेदे विन्दुरच्छेदकारणम्' इति ॥ ५१ ॥ कोऽत्र परि- जनः? परिजनन्य मध्ये कोऽत्र सैनिहित इत्यर्थः। परिजनसेति निवारणे पटक- पचनान्तम् । निर्धारणे पष्टीप्रयोगोऽप्यस्ति ॥ सद्यो गमनाय संनद्धः ॥ रघुकुलदे- यते लक्ष्मीनारायणाविति प्रसिद्धमेव । तन्नमस्तारो यात्राले विहितः। 'आदि- यमण्डदे विष्णु ध्यात्या यात्रां प्रपनयेत्' इति ग्गरणान् ।। दाशरथिवंशजनुयो भूशारजबीरराघवार्यम्य । उत्तररामचरित्रव्यारत्यारेवादिमः मायात् ॥ इति श्रीवाधूलवीर राघवविरचितायां भवभूतिभावनलस्पर्शिनी- समारयायामुत्तररामचरितव्याथ्यायां प्रथमोऽङ्कः। पाटा०-१'यारहामि', २ भस्साग्रे 'गमो भजउत्तचरणामलाणं सपट- गुरूक्षणाणं'.

·द्वितीयाङ्कस्य कथावस्तु । आत्रेयी वासन्तीप्रवेशेऽकद्वयसमयान्तर्गतमितिवृत्तं विष्कम्भकेऽयं यथा-रामचन्द्रानुज्ञया लक्ष्मणेनारण्ये त्यक्ता जानकी लव-कुशनामकं यमज सुतद्वयमजीजनत् । नौ लव-कुशौ तवमगवता बाल्नाकिमहर्षिणा स्वाश्रमे धात्रीकर्मतः परिगृह्य पोषितौ रक्षितौ च । निर्वृत्तमौलकर्म- गोस्लयोस्तिसो विद्याश्चतुःषष्टिकलाश्च सम्यनिष्पादिताः। रघु- नन्दनेन च सीताया. सुवर्णमयी प्रतिमा पढीत्वेन न्यस्य महाश्वमेधः प्रारब्धः । मेध्याश्वं विसृज्य तद्रक्षणार्थ लक्ष्मणात्मजं चन्द्रकेतुमन्यांश्च योधस्तित्पश्वतः प्राहिणोत् । अथ च ब्राह्मणेन युवानं पुत्रं मृतमु- क्षिप्य मोऽपचार रद्घोषितः । तदा तपस्यनाधिकारी दाम्बूलनामको हि शूद्रस्तपश्चरतीति सहसैवाशरीरिणो वागुदचरत् । तदुपश्रय कृपा- पाणी राम. सत्वरं पुष्पकमारा तदन्देषणाय संचारः समार- ब्धवान् । दण्डकायां तपश्चरन्त दण्डयं तं समासाद्य तन्टिरिच्छेद । तत्तत्यानावलोकनन सारितपूर्वेतिवृत्तं जानकासमागर्म स्नेहबंदादि समनुभएन् रामो महारण्यानि विचचार । तदनन्तरं रामागमने प्रतीक्षमाणं महामुनिगगरसं द्रष्टुं रामचन्द्रो जगाम ।।

·द्वितीयोऽङ्कः। (नेपथ्ये ।) खागतं तपोधनायाः। (ततः प्रविशत्यध्वगवेषा तापसी।), 'तापसी -अये, वनदेवता' फलकुसुमगर्भेण पल्लवायेण दूरान्मा- मुपतिष्ठते । (प्रविश्य ।) वनदेवता--(अर्थ विकीर्य ।) यथेच्छाभोग्यं वो वनमिदमयं में सुदिवसः सतां सद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोयं यदपि तपसां योग्यमशनं फलं वा मूलं वा तदपि न पराधीनमिह वा ॥१॥ नेपथ्य इति । 'पुशीलवकुम्बस स्थली नेपथ्यमिष्यठे' इत्युततिरसारिणीति- रोहितनर्तनभूमिकापरिग्रहीपमिकस्थानविशेष इत्यर्थः ॥ वनदेवतेति । पाहवार्येण पल्ययुक्तपूजाद्रव्येग दूरात् प्रविष्टा सती उपतिष्ठते पूजयति । देवतात्वारोपादाम- नेपदम् । 'दूरात्' इत्यपादाने पञ्चमी। यहा,-मानुपतिष्ठते संगता भवति। 'गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते' इतिवत्, उभयत्रापि उपाद्देवपूजा-(वा. ९१४) इत्यादिना तत् ॥ अर्घ्य विकीर्य दत्त्वा । यथेच्छेति । इदम् । मदीयमित्यर्थः । वन वनमेव न तु स्पृहणीयपुरप्रासादादिमित्यपरितोषो व्यज्यते । तथापि 'अविद्यमानं कर्णोऽपि' इति न्यायेन यथाधिकार समाजयितन्यमेवेसाह-यथेच्याभोग्य इच्छामनतिकम्य यथेच्छम् । यथेच्छं भाभोग्यमिति विग्रहः । इच्छानिवृत्तिपर्यन्तमसंकोचेनोपभोगाई- मित्यर्थः । य. इति पूजायां बहुवचनम् । अतिथिसामान्याभिप्रायकं वा । अयं में सुदिवस. साघुजनसंपर्यादिति भावः । सतां विद्यमानानामेव, नतु प्रसादनादि पुर्णतामित्यर्थः । सद्भिः साधुभिः सह समः संपर्कः कथमपि कृच्छ्रेण पुण्येन भवति साधुजनसंपर्कलामः प्रणिपातादिसाघ्यो भवति । तदभाववता तु दृष्टहेत्वभावात् केवलादृष्टसाध्यो भवतीति भावः । यद्वा कयमपि सतां येन केन प्रारेण वर्तमा- नानाम् । कामचारे स्थितानामित्यर्थः । सद्भिः ब्रह्मविद्भिरित्यर्थः । 'अस्ति प्रोति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः' इति श्रुते. 1 सनः संपर्कः पुण्येन हि भवति । अयमा- शय.-'तसादेवविदा नासीत' इति श्रुत्या ब्रह्मज्ञानवतां तच्छ्न्यैः सहवासादिक प्रतिषिद्धम् । एवं च तेषां तैः सङ्गः पुण्यैक्साध्य इति । इदं च खनिकर्षमावना- कार्यम् । फले वा मूलं वा इतोऽन्यदपि तपसां योग्यमशनम् । नीवारपाण्डपत्र- पाठा०-१ 'इय'.२ " भोग्यं वो. ३ वपसो. । . उत्त.०५ ·५० उत्तररामचरिते । तापसी-किमत्रोच्यते। प्रियप्राया वृत्तिविनयमधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिरनवगीतः परिचयः। पुरो वा पश्चाद्वा तदिदमविपर्यासितरसं रहस्यं साधूनामनुपधि विशुद्धं विजयते ॥२॥ (उपविशतः।) वनदेवता-कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि : तापसी-आत्रेय्यस्मि । वनदेवता-आयें आत्रेयि ! कुतः पुनरिहागम्यते ! किप्रयो- जनो दण्डकारण्योपवनप्रचारः ! आत्रेयी- अस्मिन्नगस्त्यप्रमुखाः प्रदेशे भूयांस उद्गीथविदो वसन्ति । तेभ्योऽधिगन्तुं निगमान्तविद्यां 'वाल्मीकिपादिह पर्यटामि ॥३॥ पातजलादिकमित्यर्थ । तदपि तच पराधीन नेति ॥१॥ प्रियेति । प्रियप्राया प्रियप्रचुरा युक्ता चेत्यर्थः । वृत्ति कायिकव्यापारः । तथापि वाझौ महान्दोष इत्यत आह-विनयमधुरो वाचि नियम. विनयेन खनिर्णभावनास्पेण खोत्कर्षा- ननुसंधानरूपेण वा मधुरः प्रिय वाचि नियमः सत्याय मितभापित्वम् । तथापि मनोवृत्तिदोध्यं स्यादत आह-प्रकृत्या कल्याणी मति प्रकृत्या स्वभावतः कल्याणी प्रेयस्विनी । तथाप्यसत्सङ्गवशावपरीत्यं स्यादत आह-अनवगीतः अनिन्दित इत्यर्थः । तदिदं वृत्तिवाचिनियमादिपरिचयसमुदायरूपं विजयते सर्वोत्कर्षेण यतते। तत्कथंभूतमित्याह-पुरो वा पश्चाद्वा भूतभविष्यत्वालयो. । तत्तत्पुरुषसनिघानयो- रिति वार्थ. भविपर्यासितरस अन्यूनखभावम् । 'रस'पदेन प्रियत्वं व्यज्यते। अनु. पधि नियाज विशुद्ध प्रामादिरदोषरहित रहस्यम् । 'शीलं संवसता शेयम्' इति न्यायेन विरवालशुश्रूषादिमिरेव ज्ञातुं शश्यं नतु दाम्भित्तिवत्स्वयं प्रस्टमित्यर्थः । तयाविध तदिदं विजयत इति योजना ॥२॥ अवगच्छामि जानामि ॥ किंमयोजन इति । प्रचारः सचारः ॥ अस्मिन्निति । मगरेसप्रमुखा अगरत्यप्रभृतयो भूयांसो घव उगीयविदः । ओमित्यद्रीयमुपासीत' इति परस्मिन् ब्रह्मणि उद्रीयदृष्टिं पुर्वन्त दसर्थ । दहरविद्यारीनामुपलक्षणम् । सकल वेदान्ततात्पर्यपालोचनशीला इव पि.-1 मा विन्ध्यपर्वत स्यायति खमादीति भगत्या, पथोक ब्रह्मपुराणे 'भगायो दक्षिणामासामामिल नमति पितः विपसारमको योगी विन्ध्यवातापित मनाइदा .

·द्वितीयोऽङ्कः। वनदेवता-यदा तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवादिनं पाचेतसमृर्षि ब्रह्मपारायणायोपासते, तत्कोऽयमार्यायाः प्रवासः । आत्रेयी-तसिन् हि महानध्ययनप्रत्यूह इत्येप दीप्रवासोऽङ्गी- कृतः॥ वनदेवता-कीडशा? आत्रेयी-तस्य भगवतः केनापि देवताविशेषेण सर्वप्रकाराद्भुतं खन्यत्यागमात्रके वयसि वर्तमान दारकद्वयमुपनीतम् । तत्खलु न फेवलं तस्य, अपि तु तिरश्चामप्यन्तःकरणानि तत्त्वान्युपलेहमति । वनदेवता-अपि तयोर्नामसज्ञानमस्ति ? आत्रेयी-तयैव किल देवतया तयोः कुशलवाविति नामनी प्रभावश्चाख्यातः। वनदेवता--कीदृशः प्रभावः । आत्रेयी-तयोः किल सरहस्यानि भृम्मकाखाणि जन्मसिद्धानीति । वनदेवता - अहो नु भोश्चित्रमेतत् । आत्रेयी-तौ च भगवता वाल्मीकिना धात्रीकर्मतः परिगृह्य पोपितो रक्षितौ च । निचचौलकर्मणोस्तयोस्त्रयीवर्जमितराखितो विद्याः सावधानेन परिनिष्ठापिताः । तदनन्तरं गर्भकादशे वर्षे क्षात्रेण भाव । तेभ्य अधिगन्तुं तत्कृतव्यास्यानैन ज्ञातुम् । 'आरयातोपयोगे (पा. १४॥२) इति पञ्चमी। पर्यटामि । 'अट मतो ॥३॥ यदातावदिति। पुराणश्वासो ब्रह्मवारी चेति विग्रहा । ब्रह्म परमात्मानं वेदान् वा वदतीवि मिनि । पुराणत्वे पाचेतसमिति हेतुक्थनम् । ब्रह्मपारायणाय वेदान्तविद्याध्ययनाय । पारायण नाम भादित आरभ्यान्तादविच्छेदेनाध्ययनमुपासते। तदिति । प्रवासो देशान्तरगम- नमू। तसिनिति । प्रत्यूही विघ्न । तस्येति । स्तन्यत्यागमान यस्मिन्निति पहुयीहे. कप्प्रत्यय । दारकद्वयं सिद्धयम् । तदिति । तस्य वाल्मीय तिरबामपि मृगाणामन्यन्त करणानि हृदयरूपाणि तत्वानि पदार्थानुपस्नेहयति सनिघानीकरोति। अपीति। नानोऽमिलापकशब्दस्य सज्ञान सोतसवन्धकरणम् ॥ तयोरिति । जन्म- सिद्धानि जन्मना ज्ञातानि, न तूपदेशेन॥ तौ चेति। धानीकर्मत उपमातृव्यापारण। पोषितौ क्षीरादिना चर्धिती रक्षितो पिपीलिकादिभ्य इति भाव । निर्वृत्तेति । नित्त निप्पनम् । त्रयीव नमी पर्जयित्वा, अशान्यपीति शैष । इतरा 'भायुर्वेदो धनुर्वेदस्तथा गान्धर्वनामक' इत्युक्ता इत्यर्थ । सावधानेन । वाल्मीकिनेति शेप । परिनिष्ठापिता सम्यनिष्पादिता । तदनन्तरनिति । एकादशाना पाठा०-१ 'तन'.२ 'मपीणा'. ३'मा जन्म". - ·૫૨ उत्तररामचरिते करपैनोपनीय गुरुणा यौविद्यामध्यापितौ । न त्वेताम्यामतिदीक्षिप्रज्ञा- भ्यामलदादेः सहाध्ययनयोगोऽस्ति । यत,- “वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां यथैव तथा जडे न तु खलु तयोर्ज्ञाने शनि करोत्यपहन्ति वा । भवति हि पुनर्भूयान्मेदः फलं प्रति तद्यथा प्रभवति शुचिबिम्वग्राहे मणिर्न मृदादयः ।। ४ ।। वनदेवता-अयमध्ययनप्रत्यूहः । आत्रेयी -अन्यश्च। वनदेवता--अथापरः कः? आनेयी-अप स ब्रह्मर्पिरेकदा माध्यंदिनसवनाय नदीं तमसामनु- प्रपन्नः । तत्र युग्मचारिणोः क्रौञ्चयोरेक व्याधेन वध्यमानं ददर्श । आकलिकप्रत्यवभासो देवीं वाचमानुष्टुमेन छन्दसा परिणतामम्युदैरयत्। मा निपाद ! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । यत्कौशमिथुनादेकमवघीः काममोहितम् ॥ ५॥ चनदेवता-आम्नायादन्यत्र नूतनच्छन्दसामवतारः ।

·- द्वितीयोऽ! आत्रेयी-तेन हि पुनः समयेन त भगवन्तमाविर्भूतशब्दप्रकाश- मृपिमुपसंगम्य भगवान्भूतभावनः पद्मयोनिरवोचत्-ऋपे ! प्रबुद्धोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि । तहि रामचरितम् । अन्याहतज्योतिरा ते चक्षुः प्रतिभातु { आयः कविरसि' इत्युक्त्वाऽन्तर्हितः । अयं स भगवान्मा- चेतसः प्रथम मनुष्येषु शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्तमितिहासं रामायणं प्रणिनाय।। चनदेवता--हन्त, पैण्डितः संसारः । आत्रेयी-तस्मादेव हि अवीमि तन महानध्ययनपत्यूह इति । वनदेवता-युज्यते। आत्रेयी--विश्रान्तास्मि । भद्रे! संप्रत्यगस्त्याश्रमस्य पन्थानं ब्रूहि । वनदेवता ---इतः पञ्चवटीमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गोदावरीतीरेण। आत्रेयी-(सासम् ।) अप्येततपोवनम् ! ‘अप्येपा पञ्चवटी ? अपि सरिदियं गोदावरी ! अप्ययं गिरिः प्रस्रवणः? अपि जनस्था- नवनदेवता त्वं वासन्ती? वनदेवता तथैव तत्सर्वम् । आनेयी-हा वत्से जानकि ! स एप ते वल्लभशाखिवर्गः- प्रासङ्गिकीनां विषयः कथानाम् । माशब्देन अडागमसमर्थनं तु लिष्टम् , प्रविष्ठ भास्पदम् । व्याधपक्षे,-मा गम न गच्छे । भावापो,-भगम प्राप्तवानिति । रामा सवत्सरान् । अत्यन्तमयोगे द्वितीया ॥५॥ आनायात् वेदात् ॥ तेनेति । तेन समयेन कालेन । भूतेन प्रजा भावयति उत्पादयतीति विग्रह । यद्वा, भूतं सत्सम् , निर्निरोधमिति वा । भावना अध्यव- स्राय यस्येति वा । पमयोनि भगवन्नाभिकमलजात । अनेन पूर्वोक्तभूतभावन- त्वप्रयुक्तपरत्वशङ्का निराकृता । प्रबुद्धोऽसि प्रकृष्टशानवानसि । भागेव मारमा यस्य तस्मिन् ब्रह्मणि शब्दप्राणि । बाचो धेपुल्याभिप्रायक प्रमत्वरूपर्ण महातत्यमेव शब्दरूपेण भातीत्यर्थ इति वैयटमतानुसारेण या । अव्याहतज्योति माविहता प्राश भार्प पिसन्धि योगजन्यशानं चक्षु नेनं ज्ञानमिति फलितोऽर्थ. । 'तत्सर्व मत्प्रसादेन विदितै हे भविष्यति' इत्यादि रामायणे द्रष्टव्यम् । 'माय. पवि. रवि' इत्युक्त्वा अनुगृह्म । अन्तर्हित परोक्षता गतः ॥ स इति। दृश्यमान दृष्टि- पाठक- 'प्रतिभाचक्षु... 'मपिड़त...

·५४ स्त्तररामचरित त्वां नामशेपामपि दृश्यमानः प्रत्यक्षदृष्टामिव नः करोति ॥६॥ वासन्ती-(भयम् । नगन।)क्य नानदोषेत्याह । (प्रथन्।) आयें ! किनत्याहित सातादेव्याः। आत्रेयी-न केवलमत्साहितम्, सात्वादपि ।(।) एवनिति। वासन्ती-हा, दारणो देवनिर्धातः । (शव नूते।) आत्रेयी-मद्रे! सनाश्वसिहि सनावसिहि । चासन्तीहा, प्रियसति ईदृशन्ने निर्मागमागः1 हा रानमः! अथवा जलं त्वया । आर्ये आवेपि ! जय तलादरम्यात्परिलज्य निवृत्ते लक्ष्मगे सीतायाः किं वृचमिति काचिदासीत्मवृतिः ! आत्रेयी--नहि नहि। वासन्ती-कष्टम् । मारिन्धतीवतिभापष्ठितेषु नः कुलेषु जीवन्तीषु च वृद्धात राज्ञीषु कयमिदं जातम् । आत्रेयी प्रशृङ्गसत्रे गुरुजनवदासीन् । संप्रति परिसना द्वादशवार्षिक सत्रम् ।ऋष्यशृङ्गेण च संपूज्यं वितरिता गुरवः । ततो भगवस्यरुन्धती नाहं वधुविरहितानयोध्यां गच्छानीत्याह । वदेव राम- मातृभिरनुमोदितम् । तदनुरोपाद्भगवतो वसिष्ठत्सापि श्रद्धा वाल्मीकि तपोवनं गचा वसान इति । वासन्ती-अय स रामदः किमाचारः आत्रेयी-तेन राजा रानातुरधनेषः प्रकान्तः । मिनीतः। प्रसदिलास्वनुनका जाताना सानां प्रमविपनमा संदर्भात दिपायः बदमागिना सर्व पतिवाद अतिक पका मदिनानिति वचन सीतासन्युश्तीदत्वानि ॥१॥ देवनिता देवदारः। दार टन ।हा, भियससी । निर्नाममा - परन् । भने उनासपानन दुसम्मति नारनवे निगम मालेः काता । अदर अन्त । दिन का पोरनवन ॥ संप्रति परिसमासनेत । इलेवनिपार पाण्यावानी न पिलम्पम् । पर विराटो मुरविरहिवाम् । तदन्वित। दनुरोगत् तनुसार । मा मपनः । यथेति । किलाकारः समारबार ! सेनेले । रारा रा पाटा-1द्धि' ·५५ द्वितीयोऽ वासन्ती-अहह धिक्, परिणीतमपि: आत्रेयी-शान्तम्, नहि नहि । चासन्तीका तर्हि यज्ञे सहधर्मचारिणी ! आत्रेयी-हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिहिणीकृता । वासन्तीहन्त मोः, वज्रादपि कठोराणि मृदूनि फुसुमादपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुमर्हति ॥ ७ ॥ आत्रेयी-विसृष्टश्च वामदेवानुमनितो मेध्याधः प्रक्लप्साश्च तस्य यथाशास्त्रं रक्षितारः। तेषामधिष्ठाता रक्ष्मणात्मजश्चन्द्रकेतुर्दचदिव्या- स्वसप्रदायश्चतुरङ्गसाधनान्वितोऽनुप्रहितः । वासन्ती-(सहर्षकौतुकानम् ।) कुमारलक्ष्मणस्यापि पुत्र इति मातर ! जीवामि। आत्रेयी--अत्रान्तरे ब्राह्मणेन मृतं पुत्रमुत्क्षिप्य राजद्वारे सोरस्ता- उनमब्रह्मण्यमुद्घोपितम् । ततो न राजापचारमन्तरेण मजानामकालमृत्युः सचरतीत्यात्मदोपं निरूपयति करुणामये रामभद्रे सहसैवाशरीरिणी वागुदचरत्-- साधारणणे य ऋतु फतुराजो या अश्वमेघ । राजदन्तादित्वात् परनिपात । सीतेति । सीताया प्रतिकृति प्रतिमा । गृहिणीकृता धर्मपन्नीकृता ॥ वज्राद्- पीति । अयमाशय-निर्दोपाया सीताया रामहृदयस्य मृदुत्वमेव स्वाभाविकम् । कठोर तु मूर्सलोकायुसरणार्थत्वादागन्तुकमिति प्रतिकृतिकरणादषगम्यत इति । नच 'यस्य भार्या विदूररथा यदि सा दृषितापि था । अनिच्छु प्रतिकून च तस्सा प्रतिकृती रिया ।। इति सरणात् । प्रतिकृतिकरण भूदुत्वानुपपादकमिति वाच्यम् , तस्य परिणयान्तराशत्त निरवाशक्रियाविषयत्वात् । अश्वमेधादे सावकाशत्वात परिणयान्तरशत्वात् । किंच सीतासदृशप्रतिमाकरण मृदुत्वापादकमेव । एनाश- पिचारसाध्यत्वात् 'को हि विज्ञातुमर्हति' इति ? तज्ज्ञानस्वरूपयोग्यतापि दुर्लमेत्यु- स्कम् । अनार्यान्तरन्यासाकार ॥ ॥ वामदेवेन अनुमन्त्रित अनुज्ञात । वसिष्ठासनिधानादिति भाय । मेध्याश्च यज्ञीयाश्च । प्रफ्लता इति । यथाशास्त्र शास्त्रोक्तन्मायेन । नेपानिवि 'चतु शता रक्षन्ति यशस्यापाता ये इत्यादिश्रुतिमनु- मध्य अविष्ठाता नियामक अनुप्रहित । अनान्तर इति । अनझष्यमिति नव- नम् । उद्घोषितं उच्चैचारितम् । तत इति । राजापचार राजदोघम् । निरूपयति भीमाममाने । करुणामये परदु सदु सित्वर पानुकम्पाप्रचुरे । उदचरत् उत्तपत्ती । पाठा- 'उपकल्पिवा.. २ 'अवाप्स'. ३ 'हन्त'. -- ·उत्तररामचरित शम्बूको नाम वृपला पृथिव्यां तप्यते तपः। शीर्पच्छेद्यः स ते राम! तं हत्वा जीवय द्विजम् ॥ ८॥ इत्युपश्रुत्यैवाकृष्टकृपाणपाणिः पुष्पकमधिरुह्य सर्वा दिशो विदिशश्च शुगतापसान्वेषणाय जगत्पतिः संचारं समारब्धवान् । वासन्ती-शम्बूको नामाधोमुखो धूमपः शूद्रोऽस्मिन्नेव जनस्थाने तपश्चरति । अपि नाम रामभद्रः पुनरिदं वनमलकुर्यात् । '. आत्रेयी-भद्रे ! गम्यतेऽधुना। पासन्ती-आर्ये आत्रेयि ! एवमस्तु । कठोरश्च दिवसः। कण्डूलद्विपगण्डपिण्डकपणाकम्पेन संपातिभि- धर्मनंसितवन्धनैश्च कुसुमैरर्चन्ति गोदावरीम् । । छायापस्किरमाणविष्किरमुखव्याकृष्टकीटत्वचः कूजत्लान्तकपोतकुक्कुटकुलाः कूले कुलायनुमाः॥९॥ ( इति परिक्रम्य निष्कान्ते ।) इति शुद्धविष्कम्भः। - (ततः प्रविशति सदयोद्यतखड्गो रामभद्रः।) शम्बूक इति । तपः तप्यते तपश्चरति । 'तप ऐश्वर्ये वा' इति तङ्। दिवा दित्वात् श्यन् । शीर्षच्छेद्यः 'शीर्षच्छेदायच' (पा. ५११६५) इति यत्प्रत्ययः ॥८॥ दिशः प्राच्यादयः, विदिशः आग्नेय्यादयः ॥ अपि नामेति अलंकु- र्यादित्यनेनान्वय । संभावनायामपिशब्दः ॥ कण्डूलेति । कण्डूलानां कण्डमतां द्विपगण्डपिण्डानां पिण्डाकारगजकपोलानो कपणेन सघटनया आक्म्पेन असर्थ- चलनेन संपतन्तीति संपातिनः तथाविधै. धर्मेण निदाघोष्ण्येन संतितबन्धनैः शिथिलितयन्तः छायायां अनातपे । अपस्किरमाणा. भक्षार्थ चन्वा भूमि लिखन्तः । 'किरतेईर्षजीविकाकुलायकरणेष्विति वाच्यम् । (वा. ९०७)। 'अपा- चतुप्पाच्छकुनिष्वालेखने' (पा. ६।११४२) इति वार्तिकसूताभ्यां तत्सुटौ । तथाविधानां विष्किराणां वायसादीनां .मुखैः व्याकृष्टा फीटत्वकू येषामिति विप्रहः । कपोताः पारावताः फुकुटाः चरणायुधाश्च ते पूजन्तः क्लान्ताश्च येष्विति विग्रहः । कले, वीरवर्तिन इत्यर्थः । पुलायट्ठमाः पक्षिनीडयुक्नुमाः खकुमुमैः गोदावरी अर्चन्ति पूजयन्ति इति संबन्धः । अत्र वृक्षवर्णनया वैदिकशिरोमणीनां गृहमेधिनां मध्याहकालशान्तः प्रतीयते. वण्डूलेलादिविशेषणेन द्रव्याणां दुरूह शास्त्रार्थसदेहनिर्णयार्थमुपसन्नैः तैः तत्कृतोपदेशनिवृत्तसंशयतया संतुष्टै भूमिपतिभिः पाटा0-1 कटोरीभूतः.

·द्वितीयोऽङ्कः। . हे हस्त दक्षिण!मृतस्य शिशोदिजस्य जीवातवे विसृज शूद्रमुनी कृपाणम् । रामस्य बाहुरसि निर्भरगर्भखिन्न- सीताविनासनपटोः करुणा कुतस्ते ॥ १० ॥ (कथचित्प्रत्य।) कृत रामसदृशं कर्म । अपि जीवेत्स ब्राह्मणपुत्र । (प्रविश्य।) दिव्यपुरुष:-जयतु देव । समर्पित प्रतीयते । 'धर्मनसिते' इत्यनेन वेषा'कपाये कर्ममि पके' इति निहसका- मलोभादितया द्रव्याणा देवताराधनतया प्रतिहत्तप्रदानं प्रतीयते । 'छायापस्किर- माग-'इत्यनेन तेपा गृहेषु अतिथय स्वयमागत्य मोज्यानि भुञ्जत इति प्रतीयवे। 'कूजलान्त-' इत्यनेन तेया मध्याह्नकालप्रयुक. श्रान्तियुक्नानाशाखाध्येतनामार हसमाजपीकल्म प्रतीयते । 'पुलाय-' इसनेन तेपामनेक्कुटुम्नमरण , प्रतीयत इति सङ्घदया दया कुर्वन्तु ॥ अत्र कुसुमपतनस्य गोदावरीपूजावोत्प्रेक्षा कृता । साच गम्या वाचकशब्दप्रयोगाभावात् । 'तस्य भगवत केनापि' इत्यारभ्य 'अयमध्ययन प्रत्यूह' इत्यन्तेन अष्टावक्रप्रवेशात् लक्ष्यस्य सीतावनप्रापणेनालक्ष्यस बीजस्योद्देदात् प्रतिमुखसपिरियम् । 'लक्ष्यालक्ष्यस्य बीजस्य व्यक्ति प्रतिमुख मतम्' इति रक्षणात् । 'अप्येतत्तपोवनम्' इत्यारभ्य दृष्टनष्टपदार्थानुसर- परूपपरिसर्प .उक । 'हा रामभद्र !' इति प्रमुखनिठुरवचनरूपं वनमुक्तम् । 'सीताप्रतिकृति' इत्यादिनानुरागप्रकाशनरूपप्रगम उक्त । 'वजादपि' इत्यत मप्युपशमनात्मक शम उक्त । “विसृष्टश्च वामदेवानुमश्रित' इत्यारभ्य 'जन- स्थान एष तपश्चरति इत्यन्तेन अमक्षनियरवाणा पीर्तनात् वणसवर उक-इयं चूलिका। तदुत्तम् (द रू १।६१)-'नेपथ्यान्त स्थितै पालिकाथरस सूचनम् इति ॥ ९ ॥ उद्यत उममित ॥ हे हस्तेति । दक्षिणहत अपसव्यहस्त, पाणं स शहानी विराज विमुध । निर्भर. पूर्ण । विवासन निष्कासनम् । पोरिलोन "मना परिददागि' इत्येतद्विवक्षितम् । अन विध्यलगार ॥ १०॥ प्रहल्य प्रक्षिप्येसर्थ । इदं विन्यम्--'दूरावानं वधम्' इत्यारभ्य 'एतान्युद्वेगमारित्यास्मयोगानुचितानि' इति तनिषेधात् । अनानिष्टवस्तुविक्षेपार विद्युतम् । एतमिति । रामसहचं कर्ग न दशरयगदर्श कर्म । दशरथो बुद्धि- पूरे शहतापमवधं इतवार। तथा च पितु शतगुण पुन' इति न्यायेन दोपवि पय एव, न तु गुगविषय एति सोपारम्भ इह व्यज्यते । अपि जीयेदिति । अभि संभावनायाम् । अशरीरवाण्या शिगुजीपननिश्चयेऽपि पावरसचनेन सीताया निर्दोषत्वनि पयेऽपि पराभावया स्त्रीयदेवविपर्ययेगात्रापि तथा स्यादिन्याशय ॥ प्रनित्येति । दिव्यपुरुष । शम्यूशिरीरं विहाय देशलेनेति भाव । दत्तामय पाठा०-१ 'गाय'., ·उत्तररामचरिते - दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे संजीवितः शिशुरसौ मम चेयमृद्धिः। शम्बूक एप शिरसा चरणौ नतस्ते सत्सङ्गजानि निधनान्यपि तारयन्ति ॥ ११॥ रामः-द्वयमपि प्रियं नः, तदनुभूयतामुग्रस तपसः परिपाकः । यत्रानन्दाश्च मोदाश्च यत्र पुण्याश्च संपदः । वैराजा नाम ते लोकातैजसाः सन्तु ते शिवाः॥१२॥ शम्बूका-स्वामिन् ! युप्मत्यसादादेवैष महिमा । किमत्र तपसा ! अथवा महदुपकृतं तपसा,- अन्वेष्टव्यो यदसि भुवने भूतनाथः शरण्यो मामन्विष्यनिह वृपलकं योजनानां शतानि । कान्त्वा प्रायः स इह तपसां संप्रसादोऽन्यथा तु क्वायोध्यायाः पुनरुपगमो दण्डकायां वने वः॥१३॥ इति । यमादपि दत्ताभये त्वयि दण्डधारे सतीत्यन्वयः । यमहेतुकमयनिवारणदा- तरि यमशासितरि त्वयि सति असौ शिशुः बुद्धिस्थो ब्राह्मणशिशुः । निधनानि मर- णानि तारयन्ति । संसाराब्धिमिति शेषः ॥ ११॥ तदिति । परिपाकः फलभूत. अनुभूयताम् । यत्रेति । आनन्दाः आत्मानुभवजन्या हो । मोदाश्च दिन्यविपयानुभवजन्या हर्षाः । संपदोऽणिमादिविभूतयः, वैराजा नाम वैराजा इति प्रसिद्धाः ॥ १२ ॥ युप्मत्मसादेति । 'धातुः प्रसादान्महिमानमीशम्' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञायते । किमन तपसा, तपसा किमरेत्यर्थः । अथवेति । तप कर्तृको महो- पकार इति भावः । तदुपपादयति-अन्वेष्टव्य इति । यदसीति प्रसिद्धवन्निर्देशात 'सोऽन्वेष्टव्य' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञायते । अनेन कारणत्वमप्युजम् । 'कारण तु ध्येय.' इति श्रुतेः । न केवलं प्रधानहिरण्यगर्भादिवत् कारणत्वम्, किंतु निरुपा- धिकखामित्वं स्वीकृतमित्याह-भूतनाथ इति । एष,सर्वभूताधिपति.' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञायते। पूर्वोक्तान्वेष्टव्यत्वादिफलमाह-शरण्य इति । एष सर्वभूतपाल.' इति श्रुतिः प्रत्यभिज्ञायते । तेन हि पालनसामर्थ्यमृते सर्वेश्वरत्वहानिरित्युपबृंहणान हरहिरण्यगर्भादीनां रक्षक्त्वशानिरास । इदं च घण्टाकर्णादिविपये स्पष्टम् । वृषलॉ अज्ञातो धूपलो वृषलकः तम् । अज्ञाते कन्प्रत्ययः । अनेन प्रयासेनान्वेप- णीयत्वं खस्य सूच्यते । अन्विघ्यन् । नतु चारादिना अन्वेषयनिति भावः । योज• नानां शतानि अयोध्यादण्डकयोः योजनेयत्तानिश्चयेऽपि एवमुक्तिः कृरनभूमण्डला. न्वेषणानन्तरं धन प्राप्त इति सूचयति । तन्मूलं तु 'पृथिव्या तप्यते तप.' इति पाठा०-१ 'प्रसादोपादान'. २ 'लोकनाथा'।

·द्वितीयोऽका। ५९ रामः-किं नाम दण्डकेयम्: (सर्वतोऽवलोक्य।) हा, कथम्- स्निग्धश्यामाः क्वचिदपरतो मीपणाभोगरूक्षाः स्थाने स्थाने मुखरककुभो झांकृतनिराणाम् । एते तीर्थाश्रमगिरिसरिगर्तकान्तारमिश्राः संदृश्यन्ते परिचितभुवो दण्डकारण्यभागाः ॥१४॥ शम्बूका-दण्डकैवैपाः। अत्र किल पूर्व निवसता देवेन- चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः । जयश्च दूपणखरत्रिमूर्धानो रणे हताः ॥ १५ ॥ येन सिद्धक्षेनेऽस्मिन्मादृशामपि जानपदानामकुतौगयः संचारः संवृत्तः । रामः-न केवलं दण्डकैव, जनस्थानमपि । शम्यूक:-आढम् । एतानि खलु सर्वभूतरोमहर्षणान्युन्मत्तचण्ड- श्वापदकुलाकान्त विकटगिरिगहराणि जनस्थानपर्यन्तदीर्घारण्यानि दक्षि- णां दिशमभिवर्तन्ते । तथा हि,- निष्कूजस्तिमिताः कचित्कचिदपि मोच्चण्डसत्त्वस्वनाः स्वेच्छामुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्ताग्नयः । अदारीरवाण्या पिच्यामिति सामान्योकि मारा, ननु मा दूतै प्रापितमानिसर्थ । वृपलर इसन पं धर्म छनातीति पल इति व्युत्पत्या 'शुपा शरस्य' इत्युक्त. सधमच्छेदेन सतनतपश्चरणरूपलदोपाधीताव विवक्षितम् । तपसासप्रसाद तप - मृतानुग्रह । पुनरियनेनापूर्ववनविलोनिस्पृहयान्यपासिद्धिर्वारिता । वनपद दण्ड- कायामपि गमनप्रदेशत्यसूचनार्थम् । एव सर्यप्ररेणापि दुर्घटभवदायमनसंघटक- त्वात् तपसा प्रसाद इति भाव ॥१३॥ खिग्धेति । श्यामा । नीला ।भाभोग- विपुलापारा । रूक्षा चितिक्षोभवरा । गर्ता भवटा ॥ १४ ॥ चतुर्दशेति । दपणसरनिमूर्धान इति समासान्तविधेरनित्यत्वात् 'द्विनिभ्या घम' (पा४।११५) इति पप्रत्ययाभाव । केचित्तु दूपणसरनिमूर्धान इति पदद्वय कृत्वा न भस्मार्क रणे दूपणसरनिमूर्धा हता इति यप्रत्ययान्तमेव समर्थयन्ते। अस्माकमिति रामेण समाधिना दिव्यपुरुपवचनं पक्षम्यामिप्रायम् । पस्तुतस्तु नोशब्द पृथक्पदानि- सानिस भन्न निरसता देवेन दूपणखानिमूर्धा हता नो विमिति काका योजनी- यम् । इयं च प्रत्यभिज्ञापनशैली गौरव्यविषयेष्वनुभवसिद्धा ॥१५॥ येनेति । सिद्धक्षेने सिद्धिप्रदपुण्यक्षेत्र तोमय नास्ति कुतो भयं यम्यति विग्रह । एता- नीति । रोमहर्पणानि रोमायननकानि । निकूजेति । निर्गता वूमा जितानि येभ्य इति विग्रह । जितशून्या इलर्थ । 'यूज अव्यत्तशन्दें इसलात् भावे पाठा0-1 'जनस्थाने'. २ 'सहर वि". ३ 'घोर'. - ·उत्तररामचरिते “सीमानः प्रदरोदरेषु विरलस्वैल्पाम्भसो यास्वयं तृष्यद्भिः प्रतिसूर्यकरजगरस्वेदद्रवः पीयते ॥ १६ ॥ राम:- पश्यामि च जनस्थानं भूतपूर्वखरालयम् । 1. प्रत्यक्षानिव वृत्तान्तान्पूर्वाननुभवामि च ॥ १७ ॥ (सर्वतोऽवलोक्य ।) प्रियारामा हि वैदेह्यासीत् । एतानि नाम कान्ताराणि । किमतः परं भयानकं स्यात् । (सानम् ।) त्वया सह निवत्स्यामि वनेषु मधुगन्धिषु । इतीवारमते हासौ स्नेहस्तस्याः स तादृशः ॥ १८॥ न किंचिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य मियो जनः॥१९॥ शम्बूकः--तैदलमेभिर्दुरासदैः । अथैतानि मदकलमयूरकण्ठको- मलच्छविभिरवकीर्णानि पर्यन्तैरविरलनिविष्टनीलबहुलच्छायातरुपण्ड- घञ्प्रत्ययः । सत्त्वाना जन्तूनाम् । प्रदरोदराणि गुहामध्या. । प्रतिसूर्यकैः वक- लासरे ॥ १६॥ पश्यामीति । भूतपूर्वो यः सरालयः तयाविधमिलर्षः । भूतपूर्व. सरालय. सरगृहं यस्मिन्निति वा । प्रत्यक्षानिव पुरोवर्तमानानिव । मनु- भवामि स्मृतिशयेन प्रत्यक्षीकरोमि ॥ १७ ॥ कान्ताराणि दुर्गमवानि । मयानकं भयजनकम् । त्वयेति । मधुगन्ध एषु मस्तीवि मधुगन्धीनि वेपु बनेषु इह कान्तारेषु भारमते प्रीति प्राप्तवत्येव । पुत इयत माह-स्नेहस्तस्याः स तादृश इति । 'हृदयं त्वर जानानि प्रीवियोग परस्परम्' इत्युचरीला परिच्छेदा- तीत इत्यर्थ. ॥१०॥ नेति । यस्य प्रिय. ग्रीतिमान् प्रौतिविषयो वा यः जनः किंचिदपि न फुर्वाण सन् किंचित्कारणलेशेनापि शून्यः सन् सीरी. खोयमुसैः करणे दुसान्यपोहति नारायति । तत् दुःसनातहेतुभूतो जनः । विधेयप्राधान्यात नपुंसकत्वम् । तस्य अपोहनीयदु सरतः पुररस रिमपि विलक्षण द्रव्य भन्य- वस्तु । 'द्रव्यं च भव्ये इत्यनुशासनम् । यद्वा,-सौस्यैरिति इत्थंभूतलक्षणे तृतीया। तथा च सौख्ये विविध मुसितः प्रियः इष्टो य. जन यस्य न किंचिदपि पुर्या: सस्पातिरेविय्यापारपाशून्यः सन् दु गानि अपोहति तदिलादि पूर्ववत् । दुस- नितिहेतुण्यापारलेशस्य सन्नपि यमुराविशिष्ट. यः स्वस्र यदु गनिति प्रति पारण तं प्रनि तस्स निस्तुलभय्यदध्यत्वमिति भावः । एवं पाई सीनाविपये ftचि काररेशयन्योऽपि मुसित. सन् तहु सनिवर्वक पति कान्तारगमनं युपमे- येत हदयस्थितोऽयं ॥१९॥ यथेति । पर्यन्तः अभ्यप्रदेश साम्रपाना- पाटा0-1 सताम्मसः'. २'मपानरस्य'. सीदारमतेशामा ४ दुस'.५ 'पर्वत..

·. द्वितीयोऽङ्कः। मण्डितान्यसंघान्तविविधमृगयूथानि पश्यतु महामागः प्रशान्तगम्भी- राणि श्वापदकुलशरण्यानि महारण्यानि। इह समदशकुन्ताकान्तवानीरमुक- प्रसवसुरमिशीतस्वच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणामश्यामजम्यूनिकुञ्ज- स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः ॥ २०॥ अपि च,- दधति कुहरभाजामत्र भल्लूकयूना: मनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकृतानि । शिशिरकटुकपायः रत्यायते साहकीना- मिभदलितविकर्णग्रन्थिनिप्यन्दगन्धः ॥२१॥ रामः-(सवाप्पस्तम्भम्।) भद्र ! शिवास्ते पन्यानो देवयानाः । प्रलीयस पुण्येभ्यो लोकेभ्यः । शम्बूका-यावत्पुराणनदार्षिगगस्त्यमभिवाद्य शाश्वतं पदमनुप्रवि- शामि । (इति निष्कान्त.) एतत्पुनर्वनमहो कथमद्य दृष्टं यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरा वसन्तः । आरण्यकाश्च गृहिणश्च रताः स्वधर्म सांसारिकेषु च सुखेपु वयं रसज्ञाः ॥ २२॥ एते त एव गिरयो विरुवन्मयूरा- स्तान्येव मत्तहरिणानि चनस्थलानि । सरव. ठायातरवः, प्रशान्तानि गनुद्वेगजननानि । इति । शकुन्ता. पक्षिणः । बानीराः केतसविशेपा. । गुसराणि शन्दवन्ति भूरीणि सोतासि यास ता. ॥२०॥ यतीति । कुहरभाजां गुहार्तिना भइयूनां क्षाणां अनुरसिवेन अनुरणनेन गुरुणि महान्ति अम्बूकृतानि निष्टीयनशब्दानि स्थानं पृद्धिं वैपुल्य वा दधति भजन्ति । निष्यन्दः सरसवः स्यायते वर्धते विसरति वा ॥२१॥ देवयानाः देवयाननामाः । ते च 'अमिज्योतिरहः शुलः पण्मासा उत्तरायणम्' इत्युकाः । 'लोकेभ्य लोगननुमविनुम् । एतदिति । गृहिणः गृहमेधिनः । सांसारिकेषु जन्म- पाडा-१ 'मध्यमारण्यकानि ।'

·उत्तररामचरिते आम वञ्जुलरुतानि च तान्यमूनि नीरन्धनीपनिचुलानि सरित्तटानि ।। २३ ॥ मेघमालेव यश्चायमारादिव विभाव्यते । गिरिःप्रस्रवणः सोऽयं यत्र गोदावरी नदी ॥२४॥ अस्यैवासीन्महति शिखरे गृध्रराजस्य वास- स्तस्याधस्ताद्वयमपि रतास्तेपु पोटजेषु । गोदावर्याः पयसि वितैतानोकहश्यामलनी- रन्तःकूजन्मुखरशकुनो यत्र रम्यो बनान्तः ।। २५ ।। अत्रैव सा पञ्चवटी यत्र चिरनिवासेन विविधविसम्भातिप्रसनसा- क्षिणः प्रदेशा प्रियायाः प्रियसखी च वासन्ती नाम वनदेवता । किमि- दमापतितमद्य रामस्य : संप्रति हि,- चिराद्वेगारम्भी प्रस्त इव तीव्रो विपरसः कुतश्चित्संवेगात्प्रचल इव शल्यस्य शकलः । व्रणो रूदग्रन्थिः स्फुटित इव हुन्मर्मणि पुनः पुराभूतः शोको विकलयति मां नूतन इव ॥ २६ ॥ फलभूतेषु ॥ २२ ॥पत इति । विरुवन्मयूरा पूजदर्हिग ॥ २३ ॥ मेघमा- लेति । मेघमाल्य मेघमालासदृश य अय पुरोवर्तिपदार्थ आरादिय समीपस्थ इव विभाव्यते ज्ञायते । यत्र गिरी गोदावरी नदी स प्रप्तपणो गिरि ॥ २४ ॥ अस्यैवेति । मुसरशन पूजत्पक्षियुक्त अत एव अत- पूजन सय जमिन स्थित ॥ २५ ॥ यति । विसम्भा खैरविलासा । चिरादिति । तीम स्पर्श- दशायामपि दु सह । अनेन अज्ञातस्पर्शविषविशेषग्यासि । चिरात् भूयास काल शमित्वा । बैग वेदनाशैम्य आरम्भपति उत्पादयतीति येगारम्गी । भनेन पूवाप- विषविशेषव्यावृत्ति । प्रस्त यताहल्यादी पर्ग ततोऽन्यन साडे प्रयत दलनादिना दु सहप्रसरण य विपररा वत्मा इलर्थ । 'रस'शन्देन विशेषोत्कयों विवक्षित । पुतश्विा यस्मासम्माचिर संवेगन् सप्रमादिजन्यान् निर्घातार प्रचल शन्यस यागाप्रस्य शक्ल सन्द इच स्थित । स हि मरणभयादनमूद एर विष्टति । स्टा प्रादुर्भता प्रथय उपना यस्सार स तथोष । एटित दति हुन्ममी मग इव पदयममातिना घाचि रससाविमगर. पाभ्यां प्रयमो दृष्टान्त । प्रतिगर्यत्वदाप्युदासाय दिनीय । सपफालपण्या. पतये तृतीय । विशेषमाह-मूतन इयेति । विकलपति से बरोगी ॥२६॥ पाटा0-1"टवानि'.२ "नीर". ३ श्यामरानों'.. 'पनीला'.

·द्वितीयोऽङ्कः। - तथाविधानपि तावत्पूर्वसुहृदो भूमिभागान्पश्यामि । (निरूप्य।) अहो, "अनवस्थितो भूतसनिवेशः । तथा हि,- पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तन सरिता विपर्यासं यातो धनविरलभावः क्षितिरुहाम् । वहोटं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमिति बुद्धिं द्रढयति ।। २७ ।। हन्त हन्त, परिरहन्तमपि मां पञ्चवटी सेहोहलादाकर्पतीव । (सक- गम् ।) यस्यां ते दिवसास्तया सह मया नीता यथा स्वे गृहे यसंवन्धकथामिरेच सततं दीर्घाभिरास्थीयत । एकः संप्रति नाशितप्रियतमस्तामेव रामः कथं पापः पञ्चवटी विलोकयतु वा गच्छत्वसंभाव्य वा ॥२८ अनवस्थितो भूतसनिवेश अनियता पदार्थस्थिति । पुरेति । अहो कालात् दृष्टं बहुकालमदृष्ट्वा दृष्टम् । ल्यब्लोपे परमी । यद्वा,-पूर्वदर्शनकालबहुविप्रकटकाले इटम् । “सप्तमीपञ्चम्यौ' (पा २३v) इति पञ्चमी । तदिदमिति घुद्धि प्रत्यभिज्ञानम् । अन प्रस्तुतत्तान्तवर्णनात् अप्रस्तुतमाणिकुटुम्बोपचयापचय- परिस्कृर्तिरिति धुवलयानन्दवृत् ॥ २७ ॥ यस्यामिति । खे गृहे यया यस्या ते दिवसा नीता निरुपलबलरामणीयवादिभि खगृहतुल्याया यस्या पचवा नीता अतिवाहिता । न केवले राजयो नीता , किंतु दिवसा अपि नीता इति दिवस'- पदेन व्यज्यते । तेन स्वगृहापेक्षया चैलक्षण्यमपि पचवट्या । तन हि राज्यतन्त्रा- दिना दिवसेपुन सहारस्थानं घटते। तया सह मयेति वाऽन्वय । खरहे गुरसनिधि- विरोहितप्रणयपारतच्यसकोचात् खग्रहाद्विशेष । यत्सबन्धक्थाभि कामि । आस्थीयत । तिष्ठते वे लट् । एक्कारेण वाग्व्यापारान्तरप्रतिषेध । 'यत्वथाभि' इत्यनुक्या 'यत्सरन्धक्याभि' इत्युके पश्चवटीपरिसरवर्तिनामपि रामणीयक ध्यज्यते । भन्न 'सरन्यमापनाली राम सध्यामुपागमत्' इत्युपरीन्या सर्वगलं बुद्धिम्पत्लात् तथेत्युत्तम्। तामेव, न तु भा बाचिदित्यर्थ । वियोगे हि रम- णीयवस्तुदर्शनमान दु सहम्, किं पुन सहानुभूतरमणीयदर्शन दु सहमिति। एक येवल । सीताशून्य इति भाव । ननु राज्ञ शुद्धान्त एव स्थित्याया क्य सह- गमन घटते ? पुरै प्रतिगमने तु सुलभमेन तदर्शन मिति लिमिहासाहितमिल्सनाह- नाशितप्रियतम इति । नाशितलमपि देवाधीनं चेत् कथंचित् सह्यत एव, ननु तथा, किंतु भदधीन एव नाश इति दु सातिशयो व्यज्यते । ननु तर्हि यत्र सा पाटा0-1 तथापि तरपूर्व".२ लेहो पला".३'संयन्धि'. 'तामद्य'.

·उत्तररामचरिते - (प्रविश्य ।) शम्बूका-जयतु देव. । देव ! भगवानगस्त्यो मत्त श्रुतसनिधा- नस्त्वामाह-'परिकल्पितावरणमङ्गला प्रतीक्षते वत्सला लोपामुद्रा, सर्वे च महर्षयः । तदेहि, संभावयास्मान् । अथ प्रजविना पुष्पकेण खदेशमुपगत्याश्वमेधाय सज्जो भा' इति । रामः-यथाज्ञापयति भगवान् । शम्बूक:-इत इतो देव.। रामः-(पुष्पक प्रवर्तयन् ।) भगवति पञ्चवटि ! गुरुजनादेशोपरो- धात्क्षणं क्षम्यतामतिक्रमो रामस्य । शम्बूक:-देव ! पश्य,- गुजत्कुञ्जकुटीरकौशिकघटाघुकारवत्कीचक- स्तम्बाडम्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चाभिधोऽयं गिरिः। एतस्मिन्प्रचलाकिनां प्रचलतामुद्वेजिताः कूजिते- रुद्धेलन्ति पुराणरोहिणतरस्कन्धेपु कुम्भीनसाः ॥२९॥ तत्रैव गम्यतामित्यत्राह-पाप इति । मरणप्रतिबन्धपापवानित्यर्थ । 'तथाप्येर प्राण स्फुरवि न तु पापो विरमति' इत्युक्के । असभाव्य असमान्य राम पञ्चवर्टी विलोकयतु । वेत्यन्याशीत्या सर्वथा न मस्वरूपविओग्नमसंभाव्य गमन येति व्यज्यते । 'सप्रति नाशितप्रियतम' इत्योन आईदु सत्यं व्यज्यते । सर्वया प्रिया- रामेसारभ्य एतच्योरपर्यन्तमनुरागप्रकाशन विशिष्टवचनरूपं पुष्प नाम सध्यममु- पम् ॥ २८॥ भगवानिति । मत्त थुन सनिधानं त्वत्सामीप्य येन स । 'मा' इति रामागमनात्यानु दिव्यपुरुषस्यागस्वं प्रति गुरुपायत्वं क्वेरभिमतमिति ध्यज्यते । 'भारत्यातोपयागे' (पा १।४।२९) इति पयर्माविधानार । परिष. ल्पितेति । आवरणमा नीराजनादिरम्।राणमुद्रा अगस्वपती प्रतीते तक्षणा विष्टति, लत्तमर्चव्यापारा तिटतीसर्थ । अय प्रजाविना प्रष्टयेगा । एशि- मेति शापना फर्मधारयादिनि । प्रयतयन् गमरन् । गुरुननस्य अगस्त्यम्य आदे- शोपरोधार आशासरमादेनो । अतिपम असभाव्यगमनम्प । अग्रेष्टजनानुन यात पर्युपासने नाम सध्यामुरम् ॥ गुअदिति । पुमा एप' पुनीरा गुणा पाठा०-! 'भयन्". २'वविमानायवरण" ३ ('इतसहि दे अपनपतु पुप्पर"सार". ५'पौन'. रिण:-leri छ दमारूपये (IN) 'पुष यासपी पारी qjाधिन (३४)ी ताम्।

·द्वितीयोऽ। ६५ मपि च,- एते ते कुहरेषु गद्गदनदद्गोदावरीवारयो मेघालन्वितमालिनीलशिखराः क्षोणीभृतो दाक्षिणा। अन्योन्यप्रतिघातसंकुलचलत्कल्लोलकोलाहलै- रुत्तालास्त इमे गभीरपयसः पुण्याः सरित्संगमाः॥३०॥ (इति निष्कान्ता सर्वे। इति द्वितीयोऽङ्कः - । अव्यक्त शब्दवन्त पुञ्जकुटीरा येषा ते । कौशिरघटा घूकपङ्क्षय तासा धुकारा एष सन्तीति तद्वन्त कीचमा तेपा रन्ध्रयता घेणुविशेषाणा स्तम्त्या काण्डा वेषा- माडपर, सभ्रम हेन मूकानि जोपमाफीनानि मौलिकुलानि यस्य स तमोका । कौशाभिध तन्नामकोऽय गिरि । प्रचलास्निा मयूराणाम् । रोहिणतरव हरिच- न्दनरक्षा । कुम्भीनसा सर्पा । उद्वेठन्ति वेपन्ते । 'वेट चलने' ॥ २९ ॥ एत इति । पुहरेषु गुहामु गद्रद यथा तथा नदन्ति शब्दवन्ति गोदावरीवारीणि येषु तथोष । शिखरान मालि । पर्वताग्र शिसरमिति इह भेदः। लोणीमरा पर्वता । दाक्षिणा दक्षिादिशावर्तिन । एते ते पूर्व भवता दृष्टा । अन्योन्यप्रतिघातेन पर- स्परप्रयासारनेन सकुला निनिडा चरन्त कहोला तरजा पा कोराहल कलरले उत्ताला उस्यणा सरित्सगमा नदीसगमा ॥३०॥ बाबूलवंशजनु पो भूसारजवीरराघवार्यस्य । उत्तररामचरिनन्याय्यायामयसितो द्वितीयोऽद ॥ इति श्रीराधूलबीररायविरचितायां भयभूतिमायतलस्पर्शिनी समाख्यायामुत्तररामचरितव्यास्यायां द्वितीयोऽङ्कः।

·तृतीयाङ्कस्य कथावस्तु । प्रस्तुते नृदेहघृक्तमसा-मुरलानदीसंवादात्मके विष्कम्मके वक्ष्यमाण- मितिवृत्तम् । रामो ह्यगस्त्याश्रमात् परावृत्तो दण्डकारण्यं संप्राधस्तत्र- स्थवृक्षगिर्यादिकमवलोक्य पूर्ववृत्तं समनुस्मरन् सीताया विप्रलंभशो- केन परामूत; सकिं करिष्यतांति साराकान्त.फरणा तत्रभवती मागी. रथी वैदेहीसमन्विता गोदावरीपरिसरे दण्डकारण्यस्यैकदेशं संप्राप्त- ती। मूतलवर्तिन्यपि वैदेही न कस्यापि प्राणिमात्रस्य दृष्टिगोचराइ- भवत् । सीतावियोगविषण्णं रामं संमूठितमवेक्ष्य दूनहदया सीतापि -ससंम्रमं तत्रागत्य अदृश्यस्तरुपतयैवसस्तपाणिसंस्पर्शतं परामृष्टवती। सोऽपि तस्या. करस्पशेन सम्यगानदित. सन् सद्य एव संज्ञा लेभे । ततो नयने चोन्मीत्य इतस्ततः प्रसारितदृष्टिर्न किमपि प्राणिमात्र तत्रालक्षयत् । अथ च तीर्याग्नमकरिकलमगिरिहरिणकादिपूर्वपरि- चितानवरोक्य पूर्ववृत्तान्तान्प्रत्यक्षानिवानुभवन् रामो हि पुनः कोषपराहत. रुदन वनदेवतया वासन्या सम्यगुपालन्धः सन् पुनश्च मूच्छामासादितवान् । सीताप्पष्टिगोचरा सती पूर्ववदेव रामं वक्षसि ललाटे च समस्पृशत् । तेन च पुनरपि रामधेतना समाससाद । ततश्च रामः सार सारं बहु विडम्य समुपक्रान्तमश्चमेपयशं समाप- यिभ्यन् यथाकथमपि पुष्पकविमान समारहायोप्या संवतस्से ।

·तृतीयो। (नतः प्रविश्यति नदीद्वयम् ।) एका-सखि मुरले ! किमसि संम्रान्तेव ? मुरला-सखि तमसे ! प्रेपितास्मि भगवतोऽगस्त्यस्य पल्या लोपामु- द्रया सरिद्वरा गोदावरीमभिधातुम् । जानास्येव यथा वधूपरित्यागा- स्मृति- अनिभिन्नो गभीरत्वादन्तर्गुढघनव्यथः । पुटपाकमतीकाशो रामस्य करुणो रसः ॥१॥ तेन च तथाविधेष्टजनकप्टविनिपातजन्मना प्रकृष्टगद्गदेन दीर्घशोक- संतानेन संप्रति परिक्षीणो रामभद्रः । तमवलोक्य कम्पितमिव कुसुम- .समवन्धनं मे हृदयम् । अधुना च प्रतिनिवर्तमानेन रामभद्रेण नियत- मेच पञ्चवटीयने वधूसहनिवासविसम्भसाक्षिणः प्रदेशा द्रष्टच्याः तत्र च निसर्गधीरस्याप्येवंविधायामवस्थायामतिगम्भीराभोगशोकक्षोभसंवेगा- पदे पदे महाप्रमादानि शोकस्थानानि शङ्कनीयानि रामभद्रस्य । तद्भगवति गोदावरि ! त्वया तत्रभवत्या सावधानया भवितव्यम् । वधूपरित्यागात् पापरित्यागात् । अनिर्भिन्न इति । करणो रस. इएजनवियोग- जन्यदुःखातिशयात्मकरसः पुटपाकप्रतीमशः लोहादिमयसंपुटान्तर्वतिसंतापनसदृश इत्यर्थः ॥ १॥ तेनेति । तथाविधेष्टजनस्य सीतायाः कष्टविनिपातान् दुःखमयपि- क्षेपात् जन्म उत्पत्तिः यस्य तयोतेन । प्रकृष्टोऽधिक. गद्गदः गद्गदशन्दः येन तथो- फेन । 'प्रार्पगद्गदेन' इति पाठे प्राण गद्गदो यस्मिन्निति विग्रहः । दीर्घशोकसंता- नेन दीर्घदु.सपरिवाइण, परिक्षीणः कार्यदौर्बल्यादियुक्तः । पुमुमेन सम बन्धन मायेति विप्रहः, धुनुमतमबन्धनम् । तद्वत् मुच्छेदमित्यर्थः अधुनेवि । वधूसह- निवासे ये विसम्माः खैरलीलाः तत्साक्षिणः तत्साक्षात्कारः प्रदेशाः वनोद्देशाः नियतमित्यसंदेहवाचि । तत्रेति । गम्भीर मामोग मायामो अस्य तथोक्तो यः सोस तेन जातस्य धोभस प्रतिविपर्यासस्य संवेगार अंगातिशयात् । महान प्रमादः अनवधानता येषु तथोकानि। संज्ञाच्छेदकारीणीत्यर्थः। शोवस्थानानि जगतां शोरनिमित्तानि । रामात्याहितानीति भावः । सावधानया अवधानं मनसो विषया- पाठा०-१'प्रकृष्टतां गतेन'.२ मतितरां'.३ सयन्धनं.५"निप्रमादस्था". टिप्प-1 पुटपकविषिरुका साधरसंहितायां 'पुटपाकस गात्रेय देपसांगारव- ले चमगुल स्यूल इयां गुठमात्रया' इति । 4 ·૬૮ उत्तररामचरित वीचीवातैः शीकरक्षोदशीतैराकर्षद्भिः पद्मकिजल्कगन्धान । मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं स्वैरं स्वैरं प्रेरितैस्तर्पयेति ॥ २ ॥ तमसा--उचितमेव दाक्षिण्यं सेहस्य । संजीवनोपायस्तु मूलत एव रामभद्रस्य संनिहितः । मुरला--कथमिव !. तमसा-~-तत्सर्व श्रूयताम्-अस्ति खलु पाल्मीकितपोवनोपकण्ठा परित्यज्य निवृत्ते सति लक्ष्मणे सीता देवी प्राप्तप्रसववेदनमतिदुःखसंवेगा- दात्मानं गङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती । तदैव तत्र दारकद्वयं च प्रसूता । भगवतीभ्यां पृथ्वीभागीरथीभ्यामप्युभाभ्यामभ्युपपन्ना रसातलंच नीता। स्तन्यत्यागात्परेण दारकद्वयं च तस्य प्राचेतसस्य महर्गादेव्या समर्पितं खयम् । सुरला-(सविस्मयम् ।) ईदृशानां विपाकोऽपि जायते परमाद्भुतः। यत्रोपकरणीभावमायात्येवंविधो जनः ॥३॥ तमसा-इदानीं तु शम्बूकवृत्तान्तेनानेन संभावितजनस्थानं राम- भद्रं सरयूमुखादुपश्रुत्य भगवती भागीरथी यदेव भगवत्या लोपामुद्रया स्नेहादाशक्षितं तदेवाभिशय सीतासमेता केनचिदिव गृहाचारव्यप- देशेन गोदावरीमुपागता। न्तरसंचारविमुखता तत्सहितया । वीचीति । शीकराणा सोदैः सूक्ष्मांशैः । पाकिझाकानां भरविन्दकेसराणां गन्धान सौरभ्याणि आकर्षद्भिः हरद्भिः। 'शीक- रक्षोद' इत्यनेन शैत्यमुक्तम् । 'पद्मकिजल्कगन्धान्' इत्यनेन सौरभ्यमुक्तम् । 'आक- पद्रिः' इत्यनेन मान्यमुकम् ; बहनाशक्तावेव कर्षणसंभात् ।खैर निःशङ्कम् । अत्र खैरमित्युत्या सुरभिशीरालमृदुपाता अपि विरहिणामनर्थकारिण इति न शक्यम् । विरहिणां चैतन्यदशायामेव दुःसहा इमे । मूछितानां तु प्राणप्रतिष्ठापनकरा एव। नातस्त्वयातिशङ्का कर्तव्येति व्यज्यते ॥ २ ॥ उचितमिति । दाक्षिण्यं सामर्थ्य, उहापोहात्मकज्ञानवत्वं वा । मूलतः सीतारात्, मूलमिति सीतोच्यते । मौलिक इति पाठेऽप्यर्थः प्रागिव । वाल्मीकीति । प्राप्तप्रसववेदनं जातमसवदुःखम् । आत्मानं खम् । दारकद्वय शिशुदयम् । प्रसूता प्रसूतवती । अभ्युपपन्ना 'संगता । खन्य त्यागात्परेण सन्यत्यागानन्तरम् ॥ ईदृशानामिति । विपाकः दशा । उपकरपी- भावमुपकरणत्वम् ॥ ३ ॥ इदानीं त्विति । उपश्रुत्याकये। तत् सर्व श्रूयता- पाठा०-१ "नागमनं. २ " विलोकिनुमा". - ।

·तृतीयोऽङ्कः । मुरला--सुष्टु चिन्तितं भगवत्या भागीरथ्या राजनीतिस्थितस्यास्स खल तैश्च तैश्च जगतामाभ्युदयिकैः कार्याप्तस्य रामभद्रस्य नियता- श्चितविक्षेपाः । अव्यग्रस्य पुनरस्य शोकमात्रद्वितीयस्य पञ्चाटीप्रवेशो महाननर्थ इति । तत्कथं सीतया रामभद्रोऽयमाश्वासनीयः स्यात् ! तमसा-उक्तमत्र भगवत्या भागीरथ्या 'वत्से देवयजनसमवेसीते! अद्य खल्वायुप्मतोः कुशलवयोदशस्य जन्मवत्सरस्य संख्यामङ्गल- अन्थिरभिवर्तते । तदात्मनः पुराणश्वशुरमेतायतो मानवस्य राजर्पिवंशस्य प्रसवितारं सवितारमपहतपाप्मानं देवं स्वहस्तावचितैः पुप्पैरुपतिष्ठस्त्र । न त्वामवनिपृष्ठवर्तिनीमसत्प्रभावानदेवता अपि द्रक्ष्यन्ति किमुत माः' इति । अहमप्याज्ञापिता 'तमसे । त्वयि प्रकृष्टप्रेभैव वधू- र्जानकी । अतस्त्वमेवास्याः प्रत्यनन्तरीभव' इति । साहमधुना यथादिष्ट- मनुतिष्ठामि । मुरला-अहमप्येतं वृत्तान्तं भगवत्यै लोपामुद्रायै निवेदयामि । रामभद्रोऽप्यागत एवेति तर्कयामि । तमसा-तदियं गोदावरीहदानिर्गत्य,- मित्यारभ्य प्राषिश्रेयोवितरणरूपपीजस्य अन्वेषणात् गर्भसंघिरयम् । 'गर्भस्तु .दृष्टनष्टस्य मीजस्यान्वेपणं मुहुः' (द.रू.१।३६) इत्युक्तेः । फेनचिदिवं गृहाचार- न्यपदेशेनेल्सन प्रस्तुतोपयोगिच्छमाचरणरूपं अभूताहरणं नाम संध्यमुक्तम् ॥ सुष्ठिति । राजनीतिस्थितस्य क्षत्रियोचितराज्यपरिपालनात्मकधर्मनिष्ठस्य । अभ्युदयाय भवन्तीत्याभ्युदयिशनि इति विग्रहः । तैः आभ्युदयिकैः । चित्त- विक्षेपाः हृदयतोदाः । भव्यप्रस व्यापारान्तरशन्यस्य । अनर्थः तदुःसहेतुः। एप तत्त्वार्थानुकीर्तनरूपो मार्ग उकः ॥ द्वादशस्य जन्मवत्सरस्य संख्यामग- लमन्दिरमिवर्तते संख्यापूर्तिहेतुकमालमन्धिः । वत्सरे क्सरे शिशूनां जन्मन- क्षत्र मान्युत्सवं कृत्वा मगलार्य करे पट्टसूत्रादिना स्त्रियो ग्रन्थि कुर्वन्ति । स तु करे घलयरूपेण तिष्ठतीत्युपदेशः । मानवस्य मनुसंवन्धिनः । प्रसविता जनकम् । अपहतपाप्मानं निरस्तसमस्ताविद्यादिदोपगन्धम् । देवं जगत्सष्टनादि- लीलाशालिनम् । अब 'एष सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदेति' इत्यन्तरादित्य विद्या प्रत्लमिज्ञा- पिता । तत्र च कप्यासचुला नारायण एव प्रतिपाद्य इति स्पष्टमेव । उपतिष्टस्त्र सेवख । अत इति । प्रसनन्तरीभव अनुचरीभव ॥ रामभद्रः इति । तयामि पाठा०- 'राजधानीस्पिद". २'चारिणी'. ३ निष्काम्य'. टिप्प-1 'भभूताइरण इम' इति उगम् ।

·उत्तररामचरिते परिपाण्डुदुर्बलकपोलसुन्दरं 'दधती विलोलकवरीकमाननम् । करुणस्य मूर्तिरथवा शरीरिणी . विरहव्यथेव वनमेति जानकी ॥ ४ ॥ मुरला-इयं हि सा,- किसलयमिव मुग्धं वन्धनाद्विप्रलूनं हृदयकमलशोपी दारुणो दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डु क्षाममस्याः शरीरं शरदिज इव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ ५॥ (इति परिक्रम्य निष्कान्ते।) इति शुद्धविष्कम्भः। (नेपथ्ये) जोत जात ! (ततः प्रविशति पुष्पावचयव्यमा सकरुणौत्सुक्यमाकर्णयन्ती सीता। सीता-अम्महे, जाणामि पिअसही वासंदी व्याह्रदिचि । [भहो, जानामि प्रियसखी वासन्ती व्याहरतीति।] (पुनर्नेपथ्ये।) सीतादेव्या स्वकरकलितैः सल्लकीपल्लवा?- रये लोलः करिकलभको यः पुरा वर्धितोऽभूत् । अनुमिनोमि । परिपाण्ड्विति । करणस्य इष्टवियोगजन्यदुःखातिशयस्य मूर्तिः आकारो का । विरहव्यथा विरजन्यसंतापादिरूपा ॥ ४॥ किसलयंमिति । परिपाण्डु उक्तरीत्या अतिम्लानत्वेऽपि लावण्याविरोधिपाण्डुतोक्ता । प्रीप्मविरहताप. योरयमेव विशेष. यत् ग्रीष्मस्य लावण्यनाशकत्वम्, विरहस्य तु तदभाव इति । तथा च कालिदासः-'समस्तापः कामं मनसिननिदाधप्रसरयोर्न तु ग्रीष्मस्यैवं मुभगमपराद्धं युवतिषु' इति । एवं सुभगं न, एवं लावण्यापरित्यागेन रमणीयं न भवतीत्यर्थः । तथाह भगवान्वाल्मीकिः-'ज्योत्स्नातुपारमणिना पौर्णमास्यां हि लक्ष्मण! । शीतेन चातपश्यामा दृश्यते न च शोभते । इति । ग्रीष्मस्यातपश्या- मेति लावण्यनाशकत्वम् । क्षामं कृशं ग्लपयति म्लानं करोति । शरदिजः शरत्का- लजः । 'प्रावृट्शरत्-' (पा. ६६३।१५) इत्यादिम्णालुक् । अत्र लिङ्गादभ्यूहनरूप अनुमानं नाम संध्यगमुफम् ॥ ५॥ शुद्धविष्कम्भ इति । संस्कृतात्मकविष्कम्भ इत्यर्थः । विष्कम्भखरूपं तु-'वृत्तवर्तिप्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तु विष्कम्भो मध्यपात्रप्रयोजितः ॥ (द. रू. ११५९) इति । केवलसंस्कृतप्रायः पाटा0-1 "कुसुम". २ 'प्रमादः प्रमादः'.

·तृतीयोऽङ्कः । सीता--किं तस्स: [कि तस्य ?] (पुनर्नेपथ्ये।) वध्वा साध पयसि विहरन्सोऽहमन्येन दो- दुद्दामेन द्विरदपतिना संनिपत्याभियुकः॥ ६॥ सीता-(ससंघम कतिचि पदानि गत्वा । ) अन्नउच! परिचाहि परि- चाहि मह तं पुत। (विचिन्य।) हद्धी हद्धी, ताई एल चिरप- रिइदाई अक्सराई पंचवटीदंसणेण मं मंदमाइणि अणुबंधति । हा अज- उत्त। भार्यपुनः परित्रायस परित्रायस्त्र मम तं पुत्रकम् । हाधिक हा धिक्, तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि पचवटीदर्शनेन मां भन्दभागिनीमनु- यन्ति । हा आर्यपुत्र !] (इति भूर्च्छति ।) (प्रविश्य।) तमसा-समाश्वसिहि समाश्वसिहि । (नेपथ्ये।) विमानराज ! अव स्थीयताम् । सीता-(समाश्वस्य, ससाध्ययोल्लासम्) अम्महे, जलमरमरिअमेहमंथ- रत्यणिगंमीरमंसलो कुदो णु भारईणिग्योसो भरंतकण्णविवरं मं वि मेंदगाइणि शत्ति उस्सुआवेइ । [ अहो, जलभरमरितमेघमन्थरसनिव- गम्भीरमासकः कुतो नु भारतीनि?पो नियमाणकर्णविवरा मामपि मन्दमा. गिनी झटिस्युरमुकापयति ।] तमसा-(सस्मितास्त्रम् ।) अयि यत्से । अपरिस्फुटनिकाणे कुतस्त्वेऽपि त्वमीदशी । स्तनयिलोर्मपूरीय चकितोत्कण्ठितं स्थिता ॥७॥ शुद्ध इति ॥ व्याहरति वदति ॥ सीतेति । सारसलित स्वराभ्यां दत्तरित्यर्थः । मचा साधे स्त्रिया सह । उद्दामेन उरटेन सनिपल खयमापल । अभियुचार प्रत्सर्धितया संगतः ॥ ६॥ आर्यपुत्रेति । परिमायखेति । एप ह्यपकारिजनाद मीतिरूम उद्वेग उक्त । तानीति । अक्षराणि आर्यपुत्रेति वर्णः। अनुवन्ति अनुसरन्ति । मन्दभागिनी अल्पपुप्पालाम् । अलेवि। मांसलः स्फीतः । भारतीनिर्पोपः व चारपप्वनिः । उत्सुसापयति उत्सस्टितां करोति । सरसंयोगेन पाटा0- 'निखाने'.२ सप्तमश्लोकस्य टीका नोपलब्धा ।

·७२ उत्तररामचरिते सीता-मअवदि ! किं भणासि अपरिप्फुडेत्ति : सरसंजोएण पञ्चहिजाणामि गं अजउत्तेण एव एदं वाहरिदं । भगवति! कि भण- सपरिस्फुटेति ? स्वरसंयोगेन प्रत्यभिजानामि नन्वार्यपुत्रेणैवैतन्याहृतम् । तमसा-श्रूयते तपस्यतः किल शूद्रस्य दण्डधारणार्थमैक्ष्वाको राजा दण्डकारण्यमागत इति । सीता-दिटिआ अपरिहीणधम्मो खु सो राआ। [दिष्ट्या भपरि- हीनधर्मः खलु स राजा।] (नेपथ्ये।) यत्र दुमा अपि मृगा अपि वन्धवो मे यानि प्रियासहचरश्चिरमध्यवात्सम् । एतानि तानि बहुकन्दरनिर्झराणि गोदावरीपरिसरस्य गिरेस्तटानि ॥८॥ सीता--( दृष्ट्वा ।) दिविआ कहपहादचंदमंडलापंडरपरिक्खाम-. दुबलेन आआरेण णिअसोम्हगंमीराणुभावमेत्तपञ्चहिजेजो एब अज- उत्तो होदि। भअवदि तमसे! धारेहि मं। [दिष्या कथं प्रभातचन्द्र- मंडलापाण्डरपरिक्षामदुर्वलेनाकारेण निजसौम्यगम्भीरानुभावमात्रप्रत्यभिज्ञेय एवार्यपुत्रो भवति । भगवति वमसे! धारय माम् ।] (इति तमसामाश्लिष्य मूर्छति ।) तमसा-वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि। (नेपथ्ये।) अनेन पञ्चवटीदर्शनेन- अन्तर्लीनस्य दुःखाग्नेरद्योद्दाम ज्वलिप्यतः। उत्पीड इव धूमस्य मोहः प्रागावृणोति माम् ॥ ९ ॥ खरसंदर्भण प्रलभिजानामि तदिदमिति वेधि । श्रूयत इति । तपस्यतः तपयरतः कण्वादिरयम् । दण्डधारणा अपराधानुगुणशिक्षणार्थम् । ऐश्वाकः इक्ष्वाकुवंश्यः। 'दण्डिनायन (पा. ६४|१४) इलादिसूत्रेण टिलोपः ॥ अपरिहीनधर्मः अन्यूनधर्मः ॥ यत्रेति । अध्यवात्सम् उपितवानलि । 'उपान्वधावसः' (पा. १४४८) इति कर्मत्वम् । एतानीते । गोदावरीपरिसरस्स गोदावरीसमी- पवर्तिनः ॥ ८॥ परिक्षामदुर्वलेन दुर्वलायमानेन । पाठान्तरम् ‘परिक्षामधूसरेष इति । अविकृशेन दुर्बलेन चेत्यर्थः ॥ अनुभावमात्रप्रत्यभिज्ञेयः प्रभावन कैवलं प्रत्यभिज्ञातुं शक्यः ॥ अन्तर्लीनस्येति । अन्तलानस्य अन्तटस। पाठा०-१- " ·। तृतीयोऽङ्कः। हा प्रिये जानकि तमसा-(स्वगतम्।) इदं तावदाशक्तिं गुरुजनेन । सीता--(समावस्य।) हा, कहं एद ! [हा, कथमेतत् ] (पुनर्नेपथ्ये।) हा देवि दण्डकारण्यवासप्रियसखि विदेहराजपुत्रि! ! (इति मूति।) सीता-हद्धी हदी, मं मंदगाइणि बाहरिब आमीलिदणेत्तणी- लप्पलो मुच्छिदो एव्य । हा, कहं धरणीपिटे णिरुद्धणिस्सासणीसहं विपल्हत्यो । भअवदि तमसे ! परिताएहि परिहाएहि । जीवावेहि अजउत्तं । [हा धिक् हा विक्, मां मन्दभागिनी ध्याहृत्यामीलितनेग्रनी- लोपलो मूञ्छित एव । हा, कर्य धरणीपृष्ठे निस्दनिवासनिःसहं विपर्यम्तः ? भगवति तमसे! परित्रामस्व परित्रायस् । जीवयार्यपुत्रम् ।] (इति पादयो: पति।) तमसा-- त्वमेव ननु कल्याणि! संजीवय जगत्पतिम् । मियस्पर्शी हि पाणिस्ते तत्रैप निरतो जनः ॥१०॥ सीता-जं होदु तं होदु । जह भअवई आणवेइ । पदया समयनु । यथा भगवत्याज्ञापयति । ] (इति सरंभ्रम निष्कान्ता।) रहाम उल्वर्ण यया तथा अद्य ज्वलिन्यतः एतदव्यवहितोत्तरक्षणभा. विज्वलनवतः धूमस्य उत्पीड इव धूमसंबन्धिसंघात इव, संमद श्वेति था। मोहः मूळ, प्राक् ज्वलनात् पूर्वम् । आशृणोति संघादयति ॥ ९॥ इदमिति । गुरुजनेन । लोपामुद्राप्रमृतिनेत्यर्थः । एष संचितार्य प्राप्तिरूपक्रम उक्तः ॥ हेति । धरणीपूछे भूतले निरुद्धनि वासनि.सहं निरुद्धःप्रवृत्तिहीनः निःश्वासः यस्मिन् कर्मणि तद्यथा भवति तथा निःराहे दुर्वले विपर्यस्तः ॥ त्वमेचेति । त्वमेव ननु क्ल्यागि इलसार्य भावः । त्वयैवार्य सजीवनीय इति चिरंतनी प्रसिद्धिः । 'आनीद वातं स्वपया तदेवम्' इति श्रुत्यायमर्थोऽयम्यते । एकं उगतां प्रहीनत्वादसहायम् । भतो निर्व्यापारम् तत् परं ब्रह्म स्वधया 'वं सिद्धिसवं सधा साहा' (दे. मा. १३) इति 'खपा' शब्दवाच्यया लक्ष्म्या आनीद जीवत् इति । एवं च अद्य क्थमई वैदेशिकी जीवयामि त्वमेव जीवयेति । अर'मा मन्दभागिनी मित्यारभ्य 'परिना- चखें' सन्तसंदर्भण शहावासरूपसंप्रम उत्तः ॥१०॥ आहाद आनन्दः, उच्यासः पाठा०-, 'तत्'. २'आमील?' उत०५०७ ·उत्तररामचरित (तत प्रविशति भूम्या निपतित सास्रया सीतया स्पृश्यमान साहादोच्यासो राम ) सीता-(किंचित्सहर्षम् ।) जाणे उण पञ्चाअदं विअ जीवि तेल्लोअस्स । जाने पुन प्रत्यागतमिव जीवित त्रैलोक्यस्य ।] रामा हन्त मो, किमेतत् । आश्योतनं नु हरिचन्दनपल्लवानां निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजो नु सेकः । आतृप्तजीवितपुनःपरितर्पणोऽयं संजीवनौषधिरसो हृदि नु प्रसक्तः ।। ११ ।। अपि च,- स्पर्शः पुरा परिचितो नियतं स एव संजीवनश्च मनसः परितोपणश्च । संतापजः सपदि यः परिहृत्य मूर्छा- मानन्दनेन जडतां पुनरातनोति ॥ १२ ॥ सीता--(ससाध्वसकरणमुपसल।) एत्तिअ एव्व दाणिं मह बहुदरं। [एतावदेवेदानीं मम बहुतरम् । ] रामः-(उपविश्य ) न खलु वत्सलया देव्याऽभ्युपपन्नोऽस्ति सीता हद्धी हद्धी, कि ति अजउत्तो म' किंदिस्सदि। हा धिक् हा धिक्, विमित्यार्यपुत्रो मा निन्दिप्यति' ] राम:-भवतु, पश्यामि। श्वाससचार ,ताभ्या सहितं यथा तथा॥ जान इति । प्रत्यागत पुनरागतम् । नया णामपि लोकाना राममयजीवितत्वात् रामजीवने तजीवनमिति भाव । तदुत्तम्- 'रामो रामो राम इति प्रजानामभवन्कया । रामभूत नगदभूद्रामे राज्य प्रशा सति ॥ इति॥ धान्योतनमिति। हरिचन्दनपरवानाआश्थ्योतन नु क्ल्पतरुकि सलयक्षरणाद्रवीकरण किम् ' क्न्दलज अङ्कुरज ॥११॥ स्पर्श इति। सीवनश्च प्राणधारणहेतुभूतश्च परितोषणश्च आहादजनक्श्च मूच्छा प्रज्ञाशून्यता आनन्दनेन जहता आनन्दाधिक्यप्रयुक्तप्रज्ञाशन्यता आतनोति आ समतान् विस्तारमति ॥ १२ ॥ एतावदेव मत्स्पर्टी पुरा परिचितत्वक्थनमेव । इदानी वियोगसमये । पसलया प्रीतिमत्या मदीयदोष महमानया वा । अभ्युपपन्नोऽस्मि अनुगृही तोऽस्मि । इद इष्टजनातिसधानात्मकर्मधिवल नाम सध्यङ्गमुक्तम् ॥ अनभ्यनुज्ञान पाठा०-१ 'आतप्त".२ 'सत्तापना' ३ 'मगिस्सदि' (मार्गिप्यते) दिप-1 तलक्षण'अघिलमभिसंधि (द रू. १९४०) इति चोचम् ।

·. तृतीयोऽ ७५ सीता-भअवदि तमसे ! ओसरम्ह दाय। म पेक्सिा अणभणु- ण्णादेण संणिहाणेण राआ अहि कुपिरसादि । मिंगपति वमसे! भपस. राव तावत् । मां प्रेक्ष्यानभ्यनुज्ञातेन संनिधानेन राजाधिक कोषिष्यति ।। तमसा-अयि वत्से ! भागीरथीप्रसादाद्वनदेवतानामप्यदृश्याप्ति संवृत्ता : सीता-अस्थि खु एदं । मिति राल्चैवत् ।। रामः-हा, प्रिये जानकि ।। सीता-(ससाध्वसगद्गदम्।) अजउत्त ! असरिसं खु एदं इमस्त वुतस्स (सायम् ।) भअवदि । किं ति वजमई जम्मतरेसु वि पुणो वि असंभाविअदुल्लहदसणस्सम एज्य मंदभाइणि उद्दिसिय एव्वं यच्छ- लस्स एव्वंवादिणो अनउत्तस्स उवरि णिरणुकोसा भविस्सं! अहं एव्य एदस्स हिमअंजाणामि, मह एसो। [भार्यपुत्र! सटर सस्वैवदस वृत्तान्तस्य । भगवति ! किमिति बनमयी जन्मान्तरेणापि पुनरप्यसंभावितदु बैभदर्शनस्य मामेव मन्दभाग्यादिश्यैवं वरसलस्यैवंवादिन भायपुनस्योपरि निरनुकोशा भविष्यामि ? भद्दमेवैतस हृदयं जानामि, ममपः।] रामः-(सर्वतोऽवलोक्य सनिर्वेदम्।) हा, न किंचिदत्र । सीता-मअवदि णिकारणपरिचाइणो वि एदस्स एव्यंत्रिघेण दसणेण कीलिसी मे हिअआवत्था । [भगवति ! निष्कारणपरित्यागिनोऽ. प्येतस्य दर्शनेनैवंविधन कोरगी मे हृदयावस्था । तमसा-जानामि वसे ! जानामि,- तटस्थं नैराश्यादपि च कलुपं विप्रिययशा- द्वियोगे दीर्घऽस्मिन्झटितिघटनास्तम्भितमिव । अननुमतेन । संविधानेन समीपस्थित्ला । आर्यपुग्नेति । एतत् प्रियेसामन्त्रगम् । अस्य वृत्तान्तस्य । परिलागर पस्येत्यर्थ । वनममी अत्यन्तराठिन्ययुक्ता । मन्द- भाग्या मामुद्दिश्य पसरस्य निर्दोषत्वनिश्चयपूर्व मयि प्रीविगत.निरनुकोदा निर्दया। अनुमोश'पदेन रामदशमिमा वामुक्तकण्ठ मया रोदिनय्यम् , तत् किने कठिना भवार्माति व्यज्यते। अनुकोगनि मुकाष्ठं रोदित्यनेनेति अनुमोशः' इल- मरव्याख्या कीदशी मे हृदयावया? 'आर्यपुत्र! परिनायव मम पुन मिलारभ्य 'ममाप्येप' इत्यन्तन सदर्भेग प्रतिपादिता मम हृदयावस्था पाहशीलयं ॥तटस्थ.. पाठा०-, 'ममावि'. २ 'कीदिसो मे हिममाणुरचो ति ण भागामि' (=कोश श्य मे हृदयानुबन्ध इनि न जानामि).

·उत्तररामचरिते प्रसन्नं सौजन्यादयितकरुणैर्गाढकरुणं द्रवीभूतं प्रेम्णा तव हृदयमस्मिन्क्षण इव ॥ १३ ॥ रामा--देवि! प्रसाद इव मूर्तस्ते स्पर्शः स्नेहाशीतलः । अद्याप्यानन्दयति मां त्वं पुनः क्वासि नन्दिनि ! ॥१४॥ सीता-एदे खु ते अगाधमाणसदसिदसिणेहसंभारा आणंदणि- स्सदिणो सुहामआ अजउत्तस्स उल्लावा । जाणे पञ्चरण णिकालणप- रिचाअसल्लिदो वि बहुमदो मह जम्मलाहो । एते खलु तेऽगाधमानस- दर्शितस्नेहसंभारा मानन्दनिध्यन्दिनः सुधामया भार्यपुनस्योल्लापाः । जाने प्रत्ययेन निष्कारणपरित्यागशल्यितोऽपि बहुमतो मम जन्मलाभः।] रामः--अथवा कुतः प्रियतमा? नून संकल्पाभ्यासपाटवोपादान एप भ्रमो रामभद्रस्य । (नेपथ्ये।) अहो, महान्प्रमादः प्रमादः। ('सीतादेव्या खकरवलित' इत्यर्प पठ्यते।) मिति । तव हृदयं अस्मिन् क्षणे नैराश्यात् तटस्थमिवेत्यादिविभिन्नवाक्यतया योजना नैराश्यात प्रत्याशाभावात्। तटस्थ प्रसादकालष्यादिरहितम् । विप्रियवशात् क्लप परित्यागरूपादप्रियाद्धेतो क्लुपं क्रोधयुक्तम् । दीर्धे अस्मिन् वियोगे आमर- णान्तभावित्वेन ज्ञातेऽस्मिन् विरहे झटितिघटनात् आकरिससंघटनात् स्तम्भितमिव विस्मयरितगितमिव सौजन्यात् प्रकृया कल्याणत्वात् प्रसनं भविष्यतानुसधानेन निवृत्तकालुभ्यम् । दयितकरण रामस्य दु खात्मकावस्थाविशेषै गाढकरुणं पर- दुखदु खित्वरूपवरुणासान्द्रम् । प्रेम्णा प्रणयेन द्रवीभूतं विलीनम् । अन 'तटस्थ नैराश्यात्' इत्यनेन 'तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि' इति वावयामिमता सीता. वस्था प्रतिपादिता । अपि च 'क्लुष विप्रियवशान्' इत्यनेन 'असदृशं खल्वमुप्य वृत्तान्तस्य' इत्येतद्वार गतावस्था प्रतिपादिता। 'वियोगे दीर्थेऽस्मिन्' इत्यनेन 'कथ प्रभातचन्द्रमण्डले त्यादिविवक्षितावस्था प्रतिपादिता । क्थमित्यस्य विस्मयार्थ- कत्वात् । 'प्रसनं सौजन्यात्' इत्यनेन अथवा 'फिमिति पत्रमयीवेत्यादिप्रतिपादिता. वस्था दर्शिता । 'दयितकरुणैर्गाढकरणम्' इत्यनेन 'हा धिर इद मा मन्दभागिनी व्याहृत्य' इत्यादिवाक्यविवक्षितावस्था प्रतिपादिता । 'द्रवीभूतं प्रेम्णा' इत्यनेन 'उत्सुकयति उत्कण्ठित स्थितम्' इत्यादिवास्यप्रतिपादितावस्थोका॥ १३॥ प्रसाद इति । स्नेहाईशीतल हार्द्रश्चासौ शीतलश्चेति विग्रह । स्नेहहेतुक्त्वात् स्नेहाई- त्वम् ॥ १४ ॥ प्रत्ययेन विश्वासेन। शल्यितोऽपि गल्यवान्कृतोऽपि । “तदस्य संजातम्' (पा ५।२३३६) इति सूनेणेतच् ॥ नूनमिति । संकल्पाभ्यासम्म पाठा०-, 'जाण' (-येपा).

·तृतीयोऽङ्कः । रामः--(सकरणोत्सुक्यम्।) किं तस्स? (पुनर्गपध्ये।) ('यथ्या साध' इत्युत्तरार्ध पठ्यते ।) सीता–को दाणि अभिजुञ्जइ ? [क इदानीमभियुज्यते ?] रामः-कासौ दुरात्मा यः प्रियायाः पुत्रं यद्वितीयममिगवति ? (इत्युत्तिष्टति।) (प्रविश्य।) चासन्ती-(संभ्रान्ता । ) देवे ! त्वर्यताम् । सीता -हा कहं मे पिअसही बासंदी? [हा कय में प्रियससी यासन्ती ?] रामः-कथं देव्याः प्रियसखी वासन्ती? वासन्ती--देव ! त्वर्यतां वर्यताम् । इतो जटायुशिखरस्य दक्षिणेन सीतातीर्थेन गोदावरीमवतीर्य समावयतु देव्याः पुत्रकं देवः । सीता -हा ताद जडाओ! सुण्णं तुए विणा इदं जणहाणं । [हा तात जटायो! शून्य या विनेदं जनस्थानम् ।] रामः अहह, हृदयमर्मच्छिदः सत्वमी कथोराताः । वासन्ती-इत इतो देवः । सीता-भभवदि! सच्चं एन वणदेवदा वि मं ण पेक्सदि । [भगवति ! सत्यनेय धनदेयतापि मान पश्यति ।] तमसा-अयि वत्से ! सर्वदेवताभ्यः प्रकृष्टतममैश्वर्यं मन्दाकि- न्याः । तत्तिमिति विशङ्कसे ? सीता-तदो अणुसरम्ह । [ततोऽनुसरायः। (इति परिकामति ।) रामः--भगवति गोदावरि । नमस्ते वासन्ती-(निरूप्य।) देव ! मोदख विजयिना अधूद्वितीयेन देव्याः पुत्रकेण । स्मृतिसंवानस्य पाटवं स्फूर्ति तदेव उपादान कारण यस्य तमोच. भ्रम. सीता स्पृष्टवतीत्याकारकाम्ययाशानम् ॥ यहहेति । हृदयमानि चिन्दन्तीति विग्रहः । कमोद्धाता. पुरात्तोपन्यासा ॥ अयोति । प्रष्टमुन्कृष्टम् । अन प्रस्तुतो- स्कमिधानस्पोदाइतिरका॥ येनेति। तरणे वयति या कल्याण मानापारे- पाठा०-, 'बाहिरजिस्सदि (अभियोक्ष्यते).२ 'क्यं देवो रघुनन्दनः ·उत्तररामचरिते रामः-विजयतामायुष्मान् । सीता-अम्महे, ईदिसो मे पुतओ सवुत्तो । [अहो, ईदृशो में पुनक सवृत्त । रामः- हा देवि | दिक्षा वर्धसे । येनोद्गच्छद्विसकिसलयस्निग्धदन्ताकुरेण व्याकृष्टस्ते सुतनु ! लवलीपल्लवः कर्णमूलात् । सोऽयं पुत्रस्तव मदमुचा वारणानां विजेता यत्कल्याणं वयसि तरुणे भाजनं तस्य जातः ॥१५॥ सीता-अविउत्तो दाणि दीहाऊ इमाए सोम्हतादसणाए होदु । [अवियुक्त इदानीं दीर्घायुरनया सौम्यदर्शनया भवतु । ] रामः-सखि वासन्ति ! पश्य पश्य । कान्तानुवृत्तिचातुर्यमपि शिक्षित वत्सेन। लीलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु संपादिताः पुष्यत्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूपसंक्रान्तयः । सेकः शीकरिणा करण विहितः कार्म विरामे पुन- यस्नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥ १६ ॥ सीता--भअवदि तमसे ! अअ दाव ईरसो जादो। दे उम्मण आणामि एत्तिएण कालेण कुसलवा कीरिसा सवुत्तेत्ति । [ भगवति तम- से भय तावदीडशो जात । सौ सुननं जानाम्येतावता कालेन कुशल कीट- शौ सवृत्ताविति । ] तमसा-याहशोऽय तादृशौ तावपि । सीता-ईरिसम्हि मदभाइणी जाए ण केवल अजउत्तविरहो पुत्तविरहो वि। ईदृश्यसि मन्दमागिनी यस्या न केयलमार्यपुनविरह पुतविरहोऽपि ।] प्वहरूप मगर तरस भाजन पान जात ॥ १५ ॥ लीलेति । उत्खाता उता मृणाकाण्डा एवं कवला ग्रासा तेषा छेदेषु अवसानेषु पुष्यद्रि वर्धमान पुष्करै पझै वासितस्य सुरभितस्स पयस जलस्स गण्डप सका तय पय सबधिगडूपसक्रमणानि सपादिता नियूंढा । अथवा,-पुष्यति उपचयवति पुष्करे शुण्डाग्रे वासितस्य सनातवासस्य पयस जलस्य गण्डपसका तय । लीलोरखातगाउकाण्डरूपक्वल रहेदेषु कवलार्धसण्डेषु अधिारणे सप्तमी । लीलया ·तृतीयोऽङ्कः। तमसा-भवितव्यतेयमीशी । सीता--किंवा भए पसूदाए वेग ऐनारिसं मह पुत्तआण ईसि- विरलधयलदसणकुम्हलुञ्जलं अणुबद्धमुद्धकामलीविहसिदं णिचुज्जलं महपुंडरीअजुअलं ण परिचुंबिअं अजउनेण! [किंवा मया प्रसूतया येनताशं मम पुत्रस्योरीपविरलधवलदशनकुमलोग्नलमनुयद्धमुग्धकारली. विहसितं नित्योअपलं मुसपुण्डरीकयुगलं न परिचुम्लितमार्यपुत्रेण ?) तमसा-अस्तु देवताप्रसादात् । सीता--भअवदि तमसे ! एदिणा अवचसंसुमरणेण उत्ससिदप- पहुदत्थणी दाणि वञ्चाणं पिदुणो संणिहाणेण खणमेनं संसारिणी संबु. चम्हि । भगवति तमसे ! एतेनापत्यसंस्मरणेनोच्छसितप्रसुतम्तनी इदानी परसयोः पितुः संनिधानेन क्षणमानं संसारिणी संवृत्तास्मि ।] तमसा--किमत्रोच्यते? प्रसवः खल प्रकृष्टपर्यन्तः नेहस्य । परं चैतदन्योन्यसंश्लेपणं पित्रोः । अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्नयात् । आनन्दग्रन्थिरेकोऽयमपत्यमिति पठ्यते ॥ १७ ॥ वासन्ती-इतोऽपि देवः पश्यतु । अनुदिवसमवर्धयत्मिया ते यमचिरनिर्गतमुग्धलोलवहम् । मणिमुकुट इबोच्छिखा कदम्बे नदति स एप वधूसखः शिखण्डी ॥ १८ ॥ संपादिताः निघूढाः । तत्र हि 'भच्छिद्राणि भूयामि' इति भावः । अनरालं अव- ऋम् ॥ १६ ॥ अनुमद्धमुग्धकाकलीविहसितं उत्पन्नसूममधुरास्फुटध्वनिमुग्धस्सि- तम् ।। देवताप्रसादाद्देवतानुपहात् ॥ प्रसव इति । पर्यन्तः परा कोटिः । अन्यो- न्यसंश्लेपणं अविनाभावहेतुभूतम् । तदुभयमपील्याह-अन्तःकरणेति । दम्पत्योः जायापत्योः अन्त करणतत्त्वस्य हृदयवस्तुनः नेहसंश्रयात् । नेहः प्रीति संश्रयः संधपणम् । भविश्लेष इति मावत् । हश्च संभयथेति समादारद्वन्द्वः । तस्मानि- मित्तादित्यर्थः । भन्नाद्धेतोर्वसतीयर अन्नफलको वास इति बोधः। तद्वदनापि संद- सश्रयणफ्लकानन्दनन्धिरिति । आनन्दप्रन्धिः आनन्दमयप्रन्यिः । आनन्द'पदेन अन्प्यन्तरल्यावृत्तिः। भपत्यमिति पठ्यवे परिभाष्यते ॥ १७॥ अनुदिवसमिति । भचिरनिर्गतमुग्धलोलाई प्रत्यमोत्पनसुन्दरपलपिच्छे यं भवर्धयत् स प शिखण्डी पाठा०-१ तारिसंपि.

·८०
उत्तररामचरिते
-
सीता-(सकौतुक्स्नेहायम्।) एसो सो। [ एप सः।]
रामः-मोदख वत्स! । वयमद्य वर्षामहे ।
सीता-एवं होदु । [एव भवतु ।]
राम:-
भ्रमिषु कृतपुटान्तर्मण्डलावृत्तिचक्षु:-
प्रचलितचटुलधूताण्डवैर्मण्डयन्त्या ।
करकिसलयतार्मुग्धया नर्त्यमान
सुतमिव मनसा त्यां वत्सलेन स्मरामि ॥ १९॥
हन्त, तिर्यश्चोऽपि परिचयमनुरुन्धन्ते ।
कतिपयकुसुमोद्गमः कदम्बः
प्रियतमया परिवर्धितोऽयमासीत् ।
सीता-(सास्रम् । )सुट्ठ पञ्चहिजाणिद अजउत्तेण । [मुष्ठु प्रत्य-
भिज्ञातमार्यपुत्रेण ।]
स्मरति गिरिमयूर एष देव्याः
स्वजन इवात्र यतः प्रमोदमेति ॥ २०॥
वधूसख मन् कदम्बे वृक्षे मणिमुकुट इव । आनुपूर्यात् पृथुकृशत्वात् नानावर्ण-
स्वाञ्च रत्नमयकिरीटसादृश्यम् । नदति केका करोति ॥ १८ ॥ भ्रमिपिवति ।
मण्डल यथा भवति तथा आवृत्ति मण्डलावृत्ति । पुटे अन्त पुटान्त । पुटान्त
मण्डलात्ति पुटान्तमण्डलावृत्ति । भ्रमिषु भ्रमणेषु । मयूरस्य मण्डलाकारनाट्य-
चारिष्विति यावत् कृता रचिता पुटातर्मण्डलवृत्तिर्ययोस्तथोक्त चक्षुषो यस्तथोक्तानि
कृतपुटान्तर्मण्डलात्तिचक्षुपि । प्रचलितयो चटुलयो सुन्दरयो भ्रुवो ताण्डवानि
नर्तनानि नपुटान्तर्भण्डलात्तिचक्षुपि च तानि प्रचलितचटुलभूताण्डवानि चेति
विग्रह । तै । तदुक्त कनककविना-'किं चाधस्तादुपरि च नयन्यानतो.
निद्रपक्ष्मा चनाकारं भ्रमयति मुहुर्विश्वमावर्तयन्ती' इति । करकिसलयताले कर-
सघनसाततालध्वनिमि । जातिभेदामिप्रायक बहुवचनम् । वत्सलेन सस्नेहेन
॥१९॥ अनुरुधन्ते अनुसरति। कतिपय इति । कतिपयकुसुमानामुद्गम उत्पत्ति
यस्मिन्निति विग्रह । सरतीति । एष गिरिमयूर गिरप्रियो मयूर गिरिमयूर ।
शाकपार्थिववत्समास । गिरे प्रियत्व उन्नतत्वनिरुपलवत्वादिना । अन अस्मिन्
प्रियतमापरिवर्धितक्दम्बवृक्षे खजन इव खबन्धुविषय इव यत यस्मात्कारणात
प्रमोद प्रीति एति प्राप्नोति। तस्मादेष देव्या सरति । सीता सरतीत्यर्थ ॥२०॥

·नृतीयोऽङ्कः। वासन्ती-अत्र तावदासनपरिग्रहं करोतु देवः । एतत्तु देव- स्थाश्रमम्। (राम उपविशति) वासन्ती- नीरन्ध्रवालकदलीवनमध्यवर्ति कान्तासखस्य शयनीयशिलातलं ते। अत्र स्थिता तृणमदानगोचरेभ्यः सीता ततो हरिणकैर्न विमुच्यते स्म ॥२१॥ रामा-इदं तावदशक्यमेव द्रष्टुम् ( इयन्यतो रुदनुपविशति ।) सीता-सहि वासंदि! किं तुए फिदं अज्जउचस्स मह अ एवं दसअंतीए? हरी हद्धी, सो एव्य अजउत्तो । तं एच पंचव- डीवणं । सा एव्य पिअसही वासंदी। दे एन्य विविहविस्मराक्खिणो गोदावरीकाणणुदेसा । दे एव्व जादणिव्यिसेसा मिअपविखणो पासवा अ । मह उण मंदभाइणीए दीसंत वि सव्वं एज्य एवं णस्थि । ईरिसो जीवलोअस्स परिणामो संवुत्तो । [ सरि यासन्ति ! किं स्वपा छतमार्यपुत्रस्य मम चैवदर्शमन्त्या? हा चिकू हा भिर, स पुवायपुरः । तदेव पचवटीवनम् । सैष प्रियसती चासन्ती । त एवं विविधविनम्भसाक्षिणो गोदावरीकाननोदेशाः । त एच जातनिर्षिशेपा मृगपक्षिणः पादपाश्च । मम पुनर्मन्दभाग्याया दृश्यमानमपि सर्यमेवेतनास्ति । ईशो जीवलोकस्य परिणामः संवृत्तः ।] वासन्ती-~-सखि सीते! कथं न पश्यसि रामभद्रस्यावस्थाम् ! नवकुवलयस्निग्धैरङ्गैर्ददन्नयनोत्सव सततमपि नः स्वेच्छादृश्यो नवो नव एव सः । विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्वलः कथमपि स इत्युन्नेतव्यस्तथापि दृशोः प्रियः ॥ २२ ॥ सीता--सहि ! पेक्खामि । [ससि! पश्यामि ।] तमसा-पैश्य प्रियं भूयः । ॥२९॥नवेति । विरलारण शन्यचक्षुरादिश्रण. शुचा दुरोन परिदुर्वल. लधारणेऽप्यरामर्भ । चलं हि धारणसामय॑म् । उन्नतव्य अनुमेय । तथापि दृशोः पाठा-2'बहुशो यदेभ्यः'. २ 'या'. ३ 'पश्यन्नी प्रियं भूया.'. .

·१२ उत्तररामचरिते . मीता-हा देव्य! एसो मए विणा अहं वि एदेण विणेत्ति केग संभाविदं आसि । ता मुहुचमेचं जम्मतरादो वि दुल्लहद्धदसणं बाह- सलिलंतरेपु पेक्खामि दाव वच्चलं अजउत्तं । [हा देव' एष मया विना महमप्यतेन विनेति केन संभावितमासीत् ।। तन्मुहूर्तमान जन्मान्तरादपि दुर्लभलब्धदर्शन बाप्पसलिलान्तरेषु पश्यामि तारद्वत्सलमार्यपुत्रम् ।। (इति पश्यन्ती स्थिता). तमसा-(परिष्वज्य, सायम् ) विलुलितमतिपूरैर्वाप्पमानन्दशोक- प्रभवमवसृजन्ती पक्ष्मलोत्तानदीर्घा । स्नपयति हृदयेशं स्नेहनिष्यन्दिनी ते धवलमधुरमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥ २३ ॥ वासन्ती- ददतु तरवः पुष्पैरर्घ्य फलैश्च मधुश्युतः स्फुटितकमलामोदप्रायाः प्रवान्तु वनानिलाः । कलमविरलं रज्यत्कण्ठाः कणन्तु शकुन्तयः पुनरिदमयं देवो रामः स्वयं वनमागतः ॥ २४ ॥ रामः-एहि सखि वासन्ति ! नन्वित स्थीयताम् । प्रिय । अनुपहतलावण्यस्त्वादिति भाव ॥२२॥ हा इति । केन सभावितमासीत् केन हेतुना सभापित उत्पादितम्।त्ययेति शेष । दुर्लभलन्धदर्शन यदृच्छया लब्ध- दर्शन मिति व्याख्यातार ॥ विलुलितमिति । 'विलठितम्' इति पाठान्तरम् । अतिपूरै अतिशयितस्रोतोमि विलालित विकीर्ण आनन्दशोक्प्रभव आनन्दशोकहे- तुक बाप्प अश्रु अवसृजन्ती उत्पादयन्ती । पश्मला च सा उत्ताना च सा दीर्घा च इति विग्रहे विशेषणसमास । उत्तानविपुला । स्नेहस्य अनुरागस्य निष्यन्द यस्थामस्तीति विग्रह । दुग्धकुत्येव सुधामयकृनिमाल्पसरिदिय स्पयति सान परोते । आदन्तलात् पुग्गगमे 'लास्त्रावनुमा च' इति वैकरिपको हख ॥२३॥ ददत्विति । मधूनि मकान्दानि थ्योतयत्ति क्षरन्तीति विग्रह ! 'थुतिर धरणे' इत्यमादन्त वितण्वर्थात् वर्तरि विप्प्रत्यय ॥ यद्वा मधुभि मरन्दै श्योतन्ति आद्रकुर्वतीति विनह । 'श्युतिर आसेपने' इलस्मात् विप् । इदं च वनानिलाना विशेषणम् । तृतीयान्तपाठे फलविशेषण पुष्पविशेषण वा । 'च्यु च्यवने' इत्यस्मात् भावे कप्रत्यये मधूना च्युत च्यवन येभ्य इति पुष्पपक्षे, फ्लपक्षे तु धर्मणि क्तप्र. पाठा०-१ "विश रद्धदसण' (इव रब्धदर्शन) ·स्पेति । तृतीयोऽङ्कः। चासन्ती-(उपविश्य सातम् ।) महाराज! अपि कुशल कुमार- लक्ष्मणस्य ! रामः-(अनाकर्णनमभिनीय । 1) करकमलवितीर्णरंम्बुनीवारशाप्पै- स्वरुशकुनिकुरङ्गान्मैथिली यानपुष्यत् । 'भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि द्रव इव हृदयस्य प्रस्रवो दयोग्यः ॥ २५ ॥ यासन्ती-महाराज! ननु पृच्छामि अपि कुशलं कुमारलक्ष्मण- रामः-(आत्मगतम् ) अये, महाराजेति निप्प्रणयमामधणपदम् । सौमित्रिगानके बाप्पस्खलिताक्षरः कुशलप्रश्नः । तथा मन्ये विदित- सीता वृत्तान्तेयमिति । (प्रकाशम् । ) आः, कुशलं कुमारलक्ष्मणस्य । वासन्ती-(रुदति । अयि देव किं दारुणः परं खल्वसि । सीता-सहि वासंदि! किं तुम एव्वंवादिणी होसि ! पूआरहो सब्यस्स अजउतो बिसेसदो मह पिअसहीए । [ससि वासन्ति! कि त्वमेवंवादिनी भयसि ? पूजाईः सर्वस्यार्यपुत्रो विशेपतो मम प्रिपसरयाः । वासन्ती- त्वं जीवितं त्वमसि मे हृदयं द्वितीयं त्वं कौमुदी नयनयोरमृतं त्वमझें। त्ययेन मधुभ्यः च्युतरिति पञ्चमीतत्पुरुषः । पुष्परससमृद्धी तात्पर्यम् । तदेवं पक्ष- त्रय-आदाः शकारच काराभ्यां युक्तः पाठः । द्वितीयः शकारचारयकारैर्युत्ता. । तृतीयस्तु चकारयकाराभ्यामिति विवेकः । रज्यत्कण्ठाः रागयुक्तकण्ठाः वणन्तु गीतवायदेन शन्दं कुर्वन्तु । अत एव कूजन्त्विनि नोक्तम् ॥ २४ ॥ आरर्णन अनारर्णनाभावम् । करकमलेति । करकमलवितीर्णः परकमलदत्तः अम्बुनी- चारशप्पः नीवारो धान्यविशेषः । शपं चालतृणं तैः अपुष्यत् अवर्धयत् । अनाम्बुन्म 'तरुन् , अम्बुनीराराभ्यां शकुनीन् अम्युनीवारशापैः पुरशानिति विवेकः । तेषु दृष्टे सन्मु प्रसवोरेदयोग्यः प्रसरणोत्पत्तियोग्यः इव इव कोऽपि विसरः मम हृदयस्प भवति उत्पद्यते ॥२५॥ महाराजेसामन्त्रणपदं संोधनशब्दः ॥ आ: इति सोपा- 'लम्मानीगरे । त्यमिति । त्वं जीवितं प्राणाः । त्वं मे द्वितीयं हृदयमनि । त्वं नयमयोः कौमुदी तद्वदानन्दिनी । 'को मोदन्ते अना यस्मात्तेनेयं कौमुदी गता' इति पाठक- 'प्रस्तरोनेदयोग्यः'. २ 'पिआरुहो (-प्रिया))... . .

·- ८४ उत्तररामचरिते इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरुध्य मुग्धां तामेव शान्तमथवा किमतः परेण ॥२६॥ (इति मुह्यति।) वमसा-याने वाक्यनिवृत्तिर्मोहश्च । राम:-सखि! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । वासन्ती-(समाश्वस्य ।) तत्किमिदमकार्यमनुष्ठितं देवेन: सीता-सहि वासंदि। विरम विरम । सिखि वासन्ति ! विरम विरम।] राम:--लोको न मृप्यतीति । वासन्ती -कस्स हेतोः। रामः स एव जानाति किमपि । तमसा-चिरादुपालम्भः। वासन्ती- अयि कठोरयशः किल ते प्रियं किमयशो ननु घोरमतः परम् । किमभवद्विपिने हरिणीदृशः कथय नाथ! कथं वत मन्यसे? ॥२७॥ सीवा-सहि वासंदि! तुम एच दारुणा कठोरा अ । जा एवं पलवंतं पलावेसि । [सस्ति वासन्ति ! त्वमेव दारुणा कठोरा च यैवं प्रलपन्त प्रलापयसि।] कौमुदीपदनिरतः । त्वमझे विषये अमृतं पीयूपम् । तद्वजराप्रतिवन्धेन निलयौवना- वहेयर्थः । अत्र प्राणाः प्राणा एव, हृदयं हृदयमेव, कौमुदी काँनुव, अमृत अमृतमेव । त्वं तु प्ररणा हृदयं कौमुद्यमृतमेतत् सर्वमिति प्राणायपेक्षया बैलभम्य- मपि सूच्यते । देवतागः खस्या अपि ज्ञातुं वक्तुं चाशक्यत्वादाह-इत्यादिभि- रिति । प्रियाणां प्रियवचनानां शतैः । अनन्तवाची 'शत'शब्दः । 'शवं सहस्रमयुतं सर्वमानन्सवाचकम्' इत्युक्तः । मुग्धां अनुरुध्य । 'उदयद्यौवना मुग्धा' इति लक्षगलक्षितां मुन्दरीम् । त्वत्क्रौर्यमत्रानन्तीमिति वार्थः। अनुरुप्य अनुनीय तामेव पूर्वोकानुनयविषयभूतामेवान क्यं सतवानति, नाशितवानसीति वा वाक्यशेपस्स दुःखातिशयेन पक्मशक्यतया प्रकरणाद्यनुप्रहेणार्याध्याहारवादे विवक्षितार्थलाभा- संभवात् शब्दाध्याहारवादे तस्स सुलभत्वात् प्रयोगे हेतुभूततत्स्मरणेन भूयॊत्पते- थाह-मुह्यतीति । अयवेति पूर्वोकाक्षेपे । शान्तं त्वामुपलभ्यालम् । अतः परेण पाठा०-१ किमिहोत्तरेण'. ३ 'मजउत्तं पलितं पीवेसि'.

·नृतीयोऽङ्कः । तमसा--प्रणय एवं व्याहरति शोकश्च । रामः-सखि! किमत्र मन्तव्यम् । त्रस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टे- स्तस्याः परिस्फुरितगभरालसायाः । ज्योत्स्नामयीव मृदुवालमृणालकल्पा क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ।।२८ ॥ सीता-अजउत्त! घरामि एसा धरामि । [भार्यपुत्र! धराम्येषा धरामि। रामः-हा पिये जानकि ! कासि ? सीता-हद्धी हद्धी, अण्णो विअ अन्जरत्तो पमुलकंठं परुण्णो होदि। [दाधिक हाधिक, अन्य हवायपुत्रः प्रमुककण्ठं प्रदितो भवति ।। तमसा-वत्से ! सांप्रतिकमेवैतत् । कर्तव्यानि खल दुःखितैर्दुःख- निर्धारणानि । पूरोत्पीडे तटाकस्य परिवाहः प्रतिक्रिया । शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापरवधार्यते ॥ २९ ॥ विशेषतो रामभद्रस्य बहुप्रकारकप्टो जीवलोकः । इदं विश्वं पाल्यं विधिवदभियुक्तन मनसा प्रियाशोक जीवं कुसुममिव धर्मों ग्लपयति । स्वयं कृत्या त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ- स्तदद्याप्युच्छासो भवति ननु लाभो हि रुदितम् ॥३०॥ रामः-कष्टं मोः, कष्टम् - किम् ? भतिकान्तस्यादिति भावः ॥२६-२७॥रस्तेति। ज्योरमामयीन ज्योत्सआधि- ऋतिरित स्थिता ऋष्यामि बिलुता नाशितेति भावः । नियतमिति संभावनायाम् । अत्र मारणे उपायापाययवाभ्यां कार्यसंभवरूपप्राध्याशा प्रतिपादिता ॥२८॥ अन्य इव सामान्यजन इसा पूरोत्पीड इति । पूरोपीठे सोतोभूयस्त्व। परीवाहः जलनि:- सारणम् । प्रतिक्रिया प्रतीकारः चिकित्सा । शोक्योमे शोकाधिक्यप्रयुक्तप्रतिविष- यो प्रलापः परिदेवने ॥ २९॥ बहुपकाराणि कष्टानि यहुविधानि दुखानि यम्मिा तथोनीः । इदगिति । अभियुत्तेन तत्परेण विधिवत् यथाशास्त्र विलपनं पाठा०-१ रोइदि.२ "निर्वापणालि'. ३'एव धार्यते'. उतच.८ ·८६ उत्तररामचरिते दलति हृदयं शोकोद्वेगाद्विधा तु न भिद्यते वहति विकला कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तर्दाहः करोति न भस्मसा- प्रहरति विधिमर्मच्छेदीन कृन्तति जीवितम् ॥३१॥ है भगवन्तः पौरजानपदाः !. न खलु भवतां देव्याः स्थानं गृहेऽभिमतं तत- स्तृणमिव बने शून्ये त्यका न चाप्यनुशोचिता । चिरपरिचितास्त ते भावास्तथा द्रवयन्ति मा- मिदमशरणैरद्यास्माभिःप्रसीदत रुद्यते ॥३२॥ वासन्ती-(स्वगतम् ।) अतिगमीरमापूरणं मन्युमारस्य । (प्रका- शम्) देव ! अतिक्रान्ते धैर्यमवलम्व्यताम् । रामः-किमुच्यते 'धैर्यमिति ! देव्या शून्यस्य जगतो द्वादशः परिवत्सरः । प्रनष्टमिव नामापि न च रामो न जीवति ॥ ३३ ॥ सीता--ओहरामि अ मोहिआ चिअ एदेहिं अजउत्तस्स पिस- वअणेहिं । [भपहरामि च मोहितव एवैरायपुत्रस्य प्रियवचनैः ।। तमसा--एवमेव बसे। नैताः प्रियतमा वाचः स्नेहाः शोकदारुणाः। एतास्ता मधुनो धाराः श्योतन्ति सविपास्त्वयि ॥ ३४ ॥ चासौ विनोदश्चेति विग्रहः । उच्छ्वासः प्राणधारणम् ॥३०॥दलतीति । दलति स्फुटति । द्विधा न मियते । पृथहारेण शकलयं न भवतीत्यर्थः । न कृन्तति न छिनत्ति ॥ ३१॥न खल्चिति । देव्याः सीताया गृहे स्थानं गृहस्थिति न चाप्यनुशोचिता । तत्परित्यागहेतुकोकोऽपि युष्माकं नेति मावः । भावा अमि- प्रायाः । तथा द्रवयन्ति वाचामगोचरं यथा तथा विलापयन्ति । परिद्रवयन्ति' इत्यपि पाठः। रुद्यते रोदनं करोमि। भावे लट् । प्रसीदत प्रसाद कुस्त ॥ ३२ ॥ मन्युभारस्य कोपाविशयस्य आपूरणमाविष्करणम् । बतिगभीरमतिगूढम् । अवल- सभ्यतां भाश्रीयताम् । त्वयेति शेषः॥ देव्या इति। द्वादशानां पूरणो शादमाः । तम्ब 'पूरणेड (पा. पारा1८) परिवत्सरः संवत्सरः । रामः न जीवतीति न, जीवलेवे- सर्थः।जीवनाभावो न्याय्य इति व्यज्यते॥३३॥ नैता इति। प्रियतमा इष्टतमाः पाठा-१ गाढोद्वेग', २'किल'. ३'मावाः परि". सति'. ५ 'मोहिदम्हि प्रदेहि अनउत्तवमणेहि..

·तृतीयो। रामः-अयि वासन्ति ! मया खल, यथा तिरश्चीनमलातशल्यं प्रत्युसमन्तः सविषश्च दन्तः। तथैव तीम्रो हृदि शोकशङ्क- मर्माणि कृन्तन्नपि किं न सोढः ॥ ३५॥ सीता-एवं वि मंदमाइणी अहं जा पुणो आआसआरिणी अजउत्स्स । [एवमपि मन्दभागिन्या या पुनरामासकारिणी भार्यपुस । रामा-एवमैतिगूढस्तम्भितान्त करणस्यापि मम सस्तुतर्वस्तुदर्श- नादेद्यायमावेग, । तथा हि- वेलोहोलक्षुभितकरुणोजृम्भणस्तम्भनार्थ यो यो थलः कथमपि समाधीयते तं तमन्तः । भित्त्वा भित्त्या प्रसरति वलात्कोऽपि चेतोविकार- -स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः सैकतं सेतुमोघः ।। ३६ ।। हा अनुरागशीतला शोकदारुणा दुखेन स्थाएतावार ना किंतु एता सविषा मधुनो धारा क्ष्योतन्ति सवन्ति । अनापद्धतिरलबार ॥ ३४॥ ययेति । तिरश्चीन लियम्भूतं प्रत्युतं निखात अलासशस्यं उल्काम लोहकीला सवियो दन्तच गया तीव तथैव तीन मर्माणि हृदयारीनि यन्तन्सनपि हिन्दनसंचापि हृदि शोकाकु दुसात्मकनील किन सौद न व्यपहत किम् ? सहते वर्मणि क ॥३५॥ बेलेति । वैराया मर्यादाया उल्लौल उद्गत , अतिवेल इत्यर्थ । इमित प्रवाह- भूयसया नदीवर धौभवाश्च य क्षण प्रियसनविश्लेषजन्यदु सातिशय तस्य उनृम्भणमभिद्धि तस्य स्तम्भन प्रतिहति तदर्थम् । 'करणसम्मनार्थम् ' इति पार्ट बेलोहोल वेलातिरान्त क्षुभितं सोम यस्य तपोरस्य करणस्य । हृदयारि- सर्थ । कथमपि प्रयासन समाधीयते उत्पाद्यते चेतोविकार सनमातिशय । ओप पाठा०-१ 'दंश'. ३ 'पुष्य म्हि'. ३ 'अतिनिकम्प प्रिय", ५'उद्दामोय' ६ 'मया धी”. टिप्प-1 उपमेयं 'लेहा शोकारुणा वाच' इत्याच सत्यतामााव 'सविया मधुनो धारा' इति उपमान सत्यतया सारनादत्रापति । 'प्रका अनिषिध्यान्यत साध्य वे सा खपतुति (का प्र. १०१४६) इति वक्षणम् ।

·उत्तररामचरिते सीता-अजउत्तस्स एदिणा दुव्वारदारुणारंभेण दुःखसंजोएण परिमुसिअणिअदुक्ख पैमुक्कजीवि मे हिअअं फुडइ 1 [मार्यपुत्रस्यतेन दुर्वारदारुणारम्भेण दुःखसंयोगेन परिमुपितनिजदुःखं ममुक्तजीवितं मे हृदयं स्फुटति ।] वासन्ती--(खगतम् ।) कष्टमत्यांसक्तो देवः । तदाक्षिपामि तावत् । (प्रकाशम् ।) चिरपरिचितानिदानी जनस्थानाभोगानवलोकनेन मानयतु देवः। रामः- -एवमस्तु । (इत्युत्याय परिकामति ।) सीता-संदीवण एव दुक्खस्स पिअसहीए विणोदणोवाओ ति तकेमि । [संदीपन एव दुःखस्य प्रियसख्या विनोदनोपाय इति तर्कयामि।] वासन्ती-देव देव! अस्मिन्नेव लतागृहे त्वमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः सा हंसैः कृतकौतुका चिरमभूगोदावरीसैकते । आयान्त्या परिदुर्मनायितमिव त्वां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुड्लनिभी मुग्धः प्रणामाञ्जलिः ३७॥ दीर्घः प्रवाहः ॥ ३६॥ आर्यपुत्रस्येति । दुर्वारो दुर्निवर्ल्स. दारुणानां क्रूरमूर्छा- संतापादीनां आरम्भ उपादान येनेति विग्रहः । परिमुपितं निजदुःखं खीयदुःखें यस्येति यथोक्तम् । स्फुटति दलति ।आक्षिपामि । अन्यत्र नयामीत्यर्थः॥ संदी. घण इति । विनोदनोपायः चिरपरिचितजनस्थानाभोगावलोकनरूपः दुःसस्य संदी- पन एव उद्दीपनहेतुरेवेति तर्कयामि जानामि ॥ असिन्निति । अस्मिन्नेव लतागृहे त्वं अभवः स्थितवान् । तन्मार्ग सीताया आगमनमार्गे दत्तं ईक्षणं ने येन तथोक्तः। हेसैः कृतं उत्पादितं कौतुकं हर्षः यस्यास्तथोका । गोदावरीसैकते पुलिनोच्चये। आयान्त्या आगच्छन्त्या तया सीतया परिदुर्मनायितमिव परिकुपितमनस्कमिव स्थितम्, नतु वस्तुतः कुपितहृदित्यर्थः । त्वां वीक्ष्य कातर्यात् अपराधप्रतिसंधा- नजनितसाचसात अरविन्दकुमलनिम पद्मकोशसदृशो मुग्धः सुन्दरः प्रणामाञ्जलिः मस्तकन्यस्तकरपुटादिप्रणामागभूताजलिरेत्यर्थः । अथवा 'नामयत्यपि वा देव प्रहीभावयति ध्रुवम् । प्रहीभवति नीचे हि परो नैच्यं विलोकयन् । अतो वा नम उत्तीदं यत्तं नामयति स्वयम् । वाचा नम इति प्रोच्य वपुषा मनसा च यत् ॥' इति भगवच्छास्त्रोक्तरीया प्रणामः कोपोद्धतरामहृदयनमनहेतुभूतोऽजलिरित्यर्थः । उक्तं च-अनलि: परमा मुद्रा क्षिप्रं देवप्रसादिनी' इति । अत एव रामायणे- पाठा०-१ 'संखोएण'. २ 'किपि पमुद्धं मे हिअअं'. ३ 'अभ्यापना'. ४ तदन्यतः ·तृतीयोऽङ्कः। ८९ सीता-दाउणासि वासंति ! दालणासि । जा एदेहिं हिअम- भाग्याडिमसलसंघट्टणेहिं पुणो पुणो वि में मंदभाइणि अजउ अ सुमरासि । [दारणासि यायन्ति ! दारणासि । या एतदर्यमर्मोनाटि. तसल्यसंयनः पुनः पुनरपि मां मन्दगागिनीमार्यपुत्रं च म्परयसि 1 ] रामः--अपि चण्डि जानकि ! इतस्ततो दृश्यस इव नानुकम्पसे । हा हा देवि ! स्फुटति हृदयं ध्वंसते देहवन्धः शून्यं मन्ये जगदविरलज्यालमन्त-लामि । सीदन्नन्धे तमसि विधुरो मजतीवान्तरात्मा विष्वमोहःस्थगयति कथं नन्दभाग्यः करोमि ।।३८ ।। (इति मूर्छति।) सीता--हद्धी हद्धी, पुणोवि मुद्धो अजउत्तो । [हा पिक हा धिक, पुनरपि मूढ भार्यपुत्रः ।] वासन्ती-देव ! समाश्वसिहि 'समाश्वसिहि । 'कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् । अन्तरेणालि पद्धा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ इति । यद्ध घटितः ॥३५॥ दारुणेति । हृदयमद्विाटितराल्यस्य हृदयमर्मणि शितकीलामस्थसंपदनैः संचलन. एतैः पुरात्तान्तस्यने. आर्यपुनं मां च स्मरयसि, मद्विषयवस्मृति आर्यपुनस्य जनयसीत्यर्थः । या सरयसि सावं दारगति पूर्वणान्वय. । यहि कटिने जानकि जनकपुत्रि। नानुकम्पसे दयां न करोपि ? जानकीत्युक्ला परमश्यालुजनवराजपुत्र्यास्ववेदं निर्दयरवं नोचितमिति न्यज्यते । हा हेति । 'हाहा'शन्दो दुःखातिशयद्योतकः । हृदयं स्फुटति दलति । देहयन्यः शरीरावयवानां राधिः । जातावकत्वम् ।ध्वंसते विशीर्णो भवति । जगत् लोक शून्य असरक्रपम् । अभावप्रतियोगीति यावत् । मन्ये जानामि । अबिरला अविछिन्नाः पवालाः यस्मिन्कर्मणि तत्तथोक्षम् । अन्तः शरीरान्तः ज्वलामि । काएवम्बलागीति यावत् । विभुरः ज्ञानादिशून्य सीदन् विशी भवन अन्तरात्मा अन्धे अन्धयति लौकानित्यन्ध तम्मिन् तमसि मजति अपगाढं भवति । मोहः मूर्छा विप्य परितः स्थगयति सछादयति कथं करोमि किं करोमि? किं हृदय- स्पोटादि निवारयामि, उत त्वदागमनार्थ लोकाननुनयामि, अथवा सानियत्प स्वामानेण्यामि वैति भावः ॥ ३८॥ पुनरपि मूठो मूछितः वारवार पदे पदे संशमितजीवित. संशयितं संशयविपर्य जीवित यम्भिस्तथोक..। मरणपर्यवसायीति पाठा०-१ "मग्मगूद". २ 'संदायसि' (संतापयास). ३ 'पभूरो'.

·एचररामचरिते सीता-अजउत्त ! में मंदमाइणि उद्दिसि सर जीवलोअमंग- लिअजम्मलाहस्स दे वारंवारं ससइदजीविअदालणो दशापरिणामो ति हा हदम्हि । (इति मूर्च्छति ।) [आर्यपुत्र! मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकर जीवलोकमाङ्गलिकजन्मलाभस ते वारवार सशयितजीवितदारुणो दशा परिणाम इति हा हतास्मि ।] तमसा-वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । पुनस्ते पाणिस्पशों रामभद्रस्य जीवनोपाय। वासन्ती-कथमद्यापि नोच्छसिति हा प्रियसखि सीते! कासि । संभावयात्मनो जीवितेश्वरम् । (सीता ससभ्रममुपस्त्य हृदि ललाटेच स्मृति।) सन्ती-दिष्ट्या प्रत्यापन्नचेतनो रामभद्रः । रामः- आलिम्पन्नमृतमयैरिव प्रलेपै- रन्तर्वा वहिरपि वा शरीरधातून् । संस्पर्शः पुनरपि जीयन्नकस्मा- दानन्दादपरमिवादधाति मोहम् ॥ ३९ ॥ (सानन्दमुन्मीलिताठ एव ।) सखि वासन्ति । दिष्ट्या वर्षसे । वासन्ती-देव! कथमिव ! भाव । अत एव दारुण क्रूर दशापरिणाम दशापरिपार ॥ हा प्रियससीति । जीवितेश्वर प्रागनाथं राम सभावय संभावितं कुरु । राममभव पारदरम्खेलयं ॥हदि एलाटे च स्पृशति । इदं च लोकेऽनुमयसिद्धम् । दिष्टयेति । दिष्टपेलान दे । प्रत्या- पमा पुनरागता चेतना प्रा यस्य रा तयोक ॥ आलिम्पन्निति । अमृतमय भरतखरूपै । चिन्मयमित्यादाविव साधिको मयत्यलय प्रायो टेप येले । स्टेपसाधनद्रव्ये अतो बहिरपि या अन्तहिश्च दारीरे धातूच । नामेश्च अन्त- नाही , यहि शरीरमिति विवेक । पालिम्पनिरासाही लेपनकर्नेति सभाषनीय । जीवयन प्राणप्रतिष्टाहेतुभूति अस्मात् निर्हेतुक संस्पर्श पुनरपि अानन्दार आनन्दनु पायापरं मोहंदु सहेतुपूर्वका तिरिचमूरच्यम् , मानन्दादिति ल्यन्लोपे पचमी यहा, आनन्दादिवि हेतो पथमी। तथा च गन्यापूर्वमुच्चतिरिपाम् । भान देनुका कुरामादयतीव उत्पादयतीव । अन्ये तु पगेन भवतीयपर । अनन्य लयं । आनन्दादपर मोह आनन्दात्मर मियाहु ॥१९॥ सनद . पाटा-1 "मालापारस्स.वाणित एवं'.

·हंतीयोऽ.. रामः सखि! किमन्यत् । पुनरपि प्राप्ता जानकी ? वासन्ती-अयि देव रामभद्र! कसा? रामः-(सर्रामुखमभिनीय ।) पश्य नन्दियं पुरत एव । वामन्ती-अयि देव रामभद्दकिमिति मर्मच्छेदारणैरतिपत्रापैः प्रियसखीविपतिदुःखदग्धामपि मां पुनः पुनर्मन्दभाग्यां दहसि ! सीता-ओसरिद इच्छम्मि । एसो उण चिरैप्पणअसभारसम्म सीअलेण अन्नउत्तप्परिसेण दीरदारुणं वि झत्ति सदावं इलाहअतेण वैजलेहोषणद्धो विअ परिअद्धवावारो आसजिओ विक्ष मे अग्गहत्यो । [अपसर्तुमिच्छामि । एप पुन चिरप्रणय संभारगौम्यगीतलेन गार्यपुत्रस्पर्शन दीर्घदारणमपि झटिति संतापं उलाघयना वज्रलेपोपनन्द इव पर्यनस्यापार मासक्षित इव मे ग्रहन्न ।] रामः-सखि! कुतः प्रलापः। गृहीतो यः पूर्व परिणयविधा कंकणधरः सुधासूतेः पादरमृतशिशिरवः परिचितः।। सीता-अजउत ! सो एल्व दाणिं सि तुम । [भार्यपुत्र! स एये. दानीमसि स्वम् । मुन्मीलिनाक्ष एव उन्मीलिते त्यत्तमुकुलीभावे अक्षिणी यस्य स तथोक 1 अन 'हदि एलाटे च' इत्यादिना इष्टार्थोपायानुसरणात्मक्षेप उच ॥अयोति । मर्मन्छेदवन् हृदयायचयपक्षणीचर दारणे दुराहे प्रापै अनपचोमि दहसीलनान्वय । प्रियसऱ्या सीताया विपच्या विपदा यदुवं तेन दग्धा मम्पोरियमाणाम् ।। अप- सर्तुमिति । निरस बहुकालरूटस्य प्रणयस्य नेहम्य संभारेण अतिशयन हेतुना सौम्य. आहादकर शीतल शीतश्च तथाविधेन । दीर्यवासी दारुणश्चेनि विग्रह । सशकुम्जादिवत् समास । तथाविध सतापं झटिति सहायता लघूपर्यंता आर्यपुत्र- सर्गेन यसरेपेन उपना व पटित इव पर्याच्यापार विपन्द इसर्थ : मे अग्र- हत आसजित व पाना प्रापैरिति वासन्तीवास्यस्योत्तरमाद-'समित. मापा' इति । गृहीत इति। य परिणयविधा विवाहविधी क्षणधर गहीत. य कर मुघाया अमृतस्य सूतित्पत्ति यम्मात्तस्य चन्दस्य अमृतशिशिरै मुगाशी- तरी पादै किरणे परिचित सश्लिष्ट । उपविशेषणसाम्यावाह-अर्यपुन! स एवेदानी समरि' इति । य. वर कायरो गृहीत य सुधास्ते पादै परिचित' स एव समिदानीमित्यर्थ ।उमयनापि पारेणयविधौ कंकणपरत्व लावण्यसचिमत्वरू- पाठा०-1 'पिरसम्मा सोम्म". ३ 'हरतेग'. ३ मिनंतणीसह विल- हत्थो थैमणसीये अवसो विभ'.

·९२ उत्तररामचरिते राम:- स एवायं तस्यास्तदितरकरौपम्यसुभगो मया लब्धः पाणिर्ललितलवलीकन्दलनिभः ॥४॥ (इति गृह्णाति ।) सीता-हद्धी हद्धी, अजउत्तप्परिसमोहिदाए पमादो मे संयुत्तो। [हा धिक् हा धिक, भार्यपुत्रस्पर्शमोहितायाः प्रमादो मे संवृत्तः। रामः-सखि वासन्ति ! आनन्दमीलितः प्रियास्पर्शसाध्वसेन पर- वानस्मि । तत्त्वमपि धारय माम् । चासन्ती-कष्टमुन्माद एव । (सीता ससंभ्रमं हस्तमाक्षिप्यापसर्पति ।) रामः-हा धिक, प्रमादः,- करपल्लवः स तस्याः सहसैव जडो जडात्परिभ्रष्टः । परिकम्पिनः प्रकम्पी करान्मम स्विद्यतः विद्यन् ॥४१॥ सीता-हद्धी हद्धी, अजवि अणुबद्धबहुघुम्मंतवेअणं ण संठावेमि अचाणं । [हा धिक् हा धिक, अद्याप्यनुयद्धबहुघूर्णमानवेदनं न संस्थापयाम्यारमानम् ।] तमसा-(सन्नेहकौतुकस्मितं निर्वर्ण्य ।) सस्वेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गी जाता प्रियस्पर्शसुखेन वत्सा । मरुन्नवाम्भःपरिधूतसिक्ता कदम्बयष्टिः स्फुटकोरकेव ॥ ४२ ॥ पमुधासूतिकिरणपरिचितवं चाविशिष्टमिति कृत्वा सीतावाक्यं प्रतम् । राम आह.- स एवायमिति । ललितेन मुफुमारेण लवलीकन्दलेन लवलीनामकलतारेण निमः सदृशः तदितरकरेण गृहीतान्यकरण औपम्येन सादृश्येन सुभगः मनोज्ञः। सव्यकर- सादृश्यं दक्षिगकरस्य तया दक्षिगकरसारश्यं सय्यकरस्येति भावः । तस्याः स एव पाणि. मया लन्धः ॥४०॥ गृहाति प्रहणमभिनयति ॥ प्रमादः अनवधानम् ॥ प्रियास्पर्शसाध्वसेन प्रियायाः सीतायाः स्पर्शेन यत् साध्वसं शुभारमयं तेन परवान परवशः ॥ उन्मादः चित्तविभ्रमः ॥ हस्तमाक्षिप्य रामहस्तं निरस्य ॥ करपल्लय इति । प्राम्पी चपलः खियन खेदवान् तस्याः स करपल्लवः परिरम्पिनः चचलात् जहान् मम करात् अनवधानतो जहारमनः मम करात् सहसा परिप्रष्टः परिच्युतो- ऽभवत्॥४॥अनुपमा उत्सना यही पूर्णमाना उद्गच्छन्ती वेदना यस समात्मान पाटा०-१'दिननिमीपम्य'.

·। ईतीयोऽङ्कः । 'सीता--(स्वगतम् ।) अवसेन एदेण अचाणएण लज्जाविदम्हि मअवदीए तमसाए । किं ति किल एसा मणिसदि एसो परिचाओ एसो अहिसंगे चि। [भवदोनतेनात्मना लजापितासि भगवत्या तमसया । किमिति किलषा मंस्थत एप परित्याग एपोऽभिषा इति । ] रामा--( सर्वतोऽवलोक्य ।) हा, कथं नास्त्येव ! नन्वकरुणे वैदेहि ।। सीता-अकरुणम्हि जा एवंविहं तुम पेक्खंदी एव जीवेमि । [अकल्पास्मि यैवंविधं वां पश्यन्त्येव जीवामि ।] राम:-कासि प्रिये! देवि! प्रसीद प्रसीद । न मामेवंविध परित्यकुमर्हसि । सीता-अपि अजउत्त! विप्पदी विभा[अयि आर्यपुत्र ! विष्ण, तीपमिव । वारान्ती-देवी प्रसीद प्रसीद । खेनैव लोकोत्तरेण धैर्येण संस्त- ग्भयातिभूमिं गतमात्मानम् । कुत्र में प्रियसखी ? रामः-व्यक्तं नास्त्येव । कथमन्यथा वासन्त्यपि तां न पश्येत् ! अपि खल खान एक सात् । न चालि सुधः । कुतो रामस्य निद्रा! सर्वथापि स एवैष भगवाननेकवारपरिकल्पितो विपलम्भः पुनः पुनर- नुवभाति माम् । न संस्थापयामि न स्थिर करोमि ॥ ४२ ॥ कयं नास्त्येवेति च्यम् । स्फुटमिलार्य । कथमन्यथा वासन्ती न पश्येत् । अन्यथा सीताया अखित्वे वासन्ती क्यं कम्मा- खेतोः न पश्येत् ! खस्स भ्रान्तिरावया चनदेवतायाः प्रमितिप्रकर्ष विभाव्य वास- ‘न्तीत्युकम् । एवं योग्यानुपलम्मेन सीताया नास्तिलं निश्चित पूर्वोकस्पर्शनस्य भ्रमरूपत्व मीमांसते ।। अपि सलु सात एप: स्यात् । एप सीतासर्शः सा स्यात् । खाप्तिकशानविषयः स्यादिति संभावना । यदा,-एप सीतास्पर्शः स्वमः स्यात्स्वप्रा. वस्थोत्पादितः रिमुवावस्थाया हि 'संध्ये सृष्टिराद हि' इति सूत्रपामायान् । तत्पुरुषानुभाव्यतत्तत्पदार्थगृष्टिः परमात्मकचभ्युभगम्यते । निम्बरस्तूतरगीमां- सायां द्रष्टव्यः । स्वर्ग प्रति मुतेः कारणत्वादाह-न चासि सुप्त इति । तदुपपा. दयनि-कुतो रामस्य निद्रेति । 'अनिद्रः सततं रामः' इति सीतावियोगे रामग्य निदा नास्तीति प्रसिद्धमेति नरूपपत्तिरित भावः । पर्यवगितमाह-सवैथेयादि- मा । मम वासन्याशानुपलम्भानिदाया अभावेन खानुपपतेश्च सर्वप्रसरेणापि सीतास्पर्शन घमरूपमिति भावः। विप्रलम्भः नमः। 'भगवान्' इसनतिलहनीय- ·उत्तररामचरिते सीता-मए एव्व दारुणाए विप्पलद्धो अजउचो - [मयैव दारणया निपलब्ध आर्यपुत्र !] वासन्ती-देव! पश्य पश्य,- पौलस्त्यस्य जटायुषा विघटितः कार्णायसोऽयं रथ- स्ते चैते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेपाः खराः। खड्गच्छिन्नजटायुपक्षतिरितः सीतां चलन्ती वह- नन्ताएतविद्युदम्बुद इव द्यामभ्युदस्थादरिः॥४३॥ सीता--(सभयम् ) अजस्त्त । तादो वावादीअदि । ता परिचाहि परिचाहि । अह वि अवहरिजामि । [आर्यपुत्र' तातो ब्यापायते । तसात्परित्रायस्व परिमायस्व । अहमप्यपहिये।] रामः-(सवेगमुत्थाय ।) आ पाप तातप्राणसीतापहारिन् रक्षा पते, क यास्यसि । वामन्ती-अपि देव राक्षसकुलपल्यधूमकेतो! किमद्यापि ते मन्यु- विषय । सीता-अम्महे, उन्मचम्हि । [महो, उधान्तासि ।) रामः--अन्य एवायमधुना विपर्ययो वर्तते । - - ·+ . देतीयोऽः। ९५ उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै-'.-. विमर्दैवीराणां जनितजगदत्यद्भुतरसः। . वियोगो मुग्धाक्ष्याः स खलु रिपुधातावधिरभू कटुस्तूष्णी सह्यो निरवधिरयं तु प्रविलयः॥४४॥ सीता-बहुमाणिदम्हि पुज्यविरहे । णिविधि चिहा हदम्हि । बहुमानितालि पूर्व विरहै । निरवधिरिति हा हतासि ।] रामः-कष्ट भोः। ; व्यर्थ यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे, वीर्य हरीणां वृथा, प्रज्ञा जाम्बवतो, न यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि । , मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्तुं नलोऽपि क्षमः . सौमित्रेरपि पत्रिणामविपये तत्र प्रियेक्कासि मे ॥४५॥ रूपविपर्यासः विलक्षण्यमेवाह-उपायानामिति । उपरयाना सेनासेनाहसेतुबन्धादि- साधनानां भाषात्सत्वादविरताः संतत्ताः विनोदानां दुःखविसरणहेतूनां व्यतिकरा: संवन्धा येषु तथोक्तयः तथाविधैः वीराणां सुप्रोवप्रभूतीनां विमः परस्परसंग्रहार- जैगित उत्पादितः जगतामत्सद्धतरसो वीररसमयरसो येनेति तथोक्तः । वीररसाद- द्भुतरसस्योत्पत्तिरिति रसविदः । तदुक्तम्-'हास्यो भपति रक्षारावरुणो रोदकर्मणः । भगुतश्च तथा चीराद्वीभत्साच भयानकः ॥ इति । मुग्धे मुन्दरे अक्षिणी यस्या इति बहुमीहिः । म त्वामिटस्था जानीते रामः कमललोचने । तेन वा नानयत्साशु शचीमिय पुरंदरः ॥' इत्युत्तम् । स वियोगः पूर्वकालिरुविरहः । रिपुघातावधिरभू. द्रावणसंहारपर्यन्तोऽभूत् । कटुः क्रूरः । तृप्णी सह्यः उपायारभावात् जोपभावेन सत्यः । अयं तु प्रदिलः इदानींतननियोगः । पुनर्शनाभापाभिप्रायेग वियोगम्य प्रलगलोक्तिः निरवधिोवजीवभावीत्यर्थः ॥ ४४ ॥ बहुमानिताम्मि पूर्वविरदहे- तुकबहुमानबत्वरिल । रिसुधातावधिरिति रावणहारस्थ तन्मूलकत्वोपरिति भावः । 'न त्पर्य मया पृतम्' इति हि पूर्व रामेणोत्तम् । निरपपिरिति हा हतालि। अस्स वियोगस्य निरवधित्वोक्तः प्रत्याशा ठिोति भावः। ध्यर्थमिति । यत्र प्रदेशे कपीन्द्रसरयं मुग्रीचमत्रम् । इदमुपलक्ष मुगावापेक्षयोपसर्जनत्वस्यापि । तदुत रामायणे-'लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं मायमिच्छति' इति, 'स रामो मानरेन्द्रस्य प्रमादमिराठे' इति च । व्यर्थ निरर्धरम् । हरीगा वान- राणां वीर्य पराम्मः यत्र यथा निष्प्रयोजक । जाम्बवतः प्रज्ञा युवायुक्ताकुशलता यम न साथिके.सध्याहारः। वायो पुत्रस्य हनुमतः गतिरपि न सापिका । माग सेतुं कर्तुम् । न क्षमः न योग्यः । सोमिनेरपि लक्ष्मगस । अपिशब्दात् वस्त्र । पनिगा याणानामविषये अगोचरेतर तथाविधेश कम्सिन्देशे नि भवति ॥४५॥ पाठा०-१ अविरन'. २'जाम्यवतोऽपि यत्र न. रिप्यू-1 दैन्य सम्सम्योतयवीर सीनावचनम् ।

·उत्तररामचरिते . सीता-बहुमाणिदम्हि पुत्वविरहे । [बहुमानितासि पूर्वविरहे।] रामः-सखि वासन्ति ! दुःखायैव सुहृदामिदानी रामदर्शनम् । कियचिरं त्वा रोदयिष्यामि ! तदनुजानीहि मां गमनाय । सीता-(सोद्वेगमोहं तमसामाश्लिष्य।) हा भअवदि तमसे ! गच्छदि दाणि अजउत्तो ? किं करिस्सं । (इति मूर्च्छति ।)[हा भवति तमसे! गच्छतीदानीमार्यपुत्रः । किं करोमि ?] तमसा-वत्से जानकि ! समाश्वसिहि समावसिहि विधिस्तवानु- कूलो भविष्यति । तदायुप्मतोः कुशलवयोपर्द्धिमङ्गलानि संपादयितुं भागीरथीपदान्तिकमेव गच्छावः । सीता-भअवदि! पसीद। खणमे वि दुलहदंसणं जणं पेक्खामि । [भगवति ! प्रसीद । क्षणमात्रमपि दुर्लभदर्शनं जनं पश्यामि ] रामः- अस्ति चेदानीमश्वमेधसहधर्मचारिणी मे । सीता--(साक्षेपम् ।) अजउत! का? [मार्यपुत्र! का? ] वासन्ती परिणीतमपि किम् ? राम-नहि नहि, हिरण्मयी सीताप्रतिकृतिः । मुहृदो मित्राणां रामदर्शनं दु.खायैव दुःसफलदमेव । रोदयिष्यामि रुदन्तीं करोमि । अनुजानीहि अनुमतिं कुरु ॥ वर्द्धिमलानि द्वादशवर्षपूर्तिमालानि देवतापूमा- दीनि शुभानि। आयुष्मतोः धुशलवयोः कुशलवोद्देशेन संपादयितुमुत्पादयितुम् । भागीरथ्याः संबन्धद्योतनायेयमुक्तिः । अश्वमेधस्य सहधर्मचारिणीति विग्रहः । दम्पत्योः सहाधिकारत्वात् । अश्वमेधनिरूपितकर्तृकत्ववती आयास्तीति भावः ॥ साक्षेपम् । आक्षेपश्चोदनं तेन सह वर्तत इत्यर्थः । क्रियाविशेषणम् । आर्यपुत्र, का? सहधर्मचारिणीति शेषः ॥ परिणीतमपि भावे कः। परिणयोऽपि, कैमिनि काका योजनीयम् । सीतापरित्याग तरं न केवल शरीरधारणं किंतु परिणयोऽपि जातः किमिति समुचयार्यः। सीतावियोगे रामस्य शरीरधारणमाश्चर्यमिति प्रसिद्धम् । तदुक्तं हनूमता--'दुष्करं कृतवानरामो हीनो यदनया प्रभुः। धारयत्यात्मनो देहं न शोके- नावसीदति।' इति, 'दुष्करं पुरते रामोय इमां मत्तराशिनीम्। विना सीतां महावाहु- मुहर्तमपि जीवति।' इति चानहि नहि। परिणयनसकिरप्यनिष्टेनि द्विरत्तया व्यग्यो। इदानीमपित्वम् । खापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया' इत्युक्तरीत्या एकदारनतत्वं तदानी- मेव प्रकटितमिति भावः परित्याग एव शल्य परित्यागशस्यम् । निष्कारणपरिया- गस प्रलयायहेतुत्वप्रयुक्तदुःसजनकत्वाच्छल्यत्वरूपगम् । ननु पासवदोपाभावेऽपि पाठा- 'बहुमण्णाविदहं तं पुम्वविरह. २ 'नन्यावामायुप्मतो ३'ययनमासानि'. 'मधमेधाय' ·। - . तृतीयोऽ ९७ सीता-(सोसासासम् ।) अजउत्त 1 दाणि सि तुमं । अम्महे, उक्खाइदं दाणि मे परिचाअसलं अन्नउत्तेण । [आर्यपुत्र इदानीमसि स्मम् । हो, उरगनितमिदानों में परित्यागशल्यमार्यपुत्रेण ।] रामा--तत्रापि तावद्वाप्पदिग्धं चक्षुर्विनोदयामि । सीता-धण्णा खु सा जा एवं अजउनेण बहुमण्णीअदि । जा एवं अजउ विणोदयंदी आसाबंधणं खु जादा जीअलोअस्स । [पन्या खलु सा येवमार्यपुरीण बहुमन्यते । यैवमार्यपुत्रं विनोदयन्त्याशा- बन्धन खलु जाता जीवलोकस्य ।] तमसा-(ससितमेहाई परिप्पग्य ) ) अयि वत्से! एवमात्मा स्तुयते । सीता-(सरजम् ।) परिहंसिदम्हि मअवदीए। परिहसितास्मि भगवत्या ।] वासन्ती-महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रसाद । गमनं प्रति यथा कार्यहानिर्न भवति तथा कार्यम् । रामः-तथास्तु। सीता-पडिकला दाणि मे वासदी संवुचा । [प्रतिफूलेदानी मे पासन्ती सवृत्ता। तमसा-यत्से। एहि गच्छावः । दोपवत्ता ययारूपमित्यभिशस्तिमता परित्सागो धर्मशास्त्रसिद्ध इति चेन्मेवम् , अग्निप्रवे. शादिना मिथ्याभिशस्तैरनवकाशात् । उत्सातितम् उदृतम् ॥ तनापि हिरण्मयीसीता. प्रतितो पाप्पदिग्घमश्रुणा लिप्तम् । विनोदयामि विस्मृवदुःसं करोमि । एव च सीताप्रतिकृतेरयमेधसहधर्मचारिणीत्वमानुषनिकम् । मुख्य तु पुर्विनोदनमिति सूचितम् । एवं बहुमन्यवे चविनोदहेतुत्वप्रयुक्तबहुमानविषयीकियवे सा प्रविति- भेन्या येवमार्यपुत्रं विनोदयन्ती पिस्मृतदु ख पुर्वन्ती जीवलोस्साशाबन्धनं रामनी- धनप्रत्याशाहेतृत्वात्खखविपयकाबाहेतु ता सा धन्येत्यन्वय ॥ परिप्वज्य भालि- गय। एवं 'धन्या राठ सा' इत्यादिपूर्वोक्तरीत्या आत्मा स्तूप स्तुतिविपपीमियते। त्वयेति शेप ॥भगवत्ला।समसयेसर्थ ॥अयव्यतिकर एष समागम मिस्साक महा- प्रमाद । असद्विषयानुप्रहप्रयोजित इत्पर्य । यथा येन प्रकारेण कार्यस्य क्तव्यस्य हानिलोपो न भवति तथा तेन प्रकारेण गमन प्रति गमनोद्देशेन कार्य यन क्तव्य ।। इदानी धासन्ती मे प्रतिकूलानिष्टकारिणी साता याता । रामगमन प्रत्यनुज्ञावरणा पाठा०-१'परिवारजासल', टिप्प-1 भनेन वास्येन भृति कोयते । ध्यज्यते वाक्येनानेन । बवाय सीताया सम्मातिराम घोतयति । । मसूदाविम्मितमिद सौतावावयम् । 3. च.

·૨૮ उत्तररामचरिते - सीता-एल्वं करम्ह । [एव कुर्वः ।] तमसा-कथं वा गम्यते ! यस्यास्तव, प्रत्युप्तस्येव दयिते तृष्णादीर्घस्य चक्षुपः। मर्मच्छेदोपमैर्यतः संनिको निरुध्यते ॥ ४६॥ सीता-मो सुकिदपुण्णजणदंसणिजाणं अनउपचलणकमलाणं । [नमः सुकृतपुण्यजनदर्शनीयाभ्यामार्यपुत्रचरणकमलाभ्याम् ।] (इति मूर्च्छति।) तमसा-वत्से ! समाश्वसिहि । सीता--(भावस्य । ) किअचिरं वा मेहतरेण न पुण्णचंददसणं ! [कियश्चिरं वा मेघान्तरेण न पूर्णचन्द्रदर्शनम् ?] दिति भावः । एवं फुर्वः गच्छाव इत्यर्थः । यस्यास्तव । प्रत्युत्तस्येवेति । तृष्णया अवलोकनस्पृहया। दीर्घस्य आयतस्य दियिवे रामे प्रत्युप्तस्येव कीलितस्येव स्थितस यस्यास्तव चक्षुषो नेत्रस्य संनिकर्षः दयिते संबन्धः । मर्मच्छेदोपमैर्हदयादिप्रदेशक- न्तनसहर्शयन निरभ्यते निवर्त्यते। तथाविधया त्वया कथं गम्यत इति पूर्वेगान्वयः। 'कृष्णादीर्घस्ये त्युक्त्या दयिते 'प्रत्युप्तस्यैवेति दयितपदविवक्षितरामस्थामृतसादर्य व्यज्यते ॥ ४६॥ नम इति । प्राकृते चतुर्थीस्थाने पष्ठीद्विवचन बहुवचनत्वम् । सुकृतानि पुष्पानि यैस्ते सुकृतपुण्याः। सुफ़्तपुण्याश्च ते जनाथेति विग्रहे कर्मधारयः। तथाविधैः दर्शनीयाभ्यां सेवितुं शक्याभ्याम् । नतु मादृशपापजनदर्शनाभ्यिामि- त्यर्थः । “न ते मनुष्या देवास्ते ये चारशुभकुण्डलम्' इत्यादि दशरयोक्तरीत्या पुण्यदर्शनीयत्वं रामचरणयोरिति भावः। ममैव दुष्कृतं किचिन्महदस्ति न संशयः' इत्युक्तरीमा खस्थाः पापकृत्त्वमिति तात्पर्यम् । अत्र मुटु कृत यैस्ते सुकृताः । तथाविधाश्च ते पुण्यजना राक्षसाश्चेति । ते विभीषणादयः इति कचित् । उत्तरीया. श्रयणे फुतस्यापि संग्रह इति धिक्।इति मूर्छति मूछामभिनमतिक्रियचिर मेघान्तरेण पूर्णचन्द्रदर्शन मेपमध्ये पूर्णचन्द्रदर्शनम् । 'पीरहारयोरेकः प्रथानं या पर्यत' इसौत्सनिकस्य शुभारवीरान्यतरप्राधान्यस्य वीरशमारी प्रायिकाविलपवादेऽपि करणरसप्राधान्यकरणे मानाभावः रसान्तराणां सत्वात् । नबर पिनिगमकमस्ति । येन करुणरसस्य प्राधान्यमुपपद्यते । किंच करगस दुःसात्मकत्पेन रसत्वं नास्ति येन रसप्रधाननाटके तस्योक्सिंभवः स्यादिति शहां कविसमसावास्यव्याजेन परिहरति- महो संविधानकमिति । अपूर्वरूपकनिर्माण विन्मयनीयमित्यर्थः । एक दनि ।

·। तृतीयोऽ] तमसा- अहो संविधानकम् , एको रसः करुण एव निमित्तभेदा- दिन्नः पृथक्पृथगि श्रयते विवर्तान् । आवर्तबुद्धदतरंगमयान्विकारा- नम्भो यथा सलिलमेव हि तत्समस्तम् ॥४७॥ रामः--अयि विमानराज! इत इतः । (सर्व उत्तिष्ठन्ति।) रस्यते खायत इति रसः काव्यानुशीलिनाभ्यासवराविशदीभूतवर्णनीयतन्मयीभवन' योग्यसामाजिम्मनोमुकुरभाव्यमानतया निर्भरानन्दसंविद्रूपः। करुणः इएजनवियो. गजन्यकुःखातिशयः। एक एव सन्नपि निमित्तमेदात् व्यजकविभावादिविग्छित्तिविशे. पाशिनः विलक्षण पृथक्पृथग्विवर्तान् परस्परविलक्षणहमाराद्यात्मना परिणामान् । 'व्यत्यसपरिणामः स्याद्विवर्तः' इति कपिलः। अयते भजते। एकस्यानेधा विकार- माने दृष्टान्तमाह-यावति । आवर्त. जलस्सनमः, धुहुदः कुनलागरजलसंस्था- नविशेषः, सरजः भा. एतद्रूपाम्विकारान् । अयस्थान्तराणीसर्थः। तत्समस्तमावर्ता- दिक सव सलिलमे जलमेव । तरजानांजलविवर्तत्वाभावाद्विकारमाने दृष्टान्तार्यक- मिदम् । भव एव विवानियुक्तिः । इदमन कवर्मतम्-'यद्यपि शशार एक एय रस इति शहारप्रकाशकारादिमतम्, तथापि प्राचुर्यादागिरिरागिसाधारपाकम एक एव रसः । अन्ये तु तद्विकृतयः' इति। करुणसानुकार्ये रामादी दुःखरूपत्वेऽपि सह- दयानामानन्दात्मना परिणमतीत्युक्तरीत्या सामाजिके आनन्दरूपत्वमेव । तर्हि भाव- कानां करणात्मककाव्यधवणे अश्रुधाराविर्भारः कथमिति चेदनाहुः-संभोगसमये स्त्रीणामधरदशनादी कृत्रिमदु सानुभवसी:कारवदनाप्युपपत्ति । 'मुखेऽपिदु.सवदु- पचारः कुमितम्' इति तहक्षणात् । यद्यस्य सहजदु-सागकत्वं स्यात्, न कोऽपि सामाजिरतर प्रवर्तन, ततश्च करपैकरसानां रामायणादीनामुच्छेदप्रसङ्गः स्यात् । तसादसान्तरवलरुणस्याप्यानन्दात्मकत्वमेवेति । एवं च रसान्तरापेक्षया प्रवृतित्य- मेत्र रुणस्य प्राधान्य विनिगमकं शतारधीरयोः प्रायियोक्तस्तदभावेऽसवाचित- त्वादिति । यहा,-एको रम. रसशब्दवान्यः। 'अन ओदनं पचति' 'अस्स सूत्रस पटो वातव्यः' इत्यादावि भामिनी उत्तिमाश्रिय 'रस' शब्दप्रयोगः। एवम् 'पुटपाक- पाठा--1 'बाश्रयते'. टिप्प-1 विप्रलम्मानुपाणिनः करणोऽयं रस पति भावः । पक्षण चोक भाचस्पतिमिश्रप्रमुखै'-'यूनोरेक्तरलिन् गनयति होकान्तर पुनम्म्यै। विमनायवे यवस्वदा भवेत् करणविप्रलभ इति ।

·उत्तररामचरिते तमसावासन्त्यौ-(सीतारामौ प्रति!).. अवनिरमरसिन्धुः सार्धमस्मद्विधाभिः स च कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोक्ता । स च मुनिरनुयातारुन्धतीको वसिष्ठ- स्तव वितरतु भद्रं भूयसे मङ्गलाय ॥४८॥ (इति निष्कान्ताः सर्वे ।) - तृतीयोऽशन प्रतीकाशो रामस्य करुणो रसः' इत्यत्रापि बोध्यम् । करुणः अनुकार्यरामादिगतेष्ट- जनवियोगजन्यदु.खातिशयः । एक एव सन्नपि निमित्तमेदात्सखित्वपतित्वपनीत्याधु- पाधिमेदाद्भिनः विलक्षण इव पृथक्पृथग्विवर्तान् श्रयते । वासन्तीसीतारामप्रभृतिषु परस्परविलक्षणावस्थाविशेषान्भजति अत्र 'विवते शब्दो विकारमात्रपरः। एवं दृष्टा- न्तसामजस्यमुपपद्यते । शेषं पूर्ववत् । अस्मिन् पक्षे रसान्तरसत्त्वे करुणरसप्राधान्य तुकयुक्त्या अन्यादहिः समर्थनीयम् । तथा चतादृशकरणरसप्रधानत्वादपूर्वोऽयं कथासंनिवेश इति पूर्वेणान्वयः ॥ ४७ ॥ तमसावासन्यौ सीतारामौ प्रति यथासंख्य प्रति उद्दिश्य । अवनिरिति । अवनिः भूमिः । अमरसिन्धुः गगा । अस्मद्विधाभिः। तमसापक्षे,-मुरलागोदावरीप्रतिमिरित्यर्थः । वासन्तीप,-अन्यामिर्देवतामिः सहे. त्यर्थः । यश्छन्दसां प्रयोक्ता वेदानां प्रवक्ता आद्यः कुलपतिः स च सूर्यश्च । मुनि- मैननशीलः स.प्रसिद्धः। अनुयातानुगता अरुन्धतीयगिति विमहे द्वितीयायनीहिः । 'शेषाद्विभाषा' (पा. ५४१५४) इति कः । 'न कपि' (पा. १३) इति हखप्रतिषेधः । तथाविधो धनिष्ठः । तव भूयसे प्रचुराय मालाय भई मालं वितरतु ददातु । अन गर्भवीजस्य ऋपियोवितरणरूपम्योद्भेदनादाक्षेपो नाम संध्यामुक भवति । 'यदयोच्चाहल किचित्ताविनानेन बध्यते। निरनुसतया तत्तु समाधेय मनीपिमिः ॥ भावस्य तु गभीरत्वात्सा कश्चिदिह कथ्यते । कोशय्याकरणे प्रायेणोच्यते अन्यगौरवात्' ।। ४८ ॥ याधूलवंशजनुपो भूमारनिरामराधमार्यस्य । उत्तररामचरित्रव्यायायामवलितस्तृतीयोऽः॥ प्रति श्रीवाधूलचीरराधयविरचितायां भवभूतिभापतलस्पर्शिनी. समाख्यायामुत्तररामचरितव्यारयायां तृतीयोऽः॥ H पादा-1 पमि'.

·चतुर्धाङ्कस्स कथावस्तु प्रस्तुतेऽ सीपातकि-दण्डायनात्मवाल्मीकिशिष्यप्रदेशात्मके मिन- विष्कम्भके तसंवदिनेदमावेदितं भवति । ऋग्यशृङ्गमुनिना समुप- मान्तं द्वादशवार्षिकं सत्रं सांप्रतमेव समवसितम् । तापस्थिती हार- चन्तीसहितो भगवान्चसिलो महाराजदशरथस्य कौसल्याप्रमुखान्दा- रानधिष्ठाय वाल्मकिरायमं प्रति संग्राप्तः । एतस्मिन्नेवायसरे विदेहा. भिपतिर्जनकोऽपि खप्रियमहदं महर्षि वाल्मीकिंगुनि द्रष्टुं तब समा- यात. । कौसल्यादिस्तसुइत्परिवारमोटनेऽपि पुरावृत्तेन दून श्वेता जनको निर्वेदतामाससाद । किंच नदेहीवियोगाद्विमनस्कान्सवानपि समवलोक्यारन्धती सर्व शुमोदक भविष्यति' इति तबमवतो यास- प्टमुनराश्वासननिवेदनेन तानखिलान्सध समाहितवती । एतस्मिन्ने- वान्तो स्परावष्पविनादिमि. पितृसाम्यभार्ज रामात्मजं शिशु एवं समरलोक्य 'कोऽयं कुमारः' इति सकुतूहरवृतिभिः कौराल्या- दिमिरत्कण्ठया संपृष्टो वाल्मीकिराह ज्ञातव्यमेतदवसरे भवद्रिः। इति । अथाश्रमस्या यसव. स्वाणमाम्यारो पर्यरमानं तुरङ्गममवलोक्य अयोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेष. इति तमझटपूर्व पशुं मन्यमा- नास्तदर्शनार्थ लवं प्रसममाहूतवन्तः । स च महाराजाधिराजस्य रामचन्द्रस्यायमेधिकोऽयमश्वः शतसंख्यैः कवचिमिः दण्डिमिश्च रक्षित इति पूर्वमेव प्राप्तेन वाल्मीविरामायणीपाश्चमभिने- तिवृत्तेन तात्परिमाययामास । लवन विजयपताकावर्तीनि सर्वक्षत्र- परिमावोनि संदीपनान्यक्षराणि दृष्ट्वा 'अपि किमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमुद्दोप्यते १० इति संप्रकोपात् मदन 'उपनन्तो नयतैनमश्चम् , एष आमपति मृगाणा मध्येचरी भवतुः इति बनाशापयामास । स्वयं च शनयोपमनुशन्वन्नाततज्यो बभूव ।

·चतुर्थोऽक्षा (ततः प्रविशतवापसौ।) एका-सौघातके! दृश्यतामय भूयिष्ठसनियापितातिथिजनस सम- विकारम्भरमणीयता भगवतो वाल्मीकरानमपदस । तया हि- नीवारोदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रसूतप्रिया- पीतादभ्यधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतो भक्तस्य सर्पिष्मतः कर्कन्धूफलमिनशाकपचनामोदः परिस्तीर्यते ॥१॥ तत इति । तापसौ तपशीली । एक, तयोरन्यवर इत्यर्थः । गुधानुरपल सोपा- तकिः । “सुधातुरकल्च' (पा.४.११९) इसरसादेन इन्प्रत्ययया तस्स मंसुद्धिः सोधात के इति । अव मध्याई भूयिष्टं यथा भवति तथा सनिधापितः निकटगानितः अतिपिजनो यस्मिनिति तोक्तम्य भगवतो वाल्मीकेः शानशासादिपूर्णस्य प्रवेत- सस्स यदाश्रमपदं भाश्रमस्थानं तस्य समधिशरम्नेग प्रचुरतरमारभ्यमानातिथि- जनसत्कारादिना रमणीयता हृयता दृश्यतां चक्षुर्विपर्य क्रियताम् । स्वयेति क्षेपः । नीवारेति । तपोवनमृगः तपोवनामयो मुनिसंवर्धितहरिणः । सपः सनानेऽछि । तस्मिन्दिन इत्यर्थः । प्रसूला प्रसववती । करि राधाविधया प्रियया प्रियपि. पयहरिण्या पीता पानं प्राप्य । भावे कः । स्पन्लोप पयमौ । अन्यधिक अवशिष्टं प्रचुर वा हरिणीकर्तृकं वा पानं प्राप्यापि अरनियधः । उर्ण च तत् मधुरं च माधुर्ययुक्तं चेति विशेषणसमासः । तपाविध नीवारीदनमण्ट नीवारो धान्यविशेषः, तत्संयन्प्योदनस्य यन्मण्ड घनीभूतदयायशेषः तत्पर्याप्त यावदिच्छा- निरति आचामति पियति ।यदा,-'मया मूतप्रियापीतात्' इति हेती पधनी। सञ्चः- प्रस्तप्रियायतकपानादेतोः अभ्यधिकं यया भवति तथा प्रचुरं यया भी नया उर्ण मधुरं घेत्सर्पः । अत्र 'सयःप्रगतत्यम्' उमाये हेतुः । 'बना हियरि- इलारीरतोदपरिहारकम् ।

·चतुर्थोऽ सौधातकि-सादं अगेमपाराणं जिण्णकुच्छाण अणज्झ- अकालणाणं तपोषणाणं । [ स्वागतमनेकमकाराणा जीर्णानामनध्याय. कारणानां तपोधनानाम् ।] प्रथमः--(विहस्य 1 ) अपूर्वः खलु बहुमानहेतुर्गुरुपु सौघातके। सौधातकि:-~भो दंडामण ! किंणामहेओ दाणिं एसो-महत्तस्स इत्थिआसत्थस्स धुरंधरो अज अदिही आअदो ? [मो दण्डायन ! किना- मधेय इदानीमेप महतः स्त्रीसार्थस्य धुरंधरो ऽद्यातिथिरागतः?] देण्डायना-धिवप्रहसनम् । नन्वयमृप्यशृङ्गाश्रमादरुन्धती पुर- स्कृत्य महाराजदशरथस्य दारानपिष्टाय भगवान्वसिष्ठः प्राप्तः । तत्कि- मेवं प्रलपसि। सौधातकिः-हुं वसिट्टो ! [ हुँ वसिष्ठः ? ] दण्डायन: :-अथ किम् । सौधातकि --मए उण जाणिदं को वि चग्यो विज एसो चि। [मया पुनतिः कोऽपि स्याघ्र इवैप इति । ] अनुक्षणं प्रसर्पन कन्धूफलमिनशाकपचनामोदः कर्म अभिव्याप्यत इति व्याख्ये- यम् ॥ १॥ साअदमिति । खागतम् । सकारस्य न छुक् । गकारस्य प्रायो उस् । 'कगचजतदपयवासू-' (है. प्रा. १।१७७) इति प्राकृतव्याकरणसूत्रेण लोपः । अकारस्य ईपत्रसृष्टतया ध्रुतिरपि । सूत्रे प्रायोग्रहणाद्दकारस्य न उफ् । अनेकप्रका- राणाम् , भहुविधानामित्यर्थः । पूर्वपदेव लोपः । यः श्रुतियोध्यम् । अत्र चकार- शब्दस्य धनि वा' (प्रा. १।२।३८) इति प्राकृतव्याकरणसूत्रेण पूर्वस वैकल्पिकलातू 'पआर' इति दीपः । पाराणं इति त्वासुपौरिति सूत्रेणानुसारः । अनध्ययननि- मित्तानामित्यर्थः । शिष्टामप्ययनस्य धर्मशास्त्रसिद्धत्वादिति भावः । जीर्णकूर्चानां शिथिल भूगध्यानाम् । जीर्णशब्दे 'संयोगे च'(है.प्रा. ११८४) इति प्राकृतव्याकरण. सूत्रेण हवः । गुरुपु वसिष्ठादिपु भो दंडामणेति । मामधेयं तस्य संबुद्धिः। महत्तः प्रचुरस्य वीराार्थस्य भगनारामूहस धुरंधरो निर्वापकोऽतिथिरागतः किनामधेय इत्य- स्वयः। दंडामणेति स्वरस्य विन्दवामिति हखः। किंगामहेअ इत्पन्न 'सूधयधमाम्' (है. प्रा. ११८७) इति समेण धकारस हकारः 1'श्री'शब्दस्य 'स्त्रीमगिनीदुहित- वनितानाइत्थीबहिणीदाविळा' (प्रा. ११३१९७) इति प्राकृतसूत्रेण इत्थीआदेशे कप्रत्ययस्य कलोपः ।साथै स्येत्यत्र 'संयोगे'(प्रा. १।२।४०) इतिहखः । विप्रहसन हामहेतुभूतं त्वदीयवचः । निन्दनीयमिति भावः । दारान् कौसल्याप्रमृतीत् । अधि. पाठा0-1 'अकालणाणं', २ बिरसत्यरस'. ३ 'दाण्ढापन, 'भाण्डायन'. ४ 'वाग्यो वा विभो वा'.

·चतुर्थोऽङ्कः। १०५ दण्डायन:-अनिवृत्तमांसानामेवं कल्पं व्याहरन्ति केचित् । निव- त्तमांसस्तु तत्रभवान् जनकः। सौधातकि:--किणिमित्र : [किनिमित्तम् ।] दण्डायनः—यदेव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखा- नसः संवृत्तः, तस्य कतिपयसंवत्सरश्चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य । सौधातकिा--तदो किंति आअदो ? [ततः किमित्यागतः?] दण्डायना-संप्रेति च प्रियमुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् । सौधातकि:--अवि अन्ज संबंधिणीहिं समं णित्तं दसण से ण वेति: [भय संपन्धि मिः समं निवृत्त दर्शनमस्स न?1] दण्डायन:-संप्रत्येव भगवता पसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं भगवत्यरुन्धती प्रहिता । यथा खयमुपेत्य मेहादयं द्रष्टव्य इति । सौघातकिः-जह एदे दृविरा परप्परं एन्य मिलिदा, तह अम्हे नि वडुहिं सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्रावं खेलंतो मणेम्ह । अह कुत्थ सो जणओ । [यते स्थविराः परस्परमेव मिलिताः, बथानामपि अटुभिः सह मिलिरवाइनभ्यायमहोत्सवं खेलन्तो मानयायःमयकुत्र स जनकः?] दण्डायन:-तथाय नाचेतसवसिष्ठावुपास्य संप्रत्याश्रमस्य बहिर्वक्ष- मूलमधितिष्ठति । य एपा,- एव्व' (प्रा.३।२।१८)दति प्राकृतसूत्रेण एव्यादेशः। दधिमधुभ्याम् इत्यनेन दधिमधु. संसष्पमित्यापस्तम्बवचनममिपेतम् । निर्वर्तितः निष्पादितः । वत्सतरी पुनरिति । विस- निता मुक्ता, न त्वालब्धेत्यर्थः॥ व्याहरन्ति केचिदिति । केचिद्धर्मशास्त्रकारा आप. स्वम्यादयः । एवंकरप मांसव मधुपर्कानुष्ठानपरग्रन्थं व्याहरन्ति वदन्ति । नि- तमांसो वर्जितमांसः ॥ यद्देव्या इत्यादि। वैसानसः वानप्रस्थः । चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य तपश्चरतः कतिपयः संवत्सरः, गत इति शेषः। चन्द्रद्वीप इति कश्विदीपविशेषः । प्राचेतसं चाल्मीकिम् ॥ संबन्धिनीमिः दर्शनं नितन चेति ज्ञायते अपीति योजना ॥ अपि अयम् ।जनक इत्यर्थः । सेवाएव्यः प्रेम्णा दर्शनीयः।। स्थविरा वृद्धाः। अनध्यायः अध्ययनाभावः, स एव महोत्सवः । भानन्दहेनुत्वाः पाठा०-१ 'कतिपये संवरसराः'. २ 'चिरन्तनप्रियसुहृद'. ३ 'संयुत्त'. ४ 'यत्' ५ 'तथायं ब्रह्मयादी पुराणराजर्पि:'. ट्रिप्प-1'दपि तपिंजल यो सिता चैतेश पथभिः । मोध्यते मधुपर्क' इति निर्मासो मधुपर्क: वसिष्ठस्तु-पत्रिपाभ्यागताय सपिम्मदन्नं पचतीति साह।

·उत्तररामचरित दण्डायना-आ, किमुक्तं भवति । .: सौधातकि-- जेण परावडिदेश एव सा बराई कविला कल्पणी बलामोडिअ मडमडाइआ । इन परापति व सा वराको कपिला कल्याणी बलारकृत्य मंडमडायिता ।] दण्डायनः-सेमांसो मधुपर्क इत्याम्नायं बहुमन्यमानाः श्रोत्रिया- याभ्यागताय वत्सतरी महोक्ष वा पचन्ति गृहमेधिनः । तं हि धर्म धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति । सौधातकि:-भो णिगिहीदोसि। [भो निगृहीतोऽसि ।] दुण्डायनः कथमिव : सौधातकिरण आअदेसु वसिट्टमिस्सेसु बच्छदरी विससिदा। अज एव्व पञ्चाअदरसे राएसिणो जणअस्स भअवदा चम्मीइणा धहि- महहिँ एव णिश्वविदो महुवको। वच्छतरी उण विसजीदा। [येनाग- तेषु वसिष्टमिश्रेषु वत्सतरी विशासिता। अद्यय प्रत्यागतस्य राजपर्जनकस्य भागवता वाल्मीकिना दधिमधुभ्यामेव निर्तितो मधुपर्कः । वसतरी पुनर्विसर्विता ।। . धाय । तनियामको भूत्वेत्यर्थः । प्रलपसि अनर्धकं वदसि ।। हुमिलि प्रश् ।। अथ किगित्पनीकारे । एप कोऽपि प्याघ्र इति मया शातमियन्वयः। 'संयोगे' (है. प्रा. ११८४) इति हखः । किमुक्तं भवति फुत एवमुक्तम् ॥ हि तेन पसि- ऐन हि । वराकी प्रतिकुलदैवा । कपिला नाम गवामयान्तरजातिः । कल्याणी वत्स- तरी। दिहायनीत्यर्थः बलात्कृस मदमदायिता। आलम्भन शम्दानुकरणमिदम् । तथाविधशब्दयुका कृतेत्यर्थः) आलब्धेति यावत् । मदायितेल्यथैः । मद्रावमट्टपरिह- पडववनाजचडभाडमडा' (२।४११५२) इति प्राकृतव्याकरणसूत्रेण मधातोर्मट इत्यादेशः । तेन व्याघ्र इति ज्ञातम्' इति पूर्वेश संबन्धः ॥ आनाय धर्मशास्त्रम् । महांधासौ उक्षा चेति विप्रहः निपातनादकारान्तत्वम्। पचन्ति श्रपयन्ति। समाम. नन्ति उपदिशन्तिी अत्रमयाव्यात इत्यादिना गुरुतिरस्कृतिपदव उक्तः ॥ भो निगृ- हीलोऽसि पराजितोऽसि ॥ आगतेप्येवेति । ' मिशब्दः पूज्यतायोतकः । 'एवायें पाठा0-1 'महानं या निर्षपन्ति'. टिप-1 समसिमधुपर्क विषये त्वराई-महान्वमुशाणं बलीददं तदसा मोविराय मधुराप गृहमागतापोपपत्ययेत् पचेव, संरकुर्या दिति भावः त्याह । यथोर याशवलयेन (१।१०९) महोबा महावं बायोत्रियायोपरत्पपेवा यहधमाझणेऽपि शान्त खनु वे राजानमनुवन्ति तुम्हा सर्वेम्य आतिथ्य किरते, या महोझोपकपनेन मधुपको विधीयते इति । मधुपरे वय च पितृदेवतकर्मणा और पनको मा नापत्रेसानीमनुः पर्येषु पन्सिन वेदनाधाविदिनः । मारमानं च पशु चैव गमपरयुत्तमा गतिम् । (मनुः ॥१-४२) रवि पर्मसूरकारनयनाए । .

·१०५. चतुर्थोऽङ्कः। दण्डायन:-अनिवृत्तमांसानामैव कल्पं व्याहरन्ति केचित् । नि- त्तमांसस्तु तत्रभवान् जनकः । सौधातकि:-किणिमित्त: किनिमित्तम् १ ] दण्डायनः- यद्देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्विपाकमुपश्रुत्य वैखा- नसः संवृत्तः, तस्य कतिपयसंवत्सरश्चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य । सोधातकिः-तदो किंति आमदो [ततः किमित्यागता?] दण्डापन:-संप्रेति च प्रियमुहृदं भगवन्तं प्राचेतसं द्रष्टुम् । सौधातकि:-अवि अज्ज संबंधिणीहिं समं णिउँ दंसणं से ण वेत्ति [अद्य संबन्धिनीभिः समं निर्वृत्तं दर्शनमस न?1] दण्डायन:--संप्रत्येव भगवता वसिष्ठेन देव्याः कौसल्यायाः सकाशं भगवत्यरुन्धती प्रहिता । यथा खयमुपेत्य सेहादयं द्रष्टव्य इति । सौधातकि-जह एदे दृविरा परप्परं एब मिलिदा, तह अम्हे वि वडहिं सह मिलिअ अणज्झाअमहुस्सवं खेलंतो मणेम्ह । अह कुत्थ सो जणो?।[यथते स्थविराः परस्परमेव मिलिताः, तथायामपि बटुमिःसह मिलित्वाऽनध्यायमहोत्सवं खेलन्तो मानयायः। अय कुत्र स जनकः?] दण्डायन:-तथायं प्रचेतसवसिष्ठावुपारस संप्रत्याश्रमस्य बहिर्वृक्ष- मूलमधितिष्ठति । य एपः,- एन्व(प्रा.३।२।१८) इति प्राकृतसूत्रेण एव्वादेशः। दधिमधुभ्याम्' इत्यनेन दधिमधु- संसृष्टमित्यापस्तम्बवचनममिप्रेतम् । निर्वर्तितः निष्पादितः। वत्सतरी पुनरिति । विस. जिता मुक्ता, न त्यालन्धेयर्थः व्याहरन्ति केचिदिति । ये चिद्धर्मशास्त्रकारा माप- स्तम्बादयः । एवंकल्प मांसबर्ज मधुपर्कानुष्ठानपरग्रन्थं व्याहरन्ति बदन्ति । निव- तमांसो धर्जितमांसः ॥ यद्देव्या इत्यादि । वैखानसः वानप्रस्थः । चन्द्रद्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य तपश्चरतः कतिपयः संवत्सरः, गत इति शेषः। चन्द्रद्वीप इति कश्चिदीपविशेपः ।। प्राचेतसं वाल्मीकिम् ॥ संवन्धिनीमिः दर्शन निर्वृत्तं न वेति ज्ञायते अपीति योजना ॥ अपि अयम् । जनक इलार्थः । स्नेहाद्रष्टव्यः प्रेम्गा दर्शनीयः॥ स्थविरा रद्धाः। अनघ्यायः अध्ययनाभावः, स एव महोत्सवः । आनन्दहेतुत्या पाठा०-, 'कतिपये संवरसराः', २ 'चिरन्तनप्रियसुहृदः 'संधुत ५'तथायं ग्रह्मवादी पुराणराजर्षिः', टिप्प-- 'दघि सपिजलं शौद्रं सिता चैतेश पामिः । प्रोग्यवे मधुपर्क' इति निसीसो मधुपर्क बिसिरत-त्रियाभ्यागता समिदनं पचतीति इत्याइ । । ४'यत्' ·उत्तररामचरिते - . हदि नित्यानुपक्तेन सीताशोकेन तप्यते । अन्तःप्रसप्तदहनो जरन्निव वनस्पतिः ॥२॥ ( इति निष्कान्तौ।) इति मिश्रविष्कम्भः॥ (ततः प्रविशति जनकः।) जनक:- अपत्ये यत्ताहग्दुरितमभवत्तेन महता विपक्तस्तीत्रेण व्रणितहृदयेन व्यथयता । पटुर्धारावाही नव इव चिरेणापि हि न मे निकृन्तन्माणि क्रकच इव मन्युर्विमति ॥ ३ ॥ कष्ट एवं नाम जरया दुःखेन च दुरासदेन भूयः पराकसांतपनप्रभृति- मितपोभिः 'शोपितान्तःशरीरधातोरवष्टम्भ एव महानद्यापि मम दग्ध- देहो न पतति । अन्धतामिला ह्यसूर्या नाम ते लोकाः प्रेत्य तेभ्यः प्रति- दुत्सवत्वरूपणम् ॥ उपास्य परिचर्य ॥ हृदीति । य एषः । जनक इत्यर्थः । हदि नित्यानुपकेन नित्यलग्नेन सीताशोकेन सीतानिमित्तदुःखेन तप्यते ततो भवति । जरन् युद्धः अन्यः प्रज्वलदहिः वनस्पतिः पुष्पहीनफलवृक्षः॥२॥ मिश्रविष्कम्मः। संस्कृतप्राकृतात्मकविष्कम्भ इत्यर्थः । अपत्य इति । यस्मात अपये । सीतायामि- त्यर्थः। तादृग्दुरितं कोलीनरूपपापं व्यसनं वाऽभवत् । तीनेणातिप्रचुरेण तेन दुरितेन व्यथयता दुःखं प्रापितेन व्रणितद्ददयेन विपक्तः प्रसक्तः । पटुः तीक्ष्णः । धारया पहतीति धारावाही । असन्तनरन्तर्येण प्रवाहीत्यर्थः । चिरेणापि चिरकालेनापि नव इव स्थितः मर्माणि हृदयादीनि निकृन्तन, छिन्दन झकच इव कराल इव स्थितः । मन्युः शोकः कोपो वा न विरमति न शाम्यति ॥३॥ जरया वयोहान्या। दुरासदेन दुःसहेन । दुःखेन सीताविश्लेपजेन । पराको द्वादशदिनोपासकृच्छ्रम्, सांतपन चान्द्रायणविशेषः, एवमादिभिः कायशोषकनियमविशेषैः शोपितान्तःशरी- रधातोर्मे कथमवष्टम्भ एव पासप्रतिबन्धकावलम्बनमेव ।दग्धदेहः हतहृदयमितिका निन्दायां 'दग्ध'शब्दः । अद्यापि न पततीति योजना। अनेसामग्रीसमवधानेऽपि पाताभावो बिसयनीय इति भावः । तर्हि मुगुपतनादिना सभ्यतामिसबाह- अन्धतामिस्रा इति । आत्मानं मन्तीति भारमघातिन इति विप्रहः। 'सुप्यजाती' पाठा0-1मात्तरसधातुरनवष्टम्मो नाबापि. रिप-1'यवात्मनोऽप्रमत्तस दादशामभोपनम् । पराको नाम कन्योऽयं स. पापापनोदन' (मनुः ११२१५)श्त्यादिनो तर कुन्तति पार कन्धं नाम तप, संतपने भवं सातपनम्, 'गोमूत्रं गोमयं धीर दषि सपिशोरकम् । एकराशेपवासकामांतपनं स्मृतम्' (मनुः११।२१२) त्युकम् ।

·. चतुर्थोऽङ्कः। विधीयन्ते य आत्मघातिन इत्येवमृषयो मन्यन्ते । अनेकसंवत्सरातिक्र- मेऽपि प्रतिक्षणपरिमावनास्पष्टनिर्मासः प्रत्यग्र ईव न मे दारुणो दुःख- संवेगः प्रशाम्यति । अपि मातः देवयजनसमवे सीते 1 ईदृशस्ते निर्माण- भागः परिणतः, येन लजया खच्छन्दमप्याक्रन्दितुं न शक्यते । हा पुनि - अनियतरुदितस्मितं विराज- कतिपयकोमलदन्तकुअलायम् । वंदनकमलकं शिशोः स्मरामि. स्खलदसमञ्जसमजु जल्पितं ते॥४॥ भगवति पसुंधरे ! सत्यमतिदृढासि,- त्वं वहिर्मुनयो वसिष्ठगृहिणी गङ्गा च यस्या विदु- माहात्म्यं यदि वा रघोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः। (पा. ३२२१७८) इति णिनिः । ये बलगरिकन्यन्ते तेभ्यः तान् पातयितुम् । किया चतुर्थी । मसूर्या सूर्यरहिता अन्धतामिया अन्धतमसमयास्ते प्रसिद्धा लोका नरक- विशेपाः मेल गरणानन्तरं प्रतिविधीयन्ते इत्येवमृपयो मन्यन्ते । असुर्या नाम ते लोका अन्पेन तमसारताः स्तेि प्रेत्यामिगच्छन्ति ये के चारमहनी जनाः' (ईशा.३) इति श्रुतिः । इति धर्मशास्त्रकाराणां मतम् । प्रतिक्षणपरिभावनया संततपिचारेण 'भू अवकल्कने अवकलनं चिन्तनम् । सहनिर्मासः विशदप्रकाशः । प्रत्यग्र इव नव्य इस न प्रशाम्यति न नश्यति निर्माणभागः सृष्टिफलम् । येन निर्माणभागेनासन्दितुमपि रोदितुमपि । 'अपिशब्दाक्रियान्तरानईत्वं सूच्यते । दोपवादहेतुकत्यात्यागस्येति भावः । अनियतेति । भनियतपदितसितं अव्यवस्थितरोदनहासनम् । दिराजन्तः कतिपये त्रिचतुराः कोमला ललिताः दन्ता एव कुटालाप्राणि यस तथोक्तं वेन 'कुडालाप'शब्दस्य न पूर्वनिपातः। न वा 'दन्त'शब्दस्य दनादेशः । स्सलादपूर्णमस- मारी पूर्वापरसंगतिरहितं मनु सुन्दरं जलितं वचनं यस्य तत्तथोक्तं वदनकमलक यरनमेव कमलम् । अनुकम्पायां कन् । स्मरामि उत्कण्ठापूर्वक चिन्तयामि । भना- नियतरुदितसित स्खलदसमअसमिति विशेषणानुगुम्पादनकमाकमित्यत्र परिणा- मालंकारः, फेवलपमलस्य प्रकृन्तक्रियान्ययित्वानुपपत्तेः । परिणामः कियाधैश्वेदि- पी विषयात्मना' (कुवल. ६५२१) इति लक्षात् । दन्तपुझलाप्रमित्यत्रापि किया. न्ययविवक्षायां परिणामः रूपक या ॥४॥भगवतीति । अतिहासि कठिनासीति सत्यम् । अत्र 'यो वा निर्ति काठिन्य तले भूम्यात्मने नमः' इति वचनं द्रष्टव्यम् । तय वसुंधरावप्रयुरुधैर्यग पुत्रीनाशोऽप्यकिंचित्कर एवेत्युपालम्भो व्यज्यते । स्वमिति । यस्याः सीताया माहात्म्यमानुषत्वं वं वेत्थ । विदुरित्यस्य विभक्तिवच- नयोबिपरिणामेन योजना । दिवेंद, मुनयो विदः, नमिष्टगृहिणी अन्धती वेद ।

·१०४ उत्तररामचरिते विद्यां वागिव यामसूत भवती शुद्धिं गतायाः पुन- स्तस्यास्त्वदुहितुस्तथाविशसनं किं दारुणे मृष्यथाः॥५॥ इत इतो भगवतीमहादेव्यो। जनक:-अये, गृष्टिनोपदिश्यमानमार्गा भगवत्यरुन्धती (उत्थाय ) का पुनर्महादेवीत्याह । (निरूप्य।) हा हा, कथमियं महाराजस्य दशरथस्य धर्मदाराः प्रियसखी मे कौसल्या ? क एतां प्रत्येति सैवेयमिति नाम ! आसीदियं दशरथस्य गृहे यथा श्री श्रीरेव वा किंमुपमानपदेन सैपा । कष्टं बतान्यदिव दैववशेनं जाता दुःखात्मकं किमपि भूतमहो विकारः ॥ ६ ॥ य एव मे जनः पूर्वमासीन्मूर्ती महोत्सवः । क्षते क्षारमिवासह्यं जातं तस्यैवं दर्शनम् ॥ ७॥ (ततः प्रविशत्यरुन्धती कौसल्या कच्चकी च।) अरुन्धती-ननु ब्रवीमि द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्यैव वैदेह इत्येवं वः जानाति, गङ्गा च वेद जानाति । यदि वा किंच रघोः कुलगुरुः रघुवंशजनकस्त- दाचार्यों पसिष्टो वा । देवः दीप्तिशीलः भास्करः स्वयं वेद परानपेक्ष'जानाति । अत्र भूम्यादीनामन्योन्यनिरपेक्षप्रामाण्यप्रतिपत्त्यर्थं नियैकशेषाकरणाद्विदुरित्यत्र न मध्यमपुरुषः प्रयुक्तः। अत एव पुरुषवचनविपरिणामेन भिन्नानि वाक्यानि । यां प्रसूतवती तस्यास्तथाविधायाः पुनः शुद्धिं गतायाः अग्निप्रवेशादित्यर्थः । त्वहु- थाः कथं सोढवत्यसि ॥५॥ इयं सैवेति एतां का प्रत्येति आसीदिति । इयं कौसल्या दशरथस्य गृहे श्रीरिवासीदथवा श्रीरेवासीत् । उपमानत्ववोधक यथाशब्देन किम् ? न किमपीत्यर्थःभित्रोपमालंकारः,रूपकालंकारः, आक्षेपालंकारश्च । सैपा श्रीसदृशी श्रीभूता वा इयं कौसल्या दैववशेन देवेच्छया अन्यदिव जाताऽन्यद्भूतमिच संवृत्ता। अलक्ष्मीरिव जातेत्यर्थः । अत्रैवेति वर्तते । दुःसात्मकं दुःखैकरस किमपि वाचाम- परिच्छेद्यं भूतं प्राणिविशेषः जाता, साक्षादलक्ष्मीः जातेत्यर्थः । यथा श्रीः श्रीरेव बेत्यनयोः प्रतिद्वन्द्वभूतमिदमहो विवारः प्राणिनामुपचयापचयरूपागन्तुको विस्मय- नीय इत्यर्थः । कष्ट बतेति दुःखातिशये ॥ ६ ॥ य इति । य एष जनः कौसल्या .॥ ७॥ आदेशः आज्ञा । अनध्यवसायः संशयः ॥ आत्मानं धृतिम् । संस्तभ्य पाठाoयतु या दैवतं'. ३ 'विपाक 'इत्येष. ' .

·१०९ । - चतुर्थोऽङ्कः। कुलगुरोरादेशः। अत एव चाहं प्रेपिता । तत्कोऽयं पदे पदे महान- नध्यवसायः। कचकी-देवि ! संस्तभ्यात्मानमनुरुध्यख भगवतो वसिष्ठस्यादेश- मिति विनापयामि । कौसल्या-ईरिसे काले मिहिलाहिवो मए दिब्यो त्ति समं एज्य सव्वदुक्खाई ओदरंति । ता ण सकणोमि उवट्टमाणमूलबंधणं हिस पज्जवत्थावेहुँ । [इंशे काले मिथिलाधिपो मया द्रष्टव्य इति सममेव सर्वदु.सा. न्यवतरन्ति । तस्मास रानोम्युद्वर्तमानमूल पन्धनं हृदयं पर्यग्स्थापयितुम् ।] अरुन्धती-अत्र कः संदेहः ? संतानवाहीन्यपि मानुपाणां दुःखानि संवन्धिवियोगजानि । दृष्टे जने प्रेयसि दुःसहानि स्रोतःसहनरिव संप्लवन्ते ॥ ८॥ कोमल्या--कहं णु तु वच्छाए मे वहुए चैनगदाए तस्सा पिदुणो राएसिणो मुहं दसम्ह ? [क्थं नु सलु बरसाया मे यध्या धनगतायातस्था पितू राजय,सं दर्शयाम.?] अरुन्धती- एप वः श्लाघ्यसंबन्धी जनकानां कुलोदहः । याज्ञवल्क्यो मुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगी ॥९॥ प्रतिहत्तगनि कृता, अनुरुध्यसानुनिटेत्यर्थ ।सम युगपन् । अवतरन्ति प्रानुवन्ति । उदर्नमानमुहत गुपन्धनं मूलनियन्त्रणं यस्य तथोत्तम् । शिपिलवन्धनमिलर्थ । पर्यवस्थापयितुम् ॥ संतानी। सतानेन अविच्छेन वाहीनि प्रमहन्यपि दु सानि प्रेयगि जने रटे सनीलन्धय । स्रोत महरनन्तै घोतोमि । उपरणे तृतीया । सुध्यन्ते महोन भान्ति ॥ ८॥ यया सुपाया । एप इति । यी यं जनर सार्थ- यितुम् । 'दिया-' (पा. २१३१४) इति चतुर्थी । ब्रह्मपारायण स्वरपे गुणैश्च अनरधिमानि शयाययुच परमात्मप्रतिपादक्चेदान्तभागं जगी उपदिदेश । रा पाठा०-१ 'महानभ्यवसाय... २ 'समुव्मवति'. ३ 'एवं गदै. . टिप्प-1 मझगा पार स्वरूपप्रत्यक्षत्वम्, सस्पायन प्राधिमापनं शिानशा. समित्यर्थः। उत्तच.१.

·उत्तररामचरिते - कौसल्या-एसो सो महाराअस्स हिअअणिविसेसो वच्छाए मे वहूए पिदा विदेहराओ सीरद्धओ । सुमरिदम्हि अणिब्वेदरमणीएं दिअसे । हा देव्व! सव्वं तं णत्थि। [एप स महारागस्य हृदयनिर्विशेषो वरसाया मे वध्वाः पिता विदेहराजः सीरध्वजः । स्मारितासि अनियंदरमणी- यान्दिवसान् । हा देव ! सर्व तनास्ति ।] जनकः .(उपसत्य।) भगवत्यरुन्धति । वैदेहः सीरध्वजोऽभि- यादयते। यया पूर्तमन्यो निधिरपि पवित्रस्य महसः पतिस्ते पूर्वेपामपि खलु गुरूणां गुरुतमः । त्रिलोकीमाङ्गल्यामवनितललीनेन शिरसा जगद्वन्द्यां देवीमुपसमिव वन्दे भगवतीम् ॥ १० ॥ अरुन्धती-अक्षरं ते ज्योतिः प्रकाश्यताम् । स त्वां पुनातु देवः परोरजसा य एप तपति। जनक:-आर्य गृष्टे ! अप्यनामयमस्याः प्रजापालकरस मातुः । कशुकी-(खगतम्) निरवशेषगतिनिष्ठुरमुपालब्धाः (प्रकाशम्।) राजर्षे ! अनेनैव मन्युना चिरपरित्यक्तरामभद्रदर्शनां नाहसि दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम् । रामभद्रस्यापि देवदुर्योगः कोऽपि । यत्किल समन्ततः प्रवृत्तीमत्सकिंवदन्तीकाः पोरी न चामि- शुद्धिमनल्पकाः प्रतियन्तीति दारुणमनुष्ठितं देवेन । एप इति योजना ॥5॥ हृद्यनिर्विशेषः । अन्तरा इत्यर्थः । सीरः ध्वजो यस्य तथोक्तः । अनिर्वेदाश्च दे रमणीयाश्च, न विद्यते निर्वेदश्चित्तग्लानिर्येषु तथोक्तः । रमणीया आनन्दहेतवः । तथाविधान्दिवसान्स्मारितास्मि दिवस विषयकस्मरणवती कृतास्मि । सर्वमेतदुपलभ्यमानं सर्व नास्ति असत्करूपम् । हा दु.ख्यते ॥ आभ- यादयते । प्रणामेनाशीर्वाचयतीत्यर्थः ॥ ययेति । पूर्तमन्य आत्मविषयकपूतत्व- प्रकारक्ज्ञानवान् । त्रिलोकीनाजल्यो लोकत्रयमङ्गलहेतुभूतामुपसमिव प्रातःसंख्यादि- देवतामिव स्थिताम् । 'अवनितललीनेन शिरसा इत्युपलक्षणमष्टाङ्गप्रणामस ॥१०॥ अक्षरं प्रकृतिपुरुषवत्स्वरूपखभावविकाररहितं ज्योतिः स्वयं प्रागं प्रकाश्यतां प्रति- भासताम् । 'अक्षरमम्बरान्तधृते.' (व्र. सू. १६३।10) ज्योतिश्चरणाभिधानात्' (न. सू. ११११४०) इत्यधिकरणद्वयार्थः प्रत्यभिज्ञापितः । देवः जगत्सष्टमा दिलीलावान् । रजरा रामलदोपनातेभ्यः परः । संथन्धसामान्य पष्ठी । 'परोरजाः' पाठा०-, 'एसी' (=राजर्पिः). २'माया'. ३ 'पौरजानपदा मानिशद्धि .

·चतुर्थोऽङ्कः १११ जनका-(सरोपम्।) आ:, कोऽयमग्मिनागसत्प्रसूतिपरिशोधने ! कष्टमेवंवादिना जनेन रामभद्रपरिभूता अपि पुनः परिभूयामहे । अरुन्धती-(निःश्वस्य।) एवमेतत् । अमिरमिरिति वत्सां प्रति लघून्यक्षराणि । सीतेत्येव पर्याप्तम् । हा, वत्से! शिशुर्वा शिप्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा विशुद्धेरुत्कर्पस्त्वयि तु मम भक्तिं द्रढयति । शिशुत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जंगतां गुणाः पूजास्थानं गुणिपु न च लिङ्गं न च वयः॥११॥ कौसल्या-अहो, सैमुग्मूलअंति विभ येणाओ। (इति मूर्छति।) [महो, समुन्मूडयनीव वेदनाः।] इति वा पाठः । रजमः पर इति विग्रह., याहुलवात्समासः, पृपोदरादित्यादोकारश्च । य एप तपनि स त्वां पुनातु । अनेन 'अनन्तद्धर्मोपदेशात् (प्र. सू. १।१।२०) इल्यधिकरणार्थः सूचितः । परो रजमामिलनेन 'उदेति ह सर्वेभ्यः पाप्मभ्यः' डा. १६६) इति श्रुतिश्योदिता । अनामयमारोग्यम् । प्रजापालकस्य मातुः राममातु गौसचायाः । इदं च साभिप्रायम् । 'अनामय'मिन्यनेन एवं दु.सिनी स्यिचिर जीविप्यतीत्युपालम्भो व्यज्यते । निरवशेष निःशेषतिनिटरं अनिम्तम्। अनेनैव गन्युना 'अयनामयं प्रजापालकस्य गातुः' इत्यनेन व्यज्यते, न मोधेन । देवस्य भवितव्यताया दुर्योगः दुःराजननसनाहः यक्लि यस्माद्धेतोःप्रवृत्ता प्रमता बीभत्सा जुगुप्सनीया किंवदन्ती जनथुनिः येषां तथोक्ताः । किंवदन्ती जनश्रुतिः' इत्यमरः । पौराः पुरे भवाः । तम्माद्देवदुर्योगः योऽपीति पूर्वेणान्ययः । अनत्पा अलमाः । अभिमुधिं न च प्रतियन्ति न विश्वसन्ति च । इति पूर्वोचादेतो दारण परित्यागात्मकं रौश्यम् ॥ अग्निशुद्धिरिति र इति योजना । उन्नाव इति शेषः । एवंवादिना अमिशुद्धिरिति वादिना जनेन पारभूयामहे अवमन्यामहे । उपसर्गपशेन भवतेः वर्मणि लकारः। एतत्परिभूयामहे इलेतन् । एवं जनसेफदशामदाय एव । लघून्यक्षराणि लाधवापादरशन्दः सीनेयेव पर्याप्तम् । वद्विसीतयोः पारनत्वे सम- कश्यत्याप्रयुत सीतायाः प्रकर्षान्सीतागन्द एव परिपूर्ण इति भावः। शिगुरिति । त्वं मम शिशुर्वा शिष्यः वाऽसीति यत् सतिष्ठन्विति योजना । निशुद्धः निर्दोषतायाः उत्कर्ष. अनिमयः। तथा भक्ति अन्यादृशीं पूजनीयताप्रतिपत्ति लयि मम ढयति स्थिरां करोति । शिशुन्वं बैणं स्त्रीत्व वा। 'वीपुंसाभ्यां नन्ननो' (पा. ११८७) इनि नश्यलयः। भवतु स्यात्, ननु तावता वन्द्यात्यहानिः । जगतां वन्द्याऽमि अभिवादनीयाति। नन्वित्यवधारणे । गुणाः गुप्पिषु अहिंसा शौचमय मित्याधुजगुणवत्सु पूजास्थानमन्वयच्यातेरेकाभ्यां पूजाप्रयोजकाः। लिई पाठा०- 'परिलघुनि'.२ 'जगतः'. ३ 'उग्मीलोन'. - ·. १.१२ उत्तररामचरिते जनक:- हन्त, किमेतत् । अरुन्धती-राजर्षे ! किमन्यत् ? ; स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः स्मृतावाविर्भूतं त्यथि सुहृदि एटे तदखिलम् । विपाके घोरेऽस्मिन्न खलु न विमूढा तव सखी पुरंध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति ॥ १२ ॥ जनका हन्त, सर्वथा नृशंसोऽस्मि । यश्चिरस्य दृष्टान्प्रियमुहृदः प्रियदारानस्निग्ध इव पश्यामि। स संवन्धी श्लाध्यः प्रियसुहृदसौ तच्च हृदयं स चानन्दः साक्षादपि च निखिलं जीवितफलम् । शरीरं जीवो वा यदधिकमतोऽन्यत्प्रियतरं महाराजः श्रीमान्किमपि मम चासीदशरथः ॥१३॥ जटोपपीतादियां न पूजाप्रयोजकम् ॥११॥ वेदना दुःसानि । समुन्मूलयन्ति मूलमुत्पाटयन्ति । इति मूर्छति मूर्छामभिनयति ॥ हन्त.किमेतत् , शनाभिघाता- दिकमन्तरा मूर्छा विस्मयनीयेत्यर्थ. ॥ अन्यत्किम् , यक्ष्यमाणादन्यन्न किमपी- त्यर्थः । स राजेति । स राजा तत्सौख्यं स च शिशुजनस्ते च दिवसाः'इति यत्त- दरिसल सुहृदि त्वयि दृष्टे सति स्मृतावाविर्भूतं कस्याप्यंशस्य प्रतोपेण स्मृतिविषयी. भूतम् । 'सदृशादृष्टचित्ताया. स्मृतिवीजस्य योधकाः' इत्युक्तेः । घोरे भयंकरे अस्मि- विपाके प्रकृतसीनालागतपदेवपर्यवसाने तव सखी कौसल्या पिमूडा नेति न । 'अप्य- नामयमस्या' इत्यादिभवद्वचनभझ्याविष्कृतो भवन्मतरीत्या योऽस्याः कठिनचित्त- ताप्रयुक्तमू भानो वा नेत्यर्थः । पुरंध्रीणां चित्तं हि यस्मात्कुसुमवन्मृदु तस्माद्वि- मृदा नैति न ॥ १२ ॥ एवमरुन्धया बोधितोऽनुतपति-हन्तेति । योऽहं चिरस्य दृष्टान् चिरादृष्टान्प्रियमुहृदो दशरथस्य प्रियान्मरप्रीतिविषयान्मपि प्रीतियुक्तान हि दाराग् कौसन्यामन्निग्ध इव शत्रुरिव पश्यागि शत्रुफर्तृकदर्शनमदशदर्शनवानसि सोऽहं सर्वप्रकारेण ऋरोऽस्मि । हन्त अनुतप्यते । स संवन्धीत्यादि । श्रीमान् लक्ष्मीवान्महाराजः सार्वभौमः स दशरथ. मम श्लान्यः संबन्धी अभून् । असौ संवन्धीभूतो दशरथः प्रियमुहृदभूत् प्रतिमान् शोभनहृदयवांश्चाभूत् । 'मुहृदुईदौ मित्रामित्रयोः' (पा. ५।४।१५०) इति 'हृदय'शब्दम्य हृदादेशः । तदन्तरगत्वेन प्रसिद्ध हृदयं चाभूत् । चकारेण संबन्धिमुहृत्त्वसमुच्चयः। तदिति दशरथपरम् ; विधेयप्राधान्यालीवत्वम् । एव च तत् सवन्धमुहद्भूतदशरथः हृदय चाभूदिति वा । स पूर्वोक्तत्रयात्मा दशरथ. साक्षादानन्दश्च। साक्षाच्छब्देनानन्दहेगा- पाठा०-१ 'दारान निग्धं'.

·चतुर्थोऽकाम ऋष्टमियमेन सा कौसल्या, यदस्याः पत्युर्वा रहसि पेरमन्त्रायितमभू- दभूवं दम्पत्योः पृधगहमुपालम्भविपयः । प्रसाद कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू- दलं वा तत्स्मृत्वा दहति यदवस्कन्ध हृदयम् ॥१४॥ अन्वती-हा कष्टम् । अतिचिरनिरुद्धनिःश्वासनिप्पन्दं ह्दय- मस्याः। जनक:- हा प्रियसखि 11 (इति रमण्डल्दन सिञ्चति।) काञ्चुकी- मुहदिव प्रकटय्य सुखप्रदा प्रथममेकरसामनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्तनदारुणः परिशिनटि विधिर्मनसो रुजम् ॥ १५ ॥ यानन्द पालोपो च्यायतरा । सामान्नुस्य इत्यथ । निशिल जीविनफ्लमपि च मतानभत्तिरूप जीवनप्रयोतन च । चकार पूर्वसनुच्चायक । शरीरमभूत् 'दुर्लभो भानुपो देह' इत्युक्त गरीरं चाभून् , मकर यमसाधनलान् । जीवो याऽभून् जीवश्चा- भूत । तम्य हि ज्ञानानन्दमयत्वात्प्रेमास्पदत्वम् । अतो जीवादधिर समस्तरल्याण- गुणामृनोदधिचनानन्दमयत्वेन च मए प्रियतर प्रियो नीर प्रियतर नम तथा- विध यपरं नम तदभूत्, यत एव रान सि नाभू समप्यभूदिसथ । लोके संधिसुहृदादीना तत्त मानत्वमम्य तु सर्वदा सपर्विपलमिति भाव ॥१३ ११ यदस्या इति । अस्या वा पत्युर्दशरथस का यत्परमन्त्रायिनमभूमि गुरागापण विचारो वा जान ! आचारणिन्तापरि च । तनाह दम्पलो यापलो पृथ- गुपारम्भविषयोऽभून परम्परपरिहारेण परस्परविषये 'अयमेवमुक्तवान, अयमेव मनवान् , इयगेग्मुतवती, इयमेव कृतवती' दसादिपरस्परापराधस्थनपानमासम् । 'परमहितमभूत्' इति पाठोऽपि दृश्यते । प्रायहरपतीयनापेलकर्मेति तदर्थ । शेष पूर्ववत् । तद उपारम्भानत्ता प्रसारानुमान कोपानुशन वा मधीनमभूदि- त्यर्थ । स्वालम्, तम्परणेन साय नासीलर्थ । यदृदयमनस्कन्याम्म्य दहति भस्मीनरोति । तत्स्मृत्वाऽट वोपप्रसादयोरन्य विषयल च पाठद्वये प्रमाद्वि- वृक्षितम् । तत्र हि परस्परेन्युक्तिपरक्षणार्या ॥ १४ ॥ निरूद्धा सचाररहिना श्वासाः प्राणवायवो यम्मिन् तथोक्त निष्पन्द च ॥ सुहदिति । विधि प्रथममादी मुदिव मिनमित्र मुराप्रदामेरसामेवप्रकारामनुपूरना योगक्षेमहेनुभूता प्राय्य पाठा- 'परम दूपितमभूतु. २ "निष्यन्द' ३ 'मुसाद'. ४ निधि- रहो निशिनष्टि मनोरत'.

·उत्तररामचरिते कौसल्या-(आवस्य ।) हा, वच्छे जाणइ ! कहिं सि! सुमरामि दे णवविवाहलच्छीपरिग्गहेकमंगलं संफुल्लमुद्धमुहपुंडरीअं आरुहंतको- मुदीचंदसुंदरं । एहि मे पुणो वि जादे ! उज्जोएहि उच्छंगं । सव्वदा महाराअ एवं भणादि-एसा रहुउलमहत्तराणं वहू अम्हाणं दु जण- असुदा दुहिदेव्व । [हा, वत्से जानकि ! कुत्रासि ? सरामि ते नवविवाहल- क्ष्मीपरिप्रदैकमगलं संफुल्लमुग्धमुखपुण्डरीकमारुहल्कौमुदीचन्द्रसुन्दरम् । एहि में पुनरपि जाते! उद्दयोतयोरसङ्गम् । सर्वदा महाराज एवं भणति-एपा रघु- कुलमहत्तराणां वधूरस्माकं तु जनकसुता दुहितैव।] कञ्चकी-यथाह देवी, पञ्चप्रसूतेरपि तस्य राज्ञः प्रियो विशेपेण सुवाहुशत्रुः । वधूचतुष्केऽपि तथैव नान्या प्रिया तनूजास्य यथैव सीता ॥ १६ ॥ जनकः-हा प्रियसख महाराज दशरथ ! एवमसि सर्वप्रकार- हृदयंगमः । कथं विस्मर्यसे? प्रकाशयित्या पुनरनन्तरमकाण्डेन निनिमित्तेन विवर्तनेन व्यत्यस्तपरिपाकेन दारुणः सन् क्रूरः सन्मनसो जं हृदयपीडां परिशिनष्टि परिशिष्टां करोति । अकाण्डनिवर्त- नेन दारुणोऽकाण्डनिवृत्तो भूत्वेसप्याहुः । सुहृदपि त्यक्त्वा गतश्चेन्मनःपीडां करोतीति साम्यम् ॥ १५ ॥ नवविवाहलक्ष्म्याः परिग्रहेण एकं मुख्यं मगलं यस्य तथोक्तम् । कौमुद्यां कृत्तिकापौर्णमास्यां भवश्चन्द्रः कौमुदीचन्द्रः । आरोहन्ती प्रादु- भवन्ती या कौमुदी चन्द्रचन्द्रिका तद्वत्सुन्दरमग यस्यास्तथोक्ताम् । उत्सङ्गमङ्क- मुध्योतय उपवेशेन प्रकाशय । सर्वदा सर्वस्मिन्काले महाराजो दशरथः । एपा सीता रघुकुले महत्तरा ये मनुप्रभृतयस्तेषां वधूः स्नुषा । जनकसुता सीता, अस्माकं तु मम तु दुहितैव मदभिप्रायेण दुहितैवेत्येवं भणति ॥ देवी कौसल्या यथाह तथैवेति शेषः। पञ्चप्रसूतेरिति । पञ्च प्रसूतयः पुत्राः यस्य तथोक्तस्यापि । तस्य राज्ञः पति- रथस्य सुबाहुशनु रामः विशेषेण प्रिय इष्टः । पञ्च प्रसूतयो यस्मिन् वृन्दे इति वा विग्रहः । निर्धारणे षष्ठी । 'तृतीयादिषु भाषितपुंस्कं पुंवद्गालवस्य' (पा. १४) इति पाक्षिकः पुंवद्भावः । पचानां मध्ये रामः प्रिय इत्यर्थः । रामादयश्चत्वारः शान्ता चेति पञ्च । वधूचतुकेऽपि सीतादिन्नधाचतुष्टयेऽपि अस्य जनकस्य तनूजा सीता यथा तस्य राज्ञो दशरथस्य प्रिया तथा अन्या ऊर्मिलाप्रभृतिः राज्ञः पाठा०-१ मंडणं पप्फुरंतसुद्धविहसिदं'. २ 'यथा हि शान्ता'. . ३तधैव'.

·पतुर्थोऽङ्कः। २१५ कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरो जामातुराप्तं जनं संबन्धे विपरीतमेव तदभूदाराधनं ते मयि । त्वं कालेन तथाविधोऽप्यपहतः संवन्धबीजं च त- दोरेऽस्मिन्मम जीवलोकनरके पापस्य धिम्जीवितम्।।१७॥ कौसल्या-जाद! जाणइ, किं करेमि ? दिढवजलेबपडिबद्ध- णिञ्चलं हदजीविदं मं मंदभाइणी ण पडिच्चअदि। [जाते जानकि ! किं करोमि ? दृढवज्रलेपमतिबन्धनिश्चलं हतजीवितं मां मन्दभागिनी न परित्य- जति ।] अरुन्धती-आश्वसिहि राज्ञि! बाप्पविश्रामोऽप्यन्तरेषु कर्तव्य एव । अन्यच्च किं न सरसि यदवोचदृप्यशृङ्गाश्रमे युप्माकं कुलगुरू- भवितव्यं तथेत्युपजातमेव, किंतु कल्याणोदक भविष्यतीति ! कौसल्या-कुदो अदिकंदमणोरहाए मह एदं । [मृतोऽसिमान्त- मनोरथाया ममैवत् । प्रिया न । 'अस्य तनूजा सीता' इत्यनेन सीताया एव जनकामिसधिना तनूजालं नान्यासामिति व्यज्यते । वधूयतुप्फेऽपीति निर्धारणे सप्तमीदर्शनात ॥१६॥ मयः प्रारधर्मः हृदयंगमः । कन्याया इति । संबन्धे क्न्यापरसंबन्धे । कन्यायाः पितरो जनन्यः जनाथ जामातुर्वरस्थान संनिहितयन्धुं जनं पूजयन्ति बिल संभावयन्नीति प्रसिद्धम् । तदाराधनं पूजनं ते मयि विपरीतगभूत् । त्वत्कम्म- द्विपयमपूजनं सत् प्रतिलोमं जातमित्यर्थः । तथाविधोऽपि त्वं कालेनापहृतः मया पूज्यमानं भवन्तं द्रष्टुं न्याय्य तापद्भाग्याभावेऽपि केवलं वा भवन्तं अष्टुं मदीय- दैवदुर्विपाको नाक्षम्यतेति भाव । संबन्धमीज सीता चापहृतं लिविपरिणामः । पूर्वोक्तयोरभावेऽपि तादृशभवदमिमता सीतापि देवेन नाक्षम्यतेति भावः । घोर भयारे अम्गिनेवंविधवद्दु सभाजने जीवलोकविले पापस्य पूजनविपर्यागादिहेतु- मूतदुरितप्रचुरस्य मम जीवित प्राणधारणं विक । तत्कर्मिमा निन्देत्यर्थः । अनेदानी भवत्पूजायभावेऽपि यन तल्लाभो लोकान्तरे तत्र गमनस्यापि मदीयजी- वनयोनिदुरितप्रतिरन्धमिति भावः ॥ १५॥ दृढेन वज्रलेपेन वन्धकद्रव्यलेपेन यः प्रतिनन्धो विलेपानुत्पादस्तेन निश्चलं हतजीवितं निन्धजीवितम् ॥ आश्वमिहि आश्वास दुःगलघूकरणं प्रामुहि । वापस दु साश्रुणः विश्रामो विच्छेदोऽपि । 'अपिशब्देन याप्यादिकं समुचीयते । अन्तरेषु मध्ये मध्ये । अन्यच्च बाष्पविधीमा- दन्यदपि । यस्कुलगुस्वसिष्ठः अवोचत्तन्न स्मरमि किम् ? भवितव्यं तथेति परित्यागरूपेण भवनमपरिहायमिति हेतोः। उपजातमापाततो जातम्, न स्वन्त- तस्तथेत्यर्थः कल्याणोदर्क मङ्गलपर्यवसायि भविष्यतीति यदवोचत्तन्न स्मरसि किम् ? पाठ10-2"विघोऽस्य".

·उत्तररामचरिते अरुन्धती-तक्कि मन्यसे राजपति! मृपोय तदिति । न हीदं क्षत्रिये मन्तव्यम् । आविर्भूतज्योतिपां ब्राह्मणानां ये व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत् । भद्रा ह्येपां वाचि लक्ष्मीनिपक्का नैते वाचं विप्लुतार्था वदन्ति ॥ १८ ॥ (नेपध्ये कलकलः सर्वे आर्णयन्ति ।) जनक:-अये, अद्य खलु शिष्टानध्ययन इत्यस्खलितं खेलतां बहूनां कोलाहलः। कौसल्या-मुलहसोक्खं दाणि बालत्तणं होदि। (निरूप्य) अम्महे, एदाणं मज्झे को एसो रामभद्दस्स कौमारलच्छीसावट्टम्भेहिं मुद्धललि- देहि अंगेहिं दारणो अम्हाणं लोअणे पीअलावेदि: [सुलभसौस्यमि- दानी बालत्वं भवति । अहो, एतेग मध्ये क एप रानभद्रस्य कौमारलक्ष्मी- सावष्टम्भर्मुग्धललितरहैरकोऽसाकं लोचने शीतलयति ?] अरुन्धती-(खगतम् । सहत्किण्ठम् ।) इदं नाम भागीरथीनिवे- दितं रहस्यकर्णामृतम् । न त्वेवं विद्मः कतरोऽयमायुन्मतोः कुशलवयो- रिति । (प्रकाशम् ) अतित्रान्तमनोरथाया असंभाव्यामिलापविषयायाः॥पोयमिति मिय्यावचनमिति। आविर्भूतति । आनिर्भूतज्योतिषां परज्योतिविषयापरोक्षानवता सामगानां विप्राणां गे व्याहारा उक्तयलेषु संशयः मामाप्यसंदेदो गा भूर नोत्पत्तुमर्ह । हि यम्मादेषां वामगानां वाचि भद्रा मालारी लक्ष्मीः अर्थोपधायस्त्वातिशयः। निपता निन्यसहिनी भवति। एते आविर्भूतज्योतिषो वामगाः पिठनार्थानसदा याचमेरामपि गिर न पदन्ति नोचारपन्ति । पूर्वत्र बहुवचनं तदीपसर्ववाचामपि प्रामाग्ययोध- नार्यम् , अप्रेसनं तु तदीययत्पिचिद्धचोऽप्यसामान्य नेी योधनानी - रंगम्। अन गेले 'समिर नितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनमा वाचनकन । अमा ससायः सरयानि जानते भट्टैषां लक्ष्मीनिहिताधिवाचि ॥' (ग्रा. सं. ८।२।२३) इति श्रुतिः स्फोरिना ॥ १८॥ शिष्टागमनप्रयुत्ताध्ययनाभारः विधानध्ययनः ।। मुल सौख्यं यलिनपोचम्। अनेन 'यो जनो दुःसगतानि मुस्' इत्युच्यापर. निन्दा व्यग्यते । रामभाल कौमारलक्ष्म्या चन्द्रबदाहादसारिरामसंतापस लौडम- मवष्टम्भः आलम्भनं तरसहितः। 'सनी'पदेन गैगवस रहीयर म्यम्यते। संर. पाठा०- राजपुनि'. २ 'निपिना'. ३ 'कसम्म:'. 'दार'. टिप्पा-पिगमनेऽनभ्यापरवपनामनदादी नानागमनमोऽपन पायो बना परनरादिसम् रवि मावः।

·चतुर्थोऽङ्कः-- ११७ कुवलयदलस्निग्धश्यामः शिखण्डकमण्डनी वटुपरिपदं पुण्यश्नीकः श्रियैव सभाजयन् । पुनरपि शिगुर्भूत्वा वत्सः स मे रघुनन्दनो झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमृताञ्जनम् ॥ १९ ॥ कचकी-नून क्षत्रियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये । जनकः— एवमेतत् । अस्स हि,- चूडाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणीद्वयं पृष्ठतो भस्मस्तोकपवित्रलाञ्छनमुरो धत्ते वचं रौरवीन् । मौा मेखलया नियन्त्रितमधो वासश्च माजिप्टकं पाणौ कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥२०॥ भगवत्यरुन्धति ! फिमित्युत्प्रेक्षसे कुतस्त्योऽयमिति ? अरुन्धती-उद्यैव वयमागता । न्धशब्दत्वात्सापेयत्वेऽपि समास । मुग्घललितै मुन्दरमुबुमारे । हर्प इटागमा- प्रीति । उत्कण्ठा आकारादिविषयामिलाप । भागीरधीनिवेदित गगया कथित रहस्य गूढ यत्कणयोरमृतवद्धोग्यम् । तदिद नामायुष्मतो कुशलवयोर्मध्ये क्तरोऽयमिति पुश इति वा स्व इति मा न विद्म न जानामि । असदो द्वयोध' (पा ११२।५९) इलेक्से बहुवचनम् । कुनलयेति । शिखण्डकमण्डन काक्पक्षधरो बटना ब्रह्मचारिणा परिषद सद श्रिया कान्सा सभातयनलंपुर्वन् । अमृताधनम मृतमयमवन शीतठवादिमि तद्धि रमणीयमिति कविसमयप्रसिद्धि ॥ १९ ॥ मन्ये अनुमिनोमि । एतद्भवता सभाव्यमानमेवास्तुभूतम् । चूडाचुम्बितेति । चूडाचुम्नितानि सयुक्ताप्राणि कपनाशि पाणपक्षा यसिस्तधोत्तम् । पृष्ठ- तोऽमित पृष्ठे, द्वयोर्भागयोरित्यर्थ । भस्ममय सोमप पचिन पावन लान्छ पुण्ड यस स तथानम् । उर. रोखीं ऐगयी सच धत्ते । मौात्मकरानया नियन्त्रित माजिष्टं मनिष्टरफ पास अध उरमोऽधस्वात् । क्षनियब्रह्मचारिणी पाठा०-१'तथा हि'. टिप्प-1 शिसण्डा पक्ष कर्णयोपरि केशपाश क्षत्रियाणा पञ्चदशाब्द यावदिति प्रसिद्धि , 'अनातव्यथनो यस्तु चुकर्मविशारद । उनषोडशवर्षश्व का पक्षधर रमून'त्युक्ते । चौक्त रामयेभ्य पारस्करण-रौरव रायस्य' इत्यादिना। 3'क्षत्रियस्य तु मौवी ज्या' इति मनु । 4'कापास माञ्जिष्ठ धौम झनियस्य' इति वसिष्ठ । 'बाह्मणो देवपालासी क्षत्रियो वरसादिरी । पैप्पलौदुम्बरी वैश्यो'इलनेन विरोषोऽत्र।

·११८ उत्तररामचरिते जनकः-आर्य गुप्टें! अतिकौतुकं वर्तते । तद्भगवन्तं वाल्मीक्रिमेय गत्वापृच्छ। इमंच दारकं धूहि वत्स ! केऽप्येते प्रवयसस्त्वां दिदृक्षव इति । कधुकी-यदाज्ञापयति देवः । (इति निष्कान्तः।) कौसल्या-कि मण्णेघ एव्व भणिदों आअमिस्सदियां ण वेचि? [किं मन्यध्वे एवं गणित भागमिष्यति वा न बेति?] जनका-मियते या सद्वृत्तमीहशस्य निर्माणस । कौसल्या-(निरूप्य) कहं सविणमाणिसमिदगिट्ठिवअणो विस- ज्जिदासेसतरिसदारओ इतोहिमुहं अवसरिदो एव्य स वच्छो [कथं सबिनपंनिशमितगृष्टियचनो विसर्जितादोपसहरदारक इतोऽभिमुसमपमरित एव स वत्सः?] जनकः--(चिरं निवW) भोः, किमप्येतत् ,- महिम्नामेतस्मिन्विनयशिशिरो मौग्ध्यमसृणो विदग्धैर्नियो न पुनरविदग्धैरतिशयः। मनो मे संमोहस्थिरमपि हरत्येप वलया- नयोधातुं यद्वत्परिलघुरयस्कान्तीकलः ॥ २१ ॥ मेखलेल्युकं 'माधिष्ठं राजन्यस्य' इति च । पाणी कार्मुकं धनुरक्षमूत्ररलयं जपमालि- कावलयम् । अस्तीति शेषः 'अपरे पैप्पलः' इति पाठे अपरे पाणी अश्वत्थदण्डः। 'अपरपैप्पलः' इति पाठे धनुर्दण्डादपरः, अन्य इलर्थः ॥२०॥ एतस्यः कस्मा. द्भवः ॥ अतिशयितं कौतुकं विशिष्टवस्तुजिज्ञासोत्कण्ट्यम् । अवयमो वृद्धाः। दिदृक्षवः द्रष्टुमिच्छवः॥ यदाज्ञापयतीसत्र तदनुतियामीति शेषः । एवं भगितः प्रवयसरवा दिक्षव इत्युक्तः सन् आगमिप्यत फिमिति मन्यध्वे ? कि संदिग्धे ॥ शस्त्र लोको. तरस्य निर्माणस्यामारस्य । निर्मायते तन्निर्माणम्। कर्मणि ल्युद्। 'वृखन्युटो बहुलम्' (पा. ३१३११३)पयुक्तेः। सदृत्तं सदाचारो भियते वा । टिने भरति किमित्तः । 'कर्मवत्तमंगा' (पा. ३१1८७) इति यगात्मनेपदे ॥ सविनय किशमितं श्रुतं गृष्टिवचनं येन तथोक्तः ॥ एतदश्यमानं किमपि अपूर्वमित्यर्थः । तदाह--- महिला मित्रादि । विनयेन ज्ञानद्धशीलमनिधी सनिरपर्यवसाम्ययस्थानेन शिशिरः शीतलः । मौग्ध्यन बाल्येन मसपः पौरपरहितः विदयः सूक्ष्म- दर्शिभिनियो निर्णयः । अविदग्धः पुनर्न पायो नि नुमशक्यः एतस्मिन्महिना. पाठा०-1 'यालकं. २ शिमुतामोभ्यमयगो'. दिय-अत्र साम्यभावे अभूतेरेव भोर-तिपति पदार्थानाला बोटी देने पण बदिरूपाधीप्रीतयः समपन् । विस्मात पोदने पुरटरी द्वति च हिमरश्मायुनने चन्द्रकान्तः (मादी १।२७) । - ·चतुर्थोऽङ्कः। ११९ लयः-(प्रविश्य ।) अविज्ञातवयःक्रमौचित्यात्पूज्यानपि सतः कथ- मभिवादयिप्ये ! (विचिन्त्य ।) अयं पुनरविरुद्धः प्रकार इति वृद्धेभ्यः श्रूयते । (सविनयमुपसत्य ।) एप वो लवस्य शिरसा प्रणामपर्यायः । अरुन्धतीजनको-कल्याणिन् ! आयुष्मान्भूयाः । कौसल्या-जाद! चिरं जीव । [जाव! चिरं जीव ।] अरुन्धती-एहि वत्स ! (लपमुत्सझे गृहीत्वा । आत्मगतम् ।) दिल्या न केवलमुत्सङ्गश्चिरान्मनोरथोऽपि मे पूरितः । कौसल्या--जाद ! इदो वि दाव एहि । (उत्सङ्गे गृहीत्वा ।) अाहे, ण केवलं दरविप्पट्टकंदोट्टमंसलुज्जलेण देहबंधणेण कवलिदार- विदकेसरकरााअकंठकलहंसघोसघग्घराणुणादिगा सरेण अ रामभदं अणुसरेदि । णं कठोरकमलगभप्पम्मलसरीरप्पस्सो वि तारिसो एव्य । जाद ! पेश्खामि दे मुहपुंडरी । (चुम्मुन्नमय निरूप्य सबाप्पाकृतम् ।) राएसि! ण पेक्खसि णिउणं णिरूपज्जतो वच्छाए मे वहुए मुद्दचंदेण वि संवददि एय? [पात! इतोऽपि तावदेहि । महो न केवलं दरविस्पष्ट- कुघलयमांसलोनलेन देहबन्धनेन कवलिवारविन्दकेसरकपायझण्टकलहंस. घोषघर्घरानुनादिना म्वरेण च रामभद्रमनुसरति । ननु कठोरकमलगर्भपक्ष्मल- शरीरस्पर्शोऽपि तादृश एव । जात! पश्यामि ते मुसपुण्डरीकम् । राज! किन पश्यसि निपुणं निरूप्यमाणो वत्साया मे वध्या मुखचन्द्रेणापि संवदत्यैव ?] मतिशयः लवनिष्ठप्रश्नानवेजःप्रवृतिगुणादिमाहारम्यानामुत्कर्षः। संमोहन मुच्या शिरमपि पाठवालपन्दमपि मे मनश्चित्तं परिलधुरस्पः अयस्कान्तशकलः अय- स्कान्तखण्डः अयोपातुं यहोहपिण्डमिव हरति क्पति । अत्र विनयनिशिरो मोरध्यमसण' इत्याभ्यासलि हिमोपष्टम्मेन ज्योल्नीभवतां सूर्यतेजसा सादृश्य च्यज्यते ॥ २१॥ कमा रातारायानुपूर्य वयः स्थाविरादिक वयःकमस्वस्यौचित्यं प्राप्तता ज्ञातं च तद्वय कमौचित्यं तस्याभावः अज्ञातवयानमाचिसम् । अर्थाभावे अव्ययीभावः । 'अपचम्मा' इति प्रतिषेधाइम्भावो न । तथा च क्याम्माचिवा. नामावादित्यर्थः । कथमभिरादिमिप्ये केन क्रमाप्रकारेण नमस्सारण ? अविरुद्धः अविपरीतः । प्रारोऽनुष्ठान विशेषः । सामान्यद्धपिपयस्त्रणाममरणरप इति भावः । 'सभायां प्रत्येक न नमसुर्यात् इति गीतमस्मरणमिहामिप्रेतम् ॥ उत्सने आहे ॥ दिध्येसानन्दे । उत्साः फेवलं न पूरितः, फिनु मनोरथोऽपि परित इत्यर्थः ।। जातेति सबोधनम् । 'विपट्टमिति विस्तृतवाचकम् । 'कन्दोगन्दः कुवलयवाची ! घर्षरय कांस्यध्वनिस्तद्वदनुकरण तथाविधेन 1 अनुसरति अनुकरोति । कठोरस्स पाठा०- 'मज्ञातनाममाभिजनान. २. संपूर्ण'.

·१२० उत्तररामचरिते - जनका-पश्यामि ससि! पश्यामि । : कौसल्या-अम्महे, उम्मत्तीभूदं विज मे हिअ कुदोमुहं विलवदि। [महो, उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं कुतोमुखं विलपति ।। जनकः- वत्सायाश्च रघूद्धहस्य च शिशावस्मिन्नभिव्यज्यते : 'संवृत्तिः प्रतिविम्बितेव निखिला सैवाकृतिः सा द्युतिः । सा वाणी विनयः स एव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ. हा हा देवि! किमुत्पथैर्मम मनः पारितवं धावति ॥२२॥ कौसल्या-जाद ! अस्थि दे मादा, सुमरसि वा तादं ! [जात! अस्ति ने माता, सरसि वा तातम्] लव:-नहि। कौसल्या-तदो कस्स तुम: [वतः कस त्वम् ?] लवः--भगवतः सुगृहीतनामधेयस्य वाल्मीकेः। कौसल्या-अयि जाद ! कहिदव्वं कहेहि । [अयि जात! कथितव्य कथय 1] लवः एतावदेव जानामि । समप्रस्य कमलस्य गर्भवदान्तरपववत्पश्मलः स्फीतः तादृश एय रामभदरपर्शसंश एव । चुयुकमधराधोदेशम् । निपुर्ण निरुप्यमाणः हेतुमिः पटुनर विचार्यमाणः अयमिति शेषः । मुख चन्द्रेण संवदत्येव । सीनामुराचन्द्रति यागिम्सादृश्यप्रमाण- विपयो भवति ।। पश्यामि ससि पश्यागीति आदरादिरकिः ॥ उन्मत्तीभूलनिन विनान्तमिव युतोमुखम् । गत्र वापि असंभाव्यविषये लममिति यावत् । विठपाते परिदेवयति । 'विश्लते इति च पाठः॥यत्मायाइति। अस्मिन् शिशी लवे परमायाः सीताया रदहस रामचन्द्रस्य च संयत्तिः संगमः। संबन्ध इलधः । प्रतिनि- मियतेरानियज्यते अनियता भवति । दर्पनादी निम्त्रयदृश्यत दरः । निसिला रस्ता आकृतिरपयवस्थानविशेषः नव सीतारपूरहरुबन्धियर घुतिर्गर ये तयोरेप संबन्धिनी । यापी लयत पाक्सा तयोरेग गन्धिनी । दिनयः प्रायः स एच गहजः साभाविकः । पुरयागो पारनथानी अनुभातः समीचीनस्वयमायः । अमी सीतारपूलहसंपन्ध्या । अरविप्रश्वाच्योऽद शन्दः । 'अनुभायः प्रभायें च रातां च मतिनिधये इलमरः । देवि सीते! मन मनः पारिपत्र सर चपल रा उत्पवैरमार्गः धावावे अनुपस्थित भवति। हा हा, दुरयत इलः देवी- खनन देवभूयं गतायासर कमिदं संगच्छन ति म्यग्यते । भन एर गुल्परित्यु- पाठा०-1 सम्पूर्णति" १'देय'.

·चतुयाऽङ्कः । १२१ . (नेपथ्ये।) भो भोः सैनिकाः 1 एप सल कुमारश्चन्द्रकेतुराज्ञापयति न केनचिदा- श्रमाभ्यर्णभूमय आक्रमितव्या इति । अरुन्धतीजनको-अये, मेध्याश्वरक्षाप्रसादुपागतो वत्सश्चन्द्र- केतुर्दष्टव्य इत्यहो सुदिवसः । कौसल्या यच्छलक्खणस्स पुतओ आणवेदित्ति अमियविदसुंद- राई अक्वराई सुणीअदि । [वत्सरक्ष्मणस पुश्क. आज्ञापयतीत्यमृत- बिन्दुसुन्दराण्यक्षराणि श्रूयन्ते ।] लयः--आर्य! क एप चन्द्रकेतुर्नाम ! जनका-जानासि रामलक्ष्मणौ दाशरथी ! लमः एतावेच रामायणकथापुरुषौ । जनक:-अय किम् । लवः तत्कथं न जानामि ! जनका-तस्य रक्ष्मणस्ययमात्मजश्चन्द्रकेतुः । लय:-ऊर्मिलायाः पुत्रस्तर्हि मैथिलस्य राजहित्रः। अरुन्धती-आविष्कृतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन । जनकः- चिन्त्य।) यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तद्रूहि ताव- स्पेश्यामस्तेपां दशरथस्य पुत्राणां कियन्ति किनामधेयान्यपत्यानि केयु दारेषु प्रसूतानि : कम् ।। अन च 'पूरब्धू पयाम्-'(पा ५४१७.) इति समासान्त ॥ २२ ॥ कस्स त्वम् ? यसाजात इत्यर्थ । मुगृहीतं मु प्रतिपादित नामधेय यस्य तथोत्तस्य वा भीरेन्नम्माजात ॥ रौनिका सेनासमवायित । अभ्यर्णभूमय समीपदेशा । ता नाममितव्या न केनापि स्प्रटच्या इति । आज्ञापयतीत्यर्थ । मेघ्यावस्य यशामावस्य प्रसनादयश्यानुरोदम्यत्वादेतो प्रष्टव्य इति मुदिवस । चन्द्रकेनुर्श- नाच्छोमनदियसोऽर्य विस्मयनीय इत्यर्थ ॥ अमृतविन्दुमुन्दराण्यक्षराणि मुधापत इस भोग्या वर्णा ॥ दाशरथी दशरथपुनो जानासि लिमिति कामा योजनीयम् ।। रामायणक्थाया रामायणनामस्वाक्यप्रवन्यस्य पुरुषी प्रतिपाद्यौ । अथ निमित- गीकारे ॥ तर्हि ऊर्मिलापुरत्वे मैथिस्य मिथिलाधिपते आविष्कृत प्रकाशितम् । वत्सेन लवेन ॥ क्यायामभिज्ञ प्रतिपाद्यार्थज्ञानवान् । सिनामधेयानात्यारभ्य क्षु प्रसूतानीसन्तस्य मूहीत्यनेनान्वय । पश्याम । अस्सहातविषयात्यवचन शृणुम पाठा०- पृष्ठाम.. ठाच.११ ·१२२ उत्तररामचरिते लवः-नायं कथाविभागोऽस्मामिरन्येन वा श्रुतपूर्वः । जनक:-किं न प्रणीतः कविना ? लव:-~~-प्रणीतो न प्रकाशितः । तस्यैव कोऽप्येकदेशः प्रबन्धान्त- रेण रसवानभिनेयार्थः कृतः । तं च स्वहस्तलिखितं मुनिर्भगवान्व्यसृज- द्भगवतो भरतस्य तौर्यत्रिकसूत्रधारस्य । जनक:-किमर्थम् । लव:–स किल भगवान्भरतस्तमप्सरोगिः प्रयोजयिष्यतीति। जनकः-सर्वमिदमाकूततरमस्माकम् । लव:--महती पुनस्तस्मिन्भगवतो वाल्मीकेरास्था । यतः केपांचि- दन्तेवासिनां हस्तेन तत्पुस्तकं भरताश्रमं प्रति प्रेपितम् । तेपामनुयात्रि- कश्चापपाणिः प्रमादच्छेदनार्थमस्मद्भाता पितः । कौसल्या-जाद ! भादावि दे अस्थि ? [जात! मातापि तेऽस्ति ?] लव-अस्त्यार्यः कुशो नाम । कौसल्या-जेहोत्ति भणिदं होदि। [ज्येष्ठ इति भणितं भवति।] लवः-एवमेतत् । प्रैसवानुक्रमेण स किल ज्यायान् । जनका--किं यँमावायुप्मन्तौ : इत्यर्थः ॥ कथाविभागः कथंकदेश. प्रणीतः किन प्रबन्धः किं नोक्तः किमिति वा न प्रका- शितःनश्रावितो नाध्यापितश्रातस्य रामायणस्य कोऽपि अनिर्धारितः एकदेशोंऽशः। स च सप्तमे वश्यमाणान्तर्नाटकार्थक इति ज्ञेयम् । प्रबन्धान्तरेण श्राव्यप्रबन्धाति- रिक्तदृश्यप्रवन्धरूपकरूपेण वा रसवान् करुणाद्भुतरसप्रतिपादक सर्वाकर्णनादितर- रसप्रतिपादकः अभिनेयः सथानिकादिचतुर्विधाभिनयप्रकाश्योऽर्थः अभिधेयः यस्य तथोक्तः कृतः । मुनिर्वाल्मीकि । तौर्यत्रिकसूत्रधारस्य मृत्तगीतवादिनशास्त्राचार्यस्य भरतस्य भावरागतालशास्त्राचार्यत्वमूलकृत्तदाद्यक्षरपटितभरतनामकस्य तं प्रयन्व अप्सरोमिः प्रयोज्यकर्तृभिः। प्रयोजयिष्यतीखेतदर्थम् ॥ सर्वमिदं प्रणीतस्याप्रकाशन प्रबन्धान्तरेण करणं भरतं प्रति प्रेषणं चाकूततरं गूढार्थकम् ॥ आस्था आवश्यकत्व. प्रकारकेन्छा। अनुयात्रिकोऽनुचरः प्रमादस्यानवधानप्रयुक्त प्रतीतस्य च्छेदनार्थ नि- त्यर्थमम्मझाता मत्सहनः । आर्यः पूज्यो ज्येष्ठ इति भगित भवाते अग्रज इति ध्वनित भवति ॥ प्रसवानुक्रमेणोत्पत्तिप्रकारेणाज्यायान ज्येष्टःायमसाधारणपूर्व जानुजत्व- व्यवस्थापजननानुपूर्वेण ज्येष्ठ इति भावः॥मत एव पृच्छति-किंयमाविति ॥ पाठा०-2 'सन्दर्भान्त', २'मपनोदनाथ'.३'प्रसवक्रमेण'. ४ 'यमजो.' टिप्प०-1 नाटकरूपेगेत्यर्थः, रसवान् करुणरसानुप्राणितगाररसमयः। - ·, . चतुर्थोऽङ्कः। १२३ लवः-अथ किम् । जनका वत्स ! कथय कथाप्रपश्चस्य कियापर्यन्तः । लव:-अलीकपौरापवादोद्विमेन राज्ञा निर्वासितां देवी देवयजन- संभवां सीतामासनप्रसववेदनामेकाकिनीमरण्ये लक्ष्मणः परित्यज्य प्रतिनिवृत्त इति । कौसल्या–हा, वच्छे मुद्धमुहि ! को दाणिं दे सरीरकुसुमस्स झत्ति देवदुबिलासपरिणामो एकाइणीए निवडिदो । [हा यस्से मुग्धमुसि ! क इदानी ते शरीरकुसुमस्य झटिति दैवदुविलासपरिणाम एका. किन्या निपतितः 1] जनक: हा वत्से! नूनं त्वया परिभवं च वनं च घोरं तां च व्यथां प्रसवकालकृतामवाप्य । क्रव्यागणेषु परितः परिवारयत्सु संत्रस्तया शरणमित्यसकृत्स्मृतोऽहम् ॥ २३ ॥ लव:-आर्ये । कावेतो? अरुन्धती-इयं कौसल्या । अयं जनकः । (लवः सबहुमानखेद. कौतुकं पश्यति ।) जनकः- अहो, निर्दयता दुरात्मनां पौराणाम् । अहो, रामभद्रस्य क्षिप्रकारिता। एतद्वैशसवज्रघोरपतनं शश्वन्ममोत्पश्यतः क्रोधस्य ज्वलितुं झटित्यवसरश्चापेन शापेन था। कथाप्रपश्यस्य कथाविस्तरस पर्यन्तोऽवसानम् । यहा,-अपचन प्रकाशन प्रपघसस्य कोऽवधिः ? कियत्पर्यन्तं प्रकाशित इलाशय. ॥ अठीसे मिथ्याभूतः पौरापवादः पौरपर्नुकदोपस्थनं तेनोद्विमेन सभ्रान्तेन राज्ञा रामेण निर्वासितां गृहाच्यावितां देवयजनसंभवां यागभूमिजाता परित्यज्य लक्ष्मणः प्रतिनिटा इति यत् एष पर्यन्त इति योजना ॥ शरीरकुमुमस्य कुमुमसदृशारीरस्य । दैवदुर्विलामस्य देवदुटितस्य परिणामः फ्लोपधानम् । क इति दुःस्स्यते ॥ नूनमिति । अभ्यारणेषु व्याघ्रादिपु परितः समन्तात्परिवारपरम सत्सु मण्डलीकृत्य व्यामुचरम सत्म। संनस्तया त्वयाई शरणमिति स्मृतः नून संभावये ॥ २३ ॥ दुरात्मनां दुर्बुद्धीनाम् । विषारिता असमीश्यमारित्वम् । एतद्वैशसेते । एतदेशममेव महान्यसनमेव पनसाशने- पाठा- 'कीर. २ 'एकालआए'. ३ 'असि'.

·उत्तररामचरिते - कौसल्या-(सभयकम्पम्।) भअवदि ! परित्ताअदु । पसादेहि कुविदं रासि । [भगवति ! पारेनस्यताम् , प्रसादय कुपित राजर्षिम् । लव:- एतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनस्विनाम् । अरुन्धती- राजन्नपत्यं रामस्ते पाल्याश्च कृपणा जनाः ॥ २४॥ जनकः-- शान्तं वा रघुनन्दने तदुभयं यत्पुत्रभाण्डं हि मे भूयिष्ठद्विजवालवृद्धविकलणश्च पौरो जनः ॥२५॥ (प्रविश्य सभ्रान्ता बटव ।) कुमार कुमार ! अश्वोऽश्व इति कोऽपि भूतविशेपो जनपदेप्पनुश्रू- यते, सोऽयमधुनास्माभिः खयं प्रत्यक्षीकृतः । लव-अश्वोऽश्व इति नाम पशुसमानाये सांग्रामिके च पठ्यते, तडूत कीदृशः। पोरं पतन तीक्ष्णपतन शश्वदुत्पश्यतो मम क्रोधस्य शापेनानिष्ठोपधायक्सकल्पेन चापेन च मारधनुषा च झदिति ज्वलितुमवसर प्राप्तालता । राजर्षित्वादिति भाव ॥ प्रसादय प्रसन्न कुरु ॥ एतदिति । परिभूतानामवमताना मनखिना महामनसा प्रायश्चित्त कोपप्रतीगार । एतत् प्रसादनमित्यर्थ ॥ अपत्य राम कृपणजनाश्च ते पात्याश्च रक्षणीया ॥२४॥ शान्त वेलादि । वा अथवा । चापेन शापेन च ज्वलनाभावे इत्यर्थ । यद्यस्मात्पुनभाण्ड पुत्र एव भाण्ड मूलधन पुनमूतरामात्मकमूलधनम् । भूयिष्ठानि भूयासि द्विजा वाला शिराव वृद्धा भविरा विस्ला अन्धवधिरादय स्त्रैण स्त्रीसमूह यस्य स तथोक्त पारो जनश्च मे हि मदीया फिल । तस्मात्तदुभयं चाप शापश्च शान्त भवतु निवृत्त भवत । रुपं न दधे कोपं न धारयामि । यद्वा,-यद्यस्मादूयिष्टद्विजयालवृद्धविकल स्त्रैण पौरो जन । चकारेण राम समुच्चीयते । तदुभय पौरजनरामात्मकोभयं में पुनभाण्ड पुनात्मरमूलधनवन्मम सरक्षणीयम्, तत्तस्मात् शान्त क्रोधेन ज्यादित्वा अलम् । रुप म दधे प्रोध न धारयामि। स्थैर्ययोतनार्थ द्वि कथनम् ॥२५॥ वटव प्रविश्य । अत्र याहुरिति शेष । भूतविशेष प्राणिविशेष । जनपदेषु कोमलादि- देशेषु । आरण्यकत्वादेवमुक्ति । श्रूयते शान्दयोधविषयो भवति । प्रत्यक्षीकृत चार्विषयीकृत ! पशुसमानाये पशुद्रव्यक्यागप्रतिपादकवैदभागे, सामामिके युद्ध- पाठा०-, 'परित्ताहि परित्ताहि.

·चतुर्थोऽ! १२% 'चट:-अये, श्रूयताम्- प्रश्चात्पुच्छं वहति विपुलं तच्च धूनोत्यजस्र दीर्घग्रीवः स भवति खुरास्तस्य चत्वार एव । शप्पाण्यत्ति प्रकिरति शकृत्पिण्डकानाम्नमात्रा- कि व्याख्यानेजति स पुनर्दूरमेह्येहि यामः ॥२६॥ (इसजिने हस्खयोश्वाकर्षन्ति।) लवा-(सकौतुझोपरोधविनयम्।) आर्याः पश्यत । एभिनीतोऽस्मि । (इति त्वरित परिकामति ।) अरुन्धतीजनको महत्कौतुकं वत्सस्स। कौसल्या अरण्णगभरूवालावेहिं तुम्हे तोसिदा अम्हे अ । मअवदि ! जाणामि तं पेक्वंती वंचिदा विजता इदो अण्णदो भविन पेक्षम्ह दाव पलाअंत दीहाउं । [अरण्यरूपालापै!यं तोपिता वयं च । भगवति ! जानामि तं प्रेक्ष्यन्सी यचितेव । तस्मादिनोऽन्यतो भूरया प्रेक्षामहे ताररपलायमानं दीर्घायुपम् । अरुन्धती-अतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते । कञ्चकी-(प्रविश्य।)भगवान्याल्मीकिराह ज्ञातव्यमेतदक्सरे भव- द्धिरिति । काण्दे च । कीदृशः किलक्षणः ? ॥ पश्चादित्यादि । सः अश्व इत्युच्यमानः विपुलं गुरुछ पश्चादहति। 'यनमहिप. कोऽयगुभयत.पुच्छ' इत्यारण्यवासनानुरूपेण व्यार- त्यर्थ 'पश्चापदम् ; अन्यथा पुच्छस्य पश्चाद्वहनाव्यभिचारान्। 'विपुलम्' इत्यनेन सरण्यावृत्तिः। तस्य हि पुच्छं गोवद्रकृतं भवति । एवं च वक्ष्यमाणविशेषणाना तत्सा- धारणत्वेऽपि न दोपः। धूनोनि चालयति । दीर्घग्रीवो भवति आयतकण्ठो भवति । तस्य पुराधरवार एप, नाधिका इत्यर्थः । शप्पाणि थालतृणानि । अत्ति सादति । शत्पिण्डकान् पुरीपपिण्डकानाम्रमात्रान् रसालशलाटुपरिमितान् प्रकिर ति विक्षि- 'पति। स पुनरं व्रजति गच्छति ॥ २६ ॥ कोतुकं हषः, उपरोधः यलास्त्रियमाण- स्वम् । अरण्यगर्माणा अरण्पचरशिगनां स्पैरालापंथ तोपिता यूयम् । अहं तं पश्यन्ती बधितेति जानामि रामभद्रसंपादेन प्रलोभिताहमिति भावः। कनुकी। गृष्टिरित्यर्थः । अवमरे प्रातकाले । एतद्वात्मीकिवाक्यमतिगम्भीरं गूटाशय किमपि अपूर्यम् ॥ वृद्धानामपन्धतीप्रमृतीनां वर्गः समुहः दृष्टं चक्षुपियीकृतम् । नूनगाधधियोऽयमच इत्सवगतं अनुगितम् । अश्वमेधाय प्रभवत्याश्व- मेधिकः ॥ तत्काण्डमश्वमेधप्रतिपादश्रुतिभागः । पालयाग्दं वा तत्रापि ह्यश्वमेधः पाठा०- 'वाऽऽस्यातः.२ 'पूरयसु कौतुकं घासः..

·उत्तररामचरिते , जनका-अतिगम्भीरमेतकिमपि । भगवत्यरुन्धति ! सखि कौसल्ये ! आर्य गृष्टे ! स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्राचेतसं पश्यामः । (इति निष्क्रान्तो वृद्धवर्गः।) (प्रविश्य) वटवः पश्यतु कुमारस्तावदाश्चर्यम् । लवः-पृष्टमवगतं च, नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्वः । बटव:-कथं ज्ञायते: लव:-ननु मूर्खाः! पठितमेव हि युप्माभिरपि तत्काण्डम् । किं न पश्यथ प्रत्येक शेतसंख्याः कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च रक्षि- तारः तत्प्रायमेवान्यदपि दृश्यते । यदि चे विप्रत्ययस्तत्पृच्छथ । बटवः~ भो भोः, किंप्रयोजनोऽयमधः परिवृतः पर्यटति ? लवः--(सस्पृहमात्मगतम्।) अश्वमेध इति नाम विश्वजयिनां क्षत्रियाणामूर्जखलः सर्वक्षत्रपरिभावी महानुत्कर्षनिकपः । (नेपथ्ये।) योऽयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोपणा। सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विपः ।। २७ ।। लवः—(सगर्वमिति।) अहो संदीपनान्यक्षराणि । प्रसक्त. । 'काण्डोऽस्त्री'त्युक्तेः क्लीवत्वम् । शतं कवचिनः शतं निषङ्गिणः शरविवन्तः शतमित्यर्थः। शतं दण्डिनः शतं रक्षितार इसेतन पश्यथ किमित्यर्थः । तत्प्रायमेवान्यदपि कवचिप्रभृति सुसहा चान्यदपि अनीकमित्यर्थः । विप्रत्ययो यदि संशयश्चेत् ॥ किंप्रयोजनः किंफलकः ? परिसृतः । रक्षितृभिरिति शेप । पर्यटति परितः संचरति परिगतो गन्छति॥ अनागते वस्तुनीच्छा स्पृहा। सर्वक्षन- परिभावी सकलराजकुलपरिभवजनकः । उत्कर्षनिकप उपादेयवलक्षण्यज्ञापकहप- विशेषः । ऊर्जखलः बलिष्ठ । अविचाल्यनिकष इत्यर्थः॥ योऽयमिति । योऽयमाव- मेविकोऽश्वः। इयम् । अश्व इत्यर्थः। विधेयप्राधान्यास्त्रीत्वं पताकात्वं विधेयम् । सप्तावयवेषु लोकेषु एकवीरस्य एकेषु प्रधानेषु वीरयति परारुमत इलेकवीरः तस्य । सप्तलोकेल्यत्र मध्यमपदलोपवसमासः । पात्रादित्यं वा । वीरक इत्यापत्तिवारणाय एकेषु वीरयतीति विग्रहोऽङ्गीकृतः। दशकण्ठकुलस्य रावणवंशस्य द्विद् शासिता। तस्य राधवस्य पनाका विजयध्वज. अथवा पूर्वोक्तातिरेकेण श्रीरघोषणा वीर इति जगदा- कर्णनानुकूलन्यापारः ॥२॥ गर्वः परोत्कर्षानादरः। संदीपनानि क्रोधजनकानि । पाठा०-१ 'एव बलमिदं'. २ 'इह न प्रत्ययः तद्गत्वा पृ". टिप्पर-1 अन्न शिन' पदं तश्यूनतापरिहारार्धम्, अनेकत्वख्यापकं वा, अन्यथा 'संख्याद्रीतद्विरदतुरगस्यन्दनरा१२) इत्यादिना विरोधः प्रसज्येत ।

·चतुर्थोऽङ्कः। १२७ घटवः-किमुच्यते । प्राज्ञः खलु कुमारः। लवा–भो मोः, तत्किमक्षत्रिया पृथिवी यदेवमुद्घोप्यते । (नेपथ्ये।) रे रे महाराज प्रति कुतः क्षत्रियाः ! लव-धिग्जारमान्, यदि 'नो सन्ति सन्त्येव केयमद्य विभीपिका । किमुक्तैरेभिरधुना तां पताकां हरामि वः ॥२८॥ हे वटवः ! परिवृत्य लोप्टेरभिन्नन्तो नयतेनमश्वम् । एप रोहितानां मध्ये- चरो भवतु। (प्रविश्य सकोषः।) -धिक्चपल ! किमुक्तवानसि ! तीक्ष्णतरा टोयुधश्नणयः शिशोरपि हप्तां वाचं न सहन्ते । राजपुत्रश्चन्द्रकेतुर्दुर्दान्तः, सोऽप्य- पूर्वारण्यदर्शनाक्षिप्तहृदयो न यावदायाति तावत्चरितमनेन तरुगहने- नापसर्पत। चटवः-कुमार ! कृतं कृतमश्वेन । तर्जयन्ति विस्फारितशरासनाः कुमारमायुधीय श्रेणयः । दूरे चाश्रमपदमितः । सदेहि, हरिणटुतः पलायामहे । पुरुपः- 'मनःप्रज्वलनं शोध.' इति युक्तम् ॥ एवं पूर्वोत्तरीया उद्घोप्यत इति यावत्तरिक- मानिया पृथिवीत्यन्वयः ॥ महाराज प्रति तदीन्मुस्येन कुतः अरमाद्धेतो. घर चा ॥ धिग्जाल्मानसमीक्ष्यकारिणः । भवद्विषयका निन्देत्यर्थः । अक्षन्निया इत्यनु- पज्यते । अत्रिया न सन्तीति भवद्भिरच्यते यदि तर्हि सन्सवेलवगन्तव्यम् । अद्य क्षत्रियमताधिकरणेऽस्मिन्दियसे इयं विभीपित भयोत्पादनं या? कीटशीस- र्थः । एमिरुत्तरघुना किम् ? न किमपीलर्थ. 1 तां वः पता हराम्यन्यन्न प्रापयामि ॥ २८ ॥ अमिनन्तसर्जयन्तः । रोहितानां मृगविशेषाणाम् ॥ भायुपध्रेप्पयः शत्रपतयस्तीणतरा हि । त्वत्तोऽपि क्रूरा इत्यर्थः । दृशा दर्पयुचां वाचं न सहन्ते । शिक्षणाभाववन्तो न भवन्तीत्वपः । सोऽपि चन्द्रवेतुरिति योजना । दुर्दा न्तोऽमर्पशीलः अपूर्धारण्यदर्शननाननुभूतविपिनावलोक्नेनाक्षिप्तहृयो व्यासक्त- मनाः तरुणां गहनेन दुर्गमसंनिवेशेनापयर्पत पलायध्वम् ॥ कृतमश्वेनेति । अश्वेन साध्यं किमपि नास्तीत्यर्थ. 1 गाया द्विरक्तिः । अज्ञानादेव वयमन प्रत्ता इति । पाठा०-१'ते सन्ति'. २०मध्ये वारश्वरतु'. ३ 'शायुपीय'. १ 'कृत. मनानेन'. ५'विरफुरितशस्त्राः ·१२८ उत्तररामचरिते लवा-किं नाम विस्फुरन्ति शस्त्राणि । (इति धनुरारोपयन् ।) ज्याजिया चलयितोत्कटकोटिदंष्ट्र- मुद्भरिपोरपनघर्षरघोपमेतत् । ग्रासप्रसक्तहसदन्तकवक्रयन्त्र- जृम्भाविडम्बि विकटोदरमस्तु चापम् ॥२९॥ (इति यथोचितं परिक्रम्य निष्फ्रान्ताः सवें।) चतुर्थोऽह। भावः । विस्फारितशरासना घोपवचनुपः । तर्जयन्ति भयमुत्पादयन्ति । आश्रम- पदं चाश्रमस्थानं च दूरे। विप्रकर्ष इत्यर्थः । हरिणानां यानि मुतानि अभूस्पर्श- गमनानि । तत्सदशगगनरित्यर्थः। पलायामहे परागता भवामः । 'अय गती' तस्य परेत्युपसर्गपूर्वकत्वम् 'उपसर्गस्यायतौ' (पा. ८।२।१९) इति लत्वम् ॥ विस्फरन्ति घोषयुक्तानि । धनुरारोपयन् । ज्यामिति शेषः । ज्याजिह्वयेत्यादि । ज्या मौर्वी सैव जिह्वा रसना तया वलयिता वेष्टिता । उत्कटकोटिरेवोत्तुनाप्रभाग एष दंष्ट्रा यस्य तथोचम् । उद्भूरयोऽसंख्याता घोरा भयजनका धनाः सान्द्रा पर्षरघोषा यस्य तत्तथोक्तम् । एतचापम् । क्लीवत्वं विचारयितम्यम्, सामान्ये नपुंसकत्वं वा। अथवा,-'भयामृतसकृद्वस्त्रचापाभरणलाञ्छन मिति नपुंसकशेषोकेः ग्लोवत्यम् । आसे कवलने प्रसक्त उद्युक्त हसत् हासयुक्तमन्तकवक्रयन्त्रं व्याघ्रादिमारगयन्त्रसदृश- कृतान्तस्य कुहरे तस्स जृम्भाविडम्बि जृम्भानुकारि विकट विषम उदरं मध्यं यस्य तथाविधमस्तु । यस्य चापस्य तथाभवनं प्राप्तकालमित्यर्थः । जिव ज्या ज्याजि- हेत्युपमालंकारो व्याख्येयः । कोटिदंष्ट्रनित्यत्र तु कोट्यात्मकं यइंष्ट्रासदृशमिति च्याल्नेयम् । विशेष्यविशेषणभावस्य ध कामचारत्वास दोष इत्यायाहुः ॥२९॥ पाधूलवंशजनुपो भूसारनिवासराधवायंस । उत्तररामचरित्रव्याख्यायामवसितस्तुरीयोऽङ्कः ।। इति श्रीवाधूलवीरराघवविरचितायां भवभूतिभावतलस्पर्शिनी. समाख्यायामुत्तररामचरितव्याख्यायां चतुर्थोऽङ्कः ॥ . पाठा- 'मुद्गारि'.

·पञ्चमाङ्कस्य कथावस्तु ततोऽश्वसंरक्षकाः सप्तलोककवीरस रघुनन्दनस्य विजयध्वजरूपं दिव्यं मध्याश्चमपट्टतमवलोक्य तदपहारकेण लवेन समं मौद्धमारे- मिरे । तत एकाकी स्वोऽजितवीण जुम्मकाणासंख्येयां चर्मू समरशिरसि गतसंज्ञवामापादयामास । तच्छुत्वा चन्द्रकेतुः सयं रुवेन सह योदुमुपतस्यो । स तत्र लवमेकास्नि पदातिनं च दृष्ट्वा 'पादचारिणा सह रथिनी न युध्यन्ति' इति क्षात्रधर्मस्वातिकमत्र शस्तमिति सुमन्त्रं पप्रच्छ । स च 'एष न्याय्यो धर्मः' इत्यादिदेश। ततो लवं रथारोहण कुर्विति सुमन्त्रोक्ते भरण्यवासिनो वयमनभ्यस्त- रथगतय.' इति लपसं जगाद । ततश्च तयोर्वीरोचितोक्तिप्रत्युक्तयः संवृत्ताः । चन्द्रकेतुरैदवाकुवीय प्रशंसन् धात्रोद्वंसकपरशुरामस्स जेतारं रामचन्द्र प्रति तब कटाक्षनिक्षेपोऽनुचितोऽत-एव विरम समरातिप्रसंगात् इति एवं प्रत्याख्यातवान् । 'पाक्षणानां वाचि वीर्य प्रथितम्, न तु बाहो; शखग्राहिणो ब्राक्षणस्य जामदश्यस्य दमने रामचन्द्रस का नाम वीर्यस्तुति. १ एवमेव वालि-तारकेन्द्र- जिदपादौ राम-लक्ष्मणयो. कौशलस्स जन. सम्यगभिशो परीपति' इति रामलक्ष्मणापवादकसा प्ठवचनेन चन्द्रकेतु क्रोधपराहतोऽम. बत् । लबोऽपि समर एव दर्पनिकष इति मन्यमानसं युद्धयोग्यां समरभूमिमवतराव इसाहाययामास ।

·7 पञ्चमोऽङ्कः। (नेपथ्ये) भो भोः सैनिकाः ! जातमवलम्बनमस्साकम् । नन्वेप त्वरितसुमन्त्रनुद्यमानमोलगत्प्रजक्तिवाजिना रथेन । उत्खातप्रचलितकोविदारकेतुः श्रुत्वा वः प्रधनमुपैति चन्द्रकेतुः (ततः प्रविशति मुमन्नसारथिना रथैन धनुष्पाणिः साद्भुतहर्षसंभ्रमश्चन्द्रवेतुः ।) चन्द्रकेतुः-आर्य सुमन्त्र ! पश्य पश्य, किरति कलितकिंचित्कोपरज्यन्मुखश्री- रविरतगुणगुञ्जत्कोटिना कार्मुकेण । समरशिरसि चश्चत्पञ्चचूडश्चमूना- मुपरि शरतुपारं कोऽप्ययं वीरपोतः ॥२॥ आश्चर्यमाश्चर्यम्,-. मुनिजनशिशुरेकः सर्वतः 'संप्रकोपा- नव-इव रघुवंशस्याप्रसिद्धिप्ररोहः । नेपथ्य इत्यादि । भो भोः सैनिकाः सेनासमवायिनः जातमवलम्बनम्, आश्रयो लब्ध इत्यर्थः । नन्विति । सुमन्ननुद्यमानाः सुमन्त्रेण प्रेर्यमाणाः प्रोल्गाः प्रकर्षण चञ्चला. प्रजविताः प्रकृष्टवेगयुक्ताः वाजिनोऽश्वा यस्मिस्तथोफेन । उत्सातेषु निम्नो- नतप्रदेशेषु प्रचलितकोविदारयुक्तध्वजवान् । प्रधनं युद्धं श्रुत्वा उपैति । ननु किल चूलिका । 'नेपथ्यान्त स्थितैः पात्रैथूलिकाऽङ्कस्य सूचनम्' इत्युः ॥१॥ किर- तीति । कलिलेनाहृतेन किचित्कोपेन ईपन्मन्युना रज्यन्ती रतीभवन्ती मुखश्रीरा- ननशोभा यस्य स तथोक्तः । अत्र प्रत्यर्थिनामकिंचि करत्वारिकचित्कोपेत्युक्तम् । चञ्चत्पश्यचूडचलिराशिखण्डकः कोऽप्यपूर्योऽयं वीरपोतः वीरशिशुः अविरतं विश्रा- न्तिरहितं यथा तथा गुणे ज्यायां गुअन्त्यौ अव्यक्तशब्दवत्यौ कोटी अग्रे यस्य तथोकेन कार्मुकेण । करणत्वात्तृतीया । समरशिरमि युद्धरङ्गे चमूनामुपरि शरतुषार बाणवर्ष किरति । तुषारो हि अतिसूक्ष्मसलिल दृष्टिः। अत्र 'रज्यन्मुखश्रीः कार्मुकेण' 'चञ्चत्पञ्चचूड' इत्यतैः शरतुपारमित्यनेन च तडित्त्वतःशकचापयुक्तस्य चलिताग्रस्थ मेघशिशोरस्य च साम्यं व्यज्यते ॥ २ ॥ मुनिजनेयादि । एकः असहायः संप्र- कोपात्प्रकृष्टमन्युना । लवकोपस्य तदृष्ट्याल्पत्वेऽपि चन्द्रकेनुवुया महत्त्वाद्दोषः । सर्वत समन्ताद्दलिताना करिकपोलपन्थीनां संधीनां रंकारेण दलनध्वनिनी धोरं पाठा०-१ 'प्रोटेलत्'. २ 'सैन्यकाये'. ३ प्रसिद्धः ". - ·. पञ्चमोऽङ्कः। दलितकरिकपोलग्रन्थिंटकारपोर- ज्वलितशरसहस्रः कौतुकं मे करोति ॥३॥ सुमत्र:-आयुप्मन् ! अतिशयितसुरासुरप्रभावं शिशुमवलोक्य तथैव तुल्यरूपम् । कुशिकसुतमखद्विपां प्रमाणे धृतधनुपं रघुनन्दनं स्मरामि ॥४॥ चन्द्रकेतुः : मम त्वेकमुद्दिश्य भूयसामारम्भ इति हृदयमपनपते । अयं हि शिशुरेकको मदभरेण भूरिस्फुर- करालकरकन्दलीजटिलशस्त्रजालैबलः । कणकनककिङ्किणीझणझणायितस्यन्दन- रमन्दमददुर्दिनद्विरदडामरैरावृतः ॥ ५ ॥ सुमत्रा-वत्स! एभिः समस्तैरपि नालमस्य, किं पुनर्व्यस्तैः ! चन्द्रकेतुः—आर्य ! त्वयतां त्वर्यताम् । अनेन हि महानानित- प्रमारोऽस्माकमारब्धः । तथा हि, आगर्ननिरिकुञ्जकुञ्जरपटानिस्तीर्णकर्णज्वर- ज्यानि?पममन्ददुन्दुभिरवैराध्मातमुज्जृम्भयन् । भयजनकं ज्वलितं शराणां सहस्रं यस्य तथोक्तम् । आनन्यवाची 'सहर'शब्द' । नयः प्रत्युन. रघुवंशस्य अप्रसिद्धिप्ररोह इष स्थितः अपख्यात्यङ्करवस्थितः मुनि- जनशिशुः । मुगिजनाः रामप्रधानातेप्वपि वाल इयर्थः । मे कौतुकं हर्ष करोत्यु- पादयति ॥ ३ ॥थतिशयितेति । तथैव तुल्यरूपम् । यथा रामेण तुल्यप्रभाव- सथैव तुल्याकार इत्यर्थः । तथाविधं कुशिक्मुतमसद्विपां सुबाहुप्रमृतीनाम् । अत्र स्मृतिमदलगारः ॥ ४ ॥ अपनपते लज्जते । अयं हीति । अयमेवकः शिशुः एमाती पाल मदरेण चीरपानेन समुपजनितमशतिशयेन भूरि अधिक स्फुरन्ति चलितानि करालानि क्रूराणि करकन्दलीपु वरशाखाग्रेषु जटिलानि नित्रिटानि शस्त्रजालानि येषां तथोक्तः । फणन्तीमि. शब्दवतीभि क्नमति द्विणीमि. हेममय- क्षुद्रपष्टिकामि. क्षणक्षणायितै. गन्दविशेषयुरिमन्दनदैरतिशयितदानपारिभि दिन- रन्धयारितहिरदैगजैः कारणै. डामरैः भर्यवरलैः सन्यैरातः॥५॥ समस्तैः सहितयस्तैः पृथस्थित लम् ।न पर्याप्तिरित्यर्थः । आश्रितजनानामुपजीविजनानां प्रमारः मारणम् । आगर्जदिति । वीरः अयं लवः अमन्ददुन्दुमिरवरतिशयित- पाठा- 'किमस्य'. २ "यर'. ३ 'उत्तम्भयन्। - - - ·१३२ उत्तररामचरिते वेल्लदैरवरुण्डर्खण्डनिकरैवीरो विधत्ते भुवं तृप्यत्कालकरालवक्त्रविघसव्याकीर्यमाणामिव ॥६॥ सुमत्र:-(स्वगतम् ।) कथमीदृशेन सह वासस्य चन्द्रकेतोर्द्वन्द्व- संमहारमनुजानीमः ? (विचिन्त्य) अथवा इक्ष्वाकुकुलवृद्धाः खलु वयम् । प्रत्युपस्थिते रणे च का गतिः। चन्द्रकेतुः-(सविस्मयलमासंभ्रमम् ।) हन्त धिक्, अपावृत्तान्येव सर्वतः सैन्यानि मम । सुमत्र:-(रथवेगं निरूप्य।) आयुष्मन् ! एप ते वाग्विषयीभूतः स वीरः। चन्द्रकेतु:-(विस्मृतिमभिनीय।) आर्य ! 'किनामधेयमाख्यात- माहायकैः। -लव इति। चन्द्रकेतु:- भो भो लव ! महाबाहो ! किमेभिस्तव सैनिकैः। एषोऽहमेहि मामेव तेजस्तेजसि शाम्यतु ॥ ७ ॥ सुमत्र-कुमार ! पश्य पश्य,- विनिवर्तित एप वीरपोतः पृतनानिर्मथनात्त्वयोपहूतः।

·-- . -- पंचमोऽङ्कः स्तनयिनुरवादिभावलीना-- -१","7 मवमर्दादिव हप्तसिंहशावः॥॥' (ततः प्रविशति धीरोद्धतपराक्रमो लवः।) लवः----साधु राजपुत्र ! साधु । सत्यमैक्ष्याकः खल्वसि। तदहं परागत एवालि ।।. (नेपथ्ये महान्क्लकलः।) लवः-(सावष्टम्भ परात्य।) आः, कथमिदानी भन्ना अपि पुनः प्रतिनिवृताः पृष्ठानुसारिणः पर्यवष्टम्मयन्ति मां-चमूपतयः ? पिन्जा- ल्मान्- अयं शैलाघातक्षुभितवडवायत्रहुतभु-- क्प्रचण्डक्रोधार्चिनिचयकवलत्वं बजतु मे। समन्तादुत्सर्पद्धनतुमुलहेलाकलकलः पयोराशेरोषः प्रलयपवनास्फालित इव ॥ ९ ॥ (सवेगं परिकामति।) चन्द्रकेतुः-भो भोः कुमार! अत्यद्भुतादपि गुणातिशयामियो मे तस्मात्सखा त्वमसि यन्मम तत्तवैव । तत्किं निजे परिजने कदनं करोपि नन्वेष दर्पनिकपस्तव चन्द्रकेतुः॥१०॥ पञ्चमी । उपहृत आहृतः। स्तनयिनुरवात् मेघधनः सिंहशावः सिंहशिशुरिव 'विनियर्तित इत्येतत्पदयेत्यर्थः ॥ ८॥ ततः प्रविशतीति । धीरोद्धतो युद्धोद्भटः पराक्रमो यस्येत्यर्थः । धीरोदात्तादयश्चत्वारो नाययाः प्रसिद्धाः, तेषु प्रायेग भटा- नामेन धीरोद्धतस्वमायाति । सर्वे भग्ना अपि पराजिता अपि पर्यवष्टम्भयन्ति समीपस्थिता भवन्ति । 'अवाचालम्बनाविदूर्ययो.' (पा. ८॥३॥६८) इति पत्वम् । श्रयं शैलेत्यादि । अयमोघः युप्माकं समूहः गैलाघातेन मन्दरसंघटनेन चमितो विपर्यस्सः यः बड़वावाहुतभुग्याउवमुखामिस्तद्वत्प्रचण्डस्य तीक्ष्णस्य क्रोधाचिनि. चयस्य कोपानिज्वालासमूहस्य क्बलत्वं मझ्यत्वं प्रजतु । क इवेशनाद-पयोराशे- रोधः प्रबाह इवेत्यर्थः ॥ ९॥ अत्यद्भुतादिति । मम त्वं ससा, तस्मान्मदीय यद्वस्तु तत्तवैव त्यीयमेव; तनिजे परिजने किमर्थमेवं कदने युद्ध करोपि तय पाठा०-१. वृत्य युद्ध भिसारिणः'. २ 'असि. । उस.१०१२ ·उत्तररामचरिते लव:-(सहर्पसंभ्रम परावृत्य-1) अहो, महानुभावस्य प्रसन्नकर्कशा चीरवचनप्रयुक्तिर्विकर्तनकुलकुमारस्य । तत्किमेमिरेनमेवः तावत्संभाव- यामि । (पुनर्नेपथ्ये फलकल।) लवा-(सक्रोधनिर्वेदम्।) आः, कदर्थीकृतोऽहमेभिवीरसंवादविध- कारिमिः पापैः । (इति तदभिमुखं परिकामति ।) चन्द्रकेतुः-आर्य ! दृश्यतां द्रष्टव्यमेतत्,- दर्पण कौतुकवता मयि बद्धलक्ष्यः पश्चारनुसतोऽयमुदीर्णधन्वा । द्वेधा समुद्धतमरुत्तरलस्य धत्ते मेघस्य माधवतचापधरस्य लक्ष्मीम् ॥ ११ ॥ सुमत्रा-कुमार! एवैनं द्रष्टुमपि जानाति । वयं तु केवलं परवन्तो विस्मयेन । चन्द्रफेतु:-भो भोः, राजानः ! संख्यातीतैर्द्विरदतरगस्यन्दनस्थैः पदाता- वकस्मिन्कयचनिचितैर्नद्धचर्मोत्तरीये। कालज्येष्ठेरैपरवयसि ख्यातिकामैर्भवद्भि- योऽयं वद्धो युधि समभरस्तेन धिग्यो धिगस्मान् ॥१२॥ दर्पपरीक्षास्थानमेष चन्द्रकेतुरित्यर्थः ॥१०॥ असा प्रसादवची कर्कशाप कठिना च आपाततो हृया, पर्यालोचने तु कठिनेत्यर्थः। वीरवचनप्रयुतिः वीरवादप्रयोगः । संभावयामि पुरस्करोमि ॥ कदर्थीकृतः अनुचितन्यापारवान्कृतः । वीरसंवादस्य चन्द्रकेतोरुक्तिप्रत्युक्तिकाया युद्धस्य वा ॥ दणेति । कौनुक्वता सामर्थ्य- दर्शनेच्छायुक्तेन दर्षेण वलेन मयि यद्धलक्ष्यः दत्तचक्षुमयि व्यवसितलक्ष्यस्व- वान् । उदीर्णधन्वा उरिक्षप्तचापः । द्वधा माये वले वाभिमुखोऽयं लबः देधा समुद्धतस्य चलितस्य मघवत्सबन्धिचापधरस्य वर्षाकालमेघस्य लक्ष्मी श्रियं धत्ते ॥११॥संख्येति। संख्यातीतैरसंख्येयैः। द्विरदतुरगस्यन्दनेषु तिष्ठन्तीति द्विरदतुर- गस्यन्दनस्थास्तथाविधैः । कवनिचितारवागपिहितैः, अपरवयसि वार्धक ख्याति- कामैः विजयप्रशस्तिकामनावद्भिः कालज्येष्टेर्वयोधिकैः, न तु शौर्येणेत्यर्थः। भवद्भिरे- कस्मिन्नसहाये पदाती पादचारिणि नद्धचोत्तरीयेऽस्मिन् शिशौ विषये योऽय समभरः पाठा0-, 'मेभ्य". ३ अभिनवयःकाम्पकाये भवद्भिः'. 4 परिकर' ·पञ्चमोऽङ्कः। १३५ - लवः-(सोन्माणम्। आः, कथमनुकम्पते नाम ? (ससंभ्रम विचिन्य।) भवतु, कालहरणप्रतिपेघाय जृम्मकास्त्रेण तावत्सैन्यानि संस्तम्भयामि । (इति ध्यान नाटयति।) सुमत्रः-- तत्किमकरसादुल्लोलाः सैन्यपोपाः प्रशाम्यन्ति लवः-पक्ष्याम्येनमधुना प्रगल्भम् । सुमन्त्रः—(ससंभ्रमम् ) वत्स ! मन्ये कुमारकेणानेन जृम्मकाखमा- मनितमिति। चन्द्रकेतुः :--अत्र कः संदेहः? व्यतिकर इव भीमस्तामसी वैद्युतश्च प्रणिहितमपि चक्षुर्ग्रस्तमुक्तं हिनस्ति । अथ लिखितमिवैतत्सैन्यमस्पन्दमास्ते नियतमजितवीर्य जृम्भते जृम्भकास्त्रम् ॥ १३ ॥ आश्चर्यमाश्चर्यम्, पातालोदरकुञ्जपुञ्जिततमश्यामनभो जृम्भकै- रुत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्योति लदीसिमिः । कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरुध्यस्तैरभिस्तीर्यते लीनाम्भोदतटित्कडारकुहरैर्विन्ध्याद्रिकूटैरिव ॥१४॥ एकोपभारः बद्धः तेन कःमिकू । युप्माकमव्यवधानेन निन्दा, अस्माकं तु युष्मद्वारा ॥ १२ ॥ अनुकम्पते मम दीर्वल्यमाशय मद्दुःख परिजिहीर्षति । कालहरणप्रतिषे- भाय कालयापननिहाये सेस्तम्भयामि निवृत्तव्यापाराणि करोमि । प्रशाम्यन्ति विर- म्यन्ति। प्रगल्भं प्रौढम् ॥ आमन्त्रितमाहूतम्॥ कः सदेहः आमत्रित इत्पन संशयः का इत्यर्थ.। मन्ये इत्यस्य संभावनायाचित्वात्तस्याश्चोत्कटेकतरकोटिसंशयरूपत्वात् । व्यतिकर इति । तमःसंबन्धी तामसः, विद्युत्संयन्धी वैद्युतश्च । तथाविधो व्यति- करः संपर्कः । प्रणिहितमपि प्रयत्नेन निक्षिप्तमपि प्रस्तं च तन्मुक्तं च । राजधुजा- दिवत्समासः। तममाप्रसंज्योतिपा मुक्तम् । तमस्ससाकल्पवादस्तत्वम्,ज्योतिपिच कार्यकरत्वात्ततो मुफत्वम् । चक्षुर्हिनस्ति बाधते। नियतं निश्चितम् ॥ १३॥ आश्च- र्यमभूतपूर्वम् । पातालेति। पातालोदरमेव कुनः गुहा तस्सिन्पुनितानि संहतभावं प्राप्तानि यानि तमाति तद्वत् श्यामः उत्तत स्फुरत्तेजिठं च यदारकूटं नपुधातुविशे- यस्तस्य यत्कपिलं पिशङ्गं ज्योतिस्तद्रज्वलद्दीप्तिभिः, अत एव कल्पाक्षेपे कल्पावसाने कठोरेण दृढेन भैरवेण गीविजनकेन मस्ताव्यस्वैदियोजितैल्मनाम्भोदानि तडिक्कडा- राणि च बुहराणि येषां तयोः बारः कपिलः । विन्ध्याचलरिव स्थित: जम्भ- पाठा०-१ अस्मस्मन्ययोपः प्रशाम्यति', २'अवस्तीर्यते'.

·१३६ उत्तररामचरिते hy सुमन्त्र:-कुतः पुनरस्य जृम्भकाणामागमः स्यात् ? चन्द्रकेतुः -भगवतः प्राचेतसादिति मन्यामहे । सुमन्त्रः-वत्स ! नैतदेवमस्त्रेषु विशेषतो जम्भकेपुः यतः,- कृशाश्वतनया ह्येते कृशाश्वात्कौशिकं गताः । अथ तत्संप्रदायेन रामभद्रे स्थिता इति ॥ १५ ॥ चन्द्रकेतु:-~अपरेऽपि प्रचीयमानसत्त्वप्रकाशाः स्वयं सर्व मन्नदृशः पश्यन्ति । सुमन्त्रः -वत्स ! सावधानो भव । परागतस्ते प्रतिवीरः । कुमारी-(अन्योन्य प्रति ।) अहो, प्रियदर्शनः कुमारः । (सने- हानुराग निर्वर्ण्य ।) यदृच्छासंवादः किमु गुणगणानामतिशयः पुराणो वा जन्मान्तरनिविडवद्धः परिचयः। निजो वा संवन्धः किमु विधिवशात्कोऽप्यविदितो ममैतस्मिन्दृष्टे हृदयमवधानं रचयति ॥ १६ ॥ कर्नभः अभिस्तीर्यते आच्छाद्यते ॥१४॥ कुतः पुनः कस्मात्पुरुषारपुनरस्य लवस्य । मन्त्रेषु विधये एतदागमनमेवं त्वम्मतरीत्या न घटते । जृम्भास्त्रेषु विषये एतरप्रा- चेतसादधिगम इसेतद्विशेषत्त एव तु न घटते। कृशाश्वेति । कृशाश्वतनया होते इति। एते अस्त्रदेवताविशेषाः कृशाश्वमुनिना आदौ जनिताः । हीति प्रसिद्धौ । कौशिक विश्वामित्रम् । अथानन्तरं तसंप्रदायेन विश्वामित्रोपदेशेन ॥१५॥ अप- २ऽपि भवदुक्तेभ्योऽन्येऽपि प्रचीयमानसत्त्वप्रकाशाः व्याप्नुवत्सवित्प्रकाशाः । मन्त्र- दृशः स्वयमेव संप्रदायेन विनापि ॥ सावधानोऽनन्यमनाः भव ॥ कुमारी लवचन्द्रकेतू । प्रियं सुखजनक दर्शनं यस्य स तथोक्त मेहः मैत्री ॥ अनुरागो भोग्यताशानम् । यदृच्छेति । यदृच्छया देवेन संवादः ममागमः यस्य स तथोक्तः । यदृच्छया देवेन संवाद एकरूपं यस्य तथोक्तो वा । रामादिगुणगणैरेक- रूप इति हृदयम् । तथाविधो गुणगणानामतिशय किमु ? पुराणः पुरापि भवः । जन्मान्तरेवन्येषु जन्मसु निबिड़वद्धः दृढारूढः परिचयो वासना किमु ? विधिक शाईवेच्छया अविदितः कोऽपि निजः संबन्ध जननसंबन्धः किमु ? यत एवं ततो हृदयं कर्तृ अवधानं व्यापारान्तररहितता रचयति करोति । अथवा एतस्मि- पाठा०-, 'अपि'. २ किमु किमु गुणा". टिप्प-1 यच्चोक्तं रामायणे (पा.स.२१।१३)-सर्यास्त्राणि कृशावस्य पुत्राः परम- धार्मिकाः । कौशिकाय पुरा दत्ता यदा राज्य प्रशासति ।। तेऽपि पुत्रा-कृशाश्वस्य प्रजापति- सुतारताः। नैकरूपा महावीर्या दीप्तिमन्तो जयावहाः॥ जया च सुप्रमाचेव दक्षकन्ये सुमध्यमे 1 ते सूतेऽस्त्राणि शस्त्राणि शर्त परमभास्वरम् ।। इति ।

·पंधमोऽ सुमन्त्रः-भूयसां जीविनामेव धर्म एष यत्र स्वरसमयी कस्यचि- क्वचित्प्रीतिः, यत्र लौकिकानामुपचारस्तारामैत्रकं चक्षुराग इति । तेद- प्रतिसस्येयनिबन्धन प्रमाणमामनन्ति । अहेतुः पक्षपातो यस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया । स हि स्नेहात्मकस्तन्तुरन्तर्भूतानि सीव्यति ॥ १७ ॥ कुमारी-(अन्योन्यमुद्दिश्य।) एतस्मिन्मसृणितराजपट्टकान्ते मोक्तव्याः कथमिव सायकाः शरीरे। यत्प्राप्तौ मम परिरम्भणाभिलापा- दुन्मीलत्पुलककदम्बमङ्गमास्ते ॥ १८ ॥ किं चाक्रान्तकठोरतेजसि गतिः का नाम शस्त्रं विना शस्त्रेणापि हि तेन किं न विषयो जायेत यस्येशः। किं वक्ष्यत्ययमेव युद्धविमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे वीराणां समयो हि दारुणरसः स्नेहक्रम वाधते ॥ १९ ॥ दृष्टे सति मम हृदय कर्म गुणातिशयादिषु त्रियु अन्यतमावधानता अवधान अवहित करोतीति । द्विकमणि च ल्युडित्यप्याहु ॥१६॥ भूयसामित्यादि । यन यस्या प्रीती । तारामैनी मैत्री तारा कनीनिका तत्प्रेम वा ।। चक्षुराग आदरावी- क्षणम् । 'चयु प्रीतिर्भवेद्यन' इत्युक्तचक्षुराग इति च लौकिकाना जनानागुपचारो च्यवहारलाशी कस्यचि पुरुपस्य वचिरपुरुषे सरसमयी अरसा अकृतिमा वा प्रीतिरिति यत् एप । विधेयप्राधान्यात्पुंस्त्वम् । भूयसा महीयसा जीविना प्राणमृता धर्म खभाव । अप्रतिसख्येयनिव धनमनिचारणीयमूल तत्प्रेम प्रगाण यथार्थानु- भवाविषयमामनन्ति असकृद्वदन्ति । अहेतुरिति । य अहेतुनिष्पारणक पक्षपात आत्मीयत्वप्रतिसधानमूल कानुकूलज्ञानरूपसस्य अहेतुकपक्षपातस्य प्रतिक्रिया निवर्तनन्यापार नास्ति न सभवति निदात्मक प्रेममय स तन्तु भूतानि प्राणिन अन्त सीव्यति अत स्यूतानि क्रोति ॥१७॥ एतस्मिन्निति । रापट्ट नीलरक्त पद वन्न तद्वत्का ते कमनीय एतस्मिन् लवे चदकेती या। परिरम्मणामिलापादा- लिगनेच्छया । उन्मीठपु ठक्कदम्ब उपद्रोमाञ्चनिकुरम्यम् ॥१८॥ कि चेति । किं च पूर्वोत्तादन्यत् । आगन्तकठोरतेजति आमा त प्राप्त कठोर पूर्ण वेज परामिम वनसामर्थ्य यस्य तसिविषये शस्त्र विना का गति शस्त्रसाधनस्युद्धाहते किं वर्तव्यम् । न रिमपी यर्थ । ताई शरीरमौभाग्यानुरोधेन शस्त्रन्यास कियता- मित्यनाद--शस्त्रेणेति । यस शस्त्रस्य इदृश महावीर, न जायेत तेन शस्त्रेणापि पाटा०-१'भूयसा जीवधर्म एप यद्समयी' २ 'तमप्रतिसक्ष्येयम- नियधन प्रेमाण'.

·उत्तररामचरिते सुमत्रः-(लवं निर्वर्ण्य सात्रमात्मगतम् । ) हृदय ! किमन्यथा परि- प्लवसे? मनोरथस्य यद्वीजं तदैवेनादितो हृतम् । लतायां पूर्वलूनायां प्रसवस्योद्भवः कुतः ॥२० ।। चन्द्रकेतुः--अवतराम्यार्य सुमन्त्र ! स्यन्दनात् । सुमत्रा-कस्य हेतोः? चन्द्रकेतुः-एकस्तावदयं वीरपुरुषः पूजितो भवति । अपि च,- खल्वार्य ! क्षत्रधर्मः परिपालितो भवति । न रथिनः पादचारममियुञ्ज- न्तीति शास्त्रविदः परिभापन्ते । सुमत्र:-(खगनम् ।) आः, कष्टां दशामनुप्रपन्नोऽस्मि । कथ हीदमनुष्ठानं मादृशः प्रतिषेधतु। कथं वाऽभ्यनुजानातु साहसैकरसां क्रियाम् ॥२१॥ चन्द्रकेतु: :-यदा तातमिश्रा अपि पितुः प्रियसखं त्वामर्थसंशयेषु पृच्छन्ति तत्किमार्यो विमुशति ? सुमत्रः-आयुप्मन् ! एवं यथाधर्ममभिमन्यसे । किम् ? न किमपीयर्थः । तर्हि सौकुमार्यवीर्ययोः प्राबल्यदौर्बल्यविचारेण सौकुमा- यानुसारेण शस्त्रन्यासः क्रियतामिल्यत्राह-उद्यतेऽप्यायुधे युद्धविमुख गामयमेष किं वक्ष्यति ? यत एवं ततः दारुणरसः क्रौर्येकवेषः शूराणां समयः आचारः मेहक्रम स्नेहव्यापारपरिपाटी बाधते निवर्तयति ॥१९॥ अन्यथा संभाव्यविषयानु- सारेण परिलबसे चचलीभवसि ? रामसाहश्यात्तदपत्रं लव इति किं शङ्कसे इति भावः । मनोरथस्येति । मनोरथस्य अमिलप्यमाणलवनिष्ठरामापत्यत्वस्य यद्वीज सीतारूपं,तदादितो हृतं गर्भिणीदशायामेव नष्टम् । 'लूनपूर्वायाम्' इति पाठे पूर्व लूना छिन्ना तथाविधायाम् । भूतपूर्वनिर्देशात् लूनशब्दस्य पूर्वानपातः । 'पूर्वलू- नायाम्' इति पाठे तु पूर्वस्मिन् काले सुनेत्यर्थः । प्रसवस्य पुष्पस्य ॥ २०॥ वीर- पुरुषः लवः पूजितस्तावद्भवति । द्वयोरवतरणप्रयोजनयोः प्रथमं वीरपुरुषपूजा भवति । क्षत्रधर्मः खल्वपि पारेपालितोऽनुष्टितो भवति । पादचारं पदाति रथिनो नामियुजन्तीति न युध्यन्तीति शास्त्रविदः क्षत्रधर्मप्रतिपादकार्थशास्त्रज्ञाः परिभाषन्ते नियच्छन्ति ॥ कथं हीति । इदमनुष्टानं राजपुत्रस्य रयादव- तरणं प्रतिषेधतु निषिध्यात्, निवर्तयेदित्यर्थः । साहसैकरसां साहसप्रकृत्ये का पाठा०-1 'एकतः'. २ 'समनुगत:'. 'न्याय्यमनु'. टिप्प-1'नच न्यास्थलारूढं न छीनं न वाजलिम्' (मनुः ७९१) इति राजधमांनुशासनम् ।

·. पञ्चमोऽङ्कः एप सांग्रोमिको न्याय्य एवं धर्मः सनातनः। इयं हि रघुसिंहानां वीरचारित्रपद्धतिः ॥ २२ ॥ चन्द्रकेतुःअप्रतिरूपं वचनमार्यस्य । इतिहासं पुराणं च धर्मप्रवचनानि च । भवन्त एव जानन्ति रघूणां च कुलस्थितिम् ॥ २३ ॥ सुमन्त्रः-(सस्नेहान परिष्वज्य।) जातस्य ते पितुरपीन्द्रजितो निहन्तु- वत्सस्य वत्स! कति नाम दिनान्यमूनि । तस्याप्यपत्यमनुतिष्ठति वीरधर्म दियागतं दशरथस्य कुलं प्रतिष्ठाम् ॥ २४ ॥ चन्द्रकेतु:-(सकष्टम् ।) अप्रतिष्ठे कुलज्येष्ठे का प्रतिष्ठा कुलस्य नः। इति दुःखेन तप्यन्ते त्रयो नः पितरोऽपरे ॥२५॥ कियां अनुष्ठानमभ्यनुजानातु अनुमन्यन् ॥ २१॥ तातमिश्रा अपि, " मिशब्दः पूज्यवाची । रामादयोऽपि अर्थसंशयेषु अनुष्ठेयाननुष्ठेयसदेहेषु पितुः प्रियसखं दशरमप्रियससं त्वां पृच्छन्ति जिज्ञासां चोधयन्ति ॥ यथाधर्म क्षत्रधानतिकमेण । एप इति । संग्रामे भवः सांग्रामिक, एष बीरपुष्पपूनारूपः न्याय्य चितः । 'एप धर्मः क्षत्रधर्मपरिपालनरूपः सनातनश्चिरंतनः । इयं पूर्वोत्कद्वयी वीरचारित्र- पद्धतिः वीरच्यापारपरिपाटी ॥ २२ ॥ अप्रतिरूपं निस्तुलम् । इतिहासमिति । इतिहासं रामायणभारतादिकम् । पुराणं 'सर्गश्च प्रतिसर्गश्च' इत्यायुक्तलक्षणम् । धर्माः नित्यनैमित्तिकादयः प्रोच्यन्ते प्रवाश्यन्ते एमिरित्यर्थे 'करणाधिकरणयोश्च' (पा. ३।३।११७) इति व्युदमन्वादिस्यतयस्ता इत्यर्थः । कुलस्थिति कुलमर्या- दाम् ॥ २३ ॥ जातस्येति । घरस चन्द्रकेतो! पितु तस्य त्वपितुरस्मान्छिशोरि- न्द्रजितो निहन्तुचन्सस्य लक्ष्मणस्य अमूनि दिनानि । एतावान् जीवितकाल इति यायम् । कति नाम कियन्ति नाम ! यदा, वत्सस्स जातस्यामूनि दिनानि कति नामेलन्ययः । वत्सस्य लक्ष्मणस्य यजात जन्म तत्संबन्मिदिनानि । जन्मप्रतिदि- नानीलपः । तस्याप्यपत्र पर्ने वीरधर्ममनुतिष्ठति अनुष्टित रोति । प्रतिष्ठामागत- -मास्पद प्राप्त माहात्म्य प्राप्तम् । 'प्रतिष्ठा स्थितिमाहात्म्ये' इति यादवः । दिछोत्सा- पाठा0-1 न्याया'. २ 'दिष्ट्या गतं'. ३ 'रघुन्येप्टे'. टिप्प-1 अत्रमासान्ययोतकः कालिदासीयः श्लोक- 'नून मत्तः पर श्याः पिण्डविच्छेददग्निः । न प्रकामभुजः प्रादे स्वथामहतसरा (रघु.१०६६)ति। .

·उत्तररामचरिते सुमन्त्रः-अहह, हृदयमर्मदारणान्येव चन्द्रकेंतोर्वचनानि । लवः-हन्त, मिश्रीकृतक्रमो रसो वर्तते, यथेन्दावानन्दं व्रजति समुपोढे कुमुदिनी तथैवास्मिन्दृष्टिर्मम कलहकामः पुनरयम् । रणत्कारक्रूरक्वणितगुणगुजद्गुरुधनु- - धृतप्रेमा वाहुर्विकचविकरालन्त्रणमुखः ॥२६॥ चन्द्रकेतुः-(अवतरणं निरूपयन् ।) आर्य ! अयमसावैश्वाकश्चन्द्र- केतुरभिवादयते । सुमत्रा-अहितस्यैव पुनः पराभवाय महानादिवराहः कल्पताम् । , अपि च,- देवस्त्वां सविता धिनोतु समरे गोत्रस्य यस्ते पति- स्त्वां मैत्रावरुणोऽभिनन्दतु गुरुर्यस्ते गुरूणामपि । ऐन्द्रावैष्णवमग्निमारुतमथो सौपर्णमोस्तु ते देयादेव च रामलक्ष्मणधनुर्व्याघोपमन्त्री जयम् ॥ २७॥ नन्दे ॥ २४ ॥ अप्रतिष्ठे इति । कुलज्येष्ठे रामे अप्रतिष्ठे अनास्पदे । अनपत्ये सतीति यावत् । श्रयः पितरः लक्ष्मणभरतशत्रुघ्नाः ॥ २५ ॥ हृदयमर्मणां हृदय- मध्यप्रदेशानां दारणानि छेदकानि, दुःखजनकानीत्यर्थः । यथेति । कुमुदिनी कुमु- द्वती सरस्योपधिर्वा इन्दौ चन्द्रे समुपोढे सवि समुपागते सति ययानन्द संतोष ब्रजति तथा मम दृष्टिरस्मिन् चन्द्रकेती समुपोदे सति आनन्दं ब्रजति । एवकारः सादृश्यद्योतनार्थः। रणत्कारेण रणदिति शब्देन क्रूरं भयंकरं क्वणितं घण्टादिरणितं येन तयोरोन गुणेन ज्यया गुञ्जदव्यकं गुरु महद्यद्धनुस्तसिन्धृतः प्रेमा कृता प्रीतियन तथोक्तः । विकचानि विस्तृतानि, विकरालानि अविवढानि व्रणानि मुखे अग्रे यस्य तथोक्तःभियं मम बाहुः पुनः बाहुस्तु । दृष्टिवैषम्यार्थः 'पुनः'शब्दः । कलहकामः युद्धाकाही भवतीत्यर्थः। अतो रतिक्रोधस्थायिकयोः शृङ्गारवीरयोर्मेलनान्मिश्रितयोः रसयोः क्रमः परिपाटिवैतत इति पूर्वेण संबन्धः। 'पुंभावं मनसा ययुः' इति न्यायेन कुमुदिनीदृष्टान्तात् शाररसोत्पत्तिरित द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ अहितस्यैवानभिमतस्यैव पराभवायावमानायादिवराहः प्रलयार्णवममभूमेरुद्धर्ता वराहरूपेगावतीणों भगवान् कल्पता तस्मिन् समर्यो भवतु । देव इति । देवः सविता सूर्यः। धिनोतु प्रीणयतु । पाठा०-१"तो रसक्रमो'. २लोल्वणरत. ३ 'सावित्रश्चन्द्र" १ 'अजित पुण्यमूर्जस्विं ककुत्स्यस्येव ते महः । श्रेयसे शाश्वतो देवो वराहः परिकरूपताम् ॥'. ५ 'पिता'. 'मोजोऽस्तु'. 1 संखतिवंशस्य प्रविष्ठेत्यभिधीयदे, मत सादरहिते इत्याशयः।

·y ++ . - । 'पञ्चमोऽङ्कः । लव:-अतीव नाम शोमसे स्थस्य एव । कृतं कृतमत्यादरेण । चन्द्रकेतुः-तर्हि महामागोऽप्यन्यं रथमलंकरोतुं । लवः-आर्य! प्रत्यारोपय स्थोपरि राजपुत्रम् । सुमत्र:-त्वमप्यनुरुध्यख वत्सस्य चन्द्रकेतोर्वचनम् । लवः-को विचारः खेपकरणेपुर कि त्वरण्यसदी वयमनभ्य- स्तरथचर्याः। सुमत्रा-जानासि वत्स ! दर्पसौजन्ययोर्यदाचरितम् । यदि पुन- स्त्वामीदृशमैक्ष्वाको राजा रामभद्रः पश्येचुदायमस्य स्नेहेन हृदयमभि- प्यन्दयेत् । लयः–अन्यच्च चन्द्रकेतो! सुजनः स राजर्षिः श्रूयते । (सलजमिव ।) यदि च वयमप्येवंप्रायाः क्रतुद्धिपतामरौ क ईव न गुणस्तं राजानं जनो वहु मन्यते । तदपि खलु मे स न्याहारस्तुरङ्गमरक्षिणां विकृतिमखिलक्षत्राक्षेपप्रचण्डतयाकरोत् ॥ २८ ॥ मैत्रापरणः पमिष्ठस्याममिनन्दन । इन्स्य विष्णोथ इदं ऐन्द्रावैष्णयम् । “देवता- द्वन्द्वे च' (पा. ३२१) इति आन । अप्रेमस्तिस्य चेदमानिमारतम् । इदृद्धा (पा. ६।३।२८ ) इति इत् । सौपर्ण गडदैवत्यमोजः पराक्रमः । ज्याघोष एव मन्त्रः । अयं परामिमवं देयास्यात् । एतेलिटि' (पा. ४११४) इत्येत्वम् ॥ २७ ॥ शोभसे हृद्यो भवसि । अत्यादरेण कृतम् । अवरोइणं न कार्यमिति भावः ॥ तर्हि मदवरोहणे अनिष्टे ॥ प्रत्यारोपय आरोपय । राजपुत्रं चन्द्रकेतुम् ॥ त्वमप्यनुरुप्यस्य यथा चन्द्रकेतुस्त्वद्वचनं रथादनचरोहणेनानुरोधितवान् तथा त्वमपि तद्वचनं रथा- रोहणेनानुसर ॥ खेषु खायेपूपकरणेषु रथादिषु । अरण्ये सीदन्ति पसन्तीसरण्यसदः । 'सत्सृद्धिप-(पा. २०६१) इत्यादिना किए । अनभ्यस्तरयः अपरिचितरथ- गतयः॥ दर्पसौजन्ययोः यदाचरितं पराक्रमसस्यमयोरगुणोऽयमाचारस्तं जाना. सीत्यर्थः ।। अयं लबः अस्य रामभदस्य हृदयममिप्यन्दयेन् दावयेत् ॥ यदि चेति । घयमयं अनुद्विपता यज्ञादिषानुशनामरी शासितरि रामभद्रविषये एवंप्राया यदि प्रेमपात्रभूताश्चेत्क इव को वा त राजानं रणकं तं राममदं गुणैः शीलादिमिः हेतुमिः। न बहु मन्यते, सर्वोऽपि तं संभावयतीत्यर्थः । सौजन्यस्य को विरोध इत्याह-तदपि तथापि असिलक्षत्राक्षेपः सकलराजतिरस्कारस्तेन प्रचण्डतया क्रूरतया तुरजमर. क्षिणामश्वमेघावरसाणा विकृति मन्युसव्याहारथ तापताछ हरामि वः' (४।२८) पाठा०-१ 'कुमार, अनि हि नाम'.२ 'यथोचितमाचरितं'. ३'तदा तस्स... अभिष्यन्देत'. ३ 'वयमपि न सत्येप्रायाः ऋतुप्रतिघातिनः'.५ 'व्ह'. .

·१४२ उत्तररामचरिते चन्द्रकेतुः-किं नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्यमः। लवः-अस्त्विहामर्षों मा भूद्वा । अन्यदेतत्पृच्छागि, दान्तं हि राजानं राघवमनुशुश्रुमः । स किल नात्मना दृप्यति, नाप्यस्य प्रजा वा हप्ता जायन्ते । तत्कि मनुष्यास्तस्स राक्षसी वाचमुदीरयन्ति : ऋषयो राक्षसीमाहुर्वाचमुन्मत्तदृप्तयोः । सा योनिःसर्ववैराणां सा हि लोकस्य निस्कृतिः॥२९॥ इति ह ल तां निन्दन्ति । अथेतरामभिष्टुवन्ति, काम दुग्घे विप्रकर्पत्यलक्ष्मी कीर्ति सूते दुहृदो निष्पलान्ति। शुद्धां शान्तां मातरं मङ्गलानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः ॥ ३०॥ सुमत्रः-परिमूतोऽयं वत कुमारः प्राचेतसान्तेवासी । वदत्ययम- भ्युपपन्नामर्षेण संस्कारेण । लवः-~-यत्पुनश्चन्द्रकेतो! वदसि किं नु भवतस्तातप्रतापोत्कर्षेऽप्य- मर्ष इति तत्पृच्छामि-किं व्यवस्थितविषयः क्षत्रधर्म इति । सुमन्त्रः-नैव खलु जानासि देवमैक्ष्वाक येनैवं वदसि । तद्विर- मातिप्रसङ्गात् । इत्यादिकः। अथवा तुरगमरक्षिणां व्याहारः ‘सप्तलोकैवीरस्य' (४।२५) इत्युक्तिःमे विकृति मन्यु अकरोत् ॥ २८॥ दान्तमनहंकारमनुशनुमः श्रुतवानसि । आत्मना स्वयं न दृप्यति नाट्करोति, प्रजा वा दृप्ता न जायन्ते । राक्षसीं वाचं दृप्तवाचम् । तदाह-ऋपय इति । योनिः कारणम् । निष्कृतिः परिभवहेतुः ॥२९॥ इतरां पक्ष्यमाणाम् । काममिति । कामममिलपितं दुग्धे प्रपूरयति । अलक्ष्मी विप्रकर्षति दूरीकरोति । कीर्ति गुणवत्ताप्रयां सूते जनयति । दुहृदः शत्रून् निष्पलान्ति अतिशयेन नाशयति । सूनृता वागिति शेषः । शुद्धां दोषशून्यां शान्तां कादय- रहिता मङ्गलानां मातरं हेतुं धेनुं खरूपेण भोग्यां धीराः ध्यानशीलाः सूता शुद्धामाहुरिति योज्यम् । इतीतराममिष्टुवन्तीति पूर्वेणान्वयः ॥३॥ अभ्युपपनामर्षेण उत्पन्नाशहनेन संस्कारेण वासनया । तातप्रतापोरकऽप्यम इति यदाते अनोच्यत इति शेषः । व्यवस्थितविषयः रामभद्रमात्रनियता- धिकरणकः क्षत्रधर्मः क्षत्रियासाधारणपराक्रमातिशयादिः ।। अतिप्रसङ्गादनिष्टप्रस- पाठा-१ नितिः'. २'दुष्कृतं या हिनस्ति'. ३ 'तां चाप्येतां मातरं'. ४ 'परिपृतस्वभावोऽय'.

·पञ्चमोऽङ्कः। सैनिकानां प्रमाधेन सत्यमोजायितं त्वया। ५. "'जामदग्न्यस्य दमने न हि निर्वन्धमर्हसि ॥ ३१॥ लव-(सहासम्) आर्य! जामदग्न्यस्य दमन. स राजेति 'कोऽय- मुञ्चैर्वादः सिद्धं ह्येतद्वाचि वीर्य द्विजानां वाहोवीर्य यत्तु तत्क्षत्रियाणाम् । शस्त्रग्राही ब्राह्मणो जामदग्य- स्तस्मिन्दान्ते का स्तुतिस्तस्य राज्ञः? ॥ ३२॥ चन्द्रकेतुः-(सोन्मायमिव ।) आर्य सुमन्त्र ! कृतमुचरोचरेण । कोऽप्येष संप्रति नवः पुरुपावतारो वीरो न यस्य भगवान्भृगुनन्दनोऽपि । पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणानि पुण्यानि तात! चरितान्यपि यो न वेद ॥ ३३॥ लगः--को हि रघुपतेश्चरित महिमान च न जानाति, यदि नाम किंचिदस्ति वक्तव्यम् । अथवा शान्तम्- वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु हुं वर्तते सुन्दस्त्रीमथनेऽप्यकुण्ठयशसो लोके महान्तो हि ते । अनाद्विरम चिरतो भव । 'जुगुप्साविराम-' (वा १०७९) इति पञ्चमी । सैनिका. नामिति । प्रमाथेन प्रकृष्टविगेडनेन गोजायितगोखीभूतम् । भावे । जाम- दम्यस्य दमने परगुरामस्य नेनार रामभदे विषये। निर्य घ रूसवादम् ॥३१॥ सिद्ध मिति । द्विजाना विप्राणा पाचि वीर्य परागिभवसामग्रंगिति यत् । धनियाणा वाझोपीयमिति यत् एतरिसद्ध प्रसिद्ध किल । आमदग्न्य शस्त्रनाही ब्राह्मण । तस्मिन्दान्ते तस्य राज्ञ तहमनरामसदस्य स्तुति गुणानिधानिका कारन निम पीलयं ॥३२॥ कोऽपीति । यम्य परशुरामश्च वीरो न। यज्ञानपिपयावीर- त्ववान् मृगुनन्दन ।य पुरुप सुसाना भुवनाना समाहार सप्तभुवन, तस्वाभग भयनि शरण तदेव दक्षिणा प्रत्युपकारनिरपेल बाभ्युदयमाद्दश्य दान सा पर्याप्ता पूर्णा यपु तयोहानि तातचरितानि पुण्यानि रामभद्रवृत्तलक्षणगुम्फरौणि गुभ- कमाणि तथा नु न वैद न जानाति । एप नव पुरुषावतार कोऽपि । क्षेयेऽय "किशब्द । अत्र रामचरितलक्षणातूना जगदभयदानमेव दक्षिणति वर्णनाद्रूपका- लकार ॥३३॥ यदि नाम मिचिदखि वक्तव्यम् । वकान्य किंचिदस्ति मिमित्वर्थ । वृद्ध इति । अविचारणीयचरितान्ने माविष्ट तु । क्योमात्र तेषां गौरवरित भाव । मुन्दनीमथने ताटकावधेऽपि अकुण्ठयशस अप्रतिहतकीर्तय । कुत्तोमुखानि पाठा- किं वण्यते.

·१४४ उचररामचरिते यानि त्रीण्यकुतोमुखान्यपि पदान्यासन्खरायोधने यद्वा कौशलमिन्द्रसूनुनिधने तत्राप्यमिज्ञोजनेः॥३४॥ चन्द्रकेतुः :-आः • तातापवादिन् ! मिन्नमर्याद ! अति:हि नाम प्रगल्भसे । लव:-अये, मय्येव अकुटीमुखः संवृतः सुमत्रः-स्फुरितमनयोः क्रोधेन. तथा हि,- क्रोधेनोद्धतधूतकुन्तलभरः सर्वाङ्गजो वेपथुः किंचित्कोकनदच्छदस्य सदृशे नेत्रे स्वयं रज्यतः धत्ते कान्तिमिदं च वक्त्रमनयोर्भ न भिन्नधुवो- श्चन्द्रस्योटलान्छनस्य कमलस्योद्धान्तभृङ्गस्य च ॥३५॥ लवः----कुमार कुमार ! ए हि । विमर्दक्षमा भूमिमवतरावः । (इति निष्कान्ताः सर्वे।) इति पञ्चमोऽङ्कः " परामुखानि यदानि पाइन्यासपराङ्मुखानीति वाचा वमपि जुगुप्सया कुतोमुखा- नीत्युक्तम् । तदिदं शोर्यातिशयमार्यम् । मत्रान्तमातनो भूत्वा खरः स्थितः तदा समभदधापकर्षगार्थ पदवयं निहत्य तं जपानति प्रवद्धिः । इन्द्रतूनुनिधने वाटिवधे यत्कौशलं नैपुम्यमन्तर्धान पूर्वकलरूपं वत्राप्यमित्रो जनः वर्तवे । हुमिति परिहाचे ॥३४॥तातापवादिन् रामभद्रविषयदोपवादिन् । निनमर्याद अविकान्तसमुदाचार। भ्रउटीनुसः कोपयुक्तभ्रूभनयुकवदनः ॥ अन्योलवचन्द्ररेन्वोः । क्रोधेनेति । उद्धताः धूताथलन्तः कुन्तलाः केशभराः यन्मिन् स तयोक्तः । दोकनदच्छदस्य रक्तारविन्दपत्रस्य रज्यतः रतीभवतः । सुवोर्भनेन भीनम् । अनयोरिदं वक्त्रं चाउद्भटलान्छनस्य प्रस्टलक्ष्मणः चन्दस्य उडान्तनस्य कमलस्वच कान्ति घते। वात्रमित्येकवचनोक्तिः संतानश्यप्रयुक्तासन्तसारूप्चद्योतनाय । निदर्शनालंकारः ॥३५॥ एह्यागच्छ। विमर्दक्षमा युद्धयोग्यां भनिनवतरावः । इति निष्कान्ताः सर्वे ॥ वाधूलवंशत्रनुपो भूमाररानेवानरामवार्यस । उत्तररामचरित्रव्याख्यायामदलितः पदमोहः॥ इति श्रीवाधूलवीरराघपविरचितायां भवभूतिभावतलस्पर्शिनी- समाख्यायामुत्तररामचरितच्याप्यायों पञ्चमोऽङ्कः । . पाठा०-१ अपराधतान'; 'भकुतोमयानि.२ 'चूडामण्डलबन्धन तर- लयत्यावतो वेपथुः.३ 'कान्तिममाण्डताण्डविनयोर्मेशन व.४'उरट".

·परिशिष्टम् १९१ - . . ८. लक्ष्मण:--संवन्धिनो वसिष्टादीने तातम्तवार्चति । गीतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ (उत्तर. १-१६) विश्वामित्र:-अपि प्रवृत्तयज्ञोऽसौ विदेहाधिपतिः सुखी । गौतमश्च शतानन्दो जनकानां पुरोहितः ॥ (महावीर० १-१९) ९. रामः-जीवनिव ससाध्यसश्रमस्खेदविन्दुरधिकण्ठमर्प्यताम् । -- थाहुरैन्दषमयूखचुम्बितसन्दिचन्द्रमणिहारविनमः । (उ० रा. १-३४) माधयः-जीवयलिव समूढसाध्यसखेदविन्दुरधिकण्ठमप्यताम् । याहुरेन्दवमयूखचुम्बितस्सन्दिचन्द्रमणिहारविनमः॥ (मा० मा०८-३) ३०. रामः म्लानस्य जीवकुसुमस्य विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । एतानि ते सुवचनानि सरोरहाक्षि! कर्णामृतानि मनसय रमायनानि ।। (उत्तरराम० १-३६) माधवः-म्लानस्य जीवकुसुमय विकासनानि संतर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । -आनन्दनानि हृदयकरसायनानि दिष्ट्या मयाप्यधिगवानि वचोमवानि ॥ (मालतीमाध० ६-८) ११. रामः-जनकानां रखूणां च यत्कर्म गोत्रमगलम् । या देवयाने पुण्ये पुण्यशीलामजीजनः । (उत्तरराम. १-५१) रामः-जनकानो रघूणां च यत्कृत्स्नं गोगमङ्गलम् । तत्राप्यकरये पापे वृथा वः करुणा मयि ॥ (उत्तरराम० ६-४२) १२. भाषी-मा लिपाद! प्रतिष्ठा स्वमगमः शाश्वतीः समाः। याक्रोमिथुनादेकमवघीः काममोहितम् ॥ (उत्तरराम० २-५) मा निषाद ! प्रतिष्टां त्वमगमः शाश्वतीः समाः। यौनमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ (वा. मा० बाल. २-१५) १३. शम्बूक:-चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः । प्रयश्च दूपगारविमू(नो रणे हताः ॥ (उत्तरराम २-१५) जटायु:- :-चतुर्दश सहस्राणि चतुर्दश च राक्षसाः । जयश्च दूपणखरनिमूर्धानो रणे हताः । (महावीर० ५-१३) ३४. रामान किंचिदपि कुर्माणः सौख्यदुःखान्यपोहति । ततस्य किमपि दच्यं यो हि यस मियो जनः ॥ (उत्तरराम० ६-१७) विद्याधरः- प्रिंचिदपि कुर्वाणः सौख्यदुःखान्यपोहति । दत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥ (उत्तरराम०६५) शन्यूक:-इह समदन्ताकान्तयानीरमुन्नसवसुरभिगीतस्वच्छतोया वहन्ति। फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्जस्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निर्झरिण्यः ॥ मपि च,- दान कुहरमाजामन भलकयूनामनुरासितगुरुणि स्त्यानभम्बूकृनानि । शिशिरकटुफपायः स्त्यायते सल्लकीनामिभदलितविकर्णमन्थिनिप्यन्दगन्धः । (उत्तरराम २-२०२१) ·१९२ उत्तररामचरिते श्रमणा-इह समदशकुन्नाक्रान्तवानीरमुक्तमसवसुरभिशीतस्वच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्जस्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निरिण्यः॥ शपिच,- दधति कुहरभाजामन मल्लकयूनामनुरसितगुरूणि स्त्यानमम्बूकृतानि । शिशिरकटुकघायःस्त्यायते सल्लकीनामिभदलितविशीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥ (महावीर० ५-४०४१ माधवः-फलभरपरिणामश्यामजम्बूनिकुञ्ज- स्खलनतनुवरहामुत्तरेण सक्तीम् ॥ (मालतीमाधव० ९२४) सौदा०-दधति कुहरभाजामत्र भलुकयूनामनुरसितगुरूणि स्यानमम्बूकृतानि । शिशिरकटुकपायः स्यायते सल्लकीनामिभदलितविकर्णप्रन्थिनिप्यन्दगन्धः ।। (मालतीमाधव० ९-६) १५. शम्बूकः-गुअाकुटीरकौशिकवटाघुक्कारवत्कीचक- स्तम्बाडम्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चाभिधोऽयं गिरिः । (उ० २-२९) माधवः 'गुनकुञ्जकुटीरकौशिकघटाघूत्कारसंवेल्लित- क्रन्दरफेरवचण्डधारकृतिमृतप्राग्भारभीमैस्तटैः ॥ (मालती० ५-१९) १६. तमसा-परिपाण्डुदुर्बटकपोलसुन्दरं दधती विलोलकबरीकमाननम् । (उत्तरराम० ३-४) कामन्दकी-परिपाण्डुपांसुलकपोलमाननं दधती मनोहरतरत्यमागता । (मालतीमाधव. २-४) १७. रामः-लीलोखातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु संपादिताः पुप्यत्पुप्फरवासितस्य पयसो गण्डुपसंक्रान्तयः । सेकः शीकरिणा करेण विहितः कामं विरामे पुन- यंत्रेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं एतम् ।। (उत्तरराम० २-१६) माधवः-लीलोखातमृणालकाण्डकवलच्छेदेपु संपादिताः पुप्यत्पुष्करवासितस्य पयसो गण्डूपसंकान्तयः । सेकः शीकरिणा करेण विहितः काम बिरामे पुन- ने स्नेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं पृतम् ।। (मालतीमाध०९-३४) १८. रामः-दलति हृदयं शोकोद्वैगाविधा तु न भिद्यते वहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ज्वलयति तनूमन्तदाहः करोति न भरमसात् प्रहरति विधिर्मर्मच्छेदीन कृन्तति जीवितम् ॥ (उत्तरराम० ३-३१) पाथव:-- दलनि हृदयं गाढोद्वेगं द्विधा तु न भिद्यते सहति विकलः कायो मोहं न मुञ्चति चेतनाम् । ४११ जलपति तनमन्तहः करोति न भस्मसात् हरति विधिमर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥ (मालती० ९-१२) 3AY-7.4 .. ५