·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः अन्याः ५ आनन्दगिरिकृतीकासवलितशांकरभाष्योपेता। ईशावास्योपनिषत् । महामहोपाध्यायः आगाशे इत्युपाहवालशास्त्रिभिः संशोषिता । ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमाशावास्यरहस्यम् । शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका । रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यविवृतिः । एतत्पुस्तकत्रितयमानन्दाश्रमस्थपण्डितः संशोधितम् । उवटार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । आनन्दमट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यगाप्यम् । भनन्ताचार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । इद पुस्तकत्रयं मुम्वापुरीनिवासिभिर्वेदशास्त्रज्ञैर्महामहोपाध्याय- वडिस इत्युपाह्र राजारामशास्त्रिभिः संशोधितं च । एतानि बी. ए. इत्यूपार पारिभिः विनायक गणे 'आपटे इत्येते पुण्याच्यपत्तने श्रीमन् महादेव चिमणाजी आपटे' इत्यभिधेय. महाभागप्रतिष्ट पि आनन्दाश्रमायुद्णालये आयसापरसुंदविल्या पकाशितानि। चष्ठीयमनातिः। धालिलाहन शकान्दा: १८५६ । खिस्ताब्दाः १९.४ । ( अस्य सर्वेऽधिकारा रागशासनानुसारेण स्वायत्ती कृता मम तssका-१४। -:00 ·15 ध्यान aas ऋगा एक सामानाची परवानीमा गि गण ६ अभयानःसामाथवाला सहिताः नुमिः विशिष्ट पहियामास पशम्पाय वेदव्यासः । ते पैला नध्यापयामासुः स्वां स्त्री संहिता यज्ञदभर स्थ पेश सयो बहन शिष्या आ अथ कदाचिद्भगनासापायनो ब्रह्माहत्यां बालहत्या व साधक चावा वानाक स्मिकेन देवयोगेन । तद् विष्णुपुराणे---- ऋषियोऽवा महामेरौ समाज गायेति । तस्य के सवरात्रातु ब्रहस्पा भाषा पूर्वमेवं मुनिगः समयोऽभूत्वतो दिज । वैशंपायन एकस्तं पतिकान्तबास्तदा ॥ स्य स्खीय बालक ओऽय पदा स्पृष्टभघातयत् । इति । एवमधिकृतसमयानुसारेण मेलपर्वत ऋषिसमाजेऽगमनाब्राह्महत्यामनिया काम कर स्पृष्टस्य बालस्य मरणात्स्वस्त्रीयहत्या बालहत्यां च लभधवतो वापायनस्य शिष्या गुरोनिर्देशन तत्पापशान्तय उनै तपश्शेषः । अतस्तेषां बरकावयव इति प्रथाऽऽसीत् पूर्व तपश्चरतोऽम्यानसहाध्यायिनोऽवजानन्निव- पासवर्वक्यच तपिछष्य आहाहो भगवकिया। चरिनारपसाराणां चरिष्येऽहं सुद्धश्चरम् ॥ खेतीयोमधिक्षिपता याज्ञवल्क्येन- इत्युको मुसरध्याह कुपितो या त्वया । विमानमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाऽऽविति॥ सोऽपि प्रभावकालियो याज्ञवल्क्यो गुरोवेशपाश्नादधीतं यजुषां गणं हार्दित्वा तिकारितः । अब सच्चदितान्यजुर्गणमान्य वेदलोलुपा ऋषयश्चर्दितस्य विप्र- ऋषितामिति बिचार्य शिरूपेण याज्ञवलपत्यकान्वनर्ग- S सविनको गुरोर्वेशपचिनाद यानि चनपि गवेषयन्भगवन्तम चतुगी धरमवताला तथा च अलि कृभिः पूर्वाह दिवि देव पवे । यजुर्वेदे तिष्ठति मध्ये अहः सामनेदे शतप्रमाणे महीपते । न्यविमिरवि सूर्यः । प्रति ·अर्थशावास्योपनिषद्भूमिका । भोगे: सुधियो विद्वांसो विदितमेवैतत्तत्रभक्तां, यत्किल संप्रत्यस्मिञ्जगति विभि. मेषु षु विभिन्नेषु देशेषु च ये ये धर्मास्तत्प्रतिपादका ग्रन्थाश्चोपलम्यन्ते । तेषु वैदिकधर्मस्य वैदिकग्रन्थानां चातिपाचीनत्वं मूलभूतत्वं च निर्विवादमेव सर्वैराद्रियते । यद्यपि स्वस्वधर्माभिमानग्रहगृहीता केचन वेदस्य प्राचीनत्वे विवदन्तो दृश्यते । ते तथैव विवदन्तु नाम । तथाऽपि निमत्सराः समधियो विवेकिनो नात्र विप्रतिपद्यन्ते । त इम आर्याणां चतुर्विधपुरुषार्थसाधनभूताश्चतुर्दशविद्यानां चतुःषष्टिकलानां च मूल- भूता वेदा भगवता जगत्कारणेन परमात्मनाऽऽदिकवये ब्रह्मणे हदैवोपदिष्टाः । स च ब्रह्मा तानितरेभ्यः प्रकाशयामास । तद्यथा--- समाहितात्मनो ब्रह्मन्ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। हुद्याकाशादभुन्नादो वृत्तिरोधाद्विभाव्यते ॥ ततोऽभूनिदोकारो योऽव्यक्त भवः स्वराट् । स्वधाम्नो ब्रह्मणः साक्षाद्वाचका परमात्मनः ।। स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् । वस्थ ह्यासंखयो वर्णा अकाराद्या भृगूदह ।। धार्यन्ते यैस्त्रयो मावा गुणनामार्थवृत्तयः ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद्भगवानजः॥ अन्तःस्थोमस्वरस्पर्शहम्वदीर्घादिलक्षणम् । तेनासौ चतुरो वेदश्चितुर्भिवेदनैविभुः ।। सव्याहतिकान्सोंकारांश्चातुहरविवक्षया । पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षान्ब्रह्मकोविदान् ॥ ते तु धर्मोपदेष्टारः स्वपत्रेभ्यः समादिशन् । ते परम्परया मान अर्धतव्रतः ॥ चतुर्युगेष्वय यस्ता द्वापस भः । इति। एवं ब्रह्मयाः सकाशात्तत्पुत्रा ये मरीच्यादर कन्या राष्यपशिष्यादिपर प्रसूता बभूवुः । द्वापरादिषु वेदविस्तरकर्तारोऽन्ये बेदच्यासा आसन् । अस्मिन्न पाराशरात्सा पत्यामंशांशकलया विभुः । अवतीर्मों महाभाग वेढे चने चतुर्विधम् ॥ ।

·TA घरासमादधीता कण पाध्या िदनादानच्याषिता हिता तस्य भक्त्या व भगानादियो वई यात्मामालि अनये सामादितः । इति । मदनधी भवन बदिनप्रकृतीस्वाभिधानध्यापथावान ले च राजमारूपेण जे के यो बाजेन वेगेन वा सन्यस्तारका शाखा बार- सनातक्षारतातो हमादलमनागेन इत्याचक्षते । तदेखें यजयों स्यद्वी दी। वैशवायने र महत्वदायासादधीता घरकालय शादी- वशिष्यानची पत संहिता कुष्मा सहित भिधीयते । अज्ञवल्क्येन वानिरूप. लहिता लयजुःसंजितल्यायक्षते शुक्लयजुदस्य पदक्षा शाखाः । दुक्तं मोहरमाणे- " आदित्य नाऽऽधा येवादादित्यान्बयन्ते । बाज इत्यनस्य लागवेयम् । अन्नं वे वाली श्रुतेः । वाजत्य सनिदर्दानं यस्य महरस्ति सोऽर्थ वाजतानिः । तस्य पुनो वाजसनेयः । तस्य साक्षरताप इति नामशेषम् । याज्ञवल्क्येन बानि यषि महर्षिभ्यः पञ्चदश समर्षिानि" [इति । केषांचिमते दशमेदाः । तदेव शाखामदेऽपि न साइताः । केवलं पाइ- भेद एव। सेयं शुक्लयजुःसंहिता कामदयात्मिका । " ऋग्मिः स्तुवन्ति बनिन्ति । इत्यभिधानाधनमास्मिकाया पक्ष्यां संहितायां प्रथमाध्यायस्य प्रथममन्त्रमारम्यैकोन- चत्वारिंशाध्यायसमातिपर्यन्तं दर्शपूर्णमासाद्यश्वमेधान्तं कर्मकाण्डं प्रतिपादितम् । अन्तिमे, चत्वारिंशेऽध्याय अष्टादशभिर्मन्त्रैनिकाण्डं प्रतिपादितम् । तस्य च ज्ञानका ण्डप्रतिपादकत्वाद्ब्रह्मविद्यापराणां सहेतोः संहारस्यात्यातोच्छेदकत्वाद्ब्रह्मवियोपनि पदित्याभिधीयते । उपनिषदिति षद्ल विशरणे' इत्यस्यान्तावितण्यर्थस्य विधर- मार्यस्य धातोः विपि रूपम् । उप नितरां सादयति संसारहेतुभूतामविधां नाशयती- त्युपनिषद्मविद्या । तदर्थप्रतिपादकमन्थोऽप्युपचारादुपनिषादिस्थमिधानपानमवति । यथाऽऽहुराचार्यो जपनीयममात्माने ब्रह्मापास्ता बना। निहन्त्यविद्या तज्जं च तस्मादुपनिषन्मता ॥ इति । सेयं हितोपानिपदिति भावास्यमित्यादि मन्त्रमुपनीमावास्योपनिषदित 20 ·40 . [४] - ईशावास्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्ताः । तेषामकर्मशिवस्याऽस्मनो पापात्म्यप्रकाशकत्वात् " इत्येतेषां मन्त्राणां कर्मस्वविनियोगे कारणमुक्तम् । तत्र प्रथमाध्यायमारम्यैकोनचत्वारिंशत्तमाभ्यायपर्यन्तं तेषां तेषां मन्त्राणां तेषु तेषु दर्श- पुर्णमासायश्वमेधान्तेषु यथा विनियोगस्तथैव कर्मप्रतिपादकत्वामावेऽपि सहनशीर्ष- त्यादिवदीशावास्यादीनामपि मन्त्रागां कर्मसु यथाकथंचन विनियोगः किं न स्यात्- इति चेत् । मेवम् । ऋचा पुरुषं ब्रह्माणं दक्षिणतः पौरुषेण नारायणे नामिष्टोति । सहस्रशीर्षा पुरुष: ' इत्यनेन प्रोडबर्षेन" इत्यादिवत्कर्मसु अमाणतो विनियोगामावात्कर्मप्रतिपादकत्सामावाच । ताई याग- कल्पना कुतो न क्रियत इति चेत् । न । विशेष परिहत्येव सा कल्पना भविष्यति । अत एव श्रीमदाचार्यमयवत्पादः- "विरोधादेवाविनियोगस्तेषां मन्त्राणां कर्मणि " इति प्रतिपादितम् । तस्माद्विहितकर्मणा शुद्धान्तःकरणस्याचिकारिण मात्मस्व- रूपप्रकाशनेन शोकमोहादिसाधनाज्ञाननिवृत्तिपूर्वकमात्मस्वरूपं दर्भयतीत्यमिवेयसब- वयोमानवानयमीशावास्यादिमन्त्रसमूहः । सेयमुपनिषद्भाष्यटीकादीपिकारहस्यादिसंवलिता सर्वसुलभा मवत्पिति विचार्याऽऽन• दोधमाधिपतिना स्वकीयमन्यावस्यां संगृहीता । इयं च कालिकालारानधान्यां पर. देवाधास्वातिकसमाजानुमल्या (बंगाल भाशियाटिकसोसाइटी ) कस्मात्यानन्दा विविकासटीकासहिती मुद्रिताऽऽसीत् । सा बाघुना दुष्प्राप्या संवृत्ता । किंच सत्रो. बादिवाइयनयरहस्यदीपिकादिसंग्रहाभावाश्च सा विदुषां प्रीतयेऽळमितीयं पुनर्मुद्विता । १ आनन्दज्ञानविरचितटीकासनाथमीशावास्यांकरभाष्यम् । २.उवदार्यकृतमथयोक्टाचार्यकृतमीशावास्यभाष्यम् । ३. ब्रह्मानन्दकृतभीशावास्यरहस्यम् । ४ शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका । ५ रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यविवृतिः । १ आनन्दमट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यमाष्यम् । ७ अनन्ताचार्यकृतमयवाऽऽनन्ताचार्यकृतमीशांचास्ममाश्यम् । पुचिपुस्तकेषु मानन्दज्ञानः' इति केचित्पुस्तकोषु मानन्दगिरिः । पल- कविता । नामदयमेका ति दिन INT ·My Nirom एतानि म संगृहीतानि सन्ति । तत्रावसानन्दमोपाचवार सा भावत कास्यत्र में संवा साया उपनिनद एक, अपि तु समनाया अपि शुक्ला नया भाकाणे ते. बान्तमवाक्यातीयो नन्दमट्टोपाध्यायोऽनन्त विवाले प्रतीयो। इटा यस्तु मध्यदिनः । छालापाउमाजस्व न्याल * रहस्यविवृतिस्तु स्वतन्त्रवनमा ब्रह्मानन्द ऋतरहस्पविकृतिः । तेन चार रहस्यं विरच्य तस्यैव विवृत्तिः कृतेति प्रती पजाताय सारणमाधवा चार्यकृत महीवरकृतं ५ यद्वयं वर्तते । शायदेशमुद्रित पुस्तके विश्पणीरूपेण दुधमपि संगृहीता । बालिकातामुन्तिपुस्तके माध्यमेको वर्तः | कायम- प्रसिद्धवादितस्वासप्रत्यपि सुलभस्वाद नामा संगृहीतम् । स एष प्रयत्नो विदुषां मोडूमापनसर्वत्र विजयवामित्याचाराने समभवदन् सौ-- ঘৰৰয়াবিয়সী मुंबई-गिरगांव मार्गशीर्ष । शप्रतिपत् शाके १८१०।।

·आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका । ईशावास्योपनिषद आदर्शपुस्तकानि शुद्धीकरणाथै येषां मिलिनानि तेषां संज्ञा नामानि च कृतज्ञतया प्रदश्यन्ते- (क.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक बिन्लोथिकास्थं मुद्रित केला सवासिनां वे० शा० संपन्न देवोपाहबालशास्त्रिणां तद: घिकारिभिर्दत्तम् । (ख.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाऽयं सटीक काश्यां शिलामुद्रित रा० रा० महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । मुद्रण- कालः संवत् १९२९. (ग.) इति संज्ञितम्-ईशावास्थभाष्यं पुण्यपत्तननिवासिभिः श्रीयुतः रा ० रा. तात्यासाहेब खासगीवाले इत्ये नैर्दत्तम् । (घ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकं वटोदरनिवासिमिः श्रीयतः पटवर्धनोपाहः रा० रा. कृष्णराव भीमाशंकरैर्दत्तम् । (3.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । इन्दुरपुरनिवासिभिः किवे इत्युपाढः श्रीयुतः रा. रा. भाऊसाहेव बाळासाहेब इत्येतदत्तम् । (च.) इति संक्षितम्-ईशावास्यं समाय सटीक चिंचूरपुरनिवासिभिः श्रीपते। रा० रा. रावमाहेब अण्णासाहेब इत्येवैर्दत्तम् । ले. खनकालः शके १७३८. (छ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं स भाष्यं सटीक मुम्बापुरनिवासिनां वे.शा. संपन्नजयकृष्णमहाराजानां तदधिकारिमिदंचम् । (ज.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीक बडलीग्रामनिवासिभिः वे शा०संपन्नैश्चिदम्बरदीक्षितकुलोत्पन्नमार्तण्डदीतिर्दतम् । (झ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभा सटीकं करवीरपुरनिवासिमिः श्री- युतः ० शा० संपर्गुरुमहाराजैर्दत्तम् । लेखन काका संवत् १८७५० (अ.) इति संक्षितम्-ईशावास्यं सभाष्य करवीरपुरानवासिमिः श्रीयुत थे। शा० संपन्नैर्गुरुपहाराजैर्दत्तम् ।

·[२] ( द. ) इति संक्षितम्-ईशावास्यं सभाध्यं करवीर पुरनिवासिभिः वे शा संपन्नविडोपाहर्नानाशानिभिर्दत्तम् । (3.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । अष्टेग्रामनिवासिभिर्लिपरे इत्युपाहैः रा० रा. गोविन्दशर्मभिर्दत्तम् । (इ.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सभाष्यं सटीकम् । उज्जयिनीक्षेत्रनिवासिमि वेदशास्त्रज्ञैः सोरटीबुवां इन्ति प्रसिदैर्दत्तम् । ( क.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं पुण्यपत्तननिवासिभिः श्रीयुतैः रा. रा. भाऊसाहेब नगरकर इति प्रसिद्धैर्दत्तम् । (ख.) इति संज्ञितम्-ईशावास्यं सासवडग्रामनिवासिभिः श्रीमद्भिः पुरंदरे इत्युपाढे रा० रा. मल्हारराव इत्याख्यैर्दचम् । लेख. नकालः शके १७६५० (क.) इति संज्ञितम्-उवटार्यकृतमीशावास्यभाष्यं समूलं विंचूरग्रामनिवा- सिभिः श्रीमद्भिः रा० रा० रावसाहेब इत्येतैर्दत्तम् । (ख.) इति संक्षितम्-उवटार्यकृतमीशावास्यभाष्यं बटोदरनिवासिभिः पटवर्ध- नोपाहैः श्रीमद्भिः रा० रा० कुणरावभीमाशंकर- दंतम् । (क. ख.) इति संज्ञिते-ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतेशावास्यरहस्ये समूळे वटोदरानि- वासिभिः पटवर्धनोपाङः श्रीमद्भिः रा. रा. कृष्णराव. भीमाशंकरदत्ते । लेखनकाल: शके १७७१. (ग.) इति संज्ञितम्-ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्यरहस्यं समूलं करवार- पुरनिवासिभिः वे० शा० संपनैः श्रीमद्भिर्गुरुमहाराजै. दत्तम् । (घ.) इति संज्ञितम्-ब्रह्मानन्दसरस्वतीकृवपाशावास्य रहस्यं समूलं रा०रा० आपटे इत्युपाहमहादेव चिपणाजी इत्येतेषाम् । (क.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकोशावास्यदीपिका विचरग्रामनिवासिमिः श्रीमद्भिः रा० रा. रावसाहेब इत्याख्यैर्दत्ता। (ख.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका मुम्बापूरनिवासिनां शा. संपन्नजयकृष्णमहाराजानामाधिकारिमिर्दचा । -

·[३]
(ग.) इति संहिता-शंकरानन्दकशावास्यदीपिका वटोदरनिवासिभिः पट.
घर्धनोपालैः श्रीमद्भिः रा. रा. कृष्णरावभीमाशंकरा.
मिषैर्दत्ता।
(घ.) इति संज्ञिता-शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका त्रुटिवा श्रीमशिरा.
रा० भाऊसाहेब नगरकर इत्येवैर्दचा।
(क.) इति संज्ञिता-रामचन्द्रपण्डितकृतेशावास्यरहस्यवितिः समूला करवी.
रपुरनिवासिभिः वे.शा.संपन्नः श्रीयुसँगुरुमहाराजैदेता।
( क.) इति संज्ञितम्-आनन्दभट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यभाष्पं समूलं बडली.
ग्रामनिवासिभिः वे. शा० संपन्नैर्तिण्डदीक्षितैर्दचम् ।
लेखनकाळ शके १७९०.
(क.) इति संज्ञितम्-अनन्ताचार्यकृतमीशावास्यभाष्यं संमूल घडळीनामनि-
वासिमिः वे० मा. संपीर्तिण्डदीक्षिवेर्दनम् ।
समाप्तेषमादर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका ।

·ॐ तत्साह्मणे नमः। आनागरिकन्टीकासंबले त शांकरभाष्योपेता- ईशावास्योपनिषत् । .. अथ शांकरभाष्यम् । ईशा वास्यमित्यादयो मन्त्राः कर्मस्व विनियुक्तास्तेषामकर्मशेषस्याऽऽत्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वात् । याथात्म्यं चाऽऽत्मनः शुद्धत्वापापविद्धत्वैकत्वनित्य- त्वाशरीरत्वसर्वगतत्वादि वक्ष्यमाणम् । तच्च कर्मणा विरुद्धयेतेति युक्त एवैषां कर्मस्वाविनियोगः नोवलक्षणमात्मनो याथात्म्यमुत्पाद्यं विकार्यमाप्यं संस्का. थ कर्तृभोक्तृरू वा येन कर्मशेषता स्यात् । सर्वासामुपनिषदामात्मयाया- आनन्दगिरिटीका । येनाऽऽत्मना परेणेशा व्या विश्वमशेषतः । सोऽहं देहद्वयी साक्षी वनितो देहतद्गुणैः ॥ ईशा वास्यमित्यादिमन्त्रान्व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारस्तेषां कर्मशेषत्वशङ्कां ताव. द्वयुदस्यति । तथा हि-कर्मनडाः केचन मन्यन्ते स्म । ईशा वास्यमित्यादयो मन्त्राः कर्मशेषा मन्त्रत्वाविशेषादिषे स्वादिमन्त्रवत् । अतः पृथक्प्रयोजनाद्यभावाव्याख्येया इति तान्प्रत्याह-ईशा वास्यमित्यादय इति । कर्मस्वविनियुक्ता इति । इषे वेति शाखां छिनत्तीत्यादिवद्विनियोजकप्रमाणादर्शनात्प्रकरणान्तरत्वाच्चेत्यर्थः । श्रौत- विनियोगाभावेऽपि बहिदेवसदनं दाभीत्यस्य बहिर्लवनप्रकाशनसामर्थ्यावहिर्लवने यया विनियोगस्तथा कर्म शेषात्मप्रकाशनसामर्थन कर्मम्वेषां विनियोग इत्यपि नाऽऽशङ्कनी- यमित्याह-तेषामिति । शुद्धादिविशेषणस्याऽऽत्मनः कर्मशेषत्वे प्रमाणाभावात्तद्या- थात्म्यं न केवलं कर्मानुपयोगि किंतु कर्मणा विरुध्यते चेत्याह-याथात्म्यं चेति । शुद्धोऽहं स्वपावतो नाऽऽगन्तुकेनापि पाप्मना विद्धः सर्वत्रकोऽशरीर आकाशोपम इति जानन्न कटाक्षेणापि कर्म पीक्षते । फित्वापातप्रतिपत्तिरप्येतादृशी निरुणद्धयेव कर्मप्रवृत्तिमित्यर्थः । किंत्र यः कर्मशेषः स उत्पाद्यो दृष्टो यथा पुरोडाशादिः । विकार्यः सोमादिः । आप्यो मन्त्रादिः । संस्कार्यो ब्रीह्यादिस्तदुत्पाद्यादिरूपत्वं ब्या- पकं व्यावर्तमानमात्मयाथात्म्यस्य कर्मशेषत्वमपि व्यावर्तयति । तथाऽऽत्मयाथात्म्य कर्तृ भोक्तृ च न भवति । येन ममेदं समाहितसाधनं ततो मया कर्तव्यमियहंकारा- न्वयपुरःसरः कन्वयः स्यादित्याह--नोवमिति । ननूपनिषदां. जपोपयोगित्वाद- न्यस्य च प्रमाणस्यादर्शनानास्त्येवताहशमात्मयाथात्म्यं तत्राऽऽह-सर्वासामिति । १ प. कु. छ. ज. मात्तत्र क° । २ च. म. शुद्धत्वादि । ३ क. स. स. तो न तुक प... 'सधिकारा। ५ क. ख.. मान्न निरूप्यमेवैताह । । - ·- - आनन्दगिरि कुतटीकासंबलि सशांकरभाष्योपेला- शां०भा०त्म्यनिरूपणेनैवोपक्षयात् । गीतानां मोक्षधर्माणां चैपरत्वात् । तस्मा- दात्मनोऽनेकत्वकर्तृत्वभोक्तत्वादि चाशुद्धत्वपापविद्धत्वादि चोपादाय लोकबुद्धिसिद्धं कर्माणि विहित । यो हि कर्मफलनार्थी दृष्टेन ब्रह्म- मा० टी० यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति मीमांसासिद्धेः सर्वासामुपनिषदां चैकात्म्ये तात्पर्यदर्शनान्न जपोपयोगित्वमुपनिषदां शक्यं वक्तुम् । तथा हि-ईशा वास्य- मित्युपक्रम्य स पगाच्छुक्रमित्युपसंहारादनेनदेकं तदन्तरस्य सर्वस्येत्यम्यास. दर्शनान्नेनद्देवा आप्नुवन्नित्यपूर्वतासंकीर्तनात्को मोहः कः शोक एकत्वमनुप. श्यत इति फलवत्तासंकीर्तनात्कुर्वन्नवेहेति मिनीविषो ददर्शिनः कर्मकर- णानुवादेनासुर्या नाम त इति निन्दथैवार पदर्शनस्य स्तुतत्वात्तस्मिन्नपो मात. रिश्वा दधातीति युक्त्यभिधानाचास्यास्तावदुपनिषद ऐका तात्पर्य दृश्यते । एवमन्यासामप्युपनिषदामुपक्रमोपसंहारकरूप्याभ्यासापूर्वताफलवत्तार्थवादयुक्त्युः पपादनानि षट् तात्पर्यलिङ्गानि विकल्पैन समुच्चयेन चास्माभिस्तत्त्वालोके दर्शि- तानीति नेह प्रतन्यन्ते । किंच प्रत्ययसंवादोऽपि बलवत्त्वे कारणं प्रसिद्धम् । विद्यते चोपनिषदर्थे गीतादिसंवादप्तस्मादुपनिषत्पदसमन्वयेनावगम्यमानमैका. त्म्यं न प्रमाणान्तर।नुपलम्भाविरोधेनापलपनीयम् । यथेन्द्रियान्तरेणानवगम्यमा. नमपि रूपं चक्षुषाऽवगम्यमानं नाहयते तथैकात्म्यमपि नापहनवाहमित्याह- गीतानामिति । समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति । इत्यादिगीतानाम् । ' एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यव- स्थितः । एकधा बहुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत्' इत्यादिमोक्षशास्त्राणां चका- त्म्यपरत्वादित्यर्थः । यद्येतादृशमात्मतत्वं तर्हि निरधिकारित्वात्कर्मकाण्डमु- च्छितेत्यपि नाऽऽशङ्कीयमित्याह- तरूमादिति । औपनिषतात्मयाधात्म्यवि- ज्ञानवत इप्यत एव कर्मकाण्डा प्रामाण्यम् । यथा न हिस्यात्लो+भूतानीति निषे. धशास्त्रार्थनिश्चयवत इयत एव इथेनादिविध्यप्रामाण्यम् । यथा च तीवकोवाका- तस्वान्तं प्रत्येव श्येनादिविधिप्रामा तथा मिथ्यात्मदर्शिनं प्रत्येव कर्मविधिप्रा. माण्यमित्यर्थः । अत्र जैमिनि प्रमृतीनां संमतिभाह-~ो हीत्यादिना । अपि- स्वादियुक्तस्य कर्मण्यधिकारः पठेऽध्याये प्रतिष्ठापितः । अर्थिवादि च + घ. अ. सर्वभूतानीस्यत्र बहुपुस्तकेषु सर्वा भूतानीत्येव पाठो दृश्यते । स श्रुतिमूलक इत्यनु. मीयते । सर्वा इति सर्वाणीत्यर्थ कमेवाऽऽत्वादिति ज्ञेयम् । १. स. तात्याभिधायिन्याश्चास्या । श. 'तीत्तियुक्त्यभिधायिन्याश्चास्या । २ क. ख. N. "पकार । ३ क. स. स. धेनोपलम्भनी । ४ क. ख. 'पहनुवते । B HA - ·ईशावास्योपनिषत् । ॐ पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ हरिः ॐ ईशावास्यमिद लाई यत्किं च जगत्यां जगत् । शांक • भा० वर्चलादिनाऽष्टेन स्वादिना च द्विजातिरहं न काणकुब्जत्वाध. नधिकारप्रयोजनधर्मवानित्यात्यान मन्यते सोधिक्रियले करिवाते यषि- काराविदो बदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा आत्मनो याथात्म्यप्रकाशनेनाऽऽत्म. विषयं स्वाभाविकमज्ञानं निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारधर्मविच्छित्तिसा. धनमात्मैकत्वादिविज्ञानपुत्पादयन्ति । इत्येवमुक्ताधिकार्याभधेयसंवन्धप्र. योजनान्मन्त्रान्संक्षेपतो व्याख्याध्याम: ---- ईशा वास्यमित्यादि । ईशा ईष्ट इत्तीट् तेनेशा । ईशिता परमेश्वरः परमात्मा सर्वस्य । स हि सर्वपीष्टे सर्वजन्तूनामात्मा सन्मत्यगात्म- वया तेन स्वेन रूपेणाऽऽत्पनेशा बास्यशाच्छादनीयम् । किम् । इदं सर्व शकिच यत्किचिजगत्यां पृथिव्यां जगत्तत्सर्व स्वेनाऽऽत्मने. आ० टी० मिथ्याज्ञाननिदानम् । न हि नभोवनिष्क्रियस्य स्वत एव दुःखासंसर्गिणः परमानन्द वभावस्य सुख मे स्यादुःखं मे मा भूदित्यथित्वं शरीरोन्द्रियसामर्थेन च समर्थोऽहमित्याभमानत्वं मिथ्याज्ञानं विना संभवतीत्यर्थः । यस्मादात्मया. थात्म्यप्रकाशका मन्त्रा न कर्मविधिशेषभूता न च मानान्तरविरुद्धास्तस्मात्प्रयो- जनादिमत्त्वमपि तेषां सिद्धमित्याह-तस्मादेव इति । व्याख्येयत्वमुक्त्वा प्रति- पदं व्याचप्टे-ईशति । ईश ऐश्वर्थे ऽस्य धातोः विपि लुप्ते कृदन्तरूपमीट् । तस्य तृतीयैकवचनमीशेति । ननु कतरि क्विब्विधानात्परमात्मनश्चाविक्रियत्वात्कथं विवन्तशब्दवाच्यतेति तत्राऽऽह-इशितेति । मायोपाधेरीशनकर्तृत्वसंभवानिक- बन्तशब्दवाच्यता न विरुष्यते निरुपाधिकस्य च लक्ष्यत्वं भविष्यतीत्यर्थः । ईशित्रीशितव्यभावेन तर्हि भेदः प्राप्त इत्याशङ्कयाऽऽह-सर्वजन्तूनामात्मा सन्निति । यथाऽऽदर्शादिषु प्रतिबिम्बानामात्मा सन्बिम्बभूतो देवदत्त ईशिता भव- ति तथा कल्पितभेदेनेशित्रीशितव्यमावतभवान्न वास्तवमेदानुमानं संभवतीत्यर्थः । वस आच्छादने । अस्य रूपं वास्यम् । तत्त्वत ईश्वरात्मकमेव सर्वं भ्रान्त्या यदनी- श्वररूपेण गृहीतं तत्सर्वमीश्वर एवाऽऽत्मवेति ज्ञानेनाऽऽच्छादनीयम् । सर्वात्मक १ क. ख. ग. 'ककविज्ञा' । २ क. ख. झ. अ, ट. सन् , तेन स्वेनाऽऽत्म । ३ क, ख, शा. भ. 'मनाऽह' । ४ क. स्व. स. "रमेश्वरस्य चाकि ।

·आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपेवा- तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्यस्विद्धनम् ॥ १ ॥ शां० भा० शेन प्रत्यगात्मतयाऽहमवदं सवामीते। परमार्थसत्यरूपणाननामदं सर्व चराचरमाच्छादनीयं स्देन परमात्मना । यथा चन्दनागर्वादेरुद कादि. संबन्धजक्लेदादिजमौपाधिकं दौगन्ध्यं तत्स्वरूपनिघर्षणेनाऽऽच्छाद्यते स्वेन पारमार्थिकेन गन्धेन तद्वदेव हि स्वात्मन्यध्यस्तं स्वाभाविकं कर्तृत्वभोक्त- स्वादिलक्षणं जगद्वैतरूपं जगत्यां पृथिव्यां जगत्यामित्युपलक्षणार्थत्वा सर्वमेव नामरूपकर्माख्यं विकारजातं परमार्थसत्यात्मभावनया त्यक्तं स्यात् । एवमीश्वरात्मभावनया युक्तस्य पुत्रायेषणात्रयसंन्यास एवाधिकारो न कर्मसु । तेन त्यक्तेन त्यागेनेत्यर्थः । न हि त्यक्तो मृतः पूत्रो वा भृत्यो धाऽऽत्मसंबन्धिताया अभावादात्मानं पालयत्यतस्त्यागेनेत्ययमेव वेदार्थः। भुञ्जीथाः पालयेथाः। एवं त्यतै षणस्वंमा गृधः गृधिमाकाङ्क्षांमा कार्षी आ० टी० ईश्वरोऽस्मीति ज्ञातव्यमेष तत्त्वोपदेशश्छान्दोग्ये तत्वमसीतिवदित्यर्थः । ब्रह्मैव सर्वमात्मैव सत्प्रकाशविशेषतः । हेयोपादेयमावोऽयं न सस्वप्नवदीर्यते' । उक्त च---'न बन्धोऽस्ति न मोक्षोऽस्ति न विकल्पोऽस्ति तत्वतः । नित्यप्रकाश एवास्ति विश्वाकारो महेश्वरः' इति । यस्योपदेशिकज्ञानमात्रेणानृतदृष्टिर्न तिरस्क्रियते तस्य विचारादिप्रयत्नेन तत्त्वप्रकाशे सत्यनृतदृष्टिम्तिर स्क्रियेते. त्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह--यथेति । चन्दनागर्वादरुदकादिसबन्धादाीमावादिना जातं यहोर्गन्ध्यमोपाधिकं मिथ्या तद्यथा तत्स्वरूपनिघर्षणाभिव्यक्तेन स्वाभा- विकेन गन्धेनाऽऽच्छाद्यते तद्वद्विचारादेः स्वरूपसद्भावान्मिथ्याबुद्धेबधिकत्वं संभवतीत्याह- तद्वदेव हीति । स्वभावोऽनादिरविद्या तत्कार्य स्वाभाविक मित्यादिवाधयोग्यत्वप्रदर्शनार्थ विशेषणम् । एवं विचारादिप्रयत्नवतोऽनृतह ष्टितिरस्कारसंभावनामुक्त्वा युक्त्यनभिज्ञस्य सर्वमिदमहं चेश्वर एवेति भावना यामधिकृतस्य युक्तिकुशलस्य च विचारेऽधिकृतस्य सर्वकर्मसंन्यास एवाधिकार इह मन्त्रे विवक्षितस्तेन त्यक्तेनेत्यत्र त्यागपरामर्शात् । त्यजतैव हि तज्ज्ञेय त्यक्तः प्रत्यक्परं पदमित्यन्यत्राप्युक्तत्वात्पुत्राधेषणायाश्चित्तविक्षेपहेतुत्वेन प्रसि. द्धत्वाच्चेत्यभिप्रेत्याऽऽह-एवमीश्वरात्मेति । चिकीर्पितं संन्यासं स्तौति-तेन त्यक्तेनेति । त्यागेनाऽऽत्मा रक्षितः स्यानिष्क्रियात्मस्वरूपावस्थानानुकूलत्वा- त्यागस्येत्यर्थः । संन्यासिनः शरीरसंधारणोयुक्तकोपीनाच्छादनमिक्षाशनादि- व्यतिरिक्तेऽपि कथंचिद्व्यपरिग्रहे रागश्चेत्प्राप्नोति तन्निरोधे यत्नः कर्तव्यः । तस्य प्रधानविरोधित्वादित्याभिप्रेत्य नियमविधिमाह-एवं त्यक्तेपण इति । १ क, ख. ग. श. म. ट. °मेवार्थः । २ घ. इ. ८. 'रादेव वस्तुबलस . च. छ, ज, 'राद्ध- स्तुवलस' । ३ घ. इ. छ, ज. द. विधिस्तितं ।

·ईशावास्योपनिषत् । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छत ५ समाः। शां० भा० धनविषयाम् । कस्यस्विद्धनं कस्यचित्परस्य स्वस्य वा धनं मा काङ्क्षीरित्यर्थः । विदित्यनर्थको निपातः । अथवा मा गृधः । कस्मात् । कस्यस्विद्धनमित्याक्षेपार्थो न कस्यचिद्धनमम्ति यद्गृध्येत । आत्मैवेदं सर्वमितीश्वरभावनया सर्व त्यक्तमत आत्मन एवेदं सर्वमात्मैव च सर्वमतो मिथ्याविषयां गृधि मा कार्षीरित्यर्थः॥१॥ एवमात्मविदः पुत्राधेपणात्रयसंन्यासेनाऽऽत्मज्ञाननिष्ठतयाऽऽत्मा राक्ष- तव्य इत्येष वेदार्थः । अथेतरस्यानात्मज्ञतयाऽऽत्मग्रहणीयाशक्तस्येदमुपदि- शति मन्त्रः-कुर्वन्नेवेति । कुर्वन्नेवेह निवर्तयन्नेव कर्माण्पग्निहोत्रादीनि जिजीविषज्जीवितुमिच्छेच्छतं शतसंख्याकाः समाः संवत्सरान् । तावाद्ध. पुरुषस्य परमायुनिरूपितम् । तथा च प्राप्तानुवादेन यजिजीविषेच्छवं वर्षाणि तत्कुर्वमेव कर्माणीत्येतद्विधीयते । एवमेवंप्रकारेण त्वयि जिजीवि- पति नरे नरमात्राभिमानिनीत एतस्मादग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वतो वर्त- मानात्मकागदन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारेणाशुभं कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इत्यर्थः । अतः शास्त्रविहितानि कर्माण्यामिहोत्रादीनि कुर्वमेव जिजीविपेत् । कथं पुनरिदमवगम्यते । पूर्वेण मन्त्रेण संन्यासिनो ज्ञाननिष्ठोक्ता द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठेत्युच्यते । ज्ञानकर्मणोविरोधं आटीस्विदिति निपातस्य सामान्यार्थत्वेऽपि कस्यस्विदिति वितयित्वमन्यत्र प्रसिद्ध तदिह न गृह्यत इत्यनर्थकमित्युक्तम् । व्यवहारदृष्ट्याऽप्यात्मन एवेदं सर्व शेषभूतं जडस्य चित्परतन्त्रत्वादतोऽप्राप्ने विषये नाऽऽकाङ्क्षा कर्तव्या । पर- मार्थतस्त्वात्मैव सर्वमित्याकाङ्क्षाविषय एव नास्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ आद्यमन्त्रस्य पूर्वार्धन तत्वोपदेशः कृतस्तृतीयपादेनापरिपक्वज्ञानस्य संन्यासवि. धिरुक्तश्चतुर्थपादेन संन्यासिनो नियमावधिरुक्त इति प्रतिपदं व्याख्याय संक्षिप्या- थमनुवदत्युत्तरस्य संबन्धामिधित्सया-एवमात्मविद इत्यादिना । पूर्वमन्त्रेण ज्ञानं विहितं यस्य तस्यैवोत्तरमन्त्रेण कर्म विहितं ततः समुच्चयानुष्ठाने तात्पर्य मन्त्रद्वयस्येत्येकदेशी शङ्कामुद्भावयति-कथं पुनरिति । शुद्धब्रह्मज्ञानकर्म- णोरेकाधिकार विरुद्धत्वाहतुगमनत्रिदण्डिधर्मवदस्त्येव तत्रापि क्रमेणैककर्तृकत्व- मिति चेन्न । विशिष्टरूपभेदाद्भिन्नाधिकारत्वात्। यच्चोक्तं ज्ञानकर्मणोर्वेदविहितत्वेन १ क. ख. श. म. 'णाश । २ क. स्व. स. म. ट. युरुचितम् । ३ क. ख. ज. झ. ठ. 'म् । पथा प्रा । क. खः अ. भा. टरे, स्व । ५ क ख ग. "प्यूस इ ! ६ क, ख. प. हा.. इतः मा .

·आनन्दगिरिकृतदीकासंचलितशांकरभाष्योपेता- - एवं त्वयि नान्यथतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे ॥ २ ॥ शां०भा० पर्वतबदकम्प्यं यथोक्तं न स्मरसि किम् । इहाप्युक्तं यो हि जिजीवि. घेत्स कर्म कुर्वन् । ईशा बास्यमिदं सर्व तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनमिति च । न जीदिते मरणे वा गृधिं कुर्वातारण्यामियादिति च पदम् । ततो न पुनरियादिति संन्यासशासनात् । उभयोः फलभे- दं च वक्ष्यति । इमो द्वावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवः क्रियाप- यश्चैव पुरस्तात्संन्यासश्चोत्तरेण निवृत्तिमार्गेणेषणात्रयस्य त्यागः। वयोः संन्यासपथ एकातिरेचयति । न्यास एवात्यरेचयदिति च तैत्तिरीयके । द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों आ०टी० शुद्धिसाम्याद्विरोधोऽसिद्ध इति तदसत् । ऋतुगमनत्रिदण्डिधर्मयोरप्याविरोधप्र- सङ्गात् । तदुभयं नैकस्य विहितमिति चेत्तुल्यमेतत्प्रतिषेधात्तत्र न समुच्चय इति चदिहापि न कर्मणा न प्रजया नानुयायाहूज्छब्दानित्यादिप्रतिषेघस्तुल्यः । केवलकर्मविषयो निषेध इति न च वाच्य केवलपदव्यवच्छेद्याभावात्समुच्चयविधेर- द्याप्यनिश्चितत्वात्तस्मान्न समुच्चये तात्पर्य मन्त्रद्वयस्येत्याह-ज्ञानकर्मणोर्विरी. धमिति । कर्तृत्वाद्यध्यासाश्रयं कर्म शुद्धत्वाकर्तृत्वादिज्ञानेनोपमृथत इति संबन्धग्रन्ये यथोक्त सहानवस्थानलक्षणं विरोध किं न स्मरसि येनैकाधिकार ययोः कल्पयतीत्यर्थः । मन्त्रलिङ्गादपि तयोभिन्नाधिकारत्वं प्रतीयत इत्याह- इहाप्युक्तमिति । जिजीविषो रागिणः कर्मविहितं सर्वमीश्वर एवेति ज्ञानवतस्त्यागो विहितः। किंच धनसंपन्नस्यैव कर्मण्यधिकारः। प्रथममन्त्रार्थाधिकारिणश्च धना- कासानिषेधेन कर्माधिकारनिषेधः प्रतीयत इत्यर्थः । निजीविषा हि कर्माधिका- रिण एव न ज्ञानाधिकारिण इत्यत्र प्रमाणमाह-न जीवित इति । अरण्यं स्त्रीजनासंकीर्णमाश्रममियाद्गच्छेदिति पदं वेदशास्त्रस्थितिस्ततोऽरण्यवासोपललिता. संभ्यासान्न पुनरियात्कर्मश्रद्धया न प्रत्यावृत्तिं कुर्यादिति निजीविषादिरहितस्य संन्यासविधानादित्यर्थः। इतश्च नैकफलकामस्य ज्ञानकर्मणोरधिकारः प्रतिपत्तव्य इत्याह--उभयोरिति । को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति सनिदा- नानर्थप्रहाणं ज्ञानफलं वक्ष्यति । संसारमण्डलान्तर्गतमेव च देशान्तरप्राप्त्यायत्तं हिरण्यगर्भपदप्राप्त्यादिलक्षभं कर्मफलं वक्ष्यति । भन्ने नय सुपथेत्यन्तेनेत्यर्थः । नारायणोपनिषद्वाक्यमपि भिन्नाधिकारित्वे प्रमाणयति---इमो द्वावेवोत ।

·ईशावास्योपनिषत् । असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः । तास्ते प्रत्याभिगच्छन्ति ये के चाऽऽत्महनो जनाः॥३॥ शां०भा० निवृत्तश्च विभावित इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितमुक्तं व्यासेन वेदाचार्येण भगवता । विभागं चानयोर्दशयिष्यायः ॥ २॥ अथेदानीमाविद्वनिन्दार्थोऽयं मन्त्र आरभ्यते-~-अमुर्याः परमात्मभावम- द्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरास्तेषां च स्वभूता लोका असुर्या नाम । नाम. शब्दोऽनर्थको निपासः। वे लोकाः कर्मफलानि लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्त इति जन्मानि । अन्धेनादर्शनात्मकेनाज्ञानेन तमसाऽऽकृता आच्छादितास्वा. स्थावरान्तान्प्रेत्य त्यक्त्वेमं देहमभिगच्छन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् । ये के चाऽऽत्महनः । आत्मानं घ्नन्तीत्यात्महनः । के वे जना येऽविद्वांसः । कथं व आत्मानं नित्यं हिंसन्ति । अविधादोषण विद्यमानस्याऽऽत्मनस्ति- रस्करणात् । विद्यमानस्याऽऽत्मनो यत्कार्य फलमजरामरत्वादिसंवेदनल- क्षणं तद्धतस्येव तिरोभूतं भवतीति प्राकृवाविद्वांसो जना आत्महन उच्च- न्ते । तेन ह्यात्महननदोषेण संसरन्ति ते ॥३॥ आ० टी० पुरस्तात्सृष्टिकालेऽनुनिष्क्रान्ततरौ भूनसृष्टिमनुप्रवृत्तो भिन्नाधिकारित्वादुः भयोः संन्यास एवातिरिक्तः श्रेष्ठो भवति परमपुरुषार्थव्यवधानादित्यर्थः । व्यासवाक्यमपि संवादकमाह-द्वाविमाविति ॥ २ ॥ आद्यमन्त्रार्थ प्रपञ्चयितुं प्रथममविद्वन्निन्दा क्रियत इत्याह-अयोति । ते लोका इति तच्छन्दो यच्छब्दार्थे । यथाश्रुतमिति । येन यादृशं प्रतिषिद्धं विहितं वा देवतादिज्ञानमनुष्ठितं स तदनुरूपामेव योनिमाप्नोतीत्यर्थः । आत्म- हन्तृत्वस्योदरमेदिनि प्रसिद्धेः कथमविद्वांस आत्महन इत्याह-कथं त इति । उदरभेदिनोऽध्यात्माधिकारे प्रसङ्गाभावादशुद्धत्वाध्यासेन तिरस्कार एवाऽऽत्म. हन्तृत्वमित्याह-अविद्यादोषेणोति । यथा कस्यचिच्छुद्धस्य मिथ्याभिशापोऽ. शस्त्रवध उच्यते तद्वदात्मनि पापित्वाद्यध्यासोऽपि हिंसवेत्यर्थः । अजरामर. त्वादिलक्षणोऽहमिति संवेदनमभिधानं च यत्कार्य तद्धतस्येव न दृश्यत इति हननमुपचर्यत इत्याह --विद्यमानस्येति । अस्याऽऽत्मघातस्य प्रायश्चित्तवि- धानादर्शनात्संसरणमेव फलमित्याह- तेन हीति ॥ ३ ॥ १ क. ख. वृत्तौ च वि । घ. डा. च. ट. ठ. 'वृत्तिश्च विभाषित । झ. अ. वृत्ती चैव भाषित । २ ग. १न्ति योनिमम्ये प्रपद्यन्ते शरीरस्वाय देहिनः । स्थाणुमन्येऽनुसपैम्ति य" । ३ अ. इति शकते क° । ४ ख. प. ज. नो धात्मा' । ५ घ. ङ. च, ज, ठ. फलितमि ।

·आनन्दागरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्योपैता- - . अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनवा आप्नुवन्प्रूवमर्षत् । शां० मा० यस्याऽऽत्मनो हननादविद्वांसः संसरन्ति सद्विपर्ययेण विद्वांसो जना मुच्यन्ते ते नाऽऽत्महनः । तत्कीदृशमात्मतत्वमित्युच्यते--अतेज. दिति । अनेजव, न-एजत् । एज कम्यने कम्पनं चलेनं स्वावस्थामच्युतिस्त- द्वर्जितं सर्वदैकरूपमित्यर्थः । तच्चैकं सर्वभूतेषु । मनसः संकल्पादिलक्षणा- ज्जवीयो जववत्तरम् । कथं विरुद्धमुच्यते ध्रुवं निश्चलमिदं मनसो जवीय इति च । नैष दोषः । निरुपाध्युपाधिमत्त्वेनोपपत्तेः । तत्र निरुपाधिन स्वेन रूपेणोच्यतेऽनेजदेकमिति । मनसोऽन्ताकरणस्य संकल्पविकल्पल- क्षणस्योपाघेरनुवर्तनादिह देहस्थस्य मनप्तो ब्रह्मलोकादिरंगमनं संक- ल्पेन क्षणमात्राद्भवतीत्यतो मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् । तस्मिन्म- नसि ब्रह्मलोकादीन्द्रुतं गच्छति सति प्रथम प्राप्त इवाऽऽत्मचैतन्यावभासो गृह्यतेऽतो मनसो जवीय इत्याह । नैनदेवा द्योतन देवाश्चक्षुरादीनीन्द्रिया- ण्येतत्यकृतमात्मतत्त्वं नाऽऽप्नुवन्न प्राप्तवन्तः । तेभ्यो मनो जीयो मनो. व्यापारव्यवहितत्वात् । आभासमात्रमप्यात्मनो नैव देवानां विषयी भवति । यस्माज्जवनान्मनसोऽपि पूर्वमर्षत्पूर्वमेव गतम् । व्योमवव्या. पित्वात् । सर्वव्यापि तदात्मतत्त्वं सर्वसंसारधर्मवर्जितं स्वेन निरूपा. विफेन स्वरूपेणाविक्रि वमेव सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीवाविवकिनां मूढानामनेकमिव च प्रतिदेहं प्रत्यवभासत इत्येतदाह-तद्धावतो द्रुतं गच्छतोऽन्यानात्मविलक्षणान्मनोवागि- आ० टी० उत्तरमन्त्रमवतारयति-यस्याऽऽत्मन इत्यादिना । अविक्रि यमेकं चेदा- स्मतत्त्वं कथं तर्हि केचन स्वर्गगामिणः केचन नरकगामिण इति सासारिक. व्यवस्था स्यादिति चेन्मनउपाधिनिबन्धनेत्यभिप्रेत्याऽऽह-मनस इत्यादिना । उपाधेरैनुवर्तनात् । विक्रियादिव्यवहाराश्रयत्वमिति शेषः । ननु मनसो देहा- न्तःस्थत्वावहिर्गमनायोग्यत्वात्कथं वेगवत्त्वमित्याशङ्कयाऽऽह-देहस्थस्यति । नवीयस्त्वादश्वादिवत्तर्हि चक्षुरादिग्राह्यत्वं प्राप्तमित्याशङ्कयाऽऽह-नैनवा इति।चक्षुरादिप्रवृत्ते नोव्यापारपूर्वकत्वा तदविषयत्वे चक्षुरादिविषयत्वमप्यात्मनो म संमवतीत्यर्थः । मनसो वा कथं न विषय आत्मेत्यत आह-यस्मादिति । १ घ. उ. छ. 'मर्शत् । २ क, ख. "नं स्थिरत्वत्र । ३ क. ख. ग. दु. च. छ. स. ठ, 'मचोप । ४ ज. "धिकः स्वे। ५ क. स. प. उ. च. ड. रस्थसंकल्पनं क्ष' । ६ घ. तु. घ. 'मर्शत् । ७ ज, ठ, इत्यत आह । ८ क. ख. श. 'रनुवर्तमाना। 3. 'रनिव, ९ घ.स.च, ...त् । कि .

·ईशावास्योपनिषत् । तद्धावतोऽन्यानत्यति वित्तस्मिन्नपो मातरिश्वा द- धाति ॥ ४ ॥ तदेजति तन्नैजति तद्रे तदन्तिके । तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्पास्य बाह्यतः ॥ ५ ॥ शां० भा० इन्द्रियमभृतीनत्येत्यतीत्य गच्छतोब । ईचार्य स्वयमेव दर्शयति-- तिष्ठदिति । सत्यापिक्रियमेश सदित्यर्थः । बस्पिन्नात्मतत्त्वे सति नित्य. चैतन्यस्वभावे मातरिश्वा पातयन्तरिक्षे श्वपति गच्छतीति मातरिश्वा वायुः सर्वप्राणभत्क्रियात्मको यदाश्रयाणि कार्यकरणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि च यत्सूत्रसंज्ञ सर्वस्य जगतो विधारयित स मातरिधा । अपः कर्माणि प्राणिना चेष्टालक्षणानि ! अग्न्यादित्यपन्यादीना ज्वलनदहनप- काशाभिवर्षगादिलक्ष पानि दधाति विभजतीत्यर्थः । धारयति वा । भीषाऽस्माद्वालः परत्व इत्यादिश्रुतिभ्यः । सोहि कार्थकारणादिविक्रिया नित्यचेतन्यात्मस्वरूपे सर्वास्पदभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः ॥ ४ ॥ न मन्त्राणां जामिनास्तीति पूर्वमन्त्रोक्तमध्यर्य पुनराह-तदेजतीति । तदात्मतत्त्वं यत्मकृतं तदेजति चलति सदेव च ननलि स्वतो नैव चलति स्वतोऽचलमेव सच्चकतीवेत्यर्थः । किंच तद्दूरे वर्षकोटिशवरप्यविदुषा- मप्राप्यत्याइर इव । तत्, उ, अन्तिक इति च्छेदः। तद्वन्तिके समीपेड. त्यन्तमेव विदुषामात्मत्वान्न केवलं दूरेऽन्तिके च । तदन्तरभ्यन्वरेऽस्य सर्वस्य । य आत्मा सन्तिर इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य जगतो नामरूप- क्रियात्मकस्य तदु अपि सर्वस्यास्य बाह्यतो व्यापकत्वादाकाशवनिरति. शयसूक्ष्मत्वादन्तः । प्रज्ञानधन एवेति च शासनान्निरन्तरं च ॥ ५ ॥ आ० टी० यथा मनःस्थं परिमाणं मनसो न विषयोऽत्यन्ताव्यवधानात्तथाऽऽत्माऽध्यत्य- न्ताव्यवधानान्मनसो न विषयस्तद्वयापकत्वाचेत्यर्थः । उकात्मसंभावनायोपप- तिमाह--तस्मिन्नात्माचे सतीति । भौतानि कर्माणि सोमाज्यपयःप्रभृति भिरद्धिः संपाद्यन्त इति संबन्ध लाक्षणिकोऽशब्दः कर्मसु प्राणचेष्टायाश्चाब- निमितत्वसिद्धेः। कारणवाचकः शब्दः बाथै लक्षण या प्रयुक्त इत्यर्थः । ईश्वरस्यापि हिरण्यगर्भस्य • नियतप्रवृत्त्यन्यथानुपपत्याऽधिष्ठाता परमेश्वरः संभाव्यत इत्युक्तमिदानी मातरिश्वग्रहणमुपलक्षणार्थमादाय तात्पर्यमाह- साहीवि॥ ४॥ जामिताऽऽलस्यं व्यापित्वाहाह्यतोऽस्ति निरतिशयसूक्ष्मत्वादन्तश्चेदस्ति तर्हि निरन्तरमेकरसं न स्यान्मानाभावादित्याशङ्कयाऽऽह-प्रज्ञानधन एवेति ॥५॥ १ घ. ङ, च. उ. इमम । १ . ठ. "यकार । ३. म. द. 'यंकर । ४ प. च. छ, 'दिति । ५ फ. ख. श. प्राणिचे । - ·१० आनन्दगिरिकृतटीकासंबलिवशांकरभाष्योपेता-- यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं ततो न बिजुगुप्यते ॥ ॥ यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मवाद्विजाननः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ॥ ७ ॥ शा० भा० यस्तु । य: परिव्रामुमुक्षुः सर्वाणि भूतान्यव्यक्त दीनि स्थावरा- न्तान्यात्मन्येवानुपश्यत्यात्मव्यतिरिक्तानि न पश्यतीत्य । सर्वभूतेषु च तेष्वेव चाऽऽत्मानं तेषामपि भूतानां स्वमात्मानमा रेन यथाऽस्य देहस्य कार्यकारणसंघातस्थाऽऽत्याऽहं सर्वप्रत्ययसाक्षि शेतयिता केव- लोनिगुणोऽनेनैव स्वरूपेणाव्यतादीनां स्थावरान्वानापहोवाऽऽत्मेति सर्व भूतेषु चाऽऽत्मानं निर्विशेष यस्त्वनुपश्यति स ततस्तरमादेव दर्शनान्न विजुगुप्सते विजुगुप्सां घृणां न करोति । प्राप्तस्यैवालुवायोऽयम् । स्वर्वा हि घृणाऽऽत्मनोऽन्यदुष्टं पश्यतो भवत्यात्मानमेवात्यन्तविशुद्धं निरन्तर पश्यतो न घृणानिमित्वमर्थान्वरमस्तीति प्राप्तमेव । सलो न विजुगुप्सत इति ॥६॥ इमोवार्थमन्योऽपि मन्त्र आह-- यस्मिन्सर्वाणि भू.. । यस्पिकाले ययोक्तात्मनि वा तान्येव भूतानि सर्वाणि परमार्थात्मादात्मैवाभूदा- स्मैव संवृत्तः परमार्थवस्तु विजानतस्तत्र समिकाले तमा अत्मनि वा को मोहः कः शोकः। शोकश्च सोहश्च कालकवीज जाजतोय त्वात्मकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यतः । को मोहः कः शोक विनोहयोरविद्या- कार्ययोराक्षेपणासंभवपदर्शनासकारण संसार मेलोच्छेदः प्रद- शिंतो भवति । ७॥ आ० टी० उक्तात्मज्ञानस्य फलं विधिनिषेधातीतजीवन्मुक्त स्वरूणावस्थानमित्याह-- यस्त्विति ॥ ६ ॥ निरतिशयानन्दस्वरूपमत एव दुःखास्पृष्टपास्मा नमजानतः शोको भवति हा हतोऽहं न मे पुत्रोऽस्ति न मे क्षेत्रमिति । ततः पुत्रादीकामयते तदर्थ देव. तारांधनादि चिकीर्षति न त्वात्मकत्वं पश्यतस्ततोऽवयव्यतिरेकाम्यां शोकादे- रविद्याकार्यत्वावधारणान्मूलाविद्यानिवृत्त्यैव शोकादेरात्यन्तिी निवृत्तिर्विद्याफ- लत्वेन विवक्षिता लयमात्रस्य सुषुप्तेऽपि भावादित्याह----शोश्च मोह. श्वेत्यादिना ॥७॥ ११. म. "त्मन्नेवा' । २ विचिकित्सतीत्यर्थ पाट उवठभाष्यपुस्तकस्मः छ. ठ. इ. मबीजमज्ञान । ४ च. 'मज्ञानवतो । ५ घ, ङ. व. २. कमोहयो रेसा । - ३ क.ब.घ..

·ईशावास्योपनिषत् । स पर्षगाच्छुक्रमलायमनशमनाविरए शुद्धमपाप- विद्धम् । कविर्मनीषी परितः स्वपर्याथातश्यवोड- न्धिाच्छापतीयः समायः ॥८॥ * अन्धनमः प्रविशन्ति येवियामुपासते। शां० भा० योऽ मतीनस आत्मा स स्लेन रूपेण किंलक्षण इत्याहार्य मन्त्र:-सपास यथोक्त आत्मा पर्यगात्परि समन्तादगाद्ववाना. काशनद्वयाई सर्वक । शुक्र शुद्धं ज्योलियमहीशियानित्यर्थः । अकायमश- रीरो लिङ्गीरजिन इत्यर्थः । अत्रणमक्षतम् । अस्त्राविरं लावा शिरा यस्मिन्न विचन्त इत्यस्ताविरम् । अत्रणमस्बाचिरमित्याभ्यां स्थूल- रीरप्रतिषेधः । शुद्धं निर्मलमविद्यामलरहितमिति कारणशरीरप्रतिषेधः। अपापविद्धं धर्माधर्मादिपापवर्जितम् । शुक्रमित्यादीनि बचांसि पुंलिङ्गत्वेन परिणेयानि स पर्यगादित्युपक्रम्प कविर्भनीपीत्यादिना लिङ्गत्वेनोप- संहारान् । कविः क्रान्तदर्शी सर्वदृक् । नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टेत्यादिश्रुतेः । मनीषी मनस ईलिता सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभूः सर्वेषां पर्युपरि भव- वीति परिभूः । स्वयं भूः स्वयमेव भवतीति येषामुपरि भवति यश्चोपरि भवति स स स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः । स नित्यमुक्त ईश्वरो याथा- तथ्यतः सार्वजस्वाधथातथा भावो याथातथ्यं तस्माधयाभूतकर्मफल साध. नतोऽर्थान्कलेव्यपदार्थान्व्यदधाद्विहितवान्यथानुरूपं व्यभजदित्यर्थः । शाश्वतीभ्यो समास्या संवन्त राख्येभ्यः प्रजापत्रिभ्य इत्यर्थः ॥ ८ ॥ अत्राऽऽछन भन्त्रेण साधणापरित्यागेन ज्ञाननिष्ठोक्ता प्रथमो वेदार्थः । आ० टी० योऽर मिलि । स्नु प्रक्षरणे धातुः । स्त्रावयन्ति शरीरमिति स्त्रावाः शिराः क्रान्तमतिकान्तं नष्टमित्युपलक्षणं भूतभविष्यद्वर्तमानदर्शी ॥ ८ ॥ प्रकरणविभागं दिदर्शयिषुवृत्तमनुवदति-अत्राऽऽधेनेति । यदुक्तं भास्करण * उवटभाष्येशावाल्यरहस्येशावास्यविवृत्तिषु तु नवमदशनयोर्मन्त्रयोदशत्रयोदशयोश्च यथासंख्य वैपरीत्यं तथा चतुर्दशैकादशयोपरीत्यं तथाऽग्ने नमेति मन्त्रः षोडशः। तथा वायुरनिलमिति पञ्च- दशः। किंच वायुरनिलभित्यस्योत्तरार्धस्थाने ॐ क्रतोस्मर क्लिवे स्मर कृतः स्मरेति । तथा हिरण्म. येनेति सप्तदशः । किंच हिरण्मयेनत्यस्योत्तरार्षस्थाने योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम् ॥ १७ ॥ ॐ खं ब्रह्मेति तथा पूषन्नेकर्ष इति मन्त्रो नास्त्येव । तथाऽसुर्या नामेतिमन्त्रान्तर्गतप्रेत्याभिगच्छन्ती- त्यस्य स्थाने प्रेत्यापि गच्छन्तीति पाठस्तथा षष्ठमन्त्रस्थविजुगुप्सत इत्यस्य स्थाने विचिकित्सतीति पाठः । किंच दशमनन्त्रस्य पूर्वाधस्य स्थाने अन्यदेवाऽऽहुर्विद्याया अन्यदाहुरर्विद्यायाः' एवं पाठ इति शेयम् । । नित्यायः ।

·१२ मानन्दगिरिकृत्टीकासवलित शांकरभाष्योपेवा- ततो भूय इव ते तमो य उ विद्याया रताः ॥ शां. भा० ईशावास्यमिदं सर्व मा गृधः कस्य स्विद्धनपित्यज्ञानां जिजी- विष्णां ज्ञाननिष्ठासंभव कुर्वमेवेह कर्माणि जिजीविषदिति कर्मनि. ष्ठोक्ता द्वितीयो वेदार्थः । अनयोश्च निष्ठयोविभागो मन्त्रमदातयो- बृहदारण्यकेऽपि प्रदर्शितः सोऽकामयत जाया मे स्यादित्यादिना। अज्ञस्य कामिनः कर्माणीति मन एवास्याऽऽत्मा वाग्जायेत्यादि. घचनाद । अज्ञत्वं कामित्वं च कर्मनिष्ठस्य निश्चितमवगम्यते । तथा च तत्फलं सप्तानसर्गस्तेष्वात्मभावेनाऽऽत्मस्वरूपाव स्थानं जायाधेपणा- प्रयसंन्यासेन चाऽऽत्मविदां कर्मनिष्ठापातिकूल्पनाऽऽत्मस्वरूपनिष्ठव दर्शि- ता कि मजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इत्यादिना । मा० टी०- सर्वाऽप्युपनिषदेकं ब्रह्मविद्याप्रकरणं ततः प्रकरणभेदकरणमनुचितमिति । तदसत् । प्राणायुपासनविधानस्याप्युपनिषत्सु दर्शनात् । न च तदपि ब्रह्मज्ञाना- मिति वाच्यम्। पृथक्फलश्रवणात् । तेनापि व्याकृताव्याकृतोपासनसमुच्चयवि- धानस्य प्रकरण मेदेनैवेष्टत्वाद्दयाकृताव्याकृतोपासनस्य प्रकारान्तरत्वात्तस्माद्यथा कर्मकाण्डेऽग्निहोत्रादिप्रकरणं भिन्नमेवेष्यते मिन्नाधिकारयात्तत्तत्कर्मणस्तथोप. निषत्स्वपि मिन्नाधिकारत्वात्कर्माविरुद्धतद्विरुद्धविद्याप्रकणभेदो न विरुध्यते । मन्त्रार्थे ब्राह्मणसंमति दर्शयितुमुपक्रमते-अनयोश्चेत्यादिना । तत्र वाक्ये कथमज्ञत्वमवगम्यत इत्याशङ्कयाऽऽह-मन एवेति । जाया मे स्यादथ प्रजायेयाथ वित्तं मे स्यादथ कर्म कुर्वीयेति कामयमानस्य सर्वथैव बायो जाया. दिर्यदा न संपद्यते तदाऽध्यात्मजायादिसंपत्तिं दर्शयति--एतच्चाज्ञत्वलिङ्ग मनआदिष्वात्मत्वाद्यभिमानस्याज्ञानकार्यत्वात् । यथा च बाझकामिन्यलाभ सुप्तौ मनोविज़म्भितकामिनीमुपभुञ्जानोऽज्ञः प्रसिद्धस्तद्वदयमपीत्यर्थः । तेषां च कर्मणां फलं संसाराप्तिरेवेत्यपि तव दर्शितमित्याह-तथा चेति । एक साधारणमन्नं यदिदमद्यते द्वे देवानां हुताहते दर्शपूर्णमासौ वा त्राण्यस्य भोग- साधनानि मनोवाक्प्राणलक्षणानि पश्वर्थमेकं तत्पय इति सप्तानसों दर्शितः श्रुत्या यत्सवान्नानि मेधया सपसाऽजनयत्पितेत्यादिना । अकैको यजमान एव विहितप्रतिषिद्धज्ञानकर्मानुष्ठानात्सर्वस्य संसारस्य साक्षात्पारम्पर्याभ्यां जनकत्वापितोच्यते । तेषु च सृष्टेप्वन्नेषु तस्य पितुरहमिदं ममेदमित्यात्मत्वा.. ध्यासेन मनआदिष्वितरेषु च संबन्धाध्यासेनावस्थान संसारः प्रसिद्ध इत्यर्थः । एवं मन्त्रप्रदर्शिते निष्ठाद्वये ब्राह्मणसंमति दीयत्वा प्रकरणविमार्ग १च. सूपनिषत्स्वेकं । २ क. श. "त् । स्वेना । ३ ज. तेन भास्करेणापि । ४ घ... 'नस्यापकान्तत्वा । ५ छ. ज. प्रकान्तत्वा । ६ क..ध्यात्म जाध.च.न. ज. प. श्रीणि स्वस्य । ८ ज.अ. को। - .

·ईशावास्योपनिषत् । १३ शां० • भा० ये तु ज्ञाननिष्ठाः संन्यासिनस्तेभ्योऽसूर्या नाम त इत्यादिनाऽविद्व- निन्दाद्वारेणाऽऽत्मनो याथात्म्यं स पर्यगादित्येतदन्तै मन्त्रै रूपदिएर । ते शत्राधिकवा न कापिन इवे । तथा च श्वेताश्ववराणां मन्योपनिषदि, अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजुष्टमित्यादि विभज्यो. क्तम् । ये तु कर्मिणः कर्मनिष्ठाः कर्म कुर्वन्न एव जिजीविषघस्वेभ्य इद- मुच्यते- अन्धं तम इत्यादि । कथं पुनरेवमवगम्यने न तु सर्वेषामित्यु. त्युच्यते-अकामिनः साध्यसाधनभेदोपमर्दैन यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्म- वाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति पदात्मै- कत्वविज्ञानं तन्न केनचित्कर्मणा ज्ञानान्तरेण वा समूढः समुचिचीपति । इह तु समुच्चिचीषयाऽविद्वदादिनिन्दा क्रियते । तत्र च यस्य येन समुच्चयः संभवति न्यायतः शास्त्रतो वा तदिहोच्यते । यदैवं वित्तं देवताविषय मा० टी०-दर्शयति-ये तु ज्ञाननिष्ठा इत्यादिना । अत्याश्रमिभ्य इति । उत्त- माश्रमिभ्य इत्यर्थः । साध्यसाधनभेदोपमर्दैन यदात्मैकत्वविज्ञानं यस्मिन्सर्वाणि मुतान्यात्मैवाभूदित्यवधारणेनोक्तं पूर्वार्धेनोत्तरार्धेन च संसारनिवृत्तिफलकमुक तल श्रौतेन स्मातेन वा कर्मणा केनचिदमूढः समुच्चिचीपति । अन्धं तम इत्यादौ तु समुच्चिचीषयाऽविद्वदादिनिन्दा दृश्यते । ततः किमित्यत आह-वत्र च यस्येति । कस्य तर्हि ज्ञानस्य कर्मसमुच्चयः संभवतीत्यत आह-यदेवं वित्त- मिति । यच्चोक्तं भास्करणेशा वास्यमिति मन्त्रे ब्रह्मविद्यायाः प्रक्रान्तत्वात्तस्या एव समुच्चिचीषया निन्दोच्यत इति । तदसत् । न हि प्रकृतमित्येतावता संव- ध्यते किंतु संबन्धयोग्यम् । शुद्धब्रह्मात्मैकत्वविद्यायास्तु कर्तृत्वाद्यध्यासोपमर्दक. त्वान्नास्ति कर्मसंबन्धयोग्यता । किंच यस्मिन्निष्पन्नेऽपि फलस्य व्यवधान संमा. व्यते तस्यैव सहकारिसमुच्चय इष्यते दर्शादेरिह त्वेकत्वमनुपश्यतः को मोहः का शोक इत्येकत्वदर्शनसमकालमेव मोहादिनिवृत्त्यभिधानान्न कालान्तरीयफ- लम् । ततो न सहकारिसमुच्चिचीषा । किंचास्या मन्त्रोपनिषदो ब्राह्मणे ब्राह्मणा विविदिषन्ति यज्ञेनेत्यादौ तृतीयाश्रुत्या यज्ञादेरिष्यमागवेदने करणत्वेन संबन्धः प्रतीयते । तत्कथं दुर्बलेन प्रकरणेन सहकारितया संबन्धः प्रकरप्यते । प्रधा- नस्य च विद्यायाः सहकारिसंबन्धविधित्सया निन्देत्यप्ययुक्तम् । अत एव चाग्नीन्धनाधनपेक्षेति सूत्रविरोधश्च समुच्चयश्च परेणापि नेष्यते । विरोधेन च परिजहे तस्मात्कर्माविरुद्धदेवताज्ञानस्यैवात्र समुच्चयो विधित्स्यते । ननु देवता १च. ते यथा द । २ श. "देरिवेह । ३ घ. 6.ज. ठ. किच ब्राह्मणा वि । ४.. 'ध । अमीन्धनोपलक्षितकर्मस ! ५ म. च. छ. ज. न बापाचवे न... न पापापको + I ·त्यर्थः आनन्दगिरिकृतटीकासंचालितशांकरभाष्योपैता- अन्यदेवाऽऽहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया । इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १० ॥ विद्यां चाविद्यां च यस्त दोभय सह । शां. भा. ज्ञानं कर्मसंबन्धित्वेनोपन्यस्तं न परमात्मज्ञानम् । विद्यया देव. लोक इति पृथक्फलश्रवणात । तयोर्ज्ञानकर्मणोरिहैकैकानुष्ठाननिन्दा समु. चिचीषया न निन्दापरवेकैकस्य पृथक्फलश्रवणात् । विद्यया तदारोह- न्ति । विद्यया देवलोकः । न तत्र दक्षिणा यन्ति । कर्षणा पितृलोक इति । नहि शास्त्रविहितं किंचिदकर्तव्यतामियात् । तत्रान्धं तमोऽदर्शना- स्मकं तमः प्रविशन्ति । के । येऽविद्यां विद्याया अन्याऽविद्या तां करें। । कर्मणो विद्याविरोधित्वात् । तामविद्यामानहोत्रादिलक्षणामेव केवलामुपासते तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्रायः। ततस्तस्मादन्धात्म- कात्तमसो भूय एव बहुतरमेव ते तमः प्रविशन्ति । के कर्म । हित्वा ये उ ये तु विद्यायामेव देवताज्ञान एव रता अभिरताः। तत्रावान्तरफलभेदं विद्याकर्मणोः समुच्चयकारणमाह । अन्यथा फलबदफलवतोः संनिहित योरङ्गाङ्गितैब स्यादित्यर्थः ॥ ९ ॥ अन्यदेवत्यादि । अन्यत्पृथगेय विद्यया क्रियते फलमित्याहुर्वदन्ति विद्यया देवलोको विद्यया तदारोहन्तीति श्रुतेः । अन्यदाहुरविद्यया कर्मणा क्रियते कर्मणा पितृलोक इति श्रुतेः । इत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमतां वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तस्तेषामयमागमः पारम्पर्यागत इत्यर्थः ॥१०॥ यत एवमतो विद्यां चाविद्यां च देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः । यस्तदेतदुभयं आ०टी०-ज्ञानस्य कर्मफलातिरिक्तफलभावात्समुच्चयो न संभवतीत्यत आह- विद्ययेति । ननु समुच्चिचीषया निन्देति किमिति व्याख्यायते । अध्ययनविधे. मोक्षादविपर्यवसानानुपपत्तेर्देवलोकादिप्राप्तेः फलाभासत्वानहाणार्थंव निन्दा कि नेष्यते तत्राऽऽह-त्रयोज्ञानकर्मणोरिति । न फशब्दो मोक्षे लढो मोक्षम- निच्छतामपि समीहिते फळव्यवहारदर्शनात्ततो यो देवलोकादिमुपादित्सते तस्य तदपि फलं भवत्येवेत्यर्थः ॥ ९ ॥ १० ॥ ११ ॥ १'विद्याया अन्य १२ "विद्यायाः । इ" । उवटभाष्यस्थाविमौ पाठी । ३ स.अ. र. 'गोऽ विद्याविरोधाभावात् । ग. घ. १. ज. ठ. एतेविदं नास्येव । ४ क. ख. मितया जामित । ग. म.म. गितायां जामितै'। ५ ज, स्वात्कर्मणो निन्दा मुण्डकादिषु श्रूयते । सवा येते अहवा प्रहरुमा प्रहा। ६ म. °पि वाञ्छितस। व - ·१ ईशावास्योपनिषत् । १५ अविद्यया मृत्यु ती विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥ ११ ॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्या रताः ॥ १२ ॥ अन्यदेवाऽऽहुः संभवादन्यदाहुरसंभवात् ॥ इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ॥ १३ ॥ शां० मा० सहेकेन पुरुषेणानुष्ठेयं वेद वस्यैवं समुच्चयकारिण एवैकपुरूषा. थसंबन्धः क्रमेण स्यादित्युच्यते-अविद्यया कर्मणाऽग्निहोत्रादिना मृत्यु स्वाभाविकं कर्मज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यमुभयं तीवोऽतिक्रम्प विघया देवधाज्ञानेनामृतं देवतात्मभावमश्नुते प्रामोदि बद्धयमृतमुच्यते यद्देववारम- गमनम् ॥ ११॥ अधुना व्याकृताव्याकृतोपासनयोः समुच्चिचीपया प्रत्येकं निन्दोच्यते-- अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूति संभवनं संभूतिः सा यस्यः कार्यस्य सा संभूतिस्तस्या अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः कारणमविद्याव्याकृताख्या ताम. संभूतिमव्याकृताख्या प्रकृति कारणभविद्यां कामकर्मबीजभूतामदर्शनात्मि- कामुपासते ये वे तदनुरूपमेवान्धं तमोऽदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ततस्तस्मा- दपि भूयो बहुतरभिव तमः प्रविशन्ति य उ संभूत्यां कार्यब्रह्मणि हिरण्य- गर्भाख्ये रताः ॥ १२ ॥ अधुनोभयोरुपासनयोः समुच्चयकारणमवयवफल भेदमाह-अन्यदेवेति । अन्यदेव पृथगेवाऽऽहुः फलं संभवात्संभूतेः कार्यत्र मोपासनादणि मायैश्वर्यलक्षणं व्याख्याववन्त इत्यर्थः । तथा चान्यदाहुरसंभवादसंभूर- ध्याकृतादध्या कृतोपासनाद्यदुक्तमन्वं तमः प्रविशन्तीति प्रकविलय इति घ पौराणिकैरुच्यत इत्येवं शुश्रुम धीराणां वचनं ये नस्तद्विचचक्षिरे ध्याकृतान्याकृतोपासनफलं व्याख्यातबन्न इत्यर्थः ॥ १३ ॥ माटी चित्तन्त्रा माया परमेश्वरस्योपाधिः । मायां तु प्रकृति विद्यान्मायिन तु महेश्व. रमित्यादिश्रुत्यन्तरप्रसिद्धाऽत्रासंमूतिशब्देनोच्यो न ब्रह्म । तस्य निर्विकारस्य साक्षात्मकृतित्वानुपपत्तेः । भास्कराभिमतस्तु परिणामवादस्तत्त्वालोके निरस्त एवास्माभिः सांसारिकदुःखानुभवाभावेन च सुषुभिवत्प्रकृतिलयस्य पुरुषेणार्थ्य- मानताऽप्युपपद्यते । फलं च कर्मोपासन इव प्रकृत्युपासनेऽपि परमेश्वर एव दास्यति । ततो जडत्वात्प्रकृतेः फलदातृत्वानुपपत्तेरुपास्यत्वानुपपत्तिरित्यपि कुचोद्यमेव ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ १४ ॥ १ क. ख. तितन्त्रता - .

·१६ आनन्दागरिकुलटीकासंवलितशांकरभाष्योपेता- संभूति च विनाशं च यस्तदोभय सह । विनाशेन मृत्युं तीवा संभूत्याऽमृतमश्नुते ॥ १४ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् । तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ॥ १५ ॥ शां०भा०यत एवमत्तः समुच्चयः संभूत्यसंभूत्युषासनयोयुक्त एवैकपुरुषाधे- स्वाच्चेस्याह-संभूतिं च विनाशं च यस्तद्वेदोमयः सह । विनाशेन विनाशो धर्मो यस्य कार्यस्य स तेन धर्मिणाऽभेदेनोच्यते विनाश इति । वेन तदु- पासनेनानैश्वर्थमधर्मकामादिदोषजातं च मृत्यु तीवो हिरण्यगर्भोपासनेन अणिमादिप्राप्तिः फलम् । वेनानैश्वर्यादिमृत्युमतीत्यासंभूत्याऽव्याकृतोपा. सनयाऽमृतं प्रकृतिलयलक्षणपश्नुले। संभूति च विनाशं चेत्यत्रावर्णलो- पेन निर्देशो द्रष्टव्यः । प्रकृतिलयफलश्रुत्यनुरोधात् ॥ १४ ॥ मानुषदेवविचसाध्यं फलं शास्त्रलक्षणं प्रकृतिलयान्वम् । एतावती संसा- रगतिः । अतः पर पूर्वोक्तमालेवाभूद्विजानत इति सर्वात्मभाव एव सर्वेष- णासंन्यासज्ञाननिष्ठाफलम् । एवं द्विप्रकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्योऽत्र प्रकाशितः । तत्र प्रवृत्तिलक्षणस्य वेदार्थस्य विधिप्रविषेधलक्षस्य कृत्स्नस्थ प्रकाशनेऽत्र जय बृहदारण्यकमुपयुक्तं तत्र निषेकादिश्मशानान्तं कर्म कुर्वञ्जीविषेधो विद्यया सहापरब्रह्मविषयया तदुक्तं विधां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभय ५ सह । अविद्यया मृत्यु ती विद्ययाऽमृतमश्नुत इति । तत्र केन मार्गेणामृतत्वमश्नुत इत्युच्यते-तद्यत्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एष एवस्मिन्मण्डले पुरुषो यश्चार्य दक्षिणेऽक्षन्पुरुष एतदुभयं सत्यं ब्रह्मो- पासीनो यथोतकर्मकृच्च यः सोऽन्तकाले प्राप्ते सत्यात्मानमात्मनः प्राप्तिद्वारं याचते हिरण्मयेन पात्रेण । हिरण्मयभिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयमित्येतत् । वेन पात्रेणेवापिधानभूतेन सत्यस्वाऽऽदित्यमण्डलस्थस्य ब्रह्मणोऽपिहि- तमाच्छादित मुखं द्वारं तत्त्वं है पूषन्नपावृण्वपसारय सत्य- भाटी विस्तरेणीधामर्थनातं संक्षियोपैत्रहरति-मापदेवषिषसाध्यमित्यादिना । शरीरपाट गीभूहिरण्यादिसाधनसंपतिश्च मानुषं वित्तम् । वैवं वित्तं पता.

·ईशावास्योपनिषद् । १७ पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य व्यूह रश्मीन्समूह । तेजो यत्ते रूपं कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसा- वसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ॥ १६ ॥ वायुरनिलममृ- तमथेदं अस्मान्त५ शरीरम् । शां. भा. धर्माय तव सत्यस्योपासनात्सत्यं धर्मों यस्य मम सोऽहं सत्यधर्मा तस्मै मह्यमथवा यथाभूतस्य धर्मस्यानुष्ठात्रे दृष्टये तव सत्यात्मन उप- लब्धये ॥ १५॥ पूषनिति । हे पूषन् । जगतः पोषणात्पूषा रविस्तथैक एष ऋषति गच्छतीत्येकर्षिः। ह एकर्षे । तथा सर्वस्य संयमनाद्यमः । हे यम । तथा रश्मीनां प्राणाना रसानां च स्वीकरणात्सूर्यः । हे सूर्य । प्रजापतेर- पत्यं प्राजापत्यः । हे प्राजापत्य । व्यूह विगमय रश्मीन्स्वान् । समूह, एकी कुरु, उपसंहर ते तेजस्तापर्क ज्योतिः । यत्ते तव रूपं कल्याणतम. मत्यन्तशामनं तत्ते तवाऽऽत्मनः प्रसादात्पश्यामि । किंचाई न तु त्वा भृत्यव- धाचे। योऽसाचादित्यमण्डलस्थो व्याहृत्यवयवः पुरुषः पुरुषाकारत्वात्पूर्ण वाऽनेन प्राबुणयात्मना जगत्समस्तमिति पुरुषः पुरि शयनाद्वा पुरुषः सोऽहमस्मि भवापि ॥ १६ ॥ वायुरिति । अथेदानीं मम मरिष्यतो वायुः प्राणोऽध्यात्मपरिच्छेदं हित्वाऽधिदेवतात्मानं सर्वात्मकपनिलममृवं सूत्रात्मानं प्रतिपद्यता- मिति वाक्यशेषः । लिङ्ग चेदं ज्ञानकर्मसंस्कृतमुत्क्रामत्विति द्रष्टव्यम् । मा०टी०ज्ञानमुत्तरग्रन्यस्य संबन्धामिवित्सथाऽविशेषमनुवदति-तत्र निषेकादी- त्यादिना । तदुक्तमिति तं प्रत्यक मात्रेण विद्या चे यादिनाऽऽक्षिकामतत्वं फलमित्युक्तमत्माभिरिति ॥ १५ ॥ व्याहृत्यवयव इति । तस्य भूरिति शिरः, मु इति बाहुः । सुवरिति प्रतिष्ठा । पादावित्यर्थः ।। १६ ॥ १७ ॥ १ च. सचधर्मस्तस्मै । यद्यप्ययमेव पायो मलानुसारेग समीचीन इति भाति तथाऽपि च. भ्यतिरिक्तपुस्तकेषु सत्यधर्मा तस्मै, इत्येव पाठ उपलब्धः। स, एव शंकराचार्याभिप्रेत इति गम्यते । कुत इति चेदुच्यते-~~-मूले सत्यधर्मायेति पदं वर्तते । तत्तु भाषाया वैयाकरगरीत्या न सिध्यति किं तर्हि धर्मादनिच्के सलादिति पाणिनिसूत्रेण समासान्तानिच्प्रत्ययन भाव्यम् । तथा च सत्यधर्मण इति स्यादत आचार्यः सत्यधर्मीयेयस्याऽऽर्षतप्रदर्शनार्थ भाष्ग्रेऽनिजन्तसत्यवर्मशब्दस्य प्रथमैकवचनस्य प्रदर्शितत्वादिति शेयम् । १ ज. वः परोक्षोऽसौ शास्त्रदृष्टया प्रत्यक्ष पु। ३ च. वरिति बाहुः सु ! तं ·१८ आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्योपेता- । ॐ क्रतो स्मर कृत स्मर ऋतो स्मर छत स्मर ॥ १७ ॥ अग्ने नय सुपथा राये अस्माविश्वानि देव वयुनानि विद्वान् । शॉ० भा० मायाचनसामर्थात् । अथेदं शरीरसन्नी हुतं अल्मान भूयात् । ओमिति । यथोपासनमोप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमग्न्यारू ब्रह्माभेदेनो- च्यते । हे क्रतो संकल्पात्मक सर हमाम मानव्यं तस्य कालोऽयं प्रत्यु. पस्थितोऽतः स्मरतावन्त काल भावित कुसमने मार यन्मया बाल्याभृत्य- नुष्ठितं कर्म तच्च स्मर। क्रतो पर कृसं स्मरोधि पुनर्वचनमादरार्थम्॥१७॥ पुनरम्येन मन्त्रेण मार्ग याचते- अग्ने नोति । हेऽग्ने नय गमय सुपथा शोभनेन मार्गेण । सुपथेवि विशेषणं दक्षिणमार्गनिवृत्त्यर्थम् । निर्वि- ण्णोऽहं दक्षिणेन मार्गेण गतागतलक्षणेनातो याचे त्वां पुनः पुनर्गमना- गमनपर्जिन शोभमेन पथा नय । राये धनाय कर्मफलभोगायेत्यर्थः । अस्मान्षयोक्तधर्मफलविशिष्टान्विश्वानि सर्वाणि हे देव वधूनानि कर्माणि मानहानि वा विद्वामानन् । किंच युयोधि वियोजय विनाशयास्मद. स्मत्तो जुहुराणं कुटिलं वचनात्मकमेनः पापम् । ततो वयं विशुद्धाः सन्त इष्टं पापस्याम इत्यभिमानः । किंतु वयभिदानी न शक्नुम परि- चर्या कर्तु भूयिष्ठां बहुतराम । ते तुभ्यं नमउक्ति नमस्कारवचन विधम नमस्कारेण परिचरेमेत्यर्थः । अविधवा मृत्यं तीवों विद्ययाऽमृतमश्नुवे विनाशेन मृत्युं तीवा संभूत्याऽमृतमश्नुत इति श्रुत्वा चिसंशयं कुर्वन्ति । अतस्तनिराकरणार्य संपतो विचारणा करिष्यामः । तत्र तावकिनिमित्तः संशय इत्युच्यते । विद्याशब्देन मुख्या परमात्म- विधेष कस्माम्न गृह्यतेऽमृतत्वं च । ननुक्तायाः परमात्मविद्याया: कर्मणश्च विरोध समुच्चयानुपपतिः। साप । पिरोयस्त नावगम्यते । विरोधाविरोधयोः सास्त्रममाणकत्वात् । यथाऽविद्या ठानं विद्यो- पासनं च शास्त्रममाणकं तथा तथा तद्विरोषाविरोवावा५ । यथा च न हिंस्थात्सर्या भूतानीति शास्त्रादगतं पुनः शत्रणव बाध्यतेऽ. आ०टी०मन्त्राबदशो व्याख्याय संक्षेपतो विचारमारमते-अपिधया -वं तात्या. दिना। अवृतत्वं चेति । अतत्वं च मुवनेष कमान्न खत इति संब. न्धः । शास्त्रीययोर्जामकर्मणोपिरोधाविरोधी शास्त्रीयादेव ग्रामीन तर्कमा १३. कृ. ब. छ. ठ. कम । २ ग. प्रदेष ओमित्युच्य । ३ क. ख. ग. ममे स्म । क. ख. ग. म. द. 'स्तनिधार' । ५ प. ज. स. ७. स्यारसर्वभू । एतदन्यपुस्तकेषु सर्वा, प्रत्येव पाठो दृश्यते । अतः सर्वाणीत्यर्यकसा, इतिपदघटितवाक्यस्य श्रुतिस्थस्वममायते । .

·१९ ईशावास्योपनिषत् । युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नमउक्ति विधेम ॥ १८॥ इत्युपनिषत् ।। इति वाजसनेयसंहितोपनिषत्संपूर्णा ॥ ॐ पूर्णमदः० शिष्यते । ॐ शान्तिः शान्तिः शान्तिः ॥ शां. भा० ध्वरे ए| हिंच्यादिति । एवं विद्याविषयोपि स्यात् । विद्याकप. गोश्च समुच्चयो न दूरमेवे विपरीते विपूची अविद्या या च विद्यावे श्रुतेः । विद्यां चात्रियां चेति वचनादविरोध इखि चेन । हेतुस्थरूपफलविरोधात् । विद्याविद्याविरोधयोर्विकल्पासंभवात्समुच्चयविधानादविरोध एवेति चेन । सहसंभवानुपपत्तेः । ऋणक काश्रये स्यातां विद्याविद्ये इति चेन्न । विद्योत्पत्तावविद्याया यस्तत्वाचदाश्रयेऽविद्यानुपपत्तेः । म ह्यग्निरुष्णा प्रकाशश्चेति विज्ञानोत्पत्तौ यस्मिन्नावशे तदुत्पन्नं वस्मिन्नेवाऽऽश्रये शीतोऽ. निरप्रकाशो वेत्याविद्याया उत्पत्तिापि संशयोऽज्ञानं वा । यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इति शोकयोहाद्य संभवश्रुनेः । अविद्यामभवाचदुपादानस्य कर्मणोऽप्यनुपपत्ति. आ० टी० ति परेणोक्ते सिद्धान्ती शास्त्रसिद्ध एव विरोध इत्याह-म दूरमेचे इति । विपूची नानागती विद्याविद्ये दूरं विपरीते अतिशयेन विरुद्धे इत्यर्थः । सहसंभवानुपपत्तरिति ! काऽनुपपत्तिः । काठके विरोधश्रवणात् । तद्गत. विद्याविद्ययोपिरोधोऽस्तु । इह त्वविरोधश्रवणादाविरोधो मविष्यतीति न वाच्यम् । विरोधाविरोधयोः सिद्धत्वेन विकल्पासंभवादुदितानुदितहोमयोहि पुरुषतन्त्रत्वाद्युक्तो विकल्प इत्युक्तं, तीबिरोध एवास्तु समुच्चयविधिवलादिति चेन्न । मुख्य ब्रह्मविद्याविद्ययोः शुक्तिविद्यावियचोरिष सहसंभवानुपपत्तेः समु. चयविधिरसिद्धः । सिद्धे समुच्चयविधौ तहलादविरोधावगमोऽविरोधावगमाञ्च समुच्चयसिद्धिरित्यन्योन्याश्रयः स्यादित्यर्थः । सहसंभवानुपपत्तावपि क्रमेणे- काश्रये विद्याविध स्यातामिति चेद्यदि पूर्वमविद्या पश्चात्तु विधेति क्रमस्ताह- ध्यत एव । यदि पश्चात्तासंभव इत्याह-न खिद्योत्पत्ताविति । पूर्वसिद्धाया अविद्यायाः प्रध्वस्तत्वादन्यस्याश्चोत्पत्तौ कारणासंभवान्मूलाभावेन भ्रमसं- शयाग्रहणानामपि विदुपोऽनुपपत्तिरित्यर्थः । विद्योत्पत्तौ मा भूदविद्या कर्म तु भविष्यति विदुषोऽपि व्याख्यानभिक्षाटनादिदर्शनादित्याशङ्कचीऽऽह-अधि. द्यासंभवादिति । चोदनाप्रमुक्कानुष्ठानं हि कर्भ ज्ञानेने सह तब समुच्चिचीषितं १५. इ. च. छ. ज. द. इ. "ति ज्ञातेति श्रु । २ म. घ. ज. न. उ. 'न्न । विरोधावि !

·आनन्दगिरिकतटीकासवलितशांकरभाष्योपेता। शां० भा० मबोचाय । अमृतमश्नुत इत्यापेक्षिकममृतं विद्याशब्देन परमात्म- विद्याग्रहणे हिरण्मयेनेत्यादिना द्वारमार्गादियाचनमनुपपनं स्यात्तस्यौदुपा- सनया समुच्चयो म परमात्मविज्ञानेनेति यथाऽस्माभिव्याख्यात एव मन्त्राणामर्थ इत्युपरम्यते ॥ १८ ।। इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिवाजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कृतौ वाजसनेयसंहितोपनिषद्भाष्यं संपूर्णम् ।। तत्सत् ।। ॥ - आ० टी० ब्रह्मात्मैकत्वं तु साक्षादनुभवतो न चोदना संभवति कामाभावात्कामिनो हि सर्वाश्चोदनाः। अकामिनः क्रिया काचिदृश्यते नेह कस्यचित् । यद्यद्धि कुरुते जन्तुस्तत्तत्कामस्य चेष्टितम् ॥ इति स्मरणात् । विद्वच्छरीरस्थितिहेत्वविद्यालेशाश्रयकर्मशेषनिमित्तं तु विदुषो भिक्षाटनादि न कर्म, चोदनामावात्किंतु यावत्प्राणशरीरसंयोगभावि तत्कर्मामासं तच्च विद्वान स्वगतं मन्यते । कर्माध्यासोपादानाविद्याया असंभवान्नेव किंचित्करोमीति प्रत्यया- छेति भावः । यदुक्तममृतशब्देन मुख्यमेवामृतत्वं किं न गृह्यते । विद्याशब्देन च परमात्मविद्येति तत्राऽऽह-अमृतमिति । मुख्यामृतत्वग्रहणे हिरण्मयादिम. न्त्रेण द्वारमार्गयाचनमनुपपन्नं स्यात् । न बस्य प्राणा उत्क्रामन्यत्र ब्रह्म समश्नुत इत्यादिश्रुतेः । ततो मुख्यार्थबाधाद्गौणार्थग्रहणं युक्तमित्यर्थः । यस्मादर्थान्तरं न संगच्छन्ते तस्मादित्युपसंहारः ॥ १८ ॥ ईशाप्रभृतिभाप्यस्य शांकरस्य परात्मनः । मन्दोपकृतिसिद्धयर्थं प्रणीतं टिप्पणं स्फुटम् ॥ इति श्रीपरमहंसपरिणामकाचार्यश्रीशुद्धानन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यभगवदानन्द- ज्ञानकृता वानसनेयसंहितोपनिषद्भाष्यटीका समाप्त | || ॐ तत्सत् ॥ १ क. ख. ग. श. म. ट. 'स्माद्यवोपा । २ घ. इ. अ. द. "ते किंचित्तत्त। ३१, इ. प. सबके । अतो मुख्याः ना ।

·अथे शावास्यास्यमुवटार्यकृतम् । 8 ॐ । समाप्तं कर्मकाण्ड ज्ञानकाण्डपिहानी प्रस्तूयते । ईशा वास्य विस्रोऽनुष्टुभः । दध्यड्डन्धर्वण ऋषिः वं शिष्यं पुत्रं वा गर्भाधाना. दिभिः संस्कार संस्कल शरीरमधीनदल्यादित पुत्रं यथाशक्त्यनुष्ठि. तयज्ञमपाएं निःस्पृह यनिषमवन्तपतिथिपूजापनीतकिल्विषं मुमुक्षुमुप. सन्न शिक्षपन्नाह-ईशा वाम्यागद ५ ममिति । ईश ऐश्वर्ये किपि तृतीया- न्तस्यैतद्रूपं यदीशाऽनेन बास्यं वासनीयं मयेदमित्यनया भावनयाऽऽ. च्छादनीपमिदं सर्वमिाले प्रत्यक्षनो निर्दिशति । यत्किंच यत्किंचशब्दो भिन्नक्रमः । किंच य उजगत्यां पृथिव जगज्जंगमादि स्वस्वामिसंबन्धा- लिङ्गिन्तं स्यात्तेनानेन सर्वेण त्यक्तेन त्यतस्वस्वामिसंवन्धेनं भोगा. न्भुञ्जीथा अनुभवे । मा गृधः । गृधु अधिकाङ्क्षायामिति माऽभिका- क्षय मा कृश पेदमिति । किं कारणं कस्य स्विद्धनं स्विदिति निपा- तो वितर्कवचनः । कस्य पुनरेतद्धनं न कस्यचिदपीत्यर्थ इत्यभिपायः । सर्वाण्ययथार्थानि हि द्रव्याण्युत्पदन्ते । तद्यथा स्त्रियं पातेरन्यथा भुङ्क्तेऽन्यथा पुत्रोऽन्यथा भापूर्णकः । वश च कटककेयूरकुण्डलादीप- लंकरणान्यन्यं चान्यं च पुरुषपुपतिष्ठपानानि दृश्यन्ते । अतः सर्वार्थस्य यः स्वस्वामिसंवन्धो मभेदमिति बुद्धिः सा स्वविद्या । निःस्पृहस्य योगेऽधिकार इति वाक्यार्थः ।। १ ॥ निःस्पृहस्यापि योगिनो ज्ञाननिमित्त कर्मण्यधिकार इत्येतमर्थमाह- कुर्वन्नेव । कुर्वन्नेव कर्माणि मुक्ति हेतुकानीह लोके जिजीविषेज्जिजीविषे. रिति पुरुषव्यत्ययः प्रत्यक्षकतत्वानमन्त्रस्य जीवितुमिच्छेः पथ्यहित- मितभक्षणेन शतं समा इत्युपलक्षणार्थम् । एवं त्वयि तवति विभक्तिव्य- त्वयः । मुक्तिरस्तीति शेषः । नान्यथेतोरस्तीतः प्रकारादन्यथा मुक्ति- नास्ति । एतदुक्तं भवति-- यथा स्वर्गमासौ नानाभूताः प्रकाराः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ननु कर्मणः फलेन भवितव्यम् । अथ कथं मुक्तेः प्राप्तिरित्येतदाशङ्कयाऽऽह-न कर्ष लिप्यते नरे । न हि मुक्त्यर्थं कर्म क्रियमाण नरे मनुष्य संवध्यते । मुक्तिदानेनोपक्षीणशक्तित्वात् । क्या च बृहदारण्यकम्तमेतं वेदानुवचनेन विविदिधन्ति ब्रह्मचर्येण A १. 'र्थीि । ३ क. प्राधुणिकः । ३ वर्ष रखा मन्त्र'!

·Gupta । अवार्यकृयम्- उपसा श्रद्धया यज्ञेनानाशकेन चेति । विधिदिषन्ति धेदितुमिच्छन्ति ! अनेनैवदर्शयवि-यावदिच्छामकृत्तिस्दावस्कर्मस्वाधिकार इति ॥ २ ॥ इदानीं स्वर्गादिप्राप्तिभृतानि कर्माणि ये कुन्ति ले निधन्ते--असुर्या नाम । असुर्याः परमात्मभावमद यसपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरा असुराणां स्व. भूना एवंसंज्ञकास्ते लोकाः । अन्धेन तमसाऽज्ञानलक्षणेन तपमाऽऽकृताः संधास्वाल्लोकांस्ते जनाः प्रेत्य मृत्वाऽपि गच्छन्ति । ये के चाऽऽत्म. इनो जनाः । ये जना आत्मानं निघ्नन्ति ये स्वर्गप्रालिहेतु भूतानि हि नूनं कर्माणि कुर्वन्ति ते हि जनित्वा नियन्ते मृत्वा जायन्त एवं महती पिनाष्टिं प्राप्नुवन्ति ॥३॥ इदानी यमनियमवता मुमुक्षूणां यथाभूतं परं ब्रह्म, आत्मत्वेनोपास्यं सदाह-उक्तं च-'अहं ब्रह्मास्मि संबुधव इदं सर्व च मन्मयम् । मायि विद्या संमुद्दिष्टा विमुक्तिनिवन्धनी' इति । अनेजदेकम् । त्रिव्यदनेजदच. लतत्त्वमास्ति । एकपद्वितीयं विज्ञानघनरूपेण मनसो जवीयः । मनस्ता. घच्छीनं भवति ततोऽपि शीघ्रतरं प्रसवदानेन कारणभूतत्वात् । नैन देवा आप्नुवन्। न चैतत्त्वं देवा अपि प्राप्तुं शक्ताः ; सूक्ष्मत्वात् । पूर्वमर्शद । रिशतिहिंसाकर्मा । पूर्व पूर्वमपि विद्यमान सदर्शद्रिशतीति रिशन्न रिशदर्शन। घासोरिकारलोपश्छान्दसः । इकारलोपे कृतेऽशद्भवत्यविनश्यदास्तेऽ- वादिनिधनमित्यर्थः । तद्धावतमदः स्थाने यदो वृत्तिरुद्देश्यत्वात् । यच्च धावतोऽन्यान्पुरुषादीनत्यत्यतिक्रम्य गच्छत्ति तथा तिष्ठत्सर्वत्र स्थित सर्वगतत्वं सर्वशक्तित्वमनेन व्याख्यायते । तस्मिन्नपः । यस्पिश्चापः कर्माणि मातरिश्वा वायुर्दधाति स्थापयति सर्वाणि कर्माणि यज्ञदानहोमा- दीनि समिष्टय जुषि वायो स्थाप्यन्ते स्वाहा बातेधा इति वायुप्रतिष्ठत्वाभि- धानात् । समष्टिव्यष्टिरूपो ह्यसाविति वायुरपि यस्मिन्कर्माणि स्थापयति यागहोमदानानां परमं निधानमित्यर्थः ॥ ४॥ एवं कारणरूपमात्मानमुद्दिश्याचेदानी कार्यरूपेणोदिशादि-बदेजति । अनुष्टुभस्तिस्रः । तदेव सर्वरूपेणावस्थितं सदेजति कम्पवद्भवति क्रिया- बद्भवति तदेव नजति न चलति स्थायररूपावस्थितं तदूरे तदेव दूर आदित्यनक्षत्रादिरूपेण । तद्वन्ति के लदेव चान्तिके पृथिव्यादिरूपेण सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्यदर्शनार्यो ग्रन्थः । तदनन्तरस्य सर्वस्य प्राणिजातस्य विज्ञानघनरूपेणान्तमध्यत आस्ते बदु सर्वस्यास्य बाह्यतः । तदेव 1. मू । इति वि।

·इशावास्यभष्याम् । सर्वस्यास्य प्राणिजातस्य बाह्य तो जडरूपेण व्यवस्थितमारते चेवनाचे- तनरूपमनन्तं सर्वगतं ब्रह्मेत्यर्थः । अस्या उपासनाया अचिरादिचिन्तनं नास्तीति केचिदाहुरिदेव ब्रह्मपाः ।। ५॥ यस्तु । तुशब्दो विशेषणार्थः । यः पुनः सर्वाणि भूतानि चेतनाचे- तनान्यात्मनात्मन्येवानुपश्यति सय्येव सर्वाणि भूतान्यवस्थितानि न मद्वयतिरिकान्य हमेव परं ब्रह्म सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानमवस्थितमव्यति. रिक्तं पश्यति ततो न विचिकित्सति । एवं पश्यतो योगिनो हि सर्वाणि भूतानि परब्रह्मरूपाण्यात्मसंस्थितानि भवन्ति विज्ञानघनानन्दैकत्वा. दित्यतो विचारो निवर्तते ॥ ६ ॥ किंच-यस्मिन्सर्वाणि । यस्मिन्नवस्थाविशेष सर्वाणि भूतानि चेत. नाचेतनान्यात्मैवाभूत्संभवाव विजानत आत्मैवेदं सर्वम् । सर्व खल्विदं ब्रह्मेत्येवमादिवाक्यविचारणास्तविज्ञानस्य कृतचेतसोऽवस्थाविशेषे तत्र तस्थामवस्थायां योगिनः को पोहः कः शोको न कश्चिदपीत्यभिप्राया। शोकमोहावपरिझाततत्वस्य भवतो नैकत्वमनुपश्यतो ध्यायतः ॥७॥ स पर्वगात् । जगती । एवात्मानमुपास्ते स पर्वगात्परिंगच्छति सुक्र शुक्लं विज्ञानानन्दस्वभावमांचिन्त्यशक्तिभकार्य न विद्यते काया शरीरं यस्य स तथोक्तोऽत्रणं कायरहितल्दादेवानाविरं स्नायुरहितमकायस्वादेव शुद्ध- मनुषहवं सत्वरजस्तपोभिरपापविद्धं के शक विषाकाशयरसंस्पृष्टपकायम- व्रणमस्नाविरमिति पुनरुक्तान्यभ्यासे भूयासमर्थ मन्यन्त इत्यदोषः । इत्यंभूतं ब्रह्म प्रतिपद्यते । अथाऽऽत्मोपासनायुक्तस्य फलमाह--यश्च कविः क्रान्नदर्शनो मनीपी मेधावी परिभः सर्वतो भविता विज्ञानबलात्स्वयंभूः स्वयं जान लाइनरूपेण भविता यायालयलोऽन्यदधायथास्वरूपम- यान्विहितवान् । त्यस्तववामिलवर श्वेतनाचेतने पभोगं कृतवान् । शाश्वतीयोऽनन्ताः समाभ्योऽ कोवानन्तावमाप्तये च कर्म कृतवान् । ननु कर्म भाडाछोकः मवाने व भाति । सस्थमात्मसंस्कारकं तु कर्म ब्रह्मभावमकं स्वात्तस्मात्सोऽपि गच्छति शुक्रवकायं ब्रह्म ॥ ८ इन उत्तरमुपासनामन्त्राः मोच्य-अन्धं तमः । षडनुष्टुमो लोकाया तिकाः प्रश्स्थ निधन्येपामे व जलधुन्च इवज्मीवा मदशक्तिदि- ज्ञानमिस्थ तमः प्रविशन्ति । ये चासंतिमुपासते मृतस्य सता पुन: संभवो नास्त्यतः शरीराग्रहणादस्माकं मुक्तिरेव न हि विज्ञानात्मा कथित ·उपटायकृतम्- दनुच्छित्तिधर्माऽस्ति यो यमाने यपैः संवध्यते । एवं येऽध्यानयुपासते तेऽना- नलक्षणं तमः प्रविशन्ति । सतोऽपि भूयो बहुपरमिवानर्थकमन्यतमः प्रवि- शन्ति । ये उ उकारः कर्मोपग्रहणार्थाच ये संभूत्यामेव रता आत्मैवास्ति नान्यत्किंचिदस्तीत्यभिमायः । कर्मपराङ्मुखा बकर्यकाण्डदान काण्ड योरसंवन्ध इ.यभिप्रायः । स्वबुद्धि फल्गुतां विभावयन्त आत्मज्ञानमात्र एव रताः ॥९॥ अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुः संभवासंभवपरिज्ञानादम्पदाहुः फलम. संभवादसंभवपरिज्ञानात् । इत्येवं शुशुम श्रुवचन्तो वयं धीराणां वचांसि ये धीरा नोऽस्मा तम विच पक्षिरे व्याख्यातवन्तः ।। १० ॥ संभूपि च । समस्तस्य जगतः माके कहेतुं च परं ब्रह्म विचाशं च विनाशि च शरीरं यो योगी तदुभयमेव वेइ जानाति सहकीभूतं शरीर. ग्रहणेन ज्ञानोत्पत्ति हेतूनि कर्माणि कोलि स विनाशेन विनाशिना शरीरेण मृत्यु तीवोत्तीय संभूत्याऽऽमज्ञान विज्ञानेनामृतमश्नुतेऽमृतत्वं प्राप्नोति ॥ ११॥ अन्ध तमः प्रविशन्ति । अज्ञानलक्षणं हमः प्रविशन्ति येऽविद्या स्वार्थानि कर्माण्युपासवेऽनुतिष्ठन्ति ततोऽपि ते भूय इत्र बहुनरं तमः प्रविशन्ति । ये पुनर्विद्यायामेव रता आत्मज्ञान एन त्यक्त कर्माणो स्वाः ॥ १२ ॥ अन्यदेव । अन्यदेव फलमाहुर्पिधाया आत्मज्ञानादन्यच्चाऽऽहुरवि- द्यायाः कर्मण इति शुश्रुमेत्यादि व्याख्यातम् ॥ १३ ॥ विद्या च । आत्मज्ञानं चाविद्यां कर्म च यस्तदुमयं वेद जानाति सहकीभूत कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डस्य गुणभृवमय कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्ड बैंकीकृत्याविद्यषा कर्मकाण्डेन मृत्यु पत्ती कुतकुलो भूत्वा विद्यया ब्रह्मपरिज्ञानेनामात्वं मोमन सामोति ॥ १४ ॥ इदानीभित्थं कृतब्रह्मोपासनस्य योगिनः शरीरपाडोत्तर काले यद्भ- पति तदाह-वायुरनिलः । बाबुप्रथमिन्द्रियाणकादश महाभूतानि पञ्च जीवात्मक एवं सप्तशालगोलमा । बायः प्राणोऽनिलं स्वकीयां प्रकृतिमापद्यतेऽमृतं परं ब्रस द्धि द्विज्ञान संपयो । अयेदं स्थूलभरीरं कोहभं तदा भवात भोक भवति । कृतप्रयोजनकत्वात् । इदानी-योगिन आलम्बनभूतभक्षरं कथयते-ॐ नाम वा प्रविमा वा ब्रह्मणा । इदानीमन्तकाले योगी स्मरणं करोति । तो स्मर । योऽ. १. छिन ।

·ईशावास्यरहस्यम् । निब्रह्मचर्यादारभ्य परिचरितः स मन.श्वासरूपेणावस्थितः संबोध्यते । हे क्रतो मां स्मरेदानीमुपस्थितः प्रत्युपकारस्य काल इत्यभिप्रायः । ऋतुर्वा यज्ञः संबोध्यते । क्रतो स्मर क्लिवे स्मर क्लाय लोकाय स्मर कृतं स्मर मया यत्कृसं तत्स्मर॥ १५ ॥ अग्ने नय । हेऽने नय सुपथा देवयानेग मार्गेण राये मुक्तिलक्षणाय धनायास्मान्विश्वानि सर्वाणि देव दानादिगुणयुक्त वयुनानि प्रवानानि विद्वाजानानो युयोधि पृथक्कुर च प्रतिबन्धकमेनः । यतो बहुवरी सब नमस्कारोक्ति कुर्को व्याख्यातायाः पुनर्वचनं विशेषार्थम् ॥ १६ ॥ इदानीमादित्योपासनमाह-हिरण्मयेन पात्रेण । यद्यपि हिरण्मयरूपेण पात्रेण पिबन्त्यस्मिन्नवस्थितान्रसारश्मय इति पात्र मण्डलं मण्डलेन सत्य. स्थाविनाशिनः पुरुषस्यापिहिवमन्ताहितं मुखं शरीरं तथाऽपि योऽसावा- दित्ये पुरुषो योगिभिरुपलभ्यते सोऽसावहमस्मि । इत्यं चोपासनां कुर्याद । ॐ खं ब्रह्म । ओमिति नामनिर्देशः । खमिति रूपनिर्देशः । आकाशरूपं ब्रह्म ध्यायेत् । आत्मत्वेन मनोभूरचेतन आकाशश्चेतनस्त्वात्मा तद्यथा विज्ञानघनानन्दं ब्रह्म तत्राऽऽनन्दप्रतिपादकं वाक्यं तथा स यो मनुष्याणां राद्धः समृद्धो भवतीत्युपक्रम्याथ ये शतं प्रजापतिलोक आनन्दाः स एको ब्रह्मलोक आनन्द इत्यन्तम् । तथा सर्वनियन्तृत्वं दर्शयति-एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गीत्युपक्रम्प द्यावापृथिवी विधृते तिष्ठत इति । तथा सर्वसत्वं दर्शयति-तद्यया एतदक्षरं गार्यदृष्टं द्रष्ट्रित्यादि । तथा सत्यसंकल्पादयोऽस्य गुणाः श्रूयन्ते सत्यसंकल्पः सत्यधुतिरित्यादयः । एवं तर्हि एतद्वै तदक्षरं गार्गि यस्मिन्नाकाश ओतश्व प्रोतश्चेति सामान्या- द्याकाशब्देनैवैतपं ब्रह्माभिहित स्थादित्ययमेव ब्रह्मविसिद्धान्तः ॥१७॥ इति श्रीमद्ववटभट्टोपाध्यायात्मजसकलनिगमविच्चूडामणिश्रीमदुवटभ- हार्यविरचिते भीयजुर्वेदस्य वाजसनेयपश्चदश भेदावान्तरमाध्य. दिनशाखासंहितामन्त्रार्यप्रकाशभाष्ये चत्वारिंशत्तमोऽ. ध्यायः ॥ ४० ॥ समासमिदमुषठार्यभाष्यम् ॥ * क्लीवेति वा । क. मनसि वासनारूपेणावस्थितिः । १२ क. सुषिरं । ३ क. 'न तनुर। ।

·अथ ब्रह्मानन्दकृतमीशावास्यरहस्यम् । ॐ येनाऽऽस्मना परेणेशा व्याप्तं विश्वं चराचरम् । सत्यज्ञानस्वरूपेण वदेवाहं सदास्मकम् ।। १ ॥ ईशावास्यादयो मन्त्रा न कर्मप्रतिपादकाः । अखण्डैकरसे शुद्ध ब्रह्मण्येव समन्विताः।।२॥ कर्मसंबोधका वेदा न च ते ब्रह्मवोधकाः। इति मीमांसकाः माहुस्तम सत्यं कथंचन ॥ ३ ॥ अकर्मशेषमात्मानं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अशरीरं सदा मुक्कं नित्यं शुद्धस्वभावकम् ॥ ४ ॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च निष्कलं निष्क्रियं ध्रुवम् । बोधयन्ति यतः सत्यं सर्वे वेदाः षडङ्गकाः ॥ ५ ॥ अत एव हि ते मन्त्रा ब्रह्मतत्त्वप्रबोधकोः । ईशा ईशेन संव्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६॥ पासितं भुवनं सर्व सत्यमेवं श्रुतिर्जगी । यत्किचित्सर्वमेघेदं जगत्यामुपलक्षणम् ॥ ७ ॥ जगद्ब्रह्मैव परमं ब्रह्मैवेदमिति श्रुतेः । यस्माद्ब्रह्मात्मकं सर्व तस्मात्त्यक्तेन सर्वदा ॥८॥ पालयेथाः स्वमात्मानं स्वस्वरूपं निरञ्जनम् । त्यागशब्देन चाप्यत्र संन्यासः परिकीर्तितः ॥ ९॥ संन्यस्य सर्वकर्माणि ब्रह्मैवास्मीवि भावयन् । रक्षणीयः स्वयं चाऽऽत्मा संसारादनकल्पितात् ॥ १० ॥ आत्मैवेदं जगत्सर्वं धनं नैवास्ति कस्यचित् । गृषि वै धनविषयां मा कार्षीत्वं कथंचन ॥ ११ ॥ स्विदित्यनर्थको वाऽत्र चाऽऽक्षेपो वा भविष्यति । आत्मभिन्नं परं स्वं किं कस्यचिद्विद्यते धनम् ॥ १२ ॥ सुगन्धचन्दनेनैव दुर्गन्धश्छाद्यते यथा । नामरूपात्मक विश्वमात्मनाच्छादितं तया ॥ १३ ॥ तस्मादात्मैव द्रष्टव्यः श्रोतव्यः सर्वदेव हि । इत्येष एव वेदार्थः प्रथमो वै निरूपितः ॥ १४ ॥ इत्येको मन्त्रो व्याख्यातः ॥

·ईशावास्यरहस्यम् ।
सर्वकर्माणि संन्यस्य मन्तव्यः परमेश्वरा ।
सदशक्तस्य कर्माणि कर्तव्यानि श्रुसिर्जगौ ॥१॥
अमिहोत्रादिकर्माणि व्यवहारान्सदा नम्।
कुर्वशीवितुमिच्छेदै सर्व संवत्सरान्स्वयम् ॥ २ ॥
तावद्धि पुरुषस्याऽऽयुः सवागुरिति च श्रुतेः ।
एवंषकारे तु त्यपि नरमात्राभिमानिनि ।। ३ ॥
प्रकारान्तरं नवास्ति न कर्म लिप्यते यथा।
इधरार्पणबुद्धया न कर्म कुर्वन लिप्यते ॥ ४ ॥
प्रसीदति परी घामा शुद्धान्तःकरणे स्वयम् ।
इति द्वितीयमन्त्राः सम्यगेव निरूपितः ॥ ५ ॥
इति द्विवीयो मन्त्रो व्याख्यातः।
अविरका संहासे विवेकाव विद्यते ।
अविवेकनियर्य मन्त्रोऽयं संभवर्तते ॥१॥
आत्मज्ञानमुपेक्षयाय देवा ये मोगलम्पटा।
अमुरा एव ते या आत्यधर्मवहिता ॥२॥
येऽन्यथा सन्तमात्मानमार स्वयंप्रभम् ।
कर्ता भोचति पयते व एवाऽऽलाइनो ना ३ ॥
स्वास कलरूपस्य निरस्फरणोतुतः ।
अर्गनायव चान्धेन तमसाऽऽar ॥ ४॥
प्रेत्य परिवार संसान्ति पुनः पुनः
ये के कमला न अनन्ति सत्परम् ॥ ५॥
योध्या सम्बयाल्यानन्यथा शिपयते ।
निककृतं पापं चौरेणात्यापारिणा ॥६॥
पनि कामयं श्रुति शास्त्रि सत्यमेकपा संपा।
अपि सन्ति पाने बानाभावे न ७॥
तस्माजानं पुरस्कृतयः संन्यासोदिक बुद्धिमान ।
स्वात्मानं पर शासन मुच्यते जन्मक धार ॥ ८॥
की तृतीयो मन्यो व्यालमा
की तलक ताली पर्वमाप्रेम कीर्तितम् ।
तदर्थप्रतिपय प्रावतीले ॥१॥

·ईशावास्यरहस्यम् । अनेजस्परमं सत्वं स्वतचलनवर्जितम् । एज़ कम्पन इति च धास्थयोंऽपि बयाविधा॥३॥ अचलं सत्परं ब्रह्म नित्यमुक्तस्वभावकम् । एकमेवाद्वितीयं च सत्यज्ञानस्वरूपकम् ॥ ३ ॥ संकल्पलक्षणाचास्मान्मनसो वेगवत्तरम् । नैनत्तत्त्वं प्रामवन्तो देवा के चक्षुरादया पूर्वमेव हि संख्या व्योमवनिर्मलं परम् । सदावतोऽन्या-वेगेन सर्वान्च्याप्येव तिष्ठति ।।५।। तस्मिस्तिष्ठति पूर्णेऽस्मिन्परे ब्रह्मणि केवले । अपः कर्माणि सर्वाणि मातरिश्वा दयाति ॥६॥ अन्तरिक्षे स्वयं याति मूत्रात्मा पवना स्वयम् । कर्म चैतत्फलं चैव धास्यत्येव सर्वदा ॥ ७॥ इति संक्षेपको मन्त्रश्चतुर्थोऽषि समापितः । प्रसीदतु परो देवः सर्वभूतगुहाशय CH झते चतुर्थों मन्त्रो व्याख्यानमा न मन्त्राणां जामितादिदोषः कश्चन विद्यते। उक्तमेव वदत्यर्थ ब्रह्मतत्त्वप्रकाशकम् ॥ १॥ दुर्विज्ञेयं परं ब्रह्म सत्यज्ञानमनन्तकम् । निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवधं निरञ्जनम् ॥२॥ अमृतस्थ परं सैतुं दग्धेन्धनमिवानलम् । इति वाक्यं यतः शास्ति ब्रह्म सत्यं पुनातु म ॥३॥ तदेजति परं ब्रह्म ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । साकारं मायया भावि निराकारं तु वास्तवम् ॥ उपाधिचलनेनैव चलनं तु विभाज्यते । तनति परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम् ॥५॥ तच दूरै परं ब्रह्म सर्वदेवाविवकिनाम् । अप्राप्यत्वात्परं ब्रह्म वर्षकोटियत समि ॥६॥ तदेव ह्यन्ति के प्रम स्वात्मरूपं विवेफिनाम् । तबाह्याभ्यन्वरें. ब्रह्म कार्यकारणवस्तुनः ॥७॥ १ म. क्षेश्वसितीति । २ ख. स्वपितीति । ३ ५. निष्कम्प नि।

·ईशावास्यरहस्यम्। विश्वाती परं ब्रह्म विश्वस्याभ्यन्तरे स्थितम् । नीरूपं सर्वगं ज्ञात्वा मुच्यते जन्मवन्धनात् ॥ ८॥ इति पञ्चममन्त्रोऽयं समासेन निरूपितः। मायातीतं परं शुदं रहस्यं च प्रकीर्तितम् ॥ ९॥ इति पञ्चमो मन्त्रो व्याख्याता। सहम परमं शुद्ध कर्मणा नैव लभ्यते । फर्मत्यागी परं ब्रह्म प्राप्य सम्यक्प्रमुच्यते ॥ १॥ फर्पणा लभ्यते ब्रह्म ज्ञानान्नैव तदाप्यते । इति मीमांसकाः पाहुस्तेषां पक्षो निरस्यते ॥ २ ॥ यस्तु सर्वाणि भूतानि परिव्राट् स्वयमेय हि । वानि सर्वाणि भूतानि स्वस्मिन्नेव प्रपश्यति ॥ ३ ॥ सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं सर्वभूतगुहाशयम् । तस्मादेव तु विज्ञानान्न चैव विचिकित्सति ॥ ४ ॥ स्वस्वरूपपरिज्ञानात्संदेहं न करोत्ययम् । माध्यंदिनस्य पाठे तु व्याख्यानं परिकीर्तितम् ॥ ५ ॥ घृणा दया जुगुप्सा वा जायते भेददर्शिनः । न तु निर्भेदमद्वैतमात्मकत्वं प्रपश्यतः ॥ ६ ॥ इति षष्ठोऽपि मन्त्रोऽयं समासेन मयोदितः । अनेन प्रीयतां देवः सर्वभूतगुदाशयः ॥ ७ ॥ इति षष्ठो मन्त्रो व्याख्यातः । परिवाडेव तद्वेत्ति स्वात्मानं प्रकृतेः परम् । इति प्रदर्शनार्थ तु सप्तमोऽयं प्रवर्तते ॥ १॥ यश्च संपश्यते ज्ञानं स वेत्ति परमेश्वरम् । इति शङ्कानिवृत्त्यर्थ तुशब्दोऽयं प्रवर्तते ॥ २ ॥ यस्मिन्ब्रह्मस्वरूपे तु निर्विकल्पे परेऽपये। सर्वाण्यात्मैव संवृत्तं ब्रह्मतत्त्वं विजानतः ॥ ३ ॥ ब्रह्मव सकलं विश्वमहमस्मीति तत्पदम् । पद्यते गम्यते नित्यं स्वस्वरूपं स्वयंप्रभम् ॥ ४ ॥ शोकमोहादिसंबन्धस्तस्मिन्नैव तु विद्यते । अपाणो घमनाः शुभ्र इत्यादिश्रुतिशासनात् ॥ ५ ॥ १ ग. "मैठेन चल'।

·ईशावास्यरहस्यम् । अविद्याकार्यनिर्मुक्ते संविद्रूपे परात्माने । शोकमोहादिसंबन्धः कथं ब्रह्मणि भाव्यते ॥ ६॥ इत्ययं सप्तमो मन्त्रः स्वरूपपतिपादकः । सोऽहमस्मि स एवाई ब्रह्मैवास्मीति वाक्यतः ॥ ७॥ इति सप्तमो मन्त्रो व्याख्यातः ।. ब्रह्माऽऽत्मा सकलं विश्वं तस्मिन्विश्वं प्रतिष्ठितम् । जीवाज्ञानवशादेव चाष्टमोऽयं प्रवर्तते ॥१॥ आत्मानं सर्वग शुद्धं निरूपयितुमञ्जसा । आमोति सकलं कार्य तस्मादात्मेति गीयते ॥ २॥ स पर्यगात्परो ह्यात्मा सर्व व्याप्य व्यवस्थितः । यच्च किंचिजगत्पर्व दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ॥ ३ ॥ अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थितः । इति मन्त्रो यतः शास्ति तस्माद्भेदो न विद्यते ॥ ४॥ निर्विभागः स्वयंज्योतिरात्मैव सकलं जगत् । शुक्लज्योतिःस्वभावोऽयं नित्यचिन्मात्रविग्रहः ॥ ५ ॥ लिङ्गन्देहविनिर्मुक्तः सर्वभूतगुहाशयः । एकीभूतः स्वयं चाऽऽत्मा सर्व व्याप्य प्रतिष्ठितः ॥ ६ ॥ समात्मानं परं शान्तं देहत्रयविधर्जितम् । निरिन्द्रियं परं ज्ञात्वा मुच्यते सर्वबन्धनात् ॥ ७ ॥ मायापाशविनिर्मुक्तं धर्माधर्मविवर्जितम् । मनसोऽपि नियन्तारं सर्वसाक्षिणमव्ययम् ॥ ८॥ उपर्युपरि सर्वेषां भवितारं स्वयंभुवम् । विभुं सर्वात्मकं ज्ञात्वा मुक्त एव भवत्यसौ ॥ ९ ॥ अथवा स परो देवः सर्वव्यापी निरञ्जनः । सर्वगः सकलं व्याप्य स्वयमेव व्यवस्थितः ॥१०॥ व्यवहारेऽपि शुद्धोऽसौ देहदयविवर्जितः । बीजधर्मविनिर्मुक्तो नियन्ता सर्वदेहिनाम् ॥ ११ ॥ परिभवति कार्याणि परिभूः स्वयमेव हि । स्वातन्त्र्येण भवतीति स्वयंभूः पारविश्वाक् ॥ १२ ॥ ॥ ख. गासस । १ के. ग. शक ज्यो।

·ईशावास्यरहस्यम् ।
पायातथ्यल वायं कर्तव्यान्स्वियं प्रभुः ।
बापतीम्या समाभ्यश्च प्रजापतिभा एव हि ॥ १३ ॥
प्रजाभ्यश्च विभज्येव दत्तवान्परमेश्वरः।
बादेयं स्मात्यानं नित्यमुक्तस्वभावकम् ॥१४॥
सोऽहमस्सीवि विज्ञाय मुक एव भवत्ययम् ।
इस्येवमष्टमो मन्त्रा सम्यगर्थनिरूषकः ॥ १५॥
स सर्वगो गारमा नित्यं सर्वस्वभावका ।
सोमस्पीति विनाय मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ १६ ॥
इस्पष्टमो मन्त्रो व्याख्यातः ।
यह सर्वकर्माणि ज्ञातव्यः परमेश्वरः।
इसी प्रयो वेदाः सम्यगेच प्रदर्शित ॥१॥
अविवेत्रादिकर्माणि तदशक्तेन सर्वदा ।
पाति द्वितीयोऽपि वेदार्थोऽयं प्रदर्शिकः ॥ २ ॥
विरोध दर्शविल्य तु क्योरेव हि मन्त्रयो।।
हदारण्यके शाखे, व्यवहारोऽपि दर्शितः ॥३॥
कामुकस्य तु संसारो निष्कामस्य परा गतिः।
शनि प्रवर्धनार्यस्तु. नवमोऽयं प्रवर्तते ॥ ४॥
अन्धं मूढं तमो यान्त्रि ये मायां समुपासते ।
विकता अपि संस्कासकाम्यं ये विदुः ॥ ५ ॥
मसंभूतिवाचसाइन मायावर प्रथयते ।
अथावाचा संसाने जायते सर्वदेहिनाम् ॥ ६॥
भूयः पुनस्वमो. यान्ति संभूत्वां ये रवा नराः ।
संभवनाच, संभूतिझिं सप्तदशात्मकम् ॥ ७ ॥
मायावीचाव कार्य तत्मनात्मानं मचाते ।
बामस्थानिक बावात्मानं विमुच्यते ॥८॥
नवमोऽपि समातोऽयं संक्षेपार्थप्रदर्शक
सवयचित्रीपरि दशमोऽपि भवति ॥९॥
कि मनमो मन्त्रो ध्याल्यासः ।
संभवादन्यदेवाहुः फर्क कार्यस्व चिन्तनात् ।
कारणानीजस्यास्य, चिन्तनादन्यदेव. हि ॥ १ ॥

·ब्रह्मानन्दकृतम्--- ७ इत्याहुवेदविद्वांसः फल भेदं विचक्षणाः । श्रुतबन्तो वयं पूर्वमाचार्याणां महात्मनाम् ॥ २ ॥ व्याख्यातवन्तो येऽस्मभ्यं गुरवस्तत्त्वदर्शिनः । तेषामेव हि तद्वाक्यं फळभेदपदर्शकम् ।। ३॥ मतिभेदात्तु भेदोऽयं दर्शितो न तु वस्तुतः । धीराणां परमं वाक्यं ब्रह्मतत्त्वपदर्शकम् ॥ ४॥ सत्यं ज्ञानमनन्तं च ब्रह्मैव परमं ध्रुवम् । इत्यं दशममन्त्रोऽपि समासेन समापितः ॥५॥ इति दशमो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ संभूति कार्यरूपं च विनाशं कारणात्मकम् । एकादशोऽपि मन्त्रोऽयं तयोरेकत्वदर्शकः ॥१॥ कार्यकारणयोरक्यं यो वेद सततं नरः। विनाशेन मृत्युं ती. संभूत्वाऽमृतमश्नुते ॥ २ ॥ यस्मिन्विनश्यति कार्य विनाशं कारणं परम् । मायावीनं च तत्मोक चैतन्यकवलीकृतम् ॥ ३ ॥ तयोपासनया मृत्युं तीत्वा स्वाभाविक समः । हिरण्यगोपासनया संभूत्या मुच्यते बुधः ॥ ४ ॥ भात्मविद्यावधिः सोऽथ परं कारणमुच्यते । साक्षी चेता जगदीजमन्तर्यामीति च श्रुतौ ॥ ५ ॥ कार्यकारणरूपं च ब्रह्मेव केवलं शिवम् । कार्यकारणनिर्मुक्तं परं ज्ञात्वा विमुच्यते ॥ ६ ॥ इत्येकादशमन्त्रोऽपि समाप्तस्तत्वबोधकः । ब्रह्मैव परमं शुद्धं ब्रह्मैवाई सदद्वयम् ॥ ७ ॥ इत्येकादयो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ कर्मणा बध्यते जन्तुर्विद्यया च विमुच्यते । इति प्रदर्शनार्थं तु द्वादशोऽयं प्रवर्तते ॥१॥ अन्धं मूढं तमो यान्ति केवळं कर्मचिन्तकाः । देवतोपासका ये च तेऽपि यान्ति पुनस्तमः ॥ २ ॥ एकैकोपासना मिना निन्दयित्वा पुनः पुनः । एकैनव द्वयं सेव्यं श्रुतिराह पुनः स्वयम् ।। ३ ॥

·६ : ईशावास्यरहस्यम् । इति द्वादशमन्त्रोऽपि समासार्थप्रदर्शकः । समापितः इछ शुद्धं नौवाई सदद्वयम् ॥ ४ ॥ इति द्वादश मन्त्रो व्याख्यातः ॥ एकत्वं तुम चैचारिक रविशावरयोरिव । पृथगेव दर्शयितुं कर्मविज्ञानजं फलम् ॥ १॥ त्रयोदशोऽपि भन्नोऽयं स्वयमेव प्रवर्तते । विद्याया अन्यदेवाऽऽहुः पृथगेव फलं बुधाः॥ २ ॥ अदिवाया अन्यहाहरग्निहोत्रादिकर्मणः। श्रुतवन्तो वयं वाक्यं धीराणां तत्त्वदर्शिनाम् ॥ ३ ॥ व्याख्यावयन्तो येऽस्मभ्यं गुरदो ब्रह्मनत्पराः । तेषां बाक्यं ब्रह्मतत्वबोधकं परमं ध्रुवम् ॥ ४ ॥ इति त्रयोदशो मन्त्रः पृथगर्थप्रदर्शकः । बोधको ब्रह्मतत्वस्थ समासेन निरूपितः ॥ ५ ॥ इति त्रयोदशो मन्त्रो व्याख्यातः ॥ पृथवफलं विद्यते चेदग्निहोत्रादिकर्मणाम् । उपासनफलं चैव कयं वा क्रियते तदा ॥ १ ॥ प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तते । फलं सम्यक्प्रवक्तव्यं कैवल्यप्रतिपत्तये ॥२॥ अग्निहोत्रं च विद्यां च देवतोपासनं परम् । एकीकृत्य चिन्तितं चेत्केवरम् लभते पदम् ।। ३ ।। पद्यते गभ्यासे चेति स्वस्वरूपं निरञ्जनम् । विविधं तत्परं ब्रह्म सगुणं निर्गुणात्मकम् ॥ ४ ॥ निर्गुणं वास्तवं ब्रह्म सगुणं परिकल्पितम् । कर्म विद्यां चैकीकृत्य यस्तद्वदोभयं बुधः ॥ ५ ॥ मृत्यु तीवा कर्मणा तु विद्ययाऽमृतमश्नुते । हिरण्यगर्भमात्मानं ब्रह्मलोकनिशाप्सिनम् ॥ ६ ॥ तं प्राप्य तेन सा तु परं ब्रह्माधिगच्छति। इत्यं चतुर्दशो मन्त्रः संक्षेपेण निरूपितः ॥ ७ ॥ इति चतुर्दशो मन्त्रो व्याख्याता ॥

·ब्रह्मानन्दकृतम् उपासकफलं वक्तुं मन्त्रः पञ्चदशः रुन्द्रयम् । शाश्वतं कार्यरूपं च कृपया स्परं पुनः॥ १ ॥ तत्रैवोपासकः साक्षाद्वायुं प्रार्थयते स्वयम् । सूत्रात्मानं परं दिव्यममृतं शिवमव्ययम् ॥ २ ॥ प्राणो गच्छतु मे शीघ्र लयं गच्छतु निश्चलम् । शाश्वतं शिवमव्यक्तं ब्रह्मवाई सनातनम् ॥ ३ ॥ अयेदानीं शरीरं मे भामी भवतु वे सुत्र । अमृतात्मस्वरूपस्य ब्रह्मीभूतस्य केवलम् ॥ ४ ॥ तो स्मर निर्वीजाय कृतं कर्म शुभाशुभम् । द्विरावृत्तिरादरार्थी क्रतो संकल्प हे स्मर ॥ ५ ॥ कृतमुपासनं कर्म फलं दातुं च शाश्वतम् । सत्यं तत्परमं ब्रह्म नित्यमव्ययमेत्ययम् ॥ इति पञ्चदशो मन्त्रः ममाप्या स्वार्थसाधकः ॥ ६ ॥ इति पञ्चदशो मन्त्रो व्याख्यात ।। उपासकेन गन्तव्यं केन मार्गेण सांपनम् । इति प्रदर्शनार्य तु षोडशोऽयं प्रजनन् ।। १ ।। मन्त्रो मार्ग दर्शयितुं ब्रह्मलोकगनि मन्दि । अग्ने प्रकाशरूपोऽसि शोभनेन पथा नय ॥ २ ॥ मापयास्मान्महाभाग ब्रह्मलोकमनामयम् । विश्वानि देव सर्वाणि ज्ञानानि बन्यूनानि च ॥३॥ विद्वाज्ञानासि सर्वज्ञ प्रसीद बरदो भव । वियोजय जुहूगणं कौटिल्यं पातकं मम ॥ ४ ॥ अन्तकाले चरीकर्तुपशक्तास्ते परेश्वर । नमउक्ति विधेम त्वं प्रसीद परमेश्वर ॥ ५ ॥ षोडशोऽपि च मन्त्रोऽयं संक्षेपेण समापितः । निष्कलं ब्रह्म परमं तदेवाई सदोमिसि ॥ ६ ॥ इति षोडशो मन्त्रो व्याख्याता ।। द्वारं विना कथं गन्तुं शक्यते ब्रह्म तत्परम् । सत्यलोकस्य चाऽऽत्मानं सूत्रभूतं सनातनम् ॥ १॥ १ ग, सनफ।

·१० दशावास्परहस्यम् । तत्प्राप्तिसाधनद्वारं मन्त्रः सप्तदशः स्वयमू प्रवर्तते पार्थयितुमादित्यं सर्वरूपकम् ॥ २ ॥ हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्य ब्रह्मणो मुखम् । तीक्ष्णेन ज्योतिषा व्याप्तं गन्तुं नैव तु शक्यते ॥ ३ ॥ रश्मिजालं निराकृत्य द्वारं मे देहि भास्कर । सत्यलोकस्य सत्याख्यं ब्रह्म गन्तुं च मे प्रभो ॥ ४ ॥ भृत्यवत्त्वां नैव याचे स्वरूपोऽहं तवाच्युव । अहं ब्रह्मैव परमं भवान्ब्रह्मैव केवलम् ।। ५॥ आवयोरेकता नित्यं सत्यमेतद्रवीम्यहम् । पूर्णत्वात्पुरुषश्चायं योऽसावादित्यमण्डले ॥ ६ ॥ देहेन्द्रियधियां साक्षी सोऽसावहमिति स्वयम् । प्रम वै परमं शुद्धं ब्रह्मैवाई सदद्वयम् ॥ ७ ॥ संपूर्णो निखिलस्यास्य कार्यकारणवस्तुनः । पुरुषोऽयं भवेदात्मा पूर्णत्वाद्योऽद्वयात्मकः ॥ ८ ॥ इति वाक्यं यतः शास्ति सत्यं ब्रह्मैव केवलम् । ब्रह्म सत्यं परं ज्ञात्वा मुच्यते जन्मबन्धनात् ।। ९ ।। इति सप्तदशो मन्त्रः समासेन निरूपिकः । सत्यस्य परमं सत्यं ब्रह्म सत्यं च पातु माम् ॥ १० ॥ ईशावास्यरहस्य तु ब्रह्मानन्दविनिर्मितम् । अमानन्दमयं ज्ञात्वा मुच्यते सर्वबन्धनात् ॥ ११ ॥ ब्रह्मैव सत्यं परमं विशुद्ध सर्वान्तरस्यं सदसद्विहीनम् । निरञ्जनं निष्कलमद्वितीयं तदेव चाई सततं विमुक्तः ॥ १२ ॥ इति सप्तदशो मन्त्रो व्याख्यातः ।। ईशावास्यरहस्यं च शुक्लतीर्थोत्तमे शुभे । रामानन्दसरस्वत्या लिखितं स्वात्मलब्धये ॥ इति श्रीब्रह्मानन्दसरस्वतीकृतमीशावास्यरहस्यं समाप्तम् ।।

·अथ शंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका ॥ ॐ ईशावास्यादयो मन्त्रा विनियुक्ता न कर्मणि । प्रमाणाभावतरतेषां कुवें व्याख्यापकर्मगाम् ।। ईशा ईष्ट इतीट् ईश्वर आनन्दात्मा तेन वास्यमाच्छादनीयं निवासयोग्य वेदं विविधप्रत्ययगम्यं निखिलम् । सर्वश्वब्दार्थमाह-यत्किंच यत्किषिद्भूत- भौतिक जगत्यां ब्रह्माण्डकटाहभूमौ जगञ्चेतनात्मकमीश्वर एवेदमिति बुद्धिः करणीयेत्यर्थः । तबुद्धयत्पादे साधनमाह-तेन जगता त्यक्तेन तबुद्धया गृहीतेन भुञ्जीया ईश्वरतत्त्वसाक्षात्कारलक्षणं भोजनं कुर्याः । जगबुद्धेरनु- त्पादे सर्वसङ्गपरित्यागलक्षणमुपायमाह-मा गृधः, माऽभिलाषं काषीः । अभिलाषा हि विषयघटितो विषयाश्चाने के तेषामन्यमपवरित्याग उपायो मा भूदित्येतदर्थमाह-कस्यस्विल्लोकद्वयस्यापि तत्र हेतुर्धनमभिलाषस्य विषयो यः कश्चन धर्मोऽपि धनरूपा । धनं च हिरण्यादिकं सर्वक्लेशबीज प्रसिद्धम् ॥ १॥ यस्त्वमुमुक्षुर्धनामिलापी नास्य त्यागेऽधिकार इति तं प्रति सकरुणा मातेव श्रुतिराह-- पूर्वनेवेति । २पष्टम् । इहारिमन्कर्माधिकारे लोके कर्माणि नित्यान्यग्निहोत्रादीन्यन्यानि च जिजीविषेज्जीवितुमिच्छेच्छतं समाः । धने वैराग्याभावे यावदायुः श वसंवत्सरं न्यूनमधिकं वा । कर्मणां करणे कारणमाह-एवं शतसंवत्सरं यथोक्तकर्मानुष्ठानवति त्वय्यधिका- रिणि वर्तमाने धनविषयेऽपि वैराग्यं भविष्यतीति शेपः । ननु यथा मुमुक्षोः कर्मपरित्यागेनैव पुरुषार्थसिद्धिस्तथाऽन्यस्यापि स्यादित्यत आह-नान्य- थेतोऽस्ति । इतः स्ववर्णाश्रमोचितययोक्तानुष्ठानादन्यप्रकारेण मुमुक्षोरिव पुरुषार्थो नास्ति । नानुतिष्ठामि विपरीतेनानुतिष्ठामीत्यध्यासेन प्रसभमुपची. यमानदुरितत्वात्तदनुष्ठाने च तम्भ भवतीत्याह-न कर्म विपरीतानुष्ठानरूपं लिप्यते न संबध्यते । कस्मिन्नरे यथोक्तकर्मानुष्ठानवति त्रैवार्गिकेऽधिकारि- णि त्वयि । सूत्रभूतावेतौ मन्त्री । शिष्टमेतयोरेव व्याख्यानम् ॥ २ ॥ मा गृध इत्यादेव्याख्यानमनेन मन्त्रेण धनाभिलाषवां कष्टसंसारमाप्ति- रुच्यते----असुर्या नामासुरसंबन्धिनः प्रसिद्धास्ते धनाभिलाषवतामा- १ ग. 'मणाम्।

·शंकरानन्दकृता स्मज्ञानशून्यानां ये श्वसकरादिदेहरूपास्ते लोकाः कर्मफलरूपा हेहवि. शेषा अन्धेन तमसा क्लेशचतुष्टयानुविद्धेन पञ्चमेनान्धतामिस्रणाईममाभिः निवेशरूपेणाऽऽवृताः । तानुक्ताल्लोकांस्ते धनाभिलाषेणेश्वरज्ञानशून्याः प्रेत्ये. दमधिकारिशरीरं परित्यज्याभिगच्छन्ति सर्वतः प्राप्नुवन्ति । तच्छब्दार्थ. माह-ये के घाऽऽत्महन आत्मानमीशं सर्वतः परिपूर्ण चिदानन्दं परेण धनरूपेण नन्ति तिरस्कुर्वन्ति ये त आत्महन इदं सर्वमहमेवेति ज्ञानशून्या इत्यर्थः । जनाः संसारचक्रे पुनः पुनः प्रादुर्भाववन्तः ॥ ३ ॥ ईद शब्दार्थमाह- अनेजत् । कम्पनमकुर्वदनेन वायुप्राणी निराकृतौ । एक देहादिभेदेन भेदशून्यम् । इदमित्थं चेत्स्यान्मनसा प्राप्यमित्यत आह-मनसो जवीयो मनसोऽपि वेगवत्तरम् । मनसा साक्षादनाप्यानामाप रूपादीनां चक्षु. रादिभिराप्यत्वदर्शनादिदमपि तथाऽस्त्वित्यव आह-नैनदिति । नैनदीश्वर- स्वरूप देवाश्चक्षुरादय आग्नुवनाधिगतवन्तो मनसेन्द्रियैश्वानाप्यत्वेन । परि- च्छेदशङ्कतं प्राप्तां वारयति-पूर्व प्रथममर्शद्ववत्सर्वतो गतमित्यर्थः । सर्वतोग- तत्वे हेतु:-तदीश्वरस्वरूपं धावतो गतिं कुर्वतोऽन्यान्कालवाय्यादीनपेत्यती- त्य गच्छति । तद्देष्वेव किंचिदतिवेगवादित्यत आह-तिष्ठद्गतिमकुर्वत् । इदानी- मसाधारणलक्षणमाह-तस्मिन्सर्वगत एकस्मिन्मनसन्द्रियैश्चापाप्ये सर्वाधिक गतिशन्ये निश्चलेऽपः कर्माण्यध्यात्माद्याश्रयाणि शरीरारम्भादिकारणानि मातरिश्वा माताकाशेऽव्याकृवे श्वासति सत्तां प्राप्नोति सूत्रात्मा स जीव- संघो यः स मातरिश्वा प्रथमं कार्य ज्ञानक्रियाशक्तिरित्यर्थः । दधाति विधारयति सूत्रात्मजनकत्वेन जगत्कारणं भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ एवं मूर्तामूर्तविलक्षणमीशशब्दार्थमुक्त्वा प्रथमपादार्थमाह- तदशिस्वरूप मेजति मूर्तरूपेण कम्पवे सदीश्वरस्वरूपं नेजति नैजत्याकाशादिरूपेण तदी- शस्वरूपं दूर एकस्य मूर्तस्यापेक्षया मूर्तीन्वरेण रूपेण तदु ईश्वरस्वरूपमेवा. न्तिके सर्वस्वापि समीपे । तदीश्वरस्वरूपमतमध्येऽस्य जगतः सर्वस्य निखिलस्य तदु सर्वस्यास्य व्याख्यातं बाह्यतो बाहिरपि ॥ ५ ॥ तृतीयपादार्थमाह-यस्तु । तुशब्दो जगदृष्टिनिवारणार्थः । यो विरक्तो मुमुक्षुः सर्वाणि भूतानि स्पष्टम् । आत्मन्येवास्मिन्नीशस्वरूप भानन्दात्मान , क. 'बसों यः।२ क ख. किमिस्य।

·ईशावास्यदीपिका। स्वयंज्योतिष्येव । आत्मेश्वरयोर्भेदनिवारणार्थ एक्कारोऽनुपश्यतीशावा. स्यमित्यादिश्रवणानन्तरं मय्येवाध्यस्तानि सर्वाणि भूतानीमानीति साक्षा- स्करोति । भूतान्यध्यस्तानि निरात्मकान्यात्मनोऽत्यन्तभिन्नानीति शङ्का पारयति-सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानमात्मानमपि सर्वेषु भूतेषु दस्तुतस्त्वहमेवैतेषु भूतेष्ववस्थितो न मत्तोऽन्यान्येतानि भूनानीत्यर्थः । चकारोऽनुपश्यतीति क्रियासमुच्चयार्थः । तदर्शनफलमाह--तत आनन्दात्मा चिदेकरसोऽहमस्मि सर्वाभिन्न इति विज्ञानानन्तरं न विजुगुप्सते किमपि न निन्दति स्तुतिनि- न्दाशून्यो भवतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ अनोपपत्तिमाह-- यस्मिन्नीश्वरस्वरूप आनन्दात्मनि सर्वाणि भूतानि । स्पष्टम् । आत्मैवाभूत्वं स्वं रूपं परित्यज्य कल्पितमकल्पितमानन्दात्म- स्वरूपमेवाभूत । भूतानामानन्दात्म भरने कारणमाह-विनानव ईडात्म- कमिदमहमस्मीति विज्ञानवतस्तत्रेडात्मविज्ञातृस्वरूपे देशकालवस्तुपरिच्छे. दशून्ये । क आक्षेपे । द्वैतभावो मोह आत्मावरणरूपः क आक्षेपे पूर्व- वन् । शोको विशेषरूपो दुःखक्षस्य बीज स्वरूपः सोऽपि क आवर; गविक्षेपयोरभाव स्तुविनिन्दादिकं दुरापास्तमित्यर्थः । विजानत इविशब्दा. माइ--एकत्वमनुपश्यतः । स्पष्टम् । ईश्वरस्वरूपमिदं सर्वमहमस्मीति विजानतः ॥ ७॥ आवरणविक्षेपयोरभाव उक्तः सोऽयमनुपपन्न ईश्वरस्याप्यात्मत्याजीवध- छरीरादिसंबन्धः स्यादित्याशकय दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं साध्यसमत्वं चाऽऽह-स ईश्वरस्वरूपाभिन्न आत्मा पर्यगात्परितः समन्तादधिगतवान् शुक्र दीप्तिमदीदतरूपमहमस्मीति । शुक्रविशेषणानि-प्रकायं कायः सूक्ष्म देहो न विधले यस्य तदकायम् । तत्र देतुरवणं वणश्छिद्रं भेद इत्यय: । न विद्यते व्रणो यस्य तदव गम् । स्थले सनि समस्थापि सुसंपाद्यत्वयित्यत्व आह-अस्नाविक नाबानि शिरा न विद्यन्ते यस्य वदस्नाविरं स्थूलश. रीररहितमित्ययः । स्थल शरीरराहिये हेतुः शुद्ध पुण्यपापादिरहित पुण्यपा- पादिराहित्ये हेतुरपापविद्धं पापं दुःखहेतुरपिया न तेन विद्धमपापविद्धम् । यस्मादेवाशं शुक्रमहममीति से भी पर्यगात्तस्मात्सोऽप्यविशेषगोन तदृदृष्टान्तेनेश्वरस्य संसारित्वमित्यर्थः । अनेनदादिरूपं यदुक्कमीट्वरूपं वदेवाय जीवोऽधिगन्ता पलिङ्गवनोकोऽवहिरीवस्याऽइ-कपिः क्रान्तदई प्रमात्माऽपेवसमस्तावियोऽस्मीनिज्ञानवानित्यर्थः । मनीची ·शंकरानन्दकृता- सर्वस्य हृदि सत्त्वेन मन सो नियन्तृत्वात्तदीयाभिप्रायोऽस्यास्तीति मनीषी । परिभूः परितः समन्ताद्भवात विविधै रूपैरविद्यावशादिति परिभूरविद्यां वा परिभाव यतीवि परिभः । स्वयंभूः करणान्तरनिरपेक्षा स्वयमेव भवतीति स्वयं- भूरविद्यादशायां याथातथ्यतः साध्यसाधनादिप्रतिनियतस्वरूपेणार्थाश्वेत. नाचेतनात्मकविविधपदार्यान्व्यदधाद्विविधं कल्पितवान् । ज्योतिष्टोमेनैव स्वर्गों न कृष्यादिनेत्यादिना शाश्वीभ्यः समाभ्यः संवत्सराभिषाभ्योऽ- स्मिन्नस्मिन्काल इदमिदं भावष्य तीत्यादिनेत्यर्थः ॥ ८ ॥ इदानी यस्तुक्तमात्मतत्त्वं न जानाति न च संन्यासेऽधिकारी संसारे च नात्यन्तं प्रीतिमास्तमुररीकृत्य द्वितीयं मन्त्रं चावियाकर्तुमाह-अन्धं तमः । अहंममाभिमानरूपं प्रविशन्ति प्रकर्षणाधिगच्छन्ति । के, ये धनाभिलाषिणः प्रसिद्धा द्वितीये मन्त्रेऽधिकारिणोऽविद्यां कर्मविधिनिष्पाचं ज्योतिष्टोमादि, उपासते तदेकनिष्ठाः सन्तो विद्यामनुतिष्ठन्ति । ननु तर्हि त्याज्यं कर्मोपा- स्याश्च देवता अथवाऽहं ब्रह्मास्मीति वक्तव्यमित्यत आह-ततस्तस्मादुक्ता- द्भूय इवाधिकमिव ते देवतोपासका मुखतो ब्रह्मवादिनो वाऽनुत्पन्न साक्षा- स्काराः कर्मत्यागिनस्तमोऽहंपमाभिमानरूपं प्रविशन्तीत्यनुषङ्गः । य उ ये तु विद्यायां देवताज्ञाने केवल आत्मज्ञाने वा रतास्तदेकनिष्ठाः ॥९॥ नमूभयोनिन्दायामुभयमप्यफलमित्यत आह-अन्यदेव । कर्मणः फला- पितृयाणलक्षणात्पृथगेव देवयानलक्षणमात्ममाप्तिलक्षणं वा । अन्यच्छ. ब्देन सफलत्वमेवशब्देनाङ्गाङ्गिभावनिषेध आहुः कथयन्ति । विद्यया देव- वाज्ञानेनाऽऽत्मज्ञानेन वाऽन्याविद्याफलात्पृथग्भूतम् । अत्रैवकाराभावादात्म- ज्ञानोत्पादकत्वमपि कर्मणामवगम्यते । आहुः कथयन्त्यविद्यया द्वितीयमन्त्री- तेन कर्मणेत्यस्ति विद्याकर्मणोः फलम् । न चात्राङ्गाङ्गिभावोऽपि शङ्कनीयः। अन्यदन्यच्च वदित्यनेन प्रकारेण शुश्रुम श्रुतवन्तः । मन्त्रद्रष्टुरिदं वाक्यम् । धीराणां पूर्वोत्तरतन्त्रन्यायकुशलाना वेदविदा । तानाह-थे गुरवो नोऽ, स्मभ्यमेतद्ब्रह्म कर्मसहित विचचक्षिरे व्याख्याववन्तः ॥ १० ॥ एवं पक्षद्वयं च वैधत्वादिना सफलं चाभिधायेदानी देवताज्ञानस्थ शाब्दस्य वा ब्रह्मज्ञानस्य कर्मणा सह समुच्चयमाह-विद्यां च देवता- ·ईशावास्यदीपिका । ज्ञानं कोम(केव)लं ब्रह्मज्ञानं वा । अविद्यां च द्वितीयमन्त्रोक्तानि कर्माणि । चकारावुपायोपेयभावेन समुच्चयाौँ । यः संजातवैराग्यः कर्म परित्युक्तुम- शक्तोऽन्तरालावस्थस्तत्कर्ष ज्ञानं च वेद जानाति । उभयमुक्तमुपायोपेयमा. वेन सह कोपायो ब्रह्मज्ञानमुपेयमिति मिलितम् । एवमुपायोपेषज्ञानवता फलमाह-अविद्यया द्वितीयमन्त्रोक्तेन कर्मज्ञानेन संयोगपृथक्त्वन्यायेन मृत्युमात्मज्ञानोत्पादप्रतिबन्धकं स्वामाविकं कर्मज्ञानं च दुःखकारणं तीत्वोss. त्मज्ञानोत्पादेनातिक्रम्य विद्ययाऽहं ब्रह्मास्मीति साक्षात्कारेणामृतं ब्रह्मात्म- त्वमश्नुते व्यामोति स एव भवतीत्यर्थः । यदा तु ज्ञानकर्मणोरेव समु. च्चयो . ९ तज्ज्ञानयोस्तदोपायोपे यशब्दो विहायाऽऽत्मज्ञानशब्दस्थले च देववानानांपति शब्दं पठित्वा-आभूतसंप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाष्यत इति न्यायेनावृतं ब्रह्मलोकमिति व्याकुर्यात् ।। ११ ।। इदानी व्याकृताव्यकृतयोरुपासनस्य समुच्चयामाह- अन्धं तमः प्रवि. शन्ति रेराभूतिमुपासते । ततो भूय इव ते तमो य उ संभूत्यां रताः । अन्यदेव!ऽऽहुः ० अश्नुते । असंभूतिम् । संभूतिः सम्यग्भवनमुत्पत्तिर्यस्थ तत्कार्य संभूतिः । तद्व्यतिरिक्तामव्याकृतरूपामसंभूति कारणं संभूत्यां कार्ये व्याकृते संभवादया कृतोपासनादसंभवादव्याकृतोपासनात्संभूतिमव्याकृतं वि. नाशेन विनाशवतः कार्यस्योपासनेन संभूत्या सम्परभवति यस्मात्कार्य सत्कारणमव्याकृतं संभूतिस्तदुपासनेन शेषं । कर्भदेवताज्ञानसमुच्चयवन्मन्त्र- पुच्चयेऽपि व्याख्येयम् ।। १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ कार्यकारणात्मादित्यमण्डलस्यः पुरुषः समुच्चयद्वयेनापि समायोऽतस्त. मायनामन्या:-हिरण्मयेन । सवर्णविकारेणेव ज्योतिर्मण्डलेन पात्रेण शराव. सदृशेन घटस्येव सत्यस्य बाधरहितस्यापिहितमाच्छादित मुखं प्रतीकं प्रधा. नभूतं तद्धिरणायं पात्रं त्वं कार्यकारणामा पूषन्हे पुष्टिकारिनपावृण्वपसा- रय । अपमारणे कारणमाह---सत्यधर्मायाविषयभावाय भवते दृष्टये दर्श. नार्य तव दर्शनार्थमित्यर्थः ।। १५ ।। इदानी संवोधनानि कार्यान्तरार्थ पूषन्दे पूषन्नेकर्ष एकवासादृषिश्चक- पिस्तत्संबोधन मेकर्ष एक कित्येन गन्तः । यम हे नियन्तः । सूर्य हे सुष्टु. गमन । प्राजापत्य हे प्रजापोरपत्यभूत । इदानी कार्यमाह--व्यूह, उपसं. हर रश्मीकिरणान्समूह सम्यकस्वात्ममात्रं कुरु तेजश्चन्द्रमण्डलम् । तत्रापि प्रयोजनमाह-पत्मसिद्ध ते तब रूपं स्वज्योति स्वभावं कर पाणतममवि.

·६ शंकरानन्दकृतशावास्यदीपिका। शयेन कल्याणमानन्दात्मरूपं तदुक्तं वे तब पुनस्ते शब्द उपचार निवारणार्थः । पश्यामि साक्षात्करोमि । द्रष्टदृश्यप्रयुक्तं भेदं वारयति -- प्रसिद्धोऽसावा. दित्यमण्डलस्था परोक्षोऽसौ शास्त्रदृष्ट्या प्रत्यक्षः पुरुषः परिपूर्णः स उक्को या प्रसिद्धः स एवाहमस्मत्प्रत्ययालम्बनोऽस्मि भवामि ।। १६ ॥ एते मन्या हिरण्मयेनेत्यारभ्य पठिताः समुच्चयानुहायेनाऽसन्नित्यं पठनीया । अन्तकाले तु सर्वार्थानुसंधानपुरःसरमात्मानमादिन्य रूपं ध्यात्वा वायुः प्राणरूपोऽनिलं बाह्यवायुं यात्विति शेषः। अमृतमानन्दात्मरूपं सोऽहमस्मीवि पूर्वेण संबन्धः । अश वायुनिर्गमनानन्तरविदं प्रत्यक्षं भस्मा- न्वम् । भस्मान्ते यस्मात्चद्भस्मान्तं शरीरं स्थूलं पार्थिव पृथिवीं यात्विाने शेषः । ॐ ॐकाराभिधेयेशाभिन्नात्मन्नादित्य क्रतो संकल्पात्मनस्मर शं त्वदुपासक स्पर कृतं मयाऽनुष्ठिवं ज्ञानं कर्म च पर । स्पटम् । ऋत शादित्याभिन संक. स्पास्मन् । हे जीवाऽऽत्मानं स्मर । स्पष्टम् । आत्मना कुलं समर ॥ ७.! । उपास्या देवतां संपायं कर्मसाधनभूतां देवतां प्रार्थयते--- अग्ने हेऽग्ने नय मापय सुपथा सम्बङ्मार्गेण राये सुवर्णा यार फलभूजयेत्यर्थः । अस्मान्समुच्चयानुष्ठातृन्विश्वानि सर्वाणि देव हे देव अयुनानि जानानि विद्वाञ्जानन्युयोधि वियोजयास्मदुपासकेभ्यो जुहुराणं कुटिलमेनः पापं भाषि छामविशयेनाधिका ते तुभ्यं नमउक्ति नमस्कारोक्ति विधम विधास्यामः सर्वदा कुर्म इत्ययः ॥ १८ ॥ F इति श्रीशंकरानन्दकृतेशावास्यदीपिका संपूर्ण ।।

·अथ रामचन्द्रपण्डितहतेशावास्यरहस्यविवृतिः । ॐ सत्यं ज्ञानमनन्तमीमखिलस्यान्तबंहिश्च स्थित यो निकटे च यच्च सकलं यत्स्वमभं तद्विदः । अक्षागार मलचाल कमहो येनेहमाच्छादित रात्यधिकशुपासते विजयते रामाभिधं तन्महः ॥ सं. ६ वीजाधाविनाशसर्वात्मताबोधजितारिषदकम् । आइदं सर्वमहत्तमं तं सिद्धेश्वरं सद्गुरुवर्यमीडे ॥ श्रीमच्छकरभाष्यकृद्गुरुवरश्रीपादयुग्मं सदा ध्या वा हृत्कमले यथास्वमति तत्सिद्धान्तसूक्तीस्तथा । टीका नेकविधा विचार्थ कुरुले रामोऽथ माध्यंदिन- स्थेशालयोपनिषद्रहस्यविवति श्रीसिद्धसूनुः कृती ॥ इह खलु सर्वेषां वेदानामते ब्रह्मणि पर्यवसानामति राद्धान्तस्तम ब्रह्म यथोक्ताधिकारिणे कथनीयम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठा। स्वयं जुह्वत एर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्या वदेवति मुण्डको. पनिषद्युक्तत्वात् । प्रशान्तचित्ताय जितेन्द्रियाय प्रहीणदोषाय यथोक्तकारिणे । गुणान्दितायानुगताय नित्यं प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥ इति वचनाच्च । स चाधिकारश्चित्तशुद्धिं विना नोत्पद्यते । चित्तशुद्धिश्च स्ववर्णाश्रयोवितकर्मचरणनेति प्रथमं कर्मकाण्डमेकोनचत्वारिंशदध्यायः प्रतिपादितम् । अथेदानी चित्त शुद्धयादिययोक्तगुणवन्तमषिकारिणमु. पदेष्टुं ज्ञानक ण्डन चरमेणाध्यायेनाऽऽरभ्यते । सेयमीशावास्योपनि पद्ब्रह्मविद्यापराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तोच्छेदाब्रह्मविद्योपनिषच्छन्द- वाच्या। उपनीयेममात्मानं ब्रह्मा [[पास्तद्वयं पुनः। निहन्त्मविद्या तज्नं च तस्मादुपनिषन्मता ॥ इति वचनाच । अन्तर्भावितण्यर्थस्य विशरणार्यस्य सद्धातोः किपि रूपम् । उप नितरां सादयति संसारहेतुभवामविद्या नाश. यति । गत्यर्थस्य वा । ब्रह्म पापयतीति । तदर्थप्रतिपादकग्रन्योऽप्यु- ·अथ रामचन्द्रपण्डिर रुतेशावास्यरहस्यविवृतिः । । ॐ सर ज्ञानपनन्तमीजमाखलस्यान्तर्बहिश्च स्थित भटूरे निकटे च एच सकलं यत्स्वप्रभं तद्विदः। अक्षागोबर मलचाल महो ये दमाच्छादित राम भिन्नता पुपासते विजयंते रामाभिधं वन्महः ॥ रह च वीजान्छ नामिलनाशसर्वात्मताबोधजितारिषदकम् । आमददं सर्दसुहृत्त मं तं मिद्धेश्वरं सद्गुरुवर्यमीडे ॥ श्रीपच्छकरभाज्यकुदगुरुवरश्रीपादयुग्मं सदा ध्या वा हल्कमले यथास्वपति तत्सिद्धान्तसूक्तीस्तथा । टीका नेकविधा विचार्थ कुरुते रामोऽथ माध्यंदिन- स्थेशालयोपनिषद्रहस्यविकृति श्रीसिद्धसूनुः कृती ।। इह खलु सर्वेषां वेदानायते ब्रह्मणि पर्यवसानमिति राद्धान्तस्तच ब्रह्म यथोक्ताधिकारिणे कथनीयम् । क्रियावन्तः श्रोत्रिया ब्रह्मनिष्ठाः स्वयं जुह्वत एलर्षि श्रद्धयन्तः । तेषामेवैतां ब्रह्मविद्या वदेवति मुण्डको. पनिषाक्तत्वात् । प्रशान्त चित्ताय जितेन्द्रियाय प्रहीणदोषाय यथोक्तकारिणे । गुणान्दितायानुगताय नित्यं प्रदेयमेतत्सततं मुमुक्षवे ॥ हात वचनाच । स चाधिकाराश्चित्तशुद्धि विना नोत्पद्यते । चित्तशुद्धिश्च स्ववर्णाश्रयोचितकर्माचरणनेति प्रथमं कर्मकाण्डमेकोनचत्वारिंशदध्यायः प्रतिपादितम् । अयानी चित्तशुद्धधादियथोक्तगुणवन्तमधिकारिणमु- पदेष्टुं ज्ञानकाण्डोनेना चरणाध्यायेनाऽऽरभ्यते । सेयमीशावास्योपनि. पहाविद्या पराणां सहेतोः संसारस्यात्यन्तोच्छेदाब्रह्मविद्योपनिषच्छन्द- -- चाच्या। उपनीयेमपात्मानं ब्रह्मापास्तद्वयं पुनः । निहन्त्यविद्या तज्नं च तस्मादुपनिषमता ॥ इति वचनाच । अन्तर्भावितण्यर्थस्य विशरणार्थस्य सद्धातोः किपि रूपम् । उप नितरां सादयति संसारहेतुभवामविद्यां नाश. यति । गत्यर्थस्य वा । ब्रह्म प्रापयतीति । तदर्थप्रतिपादकग्रन्थोऽप्यु.

·J रामचन्द्रपण्डितकृता पचारादुपनिषत् । केवलस्य वा सदेरुपाऽऽत्मनः समीपे निषीदति प्रति- पादकत्वेनेत्यात्मयाथात्म्यप्रतिपादक इति । एषां च मन्त्राणां कर्मसु न विनियोगः । आत्मयाथात्म्यप्रतिपादकत्वात् । तच्च कर्मणा विरुध्यते । न हि वक्ष्यमाणलक्षणविशिष्ट आत्मा संस्कार्यः कर्ता भोका वा । यो हि यथोक्ताधिकारवानहं ममेदमिष्टसाधनं दृष्टं ब्रह्मवर्चसाद्यदृष्टं स्वर्गादि घ फलमाप्नुयामिति मन्यते स कर्मण्यधिक्रियते । न हि स्वभावशुद्ध एकोऽशरीर्याकाशवानिलेपोऽहमिति शास्त्रत आपातज्ञानवानपि कर्मणि महत्तो दृश्यते । किमुतापरोक्षज्ञानचानत एषां मन्त्राणामैकात्म्यतात्पर्य- फत्वम् । ईशा वास्यमित्युपक्रम्य सोऽसावहमित्युपसंहारः । अनेजत्त देजतीत्यभ्यासः । नैनवा आप्नुवन्नित्यपूर्वता । तत्र को मह इति फलम् । असुर्या नाम त इति भेददृष्टीनां कर्मकारिणां निन्दयैकात्यदर्श- नस्तुतिरथवा स पर्यगादित्यादिनकात्म्यदर्शिन ऐश्वर्यवर्णनं सदर्थवादः। तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधातीत्युपपत्तिश्चेति षण्णां तात्पर्यलिङ्गाना दर्श- नात् । तस्मादेते मन्त्रा भेदं निवर्तयन्तः संसारोच्छित्तिसाधनमान्पैकत्व. विज्ञानमुत्पादयन्ति । अत्र दुःखहेतुस्वाजाननिवर्तनेच्छुरधिकारी । आ. स्मनो याथात्म्यमभिधेयं विषयः । यायात्म्यस्य तद्वाचकशब्दानां च प्रति- पाधप्रतिपादकभावःसंबन्धः। स्वगताज्ञाननिवृत्त्या सत्स्वरूपानन्द विर्भा. वः प्रयोजनमित्यनुबन्धचतुष्टयम् । अथ मन्त्रानसंक्षेपतो व्याख्यास्यामः- ईशा वास्यामिति । ईष्ट इतीट् । ईश ऐश्वर्ये । किम् । तृतीयान्तमांशति । ईश्वरेणेदं प्रत्यक्षं सर्वं भूतजावं वास्यं वासयोग्यमधिष्ठानेनाऽऽच्छादनीयं चा निवासार्थकाद्वसे हुळकादधिकरणे ण्यत् । आच्छादनार्यस्य वा बसे रूपम् । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठीविकल्पात्पक्षे तृतीया । यच्छब्दो भिन्न कमः। चस्त्वर्थे । यथोक्तानुभवसाधनमाह । किंतु यज्जगत्यामित्यु- पलक्षणं ब्रह्माण्डे जगत्स्थावरजंगमात्मकं तेन भूतजातेन त्यक्तेन न ममति त्यक्तस्वीयत्वसंबन्धेन संन्यासेन यत आच्छादनीयमतो यत्किंच यावज्जगत्यां जगत्वेन त्यक्तेन नामरूपत्यागेन तद्बुद्धया गृहीतेनेति वा भुञ्जीयाः पूर्वोक्तमात्मानमनुभवः। वा यहच्छाप्राप्तभोगाननुभवः । स्वात्मानं जननमरणादिदुःखात्पाळयेथा वा स्वसुखमनुभवेरिति वा । एतमेव प्रवाजिनो लोकमीप्सन्तः प्रव्रजन्तीति श्रुतस्त्यागेनैके अमृतत्व- मानशुः परेण नाकं निहितं गुहायां विभाजदेतद्यतयो विशन्तीति श्रुतेश्व संन्यस्व श्रवणं कुर्यादित्युक्तेश्च । - ·ईशावास्यरहस्यविकृतिः। यदा मनसि वैराग्यं जायते सर्ववस्तुषु । वदैव संन्यसेद्विद्वानन्यथा पतितो भवेत् ॥ इत्युक्त त्वादधिकारं विना संन्यासे कृते प्रत्यवायापत्तिरित्यभिप्राये. णाऽऽह-मा गृधो माऽभिकाङ्क्षीः । स्विदित्यनर्थकोऽप्यर्थको स। कस्यापि स्वस्य परस्य धा धनं भोग्यविषयजातम् । ब्राह्मणाः पुषणा. याश्च वित्तैषणाश्च लोकैषणायाश्च व्युत्थायाय भिक्षाचर्य चरन्तीति त्यतैषणस्यैव संन्यासेऽधिकारात् । यद्वा स्विदिनि वितर्के । लोके कस्येदं धनं न कस्यापि न हि लोके नियतस्वामिक किंचिदपि विषय. जातं दृश्यते । प्रश्न वा । अधिष्ठानेनाध्यस्वस्य स्वस्वामिभावायोगात्क. स्येदं धनमित्यर्थः । अतो माऽभिकाङ्क्षीः । फेवलेच्छयैव विषयाणाम- वश्यमाप्त्यभावान्ममेदमिति रक्षितानां च स्थैर्याभावाद्विनाशे दुःखमाप्तेश्व विषयच्छात्यागपूर्वकसन्यासिना ब्रह्मणः सर्वान्तरस्थत्वं ज्ञेयमिति भावः । अथवा स्वात्मना विभुनाऽधिष्ठानेन ज्ञानेन रज्ज्वादिनाऽध्यस्तसादि- भासवदध्यस्तजगद्भास आच्छादिसे दूरीकृते सति स्वातिरिक्तस्य विषयस्याभावादिच्छानुत्पत्तेः स्वात्मनैव स्वसुखपनुभवनीयपिति तात्प- यम् । आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रियावानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठ इति श्रुतेः । वासिष्ठे समाध्युत्थितस्य कचस्य- किं करोमि क गच्छामि किं गृह्णामि त्यजामि किम् । आत्मना पूरितं सर्व महाकल्पाम्बुना यथा ॥ इति वाक्याच ॥ १ ॥ अत्रायं संग्राहका श्लोका- छाद्यं मयेशेन समस्तमेतज्ज्ञात्वैति संन्यस्य सुखं हि भोग्यम् । धनस्य गृद्धिं न कुरु त्वमन्यत्स्वतोऽस्ति किं कस्य धनं त्रिलोक्याम् ॥१॥ ईशावास्यस्य विकृतो कुवायां रामशर्मणा । संपूर्णः प्रथमो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ स्यक्तैषणस्य संन्यासेऽधिकार इति श्रुत्वैषणात्यागसाधनं प्रष्टुकामस्य श्रोतु: मश्नापूर्वमेव सर्वज्ञा श्रुतिश्चित्तशुद्धिरीषणात्यागोपाय इत्यभिमा. येण चित्तशुद्धयर्थं त्वया तावत्कर्माणि कर्तव्यानीत्युपदिशति । अथवाऽs. स्मतत्त्वमुपक्रम्य स्वानुभवमदर्शनेन ओवारमभिमुखीकृत्य मधुमित

·m
रामचन्द्रपम्हिनकृता-
समुपदेष्टुकामा श्रुतिः शुद्धचित्तस्यैव श्रवणेऽधिकारादधिकारसिद्धये पूर्व
सस्साधनमुपदिशति-कुर्वनिति । एचशब्दो भिन्नक्रमः । इह नृलोके
कर्माण्येव केवलानि च तु फलेच्छां कुर्वन् । कर्मण्येवाधिकारस्ते मा
फलेषु कदाचनेति धगवतांक्तत्वात् । फलेच्छेन बन्धनकति भावः ।
स्वं जिजीविषेजिजीविषेः पुरुषत्यत्यय छान्दमः। भवाञ्जिजीविषेदिति
पा । शतं समा इत्युपलक्षणं सर्व र पुरुपायुषस्य । यावदायुरित्यर्थः ।
अनेन मनुष्यस्यैव कर्माधिकार इति सूचितम् । जीवनेच्छोक्त्या
संन्यासाधिकाराभावो न जीविते मरणे वा गृधिं कुर्यादरण्यमियादिति
श्रीमद्भगवत्पादैरिच्छारहितस्यैव संन्यासेऽधिकारस्योक्तत्वादरण्यं स्त्रीज-
नासंकीर्णमाश्रमं संन्यासमित्यर्थः । ननु यदि फलेच्छाया अभावस्तदे.
साधनताज्ञानं विना प्रवृत्त्यनुपपत्त्या कर्मणि प्रवृत्तिरेव न स्यादिति
चेत्सत्यम् । भगवदधीनोऽहं तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचरेत
गीतायामुक्तत्वात्तदाबोल्लङ्घने प्रत्यवायोत्पत्त्या ममानिष्टं म्यादतोऽवश्य
मया कर्माणि कर्तव्यानीत्येवं निश्चयेन नित्यनैमित्तिकादिकाम्यकर्मसु
प्रवृत्तेः सूपपनत्वात् । ननु कर्मणा बन्ध: स्यादिति चेन्न । असक्तो ह्याच.
रन्कर्म परमानोति पूरुष इति भगवनोक्तत्वानिष्कामकर्मणा मुक्तिरेवे.
त्यभिप्रायेणाऽऽइ-एवं निष्कामकर्माणि कुर्वतस्त्वयि तव विभक्तिव्य
त्ययश्छान्दसः । वृक्षे शाखेतिवदधिकरणत्वविवक्षया वा सप्तमी ।
नरे नृदेहधारिणि कर्म न लिप्यते कर्म फललेपो न स्यात् । किंतु
चित्तशुद्धिद्वाराऽधिकारसंपत्त्या ज्ञानसिद्धया मुक्तिरेव स्थादिति भावः ।
अनेन मनुष्यस्यैव कर्मफलसंबन्ध इति बाधितम् । अधिकारसंपादक-
चित्तशुद्धेः कर्मातिरिक्तसाधनासिद्धत्वं दर्शयति-इयो लिष्कामकर्माचर-
णादन्यथा प्रकारान्तरं तब घुमुक्षोर्नास्ति येन त्वं शुद्धचित्तः समधि.
कारी भविष्यसीत्यर्थः । आदौ स्ववर्णाश्रमवर्णिताः क्रियाः कृत्वा
समासादितशुद्धमानस इति श्रीरामगीतायामुक्तत्त्वात् ।
स्ववर्णाश्रमधर्मेण तपसा हरितोषणात् ।
साधनं प्रभवेन्पुंसां वैराग्यादिचतुष्टयम् ।।
इति भगवत्पादोक्तेश्च । यावदिच्छा तावत्कर्मस्वधिकार इति तात्पर्यम् ।
प्रपत्कर्माणि कुर्वीत न निर्मिरेत यावतेनि भागवतात् ॥ २॥

·ईशावास्यरहस्यविकृतिः।
तमसा
अायं संग्राहकः श्लोका-
निष्कामकर्माणि तु याबदायुस्त्वमिच्छ कर्नु खलु यन्मुमुक्षुः ।
एवं तव स्यान्न फलेन लेपो न चित्तशुद्धावितरः प्रकारः ॥ १ ॥
ईशावास्यस्य विकृती कृतायां रामशर्मणा।
मन्त्रो द्वितीयः संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
साधकस्य निष्कामकरस्वधिकार इत्युक्तमार्थ काम्पकर्मपराणां बल.
बदनिष्टफलकथनव्याजेन कान्यकर्मनिन्दया प्रवलयति-असुर्या इति ।
असुर्या असुषु प्राणेषु रमन्त इत्यनुराः पाणपोषका ज्ञानहीना केवल-
प्राणपोषिणो देवा अप्यसुरा एव । अन्येष्वपि दृश्यत इत्यत्रापिशब्दस्य
सर्वोपाधिव्यभिचारार्थत्वाद्रमधातोरपि ड । तेषामिपेऽसुः ।
तद्धिता इनि बहुवचनस्यानुक्तसंग्रहार्यत्वादिदमः यत् । नाप पसिद्धा!!
ते यच्छब्दस्थाने तच्छन्दः । ये लोका लोक्यतेऽनुभूयते कर्मफलं ये
ते लोका जन्मानि स्थानानि सा तिर्यगादीनि नरकादीले चाल्धेल
विचारशून्यत्वात्स्वाशाबिकनाज्ञानेनान्धतामिस्रेण हाडामा
आच्छादितज्ञाना निरिन्द्रियाचार! वा तान्पूर्वोक्तोभयविधेयस्यला-
स्वकर्मानुसारेण तत्रोत्पद्य ते जना नरा: प्रेत्यापि मरणं धान्य पुनरपि
गच्छन्ति प्राप्नुवन्ति । तच्छन्दोक्तानिर्दिशति-ये के छ । अनेन
जातिगुणादिनिरपेक्षत्वं सूच्यते । आत्महनो यथा गुरूणामवज्ञाकारी
गुरुवातीत्युच्यते तथाऽतिपूज्यस्य सर्वप्रकाशकस्याप्यात्मलो देह एवाई
नाऽऽत्मा कश्चनास्तीत्यवज्ञाकारिण आत्मघादिनस्ते । अनेन देहा.
तरप्राप्तिरपि नरदेहकुल संचितकर्य वीजनिवन्धनेवि सूचयति ।
लवा होते अहढा यज्ञमा माइलो लामवरं येषु कर्भ ।
एतच्छ्रेयो येऽभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्युं ते पुनरेवापि यन्ति ॥
नाकस्प पृष्ठे सुकृतेऽनुभूत्वेनं लोकं होनार वा विशन्ति ।
इति च मुण्डकोपनिषद्युक्तवाद ।
तानई द्विपतः फ्रान्संसारेषु नाचमान् ।
तिसाम्य जलशुभानासुरीष्वेव योनिषु ॥
आसुरी योनिधापन्ना मूढा जन्मान जन्मानि ।
माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यमां गतिम् ।
इवि भगवद्वाक्याच्च । पाणपोषणार्थ नानाविधकाम्यकर्मपराणां पुना
पुनः संसरणेन मुक्ति स्नीति तात्पर्यम् ॥ ३॥

·रामचन्द्रपण्डितकृती- अत्रायं संग्राहकः श्लोकः- स्वात्मानभिज्ञा निजघातिनस्ते प्रमीय मां असुपोषिभोग्यान् । विचारशून्यानतिदुःखयुक्तान्प्रयान्ति देहान्खरनारकादीन् ॥ १ ॥ ईशावास्यस्य विवृतौ कृवायां रामशर्मणा । मन्त्रस्तृवीयः संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥२॥ कीदृशः स आत्मा यस्याज्ञानेन जनाः संसरन्तीत्याकाङ्क्षायामाह । अथवा येनेश्वरेण सकलमाच्छादितं तस्य स्वरूपमाह । यद्वाऽनुभवसा- धनं प्रदश्योपक्रान्तमात्मस्वरूपमुपसंहरति । अथवाऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां निष्कामकर्मणः अषणाधिकारसाधनत्वं प्रदर्य श्रोतव्यमात्मतत्त्वमुप- दिशति-अनेजदिवि । नजति[न] चलति वदनेजस्वावस्थामच्युतिश्चलने तद्वर्जितम् । अनेन बाल्यादीनां जाग्रदादीनां चामावः । बाल्पादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा । स्वात्मानं प्रकटी करोतीति भगवत्पादैरुकत्वात् । एक. मद्वितीयम् । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतेः । अथवैकं सर्वदेकरूपं वृद्धय- पक्षयविपरिणामशून्यं मनसो जवीयः संकल्पलक्षणादविचञ्चलान्मन- सोऽपि जवीया गवत्तरम् । अपाणिपादो जवनो ग्रहीतेति श्रुतेः। देह- स्थस्यापि मनसः क्षणाद्ब्रह्मलोकगमने व्यापकत्वात्तत्र पूर्वगतमिवास्ति । परं त्वचिन्त्यत्वान्मनसा प्राप्तुमशक्यं न तु चक्षुरादिविषयवन्मनसा साक्षादनाप्यं यत एनदात्मस्वरूपं देवा द्योतनात्मकानि चक्षुरादी. न्द्रियाणि नाऽऽनुवान प्राप्तवन्तः । अव्यपदेयत्वादिन्द्रियागोचरमि- अथवा मनोव्यापारपूर्वकत्वादिन्द्रियप्रवृत्तेर्यन्मनसोऽगोचर सदिन्द्रियाणां पुतरायगो परम् । यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विलीत्यादिना पनामाणेन्द्रियामाध्यस्वरूप केनोपनिषद्यु. तत्त्वात् । पूर्वपनादि जन्म राहिलमत् । रिश हिसायामित्वस्य शत्र- न्तस्य रूपम् । न रिशदविनाशि । धातोरिकारलोपश्छान्दसः । तदादिम- ध्यान्तविहीनमेकमिति श्रुतेः। तद्ब्रह्म तिष्ठव्यापकत्वेन सर्वत्र स्थितिमत्स- बाववो द्रुतं गच्छतोऽन्यान्कालवावादीनत्येत्यविक्रम्य गच्छवीव तेषां गत्यामाप्यमित्यर्थः । आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वच इति श्रुतेः । मातरिश्वा देहान्तर्गतो वायुस्वस्मिन्देहान्तर्विद्यमाने सत्यप भाप्यन्ते प्राणादिसंज्ञा याभिस्वा आप आमोतेईस्त्रश्चति करणे फिप् । मा क्रिया माणनादिचेष्टा दधाति धारयति । अथवा समिष्टयजुषि स्पः ।

·.. ईशावास्यरहस्यविकृतिः । वातेधा इति सर्वकर्मणां वायुस्थत्वोक्तेरपः श्रद्धा वा आप इवि श्रुतेः श्रद्धाजन्यत्वादापः कर्माणि स्वस्थानि तानि वायुस्वत्र ब्रह्मणि दधाति स्थापयति कर्मणां परमं निधानमित्यर्थः । अथवा तत्रान्तर्यामिणि सति वायुः सूत्रात्मा तपन दारिदादीनां कर्माणि तपनवर्षणादीनि । वायुना हि गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति श्रुतेः क्रियाशक्तिमत्त्वाद्दधाति विभज्य धारयति । अन्तर्यामि. तया तस्यैव सर्वेशत्वादन्तर्यामिब्राह्मणे सर्वान्तर्यामित्वेन यः पृथिव्यां तिष्ठन्नित्यादिना तस्यैव सर्वनियामकल्योक्तेीषाऽस्माद्वातः परत इत्या. दितैत्तिरीयश्रुतेश्च स वा अयमात्मा सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्या- धिपतिः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं किंचेति स सेतुर्विधरण एपां लोका. नामसंभेायनि शारीरमाह्मण उक्तत्वाचाचिन्त्यमम्पपदेश्यं षड्भावधि. काररहित सर्वदेकरूपं सर्वान्तर्यामि सर्वचालकं ब्रह्मेत्यर्थः॥ ४ ॥ अनार्य र ग्राहक श्लोक:- अम्पमेक मनलस्तरस्चि न देवता आपुरनाशि पूर्वम् । तिष्ठतदयेत्यपि धावलोऽन्यान्यायुर्हि कर्माणि दधाति तत्र ॥ १॥ ईशावास्यस्प विकृती कृतायां रामशर्मणा । मन्नम्मतुः संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥ उसमर्थवन्योऽपि भन्यो पदाति । अात्मतत्वस्थातीतमन्त्रोक्त- दुष्मापत्यान्तर्यामित्वव्यापकत्वानुवाईन तस्यैव सर्वात्मकत्वं सुखपाप्यत्वं च श्रुतिपाइपति । नाम धुन्न सकिन मन्त्राणां जामिनादोप इति भग वत्पाद । जामियालयम् । रहस्यं सकृदुक्तं चित्ते नाऽऽया- तत्यानल मा श्रुतिः सकसमा हातेव पुनः पुनरूपदिशति-तदेजतीति । सत्यकृतमात्मतत्वजनि चलति जंग तनैजान न चलति स्थावरम् । पुरुष एवंदं सर्वं यद्भूतं यच्च शव्यमिति श्रुतेः । तदात्मतत्त्वं दूरे विप्र- कृष्टे दु, उ एवार्थे यदूरस्थं तदेवान्तिके समीपे समीपस्थमपि तदेव दूरस्थपन्तिकस्थ ब्रमेव सर्वगत्वान् । अथवा सर्वरूपत्वादूरस्थमन्ति. कस्थं च ब्रह्मैव । अथवाऽज्ञानिनां वर्षकोटिभिरण्यपाप्यत्वाद्दूर इच स्थितम् । आत्मज्ञानिनां तु समीप एमाऽऽत्मत्वेन इत्स्थत्वात्सुमापं तह. मास्य प्रत्यक्षस्य सर्वस्व भूत नातस्यान्तरपन्तरेऽन्तर्यामित्वेनास्ति ।

·रामचन्द्रपण्डितकृता-
तदु तदैव सर्वस्वास्य बाह्यतो बाह्यपदेश उत्तमपुरुषत्वेन सार्वविभक्तिक-
स्तसिः । अन्तर्बहिश्च तत्सर्व व्याप्य नारायणः स्थित इति श्रुतेः ।
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च ।
सूक्ष्मत्वाचदविज्ञेयं दूरस्थं चान्ति के च तत् ।। इति ।
सरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ।
उत्तमः पुरुषस्त्वन्य परमात्मत्युदाहृतः ॥
इति गीतावाक्याच्च ॥ ५॥ अत्रायं संग्राहका श्लोका-
अझैव तत्स्थावरजंगमात्म स्वाज्ञानिनां दूर इवाप्रकाशम् ।
बज्ञानिना भाति सदा समीपे विश्वस्य चान्तश्च बहिःस्थितं तत॥१॥
ईशावास्यस्य विश्वौ कवायां रामशर्मणा ।
संपूर्णः पञ्चमो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
उक्तात्मज्ञानस्य फलमाह-यस्त्विति । यस्तु तुशब्दो वैलक्षण्यद्यो.
सको प: पुनलोकविलक्षणदृष्टिः सर्वाणि भूतान्यव्यक्तादिस्थावरान्ता-
यात्मनात्मनि सुपा सुलुगिति टुंगधिष्ठानरूप एवानु गुरूपदेशान-
म्वरं पश्यत्यवलोकयति च परं सर्वभूतेषु तेषात्मानमनु कारणात्मनाऽ.
नुगवं पश्यत्यनुभवति । तत ऐकात्म्यवानात्स पुरुषो न विचिकित्सवि
संशयं न पामोति । संशय उभयकोटिकं ज्ञानं द्वैतं पश्यतो भवति नत्वे.
कात्म्यस्येति भावः ।
यदेवमनुपश्यत्यात्मानं देवमासा ।
ईशानं भूतभव्यस्य न तदा विचिकित्सति इति । बृहदारण्यकश्रुतेः ।
सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि ।
संपश्यन्ब्रह्म परमं याति नान्येन हेतुना ।। इति कैवल्यश्रुवेश्च ।
अस्या एव श्रुतेरुत्तरार्धं गीतायाम् --ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र
समदर्शन इति । छिद्यन्ते सर्वसंशयास्तस्मिन्दृष्टे परावर इति मुण्डक-
श्रुवेथ ॥ ६ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः--
या पश्यतीत्थं सकलानि भूनान्यास्मन्यथाऽऽत्मानमपीह विद्वान् ।
सर्वेषु भूतेषु स तत्त्ववेत्ता निःसंशयः स्यात्सकलैरनिन्धः ॥ १॥

·. ईशावास्यदीपिका। ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । मन्त्रः षष्ठोऽपि संपूर्णः प्रीयतां तेन राघवः ॥२॥ अधुनाऽऽत्मज्ञस्य स्थितिमाह-यस्मिन्निति । यस्मिन्काले विजानव आत्मानं साक्षात्कुर्वतः सर्वाणि भूतानि ब्रह्मादिस्थावरान्तानि न मद्य- तिरिक्तं किंचिदस्त्यहमेव सर्वरूप इत्यात्मैवाभूत्संवृत्तः। तत्र तस्मिन्काल एकत्वमैकात्म्यमन्चनुस्यूतं पश्यतोऽनुभवतो मोह आवरणरूपा का किंनिमित्तकः शोकश्च विक्षेपरूपः कः किंमिमित्तक आत्मज्ञानेनावि. घाया निरस्तत्वात्स्वरूपं जानतः समूलाविद्योच्छेदादावरणविक्षेपयोर. भावेन कामाद्यनुदयाज्जीवन्मुक्तिस्थित्या तूष्णीभूत आस्त इत्यर्थः । यत्र स्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन कं पश्येदित्यादिना तस्य निष्क्रियत्वाभि पानात् । आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यत इति भगवद्वाक्या- च ॥ ७॥ अत्रायं संग्राहका श्लोका- सर्वाणि भूतानि मदात्मकानीत्येवंविदोऽभून्सकलं यदात्मा । सदैकतां पश्यत आत्मरूपे मोहश्च शोकश्च भवेत्कयस्वित् ॥ १ ॥ ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । संपूर्णः सप्तमो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥२॥ आत्मनस्थितिमुक्त्वा पुनरात्मस्वरूपं लोकोत्तरैश्चर्यपदर्शनेनोपसंहर्तु वर्णयति-स पर्यगादिति । अत्र स इत्युत्तरार्धे च कविरित्यादिवन्दै पुंलिङ्गत्वेन निर्देशाच्छुक्रमित्यादीनि विशेषणानि पुंलिङ्गत्वेन विपरि- णम्यान्यथवा स इति शब्दो भिन्नक्रम उत्तरार्धन संबध्यते । यचदोनि- त्यसंवन्धात् । यद्ब्रह्म पर्यगात्परिः सर्वतोभावे सर्वतो जगव्यायाऽऽसीत् । शुक्रं शुद्धं दीप्तिमत्स्वप्रकाशम् । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं विभातीति श्रुतेः । अकार्य सूक्ष्मदेहरहिवमवणं व्रणः क्षत बद्रहितमस्ताविरं स्नाविराः शिरा न सन्ति यस्य तानिरवयवत्वादवगम- स्नाविरमिति विशेषणद्वयेन स्थूल शरीरनिरासः । अशरीरं शरीरेष्वनन· स्थेष्ववास्थितमिति श्रुतेः । शुद्धं मायासंबन्धरहितं विरजः पर आकाशा- दिति श्रुवेस्तमसा परमुच्यत इति गीतावाक्याच । अपापविद्धं पुण्यपि पुनरावचिहेतुत्वात्पापमेव सेनोभयात्मकेनाविद्धमसंबई स न साधुना कर्मणा भूगनो एवासाधुना कनीयानिवि श्रुने । नाऽऽदचे कस्यनि-

·१०
रामचन्द्रपण्डितकृता-
स्पापं न चैव सुकृतं विभुरिति भगवद्वाक्याच । स एतादृशं ब्रह्मैव
स्वशक्तिमादायेश्वरो भूत्वा कविरतीनानागतज्ञः । वेदाई समीतानि
वर्तमानानि चार्जुन । भविष्याणि च भूनानीति गतिायामुकत्वात् ।
मनीषी मनीषा जगन्सर्जनेच्छा तद्वान् । सोऽकामयत बहु स्यां मजाये
योत श्रुतेः । अथवा मनोनियन्ता मनको ये मनो विदुरिते श्रुतेः ।
परिभूः परिरुपयर्थकः परि सर्वेषामुपरि श्रेष्ठन्केन भवत्यस्तीति परिभूः ।
पुरुषान परं किंचिल्ला काष्ठा सा परा गनिरिति श्रुतेः । स्वयंभूः
स्वयमेव भवति न तु कारणान्तरेणत्यर्थः । अथवा येषामुपरि य योपरि
तत्सर्व नवयमेव भवतीति सर्वरूपः । थायात्थ्यतो यथाभावी
याथातथ्यं तेनेति याथातथ्यत: साध्यसानादिप्रतिनियतवरूपेणा-
श्चितनाचेतनरूपपदार्यान्व्यदधा द्विभजन दलान् । शाश्वतीयो नित्या-
भ्यः समाभ्यः सं वत्सगख्यभ्य: प्रजापतिभ्यो यो वै स संवत्सरः
प्रजापतिः षोडशकल इति श्रुते रचिन्त्यशक्ति ब्रह्मति भावः । अत्रार्थे
श्लोकयोजना-
यद्वयापर्क शुद्धमपापविद्धं देहद्वयातीतमतिप्रकाशम् ।
कविः स धीमान्नवरः स्वयंभूः प्रजापतिभ्यो व्यदधायथार्थान् ।।
अथवा यथोक्तात्मज्ञस्योक्तानुवादपूर्वकमैश्वर्यमाह | सशब्द उत्तरानव
संबध्यते । यः शुक्रमित्यादि यथोक्तविशेषणविशिष्टं ब्रह्म पर्यगात्सर्वभावेन
ज्ञातवान् । गत्यर्थानां बुद्धचर्यत्वात्स ब्रह्मज्ञः कविः क्रान्तदी। मनीषी
द्वैतासंबन्धेन प्रशस्त बुद्धिमान्परितः सर्वमपि स्वयमेव भवतीति परिभूः
सकलात्मकः । स्वयंभूर्ब्रह्मरूपो ययास्वरूपं तेन तेन रूपेणार्यान्पदार्था-
भोग्यविषयान् । शाश्वतीभ्यः समाभ्यः। तादर्थे चतुर्थी ६ अनन्तवर्षोप-
भोगाय व्यदधात्स्वयमेव कृतवान् , यस्यानुवित्तः प्रतिबुद्ध आत्माऽस्मि-
'न्संदेहे गहने प्रविष्टः । स विश्वकृत्स हि सर्वस्य कति श्रुतेब्रह्मविद्र-
मैच भवतीति भावः ॥ ८॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः-
यो ज्ञातवाशुद्धमपापविद्धं देहद्वयातीतमतिरकाशम् ।
कविः स धीमान्सकलः स्वयंभूय॑ धाद्यथास्वं बहुकालमर्थान् ॥१॥
ईशावास्यस्य विकृतौ कृतायां रामशर्मणा।
संपूर्णश्वाष्टमो मन्त्रा प्रीयता सेन राघवः ॥ २ ॥

·.
ईशावास्या हस्यविवृतिः ।
उपक्रान्त मात्मा त्वमुपसंहृत्य यस्ततत्त्वानभिज्ञ ईषणात्यागाभावेन
संन्यासे च नाधिकारी संसारे च नात्यन्त सक्तस्तं प्रति चित्तकाय्यार्थ
मुपासनासमुच्चयं कथयिष्यन्प्रत्ये कपासनां फलधनव्याजेन निन्दति ।
अथवोक्तात्मज्ञानस्थाखिल श्रेष्ठत्वं तस्यतिरिक्तानां संसरणहेतुत्वपदर्शनेन
द्रढयति-अन्धं तम इति । ये नरा असंभूति सम्यग्भवनं संभूतिरुत्पत्तिर्यस्य
कार्यस्य तद्भिना कारणरूपामर कृताख्या प्रकृतिमुपासते चिन्तयन्ति
तेऽधं तमोऽदर्शनात्मिको प्रकृति प्रविशन्ति प्रहर्षेण विशन्ति पौराणि-
कोक्तं प्रकृतिलयं प्राप्नुवन्ति । तं यथा यशोपासते तदेव भवतीति श्रुतेः।
य उ । ये तु संभूत्यां प्रकृतिकार्ये हिदण्यगर्भाये रता आसक्तास्मदुपा-
सका इत्यर्थः । ते ततः प्रकृतिल याय इवाधिकमिव स्वरूपाज्ञानेन
संसरणहेतुत्वात्तमोऽणिमादिसिद्धिसमुदायं प्रविशन्ति प्राप्नुवन्ति ॥९॥
अत्रायं संग्राहक श्लोका-
अव्याकृतं हेतुपासते ये संमाप्नुवन्ति प्रकृती लयं ते ।
प्रजापति कार्यमुपासते ये ते प्राप्नुवन्ति ह्यणिमादिसिद्धी ॥१॥
ईशावास्यस्य विवृतौ कृतागं रापशर्मणा
संपूर्णो नवमो मन्त्रः श्रीयतां बेन राघवः ॥२॥
व्याकृताब्याकृतोपासनयोभिन्नफलले श्रुतिराचार्यवचः प्रमाणयति-
अन्यदेवेति। संभवात्संभूतिरूपकार्यप्रजापत्युपासनादन्यदेव भिन्नमेवाणि-
मादिसिद्धिरूपं फलं तत्त्वज्ञा आहुर्वदन्ति तथाऽसंभवादसंभूतिरूपकार-
णाव्याकृताख्यपकृत्युपासनादन्यत्मकृति लपाख्यं फलमाहुः कथंयन्त्यु-
पास्योपासनयोरभेदविवक्षया संभवादसंभवादित्युक्तं ये ज्ञानिनो नोऽस्म.
भ्यं भाष्यमतेऽन्वर्थसंज्ञाविज्ञानाभावात्संपदानम् । अस्मान्धा । अकयित
चेति व्यापारद्वयार्थत्वाद्वा द्विकर्मत्वं तदुपासनाद्वयतत्त्वं विचचाक्षरे व्या-
ख्यातवन्तस्तेषां धीराणां पाक्यमिति शेषः । अथवा प्रसिद्धत्वाद्वा-
क्यमिति कर्मणोऽप्रयोग अख्यानोपयोग इत्यपादनत्वस्याविवक्षया
शेषे षष्ठी । धीरेभ्य इत्यर्थः । इति पूर्वार्धोक्त पकारेण वयं शुश्रुम श्रुत.
वन्तः ॥ १० ॥ अत्रायः संग्राहका श्लोक
अन्यत्फलं कार्यमुपासतां स्यादुपासा कारणपन्यदेव ।
एवरूप तत्त्वं विबुधा य ऊचुस्नेषां पूरा वाक्यमिति श्रुतं नः ॥१॥

·.
१२
रामचन्द्रपंण्डिसकता-
ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा।
संपर्णो दशमो मन्त्री प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
यत एवमत उभयो। समुच्चयो युक्त इत्याह-संभूतिमिति । यः पुमा-
संभूतिं चावर्णलोपः पृषोदरादित्वात् । असंभूति प्रकृतिमथवा सम्य-
ग्मवत्यस्था कार्यमिति संभूतिः कारणं पूर्वापरसंदर्भानुसारेण वक्तुर.
भिप्रायस्याभिधानियामकत्वात्प्रकृतिस्तां च परं विनाशं च । चेत्यर्थे ।
विनाशोऽस्यातीति विनाशं कार्यम् । अर्श प्राद्यच् । तदुभयं कार्यका-
रणोपासनाद्वयं सह समुच्चि फलदमिति वेद जानाति स विनाशेन
हिरण्यगर्भाख्यकार्योपासनेन मृत्युमनैश्वर्यादिदुःख जातं तीर्वाऽतिक्रम्पा-
संभूत्या । अथवा पूर्वोकप्रकारेण संभूत्याऽव्यासाख्यकारणोपास.
नेन । यथाऽस्मदपेक्षयाधिकजीवनेन देवा अपरास्नथाऽऽपेक्षिकममृतं
प्रकृतिळयमश्नुते प्राप्नोति ॥ ११ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोकः-
उपासने कार्यनिदानयोस्ते समाश्रिते वेद परस्परं यः ।
वत्राऽऽधया प्राप्य स ईश्वरत्वं द्वितीयया याति लयं प्रकृत्याम् ॥१॥
ईशावास्यस्य विवृतौ कृताया रामशर्मणा।
पूर्ण एकादशी मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः ॥ २ ॥
अधुना कर्मणोपासनां समुच्चिचीषन्प्रत्येकमुभयं फलं मदर्य निन्दावे।
अथवा व्याकृतान्याकतोपासनयोः फलं प्रदर्य कर्मणां देवतान्तरोपा.
सनानां च फलं दर्शयति-अन्धं तम इति । ये नरा अविद्या विद्या
ज्ञानं तद्भिमा विद्या तां कर्म केवल मुपासते तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्ति
सेऽन्धं तमो जन्ममरणरूपं प्रविशन्ति प्राप्नुवन्ति । य उ ये त्वशुद्धचिचा
अपि कर्म न कुर्वन्ति किंतु केवलायां विद्यायां देवतोपासनायां रता
आसक्तास्ते कर्माधिकारे सत्यपि कर्मत्यागेन प्रत्यवायरूपदोषयुक्ताः
सन्तस्ततः कर्मानुष्ठातृभ्यो भूय इवाधिकमिव तमः संसरणलक्षणं पवि.
शन्ति प्राप्नुवन्त्युपासनाफलं नाश्नुवते। किंतु संसरन्तीति भावः ॥१२॥
अधायं संग्राहकः श्लोक:-
उपासते केवलकर्मजालं ये संसरन्तीह पुनः पुनस्वे ।
वेभ्योऽधिकं यान्ति गतागतं ते उपासवे केवळदैवतानि ॥१॥
ईशावास्यस्य वित्ती कवायां रामशर्मणा ।
संपूर्णों द्वादशो मन्त्रः प्रीयतां वेन राघवः ॥ २ ॥

·. ईशावास्वरहस्यापतिः। १३ उक्तार्ये श्रुतिर्विद्वद्वचः प्रमाणयति-अन्यदेवेति । विद्याया देवो पासनायाः फलमन्यदेव । विद्यया देवलोक इति श्रुर्देवलोकमाप्तिल क्षणं प्राज्ञा आहुः । तथाऽविद्यायाः कर्मणोऽन्यत्कर्मणा पितृलोक इति वचनारिपतृलोकमाप्तिलक्षणमाहुर्दूरभेसे विपरीते विष्वी अविद्या या च विद्येति श्रुतेश्च । एवंप्रकारेणोभयतत्त्वव्याख्यातृभ्यः पूर्वमस्माभिः श्रुव. मस्तीति तात्पर्यम् । पदव्याख्या तु व्याकृवाव्याकृतोपासनावन्मन्त्रे कुवा ॥ १३ ॥ अनायं संग्राहकः श्लोकः- घुधाः फलं कर्पण आहुरन्यत्स्यादेवसोपास्तिफलं तथाऽन्यत् । ये तस्य तत्त्वं गुरवो न ऊचुस्तेभ्यः पुराऽस्माभिरिति श्रुतं हि ॥१॥ ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । पूर्णत्रयोदशो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघरः ॥ २ ॥ उभयोः समुच्चये फलमाह-विद्या चेति । विद्यां च देवतोपासनाम: विद्यां च कर्म तदुभयं सह समुच्चितं फलदात्रिति यः पुमान्वेद सोऽवि- घया कर्मणा मृत्यु स्वाभाविकमज्ञानं विस्मरणलक्षणं तीवो दूरीकृत्य विद्यया देवतोपासनेनामृवं देवतात्मभावमश्नुवे पामोति । वद्धयमृतमुच्यते यदेवतात्मगमनामिति श्रुतेः । अत्रायें श्लोकयोजना- यो देवतोपास्तिमथापि कर्म एकेन कार्य पुरुषेण वेद । स्वकर्मणा मृत्युमतीत्य विद्वान्स विद्ययाऽऽमति हि देवतात्वम् ॥ अथवा कर्मणामुपासनानां च फलं प्रदीऽऽस्मज्ञानेनैव कृतक. स्वतेति श्रुतिरुपपादयवि वक्तृवात्पर्यस्थाभिधानियामकत्वात् । विद्या मात्मज्ञानं च परमविद्यां च कर्मेत्युभयं प ठक्रमादर्यक्रमो बलीयानिति कर्माऽऽत्मज्ञानं च पूर्वापराधिकार भेदेन सहकपुरुपकर्तव्यत्वेन समुचित यो वेद सोऽविद्यया कर्मणोपासनाऽपि मानसं कमर मृत्यु स्वरूपावि. स्मरणहेतुं चित्तमलमनकाय्यं तीवोऽतिक्रम्य विधयाऽऽत्मज्ञानेनामृत मोक्षमश्नुते । वमेव विदित्वाऽति मृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयना- येति श्रुतेः ॥ १४ ॥ अत्राय संग्राहका श्लोका- कर्माऽऽत्मविज्ञानमपि क्रमेण संपाद्यमेकेन नरेण वेद । या कर्मणा चित्तविशुद्धियाप्प स विषयाऽऽमोत्यमृतं हि विद्वान् ॥१॥ - - ·रामचद्रपण्डिसकता ईशावास्यस्य विवृती छत्तायां रामशर्मणा । पूर्णश्चतुर्दशो मन्त्रः प्रीयतां तेन राघवः॥ २ ॥ अथ पुनरादित्यान्तर्यामिपुरुषोपासनामभेदन वर्णयकात्म्यमुपसंह रवि-हिरण्मयेनेति । हिरण्मयेन हिरण्यस्य विकारो हिरण्मयं तदिव प्रकाशात्मकं तेन पात्रेण पिबन्ति रश्पयो रसान्यत्र स्थितास्तेन बिम्बेन सत्यस्य । सत्यस्य सत्यमिति श्रुतेब्रह्मणो मुखं मुखमिव मुखं प्रधानं रूपमपिहितमाच्छादितं सर्वजनैरज्ञातमस्ति । तथाऽपि या प्रसिद्धोऽसौ पाकुसजनानां परोक्ष आदित्ये सूर्यमण्डले स्वयं पकाशः सकलशक्त्याधा- रभूतः पुरुषः स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिश य इति श्रुतेः । अन्न- योम्यस्ति स पुनरसावित्यनेनावधारणं स एव । अयतच्छब्दार्थोऽदा. शब्दः । एष सर्वसमीपरोऽहामीले प्रत्यक्षतः स्वानुभवं श्रुतिरधिका रिणे प्रदर्शयति । स यश्चायं पुरुष यश्वासावादित्ये स एक इति श्रुतेः। ॐ ॐकारवाच्यं खमाकाशमिव व्यापकं ब्रमाहपस्मीति भावः । एव- मेव त्वमपि ब्रह्मरूपोऽसीति तात्पर्यम् ॥१५॥ अायं संग्राहकः श्लोका- तेजोमयेनापिहितं स्वरूपं सत्यस्य विम्बेन सदा परं तु । भानावसौ यः पुरुषोऽस्ति सोऽहं ज्ञेयं विभु ब्रह्म सदोस्वरूपम्।।१।। ईशावास्यस्य विकृती कृतायां सपर्मणा । पूर्णः पञ्चदशो मन्त्री श्री यहां खेन राघवः ॥ २ ॥ + प्रथमव्याख्यायामुक्तोपासनाबायोगी देवतामन्ते प्रार्थयते-वायुर- निलमिति । द्वितीय पार पायां त्वात्मज्ञस्याऽऽतकामत्वेन देहान्तेऽन्यत्र गमनं नास्त्याप्तकामो भवति । न तस्य प्राणा उत्क्रामन्त्यत्रैव समवली- यन्ते ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्यतीति श्रोः । न च मार्य देवतान्तरं य एवं वेदाहं ब्रह्मास्मीति स इदं सर्व भवतीवि श्रुवेस्तस्य सर्वात्मकत्वादसंक- ल्पत्वाच्च वमक्रतुः पश्यति वीतशोक इत्यु कत्वात् । अव आत्मज्ञवना. न्यस्यात्रैव कृतकृत्पतेति निदयितुं सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वोक्तव्या- कवाव्याकृतोपासनावान्देववान्तरोपासनावांश्च लोकान्तरगमन योग्यो योगी देवतामन्ते प्रार्थयेतेति श्रुतिरुपदिशति-वायुरिति । मम वायुः शरीरस्थः प्राणः प्रागोपलक्षितं लिङ्गशरीरमुत्क्रान्तं सदमृतं मृत्यु- नाऽनाप्तं तानि मृत्युः श्रमो भूखोपयेम इति प्रक्रम्याथेममेव नाऽऽमो- घोऽयं मध्यमः प्राण इवि श्रुतेः । अनिलं सूत्रास्मानं प्राप्नोत्विति शेषः । + षोड शमन्त्ररहम्य विकृतिपल यते ।

·१५ ईशावास्वरहस्यवितिः। यदा वै पुरुषोऽस्माल्लोकात्मतीत्यादिना वायोरेव परलोकपापकत्वोक्तेः। अयेदं स्थूलं शरीरं भस्मानां भस्मैवान्तः परिणामो यस्य तादृशं पृथि. व्यंशत्वादत्रैव तिष्ठविति तात्पर्यम् । ओमिति ब्रह्मनाम । अवति प्राप्नोति सर्वान्पदार्यानथवाऽवति रक्षति सर्व भूतजातम् । अथवाऽवति दीप्यत इति स्वयंप्रकाशं ब्रह्म । ॐ तत्सदिति निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविध! स्मृत इति गीतावाक्यात् । तद्रूप कनो ऋतुर्यनः । तद्धेतुत्वात्संकल्पोऽपि ऋतुः । यथा क्रतुर्भवति तत्कर्ष कुरुत इति श्रुतेः । हे संकल्प स्मर । यन्ममेष्टं तत्स्मर । यं यं वाऽपि स्मरन्भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् । वं तमेवैवि कौन्तेय सदा तद्भाक्भावितः ।। इति भगवद्वाक्याक्लिवे कल्पते प्राप्तुं योग्यो भवतीति क्लिप्किवि- मागमछान्दसस्तस्मै क्लिो जशादेशोऽयस्मयादित्वेन पदत्वात् । मया प्राप्तुं योग्याय । लोकाय क्रियार्थोपपदस्येति कर्मणि चतुर्थी तं दातुं स्मरणविषयं कुरु । कृतं यन्मया बाल्यप्रभृत्यनुष्ठितं तत्स्मर। स्मरेत्यस्य त्रिरावृत्तिः संभ्रमेण प्रवृत्तत्वात् ॥ १७ ॥ अायं संग्राहकः श्लोक: सूत्रं मरधातु वपुर्ममेदं भस्मान्तमुवी प्रणवात्मकस्त्वम् । संकल्प्य यत्कर्म कृतं मयेष्टं प्राप्यं च लोकं मम संस्मराय ॥ १॥ ईशावास्यस्य विवृतो कृतायां रामशर्मणा । पूर्णः सप्तदशो मन्त्री पीयतां तेन राघवः ॥२॥ अथ कर्मकृत्सर्वाश्रमेषु परिचरितपग्नि प्रार्थयते-अग्ने नयेति । हे देव दीव्यति दीप्यत इति देवो द्योतनात्मकानेऽस्मास्त्वदुषासकान्स पपा गतागवरहितेन मार्गेण राये भोग्याय फळाथ मुक्तिरूपाय । तादों चतुर्थी । तदर्थ नय प्रापय । यतो भवान्धिश्वानि सर्वाणि वयुनानि ज्ञानानि कर्माणि वा विद्वाञ्जानन् । किंव जुहुराणं हुई सनो लुक्छ। कोपश्चेचि सिद्धं कौटिल्यं वचनात्मक व्यवहारार्थमावरितमेना पाप- मस्मदस्मत्तो युयोध्यमिश्रितं कुरु । नाशयेत्यया । अमिश्रगार्थकाधुवा. सोरादादिकादपि बहुर छन्दसीवि श्रडितश्चेति हेर्षि छन्दसत्य. पित्वविकल्पान्डित्याभावेन गुणः । निष्पापत्वे मुक्कियोग्यत्वं स्वादिति ·। १६ रामचन्द्र पण्डितकृता ईशावास्यरहस्यविति। भावः । यतोऽधुना वयं नमस्कारमपि कर्तुमशताः शरीरापाटवाकि मुतान्यपरिचर्यामतस्ते तव भूयिष्ठां बहुवरां नमउकिं नमस्कारवचनं विधेमोत्तमपुरुष आशीर्लिङो बहुवचनं छन्दस्युभयथेति सार्वधातुक- स्वमङ्ङालोपः क्रियाम नमस्कारेण चै खल्वपीति वचनानमोऽस्तु नमोऽस्त्विति ब्रूम एतावतैव तवं प्रसन्नो भवेद्धि तात्पर्य ॥ १८ ॥ अत्रायं संग्राहकः श्लोक:- ज्ञानानि सर्वाणि विदस्त्वमग्ने संप्रापयास्मान्सुपथा विमुक्तिम् ।। कौटिल्यमेनः कुरु नः पृथक्त्वां कुओं नमोऽन्ते बहुमा स्ववाचा ॥१॥ ईशावास्यस्य विवृतौ कृतायां रामशर्मणा । संपूर्णोऽष्टादशो मन्त्रः प्रीयता वेन राघवः ॥ २ ॥ माध्यंदिनेशोपनिषद्रहस्य प्रकाशकं श्लोक समूहमेतम् । कृत्वाऽपित श्रीगुरुपादपद्मे पठत्यजस्रं स विशुक्तिमीयात् ॥ १॥ ईशाख्योपनिषदहस्यविवृति श्रीरामशर्माऽकृत श्रीकृष्णात्रिकुलोद्भवः कविवर श्रीसिद्धराजात्मजः । शाके खेत गुणाचलावानि १७३९मिते यामीश्वरेऽन्दे मधो सेयं श्रीरघुवीरपादकमले भक्त्याऽर्पिता श्रीपति ॥ २ ॥ - इति श्रीमद्विद्वन्मुकुटालंकारहीरश्रीराजयोगिवरिष्ठश्रीसिद्धेश्वरसरि. सूनुना श्रीरामचन्द्रपण्डिोन विरचिता श्रीमाध्यदिनीये. शावास्योपनिषदहस्यविकृतिः समाप्तिमगमत् ।। ॥ ॐ तत्सत् ॥ - ·आनन्दाट्टोपाध्यायकृतमीशावास्यभाष्यम् । ॐ दर्शपूर्णमासाद्यश्वमेधान्तं कर्मकाण्ड समाप्तमयेदानी ज्ञान काण्ड प्रस्तूयते-ईशा वाट्यामिति । ईशा वास्यमित्यादीनां मन्त्राणामपि यथाकथंचन कर्मसु विनियोगः किं न स्यादिवि केनचित्पृष्ट ऋचा पुरुषं ब्रह्माणं दक्षिणता पौरुषेण नारायणेनाभिष्टौति सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपादित्यनेन षोडश.नेत्यादि । तत ईशा वास्य- मित्यादिमन्त्राणां कर्मसु प्रमाणतोऽविनियोगात् । यागकल्पनायां तु विशेष परिहत्यैव यागकल्पना सा भवति नेतरेति श्रीभगवच्छंकरा. चार्यों विरोधादेवाविनियोगस्लेषां मन्त्राणां कर्मणीवि प्रतिपादयति- ईशा वास्यमित्यादयो मन्त्राः कर्मस्वविनियुक्तास्तेषामकर्मशेषस्याss. स्मनो याथात्म्यप्रकाशकत्वादिति । तमेवं सविस्वरं प्रतिपादयवि-याथा. स्म्यमात्मनः शुद्धन्वापापविद्धत्वाशरीरत्वादि वक्ष्यमाणं कर्मणा विरु. ध्यत इत्यतो युक्तस्लेषां कर्मस्वविनियोगः । न चैवलक्षणत्वं यायात्म्य मुत्पाद्यं संस्कार्य कर्तृत्वं भोक्तृत्वं येन कर्मशेषता स्यात् । सर्वासामुपनिष. दामात्मयाथात्म्यनिरूपणेनैवोपयोगाद्गीतानां मोक्षधर्माणां चैतत्परत्वात् । तस्मादात्मनोऽपृथक्त्वाकर्तृत्वादि शुक्लस्वादि नोपादाय तस्प लोकबुद्धि सिद्धानि कर्माणि विहितानि । यो हि दृष्टेन कर्मफलेन ब्रह्मवर्चसा वाऽदृष्टेन स्वर्गादिना वाऽनुपीयते तत्र च द्विजाविरहं लक्षणाधि. कारधर्मवानित्यात्मानं मन्यते सोऽधिक्रियते कर्मस्वित्पधिकारविदो वदन्ति । तस्मादेते मन्त्रा ह्यात्मनो याथात्म्यप्रकाशनेनाऽऽत्मविषया: स्वात्माविकाराज्ञानं निवर्तयन्तः शोकमोहादिसंसारबिच्छित्तिसाधनमा. स्मैकत्वादिविज्ञानमुत्पादयन्ति । एवमुक्तविषयसंबन्धपयोजनान्मन्त्रा. संक्षेपतो व्याख्यास्यामः । अस्य कृत्स्नत्याध्यायस्य दध्यार्थर्वण ऋषिः । आत्मा देवता । प्रतिमन्त्रं चेशा वास्यं कुर्वन्नेवासुर्या नामति तिस्रोऽनुष्टुभ आत्मदेवत्वा दध्य ङाथर्वण ऋषिः । अत्र च कंचन पुत्रं शिष्यं वा गर्भाधानादिभिः संस्कार संस्कृत शरीरमधीववेदमुत्पादिवपुत्र. मिह जन्मनि जन्मान्तरे वा यथाशक्त्यनुष्ठितयज्ञादिना क्षपितकल्मपं नित्यानित्यवस्तुविवेकवन्तं दैववशात्कथंचिदिहापुत्रार्थफलभोगविराग. युक्तं शमदमादिसंपन्नं मुमुक्षु शिक्षयति । स्वयमाचार्यस्वरूपा सती श्रुतिराह-ईशा चास्यमिति । ईश ऐश्वर्येऽस्य विवन्तं तृतीयान्वं रूपमीशे- ·भानन्दभट्टोपाध्यायकृतम्- तीष्ट इतीट् तेने शेशिवेशा तेन परमेश्वरेण परमात्मना सर्वजन्तुनामात्म- भूवेन स्वेनाऽऽत्मनेशा वास्यं वस निघासे वास्यं निवसनीयं किमि तीदं प्रत्यक्षादिभिः प्रतीयमानं साक्षिदृश्यं चेदमात्मव्यतिरिक्तं सर्वमि. दमीशा वास्यं सर्वेषु स्वकार्येषु स्वकारणभूते निवास्यम् । जगति पृथि व्यां जगत्यां जगत्युपलक्षिते जगति किंचेति चक्कारो भिन्नक्रमः । जगवि व्यक्तं च लोकप्रसिद्धं वस्तुजावं तत्सर्वमीशा वास्यं निवास्यं स्नाऽऽ. स्मना निवास्यम् । किंच वस आच्छानेऽहमेवेदं सर्वमिति परमसत्य- रूपेणेशा परमात्मनाऽमृतमिदं सर्व वास्यं छादनीयमाच्छादनीय कार्यस्य कारणसचापकाशव्यतिरेकेणाऽऽरोपितस्याघिष्ठानप्रकाशम्पतिरेकेण पृथ. क्स साप्रकाशनाभावादेवेदं सर्व जगदीशा वास्यम् । यतः प्रत्यगात्मनः सच्चिदानन्दलक्षणपुरुषार्थ रूपं स्वत एव सिद्धम् । तेन स्वास्मिन्नारोपि. तस्याहमिदं ममेदमित्येवमनात्मकस्य सर्वस्यानर्थभूतस्य जगतस्त्यक्तेन त्यागेन सर्वाधिष्ठान भूत स्वस्वरूपयाथात्म्यानुभवसामर्थ्यसिद्धेन त्यक्तेन त्यागेनाऽऽत्मानं भुञ्जीथाः । भुजोऽनवन इत्यस्य रूपम् । पालनेऽपि छन्दस्यात्मनेपदं भवत्यत आत्मानं भुञ्जीथाः पालयेथाः कृतं कृत्यं प्राप्तं प्रापणीयम् । आत्मलाभान्न परं विद्यत इति श्रुतेः । त्यक्तैषणस्त्वं मा गृधः कस्यस्विद्धनम् । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । कस्यस्वित्परस्य धनं मा गृधः । अभिकाङ्क्षां मा कार्षीधनविषयाभिकाङ्क्षा मा कार्षी. रित्यर्थः । स्विदिति निपातो वितर्कवचनः । अस्य संपूर्णकामवादे- धान्याविषयाकाङ्क्षा किंतु कर्तव्या न कर्तव्येत्यर्थः। विचार्यमाणे तथाविधस्यार्थस्याभावादेवाथवा मा गृधः कस्यचिद्धनमित्याक्षेपार्थो न कस्यचिद्धनमस्ति यद्गृध्येत । आत्मैव सर्वमितीश्वरभावनया सर्व द्वैत. मानं त्यक्तमत आत्मन एवेदमात्मन एव तु सर्व परस्य कस्यचित्संब. धित्वेन प्रतीयमानस्य स्वयं संबन्धित्वमापादयितुमाभिकाङ्क्षां मा कार्षीः स्वव्यतिरेकेणातो मिथ्याविषयं ग्रहं मा काषीरित्यर्थः । एवमा. स्मावदः पुत्रायेषणात्रयसंन्यासेनाऽऽत्मज्ञाननिष्ठनयाऽऽत्मा रक्षितव्य इत्येष वेदार्थः ॥ १॥ अर्थतस्यार्थस्य ग्रहणस्य तु साधनत्वेनेदमुपदिशवि-कुर्वनवेहति । इह कर्मभूमौ शतं समाः शतं वर्षाणि जिजीविषेद्यदि भवाञ्जीवितुमि- च्छेचहि कर्माण्यग्निहोत्रादीनि कुर्वष भवाञ्जिजीविषेच्छवं समा इति जीवता पुरुषस्य जीवितं परमायुरनूय कुर्वकर्माणीत्यवधीयते । एवं ·ईशावास्यभाष्यम् । स्वाय नान्यथेतोऽस्ति न कर्म लिप्यते नरे नराभिमानिनि त्वयि । एवं जीवति सति कर्म न लिप्यते कर्मणा न लिप्यत इत्यर्थः । नाम्यर्थ. तोऽस्ति । इतोऽस्माद्यथोक्तप्रकारादन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति । एको ज्ञानमार्गों द्वितीयः कर्ममार्ग एवं प्रकारद्वयादन्यत्मकारान्तरं नास्ती- त्यर्थः । देवताभक्तिरप्युभयात्मिकैव । अतो न विरोधः । एवं चेदशुभं कर्म न लिप्यते । फेचिदेवं योजयन्ति-इह लोके कर्माणि यज्ञेन दानेनेत्यादिना मुक्ति साधनत्वेन विहितानि कर्माणि कुर्वन्नेव पतं समाः संवत्सराणि जिजीविपेदिति व्यत्ययः । एवमिहेवं त्वयि वर्वमाने सति तब मुक्तिररित्वति शेषः । नान्यथेतोऽस्तिः । इतः प्रकारादन्यथा मुक्तिनास्तीत्येतदुक्तं भवति । यथा स्वर्गमाप्ते नाभूता विशेषास्तथा मुक्तेर्न मार्गभेदोऽस्त्यपि त्वेक एव मार्गो ज्ञानलक्षणोऽन्यथा प्रकारान्तरं नास्ति येन प्रकारान्तरेण विद्यमानेन कर्म लिप्यते तथा प्रकारान्तरं नास्तीत्यर्थः । आः शास्त्रविहितान्यग्निहोत्रादीनि कर्माणि कुर्वन्नेव जिजीविषेदिवि । कथं पुनरिदमवगम्यत आयेन मन्त्रेण ससंन्या- सज्ञाननिष्ठोक्ता द्वितीयेन तदशक्तस्य कर्मनिष्ठति ज्ञानकर्मणो विशेषोपरोधं पर्वतसर्षपवदेवोक्तं न स्मरासे किमित्याद्युक्तम् । यो जिजीविषेत्स कर्म कुर्वमेवेति । ईशा वास्यमिद५ सर्व यत्किंच जगत्यां जगद । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य रिवद्धनमिति । वेन जीवित मरणे वा गृधि मा कुर्वित्यरण्यमियादिति पदमतो न पुनरिया- दिति न्यासशासनाद । उभयोः फलभेदं च वक्ष्यति । इमौ द्वावेव पन्थानावनुनिष्क्रान्ततरौ भवतः । क्रियापथश्चैव पुरस्तात्संन्यासपयश्च तयोन्यास एवात्यरेचयदिति जैत्तिरीयके । द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिनाः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मों निवृत्तिश्च सुभाषितः ॥ इत्यादि पुत्राय विचार्य निश्चितमुक्तं श्रीव्यासेन वेदाचार्येण । श्रीभगवता-लोकेऽस्मिन्द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयाऽनघ । ज्ञानयोगेन सांख्यानां कर्मयोगेन(ण) योगिनाम् ॥ इति । विभागं चानयोर्दर्शयिष्यामः ॥ २ ॥ अयेदानीमविद्वन्निन्दाऽऽरभ्यते विद्वत्प्रशंसार्थम्-असुर्या नाम व इति। परमात्मभावमद्वयमपेक्ष्य देवादयोऽप्यसुरा असुषु रमन्त इति । तेषां संभूता कोका असुर्या नामशब्दः प्रसिद्धवचनस्ते लोकाः कर्मफलानि जन्मानि येषु लोक्यन्ते दृश्यन्ते भुज्यन्त इति । अन्धेनादर्शनात्मकेन -- ·आनन्दमट्टोपाध्यायकतम्- तमसाऽज्ञानलक्षणेनान्धकारेणाऽऽवृता आच्छादितास्तानस्थावरान्ता- ल्लोकांस्ते प्रेत्य मृत्वमं देई परित्यज्याभिगच्छन्ति । यथाकर्म यथाश्रुवं ते तान्गच्छन्ति । ते क इति तानाह-~-ये के चाऽऽत्महनो जना इति । आत्मानं नन्तीत्यात्महननमात्मभेददर्शनं तत्कुर्वन्ति ते केऽविद्वांसः स्वस्वरूपाविदस्तद्विपर्ययेण विद्वांसो मुच्यन्ते न त्वात्महनः ॥ ३ ॥ ताहि तत्कीदृशमात्मतत्त्वमिति तदाह-अनेजदेकमिति । आत्मदेवत्या त्रिष्टप् । अतिवेगवान्वायुः प्रसिद्धस्ततो हि वेगवत्तरं मनस्तनोऽप्यतिवे. गवत्तरमात्मतत्त्वं कथं विरुद्धमिदमुच्यते निश्चकं जवीय इति । नैष दोषो निरुपाध्युपाधिमत्त्वोपपत्तेः । तत्र निरुपाधिस्वरूपेणोच्यते-अने- जदेकमिति । सोपाधिस्वरूपेणोच्यते-मनसो जवीय इति । मनसो जवेनान्तःकरणस्य संकल्पादिलक्षणस्योपाधेरनुवर्तमानात्तत्र प्रवृत्तिश्च व्यर्थ पुरतः पुरतश्चाऽऽत्मतत्त्वं प्रकाशन इति ज्योतिर्ब्राह्मणे प्रसिद्धम् । इहैव दुःस्थस्य मनसो ब्रह्मलोकादिदूरसंकल्पनं नानागमनं क्षणमात्रा. दित्यतो मनसो जविष्ठत्वं लोके प्रसिद्धम् । तस्मिन्मनसि ब्रह्मलोकाद्वि. दूरं गच्छति प्रथमं प्राप्त इवाऽऽत्मचैतन्याभासो गृह्यते । अतो मनसो जवीय इत्याह। किंच नैन देवा आप्नुवन्निति । एतदात्मतत्त्वं देवा द्योतन- साधनत्वात्सर्वथाऽपि तदात्मतत्त्वं चक्षुरादीन्द्रियाणि देवा नाऽऽप्नुवन्न प्राप्नुवन्न विषय्यकुर्वनिति । प्रकाशविषयीकर्तुं वा श्रम एव ततस्तेभ्यो मनो जवीयः। मनोव्यवहारो व्यवहितत्वात् । नाऽऽभासपात्रमप्यात्मनो नैव देवतानां विषयो भवति यत्स्यान्मनसोऽपि पूर्वमर्ष पूर्वमेव गवं व्योमवव्यापिन्वात् । सर्वयाऽपि तदात्मतत् सर्वसंसारधर्मवर्जित स्न नीरूपेणाविक्रिय सदुपाधिकृताः सर्वाः संसारविक्रिया अनुभवतीया विवेकिन मुढानामेकमने कमिव प्रतिदेहं प्रत्याचक्षते सत इत्येतदाह-तद्धा- वत इति । तद्यत्मसिद्धमात्मतत्त्वं तद्धावतो दूरं गच्छतोऽन्यान्मनोवागि- न्द्रियप्रभृतीनात्मविलक्षणानत्येत्यतीत्य गच्छतीव । इवार्थ स्वयमेव दर्शयति--तिष्ठदिति । तिष्ठ स्वयं सदित्यर्थः । तस्मिन्नात्मतत्त्वे सति चैतन्यस्वभावे मातरिश्वा मातर्यन्तरिक्षे श्वयत इति मातरिश्वा सर्वप्रा. णभक्रियात्मकः । यदा सर्वाणि कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोताति यत्सूत्रसंज्ञकं सर्वस्य जगतो विधारयितृ स मातरिश्वा । अपोऽप इति कर्मनाम । अपः कर्माणि पाणिनां चेष्टालक्षणायन्यादित्यपर्जन्या- दीनां ज्वलनदहनप्रकाशवादिलक्षणानि यज्ञदानहोमादीनि दधाति स्थापयति विभजवीत्यर्थः । समष्टिव्यष्टिरूपो ह्यसौ वायुर्धारयतीति वा ।

·ईशावास्यभाष्यम् । । यस्तु भीषाऽस्माद्वानः पवत इत्यादिश्शुविभ्यः सर्वाहि कार्यकारणादिविक्रिया नित्यचैतन्यात्मस्वरूपे सर्वस्याऽऽदिभूते सत्येव भवन्तीत्यर्थः । न मन्त्राणां जामिताऽस्तीति पूर्वोकोऽर्थः ।। ४ ॥ कंचिद्विशेषं दर्शयन्नाह-तदेजति । यस्तु सर्वाणि भूतानि यस्मिन्स. वाणि भूतानीत्यात्मदेवतास्ति स्रोऽनुष्टुभः । तदेजात । तद्यत्प्रकृतमात्म. तत्त्वं तदेजत्युपाधित एजाति चलति । तजति । तदेव त्वात्मतत्क्षमतो नजति नैव चलति । अचलमेव सञ्चलतीव भवतीत्यर्थः । तदरे । वर्ष- कोटिशतैरप्यविदुषाममाप्यत्वाद्दूर एव । तत् उ एव अन्तिके विसमीपे विदुषामात्मत्वात्तदन्तिक एव । अत्यन्तसमीप एव न केवलं दूरेऽन्तिके तदन्तरस्य सर्वस्य जगतोऽन्तरात्मैव । एष त आत्मा सर्वान्तर इति श्रुतेः । अस्य सर्वस्य जगतो नामरूपक्रियात्मकस्प तदेव सर्वस्य बाह्य को ध्यापित्वादाकाशवनिरतिशपसूक्ष्मत्वादतो ज्ञानघन एवेति शासनानि. रन्तरम् ॥ ५॥ शोधिततत्त्वंपदार्थो मुमुक्षुः सर्वाणि भूतान्यव्यक्तानि स्थावरा तानि चेतनाचेवनान्यात्मानं त्वामन्यन्वेति सदा पश्यत्यात्मव्यतिरि. तानि न प्रपश्यति । अपि त्वात्मन्यात्मत्वेन पश्पतीत्यर्थः । सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं तेषु सर्वेषु भूतेषु चाऽऽत्मानमनुपश्यति सेषामपि भूतानामा- स्मानमात्मतत्त्वं न पश्यति यथाऽस्य कार्यकरणसंघातरूपमात्मानं सर्व. प्रत्ययसाक्षिभूतं सत्यं केवलम् । निर्गुणोऽनेनैव स्वरूपेणाव्यक्तानां स्थावरान्तानामहमेवाऽऽत्मेति सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं यस्तु पश्यति । तत. स्तस्मादर्शनान्न विजुगुप्सते जुगुप्सां घृणां न करोति । गुपू रक्षणे। देहा- -दिकं गोप्तुं न गच्छतीति वा । ज्ञानप्राप्तस्यैवानुवादोऽयम् । सर्वा हि धुणाऽऽत्मनोऽन्यदृष्टयं पश्यतो भवति । आत्मानमेव त्वनन्तेषु विशुद्ध निरन्तरं पश्यतो न प्राणादिनिमित्तमस्तीति प्राप्तमेव तो न विजुगु. प्सत इति ॥१॥ इसमेवार्थमन्पोऽपि मन्त्र आह सर्वासा श्रुतीनामत्रच तात्पर्य मिति प्रदर्शचितु-पस्मिन्सर्वाणि भूतानीति । यस्मिन्ययोक्त आत्मनि सवाणि भूवानि तान्येव परमार्थदर्शनादात्मैवाभूदात्मैव संहत्तः । परमार्थतो विजानत एवमात्मतत्त्वं विजानत एतत्तस्मिन्काले तस्मिन्नवस्थाविशेषे तत्र चाऽऽत्मनि को मोहः । मुह वैचित्ये । को मोहः कः शोकः कः संसार एकस्वमनुपश्यतः । शोकपोहो कामबीजमजानतो भववो न स्वात्मकत्वं विशुद्धं गगनोपमं पश्यतः । को मोहः का शोक इति ।

·६ आनन्दभट्टोपाध्यायसम्- शोकमोहयोरविद्याकार्ययोः संसारमसंसारमित्यज्ञानयाराक्षेपेण संप्रदर्श नात्सकारणस्य संसारस्यात्यन्तमेवोच्छेदः प्रदर्शितो भवति ॥ ७ ॥ योऽयमतीतेन मन्त्रेणोक्त आत्मा किंलक्षण इत्यपेक्षायामयं मन्त्रः प्रवर्तते-स पर्यगादिति । आत्मदेवत्या जगनी । स यथोक्त आत्मा पर्यगात्परितः समन्तादगात्परितो गच्छति सर्वमवगच्छति व्यामोति च। आकाशवव्यापी शुक्र शुच दीप्तौ शुविपक्षीप्तिपदित्यर्थः । अकायम. शरीरं लिङ्गशरीरवर्जितमव्रणमहतम् । अस्नाविरं नावाः शिरा न विद्यन्ते यस्य बदस्नाविरम् । कविः क्रान्तदर्शी । नान्योऽनोसिन व द्रोत्या. दिश्रुतेः । मनीषी मनस ईशिता सर्वज्ञ ईश्वर इत्यर्थः । परिभः सर्वेषा- मुपरि भवतीति परिभूः । स्वयमेव भवतीति स्वयंभूः । येषामुपरि मपति यश्वोपरि भवति स स्वयमेव सर्वो भवतीति स्वयंभू । स नित्य- मुक्त ईश्वरः । याथातथ्यतो यथातथा भावो याथातथ्यं यथाश्रुतकर्म. फलसाघनतोऽर्थान्कर्तव्यपदार्यान्व्यदधादकरोद्विहितवान्यथानुरूपं व्य. धादित्ययः । शाश्वतीभ्यः समाभ्यः संवत्सरात्मभ्यः प्रजापतिभ्य इत्यर्थः अत्राऽऽयेन मन्त्रेण सर्वेषणापरित्यागाज्ज्ञाननिष्ठो का । प्रथमो वेदार्थः । ईशा वास्यमित्यादिना मा गृधः कस्यस्विद्धनमिति । अज्ञानिनां जिनी- विष्णां ज्ञाननिष्ठासंभवे सति कुर्वनेव कर्माणि जिजीविषेजि मीविषेरिवि कनिष्ठा । द्वितीयो पेदार्थः । अनयोचिरंतन योमन्त्रः प्रदर्शित:-सोऽका- मयत जाया मे स्यादिति तस्याज्ञानिनः कर्माणि । मन एवास्याऽऽत्मा बाग्जायेत्यादिवचनात् । अनत्वं कामित्वं च निश्चितमवगम्यते । तथा पाऽऽत्मस्वरूपावस्थानं जापायेषणासंन्यासेनाऽऽत्मविदा कर्मनिष्ठापा तिकूल्येनाऽऽत्मस्वरूपनिष्ठेव दर्शनात् । किं प्रजया करिष्यामो येषां नोऽयमात्माऽयं लोक इत्यादिना यज्ञाननिष्ठासंन्यासिनतेऽसूर्या नाम त इत्यादिनाऽविद्वनिन्दाद्वारेणाऽऽत्मनः स पर्यगादिति वदनो मन्.. उपादिष्टो ? यत्र तत्राधिकता न कामिन इति । यथा च श्वेताश्वतराणां मन्त्रोपनिषदि-अत्याश्रमिभ्यः परमं पवित्रं प्रोवाच सम्यगृषिसंघजु- मित्यादि विभज्योक्तम् । ये तु कर्मनिष्ठाः यर्ष कुर्वन्त एवं मिनीवि. परस्तेभ्य इदमुच्यते--अन्धं तम इत्यादिना । कथं पुनरिदमवगम्यते साध्यसाधनषेदोपमर्शनम् । पस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः का शोक एकत्वमनुपश्यतः । यदात्मकत्वविज्ञानं तत्र केनचिदपि कर्मणा ज्ञानान्सरेण वा स मदः समुच्चिचापति । भवतु ·ईशावास्यभाष्यम् । समुध्यिचीषयाऽपिद्वमिन्दा । तत्र च यस्य येन समुच्चयः संभवति न्यायतः शास्त्रतो वा तदिहोच्यते । दैवं वित्तं देवतादिज्ञानं कर्मसंबन्धि- त्वेनोपन्यस्तेन परमात्मविज्ञानं विद्यया देवलोक इति पृथक्फलाश्रयणा- ततो जानकर्मणोरिहैकैकानुष्ठामनिन्दासमुचिचचीषया निन्दापरैकैकस्य पृथक्फलाश्रयणाद्विद्यया तदारोहन्ति विद्यया देवलोकः । तत्र दक्षिणा यन्ति कर्मणा पितृलोक इति । न हि शास्त्रविहितं किंचिदकर्तव्यता- मियात् ।। ८॥ अन्धं तमः प्रविशन्ति । षडनुष्टुभ आत्मदेवत्याः । अन्धं तमोऽदर्श- नात्मकं तमः प्रविशन्ति । के। येऽविद्यामविद्या कर्मत्यर्थः । अविद्यामान- होत्रादिलक्षणामेव केवलामुपासते । तत्पराः सन्तोऽनुतिष्ठन्तीत्यभिप्राया। ततो भूय इव ते तमः । ततस्तस्मादन्धात्मकाय एव बहुतरमेव तमः प्रविशन्ति । ते क इति । य उ विद्यायां रता ये तु कर्म हित्वा य उ एव विद्यायामेष रता ज्ञान एव रतास्ततो बहुतरमेव तमः प्रतिग्रन्ति । अमादा नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः। तांस्ते प्रत्याभिगच्छन्ति अविद्वांसोऽबुधा जनाः ॥ इति श्रुतेः ॥ ९ ॥ अत्रावान्तरफलभेदं विद्याकर्मणोः समुच्चये कारणमाहान्यथा फल- बदफलवतोः संनिहितयोरङ्गाङ्गिनेव स्पादिति-अन्यदेवाऽऽहुरिति । अन्यत्पृथगेव विद्यया क्रियते फलमित्याहुः। अन्यदेवाऽऽहुरविद्याया कर्मणाऽन्यदेव फर्क क्रियत इत्याहुर्वेदाः कर्षणा पितृकोको विद्यया देवलोक इत्यादयः। इत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमलां वचनं शुश्रुम । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तस्तेषामयमागमः पारम्पर्यागत इत्यर्थः ॥ १० ॥ यत एवं विद्यां चाविद्यां चेवि देवताज्ञानं कर्म चेत्यर्थः । यस्तद्वेद तदुभयं ज्ञानं कर्म च सहकेन रूपेणानुष्ठेयं यो वेद वस्यैव समुच्चयका- रिण एकपुरुषार्थ संबन्धक्रमेण किं स्यादित्युच्यते--अविद्यया मृत्यु सीत्वैति । अविद्यया कर्मणाऽग्निहोत्रादिना मृत्यु स्वाभाविकं रागतः क्रियमाणं कर्म ज्ञानं च मृत्युशब्दवाच्यं तदुभयं तीवोऽतिक्रम्य विद्यया वेदान्तज्ञानेनामृर्व देवतात्मभावमश्चरे पामोति । तत्रामृतमश्नुबे यद्देवात्मगमनम् ॥ ११ ॥ अधुना ज्याकत्ताच्याकृतोपासनयो। समुच्चिचीषया प्रत्येक निन्दा ·८ आनन्दमट्टोपाध्यायकृतम्- च्यते-अन्धं वम इति । अन्धं तमः प्रविशन्ति के येऽसंभूतिं संभवनं संभूतिः सा यस्य कार्यस्य संभूतिस्तस्या अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः प्रक्रियते कार्य यया प्रकृतिः कारणमव्याकृताख्यां सामसंभूतिमव्याकृता. ख्या प्रकृतिकारणमविद्यां कामकर्मबीजभूतामदर्शनामिकामुपासते ते तदनुरूपमेव फलं तमोऽदर्शनात्मकं प्रविशन्ति । ततस्तस्मादपि भयो बहुतरमिव तमः प्रविशन्ति । के ये उ एव संभूत्यां रताः संभूत्यां कार्य- प्रमाण हिरण्यगर्भाख्य एव रसास्ते भूय इव तमः प्रतिशन्ति ॥ १२ ॥ अथाधुनोपासनयोः समुच्चयकरणायावयवफलभेदमाह-अन्यदेवाऽऽ. हुरिति । अन्यदेव पृथगेवाऽऽहुः फळं संभवात्संभूतेः कार्यब्रह्मोपासना- दणिमाद्यैश्वर्यलक्षणं फलमाहुर्वेदाः । तथाऽन्यदाहुरसंभवादसंभूतेरव्या. कृताव्याकृतोपासनादन्यदेव फलमाहुः । अन्धं बमः प्रविशन्तीवि शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीरा ये नस्तद्विचचक्षिरे । य आचार्या धीराणां वचनं विचचक्षिरे उषाकृतान्याकृतोपासनफलव वनं व्याख्यात वन्त इत्यर्थः ॥ १३ ॥ यत एवमतः समुच्चयः संभूत्योर्युक्त एवैकपुरुषार्थत्वादित्याह- संभूति च विनाशं च यस्तद्वेदोभय५ सह विनाशेन मृत्यु शो धर्मो यस्य स वेन विनाशधर्मणा हिरण्यगर्भोपासनेनैश्वर्षप्राप्तिद्वाराऽनैश्वर्य. धर्मकामादिदोषजावं च मृत्यु तीवा संभूत्या । अनाकारले.परछान्दसः। असंभूत्याऽसंभूत्युपासन याऽव्याकृतोपासनेनामृतं भकृतिल यलक्षण कार- णत्वमाप्तिलक्षणममृतमश्नुत इति ततश्च पुनः संसारो भवतीत्येवमपर विद्याकर्मसमुच्चये फलमभिहितम् । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनु. पश्यत इति । स्वतन्त्रस्य सर्वकरसंन्यासपूर्वस्व सम्यग्जावस्य फलम- मिहितमेवं द्विपकारः प्रवृत्तिनिवृत्तिलक्षणो वेदार्थोऽनेन प्रकाशितः । प्र. चिलक्षणस्य वेदार्थस्य विधिप्रतिषेधलक्षणस्य कृत्स्नस्य प्रकाशने प्रव. र्यान्तं ब्राह्मणमुपयुक्तम् । निवृत्तिलक्षणस्य प्रकाशने विद्यापासव इति । तव ऊर्च वृहदारण्यकं तत्रापि प्राणादिविषयोपासनं न परं किंचिदन्यनिर्गुणब्रह्मपरमिति विभज्य दर्शनीयम् । कार्य सगुणब्रह्मो पासनावाक्यजातं चान्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत इत्यादिषण्म. न्त्रप्रकाशिवार्यस्य प्रकाशन उपयुक्तमितरत्सर्व निर्गुणवत्त्वैकनिष्ठमिति । विद्यां चाविद्यां च यस्तद्वेदोभयः सह । अविद्यया मृत्युं वीवा विद्ययाऽमृतमश्नुते ॥

·ईशावास्वभाष्यम् । इति यदुक्तं तत्र केन मागेंणामृतत्वमश्नुन इत्यपैिरादिमागेंणेत्यु- च्यते ॥ १४॥ एवं यथोक्तोपासनं कुर्वन्नुपासका स्वदेहस्यान्तकाले प्राप्त आत्मनोऽ मृवत्वप्राप्तिद्वारभूतमादित्यं याचते-हिरण्मयेन पाणति । आदित्य- देवत्याऽनुष्टुब्हे पूषन्हे सूर्यास्मत्पोषक हिरण्मयेन ज्योतिर्मयेन पात्रेणाऽऽ- धारभूतेन सत्यस्याऽऽदित्यमण्डलस्थस्थ ब्रह्मणोऽपिहितं मुखं द्वारमपि- हितम् । हिरण्मयेन पात्रेण द्वारस्यापिधानं कृतम् । अवस्तत्त्वं पूषन्नपा- वृणु पूर्वस्वपिधानं स्वपपावृषपगमय । सत्यधर्माय सत्यस्य तवोपास- नादहमपि सत्यधर्मो जातः । सत्यं धर्मो यस्य स सत्यधर्मा तस्मै सत्य. धर्माय मह्यं वदपावृणु। यद्वा व्यत्ययः । सत्यधर्माय सत्यधर्मस्य तदृष्टये । १५॥ पूषन्नेकर्ष इति । सूर्यदेवत्या त्रिष्टुप्पोषणात्पूषा रविस्तत्संबोधन ह एकर्षे त्वया सर्वस्य संयमनाघमो हे यम सूर्य सुष्ठ्वीरणात्सूर्यस्तत्सं. बोधनं प्रजापतैरपत्यं प्राजापत्यस्तस्संबोधनं हे प्राजापत्य । एवं संस्तूय प्रार्थयते-व्यूह रश्मीनिति । रश्मीन्व्यूह विगमय समूह सेजस्तेजस्वापकं यज्ज्योतिस्तज्ज्योतिस्तत्समूहमेकी कुरु । यत्ते रूपं कल्याणतमं वचे पश्यामि ते तव यत्कल्याणतमं मङ्गलतमं रूपं तत्ते तव प्रसादा. तद्रूपमहं पश्यामि । किंच योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमास्मि । योऽसौ मण्डलस्थो व्याकृतावयवो यः पुरुषः पुरुषा आहुः पूर्णत्वाद्वा पुरुषा सोऽहमस्मीत्यादित्यमेकीकृत्य पश्यामीति ॥ १६ ॥ एवं ब्रह्मोपासकस्य योगिनः शरीरपावोत्तरकालं शरीरं यद्भवति तदाह-वायुरनिलमिति । लिङ्गोक्तदेवत्यं यजुर्वायुः प्राणोऽनिलं सूर्या- त्मममृतमधिदैवतं स्वप्रकृति हिरण्यगर्भाख्यं प्राण प्रतिपयते । अथान. न्तरमिदं प्रतीयमानं शरीरमग्नौ हुतं भस्मान्तं भवति। कृतमयोजनत्वात् । इदानीं योगिनो बलभूतं सर्ववेदसारं सर्ववेदमयमक्षरं कथ्यते-भोमिति । अवरामोवेवा । ओमिति परमाक्षरस्य योगिनो बलभूतस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवाख्यस्य स्थूलादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मा ऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता । शब्दब्रह्मारम्भे विनियोगः । अपि च यागहोमादिषु शान्तिपौष्टिककर्मस चान्येष्वपि काम्पनैमित्तिकादिष्वपि सर्वेवस्योंका- रस्य विनियोगः। ओमिति परब्रह्मणो नामनिर्देशः। ओं तब्रह्मेत्यादि- श्रुतेः ! ब्रह्मविष्णुशिवपरब्रह्मात्मकोऽकारोकारमकारार्धपात्रात्मकोऽयमों- ·१० भानन्दमहोपाध्याय कृतमीचाधास्पभाष्पम् । कार एवान्त्यकाल उचारक इति दर्शयति-मात्मरूपश्च ॐकारस्वतस्तेन ततम् । इदानीं कृतं स्मारयति-कृतं स्मर, इति । लिङ्गोक्तदेवत्यं यजुः । तो क्रतुः संकल्पोऽनेन संकलाविषयो योगिभिर्लक्ष्यवे । हे क्रतो हे श्रीभगवनग्ने स्मर कृतं ब्रह्मचर्ये मया कृतं तत्स्मर न विस्मर्तध्यम्। हे क्रतो गाईस्थ्ये मया यत्कृतं तच्च स्मर । पुनश्च यत्साधु कृवं तत्सर्व कृतं स्मर कुवं स्मरेति । आदरार्थं पुनर्वचनम् । अथवा क्रतुशब्देन यज्ञः संबोध्यते । हे क्रतो हे यज्ञ । यज्ञशब्दोपलक्षितो यज्ञाध्यक्षो यज्ञह. विर्भागभुक् श्रीमगवान्विष्णुः संबोध्यते श्रीभगवन्विष्णो कृतं समर मया कृतं त्वया कारित स्मर कृतं स्मर कृतं स्मरोति ॥ १७॥ मार्ग याचते- अग्ने नयेति । आग्नेयी त्रिष्टुप् । हे श्रीभगवन्नने हे सर्वज्ञ नय सुपथा। दक्षिणमार्गनिवृत्यर्थं सुशब्दः । शोभनेन मार्गेण देव पानेना- स्मानप प्रापय । राये घनाय कर्मज्ञानफलोपभोगाय वा । अस्मान्य योक्तज्ञानकर्मकारिणो नयेति संवन्धः। हे देव विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि तदनुष्ठितानि च विद्वाज्ञानवास्त्वं सुपथा नयेति संवन्धः । किंच युयोध्यस्मज्जुहुराणमेमः । अस्मदस्म चः सकाशाज्जुहुराणं कुटिकं कुटिलवश्वनात्मकमेनस्तत्कृतं चैन: पापं युयोघि योषष पृथक्कुरु । तत्ते विशुद्धाः सन्त इष्टं फलं भाप्नुयामे- त्यभिप्रायः । किंतु वयमिदानी किमपि कर्तुं न शक्नुमः । अपि तु भूयिष्ठां बहुवरां नमउक्किं नमस्कारवचनं ते तुभ्यं विधेम कुर्मः। केव- लनमस्कारवचनेन परिचरेमेत्यर्थः ॥ १८ ॥ वन्देऽहं मङ्गलात्मानं भास्वन्वं वेदविग्रहम् । याज्ञवल्क्यं मुनिश्रेष्ठं कृष्णं हरिहरं प्रभुम् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यधर्यश्रीवासुदेवपुरीपूज्यपादप- रमकारुण्यासादितश्रीकृष्णभक्तिसाम्राज्यस्य श्रीमज्जात- बेदभट्टोपाध्यायस्य सूमुमा चतुर्वेदिश्रीमदानन्दभट्टो- पाध्यायेन विरचिते काण्ववेदमन्त्रभाष्यसंग्रहे चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४० ॥ ॥ ॐ तत्सत् ॥ TAGST, ·भधानन्ताचार्यकृतमाशावास्यभाध्यम् । सर्ववेदैकसंवेधं हरिं देवशिखामणिम् । देशतः कालतश्चैव गुगतोऽनन्तमाश्रये ॥ चत्वारिंशे विहाध्याये परमात्मनिरूपणम् । क्रियते शोकमोहादिवर्जितैः परलक्षणैः ।। ईशा वास्यमिश्य स्वाध्यायस्य कर्मसु विनियोगो नास्ति । किंतु शुद्ध- वैकत्वापापविद्धत्वाचरीरत्वसर्वगतत्वाधारमयाथात्म्यप्रतिपादकत्वम् । वस्माद्विहितकर्मणा शुद्धान्ताकरणस्याधिकारिण आत्मस्वरूपमकामेन शोकमोहादिसाधनमज्ञानं निवर्त्य स्वरूपं दर्शयतीत्यभिधेयसंबन्धप्रयो- अमवानिति व्याख्यायते । ईशा पास्यमात्मदेवत्योऽमुष्टुप्छन्दस्कोऽध्यायो दध्यड्ङावण ऋषिर्द्रष्टा । गर्भाधानादिसंस्कारसंस्कृतमधीतवेदै जनि- तसुतं यथाशक्तिकृत्यक्षं निष्पापं निःस्पृहं यमनिबमोपेतं मुमुक्षुमुपसनं शिष्यं पुत्रं वा ऋषिरुपदिशमाह-ईशेति । ईश ऐश्वर्ये किवन्त ईष्ट इवीट् । सर्वस्येशिता परमेश्वरः । स हि सर्वजन्तूनामात्मत्वात्सर्वमीष्टे । तेनाऽऽत्मनेशा परमेश्वरेणेदं सर्व प्रत्यक्षममाणसिद्धं विश्वं वास्यम् । वस भाच्छादने । ऋहलोण्यदिति ण्यत्प्रत्ययो णित्त्वात्स्वरितः । आच्छा. दनीयं सर्वं तेन न्याप्तमित्यर्थः। स एवाधस्तात्स एचोपरिष्टात् । अन्त- बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित इत्यादिश्रुतेः । यद्वा-इदं सर्व- मीशा परब्रह्मणा चास्यं वस निवासे बासितमुत्पादिवं स्थापितं निय- मित छ । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यमयत्येष व आत्माऽन्तर्याम्यमृत इत्यादिश्रुतेः । न केवलं प्रत्यक्षगम्य- मीशा वास्यमपि तु सावरणं ब्रह्माण्डमित्याह-यदिति । पत्किचिच्छु तिप्रमाणसिद्धं जगत्यां जगत् स्थावरजंगमात्मकं शेषं विश्वमीश्नोत्पा- दितं स्थापित नियमितं घेत्यर्थः । अता कारणाचेनेशा त्यतन विसृष्टेन दत्तेन स्वादृष्टानुसारिणा विषयेण भुञ्जीथा भोगाननुभवः । इवोऽधिकं मा गृधो मृधु अभिकाङ्क्षायां मा काझीः । इतो ममाधिकं भरस्थिति धिर्य त्यजेत्यर्थः । परमारमाधीनत्वेन स्वदिच्छा या व्यावतत्वादिति भावः। एवं सद्धनं कस्यस्विरिस्वदिति निपातो वित। म कस्पापीस्य- थैः । स एष सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वमिदं प्रशास्ति यदिदं ·अनन्ताचार्यकृतम् । किंचैत्यादिश्रुर्मुख्यदाता परमेश्वरो न स्वामिसंयन्धालिङ्गिन्तमन्यत्मा. णिमातमिति वैराग्येण भवितव्यमिति तात्पर्यम् ॥१॥ इदानी चित्तशुद्धयर्थं विहितमवश्यमनुष्ठेयपित्याह-कुर्वन्नेवेति । कर्माण्यामिहोत्रादीनि निष्कामाणि मुक्तिहेतुकानि कुर्ववह लोके शतं समाः शतवर्षपर्यन्तं जिजीविषेत् । पुरुषव्यत्ययः प्रकरणात् । त्वं जिजी- विषेर्जीवितुमिच्छेः । भवाजिजीविषेदिति वा | पुरुषायुषस्य शतवर्षपि. तत्वाच्छतग्रहणम् । कालावनोरत्यन्तसंयोग इति द्वितीया । यावच्छक्ति कर्तव्यं न कदापि त्याज्यमिति । कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन । मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा से सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ इति । ब्रमण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा मनीषिणः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ इति भगवद्वचनात् । त्वयीति विभक्तिव्यत्ययस्तवैवं.फर्म कुर्वतो जिजी- विषतो मुक्तिरस्तीति शेषः । इत: प्रकारादन्यथा प्रकारान्तरेण मुक्तिनास्तीत्ययपभिपायः । स्वर्गादिप्राप्तौ यथा नानोपायाः सन्ति न तथा मुक्तावित्यर्थः । ब्रह्मार्पणबुद्धया कृतकर्मणा शुद्धान्तःकरणस्यैव मुक्तिरिति भावः । ननु कर्मणोऽवश्यं फलेन भाव्यं कथं मुक्तिरित्याह- न कर्येति । मुक्त्यर्य क्रियमाणं कर्म नरे मनुष्ये स्वाय न लिप्यते न बध्यते । स्वोचितेनासंकल्पित फलेम कर्मणा भगवनमाराधयन्तं नरमपि स्वां न प्रागुत्तरकर्म बाधत इत्यर्थः । मुक्ति कारणान्त:करणशुद्धयापाद- कत्वेनोपक्षीणशक्तिवाद । उक्तं हि- द्वाविमावथ पन्थानौ यत्र वेदाः प्रतिष्ठिताः । प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तौ च विभाषितः॥ इति ॥२॥ अब काम्यपरामिन्दवि-असुर्या इति । ये के च ये केचिजना आत्महन आत्मानं घ्नन्ति संसार संबन्धयन्तीत्यात्महनोऽविद्वांसः काम्य- कर्मपरा आत्महन्तारस्ते प्रेत्य मृत्वा साल्लोकानभिगच्छन्ति । आभिराभि- मुख्थे । वे के । ये लोका असुर्या असुराणामिमेऽसुर्या असुषु माणेष्वेव रमन्त इत्यसुराः प्राणपोषणमात्रपरा अज्ञानिना केवळविषयासकांस्ट: पाप्या असूर्याः । कीरशाः अन्धेन तमसाऽज्ञानात्मकेन वमसाऽवृता - ·३ ईशावास्यभाष्यम् । आच्छादिता अनानाधिक्यकारिणोऽनात्मज्ञाः पुनः पुनर्जायन्ते नियन्ते चेत्यर्थः । उक्तं हि मगवता श्रीगीतायाम् - कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ इति । अनेकचित्तविभ्रान्ता मोहजाल समावृताः । प्रसक्ताः कामभोगेषु पतन्ति नरकेऽशुचौ ।। इति । तस्माद्यथायोग वर्णाश्रमविहितकर्मणा भगवन्तमाराधयंस्वत्मसादेन निवृत्तस्वान्ताकलुषो जातवैराग्य आत्मविन्मुक्तो भवतीवि प्रघट्टकार्यः ॥३॥ ब्रह्मविदामोति परं समेवं विद्वान मृत इह भवति नान्यः पन्था अय- नाय विद्यते । एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्तीत्यादिश्रुतिभिब्रह्मज्ञानमेव मोक्षसाधनमित्युक्तम् । तद्ब्रह्म किंविधमित्यत आह-अनेजदिति । त्रिष्टुप्छन्दस् केयमृक् । तद्ब्रह्मानेजत् । एज़ कम्पने नैजवीत्यने. जत् । अकम्पमानोऽभयमचलदिति केचित् । तथात्वे न मनसो जवीय इत्युत्तरविरोधोऽजरोऽमृतोऽभयो ब्रह्मेति श्रुतेश्च । एकं समाधिकर. हितम् । न तत्समधाभ्याधिकश्व दृश्यत इति श्वेताश्वतरोक्तेः । यद्वा सर्वभूतेषु विज्ञानघनरूपेणेकम् । एको देवः सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मेति श्रुतेः । मनसो जलीयो मनो हि वेगवत्यसिद्धं ततोऽपि जवीयो वेगवत्तरं जवोऽस्यास्तीति जयवदत्यन्सं जववदिति जवीय ईयसुनि कृते चिन्मतोल गति मतुपो लुग्देहस्थस्य मनसो दूरस्थब्रह्मलो - कादिसंकल्पनं क्षणमात्राद्भवतीति मनसो वेगवत्तरत्वं तस्याप्यगम्यत्वा. ब्रह्म मनसो जवीय इत्युपपद्यो । किंच देवा ब्रह्माद्या अप्येनहम नाऽऽप्नुवन्कारस्पनाजानन् । देवा द्योतमानाश्चक्षुरादयोऽप्येवनाऽऽनु- बन्न गोचरी कुर्वन्तीति केचित् । तत्तु मनोगम्यत्वादेवापीह स्थितम् । पूर्व सर्वजगत्कारणम् । यतो घा इमानि भूतानि जायन्त इति श्रुतेः । अविऋषगतो, अर्षतीत्यर्पज्ञानस्वरूपं सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मति श्रुतेः । किंच कोकविलक्षणम् । लक्षणान्तरमाह-~-तिष्ठदिति । विष्ठवीति विष्ठ. स्वस्थाने स्थितमपि सर्वगतत्वाद्धावतो द्रुतं गच्छतोऽन्यान्मनआदी. नत्येत्यतिक्रम्य मिष्ठत्यचिन्त्यशक्तिकमित्यर्थः । किं च मातरिश्वा माव- चन्तरिक्षे श्वयवि वर्धत इति मातरिश्वा वायुः । टुश्रोश्वि गतिवृद्धयो- रिति घातुः । तस्मिन्ब्रमण्यपः कर्माणि दधाति धारयति । अप इवि कर्मनाम । कार्यकारणजातानि यस्मिन्नोतानि प्रोतानि यश्च सूत्रसंज्ञा ·अनन्ताचार्यकृतम्- सर्वस्य जगतो विधारयिता सर्वपाणभच्चेटकः सोऽपि षायुः पाणिनां चेष्टालक्षणानि कर्माणि वस्मिन्ब्रह्मणि स्वाधिष्ठाने सति दधाति । सर्व- घेष्टको वायुस्तस्यापि चेतयितु ब्रह्मेत्यर्थः । भीषाऽस्माद्वानः पवत इत्यादिश्रुतेः । यद्वा मातरिश्वा वायुरपः कर्माण्याप्यन्ते प्राप्यन्ते सुखदुः- खानि याभिस्ता अपः कर्माणि । आमोते हैं स्वश्चेति कि, घातोहम्वश्च । वामि कर्माणि यज्ञहोमादीनि यस्मिन्दधाति स्थापयति । सर्वपाणिक- मर्माणि समर्पयतीत्यर्थः । देवा मातुविदो गातुं विवा गातुमित मनस. स्पत इमं नो देवदेवेषु यज्ञ स्वाहा वाचि स्वाहा वातेधा इति समिष्ट. यजुर्मन्त्रे वायुस्थत्वोक्तः सर्वकर्माणि तावद्वायौ स्थाप्यन्ते । समष्टि. व्यष्टिरूपोऽसौ वायुरपि तानि सर्याणि तस्मिन्दवास्यतो पागहोमादीनां कर्मनां परमास्पदत्वं ब्रह्मलक्षणमित्यर्थः ॥ ४ ॥ रहस्य सकुदुक्तं न चित्तम रोइतीति पूर्वमन्त्रोक्तमपि पुनर्वदति- तदिति । अनुष्टुप् । तत्मकृतमात्मतत्त्वमेजति चलति तदेव मैजति च । स्वतो नैव बिभेति । अभयमेव सन्मूढदृष्टया बिभेति च । यद्वैजतिरन्त- भीवितण्यर्थः । सदेजयति दुष्टस्तिदेव नेजयति सदाचारानिति शेषः । परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ इति स्मृतेः । किंच तदुरे दूरदेशेऽस्ति तदु तदेवान्तिके समीपेऽध्यस्ति । सर्व- गतत्वात् । यद्वा तदरेऽविदुषामब्दकोटयाऽप्यप्राप्यत्वादुर इवे. त्यर्थः । तद्वन्तिके विदुषां हयवभासमानस्वादन्तिक इव न केलं दूरेऽन्ति केऽस्ति । किस्वस्य सर्वस्य नामरूपक्रियात्मकस्य जग- नोऽन्तरभ्यम्बरे वदेवास्ति । अस्य सर्वस्य घ:शको बहिरापि तदु वदेषास्त्याफाशपद्व्याप सत्वात् । अन्तर्बहिश्च तस्म ध्वाप्य नारायमा स्थित इति श्रुखेः । यद्वाऽस्य मन्त्रस्थार्थीसारम् । पूर्व कारणरूपमुक्तमि- दानी कार्यरूपनुदिशति-तदिति । सदात्मतत्वमेजति सर्वजन्तुरूपेण स्थितं सचलति सदेव नमवि स्थावररूपावस्थं न चलति तद्र आदि. ध्यनक्षत्ररूपेण स्थितस्वात् । तदु अन्तिके धरादिरूपेण स्थितत्वात् । अस्य सर्वस्य प्राणिजासस्थानधर्मध्येऽम्वमिरूपेण स्विसं तदेव । यो विज्ञाने तिष्ठन्विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञान शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयतीति श्रुतेः । अस्थ सस्य जगतो बाह्य वस्तद्ध नदेव । कालरूपेम विद्यमानत्वा३ । गन्तवहिः पुरुषः कालरूप इति ·ईशावास्यभाष्यम् । स्मृतेः । चेतनाचेतनरूपमनन्तं ब्रह्मवेत्यर्थः । एवमुपासितुरचिरादिमा र्गेण गमनं नास्ति । इहैव ब्रह्ममाप्तिः । न तस्य पाणा उत्क्रामत्यत्रव समवलीयन्ते । ब्रह्मैव सन्ब्रह्माप्येतीत्यादिश्रुतेः । तद्वन्तिक इत्यत्र, उकारोऽपृक्तोऽस्पर्शादिति प्रातिशाख्येन संधिः ॥ ५ ॥ अयोपासनाप्रकारमाह-यस्त्विति । अनुष्टुप् । यः पुनरधिकारी सर्वाणि भूतान्यव्यक्तादिस्थावरान्तानि चेतनाचेतनान्यात्मन्सप्तम्या लुगात्मन्ये. वानुपश्यति ब्रह्मण्येव सर्वाणि भूतानि स्थितानीति जानाति । आत्मानं च सर्वभूतेष्वनुपश्यति । तस्तस्मादर्शनाम विजुगुप्सते जुगुप्सा नाऽऽप्नोति । मुक्तो भवतीत्यर्थः । उपक्रोशो जुगुप्सा च कुस्सा निन्दा च गईणे । गुप्पावोर्गुप्तिद्भिः समिति स्वार्थे सन्प्रत्ययः । यो मां पश्यति सर्वत्र सर्व च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ।। इवि भगवचनसमानार्थ को मन्त्रोऽयम् ॥ ६ ॥ इममेवार्थ द्वितीयो मन्त्रो वदवीत्याह-यस्मिमिति । अनुष्टुप् । यस्मि- अवस्थाविशेषे विजानतः सर्वाणि भूतान्यात्मनि सन्ति । आत्मा च सर्वभूतेष्वस्तीति विशेषेण ज्ञानवता पुरुषस्य सर्वं खल्विदं ब्रह्मेत्या. दिवाक्यार्यविचारेण सर्वाणि भूतान्यास्मैवाभूत् , भवन्ति सर्वभूतेष्वव: स्थित आत्मक एवेवि ज्ञानं भवति । सर्वभूतस्थित यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्ववे ।। इति भगवदुक्के । तत्रावस्थाविशेष एकत्वमात्मैकत्वपनुपश्यतस्तस्य को मोहः का शोक वाविद्याकार्ययोः शोकमोहयोः सर्वथाऽसंभवात्सकारण कस्य संसारस्या- त्यन्त मुच्छेद इति भावः । भियते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे।। इति श्रुतेः ॥७॥ एवंभूतात्मज्ञानिनः फळमाह-स इति । जगती । योऽधिकारी पूर्वोक्तमकारेणाऽऽत्मानं पश्यति स ईदृशमात्मानं पर्यगात्मामोति । छन्दसि लुललिट् इति सूत्राद्वर्तमाने लुङ् । कीदृशम् । शुक्र शुक्लं शुदं रलयोरभेदाद्विज्ञानानन्दस्वभावम् । अकायं न विद्यते भोगार्थ काय: शरीरं यस्य सः । वमकायत्वादेवात्रणमच्छिदं पूर्णमित्यर्थः । अस्लाविरं .

·६ अनन्वाजार्यकृतम्- न विद्यन्ते नावाः शिरा यस्य सोऽस्त्राविरस्वम् । अकायमित्यनेन लिङ्गशरीरनिषेधः । अनाविरामति स्नावोपलक्षितधातुमयस्थूल शरीर- निषेध इत्यपुनरुक्तिः । अत्रैव हेतुगर्भविशेषणमाह-शुद्धमनुपहतं सत्त्वर- जस्तमोभिः । एतदेव स्पष्टयति-अपापविद्धं न पार्विद्धं क्लेशकर्मवि. पाकाशयरस्पृष्टमीदृशमात्मानं ज्ञानी पर्यगादित्यन्वयः । कायादिरहि. सोऽपि परमात्मा जगत्सर्जनादि करोत्यचिन्त्यशक्तित्वादित्याह-कवि रिति । ज्ञानी यं पर्येति स आत्मा शाश्वतीभ्यः समाभ्यः शाश्वतीषु समासु विभक्तिव्यत्ययः । याथातथ्यतो यथातथाभावो याथातथ्यं याथार्थं तेन यथार्थस्वरूपानान्पदार्थान्व्यदधाद्विदधाति । कीदृशः सः। कविः क्रान्तदर्शी सर्वज्ञो मनीषी मेधावी ज्ञानस्वरूपः परिभूः परिभवति सर्व वशी करोवीति परिभूः । स्वयंभू स्वयमेवान्यदनपेक्ष्य भवतीति स्वयंभूः स्वतन्त्रः । कचिरित्युत्तरार्थमुपासितुः फलकथनपरमिति केचिद्वयाचक्षते तत्मक्रमभङ्गादुपेक्ष्यम् ॥ ८ ॥ इदानी पूर्वोक्तपकारेणानात्मविदः कर्मनिष्ठाः सन्तः कर्म कुर्वन्त एव ये जिजीविषन्ति तान्प्रत्युत्पते- अन्धं तम इति । षडनुष्टुभः । विद्याविद्ययोः समुच्चिचीष या प्रत्येक निन्दोच्यते । अविद्या विद्याया अन्याऽविधा कर्म तां केवलामुपासते कुर्वन्ति स्वर्गानि कर्माणि केवक मनुतिष्ठन्तीत्यर्थः । अविद्ये. त्यत्र तदन्याथै नअब्राह्मण इविवत् । ते पाणिनोऽन्धमदर्शनात्मक तमोड. ज्ञानं प्रविशन्ति संसारपरम्परामनुभवन्तीत्यर्थः । ततस्तस्मादन्यात्मका- तमसः संसाराद्भूय इव । इव एवार्थः । बहुवरमेव वमस्ते प्रविशन्ति । ते के । य उ ये पुनर्विद्यायामात्मनाने देवताज्ञान एव रताः कर्म हित्वा विहितकाननुष्ठानेन प्रत्यवाये सत्यन्तःकरणशुद्धय मावेन ज्ञानानुद- यादिति भावः । अन्येऽमुं मन्त्रमन्यथा व्याकुर्वन्ति । यथा--आत्मया. थार्थवानस्यैवान्यथाज्ञाननिन्दयाऽऽवश्यकत्वोपपादनायान्षयाज्ञानस्यो- तमसुर्यलोकसाधनत्वमनधान्यथाज्ञाननिन्दनस्य ततोऽप्यधिकानर्थसा. धनत्वमन्येन मन्त्रेणीच्यते । न तु केवलकर्मनिन्दनं तदभावे विद्याया अध्यवसायवाभावात्केवळकर्मणामप्रसक्तेः । कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजी. विषदित्येवकरणं कर्माल्यन्तायोगव्यवच्छेदार्थेन केवल कर्मकरणविधाना. भावाच्च । अत्रैवं योजना-येऽविद्यामन्यथाज्ञानमुपासते तेऽन्धं तमो नाम नरकं प्रविशन्ति । असन्नेव स भवति । असहमति वेद चेदिवि श्रुनेः । जना ·ईशावास्यभाष्यम् । ७ - अथ ये जना विद्यायामु आत्मयाथार्यज्ञान एव रता न त्व-धनमा साधनान्यथाज्ञाननिन्दने ते ततोऽन्यथाज्ञानं प्राप्य तमसः सकाशादभूय इव बहुत रमेवान्धं तमः प्रविशन्तीति । ९ ॥ ज्ञानकेवलकर्मणो। फलभेदमाह--अन्यदेवेति । विद्ययाऽऽत्मज्ञाने । नान्यदेव फलममृतरूपमाहुब्रह्मवादिनः। अविद्यया केवलकर्मणा साध्य. मन्यदेव फळं पितृलोकादिरूपमाहुर्विद्वांसः । कर्मणा पितृलोको विद्यया देवलोको देवलोको वै लोकाना श्रेष्ठस्तस्माद्विद्यां प्रशसन्तीत्यादि- श्रुतेः । कथमेतदवगतमित्यच आह इतीति । इत्येवं शुश्रुम श्रुतवन्तो वयं धीराणां धीमता वचनम् । य आचार्या नोऽस्मभ्यं तत्कर्म च ज्ञानं च स्वरूप फलतो विच चक्षिरे व्याख्यातवन्तस्तेषामयमागमः पारम्पर्या. गत इति भावः । द्वितीयपक्षे तु विद्ययाऽऽत्मयाथार्थज्ञानेनान्यदेव मोक्षकदेशलक्षणं फलं प्राप्यमाहुईद्धा अविद्ययाऽन्यथाज्ञाननिन्द- याऽन्यदेव मोक्षकदेशफलरूपं फलमाहुरिति धीराणां वचनं शुश्रुम । ये धीरा नोऽस्मान्मति तन्मोक्षसाधनं विचचक्षिरे व्याचवक्षिरे। तस्मादुपप- नः समुच्चय इति ॥ १० ॥ समुच्चयमाह--विद्यामिति । विद्याऽऽत्मज्ञानमविद्या कर्मान्ययात्रा- ननिन्दनं वा । चद्वयं परस्परसमुच्चयार्यम् । तदुभयं सह पुरुषार्थहेतुत्वेन यो वेद, एकेनैव पुरुषेणानुष्ठेयमिति जानाति सोऽविद्ययेश्वरार्पण द्धयाऽकृताग्निहोत्रकर्मणा मृत्युं मारकमन्तःकरणपलं तीत्वाऽन्तःशुद्धया कृतकृत्यो भूत्वा विद्ययाऽऽत्मज्ञानेनामृतं भावप्रधानो निर्देशः । अमृतत्वं मोक्षमश्नुते प्राप्नोति । उक्तं हि श्रीगीतायां भगवता-- यत्सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तद्योगैरपि गम्यते । एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।। इति । सांख्ययोगशब्दौ ज्ञानकर्मपरौ ॥ ११ ॥ उक्तमेवमुत्तरमन्त्रत्रयेण समर्थ्यते-अन्धं तम इति । येऽविद्यामुपा- सते तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीत्युक्तम् । तत्राविद्या स्वरूपमुच्यते-असंभूति. मिति । ये पाणिनोऽसंभूति नास्ति संभूविर्जगत उत्पत्त्यादिवस्मात्सोड- संभूतिस्तं संभूवेरुपलक्षणत्वात् । परमेश्वरो न जगदुत्पत्त्यादिकोऽपि तु स्वभावत एवोत्पद्यतेऽवतिष्ठते नश्पतीत्यात्मानमुपासते तेऽन्धं तमः प्रविशन्तीत्यर्थः । यतो वा इमानि भूतानि जायन्से । येन जातानि जीवन्तीत्यादिश्रुतेः । यत्मयन्त्यभिसंविचन्तीत्यादिश्रुतिविरुद्धवाद । .

·। तथा य अनन्ताचार्यकृतम्- असत्यममानिष्ठं ते जगदाहुरनश्विरम् । अपरस्परसंभूतं किमन्यत्कामहेतुकम् ।। ए दृष्टिमवष्टभ्य नष्टात्मानोऽल्पबुद्धयः। प्रभवन्त्युग्रकर्माणः क्षयाय जगतोऽहिताः ॥ आसुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि । माममाप्यैव कौन्तेय ततो यान्त्यधमां गतिम् ॥ इति भगवदुक्तेश्च । अन्य त्पूर्ववत् । यद्वा यमनियमादिसंबन्धवान्विज्ञानात्मा कश्चिनास्ति । जमघुवुदवज्जीवाः । मदशक्तिवद्विज्ञानमित्यादिदुर्वादिनो बौद्धा अनेन निम्धन्ते । ये नग असंभूतिं न संभूतिरसंभूतिस्तां मृतस्य पुनः संभवो नास्ति । अतः शरीरान्तेऽस्माकं मुक्तिरेवेति य उपासते सिद्धा. तयन्ति सेऽन्धं तमः प्रावशन्ति उ ये संभूत्यामेष रताः संभवत्यरया इति संभूतिः परदेवता तत्रै- घाऽऽसत्ताः फर्मपराङ्मुखाः स्व बुद्धिमालिन्यमजानाना आत्मज्ञानमात्र एव रता आत्मैवास्ति नान्याकमान्यादीत कर्मकाण्डज्ञानकाण्डयोः संब. घो नास्तीत्यभिप्रायवन्त इत्यर्थः । ते न रास्ततोऽन्धात्तमसो भूय इव । इव- शब्दो निपातो बह्वयों बहुतरं तमो विशन्ति । यद्वा व्याकृताव्याकृतो. पासनयोः समुच्चिचीपया प्रत्येक निन्दोच्यते । तेन यथा संभवनं संभूति: कार्यस्योत्पत्तिस्तस्या अन्याऽसंभूतिः प्रकृतिः कारणमच्याकुवाख्यं तामसंभूतिमव्याकृताख्यं प्रकृतिकारणम् । अविद्याकामकर्मवीजभूतामद- र्शनात्मिका य उपासते ते तदनुरूपमेवान्धं तमः प्रविशन्ति संसारमेव माप्नुवन्ति । ये तु संभूत्यां कार्य ब्रह्मणि हिरण्यगर्मादावेव रतास्ते ततस्तस्मादपि भूयो बहुतरमेव तमः प्रविशन्ति ॥ १२ ॥ अयोभयोरुपासनयोः समुच्चय कारणमवयवतः फलभेदमाह-अन्य देवति । संभवात्संभूतेः कार्यब्रह्मोपासनादन्यदेव पृथगेवाणिमायैश्वर्य- लक्षणं फलमाहुः कथयन्ति धीराः । तथाऽसंभवादसंभूतेरव्याकतो- पासनादन्यदेव फलमुक्तमन्धं तमः प्रविशन्तीत्याहुः । क्लेशोऽधिकतर- स्तेषामन्यकासक्तचेतसामिति भगवदुक्के । इत्येवंविधं धीराणां धीमतां वचः शुश्रुम वयं श्रुववन्तो ये धीरा नोऽस्माकं तत्पूर्व संभूत्यसंभूत्यु. पासनफलं विचचक्षिरे व्याख्यातवन्तः ॥ १३ ॥ उक्तं सर्वमुपसंहरति-संभूविं चेति । संभूति सकलजगत्संभवेकहेत परममा विनाशं विनाशोऽस्यास्तीति विनाशम् । अर्थ आदिभ्योजि: . ।

·ईशावास्यभाष्यम् । स्यपत्ययः । विनाशधर्मकं शरीरादिसंसारं तदुभयं शरीरिशरीररूपं दवं यो योगी सहकी भूतं वेद जानाति । नित्यानित्यं वस्तु विवेचयतीत्यर्थः। देवभिन्नोऽहं देही वाऽऽसं कर्मनिमित्तमिति ज्ञात्वा शरीरेण ज्ञानोत्पचि. कराणि निष्कायकर्माणि कृत्वेश्वरऽर्पयतीति भावः । स बानी विनाः शेन विनाशवता शरीरेण सात्त्विककर्मानुष्ठानद्वारा मृत्यु तीवोऽन्त: करणशुद्धिं संपाद्य संभूत्याऽऽत्मज्ञानेनामृतत्वमश्नुते मुक्ति प्राप्नोति । यद्वाऽस्या अर्थान्तरम् । यथा-संभूत्यसंभूत्युपासनयोरेकपुरुषार्थत्वात्स. मुच्चय एव युक्त इत्याह-संभूतिं चेति । अत्र विनाशं विनाशे ने] तिब्द- द्वये वर्णलोपो द्रष्टव्यः । पृषोदरादित्वात्साधुरन्यदाहरसंभवादिति प्रक- रणात् । संभूति विनाशं च व्याकृताव्याकतोपासनद्वयं यः सह वेदो- भयमुपास्त इत्यर्थः । स योग्यविनाशनाच्याकृतोपासनेन मृत्युमनैश्चर्य- मधर्मकामादिदोषजावं च तीर्वाऽतिक्रम्य संभूत्या हिरण्यगर्मोपासनेना. मृतं प्रकृतिलक्षणमश्नुते प्राप्नोति । यद्वा संभूत्या संभवतीति संभूविहि- रण्यगर्भादिदेवता तया संभूत्या संभूत्युपासनया मृत्युमन्तःकरणमलादि. रूपं तीवोऽतिक्रम्याविनाशेन विनाश उपलक्षणमुत्पत्तिविनाशादिदोषर: हितेन परात्मना सज्ज्ञानेनामृतं मोक्षममश्नुव इति भिन्नक्रमेण पदयोन्या- ख्यानम् ॥ १४ ॥ एवं प्राप्ताधिकारं शिष्यं प्रति परमात्मस्वरूपं निरूप्य तत्साक्षात्कारों मोक्षसाधनमित्यतीतग्रन्येनोक्तम् । स चेश्वरमाक्षात्कारो न श्रवणादि. मात्रेण भवति । नापि मोक्षः साक्षात्कारमात्रेण किंतु भगवदनुग्रहा- देव । नायमान्मा प्रवचनेन लभ्यो न मेधया न बहुना श्रुवेन । यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विकृणुते तनं स्वामिति श्रुतेः । अतोऽ: नुष्ठिनश्रवणमननादिकेनापि साक्षात्कारार्य प्राप्तसाक्षात्कारेणापि च मोक्षार्थ यथा भगवत्प्रार्थनं कार्य तत्पकारप्रदर्शनार्थी हिरण्मयेन पात्रे. णेत्याधुत्तरमन्त्राः । तत्राऽऽदित्यरूपोपासनमाह-हिरण्मयेन पात्रेणेति । अनुष्टुप् । हिरण्मयमिव हिरण्मयं ज्योतिर्मयं यत्पात्रं पिबन्ति यत्र स्थिता रश्मयो यत्र स्थितानिति पात्रं सूर्यमण्डलं तेन तेजोमयेन मण्डन सत्यस्याऽऽदित्यमण्डलस्थस्याविनाशिनः पुरुषोत्तमस्य श्रीभगवतो मुखं मुखमिति सर्पविग्रहोपलक्षणम् । लीलाविग्रहस्वरूपमपिहितमाच्छा. दितं वर्तते यत्चन्मुखं हे पूषन्पुष्णातीति पूषा वत्संबोधनं हे भक्तपोषक परमात्मस्त्वमपावृण्वपाश्मनाच्छादितं कुरु । किमर्थ, सत्यधर्माय दृष्टये ।

·अनन्ताचार्य कृता- सत्यं सस्यज्ञानानन्दात्मकं त्वद्रूपं धारयति हृदये चिन्तयतीति सत्यधर्मा तस्मै । चतुर्थी षष्ठयथे। सत्यधर्मस्य मदादिभक्तजनस्य दृष्टये दर्शनाय साक्षात्काराय । शिर प्रेक्षणेऽस्माद्भावे क्तिन्प्रत्ययः । श्वभ्रस्जसृजम- जयजराजभ्राजच्छश ष इति शस्य षत्वं ष्टुना ष्टुरिति ष्टुत्वमित्यषि- प्रार्थनम् ॥ १५ ॥ एतदेव स्पष्टीकृत्य ऋषिर्याचवे-पूषनिति । उष्णिग्यजुरन्तोष्णि. त्रिपदाऽन्त्यो द्वादशक इति वचनात् । हे पूषन्ह एकर्षे । एकश्वासा. वृषिश्चैकर्षिः । ऋष ज्ञाने । हे मुख्यज्ञान हे यम यमयवि सर्वमिति यमो योऽन्तरो यमयसीति श्रुवे: । हे सूर्य । सूरिभिज्ञेयत्वास सूर्यः। सूरिश. ब्दात्तद्धितो यत् । यस्येति चेतीकारलोपः। हे भाजापत्य । प्रजानां पतिः प्रजापतिहिरण्यगर्भस्तस्य वेदोपदेष्टुत्वेन प्रिय । यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व तस्मै वेदांश्च पहिणोति सर्वानिति श्वेताश्वश्रुतेः । मदीयान्रश्मीन्म. फाशयन्व्यूह तेजासमूह च स्वरूपं बाह्यं च मदीयं ज्ञानं विस्तारयेत्यर्थः। तथा यत्ते रूपं कल्याणतमं परममङ्गलं मङ्गलानां च मङ्गलमिति स्मृतेरस्ति तत्ते तव प्रसादादहं पश्यामि । यद्वा हे पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्य प्रजापतेधर्मस्यापत्य नरनारायणात्मन्रश्मीन्मचक्षुष उपघात- कान्स्वान्रश्मीन्व्यूह विगमय । तेज आत्मीयं ज्योतिःसमूहमुपसंहर मह. नियोग्यं कुरु । अन्यत्समानम् । केन प्रकारेण पश्यसीत्यत आह य इति । योऽसौ पूरुषः पूर्षु शेतेऽसौ मण्डलान्तास्थो या पुरुषोऽसौ तदितरमतीकस्थितश्च पुरुषः सोऽहमस्मि भवामि सूर्यमण्डलादिमती कस्यो मद्धृधन्तःस्थो ज्योतीरूपश्चैक एवेति प्रकारेण ते रूपं पश्यामी त्यर्थः । एतादृशैक्यज्ञानस्यैव मोक्षसाधनत्वादिति भावः । अत्रासौ च शाकटायन इति मातिशाख्ये न यवयोः पदान्तयोः स्वरमध्ये लोप इति प्राप्तलोपपतिषेधादसावसाविति द्रष्टव्यम् ॥ १६ ॥ इदानी मरिष्यवो मम वायुरध्यात्मपरिच्छेदं हित्वाऽधिदैवतात्मान. मनिलं प्रविशत्विति प्रार्थयते-वायुरनिलमिति । वायुरनिळं यजुषी। ओमितिपरमाक्षरस्य योगिनामालम्बभूवस्य परस्य ब्रह्मणः प्रणवा- रुपस्यास्थूलादिगुणयुक्तस्य ब्रह्मा ऋषिश्छन्दो गायत्रं परमात्मा देवता शब्दब्रह्मारम्भविरामे च बागहोमादिषु शान्तिपौष्टिककर्मस चान्येषु विनियोगोऽस्य कृतः । त्रिभिर्यज्ञानयोगी स्मारयतीत्य नुक्रमणी। हे परमा- मम्मरिष्यतो मम वायुः प्राणो वायुग्रहणं सप्तदशकिङ्गोपलक्षणार्यम् । ।

·L ईशावास्यभाष्यम् । ११ तथा च सप्तदशात्मकलिङ्गरूपः प्राणोऽध्यात्मपरिच्छेदं हित्वाऽपिदैवत. रूपं सर्वात्मममृतं सूत्रात्मानमनिलं मुख्यप्राणं प्रतिपद्यतामिति वाक्य शेषां । वायुवै गौतम तत्सूत्रेण वायुना हि गौतम तत्सूत्रेणायं च लोका परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संहब्धानि भवन्तीति श्रुतेः । ज्ञानक- संस्कृतं लिङ्गमुन्क्रमयत्वित्यर्थः । अथानन्तरमिदं स्थूल शरीरमग्नौ हुतं सद्भस्मान्तं भस्मैवान्तो यस्य तद्भस्मान्त भस्मावसानं भूयात्कृतपयोज- नत्वात् । ॐप्रतीकात्मकत्वात्सत्यात्मकमग्न्याख्यं ब्रह्माभेदेनोच्यते । ॐ हे क्रतो संकल्पात्मक स्मर यन्मम स्मर्तव्यं तस्यायं कालः समुप- स्थितोऽतः स्मर यस्त्वं ब्रह्मचर्ये गाईस्थ्ये च मया परिवरित स्वस्मर । तथा कृतं यन्मया बाल्पप्रभृत्यद्य यावदनुष्ठितं कर्म तच्च स्मर क्रतो स्मर कृतं स्मति पुनर्वचनमादरार्थम् । यद्वा प्रत्यक्षत एव देहस्य भस्मान्त- त्वदर्शनाघेहनाशे च तदन्तर्गनस्य ब्रह्मणो जीववन्मरणाद्यवश्यंभावादि. त्याशङ्कायामिदमुच्यते । अत्रायसर्थों यद्यपीदं शरीरं भस्मान् दृश्यते तथाऽपि तदन्तर्वर्तिनः परमेश्वरस्य न मरणादिदोषप्रसङ्गः। कुचो व्यत्य- यादनिकमनिको वायुदाऽमृतममृतोऽथ तदा ब्रह्मामृतमिति किं वक्तव्यं तदमृवत्वस्य कैमुत्यसिद्धत्वादिति । ननु संसारिणो वायोः कथममृतत्वं संभवति यदुपचारेण तहश्विरस्यापि तथाविधममृत्त्वं स्यादित्याशङ्कय बायोर्देहनाशेऽपि तत्कार्यविज्ञानतिरोभावाभावोऽस्त्येव । वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च ले कः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति म्लेच्छन्ति यन्या देवता न वायु: सैषाऽनस्तमिता देवता यद्वायुरिति बृहदारण्यकश्रुतेः । अथ प्रणवप्रतीकं प्रार्थयते-ओमिति । ॐ ओवत्वादिगुणयुक हे क्रतो ज्ञानरूप मां स्मर मया कुन ध्यानादिकं च स्मर । अभ्यास खात्पर्याय: । अभ्यासेनार्थविशेष मन्यत इति यास्कोक्तेः परमात्मकर्तृकं स्मरणं भकानुग्रहोन्मुखं त्वमेव । अवधी त्योम् । अव रक्षण इत्यस्माद्धातोरन्येभ्योऽपि दृश्यन्त इति मनिन् । ततोऽवतेष्टिलोपश्चति पश्चमीनिर्देशादवः परस्य मनिनष्टिकोपे ज्वरत्वरतिव्यविमवामुपधायाश्चेति धातोर कारवकारयोरूठो तयोः सव- र्णदीर्घे सति सार्वधातु केति गुणे रूपसिद्धिर्धातोरन्तत्वादुदात्तत्त्वं त्रिमा. प्रत्वं प्रातिशाख्यात् ॥ १७ ॥ साक्षात्कारप्रार्थनानन्तरमनिमतीकं भगवन्त मोक्ष प्रार्थयते-'अग्ने नयेति । अगस्त्य दृष्टाऽऽग्नेयदेवत्या अन्ते यज्ञानयोगी स्मारयतीति ·, १२ अनन्ताचार्यकृतपशावास्यभाष्यम् । कात्यायनस्मरणात् । हे देव क्रीडादिगुणविशिष्ट हैऽग्नेऽग्निपतीक भगव भस्मान्सुपथा शोभनेन मार्गेण देवयानलक्षणेन नय गमय । सुपथेति विशेषणं दक्षिणायनमार्गनिहत्त्यर्थम् । यतो गतागतलक्षणेन दक्षिणाय- नमार्गेण निर्विष्णा वयं य(भ)तोऽने त्वां थानामहे । पुनर्गमनागमन वर्जि- तेन शोभनमार्गेणास्माकर्मफल विशिष्टान्नय । सुपथेत्यत्र ऋक्पूग्धू पयामानक्ष इत्यरत्ययो नानित्यत्वात्समासान्तविधे।। वृद्धिरादैच् इतिवत् । किमर्थ, राये धनाय मुक्तिलक्षणाय । कीदृशस्त्वम् । विश्वानि सर्वाणि वयुनानि कर्माणि प्रज्ञानानि वा विद्वाञ्जानन्किंच जुहुराणं हुर्छा कौटिल्ये शानच् , जुहोत्यादित्वेन द्वित्वादौ सति रूप । कुटिलं प्रतिबन्धवञ्चनात्मकमेनः पापमस्मदस्मत्तः सकाशाद्युपोधि पृथक्कुरू वियोजय नाशयेत्यर्थः । यु मिश्रणामिश्रणयोरदादित्वाच्छब्लो. पद्वित्वे छान्दसं हेषित्वम् । ततो विशुद्धाय ते तुभ्यम् । अनुदात्तत्वा. शुष्मदादेशः । भूयिष्ठां बहुतरां नमउक्ति नमस्कारवचन विधेष कुर्वाम । ईशाभीष्टसाधकस्य तव प्रतिकरणं नमस्कारपरम्परैव न त्वन्यत्प्रत्युपक- रणमस्त्रीति भावः । यद्वा हे देवानेऽस्मान्सुपथा पुनरावृत्तिवर्जितेनार्चि. रादिमार्गेण राये मोक्षारयवित्ताय नय मुक्तिदो भव । कुतो हे देव आसंसारमस्मदनुष्ठितानि विश्वानि पूर्णानि मोक्षाय पूर्वाप्तानि वयुनानि सत्कर्माणि । वयुनमिति कर्मनामेवि निघण्टू क्तः। यद्वा वयुनानि श्रवण मनमनिदिध्यासरूपाणि ज्ञानानि भवान्वेद । स्वदत्त या वयुनयोन भाग बवे वयुनशब्दस्य ज्ञानार्थकत्वाद । ननु पारब्धकर्मभिर्बद्धस्य वव कथं मोक्ष इत्यत आह-अमाजुहुराणमल्पान्कुर्वन् । संसारे परिवर्तयदि व्यर्थः। हर चलन इति धातुः। छान्दसत्वेन हादिरीदृशमेनः पापम निष्टं कौत्यर्थः। तदस्मदस्मत्तो युपोधि वियोजय । वयं च ते तुभ्यं भूयिष्ठ। नमाक्तिं विधेम । न च प्रकारान्तरेण प्रतिकर्तुं शक्नुम इत्यर्थः ॥१८॥ इति चत्वारिंश एक एवानुवाकः । इति श्रीमनागदेवमहात्मजेन प्रयमशाखिना श्रीमदनन्ता. चार्येण विद्वज्जनकपापात्र भूतेन विरचिवायां वेदा- यदीपिकायां काण्वशाखीयसंहिताभाष्ये चत्वारिंशोऽध्यायः॥ ॥ ॐ तत्सत् ॥