·PRETACL This is a rare commentary on the Nyűydsurn of Bhasıyht 'The great Acrya Bharuvajba is one of the highest authorities on Logie celebrated in the councils of great logicians and scholars and famous are his unique logien) tenets Sri Narayana Bhnţia speaks of him thus in the Vanameyodaja - HEUTTA MICARET ATR 11 Iven from the first stinka देवदेवमभिवच शाश्वत योगन्दहृदयकमन्दिरम् । वासुदेघविदुपा निरच्यत न्यायसारंपदपश्चिका परम् ॥ it is known that the name of the commentary is Padapanaikā and that the artine of its author is Vasu leva It could also be krokih from the sentetice at the end of the Partchedas, इति श्रीम काश्मीरसूर्यसूरीन्द्रसूनुवासुदेवत्रिविरचिताया न्यायसारपदपम्धि कार्या प्रत्यक्षपरिच्छेद समास । that he was a hoshman and son of Surya Surindrı We have no clear vidence to determine the date of this Vasadevs, This Panciká atply illustrates the ancient style of the Bhāsyns and the artilas, eluodatnig as it doen, the abstruse tuets of the science of Logic in sweet and simple short and liad sentences entiruly untarnished by the characterist)cs of the dry hard and involvert style of the works of fagittisa and Gi latuhara and thus it is evident that it is noore than five hundred years old If the author of this contentory 18 Just it hashinirian by alebrity, ns was asudovi the author of numerous poems like the Yuilhigthliavinnya, who 17 well versed mi the various sciences, it is 1100 im robable that both are identical If that is 50 he must be the court poet and friend of the author of the Vukundımala the great poet, Bing Mula bethara Rajiśehhara who lived duug the latter part of the 8th and tho earlier part of the 9th century I And this early date 18 iu keeping with our o vn unference based on the cluaracteristics of style and it would be then evident that he s t teralya A family of Tintrık Brahmins who ingrated from vidura und settled in the village of Kumara nallur in bottayım (Trinco) 15 even now called Madburs Illom So too fimily that might have migrated from hashmir and settled heralt might be called Kashmiruns and thus Süry asuri might well D in ·2 2t De designated a kashmiran And 1€ the author of Yudhışthiravijaja is known as the son of Kayı (ilmau) the fact that our author is called the son of Sarya () Fould not militate agazzat oar conjecture and the practice that is suggested in the illustration, Tragaimangan TuTiThrill (p 117) is another point that goes towards establishing that he is a hcralya. Ve hear of another work of this scholar, Bhuşuna bhufana by name, to which he thus refers in th Pancita, SosfaanrantaTEZUSETIT oraquicaraña 94 (p-81) and if the Bhäşana 13 a work on gaya by Bhasarrijna hims If, Bhăşanubhaşana might just be a commentary on We are making enquiries of that work and shall lave Occasion to refer to it in detail in the fulness of time Sıx manuscripts were ntalized for the publication of thuis work Este of the e are three kundred seara okt ud in Malayalam scrip The first of these belongs to Govinda Pışaroti, Kailasa param, hadathuruthi and is designated a The second and the third belong to the Swamijar Vatom, fuochira and are designated and a The other two, designated = anda, belong to Brahma dattan Namburipped, hidallir And the sixth, designated , 19 a transcript on paper from the Adyar Library, Hadras We express our thanks to the owners of all these manuscripts and place this editi90 before the lic Trivandrum, 28 12-1106. h SÀYBASITA SISTRI ·PREFACE This is a rare commentary on tlie Nyāyasära af Bhasarryjna 'The great Acarya Bhärryna is one of the highest authorities on Lonc, celebrited in the councils of great logicians and scholars and famous are his unique logical tenets Sri Narayana Bhatta speaks of him thus in the Manamey odam 'भासनश्च सायस्त्रिनयम् ॥ Eren from the hrst st9179 'देवदेवममिव य शाश्वत योगन्दवदयकमन्दिरम् । argent FreeTA RIITTITY297371 928' 11 it is known that the name of the commentary is Padipancıkā, 'ind thit the one of its author is Vasuuleta It could also be kuoan from the sentence at the end of the Paricchedas, इति श्रीमक इमारसूर्यसूरीन्द्रसूनुवासुदेवाविरचिताया न्यायसारसदपाश्च कायर्या प्रत्यक्षपरिच्छेद समाप्त । that he was a hashmun an l-on of Snrya Sarindra We have no clear Cvidence to determine the lata of this Vaendera. This Pancika imply illustmtes the ancient style of the Bhagyas and the Tartıl as, elucidatnig as it clogs, the abstruse tunets of the science of Logic, in sweet and symple, short and lucid sentences, entirely uutarnished by the characteristịcs of the day, harel and involved style of the works of Jayıdīsr and Gadhra, and thus it is evra dent that it is more thin five hundred years old If the author of this coniinentity is just a hashınırian by celebrity, as was L-asudeva, the author of numerous pooms like the Yudhuthiravinya, who was well versed in the various sciences, it is not improbahle that both are identical JE that is so, he must be the court poet and friend of the nuthor of the Mukundamala th great pet, ning hala Sekhara Rajasekhara tho livelding th lattial of the 8th and the earlier part of the 9th centuy ID And this early date 19 iu keeping with our on inference based on the charcteristics of style and it would be then evideut that he is 1 haralija A fimily of Tantrika Brahmins who migrated from vaduri and settled in the village of Kuparı nallur in bottayım (Trapincore) 13 even now called «lladhurn Illom So too, Fandy that might have mgrated from hashmir md settled in be called Kashmiruns and thus Súry asürı might well kcraft might ·* desigarted a hashmirian And the author of Yudluşthirayizaya is known as the son of Ravi (tlant) the fact that our author is called the son of Saryu (nes) would not militate against our conzature and the practice that is suggested in the illustration, 1 tagasimamiat gyerererecacare (p 117) 15 another point that goes towards establishing that he is & craya We hear of another work of this scholar Bhusan? bkarena by name, to whah he thus refers in the Pancho ‘g সাথেসালোসিফুলমুখী কৰি {p st) and if the Bhagant id a work ou jasa by Bhasar vagina hudself Bhosanubhasıņa might just be a commentary on it Te are making enquiries of that work and shall have Doon to refer tot in detail in the fulness of turne Sıx manuscripts sure utilized for the publication of tave work Puse of these ire three hundred years old and in Malayalam Acript The first of these belongs to Govinda Pasuroti, bulasa purum, haduthuruth and 14 designated The second and the third belong to the Swamijar Vstom, Hunchim and are designated and >> The oth rino, designated and e, lalong to Brahima dattan Namburippud, hndallar Ard the Bi\thi, designated, is a transcript 01 ppxer from the Adyar Lailatry, Sladros We express our thanks to the owner of all these LIU DUKTipts and place the clition before the public Truondrum, 28-12-2200 & SANDAŠILA SÁSTHI ·निवेदना। अपूर्वयं कापि व्याख्या श्रीभासर्वज्ञप्रणीतन्यायसारस्य ! प्रामाणिक- समस्तपण्डितगोष्ठीप्रसिद्धोऽयं श्रीभासर्वज्ञपरमाचार्यो न्यायशास्त्रस्य किमप्यसा- मान्यं प्रमातृमकाण्डम् । अन्यादृश एव च प्रमाणपरिग्रहसिद्धान्तोऽस्य सुप्र- थितः । इदै प्रत्येवमाह मानमेयोदये श्रीमान् नारायणभट्टपाद: "भासर्वश्चं साहयस्त्रितयम्" "देवदेवमभिवन्ध शाश्वतं योगिवृन्दहृदयैकमन्दिरम् । वासुदेवविदुषा विरच्यते न्यायसारपदपञ्चिका परम् ॥" इति प्रथमपनैव व्याख्याया आख्या पदपञ्चिकेति कर्तृनामधेयं वासुदेव इति चावगम्यते । विशिप्य सोऽयं वासुदेवः, 'इति श्रीमत्काश्मीरसूर्यसूरीन्द्रसुनुवासुदेवमूरिविरचितायां न्यायसार- पदपश्चिकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः ।' इत्यादेर्यथोचितं तत्तत्परिच्छेदपरिसमाप्तिघटिता याक्यात् काश्मीरीयः कस्य- चन सूर्यसूरीन्द्रस्य सूनुरिति ज्ञायते । अस्य च वासुदेवसूरजीवितसमयादिनिर्धारणाय न किमपि स्फुरतरं माणमुपलभ्यते । जोगीशगादधिरादिनवीनग्रन्थजातपद्धतिं गन्धतोऽप्यना- जिघ्रता मधुरमधुरेण खण्डखण्डेन वाक्यजातेन निसर्गगहनं न्यायशास्त्रीय सिद्धान्तं विविश्चती पञ्चिकेयं वादं प्राचीनमेव भाप्यवार्तिकप्रस्थानमुदाहरन्ती माकी पञ्चशतसंवत्सरीतोऽनर्वाचीनेति सिध्यति । यदितु युधिष्ठिरविजयादि. बहुकाव्यकर्तुः श्रीवासुदेवकवेरिखास्य काश्मीरीयत्व वावत्मसिद्धिमानतो वि- श्राम्येत् , तदा स एव वा वासुदेवकयिनकशास्त्रपण्डितो महात्मास्या. पञ्चि. कायाः कर्तेत्यपि सम्भावना नासम्मविनी । सत्येवं क्रिस्त्वब्दीयाष्टमशताब्द्युत- रार्धस्य नवमशताब्दीपूर्वाधस्य चान्तरविजयिनो मुकुन्दमालादिमन्थकर्तुः श्रीकुलशेखरराजशेखरस्य सदस्यः सुहृदयं तत्समसमयजीवी स्यादिति ·सिध्यत्माक्तनलमम्मदभ्यहितमन्यशैलीजरत्तमतया निकाममनुरुध्यने । सिद्ध चैतावता केरलीय इत्यपि । वश्विगज्यान्तर्गतकोट्टयपरिसरवर्तिकुमारनल्लूर- देशे बहो कालात् मार मधुरानगरादागत्य लब्धप्रतिष्ठम्य कस्यचन ता- न्त्रिकद्विजकुलम्याधुनापि 'मधुर इल्लम्' इति व्यवहारवत् काश्मीरागतस्य केरलप्रतिष्ठितस्य काश्मीरव्यपदेशोऽपि वस्तुतः सम्भवत्येवेति विचारे तु यया- श्रुतमेव सूर्य रेः काश्मीरत्वं समच्छते । युधिष्ठिरविजयादिकवे रवितनय- व्यवहारात् प्रति अर्थवशसम्पन्नतया सूर्यमूनुरिति व्यवहारोऽपि नात्यन्ताया- खारसिकश्चिन्तकानाम् । 'यथा हस्तमुखसंयोगविशेषाभ्या बुमुक्षापिपासापतिपति.।' (पृ० ११७) इति विवेचने स्वीकृत उदाहरणप्रदर्शनाचारश्चास्य केरलीयतायामन्योऽयमुप.. प्टम्भक सम्भाव्यते। अस्य च वासुदेवसूरे कृतिरन्याप्युपश्रूयते नाना भूपणभूषणम् इति । यत्किलेवमाह पञ्चिकायाम्- 'एवं प्रतिज्ञाविशेषणहान्यादयोऽसाभिभूषणभूपणेऽभिहितास्तत्रैव ज्ञा- तव्याः। (पृ०८१) इदं च मूपणं भामर्वज्ञस्यैव मूलकारस्य प्रसिद्धं कृत्यन्तरं न्यायभूषणं स्थासम्भवेत् । तदीयमन्धव्याख्यानलिप्सया च निकाममनेनैव विरचित स्यात् किमपि भूपणभूपणं नाम । तदन्वेषणप्रकाशनयो श्रद्धावतामलामन्यददसीयं निरूपणं मन्ये तदात्वे भविता । अस्य ग्रन्यम्य प्रकाशनोपयोगिन्य. पण्मातृका । तत्र धवज पञ्च मातृका माकी त्रिशतवत्सरीवृद्धाः केरलीयलिपयश्च । सामु प्रथमा- कत्तिरुति फैलासपुरं गोपिन्दपिपारोटिस्था- मिका क, संजिना। अनन्तरे द्वे मुञ्चिास्वामियाबसम्बन्धिन्यौ स. ग. सजिते । अन्त्ये वै अपि कृस्टर ब्रह्मदत्तन्नपूरिपादुम्बामिक ८. च. ho महिने।

·३ पष्ठी च मद्रनगरीयाडयार प्रन्यशालातः प्रतिरूपितानीता पत्रास्मिक घ, संज्ञा आसां मातृकाणां स्वामिभ्यः प्रेरकेभ्यश्च मुबहु धारयन्नसि सधो मन्थ- मिमं महाजनसमक्षमवतारयामि ॥ मनन्तशयनम्, २१-१२-११०६, के. साम्बशिवशास्त्री.

·विषयानुफामणी। पृष्ठम्, १ २ ३ ६ ७ " १० प्रत्यक्षपरिच्छेदः। विपयः. मङ्गलाचरणम् प्रमाणलक्षणम् संशयलक्षणम् संशयविभागः ऊहानध्यवसाययोः संशयान्तर्भावकथनम् विपर्ययलक्षणम् प्रमाप्रमातृविषयलक्षणम् प्रमाणस्य त्रैविध्यम् प्रत्यक्षलक्षणम् प्रत्यक्षस्य वैविध्यम् अयोगिप्रत्यक्षम् अयोगिप्रत्यक्षमेदाः योगिप्रत्यक्षम् योगिप्रत्यक्षभेदाः प्रत्यक्षमात्रस्य द्वैविध्यम् सविकल्पकलक्षणम् . निर्विकल्पकलक्षणम् अनुमानपरिच्छेदः। अनुमानलक्षणम् अविनामावः तस्य द्वावध्यम् लिङ्गलक्षणम् तस्य वैविध्यम् ११ १६ " २० २२ २३ " ·पृष्ठम् " २७ " २८ ३२ ३५ " " विषय अनुमानस्य स्वार्थपरार्थभेदेन द्वैविध्यम् पश्चावयवा प्रविज्ञा हेतु हेटोमैविध्यम् अन्वयम्यतिरेकी अन्वयन्यतिरेक्णिोऽवान्तरमेद केवलान्वयी देवरव्यतिरेकी हेलामासा असिद्ध विरद्ध अनेकान्तिक अनध्यबासित कारात्ययापदिष्ट प्रकरणसम म्वरूपासिद्ध स्यधिकरणासिद्ध विशेष्यासिद्ध विशेषणासिद्ध मागासिद्ध आश्रयासिद्ध आयकदेशासिद्ध व्यर्थविशेन्यासिद्ध सन्दिग्धामिद्ध सन्दिापविशेष्यासित विद्धभेदा अनेरान्तिरमेदा ३६ १७ " " ३८ " ·४३ ४५ ४९ " ५० ५४ ५५ ५७ " " ६० ३ विषयः. अनध्यवसितभेदाः कालात्ययापदिष्टमेदाः उदाहरणम् तस्य वैविध्यम् उदाहरणाभासाः उपनयः तस्य द्वैविध्यम् निगमनम् कथाप्रस्ताव: कथाया द्वैविध्यम् वादः जल्पः वितण्डा छलम् जातिः निग्रहस्थानानि आगमपरिच्छेदः। आगमलक्षणम् । तस्य द्वैविध्यम् । आगमप्रामाण्यम् । आगमस्य नित्यत्वादिनिरासः । त्रीण्येव प्रमाणानि । उपमानस्य शब्देऽन्तर्मावः । अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तावः । सम्भवस्यानुमानेऽन्तर्भावः। अभावस्य त्रिप्वन्तर्भावः । ऐतिह्यस्यागमेऽन्तर्भावः। ६५ ९४

·११७
१२२
१२३
१२६
१२७
विषयः.
चटाया आगमेन्तर्मावः
प्रमेयविचारः
आत्मविचारः
परमात्मनिरूपणम्
जीवात्मनिरूपणम्
इन्द्रियाणामात्मत्वनिरासः
शरीरस्यात्मत्वनिरासः
जीवात्मनित्यत्वसमर्थनम्
जीवात्मनो व्यापकलम्
आत्मोपासनतत्साधनानि
यमनियमादिनिरूपणम्
शिवज्ञानस्य मोक्षहेतुत्वम्
मोक्षनिरूपणम् ।
१३३
१३०
१४२

·॥ श्रीः ॥ श्रीभासर्वज्ञप्रणीतः न्यायसारः वासुदेवसूरिकृतन्यायसारपदपञ्चिकाख्य- व्याख्योपेतः। देवदेवमभिवन्ध शाश्वतं योगिवृन्दहृदयेकमन्दिरम् । वासुदेवविदुपा विरच्यते न्यायसारपदपञ्चिका परम् ॥ तत्र तावचिकीर्पितस्य ग्रन्थम्य निप्प्रत्युत्परिपूरणायामिमतदेवताप्रणति - पुरस्सर श्रोतृजनमनस्समाधानार्थ सप्रयोजनमभिधेय प्रतिजानीते प्रणम्य शम्भु जगतः पति परं समस्ततत्त्वार्थविदं स्वभावतः । शिशुप्रवोधाय मयाभिधास्यते प्रमाणतद्भेदतदन्यलक्षणम् ॥ इति । शं सुखं भवत्यस्मादिति शम्भुः तम् । किवि- शिष्टम् । जगतः त्रैलोक्यस्य पतिं खामिनम् । देवेन्द्रादीना- मपि जगत्पत्तित्वमस्तीति तद्व्यवच्छेदायाह -- परमिति । उत्कृष्टम् अनन्यप्रेष्यमित्यर्थः । इन्द्रादयः पुनरीश्वरप्रेष्य- GPT 1500, 500 101-1103 ·२ . सन्याय न्यायमारे स्वेन न परा इति भावः । परत्वं ब्रह्मादीनामप्यस्ति तव्य- बग्छदार्थमाह-~ममस्ततत्त्वार्थविटामिति प्रमाणोपपन्नं स्व. रूपं तत्त्वं, तेन विशिष्टा अर्थाः तत्वार्थाः, समस्ताश्च ते तत्वा- श्रेति समस्ततत्त्वार्थाः, तान वेतीति समस्ततत्त्वार्थविद , तं सर्वशमित्यर्थः । मर्बजत्वं योगिनामप्यरतीति ततो विशेष दर्शयति- स्वभावत इति । न साधनान्तरापेक्षया, किन्तु सर्वदेत्यर्थः । योगिनस्तु योगाभ्यासप्रसादसमासादिततत्त्व- ज्ञानोदेवसमततत्त्वार्थविद इति कादाचित्कसार्वघ्या इत्यर्थः । तम् दस्थम्भूतं प्रणम्य प्रकर्पण गतिपुरस्सरं नत्वा । प्रमाणं च तद्भेदाथ तदन्ये चे प्रमाणतद्भेदतदन्ये, तेपो लक्षणम् इत- ग्तरव्यावर्तको धर्मः। मश भासर्वजन अभिधास्यते । किम- र्थक गिशुप्रबोधायाशिशव इच शिशवः प्रमाणादिपदार्थ- लक्षणज्ञानशून्याः शास्त्रार्थश्रवणयोग्या विवक्षिताः, न पुनः स्तनन्धयाः। तेषां प्रयोधाय तत्वज्ञानोत्पादनायेति प्रयोजन- कथनम् । अत्रावालानामपि शिशुशब्देनाभिधानं शुश्रूषयो- पपन्नाः छात्राः शिशुवत् सस्नेहं व्युत्पादनीया इति ज्ञापना- र्थम् ॥ -- प्रमेयादिपरिनानभ्य प्रमाणाधीनत्वात् प्रधमोदिष्टम्य प्रमाणम्य सामान्य एम्पायमा सम्यगनुभवसाधन प्रमाणम् ॥ इति । सम्यक् चासाबनुभवश्चेति सम्यगनुभवः, तस्य साधनं करणं प्रमाणम् । प्रमीयते येन तत प्रमाणमिति १ 'नाशाटे न पाठ २ व प्रत्यक्षादय त' ३. 'च प्रमगादय में पायः. १. 'ना मि च पाल ·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। करणव्युत्पत्तेरिह विवक्षितत्वात् करणभूतस्य प्रमाणस्य लक्ष- णाभिधानम् । अतो नाव्याप्त्यतिव्याप्ती । अन्यथा प्रमितिः प्रमाणमिति फलभूतस्य ज्ञानस्यानुभवसाचनत्वाभावाद- व्याप्तिः स्यात् । अत्र सम्यक्त्वमनुभवत्वं च संशयत्वविप- र्ययत्ववद् ज्ञानावान्तरजातिविशेषः । अबाध्यमानाध्यवसा- यात्मकत्वं सम्यक्त्वम् । स्मरणविलक्षणज्ञानस्वरूपत्वं पुन- रनुभवत्वम् । विशेषणस्यातिप्रसङ्गापाकरणार्थत्वात् ॥ सम्यगित्यस्य विशेषणस्य व्यवच्छेद्य दर्शयति सम्यग्ग्रहणं संशयविपर्ययापोहार्थम् ॥ इति। संशयविपर्यययोरपोहः संशयविपर्ययापोहःप्रमा- णफलादनुभवाद् व्यावर्तनम् । संशयविपर्ययाभ्यां वापोहः व्यवच्छेदः प्रमाणफलस्य स एवार्थः प्रयोजनं यस्य तत् तथोक्तम्।यदा च संशयविपर्यययोरनपोहः तदा तत् साधनं प्रमाणं न भवतीत्यर्थः ॥ अज्ञातस्वरूपयोः संशयविपर्यययोरपोहो ज्ञातुं न शक्यत इति तदव- गमार्थ तल्लक्षणमाह - तत्रानवधारणज्ञानं संशयः॥ इति । तत्र तयोर्मध्ये । अनवधारणं च तज्ज्ञानं चेति विग्रहः । न चावधारणाभाववाचकत्वादनवधारणशब्दस्य कथं ज्ञानशब्देन सामानाधिकरण्यमिति वाच्यम् । तस्या- निश्चयत्वजातिसहितव्यक्तिवाचकत्वात् ॥ तस्यावान्तरभेदमाह - स च समानधर्मानेकधर्मविप्रतिपत्त्युपलब्ध्यनु- पलब्धिकारणभेदात् पञ्चधा भिद्यते ॥

·१ , सव्याख्ये न्यायसारे इति।समानधर्मशानेकधर्मश्च विप्रतिपत्तिथोपलब्धि- शानुपलब्धिश्च तानि कारणानि च तेषां भेदात् । अवासा. धारणकारणभूताना समानधर्मादीनां भेदात् संशयस्य भेदो- ऽभिहितः, न पुनः कारणमात्रभेदात् । अनेककारणजन्य- स्यापि घटस्यैकत्वदर्शनात् । स च ममानधर्मादसाधारणकार- णाद् विशेषाग्रहणादीतरकारणगणसहिताज्जायमानः संशयो- ऽनेकधर्मादिकारणजनितसशयेभ्यो भिद्यत इति योज्यम् । एवमुत्तरत्रापि ॥ अमेण तेपा समयाना स्वरूपमाह - तद् यथा समानधर्मात्-~-किमयं स्थाणुः पुरुषो बेति॥ इति । स्थाणुपुरुषयोः समानः साधारणो धर्म ऊर्ध्वत्व, तस्मात् । तच्चोत्वव्यवहारकारणं मामान्यमवयवरचनावि. योपो वा । इनिशब्दः प्रकारार्थः। एवम्प्रकारः संशय उत्पद्यत इत्यर्थः । एवमुत्तरवाक्येप्वपीतिशब्दो व्याख्येयः ॥ द्वितीय सशयमा अनेकधर्मात्-आकाशविशेषगुणत्वात् किमये शब्दो नित्यः स्यादनित्यो वेति ॥ इति । समानासमानजातीयमनेकमिहाभीष्टम् । अने- कस्माद् व्यावर्तको धर्मोऽनेकधर्म इनि मध्यमपदलोपी स- मासः । असाधारणो धर्म इति भावः । ननु स्थाणुस्वपुरुप- त्वादिविरुदोभयविशेषैः सह समानधर्मस्योर्ध्वत्वस्य पूर्वमुप- १. 'मत्त्वादी' न पाठ . ३. 'तो छ' २ एवच इ.पाट च, पाट.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। लम्भात् पश्चाद् दूरत्वादिनिमित्तेन विशेषडयाग्रहणेन समान- धर्मः केवल एवोपलभ्यमानस्तत्स्मृतिहारेण संशयहेतुगिति युक्तम् । असाधारणस्तु धर्मो विरुद्धोभयविशेपैः सहादृष्टः । कथं तस्मृतिहेतुः । तदहेतुश्च कथं संशयोपाय इति । व्यति- रेकमुखेनेति ब्रूमः । तथाहि - नित्येभ्यो व्यावृत्तधर्मयोगी खल्बनित्यो दृष्टः ।अनित्येभ्यश्च व्यावृत्तधर्मयोगी म्बलु नित्यो दृष्टः । शब्दस्तु नित्यानित्यव्यावृत्तेनाकाशविशेषगुणत्वधर्मेण युक्तः । तस्मादनित्यव्यावृत्तधर्मवत्त्वाद् नित्यः स्याद, उत नित्यव्यावृत्तधर्मवत्त्वादनित्य इति सन्देहः । नन्वेवमपि स- मानधर्मासाधारणधर्मविप्रतिपत्तीत्यादिवाक्यं क्रियताम् । कि. मनेकधर्मग्रहणेनाप्रसिद्धेप्रकृतार्थेनेति । सत्यम् । अनेक- श्रासौ धर्मश्च अनेकधर्मः सोऽपि संशयहेतुरिति ज्ञापनार्थत्वा- ददोषः । तथाहि-~- विरुद्धार्थद्वयाविनाभूतधर्मद्वयस्यैकत्रो- पलम्भाद विशेषाग्रहणादिसहकारिणि च सति संशयो भवति। यथा क्रिगायत्त्वान्भूतं मनः, किंवा स्पर्शशुन्यत्वादमूर्तमिति । अनेकधर्मस्य तु विप्रतिपत्तिवदेव संशयहेतुत्वम् । विरुद्धार्थ- इयप्रतिपादकवचनद्वयं विप्रतिपत्तिः । विरुद्वार्थद्वयाविना- भूतधर्मद्वयं त्वनेकधर्म इति नानयोरत्यन्तभेदोऽस्तीति ।। इदानी विप्रतिपत्तिजनितसंशयं दर्शयितुकामो विप्रतिपत्तिम्वरूप माह- विप्रतिपत्तेः-एके भोतिकानीन्द्रियाण्याहुरन्ये खभौतिकानीति ।। १. 'द्धार्थ च. पाठः. २. 'प तावदाह' इ. पाठः.

·सन्यास्ये न्यायमारे एवंस्पाया विमतिपत्ते मकाशात किमिन्द्रियाणि भौतिकान्याहान्वितभातिरानीति सशयो मध्यस्थस्य विशेष- मजानानग्य जायत इति शेपः ।। चतुर्थपश्चमा समयां दर्शयति- उपलब्धेः-किं सदुटकमुपलभ्यते उतासदिति। अनुपलब्धः-कि विद्यमानः पिशाचो नोपलभ्यते कि वाविद्यमान इति ॥ इति। विधिमुखेन ज्ञानमुपलब्धि । उपलब्ध्यभावो- त्रानुपलब्धि.। नचात्र केवलोपलब्धिरनुपलब्धिर्वा सशय- कारणं, येनातिप्रमशः स्यात् । किन्तु विशेषाग्रहणादिसह- कारिसहिता। ततो नातिप्रसङ्गः । यद्यप्यनयोः समानधर्मान्न भेदा, तथापि प्रयोजनवशात सूत्रकारेण 'समानानेऊधमाप- पत्तेविप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्यव्यवस्थातश्च-' इति पृथ- गभिहिते इति तदनुसारिणा सहकृतापि पृथगुक्ते इति न दोप (प्रयोजनं च परपक्षप्रतिक्षेपः। तथाहि-शब्दे स एवा- यमिति स्थायित्योपलम्मादविनाशित्वम् , अदृष्टेश्वरादेश्वानुप- लम्भाठमत्वं केचित् प्रतिपन्नाः। तच्चायुक्त, विशेषग्रहणाभावे खलपरब्धिमात्रस्य चानुपलब्धिमात्रस्य च सशयहेतुत्वात् । प्रत्यभिज्ञानं तु प्रदीपादिष्विर । अनुपलब्धिच भूतलान्त- गंतजादापिवान्यथाप्युपपैन्नत्यान्न निर्णयकारणमिति ।। सम्यग्रहणेन चेत् ममयविपर्यययोरपोह तहानध्यवसाययो केन पदनापोर इत्याराड्याह- अनवधारणत्वाविद्रोपाहानध्यवसाययोर्न संश- यादर्थान्तरभार इति ॥ 'मन्यान्न पाठ २ 'पद्यमानत्वा' इ.च. पाठ.

·प्रत्यक्षपरिच्छेद। अनिश्चयात्मकलमेवानयोराह तद्यथा बाह्यालिप्रदेशे पुरुषेणानेन भवितव्य- मित्यूहः । किंसंज्ञकोऽयं वृक्ष इत्यनध्यवसाय इति । प्रायेण पुरुषेणानेन भवितव्यमित्यनिश्चयरूप एबोहः, न पुनः पुरुष एवेति निश्चयरूपः । अनध्यवसायोऽपि का संज्ञा अस्य, असौ किसंज्ञक इत्यनिश्चयात्मक एवोपपद्यते। तस्मादनयोः संशयात्मकत्वात् सम्यग्ग्रहणेनैव व्यवच्छेद इत्यर्थः । ममात्र संशयोऽस्तीत्यशेषपुरुषहृदयसाक्षितया सवे- धमानस्य संशयस्य निराकरणं परेपामज्ञत्वमेव प्रकटयतीति। सप्रपञ्च मशयमभिधाय विपर्ययमाह- मिथ्याध्यवसायो विपर्ययः॥ इति । अध्यवसायः समीचीनोऽप्यस्तीति तयवच्छेदाय मिथ्याग्रहणम् । मिथ्यात्वं चातरिमरतदितिज्ञानस्वरूपत्वम्। तत् संशयेऽप्यस्तीति तन्निरासायाध्यवसायग्रहणम् ॥ उदाहरणमाह तद्यथा द्वौ चन्द्रमसाविति सुप्तस्य गजादिदर्शनं चेति ॥ इति । सकलविपर्ययप्रभेदावरोधार्थमुदाहरणहयमुक्त परपक्षप्रतिक्षेपार्थं च । वैशेपिकाः खलु संशयविपर्ययप्रमिति- स्मरणेभ्यो विलक्षणं स्वप्नज्ञानं मन्यन्ते । तदयुकम् । सुप्तस्या- विद्यमाना असन्निहितावा गजादयो विद्यमानत्वेन सन्निहित- त्वेन च गृहन्त इति तद्विपयं ज्ञानं विपर्यय एव । यस्तु गरे ·८ सव्याख्ये न्यायसार वा महिपो वा इति प्रत्ययः स संशयः। स्वप्ने वधूवन्धुदर्शन- जनितसुखानुभवस्तु प्रमा। सुप्तस्यैवातीतस्त्रमानुसन्धानं स्म- रणम् । अतो न प्रत्ययान्तरं पश्यामः। धिगेतत् , शुक्तिका- शकलमेव मया रजतमिति गृहीतमिति प्रत्ययो विपर्यय. सद्भावे प्रमाणम् । अनुमानं च । तथाहि-विवादपदं शु- तिकाशकलं रजतज्ञानस्य विषयः, रजतोपायान्यत्वे सति रजतार्थिप्रवृत्तिविषयत्वात् , सम्यग्रजतवत् ॥ प्रमाणलक्षणान्तर्गतानुभवपदन्यावय॑माह --- स्मरणज्ञानव्यवच्छेदार्थमनुभवग्रहणम् ॥ इति । सम्यक्साधनं प्रमाणमित्युक्ते स्वर्गादेरज्ञान- स्वरूपस्य साधनं यागाद्यपि प्रमाणं स्यात् । तथापि सम्यग्- ज्ञानसाधनं प्रमाणमिति सिद्धेऽक्षराधिकस्यानुभवशब्दस्य ग्रहण स्मरणस्यापि व्यवच्छेदार्थमित्यर्थः । स्मरणविलक्षणं हि ज्ञानमनुभवः ॥ साधनग्रहणापोलमाह -- प्रमातृप्रमेयव्यवच्छेदार्थ फलाह भेदलापनार्थ च साधनग्रहणम् ॥ इति । सम्यगनुभवः प्रमाणमित्युक्त फलभृतस्यानु- भवस्य प्रमाणत्वप्रसङ्गः । तथापि सम्यगनुभवहेतुरिति सिद्धे सायनमिति गुरुकरणं प्रमातृप्रमेयव्यवच्छेदार्थम् । साध्यते येन तत् साधनामिनि करणव्युत्पत्तेरिह विवक्षितत्वात् , कर्म- कर्तृविलक्षणस्य क्रियाहेतोः करणत्वाञ्च ।। १. 'यग्रहणन्याययं दर्शयनि स्म', , २ 'म्योपादानं स्म' ग. ह.पाट:.

·प्रत्यक्षपरिच्छेदः। साधनमणव्यवच्छेद्यत्वेन प्रस्तुतयोः प्रमातृप्रमेययोर्लक्षणं तल्लक्षण मूतायाः प्रमाया लक्षणाभिधानद्वारेणाह- सम्यगनुभवः प्रमा । प्रमाश्रयः प्रमाता।प्रमा- विषयः प्रमेयमिति ॥ इति । प्रमाया आश्रयः प्रमाश्रयः। प्रमोत्पत्तौ सम- वायिकारणम् । प्रमाया विषय आलम्बनम् । प्रतिभासमानोऽर्थ इति यावत् । इतिशब्दः प्रमाणसामान्यलक्षणपरिसमाप्ति- सूचकः ॥ भेदमाह- त्रिविधं प्रमाणम्॥ इति । तिस्रो विधाः प्रकारा यस्य तत् त्रिविधम् ॥ प्रकारानाह- प्रत्यक्षमनुमानमागमश्चति ॥ इति । इतिशब्दः प्रकारार्थः । अनेन प्रकारेण त्रि- विधम् । अन्यथा तु सप्तविधत्वादिकमपि सम्भवत्येव । तथा- हि-निर्विकल्पकसविकल्पकभेदेन योग्ययोगिप्रत्यक्षभेदेन वा द्विविधं प्रत्यक्षम् । कार्यकारणानुभयात्मकभेदेन त्रिविध. मनुमानम् । दृष्टादृष्टविषयत्वेन द्विविध आंगम इति सप्त- प्रकारम् । अवान्तरभेदविवक्षायां तु विघान्तरमैपि सम्भव- वत्येव ॥ इतरप्रमाणमूलत्वेन ज्येष्ठत्वात् प्रथमोरिष्टस्य प्रत्यक्षम्य लक्षणमाह तत्र सम्यगपरोक्षानुभवसाधनं प्रत्यक्षम् ।। १. 'मिति । इ'. च. पाठः. २. 'प्रेच. पाठः.

·१. - सव्याख्ये न्यायसारे इति । अत्रापि सम्यगनुभवादिशब्दानां व्यवच्छेद्यं पूर्ववत् । अपरोक्षग्रहणेनानुमानादेचरच्छेदः । अपरोक्षत्वं हि ज्ञानावान्तरजातिः । अनुमानादिकं तु परोक्षत्वजातिम- तोऽनुभवस्य साधनम् । अतोऽन्य निराम.|| तद्भेदमाह तद् द्विविधं योगिप्रत्यक्षमयोगिप्रत्यक्षं चेति ॥ इति । चकारी निर्विकल्पकसविकरपकभेदेनापि ब- क्ष्यमाणं हैविध्य समुचिनोति ।। विशिष्टत्वेन प्रथमोद्दिष्टस्यापि योगिप्रत्यक्षस्यास्मदादिप्रत्यक्षदृष्टान्तबरेन वेधत्वादादी तदेव लक्षयति तत्रायोगिप्रत्यक्ष प्रकाशदेशकालधर्माधनुग्रहादि- न्द्रियार्थसम्बन्धविशेषेण स्थूलार्थग्राहकम् ॥ इति । प्रकाश आलोकः, मनस्समाधिश्च । देशः समीपपुरोवोदिः । कालो वर्तमानः । धर्म इष्टज्ञाने । आदिशब्दादनिष्टोपलब्धावधर्म । ईश्वरोऽपि सर्वकार्ये निमि- चत्वात् स्वीक्रियते । तथा रसादिज्ञाने दन्तान्ततिजला- दिः । तेपामनुग्रह. साहाय्य , तस्मात् । इन्द्रियाणि च- मुरादीनि । अर्थाः पृयिव्यादयो रूपादयश्च । तेषा मिथः सम्बन्धविशेषः सयोगसयुक्तममायादिः । तेनासाधारण कारणेन सह । स्थूल इव स्थूलः । स्थूलश्वासावर्धश्चास्म- दादिप्रत्यक्षयोग्यः । तस्य ग्राहर ग्रहणकरणभूतं यत् तदयो- गिप्रत्यक्षम् । करणभ्यापि कर्तृत्वोपचारात् ण्वुल्प्रत्ययः । न चेदृश योगिप्रत्यक्षमिनि ततोऽस्य भेद । नचे स्थूलस्यैव १. 'राद् नि', २ 'ताटकादि ' ग पाठ } 'तु' ह पाठः ·- प्रत्यक्षपरिच्छेद. । ग्राहकमिति व्याख्येयम् । अस्थूलस्यापि रूपादेर्ग्रहणात् । इन्द्रियार्थसंबन्धे च प्रमाणमनुमानं-चक्षुःश्रोत्रे प्राप्तमेव प्रकाशयतः, बाह्येन्द्रियत्वात् , त्वगिन्द्रियवत् । प्रकाशकत्वे सति व्यवहिताप्रकाशकत्वाद् चा, प्रदीपादिवत् ॥ प्रत्यक्षप्रमाणस्य प्रायेणातीन्द्रियत्वात् तत्फलमेव सम्बन्धविशेषोपदर्शन- द्वारेणोदाहरति- तद्यथा चक्षुःस्पर्शनसंयोगाद् घटादिद्रव्य- ज्ञानम् ॥ इति । चक्षुषा स्पर्शनेन्द्रियेण वा संयोगाद् घटादि- द्रव्यस्य ज्ञानम् । उत्पद्यते इति शेपः ॥ संबन्धान्तरात् प्रत्यक्षज्ञानं दर्शयति संयुक्तसमवायात् ताभ्यां घटत्वसङ्ख्यापरिमाणादि- ज्ञानम् ॥ इति । ताभ्यां चक्षुःस्पर्शनाभ्याम् । संयुक्त द्रव्ये स- मवायः संयुक्तसमवायः। तस्मात् सम्बन्धात् । आदिशब्दस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धोद् घटत्वसत्त्वपृथिवीत्वादीनि सङ्घयापरि- माणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वकर्माणि च द्विहीन्द्रिय. ग्राह्याणि संगृह्यन्ते । हस्तचलनं प्रत्यक्ष, प्रत्यक्षाश्रितत्वे सति संयोगासमवायिकारणत्वात् संयोगवत् । कर्मत्वं वा प्रत्यक्षा- श्रयाश्रितं, संयोगासमवायिकारणाधिनत्वात् संयोगत्ववत् । नचाश्रयासिद्ध साधनं, जातिरूपस्य कर्मत्वस्य परीनभ्युप- १. ध प', २. 'रैरन' ग. पठ'.

·- , १२ सन्यास्ये न्यायसारे गमेऽपि उपाधिरूपस्याभ्युपगमात् । तथा संयोगत्वस्याप्युपा. धिरूपस्य सिद्धत्वान्नाश्रयहीनमुदाहरणम् ॥ एतस्मादेव सम्बन्धादकैकेन्द्रियमायेषु ज्ञानान्याह- चक्षुपैव रूपज्ञानं, स्पर्शनेनैव स्पर्शज्ञानं, घाणे- नैव गन्धज्ञानं, रसनेनैव रसज्ञानं, मनसैव सुखादि- ज्ञानमिति ॥ सर्वत्र संयुक्तसमवायादित्यनुवर्तते । चक्षुपैवेत्यादा- वेवकारो बाजेन्द्रियान्तरनिषेधार्य, रूपादिज्ञाने मनसोऽपि हेतुत्वात् । मनमैवेत्यचैवकारो बाह्येन्द्रियाणां प्रतिषेधपरः, न पुनरदृष्टादेः । इतिशब्दः संयुक्तसमवायपरिसमाप्तौ ॥ मधुना सम्बन्धान्तराद् ज्ञानोत्पतिमाह - एतेषु सङ्ख्यादिवाश्रितानां सामान्यानां खा- भयग्राहकैरिन्द्रियैः संयुक्तसमवेतसमवायाद् ग्रहणम् ॥ इति । सङ्ख्यादिग्रहणं घटत्वादिनिरासार्थ, सामान्ये सामान्याभावात् । सामान्यानामिति सत्त्वसङ्ख्यात्वपरिमा- णत्वादीनां ग्रहणम् । स्वाश्रयग्राहकैरिन्द्रियैरिति । तत्र स- यावादिकर्मत्वान्तानां चक्षुःस्पर्शनाभ्यां ग्रहणम् । 'स. यापरिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वकर्माणि' इति सूत्रम् । रूपत्वाधीनां वेकैकेन्द्रियेण । सत्तासामान्यस्य तु पडिन्द्रियग्राह्येप्वपि विशेषणत्वेन ग्रहणात् सर्वेन्द्रियेण ज्ञा- नम् । इन्द्रियेण संयुक्त द्रव्ये समवेता ये मङ्ख्यादयः तेषु समवायो यः सामान्याना तस्माद् ग्रहणम् । भवतीति शेषः ।। । गपाठ ·तु विवादाध्यासिताः शब्दाः श्रूयमाणशब्देनकाश्रयाः, शब्द- प्रत्यक्षपरिच्छेदः । पुनः सम्बन्धद्वयाद् बानोत्पाद दर्शयति - श्रोत्रसमवायाच्छन्दग्रहणम् । तदाश्रितसामान्य- ज्ञानं समवेतसमवायात् ॥ इति । शब्दो गुणः सामान्यवत्त्वास्पर्शवत्त्वे सति अ. स्मदादिबायैकेन्द्रियग्राह्यत्वात, सामान्यवत्त्वेकर्मव्यतिरिक्तत्वे सति सामान्यवतामनाधारत्वाद् वा, रूपादिवत् । इति गुणत्वे सिद्ध गुणत्वाचाश्रयवत्त्वे सति य आश्रयः स पारिशेप्या- दाकाशः। तथाहि- -शब्दः स्पर्शवतां गुणो न भवति, घा- गरसनचक्षुस्त्वगिन्द्रियैरग्राह्यत्वे सति अस्मदादिप्रत्यक्षत्वात् सुखादिवत् । शब्द आत्ममनसोर्गुणो न भवति, अस्मदादि- वाह्यन्द्रियप्रत्यक्षत्वाद् रूपादिवत् । भूतात्ममनोतिरिक्तदिक्का- लसद्भावेऽपि शब्दो दिक्कालगुणो न भवति, विशेषगुणत्वाद् रूपादिवत् । अतः पारिशेष्याद् यः शब्दाश्रयः स आकाशः। स एव श्रोत्रम् । तथाहि शन्दो गुणत्वावान्तरजात्या स्व. समानजातीयगुणवतेन्द्रियेण गृह्यते, बाह्येन्द्रियग्राह्यविशेप- गुणत्वाद् रूपादिवत् । श्रोत्रं वा स्वग्राह्यगुणेनात्यन्तसजा- तीयगुणवत् , बाह्येन्द्रियत्वात् चक्षुरादिवत् । अतः श्रोत्रस्या- काशात्मकत्वात् तद्गुणस्य शब्दस्य तेन सह समवायः स. म्बन्ध इति स्थितम् । नचाकाशात्मकश्रोत्रसंयुक्त एवाकाशा- न्तरे समवायाच्छब्दस्य ग्रहणमिति युक्तम् । नभोमेदे प्रमा. णाभावात् । तीव्रादिभेदाभिन्नास्तु शब्दास्तीवादिभेदभिन्ना- घातान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वान्नाश्रयभेदसाधकाः । अभेदे - २. 'ति या', २. 'त्त्वे स' स. च, पाठः.

·सव्यास्थ्य न्यायसारे त्वात् श्रूयमाणशब्दस्यासमवायिकारणशब्दवत् । असमवाय- कारणशब्दः स्वकार्येणैकाश्रयः, अस्पर्शद्रव्यविशेषगुणस्या- समवायिकारणत्वात्, आत्मान्तःकरणसंयोगवदित्यलम् । त- दाश्रितेति। तं शब्दमाश्रितानि तदाश्रितानि । (तदाश्रितानि) च सामान्यानि च तदाश्रितसामान्यानि सत्त्वशब्दत्ववर्ण- त्वादीनि । तेषां ज्ञानम् ॥ पष्ठसम्बन्धाद् ज्ञानोत्पादमाह - एतत्पञ्चविधसम्बन्धसम्बन्धिविशेषणविशेष्य- भावाद् दृश्याभावसमवाययोहणम् ।। इति । एते च ते पश्चविधसम्बन्धाश्च एतत्पञ्चविध- सम्बन्धाः । संयोगः, सयुक्तसमवायः, सयुक्तलमवेतसमवायः, समवायः, समवेतसमवाय इति । एतैः सम्बन्धैः सम्बद्धेपु पदार्थेषु विशेषणविशेष्यभावो नाम यः सम्बन्धः तस्मात् । अत्र सम्बन्धविशेष एवेतरसम्बन्धलक्षण्येन ज्ञापनार्थ वि- शेषणविशेष्यभावशब्देनोक्तः । न पुनर्विशेषणविशेष्यभाव एव सम्बन्धः। विशेषणविशेष्यमात्रयोः प्रतिनियताश्रयवृत्ति- त्वेन द्विष्ठसम्बन्धरूपत्वानुपपत्तेः । तत्सत्त्वे किं प्रमाणमिति चेद् , घटशून्यं भूतलमिति ज्ञानं विशेषणविशेष्यभावसम्ब- न्धनिबन्धनं, विशिष्ट प्रत्यक्षप्रत्ययत्वाद् दण्डीत्यादिप्रत्ययवत् | ग्रहणेपकारमाह - नद्यथा-घटशून्यं भूतलम्, इह भूतले घटो नास्ति । १. 'यी ' ग पाठ २ ‘ण्यज्ञा' के ड पाट. 'त्यादि ज्ञा' ग. पाठ है. 'णम्पम्पमा ढ च, पाठ..

·प्रत्यक्षपरिच्छेद.। १५ इति । इदमितीन्द्रियमंयुक्ते भूतले विशेषणतया वि- शेष्यतया वाभावस्य ग्रहणं दर्शितम् ।। एवं सर्वत्रोदाहरणीयम् ॥ इति। इन्द्रियसंयुक्तसमवेतादौ विशेषणविशेप्यभाव- सम्बन्धेनाभावस्य ज्ञानमुदाहरणीयमित्यर्थः । तथाहि- अशुक्लं कृष्णरूपं, कृष्णरूपे शुक्लत्वं नास्तीति संयुक्तसमवेते कृष्णरूपे शुक्लत्वाभावस्य ज्ञानम् । अभिन्नं शुक्लत्वसामान्यं, शुक्लत्वसामान्ये भेदो नास्तीति संयुक्तसमवेतसमवेते शुक्ल- त्वसामान्ये विशेषणविशेष्यभावेन भेदकधर्माभावस्य ज्ञानम् । अकारः ककारो न भवनि, अकारे ककारत्वं नास्तीति श्रोत्र- समवेताकारे विशेषणविशेप्यभावसम्बन्धेन कत्वाभावस्य ज्ञा- नम् । अभिन्नमत्वम् , अत्वे भेदो नास्तीति श्रोत्रसमवेतसम- वेते अत्वमामान्ये भेदकधर्माभावस्य ज्ञानमिति । दृश्यस्य द्रष्टुं योग्यस्य घटादेरभावो यस्तस्य प्रत्यक्षत्वं, न पुनः पि- शाचाद्यभावस्येत्यर्थः ॥ नन्येव सत्यभाववत् समवायेऽपि विशिष्टव्यवहारदर्शनात् समवायिभि मह सम्बन्धान्तर स्यात् , ततम्तम्यापि सम्बन्धान्तरमित्यनवस्थापमा इत्याश- इचाह समवायस्य तु कचिदेव ग्रहणम् । यथा घटे रूपसमवायः, रूपसमवायवान् घटः इति । क्वचिदेव शास्त्राम्यासाविपर्यासितवुद्धौ, समवायस्य विशेषणतया विशेष्यतया वा विषयत्वं, न पुनरभावबल्लौकिक- बुद्धावपीत्यर्थः । नच प्राक्तनहेतोः रूपममवायी घट इति ·सन्याये न्यायसारे विशिष्टमत्ययेन व्यभिचारः । प्रत्यात्मकविशिष्टप्रत्ययत्वस्य हेतुत्येनोपादानात् । नचायं प्रत्यक्षरुपः प्रत्यय इति । कथं तहि समकायस्य प्रत्यक्षेत्वमिति चेद् , ना अनुमितनिर्विक- रपकविषयत्वात् । तथाहि-शुकः पट इत्यादिप्रत्यक्षप्रत्ययः प्रत्यक्षेण ज्ञायमानसम्बन्धपूर्वकः, प्रत्यक्षात्मऋविशिष्ट प्रत्यय- त्वाद् दण्डीति प्रत्ययवत् । अन्ये पुनरिमं ग्रन्यमन्यथा योज- यन्ति। समवायस्य तु कचिदेव संयुक्त संयुक्तसमवेते समवेते च विशेषणविशेष्यमान ग्रहणं, नत्वभाववत् पञ्चविधे स- म्बन्ध इति । तदयुक्तम् । क्वचिदपि समवायस्य विशेषण- तया विशेष्यतया बोभाववत् प्रत्यक्षप्रतीत्यभावात्। तथात्वा- भ्युपगमे हि समवायस्यापि सम्बन्धान्तरप्रसङ्गः। तच्चानिष्टम् । विशेषणविशेप्यभावाद् दृश्याभावसमवाययोर्ग्रहणमिति प्र- न्यस्तर्हि कथमिति चेत् । उपचाराद् भेदव्यवहारः । तथा- हि-रूपरूपिणोविशेषणविशेष्यभृतयोविशिष्टप्रत्ययहेतुत्वात् तत्समवायो विशेषणविशेष्यमात्र इत्युन्यते । स्वविषयालो- चनाहतुश्च म एवेनि भेद उपचरितः । किमुक्तं भवति । विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धरूपत्वात् समवायो निर्विकल्पकेन गृह्यत इत्यर्थः । नच यनिर्विकल्पग्राह्यं तत् मविकल्पके- नापि गृह्यन इनि व्याप्तिरस्ति, पयि गच्छता गृह्यमाणतणा- दिमियभिचारादिति ॥ योनिप्रत्यक्ष दयनि- योगिनत्यक्षतु देशकालम्वभावविप्रकृष्टार्थयाह- कम् ॥ १. 'क्षमत', २ 'प्रतीयमा', ३ 'का प्र' न. पाट . - ·- प्रत्यक्षपरिच्छेद.। १७ इति । देशेन विप्रकृष्ठा दूरस्था मेर्वादयः नागभवना. दयश्च । कालविप्रकृष्टा रामादयः । स्वभावविप्रकृष्टाः परमा- ग्वेदृष्टादयः । तेषां ग्राहकं तद्विषयसाक्षात्कारिसम्यगनुभव- साधनं यत् तद् योगिप्रत्यक्षम्। तद् द्विविधं युक्तावस्थायां वियुक्तावस्थायां चेति वाक्यमध्याहार्यम् ।। अवस्थाद्वयेऽपि योगिप्रत्यक्षस्य फलोत्पतिप्रकारमाह - तत्र युक्तावस्थायामात्मान्तःकरणसंयोगादेव ध- मर्मादिसहितादशेपार्थग्रहणम् ॥ इति । युक्तावस्थायां सकलबाह्यकरणव्यापारविरमे केवलमनोविलोक्यमानत्वावस्थायाम् । आत्मान्तःकरणसंयो- गादेवेत्येवकारेण बाह्येन्द्रियेसन्निक मनसोऽर्थसैन्निकर्प च निरस्यति, न पुनः कारणान्तरं, धर्मादिसहितादित्यभि- धानात् । धर्मश्चात्र योगाभ्यासप्रसादसमासादितो विशिष्टो निर्दिष्टः । आदिशब्दादीश्वरः । अशेपार्थग्रहणमित्युपलक्षणं, कतिपयातीन्द्रियार्थग्रहणस्यापि योगिप्रत्यक्षरूपत्वात् ।। वियुक्तावस्थायां तु चतुष्टयत्रयद्वयसन्निकर्याद ग्रहणम् ॥ इति। वियुक्तावस्थायाम् असमाध्यवस्थायाम्।तुशब्दः प्राक्तनज्ञानादस्य करणाधिक्यलक्षणातिशयसूचने । सन्निक- पशब्देनात्र संयोगो विवक्षितः। तत्र घ्राणरसनचक्षुस्त्वगिन्द्रि- यैरर्थग्रहणे चतुर्णामात्मान्तःकरणबाह्येन्द्रियगन्धाद्याश्रयाणां संयोगः कारणम् । यदा शब्दग्रहणं तदात्ममनश्श्रोत्राणां त्रयाणां संयोगः । यदा चान्तरधर्मादीनां ग्रहणं तदात्ममन- सोईयोः संयोगः कारणमिति ॥ १. 'वाद', २. 'यसंयोगं म', ३. 'संयोग च' ग. पाठः, - D ·१८ सव्याख्य न्यायसारे एतंदनाह - यथासम्भवं योजनीयम् ॥ इति । यद्यप्यस्मदादिचाक्षुपनाने प्रकाशस्यापि पञ्च- मस्य संयोगः कारणं, तथापि योगिनां तदपेक्षाभावान्नाभि- हितम् ॥ आप नाम प्रमाणान्तर केचिदाहु । तथा चोक्त --- 'प्रत्यक्षरशिक- स्मृत्यार्पलक्षणा विद्य'ति । तन्निरम्पति- अत्रैवार्यमन्तर्भूतं प्रकृष्टधर्मजत्वाविशेषादिति ॥ इति आपप्रमाणफलभूतस्य ज्ञानस्येति शपः। अस्म- दाद्यतीन्द्रियार्थविषयसाक्षात्कारिप्रमा हि विशिष्टादृष्टजनिता योगिप्रत्यक्षफलमुच्यते । आर्पज्ञानमप्यतीन्द्रियेऽथें विशिष्ट- धर्मजनितम् । धर्मस्तु समाधिजनितो वास्तु, तपोविशेष- जनितो वा । नैतावता प्रमाणभेदः । नन्वस्मदादिप्वपि क्वचिदार्पज्ञानं दृश्यते । तथाच कन्यका ब्रवीति-श्वो मे यायानागन्ता, हृदयं मे कथयतीति । तहचनानुमितस्य भा- विभ्रात्रागमनालम्बनमानस्य संवादेन प्रामाण्यमप्यरतीति । नैतदेवम् । काकरतादिवत् कन्यावचनस्य शाकुनत्वेन लिङ्ग- त्वात् । अतो न कन्यकाया अतीन्द्रियार्थज्ञानसद्भावे प्र. माणमस्तीति । योगिप्रत्यक्षे चानेकागमवचनानि प्रमाणम् । अनुमान च- अग्मदादिप्रत्यक्षज्ञान सर्वविषयेणातीन्द्रि- या विषयेण वो केनचिज ज्ञानेनात्यन्तसजातीय, प्रमौत्वात्। । १. 'या एकेन शा', २. 'समानजा', ३. 'माणत्वा' ग पाठ ·- - प्रत्यक्षपरिच्छेदः। शब्दज्ञानवत् । नच सर्वविपयेण ज्ञानेनात्यन्तसजातीयत्वे साध्ये लैङ्गिकज्ञानेन व्यभिचारः। तस्यापि शाब्देन सर्वविप- येणैकेनापि ज्ञानेन परोक्षत्वजात्यात्यन्तसजातीयत्वात् । न च तेनैव प्रकृतस्याप्यत्यन्तसजातीयत्वमस्तीति वाच्यम् । प्रकृतज्ञानस्य साक्षात्कारित्वेन विजातीयत्वात् ॥ प्रत्यक्षमात्रस्य पुनरपि वैविध्यमाह तच्च द्विविधं सविकल्पकं निर्विकल्पकं च ॥ इति । तच्छब्देन योगिप्रत्यक्ष परामृश्यते । चकारे- णायोगिप्रत्यक्षम् । द्वितीयस्तु चकार उक्तसमुच्चये ॥ लक्षणमाह तत्र संज्ञादिसम्बन्धोल्लेखेन ज्ञानोत्पत्तिनिमित्तं सविकल्पकम् ॥ इति । संज्ञादीत्यादिशब्दाद् द्रव्यगुणकर्मसामान्या- भावाः स्वीकृताः । संज्ञादीनां यः सम्बन्धः स संज्ञादिस- म्बन्धः । तस्योल्लेखस्तद्विषयं ज्ञानम् तेन सहकारिणा सह विशिष्टज्ञानोत्पत्तौ निमित्तं करणं यत् तत् सविकल्पकं प्र- माणम् । आवृत्त्यान्योऽप्यर्थः मंज्ञादिसम्बन्धस्योल्लेखः प्रतिभासः विषयत्वम् । तेन सहिता या ज्ञानोत्पत्तिः तस्या निमित्तं करणं सविकल्पकमिति व्याख्येयम् । विशेषणस्य सं- ज्ञादण्डादेः पूर्व ज्ञाने सति तत्सहकारिणेन्द्रियेण विशेषण- विशेष्यविपर्यस्यैकस्य विशिष्टज्ञानस्योत्पत्तेः। अत एवाग्निमान् पर्वत इत्यादिज्ञानभनुमानफलं, व्याप्तिस्मरणकाले प्रतीतेना- १. 'यविशिष्टज्ञानोत्प' ग. च. पाठ .

·२० सव्याख्ये न्यायसारे ग्निना विशिष्टस्यानुमेयत्वात् । अन्यथा निराधारस्याग्नेः क- थमनुमेयत्वमिति ॥ प्रमाणस्यातीन्द्रियत्वात् तत्फरमेवोदाहरति- यथा देवदत्तोऽयं दपडीत्यादि । इति । तत्र देवदत्त इति संज्ञासम्बन्धोल्लेखि ज्ञानम् | दण्डीति द्रव्यसम्बन्धोल्लेखि ज्ञानम् । आदिशब्देन शुक्लः पट इत्यादि गुणोल्लेखि ज्ञानम् । गच्छति नर इति क्रियोल्लेखि । गौरश्व इत्यादि सामान्यसम्बन्धोल्लेखि । घटरहितं गृहमित्य- भावोल्लेखि । अत्र विशेषणविशेष्ययोहियैकेन्द्रियग्राह्ययोर्वि- शिष्टज्ञानं बाह्येन्द्रियजम् । यथा दण्डी शुक्लः पट इत्यादि । भिन्नेन्द्रियग्राह्ययोस्तु विशिष्टज्ञानं मानसमेव । यथा देवद- तोऽयं, सुरभि कसुममित्यादि। अन्ये तु सर्वस्यापि सविकल्प- कज्ञानस्य संज्ञादिसम्बन्धोल्लेग्वेनोत्पद्यमानत्वात् संज्ञायाश्च विशेषणत्वेन विशिष्टप्रत्ययालम्बनत्वात् तहिपये चक्षुरादीनां व्यापारासम्भवान्मनसो व्यापार इति मानसमेव सविकल्पक- मित्याचक्षते । संज्ञादेव विशेषणत्वं व्यावर्तकत्वादिति । यथा तेषु पुरुषेषु दण्डिनमायेति दण्डेन पुरुष. पुरुषान्तराद् व्यावय॑ते, तथा तेंपु पुरुपेषु देवदत्तमायेति संज्ञयापि ॥ वस्तुस्वरूपमात्रावभासकं निर्विकल्पकम् ।। इति । मात्रग्रहणेन संज्ञादिसम्बन्धनिरासः । अवभा- मकमिति तद्विपयावभामकरणमित्यर्थः ।। १. 'म्य पातम्यानु' दृ. पाट. २ त भूतरमि' ग. च पाठः, ·अनुमानपरिच्छेदः। २१ अत्रापि प्रमाणस्यातीन्द्रियस्वात् तत्फलमेवाह - यथा प्रथमाक्षसन्निपातजं ज्ञानं युक्तावस्थायां योगिज्ञानं चेति ॥ इति । प्रथमाक्षसम्बन्धवेलायां संज्ञादिसम्बन्धस्मर- णाभावात् तदनन्तरमुत्पद्यमानं ज्ञानं निर्विकल्पकमेवोत्पद्यते। उत्पन्ने तु तस्मिन् सङ्केतग्रहणकाले साहचर्येणानुभूतशब्दार्थ- योर्मध्येऽन्यतरस्यार्थस्य दृष्टत्वात् तत्संस्कारोहोधे संज्ञादिस्म- रणस्योत्पादे च पश्चात् सविकल्पकज्ञानं युक्तमेव । अत एव निर्विकल्पकमभ्युपगन्तव्यम् । तदभावे हि मंज्ञादिस्मरणा- भावेन सविकल्पकाभावप्रसङ्गः । तदभावे चानुमानादेरनुत्था- नमिति । युक्तावस्थायां समाध्यवस्थायाम् । योगिज्ञानं च निर्विकल्पकम् । तस्यां दशायां पदार्थस्वरूपमात्रावलोकनात् । इतिशब्दः प्रत्यक्षलक्षणपरिसमाप्तौ ।। इति श्रीमत्काश्मीरसूर्यसूरीन्द्रसूनुवासुदेवसूरि- विरचितायां न्यायसारपदपचिकायां प्रत्यक्षपरिच्छेदः॥ अथानुमानपरिच्छेदः। सकलप्रमाणज्येष्ठं प्रत्यक्ष लक्षयित्वेदानीमनुमानं प्रपञ्चयति-- सम्यगविनाभावेन परोक्षानुभवसाधनमनुमानम् ॥ इति । सम्यगिति भिन्नं पदं साधनविशेषणम् । इहा- विनाभावविपयं स्मरणमविनाभावः, उपचारात् । साधकत- मार्थे तृतीया । अविनाभावाविषयस्मरणेनासाधारणकारणेन जनितस्य परोक्षानुभवस्य यत् सम्यक्साधनं लिङ्गज्ञानादिकं, १. 'गिप्रत्यक्षज्ञा' ग. च. पाठः. २. 'तका' ग. पाठः, 'येसूनु' ग. च. पाठः, ४. रिलघुप' ग, पाठः.

·सन्याख्ये न्यायसार तत् सर्वमनुमानमित्यर्थः । मम्यगित्यादिविशेषणानां तु प्रयोजनं पूर्ववत् । परोक्षग्रहणं तु प्रत्यक्षव्यवच्छेदार्थम् । श. ब्दोऽपि परोक्षानुभवसाधनमिति तेनानिप्रसङ्गः। तद्यवच्छेदा- र्थमविनाभावेनेति पदम् । शब्दत्य समयवलेनार्थप्रेतीतिहेतु- त्यात् । ननु तथाप्यविनाभावग्रहणेन प्रत्यक्षस्यापि व्यत्र- छिन्नत्वाद् व्यर्थ परोक्षग्रहणमिति चेत् । सत्यम् । परोक्षवा- परोक्षवजाती बाह्येन्द्रियविषयाश्रिते इति केपाश्चिद् दर्शनम् । तन्निरासार्थमनुमा फलम्वरूपकथनार्थ चानुभवविशेषणत्वे- नोक्तमिति केचित् । वयं तु ग्रूमः~-बनिघूमयोः सहचरितयो- ग्रहणे सति दहनाविनाभूतो धूम इति ज्ञानमपरोक्षरूपं मा- नसं जायते । ततस्तत्साधनमप्यविनाभावेनानुभवसाधनम् । नचानुमानमिाते तद्व्युदासाय परोक्षग्रहणमिति ॥ केनाप्यर्थेनाविनाभावः कम्यापि तात्त्विको नास्ति । अतोऽनुमानलक्ष- ममसम्मति शहा । ता निरम्यनि- स्वभावतः साम्येन साधनस्य व्याप्तिरविनाभावः ॥ इति । प्रत्यक्षेण प्रतीयमाना निराकर्तुं न शक्यत इति शेषः । तथाहि-यालादयोऽपि धूमं दृष्ट्वा वहिं प्रति- पद्य तदर्थ प्रवर्तमाना दृश्यन्ते । नचान्यदर्शनेनान्यस्य प्र. तीतिः । दहनं विना धूमो नोपपद्यते इत्येवंविधाविनाभाव- ग्रहणमन्तरेण न मम्भवतीति साध्येन माधनस्य व्याप्ति- रिति । यदिदं साध्यस्य बद्यादयापकत्वं, साधनस्य धूमादे- ाप्यत्वं, यत्र यत्र घूमस्तत्र तत्राग्निः, अग्न्यभावे तु न २. 'प्रनिपचिह', ३. 'वि मन नि इ.च. पाठ १. 'त्वाच्यम् । ५' ग. ह. पाठ. 'नम्बर पाठः. ४.

·- अनुमानपरिच्छेदः । क्वचिद् धृमो दृष्ट इति, सोऽविनाभाव इत्यर्थः। तथापि शब्द- नित्यत्वे साध्ये पक्षसपक्षयोरन्यतरत्वादीनां कल्पिता व्या. तिरस्ति । नचासावविनाभाव इति तदव्युदासार्थमाह- स्वभावत इति । अकल्पनयेत्यर्थः । अन्न पक्षसपक्षयोरन्य- तरत्वादीनां तु न शब्दनित्यत्वेन स्वाभाविको व्याप्तिरस्ति, अनियतसाध्यत्वात् । तथाहि-यथा नित्यः शब्दः पक्ष- सपक्षयोरन्यतरत्वादाकाशादिवदिति प्रयोगः, तद्वदनित्यः शब्दः पक्षसपक्षयोरन्यतरत्याद् घटवदित्यपि सम्भवत्येव । न च स्वाभाविकाविनाभाववान धूमो धूमध्वजामिव तदभावो- ऽभावमपि साधयतीति दृष्टम् ।। भेदमाह स विविधः अन्वयव्यतिरेकभेदात् ।। इति । अन्ये पुनर्षिना केनचित् कस्यचिदभावो धविनाभाव इति शब्दार्थ पश्यन्ता व्यतिरेकरूप एवाधिना- भाव इति मन्यन्ते । तदयुक्तम् । नहि व्युत्पत्तिरेव शब्दार्थ व्यवस्थापयति, अपितु लोकप्रमिद्विरपि । सा चाविना- भावम्योभयरूपत्वेऽप्यस्ति । व्युत्पत्तिमात्रनिमित्तले तिष्ठन् गौर्न स्याद् , गच्छतीति गौरिति व्युत्पत्तेः ॥ . उमयरूपानमार साध्यसामान्येन साधनसामान्यम्य व्याप्तिर- न्वयः । साधनसामान्याभावेन माध्यसामान्याभावस्य व्याप्तिर्व्यतिरेकः॥ १. 'त् | पनि ग. पाटः. २. 'भारम, पाठ:.

·२१ मान्य न्यायकार इति । माध्यमेवाविवक्षितावान्तशिपं सामान्यं सा- ध्यमामान्यम । नाणवपार्णवमठमहानमत्थत्वादिविशेषत्रि- वक्षाशून्यमानमात्रमित्यर्थः । तेन करीमतना साधनमेवावित्र- क्षितावान्तरमई नामान्वं मायनमामान्यम । तस्य कर्मभूतस्य व्याप्तिः साहचर्य यत सोऽन्वयः । या या विशिष्टो घूमः स स मूलमंदश बद्विमान् । यो धुमत्रान् भृप्रदेशः स बद्रिमानिति व्याप्तिः सान्वयः। एतेन "विशेषेऽनुगमानावात सामान्य मिद्धताबनात् । नहतोऽनुपपन्नत्वादनुमानक्या कुतः ॥" इति दूषणं प्रत्युन्थम् । अवान्ताविशेषणान्वयत्यानभिधा- नात् । मामान्य निहमायनादित्यपि निरस्तम् । नहि यत्र कंचिद्रनिग्लानि नाच्यते । कयं तर्हि । यत्र पर्वतादा थमोप- लब्धिस्तत्र मूलपटो वद्विनि प्रदाम्यापि सामान्याकारे- णाविनामावग्रहणमुपदर्शितमेव । अथवा, हयमनुमानाङ्गं व्यानिः पक्षमता चंति । तत्र व्यासिबलादग्निमात्रनिहिः । पक्षधमतावलाच नियनमिमन्यन्धरक्षणविशुपमिद्धिरित्य- लम । नया मावनमेव मामान्य माधनमामान्यम् । तस्या- मावन । माध्यमेव मामान्य मान्यनामान्यम् । तन्यामावः माध्यमामान्यामावः सम्य च्यातिः माहचर्य यत् स व्यनिग्य या मायन्यान्यांदग्भावः नत्र मापनम्य धूमादे. गप्यमाव इति यः मायामावमाधनामावयोयाप्यच्यापक- भावःमध्यनिक इत्ययः॥ १. 'वमिदम, पाल ·अनुमानपरिच्छेदः । २५ साधनं लिङ्गम् ॥ इति पर्यायो न लक्षणम् ॥ तत् पुनर्दिविधं दृष्टं सामान्यतोदृष्टं च ॥ इति । भेदनिरूपणे चशब्दः । स्वार्थपरार्थभेदेन द्वै- विध्यसूचने । तत्र दृष्टविपर्यत्वेन साधनमपि दृष्टमित्युच्यते । साध्यं तुं कचित् पूर्व दृष्ट्रमनुमीयते । यथा कुड्यादिव्यवहितः स्वपित्राविर्ध्वनिलिङ्गेन । कचित पूर्वमदृष्टोऽप्यनुमीयमानो दहनादिदृष्टमजातीयत्वाद् द्रष्टुं शक्यत्वाद् वा दृए इत्यु- च्यते । अतस्तद्विपयमपि साधनं दृष्टमेव ॥ उभयम्परयापि साधनस्य रक्षणमार- तत्र प्रत्यक्षयोग्यार्थानुमापकं दृष्टम् ।' यथा धृमोऽग्नेरिति । स्वभावविप्रकृष्टार्थानुमापकं सामान्यतो. दृष्टम् । यथा रुंपादिज्ञानं चक्षुरादेरिति । प्रत्यक्षप्रमाणस्य योग्यः प्रत्यक्षयोग्यः। स चामायर्थव प्रत्यक्षयोग्यार्थः । तस्यानुमापकमिति करणस्यापि कर्तृत्वोप. चारात् ण्युलप्रत्ययः । प्रत्यक्षयोग्यत्वं च पूर्वदृष्टलेन बास्म- दादिभिर्द्रष्टुं शक्यत्वेन वा । स्वभावेन वरूपेण विप्रकृष्टा अर्धा अस्मदादिप्रत्यक्षायोग्याः परमाण्वादयः। तेषामनुमापक लिङ्गं सामान्यतोदृष्टमित्युच्यते, व्याप्तिग्रहणलायां मामा- न्यतो दृष्टस्यार्थम्य पश्चादनुमापकत्वात् । यद्यपि सर्वमनुमानं सामान्यतो गृहीतव्यातिकाविषयं, नथापि दहनौद्यनुमानं येन सामान्येन व्यपदिश्यते तस्य प्रत्यक्षत्वात तडिपयमनु-- १. 'फ्यान् माग. पाठ. ३. 'नादि ये स. ५. निन' च. पाट. पाट:.

·सव्यास्थ्ये न्यायसारे मानं दृष्टमित्युच्यते । नचैवं चक्षुराद्यनुमान येन सामान्येन नयनत्वादिना व्यपदिश्यते न तस्य प्रत्यक्षत्वमिति । तथापि क्रिया करणपूर्विकेति सामान्यव्याप्तिबलात् प्रवर्तमानत्वात सामान्यतोदृष्टमित्युच्यते इति ॥ तत् पुनर्द्विविधम् ॥ इति । अत्र स्वार्थ परार्थ चेत्येतावदध्याहार्यम् ॥ उभयम् लक्षणमा परोपदेगानपेक्षं स्वार्थम् । परोपदेशापेक्षं परार्थ- मिति ॥ पर उपदिश्यते येन पदसमूहेनामी परेपदेशः॥ - तस्य स्वरूपमाह परोपदेशस्तु पञ्चावयवं वाक्यम् ॥ इति । तुशब्दो व्यवयवयवयवादिपरपक्षनिरासे ॥ पदक्दम्बात्मकत्वाद् वाश्यस्य तदवयवाः पञ्च किं पदान्येव, नेत्या- प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवाः ।। इति । वाक्यात्मका अपि प्रतिज्ञादयः महावाक्या- पेक्षया अवयवाः । यथावयविनोऽपि पादादयः कायापेक्षया अवयवो व्यवाहियन्ते तहदेवेत्यर्थः ।। आपावयम्य लक्षणमाद तत्र प्रतिपिपादयिपया पक्षवचनं प्रतिज्ञा । यथा अनित्यः शब्द इनि॥ १. 'वा उच्यने संपत्य ग... च, पाठ . - ·अनुमानपरिच्छेदः । ३७ तत्र तेप्ववयवेषु मध्ये। 'साध्यधर्मविशिष्टो धर्मी पक्ष' इति वक्ष्यति । तस्य पक्षस्य वचनं हेत्वाद्यवयवशून्यमनित्यः शब्द इति । केवलपक्षवचनं प्रतिज्ञा मा भूदित्येतदर्थमुक्तं प्रतिपिपादयिपयेति । परं प्रति प्रमाणेन सिसाधयिषयेत्यर्थः । नच प्रतिज्ञा निरर्थिका । तदभावे हेत्वादिविषयापरिज्ञानात् । केवलहेत्वभिधायिनोऽप्रस्तुताभिधायित्वप्रसङ्गात् । "साध्याभिधानात् पक्षोक्तिः पारम्पर्येण चौप्यलम्।" इति वदता बौद्धेन स्वप्रवृत्तिरेव स्ववचनेन विडम्बिता । पक्षोक्तिः पारम्पर्येणोप्यलमित्यस्य वचनस्य प्रतिज्ञारूपत्वात्॥ द्वितीयावयवस्य लक्षणमाह साधनत्वख्यापकं लिङ्गवचनं हेतुः ॥ इति । लिङ्गवचनं हेतुरित्येवोव्यमाने धूमोऽयं धूमवा. नित्यादिवचनस्यापि हेतुत्वप्रसङ्गः । तन्निवृत्त्यर्थं साधनत्व- ख्यापकमिति विशेषणम्।धूमवंत्त्वात् धूमवत्वेन धूमो यस्माद् इत्यादिवचनमेव हेतुरित्यर्थः ।। भेदमाह स त्रिविधः अन्वयव्यतिरेकी केवलान्धयी केव- लव्यतिरेकी चेति ॥ चकारः कारणानुमान कार्यानुमानमकार्याकारणानु- मानमिति सूत्रोक्तवैविध्यसूर्चने । अत्र लिङ्गस्यान्वयव्यति- रेकादिरूपेण त्रैविध्यात् तडौंचकशब्दरूपो हेतुरपि तथोक्तः। - १. 'ना', २. ' नाप्य' स..च. पाठः. ३. 'चकः । ग. ५. 'द्वारा चा स्व. पाटः. पाठः.

·२८ मन्याम्ये न्यायमारे उपचागत । उपचारे च प्रयोजनं लिहाय दुष्टत्वे हेतुरपि दुष्टा भवति , अदुटव चादुष्ट इति ज्ञापनम् !! जाध हेतु त्यति नत्र पञ्चरूपोऽन्वयव्यतिरेकी । रूपाणि तु पक्ष- धर्मवं. सपने मत्वं, विपक्षाद् व्यावृत्तिः. अबाधितवि- पयत्वम् . असत्प्रतिपक्षत्वं चति ।। तत्र तेपु त्रिविधेषु हेतुपु मध्ये। पञ्च रूपाणि यस्यासी पञ्चम्पो हेतुः । अत्राप्युपचारः । तुगच्छन्त्रिरूप एवं हेतुरिते मतम्य निगमे ! अबाधितः प्रमाणाविरुद्धो विपयःसाध्यार्थी यस्थामाववाधिनविषयः । तस्य भावस्तत्त्वम् । अमन् प्रति- पक्षःसाध्यत्वेन यग्यामाधमत्प्रतिपक्षः। तस्य भाषस्तत्वम् ।। पञ्च कपाणि न्यानष्टे- तत्र साध्यधर्मविशिष्टा धमीं पक्षः । तत्र व्या- प्यत्तित्वं हेतोः पक्षधर्मत्वम् ॥ इति । म्येन व्याप्ये पक्षे वृचिर्यम्यामा व्याप्यवृत्तिः। तस्य मात्रा व्याप्यवृत्तिवं पक्षधर्मत्वमुच्यनेन पुनः पक्षक- देश व्याप्यवृत्तित्वमित्यर्थः ॥ साध्यसमानधर्मा धर्मी सपक्षः। तत्र सर्वस्मिन्ने- कदेशे वा हेनोवृत्तिः सपने मत्त्वम् ॥ इति । समानो ध यम्यामा ममानधर्मा । 'धर्माद- निन् केवलादिनि बवाहा धर्मगब्दादनिच ! माध्यन ममान- धर्मा साच्यममानधर्मा इति पथात तयुम्पः ॥ १. ति ' म. पर.

·इति । माध्यं ददानित्यत्वादि ! तहिपरीनं दाम नित्यत्वादि । तयोगमयोरपि साध्यमानयोः साधनस्य कार्य- अनुमानपरिच्छेदः । साध्यन्यावृत्तधर्मा धर्मी विपक्षः। तत्र सर्वस्मिन् विपक्षे हेतोरवृत्तिर्विपक्षाद् व्यावृत्तिः ॥ साध्याद् व्यावृत्तः साध्यव्यावृत्तः । स एव धर्मोय- स्यासौ माध्यव्यावृत्तधर्मा । साध्यशून्य इत्यर्थः । धर्माति पदेन "तस्माद् वैधर्म्यदृष्टान्त नेष्टोऽवश्यमिहाश्रयः। तदभावे च तन्नेति वचनादपि तहतेः ॥" इति बौद्धमतं निरस्यति । नहि धर्मिणमन्तरेण वचनमाबाद व्यतिरेकप्रतीतिर्भवितुमर्हति । धूमे सति वद्विरवल्यमम्तानि वचनमात्रादेवान्वयसिद्धौ साधर्म्यदृष्टान्तेऽपि धर्मिणो वैय- र्थ्यग्रसङ्गात् । यद्यपि हेतुरूपाभिधानप्रस्तावादेव हतारिति लभ्यते, तथापि स्पष्टार्थ पुनरभिधानम् ॥ प्रमाणाविरोधिनि प्रतिज्ञातार्थ वृत्तिग्वाधिनवि- पयत्वम् ॥ इति । प्रमाणेन प्रत्यक्षादिना विरोधः म न विद्यत यस्यासी प्रमाणाविरोधी तस्मिन् । प्रतिज्ञातर्थेऽनित्यवादि- धर्मके शब्दादौ वृत्तिः । हेतोरित्यधिकागत, प्रस्तावाच ल. भ्यते ॥ साध्यतद्विपरीतयोः साधनस्यात्रिम्पत्वमसत्यति पक्षत्वम् ॥ यहनोति निमून - , ·- ३२ सव्याख्ये न्यायसारे उभयोरप्युदाहरणमाह - तद् यथा --विवादास्पदीभृतान्यदृष्टादीनि कस्यचित प्रत्यक्षाणि, प्रमेयत्वात् । करतलामलकवत् । सैव प्रतिज्ञा । मीमांसकानामप्रत्यक्षवाद् अस्मत्सुखा- दिवत् ॥ इति । अत्राद्यो हेतुः सपक्षव्यापकः । द्वितीयस्तु स- पक्षकदेशवृत्तिः । घटादावभावात् । ननु मीमांसकानामप्रत्य- क्षत्वं नाम विशेषनिषेधस्य शेपाभ्यनुजाविषयत्वान्मीमांसक- व्यतिरिक्तपुरुषप्रत्यक्षत्वं यदि हेतुः, तदा साध्याविशिष्टः । अथ निषेधमानं हेतुः, तदा शशविपाणादिना व्यभिचारः । तत्र मीमांसकानामप्रत्यक्षत्वसद्भावेऽपि कस्यचित् प्रत्यक्षत्वा- भावादिति । मेवम् । मीमांमकानां प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणे ग्राह्य- त्वस्य हेतुत्वेन विवक्षितत्वात् । केवलान्चयी प्रमाणमयाधित- विषयत्वासत्प्रतिपक्षले सति पक्षव्यापकत्वे च सति सपक्ष एवं सत्त्वात् अन्वयव्यतिरकिवत् ॥ कालव्यतिरेविणा रक्षणमाद पक्षव्यापकोऽविद्यमानसपक्षो विपक्षाद् व्यावृत्तः केवलव्यतिरेकी॥ इति ॥ तम्यादाहरणमाद तद् यथा--सर्व कार्य सर्ववित्कर्तृपूर्वकं, कादा- चित्कलात् । यत् सर्वविक्तपूर्वकं न भवति नत् कादा- चित्कमपि न भवति । यथाकाशादिः ॥ १. २. पाट. २ विषयम' पाट ·३३ अनुमानपरिच्छेद। इति । नचाप्रसिद्धविशेषणः पक्ष इति दूपणम् । सर्व- विदादिपदार्थानां प्रसिद्धत्वात् । पदार्थान्वयरूपवाक्यार्थस्या- प्रसिद्धत्वादप्रसिदविशेषणः पक्ष इति चेत् । तर्हि पर्वतोऽग्नि- मानिति वाक्यार्थस्याप्यनुमानात् पूर्वमप्रसिद्धत्वादप्रसिद्ध- विशेषणपक्षत्वेन धूमानुमानस्याप्यप्रेसिद्धविशेषणत्वप्रसङ्गः । नन्वेवं शशविषाणपूर्वकत्वमपि साध्यं स्यात् । सर्व कार्य शशविपाणपूर्वकं, कादाचित्कत्वादिति । तन्न। विपक्षे बाधक- प्रमाणसहितस्य केवलव्यतिरेकिणः प्रमाणत्वाभ्युपगमात् । सर्ववित्कर्तृपूर्वकत्वाभावे हि कार्यत्वमेव न स्यात् । तथाहि-- कार्यवैचित्र्यात् कारणवैचित्र्यमनुमीयते। कारणानां च दृष्टानां जलभूमिवीजादीनां कचिदवैचित्र्येऽपि कार्यस्य फलस्य वैचि- त्र्योपलम्भाद् विचित्रमदृष्टरूपं कारणं सिध्यतीति सर्वस्यापि कार्यस्यादृष्टरूपकारणपूर्वकत्वं सिद्धम् । तच्चादृष्टरूपं कारण- मचेतनत्वाच्चेतनानधिष्ठितं दण्डादिवत् स्वकार्ये न व्याप्रि- येत । नच तदजानानोऽस्मदादिस्तत् प्रेरयतीति युक्तम् । अतोऽदृष्टादिकारणगणविषयविशिष्टज्ञानवानेव कर्ता भवितु- महतीति तर्कसहितमेवेदं प्रमाणम् । शशविषाणपूर्वकल्याभावे च विपक्षे न किञ्चिद् वाधकमस्ति । तथाहि -शशविपाणं नाम यदि शून्यमेव, तदा कथं कारणं स्यात् । अयातुच्छं सकलकार्यकारणभूतादृष्टाद्यभिज्ञं तत् प्रेरकं चाङ्गीक्रियते, तदा संज्ञाभेदमानं स्यादित्यलम् ॥ २. 'न् तर स' ग. पाठः, १. 'प्रामाण्यम स. ह. च. पाठः. ३. 'पपेक्षं त' च. पाठः.

·त्वात् , सव्याख्ये न्यायसारे केवलन्यतिरेकिण उदाहरणान्तरमाह - प्रसङ्गद्वारेण वा । यथा नेदं निरात्मकं जीवच्छ- रीरम् । अप्राणादिमत्त्वप्रसङ्गात्, लोप्टवदिति ॥ प्रसङ्गशब्द एव हारमुपायः हारिणस्तद्विपर्ययसाधन- प्रयोगस्य सः प्रसङ्गद्वारः । तेन प्रसङ्गशब्दोच्चारणेनेत्यर्थः । केवलव्यतिरेकी प्रमाणम्, अबाधितविपयत्वासप्रतिपक्षत्वे पक्षव्यापकत्वे च सति विपक्षादेव सर्वस्माद् व्यावर्तमान- अन्वयव्यतिरेकिवत् ॥ इदानीमनुमानपरिशुद्धावत्यन्तोपयोगिनां हेत्वाभासानां स्वरूपं निरूप. यितुकामस्तेषां प्रसङ्गं तावद् दर्शयति - एतेन हेत्वाभासानामहेतुत्वमुक्तं भवति ।। इति । एतेन हेतुस्वरूपोपवर्णनेन । तदाभासानामहे- तुत्वमुक्तं भवति, हेतुलक्षणरहितत्वादिति भावः ॥ तल्लक्षणमाह- हेतुलक्षणरहिता हेतुवदवभासमाना हेत्वाभासाः॥ इति। सम्यग्धेतुरपि कस्यचिदज्ञस्य हेतुबदवभासते। न पुनर्हेतुरेवेति प्रतिभाति । नचासौ हेत्वाभास इति तन्नि. रासायोक्तं हेतुलक्षणरहिता इति । हेतुलक्षणरहिता घटा- दयोऽपि भवन्ति । नच ते हेत्वाभासाः। तन्निरासायोक्तं हे. तुबदवभासमाना इति । अत उभय सम्मिलितं लक्षणम् । हेतुलक्षणरहितानामपि हेतुबदवभासमानत्वं पक्षधर्मवाद्य- न्यतमरूपवत्त्वेन ॥

·अनुमानपरिच्छेदः। विभजते- असिद्धविरुद्धानकान्तिकानध्यवसितकालात्ययाप- दिष्टप्रकरणसमाः॥ इति ॥ एतेषां क्रमेण लक्षणमाह- तत्रानिश्चितपक्षवृत्तिरसिद्धः ॥ इति । न निश्चिता सन्दिग्धा, नास्तीति न निश्चिता चा पक्षे वृत्तिर्यस्यासावनिश्चितपक्षवृत्तिः ।। पक्षविपक्षयोरेव वर्तमानो हेतुर्विरुद्धः ॥ इति । न सपक्षे इति भावः । साध्यं विरुणडीति विरुद्धः ॥ पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिरनैकान्तिकः ॥ इति । एकस्मिन्नर्थे साध्ये नियत ऐकान्तिकः । तस्मा- दन्यः अनैकान्तिकः ॥ साध्यासाधकः पक्ष एव वर्तमानोऽनध्यवसितः ॥ इति । पक्ष एव वर्तमानः केवलव्यतिरेक्यपि भ- वति, नचासौ हेत्वाभास इत्याशङ्कय तयवच्छेदार्थ साध्या- साधक इति पदम् ॥ प्रमाणवाधिते पक्षे वर्तमानो हेतुः कालात्ययाप- दिष्टः ॥ इति । कालस्यात्ययोऽतिक्रमः तस्मिन् सत्यपदिष्ट उक्तः कालात्ययापदिष्टः । सन्देहयोग्यपक्षोपन्यासानन्तरं हि .. .

·सव्याख्य न्यायसारे हेतूपन्यासस्य कालः । प्रमाणान्तरेण च विपरीतनिश्चये स- न्देहयोग्यता नास्तीत्यर्थः ॥ स्वैपक्षपरपक्षसिद्धावपि त्रिरूपो हेतुः प्रकरणसमः॥ प्रकरणयोः पक्षप्रतिपक्षयोः साधने समः प्रकरण- समः । पक्षधर्मत्वं, सपक्षे सत्र, विपक्षाद् व्यावृत्तिरिति त्रिरूपत्वम् ॥ अर्थपामगान्तरभेद्र सोदाहरण प्रपञ्चयितुकामोऽशायत्व तावन्निरम्य- ति यद्यपि चेपां सूक्ष्मो भेदोऽनन्तत्वान्न शक्यते वक्तुं, तथापि स्थूलां दृष्टिमाश्रित्य कियन्तोऽपि) भेदा लक्षणोदाहरणाभ्यां प्रदर्यन्ते ॥ इति । शिप्यव्युत्पत्त्यर्थमिति शेपः ॥ आय हेलामाम प्रपञ्चगति - असिद्धभेदास्तावत् । स्वरूपासिद्धो यथा- अनित्यः शब्दश्चाक्षुपत्वात् ॥ इति । स्वरूपेणासिद्धः स्वरूपममिद्ध वा यस्यासो स्वरूमामिडः । यद्यपि चाक्षुपत्वं स्यरूपेण रूपादावस्ति, तथापि शब्दे धर्मिणि निर्दिष्टं चाचपत्वं स्वरूपेण नास्तीति स्वरूपासिद्धः। नतु व्यधिकरणामिडः॥ व्यधिकरणासिद्धो यथा अनित्यः शब्दः प. टस्य कृतकत्वात् ॥ इति । पक्षाद् विलक्षणमधिकरणं यस्यासौ व्यधि. करणः, म चामावसिद्धति विग्रहः ॥ १. 'म्बपर' ग. ह. पाट.

·अनुमानपारच्छदः। ३. विशेष्यासिद्धो यथा- अनित्यः शब्द: सामा- न्यवत्त्वे सति चाक्षुपत्वात् ॥ इति । विशेष्यं चाक्षुपत्वमसिद्धं यत्र हेत्वाभासे सोऽयं विशेष्यासिहः ॥ विशेषणासिद्धो यथा-अनित्यः शब्दः चाक्षु पत्वे सति सामान्यवत्वात् ।। इति । चाक्षुपत्वं तु नित्ये गोत्वादावप्यस्तीति तय वच्छेदार्थमुभयत्रापि सामान्यवत्त्वग्रहणम् ॥ भागासिद्धो यथा -अनित्यः :शब्दः प्रयत्नान- न्तरीयकत्वात् ॥ इति । यद्यपि वाय्वादिशब्दानाभीश्वरप्रयत्नपूर्वकत्व- मस्ति, तथापि स्पृष्टादिप्रयत्नजन्यतीव्रमन्द्रादिभावानुविधा- यित्वलक्षणं प्रयत्नानन्तरीयकत्वमत्र विवक्षितम् । तच्च वा- वादिशब्दे नास्तीति भागासिद्धः ॥ आश्रयासिद्धो यथा अस्ति प्रधानं विश्व- परिणामित्वात् ॥ इति । आश्रयस्य प्रधानस्यासिद्धत्वात् । सिद्धौ चा- नुमानस्य वैयर्यमिति भावः ।। आश्रयैकदेशासिद्धो यथा-प्रधानपुरुपेश्वराः नित्याः अकृतकत्वात् ।। इति । पक्षीकृतानां मध्ये प्रधानस्यैकदेशस्यासिद्ध- त्वात्।। १. 'पि प्रयत्नतीनन्यादिभावा' ग, पाठः. २. 'ादिति' च. पाठ..

·૨૮ सव्याख्ये न्यायसारे व्यर्थविशेष्यासिद्धो यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वे सति सामान्यवत्त्वात् । व्यर्थविशेषणासिद्धो यथा- अनित्यः शब्दः सामान्यवरचे सति कृतक- त्वात् ॥ इति । व्यर्थः विशेष्यः यस्य स व्यर्थविशेष्यः। व्यर्थ- विशेष्यश्चासावसिद्धश्वेति व्यर्थविशेष्यासिद्धः । एवमितर- त्रापि । प्रागसतः सत्तासम्बन्धः कृतकत्वम् । तच्च प्रध्वंसे नास्तीति न व्यभिचारः। तस्मात् सामान्यवत्त्वं व्यर्थमित्यर्थः । असिद्धत्वं तु कृतकत्वस्य मीमांसकाभिप्रायेण ॥ सन्दिग्धासिद्धो यथा-धूमवाष्पादिविवेका- निश्चये कश्चिदाह, अग्निमानयं प्रदेशः धूमवत्वात् ॥ इति । बाष्पादीत्यादिशब्देन मशकावर्तस्वीकारः ॥ सन्दिग्धविशेष्यासिद्धो यथा-अद्यापि रागादि- युक्तः कपिलः, पुरुषत्वे सत्यद्याप्यनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वात्। सन्दिग्धविशेषणासिद्धो यथा- अद्यापि रागादियुक्तः कपिलः, सर्वदा तत्त्वज्ञानरहितत्वे सति पुरुषत्वात् ॥ इति । कपिलस्यापि कदाचिद् रागादियोगोऽस्तीति सिद्धसाध्यता स्यात् । अतः तत्परिहाराय प्रतिज्ञायामद्यापीति पदम् । अनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वादित्युक्ते महायोगिभिर्व्यभि- चारः । तेपां कदाचिदनुत्पन्नतत्त्वज्ञानत्वेऽप्यद्यापि रागादि- योगाभावात् । अतोऽद्यापीति सर्वदेति च हेतुविशेषण कृतम् । पापाणादिभिर्व्यभिचारपरिहारार्थं पुरुषत्वे सतीति विशेषणम् ॥ " ·अनुमानपरिच्छेद । ३९ ननूभयासिद्धान्यतरासिद्धावपि कम्मादसिद्धभेदी नोदाहृतावित्याश याह एतेऽसिद्धभेदा यढोभयवाद्यसिद्धत्वेन विवक्षिता, तदोभयवाद्यसिद्धा भवन्ति । यदा वन्यतरवाद्यसिद्ध- त्वेन विवक्षिताः, तदान्यतरवायसिद्धा भवन्तीति ॥ विरुद्धभेदास्तारत् ॥ प्रदर्यन्त इति शेपः॥ सति सपक्षे चत्वारो विरुद्धभेदा । पक्षविपक्ष- व्यापको यथा--नित्यः शब्द. कार्यत्वात् ॥ इति । उभयान्तोपलक्षितस्य वस्तुनः सत्त्वमनित्यत्व, न पुनर्विनाशित्वम् । तद्विपरीत नित्यत्वम् । अतः प्राग- भारप्रध्वसाभावयोरपि नित्यत्वात् सपक्षत्वम् । स्वकारण- समायस्तु कार्यत्वम् । तञ्च प्रागभावादिपु नास्तीति विरुई। यदि पुनरादिमत्व कार्यत्वमिप्यते, तदा प्रध्धसेऽपि गतला. दनैकान्तिकः स्याद् , न विरुद्ध इति ॥ विपक्षकटेशवृत्ति. पक्षव्यापको यथा-नित्य. शब्दः सामान्यवरचे सत्यस्मदादिवायेन्द्रियग्रायत्वात्। इति । योगिना परमाणनोऽपि वायेन्द्रियग्रायाः। ततः सपक्षवृत्तित्वान्न विरुद्धत्व स्यादित्यस्मादस्मदादिग्रहणम् । तथाप्यरमदादिमाहोन्द्रियग्राह्यत्व सामान्ये नित्येऽप्यस्तीति सामान्यत्त्वे सतीति पदम । ग्राह्यत्व ग्रहणयोग्यत्वं निरक्षि- तम् । तच्च मनशन्देऽप्यस्तीति पक्षव्यापक || १ सिद्धयप्रकारणारि पद पाठ २ 'दम् ।' ६ च पाठ ·सन्याख्ये न्यायसारे पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-नित्यः शब्दः प्रय- लानन्तरीयकत्वात् ।। इति । प्रयत्नतारतम्यानुविधायित्वं प्रयत्नानन्तरीय- कत्वम् । तच्च वाग्वादिशब्दे तृणादौ विपक्षे च नास्तीति पक्षविपक्षकदेशवृत्तिः॥ पक्षकदेशवृत्तिः विपक्षव्यापको यथा-नित्या पृथिवी कृतकत्वात् ।। इति । व्याख्यातमायमेतत् । असति सपक्षे चत्वारो विरुद्धभेदाः । पक्षवि- पक्षव्यापको यथा-आकाशविशेषगुणः शब्दः, प्रमेय- स्वात् ।। इति । आकाशविशेपगुणत्वं साध्यं शब्दव्यतिरेके- णान्यत्र नास्तीति सपक्षाभावः । एवमुत्तरानुमानेष्वपि ॥ पक्षविपक्षकदेशवृत्तिर्यथा-आकाशविशेषगुणः शब्दः, प्रयत्नानन्तरीयकत्वात् ॥ इति । कृतव्याख्यानमेतत् ॥ पक्षव्यापको विपक्षकदेशवृत्तिर्यथा-आकाश- विशेषगुणः शब्दः अस्मदादियालेन्द्रियग्राह्यत्वात् ।। इति । ग्रहणयोग्यत्वं सर्वशब्देष्वरित । अन्यत्र तु कचित् सुखादौ नास्तीति विपक्षैकदेशवृत्तित्वम् ।। विपक्षव्यापकः पक्षकदेशवृत्तिर्यथा-आकाश- विशेषगुणः शब्दः, अपदात्मकत्वात् ॥ १. 'दा । . पाठ, ·अनुमानपरिच्छेदः । ४१ इति । मुप्तिङन्तं पदम् । अपदात्मकत्वं भेर्यादिश- ब्द एवास्तीति पक्षकदेशवृत्तित्वमस्य । चोदयति- ननु चत्वार एव विरुद्धभेदाः, नान्ये । तेपाम. सिद्धलक्षणोपपन्नत्वात्॥ इति । चत्वार इति । ये पक्षव्यापकास्ते । नान्य इति । ये पक्षकदेशवृत्तयः ते । कस्मात् । तेपामसिद्धलक्षणो- पपन्नत्वात् । तदुक्तं पक्षधर्मस्य हि त्रयी गतिः हेतुर्विरुद्धो- उनैकान्तिको धेति ॥ परिहरतिः नैप दोपः॥ इति ॥ उभयलक्षणोपपन्नत्वेनोभयव्यवहारविषयत्वात् तुलायां प्रमाणप्रमेयव्यवहारवत् ।। इति । यथा सुवर्णादिद्रव्येयत्तावधारणकरणत्वात् तुला प्रमाणं, तुलान्तरतुलितद्रव्येण प्रमीयमाणं प्रत्यक्षेण वा प्रयमाणस्वरूपं प्रमेयं च भवति तथेत्यर्थः ॥ अनैकान्तिकभेदास्तु ॥ इति । उदाहियन्त इति शेषः ।। पक्षत्रयव्यापको यथा-अनित्यः शब्दःप्रमेय. त्वात् ॥ इति । स्पष्टमेतत् ॥ १. 'रदेतुत्वा' प. पाठः.

·सव्याख्ये न्यायसारे पक्षव्यापकः सपक्षविपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-अ- नित्यः शब्दः प्रत्यक्षत्वात् ।। इति । अस्मदादिवाह्येन्द्रियग्रहणयोग्यत्वमन्न विवक्षितं प्रत्यक्षत्वम् । तच्च पक्षीकृते शब्दे सर्वत्रास्तीति न पक्षकदेश- वृचित्वमस्य । नापि पक्षत्रयव्यापकत्वमिति ॥ पक्षसपक्षव्यापको विपक्षैकदेशवृत्तिर्यथा-गौ- रयं विपाणित्वात् ॥ इति । विषाणिन एव पिण्डस्य पक्षीकृतत्वात् पक्ष- व्यापकत्वम् । सपक्षे च गोपिण्डे सर्वत्र सद्भावः, सद्योजात- स्यापि वत्सस्य विपाणयोग्यत्वात् ॥ पक्षविपक्षव्यापकः सपक्षकदंशवृत्तिर्यथा—नायं गौर्विपाणित्वात् ॥ इति । प्राक्तनानुमानसपक्षविपक्षयोरत्र वैपरीत्यमिति पक्षेविपक्षव्यापकत्वमस्य ॥ पक्षत्रयैकदेशवृत्तिर्यथा- अनित्या पृथिवी प्र. त्यक्षत्वात् ॥ इति । अत्राप्ययोगीन्द्रियग्राह्यत्वमेव प्रत्यक्षत्वं विव- क्षित वेदितव्यम् ॥ पक्षसपक्षकदेशवृत्तिर्विपक्षव्यापको यथा- व्याणि दिक्कालमनांसि अमूर्तत्वात् ॥ १. 'क्षया', २. 'तं स्यात् । प' ग. पाठ . ३. 'तद्रव्यत्वात्। . ठ.पाठः.

·अनुमानपरिच्छेदः। ४३ इति । पक्षकदेशे मनसि, द्रव्यत्वेन सपक्षे पृथिव्यादौ चामूर्तत्वहेतुर्नास्ति । आत्माकाशयोस्तु सपक्षभूतयोरस्ति । विपक्षे च गुणादौ सर्वत्रास्ति । अल्पपरिमाणरहितत्वं ह्यमू- तत्वम् ॥ " पक्षविपक्षैकदेशवृत्तिः सपक्षव्यापको यथा न द्रव्याणि दिक्कालमनांसि, अमूर्तत्वात् ॥ इति । अत्रापि प्राक्तनानुमानसपक्षो विपक्षीभूत इति विपक्षकदेशवृत्तित्वमस्य, अद्रव्यत्वेन च सपक्षे गुणादौ व्यापकत्वममूर्तत्वहेतोः॥ सपक्षविपक्षव्यापकः पक्षैकदेशवृत्तिर्यथा द्रव्याण्याकाशकालदिगात्ममनांसि, क्षणिकविशेषगुण- रहितत्वात् ।। इति । आश्रये सत्याशुतरविनाशित्वं क्षणिकत्वम् । क्षणिकविशेषगुणरहितत्वं च पक्षीकृतेषु दिकालमनस्वेव वर्तते नाकाशात्मनोः । अद्रव्यत्वेन सपक्षे गुणादौ विपक्षेपु च पृथिव्यप्तेजोवायुपु सर्वत्रास्ति । यद्यपि तेजोद्रव्यस्य क- स्यचिदग्न्यादेराशुतरविनाशित्वात् तद्विशेषगुणावपि रूप. स्पर्शी शीघ्रविनाशिनी, तथापि सत्याश्रये विनाशाभावान्न क्षणिकत्वमिति विपक्षव्याप्तिः।। अनध्यवसितभेदास्तु अविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्यापको यथा-सर्वमनित्यं सत्त्वात् ॥ इति । विद्यमानत्वादित्यर्थः।।

·सन्यास्ये न्यायसारे अविद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षेकटेशवृत्तिर्यथा- सर्वमनिसं कार्यत्वात् । विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षव्या- पको यथा- अनित्यः शब्दः आकाशविशेषगुणत्वात्॥ इति । स्पष्टम् ॥ विद्यमानसपक्षविपक्षः पक्षेकदेशवृत्चिर्यथा सर्व द्रव्यमनित्यं क्रियावत्वात् ॥ इति । पक्षीकृतेष्वाकाशादिषु कियावत्त्वस्याभावात् पक्षकदेशवृत्तित्वमस्य । पक्षीकृताच्च द्रव्यादन्यत्रामाबाद- साधारणत्वमिति ॥ अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्ष. पक्षव्यापको यथा-सर्व कार्य नित्यम् उत्पत्तिधर्मकत्वात् ।। इति । सर्वस्य कार्यस्य पक्षीकरणेन नित्यत्वसाधने सपक्षा आकाशादयः सन्ति, न तु विपक्षाः । अनित्यस्य सर्वस्य पक्षीकृतत्वात् ॥ अविद्यमानविपक्षो विद्यमानसपक्ष. पक्षकदेश- वृत्तिर्यथा-सर्व कार्य नित्यं सापयवत्वात् ॥ इति । अनापि पूनत् प्रागमाघसामात्रयोः स- पक्षत्व, न पुनर्विपक्षत्वमिति । अविद्यमानसपक्षो विद्यमान- विपक्ष पक्षव्यापरस्तु केवलव्यतिरेकी नामाधारणः, न्या. प्तिमत्वात् । अव्याप्तस्तु भवत्यसाधारणः । यथा-सर्वे कार्य प्रधानान्वित, कार्यत्वादिति | नहि प्रधानान्वितत्वा- माने किश्चिद् वाधक्मस्तीत्यव्याप्तिः । अनेर साध्ये रूपित्वा. दिति भागासिद्धोऽपीति॥ ।

·४५ , अनुमानपरिच्छेदः। 'कालात्ययापदिष्टभेदास्तु प्रत्यक्षविरुद्धो यथा- अनुष्णोऽयमग्निः कृतकत्वात् ॥ इति । सर्वथैवागृहीतस्य निपेडुमशक्यत्वादुप्णत्व- ग्रहणमङ्गीकार्यम् । ग्रहणं च प्रत्यक्षेणाग्न्यादावेव, इति प्रत्य- क्षबलीयस्त्वम् ।। अनुमानविरुद्धो यथा- अनित्याः परमाणवः मूर्तत्वात् ।। इति । यद्यप्यनुमानमात्रेणानुमानस्य बाधो न स- म्भवति, तथापि बलवता दुर्बलं बाध्यते प्रत्यक्षेणेव । नहि प्रत्यक्षं प्रत्यक्षमित्येवानुमानस्य बाधकम् । तथात्वे हि अलात- चक्रप्रत्यक्षमपि बाधकं स्यात् । तत्र हि विवादपदमलातचक्र न भवति, विशिष्टालातत्वाद् अभ्रमणावस्थालातवदित्यनु- मानमेव बाधकम् । प्रत्यक्षं तु आशुभ्रमणवशाद् भ्रान्तम् । एवमिहापि परमाणुसाधकस्यानुमानस्याप्रामाण्ये धर्मिण ए- वाभावाद् मूर्तत्वानुमानमाश्रयासिद्धं स्यात् । प्रामाण्ये वा तस्य पारम्पर्येण नित्यत्वसाधकत्वात् तेन वाधितमिति तथाहि-अल्पपरिमाणतरतमभावः कचिद् विधान्तः, परि- माणतरतमभावत्वात् । महत्परिमाणतरतमभाववदिति निर- तिशयाल्पपरिमाणवद्वस्तुसिद्धौ तस्योपादानकारणाभावादनु- १. 'मयनजन्यत्वाद् नवनीतवत् ।।' स. पाठः. २. 'तविपयमि' ग. प..च. पाठः. "अविद्यमानसपक्षो विद्यमानविपक्षः पदेशश्चर्यया-बा. फायविशेषगुणः शब्दः, अपदारमत्त्वाव।" एवं स.मूले अधिकपाटो दृश्यते ।

·४८ सव्याख्ये न्यायसारे एकत्र तुल्यलक्षणविरुद्धहेतुद्वयोपनिपातो विरु- द्राव्यभिचारीत्येके ॥ इति । वयमित्यर्थः । अन्ये तु प्रकरणसमोऽयमित्याहुः । भिन्नविषययोर्हेत्वोः सन्निपातो विरुहाव्यभिचारी मा भूदि- त्येकत्रेति पदम् । तथाप्यनित्यः शब्दः कार्यत्वाद् घटवते, कर्मव्यतिरिक्तगुणः शब्दः सामान्यवत्त्वे सति सामान्यवता- मनाधारत्वाद् रूपादिवदित्यनयोविरुद्धाव्यभिचारित्वं स्यात्, तनिषेधाय विरुद्धग्रहणम् । एवमपि नित्यः शब्दः प्रमेय- स्वात् , अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्यनयोस्तथात्वं स्यादिति तुल्यलक्षणग्रहणम् । प्रकृते प्रमेयत्वस्यानैकान्तिकत्वान्न तु- ल्यलक्षणत्वम् । त्रिरूपत्वलक्षणतुल्यलक्षणत्वाभावात् ॥ उदाहरति- यथा-नित्यमाकाशममूर्तदव्यत्वादात्मवत् । अनित्यमाकाशमस्मदादिबायेन्द्रियग्राह्यगुणाधारत्वाद्र घटवदिति ॥ न वस्तुनो द्वैरुप्यासम्भवादवश्यमन्यवरानुमान दुष्टमेव । ततश्चा- सिद्धयादिदूषणदुष्टत्वात् तेप्येवान्तर्मायो हि भविष्यति । किं हेत्वाभासान्तरा भ्युपगमनेन इत्याशमाह - स खलु पुरुषविशेषमपेक्षमाणो हेत्वाभासो भ- वति । अन्यतरासिद्धवदिति ॥ - - १. के मिन्न' ग 5, 'के आधास्त प्र' प पाठ ३. हि घ पाठ. गुघ. पाठ ·अनुमानपरिच्छेदः । यथा परं प्रत्यसिद्ध हेतुं न समर्थयितुं यः शक्तः, तदपेक्षयान्यतरासिद्धो हेत्वाभासो भवति । यथा वा दूषणा- न्तरोद्भावनासमर्थस्य प्रकरणसमः, तथा दूपणान्तरोद्भावनायाँ विकलशक्तेविरुडाव्यभिचारीति । यदा त्वन्यतरानुमानस्य धर्मिग्राहकप्रमाणबाधमुद्भावयति, तदा कालात्ययापदिष्टदोप- दुष्टं भवत्येकम् । अन्यत्तु प्रमाणम् । अत्र पुनरनित्यत्वानु- मानमेव धर्मिग्राहकप्रमाणबाधितम् । तथाहि व्यापकमेकमे- वाकाशमिति प्रत्यक्षपरिच्छेदे समर्थितम् । अतः समानजाती- योपादानकारणाभावादाकाशमनुत्पत्तिधर्मकं सिद्धमिति कथं तदनित्यं भविष्यतीति ॥ हेतुप्रसङ्गेन हेत्वाभासानभिधायोदाहरणाख्यमवयवमाह सम्यग् दृष्टान्ताभिधानमुदाहरणम् ॥ -इति । सम्यगित्यभिधानविशेषणं भिन्नं पदम् । त- चाव्याप्त्यभिधानादेनिरासार्थम् ॥ उदाहरणस्य भेदमाह - तद् द्विविधं साधर्म्यवैधर्म्यभेदात् ॥ इति । साधर्म्यवैधयें एव भेदः साधर्म्यवैधर्म्यभेदः, तस्मात् ॥ द्विविधस्यापि तस्य लक्षणोदाहरणे दर्शयति- अन्वयमुखेन दृष्टान्ताभिधानं साधर्योदाहरणम् । यथा-अनित्यः शब्दः तीवादिधर्मोपेतत्वात् । यद्यत तीवादिधर्मोपेतं तदनित्यं दृष्टं, यथा सुखादि । व्यति- रेकमुखेन दृष्टान्ताभिधानं वैधम्योदाहरणम् । यथा- - ।

·- सव्याख्ये न्यायसारे यदनित्यं न भवति तत् तीवादिधर्मोपेतमपि न भवति, यथाकाशमिति ॥ दृष्टग्रहणं व्याप्तेः प्रमाणोपपन्नत्वं सूचयितुं, न पुन- रवश्यमुदाहरणे याच्यामिति नियमयितुम् । शेपं सुगमम् ।। उदाहरणलक्षणामियानात् तदामासा निरस्ता भवन्तीत्यभिप्रायेण त- लक्षणमवान्तरमेदं च सोदाहरणमाह उदाहरणलक्षणरहिता उदाहरणबढ़वभासमाना उदाहरणाभासाः । ते चानेकप्रकाराः । तथाहि । अ. नित्यं मनो मूर्तवादित्यस्मिन् प्रयोगे सवें उदाहरणा- भासा उच्यन्ते ॥ इति । विस्तरभीत्येति शेपः ॥ यन्मूर्त तदनित्यं दृष्टं, यथा परमाणुरिति मा- ध्यविकलः॥ साध्यस्यानित्यत्वस्य परमाणावभावात् ॥ यथा कर्मेति साधनविकलः ।। इति । साधनस्य मूर्तत्वस्य कर्मण्यभावात् ॥ यथाकाशमित्युभयविकलः ॥ इति । उभाम्यां साध्यसाधनाभ्यां विकलः । दृष्टा. न्ताभास इति सर्वत्र सम्बन्धः ॥ यथा खैरविषाणमित्याश्रयहीनः॥ इति । स्पष्टम् ॥ घटवदित्यव्याप्त्यभिधानम् ॥ १. 'स्पटम् ॥' ग घ ङ, पाठ. 'शशवि' घ. पाठः, ·अनुमानपरिच्छेदः । इति । न व्याप्त्यभिधानमव्याप्त्यभिधानम् । य- . न्मूर्त तदनित्यं दृष्टं, यथा घट इति वचनमन्तरेण व्याप्तेरन- तीतेः ॥ यदनित्यं तन्मूर्त दृष्टमिति विपरीतव्याप्त्यभि- धानम् ॥ इति । यत्र साधनजातीयमस्ति तत्र साध्यजातीयम- वश्यमस्तीति वक्तव्यम् । अन्यथाभिधानं तु विपरीतव्याप्त्य- भिधानम् ॥ एतौ वचनदोपौ ॥ इति । अव्याप्त्यभिधानविपरीतव्याप्त्यभिधानरूपौ वचनदोषौ । आद्याश्चत्वारोऽर्थदोपा इति भावः ।। यदनित्यं न भवति, तन्मूर्तमपि न भवति, यथा परमाणुरिति साधनाव्यावृत्तः ॥ इति । साधनं मूर्तत्वमव्यावृत्तं यस्मादसौ साधना- व्यावृत्तः । साधनमव्यावृत्तं यत्र इति वा साधनाव्यावृत्तः । उदाहरणाभास इति सर्वत्र सम्बन्धात् सर्वत्र पुल्लिङ्गनिर्देशः ।। यथा कर्मति साध्याव्यावृत्तः । यथा घट इत्यु- भयाव्यावृत्तः । यथा खैपुप्पमित्याश्रयहीनः॥ इति । व्यक्तमेतत् ॥ आकाशवदित्यव्याप्त्यभिधानम् ॥ इति । यदनित्यं न भवति तन्मूर्तमपि न भवतीत्य- भिधानमन्तरेण व्याप्तेरप्रतीतेः॥ १. 'स्माद् दृष्टान्ताद' घ. ड. पाठः. २. 'सरविपाणमि' ग. पाठः, :

·सव्यास्य न्यायसारे यदमूतं तदनित्यमपि न भवति, यथाकाश- मिति विपरीतव्याप्त्यभिधानम् ॥ इति । यत्र साध्यं नास्ति तत्र साधनमपि न भव- तीति खलु व्यतिरेको वक्तव्यः । अन्यथाभिधानं साधनात् साध्यसिद्धावङ्गं न भवतीति दोष एव ।। एतौ वचनदोपो॥ इति । अव्याप्त्यभिधानविपरीतव्याप्त्यभिधानल- क्षणी॥ अत्राद्याः पद साधम्योंदाहरणाभासाः । इतरे पड् वैधयोदाहरणाभासाः ॥ इति । व्यक्तम् ॥ अन्ये तु सन्देहद्वारेणापरानष्टावुदाहरणाभालान् वर्णयन्ति ॥ इति । सन्देहो हारमुपायः तेन ॥ सन्दिग्धसाध्यो यथा-महाराज्यं करिष्यत्ययं, सोमवंशोहतत्वा विवक्षितराजपुत्रवत् ॥ इति । सोमवंशोतत्वेन निश्चित एवं राज्यमकुर्वाणो दृष्टान्तीकृतः । न चासो राज्यं करिष्यतीति निश्चयः । अतः सन्दिग्धसाध्य एव दृष्टान्तः ॥ सन्दिग्धसाधनो यथा-नायं सर्वज्ञी रागादि- मत्त्वाद, रथ्यापुरुपयत् ।। १. 'यास्ति । क. पाट..

·.. नायं सर्वज्ञो बहुवक्त- -- अनुमानपरिच्छेदः । ५३ इति । अत्रापि येनकेनचित् प्रकारेण निश्चितोऽसर्व- ज्ञतया रागादिमत्त्वेनानिश्चितो दृष्टान्तीकृतः॥ सन्दिग्धोभयो यथा-गमिप्यत्ययं स्वर्ग विव- क्षितः पुरुषः, समुपार्जितशुक्लधर्मत्वाद् देवदत्तवत् ॥ इति । अत्र सन्दिग्धमुभयं स्वर्गगमनं समुपार्जित- शुक्लधर्मत्वं च यस्यासौ सन्दिग्धोभयः पुरुषो दृष्टान्तीकृतः ॥ सन्दिग्धाश्रयो यथा- त्वाद् , भविष्यदेवदत्तपुत्रवत् ॥ इति । भविष्यदेवदत्तपुत्रे प्रमाणाभावात् सन्दिग्धा- श्रय उदाहरणाभासः॥ सन्दिग्धसाध्याव्यावृत्तो यथा -यो महाराज्यं न करिप्यति स सोमवंशोतोऽपि न भवति, यथान्यो राजपुत्रः॥ इति । साध्यमव्यावृत्तं यस्मादसौ साध्याव्यावृत्तः । सन्दिग्धश्चासौ साध्याव्यावृत्तश्चेति सन्दिग्धसाध्याव्यावृत्तः। सोमवंशादन्यत्रोद्भूतस्यापि महाराज्याकरणे प्रमाणाभावात् ॥ सन्दिग्धसाधनाव्यावृत्तो यथा-यस्तु सर्वज्ञः स'रागादिरहितः, यथा समस्तशास्त्राभिज्ञः ॥ इति । समस्तशास्त्राभिज्ञस्यापि रागादिरहितत्वे प्रमा. णाभावात् सन्दिग्धसाधनाव्यावृत्त इत्यर्थः ।। सन्दिग्धोभयाव्यावृत्तो यथा-यः स्वर्ग न गमिप्यति स समुपार्जितशुक्लधोऽपि न भवति, यथा दुःस्थः पुरुषः ॥

·सव्याख्ये न्यायसारे इति । दुःस्थस्यापि पुरुषस्य स्वर्गागमने शुक्लधर्मा- भावे च प्रमाणाभावादिति भावः ॥ सन्दिग्धाश्रयो यथा -यः सर्वज्ञः स बहुव- तापि न भवति, यथा भविष्यदेवदत्तपुत्रः ॥ इति । स्पष्टमेतत् ॥ चतुर्थावयवस्य रक्षणमाह दृष्टान्ते प्रसिद्धाविनाभावस्य माधनस्य दृष्टान्तो- पमानेन पक्षे व्यातिरव्यापकं वचनमुपनयः ॥ इति । साधनस्य पक्षे व्याप्तिरव्यापकं वचनमुपनय इत्युक्ते हेतुरूपवचनस्याप्युपनयत्वप्रसङ्ग इति तन्निवृत्त्यर्थ दृष्टान्तोपमानेनेति पदम् । तच्चोपलक्षणम् । तेन दृष्टान्तो- पमानेन वा दृष्टान्तबंधार्येण वा सहेत्यर्थः । शेपं स्वरूपक. थनार्थम् । स हिविध इत्यध्याहार्यम् ।। साधर्म्यवघयें दर्शयति तथाच तीवादिधपितः शब्द इति साधम्यों- पनयः । न च तथा तीवादिधर्मोपेतः शब्दोऽपि न भव- तीति वेधोपनयः॥ इति । यद्यपि "द्वौ नत्री प्रकृतमर्थ गमयत" इति न्यायेनार्थभेदो नास्ति, तथाऽप्युक्तिभेदादुपनयभेदः । उक्ति- भेदोऽप्युदाहरणभेदादिति ॥ उपनयानन्तरम् ॥ निगमनं व्याग्न्यायत इति शेपः ॥ १. 'द्वविध्य द'च. पाट २, चीन, पाट:. . .

·अनुमानपरिच्छेदः । तदाह सहेतुकं प्रतिज्ञावद् वचनं निगमनम् । तस्मा- दनित्य एवेति ॥ सहेतुकमिति । तस्मादिति । अनूद्यमानहेतुकमित्यर्थः । प्रतिज्ञावदिति तत्ममानं, न तु प्रतिजैव । परेणानिश्चितस्य सिसाधयिपितत्याभिधानं हि प्रतिज्ञा । निगमनं तु प्रतिज्ञा- तार्थसाधकहेत्वभिधानेन निश्रितस्यार्थस्याभिघानमिति ॥ एवं तर्हि व्याप्तलिङ्गामिधानादेव साध्यसिद्धेयर्थ निगमनमित्याश- कयाह- न चेदमनर्थक, साध्यविरुद्धाभावप्रतिपादकप्र- माणसूचकत्वादस्य ॥ इति । साध्यमनित्यत्वादि । तस्य विरुद्धं नित्य- त्यादि । तस्याभावः अनुपपन्नत्वम् । तस्य प्रतिपादकं यत् प्रमाणं, तस्य सूचकत्वात् । तस्मादनित्य इत्युक्ते 'सिद्धे सत्या- रम्भो नियमाय' इति न्यायानित्यो न भवति, तत्र प्रमाणा- भावाद बाधकसद्भावाचेति प्रतीतेः ।। तदपि किमर्थमित्याराध्याह - न च तदन्तरेण साध्यावधारणमुपपद्यते ॥ इति । तदन्तरेण विपक्षे बाधकप्रमाणमन्तरेण | सा- ध्यावधारणं निश्चयो नोपपद्यते ॥ अस्मिन्नर्थे सूत्रसंवादमाह -- तथाचोकं "विमृश्य पक्षप्रतिपक्षाभ्यामर्थावधा- रणं निर्णयः" (न्यायसू० १- १. ११) इति ॥ १. 'साद तम्मादनित्यः ॥'ग, पाठः.

·सव्याख्ये न्यायसारे · इति । विमृश्य संशयं कृत्वा । निर्णयः पुरुषेण कि- यते । काभ्याम् । पक्षप्रतिपक्षाभ्याम् । पक्षविषय साधनं, विप- क्षविषय दूपर्ण चोपचारात् पक्षपतिपक्षशब्देनाच्यते ।। किञ्च निगमनमसाधनाजमिति ब्रुवतो बोद्धस्य स्वप्रवृत्तिविरोध इत्या- ह- निगमनाभिधानमसाधनाङ्गमभ्युपगम्य बाधकं प्रमाणमभ्युपगच्छतो निग्रहस्थान प्रसज्यते, निगम- नार्थत्वाद् वाधकस्य ॥ इति । निगमनप्रयोजनवादित्यर्थः । क्षणिकत्यादौ सत्त्वादियाधनमभिधाय पश्चादसन्तोऽक्षणिकास्तस्य क्रमाक्र- मविरोध इत्यादिना बाधकं प्रमाणं त्रुवतो बौद्धस्य स्वप्रवृ. चिविगधो निग्रहस्थानं स्यादित्यर्थः ।। ननु सत्यपि तत्र निगमनवचने विप्रतिपद्यमानस्य परितोपामावाद् वा- धकमेवामिधीयता, किमनेनत्याशयाह - निगमनार्थविप्रतिपत्तो हि वाधकप्रमाणोपन्यासो युक्तः, हेत्वर्थविप्रतिपत्तौ तरसाधकप्रमाणोपन्यासव- दिति ॥ इदानी पयावयवानुमानम्तुतिद्वारेण कथार क्षण प्रप्तजयति- सोऽयं परमो न्यायः विप्रनिपन्नपुरुषप्रतिपादक- वात् कथाप्रवृत्तिहेतुत्वाच ॥ इति । सोऽयं पञ्चायवरूपो न्यायः । परमः उत्कृष्टः । १. 'ए प्रति म पाठ .

·अनुमानपरिच्छेदः। का पुनरियं कथा इत्यागकयाह - वादिप्रतिवादिनोः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः कथा ॥ इति। साधनदूपणरहितं पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहमात्रं कथा मा भूदिति वादिप्रतिवादिग्रहणम् । यथायोग्यं साधनदूपण- वादिनोरित्यर्थः।। भेदमाह- सा द्विविधा । वीतरागकथा विजिगीपुकथा चेति ॥ तयोर्लक्षणमाह - यत्र वीतरागों वीतरागेणेव सह तत्त्वनिर्णयार्थ साधनोपालम्भौ करोति, सा वीतरागकथा वादसंज्ञ- यैवोच्यते ॥ इति । यथा विजिगीपुकथायां वाद इति सामान्य- संज्ञा जल्प इति वितण्डेति च विशेषसंज्ञा च दृष्टा, तथात्र न विशेषसंज्ञान्तरमस्तीत्यर्थः । वादसंज्ञा च सकलकथा- साधारणीति लोकव्यवहारेण विज्ञायते । तथाच जल्पेऽपि क्रियमाणे वादं कुरुत इति व्यवहरन्ति ॥ वीतरागकथा वादसंज्ञयैवोच्यत इत्यत्र सूत्रकारवचनं दर्शयति तथाचोक्तं "प्रमाणतर्कसाधनोपालम्भः सिद्धान्ता- विरुद्धः पञ्चावयवोपपन्नः पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहो वादः" (१.२.१)॥ इति । साध्यतेऽनेन पक्ष इति साधनम् । उपालभ्यते दूप्यते प्रतिपक्षसाधनं येन स उपालम्भः । प्रमाणैस्तर्केण वा विपयीकृतसामा साधनोपालम्भौ यत्र स प्रमाणतर्कसाध. नोपालम्भः। पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहवं तु कथात्रयेऽप्यस्तीत्यति- ·५८ सव्याख्ये न्यायसारे व्याप्तिा भूदिति प्रमाणेत्यादिपदम् तत्र साधनोपालम्भग्रह- णेन वितण्डातो व्यवच्छेदः । नहि वितण्डायामुभा यामपि साधनमुपालम्भश्योच्यते । जल्पाद् व्यवच्छेदस्तु प्रमाणतर्क- ग्रहणेन । कथमनेन साधनेन स्वपक्षः साधयितुं शक्या, अ- नेन चोपालम्भेन प्रतिपक्षसाधनं दुपयितुं शक्यमिति प्रमाणेन निश्चितसामा तर्कविषयीकृतसामों वा साधनोपालम्मी वादे कार्यों नान्यथेति शुद्धाभिसन्धित्वं पुरुपयोर्नियम्यते । न चैवं जल्पे । तेत्र ह्येकान्तपराजयावस्थायां छलादिप्रयोग- स्यापि सूत्रितत्वात् । तथाच वक्ष्यति सिद्धान्ताविरुद्ध इत्यादिपदं तु शिप्यशिक्षार्थम् । सिद्धान्ताविरुद्ध एव वादः कार्यः । न पुनःशुपतार्किकबदीश्वरस्य शरीराभ्युपगमेन । तथा स्वपक्षसाधनं प्रतिपक्षसाधनदूपणं साधनसमर्थनं दूपण- समर्थन शब्ददोपवर्जनमित्येतैः पञ्चभिरवयवरुपपन्नो वादः कार्यः, येनाभिमससिद्धिः स्यात् । शब्दोपास्तु निरर्थका- पार्थकातिद्रुतोचारणाप्रसिद्धपदप्रयोगादयः । वादोऽपि द्वि- विधः सप्रतिपक्षोप्रतिपक्षश्च ।। तन्त्रापि सूत्रं दर्शयति-- "तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्यात् प्रयोजनार्थ- मर्थित्वे सति ॥" इति । तं वादम् । प्रतिपक्षविषयं साधनं प्रतिपक्षः, १. 'वक्तव्यो ना', - २. 'तस्यैका ग पाठ. प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्व' (न्यायसू० अध्या० ४. मा० २. सू०४९) इति मुद्रितपुम्नके।

·अनुमानपरिच्छेदः । उपचारात् । तेन हीनमपि वा कुर्यात् । प्रयोजनार्थ तत्त्व- ज्ञानार्थम् । अर्थित्वे सतीति ॥ अस्य सूत्रस्य तात्पर्यार्थमाह यथा शिप्यो गुरुणा सह प्रश्नद्वारेणैवेत्यर्थः ॥ इति । वादं करोति, न पुनः प्रतिपक्षसाधनाभिधान- हारणेति शेपंः ।। विजिनीपुकथाया लक्षणमाह - यत्र तु विजिगीपुः विजिगीपुणा सह लाभपूजा. ख्यातिकामो जयपराजयार्थं प्रवर्तते, वीतरागो वा परानुग्रहार्थ ज्ञानाकुरसंरक्षणार्थं च प्रवर्तते, सा चतु- रङ्गा । वादिप्रतिवादिसभापतिप्रानिकाह विजिगीपु- कथा जल्पवितण्डासंज्ञोक्ता ॥ इति । लाभः सुवर्णादिप्राप्तिः । पूजा वचनेन स- कारः । ख्यातिः कीर्तिलेोके | जयपराजयार्थमिति । स्वस्य जयार्थ परस्य पराजयार्थम् । परानुग्रहार्थमिति । परेपांशिष्या- दीनां देदप्रामाण्यमोक्षादौ निश्चयोत्पादनहारेण मोक्षशास्त्रा- चार्यादौ श्रद्धोत्पादनद्वारेण चानुग्रहः, तदर्थम् । ज्ञानाङ्कु- रस्य आत्मस्थस्य च शिप्यस्थस्य च । संरक्षणार्थ चौडादि. मृगेभ्यः । सा जल्पसंज्ञा वितण्डासंज्ञा चोक्तेत्यर्थः ।। मत्र सूत्रकारसंवादमाह- तथाचाह "तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थ जल्पवि. तण्डे चीजप्ररोहसंरक्षणार्थ कण्टकशाखावरणरत्" (2. २. ५०)॥ १. 'जय' ग. प. च. पाठः. :

·६० . सन्याख्ये न्यायसारे इति ।। उभयरुपाया विजिगीपुकथाया लक्षणं सौत्रमेवेत्याह - "यथोक्तोपपन्नश्छलजातिनिग्रहस्थानसाधनोपा. लम्भो जल्मः" (१. २. २)॥ इति। यथोक्ते वादलक्षणे यदुपपन्नं योग्यं तद् यथो- तोपपन्नम् । तेनोपपन्नः सम्पन्नः यथोक्तोपपन्नोपपन्न इति एकस्योपपन्नशब्दस्य लोपो द्रष्टव्यः। सूत्रत्वात् । उपपन्नश्च साधनोपालम्भवान् पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहः पञ्चावयवोपपन्न इति यावत् । प्रमाणतर्कग्रहणं त्वनुपपन्नं, शुद्धाभिसन्धिनैव जल्पः कार्य इति नियमाभावात् । सिद्धिः साधनम् । उपा- लम्भनमुपालम्भः । छलजातिनिग्रहस्थानः साधनोपालम्भौ यत्र स तथोक्तः । यद्यपि छलादीनामसदुत्तरत्वात् परमार्थ- तस्तैः खयक्षसाधनं परपक्षोपालम्भश्च कतुं न शक्यते, त- थापि भ्रान्तानां साधनोपालम्भवुद्धिजननात् साधनोपाल- म्भहेतुलमुक्तमिति । अथवा, प्रमाणैरेव साधने उपालम्भे च क्रियमाणे तद्विघातार्य परैः प्रयुक्तानां सलादीनामनुद्वा- वने प्रमाणेपु दूपितलबुद्ध्या साधनमुपालम्भश्च न स्यात् । तदहावने तु छलादीन्येवासदूषणत्वेन प्रतीतानि साधनो- पालम्भहेतूनां प्रमाणानामङ्गभाव भजन्त इति पारम्पर्येण छलादीनां तहेतुत्वम् ॥ "स प्रतिपक्षस्थापनाहीनो वितण्डा" (१.२.३)। १. 'ह इति यावत् । ग, च. पाठः. २. 'येव पच. पाठ', ·अनुमानपरिच्छेदः । इति । स वादो जल्पश्च । प्रतिपक्षः स्थाप्यते यया सा प्रतिपक्षस्थापना । तया हीनो वितण्डेति, न पुनः प्रति- पक्ष एव नास्तीत्यर्थः । एवञ्च वीतरागवितण्डा विजिगीपुवि- तण्डेति द्विविधा वितण्डा । एतच्च "तं प्रतिपक्षहीनमपि वा कुर्यात्" इत्यादिसूत्रेणापि सूचितम् ॥ अज्ञातस्वरूपाणा छलादीना न साधनोपालम्भहेतुत्वं नापि स्ववाक्ये परिवर्जन परवाक्यपद्भावनं वा कतुं शक्यमिति तेपा लक्षणमाह - "वचन विधातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलम्” (१.२.१०)॥ इति। अर्थस्य विरुद्धत्वेन कल्पनमविकल्पः, तस्यो- पपत्तिः सम्भवः, तया वचनस्य विघातो दूपणं यत् तच्छ- लम् । उदाहरणं तु विशेपलक्षणे भविष्यति ॥ विभागमा "तत् त्रिविधं वाक्छलं सामान्यच्छलमुपचारच्छलं चेति" (१. २. ११) । त्रैविध्यं लक्षणविध्यात् ॥ अतस्तदाह "अविशेयाभिहितेथे वक्तुरभिप्रायादर्थान्तरक- ल्पना बाक्छलम्" (१. २. १२)। इति । अनेकार्थाभिधायि पदं वाक्यं चात्राविशेषः। तस्यार्थाभिधानाय प्रयोग एवं उपचारादविशेषाभिहितेऽर्थ इत्युक्तः । नार्थपरिज्ञाने छलस्य प्रसङ्ग । नवसायादिस्तु न १. 'पु दोपोना' प. च. पाठः. २. 'माघ. पाठः.

·सन्यास्ये न्यायसारे वक्तुरभिमेत इत्युपचारोऽत्राश्रितः । तस्मिन् सति वक्तुरभि- प्रायादन्तरकल्पना यत्र वचनविधाते निमित्तं, तद् वाक्- छलं, वानिमित्तत्वात् । यद्यपि सर्वमपि छलं वानिमित्तं, तथाप्यन्यत्र सामान्योपचारयोः प्रधानत्वात् ताम्यां व्यप- देशः ॥ उदाहरणमाह नवकम्बलोऽयं माणवकः इत्युक्त छलवाद्याह कुतोऽस्य नव कम्बला इति ॥ नूतनकम्बलत्वं वक्तुर्विवक्षितम् । प्रतिवादी तु नव- सङ्ख्याककम्बलत्वं विवक्षितमित्यध्यारोप्यासम्भवेन दूपयति ॥ तस्य परिहारमाह - तस्याप्रतिपत्तिलक्षणं निग्रहस्थानं वाच्यं, नवः फम्बलोऽस्येति वक्तुरभिप्रायापरिज्ञानात् ॥ इति ॥ अथवाभिप्राय जानाति, तत्राह उत्तरापरिज्ञानाद्वा ॥ इति । अप्रतिपचिलक्षणं निग्रहस्थानं घाच्यमित्यनु- वर्तते । सत्यम् । सिई साध्यते इत्याद्युत्तरापरिक्षानात् ।। दूबणान्नरमाह विप्रतिपत्ति विपरीतपरिज्ञानादिति ॥ इति । विपरीतस्य वयतुरभिप्रायादन्यार्थस्य नवसं- ख्याभिसन्वित्वस्य परिज्ञानात् ॥ १. 'सिदसाच्यतेयुत्त' स. पाठ..

·अनुमानपरिच्छेदः। ६३ "सम्भवतोऽर्थस्यातिसामान्ययोगादसम्भूतार्थ- कल्पना सामान्यच्छलम" (१. २. १३) । इति । यस्य ब्राह्मणादेश्चतुवंदाभिज्ञत्वलक्षणो धर्मः प्रायेण सम्भवति , स सम्भवच्छब्देनोक्तः । तस्यातिव्यापि सामान्यमतिसामान्यम् । तेन योगादसम्भूतार्थकल्पना यत्र वचनविघाते निमित्तं, तत् सामान्यनिमित्तत्वात् सामान्य- अत्रोदाहरणमाह - अहोनुखल्वयं ब्राह्मणश्चतुर्वेदाभिज्ञ इत्युक्ते केन- चिन्न्यायवाद्याह-मत्राश्चर्य, सम्भवति हिवा. ह्मणे चतुर्वेदाभिज्ञत्वमिति । अत्र छलवाद्याह-न, मात्येनानेकौन्तिकत्वात् ।। इति । चतुर्वेदाभिज्ञत्वे ब्राह्मणत्वं लिङ्गं विवक्षित- मिति मत्वानेनानैकान्तो दर्शितः ।। परिहरति- तस्यापि पूर्ववन्निग्रहस्थानम् ॥ इति। अप्रतिपचिलक्षणमभिप्रायापरिज्ञानादुचरापरि- ज्ञानाद् वा । विप्रतिपत्तिश्च, विपरीतस्य हेतुत्वस्य परिज्ञाना- दिति ॥ चोदयति- कस्सात् ॥ - . १. 'कान्त्यात्' ग, घ, पाठः. २. 'न्या' प.च. पाठ:.

·- सव्याख्ये न्यायसारे इति ॥ परिहरति हेतुत्वेनाविवक्षितत्वात् । किन्तर्हि, ब्राह्मणत्वे सति चतुर्वेदाभिज्ञत्वमाश्चर्यकारणं न भवतीत्यभिप्रायः। सुक्षेत्रे शालिसम्पत्तिवत् ।। इति । क्षचियादावेवाभर्यकारणम् । विद्याचारस- मन्नः पुनाह्मण इति सर्वापि ब्राह्मणजातिः स्तूयते तत्र श्रद्धोत्पादनार्थमवज्ञापरिहारार्थ चेत्यर्थः ॥ उपचारप्रयोगे मुख्यार्थकल्पनया प्रतिषेध उप- चारच्छलम् । मञ्चाः कौशन्तीत्युक्ते छलवाद्याह: रुपाः क्रोशन्ति न मञ्चाः, तेपामवेतनत्वादिति ॥ इति । क्षेत्रे पक्ष्यादिभ्यः शाल्यादिपरिरक्षणार्थ कृतः काष्ठसशयश्चतुःस्तम्भरूपो मञ्चः ॥ तत्र छलवादिनो दूपणमाह तस्यापि पूर्ववन्निग्रहस्थानम् , उभयथापि लोके शास्त्रे च शब्दप्रयोगदर्शनादिति ।। पराभिप्रायापरिज्ञानादुत्तरापरिज्ञानाद् वा अप्रति- पत्तिलक्षणं निग्रहस्थानम् । विप्रतिपचिळ परेणाविवक्षितस्य मुख्यार्थत्य स्वीकारेण दूषणात् । तरमादुभयापि मुख्य- प्रकारेण गौणप्रकारेणापि लोके शास्त्रे च प्रयोगदर्शनात् । अतो गौणशब्दप्रयोगे परेण कृते मुख्यार्थस्य निषेधः स्वम- नीपिकानिधो न परोपालम्भ इति ॥ १. मु', २. 'प्रतिषेधोऽसौ न' ग. पाठः, ·६६ सव्यास्ये न्यायसारे इति । साधर्म्यवैधाभ्यामन्वयव्यतिरेकाभ्यामुपसं. हारे । साध्यस्येति शेपः। तद्धर्मस्य साध्यधर्मत्यानित्सत्वादेः। विपर्ययो नित्यत्वादिः । तस्योपपत्तिः सिद्धिः। तदर्थ, तधर्म- विपर्ययोपपत्तेरिति तादर्थे पष्ठीविधानात् । माधयंवैधाभ्या- मेव च क्रियमाणौ प्रसङ्गौ साधर्म्यवैधर्म्यसमौ ॥ अनयोरुदाहरणमाह - यथा अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद् घटवदित्युक्ते जातिवाद्याह - यद्यनित्यघटसाधात् कृतकत्वाद- नित्य इप्यते, तर्हि नित्याकाशसाधादमूर्तत्वान्नित्यः प्राप्नोति। यदि च नित्याकाशवेधात् कृतकत्यादनित्य इप्यते, घटाद्यनित्यवैधादमूर्तत्वात् सहि नित्यः प्रा. नोति, विशेपाभावादिति अनयोरुत्तरम् ॥ इति । अत्रैवं विकल्पः---- अमूर्तत्वं यथा नित्यत्व- साधनं न भवति तथा सर्वमपि साधर्म्य वैधयं च साध्य- साधकं न भवतीत्युच्यते, किं वा कृतफलवत् सर्वमपि सा. धयं वैधयं च सांध्यसाधकं स्यादिति । आये पक्षे जाते- रनुत्यानं, तस्या अपि साधाद् वैधाद्वा समुत्थानात् ।। द्वितीये पक्ष परिहारमाह - अविनाभाविनः साधर्म्यस्य वैधय॑स्य च हेतु- त्याभ्युपगमादप्रसङ्गो धूमादिवत् ॥ इति । यथा अग्निमत्साधादनग्निमद्वैधादविना- भूताद् धूमादेवानिमत्त्वमेव सिध्यति, न पुनरनिमत्साधर्म्य- १. 'दनि' ग. पाठः. . २. 'साध' घ. पाठ..

·इति । दृष्टान्तात् मनामान गाय गन्दादाननिष्ट- स्याविद्यमानस्य धर्मस्य सारयावादः प्रम पाणापायमान अनुमानपरिच्छेद । ६७ मात्रादनमिम<धर्म्यमात्रादेकप्रदेशत्ववृक्षत्वादेरग्निमत्त्वं सि- ध्यति तथानेत्यर्थः । अविनाभाविन इत्यनेन पदेन विशेष- भावोऽसिद्ध इति सूचयति ॥ "साध्यदृष्टान्तयोधर्मविकल्पादुभयसाध्यत्वाच्चो- स्कापकर्षविकल्पसाध्यसमाः" (५. १.४) । इति । साध्योऽत्र पक्षो विवक्षितः। साध्यदृष्टान्तयोः धर्मविकल्पादुत्कापकर्षविकल्पसमाः। उभयसाध्यत्वाच सा- ध्यसम इति सम्बन्धः । उत्कर्पापकर्पविकल्पशब्देषु भावे घञ् । साध्यशब्दे तु भावे कृत्यः । तदयमर्थः पक्षदृष्टा- न्तयोधर्मस्य विकरपाद् वैचित्र्याद् यदोकर्प प्रसञ्जयति, तदोत्कर्पसमः । यदा चापकर्प, तदापकर्पसमः । यदा साध्य- दृष्टान्तयोर्धर्मस्य मूर्तत्वामूर्तत्वादेविकरपान्नित्यत्वानित्यवीर- कल्पं प्रसज्जयति, तदा विक पसमः। यदा च सा दृष्टान्तयो- धर्मस्य विकरपादुभयस्य सा यत्वमपि प्रसमेतेत्यभिधाय, ततो दृष्टान्तस्य साध्यत्वे को हेतुः को वा दृष्टान्त इति प्रस जयति, तदा स प्रसङ्गः साध्यसमः । उभयसाध्यत्वाचेति चकारेण हि घर्मिविकरपः समुच्चीयते । हेतुहेतुमद्भावेन च सम्बन्धः॥ सून विवृणोति- साध्ये दृष्टान्तादनिष्टधर्मप्रसङ्ग उत्कर्षसमः ॥ उत्कर्पसमः ॥ १. 'तथा सा' ७.च. पाट । - ·सव्याख्ये न्यायसारे इष्टधर्मनिवृत्तिरपकर्पसमः ॥ इति । परेणापाद्यमानेति शेपः ॥ अनयो स्वरूपमाह- यदि कृतकत्वाद् घटवदनित्यः शब्दः, तदा घटवदेव सावयवः स्यात् । अथ नैवम् , अनित्योऽपि तर्हि न स्याद् अविशेषात् । अनावणो घटो दृष्टः । शब्दोऽपि श्रावणो न स्यादविशेपात् ॥ इति । स्पष्टम् ॥ अथ विकल्पसमः। कृतकस्वाविशेषेऽपि यथा मूर्त- वामूर्तत्वादिधर्मविकल्पः, तथा नित्यत्वानित्यत्वविक- ल्पोऽपि स्यादविशेषात् ॥ इति । साध्यदृष्टान्तयोः शब्दघटयोरिति वाक्य- शेपः॥ अथ साध्यसमः। यदि कृतकत्वादुभयोरनित्यत्वं, तर्हि साध्यत्वमुभयोरपि स्यात् । न वा कस्यचिदविशे- पादिति ॥ ततश्च दृष्टान्तस्य साध्यत्वे को हेतुः, को वा दृष्टान्त इति प्रसङ्गः साध्यसम इति भावः ।। एतेपामुत्तरं--- "किंचित्ताधादुपसंहारसिद्धे- धादप्रतिषेधः" (५. १. ५)॥ इति । किश्चित्साधाद् ईपत्ताधात् । उपसंहियते यस्मिन् स उपसंहारो दृष्टान्तः । तरप सिधात सर्व- था साधादापाद्यमानादप्रतिषेधः । साध्यस्येति शेषः ।

·अनुमानपरिच्छेदः। अथवा, किञ्चित्साधर्यादविनाभूतात् कृतकत्वादिलक्षणात् । उपसंहियत इत्युपसंहारः साध्यम् । तस्यैव सिधाद- विनाभावशून्यादप्रतिषेधः साध्यस्य । सूत्रार्थ संक्षेपगाह - किञ्चित्साधाद धूमवत्त्वादिलक्षणात् साध्यह. टान्तयोर्धर्मविकल्पेऽपि व्यवस्था दृष्टा । तदपलापे लो. कादिविरोधः सर्वानुमानाप्रामाण्यप्रसङ्गश्चेति ॥ इति । व्यवस्था बारेमत्त्वस्यैव सिदिष्टा । न पुनः सर्वस्यापि दृष्टान्तधर्मस्य सिद्धिः । नापि तदसिद्धौ यद्विम- त्त्वस्याप्यसिद्धिरिति । 1 जात्यन्तरमाह- "प्राप्य साध्यमप्राप्य वा हेतोः प्राप्त्या अवि- शिष्टत्वादप्राप्त्या असाधकत्वाच्च प्राप्त्यप्राप्तिसमा” (५. इति । साध्यं ज्ञाप्यं शब्दादिकार्य च । तहिपयं ज्ञानम् । हेतोरित्यस्यानन्तरं साधकत्वमङ्गीक्रियत इत्यध्या- हारः । विकल्परत्वयं जात्युत्थाननिदाननिरूपणार्थः प्राप्त्या अविशिष्टत्वाद् अप्राप्त्या असाधकत्वाश्चेति । अत्र हेतुरसा- धक इति । यो प्रतिषेध, तावित्यध्याहारः ॥ सूत्रार्थमाह- यद्ययं हेतुः प्राप्य साध्यं साधये, उभयोः प्रा. प्त्यविशिष्टत्वादगुल्योरिव किं कस्य साधनं साध्य वा। १. 'रः। सूत्रा' ग. प. पाठः.

·सव्याख्ये न्यायसारे इति । प्राप्तिः संयोगादिरूपा। तस्या अविशिष्टत्वं साधारणत्यम् । तया वा अविशिष्टत्वं विद्यमानत्वम् । तस्मा- दप्राप्य साधकं नास्ति ॥ काष्ठादमिवदिति ॥ इति । नहि काष्ठममाप्य वह्निर्दहति प्रकाशयति बे- त्यर्थः॥ - २ । परिहरति- "घटादिनिप्पत्तिदर्शनात् पीडने चाभिचारा- दप्रतिषेधः” (५.१.८)॥ इति । निष्पत्तिरुत्पत्तिइतिश्च । पीडन इति निमित्त- सप्तमी । पीडनार्थमभिचारदर्शनादित्यर्थः । प्राप्त्यविशेपेऽपि कुलालादिभिर्मपिण्ड एव घटीक्रियमाणः प्रदीपादिना च प्रकाश्यमानो दृश्यते, न पुनविपर्ययः । तथानेत्यर्थः तथा अप्राप्त्यविशेपेऽप्यभिचारकर्मणा पीडनं शत्रोः कुर्वन् दृश्यते, न विपर्ययः । तस्माद्भयथापि हेतुत्वोपपत्तेरयुक्तः प्रतिषेधः॥ सूत्रस्य तात्पर्यायमाह - प्राप्त्यप्राप्त्यविशेपेऽपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एव चते साध्यसाधनत्यादयो धर्मा दृष्टाः । ते निराकर्तुम- शक्याः, सर्वप्रमाणविरोधादिति ॥ इति । किञ्चायं प्रसङ्गोऽपि हेतुं प्रातः प्रतिषेधत्य- १. 'म् । प्रतियोगितया', २. 'चिराति' इ. पाठः. " ·अनुमानपरिच्छेदः। प्राप्तो वेत्यादिदोषः समानः । ततः स्वेनैव स्वस्य दुष्टत्वे हेतुरदुष्ट एव ॥ जात्यन्तरमाह "प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः” (५. १. १२)॥ इति ॥ सोदाहरणमस्यार्थमाह अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्युक्ते प्रागुत्पत्तेरनि- त्यत्वकारणं नास्तीति नित्यः प्रसक्तः । तस्योत्पत्तिरनु- पपन्नेति ॥ इति । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमः ॥ परिहरति- "तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेरप्रतिषेधः" (५. १. १३)॥ इति । उत्पन्नस्य शब्दस्य तथाभावादुत्पत्तिसम्भवात् कारणोपपत्चेरनित्यत्वसाधकहेतूपपत्तेरप्रतिषेधः । अन्यथा प्र- तिवादिवचनात् प्रागदुष्टो हेतुः, हेतावदुष्टे दूषणानुपपत्तिरिति जातिप्रयोगव्याघातः॥ तात्पर्यार्थमाह- अनुत्पन्नः शब्द एव नास्ति । कस्य नित्यत्वादि- धर्मश्चिन्त्यते ॥ इति । आदिशब्दादनित्यत्वपरिग्रहः ॥ १,२. '' च, पाठः. ३. 'तुरदृष्टे' ग, द. पाठः, 'स्यासत्त्वम् ।।' ग. पाठः. ४.

·७० सव्याख्ये न्यायसारे इति । प्राप्तिः संयोगादिरूपा । तस्या अविशिष्टत्वं साधारणत्वम् । तया वा अविशिष्टत्वं विद्यमानत्वम् । तस्मा- दप्राप्य साधकं नास्ति ॥ काष्ठादग्निवदिति ॥ इति । नहि काष्ठमप्राप्य वहिदहति प्रकाशयति वे- त्यर्थः ।। २ परिहरति- "घटादिनिष्पत्तिदर्शनात् पौडने चाभिचारा- प्रतिषेधः” (५.१.८)॥ इति । निष्पत्तिरुत्पत्तितिश्च । पीडन इति निमित्त- सप्तमी । पीडनार्थमभिचारदर्शनादित्यर्थः । प्राप्त्यविशेपेऽपि कुलालादिभिर्मपिण्ड एवं घटीक्रियमाणः प्रदीपादिना च प्रकाश्यमानो दृश्यते, न पुनर्विपर्ययः । तथात्रेत्यर्थः । तथा अप्राप्त्यविशेपेऽप्यभिचारकर्मणा पीडनं शत्रोः कुर्वन् दृश्यते, न विपर्ययः । तरमादुभयथापि हेतुत्वोपपत्तेरयुक्तः प्रतिषेधः॥ स्त्रस्य तात्पर्यार्थमाह - प्राप्त्यप्राप्त्यविशेपेऽपि प्रतिनियतार्थवृत्तय एव चेते साध्यसाधनस्वादयो धर्मा दृष्टाः । ते निराकर्तुम- शम्याः, सर्वप्रमाणविरोधादिति ॥ इति । किञ्चार्य प्रसङ्गोऽपि हेतुं प्राप्तः प्रतिपेपत्य- । १. 'म् । प्रतियोगितया', २, 'चिराप्तिर्ग' इ. पाठ, ·- अनुमानपरिच्छेदः । ७१ प्राप्तो वेत्यादिदोपः समानः । ततः स्वेनैव स्वस्य दुष्टत्वे हेतुर?ष्ट एव ॥ जात्यन्तरमाह- "प्रागुत्पत्तेः कारणाभावादनुत्पत्तिसमः" (५. १. १२)॥ इति ॥ सोदाहरणमस्यामाह - अनित्यः शब्दः कार्यत्वादित्युक्त प्रायत्पत्तेरनि- त्यत्वकारणं नास्तीति नित्यः प्रसक्तः । तस्योत्पत्तिरनु- पपन्नेति ॥ इति । अनुत्पत्त्या प्रत्यवस्थानमनुत्पत्तिसमः ॥ परिहरति- "तथाभावादुत्पन्नस्य कारणोपपत्तेरप्रतिषेधः” (५. १. १३)॥ इति । उत्पन्नस्य शब्दस्य तथाभावादुत्पत्तिसम्भवात् कारणोपपत्तेरनित्यत्वसाधकहेतूपपत्तेरप्रतिषेधः । अन्यथा प्र- तिवादिवचनात् प्रागदुष्टो हेतुः, हेतावदुष्टे दूषणानुपपत्तिरिति जातिप्रयोगव्याघातः ॥ तात्पर्यार्थमाह- अनुत्पन्नः शब्द एव नास्ति । कस्य नित्यत्वादि- धर्मश्चिन्त्यते ॥ इति । आदिशब्दादनित्सत्वपरिग्रहः ॥ १,२. '' च. पाठः. ३. 'तुरदृष्टे ग. द. पाठः. 'स्पासत्त्वम् ।।' ग. पाठः ४.

·७२ . सध्याल्ये न्यायसारे जात्यन्तरमाह "काल्यासिद्धेहेतोरहेतुसमः" (५. १. १८)॥ इति । त्रैकाल्ये असिद्धिरिति विग्रहः ॥ एतदेच विवृणोति-~- यदि पूर्व साधनम् , असति साध्ये कस्य साध- नम् । अथ पश्चात्, अविद्यमानं कथं साधनम् । अथ युगपत्, किं कस्य साधनं साध्यं वा । योस्तुल्य- कालस्वादिति ॥ इति । अविद्यमानामिति । साध्यकाले इति शेपः । हेतोरहेतुलापादनाय प्रतिषेधोऽहेतुसमः । परिहरति- "न । हेतुतः साध्यसिद्धेः" (५. १. १९) ।। इति । साध्यस्य कार्यस्य ज्ञाप्यस्य च । हेतुत एवं सिद्धेयत्पत्तेईप्तेश्च लोके शास्त्रे च दर्शनाद् अयुक्तः प्रति पेघः। यादे पुनहेतुतः साध्यसिद्धिर्नाङ्गीकियते, तदा प्रवृत्ति- निवृतिभ्यामपि कस्यचिदर्थस्यासाधनात तयोर्वेयर्यप्रसङ्गः।। एतदेवाह- प्रवृरयादिविरोधः सूत्रार्थः । इति ॥ इतो कारण हेतुपनिषा नोपान इत्यार "प्रतिषेधानुपपत्तिश्च काल्यासिद्धेः" (५.१.२०)॥ इति । योऽयं परेण प्रतिपेयः क्रियते, स किं.प्रतिपेप्यात् पूर्वम् , रत पगाद, अय युगपत् । यदि पूर्यम् , असति १. 'ग, :. .. - ·अनुमानपरिच्छेदः। ७३ प्रतिपेध्ये कस्यायं प्रतिषेधः स्यात् । अथ पश्चात् , असति प्रतिपेधे कथं प्रतिषेध्यम् । युगपञ्चेत् , सव्येतरविपाणयो- रिव किं कस्य प्रतिषेधकं प्रतिषेध्यं वा स्याद् , एककालखा- विशेपात् ।। नन्वेवमस्यापि प्रतिपेवस्य काल्यासिद्धिरिति दूषणे सत्यनवस्थायां कस्यापि सिद्धिर्न स्यादित्याशङ्कयाह- स्ववचनेनैव प्रतिपेधासिद्धौ हेतुसिद्धिरिति सू- त्रार्थः॥ इति । वरूपनाशकत्वादयं दोप एव न भवतीति भावः । एतेन सर्वोऽप्ययं साधर्म्यवैधादिजातिप्रयोगः स्व- रूपमपि व्याप्नोति । तच्च शिप्यरूहनीयमिति सूचयति ॥ जात्यन्तरमाह "एकधर्मोपपत्तेरविशेपे सर्वाविशेषप्रसङ्गात् स- द्भावोपपत्तेरविशेषसमः". (५.१.२३)॥ इति ॥ एतद् विवृणोति- यदि घटशब्दयोरेकैधर्मवस्य कार्यत्वस्योपपत्तेर- नित्यत्वेनाविशेप इप्यते, सर्वभावानां तर्हि सद्भावोप- पत्तेरविशेषः प्रसज्यत इति ॥ इति । अविशेपार्थः प्रसङ्गोऽविशेषसमः ॥ परिहरति- तत्रेदमुच्यते-सर्वथा अविशेपे प्रत्यक्षादिवि. रोधः। अनित्यत्वेनाविशेपेऽनुमानागमविरोधः । केन- चिदविशेष प्रमेयत्वादिना सिद्धसाधनमिति ।। १. 'दे' रु. पाठः, २. 'कस्य' ग. पाठः. - ·सव्याख्ये न्यायसारे इति । सर्वथा अविशेष प्रतिषेधानुपपत्तिश्च, प्रतिषे- ध्यप्रतिपेधकभेदासिद्धेरित्यूह्यम् | आत्मादिनित्यः, अनादि- वस्तुत्वात् । यन्नित्यं न भवति तदनादिवस्तु न भवति यथा घटादीत्यनुमानम्। 'अविनाशी वा अरे अयमात्मे त्यागमः । ताभ्यां विरोधः॥ , जात्यन्तरमाह "निर्दिष्टकारणाभावेऽप्युपलम्भादुपलब्धिसमः" (५. १. २७)॥ इति । हेतुरयुक्त इति प्रतिपेघ इति शेपः॥ सूत्र विवृणोति - पृथिव्यादिषु कार्यत्वसिद्धये निर्दिष्टस्य सावय- यत्वस्याभावेऽपि बुद्धपादो कार्यत्वमुपलब्धमित्यतोऽप्र- योजकोऽयं हेतुः॥ इति । उपलब्ध्या प्रनिषेध उपलब्धिसम इत्यर्थः ॥ परिहाति- सपक्षेकदेशस्यापि धूमादेर्गमकत्वदर्शनादप्रति- - पेधः॥ इति । सपक्षकदेशे वर्तमानो हेतुरन सपक्षकदेश इत्युक्तः, उपचाराद्, मन्चशब्देन पुरुपवत्। सपक्षस्यैकदेशो यस्यासी सपक्षकदेश इति भिन्नाधिकरणो वा बहुव्रीहिः । अथ सपक्षव्यापके हेत्वन्तरे मत्यव्यापकस्याप्रयोजकत्वं, नौ- व्यापकमात्रस्य धुमादेः । इह लभूत्यामादित्यस्य सपक्षव्या. पकस्य प्रयोजस्त्यात् सावयवत्तमप्रयोजकमिति । तदप्ययु. १. गमवाद', २. 'न' ग. पाया.

·अनुमानपरिच्छेदः। क्तम् । द्रव्यत्वसाधने सपक्षव्यापकस्य गुणवत्त्वस्य समवा- यिकारणत्वस्य वा सद्भावेऽपि वायोः क्रियावत्त्वादेव द्रव्यत्व- सिद्धः। नापि कार्यत्वे अभूत्वाभावित्वं प्रयोजकमिव वाच्यं, तयोः पर्यायत्वात् ॥ इदानीमाशकापूर्वकं सूत्रोक्तं परिहारमाह - कथं तर्हि बुद्धयादेः कार्यत्वसिद्धिरित्यत आह- "कारणान्तरादपि तद्धर्मोपपत्तेरप्रतिषेधः” (५. १. २८)।। इति ।। - तद् व्याचष्टे- प्रमाणान्तरादपि कार्यत्वसिद्धेरित्यर्थः । इति । यथा धूमाभावेऽप्ययोगोलकादौ प्रमाणान्तरा- दग्निसिद्धिस्तथेत्यर्थः॥ प्रमाणान्तरमेव दर्शयति- प्रमाणं चानुपलब्धिकारणेष्वसत्सु प्रागचं चा- नुपलम्भादिति॥ इति । तथाहि बुद्धयादिकं कार्यम् , उपलब्धिकारणेष्व- सत्सु प्रागूध्वं चानुपलभ्यमानत्वाद् घटादिवत् । येष्वाचरणा- दिपु सत्सु बुद्धिघटादयो विद्यमाना अपि नोपलभ्यन्ते, ता- न्यनुपलब्धिकारणादीन्युच्यन्ते । अस्मिन्ननुमाने जात्यन्तरं सौत्रं दर्शयाते- "तदनुपलब्धेरनुपलम्भादभावसिद्धौ तद्विपरी- तोपपत्तेरनुपलब्धिसमः” (५. १. २९) ॥ १. 'भ्यमानत्वाद् घटवदि' ग. घ. पाठः. - .

·सव्याख्य न्यायसारे इति । तद्विपरीतोपपत्तेरित्यस्मादसिद्धो हेतुरिति प्रति- धि इत्यध्याहारः॥ - सूत्र च्याचष्टे- तस्य बुद्धयादिकार्यत्वस्यानुपलब्धेरनुपलम्भाद- भावसिद्धावनुपलब्धिविपरीतोपलब्ध्युपपत्तेः प्रागूलम- पि बुद्धयादेः सद्भावः सेत्स्यतीत्यभिप्रायः ॥ इति । अनुपलब्ध्या प्रत्यवस्थानमनुपलब्धिसम इति । उपलभ्यमानले चोपलव्धिरेव स्यान्नानुपलब्धिरिति परम्योचरमाह- "अनुपलम्भात्मकत्वादनुपलब्धेरहेतुः" (५.१.३०)। इति । अनुपलब्धेरनुपलम्भारभक्त्वादनुपलम्भरूपेण प्रतीयमानत्वादहेतुः । बुद्धयाउनुपलब्धेरभावसाधिकाया अनु- पलब्धेः स्वयमविद्यमानत्वादिति भावः॥ अमुमेवार्थमाह नास्तीति ज्ञानमनुपलब्धिः । सा तत्स्वभारतया प्रत्यात्मरेद्या । अतस्तदनुपलब्धिरसिद्धेत्यभिप्रायः ।। इति। यदाप्युपरन्ध्यभागोऽनुपलब्धिः, तदापि तस्याः प्रत्यात्मयत्वादनुपरधेरनुपलव्वरसिदा । तथाहि-शा- लनानं मम पू नास्ति, इदानी वा नास्ति, शास्त्रज्ञान मयि १, रियाग पाठ ३. कम पानुनीभरित्यर्थ ॥ अमु' ग पाट २ मम्बर सच पाट ·अनुमानपरिच्छेदः। नोपलभ्यते इत्यनुपलब्धिरूपेण ज्ञायत एव । एतेनोपलभ्यमा- नत्वादुपलब्धिः स्यादित्येतत् प्रत्युक्तम् । विधिमुखेनोपलब्धि- यथा प्रतीयते तथानुपलब्धेः प्रतीत्यभावात् । किञ्च परवच- नस्य स्वरूपाप्रतिषेधात्मकत्वे हेतुरप्रतिपिद्धः स्यात् । स्वरूप- प्रतिपेधकत्वे वा स्वयमेव न स्यादित्यलम् ॥ "नित्यमनित्यभावादनित्ये नित्यत्वोपपत्तनित्य- समः" (५.१.३५)॥ इति ॥ अस्यार्थमाह - अनित्यत्वधर्मस्य नित्यं सर्वदा सद्भावाद धर्मि- णोऽपि शब्दस्य सर्वदा सद्भावप्रसङ्गः । अथानित्यत्वं सर्वदा नास्ति, तथाप्यनित्यत्वाभावान्नित्यः शब्द इति ॥ इति । धर्मिणोऽपि शब्दस्य सर्वदा सद्भाव इति । भिणमन्तरेण धर्मस्यावस्थानायोगादिति भावः । नित्यत्वरय प्रसङ्गो नित्यसमः॥ परिहरति- अनित्यत्वस्य सदाभ्युपगमान्नित्यत्वविरोधः। अनभ्युपगमे चासिद्धो हेतुः ॥ इति । नित्यमनित्यत्वस्य भावादित्ययमसिद्ध इ- त्यर्थः ॥ १. 'लेनापतिपेयात्मस्ले है। ड. पाठः, ·सव्याख्ये न्यायसारे यत् धर्मस्यावस्थानान् घर्मिणोऽप्यवस्थानप्रसङ्ग इति दूपणं, तत्राह- प्रध्वंसश्चानित्यत्वम् । नच तस्मिन् सति शब्द- सद्भाव इति ॥ भावात्मको हि धर्मों निराश्रयो न सम्भवति, न त्वभा- वात्मक इति भावः ॥ ननु सूत्रकारोक्तानामनुक्तानां च जातीनामन्यासां विद्यमानानामिह कस्सादनभिधानमित्याशश्याह - एतेनान्यत्वस्यात्मनोऽनन्यत्वादन्यत्वं नास्ति इ. त्यादीन्यसदुत्तराणि प्रत्युक्तानि ॥ इति । एतेन कतिपयजातीनां स्वरूपदर्शनपरिहारा- भिधानेन । प्रत्युक्तानि तत्समा न्यायतयेति भावः । यदि- दमन्यदित्युच्यते तत् स्वरूपादन्यद् , उतानन्यत् । यदि स्वरूपादन्यत् , तदात्महीनादसदेव स्यात् । अथानन्यत्, तदाप्यनन्यवादेवान्यन्न भवतीत्यन्यताया अमान इति इय. मनन्यसमा जातिः॥ फथमियं निराहनेत्यवाह - निमित्तान्तरात् संज्ञान्तरे योज्यमानेऽप्यर्थतथा- भावस्य निराकर्तुमशक्यत्यात् ॥ इति । निमित्तान्तरात् स्वरूपापेक्षया भेदाभावलक्ष- णात् । संज्ञान्तरऽनन्यशब्दे योग्यमाने परणापाद्यमानेऽप्यर्थ- तथाभावस्य यस्त्वन्तरापेक्षयान्यशब्दवाच्यत्वस्य निराकर्नु मशक्यत्यात । यदि या घटादी निमित्तान्तरात् पदार्थान्त. १. 'नन', २. 'मा' ग. पार, ·७९ अनुमानपरिच्छेदः । रापेक्षया भेदलक्षणात् संज्ञान्तरेऽन्यशब्दे योज्यमानेऽर्थत- थाभावस्य स्वरूपापेक्षया भेदशून्यत्वेनानन्यशब्दवाच्यत्वस्य निराकर्तुमशक्यत्वात् पुत्रादिवदित्यर्थः ॥ ननु तथापि वचनप्रवृत्त्या संग्रहे जात्यन्तराणि सर्वाणि कमान्नोक्तानी- त्यत आह आनन्त्यान सर्वाणि जात्युत्तराण्युदाहर्तुं श- क्यन्ते, सूत्राणामप्युदाहरणार्थत्वादिति ।। इति । सूत्राणामुदाहरणार्थत्वं चतुर्विशतिजातिव्यति- रिक्तजात्यन्तरेणाप्यनन्यसमादिना स्थानान्तरे सूत्रकारेण प्रत्यवस्थानकरणाद् विज्ञायते ॥ उपसंहरति- उक्ता जातिभेदाः॥ इति ॥ अथेदानीं निग्रहस्थानान्युच्यन्ते । तान्यपि वि- प्रतिपत्त्यप्रतिपत्त्योर्विकल्पोनन्त्यादसङ्ख्यातानीत्यतः संक्षेपतो व्युत्पाद्यन्ते ॥ इति । सूत्रोक्तानि द्वाविंशतिर्निग्रहस्थानान्येव लक्ष- णोदाहरणाभ्यां प्रदर्यन्त इत्यर्थः ।। तथाच सूत्रम् "प्रतिज्ञाहानिः प्रतिज्ञान्तरं प्रतिज्ञाविरोधःप्र. तिज्ञासन्न्यासो हेत्वन्तरमर्थान्तरं निरर्थकमविज्ञातार्थ- १. 'साद' ख. ङ, पाठः, ·८० सध्यास्ये न्यायसारे मपार्थक्रमप्राप्तकालं न्यूनमधिकं पुनरुक्तमननुभाषण: मज्ञानमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणं निरनुयोज्यानुयोगोऽपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रह- स्थानानि' (५.२.१) इति ॥ सूत्रे वाक्यात्मकानामपि कियतां विप्रतिपत्त्यप्रति- पचिसूचकत्लेन पराजयनिमित्चत्वान्निग्रहस्थानत्वमुक्तम् । अ- समासकरणमन्योन्यनिरपेक्षाणामेवैषां स्वकार्यकरणसामर्थ्य- प्रकटनार्थम् ॥ सूत्रमेण लक्षणमाह - "साध्ये प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञा प्रतिज्ञाहानिः" (५.२.२)॥ अम्या उदाहरणमाह यदि कृतकस्वादनित्यः शब्ट इप्यते, त काश- पदमूर्तत्वान्नित्यः किं नेप्यते इति प्रतिवादिनोक्त वायाह-भवतु किं नो वाध्यते इति । तस्य नित्य- स्वाभ्युपगमेनानित्यत्वप्रतिज्ञा होयेत इत्यतः प्रतिज्ञा- हानि म निग्रहस्थानं भरति इति ॥ उपलक्षणमेतत् । तेन हेतुहान्यादीनामपि सष्ट्रहः । तथाहि-अनित्यः शब्दः प्रमेयत्वादित्यस्य हेतोरन कान्ति. पत्वेन निषेधे कृते, सत्यम् , अस्तु नहिं कृतमत्यादिति जपतो तुहानिः। अनिन्ये याचनसे कार्यत्वादिन्यम्य भागा- निरया प्रनिग्य वागेर तर्हि पक्षीनियत इति वदनः पक्ष १. पा.. - .

·. अनुमानपरिच्छेदः । ८१ हानिः । एवं प्रतिज्ञाविशेपणहान्यादयोऽस्माभिर्भूपणभूपणे- ऽभिहितास्तत्रैव ज्ञातव्याः॥ "प्रतिज्ञातार्थप्रतिपेधे धर्मविकल्पात् तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरम्" (५. २. ३)॥ इति ।। लक्षणसूत्रमुदाहरणप्रदर्शनद्वारेण व्याचष्टे -- सर्वमनित्यं सत्त्वादित्यत्र दृष्टान्ताभावेन प्रति- ज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मो विवादास्पदीभूतत्वादिलक्षणः । तस्य विकल्पः प्रतिज्ञातार्थविशेषणत्वेन योजनम् । त- दर्थ इति प्रतिषेधनिवृत्त्यर्थः, यथा मशकाओं धूम इति निर्देशः । विवादास्पदीभूतं सर्वमनित्यमित्येतत् प्रति- शान्तरं निग्रहस्थानं हेत्वन्तरवदिति ॥ दृष्टान्ताभावेन असाधारणत्वेनेत्यर्थः । प्रतिषेधनिवृ- त्यर्थ इति । एतेन तच्छब्दः प्रतिषेधपरामर्शी, अर्थशब्दश्च निवृत्चिगर्भप्रयोजनवाचीति सूचितम् । ननु निर्विशेषणप्रति- ज्ञायाः प्रहाणात् प्रतिज्ञाहानितोऽस्य को विशेषः । न । स्व- रूपमात्रापरित्यागात् , तस्यैव विशेषणान्तरेण समर्थयितुं प्रवृत्तत्वात् ॥ "प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः” (५. २.४)॥ यथा गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं, भेदेनानुपलम्भादिति ॥ इति । न च वक्तव्यं विरुद्धहेत्वाभास एवायं न पृ- थग्वाच्य इति । व्याप्तिस्मरणवशाद् विरुद्धहेत्वाभासे विरोधा- १. 'ति । स्' ग. पाठः. २. 'गर्भितप्र' घ, ङ, च. पाठः, ३, 'विरुदाव' स. पाठः " . L ·प्रकृतेनासंबद्धार्थमनुपयोगि, तदन्तर नान निग्रहस्थान- प्रस्तुतादर्थात् साध्यसाधनात् तदपणाद् वा यदर्यान्तरं तानुप्रसक्त्या प्रकृतार्थानुपयोगि शास्त्रान्तरमुपदिशतो- मेवानकान्तिकत्वं स्वयमेव जानानस्तदाच्छादनार्यमेवं प्रव. निरयः शब्दः कचटतपानां जवगडदाश्त्वात् झमयद- सन्याये न्यायसारे इति । अनान्यदित्यध्याहार्यम् । अर्थान्तरमिति लक्ष्य- पव्व वा लक्षणेऽप्यावृत्त्या सम्बन्धनीयम् । तेन प्रकृति मित्यर्थः॥ पतदेय सोदाहरणमाह- यथा नित्यः शब्दोऽस्पर्शवत्वादिति हेतुः। हेतुश्च हिनोते_तोस्तुनप्रत्यये सति कृदन्तं पदामित्यादि प्रस- ऽर्थान्तरं नाम निग्रहस्थानम् ॥ इति । अस्पर्शवत्त्वादिति हेतुमज्ञानात् प्रयुज्यानन्तर "वर्णक्रमानिर्देशावन्निरर्थकम' (५.२.८)। यथा तत इति भावः ॥ प्यदिति ॥ इति । वर्णक्रमनिर्देशो वर्णानां पाठकमः अ आ इ ई इत्यादिः, म इव तहत् । तत्सादृदयं चान्यत्यम् । यत्र पदायोऽपि नाम्नि तनिरर्थकम । वर्णकमनिर्देश एवालिन पुनग्धों यत्र तद वर्णशमनिदशवदिति । मत्वर्थीयो । "परिपत्यनियादिभ्यां घिभिहितमप्यविज्ञानम- विज्ञानार्थम् (५.२.१)। यद वाक्यं वादिना निमिहिनः 1. R.

·अनुमानपरिच्छेदः। मप्यप्रतीतप्रयोगातिद्रुतोच्चारणादिना निमित्तेन परिष- त्प्रतिवादिभ्यां न ज्ञायते, तदज्ञानसंवरणायोक्तमविज्ञा- तार्थ नाम निग्रहस्थानमिति ॥ इति । न ज्ञायत इति । विद्यमानार्थमेवार्थतो न ज्ञायत इत्यर्थः । न पुनः स्वरूपतः ॥ "पौर्वापर्यायोगादप्रतिसम्बन्धार्थमपार्थकम्" (५.२.१०)॥ इति । पूर्व विशेषणम् । अपरं विशेष्यम् । तयोर्भावः पौर्वापर्य विशेषणविशेष्यभावः । तेनायोगोऽसम्बन्धः । त- स्मात् कारणादप्रतिसम्बन्धोऽनन्वितोऽर्थों यस्य तदप्रतिसम्ब- न्धार्थम् ॥ तत्र वाक्ययोरनन्वितत्वे उदाहरणमाह यथा दश दाडिमानि पडपूपाः ॥ इति ॥ पदयोरनन्वितत्वे निदर्शनमाह - कुण्डमजाजिनमित्येवमादि। इति ॥ "अवयवविपर्यासवचनमप्राप्तकालम्" (५.२.११) ।। इति । विपर्यासेन व्यत्यासेन वचनं विपर्यासवचनम्। अवयवानां विपर्यासवचनमवयत्रविपर्यासवचनम् ।। सूत्रस्यार्थमाह - प्रतिज्ञादीनामर्थवशात् क्रमः । तेषां विपर्ययेणा- - - भिधानं निग्रहस्थानम् ॥ १. 'त्ययेन' ग. प. उ. च. पायः.

·सव्याख्ये न्यायसारे इति । स्पष्टम् । एतच्च नियमकथायां निग्रहस्थानम् । अनियमकथायां तुःन विरोधः ॥ "हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यूनम् (५. २. १२) ।। साधनाभावे साध्यसिद्धरयोगात् ॥ इति । व्यक्तमेतत् ॥ "हेतूदाहरणाधिकमधिकम्” (५.२. १३) ।। इति । हेतूदाहरणग्रहणं सर्वस्याधिकस्योपलक्षणम् ॥ अस्य निग्रहस्थानत्वे कारणमाह एकेन कृतवादितरानर्थक्यादिति ॥ इति। एक एव हेतुः दृष्टान्तो वा मयोच्यते इति निय- मपूर्विकायां कथायामेव दूषणं, न सर्वत्र | असम्प्लववादिनां तु सर्वदा । एतच्च न्यूनाधिकलक्षणं द्वयमपि स्वमताभ्युपगता- वयवापेक्षया न्यूनत्वे चाधिकत्वे च दूपणं विज्ञेयम् ।। पुनरुतलक्षणमाह- "शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवा- दात्” (५. २. १४)॥ इति ॥ एतद् व्याचऐ- सार्थक पुनरभिधानमनुवादः।तव्यतिरेकेण पुन- रभिधानं पुनरुक्तम् । नित्यः शब्दो नित्यः शब्द, इति शब्दपुनरुक्तम् । नित्यो ध्वनिः अविनाशी शब्द इत्यर्थ- पुनरुक्तम् ॥ इति । सार्थक पुनरभिधानं यथा गोर्गीः कामदु- घेत्यादि ।

·- अनुमानपरिच्छेदः । पुनरुकान्तरमाह "अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनं पुनरुक्तम्" (५.२.१६) । यथा साधम्र्योदाहरणेऽभिहिते वैधम्र्योदा. हरणाभिधानमिति ॥ इति । व्याप्तिख्यापनार्थ [दाहरणमुच्यते । तच्चै- केनाप्युदाहरणेनोलम् इति व्यर्थमुभयाभिधानम् । यथा - यद्यत् कृतकं तत् तदनित्यं यथा घटादॉत्सभिधाय यदनित्यं न भवति तत् कृतकमपि न भवति यथा गगनमिति । अन्वयव्यतिरेकित्वज्ञापनार्थमुभयाभिधानमिति चेद, नैवम् । तज्ज्ञापनेन प्रयोजनामाबाद, व्याप्तिप्रतीत्यैवानुमानप्रसि- हेच ॥ - A चोदयति - कथं तन्निग्रहस्थानमिति ॥ तत् पुनरुक्तमानम् ॥ परिहरति- कथावसानविरोधित्वादेकेन कृतवादितरानर्थ- क्यादिति ॥ उक्तस्यापि पुनरभिधानेऽनवस्था वैयर्थ्य चेत्यर्थः । एतदपि नियमकथायामेव निग्रहस्थानम् । अनियमकथायां तु साक्षिप्रतिपक्षिणोरुपेक्षायां सत्यां स्पष्टार्थ पुनरभिधानेऽपि विरोधाभावात् त्रिरभिधाननियमाञ्च नातिप्रसङ्गः । तथाप्य- धिकान्नेदं भिद्यत इति चेत् । सत्यम् । पुनरुक्तरूपमप्यधिक १. 'न कृतम्' घ. ङ, च. पाठः, ·सव्याख्ये न्यायसारे दर्शितमेव । अधिकात् तु कियता भेदेन पुनरुक्तं पृथगुक्त शिष्यव्युत्पादनार्थमित्यदोपः ॥ "विज्ञातस्य परिपदा निरभिहितस्याप्यप्रत्युच्चार- णमननुभाषणम्” (५. २. १७) प्रतिवादिनो निग्रहस्था- नम् ॥ इति । उपलक्षणमेतत् । प्रतिवादिना प्रतिपादितदूष- णस्याननुभापणे वादिनोऽपि निग्रहस्थानसम्भवात् ॥ कथमेतन्निग्रहस्थानमित्याशङ्कयाह - अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयः परपक्षप्रतिपेधं श्रूया- दिति ॥ क आश्रयो विषयो यस्य असौ किमाश्रयः । एतेन दूप्यमात्रानुवादेऽप्यसमर्थस्यैतद् दूपणमिति सूचितं, न पुनः सर्वानुवादः कर्तव्य इति । त्रिरमिहितस्येत्येतदपि परिपद- म्युपगमस्योपलक्षणम् । यावत् प्रालिका अन्यतरस्यासामर्थ्य निश्चिन्वन्ति तावद् वक्तव्यमिति भावः ॥ "अविज्ञातार्थ चाज्ञानम्” (५.२.१८)। चकारेण पूर्वसूत्राद् विज्ञातस्य तस्य परिपदा बिरभि हितस्यापीत्येतदाकृप्यते ॥ तदेवाह- यद वाक्यं त्रिरभिहितमपि परिपदावगतार्थं प्र- तिवादी प्रत्युच्चारयन्नपि नार्थतः सम्यगधिगच्छति तद- ज्ञानं नाम प्रतिवादिनो निग्रहस्थानम् ॥ १. 'नभावान' प. पाठः, २. 'च्च' घ. च. पाठः,

·अनुमानपरिच्छेदः।
इति । अत्रापि प्रतिवादिग्रहणमुपलक्षणम् ॥
कथामभ्युपगम्य तूष्णीम्भावोऽप्रतिभा वादिप्रति-
वादिनोर्निग्रहस्थानमिति ।।
इति । अननुभाषणे न तूप्णीमास्ते, किन्तु अप्रत्यु-
चारयन्नपि दूपणादिकमभिदधाति । अतो नानयोरभेदः ।।
"कार्यव्यासङ्गात् कथाविच्छेदो विक्षेपः” (५.
२.२०)॥
इति ॥
अस्यार्थमाह
कथामभ्युपगम्य सभ्येपु सम्मिलितेपु ब्रवीति--
अद्य मे महत् प्रयोजनं विद्यते, तस्मिन्नवसिते पश्चात्
कथयिष्यामीत।
इति । यदि पुनस्तदानीमेवोत्पन्नं महत् प्रयोजनं
सभ्या अप्यभ्युपगच्छन्ति, तदा तदृशेन कथां विच्छिन्दतोऽपि
न पराजयः। न चेदमर्थान्तरेऽन्तर्भवतीति वाच्यम् । हेतुप्रयो-
गानन्तरं तदनुपयोगिवचनं ह्यर्थान्तरम् । अत्र तु हेतूपन्या-
समपि पश्चात् करिष्यामीति वदति । अतोऽस्ति भेदः ॥
"स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षदोपप्रसङ्गो मता-
नुज्ञा" (५.२.२१)॥
इति । स्वपक्षोऽत्र सिद्धान्तो विवक्षितः, न पुनः मि-
साधयिपितधर्मविशिष्टधर्मिमात्रम् । अभ्युपगमोऽपरिहरणम् ।
१. 'न्तु प्र' ग. पाठ .
२. 'सदाशयेन' घ. पाठ. ३. क्षे
५.ड़.च. पाठ.

·सव्याख्ये न्यायसारे तेन स्वसिद्धान्ते परोक्तं दूपणमपरिहत्य परसिद्धान्ते दोष प्रसञ्जनं मतानुजेत्यर्थः ।। तदेयाह - यः स्वपक्षे मनागपि दोपं न परिहरति, केवल परपक्षे दोषं प्रसञ्जयति, भवांश्चोर इत्युक्ते त्वमपि चोर इति । तस्येदं निग्रहस्थानम् ।। इति ॥ कम्मादित्याराड्याह - स्वयं दोपाभ्युपगमात परेणानभ्युपगमादिति ॥ इति । 'अप्रतिपिशमनुमतं भवतीति न्यायेनेति मात्रः॥ "निग्रह(स्थानं प्रा)तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपे. क्षणम्' (५.२.२२)॥ इति ॥ पतद् व्याचष्टे -- पर्यनुयोज्यो नाम निग्रहोपपत्त्या चोदनीयः । तस्योपेक्षणं निग्रहं प्राप्तोऽसीत्यननुयोगः ॥ इति । एतश निग्रहम्यानं कतर्मम्यान पराजय इति पृष्टया परिपदोहामनीयं, निग्रहं प्राप्तस्य स्वदोषोद्भावनानुप- पत्तः ॥ "अनिमाम्धाने निग्रहम्थानाभियोगो निरनु- योग्यानुयोगः" (५.२. २३) । पनि । अदोष दीपोतानमित्यर्थः । 1, २. 'दगम प. क्र.

·अनुमानपरिच्छेदः । एतदेवोदाहरति यथा सावयवत्वेन पृथिव्यादो कार्यत्वसाधने परो यादप्रयोजकोऽयं हेत्वाभास इति । तस्येदं मिथ्याभि- योगलक्षणं निग्रहस्थानम् ॥ इति । द्रव्यत्वे सति द्रव्याधितत्वं सावयवत्वम् । न चास्य कार्यत्वस्य साधनेऽसिद्धत्वाद्यन्यतमदूपणमस्ति । बु- यादी सावयवत्वाभावेऽपि कार्यत्वोपलम्भाद् व्याप्त्यभा- बेनाप्रयोजकत्वमिति चेत् । न । सपक्षकदेशवृत्ते—मादेरप्य- प्रयोजकत्वप्रसङ्गात् । अथ सपक्षव्यापकहेत्वन्तरसदावे सत्य- व्यापकस्य हेतोरप्रयोजकत्वं, नाव्यापकमात्रस्य धूमादेः। अत्र तु कादाचित्कत्वं सकलकार्यव्यापकं प्रयोजकं, न सायब- त्वमिति चेत् । न । कार्यत्वकादाचित्कत्वयोः पर्ययत्वात् । किश्च व्यापकस्येवाव्यापकस्याप्यसिद्धत्वादिदोपरहितत्वेन प्र. योजकत्वं केन वार्यत इत्यलम् ॥ "सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसि. द्धान्तः” (५. २. २४)। यथा मीमांसामभ्युपेत्य कश्चि- दग्निहोत्रं स्वर्गसाधनमित्याह । कथं पुनरग्निहोत्रक्रिया यस्ता सती स्वर्गसाधिका भवतीत्यनुयुक्तः प्राह- तया क्रियया आराधितः परमेश्वरः फलं ददाति राजा- दिवदिति । तस्येश्वरानभ्युपगमादपसिद्धान्तो निग्रह- स्थानम् ॥ - १. स्येदानी मि', २. 'जनमिति' ग. पाठः, ·सव्याख्ये न्यायसारे इति । स्पष्टम् । अन्ये तु अन्यथा सूत्रार्थमाहुः सिद्धान्तमभ्युपेत्य कश्चिदर्थ प्रतिज्ञायानियमात तद्विरोधेन कथाप्रसङ्गः कथाकरणमपसिद्धान्त इति ॥ तदयुक्तमित्याह प्रतिज्ञाताविपर्ययस्तु प्रतिज्ञाहानि पसिद्धान्तः ॥ इति । "हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः" (५. २. २५) ॥ इति । यथा येन प्रकारेण हेत्वाभासा उक्ताः, तेन प्रकारेण निग्रहस्थानानि, न पुनः प्रमाणस्य प्रमेयत्ववल्ल. क्षणान्तरेण ॥ तदेवाह - हेत्वाभासलक्षणेनैव यथोक्तेन हेत्वाभासा निग्र- हस्थानानीत्यर्थः॥ इति । चकारो दृष्टान्ताभासानन्वयविपरीतान्वयादि- समुच्चये । तेपामपि निग्रहे हेतुत्वात् ॥ सूत्रोक्तानि द्वाविंशतिनिग्रहस्थानानि न नियमार्थानि, किन्तु उपलक्ष- णार्थानीत्साह - एतेन दुर्वचनकपोलताडनवादित्रादीनां साधना- नुपयोगित्वेन निग्रहस्थानत्वं वेदितव्यम् । नियमक- थायां वपशब्दादीनामपि ॥ इति । एतेनेति । केपाञ्चिलक्षणोदाहरणप्रपश्यनेन । १. राणीत्या' घ, पाठ . २. 'स्वा' ग. पाठ.

·आगमपरिच्छेदः। नियमकथा नाम संस्कृतेनैव मया वक्तव्यं वर्गत्यागेन वा लोकप्रबन्धेन वा इत्येवंरूपा इति ।। इति श्रीमत्काश्मीरसूर्यसूरीन्द्रसूनुवासुदेवसूरि- विरचितायां न्यायंसारपदपञ्चिकायाम् अनुमानपरिच्छेदः॥ अथागमपरिच्छेदः। अवसितमनुमानम् । आगमस्येदानी लक्षणमु- च्यते ॥ इति। अवसितं निश्वितमनुमानमिति वृत्तानुकीर्तनेना- गमस्यानुमानपूर्वकत्वात् तल्लक्षणानन्तरमेवास्य लक्षणावसर इति सूचयति । तथाहि -- समयग्रहणबलात् शब्दानाम- र्थावबोधसाधनत्वम् । समयग्रहणं च प्रायेण वृद्धव्यवहारा- दनुमानरूपादेवेति ॥ समयवलेन सम्यक्परोक्षानुभवसाधनमागमः ।। इति । समयः सङ्केतः पुरुपकृतः, न पुनरविनाभाव- वत् स्वाभाविकः । स्वाभाविकत्वेऽविनाभाविधूमादिलिङ्ग- वनियतमेवार्थ बोधयेद्, न तद्विपरीतम् । नहि धूमो दहन- मिव तदभावं जलादिकं वानुमापयति । दहनादिशब्दास्तु पुरुषेण यत्र यत्र सङ्केत्यन्ते तत्र तत्र यथार्थमेव प्रतीति कुर्वन्ति । अतोऽविनाभावात् समयो भिन्नः । समय एव चलं १. 'मायो वृ' घ पाठ'. २. '' ग. पाठः, ३. 'स ए' ग, घ, ह.च. पाठः, ·२४ सव्याख्ये न्यायसारे सहकारि, तेन समयबलेन । अत्र च समयविपयं ग्रहण स्मरणं वोपचारेण समयः । समयविषयज्ञानसहकारिगति यावत् । सम्यक् संशयादिविलक्षणस्य परोक्षस्य परोक्षत्व- जातियुक्तस्यानुभवस्य स्मरणविलक्षणज्ञानस्य साधनं करणं शब्दात्मकमशब्दात्मकं वा चेष्टालिप्यक्षरादि यत् तत् सर्व- मागमः॥ तस्य भेदमाह- स द्विविधः दृष्टादृष्टार्थभेदात् ॥ इति । अर्थः प्रयोजनम् । तत्र दृष्टप्रयोजन आ- गमो यथा 'नद्यास्तीरे फलानि सन्ति' गेहान्तोदकानी- त्यादिः । अदृष्टार्थस्तु 'स्वर्गकामो यजेते त्यादिः॥ अर्थासंसर्गित्वात् सर्वशब्दानाममामाण्यमिति बौद्धा मन्यन्ते । तान् प्रत्या तत्र दृष्टार्थानां वाक्यानां प्रायेण प्रवृत्तिसाम- र्थ्यात् प्रामाण्यमवगम्यते ॥ इति । प्रवृत्तिः कायिकी चेष्टा इष्टप्राप्त्यर्था अनिष्ट- परिहारार्या च । तस्याः सामथ्यं तत्ताप्रयोजनप्रापकत्वम् । तस्मात् । अयमभिसन्धिः-स्वमत्यायितमर्थ प्रापयत् प्र- त्यक्षमनुमानं च प्रमाणमिति लोकप्रसिद्धत्वाद् यथा स्वी- कियते, तद्वदागमोऽपि स्वप्रत्यायितमर्थ प्रापयन् प्रमाण- मित्यगीकार्यम् , अन्यथा सर्वशब्दानामझुल्यग्ने करियूथशन- मारत इति वाक्यसमत्वेन शान्बलौकिकवचनानामर्यशून्यत्वेन १. 'समीर: गंद. न. पाट . २. भम्पनिया' ग. प, ८, च. पाठ.

·भागमपरिच्छेदः। व्यर्थप्रयोगत्वात् मौनशरण एव शाक्यः स्यात् । विवादा- ध्यासितानि वाक्यानि प्रमाणानि, समर्थप्रवृत्तिकारणत्वात प्रत्यक्षादिवदिति स्थितम् ॥ अदृष्टार्थानां पुनराप्तोक्तत्वेनेति ॥ इति । पुनःशब्दः प्राक्तनवाक्यप्रामाण्यसमर्थनप्रकार- वैलक्षण्यज्ञापने ॥ चोदयति- कथम् ॥ इति । अयमभिसन्धिः -न तावत् प्रवृत्तिसाम- येनात्र प्रामाण्यनिश्चयः, अदृष्टार्थत्वादेव । नहि स्वर्गादय इदानीमेवैकेनापि कृतयागेन प्राप्यन्ते । नाप्याप्तोक्तत्वेन, तस्यैव निश्चेतुमशक्यत्वात् । अतः कथमदृष्टार्थानां प्रामाण्य- निश्चय इति ॥ परिहरति- 'पुत्रकामो यजेते त्यादिवाक्यानां प्रवृत्तिसाम- र्थ्यात् प्रामाण्यमनुमाय तत्प्रणेतुरान्द्रियार्थदर्शित्वेन परमातत्वमवधार्य तत्प्रणीतानां सर्ववाश्यानामप्रामा- ण्यकारणाभावात् प्रामाण्यमनुमीयते ॥ इति । यद्यपि सर्ववेदवाक्यानां प्रवृत्तिमामय न घटते , तथापि तदेकदेशभूतानां 'पुत्रकामा यजत' 'पशु- कामो यजेत', 'कारीर्या दृष्टिकामो यजतं त्यादिवाच्यानां १. 'यत्वा' ६. पारः ·सल्यामध्ये न्यायसारे तावत् प्रवृत्तिमामात् प्रामाण्यमनुमीयते । न च वक्तव्यं निवर्तितायामपोष्टौ पुत्राघदर्शनात् तेपां प्रामाण्यमयुक्त- मिति ! बाहुल्येन फलोपलम्भात । कचिदनुपलम्भे तु कर्म- कर्तृसाधनपैगुण्यमेव कल्प्यता, न पुनर्वाक्यस्याप्रामाण्यम् । किन्च, शान्तिकपौष्टिकादिकर्मणां चैदिकानां प्राचुर्येण फलो- पलम्भात् तदभिधायिवाक्यानां प्रामाण्यमिद्धेः तत्प्रणेतुरती- न्द्रियार्थद्रष्मृत्वमेव सिमिति ! नहि तत्तत्कर्मणां तचकलानां चापरिमितानां साध्यसाधनमात्रमन्योऽस्मदादिरसर्वज्ञः प्रति- पत्तुमुपदेष्टुं वा समर्थः । ननु बौद्धाद्यागमानामप्येकदेश- संवादोऽन्तीति प्रामाण्यप्रसङ्ग इति तत्परिहारायोक्तम् अप्रा- माप्यकारणाभावादिति । बौद्धादिवाक्यानां तु 'सर्व क्षणिक 'स शुन्यमित्येवमादीनां भूयसां याधकमुपलभ्यत इत्यप्रा- माण्यमेव युक्तमिति भावः। तत्रातीन्द्रियैकदेशसंवादस्तु वेद- मूलत्वादप्युपपद्यत इति । नच वैपरीत्यमाशङ्कनीयम् । त- प्रानभिहितानां शान्तिरूपौष्टिकजातिविभागकर्मणामनन्तानां वेद मनोपलम्भात ॥ "आपणे किवतामेव रत्नानामुपलम्भनात् । नहि तन्मूलता शब्दया रत्नाकरमहोदधेः।" "नन्वेष परिपेयन्यात प्रामाण्यप्रतिपादने। गगडेपादिकालुप्प पुरुषेप्पलभ्यते ॥ अनाग्रामाणमपि निकलने प्रसध्यने । वेष्माणता नम्नान्नित्यत्वेनाभ्युपेयनाम् ।।" , विग पर २ मधी' प. पाठ , ३. 'सादुप' ग पाट.

·आगमपरिच्छेदः। इत्याशङ्कयाह न नित्यत्वेन ॥ इति । नहि नित्यत्वाद् वेदः प्रमाणमिति वक्तुं श- क्यते, श्रोत्रोन्तःकरणादीनां नित्यत्वेऽपि संशयविपर्ययो- त्पादनदशायामप्रमाणत्वेनानेकान्तात् । नित्यत्वे सति पुरुष- दोपाणामननुप्रवेशादप्रामाण्यशङ्कानिवृत्ती वेदे प्रामाण्यं स्वत एवेति चेत् । न । वेदस्य हि विशिष्टज्ञानसाधनत्वं प्रामाण्यम्। तच्च न स्वतः, समयग्रहणापेक्षणात् । अन्यथा व्याकरणादि- व्युत्पत्तिरहितानां वेदश्रवणमात्रादर्थप्रतीतिप्रसङ्गः। अथ त- ज्जनितस्य ज्ञानस्य प्रामाण्यं स्वतः । तत्रापि स्वत इति कोऽर्थः । किमुत्पत्त्यपेक्षया ज्ञप्त्यपेक्षया वा । न तावत् कार्यस्य कस्यापि स्वत उत्पत्चिदृष्टा । अथ सम्यमिथ्याभूतबोधसाधार- कारणमात्रादतिरिक्तकारणानपेक्षाज्जायमानत्वं स्वतस्त्वम् । तेदप्ययुक्तं, प्रमाणाभावात् । विपर्यये तु प्रमा सम्यमिथ्या. भूतबोधसाधारणकारणादतिरिक्तसहिताज्जायते, साधारण- कारणेषु सत्स्वनुत्पद्यमानज्ञानत्वादप्रमावत् | नचासिद्धो हेतुः, मिथ्याज्ञानोत्पत्तिसमये साधारणकारणसद्भावेऽपि प्रमाया अनुत्पादात् । नापि स्वत एव ज्ञप्तिः, ज्ञानस्य स्व- संवेद्यवासिडेः भाट्टैरनभ्युपगमाच्च । अथ यया अर्थप्राक- ट्यान्यथानुपपत्या बोधः सिध्यति, तयैव सामग्रया प्रमाण- मित्येव ज्ञायमानत्वात् स्वतःप्रामाण्यामिति । तन्न । असि- रत्वात् । नहि यथाकथञ्चिदपि ज्ञायमानो बोधः प्रमाणमि- , १. 'बादः क, २. 'क', ३. 'स्य मा', १. 'था', ५. 'तन्न, प्रग. पाठः ·-- ९८ सव्यास्त्वे न्यायसारे स्येव ज्ञायते, मिथ्याभूतबोधस्यापि तथा प्रतीतिसङ्गात् । कचिद् बोधेऽपि सम्यङ् मिथ्या वेति संशयदर्शनाच प्रामाण्यं परतो ज्ञायते । अनभ्यस्तदशायां संशयविपयवादग्रामाण्य- वत् । अथ नित्यत्वेनाप्रामाण्यशङ्काया निवृत्तौ पश्चात् प्रवृ. त्तिसामध्यन महाजनपरिगृहीतत्वेन वा वेदस्य प्रामाण्यं सि- ध्यतीति चेत् । एतत् पौरुषेयत्वेऽपि समानम् । न चानामा- प्यशङ्कानिरासाथै प्रमाणान्तरोपयोगः, प्रामाण्यसाधकादेवा. प्रामाण्यशङ्काया अपि निराससिद्धेरित्यलम् ।। मापि नित्यत्वे प्रमाणमस्तीत्याह वाक्यानां हि नित्यत्वे प्रमाणाभावात् । अनि- त्यवे पुनर्वाक्यत्वायनेकमनुमानम् ॥ इति । हिशब्दवायें दूषणान्तरसूचने। पदरचनात्मकं हि वाक्यम् । नच तन्नित्यत्वे प्रमाणमस्ति । नित्यानि वेद- वाक्यानि,सम्प्रदायाविच्छेदे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादाकारा- वदिति चेत् नासाधनविकलवाद् दृष्टान्तस्य । सम्प्रदायावि- च्छेदो हि वृद्धपाठपरम्परया यद् वास्यस्यानुवर्तनम् । नच तोदृष्यमाकाशे सम्भवति । किञ्च 'यो धर्मशीलो जितमान- दोषः' इत्यादिवाक्यानां यहनामपि सम्प्रदायाविच्छेदे सत्य- स्मर्यमाणकर्तकत्वमस्ति न च नित्यत्वमिति व्यभिचारः । ननु नेदमनुनानम् । किन्वर्थापत्तिः । तथाहि यदि घेदः पौरपेयः स्यात् , तदा तदभिहितकर्मणां सन्ध्यावन्दनादीनां १. 'यथारर वा, २. 'तपमा . पाठः 'ग. पाट:.

·आगमपरिच्छेदः । बहुवित्तव्ययायाससाध्यामिहोन्नादीनां चानुष्ठानकाले कर्तृस्म- रणे सति तत्प्रत्ययादेव प्रवृत्तिः स्यात् । न च तदस्ति । अ- तोऽवश्य स्मरणयोग्यत्यापि कर्तुरस्मर्यमाणत्वान्यथानुपपत्त्या वेदानां नित्यत्वामिति । तन्न । शिष्टवृद्धपरम्परानुष्ठानप्रत्यया- देवाकर्तृस्मरणेऽपि भविष्योक्तादिष्टवतेष्विव प्रवृत्तेः क्षीणा- पित्तिः । अनित्यानि वेदवाक्यानि पौरुषेयाणि च, वाक्य- त्यात , कालिदासवाक्यवत् ।रचनारूपत्वाद् वा, तन्तुरचना- वत् । पौरुषेयत्वंच साक्षात् परम्परया वा स्वतन्त्रपुरुषपूर्वकत्वं साध्यम् । अतो नोपाध्यायपरम्परापूर्वकत्वेन सिद्धसाधनम्। स्वातन्यं च तादृशरचनान्तरानुसन्धानशून्यस्य विशिष्टरच- नाहेतुत्वं "सर्वथा प्रतिषेध्या नः पुरुषाणां स्वतन्त्रता।" इति वदद्भिः श्रोत्रियैरप्यङ्गीकृतमन्यत्रेत्यलम् ।। दृषणान्तरमाह- सर्वदोपलब्ध्यनुपलब्धिप्रसङ्गश्च विपर्यये निया- मकाभावात् ॥ इति । चैट्रिकवाक्यानां सर्वपदानां च नित्यत्व इति शेपैः । यदीन्द्रियग्रहणयोग्यत्वं तदा सर्वशब्दानां नित्यव्या- पकत्वेनेन्द्रियसम्बद्धानां सर्वदोपलब्धिप्रसङ्गः । अयोग्यत्वे वा परमाण्वादीनामिव सर्वदैवानुपलब्धिप्रसङ्गः । विपर्यये कदाचिदनुपलम्भलक्षणे नियामकस्य कारणास्याभावात् । १. 'वा', २. 'पः नित्यानां य' ५. पाठ:.

·-- १०० सन्याल्ये न्यायसारे परमतमाशकते. अभिव्यञ्जकाभावात् तदनुपलब्धिरिति चेत् ।। इति । तेषां शब्दानामनुपलब्धिः कदाचिदभिव्य- ञ्जकाभावात् । तत्सद्भावे तु कदाचिदुपलब्धिरित्यर्थः । दूपयति- न । तदनिर्देशात् ॥ इति । तस्याभिव्यजकस्यानिर्देशादकथनात् । विशे- पेणेति शेषः ।। पुनः परमतमाशकते. वायुसंयोगविभागाविति चेत् ॥ इति । वक्तुस्ताल्चोष्टपुटव्यापारात् प्रेरितो विशिष्टो वायुरागत्य श्रोतुः श्रोत्रदेशेन यदा संयुज्यते, तदा शब्दो- पलब्धिः। यदा च विभज्यते तदानुपलब्धिः । अथवा व्य- अकवायुना संयोगः । शन्दवारकस्तिमितवायुना च वि. भागः । तौ व्यक्षकावित्यर्थः ।। परिहरति- न । सर्वशब्दानां युगपद्ग्रहणप्रसङ्गात् ॥ इति ॥ पः प्रत्यवतिष्ठते- कथम् ॥ इति । नहि रूपाधभिव्यज्ञकतेजरसंयुक्तेन चक्षुपा मर्वेषां रूपादीनां युगपद् ग्रहणं दृष्टमिति भावः ।। १. 'दा तदनु' ए. पाठ . २. 'त्ग, पाठ, - ·आगमपरिच्छेदः। युगपच्छन्दानां ग्रहणप्रसङ्गं समर्थयितुमाह - श्रोत्रं तावत् समानेन्द्रियग्राह्यसमानदेशस्थानां ग्रहणाय प्रतिनियतसंस्कारसंस्कार्य न भवति, इन्द्रि- यत्वात् । चक्षुर्वत् ॥ इति।प्रतिनियतसंस्कारसंस्कार्य न भवति इति साध्ये मनसा व्यभिचारः । तद्धि रूपरसादिग्रहणाय प्रतिनियत- सहकारिसहितमेव प्रवर्तते । तन्निरासाय समानेन्द्रियग्राह्य- ग्रहणम् । तथापि भिन्नदेशावस्थितरूपग्रहणाय चक्षुः प्रति- नियतप्रदीपादिसहकारिणमपेक्षत इत्यनैकान्तिकः । तन्निरा- साय समानदेशग्रहणम् । समानदेशत्वं च युगपदिन्द्रिय- सम्बन्धित्वं विवक्षितम् । ननु तथापि शुक्लकृष्णरूपग्राहक- चक्षुपा व्यभिचारः । शुक्लरूपं हि मन्दालोकवता चक्षुपा गृ- ह्यते । कृष्णरूपं तु प्रचुरालोकसहितेनेति । ने। प्रचुरालो- कसहितेन चक्षुपा शुक्लकृष्णयोरुभयोरपि ग्रहणात् प्रतिनि- यतसंस्कारसंस्कार्यत्वासिद्धः । अन्ये तु अस्य चोद्यस्य परि- हारार्थ समानधर्मापन्नानामिति विशेषयन्ति । तच्चायुक्तम् । सर्वशब्दानां समानधर्मत्याभावेनासिर विशेषणस्य साध्यता- प्रसङ्गात् । एतच्च श्रोत्रसंस्कारपक्षेऽनुमानमुक्तम् ॥ विषयमतगब्दसंस्कारपक्षे दूषणमाह - शब्दा वा प्रतिनियतसंस्कार संस्कार्या न भ- वन्ति, समानेन्द्रियग्राह्यत्वे सति युगपदिन्द्रियसम्ब- न्धित्वात्, घटवत् ॥ १. 'देवार्थानां' घ. पाठः, २. 'राकरणाय', ३. 'कवतेति', १. 'वन प्रग, प.ल. पाठः, ५. यप्रायत्तार ग. पाठः.

·. सन्पास्ये न्याममारे इति । युगपदिन्द्रियसस्यन्धित्वादित्युच्यमाने रूप- रसगन्धस्पर्श(पु) व्यभिचारः, तेपामेकद्रव्यसमवेतानां युगप- चक्षुस्सम्बन्धित्वेऽपि प्रदीपदन्तान्तर्गतोदककस्तूरीबायुविशेषै- यथासङ्ख्यं संस्कार्यत्वात् । अतः समानेन्द्रियग्राह्यग्रहणम् । समानधर्मापन्नग्रहणं तु यदि पुस्तकान्तीपु स्यात् , तदा विशेषणासिडो हेतुः स्यात् । यदि पुनः शुक्लकृष्णरूपवदु- उज्वलानुचलत्वधर्मरहितत्वमेव समानधर्मापन्न विवक्षितं, न पुनः सर्वथा साम्यमिति, ततोऽदुष्टो हेतुरिति । एतच्चानु- मानं परैः प्रसङ्गसाधनस्याङ्गीकरणादुक्तम् । अन्यथा मन्मते युगपदिन्द्रियसम्बन्धित्वमसिद्धमेव ।। परमतमाशड्कते- उत्पत्तिपक्षेऽप्ययं दोपः समान एवेति चेत् ॥ इति । वायोः शब्दोत्पादकत्याभ्युपगमेऽप्यकोत्पा- दका सर्वोत्पादकः स्यात् । अब नियतैकैकवर्णोत्पादनेच्छया प्रेरितो वायुस्तमेव करोति नान्यमिति चेत् । व्यञ्जकत्वेऽपि समानम् । तदुक्तं भट्टाचार्यः "अन्याय प्रेरितो वायुर्यधान्यं न करोति सः। तथान्यवर्णसंस्कारशक्तोऽन्यं न करिष्यति ॥" इति । परिहाति- न । मृपिण्डप्रदीपदृष्टान्ताभ्यां कारकव्य अक- वैधसिद्धिरित्यलम् ॥ १. 'सुम्मसंयम्य, २. 'यं ममानो दीप इति', ३. 'रमनियम - + ·आगमपरिच्छेदः। इति । एको हि मृत्पिण्डः कर्तुरिच्छावशेन घटाद्य- न्यतमं कार्यमारमते । व्यञ्जकस्तु प्रदीपः पटप्रकटनेच्छया प्रेरितः स्वसंयुक्तघटादिकमपि प्रकटयत्येव । अतो न कारक- व्यञ्जकयोः साम्यम् ॥ इदानी प्रागुक्तसकलशास्त्रार्थमुपसहरन प्रमाणानामन्तर्माचं दर्शयति - एवमेतानि त्रीण्येव प्रमाणानि । एप्वेवोपमाना- पत्तिसम्भवाभावैतिह्यादीनामन्तर्भावः ।। इति । आदिशब्देन चेष्टालिप्यक्षरयोः स्वीकारः ॥ वृद्धनैयायिकामिमतापमानमन्तर्मावयति- तत्र यथा गौरेवं गवय इत्युपमानं शब्देऽन्तर्भू- तम् ॥ इति । अदृष्टगवयेन गवयार्थिना नागरिकेण कीडग् गवय इति पृष्टो बनेचरः प्राह यथा गौरेवं गवय इति । एतत् किल वाक्यं गंवोपमानेन गवयं ज्ञापयत् पृथक् प्रमा- णमिति । तच्चायुक्तम् । "दीर्घग्रीवः प्रलम्योष्ठश्चतुष्पाद विकृताकृतिः । उष्ट्र इत्यादिवाक्यस्य पृथक्प्रामाण्यसक्तितः ॥" मीमांसफामिमतमुपमानमाशइते- अनेन सदृशी मदीया गोरित्युपमानमिति चेत्॥ इति । अटल्यामटतः पुरुषस्य मोसशपिण्डोप- लम्भाद् मदीया गौरनेन सदृशीति ज्ञानमुपजायमानं न १. 'एता' ग. घ. पाठ..

·, सव्याख्ये न्यायसारे तावत् प्रत्यक्षं, गोपिण्डस्य तदेन्द्रियासन्निकृष्टत्वात् । नापि स्मरणं, गवयसादृश्यावच्छेदेन पूर्व ग्रहणाभावाद । नाप्य- नुमानं, लिङ्गाभावात् । अथ गौरनेन सदृशीति ज्ञानमुप- जायमानमस्य तत्सदृशत्वादित्युच्यते, तदा अधिकरणासिद्धो हेतुः । अनुपपद्यमानार्थासम्भवाञ्च नापत्तिः । शब्दाभाव. योथासम्भवादुपमानमेवेति भावः ॥ पर दूषयति- न । तस्य स्मृतित्वात् । पूर्वमेव हि सादृश्यवि- शिष्ट उपलब्धो गोपिण्डः ! कस्मात् । उपलब्धियोग्य वात् । अयोग्यत्वे वा न कदाचिदुपलभ्येतादृष्टवत् ॥ इति । भूयोवयवसारूप्यं हि गोर्गत्रयेन सादृश्यम् । तश्चेन्द्रियग्रहणयोग्यत्वादाश्रयग्रहणकाल एव गृहीतम् । के- बल प्रतियोगिग्रहणप्रतिबुद्धसंस्कारस्य स्मरणमेवोत्पद्यते ॥ पूर्वमेव गवयसदृशी चेद् गौरपलब्या, किमिति तदा तथा निश्चयो न भवतीत्याशश्माह- निर्विकल्पकेन तु प्रत्यक्षेण पूर्व सादृश्यमुपल- ब्धम् । तेन तदोपलन्ध्यभिमानो न भवति । इति ॥ उहि पानिधयात्मिका स्मृतिः कय स्पान्, भनुभवाकारानुकारित्यात् म्मचरित्यताह- निर्विकल्पकोपलम्भेऽपि संस्कारसहकारिसाम- दिभावादिषु सविकल्पिका स्मृति ऐति ॥ - - १. 'पूर्वमहमा ग... पाट. २. 'हा' ग. पाटः ·आगमपरिच्छेदः। १०५ इदानीन्तननैयायिकामिमतोपमानमनूध दूषयति-- संज्ञासंक्षिसम्वन्धप्रतिपत्तिरप्यासवचनकार्या ॥ इति । गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यं श्रुतवतो- इटधीमटतो गोसदृशपिण्डदर्शनानन्तरमयं गवयनामेति संज्ञा- संज्ञिसम्बन्धप्रतिपचिरुत्पाद्यमानोपमानफलम् । गोसादृश्य- विशिष्टपिण्डदर्शनं च प्रमाणमित्याचार्या उद्द्योतकारादयो मन्यन्ते । तच्चायुक्तम् । आप्तवचनादेवातिदेशरूपात् पूर्वमेव संज्ञासंझिसम्बन्धज्ञानस्योत्पन्नत्वादिति ॥ तत्रार्थे प्रमाणमाह तथा प्रश्नोत्तराभिधानादन्यप्रमाणानिर्देशाच्च ।। इति । कथं च जानीपे गवयनामायमिति केनचिद- नुयुक्तः सन् वनेचरवचनादवगतमिति ब्रूते, न पुनरुपमानेन जानामीति प्रमाणान्तरं निर्दिशति ।। परमतमाराक्षत अस्य गवयशब्दः संज्ञेति प्रतिपत्तायुपमानसिदिः, तथा शब्दाश्रवणादिति चेत् ॥ इति । गोसदृशो गवय इति वनेचरवचनाद् गब- यस्य गोसादृदयमात्र प्रतीयते । पत्रौद् गोसादृश्यविशिष्टपि- ण्डदर्शने सत्यस्य पिण्डस्य गवयशब्दः संज्ञेति प्रतिपचौ प्रमाणान्तराभावादुपमानमेष्टव्यम् । कस्मात् । तथा अस्य गवयशब्दः संज्ञेति प्रकारेण शब्दस्य पूर्वमश्रवणात् ।। १. "यिकोप' ग, पाठ:. २. 'यद्यिो', ३. 'श्वातु सा' गम, पाठः. .

·सव्याख्ये न्यायसारे परिहर्तुमतिप्रसङ्गं ताबद् दर्शयति- एवं तर्हि गौरयमित्यस्मिन् सङ्केते कृतेऽस्य गो- शब्दः संज्ञेति प्रतिपत्ती प्रमाणान्तरं वाच्यं, समान- न्यायत्वात् । गोपिण्डान्तरेऽपि सङ्केतग्रहणे प्रमाणान्त- राभिधानप्रसङ्ग इति ॥ इति । यस्मिन् पिण्डे सङ्केतोऽन्यवचनाद् गृहीतरत- तोऽन्यो गोपिण्डो गोपिण्डान्तरम् । तस्मिन्निदानीमतिप्र- -- परेणाभिधीयमान परिहार स्वपक्षेऽपि समीक तमेवाशङ्कते. तथा शब्दानभिधानेऽपि प्रतिपादकप्रतिपचोरेव- मेवाभिप्रायः--ईदृशस्य सर्वस्य गोशब्दःसंज्ञेति साम- र्थ्यादेवं प्रतिपत्तिरिति चेत् ॥ इति । तथा शब्दानभिधानेऽपि एवजातीयकस्य सर्वस्य गोशब्दः संज्ञेति शब्दानुचारणेऽपि । सामर्थ्यमूहनश- तिर विशेषः॥ परात परिहार म्यपक्षेऽपि योजयति- समानमेतदितरत्रापि । गोसदृशो गवय इति शब्दादुभयोरेवमेवाभिप्रायः गोसशस्यार्थस्य गवय- शब्दः संज्ञति सामर्थ्यादव प्रनिपत्तिरिति ।। इति ॥ १. "मित्र स', २ 'यम पाट. ३. स्यय व ग. पाठ. ५, 'विपय. 'स. पाट.

·- आगमपरिच्छेदः। १०७ मनु वनेचरवचनोच्चारणकाले गवयम्याप्रत्यक्षयात् कथं तत्र संज्ञाकर- णम् । 'प्रत्यक्षं संजाकम ति सूत्रविरोधादित्याशङ्कयाह नच प्रत्यक्ष एवार्थे संज्ञासंजिसम्बन्धप्रतिपत्तिः, अप्रत्यक्षेऽपि शक्रादौ संज्ञासंज्ञिसम्बन्धप्रतिपत्तिदर्श- नात् ॥ इति । देवानामधिपतिः सहस्राक्षो यः स शक इति संज्ञाप्रत्यायनम् । तथा स्वपुत्रादौ दृढप्रमाणावगते दूरस्थेन पित्रा संज्ञाकरणमपि दृष्टमिति “प्रत्यक्ष संज्ञाकमें"ति सूत्रे प्रत्यक्षशब्दो दृढ़प्रमाणोपलक्षणपर इति वैशेषिकैरेव व्या- ख्यातम् ॥ तर्हि "प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दाः प्रमाणानि" (१-१-३) इति प्रमाण- विभागमूनविरोध इत्याह - सूत्रविरोध इति चेत् ॥ इति ॥ परिहरति- न । प्रमाणनिग्रहस्थानाभ्यां दृष्टान्तहेत्वाभासा- दीनामिव प्रयोजनवशेन पृथगभिधानात् ।। इति। "प्रमाणप्रमेयसंशय-" इत्यादिप्रथमसूत्रे प्रमा- णान्तर्भूतस्य दृष्टान्तस्य निग्रहस्थानान्तर्भूतानां हेलाभासा- दीनां यथा प्रयोजनवशेन पृथगभिधानं, तथा शब्दान्तर्भूत- स्थाप्युपमानस्य प्रयोजनक्शेन पृथगभिधानमित्यर्थः ।। १. 'यटनुरिति' स. पाठः. २. 'भविस्य' र, पाठः, ·१०८ सन्यास्ये न्यायसारे पृच्छति तहि प्रयोजनं वाच्यम् ॥ इति ॥ -- प्रयोजनमाह- उच्यते । शब्दप्रामाण्यसमर्थन प्रयोजनम् ॥ इति ॥ परः प्रत्यवतिष्ठते- कथम् ॥ इति । अयमभिसन्धिः-~"तदप्रामाण्यमन्तव्याघात. पुनरुक्तदोपेभ्यः' (२-१-५६) इति पूर्वपक्षसूत्रे "न कर्मकर्त- साधनवैगुण्यात्” (२-१ ५७), "अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवच. नात्" (२-१-५८), "अनुवादोपपत्तेश्च' (२-१.५९) इति सूत्रपु वा शब्दप्रामाण्यसमर्थनार्थेषु नोपमानस्योपयोगः श्रूयते । तत् कथं पृथगभिधानस्यैतत् प्रयोजनं स्यादिति ॥ प्रकारान्तरण शब्दप्रामाण्यसमर्थनार्थत्वमुपमानस्य दर्शयिप्यन् पराशा तामद् दर्शयति. केचिदाहुः~-प्रत्यक्षानुमानविपयस्त्रे शब्दस्या- नुवादकत्वम् । तदविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादवाचक- स्वम् ॥ इति । प्रत्यक्षानुमानयाविषय एवं विषयो यस्यासौ प्रत्यक्षानुमानविषय इत्येकम्य विषयशब्दस्य लोपेन समासः। अनुवादकस्य प्रमाणान्तरगृहीतकविषयत्वम् । ततय स्मृति- बदमामाण्यं स्यादित्यर्थः।

·- आगमपरिच्छेदः । १०९ पदेनवार्थमभिधाय तत्र पदं सत्यतामित्यागयाह- पदार्थस्याप्रसिद्धत्वान्न पदेन सम्बन्धग्रहणमि- तरेतराश्रयत्वात् ॥ इति । पदेनार्थाभिधाने सम्बन्धग्रहणम् । तद्ग्रहणे च पदेनार्थाभिधानमिति ॥ वाक्येनापि सम्बन्धो ग्रहीतुमशक्य इति दर्शयति :- वाक्यार्थस्तु प्रसिद्धौनां पदानामन्वयमात्र- मिति ॥ इति । पद्यन्ते ज्ञायन्त इति पदानि । तेपा, पदार्था- नामित्यर्थः । किविशिष्टानाम् । प्रसिद्धानाम् । पदैरभिहि- तानामन्वयमात्र वाक्यार्थः । एवञ्च सम्बन्धाग्रहणे पदार्था- प्रसिद्धिः। तदप्रसिद्धौ च वाक्यार्थाप्रसिद्धिरिति कथं वाक्येन सम्बन्धग्रहणमित्यर्थः ॥ एवं परोक्तं दूपणमनूचेदानी तत्परिहार उपमानस्योपयोगमाह तन्निराकरणार्थमुपानं निदर्शनार्थत्वेन पृथ. गुक्तम् । यथा कार्यार्थिनोऽप्रसिद्धगवयस्य प्रसिद्धं गोसादृश्यमुपादायोपमानाख्येन वाक्येन संज्ञासंज्ञि- सम्बन्धप्रतिपत्तिः क्रियते, तथा किश्चिनिमित्तमुपादाय शक्रादिपदपदार्थयोरपि । तस्मादन्यारवान्न सूत्र- -- , विरोधः ॥ इति । किश्चिनिमित्तं महस्राक्षवदेवाधिपत्यादिकम- पादाय शकादिपदपदार्थयोपि मंज्ञानझिमम्बन्धप्रनिपत्तिः । १. 'दायर्याना', २. 'दाना', ३. 'मानमिति नि', १. राति। त' ग. पाठः ·सब्यास्ये न्यायसारे पृच्छति सहि प्रयोजनं वाच्यम् ॥ इति ॥ प्रयोजनमाह - उच्यते । शब्दप्रामाण्यसमर्थन प्रयोजनम् ॥ इति ॥ - परः प्रत्यवतिष्ठते- कथम् ॥ इति । अयमभिसन्धिः--"तदप्रामाण्यमन्तव्याघात- पुनरुक्तदोपेभ्यः" (२-१-५६) इति पूर्वपक्षसूत्रे "न कर्मकर्तृ- साधनवैगुण्यात्" (२-१-५७), "अभ्युपेत्य कालभेदे दोपवच. नात्” (२-१-५८), "अनुवादोपपत्तेश्च” (२-१-५५) इति सूत्रेषु वा शब्दप्रामाण्यसमर्थनार्थेषु नोपमानस्योपयोगः श्रूयते । तत् कथं पृथगभिधानस्यैतत् प्रयोजनं स्यादिति ॥ प्रकारान्तरेण शब्दप्रामाण्यसमर्थनार्थत्वमुपमानस्य दर्शयिष्यन् पराशका तापद् दर्शयति- केचिदाहुः-~-प्रत्यक्षानुमानविषयत्वे शब्दस्या- नुवादकत्वम् । तदविपयत्वे सम्बन्धाग्रहणादवाचक- स्वम् ॥ इति । प्रत्यक्षानुमानयोर्विषय एवं विषयो यस्यासौ प्रत्यक्षानुमानविषय इत्येकस्य विषयशदस्य लोपेन समासः अनुवादकत्वं प्रमाणान्तरगृहीतकविषयत्वम् । ततश्च स्मृति- पदप्रामाण्यं स्यादित्यर्थः ।।

·आगमपरिच्छेदः । पदैनवार्थममिधाय तत्र पदं सक्रेत्यतामित्याहयाह - पदार्थस्थाप्रसिद्धवान्न पदेन सम्बन्धग्रहणमि- तरेतराश्रयत्वात् ।। इति । पदेनार्थाभिधाने सम्बन्धग्रहणम् । तद्ग्रणे च पदेनार्थाभिधानमिति ॥ यावयेनापि सम्बन्धो ग्रहीतुमशक्य इति दर्शयति - वाक्यार्थस्तु प्रसिद्धीनां पदानामन्वयमात्र- मिति ।। इति । पद्यन्ते ज्ञायन्त इति पदानि । तेषां, पदार्था- नामित्यर्थः । किंविशिष्टानाम् । प्रसिद्धानाम् । पदैरभिहि- तानामन्वयमात्रं वाक्यार्थः । एवञ्च सम्बन्धाग्रहणे पदार्था- प्रसिद्धिः। तदप्रसिदौ च वाक्यार्थीप्रसिद्धिरिति कथं वाक्येन सम्बन्धग्रहणमित्यर्थः॥ एवं परोक्तं दूषणमनूचेदानी तपरिहार उपमानस्योपयोगमाह -- तन्निराकरणार्थमुपानं निदर्शनार्थवेन पृथ. गुक्तम् । यथा कार्यार्थिनोऽप्रसिद्धगवयस्य प्रसिद्ध गोसादृश्यमुपादायोपमानाख्येन वाक्येन संज्ञासंज्ञि- सम्बन्धप्रतिपत्तिः क्रियते, तथा किञ्चिनिमित्तमुपादाय शक्रादिपदपदार्थयोरपि । तस्मादन्यार्थत्वान्न सूत्र- विरोधः॥ इति । किञ्चिन्निमित्तं सहस्राक्षत्वदेवाधिपत्यादिकमु. पादाय शकादिपदपदार्थयोरपि संज्ञासंझिसम्बन्धप्रतिपत्तिः । १. 'द्वापानी, २. दाना', ३. 'मानमिति नि', 'सीति । ग. पाठः, - ·T- ११० सव्याख्ये न्यायसारे क्रियत इत्यनुवर्तते । तथाच प्रत्यक्षानुमानसमानविषयत्वेऽपि नाप्रामाण्यं, संवादाभ्युपगमात् । पदान्तरसन्निधाने च तदर्था- न्वितापूर्वार्थप्रतिपादकत्वात् ॥ ननूपमानस्य पृथक्प्रामाण्याभावे 'अत्यन्तप्रायैरदेशसाधादुपमानासिद्धि (२.१-४२), 'प्रसिद्धसाधादुपमानसिद्धेर्यथोक्तदोषानुपति' (२.१ ४३) इति सूत्राभ्या सूत्रकारेणाप्रामाण्यशकापूर्वक प्रामाण्यसमर्थन किमर्थ कृत- मित्याशङ्कयाह- परीक्षा चार्थापत्तिवत् प्रमाणस्य सतः प्रमाणेव- न्तविज्ञापनार्थम् ॥ इति ॥ मनूपमानस्यान्तर्भावमप्याशय परिजहार सूत्रकार । तथाचोपमान- मनुमान, 'प्रत्यक्षेणाप्रत्यक्षसिद्ध ' (२ १ ४४) परा(मा भुपमानमिति चेत् । न । स्वयमप्यध्यवसायात् 'तथेत्युपसहारादुपमानसिद्ध विशेष ' (२१-४६) इति । तस्मात् कथमन्तीचे सूत्रविरोधो न भवतीत्याशमाह -- अन्तर्भावस्त्वनुमान एवास्य यथाशुतोऽपि नि- राकृतो नागम इति ॥ इति । निराकृतोऽपीति सम्बन्धः ॥ ननु 'न चतुष्ट्वमैतिद्यार्थापतिसम्भवाभावप्रामाण्यात्' (२-२ १) इत्या- दिपु सूत्रेषु पमाणचतुष्यश्रवणात् त्रित्व सूत्रविरुद्धमित्यत आह चतुष्टवाभिधानं सूत्रेषु पञ्चत्वादिनिराकरणार्थ, १. 'नरि' 8. च. पाठ ३. 'घ' ग. पाट. २ 'दे न च ' स. इ. पाठ .

·-- आगमपरिच्छेदः। न निवप्रतिषेधार्थ प्रमाणसिद्धत्वादन्तर्भावस्य ॥ इति ॥ परमतमाशङ्कते- त्रित्वानभिधानादयुक्तमिति चेत् ।। इति । यदि सूत्रकारः प्रमाणत्रित्वमेवाभ्युपागमिप्यत् तदा कचित् नित्वमभ्यधास्यत् । नचान्यधात् । तस्माद युक्त- मेतदिति ॥ परिहरति ने। सूत्रकारस्यैवंस्वभावत्वात् , यत् सिद्धान्तमपि क्वचिन्नाभिधत्ते यथा कृत्स्नेकदेशविकल्पादिनावयवि- निराकरणे ।। इति ॥ कुत एव तदनभियानमित्यत्राह - शिष्याणामूहादिशक्त्यतिशययुक्तानामेवात्राधि- कार इति ज्ञापनार्थम् ॥ इति । उपसंहतिः तस्मात् स्थितमुपमानं शब्देऽन्तर्भूतम् ॥ इति ॥ अर्थापत्तेरप्यनुमानेऽन्तर्भाशेऽविनामावलेनार्थ- प्रतिपत्तिसाधनत्वात् ॥ १. 'नास्य सूस. ग. ह. पाठः. 'कघ. पाठः २' 'त्यत आहे', ३.

·." ११२ सव्याख्ये न्यायसारे इति । दहनानुमाने धूमवादिति शेषः ॥ अविनामावमेव दर्शयति- अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्ते सत्येवोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव इति ।। इति ॥ परमतमाशहते यत्र सामान्याकारेणाप्यन्वयग्रहणं नास्ति यथा मुख्यकारणत्वाप्रतिवन्धशक्त्योः, तत्रार्थापत्तिः पृथक प्रमाणमिति चेत् ॥ इति । मुख्यकारणत्वं नाम सकलसहकारिसाकल्यं यदनन्तरमेव कार्योत्पत्तिः। सहकारिणश्च दृष्टादृष्टरूपाः। न च तेपां साकल्यं क्वचिदप्यस्मदादिप्रत्यक्षम् । किन्तु कार्यक- समधिगम्यम् । तथा वह्नयादीनां दाहकत्वादिशक्तः प्रति- धन्धाभावोऽपि न प्रत्यक्षः । प्रतिबन्धकानां मणिमन्त्रादीना. मनन्तत्वेन तदभावस्याप्यनन्तत्वात् । अतो मुख्यकारणत्वा- प्रतिबन्धशक्त्योः प्रतिपत्तौ सामान्याकारेणाप्यन्वयग्रहणा- भावादनुमानासम्भवेऽर्थापत्तिरेय प्रमाणमित्यर्थः ।। परिहरति - न।तत्रापि केवलव्यतिरेक्यनुमानादव्यतिरेकात् । केवलव्यतिरेकी अर्थापत्तिरित संज्ञाभेदमात्रम् ॥ इति । प्रयोगस्तु – कार्योत्पत्तेः पूर्वक्षणे कारणानि सकलसहकारिसमवेतानि सकलप्रतिवन्धकशून्यानि वा । १. 'प्यसंस्थत्वात्' स. छ. पाठः. २. 'तो' ग. पाठः, d ·- आगगपरिच्छेदः । १९३ अनन्तरमेव कार्योत्पादकत्वात् । यानि पुनरेवं न भवन्ति, न तान्यनन्तरं कार्योत्पादकानि । यथा केवलतन्तवो मणि- प्रतिवद्धोऽग्निर्वा ॥ चोदयति- अन्वयाभावान्नैतदनुमानमिति चेत् ॥ इति ॥ परिहरति- न । केवलान्वयिनो व्यतिरेकाभावेन प्रमाणान्त- रत्वप्रसङ्गात् ॥ इति । स्पष्टम् ॥ दूषणान्तरमाहे- अपिच प्रत्यक्षादिभेदानां केनचिद् वैधयण भेदात् प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गः॥ इति । सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन योग्ययोगिप्रत्य- क्षभेदेन वा द्विविधं प्रत्यक्षम् । कार्यकारणानुभयात्मकभेदेन त्रिविधमनुमानम् । दृष्टादृष्टार्थभेदेन द्विविधः शब्द इति ॥ उपसंहरति- तस्मादविनाभाववलेनार्थप्रतिपादकत्वादाप- तिरनुमानम् ॥ इति ॥ केनचित् सहसमेतदिति कथितेऽत्र शतं सम्भवतीति ज्ञाने सम्मवाल्यं माणमिति केचिदाहुः । तनिराकरोति १. 'धकोऽग्नि' ग. पाठः. २. 'ह-- स. पारः, 4 ·सव्यात्ये न्यायसारे इति । दहनानुमाने धूमवदिति शेषः ॥ अविनामावमेव दर्शयति अन्यथा नोपपद्यत इत्युक्ते सत्येवोपपद्यत इति लभ्यते । अयमेवाविनाभाव इति ॥ इति ॥ . परमतमाशहते यत्र सामान्याकारेणाप्यन्वयग्रहणं नास्ति यथा मुख्यकारणत्वाप्रतिवन्धशस्त्योः, तत्रार्थापत्तिः पृथक् प्रमाणमिति चेत् ॥ इति । मुख्यकारणत्व नाम सकलसहकारिसाकल्यं यदनन्तरमेव कार्योत्पत्तिः। सहकारिणश्व दृष्टादृष्टरूपाः । न च तेषा साकल्यं क्वचिदप्यस्मदादिप्रत्यक्षम् । किन्तु कार्यक- समधिगम्यम् । तथा वह्नयादीना दाहकत्यादिशक्तः प्रति- वन्धाभागोऽपि न प्रत्यक्षः । प्रतिबन्धकानां मणिमन्त्रादीना. मनन्तत्वेन तदभावस्याप्यनन्तत्वात् । अतो मुख्यकारणत्वा. प्रतिवन्धशक्त्यो. प्रतिपत्तौ सामान्याकारेणाप्यन्वयग्रहणा- भावादनुमानासम्भोऽर्थापत्तिरेव प्रमाणमित्यर्थः ।। परिहरति- नातत्रापि केवलव्यतिरेक्यनुमानादव्यतिरेकात् । केरलव्यतिरेकी अर्थापत्तिरिति मंज्ञाभेदमात्रम् ॥ इति । प्रयोगस्तु -कार्योत्पत्तैः पूर्वक्षणे कारणानि सफ्लमद्वारिसमोतानि मकलप्रतिबन्धकशून्यानि वा । १. 'प्यमम्यन्यान्' म ह पाट २. 'ती ग पाठ.

·आगमपरिच्छेदः । अनन्तरमेव कार्योत्पादकत्वात् । यानि पुनरेवं न भवन्ति, न तान्यनन्तरं कार्योत्पादकानि । यथा केवलतन्तवो मणि- प्रतिबद्धोऽग्निर्वा॥ चोदयति- अन्वयाभावान्नैतदनुमानमिति चेत् ।। इति ॥ परिहरति- न । केवलान्वयिनो व्यतिरेकाभावेन प्रमाणान्त- रवप्रसङ्गात् ॥ इति । स्पष्टम् ॥ दूपणान्तरमाहै - अपिच प्रत्यक्षादिभेदानां केनचिद् वैधम्र्येण भेदात् प्रमाणान्तरत्वप्रसङ्गः॥ इति । सविकल्पकनिर्विकल्पकभेदेन योग्ययोगिप्रत्य- क्षभेदेन वा द्विविधं प्रत्यक्षम् । कार्यकारणानुभयात्मकभेदेन निविधमनुमानम् । दृष्टादृष्टार्थभेदेन द्विविधः शब्द इति ॥ उपसंहरति- तस्मादबिनाभावरलेनार्थप्रतिपादकत्वादाप- तिरनुमानम् ॥ इति ॥ केनचित् सहस्रमेतदिति कथितेऽत्र शतं सम्भवतीति ज्ञाने सम्भवाल्य माणमिति केचिदाहुः । तन्निराकरोति- १. 'न्धकोऽग्नि' ग. पाठः. २. 'ह-प्र' स. पाठः, ·-- सव्याख्ये न्यायसारे *अल्पसङ्ख्याविषयत्वे सति बहुत्वसङ्ख्याविष- यत्वस्य सर्वत्रोपलम्भाद् नानुमानात् सम्भवो भिद्यत इति ॥ इति । प्रयोगस्तु --विवादपदं सहस्रं स्वसमुदाथि- शतवत् , सहस्रत्वात्, पूर्वपरिगणितसहस्रवत् ॥... अभावस्य तु त्रिप्वपि यथासम्भवेनान्तर्भावः । तथाहि ---कोरवाद्यभावप्रतिपत्तिरागमात् ।। इति । व्यासाद्याप्तवचनात् । अभावप्रत्यक्षवे विप्र- तिपहुबक्तव्यतया व्यत्ययेनान्तर्भावो निरूपितः ॥ आत्मादिषु रूपाद्यभावप्रतिपत्तिरतुमानात् ॥ इति । आत्मा रूपरहितः नियमेनाचाक्षुषप्रत्यक्ष- त्वाद् वायुवद , गन्धरसहीनो रूपरहितत्वाद् वायुवत् , स्पर्शरहितोऽस्मदादिमानसप्रत्यक्षत्वात् मुसादिवत् । आकाशं रूपरसगन्धरहितं स्पर्शरहितत्वादात्मवदित्यायूह्यम् ।। भूतलादिपु घटायभावप्रतिपत्तिः प्रत्यक्षात् । इ. न्द्रियव्यापारभानभावित्वात् ।। इति । इन्द्रियव्यापारस्य भाव एवं भवतीत्येवंशीलं यस्य तदिन्द्रियन्यापारभानमावि तस्य भावस्तचं, तस्मात् । तथाहि-निटं भूतलभित्यादिवानमिन्द्रियजमिन्द्रिया- न्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद् रूपादिज्ञानयत् ।। १. 'वी य', २. रहिन र' ग. पाट. 'गावियर सन्यापमहाविषय रम्य सर्वतोपरम्भन्या ना' इति गुदिनन्यायमारपाट -- .

·-
आगमपरिच्छेद ।
चोदयति-
अन्यत्र तद्भावभावित्वं पर्यवसितमिति चेत ।।
इति । अन्यत्रेत्यभावाधारभूतलोविग्रहणे । तथा-
चोक्तं
॥
"गृहीत्वा वस्तुसद्भाव स्मृत्वा च प्रतियोगिनम् ।
मानसं नास्तिताज्ञानं जायतेऽक्षानपेक्षया ।"
इति ॥
परिहरति-
न । रूपादिष्विव वाधकाभावात् ॥
इति । नहि रूपाद्याश्रयद्रव्यग्रहण एवेन्द्रियव्या-
पारः पर्यवसितः, न रूपादिष्विति युक्तम् । किञ्च प्राणव्या.
पारे सत्येव निर्गन्धं कुसुममिति ज्ञानमुत्पद्यते । नच तत्र
इन्द्रियव्यापारोऽन्यत्र पर्यवासित इति युक्तं वक्तुम् । द्रव्यस्य
घ्राणाविषयत्वात् ।।
सम्बन्धाभावो वाधक इति चेत् ।।
इति । नाभावेनेन्द्रियस्य संयोगः समवायो वा
सम्भवतीति भावः ॥
“परिहरति
न । स्वपरपक्षयोरसिद्धत्वात् ॥
इति । मीमांसकस्य पक्षोऽत्र स्वपक्षः ॥
एतदेव विवृणोति-
स्वपक्षे तावद् रूपादिष्विवापरोक्षानुभकार्यानुभयो
१. 'रन' घ च पाठ २. 'ति-स्व', ३. 'य' ग. पाट
-

·सन्याख्ये न्यायसारे योग्यताख्यः सम्वन्धः । परपक्षेऽपि संयुक्तविशेषण- भावादिरिति ।। इति । आदिशब्देन संयुक्तविशेप्यभावादीनां प्रत्यक्ष परिच्छेदोक्तानां स्वीकारः॥ परमतमाशङ्कय परिहरति- संयोगसमवायरहितस्य विशेषणविशेष्यभावानुप- पत्तिरिति चेद । न । विशिष्टप्रत्ययवशेन तत्सिद्देरिति ।। इति । गोमान् धनवानित्यादिष्विवेति भावः ।। ऐतिहमन्तर्भावयति- अनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रवादपारम्पर्यमेतिसमागमे- अन्तर्भूतम् ॥ इति । अनिर्दिष्टोऽनिश्चितः प्रवक्ता स्वयं द्रष्टुत्वेन मूलभूतो यत्र तदनिर्दिष्टप्रवक्तृकं प्रबादपारम्पर्यम् । सत्यं चेदिति शेपः । असत्यं चेदनमाणमेव ॥ उदाहरति यथा इह वटे यक्षः प्रतिवसति ॥ इति ॥ चष्टा नाम प्रमाणान्तरमिति फेचित . अनुमानेन्तर्भूतेति चापरे। तदु- भयमपि चेष्टार क्षणाभिधानपूर्वकं निषेधनि प्रयत्नजन्या शरीरतदवयवनिया चेष्टा । सा नाट्यशाम्रादिसमपयलेन पुरुपाभिप्रायविशेषमर्थविशेष च गमयन्ती नागमाद भियते लिप्यक्षरादर्थप्रतिपत्ति- चदिति ॥ 1. "नाग ये ग. पाट.. २. 'यम' ग. स. पाट . - ·आगमपरिच्छेदः । इति । प्रयत्नजन्येत्यनेन वाय्वादिविकारजनितह- स्तादिकम्पव्यवच्छेदः । नाट्यशास्त्रादीत्यादिशब्दोल्लोकव्यव- हारपरिग्रहः । क्रियेत्युपलक्षणम् । संयोगेनाप्यर्थप्रतीतिदर्श- नात् । यथा हस्तमुखसंयोगविशेपाभ्यां बुभुक्षापिपासा- प्रतिपत्तिः । लिपिरेवाक्षरं लिप्यक्षरं, तस्मादिति । अनेन चेष्टायाः प्रमाणान्तरत्वाभ्युपगमे लिप्यक्षराणामपि प्रमाणा- न्तरत्वप्रसङ्ग इति सूचितम् । नच बक्तव्यं लिप्यक्षरानु- मिताक्षरेभ्योऽर्थप्रतिपत्तिरिति । क्रमे प्रमाणाभावात् । चेष्टायो वा तथा प्रसङ्गात् ॥ उपसंहरति तदेवं व्यवस्थितमेतदेतानि त्रीपयेव प्रमाणा- नीति ।। प्रमाणज्ञानमात्रमेव नापवर्गसाधनम् । किन्तु तेन प्रमीयमाणं किञ्चिद् वस्तुतत्त्वम् ।। तच कि स्यादित्यभिप्रायेण पृच्छति किं पुनरेभिः प्रमाणैः प्रमातव्यामति ।। इति ।। उत्तरमाह उच्यते । प्रमेयम् ॥ इति ॥ पुनः पृच्छति- किंलक्षणम् ॥ इति । यद्यपि पूर्व प्रमाविषयः प्रमेयमिति लक्षण- १, 'ब्देन लोक' ग. पाठः, २. 'तो' ग, घ. द. पाठः, ·- सव्याल्ये न्यायसारे मुक्त, तथापि न प्रमेयसामान्यापेक्षयायं प्रश्नः । किन्तु तद्विशेषापेक्षयेति न विरोधः ।। उत्तरमाह यद्विषयं ज्ञानमन्यज्ञानानुपयोगित्वेनेव निःश्रेय- ससाधनं भवति, तत् प्रमेयम् । तदेव तत्वतो ज्ञात- व्यं, सर्वदा भावयितव्यं च । न कीटसंख्यादि । तज्ज्ञानस्यानुपयोगित्यात् ॥ इति । अन्यज्ञानानुपयोगित्वेनैवेत्यनेन प्रमाणादिव्यय- च्छेदः । प्रमाणादिज्ञानस्यात्मादिज्ञानोपयोगित्वेन निःश्रेयस- साधनोत् । न तु साक्षात् ॥ प्रमेय विमजते- तञ्चतुर्विध -हेयं, तस्य निर्वर्तकं, हानमात्य- न्तिकं, तस्योपाय इति । इति । यद्यपि सूत्रकारेण 'आत्मशरीरेन्द्रियार्थयुद्धि मनःप्रवृत्तिदोपप्रत्यमावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्' (१-२-९) इति द्वादशविघं प्रमेयमुक्तं, तथापि तस्य चतुर्धा भाव्य- मानस्यैव नियसनिमित्तत्वमिति झापयितुं साहे चातु- विध्यमुक्तम् ।। चर्षियम्यापि वपमा तत्र हेयं-~-दुःयमनागतम् ॥ इति । हेयं नामावश्यं प्रयत्नेन परित्याभ्यम् । तथा- १. भादिम.च, पाट. २. मान्यनेन .. मिचे अपनेन पंतप. पाट.. ३. 'लार मग. २. पाट.

·आगमपरिच्छेदः । नागतमेव । अतीतस्योपभुक्तवाद् , वर्तमानस्याप्युपभोगं विना प्रकारान्तरेण परिहर्तुमशक्यत्वात् ।। हेयमपि विमजते. एकविंशतिप्रकार --'शरीरं, पडिन्द्रियाणि, पड् विषयाः, पड् बुद्धयः, सुखं, दुःखं चेति ॥ .), ...इति ,घाणरसन चक्षुस्त्वक्ोत्रमनांसि पडिन्द्रियाणि । गन्धरसरूपरपर्शशब्दा बहिर्विपयाः, ज्ञायमानतया सुखदुःख- हेतुत्वात् । मनोविपयस्तु स्मृतिसङ्कल्पावित्येके । निद्रालस्य- कामादिरित्यपरे । विपयाणामिन्द्रियाणां च पड्विधत्वाद् बुद्धयोऽपि पडित्युच्यन्ते ॥ शरीरादीनां दुःखादत्यन्तविलक्षणत्वात् कथं दुःखशब्दवाच्यत्वमित्या- 1. शकचाह , तत्र शरीरं दुःखायतनतया दुःखम् ।। इति । दुःखस्यायतनं गृहम् । शरीरावच्छिन्नात्म- प्रदेशे हि दुःखमुत्पद्यते, नान्यत्र । एतेनैव विशेपेण ज्ञाय- मानतया दुःखहेतुभ्यो विषयेभ्यः शरीरं पृथगुक्तम् ॥ इन्द्रियाणि विषया बुद्धयश्च तत्साधनभावात् ।। इति । दुःखमित्यनुवर्तते ॥ सुखं दुःखानुपङ्गाइ दुःखम् ॥ इति । दुःखेनानुपङ्गोऽविनाभावः । सुखहेतूनामेव दुःखहेतुत्वादभेदोपचारादेव शरीरादौ दुःखशब्दः प्रयुक्त १. 'त्यात् । एतेनोप' ग, ड. च. पाठः.

·सत्यात्ये न्यायसारे १२० इति दर्शितम् । दु.सरूपतया भाव्यमाना हि शरीरादयः स्व- विषयवैराग्यहतयो भवन्ति ॥ दुःखं तु बाधापीडासन्तापात्मकं मुरयत एवेनि । इति । दुःसशब्दवाच्यमिति शेपः ।। तस्य निर्वर्तकमसाधारणकारणमविद्यातृप्णे ध- धिर्माविति च ॥ इति । तस्य गौणमुख्यभेठभिन्नदुःयस्य ।निर्वतकमि- त्यस्य व्याख्या असाधारणकारणमिति। यद्यपि धर्मः सुखस्य कारण, तथापि मुखस्य दुःखानुपङ्गेण दु.सवर्गान्त.पातित्वाद् दुःखहेतुरुक्त., प्रवर्तकस्य धर्मस्यापि हेयत्वज्ञापनार्थम् ॥ अविद्यादीना लक्षणमाह- सम्यगध्यात्मविद्भिः प्रदर्शितेऽय विपरीतज्ञान- मविद्या सह संस्कारेणेति ॥ इति । आत्मन्यधिवर्तत इत्यध्यात्म शरीरादि ।यथा सम्यग् भपति तथा अध्यात्म विदन्तीत्यध्यात्मविद । तैः प्रदर्शिते प्रकटितेऽथे "अस्थिस्थूण स्नायुयुत मासशोणितलेपनम् । चर्मावनड दुर्गन्धि पूर्ण मूत्रपुरीपयोः ।। जराशोकसमानिष्ट रोगायतनमातुरम् । रजस्वलमनित्य च भूतारासमिम त्यजेत् ।।" १ 'तु वेदनास' ग पाठ २ तस्या' च पाठ ३ 'ता थनि ड च पाठ त प्रकटितोऽयं अ' च पाठ ५ लामो ४ स.पाट ·मागमपरिच्छेदः। इत्यादिना । तस्मिन् विपरीतज्ञानम् "अमृतस्येव कुण्डानि सुखानामिव राशयः । रतेरिव निधानानि योषितः केन निर्मिताः ॥" इत्येवंरूपमविद्या । प्रलयावस्थायां विपरीतज्ञानाभावेऽपि पुनः शरीराद्युत्पत्तिश्रवणाच्छास्त्राभ्यासजनिततत्त्वज्ञानवतामपि रा- गद्देषाद्यमिभवदर्शनादविद्यास्तीति दर्शयति-सह संस्का- रेणेति ॥ पुनर्भवप्रार्थना तृष्णा ॥ इति । पुनर्भवस्य विशिष्टशरीरादिलाभस्य प्रार्थना वाञ्छा ॥ सुखदुःखयोरसाधारणहेतू धर्माधर्माविति ॥ इति । सुखस्यासाधारणो मुख्यः दुःखस्याकारणभूतो हेतुः धर्मः । दुःखस्य पीडात्मकस्य मुख्योऽसाधारणः सुख- स्यानिमित्तभूतो हेतुरधर्मः ॥ हानं दुःखविच्छेदः॥ इति । दुःखस्य एकविंशतिभेदभिन्नस्य विच्छेदो हानम् ॥ आत्यन्तिकमिति न कदाचित् कथञ्चिद् दुःख- सम्बन्ध इत्यर्थः ॥ इति । अत एव संसारदशायामौषधाधुपयोगेन दुःश्व- विच्छेदसावेऽप्यात्यन्तिक हानमिति नोच्यते । विनष्टाया १. 'यायव' ग. पाठ . : " ·सव्याख्ये न्यायसारे दुःखव्यक्तेः पुनरुत्पत्त्यभावेऽपि तज्जातीयस्य व्यक्त्यन्तर- स्योपादानात् ॥ तस्योपायस्तत्वज्ञानमात्मविषयम् ॥ इति । यद्यपि द्वादशविधप्रमेयेविषयं सूत्रेऽभिहितं, तथाप्यात्मनः प्राधान्यज्ञापनार्थमात्मविषयमित्युक्तम् । तथा- हि - पूर्व शरीरादिषु हेयत्वेन ज्ञानोत्पादवतस्तयतिरि- क्तात्मनि च श्रुत्यादिप्रमाणैनिश्चिते पश्चात् तत्रैव ज्ञाना- भ्यासो निःश्रेयससाधनम् ॥ सत्र सवादिका श्रुति पठति तथाचोक्तम् "आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यः" इति । "श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्यश्वोपपत्तिभिः । ज्ञात्वा च सततं ध्येय एते दर्शनहेतवः ॥" इति ।। इति । वाशब्दोऽवधारणे । एते श्रवणमननिदिध्या- सनरूपा दर्शनस्यात्मविषयसाक्षात्कारज्ञानस्य हेतवः ।। आत्मज्ञान च नि श्रेयसकारणमित्या श्रुतिं दर्शयति --- 'तरति शोकमात्मविदिति च ॥ इति । आत्माद्वतज्ञानमेव नि श्रेयससाधनमिति मतनिरासार्थमाह -- स द्विविधः परश्चापरवेति । तथाचोक्तं वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापरं चेत्यादि। १. 'वच्छेपसूनस्य' स, पाठ २. 'त्पादना' च. पाठ. 'य सू' क, ख, पाट, १. 'मध्यानरू' ग, ङ । ३

·आगमपरिच्छेदः ।
१२३
इति । आदिशब्दाद 'द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया'
इति श्रुतिः,
"द्वाविमौ पुरुपौ लोके क्षरश्वाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥
उत्तमः पुरुषरत्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः ।
यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ॥"
इत्यादिस्मृतिश्च स्वीक्रियते ॥
परापरयोर्लक्षण प्रमाणं चाह -
तत्रैश्वर्यविशिष्टः संसारधमैरीपदप्यस्पृष्टः परो
भगवान् परमेश्वरः सर्वज्ञः सकलजगद्विधाता।।
इति । ऐश्वर्य मकलपुरुषाधिष्ठातृत्वम् । तेन विशिष्टा
युक्त इत्येकं लक्षणम् । संसारधर्मः रागद्वेषमोहदुःखादिभि-
रीपदपि सर्वदाप्यस्पृष्ट इति द्वितीयम् । सर्वज्ञः, अनादिरिति
शेपः । एतत् तृतीयम् । गच्छति विनश्यतीति जगत् ।
सकलस्य विनश्यों वस्तुनो विधातेत्यनेन सह चत्वारि
लक्षणानि ॥
प्रश्नपूर्वकं प्रमाणमाह -
स कथं सातव्यः। अनुमादागाच तथा.
हि-विवादाध्यासितमुपलब्धिमत्कारणकम् , अभूत्वा
भावित्वात्, वस्त्रादिवदिति ।।
इति । उपलब्धिः कारणसाक्षात्कारः। नत्र धर्मिविशेष
१. 'इत्यादिश्रु' ग. पाठः.

·१२४ सच्याख्य न्यायसारे स्यानिर्देशात सन्दिग्धाश्रयोऽसिद्धो हेतुरिति वाच्यम् । साध्य- विशेषाभिधानेन यत्र बुद्धिमत्पूर्वकत्वीवुद्धिमत्पूर्वकत्वेन वि. बादः, तस्यैवाङ्कगदेः पक्षीकारात् ॥ अधरकारणत्वे साध्ये साध्यविकलो दृष्टान्तः, वस्त्रादाबाश्वरकारणत्या. सिद्धः, व्याप्त्यसिद्धिश्च । बुद्धिमन्मात्रकारपत्ये च साध्ये विवक्षितविशेषासिद्धिः सिद्धसाध्यता च, संसारिणामेव कर्मद्वारेणाकुरादिकारणत्वादिस्याशझ्याह- सामान्पव्यातेरनवद्यत्वेन निराकर्तुमशक्यत्वात् ततः सामान्यसिद्धी परिशेषात् कार्याविशेषाच्च कर्तृ- विशेषसिद्धिः । चित्रादिकार्यविशेषात् कर्तृविशेषसिद्धि- यदिति।। इति । सामान्यव्याप्तेः यत् कार्य तत् कारणसाक्षा- लाराधारकारणमित्येवंरूपायाः । परिशेप्यते येनासौ परिशेपः प्रसक्तप्रतिषेधः । नह्यचेतनस्यासर्वज्ञस्य शरीरिणो वाकुर- शरीराधशेषकार्येषु नैरन्तर्येण हेतुत्वं घटते । अतो विवादा- ध्यासितं कार्यमशरीरसर्वज्ञपूर्वकमरमदाद्यजन्यकार्यत्वात् । यदेवंविधसाध्यं न भवति तदस्मदाधजन्यकार्य न भवति यथा घटादीति व्यतिरेकी । कार्यविशेषाच्चत्यनेनान्वायनं सूचयति । तथाहि --विवादपदं स्वोत्पादनप्रवीणज्ञानिका- रणकं विशिष्टकार्यत्वात् चित्रादिवत् । यत्तु कैश्चिच्छरीरस्यापि व्याप्तावनुप्रवेशात सिद्धिः स्यात् , असिद्धौ वा कर्तुरप्यसिद्धि- १. 'यो हे, २. स्यात् ', ३. 'व'.. पाठः, ·। सहार्थे तृतीयास्थाने चतुर्थी । ईशिनीभिरिन्छादिशक्तिभिः । आगमपरिच्छेदः। १२५ रित्युच्यते । तत्र यद्यङ्कुरादिकं शरीरकर्तृकं कार्यत्वाद् वस्त्रा- दिवदित्युच्यते, तदा प्रत्यक्षकदेशविरुद्धो हेतुः । अडराद्युत्प- चिसमये शरीरस्यानुपलब्धिबाधितत्वात् । नच तदसिद्धौ क- तुरम्यसिद्धिः वाधकाभावात् । नहि कार्यत्वेन वह्नयादावनुष्ण. त्वासिहौ विनाशित्वस्याप्यसिद्धिरस्ति । अथ क्षित्यादिकमका- र्यमकर्तृकं वा शरीराजन्यत्वाद् गगनवदित्युच्यते। तन्न । आद्ये साध्ये अडरादिभिरनैकान्तिकत्वात् । द्वितीये साध्ये विशे- पनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् शरीराजन्यत्वं नाम शरी- रव्यतिरिक्तजन्यत्वं हेतुः स्यात्, ततश्च साधनविकलो ग- गनदृष्टान्तः । किश्च नदीस्रोतःपतितशवकर्मणोऽपि पक्षीकारा- च्छरीराजन्यत्वं भागासिद्धम् । अथेश्वरः शरीरी कर्तृत्वात् अस्मदादिवत् । तन्न । आश्रयासिद्धत्वात् । सिद्धौ वा तद्- ग्राहकप्रमाणवाधो हेतुश्वासिद्धः । तत्सिद्धौ वा तद्वाहक- प्रमाणबाधः । ईश्वरः कर्ता न भवति अशरीरत्वाद् मुक्त- वदित्युच्यमानेऽप्याश्रयासिहो हेतुः । आश्रयसिद्धी वा प्रति- ज्ञापदयोाघातः धर्मिग्राहकप्रमाणबाधा च । किञ्च चम्पकः कम्पत इत्यादावशरीरस्यापि वृक्षादेः कर्तृत्वाभ्युपगमात् परै- 'रनैकान्तिक इत्यलम् ॥ "एको रुद्रो न द्वितीयाय तस्थे य इमाटोकानी. शत ईशिनीभिरि"त्याचागमाच्चति ॥ इति । स ईश्वरो ज्ञातव्य इति शेषः । द्वितीयायेति इमान् लोकानीशते अधितिष्ठति ॥ १. 'स्वादन्यत् भस्म' र. पाठः.

·१ सन्यारत्ये न्यायसारे अपरारमनो लक्षणमाह संसारफलोपभोक्तानन्तोऽपरः॥ इति । अनन्तः (इति) स्वरूपकथनम् । न विद्यतेऽन्तः कालतो देशतःसङ्ख्यातश्चेत्यनन्तः। नित्यो व्यापकोऽसंख्य- अंत्यर्थः । तत्सद्भावे च प्रत्यक्षं प्रमाणम् । तथाहि मनोव्यापारे सति प्रत्यात्ममहं सुखी अहं दुःखीति प्रत्ययो दृष्टः। नत्रामौ शरीराधालम्पनः । शरीराद्यप्रतीतावप्यन्धका- रेहमिति प्रत्ययोत्पादात् । सुखादीनां शरीराधनाश्रितत्वाच्च। स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति प्रत्ययस्य तु चक्षुपा स्पर्शनेन वा शरी- रग्रहणे सत्येव भावात् यद्यपि शरीरालम्पनत्वं, तथाप्यमि- त्यभेदप्रत्ययन्तन भ्रान्त एव । मम शरीरमिति भेदावभासेन बाधितत्वात् ॥ प्रत्यक्षसिद्धेऽपि विपतिपद्यमान प्रत्यनुमानमाह - स खलु बुद्धयादिकार्याणामाश्रयभूतोऽनुमातव्यः।। इति । बुधादिकं कचिदाश्रितं भावरूपकार्यत्यात् गुणत्वाद् या, रूपादियत् ।। च्याहिं दर्शयति - नहि कार्य किञ्चिदनाधारमुपलब्धम् ।। इति ॥ गिद्धमायनापरिहागय मनचनन्य निपनि -- नचेन्द्रियाणामाश्रयत्वं युक्तमुपहलेन्द्रियस्य वि. पयम्मरणायोगात् ।। ~ १. नि.पा. २. 'स्पप्रमई, 1. मनिष ·आगमपरिच्छेदः । इति । उपहतं च तदिन्द्रियं चोपड़तेन्द्रियम् । तस्य विषये स्मरणाभावप्रसङ्गात् ॥ कस्मादित्यत्राह- अन्यानुभूनेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणादर्शनात् ।। इति । इन्द्रियमनुभवित न भवति, संस्कारसहावेऽपि सर्वदेवास्मर्तृत्वात् पाषाणादिवत् । अस्मर्तृत्वं च चक्षुरा- द्यभावेऽपि रूपादिविपये स्मरणादर्शनात् । किञ्चेन्द्रियाणां ज्ञानाधारत्वे एकस्मिन्नपि शरीरे नानाचेतनानां कदाचिद् विप्रतिपत्तिः स्यात् ।। तर्हि शरीरमेव चेतनमस्त्वित्याशङ्कयाह अत एव शरीरस्यापि वाल्यकौमारादिभदाभिन्न- स्वादस्मरणम् ॥ इति । यतोऽन्यानुभूतेऽर्थेऽन्यस्य स्मरणं न मम्भवति, अत एव शरीरस्य स्मरणं न सम्भवति । अतथानुमवितव. मपि नास्तीत्यर्थः । शरीरस्यापि वाल्यकामाग्यविनादिल्पंग भिन्नत्वात् । नच तत्रावस्थाभेदमात्रं नावस्यावद मिन्नमिनि याच्यम् । महत्त्वभेदस्याश्रयभेदाव्यभिचागत । तथाहि- विवादपदानि महत्त्वानि भिन्नाश्रयागि परिमाननंदन घकुलामलकबिल्वादिषु परिमाणभेदवत ॥ बौद्धराद्धान्तेऽपि स्मरण नोपपद्यत इत्याद एतेन पूर्ववुध्यनुभूतेऽर्थे उत्तम्बुद्धःकार्यकार: भावात् स्मरणमपास्तमन्यत्वाविंशपात ।। १. 'यत्वस्म' च. पाठ . २. 'पायोगान', . 'दिप' रू. पाठः. - ·सन्यास्ये न्यायमारे इति । अनुभविवस्मोंर्भेदेऽपि परस्परकार्यकारण. भावस्य विद्यमानत्वात् कारणबुद्यनुभूतं चेत् कार्यबुद्धिः स्मरति, तदोपाध्यायानुभूतमपि शिप्यः स्मरेत् ।। एतद्पणपरिहारायापरमाह -- कार्पासे रक्ततादिवदिति चेत् ॥ इति । यथा कार्पासबीजे लाक्षादिना कृता रक्तता भेदाविशेपेऽपि तद्वीजसन्तान एव पुष्पे फले वा रक्तता. मुत्पादयति, न पुनींजान्तरसन्ताने, तहदुपाध्यायजनितः संस्कारः तस्मिन्नेव सन्ताने स्मृति जनयति, न पुनः शिष्ये, तस्य सन्तानान्तरत्वात् । तदुक्तं "यस्मिन्नेव हि सन्तान आहिता कर्मवासना । फलं तत्रैव बध्नाति कार्पास रक्तता यथा ।" इति । कर्म पुण्यापुण्यरूप, कर्म चासौ वासना चेति कर्म- वासना । तचोपलक्षणमनुभवजनितवासनायाः ।। परिहरनि- न । साधनद्रूपणासम्भवात् ।। इति ॥ - एतद् विवानि- - अन्यायभावान साधनम् । असिद्धत्वाद्यनुदा. बनान्न दूषणम् ॥ १. 'यदिज' २, पाट.

·. आगमपरिच्छेदः। १२० इति । न तावत् स्वपक्षसाधनर्मिदम् । स्मृतिः कार्य- कारणभावाद् भवतीत्यस्य कापासे रक्ततावदित्यत्र अन्वया- भावाद्, यत्र न स्मृतिः न तन कार्यकारणभाव इति व्यति- रेकाभावाच्च । नापि परपक्षदूषणम् । पूर्वबुद्ध्यो अनुभूतार्थ. मुत्तरवुद्धिर्न स्मरति, अनुभवितुरन्यत्वात् सन्तानान्तरबुद्धि- वदित्यस्य हेतोः कासे रक्तताबदित्यनेन असिद्धत्वाद्यन्य- तमदोपस्यानुदावनात् । किञ्च 'समानानां कार्यकारणभाव एकसन्तान' इति बौद्धानां कृतान्तः । तादृशश्च कार्यकारण- भावः शिष्योपाध्यायबुद्धीनामस्तीति प्राक्तनमेव दूपणम् ॥ दूषणान्तरमाह नच कासिऽपि निरन्वयविनाशोत्पादे रक्ततो- त्पद्यते कार्पासान्तरवत् ॥ इति । निर्गतोऽन्वयः कारणपरम्परा यत्रासौ निर- न्वयः सचासौ विनाशश्च निरन्वयविनाशः । तस्मिन सत्यु- सादो यस्य तत्कार्यस्य स निरन्वयविनाशोत्पाद. । तस्मिन् सति कापति रक्तता नोत्पद्यते उत्पत्तुं नार्हति यथा कार्पा- सान्तरे । तस्मात् तत्रापि वीजावयवानां रक्तानामनुवृत्तावेव कापसे रक्ततोत्पद्यते । नच क्षणिकवादिनः पदो अनुभवितुः 'संस्कारस्य वानुवृत्तिरस्ति । तदभावे स्मरणमपि न स्यादिति भावः॥ एतेनैव क्षगिकत्वं निरस्तम् ।। १. 'यायनिरा' ह. पाठ २. 'द्ध्यनु', ३. 'राधान्त.' च पाठः. ४. 'न्याय', ५. 'दक.ट. पारः. ६. 'करवा च. पाठः .

·- आगमपरिच्छेदः। बाध्यमानत्वात् प्रत्यभिज्ञानं यथा भ्रान्तं तथा क्षणिकत्वानु- मानवाधितत्वादक्षणिकत्वप्रत्यभिज्ञानं भ्रान्तम् ।। दूपयनि- न । एकन्न बाध्यत्वेन भ्रान्तत्वे सर्वत्र भ्रान्तत्व- कल्पनायामतिप्रसङ्गात् ॥ इति । एकत्र दीपादिज्ञानस्य बाध्यत्वेन भ्रान्तत्वे सर्वत्रापि तथाभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । नच सर्वमपि प्रत्यभिज्ञानं क्षणिकत्वानुमानवावितमिति वाच्यम् । अनुमानस्य प्रागुक्त- युक्त्या दुष्टत्वात् ॥ प्रान्तमपि प्रत्यभिज्ञानं बौद्धस्य न मम्भवतीत्याह अनभ्युपगमाञ्च । सादृश्यस्य क्षणिकत्वे भ्रान्ति- वीजाभावः ॥ इति । भ्रान्तमपि प्रत्यभिज्ञानं प्रदीपादी पूर्वोचर- प्रदीपानां सादृश्ये स्थिरे सत्येव भवति । नचास्ति क्षणिक- वादिनः किन्चित स्थिरम । अतो निमित्ताभावानमित्तिकस्य प्रत्यभिज्ञानन्याप्यभावः स्यादित्यर्थः । स्थायित्वे तु प्रमाणे क्रमकार्याण्येककारणजन्यानि कार्यत्वात, सम्प्रतिनिककाल- कार्यवत् ॥ उपमंहगति- तत् सिद्धमेतत्-शरीगदिव्यनिक्ति आन्ना व्यापको नित्य इनि। निवत्वं कुत इति चंद्र अनादि सात् । तदेव कथम् । जातमात्र जन्मान रानुभव- १. 'न्तक, २. 'मनिनि ज' ट. पाठः. ।

·सन्यास्ये न्यायसारे सूचकस्मरणलिङ्गस्य हर्षशोकभयेस्तन्याभिलापादेरुप- लम्भात् ॥ इति । जातमात्रे प्राणिनीति शंपः। तदानीमेव जा- तमात्रस्य मृगशाबादेः स्तन्यपानाभिलाषेण प्रवृत्तिदर्शनात स्तन्यपानविषय सुखसाधनस्वरमरणमवगम्यते । स्मरणाच्चा- नुभवः । नचास्मिन् जन्मनि तस्य स्तन्यपानानुभवोऽस्तति जन्मान्तरानुभयो ज्ञायते । एवं सद्योजातानां मुखप्रसादाय- नुमिता होदयः सुखदुःससाधनदर्शनाज्जायमानाः तज्जा- तीयत्वलिङ्गसुखदुःखसाधनलयोः व्याप्तिस्मरणाद् भवन्ती- त्यनुमातव्याः॥ ध्य पारवे प्रमाणमाह - धनादेराश्रयसंयोगापेक्षस्य गुरुत्वादिवदाश्रया- न्तरे वाचादौ कियाकर्तृत्वादणिमापुवेतस्य युगपदसं. ख्यातशरीराधिष्टातृत्वाच्च व्यापकत्वसिद्धिः ॥ इति । प्रयोगरतु-धर्माधी स्वाश्रयसंयुक्त एव आश्रयान्तरे क्रिया जनयत. क्रियाहेतुगुणत्वाद् गुरुत्ववत् । आत्मना व्यभिचारपरिहाराय गुणग्रहणम् । तस्याश्रयान्तरे क्रियाहेतोरपि स्वाश्रयाभावेन स्वाश्रयसयोगापेक्षाभावात् ।। युगपदनेशरीराधिष्ठातृत्वे प्रमाणमाह - तथाचोक्तं पुराणेषु- "अ.त्मनो शरीराणि बहूनि मनुजेश्वर! प्राप्य योगवलं कुर्यात् तैश्च सर्वां महीं चरेत् ॥ १. 'यमोहरत', २ 'तम्मा' च पाठ .

·आगमपरिच्छेदः। भुजीत विषयान् कैश्चित् कैश्चिदुग्रं तपश्चरेत् । 'संहरेच पुनस्तानि सूर्यस्तेजोगणानिव ॥" इति । श्लोके युगपदिति सम्प्रदायाद् गम्यते ॥ उपसंहरति- तदेवमपरमात्मतत्त्वज्ञानं परलोकसद्भावेन पेर- लोकप्रवृत्त्युपयोगित्वादधर्मक्षयहेतुत्वाच निःश्रेयससा- धनमिति ॥ इति । एतेन नित्यात्मज्ञानमात्मनि शाश्वतस्नेहजनन- द्वारेण संसारकारणमिति बदन्तो भाट्टा अपि प्रत्युक्ताः। शा- श्वतस्नेहे हि तस्य सांसारिकदुःखपरिहाराय प्रवृत्त्युपपत्तेः । किञ्च नित्यपरलोकाभावे हि, "यावज्जीवं सुखं जीवेन्नास्ति मृत्योरगोचरः। भस्मीभूतस्य देहस्य पुनरागमनं कुतः ॥" इति वदतो लोकायतस्येव यथेष्टचेष्टाप्रसङ्गात् । अधर्मक्षय- हेतुत्वे च 'तरति शोकमात्मविद्' इत्यागमः प्रमाणम् ॥ परमात्मज्ञानस्य निःश्रेयसहेतुत्वं दर्शयति - परमात्मज्ञानं च तदुपासनाङ्गत्वेन अपवर्गसाधनम् ॥ इति । तस्य परमात्मन उपासनमाराधनं तदुपासनं तस्याङ्गत्वेन ॥ स चोपासनविधिः॥ इति । आराधनप्रकारः॥ १. सम्मवे', २. 'पाररीकिक' च, पाठः. ३. 'न उपायत्वेन' ·सव्याख्य न्यायमारे वाक्षयसमाधिलाभार्थमनुष्टानम् ॥ इनि । केशक्षयार्थ समाधिलाभार्थमित्युभयत्रार्थशब्द: सम्बन्धः । येनौनुष्ठानेन रागद्वेपमोहास्याः क्लेशाः क्षीयन्ते, परमात्मनि च चित्तैकाग्रतालक्षणः समाधिः प्राप्यते, तदनु- टानं परमेश्वगेपामनविधिरित्यर्थः ॥ जन पानजर सूचमवाद दर्शयति तथाचोक्तम्- “तपस्स्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रिया योगः (२.१) ।। "क्लेशननूकरणार्थः समाधिभौव- नार्थश्च" (२.२) ॥ इति ॥ इति । यद्यपि पातञ्जलसूत्रे समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्चेति पाठः । तथापीहार्यक्रममाश्रित्यान्यथा पाठः कृतः॥ मूत्राय क्यति- तत्रोन्माटकामादिव्यपोहार्थमाध्यामिकादिदुःख- सहिष्णुत्वं तपः॥ इति। शरीरान्तर्गतः व्याधिमिः मानसश्च कामादिभिः जनित.समाध्यात्मिकम् । आत्मानमधिकृत्य जातमाध्या- स्मिकमिति ध्युत्पत्तेः।मानुपपश्चादिभूतान्यधिकृत्य जातमाधि- भौतिकम् देवप्रयुक्तं गीतबातातपादिनिमित्तमधिकृत्य जात- माधिषिकम् । एवमेतानि विविधानि दुःसानि शान्तचित्तेन नियमपूर्वकं महमानस्य यद् टुःससहिणुत्वं तद् निवर्तकधर्म- सक्यमधर्मनाशं च कुर्वत तप इत्युच्यते । चान्द्रायणायप्य- नशनादिजनितदुःसमहनरूपत्वात् तपः । निवर्तकधर्मसन्च. न कैनन्दिनु' ट पार. २. 'रामा' ग. पाट:- ·- मागमपरिच्छेदः। १३५ • याच योगप्रयातहेतुः श्रद्धातिगयो भवति । अधर्मनाशाची- न्मादकामन्याध्यादीनां योगान्तगयाणां प्रक्षयः । तनश्चित्त- समाधिः। तपो धर्माधर्मसञ्चयक्षयहेतुरित्यत्र प्रमाणं मन्यादि- वचनम् । तथाहि "तपोमूलमिदं सर्वं यद् देवं मानुषं सुखम् । तपोमध्यं वुधः प्रोक्तं तपान्तं बेदागमिः ।। महापातकिनचैव शेपाश्चाकार्यकारिणः । तपसैव सुनप्तेन मुच्यन्ते किल्विपात ततः ।। यत्किञ्चिदनः कुर्वन्ति मनोवाङ्मृतिभिर्जनाः । तत् मत्र निर्दहन्त्याशु तपसव तयोधनाः ।।" इति।। स्वाध्यायबम्पमार- प्रशान्तमन्त्रस्य ईश्वरवाचिनोभ्यासः म्बा- ध्यायः॥ इति । ईश्वरवाचिनः खेद्रमिरिहनोनिगमाय प्रशा- न्तग्रहणम् । परमात्मनिष्ठेन भवितव्यमिति नापनार्थमीश्वर- ग्रह्णम गीतादियोगमात्राभ्यासो वा स्वाध्यायः ॥ टेश्वग्पतिवानमार - परमेश्वरत न्यस्य प्रबन्धनानुचिन्तनीश्वरप्रणि- धानम॥ दनि । प्रयन्येन नगन्नयणानुचिन्ननं पर्याचनम ! म्नुनिपुष्पाटिभिगगयनं वा । मकर्मण पग्मगगयपनी ·सव्यारये न्यायसारे या। सेयं तपःस्थाध्यायेश्वरप्रणिधानात्मिका क्रिया योगसा-. धनत्वाद् योग इत्युक्ता । स च क्लेशानां तनूकरणार्थ इ- त्युक्तम्॥ मत फेशस्वरूपमाह - समासतो रागद्वेपमोहाः क्लेशाः समाधिप्रत्य- नीकाः संप्तारापत्तिद्वारेण क्लेशहेतुत्वात् ।। इति । आसक्तिलक्षणो रागः । कोपो हेपः । मिथ्या- नानं मोहः । समाधिप्रत्सनीका इत्यादिना क्लेशशब्दवाच्यत्वे निमित्तत्वमुक्तम् । मुख्यस्तु क्लेशो दुःखमेव । रागादयो हि समाधिविरोधित्वेन संसारापादनहारेण च पुरुषं क्लेशयन्तीति क्लेशा उक्ताः समासत इति पदं तु साङ्यमतनिरासाय । ते हि 'अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशा' इति त्रु- बाणा: पश्चक्लेशानभ्युपागमन् । तच्चायुक्तम् अस्मितामि- निवेशयोरेपु चान्तर्भावात् । तथाहि - इग्दर्शनशक्त्योरे- कात्मतैवास्मिता । दृक्शक्तिः पुरुषः । दर्शनशाक्तः बुद्धिः । तयोभिन्नयोः एकात्मतैवाभेदेन प्रतिपत्तिर्मोह एव । तथा स्वरसवाही विदुपोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः । मरणसन्त्रास- जनितः सर्वदाहं भूयासमिति योऽयं सङ्कल्पः सोऽभिनिवेशः । स चोसावनादिमरणजनितदुःखानुभवारूढवासनाजन्यत्वात स्वरसवाहीत्युक्तः । सोऽपि यथात्यन्तमूढानां दृश्यते तथा विज्ञातपरावरस्य बिदुपोऽपि रूढः प्रतीयते । स च मोह एव । अवश्यंभाविनि मरणे जीवज्ञानस्यान्यथाप्रत्ययत्वाद् विदुपा १. 'चाना', २. 'पूर्वापरान्तस्य' च, पाठ, ·आगमपरिच्छेदः। मप्यान्तरदोषान्मोहो दृष्टः । यथा सूर्योदयादिलिङ्गानुमित- दिग्यिभागस्यापि दिमोह इति । यथा तपस्वाध्यायेवरप्रणिधानात्मक क्रियायोग क्लेगरिनाशहेतु:. तथा योगामान्यपीति तानि दर्शयति - तथा यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणा- ध्यानसमाधयोऽष्टाहानि ॥ इति । अनुष्ठेयानीति शेषः । अङ्गानि कारणानि । यमादीनां योगहेतुत्वेनाङ्गलम् । समाधेस्तु योगात्मकस्याप्यु- तरोत्तरसमाधिप्रकर्षस्य हेतुत्वादङ्गत्वमिति ।। সাৱবিছানু, থানা तत्र देशकालावस्थाभिरनियताः पुरुषस्य शुद्धि- वृद्धिहतवो यमाः अहिंसाब्रह्मचर्यास्तेयादयः ॥ इति । आदिशब्देन सत्यापरिग्रहयोः परिग्रहः । शुद्धिरधर्ममदमानादिक्षयः । वृद्धिमापचयः । तदेतयो ये देशादिभिरनियताः अहिंसादयः मस्मिन् देशे सर्वस्मिन् काले सर्वस्यामवस्थायां न हिंमामि ब्रह्मचर्य चमि न बोरयामि नामत्यं वदामि नापि परिगृहामीति मङ्कल्प- पूर्वकाः, ते यमाः । यदि पुनरतीर्थपर्वादी हिंसां न करोमि प्रदाचर्य चरामांति देशादिना नियताः, ते नियमा एक, नयमाः॥ नियमानहा--- दशकालावस्थापक्षियः पुम्यस्य पुण्यहेतवः 'विताग २.3.

·२३८ सभ्याख्ये न्यायमारे क्रियाविशेपा नियमा देवताप्रदक्षिणसन्ध्योपासनज- पादयः॥ इति। देगविशेषापेक्षि देवताप्रदक्षिणम् । सन्ध्योपा- सन कालविशेषापेनि । जपक्रिया तु शुद्धावस्थामानापेक्षिणी। पुण्यविशेपं प्रति तु दशादिविशेषापक्षिणी च । 'अनन्तं गिय- सन्निधावि त्यादिवचनात । एवमन्येऽपि देशादिविपापेक्षिणः क्रियाधिोपा नियमा वेदितव्याः। पातजलास्तु-निवृत्ति- लक्षणा यमाः प्रवृत्तिलक्षणा नियमा इत्याहुः । तथाचो- तम्-'अहिंमामत्याम्नेयब्रह्मचर्यापग्ग्रिहा यमाः (२. ३०) शौचमन्तीपतपःम्बाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः (२. ३२) इति । असत्यवचनान्निवृत्तिरिह सत्यं विवक्षितम् ॥ आमन उसयनि- यांगकर्मविगधिक्लेशजयार्थः करणवन्ध आसनं पद्मकस्वस्तिकादि ।। इति । करणाना शरीरावयवाना पादादीना बन्धः सयमः पद्मकम्पम्तिकायनकप्रकारः प्राणायामोपयोगी यस्त. दामनं स्थिरं मुग चोपवेशनमित्यर्थः । म च योगक्रियाविरो- धिनो ये शाः शहेतवा व्याध्यादयस्तेपा जयाथों बिना- शार्थ उनि प्रयोजनोपन्यामः ॥ प्राणायाम रक्षयनि-- कोष्टयस्य यायोगतिविच्छेदः प्राणायामो रंचक- पुरस्कुम्भकप्रकारः ॥ .

·- इति । कोष्ट गगगन्ती भवः कोटो वायुः श्रामप्रशारम्पः । तस्य यो गतिमिन्दः म प्राणायामः । स त्रिविधो रेचकादिभेदन। नत्रान्तरम्य वायोः वहिनिग्मा- रणं रेचकः । वागम्य शरीरे पूरणं पूरकः । पूरितग्य दराग गन्तर्धारणं कुम्भमः ॥ या उभारणोपायगर सशनः निर्जनव्या वनगजेन्द्रवत ।। इति । यथा गजेन्द्रः गनःशनरपायेन बनीजिय- माणो महान्तमुपकार कगेनि बलादप्रयोगण गृपमाणस्तु विनाशयनि. नधा यायुपि शनःगनधियमाणो निरोपरो. गादिमलं पिनाम्य ममाधि प्रापयति । अप्रगोगा बलाद नियमाणग्नु बानगुमायनर्थमय जनयनीति ॥ নাভানকা; নানান प्रत्याहारः॥ एनि । समाधः प्रन्यनीता गिधिनो वे धीः पुर- मित्राननादयः नेभ्यः ममन्नान गांभ्यधनमो नियन বনয় । গুন গুলো নানান गन्नि, गेनो नाति नन्प्रातः ! प्रत्यायन मागनः॥ देशाधिनम्य धारणा ॥

·१३८ सध्याख्ये न्यायसारे क्रियाविशेषा नियमा देवताप्रदाक्षिणसन्ध्योपासनज- पादयः॥ इति । देशविशेषापेक्षि देवताप्रदक्षिणम् । सन्ध्योपा- सन कालविशेषाक्षि । जपक्रिया तु शुद्धावस्थीमात्रापेक्षिणी। पुण्यविशेष प्रति तु देशादिविशेषापेक्षिणी च । 'अनन्तं शिव- सन्निधावित्यादिवचनात् । एवमन्येऽपि देशादिविशेषापेक्षिण: क्रियाविशेपा नियमा वेदितव्याः । पातञ्जलास्तु--निवृत्ति- लक्षणा यमाः प्रवृत्तिलक्षणा नियमा इत्याहुः । तथाचो- क्तम्-'अहिंसासत्यारतेयब्रह्मचर्यापग्निहा यमाः (२. ३०) शौचसन्तोपतपःम्बाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः (२.३२) इति । असत्यवचनान्निवृत्तिरिह सत्यं विवक्षितम् ।। आसन लक्षयति योगकर्मविरोधिक्लेशजयार्थः करणवन्ध आसनं पद्मकस्वस्तिकादि ॥ इति । करणाना शरीरावयवानां पादादीनां बन्धः संथमः पाकस्वस्तिकाद्यनकप्रकारः प्राणायामोपयोगी यस्त- दासन स्थिरं मुखं चोपवेशनमित्यर्थः । स च योगक्रियाविरो- धिनी ये क्लेशाः क्लेशहेतयो व्याध्यादयस्तेषां जयार्थो विना- शार्थ इति प्रयोजनोपन्यासः॥ प्राणायाम रक्षयति कोष्टयस्य वायोगतिविच्छेदः प्राणायामो रेचक- घरककुम्भकप्रकारः ।। २. स्वप', २. कान पार ·आगमपरिच्छेदः। इति । कोष्ठे शरीरान्तर्देशे भवः कोष्ठ्यो वायुः श्वासप्रश्वासरूपः । तस्य यो गतिविच्छेदैः स प्राणायामः । स त्रिविधो रेचकादिभेदेन । तत्रान्तरस्य वायोः बहिनिस्सा- रणं रेचकः । बाह्यस्य शरीरे पूरणं पूरकः । पूरितस्य शरी- रान्तर्धारणं कुम्भकः ॥ वायुवशीकरणोपायमाह स शनैः शनैर्जेतव्यो वनगजेन्द्रवत् ॥ इति । यथा गजेन्द्रः शनैःशनैरुपायेन वशीकिय- माणो महान्तमुपकारं करोति बलादप्रयोगेण गृह्यमाणस्तु विनाशयति, तथा वायुरपि शनैःशनैधियमाणो निश्शेपरो- गादिमलं विनाश्य समाधि प्रापयति । अप्रेयोगेण बलाद् प्रियमाणस्तु वातगुल्मायनर्थमेव जनयतीति । प्रत्याहारमाह - समाधिप्रत्यनीकार्थेभ्यः समन्ताच्चेतसो व्यावर्तनं प्रत्याहारः॥ इति । समाधेः प्रत्यनीका विरोधिनो येऽर्थाः पुत्र- मित्रकलत्रादयः तेभ्यः समन्तात् सर्वेभ्यश्चेतसो निवर्तनं व्यावर्तनम् । प्रत्याहतेचेतसि बाह्येन्द्रियाण्यपि प्रत्याहृतानि भवन्ति, चेतोधीनत्वात् तत्प्रवृत्तेः । प्रत्याहारेणैव च धर- णालाभः ॥ देशयन्धश्चित्तस्य धारणा ॥ १. 'द प्रा, २. योनि', ३. 'सो व्या' ४. 'तू प्र' इ. पाठः, .

·" सव्याख्य न्यायसारे इति । शरीरावयवो हन्नाभ्यादिदेश इत्येके । बाह्यः सूर्यमण्डलादिरित्यपरे । परमात्मैवात्र देशो विवक्षितः, तदा- राधनप्रवृत्तवान्मोक्षार्थिन इत्याचार्याः । तत्र देशे चित्तस्य मनसो वन्धःप्रयत्नेन धारणं निश्चलीकरणं यत् साधारणति ॥ तत्र प्रत्ययेकतानता ध्यानम् ॥ इति । तत्र धारणादेशे प्रत्ययस्य ध्येयालम्बनस्य ए- कतानता सदृशप्रवाहः मध्ये प्रत्ययान्तरेणापरामों ध्यानम् ॥ तदेवार्थनिर्भासमात्रं स्वरूपशून्यमिव समाधिः॥ इति । तदेव ध्यानमेव । ध्येयाकारमात्रनिर्भासं स्व- रूपेण प्रत्ययात्मकेन शुन्यमिव इदं ध्येयमहमेवं ध्यायामीति भेदज्ञानशून्यं यदा भवति, तदा समाधिरित्युच्यते । तदेवेत्यादिक प्रपन्चयति- तदेव ध्यानोत्कन्निवाताचलप्रदीपावस्थानमि- वेकनं चेतसोऽवस्थानं समाधिरभिधीयते ॥ इति ॥ उपमहरति एवमेतानि योगाहानि मुमुक्षुणा सर्वेषु ब्रह्मा- दिम्थानेष्वनेकप्रकारदुःखभावनयानभिरतिसंक्षितं परं वेराग्यं महेश्वरे च परां भक्तिमाश्रित्यात्यन्ताभियोगेन सेवितव्यानि ॥ १. 'मृष्टो ध्या', २. व ने च. पाट', ·आगमपरिच्छेदः। इति । अनेकप्रकाराणि स्वविभवादतिशयितविभव-, दर्शनक्षयभावनाजनितीनि दुःखानि । तेषां भावनया - ह्यादिस्थानेषु अनभिरतिरपेक्षाभावः । तत्संजितं तत्स्वरूप यत् तत् परं वैराग्यम् ॥ योगाङ्गसेवायाः फलमाह ततोऽचिरेणैव कालेन भगवन्तमनौपम्यस्वभावं शिवमवितथं प्रत्यक्षतः पश्यति । तं दृष्ट्वा निरतिशयं श्रेयः प्राप्नोति ॥ इति । निर्गतोऽतिशयो यस्मात् तन्निरतिशयं श्रेयो मोक्षः॥ एतस्मात् शिवजानादेव मोक्ष इत्या प्रमाणं दर्शयति तथाचोक्तं- "यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः । तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ॥" "तमेव विदित्वातिमृत्युमेति" इत्यादि च ॥ इति । चर्मेब चर्मवत् । यथा चर्म वेष्टयन्ति तथा- काशं यदा वेष्टयिप्यन्ति मानवाः, तदा शिवं परमात्मानम- विज्ञायें स्थितानां मानवानां दुःखस्य सर्वस्यान्तो मोक्षो भवि- प्यति ॥ उपमहरनि- तस्माच्छिवंसन्दर्शनादेव मोक्ष इति ।। १. 'दु' र. पाठः. २. 'सः ॥ शि', ३. 'देवम' च. पाठः, १. 'यदु'२. पाठः. ५. 'बटणच. पाठः.

·सन्याख्ये न्यायसारे इति ॥ मोक्षस्वरूपे विपतिपत्तेर्विद्यमानत्वात् प्रश्नपूर्वक वैशेषिकमतमादी दर्श- यति-- कः पुनरयं मोक्ष इति। एके तावद् वर्णयन्सि- समस्तविशेषगुणोच्छेदे सति संहारावस्थायामाकाश- वदात्मनोऽत्यन्तावस्थानं मोक्ष इति ॥ इति । अत्यन्तं सर्वदावस्थानमित्यनेन प्रलयावस्थातो विशेषकथनम् ॥ वैशेषिक प्रति कश्चिचोदयति - कस्मात् ॥ इति । सुखाथैव प्रेक्षावतां प्रवृत्तिरुपलब्धा । ततश्च बुद्धिसुखादिविशेषगुणशून्ये मोक्षे प्रेक्षावतां प्रवृत्तिर्न स्यात् । अतः सुखमात्रानुभवोऽनाङ्गीकार्य इति भावः ॥ पर परिहरति. सुखदुःखयोरविनाभावित्वेन विवेकहानानुपपत्तेः॥ इति । सुखहेतूनामवश्यं दुःखजनकत्वमविनाभावि- त्वम् । मोक्षे प्रवृत्त्यनुपपचिरित्यत्य परिहारमाह - नच सुखार्थेव प्रेक्षावतां प्रवृत्तिः, कण्टकादिज- नितदुःखपरिहारार्थत्वेनापि प्रवृत्तेरुपलम्भात् ।। इति ॥ १. 'दे स च पाठ, २. 'दिसकलवि', ३. 'योऽनी', १. 'ज्ञाना' र, पाठ.. ३ .

·आगमपरिच्छेदः। इदानीमाचार्यः स्वपक्षं दर्गमितुकामो वैशेषिकमतं दूषयति. मोहावस्थावान्मूायवस्थावदनं विवेकिनां प्र. वृत्तिर्न युक्तेत्याहुरन्ये ॥ इति । वैशेषिकेभ्यो वयमिति भावः ।। दु.खपरिहारार्थमेव प्रवृत्तिोपपद्यत इति दर्शयति ~~ दुःखे सति सुखोपभोगासम्भवात् । कण्टकादि- जनितदुःखपरिहारोऽपि सुखोपभोगार्थ एवेत्यसमो ह- टान्तः॥ इति ॥ स्वमते यद्यपि भुमुक्षणां प्रवृत्तिः सुखानुभवार्था विवकिप्रवृत्तित्वात् स- पतिपन्नमवृत्तिवदित्यनुमानमुक्त, तथापि प्रश्नपूर्वकमागमप्रमाणं दर्शयति ---- कुतो मुक्तस्य सुखोपभोगसिद्धिरिति चेद आगमात् । उक्तं हि- "सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धियायमतीन्द्रियम् । तं वै मोक्षं विजानीयाद् दुष्प्रापमकृतात्मभिः॥" तथा- "आनन्दं ब्रह्मणो रूपं तच मोक्षेऽभिव्यज्यते"। "विज्ञानमानन्दं ब्रह्म' इति च ॥ इति। दुःखाभावेऽत्र सुखानन्दशब्दावुपचारेण प्रयुक्तौ। यथा भाराकान्तस्य वाहकम्य तदभावे हि सुखी जातोऽहमिति प्रत्यय इत्याशङ्कायामाह १. 'खस्यास', २. 'दिप', ३. 'णमाह-कु' च. पाठः.

·सल्याख्ये न्यायसारे मुख्योथै वाधकाभावान्नोपचारकल्पना ॥ इति । किञ्च भाराकान्तस्य तदभावे वाय्वादिसम्पर्क- वशात् सुखोत्पादे सत्येव सुखशब्दस्य प्रयोगः, न पुनर्दुःखा- भावे । नचासंवेद्यमानो दुःखाभावः प्रवृत्त्यङ्गमिति मुख्य- सुखानुभवाभावे मोक्षे प्रवृत्तिर्न स्यात् ।। मुग्न्ये बाधक पसतमाशहते - सुखसंवेदनयोर्नित्यत्यान्मुक्तसंसारिणोरविशेष- प्रसङ्ग इति चेद् ॥ इति ॥ परिहरति- न । चक्षुर्घटयोः कुड्यादेरिव सुखतसंवेदनयो- विषयविषयिसम्बन्धपत्यनीकस्योधर्माद दुःग्वादेः सं- सारावस्थायां सद्भावात् । तन्नाशे मुक्तावस्थायां भवति सुखसंवेदनयोः विषयविषयिसम्बन्ध इत्यतो नावि- शेपः॥ इति । सम्बन्धप्रतिबन्धकत्वमात्रेण कुड्यादिकमत्रो- दाहृतम् । न पुनः कुड्यादेरिवाधर्मादेर्व्यवधायकत्वं सम्भवति, अमूर्तत्वात् ॥ पुन' परमतमाशहूत. तस्य सम्बन्धस्य कृतकत्वेन कदाचिद् विनाश- प्रसङ्ग इति चेत् ॥ १. 'त्ये', २. 'क्ति', ३ 'रावस्थयोर', ४. 'स्य दु', यो स' च, पाठ. ६. 'बाधक' इ. पाठ

·आगमपरिच्छेदः।
इति । सुखसंवेदनसम्बन्धस्य विनाशे मुक्तस्य पुनः
संसारप्रसङ्ग इति भावः ॥
परिहरति
न । प्रध्वंसेनानकान्तिकत्वात् ॥
इति । विवादाध्यासितः सम्बन्धः कदाचिद् विनश्यति,
कृतकत्वाद् घटवदित्यस्य हेतोः प्रध्वंसेनानैकान्तिकत्वमि-
त्यर्थः ॥
परमतमाशङ्कते
वस्तुवे सतीति चेत् ॥
इति।सम्बन्धो द्रव्यगुणकर्मसामान्यविशेपसमवायेभ्यो
बहिर्भूतः तदन्तर्भूतो वेति विकल्पः ॥
पक्षद्वये दूपणमाह -
न । द्रव्यादिप्वनन्तर्भावेन तदसिद्धत्वात् ॥
इति । तस्य वस्तुत्वस्य असिद्धत्वात् ॥
अन्तर्भाव वा समवायादिभिः सह तत्संवेदनस्य
सम्बन्धो न स्यात् ॥
इति । द्रव्यादिषट्पदार्थान्तर्भूतो हि सम्बन्धो न
समवायस्य वाभावस्य वा सम्बन्धो दृष्ट इति भावः ॥
पुनः परमतमागते
अदृष्टादिवशात् कर्मकारकं विषयः तजनितं
ज्ञानं विषयोति चेत् ॥
१. 'रित्वप्र' इ. पाठ. २. 'तदभावे' च. पाठः. ३. 'दिप',
-
१.तान क. पाठ..

·१४६ सव्याख्ये न्यायसारे आगमपरिच्छेद. । इति । न पुनर्जानार्थयोरन्यः सम्बन्धोऽस्तीति भावः॥ परिहरति न । ईश्वरज्ञानस्य नित्यस्यार्थः सह सम्बन्धा- भावप्रसङ्गात् ॥ इति । अस्मदादिज्ञानस्याप्यतीतानागतपदार्थः सह सम्बन्धो न स्यात् । अतीतार्थस्य कारकत्वासम्भवादिति ३ जेयम् ॥ उपसहरति- तस्मात् कृतकस्वेऽपि नित्यसुखसंवेदनसंवन्धस्य विनाशे कारणाभावान्नित्यत्वं स्थितम् । तसिद्धमेत- नित्यसंवेद्यमानसुखेन विशिष्टात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिः पुरुपस्य मोक्ष इति ॥ इति श्रीमत्काश्मीरमूर्यसूरीन्द्रसूनुवासुदेवरि- पिरचिताया न्यायसारपदपाञ्चिकायाम् आगमपरिच्छेद समाप्त ॥ शुभं भूयात् । १. 'ह हि स', २. 'ण' पाठ. ३ 'ति विज्ञे', श' च पाठ ५ 'त्य, ६. 'मानेन' इ. पाठ , , ·LIST OF SANSKRIT PUBLICATIONS FOR SALE Rg. AS. 1 KAKO Bhaktimanjari (Stuti) by H. H. Svāti Sri nama Varma Maharaj. 1 0 0 Farang graviteru: Syanandurapuravarnanaprabandha Kayya) by H. H. Svati Sri Rama Varma Maharaj, with the commentary Sundarī of Rajarajı Varma Koil Tampuran. 200 Trivandrum Sanskrit Series, No Iman Daiva (Vyakarma) by Desa with Puruşakára of Kriñalīlāšu kamuni (out of stock). 100 No 2-aaTTATET HATTA E Fauiraternellt Abhinavakaustubhamala and Daksina. martistava by Kremalilakukanuni (out of stock). O 2 0 No. 3 : Nalabhyudaya (Kavya) by Vāmani Bhatta Băpa second edition). D 4 0 No. 4- feitetura: Sivalilarnava (Kavya) by Nilakantha Diksita (out of stock). 200 No. 5w-uftifedfi Vyaktiviveka (Alankāra) by Mahima-Bhatti with commentary (out of stock). 2 12 No. 6-gdzęfa: Durghatavrtti (Vyakarana) by Saranadera (out of stock), 2 0 0 No. 7-ta Brahmatattvapraka. Bika (Yedānta) by Sadābvendrasaru. syati (out of stock). % 4 U No. & pro Pradyumnabhyudayal (Nataka) by Ravi Varma Bhupa (out of stock). 100 0 ·R$ AS P. Vo 9-निरूपाक्षपञ्चाशिका Virapaksapancasika (Vedānta) by Virupakpaatha with the commentary of Vidyacakra Fartin (out of stock) 08 0 'do 10-ragdier Matangalıla (Gajalıkyanu) by Nilakantha (out of stock) 0 8 0 No 11-तपतीसवरणम् Tapatisamvarana (Nataka) by Kulašehhara Varma with the commentary of Sivatăma (out of stock) 240 lo 12–CarTattu Paramarthasara (Vedanta) by Adisera with the commentary of Ranbirānanga (out of stock) 0 8 0 To 13-3777744 Subhadradhananjaya (Mataka) by kalasekbara Varma syith the commentary of Siparāma (out of stock) 2 0 C lo 14-ar Nitisara (Niti) by Kamandaka, with the commentary of Sankararga (out of stock), 38 ho 13-F-50% Siapnayasayadatta Nataka) by Bhasa (second edition) No 16-afaritim Pratınayaagandha. rayana (Nataka) by Bhasa (out of stock) 8 0 No 17-4174 Pancharatra (Wataka) by Bhasa (out of stock) 1 0 0 No 18-term Narayaniya (Stati) by Tarayana Bhatta with the comment ary of Dešamangalayarya (ont of stoch) 4 0 0 No 19-ATTET Manameyodaya (Jimamaa) by arăgapa Bhatta and Narāyana Pandita (out of stock) No 10-2174197 Armaraka (Watika) by Bhisa (out of stock) 8 lo 21-araftag Balacarita (dataka) by Bhaca (out of stock) 1 0 0 C 1 8 1 1 4 0 1 0 ·3 RS, AB. P. No 22-Aum-gaalipTuttetal-Fird- Half Madhyamavyayoga-Dutavakya-Dutaghatotkaca-Karnabhara and Urubhanga (Natal!) by Bhası (out of stock). 1 8 0 No 23-iqti: Nanartharnavasam - ksepa (Koša) by Kesavastāmın (Part I, 1st and 2nd Kāndas) (out of stock) 1 12 0 No 24—372fcura: Janakiparinaya (Kavya) by Cakra Kavi (out of stock) 1 0 0 No 25-TOITEPEGTE Kanadasiddhantacandrika (Nyaya) by Gangadharasuri (out of stick). O 12 0 No 26–34 SITES Abhisekanataka by Bhash (out of stock) 0 12 0 No 27-FATA: Kumarasambhava (Kavya) by Kaldāsa with the two commentanes, Prahāsıkā of Arunagirinath? and Vnaraña of Nārāyını Pandita (Part 1, 1st and 2nd Sargis) (out of stock) 1 12 0 No 28-TX: Vaikhanasadharmaprasna (Dhurmusatra) by Vikhanus (out of stock) 08 0 No 29-नानार्णवसंक्षेपः Nanartharnayasam ksepa (cosa) by Kešamsvămın (Part II, 3rd Kanda) (out of stock) 0 No 30—arer Vastuvidya (Śılpa) (oul of stock) 0 12 No 31-agtuiviereen: Nanartharnayasam - ksepa (Kośa) by Kchuynsv.imin (Part III, 4th, 5th and 6th Kåndas) 1 c0 No 32-TEH Kumarasambhava harja) by Kaldása vith the two coinment- 2 4 (out of stick). 2 8 0 ·4 ks. A$. P. No 33-antering Yararacasangrah (Vyalarına) with the commentary Diprprabha of Nārāyaṇat (out of stock) 0 8 0 No 34-Aforint Manidarpana (Nyaya) by Rajacuda nadimakhin 1 4 0 No 35–ARTET Manisara (Nyaya) by Gopinätha 1 8 0 No 36-FHM Kumarasambhava havya) by Kaldáss mith the two conimentarres, Prokásika of Arunagirinath:1 and 'Vivamma of Narayana Pandita (Part II), Gth, 7th and 8th Sargus) 3 00 No 37-elle74 Asaucastaka (Smrtı) by rarucı with commentary 0 50 28-नामलिङ्गानुशासनम् Namahnganusasana (hoša) by Amarasimla with the com mentary Tlhasarvasti of Vandys ghitlyn Sarvananda (Part I, 1st handa) 2 0 0 No 39-ah Carudatta (Nataka) by Bhava (out of stock) 0 12 0 No 40-CERT? Alankarasutra by Rajangka Kuygala with the Alanlaracar as of Vankhuka and its commentary by mamudrabudha (second edition) 28 0 No 41—3VI1 HCT Adhyatmapatala (Vo danta) by Ajastion with Vırarına of Sriwara Bhayan at Padı (ut of stock) 04 0 No 42-2 Pratimanataka by Bhasa (ont of stock) 1 8 0 No 43-नामलिलानुशासनम् Namalinganusasana (hod) by Amarasin!r sith the to commentare, Ainaraloxghatam of Kisfracs Atnin ind Tkarmama o landinghatiya Siri anap ha (Part II, 2nd handı 16 more) 87 44-7354 ſantrasuddha isy Bluffarika le lottan 4 } ·8 0 0 RS. AS. PL No 45-6544 Prapancahrdaya. 0 0 No 46-fthira. Paribhasavrtti (V)- karan) by Nilakantha Dj/sit 0 No 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedarta) by Krşnanındı Sarısı ati (Part I) 112 0 No. 48-fach Do. Do (Part II) 2 0 No 49-ricatfuerit Goladipika (Jy otışı) by Parmesvart 0 No. 50-Thuurregeln Rasarnayasudhakara (Alnhân) by Singh Bhapal 3 0 0 No. 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amırısımha sith the two commentaries, Amirahošodgliatann of KsIrisåmin and Tihusirinst i of Vandyagliatſya Sırānanda (Part III, 2nd Kandı, 7-10 vargas) 2 0 0 No. 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (Koša) by Amrmsimbı with the coinmentary Tikâsırı ısm of Vandyaghatiya Sirrânındı (Part IV, 3rd! Kíņda) 8 0 No 53—fura. Sabdanirnaya (Vedanta, by Pmhasatmayatındri 0 12 0 No. 54-स्फोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhinyayavichara (Vyakarını) 0 1 0 No 55-मत्तपिलासप्रहसनम् Hattavilasaprahasana (Xataka) by Mahendrivskrini. No. 56-Ahryan Manusyalayacandrika (Silpn) out of fuck). O s 0 No. 57-gofresti Raghuviracarita (kirja) 0 No. 38-ferrari Siddhantasiddhanjana (Perlánta) by kipin in and Masyati (Part III). ! OU Y10702 0 8 U 1 1 ·4 1 15. AS. P. No 33–31 TETTE: Vararacasangraha (Vyakarana) with the commentary Dipiprabhā of Narayana (out of stock). 0 8 0 No 34-Afrin Manidarpana (Nyāya) by Rājacadaminmakhin. 1 4 0 No. 35-AfrETC: Manisara (Nyaya) by Gopinatha 8 0 No. 3f-FATIH: Kumarasambhava kávya) by Kalidasi rith the two commentaries, Prakāsıkā of Arunngirinātha and 'Vivamni of Narayana Pandita (Part II), 6th, 7th and 8th Sargas) 3 00 No. 37—aR24 Asaucastaka (Smrti) by Varirucı with commentary 0 4 0 No 38—AMENTO Namalinganusasana (Rosa) by Amarasimha with the commentary Tilasarvasva of Vandyaghatiya Sarvānanda (Part I, 1st Kanda) 2 00 No 39—and Carudatta (Nätaba) by Bhasa (out of stock). 0 12 0 No. 40-aara Alankarasutra by Räjänaka Ruyraka rith the Alankarasartova of Slankhuka and its commentary E, Samadrabandha (second edition) 2 8 0 No. 41-TUPU Adhyatmapatala (Vc dánta) by Apastamla rith Vitarada of Sri Sankara Bhagavat Pada (out of stock) 0 4 0 No 42-CHATERIH Pratimanataka by Blása (out of stock) 1 8 0 No 43-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (bata) by Amarasimha with the tio commentarer, Amarakošodghatana of Ketramvāmun and TīkaerTaSys of Vandjaghatiya Sarvånanda (Part II, 2nd Kanda, 1-6 yrs). 9 & 0 No 14-ray Tantrasuddha by Bhituraka Vedottami. 0 ·Do 0 RS AS P 1 0 0 No 45-प्रपञ्चहृदयम् Prapancahrdaya No 46-Tant Paribhasayrttı (Vja kara na) by Nilakantlı Diksiti 08 0 No 47-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Sidhantasiddhanjana (Vedarta) by hpşnánandi samsvati (Part I) 1 12 0 No 48-faccatastaan Do (Part II) 2 0 0 No 49-te fait Goladipika (Jyotışı) by Parimesvar No 50-रसार्णवसुधाकर Rasarnarasudhakara (Alanhärı) by Singh Bhupă la 3 00 No 51-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana. (hosa) by Amurisimba with the two commentaries, Amarlobodghatana of heimsyāmın und Tihasirysy of Vandjaghatſza Sartānında (Part III, 2nd handt, 7 10 vargis) 2 0 0 Ao 52-नामलिङ्गानुशासनम् Namalinganusasana (koša) by Amımsımlır with the com mentary Tihåstr1?svi of Vandy a ghatiya Sirrânande (Part IV, 3rd Kunda) 1 8 No 03-7aura Sabdanirnaya (Vedanta, by Prakasatmay tindri 0 12 0 Ko 4-सोटसिद्धिन्यायविचार Sphotasiddhi. nyayavichara (Vyakarına) 40 Mo 55-मत्तविरासमहसनम् Mattaxilasaprahasana ( ajaka) by Vahendrisikrina 08 To 56matua Manusyalayacandrika (Silpr) (out of stock). O 8 0 do ning temat Raghuviracarita (k 11%) 1 0 1959-framfarta Siddhantasiddhanjana (lelanin) by hrinánuda Siniyati (Part III) 200 0 0 Yarın 0 ·6 RS AB P 0 No 59-Amhariq Nangananda (Nätab s) by Harşadera with the comment iry Yim ré nf of Surama (out of stock) 3 4 0 No 60-gela Laghustuti by Laghubhattâ raha with the commentary of Raghavananda 0 80 No 61-सिद्धान्तसिद्धाजनम् Siddhantasiddhanjana (vedånta) by Rpěnânandı Sarasvati (Part IV) 1 40 No 62- SHTATE Sarvamatasangraha 0 8 0 No 63-fi gratiarra Kıratarjuniya (Kavya) by Bharivi with the commentary Sa bdarthadipiha of Citrbhanu (1, 2 and 3 Sargas) 2 8 0 No 64-79T Meghasandesa by Kalidasa with the commentary Pradſpr of Dakşınavartanatha 0 12 No 63-44TA Mayamata (Šilpa) by Maya muni (out of stock) 3 0 No 66-AETTATA Maharthamanjarı (Daréına) with the commentary Parimala of Vaheśvarananda 2 4 0 NO 67—arta Tantraasamuccaya (Tantra) by Narayana with the commentary Tim tršini of Sinkara (Part I, 1-6 Pata las) (out of srock) 3 4 0 No 68-AFT Tattvaprakasa (Aç ama) by Sri Bhojadeva with the commentary 1&tpa -adfrika of Sri K2.närn. 1 12 0 No 6) ईशानशियगुरुदेवपद्धति Isenasiyaguru derapaddhatı(Tantra)by Ibanaćiva gurudevamıém Part I Sampanya pada) 1 0 No 70-TIHEART Aryamanjasrimulakalpa (Part I) 8 0 No 71- TV Tantrasamgccaya(Tantra) by liriyama with the commentary Vimars ni of Sankam(Part II, 7-12 Patalás) (out of stock) 3 ·samsvati RS AS P No 72-turafraganefa Isanasiyagurudeyapaddhati (Tantrı) by Ibånasıı a guruderamiśra (Part II Vantrapada) No. 73-racasfalta? Isvarapratipattiprakasa (Vedānta) by Vadhusādana 0 4 0 No 14-TIETENTRIFA Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Vysyarli pacarya (Part I . Acar and Vyavahâra Adhyâyas) 3 4 0 No 75-PICTAE Silparatna (Silpn) by Sri kumira (Part 1) 2 12 0 No 76-आर्यमन्जुश्रीमूलकरप Aryamanjusrimula kalpa (Part II) 3 0 0 o 774 1-30 Patalas) 3 0 0 No 78-आश्वलायनगृह्यसूत्रम् Asvalayanagrhya sutra with the commentary Anayıla of Harndattácārya 2 6 0 No 79—quare Arthasastra of Lautalya with commentary by Vahimahopadhyaya T Ganapati Sastri (Part I-1&2 Adhikarinis) 3 12 0 do 80-an Do Do (Part II—3—7 Adlularaqis) 0 No 81-यानयत्स्यस्मृति Yajnavalkyasmrti with the commentary Balakrida of Viby1 Tapacirga (Part II Prayascat tidhyâya) 2 0 0 No 82-Tag Arthasastra of Lautalya with commentary br Mahamahopa dlay sa T Ganpati Sastri (Part III, 8–15 Asukrinis) 3 4 0 To 8-kaafar marfa Isanasıyaguru desapaddhati (Tuntri) by 180 ni bi97, liru lesam sri (Part IV, hriya 111131-41 Patilis ini 107padi) 0 ·RB AS P No 59-AMAZE Nangananda (Națaku) by Harsades a with the commentary Vn T6 15 of Suy rama (out of srock). 3 No 60-geata Laghustuti by Laghubhattaraka Fith the commentary of Ra havauanda. O 80 No 61-सिद्धान्तसिद्धाञ्जनम् Siddhantasiddhanjana (ved&nta) by lr$nunand: Sarasvati (Part IV) 1 4 0 No 62--ACETE Sarvamatasangraha 0 8 0 No 63-Aafrin Kıratarjanıya (Kavya) by Bharavi with the commentary, Sa bdårthadīpıkı of Citrabhanui (1, 2 and 3 Sargas) 2 8 No 64- Meghasandesa by Lalıdása with the commentary Pradipr of Dakşınávartanātba 0 12 0 No 63-RUHE, Mayamata (Šilpu) hy Maya mun (out of stock) 3 4 0 No 66—REAN Maharthamanjarı (Darsına) with the coinmentary Parimala of Mahebyarananda 24 0 NO 67-69 Tantraasamuccaya (Tantra) by Nirayanı with the commentury Vim iršini of Sinkarı (Part I, 1-6 Patalas) (out of stock) 3 4 0 No 68-7Tattvaprakasa (Apama) by Srı Bhojadeva with the commentary Tatpa adipikā of Sri Kimara, 1 12 0 No 6 - - STARTEN arata [stnasıvagurudeyapaddhati(Tantra)by Ikanadıya gurudevamiéra Part 1, Samanya påda) 0 No 70–714stediye Aryamanjusrimulakalpa (Part I) No 71-tguu Tantrasamuccaya(Tantra) by \ rayana with the commentary Vimaréinſ of Sankara(Part II, 7–12 Patalās) (out of stock) 3 8 0 1 ·7 RS.AS. P. No. 72--शानशिगुरुदेवपद्धति Isanasivagurudevapaddhati (Tantra) uy sånabr 1. guruderimiéru (Part II. Jantmpada). + 0 0 No. 73-sacurauiora Isvarapratipattiprakasa (Vedanta) br lladhusudaniasamsyat No T4-याहवल्क्यस्मृति: Yajnavalkyasmrti with the commeatizy Bálakrids of Visvarůpácarya (Part I - Acara and Vyavahára Adhydyās) 3 40 10.75 frencant Silparatna (Silpa) by Scikurniru (Part I). 2 12 0 No. 76m Thrane * Aryamanjnsrinalakalpa (Part II) 300 . 77mmfattarauerausfa Isanasivagarudeyapaddhati (Tantra) by Ibanasıya gurudevamısra (Part III, Kriyapada 1—30 Patalas). 3 0 0 No 78 m2TUOTTEET Asyalayanagrhyagutra with the commentary Anayla of Haradatracarpa 2 60 No. 13 modaliera Arthasastra of Kautalya with commentary by Mahimahapadhyaya T. Ganapati Sastra (Part I-1&2 3 120 No 80-HURUH Do. Do (Part Il-3mm? Adhilaranas) Adhikaranas). No. 81.TRI Vajoavalkyasmrti with the core my nur, Balabida of Yrarapicarya (Part II. Praza'nttsdhyája) No. 8 TÜTAL Arthasastra of Kautalja sith ormbusty boy, Walaus lyri, dlıyaga T Gara's Firssil Partlli, 8-13 Asilika an'a, do 8miniatures Izaradinatar derapandhati (1) in fli" E11a usulan' (JV, Kors pv1: 31-4,4 l'an) % 0 ·6 RB. 48. P. + No 59- Trg Nangananda (Natal) hy Harşadeva with the commentary, Vimarśn] of Snarâma (out of stock). 3 0 No 60-ugegfa Laghustuti by Lnghubhattaraka with the coinmentary of Raghavaganda. 0 8 0 No 61-FETELOT ET Siddhantasiddhanjana (redenta) by Rrşnûnandı Strasvati (Part IV). 1 No 62-FHTHAE Sarvamatasangraha. 0 8 0 No. 63-Armar Kiratarjoniya (Kavya) by Bharavi with the commentary Sa. bdârthadīpıla of Citrabhanu (1, 2 and 3 Surgas). 2 8 No 64-HEERT Meghasandesa by Kildása with the commentary Pradip of Dakşınavartanathi. 0 12 No 65-AYAT Mayamata (Silpi) hy Mayamun. (out of sfocit). 3 No 66-HEAT Maharthamanjari (Dareana) with the commentary Parinala of Maheśvaranunila. 2 NO 67—gu Tantragsamgccaya (Tantra) by Narayana with the commentary Vim iršini of Sinkarı (Part 1, 1-6 Patalas) (out of stock). No. 68-TFT Tattyaprakasa (Ayamı) by Sri Bhojadeva with the commentary 1&tpa vadīpıká of Sri Kumāra. No. 6 Strafregaye jsedasiyagurudevapaddhati(Tantra)bylsànas guruderamišra Part I, Sâm No, 70-Tere Piel A., kalpa (Port I). No. 71-TBT 4 Tantrasamuccaya(T by Afris ma with the Vimarsinſ of Santara(Part II, ? Patulas) (out of ·g RS. AR. P. { No. 97--नारदीयमनुसंहिता Naradiyamanusamhita (Smrti) with Bháşya of Bhavasyāmin. 2 No. 98 - FCTC Silparatna (Šilpa) by Śrs. kumnāra. 2 8 0 No. 99— Mimamsaslokavartika (Blīmårnså) with the commeotary Kātikā of Sucaritamisra (Part II). 200 No. 100-14417:Kavyaprakas (Alankara) of Jammatabhatta Wand two commentaries, Sampradayaprakabint of Srīvidyacakravartin and Sahityacuda mani uf Bhattagopala. (Part II, 6-10 Ullasas). 5 0 0 No. 101-STTH Aryabhatīya (Jyotiga) of Aryabhatācārya with the Bhasya of Nilakantbasomasutvan (Part 1. Garitapada). No. 102- Dattila (Sangita) of Dattilamuni, 040 No. 103-AT: Hamsasandesa (Vedanta) with commentary. 08 0 No. 104-9799127977 Sambapancasika (Stuti) with conmentary. 1 (0 No 105--ffimcta: Nidhipradipa of Siddha. &rikantasambhu. 0 4 0 No, 106--TEX Prakriyasaryasya. (Vyakarara) of Sri Narayana Bhatta with commentary (Part 1.) 1 0 0 No. 107–10 GTA Kayparatna (Karga) of Arbaddasz 0 120 No. 108-ATT Balamartandavijaya. (Nafaka) of Devarajákovi. No. 109-art Nyayasara with the commentary of Vasudevasari. 1 8 0 Apply to: The Curator for the publication of Oriental Manuscripts, 1 8 0 Trivandrum ·50 KS. AS, P. 8 0 0 No 84-9 Aryamanjusrimulakalpa (Part III). No. 85-fargele Vişnusamhita (Tantra) 2 8 0 No. 86-Tatay Bharatacarita (Kavya). by Kroņakavi 1 No 87-ETUER Sangitasamayasara (Sangital of Sangitakara Pârávadeva 1 2 0 No. 88—Fit Fita Karyaprakasa (Alankâra) of Blammatabhatta with the tivo commentaries the Sampradayaprakasini of Sri Vidyācakrvartin and the Sahityacadâmaņi of Blattīgopala (Part I, 1-š Ullåsās). 3 No 89-meras Sphotasiddhi (Vyākaraņa) by Bharatamfra 0 8 0 No 90-taferta Mimamsaslokayartika with the commentary Katika of Sucaritamısra (Part I) 2 8 0 No. 91- Eag Horasastra of Varāhamıhırā. carya wich the Vivarana of Kudra 3 00 No 92-thiana Rasopanisat. 2 0 No. 93-चेदान्तपरिभाषा Vedantaparibhasa (Vedanta) of Dhırmvajadhvarindra with the commentary Prakāşı ka of Peddad[ksta. I 8 0 No 94-Taft Brihaddesi (Sangita) of Matangamum 1 8 No. 93-curati Rahadipika (Jyotişa) of Kumāraganaka. 0 4 0 No 96- Ras Aksambita with the Bhagyo of skandası amin and the coloinentiry of Venkatamidkivárya (Part I, Ist Adhyâya in 1st Astaka). 1 8 0 0 ·RS AS P tyo com BHUTI. No 97--areshgafemi Naradıyamanusamhita (Smrti) wath Bháşya of Bhavasyamin 2 0 No 98-FETTATA Silparatna (Supa) by Sri kumāra A 8 0 No 99 Árnier Mimamsaalokavartika(\limama) with the comincntary Kaska of Suaaritamiért (Part II) No 100-metilat Kavyaprakas (Alankara) of Vlammatabhatta wih mentaries, Sampradayıprakasini of Srividyācakrivartinarid Sahitya cadamını vf Bhittagopala (Part II, 6-10 Ulasas) .00 No 101- RASTRA Aryabhatiya (Jyotopa) of Aryabhatācārya with the Bhasya of Niiakapthasomasutvan (Part I Gapitapada) No. 102-after Dattila (bargita) of Dattila- No 103 - Hamisasandesa (Vedanta) with commentary 0 8 0 No 104-TagaTFT Sambapancasika (Stuti) with contentary. No 105m-fire to Nidhipradipa of Siddlır brilanthasambhu No 106-afterFTH Prakriyasarvasva (Vyakara na) of Sri Narayana Bhatta with commentary (Part 1) 1 0 0 No 107-uta Kavyaratna (kava) of Arhaddis 0 12 No 108-यालमार्तण्डविजयम् Balamartanda vijaya (Natabn) of Devarijaknya 1 8 0 No 109-Tere Nyayasara with the commentary of asudeva sarı 1 8 0 Apply to: The Curator for the publication of Oriental Manusuripis, Trivandrum. 4 o