·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184306
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥
॥ सङमेश्वरकोडम् ॥
(जगदीशतर्कालङ्कारविरचितस्य
सिद्धान्तलक्षणस्य क्रोडपत्रम)
विजयनगरमहाराजसंस्कृतकलाशालाय
न्यायशास्त्रप्रधानाध्यापकेन
गुम्मलूर्युपनामक-सङ्गमेश्वरशास्रिणा
विरचितम् ।
१९३३
आन्ध्रविश्वकलापरिषदा
कृम्भघोणस्थश्रीविद्यामुद्राक्षरशालायां
मुद्रापयित्वा प्रकाशितम् ।

·No text on this page.

·प्रशस्तिः॥ विदितचरमेवाद्यत्वे नव्यन्याये सत्स्वपि भवानन्दीयप्रभृतिषु प्राचीनग्रन्थेषु जगदीशतर्कालङ्कारगदाधरभट्टाचार्याभ्यां विरचितयोर्दीधि- तिव्याख्यानयोरतिसारवत्तया पण्डितगोट्यां प्राचुर्येण प्रचारः प्रवर्तते येन भवानन्दीयादिप्राचीनग्रन्थप्रचागे नष्टप्रायतामुपैति । तत्र जगदीश- व्याख्यानस्य व्युत्पादकमिति गदाधरव्याख्यानस्य मोहकमिति च व्यवहारः पण्डिनगोट्याम् । युक्तं चैतत् । जगदीशव्याख्याने सत्यपि विषयबाहुल्ये तेषां विषयाणां मूत्ररूपेण विन्यासन सङ्घहरूपतया तदध्येतृणामध्यापकानां चाल्पाक्षरताधिकार्थावगमनानुकूला व्युत्पत्तिरुपजायते । गदाधरव्या- रव्याने तु यावन्तो विषया निर्देक्ष्यन्ते तावतां विषयाणामतिविस्तृततया व्यासरूपेणोपपादनादध्येतॄणामध्यापकानां चापूर्वतया ग्रन्थाक्षरतस्समालो- चनीयविषयाणां वैरल्यान तादृशं व्युत्पत्तिजनकत्वं परिदृश्यते । किन्तु प्रायस्सर्वेषामपि ग्रन्थविस्तरेणोपपादनात्सम्मोह उत्पद्यते । अत एव न्याय- शास्त्रस्य प्रचुरणाचाग्वति वङ्गदेशे यावान् जगदीशग्रन्थेष्वादरविशेष. परि- दृश्यते न तावानुपलभ्यते गदाधरग्रन्थेषु । तादृशप्रौढतरस्य जगदीशव्या- ख्यानस्य कश्चन भागस्सिद्धान्तलक्षणमिति यदधिकृत्य ब्रह्मश्रीयुत- गुम्मल्युपनामकसङ्गमेश्वरशास्त्रिप्रवरैरपूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयामिति संजितं व्यचि। इदं तु क्रोडपत्रं सत्स्वाप वहुपु क्राडपत्रंषु सर्वेषामग्रस्थानं लभत इति न रिक्तं वच इति गोचरीभवति तद्न्थपरिशीलकानाम् । अत्र क्रोडपत्रे- पूर्वाणां विपयाणां बहूनां सत्त्वेन तेषामाविष्करणं ग्रन्थविस्तरमातनोत्येि- कांशस्य स्वरूपकीर्तनमात्रेण विरम्यते । अस्मिन्क्रोडपत्रे पूर्वरनुद्घाटितपूर्वोs- पूर्वोऽयं विषयः यासौ सत्यामपि पत्रिकान्तरसरणिमनुसृत्य सम्बन्धवि- धयाऽनुगमसरण्यामपूर्वतया प्रकारविधयाऽनुगमसरणिः। इयं च सरणिरु- पलभ्यमानपत्रेषु गोलोकभट्टाचार्यविरचितसामान्यनिरुक्तिविवेचिन्याठप- ·2 लभ्यते । सिद्धान्तलक्षणक्रोडपत्रेषु तु नेयं रीतिरुपलभ्यत इत्यपूनत्वन परिगणनामहति । अनया दिशा अन्येऽप्यपूर्वा विषयाः स्वयमुनेया एतद्र- न्थपरिशीलकैः। एतद्न्थका विशाखपट्टणमण्डलान्तर्गतबोब्बिलिपुरस्य नातिदूर- वर्तिनि गगनपाडनामके कस्मिंश्चिदग्रहारे गुम्मलूयुपनामकलक्ष्मीनारायण- पण्डितात धर्मपत्न्यां वेङ्कमाम्बानाम्न्यां ऐसवीयचतुःपञ्चागदुत्तराष्टादशश- ततमे वा उदपद्यत । अयं च पण्डितप्रवरा बाल्ये बोब्बिलिनगरराजास्थान- पण्डितानां सुसुर्लोपनामकसीतारामशास्त्रिप्रवराणां निकटे प्रकरणग्रन्था- नीत्य समनन्तरं कृष्णामण्डलान्तर्गतगुम्मलूरिग्रामवास्तव्यानां श्रीपाद- रामशाखिवर्याण सविधे नवीनन्याये पञ्चवादग्रन्थानधीत्य स्वयं निष्णातोऽ पि तावताऽमन्तुष्टो विजयनगरमहाराजसंस्थानपण्डितानां महिमूरूपनामक- भीमाच र्यवर्याणां सकाश पठितपूर्वेभ्योऽतिरिक्तान् सर्वानपि गदाधर- भट्टाचार्यकृतानुमानखण्डग्रन्थानधीत्यानुमान धितिव्याख्यानग्रन्थान् सा- कल्येनाध्यगीष्टेत्यपूर्वा प्रतिष्ठामध्यगच्छत् । सति च वादप्रसङ्गेऽयं च पण्डितश्वरः प्रतिपक्षिभूतं वाक्पतिमपि मूकीकर्तुं प्रभवतीति वचन स्वभा- वोक्तिन'मापद्यते। अस्य पण्डितप्रवरस्याध्यापनरीतिरसाधारणा येनाद्य- खेऽन्ध्रदेशवास्तव्यानां न्यायशास्त्रपण्डितानां शतेऽशीतिरेतत्पण्डितप्रवर- शिष्यपरम्परायामन्तर्भूता एव दृश्यन्ते । अयं तु पण्डिनप्रवर एवमध्यापन- रीतिमाश्रित्य सप्तगोदावरतीरे काकरपनामके ग्रामे कंचन कालमुषित्वा बहूनां छात्राणां विद्याप्रदानमकरोत् । तत्र स्थितिसमय एव मधुरानाधीय- पञ्चलक्षण्यामपूर्व क्रोडपत्रं सङ्गमेश्वरीयाभिधानं विरचय्य प्रकटयामास । तस्य च क्रोडपत्रस्यायं महान्विशेषः यस्मिन्वादे विजिगीषणामत्यन्तोपकारायैक- विषयमधिकृत्य जल्पक्रमेण शतकोटयुपक्षिप्तम् । एवं सप्तगोदावरतीरवास्त- व्यानां बहुधोपकुर्वति पण्डितप्रवरे तदाकलय्य विजयनगरसंस्थानाधीशाः G. C. I. E. इत्यादि बिरुदाङ्किताः श्रीश्रीश्रीमदानन्दगजपतिमहाराजाः ·.. स्वकीयसंस्कृतपाठशालायामतादृशपण्डितप्रकाण्डस्य स्थितिमहते उपकाराय कल्पत इति समालोच्याएं स्वस्यां पाठशालायां न्यायप्रधानाध्यापकपदव्यां नियोजयामासुरैसवीयचतुर्नवत्युत्तराष्टादशशततमे वर्षे (1894)। समनन्तरं च प्रकृतं मङ्गमेश्वरीयाख्यं जगदीशसिद्धान्तलक्षणक्रोडपत्रं विरचय्य मह- दुप कगेत्पण्डितलोकस्य । एवं त्रयोदशोत्तरैकोनविंशतिवर्षपर्यन्तं तत्रैव पाठ- शालायामुपित्वा विपुलीकृत्य चान्ध्रदेशे न्यायशास्त्र प्रचार खोद्दिष्टे न्यायशास्त्रप्रचारे शिष्यपरम्परां प्रतिभृत्वेन नियोज्य विद्याप्रदातप्रवरग- म्यानुत्तमाँल्लोकानलमकापीत् । एतत्पण्डितावरस्य विजयनगरसमागमान- न्तरमहमपि न्यायशास्त्रविषये तदीयशिष्यकोटिं प्रविश्य स्थितोऽस्मि । तदानीं न्यायशास्त्रविषयेऽदृष्टपूर्वः कश्चन पाण्डित्यविशेषोऽस्मिन्नस्तीत्यवग- त्यैतावद्वक्तुमुन्सहते पदीयं चेतः। एवं तद्विरचितस्यास्य ग्रन्थस्य कंचित्कालं बहिरप्रकाशनं मनोवैकल्यमातनोत्पण्डितलोकस्य । इदानीं तद्न्थप्रकाशने बद्धादरा आन्ध्रविश्वकलापरिषदमुं प्रन्थं प्रकटय्य तन्मनोवैकल्यमपनोदयामासेति महदिदं प्रमोदस्थानं पण्डितलोकस्य । एवं बहुधोपकुर्वाणा आन्ध्रविश्वकलापरिषत्पण्डितलोकस्य कृतज्ञतापात्रं भूयादित्याशास्यते ॥ एवं निवेदयिता विजयनगरम् महामहोपाध्याय-ताता-सुब्बारायशास्त्री ६-४-१९३३. संस्कृतकलाशालायां प्रधानाध्यापकः ।

·No text on this page.

·30 श्रीसङ्गमेश्वरशास्त्रिकृतं सिद्धान्तलक्षणक्रोडम्॥ नत्वा सुन्दरमिन्दिरापतिमुमाकान्तं सदाराधितं ध्यात्वा तार्किकमत्तवारणहरिश्रीरामभीमार्ययोः । सद्युक्तीजगदीशपण्डितकृत सद्वयाप्तिसिद्धान्तके पत्रं प्रारभत बुधोनममुदे सत्सङ्गमेशःसुधीः । 'वह्नित्वावच्छिन्नस्येत्यारभ्य अव्याप्ति'रित्यंतग्रन्धेन तत्तद्व्यक्तित्वाय- च्छिन्नाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरनवच्छेदकत्वानुसरण वीजतया प्रतिपादिता जगदीशेन । अत्रेयमाशक्यते । विषयितया रूपत्ववि- शिष्टाभावमादाय रूपवान् पृथिवीत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय प्रतियोगिता- बच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्याऽवश्यं नि वेशनीयतया तत एव स्वरूपसंबन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकप्रतियोगिताकस्य तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नाभावस्य वारणात्तमादायाव्याप्त्यभिधानमसङ्गतमिति चेत् । अत्रोच्यते । उक्तग्रन्धस्य वह्नित्वेन वह्निसाध्यकस्थलेऽव्याप्तिपरत्वे स्यादेवेयमनुपपत्तिः, न तथा, किंतु वह्नित्वाधिकरणत्वेन वह्निसाध्यकस्थल एवाऽव्याप्तिपरत्वम् , तत्र स्वरूपसंवन्धस्यैव साध्यतावच्छेदकताघटकसंब- न्धत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नतद्व्याक्तित्वादिनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताका- भावस्थापि लक्षणघटकत्वेन नाऽव्याप्त्यसंगतिरिति । अत एव 'वह्नित्वा- वच्छिन्नस्ये 'त्यत्र अवच्छिन्नपदोपादानमपि साधु सङ्गच्छते । वह्नित्वस्य साध्यतावच्छेदकत्वेतु वढेरित्यस्यैव वक्तुमुचितत्वेन तद्वैयर्थ्यापातात् । वस्तुतस्तु कालिकेन महानसानुयोगिकसंयोगविशिष्टस्य समवायेन वद्वित्व- विशिष्टस्य साध्यतायां धूमादिहेतौ समवायेन महानसीय संयोगविशिष्ट- कालिकेन वशित्वविशिष्टस्याऽभावमादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेद- कतावच्छेदकसंबन्धावच्छिन्नत्वस्थाने स्वानवच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्व, स्वसा. -- ·संगमेश्वरक्रोडम् । मानाधिकरण्योभयसंबन्धेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यत्वस्यावश्यं प्रति- योगितावच्छेदकतायां निवेशनीयतया तव्यक्तित्वनिष्ठावच्छेदकताया वखित्वनिष्ठसाध्यतावच्छेदकतासामानाधिकरण्यविरहेण साध्यतावच्छेदक- ताविशिष्टान्यतया तव्याक्तित्वावच्छिन्नाऽभावमादाय वह्नित्वेन वह्विसाध्यकेड- प्यव्याप्तिस्संभवतीति ध्येयम् ॥१॥ 'न च तादृशावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणत्वं न वह्नित्वस्येत्यदोष' इति जागदीशी। अयं भावः। पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकतानि- ष्ठाऽवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदः साध्यतावच्छेदके विशेषणम् । तथा च वहित्वस्य महानसीयवह्नयभाव प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि तदवच्छेदकतामा व्यासज्यवृत्तितया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने वद्वित्वे पर्याप्तिसं- बंधेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदः घटपटोभयत्वपर्याप्त्य- नवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छिन्ने घटे पर्याप्तिसंबंधेन तादृशोभयत्वावच्छिन्नभेद- वत् दुरपह्नव इति न वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिरिति । न च महानसीय- वह्निभिन्नवह्निमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः। धूमाधिकरणे महानसीयवसि- भिन्नसामान्याभावस्य वह्निसामान्याभावस्य चासत्वेन महानसीयवह्निसामा- न्याभावस्य सत्वेऽपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकताया महानसीयवह्निभिन्नत्व- वह्नित्वगतद्वित्वावच्छिन्न एव पर्याप्ततया तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकैकत्वावच्छिन्ने महानसीयवह्निभिन्नत्वे वह्नित्वे च तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वादिति वाच्यम् । अनुमितिविधेयतावच्छेदकता यादृशरूपावच्छिन्ने पर्याप्ता तादृश- रूपावच्छेदेनैव तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदस्य निवेशात । उक्तस्थलेऽनुमितिविधेयतावच्छेदकताया महानीयवह्निभिन्नत्ववह्नित्वद्वि- त्वावच्छिन्न एव पर्याप्ततया तादृशरूपावच्छिन्ने धृमसमानाधिकरणमहान- सीयवडिभिन्नवलयभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तमिति तादृशावच्छेदक- त्वावच्छिमभेदविरहेणाऽतिव्याप्त्यभावादिति । अनुमितिविधेयतावच्छेद- कता यादृशधर्मावच्छिने पर्याप्तत्यादेः हेतुमभिष्टाभावीयप्रतियोगितावच्छे- ·संगमेश्वरकोढम् । ३ दकत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकमेदानुयोगितावच्छेदकं यत्साध्यतावच्छे- दकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं तदवच्छिन्नावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्या- प्तिरित्यर्थः । तेन व्याप्तेः न विशिष्टैकार्थतानुपपत्तिः ॥२॥ 'प्रत्येक पर्याप्तिसंबंधेनाऽसतोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्र पर्याप्तिसंबंधेन सत्वायोगा'दिति जागदीशी । अस्यायमर्थः । प्रत्येकवृनिधर्मावच्छेदेनोभयत्र विद्यमानाभावप्रतियोगिनोऽवच्छेदकत्वस्योभयत्वावच्छिन्नेऽपि पर्याप्तिसंबं- धेन वृत्तित्वासंभवादिति । प्रतियोगितावच्छेदकतायाः पर्याप्तिसंबंधेनाऽपि व्याप्यवृत्तित्वादिति हृदयम् । नच व्यासज्यवृत्तेरवच्छेदकत्वस्य द्वित्वा- दिवदव्याप्यवृत्तित्वं युक्तम् । अन्यथा द्वित्वादीनामपि व्याप्यवृत्तित्वापत्ते- रिति वाच्यम् । द्वित्वादीनामप्यव्याप्यवृत्तित्वासिद्धथा दृष्टान्तवैषम्यात् । न च द्वित्वादेरपि व्याप्यवृत्तित्वे नायं द्वावित्याकारिका द्वित्वाधिकरण एव इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकद्वित्वाभावमवगाहमाना प्रतीतिः कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृशप्रतीतौ इदंत्वावच्छिन्नपर्याप्ति- संबंधेन द्वित्वाभावस्यैव द्वित्वाधिकरणे भानोपगमात् । द्वित्वादेः शुद्धाया द्वित्वावच्छिन्नत्वविशेषिताया वा पर्याप्तेरेव संबंधतया इदंत्वावच्छियपर्या- प्तिरूपव्यधिकरणसंबंधेन द्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीत्युपपत्तेः। न च द्वित्वाधिकरणे इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमे पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वप्रकारिकायाः अयं द्वावित्याकारकप्रतीतेः प्रकारतावच्छे- दकसंरंधेन प्रकाराभावघटितं भ्रमत्वं कथमुपपद्यत इति वाच्यम् । तादृश- प्रतीतो धर्मितावच्छेदकीभूतेदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तेरेव द्वित्वस्य संबंधतया भा नात् । प्रकारतावच्छेदकीभूतेदंत्वावच्छिन्नपर्याप्तिरूपव्यधिकरणसंबंधेन प्र- कारीभूतद्वित्वाभावस्य केवलान्वयितया तादृशप्रतीतेर्धमत्वोपपत्तेः। द्वित्वा धिकरणे शुद्धपर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावानभ्युपगमेऽपि क्षतिविरहात् । न चेदंत्वावच्छेद्यपर्याप्त्यप्रसिद्धिः । इदं द्रव्यमित्याकारिकाया इदंत्वावच्छे-- अपर्याप्तिसंबंधेन द्रव्यत्वप्रकारिकायाः प्रतीतेस्तसिद्धेरिति। न च तत्र सम ·४ संगमेश्वरकोडम् । - वाय एष संसर्गोऽस्त्विति धात्र्यम् । इदं द्रव्यं, इदं द्रव्यत्ववत्, इति प्रतीत्यो.- लक्षण्यनिहाय प्राथीमकप्रतीतौ पर्याप्तः द्वितीयप्रतीतौ समवायस्य च संसर्ग- ताया अवश्याभ्युपेयत्वात् । इदमत्रावधेयं । अव्यासज्यत्तिद्रव्यत्वादीनामपि पर्याप्तमभ्युपगन्तृप्राचीनमताभिप्रायेणैतदूषणम् । वस्तुतस्तु द्रव्यं, द्रव्यत्व- कदिति प्रतीत्योः समवायसंसर्गकत्वतत्प्रकारकत्वाभ्यामेव वैलक्षण्योपपत्ते अब्बासज्यवृत्तिद्रव्यात्वादीनां पर्याप्ती मानाभावात् इदंत्वावच्छेद्यपर्याप्त्य- प्रसिधा अयं न हावित्याकारकप्रतीतौ अभावप्रतियोगितावच्छेदकतयाऽयं झाविति प्रतीतौ द्वित्वसंसर्गतया च तद्भानाऽसंभवेन शुद्धपर्याप्तिसंबंधस्य प्रथमप्रतीतौ अभावप्रतियोगितावच्छेदकतया द्वितीयप्रतीतौ द्वित्वादिसंबंध- तया च भानस्य अवश्याऽभ्युपेयत्वात् । प्रथमप्रतीतेः प्रमात्वानुरोधेन द्वितीय- प्रतीतेभ्रमत्वानुरोधेन च द्वित्वाधिकरणेऽपि इदंत्वावच्छेदेन पर्याप्तिसंबंधेन द्वित्वाभावोऽवश्यमभ्युपगन्तव्यः। तथा च व्यासज्यवृत्तिद्वित्वादीनां अव्या- प्पलसित्वे व्यासज्यवृत्तित्वाऽविशेषेण प्रतियोगितावच्छेदकताया अपि अश्याप्यवृश्चित्वसिद्धेर्निष्प्रत्यूहत्वात् द्वित्वावच्छेदेन महानसीयवदयभावप्रति- योमितावच्छेदकतावति तत्पर्याप्त्यनवच्छेदकीभूतैकत्वावच्छेदेन तादृशा- बच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदसत्वे बाधकाऽभावात् । साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्य- कछेदकल्पावच्छेदेन तादृशावच्छेदकत्वावच्छिन्नभेदविवक्षणे न वहित्वस्य अमव्यापकतावच्छेदकत्वानुपपत्तिः। अत एव दीधितिकाराणां 'अवच्छेदकत्वं बेड तत्पर्याप्त्यधिकरणत्वमित्यादिना पर्याप्तिनिवेशेन वहित्वस्य धूमव्याप- शतावच्छेदकत्वोपपादनमपि साधु संगच्छत इति ॥३॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयावच्छेद्यभिनाया एव प्रति- योगिताया अनवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वाददोष' इति जागर्दाशी। अथ किमिदं साध्यतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वम् । न तावत्तादृशोमय- निष्ठापच्छेएक्रत्यानिरूपकत्वं, महानसीयत्ववाहित्वनिष्ठयोरभाषप्रतियोगि- तापल्लेदकत्वयोः सावच्छिन्नत्वनिरवच्छिन्नत्वाभ्यां स्वस्यावच्छेदकसंबंध- ·संगमेश्वरक्रोडम् । भेदेन च मिन्नत्वात् तयोर्मध्ये कस्यापि साध्यतावच्छेदकतदितरोभयनिष्ठ- त्वाभावेन तादृशी या जातित्वाधवच्छिन्नजातिमदभावीयप्रतियोगिता वच्छेदकता तदनिरूपकत्वस्य महानसीयवयभावप्रतियोगितायामपि सत्वेन तदवारणात्। नापि साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभाव तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावोभयवत्वमपि तत् । घटाद्यभाषाय- प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकेतरघटत्वादिनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्व- सत्वेन तादृशामावद्वयवत्प्रतियोगित्वाऽप्रसिद्ध्या असंभवापातात् । नापि साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वतदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूप- कत्वोभयाभावस्साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादरर्थः । घटाभावप्रतियोगि- तायां साध्यतावच्छेदकवहित्वावच्छिन्नत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् न तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिः । महानसीयवहयभावप्रतियोगितायां निरुक्तोभयसत्वेन तद्वारणं चेति युक्तम् । नृसिंहकारावच्छेदकत्वाभ्युपम- न्तुमते महानसीयवहयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया एकतया प्रतियोमि- तायां तभिरूपकत्वस्याप्यभेदेन महानीयवहथभावप्रतियोगिताया अपि निरुक्तोभयाभाववत्तया तामादायाव्यार्दुरितापत्तरिति चेत् ; मैवम् । साध्य- तावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभाव, तदतिरिक्तनिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकत्वाभाव, एतदुभयान्यतरवत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादेरर्थ- त्वात् । घटाभावप्रतियोगितायां निरूक्तान्यतरान्तर्गतसाध्यतावच्छेदक निष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावसत्वेन न तादृशप्रतियोगित्वापसिद्धिः । महानसीयवहन्यभावप्रतियोगितायां निरुक्तान्यतरमध्ये कस्याप्यभावेन न तमादायाऽव्याप्तिर्वा । वस्तुतस्तु सामानाधिकरण्यसंबंधेन साध्यतावच्छेदक- निष्ठावच्छेदकानिरूपकत्वविशिष्टं यत्तदितरनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वं तदभावः प्रतियोगिताविशेषणतयाऽभिप्रेत इति सारम् ॥४॥ 'तदितरपदेन वानवच्छिन्नप्रकारतावच्छेदकस्य विवक्षितत्वादिति जामदाशी। अत्र स्वपदं साध्यतावच्छेदकपरं, तथाच साध्यतावच्छेदक·ur संगमेश्वरकोडम् । साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकैतदुभयानवच्छि- मत्वं प्रतियोगिताविशेषणमित्याशयः । न च प्रमेयसाध्यतावच्छेदक- कस्थले जगतएव साध्यतावच्छेदकत्वेन तदनवच्छिन्नप्रकारत्वापसिद्धिः। निरवच्छिन्नमकारतायाः प्रसिद्धावपि तदवच्छेदकापसिद्ध्या अव्याप्तितादव- स्थ्यमिति । यदि च साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तावच्छेदकधर्मावच्छिनत्वं निवेश्य घटवानिति ज्ञानीयाविशेषितघटत्वा- वच्छिन्नाकारतायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकप्रमेयत्वेन साध्यतावच्छेदका- नवच्छिन्नतया तदवच्छेदकघटत्वादेः प्रसिद्ध्या नाऽध्याप्तिरित्युच्यते, तदा घटाधभावप्रतियोगितायामपि तादृशपकारतावच्छेदकघटत्वावच्छिन्नत्व- साध्यतावच्छेदकान्तर्गतघटत्वावच्छिन्नत्वयोस्सत्वेन निरुक्तोभयानवच्छिम- प्रतियोगित्वाऽपसिद्धिरिति वाच्यम्। साध्यतावच्छेदकतानिष्ठावच्छेदकतानि- रूपकत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नाव दकतानिरूप- कत्वस्य विवक्षितत्वात् । अविशेषितघटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगितायां प्रमेय- त्वरूप साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वाभावेन निरुक्तोभयानवच्छिन्नत्वस्य सत्वात् तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या न प्रमेय- साध्यतावच्छेदकस्थलेऽव्याप्तिः । इयं च निरुक्तिः विशिष्टसाध्यतावच्छेदक- कस्थले, शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले तु यथाश्रुतोभयानवच्छिन्नत्वमेव निवे- शनीयम् । तेनाविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छे- दकापसिद्धावपि न क्षतिः । अथैवमपि जातिमद्वान् भावत्वादित्या- दावतिव्याप्तिः, जातिमदभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक- जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्व, साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकजातित्वा- वच्छिन्नावच्छेदकताकान्य घटवानित्याकारकज्ञानीय प्रकारतावच्छेदक घट- त्वावच्छिन्नत्वयोः सत्वात्तस्या लक्षणाघटकत्वात् मतियोगित्वान्तरानवच्छे- दकत्वस्य साभ्यतावच्छेदके सत्वात् । न च जातित्वेन जात्यवच्छिन्नम- तियोगिताया लक्षणाघटकत्वेऽपि वरूपतस्तत्तजात्यवच्छिन्नप्रतियोगितायाः .

·संगमेश्वरकोडम् । ७ जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववत्तया तनि- रूपितनिरवच्छिमावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदकीभूतनिखिलजातीनामस्ती- ति नातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादौ सखण्डसाध्यतावच्छेदकके व्यभिचारिण दण्डिसामान्याभावीयप्रतियोगि- तायाः दण्डत्वेन दण्डानवच्छिन्नप्रमेयवत्वानिति ज्ञानीयप्रकारतायां प्रमेय- त्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छिन्नत्वदण्डत्वावछिन्नावच्छेदकताकत्वयोस्स - त्वेन निरुक्तोभयाभावविरहेण तस्या लक्षणाघटकत्वात् तादृशघटाद्यवच्छिन्न- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादतिव्याप्तिः । यदि च तत्वमात्रेण तद्दण्डावच्छिन्नप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेद- कदण्डत्वावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तोभयाभावशालितया लक्षणघटक- त्वेन साध्यतावच्छेदकीभूतसकलदण्डव्यक्तीनां तदवच्छेदकत्वेन नाति- व्याप्तिरित्युच्यते तदा घटसमवेतत्ववैशिष्टयमात्रेण जात्यवच्छिन्नप्रति- योगितायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकजातित्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्व- विरहेण लक्षणघटकतया तनिरूपितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकता- वच्छेदक जातित्वावच्छिन्नत्वविरहेण यद्रूपेण साध्यतावच्छेदकत्वं तत्तदितरो- भयानवच्छिन्नत्वेन तामादाय जातिमद्वान् घटत्वादित्यादावव्याप्तिवारणाय यदपेणेत्यादेः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वस्य प्रतियोगिता- वच्छेदकताविशेषणत्वाभिप्रायवर्णनस्यावश्यकतया तत्वमात्रेण दण्डावच्छिन्न- प्रतियोगिताया अपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरतत्वावच्छिन्नत्वेन लक्ष- णाघटकतया तामादायातिव्याप्तिवारणासंभवात् । न च घटायभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतायाःसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंयोगसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेन घटवदभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतर- घटत्वावच्छिन्नत्वेन लक्षणषटकतया तथाविधावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्यैव नोक्त- खले तिव्याप्तिरिति वाच्यम् । दण्डिमान् तदण्डिसंयोगादित्यादिसद्धेतौ दण्डिसामान्याभावीय प्रतियोगितायाः हेतुमभिष्ठाभावीयत्वाभावेन घटतद- ·८ संगमेश्वरकोडम् । दभावयोः प्रतियोगितयोः भवदुक्तरीत्या लक्षणघटकतया तथाविधप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वाप्रसिझ्याऽव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधाव- छिनत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नसा- ध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदकताभिन्नत्वस्यैव विवक्षणीयत्वेन घटायभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वा- भावेपि निरुक्तावच्छेदकताभिन्नत्वस्य सत्वात् निरवच्छिन्नत्वेन साध्यतावच्छे- दकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वाच तस्याः प्रसिद्धतया तदप्रसिद्ध्याऽतिव्याप्ति- वारणासंभवात् इति, मैवम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक रूपावच्छिन्नावच्छे- दकतानिरूपकत्व साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकरूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानि- रूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदेकरूपावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वोभया- मावस्यैव प्रतियोगिताविशेषणतया साध्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिना विव- क्षितत्वात् । तथा च दण्डिमान् प्रमेयत्वादित्यादौ दण्डिसामान्याभावीय- मतियोगिताया दण्डत्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपक प्रमयवद्वानिति ज्ञानी- यप्रकारतायां प्रमेयत्वेनावच्छेदकीभूतदण्डावच्छिन्नत्वेपि तादृशप्रकारता- क्छेदकतावच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वाभावेन निरुक्तोभया- भावशालितया तामादायैव नातिव्याप्तिः, न चैवं जातिमद्वान् घटत्वादित्यादा- वव्याप्तिः, । हेत्वधिकरणे घटे वर्तमानो यो जातिमत्पटाभावः तदीयप्रतियो- गितायां जातित्वावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वविरहेण निरुक्तोभयामाववत्तया सा- ध्यतावारछेदकजातेस्तदवच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकता- परछेदकरूपावच्छिन्नावच्छिनाक्च्छेदकत्वानिरूपकप्रकारतावच्छेदकतावच्छे- दकल्पावच्छिन्नावच्छेदकतास्थाने ताशरूपविशिष्टावच्छेदकताया विपक्षि- सत्वात्। रूपवैशिष्यं चावच्छेदकतायां स्वावच्छिन्नत्व निरवछिन्न- स्वसहितखसामानाधिकरण्यान्यतरसंबंधेन । तथा च जातित्त्वविशिष्टानब- स्छिन्नपटत्वविशिष्टवानितिज्ञानीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं यत्पटत्वत्वं ·2 सङ्गमेश्वरकोडम् । निरवच्छिन्नत्वसहितस्वसामानाधिकरण्यात्मकनिरुक्तान्यतरसंबंधेन तद्विशि- एं यत्पटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकत्वं तन्निरूपकत्वजातित्वावच्छिम्मा- पश्छेदकानिरूपकत्वयोर्द्वयोरपि सत्वेन निरुकोभयाभावासत्वाचामादाय जातिसाध्यतावच्छेदकपटत्वहेतावव्याप्त्यनवकाशात् । ननु महामसपि- वहिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः, महानसीयवहयाद्यभावीयप्रतियोगिता- यां साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकमहानसीयत्ववाद्यवच्छिन्नावच्छेदकत्वानि- रूपकत्वस्य तद्रूपावच्छिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकवदित्वविशिष्टवानिति शा. नीयप्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकं यदाहित्वत्वं निरवच्छिन्नत्वसहितस्वसामा- नाधिकरण्यसंबंधेन तद्विशिष्टा या वह्नित्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकता तनिरूपकत्वस्य च सत्वेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् तस्या लक्षणघाट- कत्वादितिचेत् । अत्र केचित् ; साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकरूपविशिष्टरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्यापिकावच्छेदकरवा- निरूपकत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरत्यादेरर्थः, रूपे रूपवैशिष्ट्यं च वसा. पानाधिकरण्यस्वाभावववृत्तित्वोभयसंबंधेन , इत्थं च साध्यतावच्छेदकता- प्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यद्वित्वगतकत्वं निरुक्तोभयसं. बंधेन तद्विशिष्टं यन्महानसीयत्ववाहित्वोझ्यगतद्वित्वं, तदवच्छिमानु- योगिताकपर्यातिप्रतियोग्यवच्दकताकत्वेन महानसीयवसयभावीयपति- योगितायाः वह्निमान् धूमादित्यादी लक्षणाघटकत्वं महनसीयवह्निमान धूमादित्यादी च तादृशावच्छेदकत्वानिरूपकत्वेन तस्याः लक्षणघटत्वं च संभवतीति वदन्ति । तदपिचारितरमणीयम् । प्रमेयसाध्यतावच्छे दककस्थले साध्यतावच्छेदकतायाः केवलान्वयितया तत्मतियोगिकपर्या- प्त्यवच्छेदकं यत्केवलान्वयिसमुदायत्वं तदभावानसिझ्या स्वाभावववृत्ति- स्वघाटितनिरुक्तोभयसंबंधन तरिशिष्टरूपासिद्धेः। जातिमत्वान् घट- स्वादित्यादौ निरुक्तपर्याप्त्यवच्छेदकं यनिखिलजातिगतसमुदायत्वं निरुक्तो. भयसंबंधेन तद्विशिष्टं यजातितदितरगतसमुदायत्वं तदवच्छिन्नपातिका. - - ·.१० नवरोरा वच्छेदकताकत्वख जातितदिवरावच्छिन्नमतियोगितामा प्रसिदख जाति- मात्रावच्छिन्नजातिमत्पटाबमावप्रतियोगिता अभावसत्वेन तामादाया- म्यारित्वाच । यतु अवच्छेदकताविशिान्यत्वं साध्यतावच्छेदक- तदितरोभयानवच्छिन्नत्वं, वैशिष्य मनिरूपकत्व, खभिन्ना या साध्यतावच्छेदकताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानु- योगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता, तभिरूपकत्वोमयसंबंधेन; तथा महानसीयवस्यभावप्रतियोगितायां महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपक- त्वस्य तदिन्ना या साध्यतावच्छेदकतापतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगिताव- च्छेदकवाहित्वगतैकत्वावरियन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकता तनिरूप कत्वस्य च सत्वेन तद्वारणं, प्रमेयसाध्यतावच्छेदककस्थले च अवच्छेदकता- विशिष्टा प्रमेयवद्घटाभावीयप्रतियोगिता तदन्या च केवलपटाभावीय- प्रतियोगितेति नाव्यातिरिति ; तदपि नृसिंहाकारावरटेदकत्वानभ्युप- गम एव शोभनम् ; तदम्युपगमे महानसीयवहयभावीयप्रतियोगितावच्छे- दकतायाः महानसीयत्ववाहित्वैतदुमयनिष्ठाया अभेदेन तत्मतियोगिताया महानसीयत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वेपि तद्भिननिरुक्तावच्छेदकताकत्व- विरहेण तद्वैशिष्टयासंभवात् अवच्छेदकताविशिष्टापसिध्या असंभवषसंगात्।। नव्यास्तु साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकतानिरूपिका या साध्य- तावच्छेदकावच्छिमपतियोगिता तदन्यत्वं साध्यतावच्छेदकतदितरानव- च्छिन्नत्वपदार्थः । साध्यतावच्छेदकतावैशिष्यं च खव्याप्यत्वखनिष्ठनिरव- च्छिमत्वसावच्छिमत्वान्यतराधारताविशिष्टान्या या निरवचित्रत्वसाव- चिमत्वान्यतराधारता तदनाश्रयत्वोभयसंबंधेन, आधारतावैशिष्ट्यं च, देशविधया खावच्छेदकतापर्याप्त्यनधिकरणानवच्छिमत्वसंबंधेन; इत्थं च नृसिंहाकारावच्छेदकतापगन्तुमतेऽपि महानसीयवहयभावप्रतियोगित्वा- दिवारणसंभवः, तथाहि। महानसीयवाहयभावप्रतियोगितावच्छेदकताया वहित्वगतनिरवानिमसाध्यतावच्छेदकत्वाम्याप्यतया तमिष्ठाया निरुक्ता- ·संगमेश्वरकोड। ११ बततर्गतनिरवधिवत्वाधारता देशविषया तदवोदकतापर्याप्त्य- नधिकरणं यन्महानसयित्वत्वविशिष्टं तदनवचत्वविरहेण निरुक्तान्यतरा- धिकरणताविशिष्टान्या या सावनिवाधिकरणता तदनाश्रयत्वरूपद्विती- संबंधविरहेण च साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशावच्छेदकता. निरुपकत्वस्य साध्यतावच्छेदकीभूतवाहित्वावच्छिमत्वस सत्वेन महा- नसीववाहयभावप्रतियोगितायाः निरक्तप्रतियोगितामित्रत्वाभावात् । प्रमे- यसाध्यतावच्छेदककसले प्रमेयवरटाभावप्रतियोगितावच्छेदकता साध्यता बच्छेदकताविशिष्टान्याप्रसिख्या तस्यां केवलान्वयिप्रमेयत्वावच्छिमसाध्य- तावच्छेदकतायाः व्याप्यत्वसत्वेपि तनिष्ठा या सावच्छिमत्वाधारता तदव- छेदकतापर्याप्त्यनाधिकरणं गच्मुघटत्वं देशविधया तदनवच्छेद्यत्वविरहेण निरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टान्यनिरवसिमत्वाधिकरणत्वाश्रयतया द्वि- तीयसंबंधाभावात् । अत्र प्रथमसंबंधनिवेशेन वहिमान् धूमादित्यादौ ताण- वहयभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकतानिष्ठा या निरवचिकत्वाधि- करणता आंशिकत्वाभावेन निरवरिमतया तदनवच्छेदकानवच्छिमा या निरवचिन्नत्वाधिकरणता तन्मात्राधिकरणतया निरुक्तान्यतराधाग्तानाश्रय- त्वरूपद्वितीयसंबंधमात्रेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतार्णत्ववहित्वोमय- निष्ठावच्छेदकताभिभावच्छेदकताकत्वविरहेण निरुक्तप्रतियोगितामित्रत्व- सत्वात् वहित्वस्य तदवोदकत्वमादाय नाव्याप्तिः। द्वितीयसंबंधनिवेशात प्रमेयसाध्यतावदककस्थले म्याप्यत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यावदकत्वासिन्या न दोषः। अथैवमपि विषयितासंबंधन ज्ञानत्वत्वा- बपिविशिष्टं यत्समवायेन खरूपतो शानत्वविशिष्टं तस्य तादात्म्येन साध्यतायां तजानत्वहेती विषयितासंबंधेन खरूपतो बानत्वविशिष्टसम- बायेन शानत्वस्वावशिमविशिष्टभेदीयप्रतियोगितामादायाध्याप्तिः। साक्ष- प्रतियोगिताबरणेदकतायाः साध्यतावच्छेदकतावरज्ञानत्वावरदेन निरवच्छिचत्वाधारववाहानत्यत्वावसिमावच्छेदेन सावच्छिमत्वापास्तया ·संगमेश्वरकोउम् । सानवच्छेदकानवान्छिनत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतानिष्ठान्यतराधारता. विशिष्टनिरूक्तान्यतराधारतामात्राश्रयत्वेन द्वितीयसंबंधस्स झानत्वमानि- छस्वेन ज्ञानत्वगतसाध्यतावच्छेदकताव्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंधस्य च सत्वेन निरुकोमयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टत्वात् । मैवम् । साध्यता- बच्छेदकतावैशिष्ट्यनियामकद्वितीयसंबंधघटकाधारतावैशिष्ट्यानियामकसंबंधम- ध्ये वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिन्ना या स्वाश्रयनिष्ठावच्लेषता सदनिरूपकसंबंधावच्छिन्न त्वविशिष्टान्यत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । एतत्सं- पंचपटकावाग्छन्गत्ववैशिष्ट्यं च स्वसामानाधिकरण्य स्वावच्छेदकतापर्याप्स्य- धिकरणावच्छिन्नत्वोमयसंबंधेन, तथा च साध्यतावच्छेदकतायाः ज्ञानत्व- त्वावच्छिन्नरूपैकावच्छेदकावच्छेदेन विपयितासंबंधावच्छिन्नत्वसावच्छिन- स्वाधिकरणतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्नत्वनिरवच्छि अस्वाधारतया उक्त प्रतियोगितावच्छेदकताया ज्ञानत्वत्वावच्छिनावच्छेदेन समवायसंबंधावच्छिन्नत्वसावच्छिन्नत्वाधारतया शुद्धज्ञानत्वावच्छेदेन विष- वितासंबंधावच्छिन्नत्वानिरवच्छिन्नत्वाधारतया च तत्प्रतियोगितावच्छेदक- तागतनिरवच्छिन्नत्वाधारतायाः साध्यतावच्छेदकतागतानरवच्छिन्नत्वा- भारत्वावच्छेदकशुद्धज्ञानत्वावच्छिन्नावच्छेद्यत्वानिरूपकविषयितासंबंधाव . छिमत्वावच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण साध्यतावच्छेदकता. मतसावछियत्वाधारतानवच्छेदकशुद्धज्ञानत्वानवच्छिन्नत्वविरहेण निरू- कोमयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकतागतनिरुक्तान्यतराधिकरणताविशिष्टत्वा- संभवात् , तदवच्छेदकतायास्साध्यतावच्छेदकताविशिष्टान्यतया साध्यता- बच्छेदकावच्छिमनिरुक्तप्रतियोगितायास्तन्निरूपकत्वेन भिन्नांतेन तद्वारणास्। नप तथापि विषयितासंबंधन खरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टसमवायेन स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टभेदीयप्रतियोगितामादायोक्तस्थले अव्याप्तितादवस्थ्यम् । स- हमतियोगितावच्छदकतायां निरवच्छिन्नत्वस्यांशिकत्वाभावेन तदपिकरण. a निरवच्छिमतया साध्यतावच्छेदकतागतनिरुतान्यतरापास्ताया ·संगमेश्वरकोडम्। निरुक्तसंबंधद्वयसत्वेन तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक तायाः द्वितीयसंबंधस्य ज्ञानत्वमात्रनिष्ठतया व्याप्यत्वरूपप्रथमसंबंधस सत्वेन साध्यतावच्छेदकतांविशिष्टत्वादिति वाच्यम् । साध्यतावच्छे- दकतावैशिष्ट्यनियामकसंबंधमध्ये खवृत्तिसावच्छिक त्वनिरवच्छिमत्वांतर्ग- तयावदाश्रयत्वस्यापि निवेशनीयत्वात् । तथाचोक्तस्थले उक्त प्रति. योगितावच्छेदकतायाः केवलनिरवच्छिन्नायाः साध्यतावच्छेदकताति- निरुक्तान्यतरान्तर्गत निरवच्छिमत्वसावच्छिन्नत्वोभयानाधारतया उक्तवित- यसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टत्वायोगात् तादृशप्रतियोगितामादा- याध्याप्त्यनवकाशात् । अत्र साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्य नियामकसंबंधघट- कद्वितीयसंबंध अधिकरणतावैशिष्ट्यनियामकप्रथमद्वितीयसंबंधशरीरे खा. नवच्छेदकत्वस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिमावर चत्वानिरूपकत्व, अवच्छंद कतासंबंधेन स्वाभाव अवच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणावच्छिना. वच्छेद्यत्वनिरूपकत्वसंबंधन स्वाभावरूपे, नातो बहिमान् धूमादित्यादौ साध्यतावच्छेदकतागतनिरवच्छिन्नत्वाधारतायाः निरवच्छिन्नत्वेपि क्षतिः। तथा च प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीया या साध्यता- वच्छेदकताविशिष्टान्यावच्छेदकतानिरूपकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताभित्रपतियोगिता तदनवादकसाध्यतावच्छेदकावच्छिमसामानाधि- करण्यं व्याप्तिः। साध्यतावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च स्वव्याप्यत्वस्वनिष्ठसाब- च्छिन्नत्वनिरवच्छिकत्वान्यतराधारताविशिष्टान्यनिरवरिछनत्वसावरिलम- त्वान्यतराधारतानाश्रयत्वस्ववृत्तिसावच्छिरुत्वनिरवच्छिन्नत्वांतर्गतयावर्म वत्वैतत्रितयसंबंधन । अधिकरणतावैशिष्ट्यं च अवच्छेदकतासंबन्धावछिम- स्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभाववद्धर्मानवच्छिमत्वस्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकर- णधर्मावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठावच्छेद्यतानिरूपकत्वसंबंधेन स्वाभाववत्संबंधाम च्छेचवाविशिष्टान्यत्वोभयतबंधेन । अवच्छेद्यतावैशिष्टधं च स्वसामानाधि- करण्यस्वावच्छेदकावच्छेयत्वोभयसंबंधनेति निष्कर्षो मोभ्य इति ।

·१४ संगमेश्वरकोडम् । - केचित्तु साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकरूपा- चिर्या साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिमपतियोगिता तदन्य- त्वमेव साध्यतावच्छेदकतदितरोभयधर्मानवच्छिमत्वं, ताशरूपत्तित्वं च स्वावच्छेदकतात्वावच्छिनपतियोगितापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसं- बेन। तथा च निरुक्तपर्याप्त्यवच्छेदकं यदाहित्वगतैकत्वं तत्र महा- नसीयवहयभावीयपतियोगिताया उक्तसंबंधेन तदवृत्तितया साध्यता- पच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणवद्वित्वावच्छिनतया च निरुक्तप्रतियोगिता- भिन्नत्वविरहेण तद्वारणम् । जातिमत्वान् घटत्वादित्यादौ निरुक्तपर्या- फ्यवच्छेदकं यजातिगतसमुदायत्वं तन जातिमद्धटामावतियोगिताव- च्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताफपर्याप्त्यवच्छेदकं ; अपितु घटत्वाव- च्छिन्नविशेषणतापमा जातिरेका जातिधर्मितावच्छेदकतापनं घटत्वमेक- मित्याकारकधीविशेषविषयत्वरूपं समुदायत्वमेव । अन्यथा जातिमत्सा- मान्याभावजातिमद्धटाभावयारेविशेषापत्तेः । तथा चोक्तसंबंधेन तार- शरूपावृत्तित्वस्याधिकत्वित्यादिन्यायेन साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिक- रणावन्नित्वस्य च सत्वेन निरुक्तमतियोगिताभिन्नत्वासत्वेन जाति- मटाभावप्रतियोगितावारणम् । प्रमेयसाध्यतावच्छेदकके निरुक्तपर्या- प्त्यवच्छेदकं यत्केवलान्वयिसमुदायत्वं तदधृत्तितया साध्यतावच्छेदकप्रमेयां- तर्गतघटत्वाधवच्छिन्नतया च घटायभावप्रतियोगिताया निरुक्तपतियोगिता- भिमत्वासंभवात् तादृशप्रतियोगितागिन्नप्रीतयोगित्वाप्रसिद्ध्या अव्या- तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नत्वदले पर्याप्यु- पादानं । तथा च साध्यतावच्छेदकतात्वावच्छिनपतियोगिताकपर्याप्स्य- नुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वं ता- सदलार्थः। यद्यपि साध्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदफे ता- समतियोगितावच्छेदकतास्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितानव- गोदकत्वविवक्षनापि महानसीयवाहयभावादिमतियोमितावार श्रमक- ·संगमेश्वरकोडस् । १५ तीति साभ्यतावच्छेदकतदितरेत्यादिकं व्यर्थम् , तथापि यथासनिक न वैयर्थ्यमित्याहुः॥ एतन्मते विषयितया ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नविशिष्टं यत्समवायेन वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टं तस्य तादात्म्येन साध्यतायां तहानत्वहेतौ विषयितया स्वरूपतो ज्ञानत्वविशिष्टं यत्समवायेन ज्ञानत्व- त्वावच्छिन्नविशिष्टं तद्भेदीयपतियोगितामादायाव्याप्तिः। साध्यतावच्छेद- कताप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं यत् स्वरूपतो ज्ञानत्वावच्छिन्न- विशेषणतापन्नं ज्ञानत्वत्वविशिष्टमेकं ज्ञानत्वत्वावच्छिन्नधर्मितायां स्वरूपतो ज्वच्छेदकीभूत ज्ञानत्वमेकमित्याकारकधीविशेषविषयत्वं तदवच्छिन्नानुयो गिताकपर्याप्तिकावच्छेदकताकत्वाभावेन तस्या निरुक्तपतियोगिताभिन्न- त्वात् । साध्यतावच्छेदकतापतियोगिकपर्याप्त्यवच्छेदकताशप्रतियोगिता बच्छेदकतापर्याप्त्यनवच्छेदकत्वविवक्षणे अलं साध्यतावच्छेदकतदितरो- भयानवच्छिन्नत्वेन प्रतियोगिताविशेषणेनेति तादृशाव्याप्तिवारणं निरुक्ति कुशलैरनुचिन्तनीयमित्यन्तमधिकांवशेन ।।५।। 'साध्यतावच्छेदकभिन्नो यस्साध्यनिष्ठो धर्मः तदनवच्छेद्या तु प्रति- योगिता न प्रवेश्येति जगदीशः ।। अत्र साध्यवृत्तित्वं प्रतियोगितावच्छे. दकताघटकसंबंधेन न तु साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधेन, तथा सति महानसवृत्तित्वादेः साध्यतावच्छेदकताघटकसमवायेन साध्यावृत्तितया महानसवृत्तिवहयभावप्रतियोगिताया वारणानुपपत्तेः, नापि स्वरूपेण, तदहिगततपादेः स्वरूपेण साध्यावृत्तितया तद्रूपवद्ववढयभावप्रतियोगि- ताया अवारणप्रसङ्गात् । न च सर्वस्यापि संबंधस्य यत्किचिदभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकताघटकसंबंधत्वस्या- व्यावर्तकतया संबंधसामान्येन साध्यवृत्तित्वलामेन घटत्वादेरपि कालिकसं- बंधेन साध्यवृत्तितया तदनवच्छेद्यत्वविरहेण घटामावप्रतियोगिताया लक्षण- घटकत्वासंभवेन तादृशप्रतियोगित्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । स्वावच्छेदकता- घटकसंबंधेन साध्यवत्तिसाध्यतावच्छेदकताभित्रधर्मानवच्छिन्ना हेतुमति..

·संगमेन्धरकोउम्। भावीया या स्वात्मिका प्रतियोगिता तस्या विवक्षणात् । तथा च घटा- भावप्रतियोगितायाः स्वपदेनोपादाने स्वावच्छेदकताघटकसमवायेन साध्य- त्तित्वं न घटत्वे अपि तु द्रव्यत्वादौ तदनवच्छेद्या स्वात्मिका घटाभावीय- प्रतियोगिता प्रसिद्धेति । न च स्वत्वाननुगमेन दोषश्शंक यः। प्रतियोगि- ताविशिष्टत्वस्य हेतुमन्निष्ठामावप्रतियोगिताविशेषणत्वे तात्पर्यात् । प्रतियो. गितावैशिष्ट्यं च स्वतादात्म्य, स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वो- मयसंबंधेन , स्वनिष्ठावच्छेदकता च, स्वावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छि- न्नसाध्यनिरूपितवृत्तितावत्साध्यतावच्छेदकधर्मभिन्नधमांवच्छिन्नत्वसंबंधे- न । घटाभावप्रतियोगितां स्वात्मकप्रतियोगितां चादाय महानसवृत्ति- वहयभावप्रतियोगितायां प्रतियोगितावैशिष्ट्यवारणाय प्रथमद्वितीयसंबंधयो निवेशः ॥६॥ अत्र कल्पे वहिमान् धूमादित्यादी घटाद्यभावप्रतियोगितायास्सा- ध्यतावच्छेदकातिरिक्तघटत्वावच्छिन्नतया लक्षणघटकत्वानुपपत्तिरिति सा- ध्यतावच्छेदकातिरिक्तधर्मे साध्यनिष्ठत्वनिवेशः। अथात्र घटाभावप्रतियो. गिताया लक्षणघटकत्वासंभवेपि विषयितया वह्नित्वविशिष्टाभावीयपतियो- गिताया लक्षणघटकत्वसंभवाध्यर्थमेव तद्विशेषणम् । न चाग्रिमप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वनिवेशात्संयोगसंबंधावच्छिन्नतियोगि- साकस्यैव विषयितया वतित्वविशिष्टाभावस्य धर्तव्यतया तस्य प्रतिायेगिता- बच्छेदकसंबंधेन ज्ञानाद्यात्मकप्रतियोग्याधिकरणाप्रसिद्ध्या प्रतियोगिवैयधि- करण्यासंभवेन तदीयप्रतियोगितायांसाध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वमकिं- चिल्करमिति वाच्यम्। घटानुयोगिककालिकसंबंधेन वदित्वविशिष्टामावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसंयोगेन प्रतियोग्यधिकरणप्रसिद्धया तदीयप्रतियो विशामादायैव वह्निमान् धूमादित्यादौ लक्षणसमन्वयसंभवात् । न च कालाति- हितविश्ववृत्तिसंयोगेन घटादेस्साध्यतायां महाकालत्वादिहेतावव्याप्तिः। पटाबायोगिककालिकसंबंधेन घटत्वविशिष्टस्योक्तसंबंधेन हेत्वधिकरण- ·सङ्गमेश्वरक्रोडम् । co १७ महाकाले सत्वात् । गुणाद्यनुयोगककालिकसंबंधेन पटत्वविशिष्टस्य उक्त- संयोगेन अधिकरणाप्रसिद्ध्या महादिगनुयोगिकदिकृतविशेषणतया घटत्वा- दिविशिष्टस्य केवलसंयोगेन घटादौ संबंधित्वेपि उक्तसंबंधेन संबंधित्वासंभवेन तत्तदभावानां लक्षणाघटकत्वादिति वाच्यम् । साध्यवृत्तित्वनिवेशेपि उक्त- स्थले कालिकेन घटादिसाध्यकमहाकालत्वादिहेताविव अव्यातेर्दुवारतया साध्यतावच्छेदकसंबंधसामान्ये स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगि- कत्व, हेत्वधिकरणीभूतयत्किचिद्व्यक्त्यनुयोगिकत्व, उभयाभावघटितक- ल्पस्य आदरणीयतया विषयतया घटत्वविशिष्टाभावमादायैव लक्षणसमन्व- यात् । न च तथापि तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकताव- च्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वाभावान्न तस्य लक्षणघटकत्वमिति वाच्यम्। वहित्वप्रतियोगिकसमवायेन वह्नित्वादेस्साध्यतावच्छेदकतायां धूमादिहेतौ साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नहेतुमन्निष्ठाभावप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधा- वच्छिन्नावच्छेदकताप्रतियोगिकस्वरूपेण निरुक्तप्रतियोगितावच्छेदकत्वा- मावस्यैव साध्यतावच्छेदके त्वया निवेशनीयतया अस्मन्मते तथा- निवेशे विषयतया घटत्वादिविशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः निरु- तस्वरूपात्मकन्यधिकरणसंबंधेन अभावस्य साध्यतावच्छेदके सत्वेन अव्या- प्त्यभावात् । मैवम् ॥ तद्ववयनुयोगिकसमवायेन वद्वित्ववद्वहिर्नास्तीति- प्रतीतिसिद्धाभावीयप्रतियोगितायाः साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नतया तदवच्छेदकत्वस्य शुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नस्य निरुक्तावच्छेदकताप्रति- योगिकस्वरूपेण वह्नित्वे सत्वाद्वह्निमान् धूमादित्यादावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न साध्यतावच्छेदकनिष्ठावच्छेदक- ताभिन्नावच्छेदकत्वानिरूपकत्वस्यैव साध्यतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्व- पदेन विवक्षणीयतया विषयितया वह्नित्वविशिष्टाभावप्रतियोगितायाः तथा- विधावच्छेदकताभिन्नविषयितासंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपकत्वेन लक्ष ·१८ संगमेश्वरक्रोडम् । णाघटकतया असंभववारणाय साध्यवृत्तिधर्मनिष्ठत्वस्य निरुक्तावच्छेदकता- भिन्नावच्छेदकतायां निवशनीयतया तल्लाभायैव साध्यनिष्ठत्वस्य साथ- कत्वादित्यलम् ॥६॥ 'द्रव्यत्वादिरूपेणेत्यादिनिर्दिशती'त्यंतं जागदीशी; द्रव्यत्वादिरूपे- णेतितृतीयार्थः अवच्छिन्नत्वं, अन्वयश्चास्य व्याप्यत्वपदार्थीभूतानुमिति- जनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्यैकदशप्रथमप्रकारतायां । सत्रैव धूम इति सप्तम्यतार्थधृमनिष्ठत्वस्यान्वयः। तथा च द्रव्यत्वादिरू- पेण धूमे वहिव्याप्यत्वस्येत्यस्य वह्यनुमितिजनकतावच्छेदकधूमनिष्ठद्रव्य स्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारताश्रयस्येत्यर्थः । धूमसामान्य इति । धूमत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्न इत्यर्थः । अत्रापि सप्तम्यर्थो निष्ठत्वं ; तस्य पूर्वोक्तव्याप्यत्वपदार्थंकदेशप्रथमप्रकारतायामन्वयः। धूमविशषणतापन्न- धूमत्वस्यापि धर्मिपारतन्त्र्येण उक्तप्रकारतायामन्वयः । न च धूमानन्वयि- प्रकारतायां कथं तद्विशेषणधूमत्वान्वयः। स्वविशेष्यान्वयिनि स्वान्वयस्येव धर्मिपारतंत्र्येण अन्वयरूपत्वादिति वाच्यम् । एतदनुरोधेन प्रकृत्यर्थधूम- स्यापि सप्तम्यर्थनिष्ठत्वपारतंत्र्यण प्रकारतायामन्वयस्वीकारण तत्पारतंत्र्यण धूमत्वस्यापि तत्रान्वयसंभवात्। तथा च धूमसामान्य वा तत्तद्वद्विव्याप्यत्वस्य- त्यस्य तत्तद्वदित्वावच्छिन्नविधेयकानुमितिजनकतावच्छेदकधुमनिष्ठधृमत्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रयस्यत्यर्थः । तादृशप्रकारताश्रयं च द्रव्यव्यापकवह्विसामानाधिकरण्यं धूमव्यापकतत्तद्वह्विसामानाधिकरण्यं योध्यम् । वारणार्थ--सामानाधिकरण्यांतार्थाद्दश्यतावच्छेदकाभावसंपाद- नार्थम् । विशिष्य-तत्तद्वतित्वाधवच्छिन्ननिरूपितव्याप्त्याद्यवृत्तिधर्म- पुरस्कारण । लक्ष्य-सामानाधिकरण्यांतार्थोद्दश्यं । निर्दिशति- मूलस्य तस्य व्याप्तिरिति उद्देश्यपदार्थतया प्रतिपादयतीत्यर्थः। तद्धर्माव च्छिन्नलिंगकतादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिजनकतायां विषयविध- याअवच्छेदिकति तदर्थ इति । धूमन्वादितत्तद्धर्मावच्छिन्नप्रकारताशा- ·मंगमेश्वरक्रोडम् । १९ लिनिश्चयोत्तरवाहित्वादितादृशधर्मावच्छिन्नविधेयताशाल्यनुमितित्वाव- छिन्नजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकीभूतहेतुप्रकारतानिरूपितप्रकारताश्र- यति तदपविशिष्टस्येत्यादिव्याप्तिरित्यंतदीधितरर्थ इत्यर्थः । अयं भावः। प्रतियोग्यसामानाधिकरण्येत्यादिमणिग्रंधेन निरुक्तप्रकारत्वावच्छिन्नोद्देश्य ताकः प्रतियोग्यसमानाधिकरणधुमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छे दकरवित्वावच्छिन्नसामानाधिकरण्यत्वावन्छिन्नविधेयताको शेधो विवक्षितः। तत्र उद्देश्यतावलेदेन विधेयभानमप्यभिप्रेतम् । असनि बाधके उद्देश्ये विधेय- भासकमामग्य एव विधेये उद्वेश्यतावच्छेदकावरे धन्वभासकत्वात् । तेन धूमत्वावन्धि नहेतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमिती द्रव्यव्यापकवतिसामा- नाधिकरण्यस्य धूमव्यापकमहानसीयवह्निसामानाधिकरण्यस्य च औपयिक- चव्यवच्छेदः । उद्देश्यतावच्छेदके धृमन्वावच्छिन्नलिंगकत्वानिवेशाव्यत्वा- पनिहतुकवह्नित्वावच्छिन्नसाध्यकानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिरू- पितप्रकारताश्रय द्रव्यव्यापकवसिसामानाधिकरण्ये वसित्वावच्छिन्नविधेय- ताकत्वनिवशात् धृमत्वावच्छिन्नलिंगकमहानसीयवहित्वावच्छिन्नविधेयकानु- मितिजनकतावच्छेदकप्रकारतानिरूपितप्रकारत्वाश्रये धृमव्यापकमहानसीय- वह्विसामानाधिकरण्य च प्रकृतविधेयस्य न व्यभिचार इति । न च वह्नौ द्रव्यव्यापकत्वविरहान्महानसीयवहां धूमव्यापकत्वविरहाच उक्तविशिष्टयो- रग्रसिद्ध्या कथं तत्र व्यभिचार इति वाच्यम् । संयोगेन वह्नद्रव्यत्वावच्छिन्ना- व्यापकत्वपि तत्संबंधेन महानसीयवर्धमत्वावच्छिन्नाव्यापकत्वपि च कालिकेन द्रव्यवद्दयोः धूममहानसीयवह्नयोश्च व्याप्यव्यापकभावसत्वात् तत्रैव व्यभिचारसंभवात् । न चान्यसंबंधेन धूमहेतुकानुमित्योपयिकव्याप्ती अन्यमंबंधन वह्विसाध्यकानुमित्यौपयिकव्याप्तौ च संयोगसंबंधघटितप्रकृत- विधेयस्य व्यभिचारवारणाय उद्देश्यतावच्छेदकनिरुक्तधर्मविशिष्टहेतुप्रकार- तायां विधयतायां च संयोगसंबंधावन्नित्वस्यावश्यं निवेशनीयतया तत एवं कालिकसंघटितनिरुत्तमा त्योः व्यभिचारतारणान केतं ना धुमत्याच- ·२० संगमेश्वरकोडम् । छिनत्ववदित्वावच्छिन्नत्वयोनिवेशेनेति वाच्यम् । कालिकसंबंधघटितधूम- व्यापकवह्विसामानाधिकरण्यस्य विधेयतया तत्संबंधावच्छिन्नत्वेन प्रकारतावि- धेयताघटितनिरुक्तरूपस्य उद्देश्यतावच्छेदकतया चाभिप्रेतत्वेन उक्तविशिष्ट- योर्व्यभिचारस्य धूमत्ववह्नित्वावच्छिन्नत्वयोनिवेशमंतरा वारयितुमशक्यत्वा- दिति । एवमेवान्यसंबंधेन अन्यधर्मावच्छिन्नसाध्यहेतुकानुमितिजनकतापटि- तोद्देश्यतावच्छेदकधर्मे तत्तद्धर्मावच्छिन्नहेतुसाध्यकत्वयोः प्रयोजनमवसेयमिति दिक् ॥७॥ महानसीयवह्निवृत्तित्वविशिष्टजातिमानास्तीत्यभावं पटसमवेतत्ववि- शिष्टजातिमदभावं चादाय वसिमान् धूमात् जातिमत्वान् घटत्वादित्यादाव- व्याप्तिवारणाय शुद्धविशिष्टसाध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणप्रविष्टावच्छेदकत- योनिरवच्छिन्नत्वसाध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वे विशे- षणे निवेशिते जगदीशेन ॥ अत्रेयमाशंका ॥ महानसीयवद्विवृत्तित्वोपल- क्षितजात्यवच्छिन्नाभावस्य धूमाधिकरणपर्वतादावसत्वान्महानसीयवसिवृत्ति- त्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादाय दोषो वक्तव्यः। तच्च न संभवति । तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायाः महानसीयवहिवृत्तित्वविशिष्टजातिप्रतियोगि- कसमवायसंबंधावच्छिन्नायास्साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकशुद्धसमवायसंबंधा- वच्छिन्नत्वाभावेन दोषाभावात् पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावस्याप्युक्त- रीत्यैव वारणात् । न च तत्प्रतियोगितावच्छेदकतायां शुद्धसमवाय एवा- वच्छेदकोऽस्त्विति वाच्यम् । तथा सति महानसीयवह्निवृत्तित्वजात्यवच्छि- नामावतदुपलक्षितजात्यवच्छिन्नाभावयारेविशेषप्रसङ्गात् । न च विशिष्टाव- च्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायामवच्छेदकविशेषणम् अवच्छेदकं । उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां तन्न तथेति। अनेनैव तयो- विशेषोपपत्तेस्तदर्थ विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां विशिष्टा- प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम्। प्रतियोगिता- संसर्गकबुद्धौ अवच्छेदकांशे प्रकारतया भासमानस्य प्रतियोगितावच्छेदकता.

·संगमेश्वरक्रोडम् । २१ वच्छेदकत्वभाननियमात् । कथमन्यथा घटादिशून्ये भूतले जातित्वे प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वानवगाही प्रतियोगितावच्छेदकतया भासमानघटत्वादौ प्रकारतया तदवगाही अत्र जातिमानास्तीत्या- कारकप्रत्ययो न भवेत् । न च विशिष्टप्रतियोगिकसमवायसंबंधावच्छिमायां विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतायां अधिकंत्वित्यादिन्यायेन साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वसंभवादितिवाच्यम्। महानसी- यवह्वयनुयोगिकसमवायेन वह्नित्वविशिष्टाभावमादाय वह्निमान् धूमादित्या- दावव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतापर्या- प्त्यवच्छेदकरूपवृत्तिसंसर्गताकत्वात्मकस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधा- वच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया तस्य तत्रासत्वात् । वृत्तित्वं च स्वावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यवच्छेदकत्वसंबंधेनेति । अत्रोच्यते । यथा विशिष्टाभावप्रतियोगिवं प्रतियोगितद्विशेषणोभयपर्याप्त उपलक्षिताभावप्र- तियोगित्वं च केवलविशेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टाभावोपलक्षिताभावयोर्वि- शेषः, तथा विशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं अवच्छेदकतद्वि- शेषणोभयपर्याप्त उपलक्षितावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं केवलवि- शेष्ये पर्याप्तमिति विशिष्टावच्छिन्नाभावोपलक्षितावच्छिन्नाभावयोरपि विशेष इत्येतन्मते महानसीयवसिवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगिता- वच्छेदकतायाः महानसीयवह्निवृत्तित्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याप्तायाः सा- ध्यतावच्छेदकताघटकशुद्धसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वेन तामादायाव्याशिवार- णाय निरवच्छिमत्वस्य पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेद- कताया अपि उक्तरीत्या लक्षणघटकतया तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यता- वच्छेदकतावच्छेदकतदितरोभयानवच्छिन्नत्वस्यापि सार्थक्यसंभवात् । न च प्रतियोगितायाः विशिष्ट प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यामेव विशि- ष्ठाभवोपलक्षिताभावयोरपि विशेषोपपत्या प्रतियोगितायाः प्रतियोगि-- तद्विशेषणोभयपर्याप्तत्वापर्याप्तत्वाभ्यां तद्विशेषादरो नियुक्तिक इति दृष्टांता ·२२ संगमेश्वरक्रोडम् । संगत्या एतन्मतं नियुक्तिकमिति वाच्यम् । एकत्वप्रागभावविशिष्टघटत्वाव- च्छिमप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिद्ध्या प्रतियोगितायां तदवच्छिन्नत्वासंभवात् । एकत्वमागभावविशिष्टघटाभावतदुपलक्षितघटाभावयोः प्रतियोगितायां विशिष्ट प्रतियोगिकसंबंधावच्छिन्नत्वतदभावाभ्यां विशेषस्य दुरुपपादतया प्र- तियोगितायाः उभयपर्याप्तत्वतदभावाभ्यामेव विशेषस्य अकामेनाप्यवश्योप- पादनीयत्वात् ।।अर्थतन्मतावलंबने घटवृत्तित्वोपलक्षिनजात्यवच्छिन्नसाध्यके घटत्वादिहेतौ घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाभावमादायाव्याप्तिप्रसङ्गः । न च नासौ प्रतियोगिव्यधिकरणः । हत्वधिकरणे घटे घटसमवेतत्वोपल- सितजातिमत्वानिति प्रतीत्या तादृशप्रतीतिसिद्धघटसमवेतत्वोपलक्षितजात्य- वच्छिन्नाधेयतायाः उक्ताभावप्रतियोगितावच्छदकतापर्याप्त्यधिकरणघटस- मवेतत्वविशिष्टघटे सत्वादिति वाच्यम् । घटसमवेतत्वविशिष्टजातिमत्सा- ध्यकघटत्वादिहतौ व्यभिचारिणि घटयमवतन्वविशिष्टजातिमदभावस्य हेत्व- धिकरणे घटे उक्तदिशा प्रतियोगिमामानाधिकरण्यापत्या प्रतियोग्यसमाना- धिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावत्यंतन प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्या- चच्छेदकत्वानिरूपकआधेयतानिरूपितअधिकरणत्वावच्छिन्नभेदवद्धत्वधि - करणवृत्यभावो विवक्षीयः । प्रतियोगितावच्छेदकतावैशिष्ट्यं च म्वावच्छ- दकसंबंधावच्छिन्नत्व, म्वसामानाधिकरण्य, स्वमंबंधिन्व, एतत्रितयसंबंधेन : म्वसंबंधित्वं च स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्व , म्वनिष्ठं यद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्व , अन्यतरसंबंधेन; एतदन्यतरघटकप्रथमसंबंधशगैरे धर्म म्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छ- दकत्व , स्वाश्रयत्व , उभयसंबंधन । अत्र सर्वत्राणि स्वपढ़ प्रतियोगितावच्छे- दकतापरम् । धर्मविशिष्टत्वं च स्वावच्छिन्नत्व, स्ववृत्तित्व, उभयसंबंधेन । एत- दन्यतरघटकद्वितीयसंबंधे धर्मविशिष्टत्वमपि उक्तधर्मचिनिष्टत्वनियामकामय- संबंधेन। तथा च घटसमवेतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताया घटसमवेतत्ववैशिष्ट्य, जाति, उभयपर्याप्तायाः घटसमवेतत्वोपलक्षितजात्यय- विसाधेयवादकतामां कवलजाविपर्याप्तायां प्रथमद्वितीयसंगंभयोस्सने- - ·मंगमेश्वरकोउम्। २३ ऽपि उक्तोभयसंबंधन खविशिष्टं यहटसमवनत्ववैशिष्ट्य तत्तिन्वाभावन स्त्रवृत्तित्वघटितोक्तोभयसंबंधन स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्वाभावात् स्वस्मिन् घटसमवेतत्वविशिष्टत्वरूपधर्मविशिष्ट धर्मविशिष्टान्यत्वासंभवन स्ववृत्तिधर्म- विशिष्टान्यत्वस्य स्वसंबंधत्वाभावाच्च झिक्तान्यतरसंबंधन स्वसंबंधित्वात्म- कतृतीयसंबंधाभावात् तस्याः प्रतियोगितावच्छेदकताविशिष्टान्यतया तादृशा. वच्छेदकत्वानिरूपिका या घटसमवतत्वविशिष्टजात्यवच्छिन्नाधयता तनिरू- पिताधिकरणत्वावच्छिन्नभदस्य हत्यधिकरण घट सत्वन उक्तविशिष्टावच्छि- बाभावस्य उक्तव्यभिचारिणि लक्षणघटकत्वम् । तथा च घटसमवेतत्वापल. क्षितजात्यवच्छिन्नसाध्यकघटत्वादिसद्धनावयुक्तरीत्या उक्तविशिष्टावच्छि- नाभावस्य प्रतियोगिवेयधिकरण्यासंभवनाव्याप्तिभिया उक्तमतावलंबनमयु- तामिति। मैवम् । म्यसामानाधिकरण्य, स्वयंबंधित्वाभयसंबंधेन साध्यतावच्छ दकताविशिष्टान्यत्वस्य साध्यतावच्छेदकताघटकसंबंधावच्छिन्नत्वपदेन विव. क्षणात् एतन्मतावलंबनऽपि दापाभावादिति। वसंबंधित्वं च स्वानवच्छेद कसंबंधावच्छिन्नत्व स्वासंबंधिव अन्यतरसंबंधन । स्वासंबंधित्वं च स्वविशि- टधर्मविशिष्टत्व स्वनिष्ठधर्मविशिष्टान्यत्ववत्वैतदन्यतरसंबंधेन तथा च घटस- मवतत्वोपलक्षितजातिमत्वान् घटत्वादित्यादी विशिष्टाच्छिन्नाभावप्रतिया- गितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदकतायाः उक्तोभयसंबंधन स्वविशिष्टधा प्रसिया तद्विशिष्टत्वसंबंधासंभवात् स्ववृत्तित्व, स्वावच्छिन्नत्व, उभयसंत्र- धन घटसमवेतत्वात्मकधर्मविशिष्टतया स्ववृत्तियद्धर्मविशिष्टान्यत्वं तद्वत्ता- रूपसंबंधाभावाच उक्तान्यतरसंबंधन स्वासंबंधित्वस्य स्वसामानाधिकरण्यस्य न सत्वेन उक्ताभयसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया तामादायाव्या- प्तिवारणसंभवात् । यद्यपि जातिमद्वान् घटत्वादित्यादौ पटसमवंतत्वविशिष्ट- जातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतायाः जातिमात्रपर्याप्ता या साध्यतावच्छे- दकता पूर्वोक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वस्य तत्सामानाधिकरण्यस्य सत्वेन साध्यतावच्छेदकताविशिष्टतया नामादायाव्याप्तिन प्रसज्यते । न च जाति- ·२४ संगमेश्वरकोडम्। स्वोपलक्षितजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे अव्यातेरसंभवेपिजातित्वविशिष्टजाते- स्साध्यतावच्छेदकतायां पटसमवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतामादायाव्याप्तिः प्रसज्यते। तस्याः पटसमवेतत्व, जा- तित्वतद्विशेष्यीभूतजातिएतत्रितयपर्याप्तायाः जातित्वतद्विशेष्यीभूतजाति, एतदुभयपर्याप्ता या साध्यतावच्छेदकता स्वावच्छेदकत्व स्वाश्रयत्वोभयसंबं- धेन तद्विशिष्टं यातित्वं अधिकंत्वित्यादिन्यायेन तदवच्छिन्नतया तबृत्तित- या च उक्तान्यतरसंबंधेन तदसंबंधित्वविरहेण साध्यतावच्छेदकताविशिष्टा- न्यत्वादिति तामादायाव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदि- तरेत्यादिविशेषणमावश्यकमिति वाच्यम् । अवच्छेदकतायां तद्विशेषणोपा- दानेपि घटसमवेतत्वोपलक्षितजातित्वविशिष्टजातेस्साध्यतावच्छेदकत्वे घट- समवेतत्वविशिष्टजातित्वविशिष्टावच्छिन्नाभावप्रतियोगितावच्छेदकतामादा- याव्याप्तिवारणाय स्वविशिष्टधर्मविशिष्टत्वशरीरनिविष्टधर्मवैशिष्ट्यनियामक- संबंधघटकस्वावच्छिन्नत्वस्य स्वेतरानवच्छिन्नत्वरूपस्य विवक्षणीयत्वेन तत एव जातित्वविशिष्टमद्वान् घटत्वादित्यादौ घटसमवेतत्वविशिष्टजातिविशि- टाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणेन तद्वैययं दुर्वारम् । तथापि जातिम- द्वान् घटत्वादित्यादौ जातिघटत्वोभयविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकता- पादायाव्याप्तिवारणाय तद्विशेषणसार्थक्यमवसेयमिति दिक् ॥८॥ विशिष्ठाविशिष्टसाध्यकस्थलायलक्षणनिरुक्त्यो भेदमवलंब्य विशिष्ट- साध्यतावच्छेदकस्थलीयलक्षणे प्रतियोगितावच्छेदकतायां साध्यतावच्छेदक- तावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वं अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थलीयलक्षणे प्रति- योगितावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वं निवेशितं जगदीशेन । अत्रेयमाशङ्का । अवच्छेदकतासंबंधावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकत्वनिष्ठप्रतियोगिताकाभावव- द्धर्मानवच्छिन्नत्वस्य अवच्छेदकताविशेषणत्वेनैव वह्निमान् धूमादित्यादौ महा नसीयवहिवृत्तित्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अव्या जातिमत्वान् घटत्वा- दित्यादौ पटसमवेतत्वविशिष्टजातिमदभावमादाय अन्याप्तेश्च वारणसंभवात् ·4 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । २५ तदर्थ लक्षणनिरुक्तिभेदावलंबोऽनुचित इति । तथा हि । वह्निमान् धूमादि- त्यादौ निरवच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकतायाः अवच्छेदकतासंबंधस्य व्यधिकर- णतया तत्संबंधावच्छिन्नतदभावस्य केवलान्वयितया तद्वान्यो महानसीय- वडिवृत्तित्वादिविशिष्टरूपो धर्मः तदवच्छिन्नत्वेन महानसीयवह्निवृत्तित्व- विशिष्टजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं जातिमत्वान् घटत्वादि- त्यादाववच्छेदकतासंबंधेन साध्यतावच्छेदकत्वाभाववत्पटसमवेतत्ववैशिष्ट्या- वच्छिन्नत्वेन पटसमवेतत्वविशिष्ठजातिमदभावप्रतियोगितावच्छेदकतावारणं चेति । न च वृत्यनियामकसंबंधस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमते अवच्छे- दकतासंबंधस्य वृत्यनियामकत्वेन तत्संबंधावच्छिन्न प्रतियोगित्वाप्रसिद्ध्या साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वस्यैव निवेशनीयतया शुद्धसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या तद्ध टितलक्षणायोगेन अवच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वघटितलक्षणांतरानुसरणमा- वश्यकमिति वाच्यम् । साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वाभावस्थाने साध्यता- बच्छदकत्वनिष्टनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतावा- वच्छिन्नस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः प्रमीयविशेष्य- तानिरूपितस्वरूपसंबंधेनाभावस्य निवेशनीयत्वात्। तथा च तादृशा- भाववद्धर्मानवच्छिन्नत्वं विशेषणं फलितं । एवं च वह्निमान् धूमा- दित्यादौ अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले साध्यतावच्छेदकतावच्छेदक- त्वाप्रसिद्धावपि साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्ववत् इत्याकारकावच्छे- दकतायां निरूपितत्वसंबंधेन साध्यतावच्छेदकताप्रकारकभ्रमे प्रसिद्धस्य निरुक्तविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधात्मकल्यधिक- स्मसंबंधेनाभावस्य प्रसिद्ध्या नाव्याप्त्यवकाश इति । न हि विशेषरूपेण संसर्गवं साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपितस्वरूपसंयं- धेन प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणत्वाभावं निवेशयतो जगदीसस्याननुमतं । यद्वा स्वनिष्ठत्वप्रमीयत्वउभयाभाववत् साध्यताव- ·२६ संगमेश्वरकोडम् । च्छेदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकतानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- सामान्यकधर्मानवच्छिमत्वमेव साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतरानवच्छिन्न- त्वम् । तथा च अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककस्थले महानसीयवसित्तित्ववै- शिष्ट्यादिस्सर्वोऽपि धर्मः प्रमीयत्वाभावेन निरुक्तोभयाभाववनिरुक्तविशेष्य- तासामान्यकः प्रसिद्धः। तदनवच्छेद्यघटायभावप्रतियोगितावच्छेदकता- शून्यत्वं साध्यतावच्छेदके निराबाधमिति व्याप्तिनिरुक्तिभेदावलंबोनुचित इति चेन्मैवम् । साध्यसाधनभेदेन व्याप्ते भेदस्यावश्यकतया यथाकथंचि- भिरुक्तथैक्यसंभवेऽपि तस्याकिंचित्करतया विशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमि- तौ गत्यंतरविरहेण साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकेतरानवच्छिन्नत्वरूपगुरुविशे- षणघटितव्यानरूपयोगित्वेपि अविशिष्टसाध्यतावच्छेदककानुमितौ लघुतर- निरवच्छिन्नत्वघटितव्याप्तरेवोपयोगित्वं बाधकाभावात् , न तु गुरुतरनिरु- क्तविशेषणपटिताया इत्याशयेन निरुक्तिभेदावलंबात् ; न तु कथंचिदपि निर्वचनैक्यासंभव इत्याशयेन ॥९॥ 'यद्यप्यवश्यक्लप्ताभिः पर्वतत्वचत्वरत्वादिविशिष्ठतत्तमत्वावच्छि- नाधिकरणताव्यक्तिभिरेव धूमवानिति प्रतीत्युपपत्तौ धूमत्वावच्छिन्नाधिकर- णतायां मानाभावात् वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्ति'रिति जागदीशी । अथ पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतौ पर्वतत्ववैशिष्ट्यमात्रस्यैव अवच्छेदकत्वं भासते न तु धूमत्वस्यापि प्रयोजनाभावात् इति पर्वतीयत्वविशिष्टधूमत्वाव- च्छिन्नाधिकरणत्वाप्रसिद्धथा तया धूमवानिति प्रतीत्युपपादनं जगदीशस्या- नुचितमितिचेत् अत्र केचित् । एकधर्मावच्छिन्नाधेयताया ऐक्यमते घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नघटान्य- स्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाधेयताया एकतया धृमनिष्ठतादृशाधेयतानिरूपिता- धिकरणताया हदादौ सत्वेन धूमनिष्ठाधेयतात्वेन तदवगाहिहदो धूमवा. निति प्रत्ययस्य प्रमात्ववारणाय धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन्नाधेयता- त्वेन आधेयताभानस्यावश्यकतया पर्वतत्वविशिष्टधूमवानिति प्रतीतिसिद्धा- ·संगमेश्वरक्रोडम् । २७ धेयतायां धृमत्वावच्छिन्नत्वानुपगमे तेन रूपेण तदवगाहिपर्वतो धूमवानिति प्रत्ययोपि प्रमा न स्यादिति तत्र धूमत्वावच्छिन्नत्वस्यावश्यकत्वादित्याहुः विवदंते चात्र बहवो विद्वांसः। घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नायाः घटा- न्यत्वविशिष्टयावद्रव्यनिष्ठाया आधेयताया ऐक्योपगमे हेतुतावच्छेदके धूमत्वे घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नखाश्रयनिष्ठाधेयतानिरूपिताधिकरणताव- दनिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वसत्वेपि आधेयतावच्छेदकत्वाभा- वेन निरूक्तोभयाभावशालितया स्वाश्रयाधिकरणयत्पदेन हृदादिकमादाय वहिमान धृमादित्यादावव्याप्तेः हेतुतावच्छेदकधर्मेस्वाश्रयाधिकरणीभूतयनि- ष्ठेत्यादिपरिष्कारपि दुर्वारतापत्तेः। किंच घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रती- तेरपि तत्तद्वयक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिमाधिकरणताविषयकत्वेनैवोपपत्ती घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायां मानाभावेन तामादाय हृदादौ धूमवत्ताप्रतीत्यापादनस्य असंभवात् । धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वावच्छिन- त्वेनाधेयताभानं निष्प्रयोजनमिति । अथ घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीती घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यनिष्ठत्वेन तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिमा- धेयताया भानोपगमे घटतदतिरिक्तवृत्तिदण्डात्मकघटान्यत्वविशिष्टद्रव्य- निष्ठपटव्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणताया घटे सत्वेन घटो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तव्यक्तिवृत्तित्व- वैशिष्ट्यावच्छिन्नाधेयतात्वेनाधेयताभानोपगमे तत्तव्यक्तिवृत्तित्वादिवैशि- पानुपस्थितिदशायां पटादावपि तादृशप्रतीत्यनुपपत्या च घटान्यत्वविशिष्ट- द्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन आधेयताभानमावश्यकमिति घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वा- वच्छिाधेयताप्रसिद्धिरिति चेत्तर्हि धूमवानिति प्रतीतावपि धूमनिष्ठत्वेनाधे- यताभानस्स घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छि अधूमनिष्ठाधेयतामादाय दादौ धूमवानिति प्रतीत्यापत्या तत्तक्यक्तिवृत्तित्ववैशिष्ट्यावच्छिनत्वेन आधेय- ताभानस्यापि तदनुपस्थितिदशायां धूमवानिति पतीत्यनुपपत्या अयोगेन धूमत्वावच्छिन्नत्वेनाधेयताभानमावश्यकमिति धूमत्वादिरूपसामान्यधर्मा- ·२८. संगमेश्वरनोडम् । कच्छिमाधिकरणताया अप्रामाणिकत्वाभिधानमनुचितमापद्यत । यदि च पर्व तत्वविशिष्टधूमवानितिप्रतीतिसिद्धपर्वतत्वादिवैशिष्ट्यधूमत्वधर्मद्वयावच्छिमा- धेयतायाः धूमवानिति प्रतीतौ धृमत्वावच्छिन्नत्वेन भानोपगमेनैव निर्वाहे धूमत्वावच्छिमातिरिक्ताधेयतायां मानाभावेन तस्या एवाप्रसिद्धत्वं अन्धकाराभिप्रेतं ; न च धूमत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया अप्रसिद्धावपि पर्वतत्वविशिष्टधूमत्वावच्छिन्नाधेयताया अधिकंत्वित्यादिन्यायेन हेतुताव च्छेदकावच्छिन्नायाः प्रसिद्ध्या वह्निमान् धृमादित्यादावव्याप्त्ययोगात् अति- रिक्ताधेयताया अप्रामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतानुपयोग इति वाच्यम् । वहिसामान्याभावो वहेरित्यादौ प्रतियोगितासंबंधेन हेतो प्रतियोगितासंबं- धावच्छिन्नमहानसीयवदित्वावच्छिनाधेयताया अपि अधिकत्वित्यादि- न्यायेन हेतुतावच्छेदकीभूतवह्नित्वावच्छिन्नतया तनिरूपिताधिकरणतावन्म- हानसीयवहयभावे वह्निसामान्याभावत्वरूपसाध्याभावेनाव्याप्तिवारणाय इतरवारकघटितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्य वक्तव्यतया पर्वतत्वविशिष्टधूम- त्वावच्छिन्नाधेयतायां तादृशस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यासत्वेन धूमत्व- मात्रावच्छिन्नातिरिक्ताधेयतामादायैव धूमादिहती लक्षणसमन्वयस्य वक्तव्य- तया तदपामाणिकत्वाभिधानस्य प्रकृतोपयोगादित्युच्यते । तदा तुल्ययु. तथा तद्वयक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यवानिति प्रतीतिसिद्धत- दूधक्तिवृत्तित्वविशिष्टघटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नाधेयतायाः घटान्य- त्वविशिष्टद्रव्यवानितिप्रतीतो घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वेन भानो. पगमेनैव निर्वाहात् । घटान्यत्वविशिष्ठद्रव्यत्वावच्छिन्नातिरिक्ताधेयताया असिद्ध्या तामादायातिप्रसंगासंभवेन धूमवानिति प्रतीतौ धूमत्वाव- छिनत्वविशिष्टाधेयताभानमफलमेव । तव्यक्तिवृत्तित्वविशिष्टगुणकर्मान्य- त्वविशिष्टसत्तावानितिप्रतीतिसिद्धाधेयतायाः गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्ता- वानिति प्रतीतो विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नत्वेन मानोपंगपेनैव निर्वाहात् । विशिष्टसत्तात्वावच्छिन्नाधेयताया अप्रसिख्या हेतुतावच्छेदके विशिष्ट ·संगमेश्वरक्रोडम् । २ ९ सत्तात्वे आधेयतावच्छेदकत्वाभावन स्वाश्रयाधिकरणगुणनिष्ठाधिकरणतानि- रूपिताधेयतानवच्छेदकत्वाधेयतावच्छेदकत्वोभयाभावसत्वेन स्वाश्रयाधिक- रणयत्पदेन गुणमादाय द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादित्यादी अव्याप्ति- वारणमपि अशक्यमेव, अथ तत्तव्यक्तिवृत्तित्ववशिष्यावच्छिन्नानन्ताधेयतासु घटान्यत्वविशिष्टद्रव्यत्वावच्छिन्नत्वकल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्ताधेयतायां तत्कल्पनस्यैवाचिततया तामादायातिप्रसंगवारणाय धूमवानितिप्रतीती धूम- त्वावच्छिन्नत्वविशिष्टाधेयताभानमावश्यकमिति चेत्तर्हि पर्वतत्ववैशिष्याव- च्छिन्नानंताधारतासु धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनापेक्षया लाघवेनातिरिक्ताधेय- तायां धूमत्वावच्छिन्नत्वकल्पनस्यैवोचितत्वात् । धूमत्वावच्छिन्नातिरिक्ता- धिकरणत्वाप्रसिद्धयभिधानं उन्मत्तप्रलापतां भजेदित्येतत्समाधानं सुधीभि- विभावनीयम् ॥१०॥ 'तथापि हेतुतावच्छेदकधर्म खाश्रयाधिकरणीभूतयनिष्ठाधिकरणता- नवच्छेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः तथाविधहेतु- तावच्छेदकाश्रयस्याधिकरणमेव हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरणेस्यनेन विव- क्षित'मिति जागदीशी ॥ अथात्र गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविषयता- संबंधेन घटादित्यादावव्याप्तिः । नित्यज्ञानस्य विषयतासंबंधेन सर्वाधार- त्वात् तभिष्ठनित्यज्ञानानुयोगिकविषयतासंबंधावच्छिन्नाधिकरणतानिरूपक- तानवच्छेदकत्वस्याप्रसिद्ध्या स्वाश्रयाधिकरणयत्पदार्थाप्रसिद्धेः । न च वृत्ति- मति सर्वत्र नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेदकत्वस्य सत्वेशषि अवृत्तौ तस्यासत्वात न नित्यज्ञाननिष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदक- त्वाप्रसिद्धया यत्पदार्थाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादात्म्येन गगनविशिष्टस नित्यज्ञाने सत्वात नित्यज्ञाननिष्ठा या विषयतासंबंधावच्छिन्ना तादात्मपसं. धावच्छिन्नगगनादिनिष्टावच्छेदकताकानरूपकताकाधिकरणता सविरूपक- तावच्छेदकत्वस्य गगनादावपि सत्वेन तत्रापि निरुक्तानवच्छेदकत्वप्रतिभ्यः संमवात् । न प यभिष्टाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वस्येत्या अगोद..

·३० संगमेश्वरक्रोडम् । कत्वहेतुतावच्छेदकतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नं ग्राह्यम् । अन्यथा अयमात्मा मनोन्यत्वविशिष्टात्मनस्संयोगादित्यादौ मनसः कालिकसंबंधेन मनोन्यस्व- विशिष्टात्ममनस्संयोगत्वविशिष्टं यत्स्पंदादि समवायेन तदधिकरणतया मनो- निष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वविरहेण निरुतोभयाभावस्थ विशिष्टात्ममनःसंयोगत्वे सत्वेन खाश्रयाधिकरणयत्पदेन मनसोपि धारणसं- भवेन तमिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादात्मत्वस्वस्थेत्यव्याप्तिप्रसंगात् । तथाच गुणत्ववान् घटादित्यादौ स्वाश्रयाधिकरणं यमित्यज्ञानं तमिष्ठाधि- करणतानिरूपकतावच्छेदकत्वसामान्याभावस्य अप्रसिद्धावपि हेतुतावच्छेद- कतावच्छेदकसमवायसंबंधावच्छिन्नं यत्तन्निष्ठाधिकरणतानिरूपकतावच्छेद- कत्वं समवेतमात्रे प्रसिद्धस्य तस्याभावः असमवेते सर्वत्र सुलभ इति नाव्या- प्तिशंकेति वाच्यम् । एवमपि गुणत्ववान् नित्यज्ञानानुयोगिकविषयितासंबं धेन घटविशिष्टादित्यादौ तादात्म्यसंबंधेन हेतुतावच्छेदकतास्थले अव्याते- दुरित्वात् । नित्यज्ञानस्य तादात्म्यसंबंधेन यत्प्रमेयविशिष्टं स्वानुयोगिक- विषयितासंबंधेन तदाधारतया नित्यज्ञाननिष्ठतादृशाधिकरणतानिरूपकता- वच्छेदकत्वस्य हेतुतावच्छेदकतावच्छेदकतादात्म्यसंबंधावाच्छिन्नस्य केव- लान्वायतया तदभावाप्रसिद्धया स्वाश्रयाधिकरणयत्पदार्थस्याप्रसिद्धः, एवं नित्यज्ञानभिन्न घटाश्रयादित्यादी विषयितासंबंधेन हेतौ नित्यज्ञान- निष्ठाधिकरणतानिरूपकतानवच्छेदकत्वस्य उक्तदिशा प्रसिद्धया तस्य खाश्रयाधिकरणीभूतयत्पदेनोपादानासंभवात् , तादात्म्येन घटादिय- त्किचिदवच्छिन्नविषयकजन्यज्ञानस्यैव तत्पदोपादेयतया तमिष्ठाभावप्र- तियोगितानवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् अतिव्याप्तेरपीति चेदत्राहुः। हेतुतावच्छेदकधर्मे स्वाश्रयाधिकरणीभूतयभिष्ठाधिकरणतानव- कछेदकत्वस्य अधिकरणतावच्छेदकत्वस्य च द्वयोर्व्यतिरेकः तथावि- भाधिकरणमित्यनेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं विवक्षितं , वैशिष्ट्यं खाश्रयाधिकरणत्वस्वाभाववत्वोभयसंबंधेन । खाभावप्रतियोगितावच्छे- -- .

·संगमेश्वरकोडम। दकसंबंधश्च खावच्छिमाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभाषरूपः। तथाच धूम- स्वादिसामान्यधर्मस्य वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य व्य- धिकरणसंबंधतया तत्संबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावस्य खाश्रयाधि- करणत्वस्य च पर्वतादौ सत्वात् निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकविशिष्ट- धिकरणं धूमाधिकरणमात्रं प्रसिद्धमिति वहिमान् धूमादित्यादी लक्षणस- मन्वयः। गुणादी विशिष्टसत्तात्वावच्छिनाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभा- वसत्वेन उक्तसंबंधावच्छिनप्रतियोगिताकस्वाभावरूपद्वितीयसंबंधाभावेन उक्तोभयसंबंधन हेतुतावच्छेदकविशिष्टसत्तात्ववनगुणादीति द्रव्यत्वत्वस्य तनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि द्रव्यं गुणकर्मान्यत्वविशिष्टसत्वादि त्यादौ नाव्याप्तिः। इत्थं च गुणत्ववान् घटाश्रयादित्यादी नित्यज्ञानस्य घटावच्छिन्नाधेयतानिरूपितविषयतासंबंधावच्छिन्नाधारतावत्तया खावच्छि- आधेयतानिरूपिताधारत्वाभावात्मकनिरुक्तसंबंधावच्छिनास्वाभाववत्वस्य खाश्रयाधिकरणत्वस्य च तत्र सत्वेन निरुक्तोभयसंबंधेन हेतुतावच्छेदकघ- टादिविशिष्टं नित्यज्ञानं प्रसिद्धमेवेति नाव्याप्तिः। एवमेव उक्तव्यभिचा- रिणि अतिव्याप्तिवारणं च । वृत्यनियामकसंबंधस्य अभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वे तु स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावच्छिन्नत्वप्रकारतानिरूपिताधयत्व- प्रकारतानिरूपिताधिकरणत्वप्रकारतानिरूपिताभावप्रकारतानिरूपितविशेष्य तायाः प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिकखरूपसंबंधेन अभाववत्वं तादृशविशेष्य- तावृत्तिभेदप्रतियोगितानवच्छेदकः यः प्रमीयत्वकिंचिनिष्ठत्वोभयं नास्तीति प्रतीतिसिद्धाभावः तनिरूपितप्रमानिरूपितत्वत्वआधेयतात्वउभयत्वधर्मत्र- यावच्छिमप्रतियोगितानिरूपितनिरूपितत्वसंबंधावच्छिनावच्छेदकतावत्वं वा हेतुतावच्छेदकवैशिष्ट्यनियामकद्वितीयसंबंधो बोभ्यः। न तु स्वाभावव- स्वमिति समासः॥११॥ 'यद्वा यो यदीययावद्विशेषाभाववानित्यस्य यो यदीयानां यद्धर्मा- बहिलमप्रतियोगित्वानां यावतां विशेषाभाववान् प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूट- ·३२ संगमेश्वरकोषम् । अन्यथा कान् स तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानित्यर्थः। तथा च संयोगत्वा- बच्छिन्नप्रतियोगिताव्यक्तीनां प्रत्येकावच्छिन्नाभावकूटवत्वस्य पक्षे सत्वा- नासिद्धिर्नवा व्यर्थविशेषणत्वमितिध्येय 'मिति जागदीशी ॥ अथात्र तत्प स्येकावच्छिन्नत्वं तत्प्रत्येकनिष्ठोभयावृत्तिधर्मावच्छेदकताकन्वं संयोगाभावनिरूपितप्रतियोगितात्वअभावनिरूपितप्रतियोगितात्वकेवलप्र- तियोगितात्वप्रमेयत्वावच्छिन्नतत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावानां निरुक्तक- टांतर्गतानां पक्षेऽसत्वात्स्वरूपासिद्धेः। एवं तत्प्रत्येकनिष्ठावच्छेदकतायां स्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वमपि विशेषणं । अन्यथा कालिकसंबंधेन तत्प्रतियो- गिस्वावच्छिन्नाभावस्यापि कूटांतर्गतत्वेन तस्य वृक्षे सत्वेन असिद्धिप्र- संगात् । इत्थं च पूर्वकल्पवदत्रापि कल्पे असिद्धिवारकयोरुभयावृत्तिधर्माव- च्छिन्नत्वस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोः प्रवेशात् व्यर्थविशेषणत्वं दुर्षारमिति नया व्यर्थविशेषणत्वमित्यसंगतमिति । न च यद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- स्वानि यावंति प्रत्येकं तत्तदवच्छिन्नैकाभावघटितकूटस्य हेतुत्वमभिमतं ; न तु तत्प्रत्येकावच्छिन्नाभावस्तोमघटितकूटस्य । तथा च संयोगत्वाव- छिन्नप्रतियोगित्वानि यावन्ति प्रमेयत्वाद्यनुगतरूपावच्छिन्नतत्तदवच्छि- नामावस्य असत्वेपि तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकैकाभावघटितस्तोमस्य वृक्षे निराबाधतया कालिकसंबंधा- वच्छिन्मतत्तत्प्रतियोगित्वावच्छिन्नाभावासत्वेपि स्वरूपसंबंधावच्छिन्मतस- प्रतियोगित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावघटितस्तोमस्य निरायाधतया च उक्तासियनवकाशेन नोक्तविशेषणद्वयावश्यकत्वमिति नासंगतिरित्ति वाच्यम् । तथापि संयोगत्वाद्यवच्छिन्नयावदंतर्गतसंयोगत्वेन सत्वावगा- हिज्ञानीयससामिष्ठविषयत्वावच्छिन्नाभावस्य वृक्षे असत्वेन असिद्धिवारक- प्रतियोगितात्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वस्य दुर्धारत्वात् । यदि च विषयत्वप्रतियोगित्वादिगतावच्छेद्यत्वानां एकावच्छेद्यतास्वे माना- भावेन अवच्छेद्यतात्वेन प्रतियोगितागतावच्छेद्यताया एव निवेशः।

·5 सङ्गमेश्वरक्रोडम् । ३३ इति स्फूर्तये प्रतियोगितापदं, न तु प्रतियोगितात्वेन प्रतियोगितानिवे- शलाभायेति न व्यर्थविशेषणत्व मिति विभाव्यते; तदा यद्धर्मावच्छिन्नया- वत्प्रतियोगित्वांतर्गता या कालिकसंबंधावच्छिन्नसंयोगत्वादिनिष्ठावच्छे- दकताकव्याप्यवृत्तिरूपादिनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छिन्नाभावस्य वृक्षेऽस- त्वेन असिद्धिवारकतया यद्धर्मावच्छिन्नत्वघटकयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतायां अवश्यं निवेशनीयस्य समवायसंबंधावच्छिन्नत्वस्य व्यभिचारावारकत्वेन व्यर्थविशेषणत्वं दुर्वारमिति । मैवम् । यद्रूपनिष्ठसमवायसंबंधावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रतियोगितात्वव्यापकसमुदायत्वावच्छिन्नं हेतुः । समुदायत्वे व्याप- कत्वं च स्वाश्रयीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन । तथा च यदूपा- वच्छिन्नवृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिता- काभाववत्कूटत्वस्य निरुक्तप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वत्व- पर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभाववत्कूटत्वे अप्रवेशेन वैयाभावा- दिति । वस्तुतस्तु तादृशप्रतियोगितात्वव्यापकत्वमेव हेतुः। व्यापकताच स्व- वृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन । तथा च यद्धर्मावच्छिन्नवृत्तिभेद- प्रतियोगितावच्छदकत्वत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावसमवायसंबं- धावच्छिन्नयद्धर्मनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगितावृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावयोर्धर्मिणो प्रतियोगितावच्छे- दकमेदेन भेदात न वैयर्थ्यमिति । न च संयोगत्वावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगित्वा- वच्छिन्नाभावानां केवलान्वयित्वात् तादृशप्रतियोगित्वानां ववृत्यभावप्र- तियोगितावच्छेदकत्वसंबंधेन जगदाधारतया तद्वृत्तिभेदप्रतियोगितानिरू- पितोक्तसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकत्वाप्रसिद्धिरिति वाच्यम् । तादृशप्रतियोगि- तात्वव्यापकत्वं हि स्ववृत्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नाव- च्छेदकताप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्या- भावः, न तु तादृशसंबंधावा भत्वविशेषिततादृशावच्छेदकत्वसामान्या- भावः। तथाच तादृशप्रतियोगितावृत्तिः यस्समवायेन घटत्वाद्यवच्छि- ·३४. संगमेश्वरक्रोडम् । - न्नभेदः तदीयप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वादौ प्रसिद्धस्य स्ववृत्य भाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितस्वरूपात्मकव्य- धिकरणसंबंधेनाभावस्य केवलान्वयितया नोक्तव्यापकत्वाप्रसिद्धिरिति दिक् ॥१२॥ 'अतिप्रसंगभङ्गाय शाखादितत्तदवयवावच्छिन्नावृत्तिकसंयोगं प्रति तत्तदवयवत्वेन हेतुत्वस्यावश्यकतया वृक्षे व्याप्यवृत्तिगगनसंयोगस्यासंभवा- दितिभाव' इति जागदीशी ।। अत्रातिप्रसंगः। मुलावच्छिन्नमृतरसंयो- गस्य शाखादौ एतवृक्षवृत्तिगगनादिसंयोगस्य वृक्षांतरावयवे अवच्छेदकता- संबंधेन उत्पत्तिप्रसंगरूपो बोध्यः। यद्यपि वृक्षादौ गगनादिसंयोगस्य शाखामूलाधवच्छेदकभेदेन भेदेपि शास्वावच्छिन्नत्तिको यः कपिसंयोग- स्तस्य कपिचरणादिना दिग्विशेषेणाप्यवच्छिन्नतया तत्र शाखादेर्व्यभिचा- रवारणाय शाखादिनिष्ठावच्छेदकत्वमेव शाखादिजन्यतावच्छेदकसंबंधतया वाच्यम् । तथा च तत एव शाखामूलादिसावयवावच्छिन्नस्य गगनादि- संयोगस्याभेदेपि अवयवांतरे व्यभिचाराप्रसक्तथा अवच्छेदकभेदेन गगना- दिसंयोगभेदस्य नियुक्तिकतया यावद्विशेषाभाववत्वं स्वरूपासिद्धं; तथापि गगनवृक्षसंयोगाद्यभावस्यापि वृक्षानधिकरणदेशावच्छेदेन गगनादौ सत्वात् गगनादौ यावद्विशेषाभावसत्वेन तत्रैव यावद्विशेषाभावेन संयोगसामान्या- भावसाधने तात्पर्यम् । तावतापि संयोगी द्रव्यत्वादित्यादौ अव्याप्तिसंभ- बादिति ॥१३॥ 'गुणविभाजकजातेरेव हेतुसाध्ययोः प्रवेशा'दिति जागदीशी॥ न चोपाधिदोषदानार्थ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्तिघटकसाध्यहेतु- शरीरे जातौ गुणविभाजकत्वविशेषणदानमनुचितमिति वाच्यम् । न हि प्रकृतव्याप्तौ तादृशविशेषणं निवेश्य उपाधिदाने तात्पर्यम् । अपि तु यो गुण- विभाजकयजातिसमानाधिकरणोभयावृत्तिधर्मावच्छिमप्रतियोगिताकयावद- भाववान् स तजात्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववानिति व्याप्त्यंतर एव , ·संमगेश्वरकोडम् । ३५ उपाधिदानेन च तादृशव्यालेस्संयोगाभावसिद्ध्यंगतया दीधितिकृतानभि- हितत्वात् । तादृशव्याप्ती उपाधिदोषदानं न यातिसमानाधिकरणेत्यादि- सामान्यव्याप्त्यवष्टभ्यसंयोगसामान्याभावसिद्धौ बाधकमिति वाच्यम् । पक्षावृत्तिनिरवच्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वे गुणविभाजकजात्यवच्छि- नाभावव्यापकत्वे गृह्यमाणे गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावे तद्व्याप्यत्वग्र- हात् ततश्च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावः पक्षावृत्तिः पक्षावृत्तिनिरव- छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणताव्याप्यत्वादि त्याकारकस्य पक्षे गुणविभा- जकजात्यवच्छिन्नाभावसाध्यकानुमितिविरोध्यनुमानस्यावतारात् तस्य गुण- विभाजकजात्यवच्छिन्नाभावात्मकसंयोगत्वावच्छिन्नाभावसाध्यकवृक्षादिपक्ष- कानुमितौ यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिव्याप्त्युपष्टभ्यायामपि विरोधि- तया गुणविभाजकजातिघटितानुमाने उपाधिदानस्यापि संयोगाभावसिद्धौ बाधकत्वात् । न च गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावघटितव्याप्तावपि निरव- च्छिन्नयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उपाधित्वं न संभवति । ज्ञानत्वादिगुण- विभाजकजात्यवच्छिन्नाभाववत्यात्मनि तदीययावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य ज्ञानानवच्छेदकघटाधवच्छिन्नतया निरवच्छिमयावद्विशेषाभावाधिकरणता- यास्तत्रासत्वादिति वाच्यम् । निरवच्छिन्नत्वं न देशविधया अवच्छेदकत्वा- निरूपकत्वे सति कालविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकत्वं । कालविधया अव- छेदकत्वानिरूपकत्वनिवेशे प्रयोजनाभावात् । किंतु देशविधया अवच्छेद- कत्वानिरूपकत्वं । तथाचात्मनि सुषुप्तिकालावच्छिन्नज्ञानविशेषाभाषकूटा- धिकरणत्वस्य देशविधया अवच्छेदकत्वानिरूपकस्य सत्वेन व्यापकत्वाक्षतेः। न च संयोगयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वस्य उत्पत्तिकालावच्छिन्नस्य देशानव- च्छिमतया तस्य वृक्षे सत्वात् देशानवच्छिन्नमात्रेण उपाधेस्साधनाव्यापक- त्वं नोपपद्यत इति कालानवच्छिन्नत्वघटितरूपेणैव उपाधित्वस्य वाच्यतया कालामवच्छिन्नस्य ज्ञानविशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य आत्मन्यसत्वात्साध्या- व्यापकत्वतादवस्थ्यमिति वाच्यम् । स्ववृत्तिसंयोगानां प्रागभाववति उत्पत्ति- ·३६ संगेमश्वरकोडम् । कालावच्छिन्ने वृक्षे तत्कालावच्छेदेन तदभावासंभवात् । तत्र देशानवच्छि- भयावद्विशेषाभावाधिकरणत्वासत्वेन देशानवचि मत्वमात्रेण यावद्विशेषा- भाववत्वस्योपाधित्वसंभवात् । ध्वंसप्रागभावयोरत्यंताभावविरोधित्वात् । अन्यथा संयोगसामान्याभावस्यापि तत्रोत्पत्तिकालावच्छेदेन सुवचतया तत्र तत्साधनायासोऽयमफलस्स्यात् । न च द्वितीयादिकालावच्छेदेनापि वृक्ष न संयोगयावद्विशेषाभाववत्वम् । वृक्षवृत्तिसंयोगानां ध्वंसप्रागभावयास्तत्र सत्वादिति स्वरूपासिद्धेरेव संभवेन तामुपेक्ष्य उपाधिदोषप्रतिपादनमयुक्तम् । तस्यासंभवात् । गुणस्यैव साधनाधिकरणतया तत्र निरवच्छिन्नयावद्विशेषाभा- वाधिकरणत्वसत्वेन साधनाव्यापकत्वासंभवादिति वाच्यम् । ध्वंसाद्यधि- करणे ध्वंसादिकालावच्छेदेनैव अत्यंताभावो न तिष्ठतीति ध्वंसाधधिकरणे नात्यंताभाव इति वदतामाशयः। न तु तत्र कदापि न तिष्ठतीति । तथा च वृक्षनिष्ठो यः कपिसंयोगादिः तदशायां तदनवच्छेदकमूलाधवच्छेदेन तदभाववृत्तौ बाधकामावेन न स्वरूपासिद्धिः। न वा उपाधेः साधनव्या- पकत्वं । वस्तुतस्तु सर्वदा यत्किचिद्ज्ञानप्रागभावस्य यत्किचिज्ञानध्वंसस्य च अधिकरणे आत्मनि कदापि न ज्ञानसामान्याभावसंभवः तेन सुषुप्त्यादि काले जनिष्यमाणज्ञानप्रागभावस्य सत्वेन तदत्यंताभावस्य अतीतज्ञानध्वंसस्य च सत्वेन तदत्यंताभावस्य चासत्वात् आत्मनस्तत्कालावच्छेदेन न ज्ञान- विशेषाभावकूटवत्वम् । ज्ञानविशेषाभावकूटवानित्यादिप्रतीत्यन्यथानुपपत्या देशभेदावच्छेदेन तादृशविशेषाभावकूटाधिकरणतायाः आत्मनि सत्वेपि न तद्देशभेदानवच्छिन्न इति उपाधेस्साध्याव्यापकत्वम् गुणविभाजकजात्यव- च्छिन्नाभावस्य उक्तव्याप्तौ साध्यविधया प्रवेशेपि दुर्वारमिति शंकाया नाव- काशः । इदमुपलक्षणम् । गुणविभाजकजात्यवच्छिन्नाभावसाध्यकोक्तव्या- सावुपाधिदोषस्य उक्तरीत्या यो यजातिसमानाधिकरणेत्यादिसामान्यव्या- प्तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्याभावसाध्यकानुमितिविरोध्यनुमानोत्थापकत्व- वत् वृक्षस्संयोगसामान्याभाववान् संयोगीययावद्विशेषाभाववत्वादिति विशे- ·संगमेश्वरक्रोडम् । ३७ षानुमाने निरवच्छिमसंयोगविशेषाभावकूटाधिकरणत्वात्मकोपाघेरपि निरू- कसामान्यव्याप्तिज्ञानाधीनसंयोगसामान्याभावानुमितिविरोधिसंयोगाभावो वृक्षावृत्तिः वृक्षावृत्युपाधिव्याप्यत्वादित्याकारकानुमानोत्थापकत्वं चोध्य- मितिसंक्षेपः ॥१४॥ 'यत्तु एकावच्छेदेनेत्यस्य परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नवृत्तिकत्ववि. शिष्टेत्यर्थ' इति जागदीशी॥ अथ किमिदं परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वं । न तावत्तादृशाभावकूटांतर्गतयावदभावानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः। विभि भावच्छिन्नानां तावदभावानां एकावच्छेदकाप्रसिद्ध्या उक्तरूपेणोपाधित्वा- नुपपत्तेः। अत एव तादृशाभावकूटानवच्छेदकावच्छिन्नत्वाभावः तदिति प्रत्युक्तम् । तादृशकूटावच्छेदकाप्रसिद्धेः। रापि तादृशाभावकूटांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकत्वाभावकूटवदवच्छिन्मत्वाभावः । शाखामूलादीनां मध्ये कस्यापि तादृशावच्छेदकत्वाभावकूटविरहेण तादृश- कूटवान् यो गुणत्वादिः तदवच्छेद्यत्वाभावविशिष्टसंयोगविशेषाभावकूटाधि- करणत्वस्य वृक्षेपि सत्वेन तेन रूपेण साधनाव्यापकत्वानुपपत्तेः; एतेन तादृशकूटांतर्गताभावानां प्रत्येकावच्छेदकत्वाभावकूटस्थाने तादृशकूटांतर्ग- ताभावावच्छेदकत्वसामान्याभावनिवेशोपि प्रत्युक्तः। मैवम् ॥ तावदभा- वांतर्गतो यो यो अभावः प्रत्येकं तत्तदवच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावकूटस्यैव परस्परानवच्छेदकानवच्छिन्नत्वपदार्थत्वात् । इत्थं च वृक्षनिष्ठतादृशाभाव- कूटाधिकरणतायां अन्यतमत्वादियत्किंचिदनुगतरूपावच्छिमशाखामूलाध- वच्छिन्नायां निरुक्तावच्छिन्नत्वाभावकूटमध्ये कस्याप्यभावेन तादृशावच्छि- मत्वाभावकूटविशिष्टविशेषाभावकूटत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः साधनाव्या- पकत्वनिर्वाहः । वस्तुतस्तु तादृशाभावकूटांतर्गत्यत्किचिदभावानवच्छेद- कानवच्छिन्नत्वमेव परस्परानवच्छेदकानवच्छिनत्वपदार्थः। तावतापि मूल- स्य शाखावच्छिमवृत्तिकतादृशकूटांतर्गतयत्किचिदभावानवच्छेदकत्वात् शा- खायाः मूलावच्छिन्नवृत्तिकतादृशाभावानवच्छेदकत्वात् तदनवच्छिम- ·३८ संगमेश्वरकोडम् । विशेषाभावकूटाधिकरणत्वस्य वृक्षे असत्वेन साधनाव्यापकत्वस्य तस्य गुणे सत्वेन साध्यव्यापकत्वस्य चोपपत्तेः। तादृशयत्किचिदभावानवच्छेद- कत्वं च स्वानवच्छेदकत्वसंबंधेन तादृशाभावविशिष्टत्वम् । न च विशेषा- भावकूटाधिकरणत्वं विशेषाभाववृत्तिकूटत्वावच्छिमाधेयतानिरूपिताधिकर- णत्वम् । तथा च विशेषाभाववृत्तिकूटत्वपदेन वृक्षावृत्तिसंयोगानां ये अभावाः तन्मात्रगतकूटत्वोपादाने तदवच्छिन्नाधिकरणत्वस्य निरवच्छिन्नतया निरुक्त- यत्किचिदभावानवच्छेदकानवच्छिन्नस्य वृक्षे सत्वात्कथं साधनाव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । यावद्विशेषाभाववत्वपदेन तद्धर्मसमानाधिकरणोभयावृत्ति- धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वव्यापककूटत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता- धिकरणतायाः विवक्षितत्वात् । तथा च कतिपयविशेषाभावमात्रकूटत्वस्य निरूक्ताभावत्वाव्यापकत्वेन दोषाभावात् । तादृशकूटत्वस्य द्विधा निवेशा- पेक्षया लाघवात् ताशकूटत्वविशिष्टाधिकरणत्वमुपाधिः । वैशिष्ट्यं च स्वा- वच्छि अनिरूपकताकत्व स्वाश्रयविशिष्टानवच्छिन्नत्वोभयसंबंधेन , स्वं कूट- त्वं । स्वाश्रयवैशिष्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसंबंधेन, खंअभावः अवच्छेदकता च अवच्छेदकत्वसंबंधावच्छिन्नेति संक्षेपः ॥१५॥ 'व्याप्यत्तिरूपादीनां विशेषाभावस्यावच्छेदकाप्रसिद्ध्या तदनवच्छे- दकस्याप्यसंभवेन तत्रैव साध्याव्यापकत्वतादवस्थ्यादिति भाव' इति जाग- दीशी ॥ यद्यपि निरुक्तयत्किचिदभावानवच्छेदकत्वस्थाने तादृशामावांतर्ग- तयत्किचिदभावनिष्ठनिरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदक- त्वनिष्ठस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य प्रमीयविशेष्यत्व- प्रतियोगिकखरूपेणाभावनिवेशे व्याप्यवृत्तिरूपविशेषाभावकूटांतर्गतयत्कि- चिदभावावच्छेदकत्वाप्रसिद्धावपि तादृशाभावनिष्ठप्रकारतानिरूपितअव छेदकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वस्य तदभावावच्छेदकमित्याकारक- नमे प्रसिद्धस्य प्रमीयविशेष्यत्वप्रतियोगिकखरूपात्मकव्यधिकरणसंबंधेना- भावस्य सर्वत्र सुलभतया नोपाधेः साध्यव्यापकत्वानुपपतिः। तथापि निर- -- ·संगमेश्वरकोडम् । ३९. -- वच्छिमतादृशाधिकरणतात्वापेक्षया तादृशाभावांतर्गतयत्किचिदभावनिष्ठ- निरूपितत्वसंबंधावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितअवच्छेदकत्वनिष्ठस्वरूपसंबंधाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यत्वनिष्ठप्रायविशेष्यत्वप्रतियोगिकस्वरूपसंबं- धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदनवच्छिन्नत्वविशिष्टाधिकरणतात्वस्य गुरु- शरीरतया गौरवमेवैतन्मते दूषणं बोध्यम् ॥१६॥ 'तथा सति द्रव्यत्वशून्यं सत्वादित्यादावतिव्याप्तिः। द्रव्यत्वरूप- साध्याभावस्य विशेषणतया वृत्तित्वविरहात् । द्रव्यभिमत्वप्रकारकप्रमावि- शेष्यत्वाभावस्यापि द्रव्यत्वानतिरेका 'दिति जागदीशी ॥ न च द्रव्याभिम- त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्व- स्य द्रव्यत्वाभावत्वे असत्वेनातिव्याप्त्यवारणात् तस्य द्रव्यत्वखरूपत्वा- भिधानमफलमिति वाच्यम् । तस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्य- स्वाभावादीनामपि तथात्वापत्या द्रव्यत्वाभावाभावत्वस्य विनिगमनाविर- हण ताबद्धर्मिषु कल्पनामपेक्ष्य लाघवादतिरिक्तव्यक्तावेव कल्पनाप्रसंगण न स्वरूपेण वर्तमानतत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वमादायातिव्याप्त्यलमकतापत्तेः उक्ताभावानां द्रव्यत्वात्मकत्वे कल्पना धर्मिनानात्वाभावेन द्रव्यत्व एव तदयावाभावत्वस्य कल्पनीयतया तस्य स्वरूपेण वर्तमानतया भवत्यतिव्या- प्तिः। केचित्तु द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावस्यातिरिक्तत्वे द्रव्यत्व इव तत्रापि विनिगमनाविरहेण द्रव्यत्वाभावाभावत्वस्य कल्पनीयतया द्रव्य- त्वरूपस्य साध्याभावस्य खरूपेण वृत्तित्वेपि द्रव्यभिन्नत्वप्रकारकप्रमाविशे- ध्यत्वाभावरूपस्य साध्याभावस्य तेन संबंधेन वर्तमानतया नातिव्याप्ति, रिति तस्य द्रव्यत्वरूपत्वाभिधानमित्याहुः ॥१७॥ 'अत एव साध्यतावच्छेदकसंबंधेन साध्यवत्वबुद्धेविषयतया प्रतिबं- धकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन संबंधेन हेतुसामानाधिकरण्यमभावस्य ग्राह्य- मित्युक्तावपि न निस्तारः। तथाविधसंबंधेन हेतुसामानाधिकरण्याप्रसिध्या निरुक्तगगनत्वादिहेतौ द्रव्यत्वाभाववजातित्वादित्यादौ च अव्याप्ति'रिति - -- ।

·संगमेश्वरकोडम्। जागदीशी ॥ अथ साध्यवत्ताग्रहविरोधिघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छि- अत्वं साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिमत्वसाध्या- भावानिष्ठत्वोभयाभाववत्वरूपं विवक्षितं । तथा च द्रव्यत्वाभाववजातित्वा- दित्यादौ हेत्वधिकरणजात्यादिनिरूपितजातित्वमेयत्वादिनिष्ठावृत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावात् निरुक्तोभयाभावसत्वेन न तादृशत्तित्वाप्रसिद्धिः। न च संबंधसामान्यावच्छिन्नगगनत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। संबंधसामान्येन गगनवत्तानिश्चयस्य साध्यवत्ताबुद्धिप्रतिबंधकतया सकलसंबंधानामपि तादृशप्रतिबंधकतावच्छेद- कप्रकारतावच्छेदकतया तदतिरिक्तसंबंधाप्रसिद्धरिति वाच्यम् । तादृशविरो- धिताघटकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्वस्य तादृशप्रतिबंधकतावच्छेदकप्र- कारतावच्छेदकसंसर्गतावच्छेदकभित्रधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकत्वरूपस्य निरु- तोभयाभावप्रतियोगिविधया विवक्षितत्वात् । तथाचोक्तस्थले संबंधसामा- न्येन गगनवत्ताज्ञाननिष्टा या उक्तसाध्यवत्ताज्ञाननिष्ठप्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबंधकता तदवच्छेदकप्रकारतानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकसंबंधत्वातिरिक्त- संयोगत्वाद्यवच्छिन्नसंसर्गताकत्वस्य घटादिनिष्ठत्तितायां प्रसिद्ध्या ना- व्याप्तिः। न च तथापि समवायसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वादिहेतावव्याप्तिः। हेत्वधिकरणजा- त्यादिनिरूपितजातित्वादिनिष्ठस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्तितायामपि जगत एव साध्याभावतया जातित्वरूपसाध्याभावनिष्ठत्व निरुक्तसंबंधातिरिक्तस्वरूपसं- बंधावच्छिनत्वयोस्सत्वेन निरुक्तोभयाभावासत्वात् तामादायापि निरुक्त- तित्वप्रसिद्ध्ययोगादिति वाच्यम्। समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य समवेत- मात्रे निखिलसमवाय्यनुगतसत्तायामेयवा स्वीकारेणैवोपपत्तौ प्रमेयमात्रे तत्कः ल्पनायां मानाभावेन जातित्वादिनिष्ठत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वादुक्तस्थलेप्यव्याप्त्यनवकाशादि', ।, यवत्ताग्र- विरोधिताघटकसंबंधेन वृत्तिमत्साध्याभावनिष्ठत्वस्य . .' . भाव.

·6 सङ्गमेश्वरकोडम् । ४१ प्रतियोगिकोटौ निवेशेनोक्तापत्तिवारणं बोध्यम् । अथैवमपि विषयितासंबंधा- वच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वा- दिहेतावन्याप्तिः। समवायेन प्रमेयाभावाभावत्वस्य सत्तामात्रे कल्पनेनैवो- पपत्तावपि विषयितया प्रमेयाभावाभावत्वस्य सकलसविषयकासंग्राहकार्तिक चित्प्रमेयमात्रे कल्पयितुमशक्यत्वेन प्रमेयमात्रस्यैव साध्याभावतया निरुक्त- विरोधिताघटकविषयितासंबंधेन वृत्तिमद्धटत्वादिरूपसाध्याभावनिष्टत्व निरु- तविरोधिताघटकविषायतासंबंधातीरीक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयोः हेत्व- धिकरणघटादिनिरूपितघटत्वादिनिष्ठवृत्तितायां सत्वेन निरुक्तोभयाभावव- दे॒त्वधिकरणत्तित्वाप्रसिद्धेरिति चेन्न। विषयितासंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वाव- छिनप्रतियोगिताकाभावो नास्तीति प्रतीतौ तादृशाभावत्वेन प्रमेयस्यैव विषयितासंबंधेन भानोपगमे प्रमेयमिति ज्ञाने तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः तद्- ज्ञानविषयितानवच्छेदकविषयितया प्रमेयाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य विषयि- तासंबंधेन तद्ज्ञाने असत्वात् । तद्ज्ञानीयविषयतावच्छेदकावच्छिन्नस्यैव विषयितासंबंधेन तद्द्वानवृत्तित्वनियमादिति तादृशप्रतीतावतिरिक्तस्यैव प्रमेयाभावाभावस्य विषयत्वं सर्वानुमतं तथा च घटत्वादिनिष्ठत्तितायां साध्याभावनिष्ठत्वाभावेन निरुक्तोभयाभावसत्वात् नाव्याप्तिः। यदि च नित्यज्ञानानुयोगिकविषयितासंबंधेन प्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां घटत्वादिहेतावव्याप्तिः। साध्याभावस्य सर्वधर्मावच्छिन्नविषयकनित्यज्ञान- मात्रे प्रतीयमानस्य उक्तवाधकविरहेण विनिगमनाविरहेण निखिलप्रमेयात्मक- तया हेत्वधिकरणघटादिनिरूपितत्तितायां निरुक्तविरोधिताघटकनित्यज्ञा- नानुयोगिकविषयितासंबंधेन वृत्तिमद्धटत्वादिस्वरूपसाध्याभावनिष्ठत्वनिरु- क्तसंबंधातिरिक्तसमवायसंबंधावच्छिन्नत्वयास्सत्वान्निरुक्तवृत्तित्वाप्रसिद्धेः। एवं कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां जातित्वा- दिहेतावव्याप्तिरिति विभाव्यते । तदा साध्याभावनिष्ठत्वमपहाय साध्या- भावस्वावच्छिन्नत्वस्यैव उभयाभावप्रतियोगविषया निवेशः कार्यः।

·५२ संगमेश्वरक्रोडम् । तथा च हेत्वधिकरणघटजात्यादिनिरूपितप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नवृत्तितायां सा- भ्याभावत्वावच्छिन्नत्वाभावात् । निरुक्तोभयाभावसत्वेन नोक्तस्थलद्वया- म्यामिः। न चैवं हेत्वधिकरणमहाकालनिरूपितकालिकसंबंधावच्छिन्नतव्य- कित्वाचवच्छिन्नसत्ताभावनिष्ठसितायास्साध्याभावत्वावच्छिन्नत्वविरहेण निरुक्तोभयाभाववत्तया तामादाय सत्तावान् जातेरित्यादौ अव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरुक्तोभयाभाववती या हेत्वधिकरणत्तिता तदवच्छेदकानु- योगितानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । इत्थं च सत्ताभावनिष्ठा तव्यक्तित्वावच्छिना या वृत्तिता तदवच्छेदकानुयो- मित्वाप्रसिद्ध्या न तामादायाव्याप्तिः। द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभयवान् जाति- वादित्यादावव्याप्तिः। त्वधिकरणजातिनिरूपितजातित्वाभावाभावत्वा- वच्छिन्नचितायां जातिस्वाभावस्वरूपसाध्यनिष्ठप्रतियोगिताकाभावत्वाव- मित्वनिरुक्तविरोधिताघटकसंबंधातिरिक्तस्वरूपसंबंधावच्छिन्नत्वयोस्स- स्पेन तस्याः लक्षणाघटकत्वात् । जातित्वत्वादि अपरधर्मावच्छिन्नत्तित्व- धारणासंभवस्य त्वयैवोक्तत्वादिति । न च द्रव्यत्वाभावप्रमेयोभयवत्ताबुद्धिं प्रति प्रमेयाभाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिनः प्रतिबंधकतया स्वरूप- संबंधो न ताशसंबंधातिरिक्तः । अपि तु संयोगादिः। तदवच्छिन्नत्वाभा- वाद निरुक्तोभयाभाववत्वं जातित्वाभावाभावत्वावच्छिन्नवृत्तितायां सुलभ- मिति वाच्यम् । प्रमेयाभावस्य अप्रसिद्ध्या तन्निश्चयस्य प्रतिबंधकत्वासंभ- केन स्वरूपस्य तत्प्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकत्वायोगात् । न वाभावाशे स्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितासंसर्गेण प्रमेयप्रकारकः घटः प्रमेवाभाववानिति भ्रमः प्रसिद्ध इति स्वरूपस्य तन्निष्ठसाध्यवत्ताज्ञानप्रति- बंधकताघटकत्वं संभवतीति शंक्यम् । अभावांशे प्रतियोगितासंसर्गकभ्रमस्य पूर्वपक्षलक्षणे मदाधरभट्टाचार्य निराकृतत्वादितिषणं साध्याभावत्वपदेन साध्यतावच्छेदकतावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वविवक्ष्या निरसनीयम् । म च केवलान्वयिनि तादृशसाध्याभावत्वाप्रसिद्धिरिति शंक्यं । प्रतियोगि- ·संमगेश्वरक्राडम् । ४३ तायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वप्रवेशे प्रयोजनाभावेन संबंधांतराव- च्छिन्नसाध्याभाव एव तत्प्रसिद्धेः। इति रीत्या साध्यवत्ताग्रहविरोषिता. घटकसंबंधावच्छिनत्वकल्पस्यापि परिष्कर्तुं शक्यतया तथापीत्यादिना कल्पा- तरानुसरणमफलमिति मैवम् । साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसंबंधावसिान त्वस्य कथं चिदुक्तरीत्या परिष्कारसंभवेपि तस्य तथापीत्यादिना वक्ष्यमाण: कल्पापेक्षया गुरुशरीरतया तदुपेक्षा न तु कथंचिदपि परिष्कारासंभव इत्याशयेनेत्यलमनल्पजल्पनेन ॥१८॥ 'तथापि साध्यतावच्छेदकसंबंधेन स्लप्रतियोगिमस्वबुद्धेविषयितया प्रतिबंधकतावच्छेदको यस्संबंधस्तेन हेत्वधिकरणवृत्तित्वमभावस्य विवक्षित. मित्यदोष' इति जागदीशी। घटत्वाभावस्य यः कालिकसंबंधावच्छिन्नाभाका कालिकेन तदात्मकस्वप्रतियोगिमत्ताबुद्धिं प्रति कालिकसंबंधावछि मतदमा- वनिश्चयस्य स्वरूपसंबंधावगाहिनः प्रतिबंधकतया तद्बटकस्वरूपसंबंधेन हेत्व- धिकरणगगनादौ वर्तमानघटत्वाभावात्मक साध्याभावमादाय घटत्वाभावस्य कालिकसंबंधेनाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायां गगनत्वादिहेतावव्याप्तिधारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधनिवेशः। गगनवृत्तित्वविशिष्टोक्तसाध्यवत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्तानिश्चयस्य स्वरूपसंसर्गावगाहिनः प्रतिबंधकतया तद्धटकस्वरूप- मादाय घटत्वाभावात्मकसाध्याभावस्य स्वपदार्थत्ववारणाय स्वप्रतियोगिम- ताज्ञानं स्वप्रतियोगितावच्छेदकपर्याप्तप्रकारतावच्छेदकं ग्राह्यम् । भूतलादौ घटादिसमूहालंबनात्मकोक्तसाध्यवत्ताज्ञानमादाय स्वरूपस्य साध्याभावपतियोगिमत्ताज्ञानविरोधिताघटकत्ववारणाय स्वप्रतियोगिता- वरच्छेदकावच्छिनाकारतावच्छिन्नत्वेन प्रतिबध्यता निवेश्या। अथ कालि. कसंबंधावच्छिमप्रतियोगिताकघटत्वाभावाभाववान् घट इति बुद्धिं प्रत्यभान- वद्भिस्रो घट इत्यादिनिश्चयस्यापि सामान्यवद्भेदनिश्चयविधया प्रतिबंधकत- या अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन उक्तज्ञानीयखप्रतियोगितावच्छेदकार- धिनकारत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपिततत्प्रतिबंधकताघटकत्वं स्वरूपा ·४४ संगमेश्वरकोडम् । दुर्वारमिति स्वपदेन साध्याभावमादायोक्तस्थले दोषो दुर्वारः। मैवम् । प्रतियो- गितावच्छेदकतावच्छिन्नप्रकारताशालिग्रहत्वावच्छिन्नत्वस्य तादृशग्रहत्वव्या- प्यत्वरूपस्य प्रतिबध्यतायां निवेशनीयत्वात् । तथाचाभाववझेदवत्तानिश्चय- प्रतिबध्यताया घटत्वाभावात्मकनिरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकपट- त्वभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताशून्ये अभाववान् घट इति ज्ञाने सत्वेन न तामादाय स्वरूपस्य उक्तविरोधिताघटकत्वमिति न साध्याभावमादायोक्तस्थले ऽव्याप्तिः। न च घटत्वाभावाभावतत्कालीनो घटो अभाववानिति बुद्धौ या तादृशघटे अभाववढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिवध्यता तस्यां प्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वमक्षतं । तत्प्रतिबध्यता- वदानस्य धर्मितावच्छेदकघटकतया घटत्वाभावाभावत्वावष्ठिभप्रकारताक- त्वनियमादिति तभिरूपितविरोधिताघटकत्वं स्वरूपस्य दुर्वारं धर्मितावच्छे- दकविषयत्वानंतर्गत स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताव्याप्यत्वनिवेशे च सर्वत्र ताशप्रतिबध्यत्वाप्रसिद्धिः। भूतले पटाद्यभाववत्तानिश्चयप्रति- बध्यताया अपि धर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतर्गतघटाभावप्रतियोगितावच्छे- दकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताशून्ये घटादिविशेषितभूतलादौ प्रमेयत्वादिप्र- कारकघटवद्भूतलं प्रमेयमितिज्ञाने सत्वादिति वाच्यम् । तादृशप्रकारताव्या- प्यत्वघटकवृत्तित्वस्य खावच्छेदकीभूतधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपाति- प्रकारतानिरूपकत्वसंबंधेन विवक्षणात् । निरुक्तविषयत्वानंतर्गतखप्रतियो- गितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्न प्रकारताशून्ये घटवद्भूतलं प्रमेयमिति ज्ञाने प्रति- बध्यतायाः स्वरूपेण वृत्तित्वेपि उक्तसंबंधेनावृत्तित्वाचतादृशप्रतिवध्यत्वा- प्रसिद्धिः। न च तथापि घटत्वाभावस्य कालिकसंबंधेन अभावे खरूपेण साध्ये प्रमेयत्वादिहेतावतिव्याप्तिः। तादृशसाध्याभाववत्तानिश्चयप्रतिव- ध्यतायाः घटत्वाभावत्वेन पटत्वाधभावावगाहि घटत्वाभावाभाववान् घट इति ज्ञाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकवास्तवघटत्वाभावाभावत्वावच्छिमप्रकार- ताशून्ये सत्वेन तस्साः तादृशप्रकारत्वाव्याप्यतया तादृशप्रतिवध्यत्वाप्रसिच्या ·संगमेश्वरक्रोडम् । ४५ स्वपदेन साध्याभावस्य धर्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । निरुक्तप्रकारताव्या- प्यत्वस्य तादृशमकारताशून्यभ्रमान्यज्ञानावृत्तित्वरूपस्य प्रतिबध्यतायां निवेशात्तथा च साध्याभावनिश्चयप्रतिबध्यतायास्तत्प्रतियोगितावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नप्रकारताशून्य उक्तज्ञाने सत्वेपि तस्स भ्रमान्यत्वविरहेण भ्रमान्य- तादृशज्ञानावृत्तित्वस्याक्षतत्वात् । स्वपदेन साध्याभावस्थापि धारणसंभ- वेनोक्तस्थले अतिव्याप्त्यभावात् । अथैवं तादृशप्रकारताशून्यज्ञाने भ्रमान्य- स्वनिवेशे कालिकावच्छिन्नघटत्वाभावाभाववान् गगनत्वादित्यादावव्याप्तिः तरवस्थैव । तादृशसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- भ्रमान्यज्ञानावृत्तिर्या हृदे वहिप्रकारकबुद्धित्वावच्छिन्नभ्रमत्वनियतप्रतिवध्य- ता तन्निरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकखरूपसंबंधेन हतुमद्गग- नवृत्तित्वस्य साध्याभावे सत्वेन तस्यापि स्वपदेन धतुं शक्यत्वादिति। स्व- प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिष्ठस्वरूपसंबंधरूपावच्छेदकतानिरू- पकत्वमपि प्रतिवध्यतायां निवेश्य तत्प्रतिबध्यतावारणेपि काञ्चनमयपर्वतो अभाववानिति बुद्धिनिष्ठा या तादृशपर्वते अभाववझेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्य- ता तस्यां भ्रमत्वनियततया निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छि- नप्रकारताव्याप्यत्वस्य अभावत्वावच्छिन्नप्रकारतात्वेन तादृशप्रकारत्वाव- च्छिमत्वस्य च सत्वेन तनिरूपितप्रतिबंधकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्याभावस्य लक्षणघटकत्वं दुर्वारमेव । न च स्वप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमान्यत्वमेव निरुक्तप्रकारताव्याप्यत्वघटकज्ञाने निवेशनीयं । न तु भ्रमसा- मान्यभेदः। तथा च कांचनमयपर्वतो अभाववानिति ज्ञानस्योक्तसाध्यावि- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत्वेन तवृत्तित्वाभावस्य तादृशपर्वते अभाव- ववेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायामभावाम तामादाय साध्याभावस्य लक्षणध- टकत्वं । इत्थं च प्रतिवध्यतायां तादृशप्रकारत्वावच्छिन्नत्वं न देयमेव। हृदो वहिमानिति ज्ञानस्यापि उक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नत- या तवृत्तिपतिबध्यतामादायाप्त्युक्तस्थले अव्याप्त्यनवकाशात् । प्रतियोगि- ·४६. संगमेश्वरक्रोडम् । - ताक्छेदकांशे भ्रमत्वं च प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठप्रकारताविशिष्टविशेष्यता- मिरूपकत्वं । प्रकारतावैशिष्यं च विशेष्यतायां, स्वनिरूपितत्व , स्वावच्छे- दकसंबंधावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्ठप्रतियोगिताकाभावसामानाधिकरण्योभयसंबं- धेनेति वाच्यम् । स्वप्रतियोगितावच्छेदकघटकघटत्वांशे भ्रमात्मकघटत्ववान् घटो अभाववानिति ज्ञाननिष्ठायास्तादृशघटे अभाववझेदवत्तानि चयन- तिबध्यतायाः निरुक्तसाध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशून्य- प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्नोदासीनज्ञानावृत्तितया तनिरूपितप्रतिब- धकताघटकस्वरूपसंबंधमादाय साध्याभावस्योक्तस्थले लक्षणघटकत्वस्य दुर्वारस्वात् । न चावच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्य- ताविशेषणं तेन घटत्वपटत्वधर्मद्वयावच्छिन्नविशेष्यतावच्छिन्नोक्तप्रतिबध्य- ताब्युदास इति वाच्यम् । एवमपि व्यधिकरणसंयोगाधिसंबंधेन घटत्वादि- धर्मितावच्छेदककाभाववत्ताबुद्धिनिष्ठप्रतिवध्यतायाः प्रतियोगितावच्छेदक- घटत्वांशे भ्रममात्रनिष्ठतया निरुक्तव्याप्यत्वस्य घटत्वमात्रावच्छिन्नविशेष्य- त्वापछिमतया निरुक्तविशेष्यत्वावच्छिन्नत्वस्य च सत्वेन तनिरूपितप्रति- बंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकस्वरूपसंबंधमादायोक्तदोषतादवस्थ्यात् । मैक्म् ।। अवच्छेदकताद्वयानिरूपकविशेष्यतायां विरवच्छिन्नावच्छेदकताक- त्वमपि मिवेश्य संयोगादिसंबंधावच्छिन्नघटत्वत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकवि- शेष्यत्वावच्छिनोक्तप्रतिवध्यतामादायोक्तस्थले दोषाभावात् । न हि घटस्वा- दीनां संयोगेनापि स्वरूपतोभानं । तथाच स्वप्रतियोगितावच्छेदकतापर्या- पत्यधिकरणधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकधर्मितावच्छेदकविषयत्वानंतःपातिप्रकार त्वाभाक्वस्प्रतियोगितावच्छेदकांशे भ्रमभिन्मज्ञाननिरूपितधर्मितावच्छेदक- विषयत्वानंतःपातिस्वावच्छेदकप्रकारतानिरूपकत्वसंबंधावच्छिमवृत्तित्वामा- वाती या अवच्छेदकताद्वयानिरूपक निरवच्छिन्नावच्छेदकताकविशेष्यत्वा- वच्छिमप्रतिबध्यता तनिरूपितप्रतिबंधकतावच्छेदकप्रकारतावच्छेदकसंबंधा. वनिधनहेत्वधिकरणनिरूपितवृत्तितावत्स्वात्मकाभावप्रतियोगितावच्छेदक- ·संगमेश्वरकोडम् । ४७ साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति निष्कर्षः। वस्तुतस्तु संबंधघटकप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनप्रकारत्वावच्छिमप्रतिबध्यतायां स्व- प्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मानवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकधर्म- पर्याप्तावच्छेदकताकप्रकारत्वानवच्छिन्नत्वं निवेशनीयं । तथा चोक्तस्थले अभाववढ़ेदवत्तानिश्चयप्रतिबध्यतायास्साध्याभावप्रतियोगितावच्छेदकका- लिकेन घटत्वाभावाभावत्वानवच्छिनाया अभाववान् घट इति ज्ञान- निष्ठा प्रकारता तदवच्छेदकाभावत्वावच्छिन्नतद्ज्ञानीयप्रकारत्वावच्छिमतया न तामादाय दोषः। अत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावस्य स्वरूपेण योऽभावः तदभावस्य विशिष्टसाध्याभावस्वरूपतया साध्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकं यत्पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावत्वं तदवच्छिन्नप्रकार- ताशालिग्रहविरोधिताघटकस्वरूपसंबंधेन हेत्वधिकरणे वर्तमानसाध्या भाषीयघटत्वाभावाभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वं साध्यतावच्छे. दके वर्तत इत्येवं प्रतियोगिताभेदनिबंधनो दोषः संबंधघटकप्रतियो- गित्वहेतुसमानाधिकरणाभावप्रतियोगित्वयोरैक्यविवक्षया निरसनीयः। तथा च प्रतियोगिताविशिष्टा या प्रतियोगिता तदनवच्छेदकसाध्यता- वच्छेकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। प्रतियोगितावैशिष्ट्यं च प्रतियोगितायां, स्वतादात्म्य , स्वावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मविशि- ष्टप्रतिबध्यतानिरूपितपतिबंधकतावच्छेदकमकारतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न हेत्वधिकरणदृत्तितावदभावयित्वोभयसंबंधेन । धर्मवैशिष्ट्यं च प्रतिषध्य- तायां स्वावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्नत्व, स्वनिष्ठावच्छेदकताकपतियोषि- ताकभेदवत्वोभयसंबंधेन । स्वनिष्ठावच्छेदकता च स्वविशिष्ट प्रकारता- वच्छेदकधर्मपर्याप्तावच्छेदकताकपकारत्वावच्छिन्नत्वसंबंधेन। प्रकारतयां स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठावच्छेदकताक प्रतियोगिताकभेदयत्वसंबंधेन। स्व- निष्ठावच्छदकता च अवच्छिन्नत्वसंबंधेन, संबंधव्यावृत्तिः स्वयमूह- नीयेत्यलमतिवाचालतया ॥१९॥ .

·संगमेश्वरकोडम्। 'स्वप्रतियोगित्वं यादृशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन यत्पतियोगिसं- बंधितवृत्तित्वाभावस्योक्तत्वादिति जागदीशी ।। स्वपतियोगितानिरूपित- संसर्गतावच्छेदकयत्किचिद्रूपावच्छिषसंसर्गताकपतियोगितावच्छेदकताव- च्छिमाधेयतानिरूपिताधिकरणतावबृत्तित्वाभावस्येति तदर्थः। संसर्गताव- च्छेदके यत्किचित्वनिवेशात् जातिमान् जातित्वादित्यादौ जात्यभावस्य स्वप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकतादात्म्यत्वमादाय प्रतियोग्यसामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिरिति शंकाया नावकाशः। अथैवमपि कपिसंयोग्येतवृक्ष- वादित्यादावव्याप्तिः । वृक्षत्तित्वविशिष्टस्य स्वरूपेण योऽभावः स्वपतियो- गिकस्वरूपेण तदभावस्य वृक्षत्तिसामान्यस्वरूपस्य वृक्षवृत्तिकपिसंयोगा- भावात्मकत्वे अविवादात्कपिसंयोगाभावनिरूपिता या वृक्षवृत्तित्वविशिष्टत्वा- वच्छिनाभावनिष्ठा तादृशाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता तनिरूपितसंसर्गतावच्छेदकं यदृक्षवृत्तित्वविशिष्टाभावपतियोगिकस्वरूपत्वं तपावच्छिन्नसंसर्गताकस्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिता या वृक्षभिन्ने प्रसिद्धाधिकरणता तद्वद्वृत्तित्वाभावस्य हेत्वधिकरणैतवृक्षत्वा- वच्छेदेन कपिसंयोगाभावे सत्वात् । न च स्वेतरानिरूपितस्वनिरूपितपति- योगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकयत्किचिद्रूपघटितमेव प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यं निवेशनीयं । इत्थं च वृक्षवृत्तित्वावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रतियोगि- तायाः कपिसंयोगाभावनिरूपितत्वेपि तदितरगगनाद्यभावनिरूपितत्वविर- हेण न तामादाय दोष इति वाच्यम् । तथा सति घटादिनिष्ठतदभावीयम- तियोगिताया अपि स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वेन तादृशप्रतियोगित्वाम- सिड्या असंभवप्रसंगोत् । न च स्वभिन्नं यदनुयोगिताभिन्नं तदनिरूपि- तत्वमेव प्रतियोगिताविशेषणमिति स्वेतरानुयोगितानिरूपितत्वमादाय न ताशपतियोगित्वापसिद्धिरिति वाच्यम् । एवमपि वृक्षवृत्तित्वविशिष्टं यत्क- पिसंयोगाभाववृक्षाभावाभावत्वरूपअनुयोगित्वान्यतरत्तदभावस्य स्वपतियो- गिकस्वरूपसंबंधेन यो अभावस्तस्य निरूक्तान्यतरस्वरूपस्य कपिसंयोगाभा- ·7 सामेश्वरकोडम् । ४९. वात्मकतया तदीयनिहतान्यतरामावनिष्ठपतियोगितावच्छेदकसंसर्गता वच्छेदकनिखकान्यतराभावप्रतियोगिकस्वरूपत्वावच्छिन्नसंबंधेन प्रतियो- ग्यसामामाधिकरण्यस्य एतवृक्षावच्छेदेन कपिसंयोगाभावे अक्षतत्वादव्या- सितादवस्थ्यात् । न च स्वनिष्ठानुयोगितामिन्नत्वं स्वाभिन्नविशेषणं न तु सामान्यता अनुयोगिताभेदः । इत्थं च निरुक्तान्यतसभावनिष्ठप्रतियो- मितायाः कपिसंयोगामावभिन्ना तन्निष्ठानुयोगिताभिन्ना च या पक्षाभा- वाभावस्वरूपानुयोगिता तन्निरूपितत्वेन न तामादायापि कपिसंयोगाभावस्म प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यप्रसंग इति वाच्यम् । वृक्षत्तित्वविशिष्टं यतक- पिसंयोगाभावप्रमेयाभावाभावत्वान्यतरत् तदभावस्य स्वप्रतियोगिकस्वरू- पेण योऽभावः तस्य निरुक्तान्यतरस्वरूपस्य कपिसंयोगाभावस्वरूपत्वेन तदीयनिरुक्तान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकनिरुताः न्यतराभावप्रतियोगिकखस्यत्वावच्छिमसंबंधेन प्रतियोग्यसामानाधिकरः व्यस्य कपिसंयोगाभावे दुर्वारत्वात् । मैवम् ॥ खीययत्प्रतियोगितानिस, पितसंसर्गतावादकधर्मावच्छिमसंसर्गताकप्रतियोगतावच्छेदकावच्छिमाधे- यतानिरूपिताधिकरणताववृत्तित्वाभाववान्यो हेत्वधिकरणकृत्वभावः तदीया या तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणा प्रतियोगिता तदनवच्छेदकत्वस साध्यतावच्छेदक निवेशात । एवं च कपिसंयोगाभावीयकपिसंयोगनियम- तियोगितानिरूपितसंसर्गतावच्छेदकसमवायत्वावच्छिन्नसंसर्गताकप्रतियोगि- सामानाधिकरण्यस्यैव संयोगाभावे सत्वेन संयोगनिष्ठप्रतियोगितायाः धार- णासंभवात् । निहतान्यतराभावनिष्ठप्रतियोगिताया धारणसंभवेपि संयोग- निप्रतियोगितायाः तस्सामानाधिकरण्याभावात् कपिसंयोगी एतवृक्षत्वाः विवादो-नाध्याप्तिप्रसंगः। यदिच क्षत्तित्वविशिष्टस्वावच्छिन्नाभावप्रति योगिकवल्पसंबंधेत पात्तित्वविशिष्टत्वावशिमाभावग्नमेपउभयाभावना- पिसासिसामान्यस्वरूपस तवृश्चिकपिसंयोगाभावखरूपतया निम्कोमक स्थापछिमप्रतियोगितापि कपिसंयोगाभावनिरूपिता समिपितसंसर्गशा ·संगमेश्वरकोडम् । ~ वोदकपक्षपत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावप्रतियोगिफखरूपत्वावच्छिषसंस र्गताकप्रतियोग्यसामानाधिकरण्यस्य कपिसंयोगाभावे सत्वात्तदीयकापसं योगनिष्ठप्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमानाधिकरणत्वात्पुनरव्याप्तिताद- तस्थ्यमिति भाव्यते, तदानत्प्रतियोगितासामानाधिकरण्यस्थाने तत्प्रतियो- गिताव्यापकत्वं निवेशनीयम् । तथा च निरुक्तोभयत्वावच्छिनप्रतियोगि- तायाः तळ्याप्यत्वाभावेन नान्याप्तिः। अथैवमपि संयोगेन प्रमेयसाध्यक- धूमादिहेतावव्याप्तिः। पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नाभावस्य स्वप्रतियोगि- कस्वरूपेण योऽभावः तस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्योत्पत्तिकालावच्छेदेन पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयसामान्याभावस्वरूपतया प्रमेयाभावनिरूपितपर्वता- चित्वविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकखरूपसंबंधेन प्रतियोग्यसामाना- धिकरण्यस्य संयोगेन प्रमेयाभावे सत्वेन तस्य लक्षणघटकत्वात् । तदीयप्रमेय- स्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः प्रमेयमात्रनिष्ठाया उक्तविशिष्टाभावनिष्ठप्रतियो- गिताव्यापकतया तदवच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वात् । तत्प्रतियो- गिताव्याप्यत्वमपि प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुमनिष्ठाभावप्रतियोगितायां निवेश्य उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगितामादाय दोषवारणेऽपि उक्तविशिष्टा- भावप्रतियोगिकखरूपेण तादृशविशिष्टाभावप्रमेयोभयाभावस्य पर्वतवृत्तिख- रूपस्य पर्वतवृत्तिसंयोगेन प्रमेयाभावस्वरूपतया तदीयोभयत्वावच्छिमप्रति- योगितामादायाव्याप्तिवारणमशक्यमेव । प्रमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायां प्रमेयमात्रनिष्ठोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताव्याप्यत्वस्याप्यक्षतत्वात् । न प तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वं तत्प्रतियोगिताशून्यावृत्तित्वं निरुक्तोमयत्वाव- किमप्रतियोगिताशून्याप्रसिद्ध्या अप्रसिद्धमिति न तत्प्रतियोगित्वं यत्स- दोपादेयमिति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । संयोगेन प्रमेयसाध्यकव्यभिचारिण साभ्याभावीयप्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया निरुक्तव्याप्यत्वाप्रसिखा धारणासंभवेनप्रतियोगित्वांतरसमनियतप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यता- बच्छेदके सत्वेनातिव्याप्तिवारणाय स्वाभावववृत्तित्वसंबंधावच्छिनतत्प्रति.

·संगमेश्वरकोंडम् । ५१ योगित्वामावरूपस्य तत्प्रतियोगितानिष्ठप्रकारतानिरूपिताभावनिष्ठप्रकारता- निरूपिताधिकरणनिष्ठप्रकारतानिरूपितवृत्तित्वप्रकारतानिरूपितविशेष्यता- या प्रमीयविशेष्यताप्रतियोगिताकखरूपेणाभावस्वरूपस्य खव्यापकत्वसंब- पावणिमतत्प्रतियोगितावृत्तित्वरूपस्य वा तत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वस्य वक्त- म्यतया निरुक्तोभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितायाः केवलान्वयित्वेप्युक्ततळ्या- प्यत्वस्य प्रसिद्ध्या तामादायाव्यातेर्दु रत्वात् । मैवम् । स्वीययत्प्रतियोगि- तापच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिकरणहेतुसमानाधिकरणाभावीयतत्प्र- तियोगितावच्छेदकतापर्याप्त्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यतावच्छेदके निवेश्यम् । न तु तत्प्रतियोगितासमनैयत्यमग्रिमप्रतियोगि- तायां । इत्थं च निरुक्तोभयत्वावच्छिन्ना या प्रमेयाभावनिरूपितप्रतियोगिता तत्समनियतप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य प्रमेयत्वे सत्वेपि तदवच्छेदकतापर्या- प्त्यधिकरणं यनिरुक्तोभयत्वं तदवच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तत्रास- त्वात् न प्रमेयवान् धूमादित्यादावव्याप्तिः। न चैवमपि पर्वतवृत्तित्वविशिष्ट- त्वावच्छिमाभावप्रतियोगिकखरूपेण प्रमेयसामान्याभावस्य उक्तरीत्या संयो- गेन प्रमेयाभावखरूपस्य या उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिकस्वरूपसंबंधावच्छि- मप्रमेयत्वावच्छिमप्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यसमानाधिक- रणाभावीया तदवच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्मा च या संयोगेन प्रमेयाभावीयप्र- तियोगिता तदवच्छेदकत्वमादायाव्याप्तितादवस्थ्यमिति वाच्यम्। तत्प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्थाने तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन- स्वख निवेशात् । उक्तविशिष्टाभावत्व उभयत्व प्रमेयत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगि- तायाः उक्तविशिष्टाभावप्रतियोगिखरूपसंबंधावच्छिन्नतया प्रमेयाभावीयसं- योगसंबंधावच्छिमप्रतियोगितायास्तदवच्छेदकसंबंधावच्छिमत्वाभावेन ता. रसप्रतियोगितामादाय दोषाप्रसक्तः। उक्तविशेषसंबंधावच्छिमा या प्रमे यस्वावच्छिमा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंबंधावच्छिनप्रतियोगितापदेनापि पुनसामेवोपादाय दोषोऽपि समवायेन वहयभावप्रतियोगितामादाय विमान ·५२ संगमेघरकोडम् । . भूमादित्वादावल्याशिवारकोण अग्रिमप्रतियोगिताया साध्यतावच्छेदसंबंधा- पश्छिमत्वाविशेषणेनैक्वारनीयः। अखायमनुगमः। प्रतियोगिताविशिष्टसा- भ्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिमप्रतियोमित्तानवच्छेदकसाध्यतापच्छेदकावच्छि- सामानाधिकरण्यं यातिः। प्रतियोगितावैशिष्ट्यं व स्वावच्छेदकसंबंधान छिमत्व स्वविशिष्टाधेयतानिरूपिताधिकरणतावत्तित्वाभावबद्धत्वाधिकर- मात्मभावनिरूपितत्वोमयसंबंधेन । खवैशिष्ट्यं चायनायां स्वनिरूपित- संसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छमसंसर्गताकत्व स्वनिरूपकाभावनिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मावन्नित्वोमयसंबंधेनेत्यलमखानसंरंभेण ॥२०॥ 'प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन ये ये प्रतियोगिसंबंधिनः तपस्यक्तित्वा- वच्छिमभेदकूटविशिष्टहेतुमवृत्तित्वस्यैव तत्र तत्र वक्तव्यत्वात्' इति जाग- दीशी ।। अथ प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशष्यत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकैकमेदस्य हेत्वधिकरणे निवेशेनैव कपिसंयोग्येतह- धत्वादित्यादौ कपिसंयोगत्वावच्छिमप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायाः अंततः ईश्वरबानीयायाः वृक्षेव्याप्यवृत्तितया तदवच्छिमभेदासत्वेन कपिसंयोग्ये- तवृक्षत्वादित्यादौ कपिसंयोगाभावस्य लक्षणाघटकत्वनिर्वाहे कृतं भेदकूट गर्भनिरुक्त्यादरेण । न च धूमाभावप्रतियोगितावच्छेदकधूमत्वावच्छिन्नन- कारकप्रमीयविशेष्यतायाः अयोगोलके सत्वात् धूमाभावोऽपि धूमवान् बोरियादौ प्रतियोगिव्यधिकरणो न स्यात् । घटत्वाधवच्छिन्न प्रकारक- अमीयविशेष्यतामादाय वटाघमावस्यापि प्रतियोगिसमानाधिकरणतया प्रतियोगिज्यधिकरणाभावाप्रसिम्यैष तत्रातिव्याप्तिवारणे तुल्ययुक्त्या सरे तावसमव इति वाच्यम् । अमीयविषयतायाः अमसत्तानियतसताकतया अधोगोलकादी धूमप्रकारकम्रमशून्यतावशायां धूमत्वापच्छिमप्रकारतानिक- पितविशेष्यत्वावस्छिनभेदस्य पक्षादौ कपिसंयोगानविकरणमूलावाच्छेदेन सायाधिकरणस्वाक्सिममेदवत् मिराबाधतया घूमाघमावस्यापि प्रतियो- निवधिकरण्योपप। न गुणकर्मान्यत्वविशिन्सचावाम् जातिया- ·संगमेश्वराडम । दोषतिब्यामिः। विशिष्टमसाभावप्रतियोगितावच्छेदकावशिवाक्षरता मिरूपितविशेष्यतायाः गुणकमान्यत्वोपलक्षितसत्तावान गुण इति अमी- याथाः गुणादी सर्वदा सत्वन विशिष्टसनाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्या- संभवेन घटाघमावस्येन तथात्वेन तदीयप्रतियोगितानवच्छेदकायस्थ सान्यतावच्छेदके मत्वात् कालिकादिसंबंधेन धृमादिप्रकारकप्रमीयवियोप- नामादाय -धूमाभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यानुपपत्या धूमसाध्यकहिले तावतिव्याप्तिवारणाय प्रकारतायां अवश्यं निवेशनीयप्रतियोगितामोदक मंबंधावच्छिमात्वविशेषणेन गुणकर्मान्यत्वोपलक्षितसत्तावान् गुण इति अमीयप्रकारतायाः शुद्धसमवायसंबंधावच्छिमायाः विशिष्टाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकविशिष्टप्रतियोगिकसमवायसंबंधावच्छिमत्वाभावेन वारणाद। ननिरूपितविशष्यतामादाय न विशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्या- नुपपत्तिः। विशिष्टामावस्यापि शुद्धसमवायसंबंधावच्छिनप्रतियोगिताकत्वे उपलक्षितविशिष्टाभावयोरवैलक्षण्यप्रसंगात् , इति न युक्तम् । एकस्वप्राग- भावविशिष्टघटत्वावच्छिमप्रतियोगिकसंयोगाप्रसिख्या एकत्वप्रागभाववि. शिष्टषटाभावतदुपलक्षितघटाभावयोः तादृशविशिष्टप्रतियोगिफसंयोगसंघ- भावच्छिमप्रतियोगिताकत्वशुद्धसंयोगसंबंधावच्छिनप्रतियोगिताकत्वाम्बा लक्षण्यस्य दुरुपपादतया विशिष्टाभावप्रतियोगित्व उपलक्षिताभावप्रतियो- मिल्वयोः विशेषणविशेष्योभयपर्याप्तत्वविशेष्यमात्रपर्याप्तत्वाभ्यामेव तयोरें- लक्षण्यस्य वक्तव्यतया शुद्धसमवायस्यैव विशिष्टाभावप्रतियोगितावादक- संपंचत्वेन तदवच्छिनोपलक्षितसत्तानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेषवाशा गुणादी सार्वदिकत्वेन विशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियोगिवैयषिकरण्यानुपपति- तावस्थ्यात् । अन्यथा प्रतियोगितावच्छेदकनिवेशोपि नैष्फल्यं भवेत विशिशमावस्य विशिष्टप्रतियोगिकसमवायेन सहजत एव प्रतियोगिरि- स्मत्वादिति वाच्यम् । प्रतियोगितावच्छेदकनिष्ठा या स्वप्रतियोगितावच्छेद- संबंधनिष्ठकिलिपस्वनिप्रतियोगिताकस्वापछिसंसर्गवासारता , ·५४ संगमेश्वरकोउम् । तभिरूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य विशिष्टसाध्यकानुमित्वो- पयिकन्याप्तिशरीरे हेत्वधिकरणविशेषणतया निवेशात् । तथा च विशिष्ट- सत्तावान गुण इति ज्ञानस्य स्वावच्छिन्न प्रतियोगिकसमवायेन विशिष्टसत्ता- पारतंत्र्येण विशिष्टसत्ताप्रकारकस्य भ्रमतया तच्छून्यकालावच्छेदेन स्वप्रति- योगितावच्छेदकविशिष्टसत्तात्वनिष्ठनिरुक्तसंसर्गताकप्रकारतानिरूपितविशे- ज्यत्वावच्छिमभेदस्य हेत्वधिकरणे गुणे सत्वेन विशिष्टसत्ताभावस्य प्रतियो- गियधिकरण्यनिर्वाहः । न चोपलक्षितसत्तासाध्यकजात्यादिहेतावव्याप्ति। विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकं यद्विशिष्टसत्तास्वं तमिष्ठोक्तसंसर्गताकम- कारतानिरूपितविशेष्यतायाःगुणो विशिष्टसत्तावानिति भ्रमीयायाः सत्वेपि तच्छून्यकालावच्छेदेन तदवच्छिनभेदस्य गुणादौ सत्वेन विशिष्टसत्ताभा- वस्य प्रतियोगिव्यधिकरणत्वादिति वाच्यम्। उपलक्षितसाध्यकानुमित्यौपवि- कव्याप्तिशरीरे प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नमतियोगिनिष्ठप्रकारतानि- रूपितविशेष्यत्वावच्छिन्नभेदस्यैव हेत्वधिकरणे निवेशेन अनुपपत्यभावात् । तीशव्याप्तेः विशिष्टसाध्यकजात्यादिहेतौ सत्वेपि न क्षतिः। तदज्ञानस्य उपलक्षितवैशिट्यावगाह्यनुमितावेव हेतुतया ततः जात्यादिहेतुना अभ्रान्तस्य गुणे विशिष्टवैशिष्ट्यावगाह्यनुमितेरापादयितुमशक्यत्वात् । न चैवं शम्दा- ननुगमः । क्षत्य भावात् । पूर्वे जगदीशेनैव विशिष्टाविशिष्टसाध्यकस्थली- यलक्षणशरीरे साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकतदितरानवच्छिन्नत्वनिरवच्छिन- त्वादिविशेषणनिवेशकृता शम्दानुगमस्य परित्यक्तत्वादिति । भेदकूटनिवे- शफन्मतेपि प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोगिसंबंधिनो ये ये तत्सद- छटपटितव्याप्तिरेव उपलक्षितसाध्यकानुमित्यौपरिकी वाच्या। अन्यथा विशिष्टसत्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टसनात्वावच्छिमसंबंधितानाः गुने सत्वेन तथाविधसंबंधितावद्रव्यभेदकूटस्य तत्र सत्वेन विशिष्टसचाभा- नस्य प्रतियोगिव्यधिकरणतया अभ्रान्तस्य जातिलिंगकोपलक्षितसतासान कामित्यनुपपतेः। तथाच सन्मवेषि शम्दानगमस्य दुर्गारवाच ।

·संगमेश्वरकोषम् । मैवम् । अध्याप्यत्तिमझेदस्य व्याप्यवृत्तितानये उक्तरीत्या परिकारे म्यमिचारिण्यतिव्याप्तिवारणेपि तस्य व्याप्यवृत्तितानये साध्यपकारकभ्रमी- यविशेष्यतायाः व्यभिचारनिरूपकाधिकरणे सत्वेन तदवच्छिन्नभेदस्य कालमेदावच्छेदेनापि यत्राधिकरणे व्यभिचारः तत्रासत्वात् साध्याभावस्य लक्षणषटकत्वानुपपत्या व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिः तस्याव्याप्यवृत्तितामतेपि साध्यशून्ये त्रिचतुरादिकतिपयक्षणमात्रस्थायिनि यद्धर्मिणि स्वसत्तासमकालं साध्यस्य भ्रमः तदंतर्भावेणैव व्यभिचारिणि हेतौ साध्याभावस्य क्वापि हेस्वधिकरणे निरुक्तपतियोगिवैयधिकरण्यासंभवेनातिव्याप्तिः। अतः मतद्वय एव लक्षणकरणे तद्वारणाय प्रमीयत्वं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नपका- रतानिरूपितविशेष्यतायां देयं, आंशिकप्रमात्वमादाय प्रसक्तदोषवारणाय स्वष्यधिकरणप्रकारावच्छिना या या विषयता तत्तनिरूपकत्वाभावकूटव- स्वरूपं प्रमात्वं तत्र निवेशनीयं ; तथा च कूटनिवेशनाभयत्र समानमेव प्रमात्वघटकेतरांशनिवेशेन गौरवं पुनरतिरिच्यतएव । न च प्रमात्त्वं न भेदगर्भ किंतु प्रकारताविशिष्टविशेष्यतानिरूपकत्वसामान्याभावः वैशिष्ट्यं च स्वनिरूपितत्वस्वविशिष्टपतियोगिताकाभाववत्तित्वाभयसंबंधेन । प्रति- योगितायां स्ववैशिष्ट्यं च स्वावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्वावच्छेदकाव- छिमत्वोभयसंबंधेनेति भेदकूटनिवेशेन लाघवमिति वाच्यम् । अस्मन्मतेपि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमसंबंधिनिष्ठोभयावृत्तिधर्मत्वेन तारशसंबंधि- निष्ठतत्तव्यक्तित्वान्यनुगमय्य तादृशधर्मत्वावच्छिन्नावच्छेदकताकातियो गिताकैकभेदस्यैव निवेशसंभवन गौरवाभावात् । परंतु प्रमात्वाधनिवेशेन लापवमेवेति सर्वमनवयम् ॥२१॥ 'यत्किचित्पतियोगित्वं वाहसंबंधावच्छिन्नं ताशसंबंधेन स्वमति- योगितावच्छेदकावच्छिमसामान्यानधिकरणं यत्साधनाधिकरणं तनिष्ठाभा- पस्य साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नमतियोगितानवच्छेदकत्वमेव लाने निवेखनीय 'मिति जामदीशी॥ न च कपिसंयोगाभावविशिष्टपटाभावस ·संगमेश्याकांड कास्वप्रेणापा कपिसंयोगाभावानवच्छेदकशाखाचवच्छेदेन वृक्षति साब स्वरूपेण साध्यतायामेतवृक्षत्वादिहेतावव्याप्तिः, साध्याभावस्य विशि- साभावस्वरूपस्य स्वीया या घटनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयोगेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तितया तदी- सावनिप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य साध्यतावच्छेदके सत्वादिति वाच्यम्। सषियमतियोगितावच्छेदकसंबंधेन पतियोगितावच्छेदकावच्छिमसामा- मसामधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्ना प्रतियोगि- समावीया तत्पतियोगितासमानाधिकरणाच या प्रतियोगिता तदनव. बकत्वस साध्यतावच्छेदके निवेशात् । इत्थं चोक्तस्थले घटनिष्ठपतियोगिता- मादायः साध्याभावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनिष्ठपतियोगि- तामाः तस्सामानाधिकरण्यविरहान साध्याभावमादाय दोषः। हेतुमश्रिष्ठा- भावीयप्रतियोगिताय साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वमपहाय हेतुमभिष्ठा- भावे तसंबंधावच्छिन्नमतियोगिताकत्वनिवेशात् । स्वरूपेण किंचित्साध्यकम- देती संयोगादिसंबंधावच्छिन्नघटादिनिष्ठपतियोगितामादायैव तदभावस्म प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्योपपादनीयतया तदीयतत्समानाधिकरणपतियोगि- तात्र साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वाभावेपि न शतिः। घटाघमावे पूर्व- तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठताहासंबंधावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्वाक्ष- तस्वाद । अथैषपपि कर्मत्वप्रकारकज्ञानविशेष्यत्वविशिष्टस्य संयोगन प्रमेया- भाषस्य योऽभाषा कर्मत्वभ्रमशून्यतादशायां गुणवृत्तिः तस्य स्वरूपेण साध्य- तापां गुणत्वादिहताक्ष्याप्तिः। साध्याभावस्य स्वीया या प्रमेयनिष्ठपतियो- निवा तदवच्छेदकसंबंधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिमानधिकरणहत्व शिरमगुणतितया तदीयसाध्यनिष्ठमतियोगितायां प्रमेयमात्रनिष्ठतत्मति- गोपिकासामानाधिकरण्यस्यापि सस्वात् । साध्यस्थापि प्रमेयस्वात। म तांतियोगितासामानाधिकरण्यस्थाने तस्मतियोगिताम्मापास्यमेव निवेश न पाचोजनाले . प्रमेयविछातियोगितामादाम साध्याभावस्म ·8 सङ्गमेश्वरकोउम् । -- निकतप्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः तदव्या- पकतया नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि कपिसंयोगाभावविशिष्टपटांभावस्य स्वरूपेण योऽभावः तादृशाभावप्रमेयोभयस्य स्वरूपेण साध्यतायां एतवृक्ष- स्वादिहेतावव्याप्तेर्दुर्वारस्वात् । उक्तोभयत्वावच्छिन्नाभावस्यापि विशिष्टघटा- भावस्वरूपस्य स्वीया या घटनिष्ठा प्रतियोगिता तदक्च्छेदकसंयोगसंबंधेन स्वप्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणकृतितया तदीयोक्तोभयत्वावच्छिनपति- योगितायाः घटनिष्ठप्रतियोगिताव्यापकत्वस्यापि सत्वात् । न च तस्मति- योगिताव्याप्यत्वस्यापि अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशात् उक्तस्थले साध्या- भावीयनिरुक्तोभयत्वावच्छिन्नतियोगितायां तदीयघटत्वावच्छिन्न प्रतियो- गिताव्याप्यत्वविरहेण न साध्याभावमादायाव्याप्तिरिति वाच्यम् । तथापि कर्मवप्रकारकजानविषयत्वविशिष्टस्य संयोगेन प्रमयाभावस्याभावप्रमेयो- भयस्य स्वरूपेण साध्यतायामव्याप्त१रुद्धरत्वात् । उक्तोभयाभावस्य विशि- एममेयाभावस्वरूपस्य स्वीया या प्रमेयनिष्ठा प्रतियोगिता तदवच्छेदकसंयो- गेन प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणवृत्तितया तदीयनिरुक्तोभयत्वायरिछन्न- प्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितासमनैयत्यस्याप्यक्षतत्वात् । मैवम् ।। स्वीयय- प्रतियोगित्वं यादृशसंबंधावच्छिन्नं तादृशसंबंधेन स्वप्रतियोगितावच्छेदका- बपिछलसामान्यानधिकरणहेत्वधिकरणत्तिसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभावीयतत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगितानच्छे- दकत्वस्य साध्यतावच्छेदके निवेशात् । तथा च कपिसंयोगाभाव- विशिष्टपटाभावाभावत्वावच्छिन्नस्य ताशाभावपमेयोभयत्वावलियमस्य वा साध्यतायां घटप्रतियोगितामादाय प्रतियोगिवैयधिकरण्येपि तदीयसाध्यनि- छुपतियोगितायाः तदवच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्वविरहेण नाव्याप्तिः। एवमेष कर्मत्वकारकज्ञानविशेष्यत्वविशिष्टप्रमेयाभावाभावस्वावच्छिन्नस्वताशा. भावप्रमेयोभयत्वावच्छिन्नस्य वा साध्यतायां निरुक्तसद्धतापव्यासिकारण- मपि बोध्यम् ॥ यदि च कर्मत्वमकारकज्ञानविषयत्वविशिष्टप्रमेयाभावाभाव- ·संगमेश्वरकोडम् । प्रतियोंगिकस्वरूपेण प्रमेयस्य साध्यतायां गुणत्वहेतावव्याप्तिः। उक्तसंबंधेन प्रमेयाभावस्यापि विशिष्टसंयोगेन प्रमेयाभावरूपस्य स्वीया या संयोगसंघ- धावच्छिन्नममेयत्वावच्छिन्ना प्रतियोगिता तामादाय हेत्वधिकरणे प्रतियो- गिष्यधिकरणतया तदीयोकसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयत्वावच्छि मप्रतियोगितायां तदवच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यापि सत्वात । तत्प्रतियोगिता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वमपहाय तत्पतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्य अग्रिमप्रतियोगितायां निवेशेन साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रमेयनिष्ठप्र- तियोगिताया वारणेपि तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता- पदेनापि तामेवोपादायाव्याप्तिर्दुारैव । एवं यत्र घटाभावस्य स्वरूपेण साध्यतायामात्मत्वतावण्याप्तिः कालिकेन साध्याभावस्य स्वीयघटामाव- निष्ठकालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितामादाय हेत्वधिकरणे आत्मनि प्रतियोगिव्यधिकरणतया पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठसाध्यतावच्छे- दकस्वरूपसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकतया च तदीयकालिकसंबंधावच्छि- न्नसाध्यनिष्ठप्रतियोगितायास्तत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधापच्छिन्नत्वात् । पूर्वोक्तयुक्तथा अग्रिमगतियोगिनायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वस्य निवेशासंभवादिति विभाव्यते; तदा प्रतियोगितयोरेकसंबंधावच्छिन्नत्वा- दिकं अमावे साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं चापहाय स्वीययमतियोगित्वं यादृशसंबंधावच्छिन्नमित्यत्र प्रतियोगित्वे साध्यता- वच्छेदकसंबंधातिरिक्तसंबंधावच्छिन्नत्व साध्यतावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्सा- ध्यनिष्ठत्वोभयाभाववत्वं अग्रिमप्रतियोगितायां तत्पतियोगिताव्याप्यत्वं च निवेश्य लक्षणं परिष्करणीयं । तथा च साध्यतावच्छेदकसंबंधातिरिक्तसं- बंधावच्छिन्नत्वनिरुक्तसाध्यनिष्ठत्वोभयाभाववत्स्वीययत्पतियोगितावच्छे- मंबंधेन स्व तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यानधिकरणहेत्वधिक- त्यावीयतत्प्रतियोगिताव्याप्यप्रतियोगितानवच्छेदकत्वं साध्यताव- दक विशेषणं फलितं । तथा च घटाभाववानात्मत्वादित्यादौ कालिकेन ·संगमेश्वरकोडम् । ५९ साध्याभावस्य या कालिकसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगिता तस्यां निरुतोभय. सत्वेन न तामादायाव्याप्तिः। विशिष्टप्रमेयाभावाभावादिसाध्यकोक्तसद्धेतौ साध्याभावीयप्रमेयनिष्ठप्रतियोगितावारणमपि एवमेव बोध्यम् । साध्ये साध्य- तावच्छेदकसंबंधेन वृत्तिमत्वविशेषणात् कपिसंयोगामावप्रमेयोमयस्य स्वरू- पेण साध्यतायां सद्धेतौ निरुक्तप्रतियोगित्वाप्रसिद्धथा पुन व्याप्तिः। संबं- घसामान्येन तदुभयस्य व्याप्यवृत्तितया तत्संबंधेन तत्साध्यके प्रतियोगिवै- यधिकरण्यनिवेशेन निरुक्तोभयाभाववत्प्रतियोगित्वाप्रसिद्धावपि न क्षतिः। सत्प्रतियोगिताव्याप्यत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभावविशिष्टघटाभावाभावप्रमे- योभयस्य स्वरूपेण साध्यतायां साध्याभावीयघटनिष्ठप्रतियोगितामादाय नाण्याप्तिरिति ध्येयम् ॥२२॥ स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्किचित्तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्व- धिकरणे निवेशकल्पे कपिसंयोगाभाववानात्मत्वादित्यादौ गुणसामान्याभाव- त्वरूपस्वप्रतियोगितावच्छेदकयत्किंचिद्धर्मावच्छिन्नानधिकरणत्वमादाय सा- ध्याभावस्य लक्षणघटकत्वमुपपाध अध्याप्तिरभिहितादीधितिकता। अत्रेय- माशंका ॥ वहिमान् धूमादित्यादावपि पर्वतवृत्तित्वविशिष्टस्य यः स्वरूपे- गाभावः तदमावस्य पर्वतवृत्तिसामान्यस्वरूपस्य अव्याप्यत्तितया तवृत्ति- वाथभावस्वरूपतायामविवादात् स्वप्रतियोगितावच्छेदकं यत्पर्वतवृत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावत्वं स्वप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपेण तदवच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणपर्वतादौ सत्वेन वहथभावस्यापि लक्षणषटकत्वात् अध्याप्तिसंभवे तादृशप्रसिद्धस्थलं परित्यज्य स्थलांतरानु- सरणे किं बीजं । न च संयोगेन द्रव्यस्थाव्याप्यवृत्तित्वमते वहयभावस्य पर्वतादिवृत्तित्वेपि तस्य अतथात्वमसे पर्वतवृत्तिमध्यापवेशेन पर्वतवृत्तित्व- विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वं न पहषभावप्रतियोगितावच्छेदकमिति न ताह- शधर्ममादाय तस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमिति सर्वमतसाधारण्येन दोषदानाय प्रसिद्धस्थलोपेक्षेति वाच्यम् । तन्मले पहषमावस्य स्वरूपेण पर्वतावृत्तित्वेपि -- ·संगमेश्वरकोडम् । कालिकासंबंधेन सवृत्तितया कालिकसंबंधावच्छिन्नपर्वतनिरूपितहत्तितावि- शिष्स्वामिनामावत्वं कहाभावप्रतियोगितावच्छेदकमेवेति तदवच्छिमा नधिकरणत्वस्य पर्वतादौ सत्वेन चहचभावस्य लक्षणघटकताया दूर्वारस्वाद । नव प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रतियोग्यनधिकरणत्वकल्पे प्रसिद्धखले अम्माप्तिसंभषेपि साध्यतावच्छेदकसंबंधेन तन्निवेशकल्पे पर्वतीयकृत्तिस्वर- विशिष्टतापजिन्नाभावत्वावच्छिन्नस्य साध्यतावच्छेदकसंयोगेन संबंध प्रसिरसा न ताटशधर्ममादाय वहथमावस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यमिति: वाच्यम् । एवमपि स्वरूपेण स्वाधिकरणे स्वरूपसंयोगान्यतरसंबंधेन: पति- त्वात्मकस्वसामानाधिकरण्यसंबंधेन पर्वतवृत्तित्वविशिष्टत्वावच्छिन्नामाक- विशिष्टं यत् स्वरूपेण तदभावस्यापि पर्वतत्तिसामान्यस्वरूपतया स्वपति योगितावच्छेदकं यविरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधेन पर्वतवृत्तित्वविशित्वाव- च्छिन्नामावविशिष्टत्वं तदवच्छिन्नस्य महानसीयवहथादेः संयोगेनाधित, करणत्वप्रसिद्ध्या वयभावस्य लक्षणघटकतया दुरात् । न च जन्ममा- त्रस्य कालोपाधित्वानुपगमे पर्वतनिरूपितकालिकसंरंधावच्छिन्नपतित्वा-- प्रसिद्ध्या न तद्विशिष्टत्वावच्छिन्नाभावत्वमादाय वहयभावस्य प्रतियोगि- वैयधिकरण्यसंभव इति तन्मतसाधारण्येनापि दोषदानायायमुघम इति वाच्यम् । एवमपि पर्वतहदएतदन्यतरनिरूपितस्वरूपसंबंधावरिछन्नति- ताविशिष्टत्वावरिछन्नाभावत्वमादाय तस्य प्रतियोगिवैयधिकरण्यात् । न च स्वभिन्नानिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकमेव स्वप्रतियोगितावच्छेदकया स्किषिर्मपदेन विनमणीयं । इत्थं च पर्वतवृत्तित्वविशिष्टस्वाधवरिछन्तान मावनिष्ठप्रतियोगितामा पर्वतवृत्तिसामान्यनिरूपितायासस्वामिम्मपर्वतहासिक घटम्प्रभावनिरूपितत्या-न तदवच्छेदकधर्ममादाय वयभावस्थ प्रतियोगिता वैयविकरयमिति वाम्यम् । तथा सति गुणसामान्याभावत्वस्यापि कपिसंयोन ममिन्नामादिगुणनिरूपितमतियोगितायामेवावच्छेदकत्वेन . तापक्षHote दाय दीधितिको फपिसंयोमात्मकसाध्याभावस्य प्रतियोगिमविकासमोर ·संगमेश्वरकोडम् । ६१ पावनस्य संदर्भविरोधापसे। जात्यभाववान् प्रमेयत्वादित्यादौ स्वत्वस्या- ननुगतत्वेन निखिलजातीनां स्वपदेसोपादानासंभवात् । यत्किचिजातेरुपा- दाने स्वभिन्नजात्यंतरानिरूपितस्वस्य जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायामसत्वेन तासमतियोगित्वाप्रसिख्या जात्यभावाभावस्य लक्षणाषटकत्वेन अतिव्या प्तिमसंगायः। न च खपदेन घटत्वस्योपादाने जात्यभावनिष्ठप्रतियोगिताया- स्खभिमानिरूपितत्वविरहेपि घटत्वाभावनिष्ठप्रतियोगितायां तत्सत्वेन तद- वच्छेदकबाटत्वाभाक्त्वावच्छिन्नानधिकरणत्वस्य हेत्वधिकरणघटे सत्वेन जा- स्वात्मकामाक्स्य लक्षणघटकत्वेन नोक्तस्थलेतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । एवमपि द्रव्ये संयोमसामान्याभावानभ्युपगंहप्राचीनमते संयोगसामान्याभावसाच्या कव्याभिचारियतिव्यामिः। संयोगसामान्याभावनिष्ठप्रातियोगिताया तत्तर- बोमभिन्नानिरूपितत्त्वविरहात । तत्तत्संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगितायाः तथा- त्वेपि सदवच्छेदकावच्छिन्मानधिकरणत्वस्याप्रसिद्ध्या साध्याभावस्य लक्षणा- घटकत्वात् । न च स्वावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणानिरूपितप्रतियो- गितावच्छेदकयत्किंचिद्धर्मावच्छिनानधिकरणत्वं हेत्वधिकरणे विवक्षितं । इत्थंच जात्यभावनिष्ठप्रतियोगितायाः यत्किचिजात्यवृत्तिपदार्थविभाजको- पाध्यधिकरणानिरूपिततया तदवच्छेदकावच्छिमानधिकरणत्वमादाय जा- त्वात्मकाभावस्योक्तस्थले लक्षणघटकत्वनिर्वाहः । वहिमान् धूमादित्यादी वहथमायासिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरणप्रतियोगित्वाधिकरणत्वादिनि रूपित्लेन पर्वतवृत्तिस्वविशिष्टत्वावच्छिमामावनिष्ठप्रतियोगितायाः लक्ष- मापरकतमान तामादाय वयभावख प्रतियोगिवैयधिकरण्यं । एवं कपि- संमेगाषिपदार्थविभाजकोपाधिर्न गुणत्वं अपितु द्रव्यत्वादिकं तदाश्रय- निस्वप्रितप्रतियोगितावच्छेदक गुणसामान्याभावत्वं भवतीति साझधर्ममा- दापबीवितिकता कपिसंयोगात्मकामावख प्रतियोगिवैयधिकरण्योपपादनसं- यदिति वाच्यम् । एवमपि पर्वतहदएतदन्यतरनिरूपितहसिताविशिष्ट अमावसबमितियोगिताकाभावनिहातियोगिताया: निमकान्यतर·sm संगमेश्वरकोडम् । वृत्तिअभावमात्रनिरूपितायाः वहयभावावृत्तिपदार्थविभाजकोपाध्यधिकरण- प्रतियोगित्वाधनिरूपितत्वेन तदवच्छेदकधर्मावच्छिमानधिकरणत्वस्य पर्व- तादौ सत्वेन वदयभावस्ख लक्षणघटकत्वापत्ते१रित्वात् । प्राची मते संयो- गाभावस्पेव संयोगकर्मएतदन्यतरत्वावच्छिन्नाभावस्यापि द्रव्ये असत्वात् । तरसाध्यकमेयत्वादावतिष्याप्तिश्च । साध्यनिष्ठप्रतियोगितायाः संयोगा- त्तिकर्मत्वरूपनिरुक्तोपाधिमत्कर्मनिरूपितत्वेन कर्मावृत्तिगुणत्वरूपनिरुक्तो- पाधिमत्संयोगनिरूपितत्वेन लक्षणाघटकतया तत्संयोगाभावनिष्ठप्रतियोगि- तायाः तथात्वेपि तदवच्छेदकावच्छिमानधिकरणाप्रसिद्ध्या साध्याभाषस्य लक्षणाघटकत्वात् । इति चेदत्रोच्यते । पर्वतदएतदन्यतरवृत्तित्ववैशिष्ट्या- भावत्वधर्मद्वयावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाभावो न निरुक्तान्यतरवृत्यभाव- रूपः। तेषामनंतत्वेन गौरवात् । किंतु निरुक्तान्यतरत्वस्वरूप इति निरु- तान्यतरवृतित्वविशिष्टाभावाभावत्वस्य वहथभावनिरूपितप्रतियोगिताप- च्छेदकत्वासंमवेन न तादृशधर्ममादाय वहयभावस्य प्रतियोगि-वैयधिकरण्य- मिति प्रसिद्धस्थलोपेक्षा ॥२३॥ 'अत्र वदंति ; प्रतियोगिस्वरूपं अवच्छेदकस्वरूपं वा यत्प्रतियोगित्वं तदपि कस्यचिदभावस्य केनचिदेव धर्मेण संबंधेन चावच्छिन्नं व्यवहारब- लात् न तु सर्वेण धर्मेण संबंधेन वा समवायावच्छिन्नवहयभावप्रतियोगत्वं संयोगसंबंधावच्छिन्नमिति व्यवहाराभावादिति जागदीशी॥ अत्र च कस्य- चिदमावस्येत्यत्र षष्ठयों निरूपितत्वं सस्य तच्छम्दार्थप्रतियोगितायामन्वयः तथा च यत्किचिदभावनिरूपितत्वविशिष्टप्रतियोगित्वं यत्किचिद्धर्मनिष्ठा- वच्छेदकतानिरूपक यत्किचित्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकमेव न तु अव- च्छेदकस्वरूपप्रतियोगिताबच्छेदकीभृतयावत्संबंधनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं । प्रतियोगिस्वरूपप्रतियोगितावच्छेदकयावद्धर्मनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकं थे स्वर्थः। वहत्वस्वरूपप्रतियोगितानिष्ठं समवायेन पाषभाषनिरूपितत्वं तषि- ष्ठसमवायनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायामेवावच्छेदकं न सायप्रतियोगिता ·संगमेश्वरकोडम् । ६३ - यामवाधितायामपि संबंधांतरनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतायां धर्मातरनिष्ठावच्छे- दकतानिरूपकतायां वेति यावत् । अन्यथा, समवायेन वलयभावप्रतियो- गितायाः संयोगसंबंधावच्छिन्नवामित्वस्वरूपप्रतियोगितातोऽभियतया यथा- श्रुते असंगत्यापत्तेः। समवायेन वयभावप्रतियोगितात्वादेः संयोगादिनि- संसर्गसानिरूपकतानवच्छेदकत्वे युक्तिमाह । समवायावच्छिन्नवहथभावप्र- तियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिनमित्यादिव्यवहाराभावादिति । समवायेन वहथभावीयत्वादेः संयोगादिनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकत्वे समवायेन वलयभावप्रतियोगित्वं संयोगसंबंधावच्छिन्नमित्यादिव्यवहारः प्रमाणं स्या- दित्यर्थः। न च समवायेन वलयभावीयत्वादेस्संयोगावच्छेद्यतानवच्छेदक- त्वेपि तत्र तदनवगाहिप्रतियोगितायां संयोगसंबंधावच्छिन्नत्वावगाहिबो- धस्य उक्तवाक्यजन्यस्य प्रमात्वेन उक्तव्यवहारस्य प्रामाण्यापत्तिर्दुर्वारैवेति वाच्यम् । धर्मितावच्छेदकसमवायेन वहथभावीयत्वविधेयीभूतसंयोगावच्छि- अत्वयोः अवच्छेद्यावच्छेदकभावानवगाहिबोधस्योक्तवाक्यादनभ्युपगमेन प्रामाण्यापत्तेरयोगात् ।। इति ॥२४॥ 'तथा च यदभावीययत्प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन यदभावीयत्प्रति- योगितानिरूपितावच्छेदकीभूतधर्मावच्छिन्नासंबंधित्वं हेतुमतः तदभावाय- तत्प्रतियोगितानिरूपितावच्छेदकताशून्यत्वं साध्यतावच्छेदके विवक्षितमि- त्यदोष' इति जागदीशी॥ यदभावीयत्वावच्छिन्नयत्प्रतियोगितानिष्ठनिरू- पकताकसंसर्गतावच्छेदकधर्मावच्छिन्नसंसर्गताका यदभावीयत्वावच्छिन्नय- प्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकतावद्धर्मावच्छिना च या आधेयता तनिरूपिताधिकरणतावद्भिनं हेत्वधिकरणं तत्प्रतियोगितानिष्ठसाध्यताव- च्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकं यत्तदभावीयत्वं तदवच्छिन्न- तत्प्रतियोगितानिष्ठनिरूपकताकावच्छेदकताशून्यं यत्साध्यतावच्छेदकं तद- वच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिरिति तदर्थः। संसर्गतानिरूपकतायां यत्प्र. तियोगित्वनिष्ठत्वनिवेशात् कालिकेन वाच्यत्वाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्ववि- ·संगमेश्वरकोडम् । r- विस्थामावनिवप्रतियोगितावच्छेदकस्वरूपसंबंधेन बाबस्वरूपतितीनि- समानाधिकरणत्वेपि कालिकेन वाच्यत्वसाध्यकव्यभिचारिणि नातिषकातिः धर्मत्वाख्यावच्छेदकतानिरूपकतायां यत्प्रतियोगितानिष्ठरवनिवेशातवटा- धिकरणताबभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वाभावनिष्ठप्रतियोगितापयोद- कधर्मावच्छिमसमानाधिकरणत्वेपि स्वरूपेण किंचित्साध्यकसदेती नति- योगिव्याधिकरणाभावाप्रसिद्धिः। प्रतियोगिताय साध्यताबाच्छेदकसंबचाव- छिमत्वमपहाय तदभावीयत्वे साध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानित्मक तावच्छेदकत्वनिवेशात् । समवायेन वलयभावप्रतियोगितामां वहिवरूपायां संयोगावच्छिन्भवहिवरूपप्रतियोगित्वाभेदेन संयोमसंबंधावपिस्वेपि समवायेन वलयभावमादाय वह्निमान धूमादित्यादौ नाम्याप्तिः। तस्त्रति- योगितानिष्ठत्वस्य संसर्गतानिरूपकतायां निवेशात् स्वरूपेण शम्दाधिकरण- त्वसाध्यकगगनत्वहेतौ कालिकेन साध्याभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्या- भावनिष्ठस्वरूपसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकतावच्छेदकस्वनिरूप्यत्वकस्वेपिना व्याप्तिः। अवच्छेदकतायां तदभावीयत्वावच्छिमानिरूपकताकत्वनिवेशात- दाहित्वावच्छिमाभावस्य निरुक्तप्रतियोगिव्यधिकरणस्य या तहहिस्वरूप- प्रतियोगिता तस्याः वह्निसामान्याभावीयतत्तवाहिस्वरूप वशित्वावच्छिन- प्रतियोगित्वाभेदेन वह्नित्वस्य तदवच्छेदकत्वेपि न शतिः। तदभावीयत्वा- वच्छिन्ननिरूपकतायां तत्प्रतियोगितानिष्ठत्वनिवेशात् कपिसंयोगाभाषवा- नात्मत्वादित्यादी गुणसामान्याभावनिष्ठप्रतियोगितामादाय प्रतियोगिव्य- धिकरणो यः कपिसंयोगात्मकसाध्याभावः तदीयत्वावच्छिकपिसंयोगा- भावस्वरूपप्रतियोगितानिठनिरूपकताकावच्छेदकताश्रयस्वेपि फपिसंयोगा- भावत्वस्य न क्षतिः। अस्यायमनुगमः। निरूपकताविशिष्टनिरूपकलाकापच्छे- दकताशून्यसाध्यतावच्छेदकावच्छिमसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः। निरूपक- तावैशिष्ट्यं च निरूपकतायां स्वतादात्म्य, स्वविशिष्टहेत्वधिकरणकाली. नत्व , स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिष्ठ अवच्छेदकतानिरूपित अबच्छेदकलापदभा- - ·9 मङ्गमेश्वरक्रांडम् । ६५ . वीयत्वावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकसंबंधनिष्ठसंसर्गतानिरूपकत्वसामानाधिक- रण्य , त्रितयसंबंधेन। स्वपदं निरूपकतापरं । हेत्वधिकरणे स्ववैशिष्ट्यं च स्वनिष्ठअवच्छेदकताकप्रतियोगिताकभेदवत्वसंबंधेन । अवच्छेदकता च स्वविशिष्ट आधेयतानिरूपिताधिकरणत्वसंबंधावच्छिन्ना: आधेयतायां स्व- शिष्यं च स्वनिरूपकधर्मावच्छिन्नत्व, स्वनिरूपितनिरूप्यत्वनिष्ठअवच्छेदक- तानिरूपितावच्छेदकतावद भावीयत्वात्रच्छिन्ननिरूपकताकसंसर्गतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नसंसर्गताकन्य , उभयसंबंधनेति दिक २५॥ 'संबंधांतरावच्छिन्नतत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकभेदकूटघटितत्वेन यद्वे- त्यादिकल्पम्यैव गुरुत्वादिति जागदीशी ।। ननु प्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वकल्पेपि तद्वह्नि- प्रतियोगिकसंयोगेन वह्विसाध्यकसद्धेतौ प्रतियोगितावच्छेदकसंबंधेन प्रति- योग्यनधिकरणहेतुमनिष्ठाभावीयप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकसंबंधाव- च्छिन्नत्वाप्रसिद्ध्या अव्याप्तिवारणाय साध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नप्रतियो- गितावच्छेदकत्वीयम्वरूपसंबंधेन माध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नत्वाविशेषि- नतत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूट एव साध्यतावच्छेदके निवेशनीयः । तथा च पूर्वकल्पेपि संबंधांतरावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावकूटघटनात् यद्वेत्यादिकल्पे गौरवपदर्शनमनुचितमिति चेन्न । तादृशदोषवारणार्थ प्रति- योगितावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतानिरूपितस्वरूपसं- बंधेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वाभावस्य स्वय- मग्रे निवेशनीयत्वेन उक्तविवक्षाया अनावश्यकत्वेन पूर्वकल्पे संबंधांतरा- वच्छिन्नप्रतियोगिताया लक्षणघटकत्वादिति ध्येयम् ॥२६॥ एतद्धटवान कालांतरीयतद्धटत्वादित्यारभ्य निरुक्तपतियोगिताकत्व- विशिष्टयत्किचिद्दुत्वधिकरणानुयोगिकत्वसामान्याभावमपहाय तदुभयसा- मान्याभावउक्त इत्यंतजागदीशी॥ अथात्रोभयाभावापेक्षया विशिष्टाभावस्य ·६६ संगमेश्वरक्रोडम् । लघुशरीरत्वाभावात् कथं तदाशंकनं , एतबटवान् कालांतरीयतखटत्वादि- त्यादौ अतिव्याप्तिदोषेण कथं वा तत्खण्डनं । न चोभयाभावप्रतियोगित्वा- वच्छेदककोटौ उभयत्वस्याधिकस्य निवेशात् तस्य गुरुशरीरत्वमिति वाच्यम् । विशिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदककोटौ यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावति- भप्रतियोगिकत्वरूपविशेषणप्रवेशेन साम्यात् । न चोभयाभावप्रतियोगिवि. धया यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छिमप्रतियोगिकत्वस्य भवन्मतेपि निवेशात् तदंशे उभयमतेपि साम्यमेव , उभयत्वनिवेशेन गौरवं पुनरुभया- भावनिवेशकृन्मते अतिरिच्यत इति वाच्यम् । उभयाभावनिवेशकृन्मते तदीयप्रतियोगितायाः यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छेद्यप्रतियोगिताक- स्वत्वहेत्वधिकरणाभूतयत्किंचिद्व्यक्तयनुयोगिकत्वत्व उभयत्वावच्छिन्नत्वे- नैव निवेशः न तु तदुभयनिष्ठत्वेनापि प्रयोजनाभावादिति । यादृशप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वनिवेशस्योभयमतमाधारण्याभावात् । न च विशिष्शामावनिवेशकन्मतेपि न विशेषणस्य याशप्रतियोगितावच्छे- दकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगित्वादेः निवेशः, अपितु पतियोगितावछेदकताया एव यादृशप्रतियोगितावच्छेदकधर्मावच्छेद्यप्रतियोगिताकत्वत्वावच्छिन्नत्वेन निवेश इति उभयाभावनिवेशकुन्मते उभयत्वनिवेशाधिक्येन गौरवं दुष्परि- हारमेवेति वाच्यम् । एवमपि विशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक- संबंधतया स्वरूपस्वरूपोभयघटितसामानाधिकरण्यस्य निवशेन तन्निवेशकल्पे लापवानवाकाशात् । मैवम् । निरुक्तोभयत्वं न संख्यारूपं द्रन्यातिरिक्त संख्यात्मकद्वित्वानंगीकारात् । किंत्वपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेव तद्वाच्यं । तथा च यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिकत्वविषयकहेत्वधि- करणीभूतयत्किचिव्यक्तयनुयोगिकत्वविषयकबुद्धीयविशेष्यतात्वावच्छिाप- प्तिसंबंधावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकाभावः निरुक्तोभयाभावपदेन विवक्षणीयः। स एकविशिष्टापराभावापेक्षया गुरुरेवेति तत्रिवेशाशंकाधु- पपत्तेः। न च निरुक्तप्रतियोगिताकत्ववृत्तिहेत्वधिकरणभितयत्किंचिठ्यक्तय- ·मंगमेश्वरक्रोडम् । नुयोगिकत्ववृत्तिविषयत्वावच्छिन्नाभावएव निरुक्तोभयाभावः न तु तदुभ- यविषयकधीविशेष्यत्वावच्छिन्नाभावः तत्र च विशिष्टाभावापेक्षया न गौर- वमिति वाच्यम् । तत्रापि विषयत्वस्य अधिकस्य निवेशेन गौरवात् । विशि- शामावनिवेशकुन्मते निरुक्तसामानाधिकरण्यसंबंधावच्छिनावच्छेदकतायाः प्रवेशेपि तस्य निरुक्तोभयत्वावच्छिनाभावशरीरनिविष्टस्वरूपसंबंधावच्छि- बाधेयतासंबंधावच्छिमनिरुक्तप्रतियोगिकत्वादिनिष्ठावच्छेदकताद्वयाधिकश- रीरत्वाभावात् । वस्तुतस्तु विषयभेदेन विषयतायाः नानात्वे तदुभयवृत्ति- एकविषयत्वाप्रसिद्ध्या तत्तद्विषयकत्वविशेषितबुद्धीयविशेष्यत्वावच्छिनाभा- वएव निवेशनीय इति तत्र स्फुटतरमेव गौरवमित्यवधेयम् ॥२७।। प्रमेयत्वावच्छेद्यत्वविशिष्टवरूपसंबंधावच्छेद्यत्वाप्रसिद्धया प्रमेयवान् वाच्यत्वादित्यादावव्याप्तिरतो विशिष्टाभावमपहाय तादृशोभयाभाव उक्त इति जागदीशी ॥ न च स्वरूपेण प्रमेयस्य व्याप्यवृत्तित्वात् तत्साध्यकस्थले निरुक्तोभयाभावाघटितं हेतुमनिष्ठाभावीयसाध्यतावच्छेदकसंबंधावच्छिन्नान- तियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिः। तच तत्राक्षतमेवेति तत्र यत्संबंधावच्छिन्नत्व यदर्मावछिन्नत्व उभयाभावसा- र्थक्याभिधानं न युज्यत इति वाच्यम् । दण्डिमान् दण्डिसंयोगादित्यादी दण्डित्वादिप्रकारेण दण्ड्यादेापकत्वनिर्वाहार्थं हेतुमभिष्ठाभावीयप्रतियो- गितासामान्ये यादृशधर्मावच्छिनत्व , यादृशसंबंधावच्छिन्नन्वोभयाभावस्ता- दृशसंबंधेन ताशधर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यस्यैव व्याप्यवृत्तिसाध्यकानु- मित्यौपयिकताया वक्ष्यमाणतया तादृशव्याप्तावेकविशिष्टापराभावनिवेशे खरूपेण प्रमेयसाध्यकसद्धेतौ तदप्रसिद्धयाऽव्याप्तिरत उभयाभावपर्यतानुधा- वनमित्यत्रैव तद्धतात्पर्यात् । यद्यपि व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्ती उभयाभावघटनस्य प्रकृते अप्रक्रांततया तस्सेदानी सार्थक्याभिधानमनुचितं, प्रकांताव्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थलीयनिरुक्ती उभयाभावस्य तदनभिधानं च तथा। तथापि व्याप्यवृत्तिप्रमेयादेख्याप्यवृत्तित्वभ्रमदशायां प्रतियोगिवैय- ·६८ संगमेश्वरक्रोडम् । धिकरण्याघटितनिरुक्तव्याप्तेहतया प्रतियोगिवैयाधिकरण्यघटितनिरुक्तो- भयाभावघटितापि व्याप्तिरनुमित्युपयोगिनी वाच्या। तथा च खरूपेण प्रमेयसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्यघटितनिरुक्तावुभयाभावसार्थक्या- भिधानं संगतमेवेति। न च नोपादेयमित्यादिग्रंधेन व्याप्यवृत्तिसाध्यकस्थले प्रतियोगिवैयधिकरण्याघटितव्याप्तेरेवानुमित्यौपयिकत्वाभिधानमसंगतामिति वाच्यम् । व्याप्यत्तिसाध्यकपदस्य अव्याप्यत्तित्वग्रहाविषयसाध्यकपर- त्वेन अव्याप्यवृत्तित्वभ्रमविषयव्याप्यवृत्तिसाध्यकसद्धेतौ प्रतियोगिवैयधि- करण्यघटितव्याप्तेरनुमित्युपयोगित्वेपि क्षत्यभावादिति ॥२८॥ इलो॥ जगदीशकृते व्याप्तिसिद्धान्ते रचिता मुदा। पत्रिका सङ्गमेशेन सुब्रह्मण्यसहायतः॥ दुर्मुखिवत्सरे आषाढामायां स्थिरवासरे अस्मदेवगुरुप्रसादेन विद्वदाशीर्वादेन च समाप्तिमगमत् ।। ॥ श्रीकृष्णार्पणमस्तु॥ ri Vidra Press, Kimbakonam.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.