·अथ वायुपुारणान्तर्गताध्यायस्थविषयानुक्रमः । . ... १ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... मङ्गलाचरणम् । कुरुक्ष सतस्याऽऽगमनम् । मपीगां सूत प्रति पुराणश्रवणविषयकः प्रश्नः । स्तोत्पत्तिकपनम् । मृतधर्मनिरूपणम् । न्यानोत्पत्तिप्रकारवानम् ऋषिमतसंवादे वायुऋषिसंवादः । ब्रह्माण्डागुत्पत्तिनिरूपणम् । एनपुराणगतकथानामनुक्रमः । आयपादाध्ययः नस्य फलनिरूपणम् विश्वसृजा सत्रानरूपणम् । नमिपारण्यस्य नैमिष. मित्यभिधाया: भारणाभिधानम् । विश्वामित्र- वसिष्ठयोरनिरूपणम् । मृगयासंचारिणः पुरुरवसो हिरण्मययशवाट आगमनम् । यज्ञवाट हर्तुकामस्य पुरुरवसः कुशवान शादिवर्णनम् । मत्रवर्णनम् प्रजापतिसृष्टिवर्णनम् । पुराणलक्षणम् । प्रक्रियादिपादचतुष्टयनिरुपणम् । भूतसर्गकयनम् । ब्रह्मादिपदानामवयवाथामि. धानम् । अहंकारादीनामुत्पत्तिः। पश्चमहाभूतानां तद्गुणानां च निरूपणम् । प्राकृतसर्गवर्णनम् । दिर. ण्यगर्भस्य जन्मनिरूपणम् ईशस्य दिनस्वरूपकथनम् । परमेशस्य रात्रिस्वरूप. वर्णनम् । क्षोभ्यमाणगुणेभ्यो ब्रह्मादिदेवानामु. स्पत्तिः । वाराहकल्पाभिधानम् वाराहरूपवर्णनम् । पृथिव्युद्धरणप्रकारचर्णनम् । अघि- द्योत्पत्तिनिरूपणम् । प्राकृतवैकृतसाणां कयनम् वक्त्रादिभ्यो ब्राह्मणादिवर्णानामुत्पत्तिवर्णनम् प्रतिसधिकीर्तनम् । हिरण्यगर्भस्य रूपवर्णनम् । कल्प- लक्षणम् धृथिवीसनिवेशादिवर्णनम् । कृतादियुगानां निरूपणम् । मानससृष्टिनिरूपणम् । युग्धर्माणामभिधानम् । प्रादेशादीनां लक्षणम् भोपध्यादीनामुत्पत्तिनिरू. पणम् । पृथिविदोहनाद्वीह्यादिधान्यानां प्रादुर्भावः । ब्राह्मणादिवर्णानां धर्माभिधानम् । आश्रमधर्मनिरू- पणम् देवादिसृष्टिकथनम् । पित्रादीनां सभवः । पक्षिगणादी- नामुत्पत्तिप्रकारवर्णनम् । ब्रह्मणः सकाशाग्वादि- मानसपुनरणामुत्पत्तिः । रुद्रोत्पत्तिवर्णनए । देवीनां नामनिरूपणम् । ब्राह्मणादिवर्णानामुत्पत्तिस्थाना- भिधानम् स्वायभुवमनुवंशवर्णनम् । स्वायंभुवात्प्रियव्रतोत्तान- पादयोरुत्सात्तिः । आकूतिप्रसूयोरुत्पत्तिनिरूपणम् । दक्षारप्रसूखां श्रदादिहितॄणा जननम् । भद्धादीना धर्मादिकृतं पत्नीत्वेन सप्रहणम् । धर्ममर्गवर्णनम् । तामससगांभिधानम् । शतरदोत्पत्तिनिरूपणम् । माहेश्वरयोगवर्णनम् । प्राणायामलक्षणम् । प्राणा- यामादीनां पलकपनमू प्राणायामस्य शान्यादिप्रयोजनानां निरूपणम् । प्राणायामादीनां लक्षणम् । प्राणायामदोपाभिधा- नम् । प्राणायामदोषापनुत्तये चिकित्सानिरूपणम् । योगप्रवृत्तिलक्षणम् योगोपसर्गनिरूपणम् ... १२ योगेश्वर्यनिरूपणम् गर्मोत्पत्तिप्रकारवर्णनम् पाशुपतयोगनिरूपणम्... शौचाचारलक्षणम् । भैक्षवर्याभिधानम् । भिक्षुवताना कथनम् । शिक्षनियमाः । मुक्तलक्षणम् ... মােস্তামিম यतिप्रायश्चित्तविधिः । पापस्य त्रैविध्यवोधनम् । योग- प्रशंसा । व्रतोपवतापक्रमे भिक्षूणां प्रायश्चित्तम् । स्त्रीगमनादिविषये यतीनां प्रायश्चित्तम् । रेतःपाते भिक्षूणां प्रायश्चित्तम् अरिष्टानरूपणम् ओंकारप्राप्हिलक्षणम् कल्पाना निरूपणम् । मन्वन्तराणां कालसंख्याभिधा- नम् । वाराहादिकल्पानामाभिधानम् कल्पसत्यानिरूपणम् माहेश्वरावतारयोगः शेपपर्य। शयानस्य विष्णोर्ब्रह्मणा सह संवादः । ब्रह्मण उदरे विष्णकृतसप्तद्वीपावलोकनवर्णनम् । विष्णोरदरे ब्रह्मणः प्रवेशः । विष्णोनाभिकमा- ब्रह्मण. प्रादुभावः । ब्रह्मण उपकण्ठे शिवस्याssग- मनम् । प्रसाच्छिवमहिमवर्णनम् । विष्णुकृत- शिवस्तवनिरूपणम् शंकराद्ब्रह्मविष्ण्वोर्वरप्राप्तिनिरूपणम् । प्रमशच्छि. विष्ण्वोरक्यवर्णनम् । मधुकैटभोत्पत्तिवर्णनम् । विष्णुजिष्णुकृतो मधुकैटमयोर्वधः । ब्रह्मणः सका. शादेकादशरदोत्पत्ति. । भृग्वादिमानसपुत्राणामुत्प- तिनिरूपणम् स्वरोत्पत्तिनिरूपणम् ... १८ ... २० ... ... ... ... ... .. - । ... ...

·वायुपुराणान्तर्गताध्यायानां, . ... YO ... २८ ४१ - ... ... ... ४३ ... ... ... ... ... नीललोहितस्य नाम प्रामिकारणाभिधानम् । अप्सु सप्तपाणामाश्रमनिरूपगम् । श्वनोदरादिपर्वतानां मूत्रपुर:पादिकरणे निषधनिरूपणम् । छायादिषु तनस्यपुरादीनां च वर्णनम् पुरीपाद्युत्सर्ग निषेधकथन । । महादेवतनुवर्णनम् २ देवकूटस्थपक्षिराजभवनवर्णनम् । कालकेयदलाना नग. ऋषिसर्गनिरूपणम् । मार्कण्डेयोत्पत्तिकधनम् । अहिं. रवर्णनम् । आरकचराक्षसाना पुरवर्णनम् । महादे- रस. सकाशासिनीवाल्यार्शनामुत्पत्तिः । अप्रेरन वस्य भूतवटावासवर्णनम्... सूयायां सत्यनेत्रादिपुत्राणां जननम् । षष्टिसहस्राणां कैलासवर्णनम् । पुष्पकवर्णनम् । पद्मादेनिधीनां निरूप- वालखिल्यानामुत्पत्तिः णम् । मन्दाकिन्या वर्णनम् महामाल्यादियक्षाणां मानियमनम् । स्वाहापुत्रागां कथनम् । देवादीना. निरूपणम् । रुद्रस्याऽऽक्रीडभूमीनां वर्णनम् । शर- मग्न्यभिधानम् । हव्यवाहनपुत्राणां कथनम् । पाव. वणस्थाननिरूपणम् । मृकण्डाध्याप्रमाणां निरू. कामिपुत्राणां निरूपणम् ... पणम् । विष्ण्यादिदेवतानां स्थानाभिधानम् । पितृवंशवर्णनम् । अमिष्वात्ता यहिपद इतिभेदेन पितृ. पृथिव्या आकारनिरुपगम् णो द्वविध्यवोधनम् । हिमवतो मैना मैनाकोत्प. आकाशगडावर्णनम् । त्तिनिरूपणम् । दक्षकृतसत्यपमानवर्णनम् । अपमा गण्डिकावर्णनम् । भद्राश्वस्थितमुलपर्वतानां निरूप- नारसत्या देहत्यागः । सतीदेहत्यागश्रयणात्संजात णम् । जनपदानां निरूपणम् । महानदानामाभिधा. कोपशंकराहक्षस्य शापः । वैवस्वतेऽन्तरे हिमवतो नम् । भद्रावस्थजनानामायुष्प्रमाणकथनम् मेनायां सतीजन्मकथनम् । प्रचेतसः सकाशाद्दक्ष केतुमालवर्णनम् । केतुमालस्थकुलपर्वताभिधानम् । जन्मनिरूपणम् । दक्षयज्ञवर्णमम् । यज्ञविध्वंसनाय तत्रस्थजनपदानां निरूपणम् । कम्बलादिनदीनां वीरभद्रोत्पत्तिः । वीरभद्रकृतदक्षयज्ञध्वसवर्णनम् । प्रतिपादनम् धरिभद्राक्षास्म वरप्राप्तिः । दक्षकृतशिवस्तुति भारतवर्षवर्गनम् । इन्द्रद्वीपादिभेदेन मारतवर्षस्य नव निरूपणम् । ज्वरोत्पत्तिवर्णनम् । सिवस्तुतेः फल. भेदा । महेन्द्रादिकलपर्वतानां निरूपणम् । भारत- श्रुतिनिरूपणम् ३० वर्षस्थजनपदानामभिवानम् । देववंशवर्णनम् । देवयोनीनामभिधानम् । कालावस्था- किंपुरुषादिवर्षाणां वर्णनम् ।. निरूपणम् । संवत्सरादीनां निरूपणम् ३१/फैलासवर्णनम् चित्ररयवननिरूपणम् । मानससरोवर्ण- प्रणवविनिश्चयः । युगधर्माणां निरूपणम् । युयप्रमाणा- नम् । गङ्गाया उत्पत्तिः । नलिन्यादिभेदेन गङ्गायाः भिधानम् । प्रक्रियादिपादचतुष्टयस्य युगसंख्यया सप्त प्रवाहाः । तत्प्रवाहवर्णनं च साभ्यकथनम् । एतत्पुराणसंख्यानिरूपणम्... ३० जम्बूद्वीपान्तर्यताङ्गद्वीपादीना क्थनम् । अगस्त्यभव. स्वायभुववंशवर्णनम् । सप्तद्वीपनिवेशनादिप्रकारवर्ण नवर्णनम् । लङ्कावर्णनम् । गोकर्णवर्णनम् । वराह- नम् । नाभः सर्गनिरूपणम्... पर्वतवर्णनम् जम्बूद्वीपवर्णनम् । वर्षपर्वतानां निरूपणम् । इलावृतादि- लक्षद्वीपवर्णनम् । गोमेद कादिपर्वतानां निरूपणम् । वर्षाणां कथनम् । ब्रह्मण उत्पत्तिवर्णनम् । मेरुपर्वत. पक्षद्वीपस्थवर्षाणामभिधानम् । शाल्मलद्वीपवर्णनम्। वर्णनम् । ब्रह्मसमावर्णनम् । इन्द्रावटलोकपालानां .'कुशद्वीपवर्णनम् । गौचद्वीपस्य विस्तारवर्णनम् । महाविमानानां वर्णनम् शाकद्वीपनिरूपणम् । सुश्मार्थादिनदीनां कथनम् । मेरुमलस्याऽऽयामनिरूपणम् । मर्यादापर्वतानामभिधा समुद्रादिशब्दानां यौगिदार्थाभिधानम् नम् । जम्बूनदीवर्णनम् । केतुमालद्वीपवर्णनम् . ३५ अतलादीनां वर्णनम् । सूर्याचन्द्रससोर्गतिनिरूपणम् । चैत्ररथादिदेवाकोडनकानां निरूपणम् । अरुणोदादिस- भूलोकादीना निरूपणम् । ज्योतिर्गगप्रचारस्य रसा कथनम् । शीतान्तादिपर्वतानां निरूपणम्... ३६ प्रमाणनिरूपणम् । सूर्य सादितुमिच्छता मन्देह- भुवनविन्यासः । श्रीसरासरोवर्णनम् । श्रीवनादीनां राक्षसाना गाययभिमश्रितजलप्रक्षेपेण नाश निरूपणम् । कश्यपाश्रमवर्णनम् । एकशिलाया भूमे- इत्यादिक्थनम् । प्रातस्तनादिकालाना निरूपणम् । वर्णनम् ३५/- पितृयाणमार्गः । देवयानमार्गाभिधानम् । विष्णुपद- उदुम्बरवनवर्णनम् । कमस्याऽऽअमवर्णनम् । विल निरूपणम् . स्थल्यादीनां वर्णनम् । किंशु वनवर्णनम् । बृहस्प- ज्योतिष्प्रचारः । मेघेभ्यो जलवर्षणप्रकारनिरूपणम् । तेराश्रमवर्णनम् । शुकाश्रमादीनां निरूपणम् घनानां त्रैविध्योधनम् । सूर्यस्थस्य संनिश- शीतान्तादिपर्वताना वर्णनम् । पारिजातवनवर्णनम् । वर्णनम् महानीलशैलवर्णनम् । करादिपर्वतानां वर्णनम् । सूर्यरथस्याधिष्ठातृदेवतानां निरूपणम् । सूर्याश्वानो ४६ ... re ...

·विषयानुक्रमः। . । प्रद ... ... ४ ... ... गतिनिरूपणम् । सोमरथवर्णनम् । यावारिसज्ञ स्वायभवादिमनना सर्गनिरूपणम् । पृथुजन्मकथनम् । काना चन्द्राश्वानामभिधानम् । सोमकलाना मूतमागपयोरुत्पत्तिवर्णनम् । सूतमागधाभ्यामनू- वृद्धिक्षयविषये कारणाभिधानम् । स्वर्भान्वादिप्र पमगधदेशयोनिवर्णनम् । पृथिविदोहननिरूपणम् ६२ . हाणा रथवर्णनम् । शिशुमारवर्णनम् ५२ पृथोर्यशोवर्णनम् । पृथिवीदोहने वत्सविशेषाणा वैद्यताद्यमीना लक्षणम् । ग्रहाणा प्रकृतिनिरूपणम् । दोग्धादीना च क्रमनिरूपणम् । पृथुवशानुशीर्तनम्। सूर्यमहिमवर्णनम् । सूर्यादिग्रहाणा मण्डलममा दक्षजन्मक्थनम् ६३ णनिरूपणम् । विशाखादिषु सूर्यादिप्रहाणामु पत्ति विवस्वतसर्गवर्णनम् रितिनिरूपणम् । ज्योतिर्गणविचिन्तने पञ्च हेतवः ५३ भृग्वादीनामु पतिनिरूपणम् । शुक्रोत्पत्तिकथनम् । ऋपिसूतसवादे वसिष्ठकार्तवयसवादः । वसिष्टकत तत्पुनाणामभिधानम् । इन्द्रकृतवरूनिपुनाणा कार्तिकेयस्तुतिः । कैलासशिखरवर्णनम् । कण्ठनी. नाश । भृगुवशवर्णनम् । अङ्गिरसो वशनिरूपणम् । लिमान जिज्ञासमानाया. पार्वत्या शकर पति मारीचवशक्यनम् नारदजन्माभिधानम् । । कालकूटवियागगरिषिक्त ब्रह्मादि- दक्षशनिरूपणम् देवाना शरोपरण्ठे गमनं ब्रह्मादिदेवकृतस्तु धर्मवशक्थनम् । सोमवशनिरूपणम् । रौद्रादिदिनमु- तिनिरपण च देवप्रार्थनया शकरकृतविषपान होना निरूपणम् । जारद्वादिस्थानाना कथनम् । वर्णनम् । सुरगणकृतनीलकण्ठस्तवाभिधानम् । धानादिद्वादशादित्यानामभिधानम् । एकादश एतदध्यायस्य फलश्रुति ... रुद्राणा कथनम् । ब्रह्मादिदेवाना तनुवर्णनम् । ब्रह्मा- ब्रह्मविष्णुकृताशवालगदर्शनवर्णनम् । तदन्तज्ञानाय दीनामशावतारनिरूपणम् । प्रसगावामनावतारवर्ग- नविष्ण्वोर्गमनानरूपणम् । अनधिगतलिझान्त. नम् । योगेश्वरमहिमवर्णनम् ब्रह्मकृतशिवस्तुति । स्तुतिप्रीतशाराट्रह्मवि ब्रह्मण सकाशादाकृतादिपुत्राणामुत्पत्ति । जयाख्य. प्ण्वोवरप्राप्ति वर्णनम् । एतत्स्तवपाठस्य फ्लाभि हरदानामुत्पत्तिवर्णनम् । रुचजितायामजिताय. धानम् ५. मानसपुत्राणा जनिनिरूपणम् । प्रसहाद्धिरण्या- सोमादिलाभ्या सहेलस्य सयोगनिरूपणम् । सौम्या क्षहिरण्यकशिपोर्जन्मकथनम् । तदपत्याना निरू- दिपितजातीनामभिधानम् । सवत्सरादियुगा पणम् । दितिगर्भस्येन्द्रकृतसप्तधा छेदनवर्णनम् । मकाना निरूपणम् । सूर्यवीर्येणाऽऽप्यायित मरुताद्युत्पत्तिक्थनम् सोमतनुवर्णनम् । इक्ष्वादिपर्वणा निरूपणम् । दनुवशवर्णनम् । दनो. प्रधानपुनाणामभिधानम् । मासश्राद्धभुजा पितृणाम भधानम् । र्मभ्रष्टाना एकाक्षादिदनुपुनाणा निरूपणम् गतिनिरूपणम् माने यारत्यदेवगन्धर्वादीना निरूपणम् । गन्धर्वदुहितृणा निभेपादिकालनिरूपणम् । कृतादियुगाभिधानम् । क्थनम् । चित्राहदादिगन्धर्वाणामभिधानम् । तत्परिमाणनिरूपणम् । मन्वन्तरसख्याभिधानम् । विनरगणप्रतिपादनम्। मेनकायप्यरसामभिधानम् । प्रेतायुगधर्मनिरूपणम् । यज्ञप्रवृत्तिनिरूपणम्... पर्ववनारदयो सभूतिक्थनम् । विनतावशवर्ण- युगधर्माभिधानम् ५० नम् । राक्षसादीना सर्गनिरूपणम् । एतदध्यायस्य दिव्यमानुपभावाना निरूपणम् । पर्मादीना रक्षणम् । पटनपरम् यज्ञलक्षणम् । दयादीनां लक्षणाभिधानम् । ऋषि- सोमादीनामाधिपन्यकथनम् । कश्यपाद्वत्मारासितसज्ञक. जातीना निरूपणम् । पाडादित्यवर्णनम् । मूत्र- पुनयोरुत्पतिस्तदशवर्णन च । वैश्रवणोत्पत्तिाय. नम् । रावणकुम्भकर्णदीना जन्माभिधानम् । यातु. रक्षणम् वेदविभागाधनम् । जनकहताश्रमेये याज्ञवयस्य धानादिराक्षसजातीना निरूपणम् । अनियशानु ऋषिभि. सह सवाद तितो याज्ञवल्क्येन पराभूत- कीर्तनम् । दत्तायादीनामुपत्तिनिरूपणम् । द्वैपा. ऋपिगणे सविवादयिः शारल्यस्य याज्ञवल्क्य- यनादरण्या शुक्जन्मस्यनम् । मरिश्रवादीनां- भागमाश इत्यादिक्थनम् । वाल्वेश्वरदर्शनादा सक्युनाश निरूपणम् माना मुचिनिरूपणम् ६ पितृमर्गनिरूपणम् । श्राद्धदानप्रशसा । ऋषिमूतसवादे भासाभदनिरूपणम् । ऋगादीना संस्थाभिधानम् । रायपदस्पतिमयाद । वर जादीनामुत्पत्तिस्यनम् । अाश विद्याना कपनम् । प्रद्रादीना रक्षणम् । धादावरपे कारणाभिधानम्। योगिय, प्रादाने मन्वन्तराणां सत्यानिरूपणम् । मन्वन्तरप्रति महापरम् । तदतामे प्राचार्यादीना निक रापानरक्षगम् । प्रजातिवानुशीर्तनम् पणम् ... ... .. ... ... ... . . ... ... ... ...

·वायुपुराणान्तर्गताध्यायानां- - ८३ ... . ... ... ... .... पितृगणानां निरूपणम् । प्रसदान्मेनोत्पत्तिकथनम् । पणम् । वेदपारगादिग्राह्मणानां लक्षणम् । एत. हिमवतः सकाशान्भेनायां मैनाकोत्पत्तिः । अपर्णा च्छादकल्पस्य पठनकलम् । देवकार्यापेक्षया पितृ- दिकन्यानां जन्मकथनम् । अपर्णादिकन्यानो कार्यस्य महत्त्ववोधनम् महादेवादिकृतं पत्नीत्वेन ग्रहणम् । रतिकाले विघ्नं वरुणवंशवर्णनम् । विद्युत्पत्तिकथनम् । मार्तण्ड इति- कुर्वतोऽमेरपर्णायाः शापः । शरवणे कार्तिकेयोत्प संज्ञायाः कारणाभिधानम् । मार्तण्डवंशनिरूपणम् । त्तिनिरूपणम् संज्ञाकृतवडवारूपग्रह्णप्रकारवर्णनम् । संशाती, अच्छोदसरोवर्णनम् । अग्निध्वात्तादिपितणां तत्क- यमस्य शापः । अश्विनीसुतयोर्जन्मकथनम् न्यानां च निरूपणम् । पितप्रसादादचर्यप्राप्तिनि. वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् । नवानामिक्ष्वाक्वादिपुत्राणां निरूपणम् । इलोत्पत्यभियानम् । सुद्यन्नस्य स्त्रीभावे रूपणम् कारणाभिधानम् ८५ पिलपात्राणामाभिधानम् । पितृस्थाननिरूपणम् । सप्ता- चिर्मन्ब्रजपस्य फलकथनम् . वैवस्वतमनुशाभिधानम् । स्वरमण्डलवर्णनम् । पड्जादिस्वराणां निरूपणम् । गान्धारग्रामिकाणां बलिपात्राणां कीर्तनम् । पितृभ्यो माल्यादिदानाल- कथनम् । मर्छनालक्षणाभिधानम् । स्वरदेवतानां क्षम्यादिप्राप्तिनिरूपणम्। पितृभ्योऽनदानम् । पिण्ड- निरूपणम् ... दानविधिनिरूपणम् । श्राद्धे वर्जनीयानि । श्राद्धक- ८६ गीतालकारनिर्देशः । वर्णानां रोहणावरोहाभिधानम् । तृनियमाः । होममन्त्राणामभिधानम् । यज्ञियवृ.. स्थापन्यादिभेदेन चतुर्णामलकाराणां निरूपणं तल्ल- क्षाणां निरूपणम् ... क्षणाभिधानं च । अलंकारप्रयोजनकथनम् । विश्वदेवानामुत्पत्तिः। ब्रह्मणः सकाशाद्विश्वदेवानां वर- अलंकाराद्रागोत्पत्तिकथनम् प्राप्तिः । पञ्चमहायज्ञानां कर्तव्यत्वेन बोधनम् । वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् । इक्ष्वाकुवंशनिरूपणम् । कुवला. शूद्रस्य पञयज्ञकरणेऽभ्यनुज्ञा अमयादिपु पिण्ड- प्रक्षेपविधिकथनम् । ब्राह्मणविसर्जनम् , ७६ अतधुन्धुदैत्यस्य वधः । दृढावादिकुवलाश्वपुत्रा. णामभिधानम् । मांधातवंशवर्णनम् । त्रिशका- अमरकण्टकादिस्थानविशेपेषु पिण्डदानात्फलाधिक्यवो- ख्यानम् । हरिश्चन्द्रजन्मकथनम् । हरिश्चन्द्रवंशनि- धनम् । पुष्करादितीषु प्राद्धाचरणास्पितृणा. रूपणम् । सगरोत्पत्तिः । सगरकृतहयमेधयज्ञवर्ण- मक्षयतृप्तिः । अजहादितीर्थादिषु श्राद्धदानात्पुः ण्याधिक्यकथनम् । कालमरादिदेशेषु धादाचरणा. नम् । कपिलकृतः सगरपुत्राणां नाशः। तदुद्धरणाय फलानन्याभिधानम् । कनकनन्द्यादितीर्थानां महानयनवर्णनम् । भगीरथवंशवर्णनम् । श्रीराम- निरूपणम् । अश्रद्दधानादयस्तीर्थफलभाजो न भव- चरितवर्णनम् न्तीत्यादिनिरूपणम् निमिवंशवर्णनम् । जनकजन्मनिरूपणं तवंशवर्णनं च श्राद्धापादेयानि । श्राद्धेऽपासनीयानि । प्रसङ्गाव्यशु. सीताया उत्पतिकथनम् । कुशध्वजवंशनिरूपणम् द्विनिरूपणम् । शौचाचारादिविधिकथनम् सोमजन्मकीर्तनम् , सोमकृतराजस्ययज्ञवर्णनम् । श्राद्धे ब्राह्मणपरीक्षणम् । मृताशीचजननाशीचारभि- ताराहरणादिवर्णनम् । सोमपुत्रस्य बुधस्य जन्मादि. धानम् । शौचाचाराविधिकथनम् । पुष्पादिद्रव्याणां कथनम् । सोमजन्मश्रवणफलम् .... शुद्धिः । आवमनविधिः । पतिपावनानां निरूपणम् सोमवंशानुकीर्तनम् । पुरुरवत आख्यानम् । गन्धर्वद- श्राद्धे वय॑नामणानामभिधानम् । श्राद्धोच्छियान- त्तयरस्य पुरुरवसो गन्धर्वलोकप्राप्तिः । आयुराध - दानं दोपनिरूपणम् । सबनादीनां प्रशंसा वशीपुत्राणां कथनम् । भृगुवंशतिरूपणं परशुरामो. पिद्देश्यकाना नानाविधदानानां निरूपणं तद्दानफल. त्पत्तिकथनं च । विश्वामित्रस्य वंशवर्णनम् । दान- अटापारफलनिरुपगम् । तिधिविशेषे श्राद्ध लव- अयोवेशवर्णनम् । प्राङ्गान्मन्तयुत्पत्तिकीर्तनम् । नम् १) धन्वन्तविष्णुतो वरप्रदानम् । पार-मस्यां दशंकरा- नपरिोये पादरनिरूपणम् वासस्य कारणाभिधानम्। वाराणस्या निकुम्भशापः। पितृप्तिगाधनल्यानामभिधानम् । मयात्राइफलनिस्- दिवोदासवंशपर्णनम् । दानवः राह र युद्धवर्णनम् । पणम् ! प्रमादितायधिशेष भाद्पलयर्णनम् । रजिप्रकृतः समपराजयः । मुरुप्रसादादिन्द्रस्य गया रावर्गमित्रादीनुदिश्य पिटपातने मित्रा. विपदोपलब्धिनिरूपणन दशनां मोक्षारिवागोरसर्ग फराभिधानम् । मोमवंशयर्णनम् । नपशाभिधानम् । ययातिपरि- श्रादाबान्लामा प्रतिसादनम् । अभामाहांगा निर तम् । तरितमालम् . ... ८८ ८९ प.धन च... प्रशमा ... ८. ... ... ...

·६ वायुपुराणान्तर्गताध्यानां विपयानुक्रमः । . १०८ ... शाप: । शापमुक्तये धर्मव्रतायास्तपआचरणवर्ण उत्तरमानसतीर्थे पितमुक्त्यर्थे सानादिविधिकथनम् । नम् । धर्मरताया देवेभ्यो वरप्राप्तिः १०५, कनसलादितीर्थवर्णनम् पिसतर्थिवर्गनम् । मत- शिलामाहात्म्यम् । रामतीर्थवर्णनम् । यमादिभ्यो वलि वाप्यो मात्वा मतझेशनिटे श्राद्धाचरणम् । प्रदानम् । भरताश्रमे श्राद्धचरणादक्षय्यफल ब्रह्ममरसि पिण्डदानापितॄणां माक्तः। यमादिभ्यो प्राप्तिः । अभ्युद्यन्तकादिगिरिपु पिण्डदानापि. बलिदानम् । रुदपदादिपु पिण्डदानां शिवपुरादि- तृणां ब्रह्मपुरप्राप्तिः । कपिलायां स्नात्वा पिण्डदाना- प्राप्तिः । कश्यपपदै पिण्ड दातुमुद्यते भारद्वाजे रिपतॄणां मुक्तिः । नक्टादिषु पिण्डदानाच्छिवलो. कप्राप्तिः । मोश्चपदे पिण्डदानात्स्वर्गावाप्तिः । पदमुद्भिद्य शुल्लकृष्णहस्तयोनिंगमनम् । पिण्डदानो. भस्मकृटे पिण्डदानाद्विष्णुलोकावाप्तिः । द्यतेन रामेण सह स्वर्गतस्य दशरथस्य संभाषणम् । गदाधराख्यानम् । गदासुरकृत ब्रह्मणे स्वास्थिदान रामाय दशरथस्य वरदानम् । विष्णुपदे भीष्मकृत- वर्णनम् । विश्वकर्मकृतं तदस्थिगदानिर्माणम् । ब्रह्म- पिण्डदानानुकीर्तनम् । गदालोलतीर्थे पिण्डदाना. पुत्रस्य हेतिीनशाचरस्य देवानिजत्येन्द्रपदारो. लितणां ब्रह्मलोकायाप्तिः : अक्षययः श्राद्धाचर- हणादिकीर्तनम् । तद्गदया विष्णुकृतो हेतिराक्ष. णान्महाफलम् । गयातीर्थपुरोर्धसे पोडशकदान- सस्य वधः । सगदस्य हरेगयासुराशिरःशिलायां निरूपणम् । अक्षयवटप्रार्थनामन्त्रः संस्थितिः । प्रभासादिपर्वताना निरपणम् । गयराजस्य यज्ञवर्णनम् । विवादिदेवेभ्यो गयराजस्य शिलाया गायत्र्यादिदेवतानां स्थितिनिरूपणम् । वरप्राप्तिकथनम् । गयस्य विष्णुलोकावाप्तिः । हैतिराक्षसस्य विष्णुपुरे गमनम् । ब्रह्मादिदेवकृता पिभिः सह विशालस्य सभाषणम् । पिटदत्तव- गदाधरस्तुतिः । विष्णोः सकाशाद्ब्रह्मणो वरप्राप्तिः। रस्य विशालस्य स्वर्ग प्रति गमनम् । गयायां पिण्ड. आदिगदाधरदर्शनस्य फलकथनम् । शिवकृतगदा- धरस्तोत्रानुकीर्तनम् । गदाधरपूजनस्य फलनि- दानात्प्रेतानां मुक्तिः। गायत्र्यादितीर्थीदी स्नानदा. रूपणम् नादिभ्यः पितॄणां मुक्तिः । विशालायां भरताथ. गयायात्राभिधानम् । गयां गन्तुमुद्यतस्यानुष्ठाननिरूप- मादौ च पिण्डदानापिण्डदस्य कुलशतोद्धारः । गम् । गयां प्राप्य प्रेतपर्वते श्राद्धसपादनार्थे कन्य- दशाश्वमेधिकादितीर्थादिपु पिण्डदानापितृणां स्व. वाहादिदेवतानां प्रार्थना । प्रेतशिलायां पञ्चगव्यन गादिलोकावाप्तिः । मरीचः शकरांद्वरप्राप्तिः । तत्स्थानोपनम् । पितॄणां कुशेवावाहनादिकथ- युधिष्ठिरकृतपिण्डदानात्पाण्डोः शाश्वतपदप्राप्ति. नम् । सप्तानां गोत्राणामनुशीर्तनम् । पिण्डदान- वर्णनम् । मतगपदादौ श्राद्धदानापतृगां ब्रह्मलोकः। विधिः । पितृकार्ये गदाधर प्रार्थना गयाख्यानस्य पठनपाठनफलम् । ११२ समाप्तोऽयं वायुपुराणान्तर्गताध्यायानां विषयानुक्रमः ।

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् वायुपुराणम् । तत्र प्रक्रियापादे प्रथमोऽध्यायः । ३ ४ अनुक्रमणिका । *नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवी सरस्वती व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। ? जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनन्दनो व्यासः । यस्याऽऽस्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिवति ।। प्रपये देवमीशानं शाश्वतं ध्रुवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं सर्वस्य जगतः पतिम् ॥ ब्रह्माणं लोककर्तारं सर्वज्ञमपराजितम् । मभुं भूतभविष्यस्य सांमतस्प च सत्पतिम् ।। ज्ञानमप्रतिमं यस्य वैराग्यं च जगत्पतेः । ऐश्वर्य चैव धर्मश्च सहसुिद्धं चतुष्टयम् ।। ५ य इमान्पश्यते भावान्नित्यं सदसदात्मकान् । आविशन्ति पुनस्तं वै क्रियाभावार्थमीश्वरम् ॥ ६ लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्याय तत्ववित् । असृजत्सर्वभूनानि स्थावराणि चराणि च ॥ तमनं विश्वकर्माणं चित्पति लोकसाक्षिणम् । पुराणाख्यानजिज्ञासुर्वजामि शरणं प्रभुम् ।। ग्रामवायुमहेन्द्रेभ्यो नमस्कृत्य समाहितः । ऋषीणां च वरिष्ठाय वसिष्ठाय महात्मने । तन्नप्ने चातियशसे जातकर्णा(या)य चर्पये । वसिष्ठायैव शुचये कृष्णद्वैपायनाय च ।। पुराणं संप्रवक्ष्यामि ब्रह्मोतं वेदसंमितम् । धर्मार्थन्यायसंयुक्तैरागमैः मुविभूपितम् ॥ ११ असीमकृष्ण विक्रान्ते राजन्येऽनुपमविपि । प्रशासतीमा धर्मेण भूमि भूमिपसत्तमे ॥ १२ ऋपयः संशितात्माना सत्यवनपरायणाः । ऋजको नष्टरनमः शान्ता दान्ता जितेन्द्रियाः||१३ धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे दीर्घसत्रं तु ईजिरे । नधास्तीरे पहत्याः पुण्यायाः शुचिरोषसः ।। ११ दीक्षितास्ते यथाशास्त्रं नपिपारण्यगोचराः । द्रष्टुं तान्स महायुद्धिः मूतः पौराणिकोत्तमः ॥१५ लोमानि हर्पयांचने श्रोतृणां यत्सुभापितः । कर्मणा प्रधितस्तेन लोकेऽस्मिदोपहर्पणः ॥ १६ तपाश्रुताचारनिर्वेदव्यासस्य धीमतः । शिप्पो बभूव मेधावी त्रिपु लोप विश्रृतः ।। एकट्य ग. ग. प. ८. पुस्तक्षेप नास्ति । .स. घ. 'माय स । १ प. मिदिन। ३ रा. प. 4 भागमा । । क. 'हार घा ग. प. र. म्। आगी । ६ रा. ग. २. 1. 'जन्यनु। ७ रा. 'ना भयान्तिाम् । फ। . * - ·२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१ श्लो०१८-४६] (अनुगमणिका) पुराणवेदो ाखिलस्तस्मिन्सम्यक्प्रतिष्ठितः । (*भारती चैव विपुला महाभारतवंधिनी ॥ १८ धर्मार्थकाममोक्षार्थाः कथा यस्मिन्मतिष्ठिताः ।) मूक्ताः सुपरिभाषाश्च भूमावोपधयो यथा१९ स तान्यायेन सुधियो न्यायविन्मुनिपुंगवान् । अभिगम्योपसंसृत्य नमस्कृत्य कृताञ्जलिः ॥२० तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तामृपीन् । ते चापि सत्रिणः प्रीताः ससदस्या महौजसः।।२१ तस्मै साम च पूजां च यथावत्मतिपेदिरे । अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूपा समपद्यत ।। २२ दृष्ट्वा तैमतिविश्वस्तं विद्वांसं लोमहर्षणम् । तस्मिन्सत्रे गृहपतिः सर्वशास्त्रविशारदः ॥ इङ्गितर्भावमालक्ष्य तेषां सूतमचोदयत् । त्वया सूत महाबुद्धिर्भगवान्ब्रह्मवित्तमः ॥ इतिहासपुराणार्थ व्यासः सम्यगुपासितः । दुदोह वै मतिं तस्य त्वं पुराणाश्रयां कथाम् ॥ २५ एपां च ऋपिमुख्यानारणां) पुराण प्रति धीमताम् । शुश्रूपाऽस्ति महावुद्धे तच्छावयितुमर्हसि ।। सर्वे हीमे महात्मानो नानागोत्राः सपागताः । स्वान्स्वान्वंशान्पुराणैस्तु शृणयुर्ब्रह्मवादिनः॥२७ सपुत्रान्दीर्घसत्रेऽस्मिन्थावयथा पुनीनथ । दीक्षिष्यमाणैरस्माभिस्तेन भागसि संस्मृतः ॥ २८ इति संनोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभां गिराम् । श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां यां याल्लोमहर्पण:२९ सूत उवाच-- पूतोऽस्म्पनुगृहीतश्च भवद्भिरभिनोदितः। पुराणार्थ पुराणः सत्यव्रतपरायणः॥ स्वधर्म एप सूतस्य सद्भिदृष्टः पुरातनैः । देवतानामृषीणां च राज्ञां चामिततेजसाम् ॥ वंशानां धारण कार्य श्रुतानां च महात्मनाम् । इतिहासपुराणेपु दिया ये ब्रह्मवादिभिः ॥ ३२ न हि वेदेवधीकारः कश्चित्सूतस्य दृश्यते । वैन्यस्य हि पृथोर्यज्ञे वर्तमाने महात्मनः । सुत्यायामभवत्सूतः प्रथमं वर्णवैकृतः । ऐन्द्रेण हविषा तत्र हविः पृक्तं बृहस्पतेः ॥ जुहावेन्द्राय देवाय ततः सूतो व्यजायत । प्रमादात्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु ॥ शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोईविः । अधरोत्तरचारेण (+जज्ञे तपूर्णवेतः ।। यच्च क्षत्रात्समभवद्राह्मणावरयोनितः । ततः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मा प्रकीर्तितः॥ मध्यपो ह्येप सूतस्य धर्मः क्षत्रोपजीवनम् । रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् ॥ ३८ तत्स्वधर्ममई पृष्टो भवद्भिर्ब्रह्मवादिभिः। कस्मात्सम्यड्न विव्यां पुराणमृपिपूजितम् ।। पितृणां मानसी कन्या पासवी समपद्यते । अपध्याता च पितृभिर्मत्स्ययोनौ बभूव सा ॥ ४० अरणीव हुताशस्य निमित्तं यस्य जन्मनः । तस्यां जातो महायोगी व्यासो वेदविदां वरः ४१ तस्मै भगवते कृत्वा नमो व्यासाय वेधसे । पुरुपाय पुराणाय भृगुवक्यिमवतिने ॥ मानुपच्छद्मरूपाय विष्णवे प्रभविष्णवे । जातमात्रं च यं वेद उपतस्थे ससंग्रहः ।। धर्ममेव पुरस्कृत्य जातकादवाप तम् । मति मन्थानमाविध्य येनासौ श्रुतिसागराव ॥ भकाशं जनितो लोके महाभारतचन्द्रमाः । वेदगुमश्च यं प्राप्य सशाखः समपद्यत ।। भूमिकालगुणान्माप्य बहुशाखो यथा द्रुमः । तस्मादहमुपथुत्य पुराणं ब्रह्मवादिनः ॥ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति ।+ धनुचिहान्तर्गतमन्यो ग, पुस्तके नास्ति । ११. ग. वर्धनी । २ रा. स. 'सगृह्य न । ३ ख. तत्पूर्ववि' । घ. तत्प्रतिवि' । र स. ग. प. द. "मि. न्साश्रावय मो मुनीन् । दी।५ क. मृतस्तरेय मुनिभि. पुरा । पुराणा 1 ६ स. प. श्रुत्तेन च म । ७ स. इ. दश । स. ... 'कृतम् । य'।९५. 'त। पातिता सा च पि. स. घ. ४. पास्यार्यव' ।

·४७ ४८ [अ०१-श्लो०४७-७१] वायुपुराणम् । (अनुक्रमणिका) सर्वज्ञात्सर्ववेदेषु पूजितादीप्ततेजसः । पुराणं संभवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना ।। पृष्टेन मुनिभिः पूर्व नैमिपीयैर्महात्मभिः । महेश्वरः परोऽव्यक्तश्च हुश्चतुर्मुखः ॥ अचिन्त्यश्वाप्रमेयश्च स्त्रयंभूर्हेतुरीश्वरः । अव्यक्तं कारणं यद्यन्नित्यं सदसदात्मकम् ।। महदादिविशेषान्त सृजतीति विनिश्चयः । अण्डं हिरण्मयं चैव बभूवामतिमं ततः ॥ अण्डस्याऽऽवरणं चाद्भिरपामपि च तेजसा । वायुना तैत्स नभसा नभो भूतादिनाऽऽतम् ६१ भूतादिहता चैव) अव्यक्तेनाऽऽस्तो महान् । अतोऽत्र विश्वदेवानामृपीणां चोपर्वणितम् ॥ ५२ नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावोत्र शस्यते । मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानां चोपवर्णनम् ॥ ५३ कीर्तनं ब्रह्मक्षत्रस्य ब्रह्मजन्म च कीर्त्यते । अतो ब्रह्मणि सृष्टत्वं मजासर्गापवर्णनम् ॥ अवस्थाश्चात्र कीर्त्यन्ते ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वत्सरं चैव जगतः स्थापन तथा॥५५ शयनं च हरेरत्र पृथिव्युद्धरणं तथा । संनिवेशः पुरादीनां वर्णाश्रमविभागशः ।। वृक्षाणां गृहसंस्थानां सिद्धीनां च विनाशनम् । योजनानां पंथां चैव संचरं बहुविस्तरम् ॥५७ स्वर्गे स्थानविभागं च मर्त्यांनी शुभचारिणाम् । वृक्षाणामोपधीनां च वीरुधां च भकीर्तनम्५८ वृक्षनारकिकीटत्वं मानां परिकीर्तनम् । *देवतानामृपीणां च द्वे ऐती परिकीर्तिते ।। अन्नादीनां तनूनां च सृजनं त्यजनं तथा । प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् ।। ६० अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः । अङ्गानि धर्मशास्त्रं च व्रतानि नियमास्तथा६१ पशूनां पुरुषाणां च संभवः परिकीर्तितः । तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः ।। ૬૨ नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः । त्रयोऽन्ये बुद्धिपूर्वास्तु ततो लोकानकल्पयत् ६३ ब्रह्मणोऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः । ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाकल्पे पुनः पुनः कल्पयोरन्तरं प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च यस्तयोः । तमोमात्रामृतत्वाच ब्रह्मणोऽधर्मसंभवः ॥ तथैव शतरूपायाः संभवश्च ततः परम् । प्रियव्रतोचानपादौ प्रसूत्याकूतयश्च ताः ॥ कीर्त्यन्ते धुतपाप्मानो येपु लोकाः प्रतिष्ठिताः । रुचेः प्रजापतेश्वोर्ध्वमाक्त्यां मिथुनोद्भवः ॥६७ प्रमूल्यामपि दक्षस्य कन्यानां प्रभवस्ततः । दाक्षायणीपु चाप्यूषं श्रद्धाद्यामु महात्मनाम् ॥६८ धर्मस्य कीर्त्यते सर्गः सात्त्विकस्य सुखोदयः । तथाऽधर्मस्य हिंसायां तामसोऽशुभलक्षणः ॥६९ महेश्वरस्य सत्यां च प्रजासर्गः प्रकीर्तितः । निरामयं च ब्रह्माणं तादृशं कीर्तितं पुनः ॥ योग योगनिधिः प्राह द्विजानां मुक्तिकाक्षिणाम् । अवतारश्च रुद्रस्य महाभाग्यं तथैव च।।७१ त्रैवेदिका कथा वाऽपि, संवादः परमो महान् । ब्रह्मनारायणाभ्यां च यत्र स्तोत्रं प्रकीर्तितम्७२ स्तुतस्ताभ्यां स देवेदीस्तुतोष भगवाशिवः । प्रादुर्भावोऽथ रुद्रस्य ब्रह्मणोऽङ्गे महात्मनः ॥७३ कीय॑ते नामहेतुश्च यथारोदीमहामनाः । रुद्रादीनि यथा ह्यष्टौ नामान्यामोत्स्वयंभुवः ॥ ७४ , ७० * इदम नास्ति घ. पुस्तके । १ ख. प. ह. 'तुयूहश्च । २ ख. घ. ह. यत्तनि'। 3 क. तस्य न' 17 स. ग. ह. "न् । अन्तर्भावश्च दें। ५४. 'वर्णनम् । की। ६ स. ग. घ. 'र्णितः । न । ७ क. सिद्धानो। ८ ख. ग. प. उ. पथ । ९ क. 'नां भुवि चा। १० ग. प. ह. "णामाप 1 ११ इ. गती। १२ ख. घ. 'ते । अन्तादी' । ग. ह. 'ते। अन्खादी। १३ क. प्रजाः क' ४ क. 'त्रावृत' । १५ स. पायां से। १६ ग. ह. 'कस्तु सु। १५ ग. घ. द. कीर्तने । १८ क. 'दिका कया चापि । - ·. ८४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१श्लो०७५-१०४] (अनुक्रमणिका) यथा च सेप्तिमिदं त्रैलोक्यं सचराचरम् । भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम् ।। ७५ *वशिष्टस्य च ब्रह्मर्यत्र गोत्रानुकीर्तनम् । अग्नेः प्रजायाः संभूतिः स्वाहायां यत्र कीर्तिताः ॥ पितृणां द्विप्रकाराणां स्वधायास्तदनन्तरम् । पितृवंशप्रसङ्गेन कीर्त्यते च महेश्वरात् ॥ दक्षस्य शापः सत्यर्थे भृग्वादीनां च धीमताम् । प्रतिशापश्च रुद्रस्य दक्षादद्भुतकर्मणः॥ ७८ प्रतिपेधश्च वैरस्य कीर्त्यते (+दोपदर्शनात् । मन्वन्तरमसद्ड्रेन कालज्ञानं च कीर्त्यते ॥ ७९ मजापतेः कर्दमस्य कन्या या शुभलक्षणा । प्रियव्रतस्य पुत्राणां कीय॑ते ) यत्र विस्तरः ।। ८० तेपी नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक्पृथक् । स्वायंभुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्तनम् ।। उक्तो नाभेनिसर्गश्च रजसश्च महात्मनः । द्वीपानां ससमुद्राणां पर्वतानां च कीर्तनम् ।। ८२ वर्षाणां च नदीनां च तद्भेदानां च सर्वशः। द्वीपभेदसहस्राणामन्तभेंदश्च सप्तसु ॥ विस्तरान्मण्डलांश्चैव जम्बुद्वीपसमद्रयोः । प्रमाणं योजनाग्रेण कीय॑ते पर्वतैः सह ।। हिमवान्हेमकूटस्तु निपधो मेरुरेव च । नीलः श्वेतः शङ्गवांश्च कीर्त्यन्ते वर्षपर्वताः ॥ ८२ तेपामन्तरविष्कम्भा उच्छायायामविस्तराः। कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः।।८६ भारतादीनि वणि नदीभिः पर्वतैस्तथा । भूतेश्योपनिविष्टानि गतिमद्भि(वैस्तथा ।। ८७ जम्बुद्वीपादयो दीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वताः । ततश्चाऽऽप्यमयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्यते ॥ ८८ अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तदीपा च मेदिनी । भूरादयश्च कीर्त्यन्ते वरणैः प्राकृतैः सह ॥८९ सर्वं च तत्मधानस्य परिमाणकदेशिकम् । सच्यासपरिमाणं च संक्षेपेणैव कीर्यते ।। सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याथाप्यशेपतः । प्रमाण योजनाग्रेण सांप्रतैरभिमानिभिः ।। महेन्द्रायाः सभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्धनि । अत ऊर्व गतिथोक्ता स्वर्गस्यालातचक्रवत् ॥९२ नागवीथ्यजवीथ्योश्च लक्षणं परिकीर्त्यते । काष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानां च योजनैः ।। लोकालोकस्य संध्याया अहो विपुवतस्तथा । लोकपालाः स्थिताश्चोर्ध्व कीर्त्यन्ते ये चतुर्दिशम् पितॄणां देवतानां च पन्यानी दक्षिणोत्तरौ । गृहिणां न्यासिनां चोक्तौ रजःसत्त्वसमाश्रयात्९५ कीयते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र धिष्ठिताः । सूर्याचन्द्रमसोथारो ग्रहाणां ज्योतिपां तथा ९६ कीयते ध्रुवसामर्थ्यात्मनानां च शुभाशुभम् । ब्रह्मणा निर्मितः सौरः स्यन्दनोऽर्थवशात्स्वयम् कीर्त्यते भगवान्येन प्रसर्पति दिवि स्वयम् । स रथोऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्ऋपिभिस्तथा ॥ ९८ (गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः । अपां सारमयश्चेन्दोः कीर्त्यते च रथस्तथा )॥ ९९ वृद्धिक्षयौ च सोमस्य कीयेते सूर्यकारितौ । सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रकीर्तनम् ॥१०० कीर्त्यते शिशुमारश्च यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः । तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह १०१ निवासा यत्र कीर्त्यन्ते देवानां पुण्यकारिणाम् । सूर्यरश्मिसहस्रे च वर्षशीतोप्णनिःस्रवः॥१०२ भविभागच रश्मीनां नामतः कर्मतोऽर्थतः। परिमाणगती चोक्ते ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात् ॥ १०३ यथा चाऽऽशु चिपात्माप्ता शंभोः कण्ठस्य नीलता । ब्रह्मासादितस्याऽऽशु विपादः शूलपाणिनः. * इदम नास्ति घ. पुस्तके । + धनुधिहान्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । । धनुधिहान्तर्गतप्रन्यः स. घ. पुस्तकयोनास्ति । . १ स. ग. घ. नियोगा ! २ ग 'पर्वतः । नि'। रा. ग घ... तथ शृङ्गी च वी! स. प. द. जम्दी । ५. रममाणस्य । ६ स. प. ह 'भिः । माहे। ७ ग. प. .. 'चि क्षयः। स ।

·"[अ०१ श्लो०१०५-१३३] वायुपुराणम् । (अनुक्मणिका) स्तूयमानः सुरैर्विष्णुः स्तौति देवं महेश्वरम् । लिङ्गोद्भवकथा पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥१०५ विश्वरूपात्मधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः । पुरूरवस एलस्य माहात्म्यानुप्रकीर्तनम् ।। पितृणां द्विप्रकाराणां तर्पणं चामृतस्य चै । ततः पर्याणि कीर्त्यन्ते पर्वणां चैव संधयः ॥ १०७ स्वर्गलोकगतानां च प्राप्तानां चाप्यधोगतिम् । पितृणां द्विपकाराणां श्राद्धनानुग्रहो महान्।।१०८ युगसंख्या प्रमाणं च कीर्त्यते च कृतं युगम् । त्रेतायुगे चापकर्पाद्वार्तायाः संपवर्तनम् ॥ १०९ * वर्णानामाश्रमाणां च संख्यानां च प्रवर्तनम् । वर्णानामाश्रमाणां च संस्थितिधर्मतस्तथा११० यज्ञप्रवर्तनं चैव संवादो यत्र कीर्त्यते । ऋपीणां वसुना सार्धं वसोवाधः पुनर्गतिः ॥ मश्नानां दुर्वचस्त्वं च स्वायंभुवमते मनुम् । प्रशंसा तपसथोक्ता युगावस्थाच कृत्नशः द्वापरस्य कलेश्चात्र संक्षेपेण प्रकीर्तनम् । देवतिर्यमनुष्याणां प्रमाणानि युगे युगे ॥ कीर्त्यन्ते युगसामत्पिरिणाहोच्छ्यायुपः । शिष्टादीनां च निर्देशः मादुर्भावश्च कीर्त्यते॥११४ (+मत्राणां ब्राह्मणानां च लक्षणं परिकीर्तितम् । ईश्वराणामृपीणां च मनोः पितृगणस्य च)॥ (वेदस्य तद्विनाताना मन्त्राणां च प्रकीर्तनम् । शाखानां परिमाणं च वेदव्यासादिशब्दनम् मन्वन्तराणां संहारः संहारान्ते च संभवः । देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च ।।११७ न शक्यं विस्तराद्वक्तमित्युक्तं च समासतः । मन्वन्तरस्य संख्या च मानपेण प्रकीर्तिता ।।११८ मन्वन्तराणां सर्वेपामेतदेव च लक्षणम् । अतीतानागतानां च वर्तमानेन कीर्त्यते ।। ११९ तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसंधानलक्षणम् । अतीतानागतानां च प्रोक्तं स्वायंभुवेऽन्तरे ।। १२० मन्वन्तरत्रयं चैव कालज्ञानं च कीर्त्यते । मन्यन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्तनम् ।। १२१ दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितः सुताः । ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणैव च धीमता ॥ सावाद्याश्च कीर्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः । धृवस्योत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम् ।। १२३ पृथुनों वाऽपि वैन्पेन भूमेर्दोहप्रवर्तनम् । पात्राणां पयसां चैव वंशानां च विशेषणम् ॥ १२४ ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चेयं वसुंधरा । दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिपायां प्रजापतेः ॥ १२५ दक्षस्य कीर्त्यते जन्म सोमस्यांशेन धीमतः। भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्यते ।। १२६ मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैर्वहुभिर्खताः । वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्यते सर्गविस्तरः १२७ देवस्य महतो यज्ञे वारुणी विभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मशुक्रात्समुत्पत्ति ग्वादीनां च कीर्त्यते ॥ १२८ विनिमुत्ते प्रजासर्गे चाक्षपस्य मनोः शुभे । दक्षस्य काय॑ते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतेऽन्तरे ॥ १२९ नारदः प्रियसंवादो दक्षपुत्रान्महाबलान् । नाशयामास शापाय आत्मनो ब्रह्मणः सुतः ॥१३० ततो दक्षोऽसृजत्कन् पीरिण्यामेव विश्रुताः । कीर्त्यते धर्मसर्गव कश्यपस्य च धीमतः॥ १३१ अत उर्ध ब्रह्मणश्च विष्णोचैव भवस्य च । एकत्वं च पृथक्त्वं च विशेषत्वं च कीर्यते।। १३२ ईशत्वाच्च यथा शप्तां जाता देवाः स्वयंभुवा । मरुत्मसादो मरुतां दित्या देवाच संभवाः १३३ . * इदमधे नास्ति ख. घ. ह. पुस्तकेषु । + धनाश्चहान्तगर्तप्रन्यका. पुस्तके नास्ति । ४ धनुश्विहान्तर्गत नास्ति घ. पुस्तके । १ क. 'कथा पुण्या सर्वपापप्रणाशिनी ।। २ क. कृते युगे !ने । ३ ख. ग. इ. च । गोनाणा लक्षणाना च वर्षाणा च म । ४ क. 'नाऽपि च वै । ५स ग घ मायां च प्र' 1 ६ का. 'वादी द । ७ स. प. 'न्या वैरि"। ग घ. ४. ईशित्वा । ९ ग. ह. 'ता जया दें। १० क. देवाशस'।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१ श्लो०१३४-१६१] (अनुक्रमणिका) कीर्त्यन्ते मरुतां चाथ गणास्ते सप्तसप्तकाः । देवत्वं पितृवाक्येन(ण) चायुस्कन्धेन चौऽऽश्रयः ॥ दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् । सर्वभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुधाम् ॥ उत्पत्तयश्चाप्सरसा कीर्त्यन्ते बहुविस्तरोः । समुद्रसंयोगकृतं जन्मरावतहस्तिनः ।। १३६ चैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा चास्याभिपेचनम् । भृगूणां विस्तरश्वोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि ॥ १३७ कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रैर्महात्मनः । पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः॥ १३८ देवतानामृपीणां च मजोत्पत्तिस्ततः परम् । तिस्रः कन्याः प्रकीर्त्यन्ते यासु लोकाः प्रतिष्ठिताः पितृदौहित्रनिर्देशो देवानां जन्म चोच्यते । विस्तरस्ते भगवतः पञ्चानां सुमहात्मनाम् ॥ १४० इलाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम् । विकुक्षिचरितं चोक्तं धुन्धोश्चैव निवईणम्॥१४१ बृहद्वलान्तसंक्षेपादिक्ष्वाकाद्याः प्रकीर्तिताः । निम्यादीनां क्षितीशानां यावज्जनुगणादिति ॥ कीर्त्यवे विस्तरो यश्च ययातेरपि भूपतेः । यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः ॥ १४३ मोटोरनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तः। ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्यते १४४ देवाधस्य त्वर्कस्य वैष्णेश्चैव महात्मनः । (अनमित्रान्वयश्चैव विष्णो[+दिव्याभिशंसनम् १४५ विवस्वतोऽथ संप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः । युधाजितः प्रजासर्गः कीर्त्यते च महात्मनः)॥१४६ कीर्त्यते चान्वयः श्रीमान्राजर्देवीदुपः । पुनश्च जन्म चाप्युक्तं चरितं च महात्मनः ॥] १४७ कंसस्य चापि दौरात्म्यमेकान्तेन समुद्भवः । वासुदेवस्य देवक्यां विष्णोर्जन्म प्रजापतेः ॥१४८ विष्णोरनन्तरं चापि प्रजासर्गोपवर्णनम् । देवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते ।। १४९ संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः । भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्॥१५० देवानामसुराणां च सङ्ग्रामा द्वादशीद्भुताः । नारसिंहप्रभृतयः कीर्त्यन्ते प्राणनाशनाः ॥ ३५१ शुक्रेणाऽऽराधनं स्थाणोधीरेण तपसा कृतम् । वरदान लुब्धेन यत्र शर्वस्तवः कृतः ॥ १५२ अनन्तरं विनिर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम् । जयन्त्या सह सक्ते तु यत्र शुक्र महात्मनि ॥ १५३ असुरान्मोहयामास शुक्ररूपेण बुद्धिमान् । बृहस्पतिस्तु ताशुक्रः शशाप सुमहाद्युतिः ॥ १५४ उक्तं च विष्णुमाहात्म्यं विष्णोर्जन्मादिशब्दनम् । तुर्वसुः शुक्रदौहित्री देवयान्यां यदोरभूत् ।। अनुदास्तथा पूरुर्ययातितनया नृपाः । अत्र वंश्या महात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः।। कीय यत्र कात्न्येन भूरिद्रविणतेजसः। कशिकस्य च विप्रः सम्यग्यो धर्मसंश्रयः॥१६७ चाईस्पत्यं तु सुरभिर्यत्र शापमिहानुदत् । कीर्तनं जहनुवंशस्य शंतनोकीर्यशब्दनम् ॥ १५८ भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम् । अनागतानां सप्तानां मनूनां बीपवर्णनम् ।। १५९ भौमस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम् । परार्थ्यपरयोश्चैव लक्षणं परिकोसते ॥ ब्रह्मणो योजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः। नैमित्तिकः प्राकृतिकस्तथैवाऽऽत्यन्तिकः स्मृतः १६१ * धनुश्चिद्वान्तर्गतमन्यः स. पुस्तकै नास्ति । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति । १ प. इ. चाऽऽश्रयाः।। २ क. 'स्तरात् । स १३ ख ग. घ. ह. 'स्तर ते भा४ख. प. 'र.। याम. घस्य । ५ क. पटेर्थे । ६ क. घ. अप्रिमि । ७ घ. विविशोधमनुप्रा' । ८. विविशोधमनुप्रा । ८ क. मीयुपः । ९ रा. ग. 'न्ते स्यात्समु। ८. 'न्ते ससम। १. व 'शायुताः। ११ ख. र. 'न शाई। १२ स. प. हे युक्तो । ह. 'द शके । १३ क. 'न्ते दीर्घयशसो भू1१४ प. इ. स. । असिजस्य । १५ ग. प. द. 'श्रयाः । या । रा. 'प्रयात् । या' । १६स, क्ली पाते क्षी'। १७ स. प. 'रसदनम् ।

·[अ०१श्लो०१६२-१९०] वायुपुराणम्। (अनुक्रमणिका) त्रिविधः सर्वभूतानां कीर्त्यते प्रतिसंचरः । अनावृष्टिर्भास्कराच घोरः संवर्तकोऽनलः ॥ १६२ मेधी होकार्णवं वायुस्तथा रात्रिमहात्मनः । संख्यालक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्राह्म विशेषतः॥ १६३ भूरादीनां च लोकानां सप्तानामुपवर्णनम् । कीर्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः।। १६४ ब्रह्मलोकोपरिष्टात्तु शिवस्य स्थानमुत्तमम् । यत्र संहारमायान्ति सर्वभूतानि संक्षये ॥ सर्वेपां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः । ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गे सर्वसंहारवर्णनम् ॥ अष्टरूप्यमतः प्रोक्तं प्राणस्याष्टकमेव च । गतिश्चोर्ध्वमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रयाद ।। कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयः । प्रसंख्याय च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता॥१६८ दौरात्म्यं चैव भोगानां परिणामविनिर्णयः । दुर्लभत्वं च मोक्षम्य वैराग्याद्दोपदर्शनम् ॥१६९ व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम् । नानात्वदर्शनाच्छुद्धं ततस्तदेभिवर्तते ॥१७० ततस्तापत्रयातीतो नीरूपाख्यो निरञ्जनः । आनन्दो ब्रह्मणः प्रोक्तो न विभेति कुतश्वन १७१ कीयते च पुनः सर्गों ब्रह्मणोऽन्यस्य पूर्ववत् । कीर्त्यते ऋपिवंशश्च सर्वपापप्रणाशनः ॥ १७२ इतिकृत्यसमुद्देशः पुराणस्योपर्णितः । कीर्त्यन्ते जगतो ह्या सर्वप्रलयविक्रियाः॥ १७३ प्रवृत्तयश्च भूतानां निवृत्तीनां फलानि च । प्रादुर्भावो वैशिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च ।। १७४ सौदासान्निग्रहस्तस्य विश्वामित्रकृतेन च । पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यत्वं यथा विभोः ।। १७५ जज्ञे पितॄणां कन्यायां व्यासथापि यथा मुनिः । शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमतः ।। पराशरस्य प्रवेपो विश्वामित्रकृतो यथा । वैशिष्ठसंभृतश्चाग्निविश्वामित्रजिघांसया ॥ १७७ संतानतोषिभुना चीर्णः स्कन्देन धीमता । देवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैपिणा ॥ १७८ एकं वेदं चतुप्पादं चतुर्धा पुनरीश्वरः । यथा विभेद भगवान्च्यासः सर्वान्स्वबुद्धितः ॥ १७९ तस्य शिष्यैः पशिष्यैश्च शाखाभेदाः पुनः कृताः । प्रयोगैः पड्गुणीयैश्च यथा पृष्टः स्वयंभुवा। टेन चा पृष्टास्ते मुनयो धर्मकाविणः । देशं पुण्यमभीप्सन्तो विभुना तद्धितैपिणा ॥ १८१ मुनाभं दिव्यरूपाख्यं सत्याझं शुभविक्रमम् । अनौपम्यमिदं चक्रं वर्तमानमतन्द्रिताः ॥ १८२ पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ यद्धितम् । गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते ॥ १८३ पुण्यः स देशो मन्तव्य इत्युवाच तदा प्रभुः । उक्त्वा चैवमृपीन्ब्रह्मा ह्यदृश्यत्वमगात्पुनः १८४ गङ्गागर्भसमाहारं नैमिपेयत्वमेव च । ईजिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिपे तदा ॥ १८५ मृते शरद्वति तथा तस्य चोत्थापनं कृतम् । ऋपयो नैमिपेयास्तु श्रद्धया परया पुनः । निःसीमा गामिमां करनां कृत्वा राजानमाहरन् । यथाविधि यथाशास्त्रं तमातिथ्यैरपूजयन् १८७ प्रीतं चैव कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा । अन्तर्धानगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरोऽहरत् ॥ १८८ अनुसंहृतं चापि नृपमैडं यथा पुरा ! गन्धर्वसहितं दृष्ट्वा कलापग्रामवासिनम् ।। १८९ संनिपातः पुनस्तस्य यथा यज्ञे महर्षिभिः । दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं यज्ञे वस्तु महात्मनाम् ॥ १९० 1 १. भेदात्म'। २ ह. 'सख्यया च । ३ ख. ग. घ. दतिव' । ख. ग, घ, 'तो निरू' । पसिष्ठ'। ६ स. ह. यज्ञे । ७ स. ग. घ. ड. यथा। ८ ग इ. वसिष्ठ । ९ ख. ग. घ. ह. वादनुप्रहात् । त' । १. स.ग. घ.. शिष्यप्र.१ ४. पड्गलीलेश्च । १२ ख. ग. घ. 'गुलीयै'। १३ स. पृष्टप्रवाशाखास्ते । १४ ग. घ. "नुशास्तास्ते । १५ ख. प. निःसोमा गामिमां कृत्वा कृल्नं रा । १६ ८. 'रपारयन् । १. क. 'तं तया कृ'। १० घ... 'नुशस्तुहितं । १९ स. 'सस्तहित । ग. समुहितं । २० प. इ. जज्ञे ।

·८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१ श्लो०२-२] (द्वादशवापिकसननिरूपणम् ) तदा वै नैमिपेयाणां सत्रे द्वादशवार्षिके । यथा विवदमानास्तु ऐडः संस्थापितस्तु तैः ॥ १९१ जनयित्वा त्वरण्यान्त ऐडपुत्रं यथायुपम् । समापयित्वा तत्सत्रमायुपं पर्युपासते ॥ एतत्सर्वं यथावृत्तं व्याख्यातं द्विजसत्तमाः । ऋषीणां परमं चात्र लोकतत्वमनुत्तमम् ॥ १९३ ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् । अवतारश्च रुद्रस्य द्विजानुग्रहकारणात् ।। तथा पाशुपता योगाः स्थानानां चैव कीर्तनम् । लिङ्गोद्भवस्य देवस्य नीलकण्ठत्वमेव च १९५ कथ्यते यत्र विषाणां वायुना ब्रह्मवादिना । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्व पापप्रणाशनम् ॥ १९६ कीर्तनं श्रवणं चास्य धारणं च विशेषतः । अनेन हि क्रमेणेदं पुराणं संप्रचक्ष्यते ।। १९७ सुखमर्थः समासेन महानप्युपलभ्यते । तस्मात्किचित्समुद्दिश्य पश्चाद्वक्ष्यामि विस्तरम् ।। १९८ पादमाद्यमिदं सम्यग्योऽधीयीत जितेन्द्रियः । तेनाधीतं पुराणं तत्सर्वं नास्त्यत्र संशयः ॥१९.९ यो विद्याच्चतुरो वेदान्साङ्गोपनिपदो द्विजः । न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः ॥२०० इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृहयेत् । विभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रैहरिष्यति ।। २०१ अभ्यसनिममध्यायं साक्षात्मोक्तं स्वयंभुवा । आपदं प्राप्य मुच्येत यथेष्टां प्रामुयाद्गतिम् ।।२०२ यस्मात्पुरा नतीदं पुराणं तेन तत्स्मृतम् । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ नारायणः सर्वमिदं विश्व व्याप्य प्रवर्तते । तस्यापि जगतः स्रषुः स्रा देवो महेश्वरः ॥ २०४ अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं महेश्वरः सर्वमिदं पुराणम् । स सर्गकाले च करोति सँगै संहारकाले पुनराददीत ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त प्रक्रियापादेऽनुक्रमणिकाकथन नाम प्रथमोऽध्याय. ॥१॥ २०३५ २०५ अथ द्वितीयोऽध्यायः। १ ४ द्वादशवार्षिकसत्रनिरूपएम् । मित्यवन्पुनः सूतमृपयस्ते तपोधनाः । कुत्र सत्रं समभवत्तेपामद्भुतकर्मणाम् ॥ कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्तत । आचचक्ष पुराणं च कथं तेभ्यः प्रभञ्जनः ।। आचक्ष्व विस्तरेणेदं परं कौतूहलं हि नः । इति सनोदितः सूनः प्रत्युवाच शुभं वचः ॥ शृणवं यत्र ते धीरा ईजिरे सत्रमुत्तमम् । यावन्तं चाभवत्कालं यथा च मवर्तत ।। सिरक्षमाणा विश्वं हि यत्र विश्वसनः पुरा'। सत्रं हि ईजिरे पुण्यं सहस्रं परिवत्सरान् ।। । तपोगृहपतिर्यत्र ब्रह्मा ब्रह्माऽभवत्स्वयम् । इलाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान् ।। मृत्युश्चक्रे महातेजास्तस्मिन्सने महात्मनाम् । विबुधा ईजिरे तत्र सहस्रं प्रतिवत्सरान् ।। भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत । कर्मणा तेन विख्यातं नैमिपं मुनिपूजितम् ।। यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धधारणसेविता । रोहिणी सुपुत्र तत्र ततः सौम्योऽभवत्सुतः ।। ६ क. 'प्यं पुण्य पा'। ९ रा. ग. प. ड, 'रमारगमासमु । ३ स. पह. प्रचरि'। स प. अनन्तीद। ५५. रानिराहा । ६ स. ग. सचोदितः । ७ प. 'स परिव' । ८ रा. ग. प. ४. 'त. सा गोमताभवन् । श' ।

·. . [अ०२ श्लो०१०-३७] वायुपुराणम् । (द्वादशवार्षिकसननिरूपणम् ) शक्तिज्येष्ठाः समभवन्वगिष्ठस्य महात्मनः । अरुन्धत्याः सुना यत्र शतमुत्तमतेजसः॥ कल्मापपादो नृपतिर्यत्र शप्तश्च शक्तिना । यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवैशिष्ठयोः । ११ अश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः । पराभवो वशिष्ठस्य यस्पिञ्जातऽप्यवर्तत ॥ १२ तत्र त ईजिरे सत्रं नैमिपे ब्रह्मवादिनः । नेमिप ईजिर यत्र नैमिषेयास्ततः स्मृताः ॥. तत्सत्रमभवत्तेपां समा द्वादश धीमताम् । पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम् ।। १४ अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरुरवाः । तुतोप नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम् ।। १५ उर्वशी चकमे यं च देवहूतिप्रणोदिता | आजहार च तत्सत्रं स्वर्वेश्यासहसंगतः ।। तस्मिन्नरपतौ सत्रं नैमिपेयाः प्रचक्रिरे । यं गर्भे सुपुर्व गङ्गा पाक्कादीप्ततेजसम् ।। १७ सदुल्वं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं प्रत्यपद्यत । हिरण्मयं ततश्चक यज्ञवाटं महात्मनाम् ।। १८ विश्वकर्मा स्वयं देवो भावयल्लोकभावनम् । बृहस्पतिस्ततस्तत्र तेपाममिततेजसाम् ॥ ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् । तं दृष्ट्वा पहदाचर्य यज्ञबाट हिरण्मयम् ।। २० लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुं प्रचक्रमे । नैमिषेयास्ततस्तस्य चुकुधुर्नृपते शम् ।। २१ निजमुथापि संफुद्धाः कुशवजैर्मनीषिणः । ततो निशान्ते राजानं मुनयो दैवनोदिताः।। २२ कुशवविनिप्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् । शेयं ततस्तस्य पुत्रं चकुर्नृपं भुवि ।। २३ नहुपस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते । स तेषु वर्तते सम्यग्धर्मशीलो महीपतिः ॥ आयुरोरोग्यमत्युग्रं तस्मिन्स नरसत्तमः । सान्त्वयित्वा च राजानं ततो ब्रह्मविदां वराः ॥२५ सत्रमारेभिरे कर्तुं यथावद्धर्मभूतये । बभूव सत्रं तत्तेपां वहाश्चर्य महात्मनाम् ॥ २६ विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव । वैखानसः प्रियसखैलिखिल्यैर्मरीचिकः ।। अन्यैश्च मुनिभिर्जुष्टं सूर्यवैश्वानरमभैः । पितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणः । संभारेस्तु शुभैर्जुष्टं तैरेवेन्द्रसदो यथा । स्तोत्रसत्रग्रहैर्देवानिपतन्पित्र्यैश्च कर्मभिः॥ आनर्चुश्च यथाजाति गन्धर्वादीन्यथाविधि । आराधयितुमिच्छन्तस्ततः कर्मान्तरेवथ ।। जगुः सामानि गन्धर्वा नतुवाप्सरोगणाः । व्याजहरुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम् ॥३१ मन्त्रादितत्त्वविद्वांसो जगदुश्च. परस्परम् । वितण्डावचनाचैके निजम्नुः प्रतिवादिनः ।। ऋपयस्तत्र विद्वांस : सांख्यार्थदपायकोविदाः । न तत्र दुरितं किंचिद्विदधुम्रह्मराक्षसाः ॥ ३३ न च यज्ञहनो दैत्या न यज्ञमुंपोऽसुराः । प्रायश्चित्तं दरिष्टं वा न तत्र समजायत ।। शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैत्रिधरासीत्स्वनुष्ठितः । एवं वितेनिरे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणः ।। भृग्वाधा पयो धारा ज्योतिष्टोमान्पृथक्पृथक् । चक्रिरे पृष्ठगमनान्सनियुतदक्षिणान् ॥ ३६ समासयज्ञास्ते सर्वे वायुमेव महाधिपम् । पप्रच्छरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजाः ।। 4 २८ - १ क. ज्येष्ठ- सग. घ 'ज्येष्टा समभवन्धशि'। २७. वसिष्ठ' । ३ स. घ. 'तेऽथ वर्तते । त । ४. घ. . बद्तप्रमादि'। ५ ख. ग. प. ह. 'सनमुश्या । ६ ग. ह. 'गमः । त । ७ ग. घ. इ. गर्भ। स. तद्गर्भ। ९ क... 'वाढ म'।..ख ग. घ. 'वो भौवन लो।११ स. ग. प.ह. 'स्ततः सने ते'। १२ स. ग. प. है. 'रायुरवाप्पाप्र । १३ स'म । शान्तयि' । १४ स घ. ह. पालिखिल्यैमरीचिपः । भ' । १५ ग. घ. 'विश्वा । १६ ख. प. सनन । १५ ख. प. द, 'तत्वे वि'। १८ स. घ. द. स. सख्या' १९ न. प. .. "मुखोऽसु । २० ग. घ. २. ऋतिजो । .

·श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०३ श्लो०१-८] (प्रजापतिसृष्टिकयनम्) प्रणोदितश्च वंशार्थ स च तानचीत्लभुः । शिष्यः स्वयंभुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्यशी ।। अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यः समन्वितः । तिर्यग्योन्यादिभिर्धः सर्वलोकाधिभर्ति यः॥ ३९ समस्कन्धादिकं शश्वत्प्लवते योजनाद्वरः । विपये नियता यस्य संस्थिताः सप्तका गणाः ॥४० व्यूहांस्त्रयाणां भूतानां कुर्वन्यश्च महाबलः । तेजसश्चाप्युपध्मानं दधातीमं शरीरिणम् ।। प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च करणानां च वृत्तिभिः । प्रेमाणाः शरीराणां कुर्वते यास्तु धारणम्।।४२ आकाशयोनिर्द्विगुणः शब्दस्पर्शसमन्वितः । तैजसमकृतिश्चोक्तोऽप्ययं भावो मनीपिभिः॥ ४३ तत्राभिमानी भगवान्यायुश्चातिक्रियात्मकः । यातारणिः समाख्यातः शब्दशास्त्रविशारदः ॥४४ भारत्या श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीप्रह्लादयन्निव ! पुराणज्ञः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया ॥ ४५ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त द्वादशवापिक्सननिरूपण नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ २ ॥ आदितः श्लोकानां समथ्यङ्का:-२४९ अथ तृतीयोऽध्याय.। ar २ प्रजापतिसृष्टिकथनम् । सूत उवाच- • महेश्वरायोत्तमवीर्यकर्मणे सुरर्पभायामितबुद्धितेजसे । । सहससूर्यानलवर्चसे नमस्त्रिलोकसंहारविमृष्टये नमः। मजापतील्लोकनयस्कृतांस्तथा स्वयंभुरुद्रप्रभृतीन्महेश्वरान् । भृगुं मरीचिं परमेष्ठिनं मर्नु रजस्तमोधर्मपथापि कश्यपम् ॥ वशिष्ठदक्षात्रिपुलस्त्यकर्दमान्रुचि विवस्वन्तमथापि च ऋतुम् । मुनि तथैवाङ्गिरसं प्रजापति प्रणम्य मूर्ती पुलहं च भावतः ॥ तथैव चु(च!)कोधनमेकविंशति प्रजावियाऽपितकार्यशासनम् । पुरातनानप्यपरांश्च शाश्वतांस्तथैव चान्यान्सगणानवस्थितान् । (*मनुश्च सर्वानखिलानवस्थितां) स्तथैव चान्यानपि धैर्यशोभिनः । मुनीन्बृहस्पत्युशन:पुरोगमास्तपःशुभाचारऋपीन्दयान्वितान् ॥ प्रणम्य वक्ष्ये कलिपापनाशिनी मजापतेः सृष्टिमिमामनुत्तमाम् । सुरेशदेवपिंगणैरलंकृतां शुभामतुल्याममदामूपिप्रियाम् ॥५ ६ प्रजापतीनामपि चोल्बणार्चिपां (+विशुद्धवाग्बुद्धिशरीरतेजसेएम् ।' तपोभृतो ब्रह्मदिनादिकालिकी प्रभूतमाविष्कृतपौरपश्रियम् ॥) श्रुतौ स्मृतौ च प्रस्तामुदाहृतां परां पराणामनिलमकीर्तिताम् । समासबन्धेनियतैर्यथातथं विशब्दनेनापि मनामहर्पिणीम् ॥ * धनुचिहान्तर्गतम्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गत मास्ति क. पुस्तके । ग. प. ४. 'ये वियतो य । २ स. घ... 'रिणाम् । प्रा।३ ग. ह. रदै । भास. .. सयौं। ५ ग. ग. घ. इ. पुनः । ६ स ग घ ४. 'दमं रुचि । ७ ग ह. 'रदधीन्द घ. 'निधीन्द । ८.. 'लिकालना। ९ स. गुपिदै । " रा. 'शुद्धिवा' । ११ स. ग ह. रिझान ।१२ रा. ग. ४. 'प्रियाम् । १३.याया। -~- ७ "णय.

·१० ૧૨ [अ०२श्लो०९-२३] वायुपुराणम् । (प्रजापतिसृष्टिकथनम्) यस्यां च बद्धा प्रथमा प्रवृत्तिः प्राधानिकी चेश्वरकारिता च । यत्तत्स्मृतं कारणमममेयं ब्रह्म प्रधान प्रकृतिप्रसूतिः ॥ आत्मा गुहा योनिरथापि चक्षुः क्षेत्रं तथैवामृतमक्षरं च । शुक्रं तपः सत्त्वमभिमकाशं तेयष्टि नित्यं पुरुपं द्वितीयम् ।। तमममेयं पुरुपेण युक्तं स्वयंभुवा लोकपितामहेन । । उत्पादकत्वाद्रजसोऽतिरेकात्कालस्य योगानियमावधेश्चः।। क्षेत्रज्ञयुक्तानियतान्विकाराल्टोकस्य संतानविद्धित॒न् । प्रकृत्यवस्था सुपुरे तथाऽटौं संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य । देवासुराद्रिद्रुमसागराणां (गन्धर्वयक्षोरगमानुपाणाम् । ) मनुप्रजेशर्पिपितृद्विजानां पिशाचयक्षोरगराक्षसानाम् ।। ताराग्रहार्भनिशाचराणां मासर्तुसंवत्सरराव्यहीनाम् । दिकालयोगादियुगायनानी वनौपधीनामपि वीरुधां च ।। जलौकसामप्सरसां पशूनां विद्युत्सरिन्मेघविहङ्गमानाम् । यत्सूक्ष्मगं यद्भुवि यद्वियत्स्थं यत्स्थावरं यत्र यदस्ति किंचित् ।। सर्वस्य तस्यास्ति गतिविभक्तिराम्रह्मणो यावदियं प्रसूतिः। छन्दांसि वेदाः सऋचो यपि सामानि सोमथ तथैव यज्ञः ॥ आजीव्यमेपां यदभीप्सितं च देवस्य तस्यैव च वै भैजानाम् । चैवस्वतस्यास्य मनोः पुरस्तात्संभूतिरुक्ता प्रसवश्च तेपाम् ।। येपामिदं पुण्यकृतां मसूत्या लोकत्रयं लोकनमस्कृतानाम् । सुरेशदेवपिमनुप्रधानमापूरितं चौपरिभूपितं च ॥ रुद्रस्य शापात्पुनरुद्भवश्च दक्षस्य चाप्यत्र मनुष्यलोके । वासः क्षितीश नियमाद्रस्य दक्षस्य अन्न प्रविज्ञापलामः। मन्वन्तराणां परिवर्तनानि युगेपु संभूतिविकल्पनं च । मपित्वमार्पस्य च संप्रद्धिर्यथा युगादिप्वपि चेनदत्र ।। ये द्वापरेषु प्रथयन्ति वेदान्व्यासाश्च तेऽत्र क्रमशो निबद्धाः। कल्पस्य संख्या भुवनस्य संख्या ह्मस्य चाप्यत्र दिनस्य संख्या ॥ अण्डोद्भिजस्वेदजरायुजानां धर्मात्मनां स्वर्गनिवासिनी वा। ये यातनास्थानगताच जीवास्तण तेपामपि च प्रमाणम् ।। आत्यन्तिकः प्राकृतिकश्च योऽयं नैमित्तिकच प्रतिसर्गहेतुः । वन्धश्च मोक्षश्च विशिष्य तत्र मोक्ता च संसारगतिः परा च ॥ * धनुश्विद्वान्तर्गत नास्तिक पुस्तके । + 'अण्डोद्भिज़' इत्या प्रयोग.'। १५. यद्वधा । २ क "मति । आ । ३ ख. गृह । ग. गुहा । ४ क. 'मतिम । ५ ख. ग. ह. तदृष्टि'। ६ स ग ह तदप्र' । ७ ख. ग घ. ह. हेतुम् । प्र । ८ स: घ. हाणाम् । १ स. प. ह. 'ना नानी। १. स. "विभाग आर११ क. प्रजापतेः । १२ क 'प्रधीनामा । १३ स. ग. प. ४ 'पविभूषण व ख. ग. ब्राह्ययस्य । १५ स. ग. घ.. 'ना च । थे। १६ स. ग. प. परं । १३ १७ १८ २० २२ .

·१२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रीतम्- [अ०४ श्लो०१-१२) (सृष्टिप्रकरणम्) प्रकृत्यवस्थेषु च कारणेपु या च स्थितियां च पुनः प्रकृतिः। तच्छायुक्त्या स्वमतिप्रयत्नात्समस्तमाविष्कृतधीधृतिभ्यः ।। विमा ऋपिभ्यः समुदाहृतं यद्यथातथं तच्छृणतोच्यमानम् ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त प्रक्रियापादै सृष्टिप्ररण नाम तृतीयोऽध्याय. ॥३॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-२७३ अथ चतुर्थोऽध्याय । १ 9 सृष्टिप्रकरणम् । ऋपयस्तु ततः श्रुत्वा नैमिपारण्यवासिनः । प्रत्यूचस्ते तत्तः सर्वे मूर्त पर्याकुलेक्षणाः ।। भवान्वे वंशकुशलो व्यासात्मत्यक्षदर्शिवान् । तस्मात्वं भवनं कृत्स्नं लोकस्यामुष्य वर्णय ॥ २ यस्य यस्यान्वया ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम् । तेषां पूर्वपिसष्टिं च विचित्रां तां प्रजापतेः । असकृत्परिपृष्टस्तैर्महात्मा लोमहर्पणः । विस्तरेणाऽऽनुपूर्ध्या च कथयामास सत्तमः ।। लोमहर्पण उवाच- पृष्टां चैता कथां दिव्यां श्लक्ष्णां पापप्रणाशिनीम् । कथ्यमानां मया चित्रां वहाँ श्रुतिसमताम् यश्चेमा धारयन्नित्यं शृणुयाद्वाऽप्य भीक्षणशः। श्रावयेच्चापि विप्रेभ्यो यतिभ्यश्च विशेषतः॥ ६ शुचिः पर्वमु युक्तात्मा तीर्थप्वायतनेषु च । दीर्घमायुरवामोति स पुराणानुकीर्तनात् ।। स्ववंशधारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते । विस्तारावयवं तेषां यीशब्दं यथाश्रुतम् ।। कीय॑मानं निबोधध्वं सर्वेषां कीर्तिवर्धनम् । धन्यं यशस्य शत्रुघ्नं स्वर्ग्यमाविवर्धनम् ॥ कीर्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकारिणाम् । सर्गश्च मतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ॥ १० वंश्यानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् । कल्पेभ्योऽपि हि यः कल्पः शुचिभ्यो नियतः शुचिः पुराणं संप्रवक्ष्यामि मारतं वेदसंमितम् । प्रबोधः प्रलयश्चैव स्थितिरुत्पत्तिरेव च ।। १२ भक्रिया प्रथमः पादः कथ्यवस्तुपरिग्रहः । उपोद्घातोऽनुपगथ उपसंहार एव च ॥ धर्य यशस्यमायुप्यं सर्वपापमणाशनम् । एवं हि पादाश्चत्वारः समासात्कीर्तिता मया ॥ १४ पक्ष्याम्येतान्पुनस्तांस्तु विस्तरेण यथाक्रमम् । तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुपायेश्वराय च ॥ भांप प्रथमायव विशिष्टाय प्रजात्मने । ब्राह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्वा स्वयंभुवे ।। पदाचं विशेषान्तं सर्वरूप्यं सलक्षणम् । पञ्चप्रमाणं परवेतं पुरुषाधिष्ठित नुतम् ।। असंशयात्माक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् । अन्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम् ।। १८ मधानं प्रकृति च यमाहुस्तवचिन्तकाः । गन्धवर्णरसदनि शब्दस्पर्शविवर्जितम् ।। अनात धृवपक्षप्पं नित्यं स्वात्मन्यवस्थितम् । जगद्यानि महतं परं ब्रह्म सनातनम् ॥ विप्रदं सर्वभूतानामव्यक्तमभवकिल 1 अनाघन्तम सूक्ष्म त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ॥ असांमतपविनयं ग्रामाग्रे समवर्तत । तस्याऽऽस्मना समिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् ॥ १. प...'मालारा. 'प्रभावाग'11'दया। ग. दर्शनार। त' रा. ग."म ..तारा प... ' । रा.ग. प. र. भा.सन्ताय । ९. "ख स्व । १.प.मर।11.प.ग...''।

·१३ 7 [अ० ४ श्लो०२३-६० वायुपुराणम् । (सृष्टिप्रकरणम्) गुणसाम्ये तदा तस्मिन्गुणभावे तमोमये । सर्गकाले प्रधानस्य क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै गुणभावाद्वाच्यमानो महान्मादुर्बभूव इ । सूक्ष्मेण महता सोऽथ अव्यक्तेन समावृतः ॥ २४ सच्चोद्रितो महानग्रे सत्वमात्र प्रकाशकम् । मनो महांश्च विज्ञेयो मनस्तत्कारणं स्मृतम् ॥ २५ लिगात्रसमुत्पन्नः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। धर्मादीनां तु रूपाणि लोकतत्त्वार्थहेतवः ।। महास्तु सृष्टिं कुरुते नौद्यमानः सिसृक्षया । मनो महान्मतिमा भूवुद्धिः ख्यातिरीश्वरः ॥ २७ प्रज्ञा चितिः स्मृतिः संविद्विपुरं चोच्यते बुधैः । मनुते सर्वभूतानां यस्माचेष्टाफलं विभुः ॥ २८ सौ(स)क्ष्मत्वेन विवृद्धानां तेन तन्मन उच्यते । तत्त्वानामग्रजो यस्मान्महांश्च परिमाणतः ।। २९ योपेभ्योऽपि गुणेभ्योऽसौ महानिति ततः स्मृतः । विभात मानं मनुते विभागं मन्यतेऽपि च ।। पुरुषोपभोगसंबन्धात्तेन चासौ मतिः स्मृतः । बृहत्त्वाबृंहणत्वाच भावानां सलिलाश्रयात् ३१ यस्माद्बुद्दयते भावान्ब्रह्मा तेन निरुच्यते । आपूरयित्वा यस्माच कृत्स्नान्देहाननुग्रहैः ।। ३२ तत्वभावांश्च नियतांस्तेन भूरिति चोच्यते । युध्यते पुरुषश्चात्र सर्वभावान्हिताहितान् ।। यस्मायोधयते चैव तेन बुद्धिनिरुच्यते । ख्यातिः प्रत्युपभोगच यस्मात्संवर्तते ततः ।। भोगस्य ज्ञाननिष्ठत्वात्तेन ख्यातिरिति स्मृतः । ख्यायते तद्गुणैर्वाऽपि नामादिभिरनेकशः॥३५ तस्माञ्च महतः 'संज्ञा ख्यातिरित्यभिधीयते । साक्षात्सर्वं विजानाति महात्मा तेन चेश्वरः॥३६ तस्माज्जाता ग्रहाश्चैव प्रज्ञा तेन स उच्यते । ज्ञानादीनि च रूपाणि ऋतुकर्मफलानि च ॥ ३७ चिनोति यस्माद्भोगार्थ तेनासौ चितिरुच्यते । वर्तमानान्यतीतानि तथा चानागतान्यपि ।। ३८ स्मरते सर्वकार्याणि तेनासौ स्मृतिरुच्यते । कृत्स्नं च विन्दते ज्ञानं तस्मान्माहात्म्यमुच्यते ॥३९ तस्माद्विन्देविदश्चैव संविदित्यभिधीयते । विद्यते स च सर्वस्मिन्स तस्मिश्च विद्यते तस्मात्संविदिति मोक्तो महान्वै बुद्धिमत्तरी । ज्ञानात्तु ज्ञानमित्याह भगवाज्ञानसंनिधिः ॥ ४१ द्वंद्वानां विपुरीभावाद्विपुरं प्रोच्यते बुधैः । सर्वेशत्वाच लोकानामवश्यं च तथेश्वरः ।। 'बृहत्त्वाच्च स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भव उच्यते । क्षेत्रक्षेत्रज्ञविज्ञानादेकत्वाच स कः स्मृतः ॥ ४३ यस्मात्पुर्यनुशेते च तस्मात्पुरुप उच्यते । नोत्पादितत्वात्पूर्वत्वात्स्वयंभूरिति चोच्यते ॥ पर्यायवाचकैः शब्दैस्तत्त्वमाधमनुत्तमम् । व्याख्यातं तत्त्वभावहरेवं सद्भावचिन्तकैः॥ महान्सृष्टिं विकुरुते चोधमानः सिसूक्षया । संकरपोऽध्यवसायश्च तस्य 'चियं स्मृतम् ॥ ४६ धर्मादीनि च रूपाणि लोकतत्वार्थहेतवः । त्रिगुणस्तु स विज्ञेयः सत्वराजसतामसः ।। त्रिगुणाद्रजसोद्रिक्तादईकारस्ततोऽभवत् । महता चाऽऽतः सगों भूतादिविकृतस्तु सः ॥ ४८ तस्माच्च तमसोद्रिक्ताहकारादजायत । भूततन्मात्रसर्गस्तु भूतादिस्तामसस्तु सः॥ भूतादिस्तु विकुर्वाणः शब्दमा ससर्ज ह । (+आकाशं शुपिरं तस्मादुद्रिक्तं शब्दलक्षणम्।। ५० + धनुश्विहान्तर्गतप्रन्थ. ख. पुस्तो नास्ति। क.ग. घ. है. 'माने म । २ क. 'मात्रम। ३ घ. इ. 'ज्ञेयय एतत्का। ४ स, ग. प. ४. 'मान समुत्पन्न क्षे। ५ ख. ग. घ. चोयमानः। ६ क. या पूर्वदिः । ७ घ. ह. विविधाना।८, "मप्रयो । एस. ग. घ. ह. 'भ्यो गुणतत्वेभ्यो म । १० घ. 'तः । सख्यायते गुणैर्वा । ११ ख. घ. ह. नानाद' । १२ व. घ. सख्या १३ ख. घ. द. 'रः । यस्माज्जातगुहा चैव । १४ क. 'द्विदेविदेश्चै। १५ स. प. स. 'दिमामः । शा' । १६ स. घ. ६. 'भाव विपु। १७ स. प. 3, खाद्भाव । १८ स. प. द. 'स्पो व्यव । १९ स. घ. ६. वृद्धिद्ध' । २० स. घ... "दिर्वाचत । ४४ ४५. - २ ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०४ श्लो०६१-२०] (सृष्टिप्रकरणम्) आकाशं शब्दमात्रं तु भूतादिश्वाऽऽवृणोत्पुनः । शब्दमात्रं तदाकाशं स्पर्शमात्र ससर्ज ५१ वलवाञ्जायते वायुः स वै स्पर्शगुणो मतः। आकाशं शब्दमात्रं तु स्पर्शमात्र समावृणोत्॥५२ वायुश्चापि विकुर्वाणो रूपमा ससर्ज ह । ज्योतिरुत्पद्यते चायोस्तद्रूपगुणमुच्यते ॥ स्पर्शमात्रं तु वै वायो रूपमा समावृणोत् । ज्योतिश्चापि विकुर्वाणं रसपात्रं ससर्ज ह ॥ ५४ संभवन्ति ततो ह्यापः पश्चात्तापै रसात्मिकाः । रसमात्रास्तु ता ह्यापो रूपमात्राभिराणोत् ५५ आपो रसान्विकुर्वत्यो गन्धमानं ससजिरे । संघातो जायते तस्मात्तस्य गन्धो गुणः स्मृतः ५६ रसमात्रं तु तत्तोयं गन्धमानं समादृणोत् । तस्मिंस्तमिस्तु तन्मात्रा तेन तन्मात्रता स्मृता ॥५७ अविशेषवाचकत्वादविशेपास्ततः स्मृताः । अशान्तघोरमूढत्वादविशेपास्ततः पुनः ।। भूततन्मात्रसर्गोऽयं विज्ञेयस्तु परस्परात् । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकात् ।। ५९ वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाण्यपि ॥ साधकानीन्द्रियाणि स्युर्देवा चैकारिका दश । एकादशं मनस्तत्र देवा वैकारिकाः स्मृताः॥६१ श्रोत्रं त्वक्चक्षुपी जिल्हा नासिका चैव पञ्चमी शब्दादीनामवाप्त्यर्थं बुद्धियुक्तानि वक्ष्यते(?)६२ पादौ पायुरुपस्थश्व इस्तौ वाग्दशमी भवेत् । गतिविसर्गो ह्यानन्दः शिल्पं वाक्यं च कर्म च६३ आकाशं शब्दमात्रं च स्पर्शमात्रं समाविशत् । द्विगुणस्तु ततो वायुः शब्दस्पर्शात्मकोऽभवत् ६४ रूपं तथैव विशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ । त्रिगुणस्तु ततश्चाग्निः स शब्दस्पर्शरूपवान् ।। स शब्दस्पर्शरूपश्च रसमात्र समाविशत् । तस्माचतुर्गुणा ह्यापो विज्ञेयास्ता रसात्मिकोः ।। ६६ स शब्दस्पर्शरूपेषु गन्धस्तेषु समाविशत् । संयुक्ता गन्धमात्रेण आचिन्वन्तो महीमिमाम् ॥ ६७ तस्मात्पञ्चगुणा भूमिः स्थूलभूतेषु दृश्यते । शान्ता घोराश्च मूढाश्च विशेपास्तेन ते स्मृताः ॥६८ परस्परानभवेशाद्धारयन्ति परस्परम् । भूमेरन्तस्त्विदं सर्व लोकालोकघनायतम् ।। विशेषा इन्द्रियग्राहा नियतत्वाच ते स्मृताः । गुणं पूर्वस्य पूर्वस्य प्रामुवन्त्युत्तरोत्तरम् ॥ ७० तेषां यावच्च यद्यच्च तत्त्तावद्गुणं स्मृतम् । उपलभ्य शुचेर्गन्धं केचिद्वायोरनैपुणात् ।। .७१' पृथिव्यामेव तद्विद्यादेपां चायोश्च संश्रयाद । (+एतेसप्त महावीर्या नानाभूताः पृथक्पृथक् ॥७२ नाशकवन्मजाः स्रष्टमसमागम्य कृत्सशः । ते समेत्य महात्मानो ह्यन्योन्यस्यैव संश्रयात् ॥७३ पुरुपाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादयो विशेपान्ता अण्डमुत्पादयन्ति ते ।। (एककालं समुत्पन्नं जलबद्वदवञ्च तत् । विशेपेभ्योऽण्डमभवबहत्तदुदकं च यत् ॥ ७५ तत्तस्मिन्कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणस्तदा । प्राकृतेऽण्डे वियुद्धे सन्क्षेत्रनो ब्रह्मसंज्ञितः ।। ७६ [ =स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुप उच्यते ) । आदिकर्ता च भूतानां ब्रह्माऽग्रे समवर्तत ॥७७ हिरण्यगर्भः सोऽग्रेऽस्मिन्मादुर्भुतश्चतर्मुखः । सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः] ॥ ७८ करणः सह सूज्यन्ते प्रत्याहारे त्यजन्ति च । भजन्ते च पुनर्देहानसमाहारसंधिपु ॥ ७९ हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्वं तन्महात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायस्थीनि पर्वताः ।। * इदमधैं द. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गत ग्रन्यो द. पुस्तके नास्ति । - धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ६. पुस्तके नास्ति । एतशिहान्तर्गतमन्थः स. प. पुस्तरुयोर्नास्ति । .. ८० १ रा. ग. घ. ८. 'काः । शन्दः स्पर्शच रूपश गन्धस्तेपास'।२ क. 'न्यन्ति म । ३ स. प. "प य पूर्वपूर्वस्य ।

·अ०५श्लो०-११] वायुपुराणम् । १५ ( सृष्टिप्रकरणम्) तस्मिन्नण्डे विमे लोका अन्तर्भूतास्तु सप्त वै । सप्तद्वीपा च पृथिवी समुद्रैः सह सप्तभिः ।। ८१ पर्वतैः सुमहद्भिश्व नदीभिश्च सहस्रशः । अन्तस्तमिस्त्विमे लोका अन्तविश्वमिदं जगत् ।। ८२ चन्द्रादित्यौ सनक्षत्री सग्रही सह वायुना ! लोकालोकं च यत्किचिच्चाण्डे तस्मिन्समर्पितम् ८३ अद्भिर्दशगुणाभिस्तु वाह्यतोऽण्डं समावृतम् । आपो दशगुणा ह्येवं तेजसा वाह्यतो वृताः॥८४ तेजो दशगुणेनैव याह्यतो वायुनाऽऽवृतम् । वायुर्दशगुणेनैव वाह्यतो नभसाऽऽर्वृतः ॥ ' ८५ आकाशेन वृतो वायुः खं च भूतादिनाऽऽवृतम् । भूनादिर्मदता चापि अव्यक्तेन वृतो महान्८६ एतैरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् । एताश्चाऽऽवृत्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः ॥८७ असर्गकाले स्थित्वा च ग्रसन्त्येताः परस्परम् । एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् ॥ ८८ आधाराधेयभावेन विकारश्च विकारिपु । अव्यक्त क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते ॥ इत्येप माकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः। अबुद्धिपूर्व प्रागासीत्मादुर्भूता तडिद्यथा ।। एतद्धिरण्यगर्भस्य जन्म यो वेद तत्त्वतः । आयुप्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्च भवत्युत ॥ ९१ • नित्तिामोऽपि नरः शुद्धात्मा लभते गतिम् । पुराणश्रवणान्नित्यं सुखं च क्षेममाप्नुयात् ॥९२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त प्रक्रियापादे सष्टिप्रकरणकयनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४॥ आदितः श्लोकानां समथ्यकाः-३६५ अथ पञ्चमोऽध्यायः । १ सृष्टिप्रकरणम् । +लोमहर्पण उवाच- यद्विसृष्टस्तु संख्यातं मया कालान्तरं द्विजाः । एतत्कालान्तरं यमहवै पारमेश्वरम् ॥ रात्रिस्त्वेतावती या परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टिः प्रलयो रात्रिरुच्यते।। अहश्च विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारणा ! उपचारः प्रक्रियते लोकानां हितकाम्यया ॥ (प्रजाः प्रजानां पतय ऋपयो मुनिभिः सह । ऋपीन्सनत्कुमाराख्यान्ब्रह्मसायुज्यगैः सह ४ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च 1 ) तन्मात्रा इन्द्रियगणो बुद्धिच मनसा सह ॥ ५ अहस्तिष्टन्ति ते सर्वे परमेशस्य धीमतः । अहरन्ते मलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः ।। ६ स्वात्मन्यवस्थिते सत्वे रिकारे प्रतिसंहृते । साध(म्य)णावतिष्ठते प्रधानपुरुपावुभौ । तमासत्त्वगुणावेतो समत्वेन व्यवस्थितौ । अत्रोद्विक्तौ प्रसूतौ च तौ तथा चे परस्परम् ॥ गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैपम्ये सृष्टिरुच्यते । तिलेपु चा यथा तैलं घृतं पयसि वा स्थितम् ॥ ९ तथा तमसि सत्वे च रजोऽव्यक्ताश्रितं स्थितम् । उपास्य रजनी कृत्स्ना परां माहेश्वरी तदा । अहर्मुखे मवृत्ते च परैः प्रकृतिसंभवः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ।। * इदम नास्ति घ. पुस्तके। + सूत उवाचेति घ. पुस्तके । धनुचिहान्तर्गतं नास्ति इ. पुस्तके। ; क. पृथ्वीय स' । २ ४. 'तो भृताः । ३ क. वायोर्द' । ४ क. वृतम् । आ'। ५ क. 'रस्य वि।स. ग. घ. ४. 'काले च न । ५५. यदि मृ1८ ह. धारिणा । ९ स. ग. घ. ह. 'त्मन्येव । १० क. 'सहते । 'पयेणा' । घ. 'धण विति । १२ स. ग. घ. ह. ती । १३ ग. परसरौ । १४ क. पुरः । ७ ८ 1 ज ·: श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०५श्लो०१२-२८] (सटिप्रकरणम्) प्रधानं पुरुपं चैव प्रविश्याण्डं महेश्वरः । प्रधानोत्सोभ्यमाणात्तु रजो वै समवर्तत ।। रजः प्रवर्तकं तत्र वीजेष्वपि यथा जलम् । गुणवैषम्यमासाद्य प्रसूयन्ते ह्यधिष्ठिताः ॥ गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो देवा विजज्ञिरे । आश्रिताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः ।। रजो ब्रह्मा तमो ह्यग्निः सत्त्वं विष्णुरजायत । रजःमकाशको ब्रह्मा स्रष्टत्वेन व्यवस्थितः ।। १५ *तमःप्रकाशकोऽग्निस्तु कालत्वेन व्यवस्थितः । सत्यप्रकाशको विष्णुरौदासीन्ये व्यवस्थितः ।। +एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः । एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रयोऽग्नयः ॥ १७ परस्पराश्रिता ह्येते परस्परमनुव्रताः । परस्परेण वर्तन्ते धारयन्ति परस्परम् ।। १८ अन्योन्यमिथुना ह्येते ह्यन्योन्यमुपजीविनः । क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम् ।। १९ ईश्वरो हि परो देवो विष्णुस्तु महतः परः । ब्रह्मा तु रजसोद्रिक्तः सर्गायेद्द प्रवर्तते ॥ परश्च पुरुषो ज्ञेयः प्रकृतिश्च परा स्मृता ।। अधिष्ठितोऽसौ हि महेश्वरेण प्रवर्तते चोद्यमानः समन्तात् । अनुमवर्तन्ति महान्तमेव चिरस्थिताः स्वे विपये प्रियत्वात् ।। प्रधानं गुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्तते । ईश्वराधिष्ठितात्पूर्व तस्मात्सदसदात्मकात् ।। २२ ब्रह्मा बुद्धिश्च मिथुनं युगपत्संबभूवतुः । तस्मात्तमोव्यक्तमयः क्षेत्रज्ञो ब्रमसंज्ञितः ।। ('संसिद्धः कार्यकरणब्रह्माऽग्रे समवर्तत । तेजसा प्रथमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशते ।। २४ स वै शरीरी प्रथमः कारणत्वे व्यवस्थितः ।) =अर्मतीधेन ज्ञानेन ऐश्वर्येण च सोऽन्वितः २५ धर्मेण चामतीघेन वैराग्येण समन्वितः । तस्येश्वरस्याप्रतिघं ज्ञानं वैराग्यलक्षणम् ।। धर्मेश्वर्यकृता बुद्धिाह्मी जज्ञेऽभिमानिनः । अव्यक्ताज्जायते चास्य मनसा च यदिच्छति ॥२७ वशीकृतत्वाद्वैगुण्यात्सुरेशत्वात्स्वभावतः । चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकोऽभवत् ॥ २८ सहस्रमूर्धा परुपस्तिस्रोऽवस्थाः स्वयंभुवः । [*सत्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे च रजस्तमः ॥२९ सात्त्विकं पुरुषत्वे च गुणवृत्तिः स्वयंभुवः] । लोकान्सृजति ब्रह्मत्वे कालत्वे संक्षिपत्यपि ॥ ३० पुरुपत्वे ह्युदासीनस्तिस्रोऽवस्थाः प्रजापतेः । ब्रह्मा कमलगर्भाभः कालो जात्याऽञ्जनप्रभः॥३१ पुरुपः पुण्डरीकाक्षो रूपं तत्परमात्मनः । योगेश्वरः शरीराणि करोति विकरोति च ।। नानाकृतिक्रियारूपनामवृत्तिः स्वलीलया । त्रिधा यतते लोके तस्मात्रिगुण उच्यते ॥ चतुर्धा प्रविभक्तत्वाचतुर्ग्रहः प्रकीर्तितः । यदामोति यदादत्ते यच्चास्ति(त्ति)विपयं प्रति ॥ ३४ त(य)चास्य सततं भावस्तस्मादात्मा निरुच्यते । ऋपिः सर्वगतत्वान शरीरांद्यात्स्वयं प्रभुः ३५ स्वामित्वमस्य तत्सर्वं विष्णुः सर्वप्रवेशनात् । भगवान्भगसद्भावाद्रागो रॉास्य शासनात् ॥ ३६ परश्य तु मकृष्टत्वादचनादोपित्ति स्मृतः । सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वः सर्व यतस्ततः ।। नराणामपनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः । निधा विभज्य स्वात्मानं त्रैलोक्यं संप्रवर्तते ॥ ३८ .. * अयं शोको नास्ति इ. पुस्तके 1 + इदम) नास्ति क पुस्तके । । धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति। = इदम नास्ति प पुस्तके । ४ एतचिहान्तर्गतो प्रन्यो नास्ति प ध पुस्तस्यो । ... 'धानक्षो' । २५ 'नाक्षौ । ३ क 'न्त एव । घ ह. 'ता पूर्व त' । ५१ ह 'दामिका । । ६४ प्रतिये । ७ ग. ह. स्पशील 1 ८ रा 'रापालय । ग. 'पद्यात्मयं । प रापातय । १. 'राद्यात्ययं । प... 'स्प यास।

·१७ '[अ०६ श्लो०१-९] वायुपुराणम् । (सटिप्रकरणम् ) सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्तुं यत् । अग्ने हिरण्यगर्भः स प्रादुर्भूतचतुर्मुखः ॥ आदित्वाचाऽऽदिदेवोऽसावजातवादजः स्मृतः । पाति यस्मात्मजाः सर्वाः प्रजापतिरतः स्मृतः देवेषु च महान्देवो महादेवस्ततः स्मृतः । सर्वेशत्वाच लोकानामवश्यत्वात्तथेश्वरः ।। ४१ वृहचाच स्मृतो ब्रह्मा भूतत्वाद्भूत उच्यते । (अक्षेत्रज्ञः क्षेत्रविज्ञानाद्विभुः सर्वगतो यतः॥४२ यस्मात्पुर्यनुशेते च तस्मात्पुरुप उच्यते । नोत्पादितत्वात्पूर्वत्वात्स्वयंभूरिति स स्मृतः) ॥ ४३ इज्यत्वादुच्यते यः कविर्विक्रान्तदर्शनात् । क्रमणः क्रमणीयत्वाद्वर्णकस्याभिपालनात् ।। ४४ आदित्यसंज्ञः कपिलस्त्वग्रजोऽग्निरिति स्मृतः । हिरण्यमस्य गर्भोऽभूद्धिरण्यस्यापि गर्भजः॥४५ तस्माद्धिरण्यगर्भः स पुराणेऽस्मिनिरुच्यते । स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्षाग्रजस्तु यः ॥ ४६ न शक्यः परिसंख्यातुमपि चर्पशतैरपि । कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु पराख्यो ब्रह्मणः स्मृतः॥ ४७ तावच्छेपोऽस्य कालोऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिसृज्यते । कोटिकोटिसहस्राणि अन्तर्भूतानि यानि वै ।। समतीतानि कल्पानां तावच्छेपाः परास्तु ये । यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहं तं नियोधत ।। ४९ प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्तते द्विजाः । तस्मिन्स्वायंभुवाद्यास्तु मनवः स्युश्चतुर्दश ।। ५० अतीता वर्तमानाश्च भविष्या ये च वै पुनः । तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा समन्ततः ॥ ५१ पूर्ण युगसहस्रं वै परिपाल्पा नरेश्वरैः । प्रजाभिस्तपसा चैव तेषां शृणुत विस्तरम् ।। ५२ मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै । भविष्याणि भविष्यैश्च कल्पः कल्पेन चैव ह ॥ ५३ अतीतानि च कल्पानि सोदकानि सहान्वयैः । अनागतेषु तच्च तर्कः कार्यो विजानता ।। ५४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके प्रक्रियापादे प्रकृतिक्षोभणो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५ ॥ आदितः श्लोकानां सपथ्यकाः-४१९ अप पष्ठोऽध्यायः। १ मृष्टिप्रकरणम् । सूत उवाच- आपो ह्यानेः समभवनप्टेऽनौ पृथिवीतले । सान्तरालैकलीनेऽस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे ॥ एकावे तदा तस्मिन्नै प्राज्ञायत किंचन । तदा से भगवान्ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।। सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवोऽहतीन्द्रियः । ब्रह्मा नारायणाख्यः स सुप्वाप सलिले तदा ।। ३ सचोद्रेकात्मवुद्धस्तु शून्य लोकमुदीक्ष्य सः । इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति ॥ आपो नारा वै तनव इत्यपां नाम शुश्रुम । अप्सु शेते च यत्तस्मात्तेन नारायणः स्मृतः ॥ ५ तुल्यं युगसहस्रस्य नैशं कालमुपास्य सः । शर्वर्यन्ते प्रफुरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ।। ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन्वायर्भूत्वा तदा चर्रन् । निशायामिव खद्योतः मादकाले ततस्ततः ।।७ ततस्तु सलिले तस्मिन्विज्ञायान्तर्गतां महीम् । अनुपानादसंमूढो भूपेरुद्धरणं प्रति ।। अकरोत्स तर्नु हान्यां कल्पादिपु यथा पुरा । ततो महात्मा मनसा दिव्यं रूपमचिन्तयत् ॥ ९ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ह. पुस्तके नास्ति । •ख ह. वीक्ष्यते । २ ग. घ. ह. तिरिति स्म। ३ख ग. ध इ.'• वाचद्विमान्त'खप.ह. न प्रज्ञा' ५ ग. समभवन्न'। ६ स. प. द. भवति घना । ७ . 'स्वोदिक्तार। ८ क ग. "रत् । नि' । क. नु वन्यो। ८. ३ ·. .. १८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६ श्लो-१०-३८] (सृष्टिप्रकरणम्) सलिलेनाऽऽलतां भूमिं दृष्ट्वा स तु समन्ततः । किं नु रूपं महत्कृत्वा उद्धरेयमह महीम् ॥ १० जलक्रीडासु रुचिरं वाराई रूपमस्मरत् । अधृष्यं सर्वभूतानां वाड्मयं धर्मसंज्ञितम् ।। दशयोजनविस्तीर्ण शतयोजनमुच्छ्रितम् । नीलमेघपतीकाशं मेघस्तनितनिस्वनम् ।। महापर्वतवर्माणं श्वेतं तीक्ष्णोप्रदष्ट्रिणम् । विद्युदग्निप्रकाशाक्षमादित्यसमतेजसम् ।। १३ पीनवृत्तायतस्कन्धं सिंहविक्रान्तगामिनम् । पीनोन्नतकटीदेशं सुश्लक्ष्णं शुभलक्षणम् ॥ १४ रूपमास्थाय विपुलं वाराहममितं हरिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय मविवेश रसातलम् ।। स वेदपाधूपदं एः क्रतुवाश्चितीमुखः । अग्निजिद्दी दर्भरोमा ब्रह्मशीपो(पी) महातपाः॥ १६ 'अहोरात्रेक्षणधरो वेदाङ्गश्रुतिभूपणः । आज्यनाशः(स.) स्रुवतुण्डः सामघोपस्वनो महान् ॥१५ सत्यधर्ममयः श्रीमान्धर्मविक्रमसंस्थितः । प्रायश्चित्तरंथो घोरः पशुजानुर्महाकृतिः ॥ . : उद्गाजत्रो होमलिङ्गः स्थानवीजी महौषधिः । वेद्यान्तरात्मा मन्त्रस्फिगाज्यस्पृक्सोमशोणितः ॥ वेदस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यातिवेगवान् । प्राग्वंशकायो घुतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः ॥२० . दक्षिणाहृदयो योगी महासत्रमयो विभुः । उपाकर्मेष्टिरुचिरः मर्वयवित्तभूपणः । नानाछन्दोगतिपयो गुह्योपनिपदासनः । छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोच्छ्रितः ॥ .२२ भूत्वा यज्ञवराहो वै अपः स प्राविशत्प्रभुः । (*अद्भिः संछादितामु: स तामश्नन्मजापतिः ।। उपगम्योनहाराऽऽशु अपस्ताश्च स विन्यसैन् । सामुद्रीवै समुद्रेषु नादेयीश्च नदीवथ ।।।२४ रसातलतले) मना रसातलतले गताम् । प्रभुर्लोकहितार्थाय दंयाऽभ्युज्जहार गाम् ।। । २५ ततः स्वस्थानमानीय पृथिवीं पृथिवीकरः । मुमोच पूर्व मनसा धारयित्वा धराधरः ।। २६ तस्योपरि जलौघस्य महती नौरिव स्थिता । चरितत्वाच देहस्य न मही याति विप्लवम् ॥ २७ ततोसत्य क्षितिं देवो जगतः स्थापनेच्छया । पृथिव्याः प्रविभागाय मनश्चक्रेऽम्बुजेक्षणः ॥२८ पृथिवी तु समीकृत्य पृथिव्यां सोऽचिनोगिरीन् । माक्स दह्यमानास्तु तदा संवर्तकामिना २९ तेनामिना विशीर्णास्त पर्वता भुवि सर्वशः। शैत्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुनाऽऽपस्तु संहृताः॥३० निपिक्ता यत्र यत्राऽऽसंस्तत्र तत्राचलोऽभवत् । स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः गिरयोऽन्तनिगीर्णत्याच्चयनाच शिलोचयाः । ततस्तेपु विशीणेपु लोकोदधिगिरिप्वथ ॥ ३२ विश्वकर्मा विभजते कल्पादिपु पुनः पुनः । ससमुद्रामिमां पृथ्वी सप्तद्वीपां सपर्वताम् ॥ भराधांधतुरो लोकान्पुनः सोऽथ प्रकल्पयत् । लोकान्मकल्पयित्वा च मनासर्ग ससर्ज ह।। ३४ ग्रमा स्वयंभूभगवान्सिसर्विविधाः मजाः । ससर्ज सृष्टिं तेईप कल्पादिपु यया पुरा ॥ ३५ तस्याभिध्यायतः सर्ग तदा ये युधिपूर्वकम् । प्रध्यानसमफालं वै प्रादुर्भुतस्तमोमयः ।। समोमोहो महामोहस्तामिसो अ(घ)न्यसंज्ञितः । अविद्या पश्चपपा मादुर्भूता महात्मनः ॥ ३७ पापी घाऽधितः सा ध्यायतः सोऽभिमानिनः । सर्वतस्तमसा चव दीप: कुम्भवदारतः ।। भनुथिन्तर्गतप्रन्पो प. पुस्तके नास्ति । .. ग. प.मि. भगृय । 10. प. क्षामिती'। ४ क. 'रतो हो। ५ क.पो. मारो । .....: : बारा ८ रा. ग. प... पापा. मु.स. REI11.1.५ भुः। 1.स । मा। १rt.प. स्पिः।। ५. .ग. 10. ग. प. र. भावः।

·.. [अ०६ श्लो०३९-६७] वायुपुराणम् । (सृष्टिप्रकरणम्) वहिरन्त:प्रकाशश्च शुद्धो निःसंज्ञ एव च । यस्मात्तैः संवृत्ता बुद्धिमुख्यानि करणानि च ॥ ३९ तस्मात्ते संहतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । मुख्यसर्ग तथाभूतं ब्रह्मा दृष्ट्वा ह्यसाधकम् ४० अप्रसन्नमनाः सोऽथ ततो न्यासोऽभ्यमन्यत । तस्याभिध्यायतस्तत्र तिर्यस्रोतोऽभ्यवर्तत।। ४१ तस्मात्तिर्यग्व्यवर्तन्त तिर्यस्रोतस्ततः स्मृतम् । तमोवहुत्वात्ते सर्वे द्यज्ञानवहुलाः स्मृताः॥ ४२ उत्पथग्राहिणश्चापि ते ध्यानाद्ध्यानमानिनः । तिर्यस्रोतस्तु दृष्ट्वा वै द्वितीय विश्वमीश्वरः॥४३ (*अहंकृता अहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः । एकादशेन्द्रियविधा नवधा चादयस्तथा ॥ ४४ अष्टौ च तारकायाश्च तेपां शक्तिविधाः स्मृताः। ) अन्तःमकाशस्ते सर्व आवृताश्च वहिः पुनः।। यस्मात्तिर्यमवर्तेत तिर्यस्रोताः स उच्यते । (+तिर्यस्रोतश्च दृष्ट्वा वै द्वितीय विश्वमीश्वरः ४६ अभिप्रायमयोद्भूतं दृष्ट्वा सर्व तथाविधम् । तस्याभिध्यायतो नित्यं सात्त्विका समवर्तत ) ॥ ४७ ऊर्ध्वस्रोतास्तृतीयस्तु स चैवो व्यवस्थितः । यस्माद्यवर्ततोय तु ऊर्ध्वस्रोतास्ततः स्मृतः ४८ ते सुखमीतिबहुला पहिरन्तश्च संवताः । प्रकाशा वहिरन्तश्च ऊर्चस्रोतोद्भवाः स्मृताः ॥ तेन वातादयो ज्ञेयाः सृष्टात्मानो व्यवस्थिताः । ऊर्चस्रोतास्तृतीयो वै तेन सर्गस्तु स स्मृतः ॥ ऊर्वस्रोतःसु देवेपु स तदा प्रभुः । भीतिमानभवद्रह्मा ततोऽन्यं सोऽभ्यमन्यत ॥ १५१ ससर्ज सर्गमन्यं स साधकं प्रभुरीश्वरः । अथाभि-यायतस्तस्य सत्याभिध्यापिनस्तदा॥ ५२ मादुर्वभूव चाव्यक्तादाश्रोतः सुसाधकम् । यस्मादग्व्यिवर्तेत(?) ततोऽस्रिोत उच्यते ५३ ते च प्रकाशबहुलास्तमःसत्वरजोधिकाः । तस्माचे दुःखबहुला भयो भूयश्च कारिणः ॥ ५४ प्रकाशा वहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते । लक्षणैस्तारकायैस्ते अष्टधा च व्यवस्थिताः ॥५५ सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वसहधर्मिणः । इत्येप तैजसः सर्गो ह्यस्रिोताः प्रकीर्तितः ।। ५६ पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा स व्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च ॥५७ विवृत्तं वर्तमान च तेऽर्थ जानन्ति तत्वतः । भूतादिकानां सत्चानां पष्ठः सर्गः स उच्यते ।।५८ (xते परिग्रहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः । खादनाश्चाप्यशीलाश्व ज्ञेया भूतादिकास्तु ते) ५९ विपर्ययेण भूतादिरशक्त्या च व्यवस्थितः । प्रथमो महतः सर्गों विज्ञेयो महतस्तु सः ॥ ६० तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्व ऐन्द्रियकः स्मृतः ॥ ६१ इत्येप माकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुरुपसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः ॥ ६२ तिर्यस्रोताथ यः सर्गस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तयोर्धस्रोतसां पष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः॥६३ (-तथाऽस्रिोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुपः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्विकस्वामसस्तु । पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु यः स्मृताः । माकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ ६५ माकृतास्तु प्रयः सर्गाः कृतास्ते बुद्धिपूर्वकाः) । युद्धिपूर्व प्रवर्तन्ते पदसर्गा ब्रह्मणस्तु ते ॥ ६६ विस्तरानुग्रहं सर्ग कीर्त्यमानं निरोधत । चतुर्धाजस्थितः सोऽथ सर्वभूतेषु कृन्मशः॥ * भनुचिहान्तर्गतमन्यो ग पुस्तके नास्ति । + धनुविहान्तर्गतप्रन्यो र. पुस्तके नास्ति । ४ पश्चिान्तर्गत नास्ति च पुस्तके । - धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग पुस्तके नास्ति । 2. 'त । यस्मा । २ स ग. ध इ. समा ४ रा ग घ... ते शानातानमा १४ रा.घ दयन'। ५ स पर. 'किया। ६ क. १. अतः । ७ ग. घ... 'सोतस्त। ८ स, ग १. 'तारारा. ग. प. उ. क्योत प्रा. रा. ग. प. स. च । वृत्त च वई"। " स. १. य. । १२ रा.प. वृता। .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७श्लो०१-१ (प्रतिसंधिर्तिनम् ) 'विपर्ययेण शक्त्या च तुष्टया सिद्ध्या तथैव च । स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिपु शक्तिता ॥ सिद्ध्यात्मानो मनुष्यास्तु तुष्टिदेवेषु कृत्स्नशः । इत्येते माकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः ॥ ६९ सर्गाः परस्परस्याय प्रकारा वहवः स्मृताः । अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ।।७० सनन्दनं च सनकं विद्वांसं च सनातनम् । विज्ञानन निवृत्तास्ते वैवर्तेन महौजसः ॥ संवृद्धाश्चैव नानात्वादपविद्धास्त्रयोऽपि ते । असृष्दैव प्रजासगै प्रतिसगं गताः पुनः ।। ७२ तदा तेपु व्यतीतेपु तदाऽन्यान्साधकांश्च तान् । मानसानमृजब्रह्मा पुनः स्थानाभिमानिनः ७३ आभूतसंप्लवावस्थानामतस्तानियोधत । आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा । स्वर्ग दिवः समुद्रांश्च नदाशैलान्वनस्पतीन् । ओषधीनां तथाऽऽत्मानो ह्यात्मानो वृक्षवीरुधाम् लवाः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिराज्यहाः । अर्धमासाश्च मासाथ अयनाब्दयुगानि च ॥ । स्थानाभिमानिनः सर्वे स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः ॥ वक्त्राधस्य ब्राह्मणाः संप्रसूतास्तद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे । वैश्याश्चोार्यस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णी गात्रतः संप्रसूताः॥ नारायणः परोऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् । अण्डाजज्ञे पुनर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम् ७८ एप का कथितः पादः समासान तु विस्तरात् । अनेनाऽऽयेन पादेन पुराणं संप्रकीर्तितम्।।७९ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त प्रक्रियापादे सृष्टिप्रकरण नाम पष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥ •आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-४९८ समाप्तः प्रक्रियापादः। अथ सप्तमोऽध्याय.। M प्रतिसधिकीर्तनम् । + सूत उवाच- इत्येप प्रथमः पादः प्रक्रियार्थः प्रकीर्तितः। श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः काश्यपेयः सनातनः ॥ संयोध्य सूतं वचसा पप्रच्छायोत्तरां कथाम् । अतः प्रभृति कल्पज्ञ प्रतिसंधि प्रचक्ष्व नः ॥ २ समतीतस्प कल्पस्य वर्तमानस्य चोभयोः । कल्पयोरन्तरं यच प्रतिसंधियतस्तयोः॥ एतद्वेदितुमिच्छाम (मो झोत्यन्तकुशलोऽह्यासि ।। लोमहर्पण उवाच- अत्र चोऽहं भवक्ष्यामि प्रतिसंघिय यस्तयोः। समतीतस्य कल्पस्य वर्तमानस्प चोभयोः॥ मन्वन्तराणि कल्पेषु येपु यानि च सुव्रताः । यथायं वर्तते कल्पो वाराहः सांप्रतः शुभः ।। ६ अस्मारकल्पाघ यः कल्पः पूर्वोऽतीतः सनातनः । तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्यां नियोधत +दं नास्तिक पुस्तके । १. सिद्धारमा । २ न. प. प... 'न समन' । ३रा प. ज्ञानविनि। ग. ८. ने विनियू । ५ प. मुखियामा । ६. 'नानि 07.'प्रभूतात. रा. ग. प... सोयरा..'पर: ग. "त. रतुवामारा. प. र. मध्येः । ४ ·७ [अ०७ श्लो०७-३१ वायुपुराणम् । (प्रतिसंधिकीर्तनम्) प्रत्याहृते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं च तत्र वै । अन्यः प्रवर्तते कल्पो जनाल्लोकात्पुनः पुनः ॥ व्युच्छिन्नात्पतिसँधेस्तु कल्पास्कल्पः परस्परम् । व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वाः कल्पान्ते सर्वशस्तदा तस्मात्कल्पात्तु कल्पस्य प्रतिसंधिनिगंद्यते । मन्वन्तरयुगाख्यानामव्युच्छिन्नाश्च संघयः ॥ ९ परस्पराः प्रवर्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह । उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः ।। तेषां परार्धकल्पानां पूर्वो ह्यस्मात्तु यः परः । आसीत्कल्पो व्यतीतो चै प ध न परस्तु सः ॥ अन्ये भविष्या ये कल्पा अपरार्धाद्गुणीकृताः। प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पोऽयं वर्तते द्विजाः॥१२ यस्मिन्पूर्वः परार्धे तु द्वितीये पर उच्यते । एतावान्स्थितिकालेस्य प्रत्याहारस्ततः स्मृतः ॥ १३ अस्मात्कल्पात्तु यः पूर्व कल्पोऽतीतः सनातनः । चतुर्युगसहस्रान्ते अहोमन्वन्तः पुरा ॥ १४ क्षीणे कल्पे तदा तस्मिन्दाहकाले घुपस्थिते । तस्सिन्कल्पे तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये १५ नक्षत्रग्रहतारास्तु चन्द्रसूर्यग्रहाश्य ये । अष्टाविंशतिरेवैताः कोव्यस्तु सुकृतात्मनाम् ।। १६.. मन्वन्तरे तथैकस्मिश्चतुर्दशसु वै तथा । त्रीणि कोटिशतान्यासन्कीट्यो विनवतिस्तथा ॥ अष्टाधिकाः सप्तशताः सहस्राणां स्मृताः.पुरा । वैमानिकानां देवानां कल्पेऽतीते तु येऽभवन् । एकैकस्मिस्तु कल्पे चै देवा चैमानिकाः स्मृताः । अथ मन्वन्तरेप्यासंश्चतुर्दशसु चै दिवि ॥ १९ देवाश्च पितरथैव मुनयो मनवस्तथा । तेषामनुचरा ये च मनुपुत्रास्तथैव च ॥ वर्णामिभिरीड्याश्च तस्मिन्काले तु ये सुराः । मन्वन्तरेषु ये ह्यासन्देवलोके दिवौकसः ॥२१ ते तैः संयोजकः साध मासे संकालने तथा । तुल्यनिष्ठास्तु ते सर्वे प्राप्त ह्याभूतसंप्लवे ॥ ૨૨ ततस्तेऽवश्यभावित्वावुद्ध्वा पर्यायमात्मनः । लोक्यवासिनो देवा (*इहस्थानाभिमानिनः स्थितिकाले तदा पूर्णे ह्यासन्ने पश्चिमेऽन्तरे । कल्पावसानिका देवा ) स्तस्मिन्मा [पप्लवे ।।२४ तेनौत्सुक्यविपादेन त्यक्त्वा स्थानानि भावतः । महर्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मतिम्।।२५ ते उपपद्यन्ते महसि स्थैः शरीरकैः। विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः ॥२६ तैः कल्पवासिभिः सार्धं महानासादितस्तु यैः । ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तद्भक्तवापरैर्जनः ॥ २७ मत्वा तु ते महर्लोकं देवसंघाश्चतुर्दशं । ततस्ते जनलोकाय सोद्वेगा दधिरे मतिम् ।। विशुदिबहुलाः सर्वे मानसी सिद्धिमास्थिताः । तैः कल्पवासिभिः सार्धं महानासादितस्तु यैः दशकृत्व इवाऽऽनृत्य तस्माद्गच्छन्ति स्वस्तपः । तत्र कल्पान्दश स्थित्वा सत्यं गच्छन्ति वै पुनः एतेन क्रमयोगेन(ण) यान्त्रि कल्पनिवासिनः । एवं देवयुगानां तु सहस्राणि परस्परात् ॥ ३१ गतानि ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनी गतिम् । आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः ।। ३२ भवन्ति ब्रह्मणस्तुल्या रूपेण विपयेण च । तत्र ते गवतिष्ठन्ति(न्ते) प्रीतियुक्ताः प्रसंगमात् ॥३३ आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह ! अवश्यंभाविनाऽर्थेन प्राकृतेनैव ते स्वयम् ॥३४ नानात्वेनाभिसंवद्धास्तदा तत्कालभाविनः । खपतो बुद्धिपूर्व हि यया भवति जाग्रतः ॥ ३६ तत्कालभावि तेपां तु तथा ज्ञान प्रवर्तते । प्रत्याहारे तु भेदानां येपां भिन्नाभिसूक्ष्मणाम् (१०३६ २८ - .0 * धनुश्विहान्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति। . १ख घ.'साहते । २ स. घ. 'साधिस्तु । ३६. 'स्य फल्पस्य । क. 'राधेन । ५ क. 'लच । क. 'कोव्यादि.. योऽभवत् । । ८ स. ग. प. र. श्रमभिः। ९ क. संकल..... भावितः।" क. स्वरूपतो युद्धिपूर्व । १२ स. ८. मानि सुष्मणा । ग. 'मानि सूप्मगा। * ·२२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७श्लो०३७-६४] (प्रतिसधिकीर्तनम् ) तैः सार्ध प्रतिसृज्यन्ते कार्याणि करणानि च । नानात्वदर्शनातेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम् ३७ विनष्टवाधिकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् । ते तुल्यलक्षणाः सिद्धाः शुद्धात्मानो निरजनाः ।। प्रकृतौ कारणातीताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः । प्रख्यापयित्वा ह्यात्मानं प्रकृतिस्तेषु सर्वश:३९ पुरुपान्यव?त्वे(ये)न प्रतीता न प्रवर्तते । प्रवर्तिते पुनः सर्गे तेषां वा कारणं पुनः ॥ संयोगे भाकृते तेपां युक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् । अत्रापर्मिणां तेपामपुनर्मार्गगामिना(णाम् ॥४१ अभाव पुनरुत्पत्तौ शान्तानामचिपामिव । ततस्तेषु गतेपूर्व त्रैलोक्यात्सुमहात्मसु ॥ ४२ तैः सार्ध ये महर्लोकाचदा नाऽऽसादिता जनाः । तच्छिष्टाचेह तिष्ठन्ति कल्पादेहमुपासते ।।४३ गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ता मानुपा ब्राह्मणादयः। पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः ॥४४ तिष्ठत्सु तेपु तत्कालं पृथिवीतलवासिपु। सहस्रं यत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विभासते ।। सप्तरश्मयो भूत्वा होकैको जायते रविः । क्रमेणोत्तिष्ठमानास्ते त्रील्लोकान्मदहन्त्युत ॥ ४६ जईमं स्थावरं चैव नदी: सर्वाश्च पर्वतान् । पूर्व शुष्का ह्यनारष्टचा सूर्यस्तैश्च प्रधूपिताः ॥ ४७ तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः । जगमाः स्थावराः सर्वे धर्माधर्मात्मकास्तु वै ॥ दग्धदेहास्ततस्ते वै गताः पापयुगात्यये । योन्या तया ह्यनिर्मुक्ताः शुभपापानुवन्धया । ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्परूपा जने जनाः। विशुद्धिवहुलाः सर्वे मानसी सिद्धिमास्थिताः ॥ ५० उपित्वा रजनी तत्र ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । पुनः सर्गे भवन्तीह ब्रह्मणो मानसीमजाः(1)॥५१ ततस्तेष्वप्रवृत्तेपु जने त्रैलोक्यवासिषु । निर्दग्धेषु च लोकेषु तेपु सूर्यस्तु सप्तभिः ॥ वृष्टया क्षितौ प्लावितायां विशीर्णेवालयेषु च । समुद्राश्चैव मेघाश्च आपः सर्वाश्च पार्थिवा५३ अजन्त्येकार्णवत्वं हि सलिलाख्यास्तश्रिताः। आगतागतिक तद्वै यदा तु सलिलं बहु ।। ५४ संछायेमां स्थितां भूमिमर्णवाख्या तदा च सा । आभान्ति यस्मानाऽऽभान्ति भासन्तो व्याप्तिदीप्तिपु ।। सर्वतः समनुष्ठाव्य तासां चाम्भो विभाव्यते । तदम्भस्तनुते यस्मात्सर्वा पृथ्वी समन्ततः१५६ धातुस्तनोति विस्तारे तेनाम्भस्तनवः स्मृताः । अरमित्येप शीघ्रं तु निपातः कविभिः स्मृतः ।। एकार्णवे भवन्त्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः । तस्मिन्युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणोऽहनि ॥५८ रजन्यां वर्तमानायो तावत्तत्सलिलात्मना । ततस्तु सलिले तस्मिन्नरोऽनौ पृथिवीतले ॥ प्रशान्तवातेऽन्धकारे निरालोके समन्ततः । येनयाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मास पुरुषः प्रभुः।। विभागमस्य लोकस्य पुनर्वे कर्तुमिच्छति । एकाणी तदा तस्मिन्नटे सारजगमे ॥ तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपाद । सहस्रशीर्पा पुरुषो रुपमपर्णो तीन्द्रियः ॥ ६२ ब्रामा नारापणार पस्नु मुप्पाप सलिले तदा । सत्वोद्रेकात्मयुद्धस्तु मून्यं लोकमवेक्ष्य च ॥ ६३ इमं चोदाहरन्त्यत्र लोकं नारायणं प्रति । आपो नरारुपास्तनव इत्यपां नाम शुभुम ।। आपूर्य नाभि तपाऽऽस्ते तेन नारायणः स्मृतः ।। ६४. १५.ME रा.प.ता प्यारया क.I४ रा. रणे पु। ५ प... नेपा । 10. मराit ग.दितो गन । ग. र. मानपापसंगार ग.ग. प... । १. रा. 7. 'नसा. स्तेपु प्र । ११ स.पग'। ५ ग. प. 1. मेध्याय । १४ रा. ग... दावा । १५५.'को पाग.द्रित । 'यो ना।

·३ '[अ०८ श्लो०१-७] वायुपुराणम् । (चतुराश्रमविभागः) सहस्री सुमनाः सहस्रपात्महस्रचक्षुर्वदनः सहस्रभुक् । सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीपथे यः पुरुपो निरुच्यते ॥ आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको हापूर्वः प्रथमं तुरापाट् । हिरण्यगर्भः पुरुपो महात्मा स पठ्यते वे तमसः परस्तात् ॥ कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूत्वाऽसृजत्प्रजाः। कल्पान्ते तमसोद्विक्तः कालो भूत्वाऽग्रसत्पुनः स वै नारायणाख्यस्तु सचोद्रिक्तोऽर्णवे स्वपन् । त्रिधा विभज्य चाऽऽत्मानं त्रैलोक्ये समवर्तत सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्तु तान् । एकार्णवे तदा लोके नष्टे स्थावरजङ्गमै ॥ चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः सलिलावृते । ब्रह्मा नारायणाख्यस्तु अप्रकाशार्णवे स्वपन् । चतुर्विधाः प्रजा ग्रस्त्वा ब्राह्मयां राज्यां महार्णवे। पश्यन्ति तं महर्लोकात्सुप्तं कालं महर्पयः७२ भृग्वादयो यथा सप्त कल्पे ह्यस्मिन्महर्पयः । (ततो विवर्तमानस्तैर्महान्परिंगतः परः ॥ ७३ 'गत्यहपयो धातो ना( )मनिर्वृत्तिरादितः । तस्मादृपिपरत्वेन महांस्तस्मान्महर्पयः ॥) ७४ महर्लोकस्थितेष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः । सत्याद्याः सप्त ये ह्यासन्कल्पेऽतीते महर्षयः ॥ ७५ एवं ब्राह्मीपु रात्रीपु ह्यतीतासु सहस्रशः । दृष्टवन्तस्तथा ह्यन्ये मुप्तं कालं महर्षयः ।। ७६ कल्पस्याऽऽदौ तु बहुशो यस्मात्संस्थाश्चतुर्दश । कल्पयामास वै ब्रह्मा तस्मात्कल्पो निरुच्यते॥ स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिपु पुनः पुनः । व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ॥७८ इत्येप प्रतिसंधिः कीर्तितः कल्पयोर्द्वयोः । सांपतातीतयोर्मध्ये मागवस्था वभूव या ।। कीर्तिता तु समासेन कल्पे कल्पे यथा तथा । सांपते ते प्रवक्ष्यामि कल्पमेत निवोधत ।। ८० इति श्रीमहापुराणे वायुप्रो प्रतिसधिकीर्तन नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यकाः-५७८ ७९ अथाष्टमोऽध्याय । चतुराश्रमविभागः । सूत उवाच- सुल्यं युगसहस्रस्प नैशं कारमुपास्य सः। शर्वर्यन्ते मकरुते ब्रह्मत्वं सर्गकारणात् ॥ ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन्वायुर्भूत्वा तदा चरन् । अन्धकारे तदा तस्मिन्नप्टे स्थावरजङ्गमे ।। जलेन समनुव्याप्ते सर्वतः पृथिवीतले। अविभागेन भूतेषु समन्तात्सुस्थितेषु तु ॥ निशायामिव खद्योतः प्राट्काले ततस्ततः । तदाऽऽकाशे चरन्सोऽय वीक्ष्यमाणः स्वयंभुवः॥४ प्रतिष्ठाया युपायं तु मार्गमाणस्तदा प्रभुः । ततस्तु सलिले तस्मिज्ञात्वा ह्यन्तर्गतां महीम् ।। ५ अनुमानातु संयुद्धो भूमेरुद्धरणं प्रति । चकारान्यां तनुं चैव पूर्वकल्पादिपु स्मृताम् ।। ६ से तु रूपं वराहस्य कृत्वाऽपः प्राविशत्मभुः । अभिः संछादितामु: समीक्ष्याय मजापतिः॥७ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्य स. घ. पुस्तक्योनास्ति। १ स. म. ह. शीर्श. मु। २ स ग ह. वीक्ष्यते । ३ ग. ह. यांनृप । ह. 'स्मारकालोनि'। ५ ख. प. प. ह. 'त तु प्र.६ ख. ग. घ. ह. 'न्तात्त थि। ५.क. च । ८. 'टायो यु'। ९ स ग. प. इ. स मरवाऽथ । . है ·- ८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०८श्लो०८-३५] (चतुराश्रमविभागः) उद्धृत्योर्वीमथा यस्तु अपस्तास्तु स विन्यसैन् । सामुद्रीस्तु समुद्रेषु नादेयीनिम्नगास्वपि ॥ पार्थिवीस्तु स विन्यस्य पृथिव्यां सोऽचिनोद्गिरीन् । माक्सर्गे दह्यमाने तु तदा संवर्तकामिनार तेनाग्निना मलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः । ( *शैत्यादेकार्णवेतस्मिन्वायुनाऽऽपस्तु संहृताः१० निपक्ता यत्र यत्राऽऽसंस्तत्र तत्राऽचलोऽभवत् । स्कन्नाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृता) गिरयोऽद्भिनिंगीर्णत्वाचयनाच्च शिलोच्चयाः । ततस्तु तां समुद्धृत्य क्षितिमन्तर्जलात्प्रभुः ॥ १२ स्वस्थाने स्थापयित्वा च विभागमकरोत्पुनः । सप्त सप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु ॥ १३ विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरचिनोगिरीन् । द्वीपेषु तेपु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव च ॥ १४ तावन्तः पर्वताश्चैव वर्षान्त समवस्थिताः । सर्गादौ संनिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा ॥ १५ सप्त द्वीपाः समुद्राश्च अन्योन्यस्य तु मण्डलम् । संनिकृष्टाः स्वभावेन समात्य परस्परम् ।। १६ भूराख्यांश्चतुरो लोकांश्चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह । पूर्व तु निर्ममे ब्रह्मा स्थानानीमानि सर्वशः॥१७ कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चै ह्यसृजत्स्थानिनः पुरा । आपोऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिवं तथा।।. स्वर्ग दिशः समद्रांश्च नदीः सर्वांश्च पर्वतान् । ओपधीनां तथाऽऽत्मानमात्मानं वृक्षवीरुधाम् ।। लवाः का(वान्का)ष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्त संधिराज्यहम् । अर्धमासांश्च मासांश्च अयनान्दयुगानि च स्थानाभिमानिनथैव स्थानानि च पृथक्पृथक् । स्थानात्मनः स सृष्ट्वा वै युगावस्थां विनिर्ममे।। कृतं त्रेता द्वापरं च कलिं चैव तथा युगम् । कल्पस्याऽऽदौ कृतयुगे प्रथमे सोऽसृजत्मजाः॥२२ भागुक्ता या मया तुभ्यं पूर्वकाल प्रजास्तु ताः। तस्मिन्संवर्तमाने तु कल्पे दबास्तदाऽमिना ।। अमाप्ता यास्तपोलोकं जनलोकं समाश्रिताः । प्रवर्तन्ति(न्ते) पुनः सर्गे वीजार्थं ता भवन्ति हि।। वीजार्थेन स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात् । ततस्ताः सृज्यमानास्तु संतानार्थं भवन्ति हि ।। धर्मार्थकाममोक्षाणामिह ताः साध(घि)काः स्मृताः । देवाश्च पितरबैव ऋपयो मनवस्तथा।।२६ ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति हि । ब्रह्मणो मानसास्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि।। ये सङ्गापयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः । आवर्तमाना इह ते संभवन्ति युगे युगे ॥ २८ स्वकर्मफलशेपेण ख्याताश्चैव तथात्मिकाः । संभवन्ति जनाल्लोकात्कर्मसंशयवन्धनात् ॥ २९ आशयः कारणं तत्र घोद्धव्यं कर्मणां तु सः। तैः कर्मभिस्तु जायन्ते जनाल्लोकाः शुभाशुभैः ।। गृहन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिपु । देवाद्यस्थावरान्ते च उत्पद्यन्ते परस्परम् ।। ३१ तेषां ये यानि कर्माणि माक्सप्टेः प्रतिपेदिरे । (+ तान्येव प्रतिपद्यन्ने मुज्यमानाः पुनः पुनः ।। हिंसादिने मृदुफरे धर्माधर्म ऋतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्चत्तस्य रोचते ।। कल्पेप्यासन्व्यतीतेपु रूपनामानि यानि च । तान्येवानागते काले प्रायशः प्रतिपेदिरे ।। * तस्मातु नामरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे ।) पुनः पुनस्ते कल्पेपु जायन्ते नामरूपतः ॥ . * पनुविधान्तर्गतप्रन्यो . पुस्तके मास्ति। + धनुविहान्तर्गतप्रन्यो . पुस्तके मास्ति। + इदम नास्ति घ. पुस्त। ग... 'तुभाष' । २६.प. प. 'यद । गा1३ प. 'मुदास्तु। ४ रा. प. निपिका। ५ रा. ग. प. यस्पनुम। म. ग. प. २.५ निध्य 4.10..काले 1 ग. प... मियाना' । ग... 'ता SI. ग... In"ग, र. 'पनामा। ११ रा. मनातु १५. 'पाग यो| ru. 1. एम.वापारपा'५१.यो।

·"[अ०८ श्लो०३६-६३] वायुपुराणम् । २५ (चतुराश्रमविभागः) सतः सर्गे घवष्टव्ये मिससोर्ब्रह्मणस्तु वै । मनास्ता ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा ॥ ३६ मिथुनानां सहस्रं तु सोऽस्जदै मुखात्तदा । जनास्ते छुपपद्यन्ते सचोद्रिक्ताः सुचेतसः।। ३७. सहस्रमन्यदक्षस्तो मिथुनानां ससर्ज ह । ते सर्वे रजसाद्विक्ताः शुष्मिणश्वाप्यशुष्मिणः ।। सृष्ट्वा सहस्रमन्यत्तु द्वंद्वानामूरुतः पुनः । रजस्तमोभ्यामुद्रिक्ता ईहाशीलास्तु ते स्मृताः ।। पयां सहस्रमन्यत्तु मिथुनानां ससर्ज ह । उद्विक्तास्तमसा सर्वे नि:श्रीका बल्यतेजसः ॥ ४० ततो चै हर्पमाणास्त ,दोसन्त्रास्तु प्राणिनः । अन्योन्या हृच्छयाविष्टा मैथुनायोपचक्रमुः॥ ११ ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन्मिथुनोत्पत्तिरुच्यते । मासे(सि) मासे(स्यातवं यद्यत्तत्तदासीद्धि योपिताम् तस्मात्तदा न सुपुवुः सेवितैरपि मैथुनैः । आयुषोऽन्ते प्रसूयन्ते मिथुनान्येव ते सकृत् ॥ ४३ (*कुटकाः कुविकश्चैिव उत्पद्यन्ते मुर्पिताः । ततः प्रभृति कल्पेऽस्मिन्मिथुनानां हि संभवः४४ ध्याते तु मनसा तासां प्रजानां जायते सकुन् । ) शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येक पञ्चलाणः४५ इत्येवं मानसी पूर्व माक्सृष्टिर्या प्रजापतेः । तस्यान्वाये संभूता यैरिदं पूरितं जगत् ।। सरित्सर समुद्राश्च सेवन्ते पर्वतानपि । तदा नात्यम्बुशीतोष्णा युगे तस्मिश्वरन्ति च ॥ पृथ्वीरसोद्भवं नाम आहारं ह्याहरन्ति वै। ताः प्रजाः कापचारिण्यो मानसी सिद्धिमास्थिनाः।। धर्माधर्मों न तासास्तां (+निर्विशेपाः प्रजास्तु ताः। तुल्यमायुः सुखं रूपं तासां तस्मिन्कृते युगे धर्माधर्मों न तास्त्रास्तां ) कल्यादौ तु कृते युगे । स्वेन स्वेनाधिकारेण जज्ञिरे ते कृते युगे ५० चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया। आयं कृतयुगं प्राहुः संध्यानां तु चतुःशतम्५? ततः सहस्रशस्तासु प्रजासु प्रथितास्वपि । न तासां मतिघातोऽस्ति न द्वंद्व नापि च क्रमः।। ५२ पर्वतोदधिसेविन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः । विशोकाः सत्वबहुला एकान्तमुखितमजाः ॥ ५३ ताचे निकामचारिण्यो नित्यं मुदितमानसाः । पशरः पक्षिणश्चैव न तदाऽऽसन्सरीसृपाः ॥५४ नोद्भिजा नारकाचैव ते ह्यधर्मप्रमूतयः । न मूलफलपुष्पं च नाऽऽर्तवमृतवो न च । सर्वकामसुखः कालो नात्यर्थं ष्णशीतता । (x मनोमिलपिताः कामास्तासां सर्वत्र सर्वदा ।। उत्तिष्ठन्ति पृथिव्यां चै ताभिर्ध्याता रसोस्थिताः)। वलवर्णकरी तासां सिद्धिः सा रोगनाशिनी असंस्काः शरीरैश्व प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः । तासां विशुद्धात्संकल्पाजायन्ते मिथुनाः प्रजाः समं जन्म च रूपं च नियन्ते चैव ताः समम् । तदा सत्यमलोभश्च क्षमा तुष्टिः सुखं दमः।।५९ निविशेपास्तु ताः सर्वा रूपायुःशीलचेष्टितः । अवुद्धिपूर्वक वृत्तं प्रजानां जायते स्वयम् ॥ ६० अप्रवृत्तिः कृतयुगे कर्मणोः शुभपापयोः । वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदाऽऽसन्न संकरः ।। अनिच्छाद्वेपयुक्तास्ते, वर्तयन्ति परस्परम् । तुल्यरूपायुपः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः ॥ मुखमाया शोकाश्च उत्पद्यन्ते कृते युगे । नित्यमहष्टमनसो महासत्वा महाबलाः ।। * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति । । इदम नास्ति . पुस्तके | + धनुविद्वान्तर्गतप्रन्यः स. घ. पुस्तकयो स्ति । धनुचिहान्तर्गतमन्यः स. पुस्तके नास्ति। । १ स. घ. दृ, 'न्योन्यह' । २ घ. दृ "स्मिन्नैथु। ३ इ. रिति 1 त'। ४ सु घ, ह. 'टका कु'। ५ स. ८. का पेव । ६ ६. पूर्वतान् । त'। घ. मयः। त । ७ खड क्षगम् ।। ८ क. मनसा । ९ घ. वायस' । १. ४. 'वारिस सह' 1 11 स. ८. चलनः । १ . 'नाडुलाः । १३ घ. 'खिताः प्र' । १४ ग. घ. ह. *सोमनाः । १५ क. 'शेवाः कृताः ।

·७६ ७७ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-- [अ०८ श्लो०६४-९२] (चतुराश्रमविभागः) लाभालाभौ न तास्त्रास्तां मित्रामित्रे मियाप्रिये । मनसा विपयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते॥६४ न लिप्सन्ति हि ताऽन्योन्यं नानुगृह्णन्ति चैव हि । ध्यानं परं कृतयुगे प्रेतायां ज्ञानमुच्यते॥६५ भवृत्तं द्वापरे यज्ञ(ज्ञो) दान कलियुगे वरम् । सत्वं कृतं रजत्रेता द्वापरं तु रजस्तपौ ।। कलौ तमस्तु विज्ञेयं युगवृत्तवशेन तु । कालः कृते युगे त्वेष तस्य संख्यां निबोधत ।। चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणों तत्कृतं युगम् । संध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ च संख्यया तदा तासां बभूवाऽऽयुर्न च क्लेशविपत्तयः । ततः कृतयुगे तस्मिन्संध्यांशे हि गते तु वै ।। ६९ पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः। संध्यायामप्यतीतायामन्तकाले युगस्य तु ॥ पादतश्चाशिष्टे तु संध्याधर्मो युगस्य तु । एवं कृते तु निःशेपे मिद्धिस्त्वन्तर्दधे तदा ॥ ७१ तस्यां च सिद्धौ भ्रष्टायां मानस्यामभवत्ततः । सिद्धिस्न्या युगे तस्मिंस्त्रेतायामन्तरे कृता ॥७२ सर्गादी या मयाऽौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः। अष्टौ ताः क्रमयोगेन(ण) सिद्धयो यान्ति संक्षयम् कल्पादौ मानसी झेपा सिद्धिर्भवति सा कृते । मन्वन्तरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः ।। वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्धोद्भवः स्मृतः। संध्या कृतस्य पादेन संध्यापादेन चांशतः ॥ ७९ कृतसंध्यांशका येते त्रींस्त्रीपादान्परस्परान् । हसन्ति युगधर्मस्ते तपाश्रुतवलायुपैः ।। ततः कृतांशे क्षीणे तु बभूव तदनन्तरम् । त्रेतायां युगमन्यत्तु कृतांशमृपिसत्तमाः ॥ तस्मिन्क्षीण कृतांशे तु तच्छिष्टासु प्रजाखिह । कल्पादौ ( *संप्रवृत्तायात्रेतायाः ममुखे तदा। मणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा । तस्यां सिद्धौ भनष्टायामन्या सिद्धिरवर्तत ।।७९ अपी सौक्ष्म्ये ) मतिगते तदा मेघात्मना तु तौ। मेषेभ्यः स्तनयित्नुभ्यः प्रवृत्तं दृष्टिसर्जनम्८० सकृदेव तया दृष्ट्या संयुक्त पृथिवीतले । प्रादुरासंस्तदा तासां वृक्षास्तु गृहसंस्थिताः ॥ ८? सर्वमत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यः प्रजायते । वर्तयन्ति हि तेभ्यस्तात्रेतायुगमुखे प्रजाः ॥ ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् । रागलोभात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिकोऽभवत् ॥८३ पत्तद्भवति नारीणां जीवितान्ते तदाऽऽर्तवम् । तदा तद्वै न भवति पुनर्युगवलेन तु ॥ तासो पुनः प्रवृत्तं तु मासे मासे तदातवम् । ततस्तेनैव योगेन वर्ततां मिथुने तदा ।। ८५ तासां तत्कालभावित्वान्मासि मास्युपगच्छताम् । अकाले ह्यातयोत्पत्तिर्गोत्पत्तिरजायत ॥८६ विपर्ययेण तासां तु तेन कालेन भाविना । मणश्यन्ति ततः सर्वे क्षास्ते गृहसंस्थिताः ॥ ८७ नस्तए मनष्टेषु विभ्रान्ता व्याकुलेन्द्रियाः । अभिध्यायन्ति तां मिन्दि सत्याभिध्यापिनस्तदा मार्वभवम्तामा रक्षास्ते गृहसंस्थिताः । वस्त्राणि च प्रमयन्ते फैलायाभरणानि च ॥ ८९ तेप्लेय नायते नामां गन्धवर्णरसान्वितम् । अमाक्षिकं महावीर्य पुटके पुटके मधु । तेन ता वर्तयन्नि स्स मुग्ये त्रेतायुगस्य " । हनुष्टास्तया सिद्धया मना में विगतज्यराः ॥२.१ पुनः कालान्तरेणर पुनर्लोभारतास्तु ताः । रक्षास्तापर्यगृहन्त मधु वा माक्षिक बलात् ॥ ९२ भनुविधातगंतप्रन्यो ग. तो नास्ति । ८४ . प.मगे। ग. et गुग, प... वि.स। ५ फ. मा. TRETimi 11.प.र.फा मि .. १. मि. ग. मोसा arrio। "ग. ग... स. प. प. . #m.ग. गु। 7 रा.स.स. पाम । ५.

·२७ ०८लो ०९३-१२१] वायुपुराणम् । (चतुराश्रमविभागः) सासां तैनापचारेण पुनर्लोककृतेन वै । मनष्टा मधुना सार्धं कल्पक्षाः कचित्कचित् ।। तस्यामेवाल्पशिष्टायां संध्याकालवशात्तदा । प्रावर्तन्त तदा तासां द्वंद्वान्यभ्युत्थितानि तु ॥९४ शीतवातातस्तीत्रैस्ततस्ता दुःखिता भृशम् । द्वंद्वैस्ताः पीड्यपानास्तु चक्रुरावरणानि च ॥९५ कृत्वा द्वंद्वमतीकारं निकेतानि हि भेजिरे । पूर्व निकामचारास्ते अनिकेताश्रया भृशम् ।। ९६ यथायोग्यं यथाप्रीति निकेतेप्ववसन्युनः । मरुधन्वसु निम्नेषु पर्वतेषु नदीषु च ॥ संश्रयन्ति च दुर्गाणि धन्वानं शाश्वतोदकम् । यथायोग यथाकाम समेपु विपमेषु च ॥ ९८ आरब्धास्ते निकेता वै(न्वै) कर्तुं शीतोष्णवारणम् । ततः संस्थापयामास खेटानि च पुराणि च ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैवान्तःपुराणि च । तासामायामविष्कम्भान्संनिवेशान्तराणि च ॥१०० चकुस्तदा यथाप्रज्ञ (मित्वा मित्वाऽऽत्मनोऽङ्गुलैः । मनोर्यानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे यथाङ्गुलपदेशास्त्रीन्हस्तकिष्कुधपि च । दश त्वगुलपर्वाणि) (+प्रदेशः संज्ञितस्तु ते॥१०२ अष्टाङ्गुल: मदेशिन्या व्यासः प्रादेश उच्यते । तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया ॥ कनिष्ठया वित्तस्तिस्तु द्वादशाङ्गुल उच्यते । रनिरगुलपर्वाणि) संख्यया त्वेकविंशतिः॥१०४ चतुर्विंशतिभिश्चैव हस्तः स्यादमुलानि तु । किप्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम् (१।।' चतुईस्तं धनुर्दण्डो नालिकायुगमेव च । धनुःसहस्र दे तत्र गव्यत्तिस्तैर्विभाव्यते ।। अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्निरुच्यते । एतेन योजनेनैव संनिवेशस्ततः कृतः ॥ १०७ चतुर्णामेव दुर्गाणां स्वसमुत्थानि त्रीणि तु । चतुर्थ कृत्रिमं दुर्ग तस्य वक्ष्याम्यहं विधिम्॥१०८ सौधोचवप्रपाकारं सर्वतश्चातकावृतम् । तदेकं स्वस्तिकद्वारं कुमारीपुरमेव च ।। स्रोतसीसंहतद्वारं निखातं पुनरेव च । हस्ताटौ च दश श्रेष्ठा नवाष्टो वाऽपरे मताः ॥ खेटानां नगराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः । त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकवन्धनम् ॥ १११ त्रिविधानां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च । योजनानां च विष्कम्भमष्टभागार्धमायतम् ११२ परमार्थार्धमायामं प्रागुदक्मवणं पुरम् । छिन्नकणे विकर्ण तु व्यञ्जनं कृतसंस्थितम् ।। वृत्तं हीनं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते । चतुरस्रार्जवं दिक्स्थं प्रशस्तं वै पुरं पुरम् ॥ ११४ चतुर्विशतिरायं तु इस्तानष्टशतं परम् । अत्र मध्यं प्रशंसन्ति हस्वोत्कृष्टविवर्जितम् ।। अथ किष्कशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् । नगरादर्धविष्कम्भं खेटं ग्रामं ततो बहिः॥ ११६ नगरायोजनं खेटं खेटाहामोऽर्घयोजनम् । द्विकोशं परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्धनुः ॥ ११७ विंशद्धपि विस्तीणों दिशां मार्गस्तु तैः कृतः। विशद्धनुर्याममार्गः सीमामार्गो दशैव तु।।११८ धनपि दश विस्तीर्णः श्रीमात्राजपथः स्मृतः । नृवाजिरथनागानामसंबाधः सुसंचरः ॥ ११९ धनूंपि चैव चत्वारिं शाखारथ्यास्तु तैः कृताः । गृहरथ्योपरथ्याश्च विकाथाप्युपरथ्यकाः १२० घण्टापयश्चतुप्पादत्रिपदं च गृहान्तरम् । वृत्तिमार्गास्त्वर्धपदं माग्वंशः पदिकः स्मृतः ॥ १२१ * धनुशिहान्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । , स. ग. घ. ह. 'दा। वर्ततां तु त १२ स. प. ह. 'रुद्वत्सु मुनि'। ३ रा. घ. 'योग्यं यक. भा- टस्य म" ५ स. ग. गुनग । ६ ६. 'म् । स्तवकं । ७ स. ग. 'स्ति द्वा। क. च । श्रोतसीमह त । ९क. "दवप्रवरं पु । १. क. पेपर पर' । "क. 'मुख्यनि' । १ स. ग. घ... तोऽर्धतः । न' । १३ स. 'र्धपाद।

·- श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०८-श्लो० १२२-१४५ (चतुराश्रमविभागः) अवस्कर परीवाई पदमात्र समन्ततः । कृतेपु तेषु स्थानेषु पुनशहाणि वै ॥ १२२ यधा ते पूर्वमासन्यै क्षास्तु गृहसंस्थिताः । तथा कर्तुं समारब्धाचिन्तयित्वा पुनः पुनः १२३ साथैव गताः शाखा न ताश्चैव परागताः । अत ऊर्च गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः पुरा १२४ दुद्ध्वाऽन्विष्यंस्तथा न्यायो वृक्षशाखा यथा गैताः । तथा कृतास्तु तैः शाखास्तस्माच्छा- लास्तु ताः स्मृताः ॥ एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालाश्चैव गृहाणि च । (*तस्माता वै स्मृताः शाला शालावं चैत्र तासु तत् ॥ प्रसीदति मनस्तासु मनः प्रसादयन्ति ताः ।) तस्मागृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संशिताः१२७ कृत्वा द्वंद्वोपघातांस्तान्वार्तोपायमचिन्तयन् । नप्टेषु मधुना साध कल्पटक्षेपु वै तदा ।। १२८ विषादव्याकुलास्ता वै मजास्तृष्णाक्षुधात्मिकाः । ततः प्रादुर्वभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे पुनः॥ वार्थसाधिकाऽप्यन्या वृत्तिस्तासां हि कामतः । तासां दृष्यदकानीह यानि निम्नैर्गतानि नु॥ +दृष्ट्या तदभवत्स्रोतः खातानि निम्नगाः स्मृताः। एवं नद्यः प्रवृत्तास्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने१३१ ये परस्तादपां स्तोका आपन्नाः पृथिवीतले । अपां भूमेश्व संयोगादोषध्यस्तासु चाभवन् ॥१३२ पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओपध्यस्ताः मजज्ञिरे । अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश ॥ १३३ ऋतुपुष्पफलाश्चैव देक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे । प्रादुर्भावश्च त्रेतायां वार्तायामौषधस्य तु ॥ १३४ तेनौपधेन वर्तन्ते प्रजात्रेतायुगे तदा । ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभश्च सर्वशः ।। अवश्यंभाविनाऽर्थेन त्रेतायुगवशेन तु । ततस्ताः पर्यगृहन्त नदीक्षेत्राणि पर्वतान् ।। वृक्षान्गुल्मौपधीश्चैव प्रसझे तु यथावलम् । सिद्धात्मानस्तु ये पूर्व व्याख्याताः कृते मया १३७ ब्रह्मणा मानवास्ते वा उत्पन्ना योजनादिह । शान्ताश्च शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखिनस्तदा१३८ ततः प्रवर्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा "द्रोहिजनास्तथा१३९ भाविताः पूर्वजातीपु कर्मभिश्च शुभाशुभैः । इतस्तेभ्यो वला ये तु सत्यशीला ाहिंसकाः १४० चीतलोमा जितात्मानो निवसन्ति स्म तेषु वै । प्रतिगृह्णन्ति कुर्वन्ति तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः१४१ तेषां कर्माणि कुर्वन्ति तेभ्यश्चैवाचलास्तु ये । परिचर्यास्व(सु)वर्तन्ते तेभ्यश्चान्येऽल्पतेजसः १४२ एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम् । तेन दोपेण तेषां ता ओपध्यो मिपतां तदा ॥ नष्टा हियमाणा वै मुष्टिभ्या सिकता यथा । अग्रसद्भर्युगवलादाम्यारण्याचतुर्दश ।। फलं गृह्णन्ति पुष्पैश्च पुष्पं पत्रैश्च याः पुनः । ततस्तास प्रनष्टासु विभ्रान्तास्ताः प्रजास्तदा१४५ * धनुश्चिद्वान्तर्गतप्रन्थो ड. पुस्तके नास्ति । + एतदर्थस्थाने " वृष्ट्या निम्ना निरभवत्नोतःखातानि निम्नगा" इति ख. ग. घ. द. पुस्तकेषु । - १ स. ग. ह. 'वार पं। २ घ. ते सर्वमासान्दै । ३ ख. ग. घ. वृद्धार्थे । ख. ग. घ. ह. बुद्ध्याऽन्विष्य' तथा न्याया । ५ ख. ग. घ. ३. गता। त' । ६ घ. शाखात्व । ३ ग. घ. 'न. प्रासादयश्च ताः । ८ ख, घ. 'साधकाऽप्यन्या वृष्टिस्ता । ९ स. ८. वृक्षगु' । १० द. वश्यमा । ११ घ. 'पिता' । १२ क. सहा तु । १३ ग. घ. इ.सियामा । १४ क. स. ग. घ. प्राकृते । १४ ख. घ. ड ‘ाणो मा । १६ ख. 'भा यज । घ. "ह. "मा भेज। १७ इ. द्रोहन । १८ स. घ. 'पिता' । १९ घ, प्रहटा । २० स. । शादिता । २१ स. ग. घ. . 'य है।

·'[अ०८लो.१४६-१७२] वायपुराणम् । (चतुराश्रमविभागः) स्वयंभुवं मभुं जग्मुः क्षुधाविष्टाः प्रजापतिम् । वृत्तमभिलिप्सन्त आदौ त्रेतायुगस्य तु ॥१४६ ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाज्ञात्वा तासां मनीपितम् । युक्तं प्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य च ॥ १४७ प्रस्ताः पृथिव्या ओपध्यो ज्ञान्वा प्रत्यदुइन्पुनः । कृत्वा वन्सं सुमेरुं तु दुदोह पृथिवीमिपाम् ।। दुग्धेयं गौस्तदा तेन वीजानि पृथिवीतले । जज्ञिरे तानि वीजानि ग्राम्यारण्यास्तु ताः पुनः ॥ ओपध्यः फलपाकान्ताः सप्तसप्तदशास्तु ताः । ब्रीहयश्च यवाश्चैव [*गोधूमा अणवस्तिलाः ॥ (+प्रियंगयो झुदाराश्च कारूपाश्च संवी(ती)नकाः । मापा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः आढक्यश्वणकाश्चैवं सप्तसप्तदशाः स्मृताः । इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः॥ ओपध्यो यज्ञियाचैव ) ग्राम्यारण्याश्चतुर्दश।जी हयः सयवा मापा गोधमा अणवस्तिला:)॥१५३ प्रियंगुसप्तमा ह्येते अष्टमी तु कुलस्थिका । श्यामाकास्त्वथ नीवारा जतिलाः सगवेधुकाः।।१५४ फुरुविन्दा वेणुयबास्तथा मर्कटकाच ये । ग्राम्यारण्याः स्मृता ह्येता ओपध्यस्तु चतुर्दश ॥१५५ उत्पन्नाः प्रथमा होता आदी त्रेतायुगस्य तु । अफालकृष्टा ओषध्यो ग्राम्यारण्यास्तु सर्वशः।। एक्षा गुल्मलता वल्ली वीरुधस्तृणजातयः । मूलैः फलैश्च रोहिण्यो गृह्णन्पुप्पैच जायते(?) ॥१५७ पृथ्वी दुग्धा तु ची जानि यानि पूर्व स्वयंभुवा । ऋतुपुष्पफलास्ता वे ओपध्यो जज्ञिरे विह ।। यदा प्रसृष्टा ओपध्यो न प्ररोहन्ति ताः पुनः । ततः स तासां वृत्त्यर्थं वायॊपायं चकार ह१५९ ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान्दृष्ट्वा सिद्धि तु कर्मजाम् । ततः प्रभृत्ययौपध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे ॥१६० संसिद्धायां तु वार्तायां ततस्तासां स्वयंभुवा । मर्यादाः स्थापयामास यथारब्धाः परस्परम् ।। ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्धिधात्मकाः । इतरेषां कृतत्राणा: स्थापयामास क्षत्रियान् ॥१६२ उपतिष्ठन्ति ये तान्वै यावन्तो निर्भयास्तथा । सत्यं ब्रह्म यथा भूतं ब्रुवन्तो ब्राह्मणांश्च ते १६३ ये चान्येऽप्यवलास्तेषां वैशेस कर्म संस्थिताः । कीनाशी नाशयन्ति स्म पृथिव्यां प्रागतन्द्रिताः वैश्यानेव तु तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् । शोचन्तश्च द्रवन्तश्च परिचर्यासु ये रताः॥१६५ निस्तेजसोऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानववीतु सः । तेषां कर्माणि धर्माश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्मभुः ॥ संस्थितौ" प्राकृतायां तु चातुर्वर्णस्य सर्वशः। पुनः प्रजास्तु ता मोहीत्तान्धर्मान्तानपालयन् ।। वर्णधर्मेरजीवन्त्यो व्यरुध्यन्त परस्परम् । ब्रह्मा तप वद्ध्या याथातथ्यन वै प्रभुः ।। १६८ क्षत्रियाणां चलं दण्डं युद्धमाजीवपादिशत् । याजन यापनं चैव तृतीयं च प्रतिग्रहम् ॥ १६९ ब्राह्मणानां विभुस्तेपां कर्माण्येतान्यथाऽऽदिशत् । पाशुपाल्यं वाणिज्यं च कृर्षि चैव विशां ददौ शिल्पाजी भृति चैव शूद्राणां व्यदधात्मभुः । सामान्यानि तु कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः ।। यजनाध्ययनं दानं सामान्यानि तु तेषु य । कर्मानीवं तनो दवा तेभ्यश्चैव परस्परम् ॥ १७२ लोकान्तरेपु स्थानानि तेपा सिद्ध्याऽददात्प्रभुः । माजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं क्रियावताम् * एतचिहान्तर्गतप्रन्यो ट. पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । .. १ख. ग. घ. द. सणस । २ स. सचीन' । स. ग. आठस्य 17 . व साणसप्तद। ५ ख. घ. विन्दो । ६ ख ग र यम हो । ७ स. ग. प. ह. वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वी' । ८ स प. इ ‘च गाः फलम् । पृ। ९ ग. प. द. 'कन्हस सि1. स. 'मासास्त्वामिका. । " . सम्ववात्मिका १२ ८. 'णास्तु ये।ये। घ. "णास्तु ते। १३ क. वैश्यस' 1 घ. नाश ना' । १५६. 'शामारा' । १६ ह. ती प्रक्रिता । १७ ग.. 'हान्धर्मास्तानन्दपा। १८ स. ८. युस्सा । १९ प. र. तु यया ।। २. स. ग प. ६. 'नाध्ययनं । २१ स. ग. प. . २ । २२ क. "ददम।

·. [म०८-गलो १७४-१० (चतरानमविभागः) १८४ १८७ श्रीमहापायनमुनिप्रणीतम् - स्थानमैन्द्र क्षत्रियाणां सामेष्वपलोयिनाम् । वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वधर्मयुपजीविनाम् १७४ गान्धर्व शूद्रजातीनां प्रतिचारेण तिष्टताम् । स्थानान्येतानि वर्णानां व्यत्याचारवतो स्वयम् ।। सतः स्थितेषु वर्णेपु स्थापयामास चाऽऽश्रमान् । गृहस्थो ब्राह्मचारित्वं पानमस्य सभिक्षुकम् ॥ आश्रमोश्चतुरो खेतान्पूर्वमास्थापयत्मभुः । वर्णकर्माणि ये कोचतेपामिह न कुर्वते ।। १७७ फुतः कर्माक्षिति प्राहुराश्रमस्थानवासिनः । ब्रह्मा तानस्थापयामास आश्रमानाम नामतः १७८ निर्देशार्थ ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान पत । मस्थानानि च तेषां वै यमांश्च नियमांश्च ह ॥ १७९ चातुर्वर्यात्मकः पूर्व गृहस्थवाऽऽश्रयः स्मृतः । त्रयाणामाश्रमाणां च प्रतिष्ठा योनिरेव च १८० यथाक्रम प्रवक्ष्यामि यमैश्च नियमैश्च ते । दाराप्रपोऽथाऽऽतियेय इज्याश्राद्ध क्रियाः मजा:१८१ इत्येप चे गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः । दण्डी च मेखली चैव ह्यधाशायी तथा जटी ॥ १८२ गुरुशुश्रूषणं भक्ष्यं विद्यार्थे ब्रह्मचारिणः । चीरपत्राजिनानि सुर्धान्यमूलफलौपघम् ।। १०१ उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम् । आसन्नर्मुसले भैक्षमस्तेयं शौचमेव च ।। अप्रमादोऽव्यवायथ दया भूतेषु च क्षमा । अक्रोधो गुरुशुश्रूपा सत्यं च दशमं स्मृतम् ॥ १८५ दशलक्षणको ोप धर्मः भोक्तः स्वयंभुषा । भिक्षोत्रतानि पञ्चात्र पञ्चैवोपत्रतानि च ॥ १८६ आचारशुद्धिविनयः शौचं चाप्रतिकर्म च । सम्पन्दर्शनमित्येवं पञ्चैवोपवतान्यपि ॥ ध्यानं समाधिर्मनसेन्द्रियाणां ससागरेभैक्ष्यपथोपगम्य । मौनं पवित्रोपचितविमुक्तिः परिजो धर्ममिमं वदन्ति ॥ सर्वे ते श्रेयसे पोक्ता आश्रमा ब्रह्मणा स्वयम् । सत्यार्जवं तपः शान्तिोंगेज्या दमपूर्विका ।। वेदोः साङ्गाश्च यज्ञाच वतानि नियमाश्च ये । न सिध्यन्ति प्रदुष्टस्य भावदोष उपागते ।। १९० यहिः कर्माणि सर्वाणि प्रसिध्यन्ति कदाच न । अन्तर्भावमदुष्टस्य कुर्वतोऽपि पराक्रमान् ॥१९१ सत्त्वमपि यो दद्यात्कलुपेणान्तरात्मना । न तेन धर्मभाक्स स्याद्भाव एवात्र कारणम् ।।१९२ एवं देवाः सपितर ऋपयो मनवस्तथा । तेषां स्थानममुर्णिमस्तु संस्थितानां मचक्षते ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तु तेषां तत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम् ॥१९४ सप्तपाणां तु यत्स्थानं स्मृनं तदै दिवौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानी न्यासिना ब्रह्मणः क्षयम्।। योगिनाममूतं स्थानं नानाधीनां न विद्यते । स्थानान्याश्रमिणां तानि ये स्वधर्मे व्यवस्थिताः॥ चत्वार एते पन्थानो देवयाना विनिर्मिताः । ब्रह्मणा लोकतन्त्रेण आये मन्वन्तरे भवि ॥१९७ पन्यानो देवयानाय नेपा द्वार रविः स्मृतः । तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते ॥ १९८ एवं वर्णाश्रमाणां वै मविभागे कृते तदा । यदाऽस्य न व्यवर्तन्त मना वर्णाश्रमात्मिका:॥१९९ ततोऽन्या मानसी: सोऽध त्रेतामध्येऽसृजत्मजाः । आत्मनः स्वशरीराच तुल्याश्चैवाऽऽत्मना तु वै तस्मिनेतायुगे त्वाधे मध्यं माते क्रमेण तु । ततोऽन्या मानसीस्तत्र मनाः स्रष्टुं मचक्रमे ॥२०१ १ स. 'लायनम् । २ स. ग. घ. द. रित्रं वा । ३ स. ग १. ते । कृतक। 3. 'ते । कृतवणाक्षि । ५६. 'भावतः ।।५ ख, ग. घ. पतः । म ६ स. 'यस्याऽऽध ग. घ. 'स्थरत्याभ। क. 'यादै । ९ स. ग. प. ह. 'मुशले । १. क. च, द्विनियमः शौच च प्र' । . ग. ह. 'भक्षम । १२. ग. प.ह. 'मजे धर्ममिद वे' । १३ स. ग. स. वेदात्यागथ ये । प. वेदत्याग । १८८ १४ म.क्षयः १५, 'वजातथि।

·'भ०९-श्लो०१-१४] वायुपुराणम् । ( देवादिसृष्टिकयनम्) ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सोऽथानत्मभुः । धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्तायाश्चैव साधिकाः ।। देसश्च पितरश्चैव ऋपयो मनवस्तथा । युगानुरूपा धर्मेण रिमा विचिताः प्रजाः ॥ २०३ उपस्थिते तदा तस्मिन्मजाधर्मे स्वयंभुवः । अभिदध्यौ प्रजाः सर्वा नानारूपास्तु मानसी:२०४ पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनलोकं समाश्रिताः। कल्पेऽनीते तु ते ह्यासन्देवाद्यास्तु प्रजा इह२०५ ध्यायतस्तस्य ताः सर्वाः संभूत्यर्थमुपस्थिताः । मन्वन्तरक्रमणेह कनिष्टे प्रथमे मताः ।। २०६ ख्यात्याऽनुबन्धैस्तैस्तस्तु सर्वार्थरिह भाविताः। कुशलाकुशलपायैः कर्मभिस्तैः सदा प्रजाः२०७ तत्कर्मफलशेपेण उपष्टब्धाः प्रजज्ञिरे । देवासुरपितृत्वैश्व पशुपक्षिसरीसृपैः॥ २०८ वृक्षनारकिकीटलैस्तैस्तै वैरुपस्थिताः । आधीनार्थ प्रजानां च आत्मनो वै विनिर्ममे ॥ २०९ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त चतुराश्रमविभागकथन नामाष्टमोऽध्यायः ॥८॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-७८७ भय नवमोऽध्यायः। देवादिसृएिकथनम् । सूत उवाच- ततोऽभिध्यायतस्तम्य जज्ञिरे मानसी(स)मजाः। तच्छरीरसमुत्पन्नः कार्यस्तैः कारणैः सह ॥१ क्षेत्रमाः समवर्तन्त गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः । ततो देवासुरपितन्मानयं च चनुष्टयम् ॥ ૨ सिमृक्षुरम्भांस्येतांश्च स्वात्मना समयूयुजत् । युक्तात्मनस्ततस्तस्य ततो मात्रा स्वयंभुवा ।। तमभिध्यायतः सर्ग प्रयत्नोऽभूत्मजापतेः । ततोऽस्य जघनात्पूर्वममुरा जज्ञिरे सुताः ॥ असुः प्राणः स्मृतो विप्रैस्तजन्मानस्ततोऽसुराः। यया सृष्टाः सुरास्तन्वा तां तनुं से व्यपो(पी)हत साऽपविद्धा तनुस्तेन (*सद्यो रात्रिरजायत । सा तमोबहुला यस्माचतो रात्रिस्त्रिपापिका ॥ ६ आत्तास्तमसा रात्रौ प्रजास्तस्मात्स्वयंभुवः । दृष्ट्वा मुरांस्तु देवेशस्तनुमन्यामपद्यत ।। अव्यक्तां सत्त्रबहुलां ततस्ता सोऽभययूयुनत् । ततस्तां युञ्जतस्तस्य मियमासीत्मभोः किल ८ ततो मुखे समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः । यतोऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्तिताः ९ धातुर्दियीति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते । तस्यां तन्वा तु दिव्यायां जज्ञिरे तेन देवताः देवान्सृष्ट्वाऽथ देवेशस्तनुमन्यामपद्यत । उत्सृष्टा सा तनुस्तेन सद्यो हस्तादजायत ।। १२ तिस्मादहकर्मयुक्तो देवताः समुपासते । सत्त्वपात्रास्मिका देवस्ततोऽन्यां सोऽभ्यपद्यत ।। १२ पितृवन्मन्यमानस्तान्पुत्रान्माध्यायत प्रभुः । पितरो ह्युपपक्षाभ्यां राज्यहोरन्तराऽसृजत् ॥ १३ तस्मात्ते पितरो देवाः पुत्रत्वं तेन तेषु तत् । । यया सृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपो(पौ)हत ।। . * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो प. पुस्तके नास्ति । इदमधे क. ख. पुस्तकयो स्ति । इदम नास्ति क. स. ग. पुस्तकेषु। १ स. साधमाः । २ ग. विनिताः । रु. विविताः । ३ घ. भुया ! मास. मुगारिय' । ५ स. 'पमा म'। ६६. स्यातानु' । ख. घ. द. 'न्मानुपांव च । ८. सहयू'। ९क, ग. प. मात्राः । १०. विप्रास्त।" क. सः । १२ प.ह. 'यं स्युत।।३ ख. 'चक सा च बहुला तर रा. ८. 'तन् । साऽ।

·. २५ भीमद्वपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९ श्लो०१५-४०] (देवादिमाटेकथनम् ) साऽपविद्धा तनुम्तेन) सद्यः संध्या प्रवाजायत । तस्मादहस्तु देवानां रात्रिर्या साऽऽमुरी स्मृता तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः मा गरीयसी । तस्मादेवामुगः सर्व ऋषयो मनवस्तथा ॥ १६ ते युक्तास्तामुपामन्ते ब्रह्मणो मध्यमां तनुम् । ततोऽन्यां स पुनर्बह्मा ननु चै प्रत्यपद्यत ॥ १७ रजोमात्रात्मिकायां तु मनसा सोऽमृजत्प्रभुः । रजःपायाचतः सोऽथ मानसानसृजत्सुतान् १८ मनसस्तु ततस्तस्य मानसा(स्यो) जज्ञिरे प्रजाः। [*दृष्ट्वा पुनः प्रजाश्चापि स्वां तनुं तामपी(पौ)हत साऽपविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत । तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः] इत्येतास्तनवस्तेन व्यपविद्धा महात्मना । सयो राज्यहनी चैव संध्या ज्योत्स्ना च जशिरे॥२१ ध्योत्स्ना संध्या तथाऽहश्व सत्तमात्रात्मकं स्वयम् । तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मानियामिका तस्मादेवा दिव्यतन्वा हृष्टाः सृष्टा मुखात्तु चै । यस्मात्तेषां दिवा जन्म वलिनस्तेन ते दिवा ॥ तन्वा यदसुरात्रात्री जघनादसर्जेन्प्रभुः । माणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्य सह्या निशि तेन ते ॥ २४ एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह । पितॄणां मानवानां च अतीतानागतेपु वै ॥ मन्वन्तरेषु सर्वेप निमित्तानि भवन्ति हि । ज्योत्स्ना राज्यहनी संध्या चत्वार्याभासितानि वै ।। भान्ति यस्मात्ततोऽभारम्भ)सि भाशब्दोऽयं मनीपिभिः। व्याप्तिदीप्त्यां निगदितः पुनश्वाऽऽह मजापतिः ॥ २७ सोऽम्भांस्येतानि दृष्ट्वा तु देवदानवमानवान् । पितृश्च वाऽसजत्सोऽन्यानात्मनो विद्युधान्पुन:२८ तामुत्कृत्य तनुं कृत्स्नां ततोऽन्यामसृजत्प्रभुः । मूर्ति रजस्तमःमायां पुनरेवाभ्ययुयुजत् ।। २९ अन्धकारे क्षुधाविष्टस्ततोऽन्यां सूजते पुनः । तेन सृष्टाः क्षुधात्मानस्तेऽम्भांस्यादातुमुद्यताः॥३० भम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तश्च तेषु च । राक्षसास्ते स्मृता लोके क्रोधात्मानो निशाचराः ।। येऽब्रुवन्क्षिणुमोऽम्भांसि तेषां हृष्टाः परस्परम् । तेन ते कर्मणा यशा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः ॥३२ रक्षणे पालने चापि धातुरेप विभाव्यते । य एप क्षितिधातुर्वै क्षयणे संनिरुच्यते ॥ तान्दृष्ट्वा द्यमियेणास्य केशाः शीर्यन्त धीमतः। शीतोष्णाश्थोच्छ्रिता धूर्व तदाऽरोहन्त तं मभुम् हीना मच्छिरसोव्याला यस्माचैवापसर्पिताः । (+व्यालात्मानः स्मृता व्याली हीनत्वादइय: स्मृताः ॥ पन्नत्वात्पन्नगाश्चैव सपश्चैिवापसर्पिणः।) तेषां पृथिव्यां निलयाः सूर्याचन्द्रमसोरधः ॥ तस्य क्रोधोद्भवो योऽसावनिगर्भसुदारुणः । स तु सर्पसहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकान् ॥ ३७ सर्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात्रोधात्मा(त्म)नो विनिर्ममे । वर्णेन कपिशेनोगास्ते भूनाः पिशिताशनाः भूतत्वात्ते स्मृता भूताः पिशाचाः पिशिताशना । धयन्तो गास्ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे तदी।। घयतीत्येष धातु, पानार्थे परिपठ्यते । पिधन्तो जज्ञिरे गास्तु गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः ।। * एतचिहान्तर्गतप्रन्यो इ. पुस्तके नास्ति । + धनश्चिदान्तर्गतश्लोको न दृश्यते ख. ग घ पुस्तकेषु । प. प्रयम् । २ ख. दिवा तन्वा दृष्ट्वा सृ । ग. दिव्यतत्वादशः स । प. दिवा तन्वा दटासृ'। इ. दिवात- त्वादष्टान्सृष्टा' । ३ क. 'तत्त्वा है' । ४ ख ग घ ह. जानः । प्रा। ५. सपः । ६ ख विविधालुनः । घ. 'विवि- भान्पु' । ७ स. प. ह. 'तोऽन्यां प्राप्य स प्रभुः । ८ स. वै । ग घ ये । इ. ते । १ द. कर्मण, वैक्षिपाणे । घ. वैक्षिपणे । ११ क लादीन । ११ इ. पश्चिाप्या' । १३ क. च. त् । यातो गा' । 'दा । ध्याय'। १५ क. ग.' यात्रा। .. । ४ ख.ग. १४क. .

·२ ३ [भ०९ श्लो०४१-७०] वायुपुराणम् । (देवादिसटिकपनम् ) अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिपु स प्रभुः । ततः स्वच्छन्दतोऽन्यानि वांसि वयसोऽसजन ४१ छायतस्तानि च्छदांसि वयसोऽपि वांस्यपि' । शून्यान्दृष्ट्वा तु देवो वै सजत्पक्षिगणानपि ४२ पुखतोऽजान्सस य वक्षसथ वयोऽसजन । गाश्चैवायोदराब्रह्मा पार्धाभ्यां च विनिर्ममे ॥ ४३ पयां चाचान्समातङ्गाशरभानगवयान्मृगान् । उधानधनरांचैव ताश्चान्याथैव जातयः ।। भोपध्यः फलमूलानि रोमतस्तस्य जज्ञिरे । एवं पश्योपची सृष्ट्वा न्ययुजत्सोऽध्वरे प्रभुः ॥ ४५ तस्मादादौ तु कल्पस्य प्रेतायुगमुखे तदा । गौरजः पुरुपो मेपो ह्यभ्योऽश्वतरगर्दभौ ॥ ४६, एतान्याम्पान्पशूनाहुरारण्यांथ निवोधत । श्वापदा द्विखुरो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमाः ।। १७ छन्दकाः पशवः सृष्टाः सप्तमास्तु सरीसृपाः । गायत्रं वरुणं चैव वित्सौम्यं रथंतरम् ॥ १८ अग्निष्टोमं च यशानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । छन्दांसि बेष्टुभं कर्म स्तोम पञ्चदशं तथा ॥ ४९ वृहत्सामपयोक्थं च दक्षिणात्सोऽमृगन्मुग्यात् । (*सामानि जगती छन्दःस्तोम पथदर्श तथा।। वैरुप्यमतिरावं च पश्चिमादसृजन्मुखान् । ) एकविंगमथर्वाणमाप्तोर्यापाणमेव च ॥ अनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । विद्युतोऽशनिमेघांच रोहितेन्द्रधनूंपि च ।। पयांसि च ससर्नाऽऽदी कल्पस्य भगवान्मभुः । उच्चावचानि भूतानि गाभ्यस्तस्य जशिरे ५३ घमणस्तु प्रजासर्ग सजतो हि मनापतेः । सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्व देवामुरपितन्मनाः ॥ ५४ ततः सृजति भूतानि स्थावराणि चराणि च । यसान्पिशाचान्गन्यस्तिथैवाप्सरसा गणान् ।। नरकिनररसासि वयापशुमृगोरगान् । अव्ययं च व्ययं चैत्र यदिदं स्थाणुजङ्गमम् ।। सेपी ये यानि कर्माणि प्रारमृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपयन्ते मृज्यमानाः पुनः पुनः॥९७ हिंसादिसे मृदुमूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तवस्य रोचते ॥ पहाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियापु पूर्तिपु । विनियोगं च भूतानां घातर व्यदधात्वयम् ।। केचित्पुरुपकारं तु माहुः कर्म च मानवाः। देवमित्यपरे विमाः स्वभावं दैवचिन्तकाः।। ६० पौरुप कर्म देवं च फलत्तिस्तभावतः । न चकं न पृथग्भावमधिकं न तोविदुः ।। एतदेव(क) च भैकं च न चोभे न च याऽप्युभे । कर्मस्थाविषयान्यूयुः सत्वस्याः मपदमिनः नाम रूपं च भूतानां कनानां च प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एयाऽऽदा निर्ममे स महेश्वरः।। ६३ प्रषीणां नामधेयानि याथ वैदे दृष्टयः । शर्वर्यन्ने प्रसूतानां तान्येपास्य दधाति सः ॥ ६१ ययावृतुलिदानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ने नानि नान्येव तथा भाषा युगादिषु ॥ एवंविधामु गृष्टासु अप्रणाऽपक्तमन्मना । शर्यन्ते प्रदृश्यले सिदिमाश्रित्य मानमीम् ॥१६ एवं भतानि सृष्टानि चराणि स्थावराणि च। यहाऽस्य नाः प्रजाः रा न व्ययन्ति धीमतः अथान्यान्मानसान्पुवानसहमानात्मनोऽसनन् । भृगं पुलस्वं पुलह ऋतुमागिरम तया ॥ ६८ मरीचि दक्षपत्रि घ वमिष्ठं चय मानमम् । नत्र बालाप इलेने पुराणे निययं गताः ॥ सेषां ग्रानात्मकानां च समां बालवादिनाम् । ततोऽए जपुनर्भमा रुद्रं रोपामगरम् || ७० • धनुमिमी प. पु नास्ति। १ प... पायाम. ग. १. 1. मदेश समागमा: 17:| "... 'मा राप.मान.ETricा। ग... म . भ । ....रा.स. रा.मानो.प. प. 'RAIN..:. . Emment ·७८ . ३४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०९श्लो०७१-१०० (देवादिसृष्टिकथनम् ) संकल्पं चैव धर्म च पूर्वेपामपि पूर्वजः । अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ॥ ७१ सनन्दनं ससनकं विद्वांसं च सनातनम् । सनत्कुमार' च विभुं सनकं च सनन्दनम् ।। न ते लोकेपु सज्जन्ते निरपेक्षाः सनातनाः । सर्वे ते ह्यागतज्ञाना वीतरागा विमत्सराः ॥ ७३ तेष्वेवं निरपेक्षेपु लोकवृत्तानुकारणात् । हिरण्यगर्भो भगवान्परमेष्ठी ह्यचिन्तयत् ।। तस्य रोपात्समुत्पन्नः पुरुषोऽर्कसमद्युतिः । अर्धनारीनरवपुस्तेजसा ज्वलनोपमः ॥ ७५ सर्व तेजोमयं जातमादित्यसमतेजसम् । विभजाऽऽत्मानमित्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ एवमुक्त्वा द्विधा भूतः पृथक्स्त्री पुरुपः पृथक् । स चैकादशधा जज्ञे अर्धमात्मानमीश्वरः ॥७७ तेनोक्तास्ते महात्मानः सर्व एव महात्मना । जगतो वहुलीभावमधिकृत्य हितैपिणः ।। लोकवृत्तान्तहेतोहिं प्रयतध्वमतन्द्रिताः। विश्वं विश्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च ॥ ७९ एवमुक्तास्तु रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनावणाच्चैव रुद्रा नाम्नेति विश्रुताः ।। यहि व्याप्तमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेषामनुत्तरा लोके सर्वलोकपरायणाः॥ नैकनागायुतवला विक्रान्ताश्च गणेश्वराः। तत्र या सा महाभागा शंकरस्यार्धकायिनी ॥ ८२ - मागुक्ती न मया तुभ्यं स्त्री स्वयंभोर्मुखोद्गता । कायार्धे दक्षिणं तस्याः शुक्लं वाम तथाऽसितम्॥ आत्मानं विभजस्वेति सोक्तादेवी स्वयंभुवा सौ तु मोक्ता द्विधा भूता शुक्ला कृष्णा च वै द्विजाः तस्या नामानि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः । स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मी सरस्वती अपर्णा चैकपर्णा च तथा स्यादेव पाटला । उमा हैमवती षष्ठी कल्याणी चैव नामतः ॥ ८६ ख्यातिः प्रज्ञा महाभागा लोके गौरीति विश्रुता । विश्वरूपमथाऽऽर्यायाः पृथग्देहविभावनात् ।। शृणु संक्षेपतस्तस्या यथावदनुपूर्वशः । प्रकृतिनियता रौद्री दुर्गा भद्रा ममाथिनी ॥ कालरात्रिर्महामाया रेवती भूतनायिका । द्वापरान्तविकारेपु देव्या नामानि मे शृणु ॥ गौतमी कौशिकी आर्या चण्डी कात्यायनी सती । कुमारी यादवी देवी वरदा कृष्णपिङ्गला ॥ घहिना शूलधरा परमब्रह्मचारिणी । माहेन्द्री चन्द्रभगिनी कृपकन्यैकवाससी ॥ अपराजिता बहुभुजा प्रगल्भा सिंहवाहिनी । एकॉनसा(शा) दैत्यहनी माया महिपमेदिनी।।९२ अमोघा विन्ध्यनिलया विक्रान्ता गणनायिका । देवीनामविकाराणि इत्येतानि यथाक्रमम् ९३ भद्रकाल्यास्तवोक्तानि देव्या नामानि तत्त्वतः । ये पठन्ति नरास्तेषां विद्यते न पराभवः।। ९४ अरण्ये प्रान्तरे वाऽपि पुरे चाऽपि गृहेऽपि वा । रक्षामेतां प्रयुञ्जीत पले वाऽपि स्थलेऽपि वा।। ध्याकुम्भीरचौरेभ्यो भूतस्याने विशेषतः। आधिप्वपि च सर्वासु(प) देव्या नामानि कीर्तयेत् अर्भकग्रहभूतश्च पूतनामातृभिः सदा । अभ्यदितानां वालानां रक्षामेतां प्रयोजयेत् ।। महादेवी कुले द्वे तु प्रशा श्रीव प्रकीर्त्यते । आभ्यां देवीसहस्राणि यासमखिलं जगत् ॥९८ साऽस्जव्यवसायं तु धर्म भूतमुखावहम् । संकल्प चैव कल्पादौ जज्ञिरेऽव्यक्तयोनितः ।। ९९ मानसन रुचिर्नाम विशेयो ब्राह्मणः सुतः । प्राणात्स्वादस्जदक्षं चाभ्यां च मरीचिनम्।।१०० १५. 'चतुरं सारा... र परितु रान । ३ रा.इ. 'कपराङ्गणाः । प. कयरा गाः । ३ क. "फा रस.प. प... सा सरोजा ।५ . ग. प. स. भव । ६ रा. ग. घ... 'कवर्गा । ७ घ... 'देकपा । प. हिमवती । १ घ... 'नापा।रा. पहिल।"रा. ग. प. र. 'नधारी प। १३ रा. प. १. कन्य. पारामा । भगा । १४ क. 'कानसा । १५ २. 'मदनी। १६ स. प. भूत गु। 10 प. निगः । मा। १८."पिम् ।। ८८ ८९ - ·भि०१० श्लो०१] वायुपुराणम् । (मन्वन्तरवर्णनम् ) भृगुस्तु हृदयाज्जज्ञे ऋपिः सलिलजन्मनः । शिरसोऽशिरसं चैव श्रोत्रादेत्रिस्तथैव च ॥ १०१ पुलस्त्यं च तथोदानाम्यानाच पुलहं पुनः । समानजं वशिष्ठं तु अपानान्निर्ममे ऋतुम् ॥ १०२ अभिमानात्मकं भद्रं निर्ममे नीललोहितम् । इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः माणजा द्वादश स्मृताः १०३ इत्येते मानसाः पुत्रा विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः । भृग्वादयस्तु ये सृष्टा नैवैते ब्रह्मवादिनः ॥१०४ गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक्प्रवर्तितः। द्वादशैते प्रवर्तन्ते सह रुद्रेण चै मजाः ॥ ऋभुः सनत्कुमारस्तु द्वावेताचूर्वरेतसौ । पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेपामपि पूर्वजौ ॥ १०६ व्यतीते प्रथमे कल्पे पुराणे लोकसाधको । वैराजे तावुभौ लोके तेजः संक्षिप्य चाऽऽस्थितौ ॥ सावुभौ योगधर्माणावारोप्याऽऽत्मानमात्मनि । मजाधर्म च कामं च धर्तयेतां महौजसौ ॥ १०८ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते । तस्मात्सनत्कुमारोऽयमिति नामास्य कीर्तितम् ।। १०९ नेपा द्वादश ते वंशा दिन्या देवगुणान्विताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तो महपिभिरलंकृताः ॥११० इत्येप करणोद्भुतो लोकान्स्रष्टुं स्वयंभुवः । महदादिविशेपान्तो विकारः प्रकृतेः स्वयम् ॥ १११ चन्द्रसूर्यप्रभालोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः । नदीभिश्च समुद्रेश्व पर्वतैश्च समावृतः ।। ११२ पुरैश्च विविधाकारैः प्रीतर्जनपदैस्तथा । तस्मिन्ब्रह्मवनेऽव्यक्ते ब्रह्मा चरति शर्वरीम् ॥ ११३ अव्यक्तवीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहोत्थितः । वुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियाकुरकोटरः ॥ ११४ महाभूतपशाखश्च विशेपैः पत्रांस्तथा । धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः ॥ ११५ आजीवः सर्वभूतानामयं वृक्षः सनातनः । एतौवनं चैव ब्रह्मक्षस्य तस्य ह ।। ११६ भव्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम् ! इत्येपोऽनुग्रहः सर्गो ब्रह्मणः प्राकृतस्तु यः ११७॥ मुख्यादयस्तु पट्सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः। त्रैकोले समवर्तन्त ब्रह्मणस्तेऽभिमानिनः ॥ ११८ सर्गाः परस्परस्याथ कारणं ते बुधैः स्मृताः । दिव्यौ सुपर्णो सयुजी सशाखौ पटविद्रुमौ ।। एकस्तु यो गुमं वेत्ति नान्यः सर्वात्मनस्ततः ॥ चौर्मिर्धानं यस्य विमाः स्तुवन्ति सं नौभि चन्द्रसयौं च नेत्रे ॥ दिशः श्रोत्रे चरणौ चास्य भूमिः सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतममूतिः ॥ १२० वक्रायस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता यद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे । वैश्याचोरोर्यस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः ।। १२१ महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमठ्यक्तसंभवम् । अण्डाजज्ञे पुनर्ब्रह्मा येन लोकाः कृतास्त्विम॥१२२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके देवादिसृष्टिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ • आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-९०८ अथ दशमोऽध्यायः । . मन्वन्तरवर्णनम् । सूत उवाच--- एवं भूतेषु लोकेषु ब्रह्मणा लोककर्तृणा । यदा ता न प्रवर्तन्ते प्रजाः केनापि हेतुना ।। . क. 'दाँ तथै' । २ . दशाः स्मृ। ३ क. ख. न चैते । ख. ग. प. ४. 'त्पन्नाःपु। ५ स. घ. क. "जैः । व्य' । ६ क. ग. जसा । यी ७ इ. दिव्यदें। ८. चरितश । ९स. घ. 'मसपुः । 'तानां ब्रह्मा १ क, ग. 'सपलं । ११. घ. ह. 'काल्ये सो १३म. प. ह. 'मा अवन्ति । १४ क. नाभि वै च। १० स.घ... -------- ·७६ ७८ ८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०९ श्लो-७१-१०० (देवादिसृष्टिकथनम् ) संकल्पं चैव धर्म च पूर्वेषामपि पूर्वजः । अग्ने ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् ॥ ७१ सनन्दनं ससनकं विद्वांसं च सनातनम् । सनत्कुमारं' च विभुं सनकं च सनन्दनम् ॥ '७२ न ते लोकेषु सज्जन्ते निरपेक्षाः सनातनाः । सर्वे ते ह्यागत ज्ञाना वीतरागा विमत्सराः ॥ ७३ तेवेवं निरपेक्षेषु लोकवृत्तानुकारणात् । हिरण्यगर्भो भगवान्परमेष्ठी ह्यचिन्तयत् ।। ७४ तस्य रोपात्समुत्पन्नः पुरुपोऽर्कसमद्युतिः । अर्धनारीनरवपुस्तेजसा ज्यलनोपमः ॥ ७५ सर्व तेजोमयं जातमादित्यसमतेजसम् । विभजाऽऽत्मानमित्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ एवमुक्त्वा द्विधा भूतः पृथक्स्त्री पुरुपः पृथक् । स चैकादशधा जज्ञे अर्धमात्मानमीश्वरः ॥ ७७ तेनोक्तास्ते महात्मानः सर्व एव महात्मना । जगतो बहुलीभावमधिकृत्य हितैपिणः ॥ लोकवृत्तान्तहेतोहि प्रयतध्वमतन्द्रिताः । विश्वं विश्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च ॥ ७९ एवमुक्तास्तु रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्रवणाच्चैव रुद्रा नाम्नेति विश्रुताः ॥ चैहि व्याप्तमिदं सर्व त्रैलोक्यं सचराचरम् । तेपामनुत्तरा लोके सर्वलोकपरायणाः॥ नैकनागायुतवला विक्रान्ताश्च गणेश्वराः । तत्र या सा महाभागा शंकरस्यार्धकायिनी ॥ ८२ मागुक्ती न मया तुभ्यं स्त्री स्वयंभोर्मुखोद्गता । कायार्धं दक्षिणं तस्याः शुक्लं वाम तथाऽसितम्।। आत्मानं विभजस्वेति सोक्ता देवी स्वयंभुवा। सौ तु प्रोक्ता द्विधा भूता शुक्ला कृष्णा च वै द्विजाः सस्या नामानि वक्ष्यामि शृणुध्वं सुसमाहिताः । स्वाहा स्वधा महाविद्या मेधा लक्ष्मीः सरस्वती अपर्णा चैकपर्णा च तथा स्यादेव पाटला । उमा हैमवती पष्ठी कल्याणी चैव नामतः ॥ ८६ ख्याति प्रज्ञा महाभागा लोके गौरीति विश्रुता । विश्वरूपमथाऽऽर्यायाः पृथग्देहविभावनात् ।। शृणु संक्षेपसस्तस्या यथावदनुपूर्वशः । प्रकृतिनियता रौद्री दुर्गा भद्रा प्रमाथिनी ॥ कालरात्रिमहामाया रेवती भूतनायिका । द्वापरान्तविकारेषु देव्या नामानि मे शृणु ॥ गौतमी कौशिकी आर्या चण्डी कात्यायनी सती । कुमारी यादवी देवी वरदा कृष्णपिङ्गला ॥ घर्धिजा शूलधरा परमब्रह्मचारिणी । माहेन्द्री चन्द्रभगिनी कृपकैन्यैकवाससी ॥ अपराजिता बहुभुजा प्रगल्भा सिंहवाहिनी । एकानंसा(शा) दैत्यहनी माया महिपमेदिनी।।९२ अमोघा विन्ध्यनिलया विक्रान्ता गणनायिका । देवीनामविकाराणि इत्येतानि यथाक्रमम् ९३ भद्रकाल्यास्तवोक्तानि देव्या नामानि तत्त्वतः । ये पठन्ति नरास्तेषां विद्यते न पराभवः।। ९४ भरण्ये मान्तरे वाऽपि पुरे वाऽपि गृहेऽपि वा । रक्षामेतां प्रयुञ्जीत पले वाऽपि स्थलेऽपि वा।। च्याप्रकुम्भीरचौरेभ्यो भूतस्थाने विशेपतः। आधिप्वपि च सर्वासु(प) देव्या नामानि कीर्तयेत् अर्भकग्राभूतय पूतनामातृभिः सदा । अभ्यदितानां वालानां रक्षामेतां प्रयोजयेत् ।। महादेवी फुले दे तु प्रज्ञा श्रीश्च मकीर्त्यते । आभ्यां देवीसहस्राणि याप्तमखिलं जगत् ॥ ९८ साऽएनद्यवसायं नु धर्म भूतमुखावहम् । संकल्पं चच कल्पादौ जशिरेऽव्यक्तपोनितः ॥ ९९ मानसन यचिर्नाम विशेपो ब्रह्मणः सुतः । माणात्स्वादस्जदक्षं चाया च मरीचिनम्।।१०॥ १ प. 'रं चतुर स'। रा... र चरितु सन । २ रा. र. पराइमाः । प. कारा गणाः । ३ क. 'का तुम ब. प. प...सतानोका।५८. ग. प. स. अवां । ६ रा. ग. प. ८. 'कवर्णा । ७ घ...'देकपा । ८.हिमरती । ९ प.. 'नायका । १. स. पहिल। "स. ग. प.र. 'सधारीप। १२ रा. प. 1. कन्य- पागण । मग, 'सुगा ।। १४. कानसा । १५.. 'मदनी। १६ स. प. भूत सु।१७ प. निगः । मा। १८ . 'पिम् ।। ८८ !

·[अ०१०श्लो.] वायुपुराणम् । (मन्वन्तरवर्णनम् ) भृगुस्तु हृदयाजझे ऋपिः सलिलजन्मनः । शिरसोऽङ्गिरसं चैव श्रोत्रादेत्रिस्तथैव च ॥ १०१ पुलस्त्यं च तथोदानाम्यानाच पुलहं पुनः । समान वशिष्ठं तु अपानान्निर्ममे क्रतुम् ।। १०२ अभिमानात्मकं भद्रं निर्ममे नीललोहितम् । इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्राणजा द्वादश स्मृताः १०३ इत्येते मानसाः पुत्रा विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः । भृग्वादयस्तु ये सृष्टा नैवैते ब्रह्मवादिनः ॥१०४ गृहमेधिनः पुराणास्ते धर्मस्तैः माक्प्रवर्तितः । द्वादशैते प्रवर्तन्ते सह रुद्रेण चै प्रजाः ।। १०५ ऋभुः सनत्कुमारस्तु द्वावेतार्ध्वरेतसौ । पूर्वोत्पन्नौ पुरा तेभ्यः सर्वेषामपि पूर्वजो ॥ व्यतीते प्रथमे कल्पे पुराणे लोकसाधको । वैराजे तावुभौ लोके तेजः संक्षिप्य चाऽऽस्थितौ ॥ सावुभौ योगधर्माणावारोप्याऽऽत्मानमात्मनि । प्रजाधर्म च कामं च वर्तयेता महौजसी ।। १०८ यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते । तस्मात्सनत्कुमारोऽयमिति नामास्य कीर्तितम् ।। १०९ तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः । क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलंकताः॥११० इत्येप करणोद्भूतो लोकान्स्रष्टुं स्वयंभुवः । महदादिविशेपान्तो विकारः प्रकृतेः स्वयम् ॥ १११ चन्द्रसूर्यमभालोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः । नदीभिश्च समुद्रश्च पर्वतैश्च समाटतः ॥ ११२ पुरैश्च विविधाकारः प्रीतर्जनपदैस्तथा । तस्मिन्ब्रह्मयनेऽव्यक्ते ब्रह्मा चराति शर्वरीम् ।। ११३ . अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहोत्थितः । बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियाङ्कुरकोटरः ।। ११४ महाभूतमशाखश्च विशेपैः पत्रवांस्तथा । धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः॥ आजीवः सर्वभूतानामयं वृक्षः सनातनः । एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मक्षस्य तस्य ह ॥ अव्यक्तं कारणं यत्तु नित्यं सदसदात्मकम् । इत्येपोऽनुग्रहः सर्गो ब्रह्मणः माकृतस्तु यः ११७/ मुख्यादयस्तु पट्सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः । त्रैकोले समवर्तन्त ब्रह्मणस्तेऽभिमानिनः ।। ११८ सर्गाः परस्परस्याथ कारणं ते बुधैः स्मृताः । दिव्यौ सुपर्णो सयुजौ सशाखौ पटा एकस्तु यो दुमं वेत्ति नान्यः सर्वात्मनस्ततः ।। चौमूर्धानं यस्य विभाः स्तुवन्ति खं नौभि चन्द्रसूर्यों च नेत्रे || दिशः श्रोत्रे चरणौ चास्य भूमिः सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतमसूतिः ॥ १२० वक्रायस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता यद्वक्षस्तः क्षत्रियाः पूर्वभागे । पैश्याचोरोर्यस्य पयां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः ॥ महेश्वरः परोऽव्यक्तादण्डमठ्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे पुनर्ब्रह्मा येन लोकाः कृतास्त्विम।।१२२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त देवादिसृष्टिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ •आदितः श्लोकानां समध्यङ्काः-९०८ ॥ अथ दशमोऽध्यायः । . मन्वन्तरवर्णनम् । सूत उवाच- एवं भूतेषु लोकेषु ब्रह्मणा लोककर्तृणा । यदा ता न भवर्तन्ते प्रजाः केनापि हेतुना ॥ १ क. 'दत्रि तथै' । २ द. दक्षाः स्टं। ३ क. स. न चैते । ख. ग. घ. ह. 'पमाः । ५ स. प. उ. 'यजैः । च्य' 1 ६ क. ग. जसा । य । ७ ह. दिव्यदें। ८१. चरित। ९स. घ. मसपु । तानां ब्रह्मवाक, ग. 'दमल में । १२ स. घ. इ. काल्ये स। १३ ग. घ. ह. 'प्रा ब्रुवन्ति । १४ क. नाभि वैच १०स.घ.ह.

·४ ૨૨ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१० श्लो०२-३१] (मन्वन्तरपर्णनम् । तमोमात्रावृतो ब्रह्मा तदाप्रभृति दुःखितः । ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् ।। २ अथाऽऽत्मनि समसाक्षीतमोमात्रा नियामिकाम् । राजसत्वं पराजित्य वर्तमान स धर्मतः ।। ३ सप्यते तेन र्दुःखेन शोकं चके जगत्पतिः । तमश्च व्यनुदत्तस्माद्रजस्तमसमावृणोत् ।। तत्तमः प्रत्तिर्नुत्तं वै मिथुनं स व्यजायत । अधर्माचरणाज्जज्ञे हिंसा शोकादजायत ।। ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने चरणात्मनि । ततश्च भगवानासीत्मीयमशिश्रियत् ।। ६ स्वां तनुं स ततो ब्रह्मा तामपो(पौ)हदभास्वराम् । विधाऽकरोत्स तं देवमर्धन पुरुपोऽभवत् ||७ अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत । माकृतां भूतधात्री त कामान् सृष्टवान्विभुः॥ ८ सा दिव पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य घिष्टिता । ब्रह्मणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्ठति ९ या वर्धात्सजते नारी शतरूपा व्यजायत । सा देवी निगुतं तप्त्वा तपः परमदुश्वरम् ।। १० भर्तारं दीप्तपशसं पुरुपं प्रत्यपद्यत । स चै स्वायंभुवः पूर्व पुरुपो मनुरुच्यते ॥ तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते । लब्ध्वा तु पुरुपः पत्नी शतरूपामोनिजाम् ।। तया स रमते सार्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते । मथमः संभयोगः स कल्पादौ समवर्तत ॥ विराजमसृजब्रह्मा सोऽभवत्पुरुषो विराट् । से सम्राट्सासरूपातु वैराजस्तु मनुः स्मृतः॥ १४ स वैराजः मजासर्गः स सर्गे पुरुपो मनुः । वैराजात्पुरुपादीराच्छतरूपा व्यजायत ।। १५ प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जाताः मजास्त्विमा:१६ देवी नाम्ना तथाऽऽकृतिः प्रसूतिवैव ते शुभे । स्वायंभुव: प्रसूर्ति तु दक्षाय व्यसृजत्मभुः।। १७ (+माणो दक्षस्तु विज्ञेयः संकल्पो मनुरुच्यते । रुचेः प्रजापतेथैव आपूर्ति प्रत्यपादयत् ॥ १८ आकृत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचे शुभम्) । यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमको संवभूवतुः॥ १९ यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायं वेऽन्तरे २० यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माधामास्तु ते स्मृताः । अजिताश्चैव शूकाश्च गणो द्वौ ब्रह्मणः स्मृतौ२१ यामाः पूर्व परिक्रान्ती यतः संज्ञा दिवौकसः । स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्या लोकमातरः ॥२२ तस्यां कन्याश्चतुर्विशास्त्वजनयत्प्रभुः । सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोच॥ २३ योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः । *सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः॥ श्रद्धा लक्ष्मी तिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा क्रिया तथा। बुद्धिर्लज्जा वपुःशान्तिः सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी पल्यर्थे प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुदा ॥२६ ताभ्यः शिष्टा यंबीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः तयत्। संनतिचानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा । तास्ततः प्रत्यपद्यन्त पुनरन्ये महर्षयः रुद्रो भृगुमरीचिश्च अगिराः पुलहः ऋतुः । पुलस्त्योऽत्रिर्वशिष्ठश्च पितरोऽभिस्तथैव च ॥९८. सती भवाय प्रायच्छरख्याति च भृगवे तथा । मरीचये च संभात स्मृतिमगिरसे ददौ ९९ गीति चैव पुलस्त्याय क्षमा वै पुलहाय च । ऋतवे सनति नाम अनसूयां तथाऽत्रये ।। - ... + धनुचिहान्तर्गतमन्यो ग. पुस्तके नास्ति । * इदमधे नास्ति क. पुस्तके । का १२. ग... 'स्तच स। २ ह. 'नुग्न थे। ३ ग... प्रीतिर्थे । घ. प्रीतिधनम।४ . 'तरानिता रातरानी । ५ क. सम्रान्मानस । ६ स. 'नाट् मासहपां तु हैं। ७१. "ट्मासुरू। घ. 'माद्या सरूपातु वै1 ग. म. भुवोऽन्त'। उ. भुवान्त । ९ स. ग. प. 'न्ता थेऽन्तः । १. स. यथा यम... यधीय ।घ, यवीर्यस्य ।

·.. • [अ०१०लो ०३२-५९] वायुपुराणम् । (मन्वन्तरवर्णनम्) ऊर्जी ददौ चसिष्ठाय स्वाहां वै ह्यग्नये ददौ । स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि वक्ष्यते(?) ।। एवे सर्वे महाभागाः माज्ञाः स्वानुष्ठिताः स्थिताः । मन्वन्तरेषु सर्वेपु यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ३३ श्रद्धा कामं विजज्ञे वै दर्पो लक्ष्मीसुतः स्मृतः । धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोप उच्यते ३४ पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेघापुत्रैः श्रुतस्तथा । क्रियायास्तु नयः प्रोक्तो दण्डः समय एव च ३५ बुद्धर्वोधः सुतश्वापि अप्रमादश्च तावुभौ । लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वयोः सुतः ॥ ३६ क्षेमः शान्तिसुतश्चापि सुखं सिद्धय॑जायत । यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ॥ कामस्य हर्षः पुत्रो वै देव्यां रत्यां व्यजायत । इत्येप वै सुखोदकः सर्गो धर्मस्य कीर्तितः।।३८ जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिश्चानृतावुभौ । निकृत्यनृतयोर्जज्ञे भयं नरक एव च ।। माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः । भयाज्जज्ञेऽथ सा माया मृत्यु भूतापहारिणम् ॥ ४० वेदनायास्ततश्चापि दुःखं जज्ञेऽर्थ रौरवात् । मृत्योर्व्याधिर्जरा शोकः क्रोधोऽसूया च जहिरे॥ दुःखान्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षा। नैषां भार्याऽस्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः इत्येप तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । प्रजाः सजेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः।। ४३ सोऽभिध्याय सती भार्या निर्ममे ह्यात्मसंभवान्।नाधिकान्न च हीनांस्तान्मानसानात्मनः समान् सहस्रं हि सहस्राणामसजकृत्तिवाससाम् । तुल्याश्चैवाऽऽत्मनः सर्वे रूपतेजोवलश्रुतैः ॥ ४५ पिलान्सनिपगांश्च सपर्दान्विलोहितान् । विवासान्हरिकेशांश्च दृष्टिनांश्च कपालिनः ॥ ४६ बहुरूपान्विरूपांश्च विश्वरूपांश्च रूपिणः । रचिनो वर्मिणश्चैव चर्मिणश्च वरूथिनः ।। सहस्रशतवाहूंच दिव्यान्भीमान्तरिक्षगान् । स्थूलशीनिष्टदंशानुद्दिजिहांस्त्रिलोचनान् ।। अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपांस्तथा । मेदूपश्चिातिकापांच शितिकण्ठोग्रमन्यवः ॥ ४९ सोपसिङ्गतलत्रांश्च धन्विनो ह्युपमिणः । आसीनान्धावतश्चैव जृम्भिनथैव धिष्ठितान् ॥ ५० अध्यापिनोऽथ जपतो युजतो ध्यायतस्तथा । ज्वलतो वर्पतश्चैव द्योतमानान्मधूपितान् ।। ५१ चुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मिष्ठा भदर्शनान् । नीलग्रीवान्सहस्राक्षान्सर्वांथाथ क्षपाचरान् ॥ ५२ अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः । रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः ।। अयातयामानस्जद्रुद्ररूपान्सुरोचमान् । ब्रह्मा दृष्ट्वाऽब्रवीदेतान्मा साक्षीरीदृशीः मजाः ॥ ५४ स्रष्टच्या नाऽऽत्मनस्तुल्या प्रजानवाधिकास्त्वया। अन्याःसन त्वं भद्रं ते (*मजा वै मृत्युसंयुताः नाऽऽरप्स्यन्ते हि कर्माणि मजा विगतमृत्यवः । एवमुक्तोऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युसमन्विताः ॥५६ मजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते) स्थितोऽहं त्वं सृज प्रजाः । एते ये वै मया सृष्टा विरूपानीललोहिताः सहस्राणां सहस्रं तु आत्मनोपमनिश्चिताः । एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः ॥ ५८ पृथिव्यामन्तरिक्ष , रुद्रनाम्ना प्रतिश्रुताः । शतरुद्रसमाम्नाता भविप्यन्तीह यज्ञियाः ।। ४७ ४८ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति। १. स. ग. घ. , क. स. प्रज्ञाः । २५ घृतस्तु । ३ घ. 'त्रः शुभस्त 1 क. वयुः । ५ ग... सिद्धिय' । ग. घ. 'ज्ञे तु रौ' । क. "धिनराः शोकाः को 1 ८ क. 'गाः । तेषां । ९ क. स. ससा । तु । लानि स. ग. ह. पान्त्रि' । १२ रा.ग. ८. विपाशान्ह १३ क. व धर्मि'। स. सोपस । १५ रा. "मिणाम् । आ । १६ स. ग. ह. जृम्भतथै'। १७ स. ग. 'ध्यायिनोऽ.. ग. 'श्रुतद। १९ प. च ये च सदाः। २. स. ह. रुदाना।

·३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१० श्लो०१०-८५]. (मन्वन्तरवर्णनम् ) यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवयुगैः सह । मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दजाः॥ ६० सैः सार्धमिध्यमानास्ते स्थास्यन्तीह(हा) युगक्षयात् । एवमुक्तस्तदा ग्रह्मा महादेवेन धीमता ६१ प्रत्युवांच तदा भीमं हृष्यमाणः प्रजापतिः । एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं प्रभो ।। ६२ ब्रह्मणा समनुज्ञोते सदा सर्वममूत्किल । ततः मभृति देवेशो न प्रासूयत वै मजाः ॥ ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम् । यस्माचोक्तं स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः । समृत्वमात्मसंवोधस्त्वधिष्ठातृत्वमेव च ॥ अथ यानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे । सर्वान्देवानृपश्चैिव समेतानसुरैः सह ।। ६६ अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः । अत्येति देवानैश्वर्यादलेन च महासुरान् ।। झानेन च मुनीन्सर्वान्यागौद्भूतानि सर्वशः ॥ ६७ अपय ऊचु:- योग तपश्च सत्यं च धर्म चापि महामुने । माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधनं च प्रचक्ष्व नः ॥ ६८ पेन येन च धर्मेण गतिं प्राप्स्यन्ति वै द्विनाः । तत्सर्व श्रोतुमिच्छामि योगं माहेश्वरं प्रभो ॥६९ वायुरुवाच- पञ्च धर्माः पुराणे तु रुद्रेण समुदाहृताः । माहेश्वर्य यथा प्रोक्तं रुद्रैरक्लिष्टकर्मभिः ॥ आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरश्विभ्यां चैव सर्वशः । मरुद्भि गुभिश्चैव ये चान्ये विवुधालयाः ॥७१ यमशुक्रपुरोगैश्च पितृकालान्तकैस्तथा । एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः॥ ७२ ते वै पक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिर्मलाः । उपासते मुनिगणाः संधायाऽऽत्मानमात्मनि ॥ ७३ गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वै मियेप्सवः । विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ॥ ७४ महेश्वरेण ये मोक्ताः पञ्च धर्माः सनातनाः । तान्सन्क्रिमयोगेन(ण) उच्यमानानिवोधत ॥७५ प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । स्मरणं चैव योगेऽस्मिन्पञ्च धर्माः प्रकीर्तिताः७६ तेपां क्रेमविशेपेण लक्षणं कारणं तथा । प्रवक्ष्यामि तथा तत्वं यथा रुद्रेण भापितम् ॥ भाणायामगतिश्चापि प्राणस्याऽऽयाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा प्राणानां च निरोधस्तुं स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणं तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः।।७९ मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्घाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च द्विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमांत्रिकः॥ उत्तमस्तनिरुद्घातो मात्राः पत्रिंशंदुच्यते । स्वेदकम्पविपादानां जननो ह्युत्तमः स्मृतः ।। ८१ इत्येतन्त्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम् । प्रमाणं च समासेन लक्षणं च निबोधत ।। ८२ सिंहो वा फुजरो वाऽपि तथाऽन्यो वा मृगो चने । गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते॥८३ (तथा प्राणो दुराधर्षः सर्वेषामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो जेव)८४ स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो चाऽपि दुर्बलः । कालान्तरवशाद्योगौद्गम्यते परिमर्दनात् ॥ ८५ ७७ ८० * धनुचिहान्तर्गतप्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति । १ स. 'ज्ञातं स । २ ख. घ.'न्योगोद्भू । ३ ख. ग. घ. दृ. च । ४ ख. ह. 'त् । माहे। ५ ख. घ. . क्रम वि'। ६ ख. घ. ह. यथा । ७ ख. 'णायामनि । घ. ह. 'णापाननि'। ८ ख. घ. ड. 'स्तु प्रा । ९ ख. घ. ६. 'मस्तु सं। १. क. 'मात्रास्तु । ११ ख. 'मातृकः । ग. प. उ. मातृकाः । उ'। १२ ग. घ.श उच्य । १३ घ. 'मागम्यन्ते परिमर्दनाः । । १४ स. इ. "नाः ।।

·[अ०११ श्लो०१-१४] वायुपुराणम् । (पानुपतयोगः) परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ॥ ८६ वश्यत्वं हि यथा वायुगच्छेते योगमास्थितः । तदा स्वच्छन्दतः माणं नयते यत्र चेच्छति ॥८७ यथा सिंहो गजो वाऽपि वश्यत्वादवतिष्ठते । अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्तते ॥ ८८ यथा परिचितश्चायं वायु विश्वतोमुखः। परिध्यायमानः संरुद्धैः शरीरे किल्विपं दहेत् ॥ ८९ माणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः । सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति सत्वस्थश्चैव जायते ॥ ९० तपांसि यानि तप्यन्ते बेतानि नियमाश्च ये । सर्वयज्ञफलं चैव प्राणायामश्च तत्समः ।। अधिन्यु यः कुशाग्रेण मासि मासि समभुते । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायामं च तत्समम् ॥९२ भाणायामहेद्दोपान्धारणाभिश्च किल्विपम् । प्रत्याहारेण विषयान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥९३ सस्मायुक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ९४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रीत पाशुपतयोगे मन्वन्तरादिवर्णन नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्याः-१००२ अथैकादशोऽध्यायः । २ ३ ७ पाशुपतयोगः। +चायुरुवाच- एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा । अर्घमासं तथा मासमयनाव्दयुगानि च ।। महायुगसहस्राणि ऋपयस्तपसि स्थिताः । उपासते महात्मानः माणं दिव्येन चक्षुपा । अत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि प्राणायामप्रयोजनम् । फलं चैव विशेपेण यथाऽऽह भगवान्मभुः ॥ प्रयोजनानि चत्वारि माणायामस्य विद्धि वै । शान्तिः शान्तिीप्तिश्च प्रसादथ चतुष्टयम् ।।४ योराकारशिवानां तु कर्मणां फलसंभवम् । स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। ५ पितृमावप्रदुष्टानां शातिसंवन्धिसंकरः । क्षपणं हि कपायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ॥ ६ लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्याय प्रशान्तिस्तप उच्यते ॥ सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विपयो भवेत् । ऋषीणां च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसंपदाम् ।। अतीतानागतानां च दर्शनं सांप्रतस्य च । बुद्धस्य समता यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ॥ ९ *इन्द्रियाणीन्द्रिायोश्च मनः पञ्च च मारुतान् । प्रसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः॥१० इत्येप धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः । (संनिष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रमादनः ।। ११ अत ऊर्च प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम् । आसनं च यथा तचं युञ्जतो योगमेव च ॥१२ ओंकारं प्रथमं कृत्वा चन्द्रमपौ नमस्य च । आसनं स्वस्तिकं छत्वा पद्ममर्यासनं तथा ॥ समनानुरेकमानुरुत्तानः सुस्थितोऽपि च । समो दृढासनो भूत्वा संहत्य चरणावुभौ ।। + प. पुस्तके सूत उवाति पाटः । * इसम नास्ति घ. पुस्तके । । धनुधियान्तर्गतप्रन्यो र. पुस्तके नास्ति । स. प. उनो यो। २ रा.प. 'रिचाय'।३५. शारीर कि स.स. कि म. प... पसन्ते । ६ रा. विनिमुंजर. सपम्य योगतः ।म। . ग. "पाय । १ घ. 0 प्रासा 11. रा. ग. प. 'इट।रा. प. पा। - ·६७ ३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०लो०१०-८4]. (मन्वन्तरवर्णनम् ) यज्ञभानो भविष्यन्ति सर्वे देवयुगैः सह । मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह च्छन्दनाः ।। ६० सैः सार्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीह(हा) युगक्षयात् । एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा महादेवेन धीमता ६१ प्रत्युवाच तदा भीमं हृष्यमाणः प्रजापतिः । एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्याहृतं प्रभो ॥ ६२ ब्राह्मणा समनुज्ञाते सदा सर्वमगृत्किल । ततः प्रभृति देवेशो न मासूयत वै मजाः ।। ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम् । यस्माचोक्तं स्थितोऽस्मीति ततः स्थाणुरिति स्मृतः शानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः । स्रष्मृत्वमात्मसंबोधस्त्वधिष्ठातृत्वमेव च ।। अथ यानि दशैतानि नित्यं तिष्ठन्ति शंकरे । सर्वान्देवानृपींश्चैव समेतानसुरैः सह। ६६ अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः । अत्येति देवानैश्वर्यादलेन च महासुरान् ।। मानेन च मुनीन्सर्वान्यागौद्भूतानि सर्वशः ।। अपय ऊचुः- योग तपश्च सत्यं च धर्म चापि महामुने । माहेश्वरस्य ज्ञानस्य साधनं च प्रचक्ष्व नः ॥ ६८ येन येन च धर्मेण गतिं प्राप्स्यन्ति वै द्विजाः । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि योगं माहेश्वरं प्रभो ॥६९ वायुरुवाच- पञ्च धर्माः पुराणे तु रुद्रेण समुदाहृताः । माहेश्वर्य यथा मोक्तं रुद्ररक्लिष्टकर्मभिः । आदित्यैर्वसुभिः साध्यैरविभ्यां चैव सर्वशः । मरुद्भि गुभिश्चैव ये चान्ये विबुधालयाः ॥७१ यमशुक्रपुरोगैश्च पितृकालान्तकैस्तथा । एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्ते धर्माः पर्युपासिताः ॥ ७२ ते वै प्रक्षीणकर्माणः शारदाम्बरनिर्मलाः । उपासते मुनिगणाः संधायाऽऽत्मानमात्मनि ॥ ७३ गुरुप्रियहिते युक्ता गुरूणां वै प्रियेप्सवः । विमुच्य मानुषं जन्म विहरन्ति च देववत् ॥ ७४ महेश्वरेण ये प्रोक्ताः पञ्च धर्माः सनातनाः । तान्सन्क्रिमयोगेन(ण) उच्यमानान्निबोधत ॥७५ प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारोऽथ धारणा । स्मरणं चैव योगेऽस्मिन्पञ्च धर्माः प्रकीर्तिताः७६ तेषां क्रेमविशेषेण लक्षणं कारणं तथा । प्रवक्ष्यामि तथा तत्वं यथा रुद्रेण भापितम् ॥ भाणायामगतिश्चापि प्राणस्याऽऽयाम उच्यते । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मन्दो मध्योत्तमस्तथा प्राणानां च निरोधस्तुं स प्राणायामसंज्ञितः । प्राणायामप्रमाणं तु मात्रा वै द्वादश स्मृताः॥७९ मन्दो द्वादशमात्रस्तु उद्घाता द्वादश स्मृताः । मध्यमश्च विरुद्धातश्चतुर्विंशतिमांत्रिकः ॥ उत्तमस्तनिरुद्घातो मात्राः पशिंदुच्यते । स्वेदकम्पविषादानां जननो घुत्तमः स्मृतः ॥ ८१ इत्येतत्रिविधं प्रोक्तं प्राणायामस्य लक्षणम् । प्रमाणं च समासेन लक्षणं च निवोधत ॥ ८२ सिंहो वा कुञ्जरो वाऽपि तथाऽन्यो वा मृगो वने । गृहीतः सेव्यमानस्तु मृदुः समुपजायते॥८३ (तथा माणो दुराधर्षः सर्वेपामकृतात्मनाम् । योगतः सेव्यमानस्तु स एवाभ्यासतो व्रजेत)८४ स चैव हि यथा सिंहः कुञ्जरो वाऽपि दुर्वलः । कालान्तरवशायोगाद्गम्यते परिमर्दनाद ।। ८५ ७० ७७ ८० * धनुचिहान्तर्गतमन्यो घ. पुस्तके नास्ति । १ स. 'ज्ञातं स । २ ख. घ. न्योगोद्भू । ३ ख. ग. घ. . च । ४ ख. ह. त् । माहे । ५ ख. घ. द. क्रम वि। ६ स. प. ह. यथा। ७ स. 'णायामनि' 1 घ. द. णापाननि। ८ ख. घ. ह. 'स्तु प्रा । ९ स. घ. ६. 'मस्तु स।. क. 'मावास्तु । ११ स. 'मातृकः । ग. घ. इ. 'मातकाः । । १२ ग. घ. 'श उच्य। १३ ष. 'गा गम्यन्ते परिमर्दनाः। प'! १४ ख. ४."ईनाः ।।

·[अ०११ श्लो०१-१४] वायुपुराणम् । (पाशुपतयोगः) परिधाय मनो मन्दं वश्यत्वं चाधिगच्छति । परिधाय मनोदेवं तथा जीवति मारुतः ॥ ८६ वश्पत्वं हि यथा वायुर्गच्छते योगमास्थितः । तदा स्वच्छन्दतः प्राणं नयते यत्र चेच्छति ॥८७ यथा सिंहो गजो वाऽपि वश्यत्वादवतिष्ठते । अभयाय मनुष्याणां मृगेभ्यः संप्रवर्तते ॥ ८८ यथा परिचितश्चायं वायु विश्वतोमुखः । परिध्यायमानः संरुद्धः शरीरे किल्विषं दहेत् ॥ ८९ माणायामेन युक्तस्य विमस्य नियतात्मनः । सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते ।। ९० तपांसि यानि तप्यन्ते बेतानि नियमाश्च ये । सर्वयज्ञफलं चैव भाणायामश्च तत्समः ।। अबिन्दु यः कुशाग्रेण मासि मासि समभुते । संवत्सरशतं साग्रं प्राणायाम च तत्समम् ॥९२ माणायामर्दहेयोपान्धारणाभिश्च किल्विपम् । प्रत्याहारेण विषयान्ध्यानेनानीश्वरान्गुणान् ॥९३ सस्मायुक्तः सदा योगी प्राणायामपरो भवेत् । सर्वपापविशुद्धात्मा परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ९४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रीफे पाशुपतयोगे मन्वन्तरादिवर्णन नाम दशमोऽध्यायः ॥१०॥ आदितः श्लोकानां समथ्यशाः-१००२ अथैकादशोऽध्यायः। २ ७ पाशुपतयोगः। +वायुरुषाच- एकं महान्तं दिवसमहोरात्रमथापि वा । अर्धमासं तथा मासमयनाब्दयुगानि च ॥ महायुगसहस्राणि पयस्तपसि स्थिताः । उपासते महात्मानः माणं दिव्येन चक्षुपा ।। थत ऊर्ध्व प्रवक्ष्यामि प्राणायामप्रयोजनम् । फलं चैव विशेषेण यथाऽऽह भगवान्मभुः ॥ प्रयोजनानि चत्वारि प्राणायामस्य विद्धि वै । शान्तिः प्रशान्तिप्तिश्च प्रसादश्व चतुष्टयम् ॥४ घोराकारशिवानां तु कर्मणां फलसंभवम् । स्वयंकृतानि कालेन इहामुत्र च देहिनाम् ।। पितृमात्प्रदुष्टानां ज्ञातिसंवन्धिसंकरः । क्षपणं हि कपायाणां पापानां शान्तिरुच्यते ।। ६ लोभमानात्मकानां हि पापानामपि संयमः । इहामुत्र हितार्थाय प्रशान्तिस्तप उच्यते ॥ सूर्येन्दुग्रहताराणां तुल्यस्तु विपयो भवेत् । ऋपीणां च प्रसिद्धानां ज्ञानविज्ञानसंपदाम् ॥ भतीतानागतानां च दर्शनं सांप्रतस्य च । बुद्धस्य समतां यान्ति दीप्तिः स्यात्तप उच्यते ॥ ९ *इन्द्रियाणीन्द्रियार्थीश्च मनः पञ्च च मारुतान् । मसादयति येनासौ प्रसाद इति संज्ञितः॥१० इत्येप धर्मः प्रथमः प्राणायामश्चतुर्विधः । (संनिकृष्टफलो ज्ञेयः सद्यःकालप्रसादजः ॥ अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि प्राणायामस्य लक्षणम् । आसनं च यथा तत्वं युजतो योगमेव च ॥१२ ओंकारं मथमं कृत्वा चन्द्रसूयाँ नमस्य च । आसनं स्वस्तिकं कृत्वा पद्ममर्धासनं तथा ॥ समजानुरेकनानुरुत्तानः सस्थितोऽपि च । समो दृढासनो भूत्वा संहृत्य चरणावुभौ ॥ + स. पुस्तके सूत उवाचेति पाठ. । * इदमधैं नास्ति घ. पुस्तके । । धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो द. पुस्तके नास्ति । प. प. च्छतो यो । २ स प .'रिधाय' । ३ ५.छ. शारीर कि स... 'रीर कि 1 ५ ख. म. घ. ह. पठ्यन्ते । ६ स. विनिर्मुकः । ७ १. प सयम्य योगतः । । ८ ख, ग, 'याश्च । ९ प. सौ मासा ।१. स. ग. घ. 'कृष्टः फ।"स. घ वा । 3B 1 ·४० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [भ०११-श्लो०१५-४१] (पाशुपतयोगः) संवृतास्योऽवयद्धाक्ष उरो विष्टभ्य चानतः । पाणिभ्यां वृषणी छाध तथा प्रजननं यतः॥१५ किंचिवुन्नामितशिराः शिरो ग्रीवां तथैव च । संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन्।। १६ तमः प्रच्छाध रजसा रजः सत्वेन च्छादयेत् । ततः सत्त्वस्थितो भूत्वा योगं युञ्जन्समाहितः]। इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च मनः पञ्च समारुतान् । निगृह्य समवायेन ) प्रत्याहारमुपंक्रमेत् ।। १८ यस्तु प्रत्याहरेत्कामान्कर्मोऽङ्गानीव सर्वतः । तथाऽऽत्मरतिरेकस्थः पश्यत्यात्मानमात्मनि ॥ १९ पूरयित्या शरीरं तु सबाह्याभ्यन्तरं शुचिः । आकण्ठनाभियोगेन प्रत्याहारमुपक्रमेत् ॥ कलामावस्तु विज्ञेयो निमेपोन्मेप एव च । तथा द्वादशमानस्तु प्राणायामो विधीयते ॥ २१ धारणाद्वादशायामो योगो वै धारणाद्यम् । तथा चै योगयुक्तश्च ऐश्वर्य प्रतिपद्यते ॥ चीक्षेते परमात्मानं दीप्यमानं स्वतेजसा । प्राणायामेन युक्तस्य विप्रस्य नियतात्मनः ।। सर्वे दोपाः प्रणश्यन्ति सत्त्वस्थश्चैव जायते । एवं वै नियताहार प्राणायामपरायणः ॥ जित्वा जित्वा सदा भूमिमारोहेत्तु सदा मुनिः । अजिता हि महाभूमिर्दोपानुत्पादयेद्वहून्।।२५ विवर्धयति संमोहं न रोहेदजितां ततः । नालेन तु यथा तोयं यत्रेणैव वान्वितः ॥ २६ आपिवेत प्रयत्नेन तथा वायु जितश्रमः । नाभ्यां च हृदये चैव कण्ठे उरसि चाऽऽनने ॥ २७ नासाग्रे तु तथा नेत्रे भ्रुवोर्मध्येऽथ मूर्धनि । किंचिदूर्ध्वं परस्मिथ धारणा परमा स्मृता ॥ २८ माणापानसमारोधात्माणायामः स कथ्यते । मनसो धारणा चैव धारणेति प्रकीर्तिता ।। २९ नित्तिविषयाणां तु मत्याहारस्तु संज्ञितः । सर्वेषां समवाये तु सिद्धिः स्याद्योगलक्षणा ॥ ३० तयोत्पन्नस्य योगस्य ध्यानं वै सिद्धिलक्षणम् । ध्यानयुक्तः सदा पश्येदात्मानं सूर्यचन्द्रवत् ३१ सत्त्वस्यानुपपत्तौ तु दर्शनं तु न विद्यते । अदेशकालयोगस्य दर्शनं तु न विद्यते ॥ अग्न्यभ्यासे वैने वाऽपि शुष्कपर्णचये तां । जन्तुव्याप्ते श्मशाने वा जीर्णगोष्ठे चतुप्पथे ।।३३ सशब्दे सभये वाऽपि चैत्यवल्मीकसंचये । उदपाने तथा नद्यां नं चाऽऽध्मातः कदाचन ॥३४ क्षुधाविष्टास्तथाऽप्रीता न च व्याकुलचेतसः । युञ्जीत परमं ध्यानं योगी ध्यानपरः सदा॥ ३५ एतान्दोपान्विनिश्चित्य प्रमादायो युनक्ति वै । तस्य दोषाः प्रकृप्यन्ति शरीरे विघ्नकारकाः ३६ जडत्वं बधिरत्वं च मूकत्वं चाधिगच्छति । अन्धत्वं स्मृतिलोपश्च जरा रोगस्तथैव च ॥ एते दोपाः प्रकुष्यन्ति अज्ञानायो युनक्ति वै । तस्माज्ज्ञानेन शुद्धेन योगी युओत्समाहितः ३८ अप्रमत्तः सदा चैव न दोपान्माप्नुयात्कचित् । तेषां चिकित्सां वक्ष्यामि दोपाणां च यथाक्रमम् यथा गच्छन्ति ते दोपाः प्राणायामसमुत्थिताः । सिग्धां यवाग्मत्युष्णां भुक्त्वा तत्रावधारयेत् एतेन प्रमयोगेन(ण) वातगुल्मं प्रशाम्यति । गु(उ)दावर्तप्रतीकारमिदं कुर्याचिकित्सितम् ॥ ४१ भुक्त्वा दधि यवागू वा वायुरू ततो व्रजेत् । वायुगन्धिं ततो भित्त्वा वायुदेशे प्रयोजयेत् ४२ तथाऽपि न विशेषः स्याद्धारणां मूर्ध्नि धारयेत् । युञ्जानस्य तनुं तस्य सत्वस्थस्यैव देहिनः ४३ गु(उ)दावर्तमतीपाते एतत्कुचिकित्सितम् । सर्वगात्रप्रकम्पेन(ण) समारब्धस्य योगिनः ॥४४ इमां चिकित्सा कुर्वीत तयों संपद्यते सुखी । मनौं पर्वतं किंचिद्दिष्टम्भीकृत्य धारयेत् ॥ ४५ .क. घ. इ. वृषणे । २ स. ग. 'मुपाक'। ३ स. प. 'मात्रा तु वि। ४ स. ग घ ड. वीक्ष्यते । ५ स. घ. 'स्यस्थाचे' । । ख. ग. घ. ह. 'लाधिनः । आ'। ७ स. ग. ह. वले । ८ स. 'था । यन्तु। ९ ग. पं. वाप्यां ।। घ. 'विष्टस्तथाऽशान्तो न । ह. 'विष्टस्तथा श्रान्तो न । १२ क. ग. तस्य । १३ क. प. १. या क.सा यद्बत। १. क.न बाधातः।"

·[अ०१२लो०१-५] वायुपुराणम् । (योगोपसर्गकथनम् ) एरोद्घात उरस्थानं कण्ठदेशे च धारयेत् । त्वचोऽवधाते तां वाचि वाधिर्य श्रोत्रयोस्तथा ॥ जिहास्थाने तृपार्तस्तु अंग्नेः स्नेहांश्च तन्तुभिः । फलं वै चिन्तयेद्योगी ततः संपद्यते सुखी॥ १७ क्षये कुठे सकीलासे धारयेत्सर्वसात्रिकीम् । यस्मिन्यस्मिनजोदेश, तस्मिन्युक्तो विनिर्दिशेत् ।। योगोत्पन्नस्य विप्र(नास्य इदं कुर्याचिकित्सितम् । वंशकीलन मूर्धानं धारयान(ण)स्य ताडयेत्।। मनि कील प्रतिष्ठाप्य काष्टं काष्ठेन तादयेत् । भयभीतस्य सा संज्ञा ततः प्रत्यागमिप्यति ।।५० अथ वा लुप्तसंशस्य दस्ताभ्यां तत्र धारयेत् । प्रतिलभ्य ततः संज्ञो धारणां मूनि धारयेत् ५१ स्निग्धमल्पं च भुञ्जीत ततः संपद्यते सुखी । अमानुपेण सत्वेन यदा बुध्यति योगवित् ॥ ५२ दिवं च पृथिवीं चैव वायुमग्निं च धारयेत् । प्राणायामेन तत्सर्वं दह्यमानं वशी भवेत् ॥ ५३ भधापि प्रविशेदेई ततस्तं प्रतिषेधयेत् । ततः संस्तभ्य योगेन धारयान(ण)स्य मूर्धनि ॥ ५४ प्राणायामामिना दग्धं तत्सर्व विलयं व्रजेत् । कृष्णसापराधं तु धारयेद्धृदयोदरे ॥ महो जनस्तपः सत्यं हृदि कृत्वा तु धारयेत् । विपस्य तु फलं पीत्वा विशल्यां धारयेत्ततः५६ मर्यतः सनगां पृथ्वी कृत्वा मनसि धारयेत् ! हृदि कृत्वा समुद्रांश्च तथा सर्वाथ देवताः ॥५७ सहस्रेण घटानां च युक्तः स्नायीत योगवित् । उदके कण्ठमात्रे तु धारणां मूनि धारयेत् ।। ५८ प्रतिस्रोतोषिपाविष्टो धारयेत्सर्वगात्रिकीम् । शीर्णोऽर्कपत्रपुटकैः पिवदल्मीकमृत्तिकाम् ।। ५९ चिकित्सितविधिझैप विश्रुतो योगनिर्मितः । व्याख्यातस्तु समासेन योगदृष्टेन हेतुना ।। श्रृंवतो लक्षणं विद्धि विमस्य कथयेन्कचित् । अथापि कथयेन्मोहात्तद्विज्ञानं मलीयते ॥ तस्मात्मवत्तिर्योगस्य न वक्तव्या कथंचन ॥ सत् तथाऽऽरोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रभा सुखरसौम्यत्ता च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीपमल्पं योगप्रवृत्तिः प्रथमा, शरीरे ॥ आत्मानं पृथिवीं चैव ज्वलन्ती यदि पश्यति । कृत्वाऽन्यं विशते चैव विद्यात्सिद्धिमुपस्थिताम् इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके पाशुपतयोगो नामैकादशोऽध्यायः ॥११॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-१०६६ अथ दादशोऽध्यायः । १ योगोपसर्गकथनम् । सूत उवाच- अत ऊ प्रवक्ष्यामि उपसर्गा यथा तथा । प्रादुर्भवन्ति ये दोपा दृष्टतत्वस्य देहिनः ॥ मानुप्यान्विविधान्कामान्कामयेत ऋतुं स्त्रियः । विद्यादानफलं च उपसृष्टस्तु योगवित् ॥ २ अग्निहोत्रं हविर्यक्षमेतत्प्रतपनं तथा । मायाकर्म धनं स्वर्गमुपसृष्टस्तु काशति ।। एषु कर्मसु युक्तस्तु सोऽविद्यावशमागतः । उपसाटं तु जानीयाबुद्ध्या चैत्र विसर्जयेत् ।। नित्यं ब्रह्मपरो युक्त उपसर्गात्प्रमुच्यते । जितप्रत्युपसर्गस्य जितवासस्य देहिनः ।। रा. ग. श्रीनिये तथा । २ प. ६. अमिस्ने । ३ द. "स्मिन्योगो वि। . घ. र. वाऽटुप्त । ५ स. प. सर्गिक ग. शी ! इ. शीर्णकेप ६ ग. घ. इ. अनन्त । ७ रा. घ. द. वृतान्यावि) : ८ ग. प. "स्थितम् । एस. ग. प. द. ऋतुम्नि' । १० क. 'तत्मायतनं । ४ ·४२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् -- [अ०१२ श्लो०१-३२] (योगोपसर्गकथनम् ) एपसर्गाः भवर्तन्ते सावराजसतामसाः । प्रतिभा श्रवणे चैव देवानां चैव दर्शनम् ।। ६ भ्रमावर्तश्च इत्येते सिद्धिलक्षणसंज्ञिताः। विद्या काव्यं तथा शिल्पं सर्ववाचीकृतानि तु ॥ ७ विद्यार्थाश्वोपतिष्ठन्ति भंभावस्यैव लक्षणम् । शृणोति शब्दाश्रोतव्यान्योजनानां शतादपि ।।८ सर्वशश्च विधिज्ञश्च योगी चोन्मत्तवद्भवेत् । यक्षराक्षसगन्धर्वान्वीक्षते दिव्यमानुपान् ।। वेत्ति तांश्च महायोगी उपसर्गस्य लक्षणम् । देवदानवगन्धर्वानृपींश्चापि तथा पितॄन् ।। मेक्षते सर्वतश्चैव उन्मत्त्रं तं विनिर्दिशेत् । भ्रमेण भ्राम्यते योगी चोद्यमानोऽन्तरात्मना ।। ११ भ्रमेण भ्रान्तबुद्धस्तु ज्ञानं सर्व प्रणश्यति । (श्वार्ता नाशयते चित्तं चौद्यमानोऽन्तरात्मना।।१२ वर्तनाक्रान्तबुद्धस्तु सर्व ज्ञानं प्रणश्यति)। पावृत्ल मनसा शुलं पटं वा कम्बलं तथा ॥ ततस्तु परमं ब्रह्मा क्षिपमेवानुचिन्तयेत् । तस्गाचैवाऽऽत्मनो दोपांस्तूपसर्गानुपस्थितान् ॥ १४ परित्यजेत मेधावी यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः । ऋपयो देवगन्धर्वा यक्षोरगमहासुराः ।। उपसर्गेषु संयुक्ता आवर्तन्ते पुनः पुनः । तस्माद्युक्तः सदा योगी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः॥ १६ सथा सुप्त सुसूक्ष्मेषु धारणां मूर्ध्नि धारयेत् । ततस्तु योगयुक्तस्य जितनिद्रस्प योगिनः ।। १७ उपसर्गाः पुनश्चान्ये जायन्ते माणसंज्ञकाः । पृथिवीं धारयेत्सर्वी ततश्चापो ह्यनन्तरम् ।। १८ ततोऽग्निं चैव सर्वेपामाकाशं मन एव च । ततः परां पुनर्बुद्धिं धारयेद्यत्नतो यत्ती ॥ १९ सिद्धीनां चैव लिङ्गानि दृष्ट्वा दृष्ट्वा परित्यजेत् । पृथ्वी धारयमाणस्य मही सूक्ष्मा प्रवर्तते ॥२० +आत्मानं मन्यते नित्यं पृथ्वीगन्धश्च जायते । अपो धारयमाणस्य आपः सूक्ष्मा भवन्तिहि २१ शीता रसाः प्रवर्तन्ते सूक्ष्मा ह्यमृतसंनिभाः । तेजो धारयमाणस्य तेजः सूक्ष्मं प्रवर्तते ।। २२ (xआत्मानं मन्यते तेजस्तद्भावमनुपश्यति ! =वायु धारयमाणस्य वायुः सूक्ष्मः प्रवर्तते ॥ २३ आत्मानं मन्यते वायुं वायुवन्मण्डलं भ्रमेत् । आकाशं धारयमाणस्य व्योम सूक्ष्मं प्रवर्तते)॥२४ पश्यते मण्डलं सूक्ष्म घोपश्चास्प प्रवर्तते । ( आत्मानं मन्यते नित्यं वायुः सूक्ष्मः प्रवर्तते ॥२५ तथा मनो धारयतो मनः सूक्ष्म प्रवर्तते । मनसा सर्वभूतानां मनस्तु विशते हि सः॥ २६ बुद्ध्या बुद्धिं यदा युजेत्तदा विज्ञाय बुध्यते । एतानि मप्त सक्ष्माणि विदित्वा यस्तु योगवित् ।। परित्यजति मेधावी स बुद्ध्या परमं ब्रजेत् । यस्मिन्यस्मिंश्च संयुक्तो भूत ऐश्वर्यलक्षणे ।। तत्रैव सझं भजते तेनैव प्रविनश्यति । तस्माद्विदित्वा सूक्ष्माणि संसक्तानि परस्परम् ।। परित्यजति यो बुद्ध्या स परं प्राप्नुयाविनः। दृश्यन्ते हि महात्मांन ऋपयो दिव्यचक्षुपः ॥३० संसक्ताः सूक्ष्मभावेषु ते दोपास्तेषु संज्ञिताः । तस्मान्न निश्चयः कार्य: सूक्ष्मेष्विह कदाचन ३१ ऐश्वर्याज्जायते रागों विरागं ब्रह्म चोच्यते । विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि पडङ्गं च महेश्वरम् ॥ प्रधानं विनियोगज्ञः परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ ૨૨ २८ * धनुचिहान्तर्गतग्रन्थो घ. पुस्तके नास्ति।+इदमर्ध नास्ति क पुस्तके IX धनुचिहान्तर्गतग्रन्थी घ. पुस्तके मास्ति । इदमधु नास्ति क. पुस्तके । ( इदम स. ग. घ. १. पुस्तकेषु नास्ति । प, सिद्धल । २ क. चावृता' । ३२. ह. "न्ति प्रातिमत्त्व ।। घ. प्रतिभास्येव । ५ स ग. 'न्वीक्ष्यन्ते । ६१. 'स्तु शान सर्व मस. सर्वज्ञा। ८ स. ग. घ. ह. 'यत प्रयानतः । सिं। १ घ. पृथ्वी ग १० स. ह. "स्य चाऽऽपः । पास्य वापः । ११.स. हि। सीता! १ फ. 'लं प्रभो । आ.३ रा. ग. घ. ह. यया । 18 स.ग. 'पुषा - ·[अ०१३०१-११] वायुपुराणम् । ४३ (योगैश्वर्यनिरूपणम् ) सर्वज्ञता वृहिरनादिबोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तगक्तिः । अनन्तशक्तिश्च विभौविधिज्ञाः पडाहुरङ्गानि महेश्वरस्य ।। नित्यं ब्रह्मधनो युक्त उपसर्गः ममुच्यते । जितवासोपसर्गस्य जितरागस्य योगिनः॥ एका पहिः शरीरऽस्मिन्धारणा सार्वकामिकी । विशेद्यदा द्विजो युक्तो यत्र यत्रायेन्मनः॥३५ भूतान्याविशते वाऽपि त्रैलोक्यं चापि कम्पयेत् । एतया प्रविशेदेहं हित्वा देहं पुनस्त्विह ॥३६ मनो द्वारं हि योगानामादित्यं च विनिर्दिशेत् । आदानादिक्रियाणां तु आदित्य इति चोच्यते एतेन विधिना योगी विरक्तः सूक्ष्मवर्जितः । प्रकृति समतिक्रम्य रुद्रलोके महीयते ।। (*ऐश्वर्यगुणसंपाप्तं ब्रह्मभूतं तु तं प्रभुम् । देवस्थानेषु सर्वेषु सर्वतस्तु निवर्तते) ॥ पैशाचेन पिशाचांच राक्षसेन च राक्षसान् । गान्धर्वेण च गन्धर्वान्कौवेरेण कुबेरजान् ।। इन्द्रमैन्द्रेण स्थानेन सौम्यं सौम्येन चैव हि । प्रजापति तथा चैव प्राजापत्येन साधयेत् ॥ ४१ ब्राझं ब्राह्मेन(ग) चाप्येवमुपामत्रयते प्रभम् । तत्र सक्तस्तु उन्मत्तस्तस्मात्सर्व प्रवर्तते ॥ नित्यं ब्रह्मपरो युक्तः स्थानान्येतानि वै त्यजेत् । असज्जमानः स्थानेषु द्विजः सर्वगतो भवेत्।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके योगोपसर्गनिरूपणं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ आदितः श्लोकानां समाथ्यङ्का:-~११०९ भय त्रयोदशोऽध्यायः। . ७ योगैश्वर्यनिरूपणम् । वायुरुषाच- थत अर्घ पवक्ष्यापि ऐश्वर्यगुणविस्तरम् । येन योगविशेपेण सर्वलोकानतिक्रमेत् ।। तत्राएगुणमैश्वर्य योगिनां समुदाहृतम् । तत्सर्व क्रमयोगेन(ण) उच्यमानं निवोधत्त ॥ अणिमा लघिमा चैव महिमा प्राप्तिरेव च । प्राकाम्यं चैव सर्वत्र ईशित्वं चैव सर्वतः ॥ वशित्वमथ सर्वत्र यत्र कामावसायिता । तचापि विविधं ज्ञेयमैश्वर्य सार्वकामिकम् ।। सावधं निरवा च सूक्ष्मं चैव प्रवर्तते । सावधं नाम यत्तत्त्वं पञ्चभूतात्मकं स्मृतम् ॥ निरवयं ती नाम पञ्चभूतात्मकं स्मृतम् । इन्द्रियाणि पुनश्चैव अहंकारश्च वै स्मृतम् ।। तत्र सूक्ष्मपत्तस्तु पञ्चभूतात्मकं पुनः । इन्द्रियाणि मनश्चैव वुझ्यहंकारसंजितः ॥ तथा सर्वमयं चैव आत्मस्था ख्यातिरेव च । संयोग एवं विविधः सूक्ष्मप्येव प्रवर्तते ।। पुनरगणस्यापि तेप्वेवाय मवर्तते । तस्य स्वं भवक्ष्यामि यथाऽऽह भगवान्मभुः ।। त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु जीवस्यानियतः स्मृतः । अणिमा च यथाव्यक्तं सर्वं तत्र प्रतिष्ठितम् ॥ १० अलोक्ये सर्वभूनानां दुप्पाप्यं समुदाहनम् । तचापि भवति प्राप्यं प्रयमं योगिनां वलात् ॥ ११ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । स. ग. प. ३. शकि च विभौविदित्वा प'। २ स. घ. द. नादिन्द्रियाणा । ३ स. ह. 'यत् । ४ स. प. ह. 'तयत् । नि'। ५ स. ग. प. ह. साडौका । ६ क. ग. थे सर्व'1. क. 'म तत्त'। घ. यथ ९ क.णि मन'11. क. 'वृत्त तुपक. 'क्षितम् । त'। १२ रा. ग. प. इ. 'गुगवापि । १३ रा. १. क्य11स.ग. प. ८. 'चास्न म'। । ८ -- । - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१४ श्लो०१-01 (पाशुपतयोगनिरूपणम् ) लम्बनं प्लवनं योगे रूपमस्य सदा भवेत् । शीघ्रग सर्वभूतेषु द्वितीय तत्पदं स्मृतम् ।। त्रैलोक्ये सर्वभूतानां माप्तिः प्राकाम्यमेव च । महिमा चापि यो यस्मिस्तृतीयो योग उच्यते१३ त्रैलोक्ये सर्वभूतेषु त्रैलोक्यगमं स्मृतम् । मकामान्विपयान्भुझे न च प्रतिहतः कचित् ।। १४ प्रैलोक्ये सर्वभूतानां सुखदुःखे प्रवर्तते । ईशो भवति सर्वत्र प्रविभागेन योगचित् ॥ १५ वश्यानि चैव भूतानि त्रैलोक्ये सचराचरे । भवन्ति सर्वकार्येषु इच्छतो न भवन्ति च ॥ १६ *पत्र कामावसायित्वं त्रैलोक्पे सचराचरे । इच्छया चेन्द्रियाणि स्युर्भवन्ति न भवन्ति च '१७ शब्द: स्पर्शी रसो गन्धो रूपं चैव मनस्तथा। मवर्ततेऽस्य चेच्छातो न भवन्ति तथेच्छया॥१८ न जायते न म्रियते भिद्यते न च च्छिद्यते । न दह्यते न मुझेत हीयते न च लिप्यते ।। न क्षीयते न क्षरति न खिद्यत्ति कदाचन । क्रियते चैव सर्वत्र तथा चिक्रियते न च ।। अगन्धरसरूपस्तु स्पर्शशब्दविजितः । अवर्णो स्वरश्चैव तथा वर्णस्य कर्दिचित् ॥ भुलेऽथ विषयांश्चैव विपर्यन च युज्यते ! ज्ञात्वा तु परमं सूक्ष्मं सूक्ष्मत्वाचापवर्गकः ।। च्यापकस्त्वपवर्गाच्च व्यापित्वात्पुरुषः स्मृतः । पुरुपः सूक्ष्मभावात्तु ऐश्वर्ये परतः स्थितः ॥ २३ गुणान्तरं तु ऐश्वर्ये सर्वतः सूक्ष्म उच्यते । ऐश्वर्यममंतीयाति प्राप्य योगमनुत्तमम् ।। अपवर्ग ततो गच्छेत्सुसूक्ष्मं परमं पदम् ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त योगश्वयंनिरूपणं नाम प्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्का:-१९३३ अथ चतुर्दशोऽध्यायः । पाशुपतयोगनिरूपणम् । वायुरुवाच- न चैत्रमागतो ज्ञानादागास्कर्म समाचरेत् । राजसं तामसं वाऽपि भुक्त्वा तत्रैव गुज्यते ।। १ तथा सुकृतकर्मा तु फलं स्वर्गे समक्षुते । तस्मात्स्थानात्पुनर्भटो मानुप्यमनुपद्यते ।। तस्माद्ब्रह्म परं सूक्ष्मं ब्रह्म शाश्वतमुच्यते । ब्रह्म एच हि सेवेत ब्रह्मैव परमं सुखम् ।। परिश्रमस्तु यज्ञानां महताऽर्थेन वर्तते । भूयो मृत्युवशं याति तस्मान्मोक्षः परं सुखम् ।। अथ वै ध्यानसंयुक्तो ब्रह्मयज्ञपरायणः । न से स्याध्यापित शक्यो मन्वन्तरशतैरपि ॥ इवा तु पुरुपं दिव्यं विश्वाख्यं विश्वरूपिणम् । विश्वपादशिरोग्रीवं विश्वेशं.विश्वभावनम् ॥ विश्वगन्धं विश्वमाल्यं विश्वाम्बरधरं प्रभुम् ।। गोभिर्मही 'संयतते पतत्रिणं महात्मानं परममति वरेण्यम् । कवि पुराणमनुशासितारं सूक्ष्माच सूक्ष्मं महतो महान्तम् ।। * न दृश्यतेऽय श्लोकः ख. घ. पुस्तकयोः । - १ स. गे. प. इ. लयन । २ न. प. योगेरू । ३ घ. इ. 'च तु प १ ४ स. घ. क्यगमनं स्मृ। ५ क 'दुः प्र । ६ क. झवर' । ७ प. द. भुज्यते । ८ है, 'गत. । च्या' । ९ क. घ. प्रतिघा । १० घ, "वर्ग त "रा. ह. भुज्यते । १२ स. ह. सध्याच्या वयितु । १३ ग. प. ह. संपतते । १४ ६. भूक्ष्मो म ।

·१५ ८ "[भ०१४मो०८-१२] वायपुराणम् । (पाशुपतयोगनिस्पणम्) योगेन पश्यन्ति न चक्षुपा तं निरिन्द्रियं पुरुष रुक्मवर्णम् । अलिगिनं पुरुषं रुक्मवर्ण सलिगिनं निर्गुणं घेतनं च ॥ नित्यं सदा सर्वगतं तु शौचं पश्यन्ति युक्त्या वचलं प्रकाशम् । तद्भावितस्तेजसा दीप्यमानः अ( नो ह्य पाणिपादोदरपाजितः॥ अतीन्द्रियोऽद्यापि सुसूक्ष्म एकः पश्यत्य चक्षुः स शृणोत्यकर्णः। नास्यास्त्यबुद्धं न च घुद्धिरस्ति स चेद सर्व न च वेदवेद्यः॥ तमादुरग्यं पुरुपं महान्तं सचेतनं सर्वगतं मुसूक्ष्मम् ।। ११ तमाहुर्मुनयः सर्वे लोके प्रसवर्धामणीम् । प्रकृति सर्वभूतानां युक्ताः पश्यन्ति चेतसा ।। . सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोतिशिरोमुखम् । सर्वतःश्रुतिमल्लोके सर्वमारत्य तिष्ठति ॥ युक्ता योगेन चेशानं सर्वतश्च सनातनम् । पुरुपं सर्वभूतानां तस्माद्ध्याता न मुमति ।। (+भूतात्मानं महात्मानं परमात्मानमव्ययम् । सर्वात्मानं परं ब्रह्म तदै ध्यात्वा न मुमति ॥) पवनो हि यथा.नायो विचरन्सवर्तिपु । पुरि शेते तयोऽभ्रे च तस्मात्पुरुप उच्यते ॥ अध चेहप्तधर्मान सविशेषैश्च कर्मभिः । ततस्तु ग्रह योन्या यै शुक्रोणितसंयुतम् ॥ २७. स्त्रीपुमांस(पुंसयोः प्रयोगेण जायते हि पुनः पुनः । ततस्तु गर्भकाले तु कटलं नाप जापते||१८ काळेन कळनं() चापि बुबुदय प्रजायते । मृत्पिण्डस्तु यथा चके चक्रावतेन पीडितः ॥ १९. रस्ताभ्यां क्रियमाणस्तु विश्वत्यमुपगच्छति । एवमात्मास्थिसंयुक्तो वायुना समुदीरितः ।। ३० जायते मानुपस्तत्र यथा रूपं तयों मनः । वायुः संभवते ते वातासंजायते जळम् ।। जलासंभवति माणः प्राणाच्छुकं विवर्धते । रक्तभागासयनिंगमभागाचतुर्दश ।। भागतोऽर्धपळ कत्वा ततो गर्भे निपश्यते । ततस्तु गर्भसंयुक्तः पदभिर्वायुभिर्वृतः ।। पितुः शरीरात्मत्यवं रूपयस्योपजायते । ततोऽस्य मातुरादारात्पीतळीटमवेशितम् ।। नाभिः चोतःप्रवेशेन प्राणाधारो हि देहिनाम् । नव मासापरिमः संवेष्टिनशिरोपरः ॥ २५ चेष्टितः सर्चगाश्च अपर्यापक्रमागतः । नयमासोपितचर योनिच्छिद्रादवामतः ॥ ततस्तु कर्मभिः पानिरयं प्रतिपयते । असिपश्यनं चव शाल्मलीछेदभेदयोः ।। तत्र निर्भर्सनं चव तथा शोणितभोजनम् । एतास्तु यातना वोराः कुम्भीपाकमुदुःसहाः ॥२८ पथा यापस्तु विच्छिन्नाः सरूपमुपपान्ति वै । तस्माच्छिन्नाथ भिन्नाय पाननास्थानमागताः ।। एवं जीवस्तु तः पापस्तप्यमानः स्वयंकतः । मामुयारकर्मभिः दुःखं वा यदि चनरम्(द) ॥३० एफेनैव तु गन्तव्यं सर्वमृन्युनिवेशनम् । एवेनैव च भोक्तव्यं तस्मात्सुकृतमाचरेत् ॥ न पेनं प्रस्थितं कशिद्गच्छन्तमनुगच्छति । यदनेन रुनं कम नदेनमनुगरहनि ।। + धनुधियान्नजन्यो . मास्ति। ११. प. । . २ . सापामदापुरना प्रति मिगता मग । ..... ४.. ग. मने प... ... ... 'गार' । प... पारप...'नः 11. स.वि..... 'मा। १. करने । १. ग....धोय ......१५. म. RETREE। ८... मापार पन।

·४६ श्रीमदैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०१५मो०१-१२] (पाशुपतयोगनिरूपणम्) ते नित्यं यमविपये विभिन्नदेहाः क्रोशन्तः सततमनिष्टसंप्रयोगैः। शुप्यन्ते परिगतवेदनाशरीरा बहीभिः सुभृशमधर्मयातनाभिः ॥ कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निपेव्यते । तत्पसह्य हरेत्पापं तस्मात्सुकृतमाचरेत् ॥ यादृग्जातानि पापानि पूर्व कर्माणि देहिनः । संसारं तामसं ताहरपदविध प्रतिपद्यते ॥ ३५ मानुष्यं पशुभावं च पशुभावान्मृगो भवेत् । मृगत्वात्पक्षिभावं तु तस्माचैव सरीसृपः॥ सरीसृपत्वाद्गच्छेदि स्थावरत्वं न संशयः । स्थावरत्वं पुनः प्राप्तो यायदुन्मिपते नरः॥ कुलालचक्रवद्धान्तस्तत्रैव परिकीर्तितः । इत्येवं हि मनुप्यादिः संसारे स्थावरान्तिके ।। विधेयस्तामसो नाम तत्रैव परिवर्तते । सात्तिश्चापि संसारो ब्रह्मादिः परिकीर्तितः॥ पिशाचान्तः स विज्ञेयः स्वर्गस्थानेषु देहिनाम् । ब्राले तु केवलं सत्त्वं स्थावरे केवलं तमः॥४० चतुर्दशाना स्थानानां मध्ये विष्टम्भकं रजः । मर्मसु च्छिद्यमानेपु वेदनार्तस्य देहिनः ।। ततस्तु परमं ब्रह्म कथं विमः स्मरिप्यति । संस्कारात्पूर्वधर्मस्य भावनायां मनो(गो)दितः ॥ मानुष्यं भजते नित्यं तस्मान्नित्यं समादधेत् ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त पाशुपतयोगनिरूपण नाम चतुर्दशोऽध्यायः ॥१॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यहा:-११७५ अप पञ्चदशोऽध्यायः । ३ पाशुपतयोगनिरूपणम् । वायुरुवाच चतुर्दशाविधं होतबुद्ध्वा संसारमण्डलम् । तथा समारभेत्कर्म संसारभयपीडितः ।। ततः स्मरति संसारं चक्रेण परिवर्तितः । तस्मात्तु सततं युक्तो ध्यानतत्परयुञ्जकः॥ तथा समारभेद्योगं यथाऽऽत्मानं स पश्यति । एप आधः परं ज्योतिरेप सेतुरनुत्तमः ।। विश्रद्धो ह्येप भूतानां न संभेदश्च शाश्वतः । तदेनं सेतुमात्मानमग्नि वै विश्वतोमुखम् ।। हृदिस्थं सर्वभूतानामुपासीत विधानवित् । हुत्वाऽष्टावाहुतीः सम्यक्शुचिस्तद्गतमानसः॥ वैश्वानरं हृदिस्यं तु यथावदनपूर्वशः । अपः पूर्व सकृत्याश्य तूप्णी भूत्वा उपासते ।। ६ प्राणायेति ततस्तस्य प्रथमा ह्याहुतिः स्मृता । अपानाय द्वितीया तु समानायेति चापरा ॥ उदानाय चतुर्थीति व्यानायेति च पञ्चमी । स्वाहाकारैः परं हुत्वा शेपं भुञ्जीत कामतः ।। ८ अपः पुनः सकृत्माश्य ज्याचम्य हृदयं स्पृशेत् । ॐ प्राणानां ग्रन्थिरस्यात्मा रुद्रो ह्यात्मा विशान्तकः स रुद्रो यात्मनः प्राणा एवमाप्याययेत्स्वयम् । त्वं देवानामपि ज्येष्ठ उग्रस्त्वं चतुरो पा।।१० मृत्युम्नोऽसि त्वमस्मभ्यं भद्रमेतद्भुतं हविः । एवं हृदयमालभ्य पादाङ्गुष्ठे तु दक्षिणे ॥ विश्राव्य दक्षिणं पाणिं नाभिं वै पाणिना स्पृशेत् । ततः पुनरुपस्पृश्य चाऽऽत्मानमभिसंस्पृशेव ग. घ. ह. हरन्योऽन्य त । २ स. प. 'त् । यथापिवातिगन्धत्यापूर्वक । ग. त् । ययाऽपि वाऽतिगन्धः स्यात्पूर्वकर्मणि । ३ रा ग. प. इ. स सोवै पदि। ४ स. ग. घ. ४. 'रिवर्तते ।। ५ क. 'रान्तके । ६ ख. ग. प. ८. 'वस्थापित क. ग. प्रतोदित.। ८ रा.ग. घ. ई. पदं । ९ ग. घ. भ्य रहे। - - ·[अ०१६लो०१-१९) वायुपुराणम् । (शौचाचारलक्षणनिरूपणम् ) *अक्षिणी नासिका श्रोत्रे हृदयं शिर एव च । द्वावात्मानानुभावेतौ प्राणापानावुदाहृतौ ॥ १३ वयोः प्राणोऽन्तरात्माऽस्य वाह्योऽपानोऽत उच्यते । अन्नं प्राणस्तथाऽपानं मृत्युजीवितमेव च।। अन्नं ब्रह्म च विज्ञेयं प्रजानां प्रसवस्तथा । अन्नाद्भूतानि जायन्ते स्थितिरन्नेन चेप्यते ।। वर्धन्ते तेन भूतानि तस्मादन्नं तदुच्यते । तदेवानी हुतं ह्यन्नं भुञ्जते देवदानवाः ।। गन्धर्षयक्षरक्षांसि पिशाचाश्चान्नमेव हि ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त पाशुपतयोगनिरूपणं नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्याः-११९२ अथ पोडशोऽध्यायः । ४ ७ शौचाचारलक्षणनिरूपणम् । वायुरुवाच-- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि शौचाचारस्य लक्षणम् । यदनुष्ठाय शुद्धारमा प्रेत्य स्वर्ग हि चाऽऽनुपाद उदकार्थी तु शौचानां मुनीनामुत्तमं पदम् । यस्तु तेष्वप्रमत्तः स्यात्स मुनि वसीदति ॥ मानाबमानी द्वावेती तावेवाऽऽहुर्विपामृते । अवमानं विपं तत्र मानस्त्वगृतमुच्यते ॥ यस्तु तेवप्रमत्तः स्यात्स मुनि वसीदति । गैरोः मियहिते युक्तः स तु संवत्सरं वसेत् ।। नियमेवप्रमत्तस्तु यमेपु.च सदा भवेत् । प्राप्यानुज्ञा ततश्चैव ज्ञानागमनमुत्तमम् ।। अविरोधेन धर्मस्य विचरेत्पृथिवीमिमाम् । चक्षुप्पूतं ब्रजेन्मार्ग वस्त्रयूतं जलं पिवेत् ।। सत्यपूतां चदेवाणीमिति धर्मानुशासनम् । आतिथ्यं श्राद्धयोपु न गच्छेद्योगविस्कचित् ॥ एवं ह्याहिंसको योगी भवेदिति विचारणा । वहीं विधूमे व्यगारे सर्वस्मिन्मुक्तवजने ॥ विचरेन्पत्तिान्योगी न तु तेप्वेव नित्यशः । यथैवमवमन्यन्ते यथा परिभवन्ति च ।। युक्तस्तथाऽऽचरेभेक्षे सतां धर्ममदूपयन् । मैं चरेद्गृहस्थेषु यथाचारगृहेषु च ॥ श्रेष्ठा तु परमा चेयं तिरस्योपदिश्यते । अत ऊर्च गृहस्येप पालीनेपु चरेशिनः ।। ११ श्रद्दधानेषु दान्तेपु श्रोत्रियेषु महात्मम् । अत ऊर्भ पुनथापि अदुष्टपतितपु च ॥ १२ भैक्षचर्या निवणेषु जयन्या रत्तिरुच्यते । मैक्षं यागं तर या पयो यावकमेव च ॥ फलपूलं विपकं वा पिण्याकं शक्तितोऽपि वा । इत्येते वै गया प्रोक्ता योगिनां मिद्धिवर्धनाः ।। आहारास्तेपु सिद्धेप श्रेष्ठं भसमिति स्मृतम् । अबिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे समश्नुते ॥ १५ न्यायतो यस्तु भिक्षेन स पूर्णाक्ताद्विमिप्यते । योगिनां चैर मर्चेपां श्रेष्ठं चान्द्रायणं स्मृतम् ॥१६ एक ट्रे त्रीणि चत्वारि तिनो या ममाचरेत् । अस्तेयं ब्रह्मचर्य च अलोभस्त्याग एव च १७ व्रतानि च भिक्षणामहिमा परमार्थिता । अकोधो गुम्थपा गौचमाहारलायाम् ॥ १८ नित्यं स्वाध्याय इत्येते नियमाः परिकी निताः । बीनयोनिगुणवपुर्वद्धः कर्मभिरेव च ॥ * इसम) नास्ति स. घ. पृप्तश्यो । १ प. ९ । २ रा.हिरिन्दति ।। ३. मान सम्। प.. नि। घ. गुरमि५. प. १.नाशि.म. प. २. मान्स न ! ५१.स. मेश्य । १. भक्षं पर पाप... 'मागि. प... माता। .

·४८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - भ०१७-१८ श्लो०१-11-२] (परमाश्रमविधियतिप्रायश्चित्तविश्योः कपनम् ) यया द्विप इधारण्ये मनुष्याणां विधीयते । प्राप्यते वाऽचिरादेवाह कुशेनेव निवारितः ॥ २० एवं ज्ञानेन शुदेन दग्धपीजो पाकल्मपः । विमुक्तबन्धः शान्तोऽसौ मुक्त इत्यभिधीयते ॥ २१ वेदैस्तुल्याः सर्वयक्रियास्तु यज्ञे जप्यं ज्ञानिनामाहुरग्यम् । ज्ञानात्यानं सङ्गरागथ्यपेतं तस्मिन्मा शाश्वतस्योपलब्धिः।। २ दपः शमः सत्यमकल्मपत्वं मौनं च भूतेष्वखिलेप्वथाऽऽर्जवम् । अतीन्द्रियज्ञानमिदं तथाऽऽर्जवं प्राहुस्तया मानविशुद्धसत्वाः ।। समाहितो अमपरोऽप्रमादी शुचिस्तथैवाऽऽत्मरतिजितेन्द्रिगः । समानुयुर्योगगिमं महाधियो महर्पयथैवमनिन्दितामलाः ॥ २४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तं शौचाचारलक्षणनिरूपण नाम पोटशोऽध्यायः ॥ १६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयका:-१२१६ अथ सप्तदशोऽध्यायः। परमाश्रमविधिकथनम् । वायुरुवाच- भाश्रमत्रयपुत्सृज्य माप्तस्तु परमाश्रमम् । अतः संवत्सरस्यान्ते माप्प ज्ञानमनुत्तमम् ।। अनुज्ञाप्य गुरुं चैव विचरेत्पृथिवीमिमाम् । सारस्तमुपासीत ज्ञानं येज्ज्ञेयसाधकम् ।। इदं ज्ञानमिदं शेयमिति यस्तृपितश्चरेत् । अपि कल्पसहस्रायु व ज्ञेयमवाप्नुयात् ।। त्यक्तसङ्गो जितक्रोधो लघ्वाहारो नितेन्द्रियः। पिधाय वुझ्या द्वाराणि ध्याने हो मनो दधेद शून्येष्वेवावकाशेपु गुहासु च वने तथा ! नदीनां पुलिने चेंब नित्यं युक्तः सदा भवेत् ।। पाग्दण्टः कर्मदण्डश्च मनोदण्डश्च ते त्रयः । यस्यैते नियता दण्डाः स त्रिदण्डी व्यवस्थितः॥ ६ अवस्थित्तो ध्यानरतिजितेन्द्रियः शुभाशुभे हित्य च कर्मणी उभे ॥ इदं शरीरं भविमुख्य शाखतो न जायते म्रियते वा कदाचित् ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफे परमाश्रमविधिकथन नाम सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यशाः-१२२४ ८ अथाटादशोऽध्याय । यतिप्रायश्चित्तविधिकथनम् । वायुरुवाचा अत अर्व मवक्ष्यामि यतीनामिह निश्चयम् । प्रायश्चित्तानि तत्वेन यान्यकामकृतानि तु ।।१ अथ कामकृतेऽप्याहुः सूक्ष्मधर्मविदो जनाः । पापं च त्रिविधं प्रोक्तं वाचनकायसंभवम् ॥२ १ घ. इ. पन्धनः शा। २ स. ग. घ... 'खिल तथाss' । ३२. ग. घ. १. ददुद्वयः ।स। 'नं जयमय म. स. इ. यशाय सा'। ६ रा. ग. १. र. 'द शेयमि' । ५३. यस्तुषि' ।८ स. इ, विधाय।

·3 '[अ०१९श्लो०१-३] वायुपुराणम् । (अरिटनिम्पणम् ) सततं हि दिवा रात्रौ पेनेदं वध्यते जगत् । न कर्माणि न चाप्येप तिष्ठतीति परा श्रुतिः ॥ ३ क्षणमेव प्रयोज्यं तु आयुपस्तु विधारणात् । भवेद्धीरोऽप्रमत्तस्तु योगो हि परमं वलम् ।। न हि योगात्परं किंचिन्नराणामिह दृश्यते । तस्माद्योग प्रशंसन्ति धर्मयुक्ता मनीपिणः॥ अविद्यां विद्यया तीर्जा प्राप्यैश्चर्यमनुत्तमम् । दृष्ट्वा परापरं धीराः परं गच्छन्ति तत्पदम् ॥ ६ 'अनानि यानि भिक्षणां तथैवोपत्रतानि च । एकैकापक्रमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते ॥ उपेत्य तु स्त्रियं कामात्मायश्चित्तं विनिर्दिशेत् । माणापामसमायुक्तं कुर्यात्सांतपनं तथा ॥ ततश्चरति निर्देशं कृत्स्यान्ते समाहितः । पुनराश्रममागम्य चरेभिक्षुरतन्द्रितः ॥ नम(न)मयुक्तं वचनं हिनस्तीति मनीषिणः। तथाऽपि च न कर्तव्यः प्रसङ्गो होप दारुणः ॥ १० अहोरात्राधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति श्रुतिः। हिंसा ह्येपा परा सृष्टा देवतमुनिभिस्तथा ॥ ११ यदेतद्रविणं नाम माणा छते पहिश्चराः । स तस्य हरति प्राणान्यो यस्य हरते धनम् ॥ १२ एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नत्तो व्रताच्युतः । भूयो निर्वेदमापनश्चरेचान्द्रायणं व्रतम् ।। विधिना शास्त्रदृष्टेन संवत्सरमिति श्रुतिः। ततः संवत्सरस्यान्ते भूयः प्रक्षीणकल्मपः ।। भयो निर्वेदमापनथरेद्भिक्षुरतन्द्रितः । अहिंसा सर्वभूतानां कर्मणा मनसा गिरा ॥ अकामादपि हिंसेत यदि भिक्षुः पशून्मृगान् । कृच्छातिकृच्छ्रे कुर्वीत चान्द्रायणमथापि वा १६ स्कन्ददिन्द्रियदौर्बल्यात्स्वियं दृष्ट्वा यतिर्यदि । तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु पोडश ॥१७ दिवा स्कन्नस्य विप्रस्य प्रायश्चित्तं विधीयते । (त्रिरात्रमुपवासय प्राणायामशतं तथा ॥ १८ रात्रौ स्कन्नः शुचिः तातो द्वादशैव तु धारणाः । प्राणायामेन शुद्धात्मा विरेजा जायते दिजः एकानं मधु मांसं वा ह्यामश्राद्धं तथैव च ! अभोज्यानि यतीनां च प्रत्यक्षलवणानि च ।। २० एकैकातिकमे तेषां प्रायश्चित्तं विधीयते )। प्राजापत्येन कृच्छेण ततः पापात्प्रमुच्यते ॥ २१ व्यतिक्रमाच ये केचिद्वारनकायसंभवम् । सद्भिः सह विनिश्चित्य ययूयुस्तत्समाचरेत् ॥२२ विशुद्धबुद्धिः समलोप्टकाञ्चन: समस्तमतेपुचरन्समाहितः ।। स्थानं ध्रुवं शाश्वतमव्ययं सतां परं स गत्वा न पुनहि जायते ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तं यतिप्रायवित्त विपथन नामाटादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥ आदितः श्लोकानां समध्यकाः-१२४७ अर्थसोनविंशोsध्याय । - अरिष्यनिरूपणम् । घायुखाच- अत उर्च प्रवक्ष्यामि अरिधानि नियोधत । येन ज्ञानविशेषेण मृत्यु पश्यति चाऽऽत्मनः ।। १ अरुन्धती धृवं चैव सोपच्छायां महापथम् । यो न पश्येत्स नो जीवेन्नरः संवत्सरात्परम् ॥ २ अरश्मिरन्तमादित्यं रश्मियन्तं च पाचकम् । यः पश्येन च जीवेत मासादेकादशात्परम् ।। * धनुचिहान्तर्गतमन्यो घ, पुस्तके नास्ति । १स: ग. घ, १. वेष्टयते । २ स.ग. घ. . वेद्धोरोऽ'। ३ स. ग, घ .तन्य प्र! 'रणा । प्रास 'जो ज्ञा'। ६ ख, घ. भवा । सु' । ग. इ. 'भया ।रा, - ३ ·[अ०१९०४-३३) - (अरिष्टनिरूपणम् ) ४ । मृत्युरुपस्थितः १२ धमेन्मूत्रं कराप वा सुवर्ण रजत तथा प्रत्यक्षमय वा समे दश मासान्स जीवति ॥ अग्रतः पृष्टतो वाऽपि खण्डं यस्य पदं भवेत् । पांशुले कर्दमे वाऽपि सप्त मासान्स जीवति ॥५ काका कपोतो गृध्रो वा निलीयेद्यस्य पूर्धनि | कन्यादो वा खगः कश्चित्पण्मासानातिवर्तते॥६ बध्येद्वायसपट्टीभिः पांशुवर्षेण वा पुनः । छायां वा विकृतां पश्यञ्चतुः पब स जीवति ॥ अनभ्रे विद्युत्तं पश्येदक्षिणां दिशमाश्रिताम् । उदकेन्द्रधनुर्वाsपि त्रयो द्वौ वा स जीवति ॥.6 अप्सु वा यदि चाऽऽदर्श आत्मानं यो न पश्यतिाअशिरस्क तथाऽऽस्मानं मासादून जीवति (भ्यस्म चै सातमात्रस्य हत्पादं वाऽवशुष्पतिधूमो(म)वामस्तकानन्य(त्पश्ये)इशाई न स जीवति) श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- शवगन्धि भवेद्गात्रं चशा(सा)गन्धि प्रथापि वा । मृत्युक्षुपस्थितस्य अर्धमासं स जीवति। १० संभिन्नो मारुतो यस्य मर्मस्थानानि कुन्तति । अद्भिः स्पृष्टो न क्षवानरयुक्तेन रथेनाऽऽशां तु दक्षिणाम् । गायत्रय प्रजेत्स्यमे । कृष्णाम्बरधरा श्यामा गायन्ती वार्धं चाङ्गना । यन्नयेदक्षिणामाशां स्वमे सोऽपि न ! छिद्रं वासश्च कृष्णं च स्त्र यो विभ्यानरः । भमं वा श्रवणं दृष्ट्वा विद्यान्मृत्युरुपस्थितः ॥१५ आ मस्तकतलायस्तु निमज्जेत्पङ्कसागरे । दृष्ट्वा तु तादृशं स्वमं सद्य एव न जीवत्ति । भस्माहारांच केशांश नदी शुष्का भुजंगमान् । पश्पेयो दशरात्रं तु न स जीवेत तादृशः॥१७ कृष्णश्च विकटैश्चैव पुरुपैरुयतायुधैः । पापाणैस्ताड्यते स्वमे यः सयो न स जीवति ॥ १८ सूर्योदये प्रत्युपास प्रत्यक्ष यस्य चै शिवा । क्रोशन्ती संमुखाऽभ्येति स गतायुभवेन्नरः ।। १९ यस्य वै स्नातमात्रस्य हृदयं पीयते भृशम् । जायते दन्तहर्षश्च तं गतायुपमादिशेत् ।। भूयो भूयः श्वसेघस्तु रात्रौ वा यदि वा दिवा ! दीपगन्धं च नो वेत्ति विद्यान्मृत्युमुपस्थितम् रात्रौ चेन्द्रायुधं पश्येदिवा नक्षत्रमण्डलम् । परनेवेषु चाऽऽत्मानं न पश्येन स जीवति ।। २२ नेत्रमेकं सवेधस्य को स्थानाच नश्यत: । नासा च वका भवति स ज्ञेयो गतजीवितः ।।२३ यस्य करमा खरा निडर पदयास व वै मुखम् । गण्डे रिपिटके रक्त वस्य मृत्युरुपस्थितः २४ मुक्तकेशो हसंथैव गायनृत्यंच यो नरः । याभ्याशाभिमुखो गच्छेत्तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ २५ यस्य स्वेदसमुद्भूताः श्वेतसर्पपसंनिभाः । स्वेदा भवन्ति हासकृत्तस्य मृत्युरुपस्थितः ।। २६ पुष्पा पा रासभा वाऽपि युक्ताः स्वमे रथेऽशुभाः । यस्य सोऽपि न जीवेत दक्षिणाभिपुखो गतः दे चात्र परमे रिष्टे ऐतेहपं परं भवेत् । घोपं न शृणुयात्कणे ज्योतिर्ने। न पश्यति ।। चभ्रे यो निपतेत्स्वमे द्वारं चास्य न विद्यते । न चोतिष्ठति यः पनाचदन्तं तस्य जीवितम् ।। ऊर्धा च दृष्टिन च संप्रतिष्ठा रक्ता पुनः संपरिवर्तमाना। मुखस्य चोप्मा शुपिरा च नाभिरत्युष्णमूत्रो विषमस्थ एव । दिया वा यदि वा रात्री प्रत्यक्ष योऽभिहन्यते । तं पश्पेदय हन्तारं स इतस्तु न नीति ॥ ३१ आगिमये मुरते स्वमान्ते, पस्तु मानवः । स्मृति नोपलभेचापि तदन्तं तस्य जीवितम् ॥ ३२ यस्तु प्रावरण शुलं सकं पापति मानवः । रक्तं कृष्णमपि स्वमे तस्य मृत्युरुपस्थितः ।। धनुधियान्तर्गतमन्यः फ. ५, पुलायोनास्ति। १. ग... पुरा पद्धे शासनविकरा.स्य पाव। ५, मय. स्वप... पाक.ग. यो भृिग, गे. प. IRRI (१. साम। ..... भूपन्न 11.4. देशा ! १९ स. ग, प... दूध 31 स. प. प. प. व किया। २८ .

·॥ [अ०२०ला ०१-१५] 114385 वायुपुराणम् । ५१ (ओंकारप्राप्तिलक्षणनिरूपणम् ) अरिष्टसचिते देहे तस्मिन्काल उपागते । त्यक्त्वा भयविषादं च उद्गच्छेबुद्धिमान्नरः ॥ ३४ प्राची वा यदि बोदीची दिशं निष्क्रम्य वै शुचिः । समेऽतिस्थावरे देश विविक्ते जनवर्जिते३५ उदङ्मुखः प्रामुखोपा स्वस्थः स्वाचान्त एव च।स्वस्तिकोपनिविष्टश्च नमस्कृत्वा(त्य)महेश्वरम् ॥ सम(मोकायशिरोग्रीवं धारयेन्नावलोकयेत् । यथा दीपो निवातस्थो नगते सोपमा स्मृता ॥ ३७ प्रागुदभवणे देशे तस्माद्युञ्जीत योगवित् । (+कामं वितर्क प्रीतिं च मुखदुःखे उभे य(त)या ॥ निगृह्य मनसा सवै शुक्लध्यानमनुस्मरेत् ) । प्राणे च रमते नित्यं चक्षुपोः स्पर्शने तथा । श्रोत्रे मनसि बुद्धौ च तथा वक्षसि धारयेत् । कालधर्म च विज्ञाय समूई चैव सर्वशः। द्वादशाध्यात्म इत्येवं योगधारणमुच्यते । शतमष्टशतं वाऽपि धारणां मूभि धारयेत् ।। ४१ न तस्य धारणायोगाद्वायुः सर्वे प्रवर्तते । ततस्त्वापूरयेदेहमोंकारेण समाहितः ॥ ४२ अोंकारमयो योगी न क्षरवक्षरी भवेत् ।। ४३ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफेऽरिष्यनिरूपणं नामैकोनविंशोऽध्यायः ॥१९॥ आदिता श्लोकानां समथ्यका:-१२९० अप विशोऽध्याय.। ओंकारप्राप्तिलक्षणनिरूपणम् । वायुरुवाच- 'अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि ओंकारमाप्तिलक्षणम् । एप त्रिमात्रो विज्ञेयो व्यञ्जनं चात्र सस्वरम् ॥ १ प्रथमा वैद्युती मात्रा द्वितीया तामसी स्मृता । तृतीयां निर्गुणां विद्यान्मात्रामक्षरगामिनीम् ।। २ गरगा)न्धर्वीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंभवा । पिपीलिकासमस्पर्शा प्रयुक्ता मूर्ति लक्ष्यते ॥ ३ तथा मयुक्तीकारं प्रति निर्वाति मूर्धनि । तोंकारमयो योगी ाक्षरे त्वक्षरी भवेत् ।। मणको धनुः शरो यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रपत्ते चेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत् ॥ ओमित्येफाक्षरं ब्रह्म गुहायां निहितं पदम् । ओमित्येतत्रयो वेदास्त्रयो लोकास्त्रयोऽनयः॥ ६ विष्णुक्रमात्रयस्त्वेते ऋक्सामानि यपि च । पात्राथान चतस्रस्तु विज्ञेयाः परमार्थतः ।। तत्र युक्तश्च यो योगी तस्य सालोक्यतां व्रजेत् । अकारस्त्वक्षरो ज्ञेय उकारः स्वरितः स्मृतः ८ मकारस्तु छुतो ज्ञेयस्त्रिमात्र इतिसंजितः । अकारस्त्वय भू.क उकारो भुव उच्यते ।। सव्यञ्जनो मकररथ स्वर्लोकश्च विधीयते । ओंकारस्तु अयो लोकाः शिरस्तस्य निविष्टपम्॥१० भुवनान्तं च तत्सर्वं ब्रोमं तत्पदमुच्यते । मात्रापदं रुद्रलोको मात्रस्तु शिवं पदम् ॥ एवं ध्यानविशेषेण तत्पदं समुपासते । तस्माद्ध्यानरतिनित्यममात्रं हि तदक्षरम् ।। उपास्यं हि प्रयत्नेन शाश्वतं पदमिच्छता । हस्वा तु प्रथमा मात्रा ततो दीर्घा त्वनन्तरम्।। १३ वतः ठुतवती चैव तृतीया उपदिश्यते । एतास्तु मात्रा विज्ञेया यथावदनुपूर्वशः ।। यावश्चैव तु शक्यन्ते धार्यन्ते तावदेव हि । इन्द्रियाणि मनो वुद्धिं ध्यायन्नात्मनि यः सदा॥१५ + धनुचिहान्तर्गतप्रन्य. क. पुस्तके नास्ति । १ ख. द. उद्यच्छे । २ स.ध. दिशा ! ३ क. 'तीया निर्गुणी वि । क. न चैवध्य ।। ५ म. म.६.माझ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-- (अ०१९-लो०४-३३] अरिष्टनिरूपणम् ) श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०२१ श्लो०१०-३२] ( कल्पनिरूपणम्) (हाभागपिप संगीतिष्णिोष भवस्य च । यचापि कुरुते नित्यं प्रणाम शंकरस्य च On मिस्तरेणाऽऽay पण पतो मग । मन्वन्तरस्य संहारे पश्चिमस्य महात्मनः ।। भासी राम हरपा पयो नाम दिगोगाः । वारादः सांमतस्तेषां तस्य वक्ष्यामि विस्तरम्।। सागणिरुमाए- किगता पैम मालेग फाल्पा संभलते कथम् । किं च प्रमाणे कल्पस्य तैनः प्रवहि पृच्छताम् १३ सागुस्ताप- मराणा सप्तानो कापसंख्या(ख्या) यथाक्रमम् । प्रवक्ष्यामि समासेन तो मे निबोधत॥ भोजन दे सहले मै भौ कोटिशतानि च । द्विषष्ट्रिय तथा कोटयो नियुतानि च सप्ततिभा१५ शल्पारस तु सस्थायामेरामुदाहृतम् । पूर्वोक्तौ च गुपच्छेदो वर्षा लन्धमादिशेत् ।। १६ बत कोडीनो कोटी नामसप्ततिः । च शतसहसे तु नरतिनियुतानि च ॥ मागणे भाग पानमस्वतान्तरस् । एप कल्पस्तु विज्ञेयः कल्पार्धद्विगुणीकृतः ।। भागant समानारदेन यथाक्रमम् । प्रमाणे कालसंस्पापा विज्ञेयं ममैश्वरम् ॥. निशानाथापाशीविशतानि च । चतुरसीवि चालान्यानि युवानि प्रमागतः ।।२० सायो र देवानपुरोगा। पर्वकालस विज्ञपं वर्षानं तु मानतः॥ मलारेपो माललाना सीवान महावा ये देशा साध्या देवनार ये॥ २२ हिसाब मिला जीवन्धि दे गया।पोर को वारासतुकीपन सहिनस्वासकाए। मलापोनिकायबोबादि की।। २४ मेरा भलाना सिविल सरकारदेच्छामि देविवर २६ सह डोलिहरे संसदेलले २६ रुस र सलिन वासना २७ शो होगा कि मामला दाद प्रसार दिनमा समेत दिन्ट मनाने २. भोसर सर असुरक्षा को लेने वाला दारू मत हालेखकः । परेशन का समय औरत मा.मला ·। । [अ०२१श्लो०३३-६०] चायुपुराणम् । (कल्पनिरूपणम् ) 'उत्पन्नस्तु यथा नादो गन्धर्वा यत्र चोत्थिताः । ऋषभस्तु ततः कल्पो ज्ञेयः पञ्चदशो द्विजाः३३ ऋभो यत्र संभूतः स्वरो लोकमनोहरः । पैड्जस्तु पोडशः कल्पः षड्जना यत्र चर्पयः ।। ३४ शिशिरश्च वसन्तश्च निदाघो वर्ष एव च । शरद्धेमन्त इत्येते मानसा ब्रह्मणः मुताः॥ उत्पन्नाः पड्जसंसिद्धाः पुत्राः कल्पे तु पोडशे । यस्माजातैश्च तैः पभिः सद्योजातो महेश्वरः • तस्मात्समुत्थितः पेट्जः स्वरस्तूदघिसंनिभः । ततः सप्तदशः कल्पो मार्जालीय इति स्मृतः ३७ मार्जालीयं तु तत्कर्म यस्माद्राह्ममकल्पपत् । ततस्तु मध्यमो नाम कल्पोऽष्टादश उच्यते ।। ३८ यस्मिंस्तु मध्यमो नाम स्वरो धैवतपूजितः । उत्पन्नः सर्वभूतेपु मध्यमी वै स्वयंभुवः ॥ - ३९ ततस्त्वेकोनविंशस्तु कल्पो वैराजकः स्मृतः । वैराजो यत्र भगवान्मनु ब्रह्मणः सुतः। तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दधीचिर्नाम धार्मिकः । प्रजापतिर्महातेजा बभूव त्रिदशेश्वरः ।। ४१ अकामयत गायत्री यजमानं प्रजापतिम् । तस्मजिज्ञे स्वरः स्निग्धः पुत्रस्तस्य दधीचिनः॥४२ ततो विंशतिमः कल्पो निपादः परिकीर्तितः । प्रजापतिस्तु तं दृष्ट्वा स्वयंभूमभवं तदा ॥ ४३ विरराम प्रजाः स्रष्टुं निपादलु तपोऽतपत् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु निराहारो जितेन्द्रियः॥ ४४ तमुवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः । ऊर्यवाहुं तपोग्लानं दुःखितं क्षुत्पिपासितम् ॥ ४५ निपीदेत्यवीदेनं पुत्रं शान्तं पितामहः । तस्मानिपादः संभूतः स्वरस्तु स निपादवान् ॥ ४६ एकविंशतिमः कल्पो विज्ञेयः पञ्चमो द्विजाः । प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ४७ ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः पञ्चैते ब्रह्मणः समाः । तैस्त्वर्थवादिभिर्युक्तर्वाग्भिरिष्टो महेश्वरः ।। १८ यस्मात्परिगतीतः पञ्चभिस्तैर्महात्मभिः । स्वरस्तु पश्चमः स्निग्धस्तस्मात्कल्पस्तु पञ्चमः ॥ ४९ द्वाविंशस्तु तथा कल्पो विज्ञेयो मेघवाहनः । यत्र विष्णुमहावाहुर्मेधी भूत्वा महेश्वरम् ॥ ५० दिव्यं वर्षसहस्रं तु अवहत्कृत्तिवाससम् । तस्य निम्धसमानस्य भाराकान्तस्य वै मुखाद ।।५१ . निर्जगाम महाकायः कालो लोकमकालनः । यस्त्वयं पठ्यते विविष्णु कश्यपात्मनः ॥ ५२ त्रयोविंशतिमः कल्पो विज्ञेयश्चिन्तकस्तथा । प्रजापतिसुतः श्रीमांश्चितिश्च मिथुनं च तौ ।। ५३ ध्यायतो ब्रह्मणचैव यस्माञ्चिन्ता समुत्थिता । तस्मात्तु चिन्तकः सोवै (कोऽसी) कल्पः मोक्ता स्वयं वा ।। ५४ चतुर्विशतिमश्चापि ह्याकृतिः कल्प उच्यते । आफूतिय तथा देवी मिथुनं संवभूव इ ।। प्रजाः स्रष्टं तथाऽऽति यस्मादाह प्रजापतिः । तस्मात्स पुरुषो क्षेय आकूतिः कल्पसंज्ञितः५६ पञ्चविंशतिमः कल्पो विशातिः परिकीर्तितः । विज्ञातिश्च तथा देवी मिथुनं संम(सम)सूर्यंत।।५७ ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंक्षितम् । विज्ञातं वै समासेन विज्ञातिस्तु ततः स्मृतः ॥५८ पशिस्तु ततः कल्पो मन इत्यभिधीयते । देवी च शंकरी नाम मिथुनं संप्रसूयते ।। मना वै चिन्तमानस्य सएकामस्य वै तदा । यस्मात्मजासंभवनादुत्पन्नस्तु स्वयं वा ।। " 16. 'दशदि । २ स. प. पगस्तु । रा. घ. ह. पड्गी । स. प. १. 'स्मारत। ५ रा. ग. प १. पड्गः। ६ ग. प. 'म तस्माद्र ७ . १. 'मो दी स्स। ८ ग. ह. रत्वेकामा ९ रा. र. 'स्मायजेश्वरः ह. पथभिः। "क. शासनः। १२. स. प. 'चित्तथ । ११ स. स. नाथ चि। ४ स. प. भुवः ।। १५ रा. प. उ. 'दासीत्स्वयंभुवः ।। १६ क.'यदे । ध्या'। ७ स... 'शित. 11 स. ग. प. तियान रा. प.ह. भुयः । त।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२२ श्लो०१-२४ ( कल्पसरयानिरूपणम्) तस्मात्मजासंभवनाद्भावनासंभवः स्मृतः । सप्तविंशतिमः कल्पो भावो वै कल्पसंज्ञितः ॥ ६१ पौर्णमासी तथा देवी मिथुनं समपद्यत । प्रजा वै स्रष्टुकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ .६२ ध्यायतस्तु परं ध्यानं परमात्मानमीश्वरम् । अग्निस्तु मण्डली भूत्वा रश्मिजालसमावृतः ।। ६३ भुवं दिवं च विष्टभ्य दीप्यते स महावपुः । ततो वर्पसहस्रान्ते संपूर्ण ज्योतिमण्डले ॥ ६४ आविष्टया सहोत्पन्नमपश्यत्सूर्यमण्डलम् । यस्माददृश्यो भूतानां ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।। दृष्टस्तु भगवान्देवः सूर्यः संपूर्णमण्डलः । सर्वे योगाश्च मन्त्रांच मण्डलेन सहोत्थिताः ।। यस्मात्कल्पो ह्ययं दृष्टस्तस्मा दर्शमुच्यते(?) । यस्मान्मनसि संपूर्णो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ ६७ पुरा वै भगवान्सोमः पौर्णमासी ततः स्मृता । तस्मात्तु पदैरों वै पौर्णमासं च योगिभिः॥ ६८ उभयोः पक्षयोर्योज्यमात्मनो हितकाम्यया । दर्श च पौर्णमासं च ये यजन्ति द्विजातयः ॥६९ न तेपां पुनरात्तिर्ब्रह्मलोकात्कदाचन । योऽनाहिताग्निः प्रयतो वीराध्वानं गतोऽपि वा ॥ ७० समाधाय मनस्ती मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः। त्वमग्ने रुद्रो असुरो महो दिवस्त्वं शङ्ख मारुतं पृक्ष ईशिपे 'वं पाशगन्धर्वशिपं पूपा विधत्तपासिना । इत्येव मनं मनसा सम्यगुचारयेद्विजः ।। ७२ अग्नि प्रविशते यस्तु रुद्रलोकं स गच्छति । सोमश्चाग्निस्तु भगवान्कालो रुद्र इति श्रुतिः।। ७३ तस्माद्यः प्रविशेदमि स रुद्रान्न निवर्तते । अष्टाविंशतिमः कल्पो बृहदित्यभिसंज्ञितः ।। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य स्रष्टुकामस्य वै मजाः। ध्यायमानस्य मनसा बृहत्साम रथंतरम् ।। यस्मात्तत्र समुत्पन्नो बृहतः सर्वतोमुखः । तस्मात्तु बृहतः कल्पो विज्ञेयस्तत्त्वचिन्तकैः ।। ७६ अष्टाशीतिसहस्रोणां योजनानां प्रमाणतः । रथंतरं तु विज्ञेयं परमं मूर्यमण्डलम् ।। तस्मादण्डं तु विज्ञेयमभेद्यं सूर्यमण्डलम् । यत्सूर्यमण्डलं चापि बृहत्साम तु भिद्यते । भित्त्वा चैनं द्विजा यान्ति योगात्मानो दृढव्रताः । संघातमुपनीताश्च अन्ये कल्पा 'थंतरे ॥७९ इत्येतत्तु मया प्रोक्तं चित्रमध्यात्मदर्शनम् । अतः परं मवक्ष्यामि कल्पानां विस्तरं शुभम् ॥८० *जित स्तुहित) जगत्रितयैकनाथ नारायणं परमकारुणिकं सदैव । प्राचीनकर्षनिगडार्गलबन्धमुक्त्यै न्यः पुराणम्पादपरोऽस्त्युपायः॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त क्ल्पनिण नामकविंशोऽध्याय ॥ २१ ॥ आदितः श्लोकानां समयकाः-१४१० ७४ ७८ अथ द्वाविंशोऽध्याय । - कल्पसंख्यानिरूपणम् । ऋपय ऊचुः- अत्यद्भुतमिदं सर्वे कल्पाना ते महामुने । रहस्यं वै समाख्यातं मन्त्राणां च प्रकल्पनम् । १ न तवाविदितं किंचित्रिपु लोकेषु विद्यते । तस्माद्विस्तरतः सर्वाः कल्पसंख्या ब्रवीहि नः ॥ * स पुस्तक स्वाय कामो नान्यादर्शगुस्तषु । १स. ग. प. उ. सताव'1३ ग.घ . ले। अवि' । ३ स. ग. प है.'दर्शक. योज्यमा ५ घ. 'त्व वातररुगेर्यासि शवयित्व पूषा धीतधामाऽसि न मनाः ।। ६. व वाप्तासि शकराय व पूपावीतथा- माऽसितम्मनाः।। ६ ग. सिनाः ।। ७ स.घ. इ. 'रयन्द्विजा । अ'। ८४. स्मृति । ९ पस्मार प्र। रा "ल्पो विज्ञेय, सत्त्वचिन्तः । अष्टाशीतिसहस्राणि यह' 111. 'स्य टु' । १२ इ. 'हत्तत्मर्व' । १३ स प. ४. 'साणियो। १४ स. ६. रथान्त'। - ·mr009 ८ [अ०२२ श्लो०३-३०] वायुपुराणम्। ५७ (कल्पसख्यानरूपणम् ) । वायुरुवाच 7 अन कः कथयिष्यामि कल्पसंख्या यथा तथा । युगानं च वर्षाग्रं तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः एक कल्पसहस्रं तु ब्रह्मणोऽब्दः प्रकीर्तितः । एतदष्टसहस्रं तु ब्रह्मणस्तयुगं स्मृतम् एक युगसहस्रं तु सक्नं तत्मजापतेः । रावनानां सहस्रं तु द्विगुणं त्रिवृतं तथा ।। अक्षणः स्थितिकालस्य चैतत्सर्वं प्रकीर्तितम् । तस्य संख्यां प्रवक्ष्यामि पुरस्तादै यथाक्रमम् ६ । अष्टाविंशतिर्ये कल्पा नामतः परिकीर्तिताः । तेपां पुरस्ताद्वक्ष्यामि कल्पसंज्ञा यथाक्रमम् । रथंतरस्य साम्नस्तु उपरिष्टान्निबोधत । कल्पन्तेि नामधेयानि मत्रोत्पत्तिश्च यस्य यो । एकोनशिका कल्पो विज्ञेयः श्वेत्तलोहितः । यस्मिंस्तत्परमं ध्यानं ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा श्वेतोष्णीपः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिखी । उत्पन्नस्तु महातेजाः कुमारः पावकोपमा भीमं मुखं महारौद्र मुघोरं श्वेतलोहितम् । दीप्तं दीप्तेन वपुपा महास्यं श्वेतवर्चसम् तं दृष्ट्वा पुरुषः श्रीमान्ब्रह्मा वै विश्वतोमुखः । कुमारं लोकधातारं विश्वरूपं महेश्वरम् ૨૨ पुराणपुरुषं देवं विश्वात्मा योगिनां 'चरम् । चवन्दे देवदेवेशं ब्रह्मा लोकपितामहः १३ हृदि कृत्वा महादेवं परमात्मानमीश्वरम् । सद्योजातं ततो ब्रह्म ब्रह्मा वै समचिन्तयत् ज्ञात्वा मुमोच देवेशो हष्टो हासं जगत्पतिः । ततोऽस्य पार्थतः श्वेता ऋपयो ब्रह्मवर्चस: १५ प्रादुर्भूता महात्मानः श्वेतमाल्यानुलेपनाः । मुनन्दो नन्दकश्चैव विश्वनन्दोऽथ नन्दनः शिष्यास्ते चै महात्मानो यैस्तु ब्रह्म ततो वृतम् । तस्याने श्वेतवर्णाभः श्वेतनामा महामुनिः १७ विजज्ञेऽथ महातेजा यस्माज्जज्ञे नरस्त्वसौ तत्र ते ऋपयः सर्वे सद्योजातं महेश्वरम् १८ तस्माद्विश्वेश्वरं देवं ये प्रपद्यन्ति वै द्विजाः। प्राणायामपरा युक्ता ब्रह्मणि व्यवसायिनः ते सर्वे पापनिर्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्चसः । ब्रह्मलोकमतिक्रम्प ब्रह्मलोकं व्रजन्ति च ।। वायुरुवाच- ततत्रिंशत्तमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्तितः । रक्तो यत्र महातेजा रक्तवर्णमधारयत् २१ । ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । मादुर्भुतो महातेजाः कुमारो रक्तविग्रहः २२ रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तनेत्रः प्रतापवान् । स तं दृष्ट्वा महादेवं कुमारं रक्तवाससम् २३ ध्यानयोग परं गत्वा धुंधे विश्वमीश्वरम् । स तं प्रणम्य भगवान्ब्रह्मा परमयनित: वामदेवं ततो ब्रह्मा ब्रह्मात्मकं व्यचिन्तयत् । एवं ध्यातो महादेवो ब्रह्मणा परमेष्ठिना मनसा प्रीतियुक्तेन पितामहमथाब्रवीत् । ध्यायत्ता पुत्रकामेन(ण) यस्मात्तेऽहं पितामह . २६ दृष्टः परमया भक्त्या ध्यानयोगेन सत्तम । तस्माद्ध्यानं परं प्राप्य कल्पे कल्पे महातपाः २७ येत्स्यसे मां महासत्व लोकधातारमीश्वरम् । एवमुक्त्वा ततः शर्यः अस्त्व)हास मुमोच ह ततस्तस्य महात्मानयत्वारश्च कुमारकाः। संबभूवुमहात्मानो विरजुः शुद्धयुद्धयः ।। घिरजश्व विवाहुश्च विशोको विश्वभावनः ब्रह्मण्या ब्रह्मणस्तल्या वीरा अध्यवसायिनः ॥३० १ घ. द एकक' । २ ग. नु निगु । ह. तु त्रियुगति । घ ४. सज्ञा य" । रा. ग, घ. इ. 'पान्त., ७ क. चिरम् । ८ स ग 'पन । मु” । ९ स ग. ह. यस्तात। १०. 'स्माद्यते।" क. प्रपश्यन्ति । १२ ग. प. रक व 13 स. ट 'दुध मि। १४ घ ६. 'देश्य त। १. प. मममय व्य'। १. मामेव विचि । १६ क. 'मह । १ । १७ घ. १. विरज. (1१८ . 'बाहय । । Homww ना' । ५.१.सा । ६ क..नावश' । ८ ·५८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२२-२३०३१-३५1१० ] ( माहेश्वरावतारयोगः) रक्ताम्बरधराः सर्वे रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्तभस्मानुलिप्ताङ्गा रक्तास्या रक्तलोचनाः ॥ ३१ ततो वर्षसहस्रान्ते ब्रह्मण्या व्यवसायिनः । गृणन्तश्च महात्मानो ब्रह्म तद्वामदैविकम् ॥ ३२ अनुग्रहार्थं लोकानां शिष्याणां हितकाम्यया । धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा ते ब्राह्मणाः स्वयम् । पुनरेव महादेवं भविष्टा रुद्रमव्ययम् । येऽपि चान्ये द्विजश्रेष्ठौ युञ्जाना वाममीश्वरम् ॥ प्रपद्यन्ति महादेवं तद्भक्तास्तत्परायणाः। ते सर्वे पापनिर्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्चसः ।। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। इति श्रीमहापुराण वायुप्रोके कल्पसख्यानिरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २३ ।। आदितः श्लोकानां समथ्यकाः-१४४५ अथ प्रयोविंशोऽध्यायः। - १ २ ४ ९ माहेश्वरावतारयोगः । वायुरुवाच- एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः । ब्रह्मा यत्र महातेजाः पीतवर्णत्वमागतः ॥ ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रवान् ॥ पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पितमाल्यधरो युवा । पीतयज्ञोपवीतश्च पीतोष्णीपो महाभुजः ।। तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ब्रह्मा लोकेश्वरं प्रभुम् । मनसा लोकधातारं वन्दे परमेश्वरम् ।। ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्मा माहेश्वरी पराम् । अपश्यनां विरूपां च महेश्वरमुखच्युताम् ।। चतुप्पदा चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुस्तनीम् । चतुर्नेत्रां चतुःशृङ्गीं चतुर्दष्टां चतुर्मुखीम् ॥ द्वात्रिंशलोकसंयुक्तामीश्वरी सर्वतोमुखीम् । स तां दृष्ट्वा महातेजा महादेवी महेश्वरीम् ।। पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः । मतिः स्मृतिषुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः॥ एाहीति महादेवी सोत्तिष्ठत्माजलिर्भृशम् । विश्वमात्य योगेन जगत्सर्वे वशी कुरु ॥ अयोवाच महादेवो रुाणी त्वं भविष्यसि । ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्थे भविष्यसि ॥ १० अथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः । प्रददौ देवदेवेशश्चतुष्पादां महेश्वरीम् ॥ ११ ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् । ब्रह्मा लोकनमस्कार्यः पपंद्य तां महेश्वरीम् ॥ १२ गायत्री तु ततो रौद्री ध्यात्वा ब्रह्मा सुयन्त्रितः । इत्येतां वैदिकी विद्या रौद्री गायत्रीमर्पिताम्।। जपित्या तु महादेवीं रुद्रलोकनमस्कृताम् । प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा ।। ततस्तस्य महादेवो दिव्यं योगं पुनः स्मृतम् । ऐश्वर्य ज्ञानसंपत्ति वैराग्यं च ददौ पुनः ॥१५ अयाट्टहास मुमुचे भीषण दीप्तमी परः । ततोऽस्य सर्वतो दीप्ताः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ॥ १६ पीतमाल्याम्बरधराः पीतगन्धविलेपनाः । पीतोष्णीपशिरार्थव पीतास्याः पीतमूर्धजाः ॥ १७ ततो वर्षसहसान्त उपित्वा विमलौजसः । योगात्मानस्ततः साता ब्राह्मणानां हितैपिणः॥१८ १ क "दव । २ ग. प..ते प्रमाणः स्व'। ग... 'टा युजाना । । ग. ह. परिस' । ५ स. ग. प. ...'मास ।६ प. 'प्राणि रस। ७ क.'मार्य भ'। ८ स. ग. पर पता । ९ स.यनिपग्रिता । ग... 'यनिपी. दिवा'। प. पत्रपरिता'।. य. स्मृत । ऐ"रा. ग. प... श्वरम् ।त। १२ रा. ग. प. ८. 'तw. गगनाले'। १३ रा. ग. 'रातो मगाना मा ।

·[अ०२३-लो-१९-११] वायुपुराणम् । ( माहेश्वरावतारयोगः) धर्मयोगवलोपेता ऋपीणां दीर्घसन्त्रिणाम् । उपदिश्य तु ते योग प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ॥ : एवमेतेन विधिना प्रपन्ना ये महेश्वरम् । अन्येऽपिनियतात्मानोध्यानयुक्ता जितेन्द्रियाः ॥ २० ते सर्व पापमुत्सृज्य विरजा ब्रह्मवर्चसः । प्रविशन्ति महादेवं रुद्रं ते त्वपुनर्भवाः ।। २१ वायुरुवाच- ततस्तस्मिन्गते कल्ले पीतवणे स्वयंभुवः । पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु सितकल्पो हि नामतः ॥ २२ एकार्णवे तदा वृत्ते दिव्ये वर्पसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ।। २३ तस्य चिन्तयमानस्य पुत्रकामस्य वै प्रमोः कृष्णः समभवद्वर्णो ध्यायतः परमेधिनः॥ अथापश्यन्महातेजाः मादुर्भूतं कुमारकम् । कृष्णवर्ण महावीर्य दीप्यमानं स्वतेजसा । कृष्णाम्बरधरोपणीपं कृष्णयज्ञोपत्रीतिनम् । कृपणेन मौलिना युक्तं कृष्णस्रगनुलेपनम् ॥ २६ स तं दृष्ट्वा महात्मानममरं घोरमन्त्रिणम् । ववन्दे देवदेवेशं विश्वेशं कृष्णपिङ्गलम् ॥ २७ भाणायामपरः श्रीमान्हदि कृत्वा महेश्वरम् । मनसा ध्यानसंयुक्तं प्रपन्नस्तु यतीश्वरम् ॥ २८ अघोरेति ततो ब्रह्मा ब्रह्म एवानुचिन्तयन् । एवं वै ध्यायतस्तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ २९ मुमोच भगवान्द्रः अद्रिस्त्वोहास महास्वनम् । अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णनगनुलेपनाः।। चत्वारस्तु महात्मानः संबभूवुः कुमारकाः। कृष्णा कृष्णाम्बरोष्णीपाः कृष्णास्याः कृष्णवाससः तैवाहासः सुमहान् कारश्चैव पुष्कलः । नमस्कारश्च सुमहान्पुनः पुनरुदीरितः ॥ ततो वर्पसहस्रान्ते योगात्तत्पारमेश्वरम् | उपासित्वा महाभागाः शिष्येभ्यः प्रददुस्ततः।। ३३ योगेन योगसंपन्नाः प्रविश्य मनसा शिवम् । अमलं निर्गुणं स्थानं भविष्टा विश्वमीश्वरम् ।। ३४ एवमेतेन योगेन ये चाप्यन्ये द्विजातयः । स्मरिष्यन्ति विधानज्ञा गन्तारो रुद्रमव्ययम् ।। ३५ 'ततस्तस्मिन्गते कल्पे कृष्णरूपे भयानके । अन्यः प्रवर्तितः कल्पो विश्वरूपस्तु नामतः विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे । ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः ॥ 'प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती । विश्वमाल्याम्बरधरं विश्वयज्ञोपवीतिनम् ॥ विश्वोपणीपं विश्वगन्धं विश्वस्थानं महाभुजम् । अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः ववन्दे देवमीशानं संवेश सर्वगं मभुम् । ओमीशान नमस्तेऽस्तु महादेव नमोऽस्तु ते ॥ एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम् । उवाच भावानीशः प्रीतोऽहं ते.किमिच्छसि ।। ११ ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्भिः स्तुत्वा महेश्वरम् । (*उवाच भगवान्ब्रह्मा मीतः प्रीतेन चेतसा यदिदं विश्वरूपं ते विश्वगं विषमीश्वरम् । एतद्वदितुमिच्छामि कश्चायं परमेश्वरः।। कैपा भगवती देवी चतुप्पादा चतुर्मुखी । चतु:शृङ्गी चतुर्वक्ता चतुर्दन्ता चतुःस्तनी ॥ चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरूपा कयं स्मृता । किनामधया कोऽस्यात्मा किंवीर्या वाऽपि कर्मतः ॥ ४५ * धनुधिहान्तर्गत प्रन्यः स. प. पुस्तकयोनास्ति। , स. ग. निहिता'। २ ग... 'वर्ण स्व' । ३ग. प. १. हसि। ४ स. ग. प्रभो । '१५ क. 'वरो' ६ व ७ स. ग. 'म्बरीगः । ८ ग. प. ह. 'न्हु रे का। स.प. ४. इस तु यो । १.रा. सर्वेश । ११ रा. ग. प. म् । उनी ११ स.ग. प. ४. 'मनेया को। १३ग, घ... माँ चापि । -- ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२३-श्लो०४६-१७ ( माहेश्वरायतारयोगः) महेश्वर उवाच- रहस्य सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्टिवर्धनम् । शृणुष्वैतत्परं गुह्यमादिसर्गे यथातथम् ॥ अयं यो वर्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ स्मृतः । यस्मिनभवादयो देवाः पत्रिंशन्मनकः स्मृताः ब्रह्मस्थानमिदं वाऽपि यदा प्राप्तं त्वया विभो। तदाप्रभृति कल्पश्च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम् ॥ ४६ शतं शतसहस्राणामतीता ये स्वयंभुवः । पुरस्तात्तव देवेश ताशृणुष्व महामुने ॥ आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दत्वे महातपैः । गालव्यगोत्रतपसा मम पुत्रस्त्वमागतः ॥ स्वयि योगश्च सांख्य च तपो विद्याविधिः क्रिया । ऋतं सत्यं च यद्रह्म अहिंसा संततिक्रमाः ॥ ध्यानं ध्यानवपुः शान्तिविद्याऽविद्या मतिधृतिः। कान्तिः शान्तिः स्मृतिर्मेधा लज्जा हुँदिः सरस्वती । तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव लज्जा शान्तिः प्रतिष्ठिता ॥ - पहिनशतद्गुणा ोपा द्वात्रिंशाक्षरसंज्ञिता । प्रकृतिं विद्धि तां ब्रह्मास्त्वत्मसूर्ति महेश्वरीम् ॥५४ सैपा भगवती देवी तत्ममूतिः स्वयंभुवः । चतुर्मुखी जगधोनिः प्रकृतिगौः प्रकीर्तिता ॥ मधानं प्रकृतिं चैव यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। अजामेतां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्व संमसृजमाना सुरूपाम् अजोऽहं वै बुद्धिमान्विश्वरूपां गायीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्वा ।। एवमुक्त्वा महादेवः अ(वस्त्वहहासपधाकरोत् । लितास्फोटितरवं कहाकहनदं तथा ।। ५८ रातोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः सर्वरूपाः कुमारकाः । जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्धमुण्डश्च जज्ञिरे ततस्ते तु यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः । दिव्यं वर्षसहस्रं तु उपासित्वा महेश्वरम् ॥ धर्मोपदेशं नियतं कृत्वा योगमयं दृढम् । शिष्टानां नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ॥ वायुरुवाच- ततो विस्मयमापनो ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रपन्नस्तु महादेवं भक्तियुक्तेन चेतसा उवाच वचनं सर्व श्वेतत्वं ते कथं विभो । भगवानुवाचन स्वतः कल्पो यदा ह्यासीदहं श्वेतस्ततोऽभवम् । श्वेतोपणीपः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिवः।।६३ सेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक्श्वेतलोहितः । तेन नाम्ना च विख्यातः चेतकल्पस्तंदा सौ मल्पासादाच देवेशः श्वेताङ्गः श्वेतलोहितः । श्वेतां तदा ह्यासीद्वायत्री ब्रह्मसंज्ञिता ।। ६५ यम्मपित च देवेश त्वया गुह्ये पदे स्थितः । विज्ञातः स्वेन तपसा सद्योजातः सनातनः ॥ सयोगौरतति ब्रह्मतय चैव प्रकीर्तितम् ॥ तस्मात्यातक्षमापनं ये वेस्पन्ति द्विजातपः । तत्समीपं गमिप्यन्ति पुनराशत्तिदुर्लभम् ॥ ६७ म॥१८ म.मे. प. स. भुषा १२ फ.ड, पशि । ३ फ. "दं चापि । ४ फ. ते महार- राग. १. २. "प: ताल । ६ ग. घ. र. गंमाते । ग. पुद्धिः । रा. ग. स. पदार याद । १५. "दिर का 1.।" म. ग. १. युध्या नग... यषिपी. माग ग. ग. ' माग ग. १. हा ।१५। ग ग. ग. प..."तस- १६7 मरग. घ... 'गाहा। १६ ·अ०२३-लो०६८-९१] वायुपुराणम् । (माहेश्वरावतारयोग) पदाऽहं च पुनस्त्वासं लोहितो नाम नामतः । स मत्कृतेने वणन कल्पो वै लोहितः स्मृतः॥ ६८ तदा लोहितमांसास्थिलोहितक्षीरसंनिभा । लोहिताशस्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ॥ ६९ ततोऽस्य लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्यये । वामत्वाचैव योगस्य वामदेवत्वमागतः ॥ तथापि हि महासत्व त्वयाऽहं नियतात्मना । विज्ञातः श्वेतवर्णेन तस्माद्वोत्तमः स्मृतः ।। ततोऽहं चामदेवेति ख्याति यातो महीतले ॥ ये चापि वामदेवत्वं ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः । विज्ञाय चेमा रुद्राणी गायत्री मातरं विभो ॥७२ सर्वपापविनिर्मुक्तो विरजा ब्रह्मवर्चसः । रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। यदा तु पुनरेवायं कृष्णवर्णो भयानकः । मद्कृतेन च वर्णेन मदकल्पः कृष्ण उच्यते ॥ तत्राहं कालसंकाशः कालो लोकमकांशनः । विज्ञातोऽहं त्वया ब्रह्मन् घोरो घोरंपराक्रमः ।। तस्माद्घोरत्वमापने ये मां वेत्स्यन्ति भूतले । तेपामघोरः शान्तश्च भविष्याम्यहमव्ययः ।। ७६, तस्माद्विश्वत्वमापन्नं ये मां पश्यन्ति भूतले । तैपां शिवश्व सौम्यश्च भविष्यामि सदैव तु ॥ ७७ तस्माच विश्वरूपो चे कल्पोऽयं समुदाहनः । विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता ॥७6 सर्वरूपास्तथा चे मे संत्ता मम पुत्रकाः । चत्वारस्ते समाख्याताः पादा वै लोकसंमताः ॥७२ तस्माच्च सर्ववर्णत्वं प्रजात्वं मे भविष्यति । सर्वभक्ष्या च मेध्या च वर्णतश्च भविष्यति ॥ .८० मोक्षो धर्मस्तथाऽयच कामश्चेति चतुष्टयम् । तस्मादेता च वेधं च चतुर्धा चै भविष्यति ॥ ८१ भूतग्रामाश्च चत्वार आश्रमाचतु(त्वा)रस्तथा । धर्मस्य पादाश्चत्वारश्चत्वारो मम पुत्रकाः ॥ ८२. तस्माचतुर्यगावस्थं जगदै सचराचरम् । चनुर्धाऽवस्थितं चैव चतुष्पादं भविष्यति ॥ भूलोकोऽय (वर्लोकः स्वोंकोऽथ महस्तथा । जनस्तपश्च शान्तथ रुद्रलोकस्ततः परम् ।। ८४ (+अष्टाक्षरः स्मृतो लोकः स्थाने स्थाने तदक्षरम् । भुतं दिवं परं चैव पादायत एव च ।। भोकः प्रथमः पादो (वर्लोकस्ततः परम् । ) स्त्रों को हि तृतीयस्तु चतु तु माः स्मृतः ॥ तत्र लोकः परं स्थान परं तद्योगिनां स्मृतम् ।। निर्मपा निरइंकाराः कामक्रोधविजिताः । द्रक्ष्यन्ते तद्विदो युका ध्यानतत्परयुअंकाः॥ ८७ पस्माचतुप्पदा खेपा त्वया दृष्टा सरस्वती । तस्माच पराकः स भविप्यन्ति चतुप्पदाः॥ तस्मापां भविष्यन्ति चत्वारो वे पयोधराः ॥ सोमश्च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखान्युतः । जीवः माणभृतां ब्रह्मन्सः पीत्वा स्तनधृतम् ।। तस्मात्सोममयं वदप चैव सीनतम् । चतुप्पोदा भविष्यन्ति श्वतत्वं चास्प तेन ते ॥ ९० यस्माचैवं क्रिया भूत्वा द्विपादा महेश्वरी । रेष्टा पुनस्त्वया चपा सावित्री लोकभाविनी ।। तस्माद द्विपदाः सर्वे दिननाथ नराः स्मृताः ॥ + पवित्रान्तर्गतमन्य. स. प. पुम्नयोन हित। माने। ३ रा. 'न को नरसो से 11.1, सेन य५ । ग... पानी प. 'कः । म पम्दा १६ म.प. .कारन ! य.'मटा प ८.ग. रा.स.स. 11. पौग.स. १६३.त। 13.... 17. रागा. पि. स. i 'परी.. १.रा.सह।

·. ९७ ५ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२३ श्लो०९२-११४ (माहेश्वरावतारयोगः) यस्माचैवमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी । दृष्टा त्वया महासत्वा सर्वभूतधरा परा ॥ २२ तस्मात्तु विश्वरूपत्वमजानां वै भविष्यति । अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति ।। अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः । *तस्मात्सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः ॥ ९४ तपसा भावितात्मानो ये वै द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः । ईशित्वे च शिवत्वे च सर्वगं सर्वतः स्थिर। रजस्तमोविनिर्मुक्तास्त्यक्त्वा मानुष्यकं भुवि । मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरात्तिदुर्लभम् ॥ ९६ इत्येवमुक्तो भगवान्ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः। प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः ॥ ब्रह्मोवाच- भगवन्देवदेवेश विश्वरूपो(प) महेश्वरः(२) । इमास्तव महादेव तनवो लोकवन्दिताः ॥ विश्वरूप महासत्व कस्मिन्काले महाभुज । कस्यां वा युगसंभूत्यां द्रक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। केन वा तत्त्वयोगेन ध्यानयोगेन केन वा । तनवस्ते महादेव शक्या द्रष्टुं द्विजातिभिः॥ १०० भगवानुवाच- तपसा नैव योगेन दानधर्मफलेन वा । न तीर्थफलयोगेन ऋतुभिर्वा सदक्षिणैः ।। न वेदाध्यापनर्वाऽपि न वित्तेन निवेदनैः । शक्योऽहं मानुपैष्टुमते ध्यानात्परं न हि ॥ १०२ साध्यो नारायणथैव विष्णुत्रिभुवनेश्वरः । भविष्यतीह नाम्ना तु चौराहो नाम विश्रुतः॥ १०३ चतुर्वाश्चतुष्पादश्चतुर्नेत्रश्चतुर्मुखः । तदा संवत्सरो भूत्वा यज्ञरूपो भविष्यति ॥ पदङ्गश्च त्रिशीर्पश्च त्रिस्थानखिशरीरवान् ॥ १०४ कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम् । एतस्य पादाचत्वारा अ(रवाजानि तवस्तथा।।१०५ भुजाश्च वेदाश्चत्वार ऋतुः संधिमुखानि च । द्वे मुखे द्वे च अपने नेत्राश्च चतुरस्तथा ॥ १०६ शिरांसि त्रीणि पर्वाणिं फाल्गुन्यापादकृत्तिकाः। दिव्यान्तरिक्षभौमानि त्रीणि स्थानानि यानि तु ॥ संभवः प्रलयश्चैव आश्रमो द्वौ प्रकीर्तितौ ॥ स यदा कालरूपाभो वराहत्त्वे व्यवस्थितः । भविष्पति यदा साध्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः। तदा त्वमपि देवेश चतुर्वक्त्रो भविष्योसि । ब्रह्मलोकनमस्कार्यों विष्णुर्नारायणः प्रभुः ॥ १०९ एकार्णवे प्लवे चैव शयानं पुरुष हरिम् । यदा द्रक्ष्यसि देवेशं ध्यानयुक्तं महामुनिम् ॥ तदा वां मम योगेन मोहितो नष्टचेतसौ । अन्योन्यस्पर्धिनौ रात्रावविज्ञाय परस्परम् ॥ कैकस्योदरस्थांस्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान् । विस्मयं परमं गत्वा ध्यानाहुद्ध्वा तु मानुपौ॥११२ ततस्त्वं पद्मसंभूतः पद्मनाभः सनातनः । पनाङ्कितस्तदा कल्पे ख्याति यास्यसि पुष्कलाम् ॥ ततस्ते स्मिस्तदा कल्पे वाराहे सप्तमे प्रभोः । पुनर्विष्णुमहातेजाः कालो लोकमकालनः मवैवस्वतो नाम तव पुत्रो भविष्यति ।। ११४ * इदम नास्ति घ. 6. पुस्तकयोः । १८ १५. प. प्रमाः । २ प... च परिये । ३. ग. घ. भुगः । 21 रा. ग... ध्यावन्या रा. ग. प. मन्यांतद'६. ग. Tissस.प. र. दाध्ययने 10 घ. न न .. 'म रिरे।।... 'यनिपी. ...ग.ग. प... 'सानो दिशाभ.प. सार मा.म. पायारो पेशामा प.प. ८. तन- ३ प.पुरानना । सि.ग. विषादि । १५ स. ग. प... यति ।M.

·[अ०२३श्लो०११५-१४२] वायुपुराणम् । (माहेश्वरावतारयोगः।) तदा चतुर्युगावस्ये कल्पे तस्मिन्युगान्तके । भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः॥ हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे । चतुःशिष्याः शिवे युक्ता भविष्यन्ति तदा मम ।। ३वेतचैव शिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः । चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ॥ ततस्ते ब्रह्मभूयिष्टा दृष्ट्वा ब्रह्मगति पराम् । सत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।। ११८ पुनस्तु मम देवेशो द्वितीयद्वापरे प्रभुः । प्रजापतिर्यदाव्यासः सत्यो नाम(भविष्यति ॥ ११९ चदा लोकहितार्याय मुतारो नाम नामतः । भविष्पामि कलौ तस्मिल्लोकानुग्रहकारणाद ॥ सत्रापि मम ते पुत्रा भविष्या नाम नामवः) दुन्दुभिः वातपश्च ऋचीकः केतुमास्तया ।। माप्य पोगं तया ज्ञानं ब्रह्म चैव सनातनम् । रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरातिदुर्लभम् ॥ १२२ तृतीये दापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः । तदा ह्यई भविष्यामि दमनस्तु युगान्तिके ॥ १२३ तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः। विशोकथ विकेशव विशापाशापनाशनः ।। तेऽपि तेनैव मार्गेण पोगोक्तेन महौजसः । कद्रलोकं गमिष्पन्ति पुनराहाचदुर्लभम् ॥ १२५ चतुर्ये दापरे चैव पदा व्यासोऽधिराः स्मृतः । तदाऽप्पर भविष्यापि मुहोत्री नाम नामतः ॥ तत्रापि मप सत्पुत्राश्चत्वारथ तपोधनाः। १२६ भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठा योगारमानो इलम्रताः । मुपुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो पुरतिफमा । १२७ माप्य योगगति सूक्ष्मा विमला दग्धकिल्विपाः। तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिप्यन्ति न संशयः॥ पञ्चमे द्वापरे चैव उपासस्तु सपिता पदा । तदा चापि भविष्यामि को नाम महातपाः॥१२९ अनुप्रहार्य लोकानां योगारमा नैककर्मकृत् । चत्वारस्तु महाभागा विरजाः शुद्धयोनपः ॥१३० पुत्रा मम भविष्यन्ति योगात्मानो हव्रताः । सनः सनन्दनचैव प्रभुर्यस्य सनातनः ।। श्रृंतुः सनरकुमारश्च निर्ममा निरहंकृतः । मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ परिपते पुनः पठे मृत्युपासो यदा विभुः । तदाऽप्य भविष्यामि लोकाभिर्नाम नामतः॥१३३ शिष्याय मम ते दिल्या योगात्मानो रव्रताः। भविष्यन्ति महाभागायत्वारो लोकसंमताः ॥ मधामा विरनधैव शहपादव एव च । योगात्मानो महात्मानस्ते सर्वे दग्पकिल्पिपाः ॥ १३५ तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिप्यन्ति न संशयः । सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतकनुः ॥ १३६ विमुर्नाम महातेनाः पूर्वमासीउतक्रतुः । तदाऽप्यहं भविष्यामि कली तस्मिन्युगान्तिक ।।१३७ मैगीपव्येति पिस्पात: सर्वेषां योगिनां परः । तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति युगे तदा १३८ सारस्वतः मुमेपम वमुवाहः मुपादनः । तेऽपि तेनैव मार्गेण ध्यानयुक्ति समाश्रिताः ॥१३९ भविष्यन्ति महात्मानो छद्रलोकपरायणाः । वसिष्ठवायमे व्यामः [+परिवर्ने भविष्यति ॥१४. कपिलथाऽऽमुरिव तथा पश्चशिखो मुनिः । वाग्वलिश्च महायोगी सर्व एव महानसा ॥१४१ गप्प माहेश्वरं योग ध्यानिनो दग्धकरमपाः । मत्समीपं गमिष्पन्ति पुनरारचिदुर्लभम् ॥१४२ मनुतनमायो . पुस्तके मारित । + भावान्तर्गतमन्यो ग. पुरव नारित । . -- . 1. Sr... । पं.समिय' ।१० नर । ... मि मरन।प. ग, रतु । ( स. प. । दमक.स. "tita.ग... मेषाद। ...

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२३-श्लो०१४३-१७२ (माहेश्वरावतारयोगः।) परिवर्तेऽथ नवमे व्यासः सारस्वतो यदा । तदा चाहं भविष्यामि ऋपभो नाम नामतः।।१४३ तत्रापि मग ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः । पराशरश्च गार्यश्च भार्गवो ह्यगिरास्तथा ॥ १४४ भविष्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः । सर्वे तपोपलोत्कृष्टाः शापानुग्रहकोविदाः ॥१४५ सेऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन तपस्विनः । ध्यानमार्ग समासाद्य गमिप्यन्ति तथैव ते ।। १४६ दशमे द्वापरे व्यासनिधामा नाम नामतः । भविष्यति यदा विप्रास्तदाऽहं भविता पुनः ॥१४७ दिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुझे नगोत्तमे । नाम्ना भृगोस्तु शिखरं तस्मात्तच्छिखरं भृगुः ॥ १४८ तव मम ते पुत्रा भविष्यन्ति दृढव्रताः । बलवन्धुनिरा(र)मित्रः केतुशृङ्गस्तपोधनः ।। २४९ योगात्मानो महात्मानो ध्यानयोगसमन्विताः । रुद्रलोकं गमिष्यन्ति तपसा दग्पकल्मपाः ।। एकादशे द्वापरे तु तिष्ठयासो भविष्यति । तदाऽस्यहं भविष्यामि गङ्गाद्वारे कळेधुरि ॥ १५१ उना नाम महानादास्तत्रैव मम पुत्रकाः । भविष्यन्ति महौजस्काः सुवृत्ता लोकविश्रुताः॥१५३ लम्बोदरश्च लम्वश्च लम्बालो लम्बकेशकः । प्राप्य माहेश्वरं योग रुद्रलोकाय संस्थिताः ॥ तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति परां गतिम् ।। द्वादशे परिवर्ते तु शततेजा महामुनिः । भविष्यति महासत्त्वो व्यासः कविवरोत्तमः॥ १५४ ततोऽप्यई भविष्यामि अत्रि म युगान्तिके । हेमकं वनमासाद्य योगमास्थाय भूतले ।। १५५ अत्रापि मम ते पुत्रा भस्मस्नानानुलेपनाः। भचिप्पन्ति महायोगा रुद्रलोकपरायणाः ॥ १५६ सर्वज्ञः समवुद्धिश्च साध्यः सर्वस्तथैव च । रुद्रलोकं गमिष्यन्ति ध्यानयोगपरायणाः ॥ १९७ त्रयोदशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमेण तु । धर्मो नारायणो नाम व्यासस्तु भविता यदा ॥ १५८ तदाऽप्य भविष्यामि चालिन म महामुनिः । वालि(लखिल्याश्रमे पुण्ये पर्वते गन्धमादने ॥ सत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः । सुभामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजास्तथा ॥१६० महायोगवलोपेता विमला ऊर्ध्वरेतसः। तेनैव योगमार्गेण गमिप्यन्ति न संशयः ।। १६१ यदा व्यासः सुरसंस्तु पर्यायच चतुर्दश । तत्रापि पुनरेवाहं भविष्यामि युगान्तिक । १६२ वंशे त्वङ्गिरसः श्रेष्ठो गौतमो नाम योगवित् । तस्माद्भविष्यते पुण्यं गौतम नाम तद्दनम् ॥१६३ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्पन्ति कलौ तथा । अनिरुप्रतपाश्चैव श्रावणोऽर्थ स्रविष्ट(४)कः॥१६४ योगात्मानो महात्मानो ध्यानयोगपरायणाः । तेऽपि तेनैव मार्गेण रुद्रलोकनिवासिनः॥ १६५ ततः प्राप्ते पञ्चदशे परिवर्ते क्रमागते । आरुणिस्तु यदा व्यासो द्वापरे भविता प्रभुः ॥ तदाऽप्यहं भविष्यामि नान्ना वेदशिरा द्विजाःवित्र वेदशिरा नाम अस्त्रं तत्पारमेश्वरम् ॥ १६७ भविष्यति महावी वेदशीर्पश्च पर्वतः । हिमवत्पृष्ठमाश्रित्य सरस्वत्या नगोसमे ।। सदाऽपि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः । कुणिश्व कुणिवाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः ॥ १६९ योगात्मानो महात्मानो ब्रह्मिष्ठाश्चोर्ध्वरेतसः। तेऽपि तेनैव मार्गेण रुद्रलोकं गतास्तु ते ॥ १७० ततः षोडशमे चापि परिवर्ते क्रमागते । व्यासस्तु संजयो नाम भविष्यति तदा प्रभुः ॥ १७१. तदाऽप्यह भविष्यामि गोकर्णो नामनामतः। तस्माद्भविप्यते पुण्यं गोकर्ण नाम तद्वनम्।।१७२ * धनुश्चिन्हान्मर्गतप्रन्यो घ• पुस्तके नास्ति । १त. ग. घ.'इ. हेम व । २ प. मि वलि । 3 स ग. प. इ. ला झर्व' । क. क्षणपर्यायस्तुच । ५ ख. 1. सदा । ६ स. 3 Prime.

·[अ०२३श्लो०१७३-१९६] वायुपुराणम् । (माहेश्वरावतारयोगः) तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्पन्ति महौजसः । काश्यपो खुशना चैत च्यवनोऽथ वृहस्पतिः ] तेपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति परं पदम् ।। ततः सप्तदशे चैव परिचर्ते क्रमागते । तदा भविष्यते व्यासो नाम्ना देवकृतजयः ।। १७४ तदाऽयह भविष्यामि गुहावासीति नामतः । हिमवच्छिखरे चैव महातुझे महालये ॥ सिद्धक्षेत्रं महापुण्यं भविष्यति महालयम् ।। तत्रापि मम ते पुत्रा ब्रह्मज्ञा योगदिनः । भविष्पन्ति महात्मानो मर्मज्ञा निरहंकृताः ॥ १.६ उतथ्यो वामदेवश्च महाकालो महालयः । तेषां शतसहस्रं तु शिष्याणां ध्यानमाधनम् ।। १७७ भविष्यन्ति तदा कल्पे सर्वे ते ध्यानयुञ्जकाः । ते तु संनिहिता योगे हृदि कृत्वा महेश्वरम् ।। महालये पदं क्षिप्त्वा प्रविष्टाः शिवमव्ययम् ॥ १७८ ये चान्यऽपि महात्मानः काले तस्मिन्युगान्तिके । ध्यानयुक्तेन मनसा निमलाः शुद्धबद्धयः॥ गत्वा महालयं पुण्यं दृष्ट्वा माहेश्वरं पदम् । तूर्ण तारयते जन्तून्दश पूर्वान्दशापरान् ।। १७९ आत्मानमेकविश च तारयित्वा महार्णवम् । मम प्रसादाद्यास्यन्ति रुद्रलोकं गतज्वराः ।। १८० ततोऽष्टादशमथैव परिवत पैदा भवेत् । तदा पतञ्जयो नाम व्यासरतु भविता मुनिः ।। तदाऽप्य भविष्यामि शिखण्डी नाम नामतः ।। १८१ मिद्धक्षेत्रे महापुण्ये देवदानवपूजिते । हिमवच्छिखरे पुण्ये शिखण्डी यत्रं पर्यनः ॥ शिखण्डिनो चनं चापि ऋपिसिद्धनिपेवितम् ।। २८२ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः । वाचखवा ऋत्ती(ची)कश्च शाबासश्च दृढव्रतः१८३ योगात्मानो महासत्वाः सर्वे ते वेदपारगाः । प्राप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं प्रजन्ति ते ।। १८४ ततस्त्वेकोनविंशे तु परिवर्ते क्रमागते । व्यासस्तु भविता नानी भरद्वाजो महामुनिः ॥ १८५ तत्राप्यहं भविष्यामि जटामालीनि नामतः । हिमच्छिखरे 'रम्ये जटायुयंत्र पर्वतः॥ १८६ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः । हिरण्यनामा कौशियः काशीयः कुथमिस्तथा ।। ईश्वरा योगधर्माणः सर्वे ते ह्यूवरेतसः । प्राप्य माहेश्वर योगे गमिष्यन्ति न संशयः ।। १८८ ततो विगतिमे सर्गे परिवर्ते क्रमेण तु । चाचःश्रवाः स्मृतो व्यासो भविष्यति महामतिः ॥१८९ तदाऽप्य है भविप्यामि हा दासेति नामतः । अट्टहासप्रियाथापि भविष्यन्ति सदा नराः।। १९० तव हिमवत्पृष्ट सहाला महागिरिः । भविष्यति महातेजाः सिद्धचारणसवितः ।। तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महानमः । युक्तात्मानो महासत्या योनिनो नियतव्रताः ।। मुमन्तुरिविद्वान्मुबन्धः कुशिकन्धरः । माप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकाय ते गताः ॥ एकविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्त क्रमेण तु । वाचस्पतिः स्मृनो व्यासो यदा स ऋपिस रामः ।। तदाऽनई भविष्यामि दारुको नाम नामनः । तस्माद्भ यते पुण्यं देवदाम्वनं महत् ।। १९५ तमापि गम ने पुत्रा भविष्यन्ति महानतः । प्लसो दीक्षायणिवय केनुपाली चकस्तथा ॥ १९६ १. नरयो । २ ग, १. गप्पा । ३ क गिदिक्ष । १ . बम्पाचौ । ५गर. 'नो निर्ममा नि. रा. ग. ४. हाट 10 प. शो '। ८ क वर्ते य" । ग. नाग । १. ग. ग... कस "ग. प. 'मा शार. त्य: फरीया २३, ' माया नि.मनोनि.माग, ·६६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२३श्लो१९७-२१८ (माहेश्वगवतारयोगः) योगात्मानो महात्मानो नियता घर्ध्वरेतसः। परमं योगमास्थाय रुद्रं प्राप्तास्तदाऽनयाः ।। द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुलायनो यदा । तदाऽप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः ॥ नाम्ना वै लागली भीमो यत्र देवाः सवासवाः । द्रक्ष्यन्ति मां कलौ तस्मिन्नवतीर्ण हलायुधम्।। तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति मुधार्मिकोः । तृल्याचिर्मधुपिङ्गाक्षः श्वेतकेतुस्तथैव च ॥ २०० तेपि माहेश्वरं योग प्राप्य ध्यानपरायणाः । विराजा ब्रह्मभूयिष्ठा रुद्रलोकाय संस्थिताः ॥ परिवर्ते त्रयोविंशे तृणविन्दुर्यदा मुनिः । व्यासों भविष्यति ब्रह्मा तदाऽहं भविता पुनः ॥ श्वेतो नाम महाकायो मुनिपुत्रः सुधार्मिकः ।। २०३ तत्र कालं जरिष्यामि तदा गिरिवरोत्तमे। तेन कालंजरो नाम भविष्यति स पर्वतः ॥ २०४ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति महौजसः। सिजो वृहदुक्थ्यश्च देवलः कविरेव च ॥ माप्य माहेश्वरं योगं रुद्रलोकं गता हि ते ॥ २०५ परिवर्ते चतुर्विशे ऋक्षो व्यासो भविष्यति । तत्राई भविता ब्रह्मन्कलौ तस्मिन्युगान्तिके ॥ शूली नाम महायोगी नैमिप योगिवन्दिते ।। तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । शालिहोत्रोऽग्निवेश्यश्च युवनाश्वा शरद्वसुः ॥ तेऽपि योगवलोपेता रुद्रं यास्यन्ति सुव्रताः ।। २०७ पञ्चविंशे पुनः माते परिवर्ते यथाक्रमम् । वसिष्ठस्तु यदा व्यासः शक्तिर्नाम भविष्यति ॥ २०८ तदाऽप्यहं भविष्यामि दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः । कोटिव समासाद्य नगरं देवपूजितम् ॥ २०९ ते पुत्रा भविष्यन्ति क्रमागताः । योगात्मानो महात्मानः सर्वे ते ह्यूवरेतसः॥२१० छगलः कुम्भकाश्यः कुम्भश्चैव प्रवाहुकः । प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यन्ति तथैव ते ॥२११ इविशे परिवर्ते तु यदा व्यासः पराशरः । तदाऽप्यहं भविष्यामि सहिष्णुर्नाम नामतः ।। पुण्यं रुद्रवटं प्राप्य कलौ तस्मिन्युगान्तिके ।। २१२ । तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुधार्मिकाः । उलूको पैयुतश्चैव शैको ह्याश्वलायनः ।। भाप्य माहेश्वरं योगं गन्तारस्ते तथैव हि ॥ सप्तविंशतिमे प्राप्त परिवर्ते क्रमागत । जातूको यदा व्यासो भविष्यति तपोधनः ॥ २१४ तदाऽप्यहं भविष्यामि सोमशर्मा द्विजोत्तमः । प्रभासं तीर्थमासाद्य योगात्मा लोकविश्रुतः ॥ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपोधनाः । अक्षपादः कणादश्च उलूको वत्स एव च ।। २१६ योगात्मानो महात्मानो विमलाः शुद्धबुद्धयः । प्राप्य माहेश्वरं योग रुद्रलोकं ततो गताः ।। अष्टाविंशे पुनः प्राप्ते परिवर्ते क्रमागते । पराशरसुतः श्रीमान्विष्णुलोकपितामहः ।। २१७ यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रभुः । तदा पठेने चांशेन कृष्णः पुरुपसत्तमः ॥ वसुदेवायदुश्रेष्ठो वासदेवो भविष्यति ।। २१८ तत्रापि मम १ व. ग 'स्तथाऽन 1 २ ख घ इ. का भल्वाचिर्म । ३ घ 'डाक्षश्चित्रके । स असिजो । ग. ओमिजो। १. ऑमिजो। ५ स. ग. दुरियम' । ६ स. ८. 'ब्रह्मा क । ७ य. ग. घ. द. कर्णध कु । एस, "प्य रोदयन प्रा० ९ क स ख घ. शम्यको । ड. 'शवको। १. क. भासती' । "रा घट 'मला। १२ रा. पूर्णन ।

·. [अ०२३-२४० २१९-२२६।१-१२] वायुपुराणम् । (शास्तब. ) तदा चाहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया । (*लोकविस्मयनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः ।। इमशाने मृतमुत्सृष्टं दृष्ट्वा लोकमनायकम् । ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया) ॥२२० दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्ध च विष्णुना । भविष्यामि तदा ब्रह्मन्नकुंली नाम नामतः।। कायारोहणमित्येवं सिद्धक्षेत्रं च वै तदा । भविष्यति तु विख्यातं यावद्भमिरिष्यति ॥ २२२ तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशिकश्चैव गाय॑श्च मित्रको रुष्ट एव च ॥ २२३ योगयुक्ता महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्राप्य माहेश्वरं योग विमला ह्यूवरेतसः ॥ रुद्रलोक गमिप्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २२४ इत्येतदै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् । मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशयुगक्रमात ॥ २२५ +भविष्यत्ति तदा कल्पे कृष्णपायनो यदा । तत्र स्मृतिसमूहानां विभागो धर्मलक्षणम् ॥२२६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके माहेश्वरावतारयोगोनाम प्रयोविंशोऽध्यायः ॥ २३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्का:-१६७१ अथ चतुविशोऽध्यायः । शास्तिवः। वायुरुवाच- चत्वारि भारते वर्षे गुगानि मुनयो विदुः । कृतं प्रेता द्वापरं च तिप्यं चेति चतुर्युगम् ।। १ एतत्सहस्रपर्यन्तमहर्यद्रह्मणः स्मृतम् । यामाधास्तु गणाः सप्त रोमवन्तचतुर्दश । सशरीराः श्रयन्ते स्म जनलोकं सहानुगाः । एवं देवेप्यतीतेपु महर्लोकाजनं तपः ।। मन्वन्तरेवतीतेपु देवाः सर्वे महौजसः । ततस्तेषु गतेपूर्च सायुज्यं कल्पवासिनाम् ।। समेत्य देवैस्ते देवाः मासे संकालने तदा । महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते मैं चतुर्दश ॥ भूतादिप्ववशिष्टेप स्थावरान्तेपु वै तदा । शून्येपु तेषु लोकेपु महान्तेषु भवादिपु ॥ देवेपथ गतेपूर्व कल्पवासिपु वै जनमें ।। तत्संहृत्य ततो ब्रह्मा देवर्पिगणदानवान् । संस्थापयति वै सर्वान्दाहदृष्ट्या युगक्षये ।। योऽतीत: सप्तमः कल्पो मया वः परिकीर्तितः । समुद्रैः सप्तभिर्गाढयेकीभूतमहार्णवैः ।। आसीदेकार्णवं योरमविभागं तमोमयम् ।। माययकार्णवे तस्मिशन कगदाधरः । जीमूनाभोऽम्बनाक्षश्च किरीटी श्रीपतिदरिः ।। नारायणपुरखोगीर्णः सोऽमः पुगपोत्तमः । अष्टवाहुमहोरस्को लोकानां योनिरुच्यते ॥ किमप्यचिन्त्वं युक्तात्मा योगमास्थाय योगविद ।। १० फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम् । महाभोगपतर्भागमन्यास्तीर्य महोच्छद्रयम् ॥ तस्मिन्महति पर्व के मते व कनकमभे ॥ एवं तर यानेन विष्णना प्रभविष्णुना । आत्मारामेण क्रीडा सष्टं नाभ्यां तु पनम् ।।१२ * धनुरिहान्तर्गतमन्यः म. घ. पुस्तक्यानास्ति। । इदम नास्नि क. पुस्तक । १६. शाकायम । ग, घ १. लार्ग। ३ न. ग घ .. ' अनि । रा. ग घ. ह । ना ५. ६.८. महापक्षा लो'1६ घ. 'चिन्सयोगामा ८ .

·६८ . ૨૨ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् [अ० २४-२ठो ०१३--३६) (शायरनमः) शवयोजनविस्तीर्ण तरुणादित्यवर्चसम् । बजदण्डं महोत्सेधं लीलया प्रभविष्णुना ।। तस्येवं क्रीडपानस्य सगीपं देवमीदपः । हेमनग्माण्ड जो ब्रह्मा रुक्मयों यतीन्द्रियः ।। चतुर्मुखो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया ।। श्रिया युक्तेन नव्येन मुमौण मुगन्धिना । ते क्रीडमान पान दृष्ट्वा मामा तु भनिवान् ॥१५ स विस्मयपथाऽऽगम्प शस्यसंपूर्णया गिरा । मोवाच को भवाशेते भांश्रितो मध्यमम्भसाम् ।। अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मास्तु शुभं वचः । उदतिष्ठत पर्यशाविस्मयात्फललोचनः ।। प्रत्युवाचोत्तरं चैव क्रियते यच किंचन । धारन्तरिक्ष भूक्षेत्र परं पदमई प्रभुः ।। १८ तमेवमुक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनरथायीत् । कस्त्वं खलु समापातः समीपं भगवान्कुतः कुतश्च भूपो गन्तव्यं कुत्र वा ते प्रतिश्रयः॥ को भवान्विश्वपतिस्त्वं कर्तव्यं किं च ते मया! एवं त्रुवाणं वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः यथा भवांस्तथा चाहमादिकर्ता प्रजापतिः । नारायणसमाख्यातः सर्व चै मयि तिष्ठति ॥ २१ सविस्मयं परं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा । सोऽनुज्ञातो भगवता वैकुण्ठो विश्वसंभवः ॥ कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम् । इमानष्टादश द्वीपान्सममुद्रानापर्वतान् । भविश्य स महातेजाश्चातुर्वर्ण्यसमाकुलान् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान्सप्लोकान्सनातनान् ॥ २४ ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्वान्यिप्णुमहायशाः । अहोऽस्य तपसो वीर्य पुनः पुनरभापत ।। पर्यटविविधाटोमान्विष्णुर्नानाविधाश्रमान् । ततो वर्पसहस्रान्ते नान्तं हि ददृशे तदा बदाऽस्य ववाशिष्याम्य पन्नगेन्द्रादिकतनः । अजातशर्षगगमितामहमयानवीत् ।। भगवन्नादिमध्यं च अन्तः कालदिशे-न च । नाहमन्तं प्रपश्यामि ह्यदरस्य तवानघ ।। एवमुक्त्वाऽनवीन्यः पितामहमिदं दरिः । भवाप्येवमेवाध दरं मम शाश्वतम् ।। प्रविश्य लोकान्पश्यैताननौपम्यान्दिनोम ॥ मनःमहादी वाणी श्रुत्वा तस्याभिनन्य च । श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः ॥ तानेव लोकान्गर्भस्थः पश्यन्सोऽचिन्त्यविक्रमः। पर्यटित्वाऽऽदिदेवस्य ददन्ति न पै हरे॥३१ ज्ञात्वाऽऽयं तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिघाय विष्णुः । विभुर्मनः कर्तुमियेप चाऽऽशु सुख प्रसुप्तोऽस्मि 'गदाजलीघ । ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितान्युपलक्ष्य ते । सक्षम कृत्वाऽऽत्मनो हां नाभ्यां द्वारमविन्दत ॥ पद्मसूत्रानुमार्गेण ह्यनुगम्य पितामहः । उज्नहाराऽऽत्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः । विरराजारबिन्दस्थः पद्मगर्भसगद्युतिः ।। एतस्मिन्नन्तरे ताभ्याकस्य तु कान्यतः ! प्रवर्तमाने संहप मध्ये तस्यार्णवस्य तु* ॥ सूत उवाच- ततो धारिगेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः । शूलपाणिमहादेयो हैपचाराम्बरच्छदः ।। आगच्छद्यत्र सोऽनन्नो नागभोगपतिहरिः ।। * अस्मिन्स्थलेऽध्यायपरिसमाप्तिदृश्य पुस्तकेषु । २९ १ क. भूत च प ।२ क अन ५रा. ग. प. ह. नुशध्वनः । ६ घ, गीर तमः ।

·अ.१४ श्लो०३७-५७] वायुपुराणम् । .(शार्वस्तरः) शीघ्र विक्रमतस्तस्य पद्भयामत्यन्तपीडिताः । उद्धृतास्तूर्णमाकाशे पृथलास्तोयविन्दवः ।। अत्युष्णाश्चातिशीताश्च वायुस्तत्र वनौ भृशम् ।। तदृष्ट्वा महदाश्चर्य ब्रह्मा विष्णुमभापत । अबिन्दवो हि स्थूलोगाः कम्पते चाम्युनं भृशम् एतं में संशयं हि किंचान्यत्वं चिकीपसि ।। एतदेवविध वाक्यं पितामहमुखोद्भवम् । श्रुत्वाऽमतिमकर्माऽऽह भगवानमुरान्तकृत् ।। किं नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम्। वदति प्रियमत्यर्थं विमियेऽपि च ते मया ॥४० इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम् । कि न्वत्र भगवांस्तस्मिन्पुष्करे जातसंभ्रमः। ४१ कि मया यत्कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम् । भापसे पुरुपश्रेष्ठ किमर्थं हि तत्वतः ॥ ४२ एवं बुवाणं देवेशं लोकयात्रां तु तत्त्वेगाम् । प्रत्युवाचाम्बुजाभास्कः ब्रह्मा वेदनिधिः प्रभुः ४३ योऽसौ तवोदरं पूर्व प्रविष्टोऽहं त्वदिच्छया । यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो । तथैव दृष्टाः कात्स्येन मया लोकास्तबोदरे ।। ततो यर्पसहस्रान्त उपात्तम्य मेऽनघ । नूनं मत्सरभावन मां वशीकर्तुमिच्छता ।। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि त्वया पुनः ।। ततो मया महाभाग संचिन्त्य स्वेन चेतसा । लब्धो नाभ्यां प्रवेशस्तु पद्मसूत्राद्विनिर्गमः ॥ ४६' मा भूत्ते मनसोऽल्पोऽपि व्याघातोऽयं कथंचन । इत्येाऽनुगतिविष्णोः कार्याणामापगिकी ।। यन्मयाऽनन्तरं कार्य माऽध्यवसितं त्वयि । वां वा बाधितुकामेन क्रीदापूर्वं यदृच्छया ।। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटिनानि मया पुनः ॥ न तेऽन्यथाऽवमन्तव्यो मान्यः पूज्यश्च मे भवान् । सर्व मर्पय कल्याण यन्मयोऽध कृतं तब ।। तस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पद्मावतर प्रभो ।। नाहं भवन्तं शक्नोमि सोडं तेजोमयं गुरुम् । स चोयाच वरं भूहि पमादवतराम्यहम् ।। विष्णरुखाच- पुनो भव ममारिन्न पुदं प्राप्स्यमि गोभनाम् । संत्यधनो महायोगी त्वपीयः प्रणवात्मकः||५? अधमभृति सर्वेश वेतोप्णीपविभूषणः । पद्मयोनिरितीत्येवं ख्यातो नान्ना भविष्यसि ।। पुत्रो मे त्वं भव ब्रम्मन्सबलोकाधिप प्रभो ।। ततः स भगवान्त्रमा वरं गृय किरीटिनः । एवं भवतु चेन्युक्या पानात्मा गतमत्मरः ।। ५३ प्रत्सामन्नमयाऽऽयान्तं घालाभं महाननम् । भूतमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमयाववीत् ।। अप्रमेयो महायपत्रोदती पस्तगिरीबद्दः । दशवादुखियूलाही नयनवितोमुसः लोकमभुः सायं साक्षाद्विकृतो मुलमेसंली । मेटेगोर्बेन महता नदमानोऽभिरयम् ॥ का पत्येष पुमान्विष्णो तेजोरागिहायुतिः । व्याप्य सर्वा दिगो यां च इत एवाभिवर्नन । १८ ११. IT TISS' प. र. गोमूतम् । १३ ग... Tv... fouTun. ग. प. मगम् ।।६ग प. प. नागना. ग. प. पगा। रक. प. प. नियोग, मन वि...REP.M. m ·श्रीमपायनपुनिप्रणीतम् [अ०१४टो०५८-८१] (मायनमः). नवमुक्तो भगवान्विष्णप्रमाणपत्रवीत् । पदयां तलनिपातेन यस्य विक्रमतोऽणवे ॥ মন ন্যায় ঘিবাধ সন্তান। ठाभिर्विश्वताऽत्यर्थ सिच्यन पामभवः । प्राणनेन च पातेन कम्प्यमानं त्वया सह " दायने महापमं स्वच्छन्दं मम नाभिनम् ।। स एप भगवानीगो हानादिश्रान्तकद्विभुः । भवानदं च स्तोत्रेण उपतिष्ठाव गांवजम् ६० ततः बुद्धाम्बुजाभास्कं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम् । न भवानूनमात्मानं लोकानां योनिपुत्तमम् ।। ब्रह्माणं लोककर्तारं मां च वेत्ति सनातनम् । कोऽयं भोः शंकरो नाम द्यावयोतिरिच्यते ॥ तस्य तत्वोधनं वाक्यं शुन्या विष्णुरभापत ! मा मैत्रं वद कल्याण परिवादं महात्मनः मायायोगेश्वरो घाँ दुराधर्षों बरमदः । हेतुरस्यात्र जगतः पुरॊणः पुरुषोऽध्यायः जीवः खोप जीपानां ज्योतिरेकं मकाशते । वालक्रीडनकैर्देवः क्रीटते शंकरः स्वपम् ।। ६५ प्रधानमव्ययं ज्योतिरव्यक्तं प्रकृतिस्तमः । अस्य चैतानि नामानि नित्यं मसर्मिण: ॥ यः कः स इति दुःखातैर्मुग्यते यतिभिः शियः ।। एप चीनी भवान्धीगमई योनिः सनाननः । एवमुक्तोऽथ विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमभापत।। ६७ भवान्योनिरहं बीजे कथं वीनी महेश्वरः । एतन्ये सूक्ष्मपव्यक्तं संशयं छत्तुमर्हसि ।। ज्ञात्वा चैवं समुत्पत्ति ब्रह्मणा लोकतान्त्रिणा । इदं परमसादृश्यं प्रश्नमभ्यपददरिः ।। अस्मान्महतर गुह्यं भूतमन्यन्न विद्यते ! महतः परमं धाम शिचंमध्यात्मिनां पदम् ॥ वैधीभावेन चाऽऽत्मानं प्रविष्टस्तु व्यवस्थितः । निष्कलः सूहमपव्यक्तः सकलच महेश्वरः ॥ अस्प मायाविधिकस्य अगम्यगमनस्य च । पुरा लिङ्गं भवदीजं प्रथम त्यादिसर्गिकम् ॥ ७२ मयि योनी समायुक्तं तद्रीनं काल पर्ययात् । हिरण्मयमपारं तद्योन्यामण्डमजायत । शतानि दश वर्षाणामण्डं चाप्सु प्रतिष्ठितम् । अन्ते वर्पसहस्रस्य वायुना तद्विधा कृतम् ॥ ७४ कपालमेक छौजज्ञे कपालमपरं क्षितिः । उल्लं तस्य महोत्सेधं योऽसौ कनकपर्वतः॥ ततस्तस्मात्मयुद्धात्मा देयो देवधरः प्रभुः । हिरण्यगर्भो भगवानहं जज्ञे चतुर्भुनः । (* ततो वर्षसहस्रान्ते वायुना तद्विधा कृतम् ! ) अतारार्केन्दुनक्षत्र शून्यं लोकमवेक्ष्य च कोऽयंमत्यभिध्याते कुपारास्तेऽभवंस्तदा ।। मियदर्शनास्तु तनवी(पा) येऽतीताः पूर्वजास्तव । भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवाऽऽत्मजास्तव ॥ भवनानलसंकाशाः पद्मपत्रायतक्षणाः ।। श्रीमान्सनत्कुमारस्तु तुश्चैवोयरतसौं । सनातनश्च सनकस्तथैव च सनन्दनः उत्पन्नः समकालं ते बुद्ध्याऽतीन्द्रियदर्शनाः । उत्पन्नाः प्रतिघात्मानो जगदुवैतदेव हि । नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः ॥ अल्पसौख्यं बहुकेशं जराशोकसमन्वितम् । जीवितं मरणं चैव संभवं च पुनः पुनः ॥ * इदमर्धवास्ति ख ग घ. पुस्तके १ स. ड सिच्यसे । ३ ख. ग. घ. ४, भो। ३ स. योगेन्धनो धर्मों । घ. 'योगेन्धनौष । १ ख. ध रा पुरु। ५ रा. ककर्वणार ६ स ग घ ४ विभज्य व्य' ! ७ ग. इ. 'यामिने। ८ घ. इ. मधे'। ६ क । अस्य सोल्य का ७७ ७८ ।

·. ८४ ॥ ८८ अ०१४ श्लो०८२-१०५) वायुपुराणम् । (शास्तच.) स्वमभूतं पुनः स्वर्ग दुःखानि नरकास्तथा । विदित्वा चाऽऽगमं सर्वमवश्यं भवितव्यताम् ॥८२ ऋ सनत्कुमारं च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ । त्रयस् त्रीन्गुणान्हित्या आत्मजाः सनकादयः ।। चैवर्चेन तु ज्ञानेन निहत्तास्ते महौजसः ।। ततस्तेष्वपवृत्तषु सनकादिपु नै त्रिपु । भविष्यसि विमुदस्तु मायया शंकरस्य तु ॥ एवं कल्पे तु वै कल्पे संज्ञा नश्यति तेऽनघ । कल्पशेषाणि भूतानि सूक्ष्माण पार्थिवानि च।।८५ सा चैपा वैश्वरी माया जगतः समुदाहृता । स एप पर्वतो मेरुर्देवलोको हुदाहनः ।। तवैवेदं हि माहात्म्यं दृष्ट्वा चाऽऽत्मानमात्मना । ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वो मामम्बुजेक्षणम् ॥ महादेव महायोगं भूतानां वरदं प्रभुम् । अर्णवात्मानमासाद्य नमस्कृत्वा(त्य) जगद्गुरुम् त्यां च मां चैव संफद्धो निश्वासानिर्ददेदयम् ।। एवं ज्ञात्वा महायोगमभ्युत्तिष्टुं महाबल । अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोप्पेहर्मनलमभम् ।। ८९ सूत उवाच- ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वजः । अतीतैश्च भविष्यश्च वर्तमानैस्तथैव च ॥ नामभिश्चान्दसैश्चैव इदं स्तोत्रमुदीरयत् ।। नमस्तुभ्यं भगवते मुव्रतेऽनन्ततेजसे । नमः क्षेत्राधिपतये वीजिने शूलिनलमा अमेढायोमेद्राय नमो चैकुण्ठरेतसे । नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय धपूनमयमाय च नपो हव्याय पूज्याय सद्योजाताय चै नमः । (गहराय धनेशाय हेमचीराम्बराय च ॥ ९३ नमस्ते यस्मदादीनां भूतानां मभवाय च । वेदकर्मावदातानां द्रव्याणां प्रभवे नमः॥ +ग्रहाणां प्रभवे चैव ताराणां प्रभवे नमः।) ४ नमो योगस्य प्रभवे सांख्यस्य प्रभवे नमः ।। नमो ध्रुवनिशीथानामृपीणां पतये नमः ।।) विद्युदशनिमेघानां गजितप्रभवे नमः । उदधीनां च प्रभवे द्वीपानां प्रभवे नमः ॥ अद्रीणां मभने चैत्र वाणां प्रभवे नमः । नमो नदानां प्रभवे नदीनां प्रभवे नमः ॥ नमोपधिमभये रक्षाणां प्रभवे नमः । धर्माध्यक्षाय धर्माय स्थितीनां प्रभवे नमः ॥ नमो रसानां मभवे रत्नानां प्रभवे नमः । नमः क्षणानां प्रभये कलानां प्रभो नमः ।। निमेषमभवे चैव काठाना प्रभवे नमः । अहोरात्रार्धमासानां मामानां प्रभवे नमः ॥ नम ऋतूनां प्रभवे संख्पायर्याः प्रभवे नमः । प्रभवे च परार्धस्य परस्य प्रभवे नमः ।। नमः पुराणमभवे युगस्य मभवे नमः । चतुर्विधम्य मर्गस्य प्रभवेऽनन्तचक्षुरे ॥ कल्लोदेयनिषदानां जार्तानां प्रभवे नमः । नमा विश्वस्य प्रभये प्रमादिप्रभवे नमः विद्यानां प्रभये चव विधानां पतये नमः नमो व्रतानां पतये मद्राणां पतये नमः ।। पितृणां पनपे चव पानां पतये नमः । बारपाय नमग्नुभगं पुराणभाप च ॥ भनुशहाल प्रयोग पुम मा ।।+नई ग. ग... पाना x निर. नायो..पुमारिन । ०८ . १६. 11 मा.....रा। ५ । गmal TEL. म.घ... ri पाप्रा . U. ग. गदरा.. गदरम् IELT.. १८. मरा...' ..

·११२ ७२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२४श्लो १०६-१३१] (शास्तनः). मुचारुचारुकेशाय चक्षुःशिराय च । नमः पशूनां पतये गोपेन्द्रध्वजाय च ॥ प्रजापतीनां पतये सिद्धानां पतये नमः (* दैत्यदानवसंघानां रक्षसां पतये नमः ।। गन्धर्वाणां च पतये यक्षाणां पतये नमः) । गरुडोरगसाणां पक्षिणां पतये नमः ।। १०८ गोकर्णाय च गोष्टाय शङ्कुकर्णाय वै नमः । वराहायाप्रमेयाय रक्षोधिपतये नमः ।। नमोऽप्सराणां पतये गणानां पतये नमः । अम्भसां पतये चैव तेजसां पतये नमः ।। नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये श्रीमते हीमते नमः । वलावलसमूहाय ह्यक्षोभ्यक्षोभणाय च ॥ दीर्घजैकशृङ्गाय वृपभाय ककुद्मिने । नमः स्थैर्याय वपुषे तेजसे सुप्रभाय च ॥ भूताय च भविष्याय वर्तमानाय वै नमः । सुवर्चसेऽथ वीराय राय ह्यतिगाय च ॥ वरदाय वरेण्याय नमः सर्वगताय च । नमो भताय भव्याय भवाय महते तथा ।। सर्वाय महतेऽजाय नमः सर्वगताप च । जनाय च नमस्तुभ्यं तपसे वरदाय च ॥ नमो बन्धाय मोक्षाय जनाय नरकाय च ॥ भवाय भजमानाय इष्टाय याजकाय च । अभ्युदीय दीप्ताय तत्त्वाय निर्गुणाय च ॥ ११६ नमः पाशाय हस्ताय नमः स्वाभरणाय च । हुताय अपहुताय प्रहुतैमाशिताय च ॥ नमस्त्विष्टाय मूर्ताय ह्यग्निष्टोमविजाय च । (+नम ताय सत्याय भूताधिपतये नमः) ११८ सदस्याय नमथैव दक्षिणावभृयाय च । अहिंसायाथ लोकानां पशुमन्त्रौपधाय च ॥ नमस्तनाय त्र्यम्बकाय सुगन्धिने । नमोऽस्त्विन्द्रियपतये परिहाराय स्रग्विणे ॥ १२० विश्वाय विश्वरूपाय विश्वतोशिमुखाय च । सर्वतःपाणिपादाय रुद्रायामभिताय च ॥ नमो हव्याय कन्याय हव्यकव्याय वै नमः । नमः सिद्धाय मेध्याय चेष्टाय त्वच्ययाय च ॥ सुवीराय सुघोराय ह्यक्षोभ्यक्षोभणाय च । सुमेधसे सुप्रजाय दीप्ताय भास्कराय च ॥ १२३ नमो नमः सुपर्णाय तपनीयनिभाय च । विरूपाक्षाय व्यक्षाय पिङ्गलाय महौजसे ।। दृष्टिनाय नमश्चैव नगः सौम्येक्षणाय च । नमो धूम्राय श्वेताय कृष्णाय लोहिताय च ॥१२५ पिशिताय पिशङ्गाय पीताय च निपगिये । नमस्ते सविशेषाय निर्विशेषाय चै नमः ॥ १२६ (=नम इज्याय पूज्याय चोपजीव्याय चै नमः । नमः सम्याय रद्धाय वत्सलाय नमो नमः ... नम नाय सत्याय सत्यासत्याय वै नमः ।।) १२७ नगो वै पमवर्णाय मृत्युम्नाय , मृत्यवे । नमः श्यामाय गौराय कद्रये रोहिताय च ॥ १२८ ( नमः कान्ताय सन्ध्याभ्रवर्णाय बहुरूपिणे ।) नमः कपालहस्ताय दिग्यस्त्राय कपदिने १२९ अप्रमेयाय शवीय ह्ययध्याय चराय च । पुरस्तात्पृष्ठतव, विभ्रान्ताप कृशानवे ॥ दुर्गाय गहने चैव रोधाय कपिलाय । अर्कप्रभारी राय पलिने रंदसाय च ॥ धनुथिहान्तर्गतमन्य. क. पुस्तके नास्ति । इदमध ग. ग. प. इ. पुम्नवे यु नास्ति । = भासामर्थस्थान :द- गर्भ रयत ग.प. उ. पुस्ताए । महासंध्यवाय चारपाय दक्षिणे : t धनधिमान्तर्गतप्रन्य क. पुस्तके नाहिन । १ रा. ग. प.ह, धनक्षः शि'। रा.प./'य क्रमादि। 3 इ. मनाय ! ग. घ. द.। गाय । ५५. ग.'तप्रागेप, परणादाय ! ७ ग. ह. हाणाय । ८ स. ग. द. द्राय प्रतिमाय । प. 'बाय । रय पाय ! रन मे नमः । । "प.दिशामाय:। ० क विनाणाच । १३. । अपरा श्यसि । स, ग. घ. 'गंगा'। १२१ . , ·. 8 "[अ०२४ श्लो०१३२-१५१] वायुपुराणम् । शास्तवः) पिनाकिने प्रसिद्धाय स्फीताय प्रसूताय च । सुमेधसेऽक्षमालाय दिग्वासाय शिखण्डिने।।१३२ चित्राय चित्रवर्णार्य विचित्राय धराय च । चेकितानाय तुष्टाय नमस्त्वनिहिताय च ।। १३३ नमः शान्ताय शान्ताय वज्रसंहननाय च । रक्षानाय मखन्नाय शितिकण्टोर्ध्वरेतसे ॥ अरिहाय कृतान्ताय तिग्मायुधधराय च । संमोदाय प्रमोदाय इरिण्यायैव ते नमः ॥ प्रणवप्रणवेशाय भक्तानां शर्मदाय च । मृगव्याधाय दक्षाय दक्षयज्ञहराय च ॥ सर्वभूताय भूनाय सर्वेशातिशयाय च । पुरभेत्रे च शान्ताय सुगन्धाय परेपर्व पृष्णो दन्तीवनाशाय भगनेत्रान्तकाय चं। कणादाय वरिष्ठाय कामागदहनाय च ।। स्वेः करालचक्राय नागेन्द्रदमनाय च । दैत्यानामन्तकापाथो दिव्याक्रन्दकराय च ॥ १३९ श्मशानरतिनित्याय नमस्त्रयम्बकधारिणे । नमस्ते प्राणपालाय धवमालाधराय च ।। १४० प्रहीणशा विविधैर्भूतः परिष्टुताय च । नरनारीशरीराय देव्याः प्रियकराय च ॥ १४१ जटिन दण्डिने तुभ्यं व्यालयज्ञोपवीतिने । नमोऽस्तु नृत्यशीला वाचनृत्यप्रियाय च ॥ १४२ मन्यत्रे गीतशीलाय मुगीर्ति गायते नमः । कटककराय भीमाय चोग्ररूपधराय च ॥ विभीपणाय भीमाय भगप्रमथनाय च । सिद्धसंघातगीताय महाभागाय चै नमः । नमो मुक्ताहासाय वेडितास्फोटिताय च । नदते कूदते चैव नमः प्रमुदिताय च नमोऽद्भुताय स्वपते धावते प्रस्थिताय च । ध्यायते जृम्भते चैव दैते द्रवते नमः ॥ चलते क्रीडते चैव लम्बोदरशरीरिणे । नमस्कृताय कम्पाय मुण्डाय विकराय च १४७ नम उन्मत्तवे पाय किंकिणीकाय वै नमः । नमो विकृतवेपाय करोग्रामर्पणाय च ॥ १४८ अप्रमेयाय दीप्ताय दीप्ये निर्गुणाय च । नमः प्रियाय वादाय मुद्रामणिधराय च ॥ (अनमस्तोकाय तनचे गुणैरमतिमाय च । नमो गणाय गुह्याय गम्याय गमनाय च ॥) १५० लोकपात्री त्वियं भूमिः पादौ सज्जनसेवितौ । सर्वेपां सिद्धयोगानामधिष्ठानं तबोदरम् ॥१५१ मध्येऽन्तरिक्ष विस्ती तारामणविभूपितम् । नारापथ इवाऽऽभाति श्रीमान्दारस्तवोरसिं। १५२ दिशा दश भुजास्ते चै केयूराङ्गदभूपिताः। विस्तीर्णपरिणाहश्च नीलाम्बुदचयोपमः ॥ १५३ कण्ठ स्वे शोभते श्रीमान्डेमसूत्रविभूपितः । दंष्ट्राकरालदुर्धर्पमनौपम्यं मुखं तव ॥ पद्ममालाकृतोप्णीपं शीर्षण्य शोभते कथम् । दीप्तिः सूयें वपुश्चन्द्रे स्थैर्य भूनिलो वले ॥ १५५ * धनुचिहान्तर्गतमन्यः स. घ. पुस्तकयोनास्ति । १ ख, ग, घ. इ. नाक्याय । २ स. "य चित्रचर्म । ग. घ. "य चित्रधर्मध। दृ. य चित्रवर्म। ३ क च । समो'। ४ क "रिणावै । ५ ख, ग घ. ड. पुरवत्ताय शा। ६ ख घ. °य वरेप । ७ क. स. घ. रेशवे । ह रेखव । ८ क वे पुष्पवेन्तस्वरूपाय । ९स. ग. घ. ह.च कामदा। १. ग. घ.लवस्त्राय। ११ स.ग, घ. इ. 'मस्तुल्मक। १२ स. ग. घ. ह. य धनमा । १३ म. ग. घ इ. रिप्लुता । १४ ६. नृत्तीलाय चोपनृत्तनि। स. ग. नृत्त । ११ स. ग. घ. °य चापनू । १६ क. 'वे शीत' । १७ के. मोतिगा। स. ग. ट. इटाया १९ स. ग. ध. . चौग्रेपनतरा । २० घ. तऽपस्यि । २१ ख ग इ. रुदते । ५ वदते । २२ स पलिने । २३ स गै. घ. ह. कटाय । २४ ख. घ.इ. गोहाय । १५ स. घ.इ. च । वादनि १२६ इ. गुमाय । २७ क. स. 'य अगम्यागम । २८ ख. घ. 'सिद्धियो' । २९ स. प. ६. जास्तुभ्य के 1३० घ. . 'प शिरो या हो । ३१ स. घ...' ४. 'ले। तीक्षाम. में। ३० १८ + ५------ --...- --- Prem+ +-- ·७५ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०२४-२५को १५६-१६५।१६ (मौटमोत्पत्तिविनाशवर्णनम् ). तक्ष्ण्यमनौ प्रभा चन्द्रे खे शब्दः शैत्यमप्सु च । अक्षरोत्तमंनिप्प(स्पान्दान्गुणानेतान्विदुर्वधाः ।। अपो जप्यो महायोगी यहादेवो महेश्वरः । पुरेशयो गुहावासी खेचरो रजनीचरः ।। तपोनिधिहगुरुनन्दनो नन्दिवर्धनः । इयशीपों धराबाता विधाता भूतिवाहनः ॥ १५७ बोद्धव्यो वोधनो नेता धूर्व हो दुप्पकम्पकः । वृहद्रथो भीमकर्मा बृहत्कीर्तिधनंजयः ।। १५८ घण्टामियो वजी छत्री पताकाध्वजिनीपतिः । कवची पहिशी शमी पाशहस्तः परश्वभृत् ॥ अगस्त्यमनघः शरो देवराजारिमर्दनः । त्वां प्रसाद्य पुराऽस्माभिविपन्तो निर्दता युधि ।। अमिस्त्वं चार्णवान्सपिवन्नेव न तृप्यसे । क्रोधागारः प्रसन्नात्मा कामहा कामदः प्रियः ॥ ब्रह्मण्यो ब्रह्मचारी च गोतस्त्वं शिष्टपूजितः । वेदानामव्ययः कोशस्त्वया यज्ञः प्रकल्पितः ॥ हव्यं च वेदं वहति वेदोक्तं हव्यवाहनः । पीते त्वयि महादेव वयं पीता भवामहे ।। २६२ भवानीशोऽनादिमान्धामराशिमा लोकानां त्वं कर्ता त्वादिसर्गः । सांख्याः प्रकृतिभ्यः परमं त्वां विदित्वाऽक्षीणध्यानास्ते न मृत्यु विशन्ति ॥ योगेन त्वां ध्यानिनो नित्ययुक्ता ज्ञात्वा भोगान्संत्यजन्ते पुनस्तान् ॥ येऽन्ये मास्त्वां प्रपन्ना विशुद्धास्ने कर्मभिर्दिव्यभोगान्भजन्ते ।। अप्रमेयस्य सत्त्वस्य यथा विद्याः स्वशक्तितः । कीर्तिनं तव माहात्म्यमपारं परमात्मनः ॥ शिवो नो भव सर्वन योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त शास्तको नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥२५॥ आदितः श्लोकानां समष्टयनाः-१८३६ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः । M ४ मधुकैटभोत्पत्तिविनाशवर्णनम् । सूत उवाच- सपिन्निव तौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः । प्रहृष्टवदनोऽत्यर्थमभवच स्वकीर्तनात् ।। उमापतिर्विरूपाक्षा दक्षयज्ञविनाशनः । पिनाकी खण्डपरशुभूतप्रान्तस्त्रिलोचनः ॥ २ ततः स भगवान्देवः श्रुत्वा वाक्यामृतं तयोः । जाननपि महाभागः प्रीतिपूर्वमथाब्रवीत् ॥ ३ सो भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैपिणी । समेतावम्बुजाभाक्षौ तर्मिन्योरे जलप्लवे ॥ तावूचतुर्महात्मानौ संनिरीक्ष्य परस्परम् । भगवन्किच तथ्येन विज्ञातेन त्वया विभो ।। कर या सुखमानन्त्यमिच्छौचौरमते त्वया ॥ *तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यभिनन्द्यानुमान्य च । उवाच भगवान्देवो मधुरश्लक्ष्णया गिरा ॥ भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण बदाम्यहम् ॥ * इदगधे नास्ति क. पुस्तके। १ स.ग. घ १. मविष्पन्दा'। २ घ जाप्यो । ३ ग घ. ड ताकी ध्व। ४ घ. "मध्यग को। ५रा. घ. 'शिव'। ६ ४, त्व इत्वाऽऽदि । ७ ग. घ. रमत्वा । ८ प. घामास्ते । ९ प ८. शुद्धा. स्व. क' । १० घ. ..'च! आपि' । " स. घ. घ. ह. ग. क्रीडाप्'। १२ घ, प्रमो। १३ ५. छायो वा मृ1१४ रा. ग. ड.. 'नाम।

·७ [अ०२१मो०७:३२] वायुपुराणम् । ७५ (मधुबैटमोत्पतिविनाशवर्णनम् ) धीतोऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया। भवन्तौ माननीयौ च मम पईतरावुभौ ॥ युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमुत्तमम् ।। तेनैवमुक्ते वचने ब्रह्माणं विष्णुरब्रवीत् । ब्रोह यूहि महाभाग वरो यस्ते विवक्षितः ॥ ८ प्रजाकामोऽस्म्यहं विष्णो पुत्रपिच्छामि धूर्वहम् । ततः स भगवान्त्रमा परेप्सुः पुत्रलिप्सया ९ भय विष्णुरवाचेदं मजाकाम प्रजापतिम् । वीरममतिमं पुत्रं यचमिच्छसि धूर्यहम् ।। पुत्रत्वेनाभियुव त्वं देवदेवं महेश्वरम् । स तस्य वाक्यं संपुष्य केशवस्य पितामहः ॥११ ईशानं वरदं रुद्रमभिवाय कृताञ्जलिः । उवाच पुत्रकामस्तु वाक्यानि सह विष्णुना यदि में भगवान्प्रीतः पुत्रकामस्य नित्यशः । पुत्रो मे भव विश्वात्मन्स्वतुल्यो वाऽपि धूर्वहः ॥ नान्यं वरमहं वने पीते त्वयि महेश्वर । तस्य तां प्रार्थनां श्रुत्वा भगवान्भगनेत्रहा ॥ १४ निष्कल्मपममायं च वाढमित्य नवीद्वचः । यदा कार्यसमारम्भे कस्मिचित्तव सुव्रत भनिप्यत्ती च कार्यस्य क्रोधस्त्वां समुपैप्पति । आत्मैकादश ये रुद्रा विहिताः माणहेतवः॥१६ सोऽहमेकादशात्मा चै शूलहस्तः सहानुगः । ऋपिमित्रो महात्मा चै ललाटाद्भविता तदा ।। १७ प्रसादमतुलं कृत्वा ब्रह्मणस्तादृशं पुरा । विष्णुं पुनरुवाचेदं ददामि च वरं तक ॥१८ स होवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः । सर्वमेतत्कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि ॥ स्वाये मे सुप्रतिष्टाऽस्तु भक्तिरम्बुदवाहन एवमुक्तस्ततो देवः समभापत केशवम् । विष्णो शृणु यथा देव प्रीतोऽहं तव शाश्वत ॥ २० प्रकाशं चांप्रकाशं च जगमं स्थावरं च यत् । विश्वरूपमिदं सर्व रुद्रनारायणान्मकम् ॥२१ भहमग्निर्मचान्सोमो भवानरात्रिरहं दिनम् । भवानृतमई सत्वं भवान्क्रतुरई फलम् ।। २२ भवान्ज्ञानमहं सेयं यजपित्वा सदा जनाः। मां विशन्ति त्वयि प्रीते जनाः सुकृतकारिणः।। आवाभ्पां सहिता चैव गतिर्नान्या युगक्षये || आत्मानं प्रकृति विद्धि मां विद्धि पुरुपं शिवम् । भवानर्धशरीरं मे स्वदं तब तथैव च ॥ वामपार्च महन्मह्यं श्याम श्रीवत्सलक्षणम् । त्वं च चामेतरं पाश्चै त्वहं वै नीललोहितः ॥ २५ त्वं च मे हदयं विष्णो तब चाहं हदि स्थितः । भवान्सर्वस्य कार्यस्य कर्नाऽहमधिदैवतम् ।। २१ तदेहि सस्ति ते बरस गपिप्याम्यम्बुदर्मभ । एवमुक्त्वा गतो विष्णोदेनोऽन्तर्धानमपिर॥२७ ततः सोऽन्तीहत देवे संमहास्तदा पुनः । अशेन शयने भयः मविश्यान्तर्जले हरिः । तं पद्म पद्मगी पद्माक्षः, पद्ममंभवः ! संमएमना ब्रह्मा भने ब्रायं तदामनम् ॥ श्रय दीर्पण कालेन तवाप्पनिमावुभौ । महायला महासची भ्रानरी मधुकैटभी । (+स्प तरुणाभि दीप्ताशी तपशालिनी । कम्पपामामनुरी हगन्नावित्र निभयो। ॥ कभअतुभ पनामिनावमी मधुकैटया) ॥ अचनुर्थन वचन भयो वै नी भविष्यामि । पयमुक्त्या नु तो तस्मिनन्तनं गताबभौ ॥ २ + बाधिनगंतप्रा. फ. पुन नास्ति। 'ननो काम । २८.३ रा.प. 1. यं मम ४ ५, ६. 'इनः ।। ५ रा. ग....म् । नुन्य मेरे पास ग. प. १,'प्रम .. ५.. जो देको ८६.र.

·७३ - श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२५श्लो०३३-५६] (मधुपैटमोत्पत्तिविनाशवर्णनम् ). दारुणं तु तयोर्भावं ज्ञात्वा पुष्करसंभवः । माहात्म्यं चाऽत्मनो बुद्ध्वा विज्ञातुमुपचक्रमे ।। कर्णिकाघटनं भूयो नाभ्यजानाद्यदा गतिम् । ततः स पद्मनालेन अवतीर्य रसातलम् .॥ कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं ददृशेऽन्तर्जले हरिम् ॥ स च तं वोधयामास विबुद्धं चेदमब्रवीत् । भूतेभ्यो मे भयं देव त्रायस्वोत्तिष्ठ शं कुरु ॥ २५ ततः स भगवान्विष्णुः समहासमरिंदमः । न भेतव्यं न भेतव्यमित्पुवाच मुनिः सयम् ॥ ३६ यस्मात्पूर्व त्वया चोक्तं भूतेभ्यो मे महद्भयम्।तस्माद्भूतादिवायैस्तौ दैत्यौ त्वं नाशयिष्यसि ।। भूर्भुवः स्वस्ततो देवं विविशुस्तमयोनिजम् । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा तमेवाऽऽसीनमागतम् ॥ गते तस्मिस्ततोऽनन्त उद्गीर्य भ्रातरौ मुखात् । विष्णु जिष्णुं च प्रोवाच ब्रह्माणमभिरक्षताम् ।। मधुकैटभयोात्वा तयोरागमनं पुनः ।। चक्राते रूपसादृश्यं विष्णोजिष्णोश्च सत्तमौ । कृतसादृश्यरूपौ ती तावेवाभिमुखौ स्थितौ ॥ ४० ततस्तौ प्रोनतुर्दै त्यो ब्रह्माणं दारुणं वचः । अस्माकं युध्यमानानां मध्ये वै पानिको भव ४१ ततस्तौ जलमाविश्य संस्तम्भ्यापः स्वमायया । चक्रतुस्तुमुलं युद्धं यस्य येनेप्सितं तदा ॥ ४२ तेषां तु युध्यमानानां दिव्यं वर्षशतं गतम् । न च युद्धपदोत्सेको ह्यन्योन्यं संन्यवर्तत ।। ४३ लक्षणद्वयसंस्थानादूपवन्तौ स्थितेगितौ । सादृश्याव्याकुलमना ब्रह्मा ध्यानमुपागमत् स तयोरन्तरं बुद्ध्वा ब्रह्मा दिव्येन चक्षुपा । पझकेसरजं सूक्ष्मं बबन्ध कवचं तयोः ।। आमेखलं च गात्रं च ततो मत्रमुदाहरत् ।। जपतस्त्वभवत्कन्या विश्वरूपसमुत्थिता । पमेन्दुवदनप्ररुया पद्महस्ता शुभा सती ।। तां दृष्ट्वा व्यथितौ दैत्यौ भयावर्णविवर्जितौ ।। ततः मोवाच तो कन्यां ब्रह्मा मधुरया गिरा । कोऽत्र त्वमवगन्तव्या बेहि सत्यमनिन्दिते ॥४७ साम्ना संपूज्य सा कन्या ब्रह्माणं पाजलिस्तदा। मोहिनीं विद्धि मां मायां विष्णोः संदेशकारिणी त्वया संकीर्त्यमानाऽहं ब्रह्मन्माप्ता त्वरायुता । अस्याः प्रीतमना ब्रह्मा गौणं नाम चकार ह ॥ मया च व्याहृता यस्मात्वं चैव समुपस्थिता । महाव्याहृतिरित्येव नाम ते विचरिष्यति ॥ ५० उत्थिता च शिरो भित्वा सावित्री तेन चोच्यते । एकीनंशात्तु यस्मात्मनेकांशा भविष्यसि ।। गौणानि तावदेनानि कर्मजान्यपराणि च । नामानि ते भविष्यन्ति मत्मसादान्छभानने ।। ५२. ततस्तो पीड्यमानौ तु चरमेनमयाचताम् । अनाहतं नौ मरणं पुत्रत्वं च भवेत्तक । तथेत्युक्त्वा ततस्तूर्णमनयद्यमसादनम् । अनयकैटभं विष्णुजिष्णश्वाप्यनयन्मधुम् ।। ५१ एवं तौ निहती दैत्यो विष्णुना जिष्णुना सह । भीतेन ब्रह्मणा चाथ लोकानां हितकाम्यया । पुत्रत्वमीशेन यथा ह्यात्मा दत्तो नियोधत । विष्णुना जिष्णुना सार्धे मधुकैटभयोस्तथा । संपराये व्यतिक्रान्ते ब्रह्मा विष्णुमभापत ॥ - १२ युद्या । २८ ग. घ. द. गतिः । ३ य प विशुद्ध । ४ घ. क्यैस्तु दे'। ५ रा नारुपयाश्चरिती मि. ।गा । ग. नापयाटितानी । सा'। घ. 'नाद्रूपवाभेटितरितः । रा' । ढ. नारूपयान्वेटितेहितः । सा दराराम रा. ग. ह. 'मेलक च गाण त' । ८ य.ग. घ. का च त्व'।१ ग घ. ह. गीण्य । " म एस तासानुय' । ११ घ. कामासा तयस्मात्वमने कासा भ । १२ ग... अमाहत । स. अनाहत ।। १३ ग.५१,'म् । विगया।

·७७ १ अ.२५- श्लो५७-८०] वायुपुराणम् । (मधुकैटमोत्पात्तावनाशवर्णनम्) अध वर्षशतं पूर्ण समयः प्रत्युपस्थितः । संक्षेपसप्लवं घोरं स्वस्थानं यामि चाप्यहम् ।। स तस्य वचसा देवः संहारमकरोत्तदा । महीं निस्थावरां कृत्वा प्रकृतिस्थांश्च जगमान् ॥ ५८ यदि गोविन्द भद्रं ते शिमं ते यादसा प्रति । हि यत्करणीयं स्यान्मया ते लक्ष्मिवर्धन* ॥५९ चौदं शृणु त्वं हेमाभ पद्मयोने चंचो मम । प्रसादो यस्त्वया लब्ध ईश्वरात्पुत्रलिप्सया ॥ ६० तं तथा सफलं कृत्वा मत्तोऽभूदनृणो भवान् । चतुर्विधानि भूतानि सृज त्वं विसजस्व च॥ ६१ अवाप्य संज्ञा गोविंदारपद्मयोनिः पितामहः । प्रजाः स्रष्टुमनास्तेपे तप उग्रं ततो महत् ।। ६२ तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत । ततो दीर्पण कालेन दुःखात्कोधो व्यवर्यत ।। सको(तत्को धाविष्टनेत्राभ्यामपतनश्रुविन्दवः । ततस्तेभ्योऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः॥ महाभोगा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरभ्यलंकृताः । प्रकीर्णकेशाः सस्तेि प्रादुर्भूता महाविपाः ॥६५ सस्तिथाऽग्रजान्दृष्ट्वा ब्रह्माऽऽत्मानमनिन्दव । अहो धिक्तपसा मह्यं फलमीदृशळं यदि ॥ लोकचनाशिकी जो आदावेव प्रजा मम ।। तस्य तीवाऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्पसमुद्भवा । मूछभितापेन तदा जहाँ प्राणान्मजापतिः ॥ ६७ तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात्कारुण्यपूर्वकम् । आत्मैकादश ते रुद्राः प्रोद्भूता रुदतस्तथा ।। रोदनात्खलु रुद्रास्ते रुद्रत्वं तेन तेपु तत् ।। ६८ ये रुद्राः खलु ते पाणा ये माणास्ते तदात्मकाः। प्राणाः प्राणभृतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः।। अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुना चरितस्य च । तस्य प्राणान्ददौ भुयस्त्रिशूली नीललोहितः ॥ ललाटात्पद्मयोनेस्तु प्रभुरेकादशात्मकः ।। ब्रह्मणः सोऽदंदात्माणानात्मजः स तदा प्रभुः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः किंचित्मत्यागतासवम् (2) ॥ अभ्यभापत्तदा देवो ब्रह्माणं परमं वचः ।। रुपयाचस्स मां ब्रह्मन्स्मर्तुमहीस चाऽऽत्मनः । मां च वेत्याऽऽत्मजं रुद्र प्रसादं कुरु मे प्रभो ॥ थुत्वा विदं वचस्तस्यै मभूतं च मनोगतम् । पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रेः फुल्लाम्बुजमभैः ॥ ७३ ततः प्रत्यागतमाणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच भगवान्ब्रह्मा शुद्धजाम्बूनदममः ।। भो भो यद महाभाग आनन्दयसि मे मनः । को भवान्विश्वमूर्तिस्त्वं स्थित एकादशात्मकः ।। एवमुक्तो भगवता ब्रह्मणाऽनन्ततेजसा । ततः प्रत्यवद्रो घभिवाद्याऽऽत्मजः सह ॥७६ यत्ते वरमहं ब्रह्मन्याचित्तो विष्णुना सह । पुत्रो मे भव देवेनि त्वत्तुल्यो याऽपि धूर्वदः ।। ७७ लोकेषु विश्रुतः कार्य सविश्वात्मसंभवः । विपादं त्यज देवेश लोकांस्त्वं स्रष्टुमईसि ॥ ७८ एवं स भगवानुक्तो ब्रह्मा भीतमना भवन् । रुद्रं मत्लवदद्भयो लोकान्ते नीललोहितम् ॥ ७९ साहाय्यं मम कार्याथै प्रजाः मृज मया सह । वीनी त्वं सर्वभूतानां तत्मपन्नस्तया भर वाहमित्येव तां वाणी भतिजग्राद शंकरः ॥ * भा स्थले विरुवाचान प पुनके। १ रा. ग प... साक्षि २ क. क्षिप्तस्ते यारसा पनिः । । ग. सो पतिम् ।। प.. महान् । ५५. दामा! ग. ग. घ...म्दा रामरतोऽस्सल'। ७ ग. प... 'ददया। म... arr. प्रभाग 'स्य स्वप्रम । ९ रा. ग. १. 'म: म. रा. ग. प. हासे। "ग. जो गतिमाम तथा नमान् । पा' । ग. जग मागि मानि तो प्रयानं सपा भयान् । या1. जीराजांकि भूतानि यात यया मान । मा। ७४ ८० + -- ·७८ श्रीमद्वैपापनमुनिप्रणीतम् - अ०२५.२६ को ०८१ ९२११-४] (स्वरोत्पत्तिनिरूपणम्) ततः स भगवान्ब्रह्मा कृष्णाजिनविभूपितः । मनोऽग्रे सोऽमृजदेवो भूतानां भारणां ततः in जिहां सरस्वती चैव ततस्तां विश्वरूपिणीम् । ८१ भृगुमगिरसं दक्ष पुलस्त्यं पुलह ऋतुम् । वसिष्ठं च महातेजाः ससृजे सप्त मानसान् ॥ ८२ पुत्रानात्मसमानन्यान्सोऽसृजविश्वसभवान् । तेपां भूयोऽनुमार्गेण गावो वक्त्राद्विगझिरे ॥ ८१ ओंकारप्रमुखान्वेदानभिमान्याश्च देवताः । एवमेतान्यथा मोक्तान्ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ ८४ दक्षाद्यान्मानसान्पुत्रान्मोवाच भगवान्मभुः । प्रजाः सृजत भद्रं वो रुद्रेण सह धीमता ॥ ८५ अनुगम्य महात्मानं प्रजानां पतयस्तदा । वयमिच्छामहे देव प्रजाः स्रष्टुं त्वया सह ।। ब्रह्मणस्त्वेप संदेशस्तव चैव महेश्वरें। तैरेवमुक्तो भगवान्रुद्रः प्रोवाच तान्मभुः । ब्रणिश्चाऽऽत्मजा मय प्राणान्य च वै सुराः॥८७ कृत्वाऽग्रजोऽग्रजानेतान्बामणानात्मजान्मम । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान्सप्त लोकान्ममा(दात्मकान् भवन्तः स्रष्टुमहन्ति वचनान्पम स्वस्ति ॥ तेनैवमुक्ताः प्रत्यूचू रुद्रमायं त्रिशलिनम् । यथाऽऽज्ञापयसे देव तथा त भविष्यति ।। अनुमान्य महादेवं प्रजानां पतयस्तदा । ऊचुदक्षं महात्मानं भवान् श्रेष्ठः प्रजापतिः ॥ त्वां पुरस्कृत्य भद्रं ते मजाः स्रक्ष्यामहे वयम् ।। एवमस्त्विति वै दक्षः प्रत्यपद्यत भापितम् । तैः सह सयुमारेभे मजाकामः मजापतिः ॥ सरियते ततः स्थाणौ ब्रह्मा सर्गमथामृजत् ॥ अथास्य सप्तमेऽतीते कल्पे वै संवभूवतुः । ऋभुः सनत्कुमारथ तपोलोकनिवासिनी ।। ततो महीनन्यान्स मानसानसृजत्मभः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते मधुकैटभोत्पत्तिविनाशवर्णन नाम पञ्चविंशोऽध्याय ॥ २५ ॥ आदितः श्लोकानां समध्यङ्काः-१९२८ .. . भय पदिशोऽध्याय । स्वरोत्पत्तिनिरूपणम् । सूत उवाच- अहो विस्मयनीयानि रहस्यानि महामते । त्वयोक्तानि यथातत्वं लोकानुग्रहकारणात् ॥ तन चे संशयो मह्यमयतारेपु शूलिन । कि कारणं महादेवः कालें प्राप्य सुदारुणम् ॥ हित्वा युगानि पूर्वाणि अवतारं करोति चै ।। भास्मन्मन्वन्तरे चैव प्राप्ते वैवस्वते प्रभो । अवतारं कथं चक्रे एतदिच्छामि वेदितुम् न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिह लोके परत च । भक्तानामुपदेशार्थ विनयात्पृच्छतो मम कथयस्व महाप्राज्ञ यदि श्राव्यं महामंते ।। १प ग, घ, हे मासेन सोऽ। २५ ह."मानाथ । ३ स ग घ. महेश्वर । ४ ख घर र । तेनेय । ५ ग घ. र दाणा वाऽऽत्मजा मस प्रा यो दर मरा. । ६ घ 'नगा यात्म | ७ ग घ 'णा याऽऽरम'। रा.प.सदनीय नि.स.स, 'चाये । १.क.प द. मतम् । नों'।

·[अ०२६ श्लो०५-२०] (स्वरोत्पत्तिानेम्पणम् ) वायुपुराणम् । ७ ९ ३ F लोमश उवाच ५ .. एवं पृष्टोऽथ भगवान्वायुर्लोकहिते रतः । इदमाह महातेजा वायलोंकनमस्कृतः ।। एतद्रुप्ततम लोके यन्मां त्वं परिपृच्छसि । तत्सर्व शृणु गाधेप उच्यमानं यथाक्रमम् ॥ ६ पुरा ह्येकार्णवे वृत्ते दिव्ये वर्पसईसके । स्रष्टुकामः मजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ॥ तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतः कुमारकः । दिव्यगन्धः सुधापेक्षी दिव्यां श्रुतिमुदीरयन् ॥ ८ अशब्दस्पर्शरूपा तामगन्धां रसवजिताम् । श्रुति शुदीरयन्देवो यामविन्दच्चतुर्मुखः ॥ ततस्तु ध्यानसंयुक्तस्तप आस्थाय भैरवम् । चिन्तयामास मनसा त्रितयं को न्वयं त्विति ॥ १० तस्य॑ चिन्तयमानस्य मादुर्भूतं तदक्षरम् । अशब्दस्पर्शरूपं च रसगन्धविवर्जितम् ।। अथोत्तमं स लोकेपु स्वमूर्ति चापि पश्यति । ध्यायन्वै स तदा देवमधनं पश्यते पुनः॥ तं श्वेतपथ रक्तं च पीतं कृष्णं तदा पुनः । वर्णस्थं तन पश्येत न स्त्री न च नपुंसकम् ॥ १३ तत्सर्व सुचिरं ज्ञात्वा चिन्तयन्दि तदक्षरम् । तस्य चिन्तयमानस्य कण्ठात्तिष्ठतेऽक्षरः॥ १४ एकमात्रो महाघोपः श्वेतवर्णः सुनिर्मलः । स ओंकारो भवेद्वेदः (दो ह्य)क्षरं वै महेश्वरः।।१५ ततश्चिन्तयमानस्य त्वक्षरं वै स्वयंभुवः । प्रादुर्भूतं तु रक्तं तु स देवः प्रथमः स्मृतः ॥ ऋग्वेदं प्रथमं तस्य त्वग्निमीळे पुरोहितम् । एतां दृष्ट्वा ऋचं ब्रह्मा चिन्तयामास वै पुनः ।। तदक्षरं महातेजाः किमेतदिति लोककृत् ।। तस्य चिन्तयमानस्य तस्मिन्नय महेश्वरः । दिमात्रमक्षरं जज्ञे ईशित्वेन द्विपाँत्रिकम् ॥ १८ रातः पुनदिमात्रं तु चिन्तयामास चाक्षरम् । प्रादुर्भूतं च रक्तं तच्छेदने गृह सा यजुः ॥ इपे त्यो त्वा वायवः स्थ देवो वः सविता *पुनः। ऋग्वेद एकमात्रस्तु द्विमात्रस्तु यजुः स्मृतः ततो वेदं द्विमानं तु दृष्ट्वा च तदक्षरम् । द्विमानं चिन्तयन्ब्रह्मा त्वक्षरं पुनरीश्वरः ॥ तस्य चिन्तयमानस्य चोंकारः संवभूव ह । ततस्तदक्षरं ब्रह्मा ओंकारं समचिन्तयत् ।। २२ अधापश्यत्ततः पीतामृचं चैव समुत्थिताम् । + अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ॥ ततस्तु स महातेजा दृष्ट्वा वेदानुपस्थितान् । चिन्तयित्वा च भगवांख्रिसंध्यं यत्रिरक्षरम् ॥ त्रिवर्ण यत्त्रिपवणमोकारं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। ततश्चैव त्रिसंयोगात्तिवर्ण तु तदक्षरम् । ('+ लक्ष्यालक्ष्यप्रदृश्यं च सहितं त्रिदिवं त्रिकम् ॥२५ त्रिमात्रं त्रिपदं चैव त्रियोगं शाश्वतम् ।.) तसातदक्षरं ब्रामा चिन्तयामास वै प्रभुः ॥२६ तस्मातदक्षरं सोऽथ ब्राम रूपं स्वयंभुवः । चतुर्दशमुखं देवं पश्यते दीप्ततेनसम् ।। तमोंकारं स कृत्वाऽऽदो विज्ञेयः स स्वयंभुवः ।। पुनरिति पद नास्ति स. ग. घ. द. पुस्तोपु । + इदम नास्ति स. पुस्तकं । । धनधिदान्तर्गतमन्यो प. पुरत नास्ति। घ.ममा उ।३ ५. 'वन्मुनों । स. ग. प. २. वतन र य 17 ग.घ..हायो। ५ ग. प. या वय । ६ रा. प. यस्य । ७. 'यो स स । ८. वाऽतिग.८, तथा देवमय प', १० स ... वा । ११स प. 'नः । स्वर । १२ ग.५ इ. बरेय । १३ ६. ' भप. मात्रक ।। १५.TATE १६ रा. ग. प. स. तु। 7. 'मात्र नु यमु. स्मृतम् 1: ग... ८. 'ये रतस्तु। १९ ग.द, 'पायो । २७ 1 ·८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२६ श्लो०२८-५० (रोत्पत्तिनिरूपणम् ). चतुर्मुखमुखात्तस्मादजायन्त चतुर्दश । नानावर्णाः स्वरा दिव्यमाद्यं तच तदक्षरम् ॥ तस्मात्त्रिपष्टिवर्णा वै अकारमभवाः स्मृताः ॥. २८ ततः साधारणार्याय वर्णानां तु स्वयंभुवः । अकाररूपं आदौ तु स्थितः स प्रथमः स्वरः।। २९ ततस्तेभ्यः स्वरेभ्यस्तु चतुर्दश महामुखाः । मनवः संमसूयन्ते दिव्या मन्वन्तरेश्वराः ॥ चतुर्दशमुखो यच अकारो ब्रह्मसंज्ञितः । ब्रह्मकल्पः समाख्यातः सर्ववर्णः प्रजापतिः ।। मुखाच प्रथमाचस्य मनुः स्वायंभुवः स्मृतः । अकारस्तु स विज्ञेयः श्वेतवर्णः स्वयंभुवः ।। ३२ द्वितीयात्तु मुखात्तस्य (* आकारो चै मुखः स्मृतः। नाम्ना स्वारोचिपो नाम वर्णः पाण्डुर उच्यते तृतीयात्तु मुखात्तस्य ) इकारो यजुपां वरः । यजुर्मयः स चाऽऽदित्यो यजुर्वेदो यतः स्मृतः ॥३४ ईकारः स मर्नुज्ञेयो रक्तवर्णः प्रतापवान् । ततः क्षत्रं प्रवर्तेत तस्माद्रेक्तस्तु क्षत्रियः ।। चतुर्थात्तु मुखात्तस्य उकारः खर उच्यने । वर्णतस्तु स्मृनस्तानः स मनुस्तामसः स्मृतः ॥ ३६ पञ्चमात्तु मुखात्तस्ये उकारो नाम जायते । पतिको वर्णतश्चैव मनुश्चापि चरिष्णवः ।। ततः षष्ठान्मुखात्तस्य ओंकारः कपिलः स्मृतः । वरिष्ठश्च ततः पष्ठो विजयः स महातपाः ॥ सप्तमात्तु मुखात्तस्य भूतो वैवस्वतो मनुः । ऋकारश्च स्वरस्तत्र वर्णतः कृष्ण उच्यते ॥ अष्टमात्तु मुखात्तस्य कारः श्यामवर्णतः । श्यामाक्षरसवर्णश्च ततः सावर्णिरुच्यते ।। मुखात्तु नवमात्तस्य लकारो नवमः स्मृतः । धूम्रो वै वर्णतश्चापि धूम्रश्च मनुरुच्यते ॥ ४१ दशमात्तु मुखात्तस्य लकारः प्रभुरुच्यते । समश्चैव सवर्णश्च वभौ सावणिको मनुः ॥ ४२ मुखादेकादशात्तस्य एकारो मनुरुच्यते । पिशङ्गो वर्णतश्चैव पिशङ्गो वर्ण उच्यते ॥ द्वादशात्तु मुखात्तस्य ऐकारो नाम उच्यते । पिशङ्गो भस्मवर्णाभः पिशङ्गो मनुरुच्यते ॥ त्रयोदशान्मुखात्तस्यै ओकारो वर्ण उच्यते । (+पञ्चवर्णसमायुक्त ओकारो वर्ण उत्तमः ॥ १५ चतुर्दशमुखात्तर औकारो वर्ण उच्यते । कवरो वर्णतथैव मनुः सावर्णिरुच्यते ।।) इत्येते मनवचैव स्वरा वर्णाश्च कल्पतः । विज्ञेया हि यथातत्वं स्वरतो वर्णतस्तथा ।। परस्परसवर्णाश्च स्वरा यस्मादृता हि वै । तस्मात्तेपां सवर्णत्वादन्ययस्तु प्रकीवितः ।। सवर्णाः सदृशाथैव यस्माजातास्तु कल्पजाः । तस्मात्प्रजानां लोकेऽस्मिन्सवर्णाः सर्वसंधयः।। भविष्यन्ति यथाशैलं वर्णाश्च न्यायतोऽर्थतः । अभ्यासासंघयथैव तस्माज्ञयाः स्वरा इति ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके स्वरोत्पत्तिर्नाम पड्विंशोऽध्याय ॥ २६ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-१९७८ १७ १८ * धनुधिकान्तगतप्रन्यो घ पुस्तके नास्ति । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्थ स ग. घ. पुस्तकेषु नास्ति । १स. घ. "पमादौ । २ क, र स्वराः । १. 'रेस्थिरा. । ३ ख. ड. शेगो । ४ स. ग. घ. १. द्रशास्तु चिया. च'। ५ स. ग घ.. स्य का। ६ स. 'स्य उका'। ह. स्यमका । ७ ख ह. विशेयः । 'क. ततो। ९ स. ग ५. मसार.। १० घ. रो मनुरुच्य। ११ स "स्य उकागस्य ओडारो।प.स्य । १२ ह.क भीद्वारो वर्ग उच्यते ।।१३४. स्व ओङ्कारो । १४ इ. पर्वम्धु । १५ स. ग, घ ह. हाजादि। ६५. सिद्धपः। ।

·(०-२७ लो०१-२२] ( महादेव ानुवर्णनम् ) वायुपुराणम् । अथ सप्तविंशोऽध्याय.। . महादेव तनुवर्णनम् । ऋपय ऊचु:- अस्मिन्कल्प त्वया चोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः । महादेवस्य रुद्रस्य साधकैमुनिभिः सह ॥१ सूत उवाच- उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः। विस्तरेणास्य वक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह ॥२ पत्नीपु जनयामास महादेवः मुतान्वहुन् । कल्पेऽष्टमे व्यतीते तु यस्मिन्कल्पे तु तच्णु ।। कल्पादौ चाऽऽत्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः । प्रादुरासीत्ततोऽकेऽस्य कुमारो नीललोहितः तं दधे सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।। दृष्ट्वा रुदन्तं सहमा कुमारं नीललोहितम् । किं रोदिपि कुमारति ब्रह्मा तं प्रत्यभापत ।। सोऽब्रवीदेहि मे नाम प्रथमं वै पितामह । रुद्रस्त्वं देव नाम्नाऽसि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ॥ ६ किं रोदिपीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभवम् ।। भवस्त्वं देव नान्नाऽसि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः । किं रोदिपीति तं ब्रमा प्रत्युवाचाथ शंकरम् तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रन्युवाच तम् । शिवस्त्वं देव नाम्नाऽसि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः कि रोदिपीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । चतुर्थं देहि मे नाम इत्युवाच स्वयंभुवम् ॥ १० पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः । कि रोदिपीति वं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरवीत् ।।.११ पञ्चमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् । ईशमन्वं देव नान्नाऽसि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः॥ कि रोदिपीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरवीत् । पष्ठं मे नाम देहीनि इत्युवाचाथ तं प्रभुम् ॥ १३ भीमस्त्वं देव नाम्नाऽसि इत्युक्तः मोऽरुदत्पुनः किं रोदिपीनि तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरप्रवीत्।। सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् । उग्रस्त्व व नान्नाऽसि इत्युक्तः सोऽरुदत्युनः ।। किं रोदिपीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । अष्टमं देहि मे नाम त्वं विभो पुनरब्रवीत् ॥ महावस्तु नान्नाऽसि इत्युक्ता विरराम है ।। १६ लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्मणो नीललोहितः । प्रोवाच नान्नामेतेपां (नानि प्रदिशेति ह ॥ ततोऽभि सृष्टास्तनम ए पां नाम्नां स्वयंभुवा 1 सूर्यो मही जलं गहिर्वायुराकाशमेव च ।। दीक्षिता ब्राह्मणचन्द्र इत्येने ब्रामधातवः 1 तंपु पूज्यश्च वन्यः स्याद्रुद्रस्तान हिनस्ति २ ॥१९ ततोऽब्रवीत्पुनर्भमा तं देवं नीललोहितम् । द्वितीय नामययं ते मया मोक्तं भवेति यत् ॥ पतस्याऽऽपो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भविष्यति ।। दर्युक्तं यस्थिरं तस्य शरीरस्थ रसात्मकम् । तद्विवेश तनस्तोयं तस्मादापी भवः स्मृतः ॥२१ यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च । भवनादावनाचय भूतानां संभवः स्मृतः ।। 1. मनुमिः । २ स ग. ५ १. 'जन्यावतीतेषु यः । ३ स म. द. मे । 1. 'याच स्वयंभवम् । ५ य. ग. प्र. ६.५ । क. भूताने । ७ रा. तो दिय' । ग. घ.', 'ता निम : य. ग. स. १. नानी टरी ।९ रा.प.स्मना..

·- ८२ - श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०२७ श्लो०१३- ( महादेवत्तनुवर्णनम् ).. तस्मान्त्र पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत सर्वदा । न स्नाये(या)दप्सु ननश्च न निष्ठीवेत्कदाचन ॥२॥ मैथुनं नैव सेवेत शिरःस्नानं च वर्जयेत् । न प्रीतः परिचीत वहन्न सस्थितोऽपि वा ॥ १४ मध्यामध्यशरीरत्वान्नैव दुष्यन्त्यपः कचित् । विवर्णरमगन्धाश्च अल्पाच परिवर्जयेत् ॥ २५ अपां योनिः समुद्रश्च तस्मात्तं कामयति ताः । मध्यावामताश्चैव भवन्ति' प्राप्य सागरम् ।। सम्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः । न हिनस्ति भवो देवः सदैवं योऽप्मु वर्तते ॥२७ ततोऽब्रवीत्पुनर्बह्मा तं देवं कृष्णलोहितः । शस्त्वमिति यनाम तृतीयं समुदाहृतम् ॥ . तस्प मिस्तृतीया तु तनुर्माना भवत्वियम् ।। इत्युक्त पत्स्थिर तस्य शरीरस्यास्थिसहितम् । तदिवेश ततो भूमिस्तस्माद्भः शर्व उच्यते तस्मात्कुर्वीत नो विद्वान्पुरीपं मूत्रमेव वा । न छायायां न सोपाने स्वच्छायां नारि मेहयेव शिरः मादृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् । य एवं वर्तते भूमौ तं शवों न हिनस्ति वे ॥ ततोऽत्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम् । ईशान इति यत्मोक्तं चतुर्थ नाम ते मया ॥ १ चतुर्थस्य चतुर्थी स्याद्वायुर्नाम्ना तनुस्तव । इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम् ।। विवेश तं तदा वायुपीशानो वायुरुच्यते । तस्मादेनं परिवदेदायतं वायुमश्विरम् एवं युक्तमथेशानो नैव देवो हिनस्ति तम् ।। ततोऽब्रवीत्पुनर्चला तं देवं धूम्रलोहितम् । यत्ते पशुपतत्युिक्तं मया नामेह पञ्चभम् पञ्चमी पनमस्येपा तनुर्नाम्नाऽग्निरस्तु ते ॥ इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंक्षितम् । विवेश तत्तदा 'यंगिस्तस्मात्पशुपतिः पतिः । चन्द्रमास्तु स्मृतः सोमः तस्याऽऽत्मा ह्यापेधगिणः । एवं यो वर्तते विद्वान्सदा पर्वाण पणि न हन्ति तं महादेव एवं वन्देत तं प्रभुम् ॥ गोपापनि दिवाऽऽदित्यः मना नक्तं तु चन्द्रमाः । एकराने समैयाता सूर्याचन्द्रमसावुभौ अमावास्पानिशापां तु तस्यां युक्तः सदा वसेत् ॥ तघाऽऽविष्टं सर्पमिदं तनुभिनामभिः सह । एकाकी यश्चरत्येष सूर्योऽमौ चन्द्र उच्यते ॥ सूर्यस्य पत्मकाशेन वीक्ष्यन्ते चक्षुपा प्रजाः । शुक्लात्मा संस्थितो रुद्रः पिबसम्भो अयने पीयते चचाप्यन्नपानात्मकौनि या । तनुरात्पभना सा २ देहेप्वनोपनीय गया धचे मनाः सर्वाः स्थिरीभूतेने चेतसा । पार्थिवी सा तनुस्तस्य शार्थी धारयति मनः गास्थिता गरीरंपु भूनानां प्राणत्तिभिः वाग्वामिका नु ऐशानी सा प्राणाः प्राणिना पीताशितानि पति भनानां जठरेषु या । ततः पाशुपती तस्य पाचिो शकिाच्यते ।। गानी गुपिणि स्युदीप्यन्तर्गतानि वै । वायोः संचरणार्थाय सा भीमा चोच्यते . ३ - । 11. निमग. प.स.मात ग. प... '। ३. प... ....... TEL Ringtमान भुत मार्ग Writer.in", ५. ग. प. र. माधन परियापन का 14 क. यर १२..... .... TERIAL 11. R: म:। भारपा ६.ARUM... NIH. 'वलि १५२. स. प. P.AT RISH ·1 १८ १२७-२८०४६-६०११-४] वायुपुराणम् । (पिवानुनम) बनानदीक्षिताना तु या स्थितिब्रह्मरादिनाम् । तनुम्मास्मिका सा नु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः॥ पषु संकल्प तम्य प्रजास्तिह समं स्थितम् । सा ननर्मानसी तम्प चन्द्रमाः माणिपु स्थितः ॥ नो नो भाति हि जायमानः पुनः पुनः । नीयते यो यथाकामं मिथुधैः पिभिः सह ।। महादेवोऽमृतात्माऽसौ सम्मयश्चन्द्रमाः स्मृतः ॥ सम्य या प्रपा नाम्ना तनू रांद्री प्रवीतिना । पन्नी मुपर्चला तस्य पुत्रस्तस्याः शनैश्वरः।।४९ भवस्प या दिनीया तु तनुरापः स्मृता तु वै । तस्पोपाऽत्र स्मृता पत्नी पुत्रथाप्युशना स्मृतः ॥ शस्य या कृपा तु नाम भामस्तनः स्मृता । पत्नी तस्य विकेशोति पुत्रश्चागारकः स्मृतः ॥ शि.नन्य चतुर्थस्य वातम्प च या तनुः । तस्य पत्नी राम नाम पुत्रधास्य मनोजवः ॥५२ (नाम्ना पशुपतेर्या तु:सनुरनिदिनैः स्मृता । तस्य पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दवापि सुतः स्मृतः नाना पष्ठस्य या भीमा तनराकाश उच्यते ।) दिशः परयः स्मृतास्तस्य स्वर्गवास्य सुतः स्मृतः उमा तनुः सप्तमी या दीक्षित मणः स्मृता । दीक्षा पत्नी स्मृता तस्य संतानः पुन उच्यते ।। नाम्नामस्य महतस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः । पत्नी तु रोहिणी तस्य पुत्रश्चास्य युधः स्मृतः ॥ इत्येतास्तनवस्नस्य नामभिः परिकीर्तिताः । तस्तु चन्या नमस्याश्च मतिनाम तनूपु वै ॥ ५७ भक्तः सूर्येऽप्सु पृथिव्यां नाबग्निव्योभदीक्षितैः । तया घ चै चन्द्रमसि तनुभिनामभिः सह ।। मजावानति सीयुश्यमीश्वरस्प नरो हिसः॥ इत्येतदो मयाऽऽरन्यातं गुह्यं भीमस्य तयशः । शं नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शं नोऽस्तु च चतुष्पदे एतस्मोक्तं निदान वस्तनूनां नामभिः सह । महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत मनाः ॥ ६० इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्त महादेवतनुवर्णन नाम सप्तविंशोऽध्याय ॥ २७ ॥ मादितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-२०३८ .. अघाटाविंशोऽध्याय । ऋपिशानुकीर्तनम् । सूत उवाच- भृगोः ख्यातिजिज्ञेऽय ईश्वरौ मुखदुःखयोः । शुभाशुभमदातारौ सर्वप्राणभृतामिह ।। देवी धाताविधातारौ मन्वन्तरविचारिणी ॥ तयोज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाषिनी । सा तु नारायणं देवं पतिपासाथ शोभनम् ॥ नारायणात्मनों साध्वी वलोत्साही व्यजायत ।। तस्यास्तु मानसाः पुत्रा ये चान्ये दिव्यचारिणः । ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् दे तु कन्ये स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव चँ । आयतिनियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ ॥ * धनुचिहान्तर्गत प्रन्यो ह पुस्तके नास्ति । १ स घ °स्य वायुस्तस्ग । २ ग घ नानोऽष्ट' । ३ ख ८ स्मृना। ४ स म प ठ तासु दन्यो नमस्यथ । ५य भक्के । ख घ. भक्ति । ६ क. 'क्षित । त । ७ ख ग घ सायोज्य' पतियतिथे । 1८ख च। प्रजा!

·८ : ८४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०२८श्लो०५-२५] (पिवशानुकीर्तनम् ). पाण्हुश्चैव मृकण्दुश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ । मनस्विन्या मृकण्डोश्च मार्कण्डेयो बभूव ह ॥ मुतो चेदशिरास्तस्य मूर्धन्यायामजायत । पीवयाँ वेदशिरसः पुत्रा वंशकराः स्मृताः ॥ मार्कण्डेया इति ख्याता पयो वेदपारगाः ।। पाण्डोश्च पुण्डरीकायां युतिमानात्मनोऽभवत् । उत्पन्नी युतिमन्तश्व सृजवानश्च तावुभौ ॥ तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परम् । स्वायंभवेऽन्तरेऽतीते मरीचेः शृणुन प्रजाः ॥ पत्नी मरीचेः संभूतिविजज्ञे साऽऽत्मसंभवम् । प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चमा नियोधर्ते ।। कुष्टिः पृष्टिस्त्विपा चैव तथा चापंचितिः शुभा ॥ पूर्णमासः सरस्वत्यां द्वौ पुत्राबुदपादयत् । विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वसं चैव तावुभौ ॥ विरजस्याऽऽत्मजो विद्वान्मुधामा नाम,विश्रुतः । सुधामसुत(तो) वैराजः प्राच्यां दिशि समाश्रितः लोकपालः सुधर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान् । पर्वसः सर्वगणानां प्रविष्टः स महायशाः ।। १२ पर्वसः पर्वसायां तु जनयामास वै सुतौ । यज्ञवामं च श्रीमन्तं संतं काश्यपमेव च ॥ तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ तौ जाती धर्मनिश्चितौ ।। स्मृतिभाङ्गिरसः पत्नी जज्ञे तावात्मसंभवौ । पुत्री कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकनिश्रुताः ॥ सिनीवाली कुइश्चैव राका चानुमतिस्तथा । तथैव भरतानि च कीर्तिमन्तं च तावुभौ ।। अमेः पुत्रं तु पर्जन्यं सती सुपुवे प्रभुम् । हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुपादयत् ।। आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः ॥ जज्ञे कीर्तिमतश्चापि धेनुका तावकल्मपी। वरिष्ठं धृतिमन्तं चाप्युभावगिरसां वरौं । तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च येऽतीता वै सहस्रशः । अनसूयाऽपि जज्ञे तान्पश्चाऽऽत्रेयानकरमपान् ।। कन्यां नैव श्रुति नाप माता शङ्कपदस्य या। कर्दमस्य तु या पत्नी, पुलहस्य प्रजापतेः ॥ १९ सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिः शैनीवरः । सोमश्च पक्षमस्तेपामासीत्स्वायंभुवेऽन्तरे ।। यामेऽतीते सहातीताः पञ्चाऽऽत्रेयाः प्रकीर्तिताः ॥ तेपां पुत्राश्च पात्राश्च पत्रिणा वै महात्मना । स्वायंभुवेऽन्तरे यामे शतशोऽथ सहस्रशः ॥. २१ मरियां पुलस्त्यभार्यायां दत्तालिस्तरसुवोऽभवत् । पूर्वजन्नान सोऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवेऽन्तरे मध्यमो देवबाहु विनीतो नाम ते त्रयः॥ स्वसा यवीयसी तेषां सती नाम विश्रुता । पर्जन्यजननी शुभ्रा पन्नी त्वः स्मृता शुभा ॥ पालत्यस्य अपेथापि प्रीतिपुत्रस्य धीमतः । दत्ताले: सपये पत्नी सुजव्यादीन्य-मतान् । पालस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ मी तु गपो पुत्रान्पुलहस्प प्रजापतेः । ते चाग्निपर्चसः स येपां की प्रतिष्ठिता ॥ - १७ 14 राग. प. मोतु मा । २ ५ 'गफ'जायत । ४ गत । एपिवृष्टिसिपा । प.'त । शिमा । । nि... पा. परति । ६ प.जयं । रानघर.भामागु । ८. 1.स.ग.प.anir tी'! १० ग. १ गुदा ! ११ म. पर. दाया 1 0 1 1२ रा. गं. ५. १, भार। नशा । १४... | १५ ग प. ४. गीता । १६ स. प. ८. 'मा पंग, २. ना.प. गुलाम ग... 'माऽप्रमु11. राग, प. . ।'

·३ . [अ०२८-२९श्लो०२६-३९.१-७] वायुपुराणम् । (अग्निवशवर्णनम् ) कर्दमश्चाम्बरीषश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । ऋपिर्धनकपीवांश्च शुभा कन्या च पीवरी ॥ कर्दमस्य श्रुतिः पन्नी आत्रेय्यजनयत्सुतान् । पुत्रं शङ्खपदं चैव कन्यां काम्यां तथैव च ॥२७ स वै शङ्खपदः श्रीमाल्लोकपालः प्रजापतिः । दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्यां दत्वा मियतते ।। काम्या प्रियव्रतालेभे स्वायंभुवसमान्मुतान् । दशकन्याद्वयं चैव यैः क्षत्र संमवतितम् ।। पुत्रो धनकपीवांश्च सहिष्णु नाम विश्रुतः । यशोधारी विजज्ञे वै कॉमदेयः सुमया ॥ ऋतोः ऋतुसमः पुत्रो विजज्ञे संततिः शुभा । नेपां भार्याऽस्ति पुत्रो वा सर्वे ते यूवरेतसः ।। पष्टयेतानि सहस्राणि पालखिल्या इति श्रुताः। अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम् । आभूतसंप्लवात्म पतङ्गसहचारिणः ॥ ३२ स्वसारौ तु यवीयस्यो घुण्यात्ममुमती च ते । पसस्य भुपे ते वै पूर्णमासमुतस्य ॥ उर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा 4 सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेपा पुण्डरीका मुमध्यमा।।३४ जननी सा द्युतिमतः पाण्डोस्तु महिपी प्रिया। अस्यां विमे यवीयांसो वासिष्टाः सप्त विश्रताः रजापुत्रोऽर्धवाहुश्च सवनश्चाधनश्च यः । सुतपाः शुक्ल इत्येते सर्वे सप्तर्षयः स्मृताः ।। रजसो वाऽप्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी । प्रतीच्यां दिशि रोजन्यं तुमन्तं प्रजापतिम् ।।३७ गात्राणि नामभिस्तेपां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवेऽन्तरेऽतीतास्त्वग्नेस्तु भृणुत प्रजाः ।। इत्येप ऋपिसर्गस्तु सानुबन्यः प्रकीर्तितः। विस्तरेणाऽऽनपूर्ध्या चाप्यग्नेस्तु शृणत मजाः ॥३९ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त ऋषिरशानुशीर्तन नामायादिशोऽध्याय ॥ २८ ।। आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-२०७७ अथोनाशोऽध्याय.। अग्निवंशवर्णनम् । योऽसावनिरभिमानी ह्यासीत्स्वायंभुवेऽन्तरे । ब्रह्मणो मानप्तः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत ॥? पावकः पवमानश्च पावपानश्च यः स्मृतः । शुचिः शौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते ।। निर्मथ्यपवमानस्तु शुचिः शौरस्तु यः स्मृतः । पायका वैद्यताश्चैव तेषां स्थानानि यानि वै ॥3 पवमानात्मजथैव कव्यवाहन उच्यते । पावकोत्सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः ।। देवानां हन्गमाहोऽग्निः पितृणां कन्यवाहनः । सहरक्षोऽसुराणां तु प्रयाणां तु प्रयोऽग्नयः॥५ एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंगनव तु । वक्ष्यामि नामतस्तेपां मविभागं पृथक्पृथक् ।। वैद्युतो लौकिकानिस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः । ब्रह्मोदनानिस्तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः ॥ ७ .स.ड. वन । २ स. 'श्री वनरपानश्च । घ. 'नो बनवपीप्रश्च । इ. ना वनपन्द्रिय । स. ग घ. इ. "शोधराय' । ४ च. ध इ. "मद च सु। ५ क यमः । ऋ । ६ में घ ड.'मा । क्तान'। ग घ. समनि । ८ स पुग्योग्यास्त सती ।९ ग, °ण्या समुमती । घ. 'पामयामती । १० स ग. १ अस्याल्विमै । ११ घ .. रानान ! ११ प. 'कः पात्र । २३ रा. घ. ह. 'थ शुचिरनिश्च । १४ ग. ह. 'चि. सार' । ३५ रा. ग. घ. इ. 'यक. । १५ स. ग, प. र ते । १५ स. ग. घ. . पान तु च।

·९ श्रीमपागनमुनिप्रणीतम्- [अ०२९श्लो०८-३ (मप्रियशनर्णनम् ) वैश्वानरमुखस्तस्य महः कोच्यो हापां रसः। अमृतोऽयणात्पून मचित्तः पुष्करोदधौ ।। सोऽथर्वा लौकिकानिस्तु दध्यङ्गोऽथर्वणः मुतः ॥ अथर्वा तु भृगु योऽप्यगिराऽधर्वणः सुतेः । तस्मात्स लौकिकानिस्तु दध्यङ्गोऽधर्वणो मतः अथ यः पवमानोऽमिनिमन्थ्यः करिभिः स्मृतः । स शेयो गाहपत्योऽनिस्ततः पुत्रद्वयं स्मृतम् शंस्यस्त्वाहवनीयोऽमियः स्मृतो हव्यवाहनः । द्वितीयस्तु मुता मोक्तः शुक्रोऽग्नियः प्रणीयते संथा सभ्यावसथ्यौ वै शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ । शंस्थास्तु पोदश नदीश्वको हव्यवाहनः ।। योऽसावाहवनीयोऽमिभिमानी द्विजैः स्मृतः ।। कावेरी कृष्णवर्णी च नर्मदा यमुनां तथा । (गोदावरी वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम्॥१३ विपाशा कौशिकी चैव शतटुं सरयू तथा । सीतां सरस्वती चैव हादिनी पावनी तथा )॥? तासु पोटशधाऽऽत्मानं पविभज्य पृथक पृथक् । आत्मानं व्यदधात्तासु विष्णीष्वथ बभूव स धिष्ण्यादन्यभिचारिण्पस्तामूत्पन्नास्नु विष्णयः । घिणीपु नजिरे यस्मादिपणयस्तेन कीर्तिताः इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीवेव विजज्ञिरे । तेषां विहरणीया ये उपस्पेयाश्च येऽग्नयः ।। तागृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथा तथा।। अनु: प्रवाहणोऽनीध्रः पुरस्तादिष्णयोऽपरे । विधीयन्ते यथास्थानं सौत्येऽहि सवनक्रमाद।। अनिर्देश्यान्यवाच्यानामनीनां शृणत क्रमम् । सम्राटमिः कृशानुर्यों द्वितीयोत्तरवदिकः ।। १९ सम्राइग्निः स्मृती ह्यष्टौ उपतिष्ठन्ति तान्विनाः । अधस्तात्पर्षदन्यस्तु द्वितीयः सोऽत्र दृश्यते ।। ग्रतद्वोचे नभो नाम चत्वारि स विभाव्यते । ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ॥ २१ [+ हव्यसूर्यायसंसृष्टः शामित्रे स विभाव्यते । विश्वस्याय समुद्रोऽग्निब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते ।। (* ऋतुधामा च मुज्योतिरोदुम्बयाँ स कीर्त्यते । ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ॥ अजैकपादुपस्येयः स चे शालामुखीयकः । अनुदेश्योऽप्यहिवनः सोऽग्रिहपतिः स्मृतः॥ २४॥ शंपत्थैव सुताः सर्व उपस्धेषा द्विजैः स्मृताः । ततौ विहरणीयांश्च वरूपाम्पष्टौ तु तत्पुता ।। ऋतुमचाहनोऽनीध्रस्तत्रस्था धिष्णयोऽपरे । विहयन्ने यथास्थानं सौत्येऽति सवनक्रमात् ॥ पौत्रयस्तत्सुतो हाग्निः स्मृतो यो हव्यवाहनः । शान्तिथानिः प्रचेतास्तु द्वितीयः सत्य उच्यते ॥ तथाऽग्निविश्वदेवस्तु ब्रह्मस्थाने स उच्यते । अवारच्छायाकस्तु भुवः स्थाने विभाव्यते ॥ २८ शीरानिः सवीर्यस्तु नेष्टीयः संविभाव्यते । अष्टमस्तु व्यरस्निस्तु मार्जालीयः प्रकीर्तितः/ धिष्ण्या विहरणीया ये सौम्येनौऽऽज्येन चैव हि । तयोर्यः पावको नाम स पापां गर्भ उच्य धनुचिहान्तर्गत ग्रन्थो ४. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिान्तर्गतग्रन्थो र. पुस्तके नास्ति । x धनुचिता अन्य. ख. पुस्तके नास्ति। १४. काव्यामपार । २ घ. "व्योमपा रस । ३ स. ग."यहाथ' । । ख. ग. घ, ४, स्मृत । ५ इ. स्मृत । ६ कर्वणः सुतः । ७ ख. ग. घ. ह. मानस्तु निर्म ८२. ग. घ. इ. यथा। ९ख. ग. घ. १.६ १० क. पिण्यो दिव्य ११ ख. घ. विहियन्ते ग. ह. विद्भियन्ते १२ ख.. सो1 17 स. म. द. भाष्यते । १५व. ग. भर्नुदेश्यो । - स. घ. प्रवाहणोमी'। १८ ख, ग, घ. इ.विड़ियन्ते । १९ "वस्पुर' । २२ ग. घ."यस्वास पिभाष्यते । २३ विनाभि १E - * तावटी। 131 ज । १५ ख इ.. स्य। - . वनामिक ·अ० ८७ ०२९-३०-लो.३१-४९१-२] वायुपुराणम् । .(दक्षशापवर्णनम् ) अग्निः सोऽवभृयो सेयः सम्यक्प्राप्याप्मु यते । हच्छयस्तत्सुतो समिजठरे यो नृणां स्थितः ॥ पन्युमाजाठरस्यामविद्वानग्निः सुतः स्मृतः । परस्परोच्छूितः सोऽगितांनीह विमुर्महान् ।। ३२ पुत्रः सोऽमेमन्युमता घोरः संवर्तकः स्मृतः । पिवभपः स वमति समुद्र वरवामुखः ।। संमुद्रवासिनः पुत्रः सहरक्षो विभाव्यते । सहरसुतः क्षामो गृहाणि स दोनृणाम् ।। क्रव्यादोमिः मुतस्तस्य पुरुपानत्ति यो मृतान् । इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा पर प्रकीर्तिताः ।। ततः शुचेस्तु यः सोरेगन्धरसुराहतः । मथितो यस्त्वरण्यां वै सोऽगिरग्निः समिध्यते ॥ १६ आयुनर्नामाऽय भगवान्पशौ यस्तु मणीयते । आयुषो महिमान्पुत्रः स.शावान्नामतः मुतः ॥ ३७ पाकपञप्वभिमानी सोऽग्निस्तु सवनः स्मृतः । पुत्रश्च सवनस्यामेरझुतः स महायशाः ॥ विविचिस्त्वद्भुतस्यापि पुत्रोऽग्रेस महान्स्मृतः । प्रायश्चित्तेऽय भीमानां हुतं भुले हविः सदा विविचेस्तु मुतो छों योऽग्निस्तस्य सुतास्त्विमे । अनीकवावामनवांथ रक्षोहा पितृहत्तथा ।। मुरभिर्वसुरत्नादौ प्रविष्टो यश्च रुक्मवान् ।। शुचेरनेः प्रजा पा वडास्तु चतुर्दश । इत्येते वहयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेऽध्वरेपु ये ।। आदिसर्गे एतीता – यामः सह सरोत्तमैः । स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्वमनयस्तेऽभिमानिनः ।। ४२ एते विहरणीयास्तु चेतनाचेतनेविड । स्थानाभिमानिनो लोके भागासन्हव्यवाहनाः ।। काम्यनैमित्तिकाजरोप्वेते कर्मस्ववस्थिताः । पूर्वमन्वन्तरेऽतीते शुक्लर्यायैः सुतैः सह ।। देवमहात्माभिः पुण्यः प्रथमस्यान्तरे मनोः॥ इत्येतानि मयोक्तानि स्थानानि स्यानिनश्च ह । तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेप्वपि:: ४५ मन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदमाम् । सर्वे तपस्विनो ह्यते सर्वे हरभृयास्तथा ॥ प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्वारोचिपादिपु ज्ञेयाः सावर्ण्यन्तेपु मप्तमु । पन्वन्तरेषु सर्वेषु नानारूपप्रयोजनैः ॥ वर्तन्ते वर्तमानश्च देवैरिह महामयः । अनागतैः संरः सार्धं वर्तन्तेऽनागतानयः ॥ त्येप विनयोऽनीनां मया प्रोक्तो यथातथम् । विस्तरेणाऽऽनुपूर्ध्या च पितॄणां वक्ष्यते ततः इति श्रीमहापुराणे यायुप्रोक्तमिवशवर्णन नामोनांशोऽध्यायः ॥ २९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्रयङ्काः-२१२६ .. स्मृताः॥ १८ चैद्युतो देव अथ त्रिंशोऽध्याय । एतेषा दक्षशापवर्णनम् । सूत उवाच- सजतः पुत्रान्पूर्व स्वायंभुवेऽन्तरे ! अम्भांसि जज्ञिरे तानि मनुष्यासुरदेवताः ।। शोधरावन्यमानस्य जज्ञिरे पितरोऽस्य चे । तेषां निसर्गः मागुक्तो विस्तरस्तस्य वक्ष्यते ।। ८ रा पुग्यो राजान 11 ख ग. घ. इ. "तः । सरमा। २.१. ताना ह । ३. 'महन् । पु। ग, घ. भाष्यते । ५ ग. स. १६ म.सु । ६ स. ग. घ. द. हान । ख. घ. द. रावरावृत. 1 म। • घ. न. शशा' ! : ख. र. 11. स. इ. 'नवर: 19३. ग. २. ताता| १२ स. प. १. मसाना। - . --- ·८८ ३ . श्रीमपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३०३-२७ (दक्षशाश्वर्णनम् ). देवासुरमनुष्याणां दृष्ट्वा देवोऽभ्यभाषत । पितृवन्मन्यमानस्य जज्ञिरे बोपयक्षिताः ॥ मध्वादयः पट्टतवस्तापित परिचक्षते । प्रायः पितरा देना इत्येषा वैदिकी श्रुतिः ।। मन्वन्तरेषु सर्वेषु यतीतानागतेप्वपि । एते स्वायंभुव पूर्वमुत्तमा ह्यन्तरे शुभे । अग्निप्यात्ताः स्मृता नाना तथा वहिंपदा । अयज्यानस्तथा तेपामासन्यै गृहमधिनः ।। अग्निप्वात्ताः स्मृतास्ते वै पितरोऽनाहितामयः।। यज्वानस्तेपु ये ह्यासपितरः सोमपीथिनः । स्मृता दिपदस्ते पितरस्त्वमिहोत्रिणः ।। ऋतवः पितरो देवाः शाखेऽस्मिन्निधयो मतः ॥ मधुमाधवी रसों ज्ञेयो शुचिशुक्रौ तु शुष्मिणौ । नभव नभस्यच जीवावेताबुदाहती ।। इपश्चैव तयोर्जश्च सुधारन्तावुदाहृता । सहाहा)श्चव सहस्यश्च मन्युमन्तौ तु तो स्मृतौ ॥ तप(पा)ञ्चैव तपस्यश्च घोरावेती तु शैशिरी॥ कालावस्थास्तु पदतेषां मासाख्या ये व्यवस्थिताः । त इमे ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचतनास्तु वै ॥ ऋतको ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्तेऽभिमानिनः । मासार्धमासस्थानेषु स्थानं च ऋनवोतवाः ॥ स्थानानां व्यतिरेकेण शेयाः स्थानाभिमानिनः अहोरानं च मासाथ ऋतवश्चायनानि च।।१६ संवत्सराच स्थानानि कालावस्थाभिमानिनः । निमपाच कलाः काष्ठा मुहुर्ता चै दिनक्षपाः ॥ एतेपु स्थानिनो ये तु कालावस्थास्ववस्थिताः । तन्मयत्वात्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत।। पर्वण्यास्तिथयः संध्या पेक्षा मासासंज्ञिताः। निगेपाथ कलाः काष्टा मुहुर्ता वै दिनदेपाः॥ द्वावर्धमासौ मासस्त द्वौ मासातुरुच्यते ॥ ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेऽयने दक्षिणोचरे । संघर्सेरः मुमेफस्तु स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ॥१६ ऋतवः सुमेकात्रा विज्ञेया घटधा तु पट् । भातुपुत्राः स्मृताः पञ्च मजास्वार्तवलक्षणाः ॥ १७ यस्गाचैवाऽऽतवेयास्तु जायन्ते स्थाणुजामाः । आर्तवाः पितरश्चैव ऋत्तपश्च पितामहाः ॥ १८ सुमेकात प्रसयन्ते नियन्ते च मनातयः । तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै सुमेकः प्रपितामहः॥ १९ स्थानेषु स्थानिनो खेते स्थानात्मानः प्रकीर्तिताः । तदाख्यास्तन्मयत्त्वाच तदात्मानश्च ते स्मृताः प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो पतः। संवत्सरः स्मृतो ह्यग्नितमित्युच्यते द्विजैः ।। ऋताच ऋत्तयो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः । मासाः पड्ऋत्यो ज्ञेयास्लेपां पञ्चाऽऽतवाः सुताः द्विपदां चतुप्पदां चैव पक्षिसंसर्पनीमपि । स्थावराणां च पभानां पुष्पं कालातवं स्मृतम् ॥२३ मतत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्तितम् । इत्येते पितरो ज्ञया ऋतर्वश्चाऽऽर्तवाश्च ये सर्वभूतानि तेभ्योऽथ ऋतुकालाद्विजज्ञिरे । तस्पादेतेऽपि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् मन्वन्तरपु सर्वेध स्थिताः कालाभिमानिनः । स्थानाभिमानिनो ोते तिष्ठन्तीह मसंयमात् ॥२६ अग्निप्वात्ता वहिगदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । जज्ञाते च पितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते ॥ २५ * इंदमयं नास्ति क. पुस्त। - १ ग, स्मृतिः । २ रा. ग. पक्षमा 15 ग. घ. इ. क्षयाः । द्वा' ! ग. "सरसमें । ५ घ. 'तघस्तुमे । - ग. ममक । ८. 'मुकमे पु। ७ . ' । तस्मा 1 6 रा. घ. 'वेभ्यतु । १ ख. घ. द, 'रत सम°12. ख. घ. 'ऋतुमि।

·[अ०३०लो०२८-५०] वायुपुराणम् । .( दक्षशापवर्णनम् ) मेना च धारिणी चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थ प्रददुःशुभे ॥ ते जो ब्रह्मवादिन्यो योमिन्यो चव ते मे ॥ २८ अग्निप्वात्तास्तु ये मोक्तास्ते मेना तु मानसी । धारणी मानसी चैव कन्या वहिंपदा स्मृता गरोस्तु धारणी नाम पत्ल्यर्थ व्यमृजशुभाम् । पितरस्ते वहिंपदः - स्मृता ये सोमपीथिनः ।। अशिष्चातास्तु तां मेनां पन्नी हिमयत दर्दुः । स्मृतास्ते वै नु दौहित्रास्ताहिबानियोधत ॥३१ (+मेना हिमवतः पत्नी भैनाकं साऽन्वसूयत । गङ्गा सरिद्वरा चैव पत्नी या लघणोदधेः ॥ गैनाकस्यानुनः क्रोश्नः काश्चदीपा यतः स्मृतः) । मेरोरतु धारणी पत्नी दिव्योपधिसमन्वितम् । मन्दरं सपुवे पुत्रं तिस्रः कन्याय विभुताः ॥३३ थेला च नियत्तिश्चय तृतीया चाऽऽयतिः पुनः । धानुश्चैवाऽऽयतिः पत्नी विधातुनियतिः स्मृता स्वायंभुवंऽन्तरे पूर्व तयो कीर्तिताः प्रजाः । सुपुत्रे सागरादेला कन्यामेकानिन्दिनाम् ।। ३५ सावर्णिना च सामुद्री पानी प्राचीनदिपः । सवर्णा साऽथ सामुद्री दश प्राचीनवर्हिपः ॥ सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः !! तेषां स्वायंभुरो दक्षः पुश्ते जज्ञिवान्मभः । त्र्यम्बकस्याभिशापेन चाक्षुपस्यान्तरे मनोः ॥३७ एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनः । उत्पन्नः स कथं दक्षो भिशापाद्भवस्य तु ॥. चाक्षुपसा ये पर लगा. महाड पृच्चताम् ।। ३८ इत्युक्तः कथयामास सूता दक्षाश्रितां कथाम् । शांशपायन पामन्त्र्य यम्बकाच्छापकारणम् ॥ दक्षम्याऽऽसन्सुता हातौ कन्या याः कीनिता मया। स्वेभ्यो गृहेभ्यो धानाय्प ताः पिताऽभ्यर्चर्य हे ततस्त्वभ्यचिताः मेया न्यदमस्ताः पितराहे ॥ तामां ज्येष्ठा सती नाम परनी या व्यवास्य वै । नाऽऽजुहावाऽऽत्मनां तां दक्षो रुद्रमभिद्विपन् अकरोन्स नति दक्षे न कयाचिश्वरः । जामाना श्वशुरे तस्मिनस्वभावाशेजसि स्थितः ।। ४२ तनो शाला सती गर्वाः स्वस. प्राप्ताः पितुहर । जगाम साऽप्यनाता सती तत्वं पितु हम् जागो हीनां पिता चमत्याः पनामसंपताम् ।। शताऽनवीत्मा पितरं देवी कोधादपिना । यवीयसीभ्यो ज्यायसी किंतु पूजामिमां प्रभो ॥ समतावाय कृतवानास गतिाम् ॥ ज्येष्ठा बरिष्टा दिन समकतमहीम। एवमुक्तोऽब्रवीदेना दक्षः संरक्तलोचनः ॥ स्वं तु श्रेष्टा परिया च पूज्या वाला मटा मा । तासां ये चैव भतीरस्से मे बहुमताः सदा ॥ अम्मिच पिताश्च भटायोगाः मुधार्मिकाः । गणवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यम्पकात्सति सिष्टोनिः पुलपत्य अङ्गिराः पलहः कानुः । भृगर्मगचिव तथा श्रेष्ठो नामावसे मम ॥४८ नम्यामा मच ने गो माता चानि हो सदा । तेन त्वां न भवामि प्रतिको हिमे भर: इन्यवान सदा दक्षः संप्रमटेन चनमा । शापाथमान्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्पयः ।। + धनुधिहान्दर्गतमयो द. पुस्ता नास्ति। ईदन) नास्ति क. पुरना। गे। १ स.' माल12. म्पयनरागा'... पा. ग्T पंतगा।९ प... प. १. 'या। RE: । ९...! १. प .111. . नस्य म।११..का। . .

·श्रीमापन नवीन- संदीदादासानायलाटांकि सामान्य देहात वानरः:: टनामानन महागादीवानंदीननाबालीकाद। सदर पुन मान्दता मारहामंटा धार्मिकी पुनः !! मट मानीय व्यबरम्यैव बर्मनः ॥ बाय ममागांना युन्नानानं मुनादया धाग्याचा काय वा मनमाना १४ प्रचीममन्येन वायुना मदन्तिः । मवान्नी विनिमय बहिमस कार ताम् ॥ अनन्य नियनं मन्या देवाव्य अमृत । मंबादंब यांदा यायावध्यनःशंकरर।। दाम्याय पीना च चुर मगवान्यमः ॥ पम्पादवपना दम मन्नं नाम मा मनी । प्रसन्नानगः मलमुता भवभिः सह ।। ५५ मामात्रय नाम्य पुनर्च मारयः। अत्यन्त द्वितीय व मम यदे गयोनिमाः ।। २ असणा चानुपप्यान्वरे मनाः । श्रीमच्याहत्व च ऋषीन्दभमभ्यगमत्पुनः ॥ ५१ रिना बापा गना बानुपम्य समन्वय । प्राचीनदिप पौत्रः पुत्रश्चैव प्रनेतसः । दल येय नाना स्वं पापीया ननयियमि । कन्यायां शाखिनां चैव प्राप्ते वै चापेऽन्तरे ।। बांनापि ने विनमाचरिष्यामि टुमन । घर्यिकामयुनपु कमस्त्रिह पुनः पुनः ।। परमात्र मन्नाने करमपीच्याहनवानाम । तस्मान्मार्च मुरयझे न त्वां यस्यन्ति वै द्विजाः न्यानि ततः कर अपस्त्पत्यन्ति कर्मम् । इहैव कस्यसि नया दिवं हित्वाऽऽयुगक्षयात् ।। हवाच- गर्मपमित्र गोकानां मौजवादिरुच्यते । तमहं धारयिष्यामि निदयात्परमेष्ठिनः ।। थम्यां सिती चूना लोकास तिष्ठन्ति भास्कराः । तान धारयामीह सतनं न तवाऽऽज्ञया।। पातुर्वण्य हि देवानां ने नाप्येकत्र भुञ्जते । नाई तैः सह भोक्ष्यामि ततो दास्यन्ति ते पृथक् ॥ ततो देयः स नः साप नेग्यते पृथगिज्यते ॥ ततोऽगिन्याहनो दक्षा मटेणामितनेजसा । स्वायंभुवेऽन्तरे त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुपेष्विह ॥ ६८ मात्या गृहपति दक्ष ज्ञानानामीश्वरं प्रभुम् । दक्षा नाम महायज्ञैः सोऽयजदेवतः सह ।। अथ देवी सती या तु प्राप्त वैवस्वतेऽन्तरे । मनायां तामुमा देवी जरयामास शैलराद ।। सा तु देवी सती पूर्य ततः पवादुमाऽभवत् । सहवता भवस्यैपा न तया गुच्यते भवः ।। यावदिच्छति संस्थातुं प्रभुर्गन्वन्तरेबिह ।। मारीच कश्यपं देवी यथाऽदितिरनुग्रता | साध्यं नारायणं श्रीस्तु मघवन्तं शची यथा ।। ७२ विष्णु कीती रुचिः सूर्य वसिष्ठं चाप्यरुन्धती । नैतास्तु विभइत्येतान्मर्तृन्देव्यः कथंचन ।। आयर्तमानकल्पेषु पुनर्जायन्ति तैः सह ।। - ॥ ६७ 1. प. प. पक्ष्यं पु । २ स. प समूहा । ३ क. 'लधृक् । सं'! ' रा. ग. ह. 'रेन म'। ५ क. सुप. पु. भास्यराः । ४ ख. म् । नमस्ते हयमेभेन सोऽ । प. ह. 'म् । नमस्ते महयोन सोड - ·। ८० (भ०३०स०७४-९४] वायुपुराणम् । ..( दक्षशारर्णनम् ) एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेऽन्तरे । माचीनहिषः पौत्रः पुत्रथैव प्रचेतसः ॥ दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मायां च पुनर्नृपः । जझे रुद्राभिशापेन द्वितीयमिति नः श्रुतम् ॥ ७५ भृग्वादयस्तु ते सर्च जहिरे वै महर्षयः। आये त्रेतायुगे पूर्व मनोवैवस्वतस्य ॥ देयस्य महतो यज्ञे वारुणी विभ्रतस्तनुम् ।। इति सानुशयो मासीत्तयो त्यंन्तरागतः । प्रजापतेस्तु दक्षस्य ज्यरकस्य च धीमतः ॥ ७७ तस्मानानुशयः कार्यों वैरिविह कदाचन । जात्यन्तरगतस्यापि भावितस्प प्रभाशुभैः ।। जन्तुं न मुश्चति रुपातिस्तन्न कार्य विजानता ।। ऋपय ऊचु:- पाचेतसस्य दक्षस्य कथं वैवस्वत्तेऽन्तरे । विनाशमगमत्रत हयमेधः ममापते ।। देव्या मृत्यं कृतं मत्वा मुद्धं सर्वात्मकं प्रभुम् । कथं प्रासादयासः स पहः साधितः कथम् ॥ एतद्वेदितुमिच्छामस्तमो प्रहि ययातयम् ।। *सूत उवाच- पुरा मेरोनिश्रेष्ठाः प्रैलोक्यविश्रुतम् । ज्योनिष्कं नाम सावित्रं सर्वरलविभूषितम् ॥ ८१ अममेयमनाधृष्यं सर्वलोकनमस्कृतम् । तस्मिन्देवो गिरिश्रेष्ट सर्वधातुविभूषिते ॥ पर्य इव विधाजनुपविष्टो यच ह ।। बलरानगुना चास्य नित्य पास्थिताऽभवत् । भादित्याय महात्मानो बसवमामितौनसः तथैव च महात्मानावश्विनी भिपजा वरी । तया वैश्रवणो राना गुन परिवारितः ॥ यक्षाणागी परः श्रीमान्कैलासनिलयः प्रभुः । उपासते महात्मानमुशना घ महामुनिः ।। सनत्कुमारममुपास्ने चैन परमर्पयः ।। । महिर प्रमुखाग तथा देवर्षयोऽपर विश्वासमुच गन्धर्वस्तथा नारदपर्वतो ॥ गारोगणसंधाम समासम्मुग्नेकगः। यत्रो शिया मुसा वायु नागन्धवाः शुचिः ॥ सार्यकममोपेनाः पुष्पवला दमास्नषा । तया विद्याधराय पिदाचैव तपोधनाः ।। महादेवं पशुपति पर्युपासन्नि तप । भूनानि च तयाऽन्यानि नानारूपधगण्यय ।। रासमा महागदाः पिशानाय महायलाः । ट्रम्पधग रश नानामहरणोपताः॥ देयम्यानुगरास्ता नम्रपानपपाः । नन्दी परम भगवान्देनस्थानमने स्थितः ॥ मा लिन एवं दीयमानं बोनमा । गहा च सरितां घेता सरनीयजनोगा। पपासत ने देवषिणी दिनमणमाः ॥ एवं म भगग्नि दीपमान: मुगमिः । देव गुमराभागादेवी गाम्पितः पुग हिमनः पृष्ठे दसी ने गमभन । गाद्वारे प्रदेश मामिनि पनि - ८८ • .....। •TER: ... ... ... ..

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३.ली.१५-१६६) ( दक्षशापवर्णनम्) तनस्तस्य मेरले देवाः शतऋतुपुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापदिरे तदा ।। स्वैर्विमानैर्महात्मानो ज्वलद्भिर्चलनप्रभाः । देवस्यानुमतेऽगच्छन्गङ्गाद्वार इति श्रुतिः ॥ १९६ गन्धर्वाप्रारसाक्षीण नानाद्रुमलतारतम् । ऋपिसंघः परिवृतं दक्ष धर्मभृतां वरम् ।। पृथिव्यामन्तरिक्ष वा ये च स्वर्लोकवासिनः । सर्वे माजलयो भूत्वा उपतस्थुः प्रजापतिम् ।। आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सहमरुद्गणैः । जिपणना सहिताः सर्वे आगता यज्ञभागिनः।। उप्मपाः सोमपाथैव भाज्यपा धूमपास्ता । अश्विनी पितर चैव आगला ब्रह्मणा सह ॥ १०० एते चान्ये च बहवो भूतग्रामास्तथैव च । जरायुजाण्डनावे स्वेदजोद्भिजकास्तथा ॥ १०१ आहूता मन्त्रतः सर्वे देवाश्च संह पत्निभिः । विराजन्ते विमानस्था दीप्यमाना इवाग्मयः ।। तान्दृष्ट्वा मन्युमाविष्टो दधीचो चाक्पमत्रवीत् । अपूज्यपूजन चैव पूज्यानां चाप्यपूजने ।। नरः पापमयामोति महद्वै नात्र संशयः ।। एवमुक्त्वा तु विपिः पुनर्दक्षमभापत । पूज्यं तु गशुभतारं कस्मानाऽऽयसे प्रभुम् ॥ १०४ दक्ष उवाच- सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थगता नान्यं योनि महेश्वरम् ॥ १०५ दधीच उवाच- सर्वेषामेकमन्त्रोऽयं येनेशो न निमन्वितः । यथाऽहं शंकराय नान्यत्पश्यामि दैवतम् ॥ तथी दक्षस्य विपुलो यज्ञोऽयं न भविष्यति ।। दक्ष उवाच- एतन्मखेशाय सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य सर्व प्रभाविभो हवनीयनित्यम् ।। गतास्तु देवता ज्ञात्वा शैलराजमुत्ता तदा । उचाच वचनं साध्वी देवं पशुपति तदा ।। १०८ उमोवाच-- भगवन्क गता ह्येते देवाः शक्रपुरोगमाः । नहि तत्वेन तत्वज्ञ संशयो मे महानयम् ॥ १०० A महेश्वर उवाच- - दक्षो नाम महाभागे प्रजानां पतिरुत्तमः । इयमेधेन यगते तत्र यान्ति दिवौकसः ॥ २४ देव्युवाच- . . ११२ यज्ञमेतं महाभाग किमर्थं न गतोऽसि चै । केन वा प्रतिषेधेन गमनं प्रतिपिध्यते ।। महेश्वर उवाच- सुरैरेच महाभागे सर्वमेतदनुष्ठितम् । यज्ञेषु मम सर्वपु न.भाग उपकल्पितः ॥ पूर्वोपायोपपन्नेन मार्गेण चरवणिनि । न मे गुराः प्रयच्छन्ति भागं यज्ञस्य धीमतः ॥ + आप. प्रयोगः। ग. झ. ४. गर । २ रा. ग. प.स.दा। ताप। ३ प. ह. च । ४ ग. विष्णुना । ५ स ग. ह. सह- मस्वेदजोद्धिने या व सह सद्भेदजोगिनः । । ६ स. घ. इ. 'नाय । ७ रा. धोचिस्मा क. निमन्त्रिता देवा येन ईशो नि' । ९ स. ध यया । १. क. 'से सूर मु', के. विभो पा । १२ रा. ग. प. ६ पतिम् । १७ क. ग. 'भागोर' १६ स. ग. प. ह. मन म°१५ स. घ. द धर्मतः ।

·'अ०३०श्लो०११४-१३२] वायुपुराणम् । (दक्षशापवर्णनम् ) देव्युवाच- भगवन्सर्वदेवेषु मभावाभ्यधिको गुणैः । अयश्चाप्यधृष्यश्च तेजसा यशसा श्रिया ॥ ११४ अनेन तु महाभाग प्रतिपेधेन भागतः । अतीव दुःसमापना वेपथश्च ममानध ॥ किं नाम दानं नियमं तपो वा कुर्यामहं येन पतिर्गमाघ । लभेत भागं भगवानचिन्त्यो यज्ञस्य चार्धमय या तृतीयम् ।। ११६ ।। एवं त्रुवाणां भगवानचिन्त्यः पत्नी प्रहृष्टः क्षुभितामुवाच । नावेत्सि देवेशि कृशोदरानि कि नाम युक्तं वचनं तैवेदम् ॥ ११७ । अहं हि.जानामि विशालनं ध्यानेन सर्वे हि वदन्ति सन्तः । तवाद्य मोहेन महेन्द्रदेवो लोकायं सर्वथा संगमूहम् ॥ ११८ ॥ मामध्वरे सितारः स्तुवन्नि रथंतरे(र) साम गायन्ति गेयम् । मा ब्राह्मणा ब्रह्मसत्रे यजन्ते ममाध्वर्यवः कल्पयन्ते च भागम् ॥ ११९ देव्युवा- सुप्राकृतोऽपि भगवान्सर्वस्वीजनसंसदि । स्तौति गोपायते वाऽपि स्वमात्मानं न संशयः ।।१२० । भगवानुवाच- नाऽऽत्मानं स्तौमि देवेशि पश्य त्वमुपगच्छ च । यं वक्ष्यामि वरारोहे भागार्थ वरणिनि ॥ एवमुक्त्वा तु भगवान्पनी प्राणैरपि प्रियाम् । सोऽसनद्भगवान्वक्त्राद्भुतं क्रोधाग्निसंनिभम् ।। सहस्रशी देवं च सहस्रचरणेक्षणम् । सहस्रमुद्गरवरं सहस्रगरपाणिनम् ।। शङ्खचक्रगदापाणि दीप्तकार्मुकधारिणम् । परश्चसिधरं देवं महारौद्रं भयावहम् ॥ घोररूपेण दीप्यन्तं चन्दाकृतभूपणम् । सानं चर्म चैयाघ्रं महारुधिरनिसूत्रम् ॥ दंष्टाकरीलं विभ्रान्तं महावस्त्र महोदरम् । विद्युजिहं पलम्बाष्ठ लम्बकर्ण दुरासदम् ॥, १२६ कुलिशोद्योसितकरं भाभिलितमूर्धजम् । ज्वालामालापरिक्षिप्तं मुक्तादापविमूपितम् ॥ १२७ तेजसा चैव दीप्यन्तं युगान्तमिव पायकम् । आकर्णदारितास्यान्तं चतुएं भयानकम् ॥ १८ महाबलं महातेज महापुरुपमीश्वरम् । विश्वमहाकायं महान्यग्रोधमण्डलम् ।। युगपचन्द्रशतबदीप्यन्तं मन्मथाग्निवत् ।। चतुर्महास्य सिततीक्ष्णदण्डं महोग्रतेजोवलपारुपाढयम् ।। युगान्तसूर्यानिसहसभासं सहस्रचन्द्रामलकान्तिकान्तम् ।। प्रदीसोपधिमन्दराभं मुझेरुकैलासहिमाद्रितुल्यम् ।। १३० युगाका महावीर्य चारुनासं महाननम् । प्रचण्डगण्ड दीप्ताक्षममियालापिलाननम् ॥ १३? मृगेन्द्रकृत्तिवसनं महाभुजगोष्टिनम् । इप्णीपिणं चन्द्रयरं पचिदुग्रं चिन्ममम् !! नानासुपमूर्धानं नानागन्धानुलेपनम् । नानारत्नविचित्राङ्गं नानाभरणभूपिनम् ॥ १. वानधि'। घ. 'यादा । २ क. नामनः । ३ ग. घ. . नदेवम् । ४.भ.न्तः। नया। ५ प. 'ग, द. 'म् । माध्य' । ७ ग. ह. 'म् । भनाम रा. म् । भाग्रामणे (प. ममाना । य.'ते । मानक.' । अमा। १. ग. प., गोपी ।" स.च. 'रा'. स. घ... तपर 13.४ प. प. य.. क. गाम 11६. 'सके .

·- १ 3 श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३० श्लो०१३४-१५८] ( दक्षशापवर्णनम् ). कर्णिकारसनं दीप्तं क्रोधादद्धान्तलोचनम् । कचिनृत्यति चित्राहं कचिद्वदति मुस्वरम् ॥ १३४ कचिद्धयायति युक्तात्मा कचितथूलं प्रमार्जति । कचिद्गायति विश्वात्मा कचिद्रौति मुहुर्महु ॥ ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः। प्रभुत्वमात्मसंवोधो घधिष्ठानगुणैर्युतः !! जानुभ्यामपनि गत्वा प्रणतः प्राञ्जलिः स्थितः। आज्ञापय त्वं देवेश किं कार्य करवाणि ते तमुवाचाऽऽक्षिप मखं दक्षस्येह महेश्वरः । देवस्यानुमतिं श्रुत्वा वीरभद्रो महाबलः ।। प्रणम्य शिरसा पादौ देवेशस्य उमापतेः ।। ततो बन्धात्ममुक्तेन सिंहेनेवेह लीलया । देख्या मन्युकृतं मत्वा तो दक्षस्य स क्रतुः ।। १३९ मन्युना च महाभीर्मा भद्रकाली महेश्वरी । आत्मनः सर्वसाक्षित्वे तेन सार्ध सहानुगा ॥१४० स एप भगवान्कुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्र इति ख्यातो देव्या मन्युममार्जकः॥ १४१ सोऽसृजद्रोमकूपेभ्यो रौद्रानाम गणेश्वरान् । रुद्रानुगा महावीर्या रुद्रवीर्यपराक्रमाः ।। १४२ रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः । ते निपेतुस्ततस्तूर्ण शतशोऽथ सहस्रशः॥ ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । तेन शब्देन महता त्रस्ताः सवे दिवौकसः ॥ १४४ पर्वताश्च व्यशीर्यन्त कम्पते च वसुंधरा । मेरुव पूर्णते विमाः अभ्यन्ते वरुणालयाः ॥ १४५ अग्नयो नैव दीप्यन्ते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहा नैव प्रकारने नक्षत्राणि तारकाः ॥ झपयो नाभ्यभापन्त न देवा न च दानवाः । एवं हि तिमिरी ते निर्दहन्ति विमानिताः ।। सिंहनादं प्रमुञ्चन्ते घोररूपा महाबलाः । प्रभञ्जन्ते परे घोरा यूपानुत्पाटयन्ति च ।। १४८ प्रमर्दन्ति तथा चान्ये विनृत्यन्ति तथाऽपरे । आधावन्ति प्रधावन्ति वायुवेगा मनोजवाः ॥ चुंय॑न्ते यज्ञपात्राणि योगस्याऽऽयतनानि च । शीर्यमाणानि दृश्यन्ते तारा इव नभस्तलात् ।। दिव्यानपानभक्षाणां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यस्तथा चान्या घृतपायसकर्दमाः ।। मधुमण्डोदका दिव्याः खण्डशर्करवालकाः ॥ पड्सानिवहन्त्यन्या गुडंकुल्या मनोरमाः । उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि विविधानि च ॥ पानकानि च दिव्यानि लेद्यं चोप्यं तथाऽपरे । भुञ्जते विविधैर्वक्त्रविलुण्ठन्ति ( *क्षिपन्ति च रुद्रकोपान्महाकायाः कालाग्निसदृशोपमाः । सुरसैन्यानि मर्दन्तो भीपयन्ति ) च सर्वशः ।। क्रीडन्ति विविधाकाराश्चिक्षिपुः सुरयोपितः ।। रुद्रकोपपयुक्तास्तु सर्वदेवैः सुरक्षितम् । तं यज्ञमहनशीघ्रं सद्रकल्पाः समीपतः।। चरन्ये तथा नादान्सर्वभूतभयंकरान् । छित्वा शिरोऽन्ये यज्ञस्य चिनदन्ति भयंकरी ॥१५६ दक्षो दक्षपतिश्चैव देवो यज्ञपतिस्तथा । मृगरूपेण चाऽऽकाशं प्रपलायितुमारपत् ।। वीरभद्रोऽभमेयात्मा ज्ञात्वा तस्य बलं तदा । अन्तरिक्षगतस्याऽऽशु चिच्छेदास्य शिरो महान् ।। * धनुचिहान्तर्गतम्रन्य क. पुस्तके नास्ति । १ ख. ग ड. दिव्यं । २ ५. ३. 'मत श्रृं। ६ स-य स्तुत्या।"फ. च । यी 'लोकान्म। १५च, ग. .ग- इ. स्वनम्/ • क. भू । क. 'भो अधिष्ठान'। स. घ. 'जैर्थतः । ५ ग. चूर्णन्ते । ९ ग. ५- १. याग्यामाय 11 स. ग. । १३स विलुम्पन्ति । १४ स. प. यशपा मह ·. - [अ०३० श्लो १५९-१८२] वायुपुराणम् ।। (दक्षशापवर्णनम) दक्षः प्रजापतिश्चैव नष्टः संभ्रान्तचेतनः । कुद्धेन वीरभद्रेण शिरः पादेन पीडितम् ।। जराभिभूततीवात्मा निपपात महीतले ।। १५९ त्रयस्त्रिंशदेवतानां ताः कोट्यो विमलात्मिकाः । पाशेनाग्निवलेंनाऽऽशु बद्धाः सिंहवलेन च।। ततो जम्मुमहात्मानं सर्वे देवा महावलम् । प्रसीद भगवन्रुद्र भृत्यानां मा क्रुधः प्रभो॥ १६१ ततो ब्रह्मादयो देवा दक्षश्चैव प्रजापतिः । ऊचुः पाञ्जलयो भत्वा कथ्यतां को भवानिति ॥ वीरभद्र उवाच- न च देवो न चाऽऽदियो न च भोत्तामहाऽऽगतः । नव द्रष्टुं दि देवेन्द्रान च कौतूहलान्वितः।। दक्षयज्ञविनाशार्थ संप्राप्तं विद्धि मामिह । वीरभद्र इति ख्यानं रुद्रकोपाद्विनिर्गतम् ।। १६१ भद्रकाली च विज्ञेया देव्याः क्रोधाद्विनिर्गता । मेपिता देवदेवेन यज्ञान्ति कमिहाऽऽगता ।।। शरणं गच्छ राजेन्द्र देवं तं त्वमुमापतिम् । वरं क्रोधोऽपि रुद्रम्य वरदानं न देयतः ॥ वीरभद्रवचः श्रुत्वा दक्षो धर्मभृतां वरः । तोपयामास देवेशं शूलपाणि महेश्वरम् ।। प्रदुष्टे यज्ञबाटे तु विद्भुतेपु द्विजातिपु । तारामृगःये दीसे रौद्रे भीममदानले ॥ शलनिर्मिन्नवदनः कूर्जादः परिचारकैः । निखातोत्पाटितपैरपवितस्ततः ।। उत्पतद्भिः पतद्भिश्व गृधेरामिपगृभुभिः । पक्षपातविनिधूतः शिवाशतनिनादितः ॥ १७० प्राणापानी संनिरुध्य ततः स्थानेन यत्नतः । विचायं सर्वतो दृष्टिं बहुदृष्टिमित्राजित् ।। १७१ सहसा देवदेनेशस्त्वनिमुण्डोदुपागतः । चण्टसूर्यसहस्रस्य तेजः संवर्तकोपमम् ।। १७२ प्रहस्य चैनं भगवानिदं वचनमब्रवीत् । नष्टस्तेऽग्नानतो दक्ष प्रीतिस्ते मयि सांप्रतम् ।। २७३ स्पितं कृत्वाऽब्रवीद्वाक्यं ब्रूहि किं करवाणि ते । श्रावितं च समाख्याय देवानां गुरुभिः सह ॥ तमुवाचाजानं कृत्वा दक्षो देवं प्रजापतिः । भीनशस्तिवित्रस्तः सबाप्पवदनेक्षणः ॥ १७५ यदि प्रसन्नो भगवान्यदि वाऽहं तब मियः । यदि चाऽहमन्याद्यो यदि देयो वरो मम ॥ १७६ यदग्धं भक्षितं पीत्तमशितं यच नाशितम् । चर्गीकृतं चापविद्धं यज्ञमंभारपीदृशम् ।। १७७. दीर्घकालेन महता प्रयत्नेन च संचितम् । तन्न मिथ्या भवन्मां वरमेतं वृणोम्यहम् ।। तथाऽस्त्वित्याह भगवान्भमनेत्रहरो हरः । धर्माध्यक्ष महादेवं व्यसतं वै मजापतिः ।। जानुभ्यामपानं गत्ता दक्षो लब्या भवादग्म् । नाम्नामष्टमहस्रेण स्तुतवान्टपमध्यगम् ।। १८० दक्ष वाच- नमस्ते देवदैयेगा देवारियलय्दन । देवन्द्र अमरश्रेष्ट देवदानवपूजित ।। .१८१ सहसास विरूरा पक्ष यक्षाधिपनिय । सर्वतः पाणिपादस्त्वं सर्वतोक्षिगिरोखः ।। सर्वतःधुनिपाडोके सर्वानात्य निष्टसि ॥ 14 १८२ . - १. 'प बिनयो धा । ३ रा. ग. घ... 'ग, ।। ३. ग. १. तन अनु। ४ स ग घ... 'श्रीमति। ५..गत.10°1 (रा. ग. प. १. 'पतः । दो।ग ग. प. स.प्रदाता प. "मय 1. 'मयं यदी रोमापो.'ये यश 11. स.R. मराग.प. "मापतिः । १२ प. मिम् ।.प.म. म. प. ८. ३ च । १५:ग. भानः । म. 10.11.4, ४. 'द। ... 'पसी २. प.मग । म । ३३ प. fal: सप. माननिया, ·९८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३० श्लो२३३-२५१J (दक्ष शापवर्णनम् ). संवत्सरस्वमतवो मोसो मासा मेव च । कलाकाठानिर्मपाश्च नक्षत्राणि युगा ग्रहाः ।। २३३ कृपाणां कुकुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च । सिंहो मृगांणां पततां ताक्ष्योऽनन्तश्च भोगिनाम् क्षीरोदो युदधीनां च यत्राणां धनुरेव च । वजं प्रहरणानां च व्रतानां सत्यमेव च ॥ २३५ इच्छा द्वैपश्च रागश्च मोहः क्षामो दमः शमः । व्यवसायो धृतिर्लोभः कामनोधौ जयाजयो । त्वं गदी त्वं शरी चापि खट्वाङ्गी भर्भरी तथा । छेत्ता भेना प्रहर्ता च त्वं नेताऽप्यन्तको मतः।। दशलक्षणसंयुक्तो धेर्मोऽर्थः काम एव च । इन्द्रः समुद्राः सरितः पल्वलानि सरांसि च ॥२३८ लतावली तृणोपध्यः पशवो मृगपक्षिणः । द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालँपुष्पफलप्रदः।। आदिश्चान्तश्व मध्यश्च गायव्योवार एव च । हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस्तथाऽरुणः ।। कनुश्च कपिलश्यैव कपोतो मेचकस्तथा । सुवर्णरेना विख्यातः सुवर्णश्चाप्यतो मतः ॥ २४१ मुवर्णनामा च तथा सुवर्णप्रिय एव च । (* त्वमिन्द्रोऽथ यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः ॥२४२ उत्फुल्लश्चित्रभानुश्न स्वभानुर्भानुरेव च । होत्रं होता च होमस्त्वं हुतं चं प्रहुत प्रभुः ॥ २४३ सुपर्णच तथा ब्रह्म यजुषां शतरुद्रियम् । पवित्राणां,पवित्रं च मङ्गलानां च मगलम् ॥ गिरिः स्तोकस्तथा वृक्षो जीवः पुगल एव च )। सच्चं त्वं च रस्त्वं च तमश्च प्रजनं तथा ॥ प्राणोऽपानः समानथ उदानो व्यान एव च । उन्मेपश्चैव मेपश्च तथा जृम्भितमेव च ।। २४६ लोहिताहो ग़दी दंष्ट्री महावक्त्री महोदरः । शुचिरोमा हरिङ्मश्रुरूर्बकेशस्त्रिलोचनः ॥ २४७ गीतादिनृत्याङ्गो गीतवादनकप्रियः । मत्स्यो जलो जलो जल्पो जयः कालः कली कलः ॥ विकालश्च सुकालच दुःकाले कालनाशनः । मृत्युश्चैव क्षयोऽन्तश्च क्षमापायकरो हरः ॥२४९ 'संवर्तकोऽन्तकश्चैव संवतकवलाहको । वटो घटीको घण्टीको चूडालो लवलो वैली ।। २५० ब्रह्मकालोऽग्निवक्रय दण्डी मुण्डी च दण्डधृक् । चतुर्युगश्चतुर्वेदश्चतुर्होत्रचतुष्पथः ॥ २५१ चतुराश्रमवेत्ता च चातुर्वर्ण्यकरश्च ह । क्षराक्षरमियो धूर्तोऽगण्योऽगण्यगणाधिपः । रक्तमौल्याम्बरधरी गिरिशो गिरिकप्रियः । शिल्पीशः शिल्पिना, श्रेष्ठः सर्वशिल्पमवर्तकः ।। भगनेत्रान्तकश्चन्द्रः पूष्णो दन्तविनाशनः । + स्वाहा स्वधा वषटकार नमस्कार नमोऽस्तु ते ॥ गूढावर्तश्च गूदा गृढमतिनिपविती ॥ २५४ तरणस्तारकथैव सर्वभूतसुतारणः । धाता विधाता सत्त्वानां निधाती धारणो धरः ॥ २४४ 4 २८ * धनुचिहान्तगतप्राय ख. पुस्तके नास्ति । + इदमधु नास्ति क. पुस्तके। १ क. मासा मामा । २ स. युगप्र । ग. इ. युगम। ३ ख ह. च । त्वमेव चच्छा द्वेषश्च रागो मोहः क्षमः शमः । प. च । रपमेय घेच्छा द्वेषध राणे मोहःक्षमा शम । स. ग. प. १. ता मन्ता मनो मा५ स. ग. ह. धार्थ. । ६ म. ग. घ.. 'यन्यस्तुणी । ७ क ग, 'लपि । ८ रा. ह. 'धान्तं च मध्य च गा। मिन्दध य' । १० ग. ह. भ. । मोपत'. प. भ. । प्रेसीपर्ण त ।" ग. घ. ६. गिरिकोन्दुको वृ। जीवभुः । १३ घ. 'त्य व व रजधैव त । १४ ८. 'जथ व त । १५ रा. प. उ. पण निमेषश्च क्षतं । १६. प. प... 'सामानको ६० । १७ रा. ग. रः । मुपीरो'। १८ घ...'च दु.कालः । १९ क. 'ल. पर। प... रो फरः । १५. यतम् । २२ घ. मुण्डनिद६. महानिदण्डभृत् । २३ रा. ग. गण्यगण्यो गणा । मण्यागण्या । २१ प.पः । दाशमा । २५६. गिरिको । २६ रा. ग. ह. 'मालाम्म' १. २७ ग... "ता। ता। २८ स. प. !ि २९ . ता धर'। - ·. । ४ अ०-३० श्लो०२५३-२७९] वायुपुराणम् । ( दक्षशापवर्णनम् ) तपो ब्रह्म च सत्यै च ब्रह्मचर्यमथाऽऽर्जवम् । भूतात्मा भूतकृद्भूतो भूतभव्यभवोद्भवः ।। २५६ भूर्भुवस्वरितिश्चैव तैयोत्पत्तिर्महेश्वरः । ईशानोदीक्षणः शान्तो दुर्दान्तो दन्तनाशनः ॥ २५७ ब्रह्मावत सुरावर्त कामावर्त नमोऽस्तु ते । काविम्बनिहर्ता च कणिकाररनाप्रियः ।। २५८ मुखचन्द्रो भीममुखः सुमुखो दुर्मुखो मुखः । चतुर्मुखो वहुमुखो रणे ह्यभिमुखः सदा॥ २५९ हिरण्यगर्भः शकुनिर्महोदधिः परों विराद । अधर्महा महोदण्डो दण्डधारो रणप्रियः॥ २६० गौतमो गोतारश्च गोपेश्वरवाहनः । ॐ धर्मधर्मस्रष्टा च धर्मो धर्मविदुत्तमः ।। त्रैलोक्पगोप्ता गोविन्दो मानदो मान एव च । तिष्ठस्थिरश्च स्थाणुश्च निष्कम्पः कम्म एव च ॥ दुर्वारणो दुषिपदो दुःसहो दुतिक्रमः । दुर्घरो दुष्पकम्पश्च दुर्पिदो दुर्जयो जयः ॥ शशा शशाङ्कः शमनः शीतोष्णं दुर्जराऽथ तृट् । आधयो व्याधयश्चैव व्याधिहा व्याधिगच ह सह्यो यज्ञो मृग व्याधो व्याधीनापाकरोऽकरः। शिखण्डी पुण्डरीकाक्षः पुण्डरीकावलोकनः ।। दण्डैधरः सदण्ड श्च दण्डमुण्डविभूषितः । विषपोऽमृतपश्चैव मुरापः क्षीरसोमपः ।। २६६ मधुपश्चाज्यपश्चैव सर्वपश्वमहाबलः । पांचवायो हपभस्तथा वृषभलोचनः ।। २६७ हपभव विख्यातो लोकानां लोकसत्कृतः । चन्द्रादित्यो चक्षुषी ते हरयं च पितामहः।। अग्निरापस्तथा देवो धर्मकर्ममसाधितः ।। २६८ न ब्रह्मा न च गोविंदः पुराण ऋपयो न च । माहात्म्यं वेदि शक्ता याथातथ्येन ते शिव ॥ या मूर्तयः मुसूक्ष्मास्ते न मह्यं यान्ति दर्शनम् । ताभिर्मी सततं रक्ष पिता पुत्रमिवारसम् ।। रक्ष मां रक्षणीयोऽहं तवानय नमोऽस्तुते । भक्तानु कम्पी भगवान्भक्तथाई सदा त्वीय ॥२७१ यः सहस्राण्यनेकानि पुंसामाहृत्य दुर्दशः । तिष्ठत्येकः समुद्रान्ते स मे गोप्ताऽस्तु नित्यशः ॥ यं विनिद्रा जितश्वासाः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः। ज्योतिः पश्यन्ति युञ्जानास्तस्मै योगात्मने नमः संभक्ष्य सर्वभूतानि युगान्ते समुपस्थिते । यः शेते जलमध्यस्थस्तं प्रपद्येऽप्सु शायिनम् ॥ २७४ प्रविश्य वदने राहोय सोमं घुसते निशि । असत्य च स्वर्भानुभूत्वा सोमाग्निरेव च ।। २७५ ये गुप्ठमात्राः पुरुपा देहस्थाः सर्वदेहिनाम् । रक्षन्तु ते हि मां नित्यं नित्यपाप्याययन्तु माम् ।। ये चाप्युत्पतिता गर्भादधोभागगताश्य, ये। तेषां स्वाहाः स्वधाथैव आप्नुवन्तु स्वदन्तु च॥२७७ 'ये न रोदन्ति देहस्थाः प्राणिनो रोदयन्ति च । हर्पयन्ति च हृप्यन्ति नमस्तभ्यस्तु निन्य ।। ये समुद्रे नदीदुर्गे पर्वनेषु गृहासु च । क्षयूलेषु गोप्टेपु कान्तारगहनेषु च ॥ (७८ चतुप्यथेषु रंध्यासु चत्वरेप सभासु च । (+हस्त्यश्वरयशालासु जीर्णोधानासपेषु च ।। २७९ * इदम नास्ति रा. ग. प. ४. पुस्तए । + धनुविधातर्गतप्रन्यः क. न. प. पुस्तषु नास्ति .स.ग. प. उ. प्रमा। २ क. ग... 'रित। ३ रा. ग. घ. तया प्रिम । क. “नो पोश्यामः । ५ ग. ह. वर्त. मु. ६ रा. ग. प... 'म्यविनिईन्ता । ७५, मुगस्तथा।। ८ रा. ग. प. स. 'दधिपति- विरा। ग. प. स. हायशो 10 रा ग प. द. गोनघो गोष'11" य प्रदानध । १२ स. दोनामा मार्गए। ग. 'न्दो गोमागामार्गए। घ. दो गोमामार्ग.'यो गोविन्दो मागए। ३ रा.घ. नि.मरः । १४ स. घ. १. रोहा प्रक'। १५. लसुनराग. महर र मिनार नः । वि', प. ran. ददग्ध विनाशनः । भागबनानम् । नि१७ प. पिकापामार दंगद ५८r .. ६.' } प... ध । ३... 1 ·श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०३० श्लो२३३-२५१) (दक्षशापवर्णनम् ). संवत्सरस्वगृतवो मांसो मातामेव च । कलाकाष्ठानिमेपाश्च नक्षत्राणि युगा ग्रहाः ।। २३३ पाणां कुरुदं त्वं हि गिरीणां शिखराणि च। सिंहो मृगाणां पततां ताक्ष्योऽनन्तश्च भोगिनाम् क्षीरोदो युदधीनां च यन्त्राणा धनुरेव च । वज्र प्रहरणाना च व्रतानां सत्यमेव च ॥ २२५ इच्छा द्वेपश्च रागश्च मोहः क्षामो दमः शमः । व्यवसायो धृतिर्लोभः कामक्रोधी जयाजयो । त्वं गदी त्वं शरी चापि खट्वाङ्गी मुभरी तथा । छत्ता भेत्ता प्रहर्ता च त्वं नेता प्यन्तको मतः।। दशलक्षणसंयुक्तो धर्मोऽर्थः काम एव च । इन्द्रः समुद्राः सरितः पल्बलानि सरांसि च ॥२३८ लतावली तृणौपध्यः पशवो मृगपक्षिणः । द्रव्यकर्मगुणारम्भः कालपुष्पफलप्रदः॥ आदिन्तिश्च मध्यश्च गायत्र्योङ्कार एव च । हरितो लोहितः कृष्णो नीलः पीतस्तथाऽरुणः । क्द्रुश्च कपिलश्चैव कपोतो मेचकस्तथा । सुवर्णरेना विख्यातः सुवर्णश्चाप्यतो मतः ।। २४१ मुवर्णनामा च तथा सुवर्णमिय एव च । (* त्यमिन्द्रोऽथ यमश्चैव वरुणो धनदोऽनलः ॥२४२ उत्फुल्लश्चित्रभानुश्च स्वर्भानुर्भानुरेव च । होनं होता च होमस्त्व हुतं च महतं प्रभुः ॥ सुपर्णच तथा ब्रह्म यजुषा शतरुद्रियम् । पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ।। गिरिः स्तोकस्तथा रक्षो जीवः पुगल एव च )। सत्वं त्वं च रस्त्वं च तमश्च प्रजनं तथा ।। माणोऽपाना समानच उदानो व्पान एव च । उन्मेपश्चैव मेपश्च तथा जृम्भितमेव च ।। २४६ लोहितांगो गदी दंष्ट्री महावक्त्रो महोदरः । शुचिरोमा हरिलमश्रुरूर्बकेशस्त्रिलोचनः ॥ २४७ गीतवादित्रनृत्याङ्गो गीतवादनकमियः । मत्स्यो जलो जलो जल्यो जवः कालः कली कलः ॥ विकालश्च मुकालथं दःकाले कालनाशनः । मृत्युश्चैव क्षयोऽन्तश्च क्षमापायकरो हरः॥२४९ संवर्तको-बाय गतकबलाहको । चटो घटीको घण्टीको चूडालो लवलो बली ।। '२५० कलनाय च कल्पाय स डी ऍण्डी च दण्डधृक् । चतुर्यगचतुर्वेदश्चतुर्होत्रश्चतुप्पथः ॥ उनाय च नमो नित्यं नर्यकरच ह । राक्षरप्रियो धूर्तोऽगण्योऽगण्यगणाधिपः ॥ २५२ विभीपणाय भीमाय पकाममासलन्धाय गरिशो गिरिकमियः । शिल्पीशः शिल्पिना श्रेष्ठः सर्वशिल्पका ॥ कटंकटाय पूष्णो दन्तविनाशनः । + स्वाहा स्वधा वषटकार नमस्कार नमरतु ते ॥ गन्धमालपूच गृहप्रतिनिपविती ॥ नमो रक्तक्वथैव सर्वभूतस्तारणः । धाता विधाता सचानां निधाती धारणो घर २५५ २० २८ अघोररूपम्- ·। श्रीगद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०३० श्लो०२८०-३०५१ (दक्षशापवर्णनम् ). पञ्चपञ्चसुभूतेषु दिशामु विदिशासु च)। चन्द्रकियोमध्यगता ये च चन्द्रार्कश्मिषु ॥ ५८० रसातलगता ये च ये च तस्मात्परंगताः । नमस्तेभ्यो नमस्तेम्यो नमस्तेभ्यश्च नित्यशः ॥२८? सूक्ष्माः स्थूलाः कृशा इस्खा नमस्तेभ्यस्तु नित्यशः ।। सर्वस्त्वं सर्वगा देव सर्वभूतपतिवान् । सर्वभूतान्तरात्मा च तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥ २८३ त्वमेव चेज्यसे यस्माद्यविविधदक्षिणः । त्वमेव कर्ता सर्वस्य तेन त्वं न निमन्त्रितः ।। २८४ अथ वा मायया देव मोहितः सूक्ष्मया त्वया । एतस्मात्कारणाद्वाऽपि तेन त्वं न निमन्त्रितः ॥ मसीद मम देवेश त्वमेव शरणं मम । त्वं गतिस्त्वं प्रतिष्ठा च न चान्याऽस्ति न मे गतिः ॥ स्तुत्वैवं स महादेवं विरराम प्रजापतिः । भगवानपि सुमीतः पुनर्दक्षमभापत ।। २८७ परितुष्टोऽस्मि ते दक्ष स्तवनानेन सुव्रत । बहुनाऽत्र किमुक्तेन मत्समीपं गमिष्यसि ।। २८८ अथैनमब्रवीद्वाक्यं त्रैलोक्याधिपतिर्भवः । कृत्वाऽऽश्वासकर वाक्यं वाक्यज्ञो वाक्यमाद्दतम् ।। दक्ष दक्ष न कर्तव्यो मन्युर्विघ्नमिमं प्रति । अहं यहा न त्वन्यो दृश्यते तत्पुरा त्वया ॥२० भूयश्च तं वरमिमं मत्तो गृहीप्प मुत्रत । प्रसन्नवदनो भूत्या त्वमेकानमनाः शृणु ॥ . २९१ अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । प्रजापत मत्ासादात्फलभागी भविष्यसि ।। २९२ वेदान्पडङ्गानुनृत्य सांख्यान्योगांश्च कृत्स्नशः । तपश्च विशुलं तप्त्या दुःश्चरं देवदानवैः ॥२९३ अर्थैर्दशार्थसंयुक्त ढमप्राज्ञनिर्मितम् । वर्णाश्रमकृतधर्मविपरीतं कचित्समम् ।। श्रुत्यरथ्यवसितं पशुपाशविमोक्षणम् । सर्वेपामाश्रमाणां तु मया पाशुरतं व्रतम् ॥ उत्पादितं शुभं दक्ष सर्वपापविमोक्षणम् ॥ २९५ अस्य चीर्णस्य यत्सम्यक्फलं भवति पुष्कलम् । तदस्तु ते महाभाग मानसस्त्यज्यतां ज्वरः ।। एवमुक्त्वा महादेवः सपत्नीकः सहानुगः । अदर्शनमनुप्राप्तो दक्षस्यामितविक्रमः ॥ अवाप्य च तदा भागं यथोक्तं ब्रह्मणा भवः । ज्वरं च सर्वधर्मज्ञो बहुधा व्य भजत्तदा ॥ शान्त्यर्थं सर्वभूतानां शृणु-वं तत्र वै द्विजाः ॥ २९८ शीभितापो नागानां पर्वतानां शिलारुजः । आतु नीलिकां विद्यानिमों भुजगेष्वपि । खौरका सौरभेयाणामूपरः पृथिवीतले । इभानामपि धर्मज्ञे दृष्टिमत्यवराधनम् ॥ रन्धोद्भूत तथाऽश्वानां शिखोब्रेदश्च यहिणाम् । नरागः कोकिलानां ज्वरः प्रोक्तो महात्मभिः अंजानां पित्तभेदश्च सर्वेपामिति नः श्रुतम् । शुकानामपि सर्वेषां हिमिका प्रोच्यते अरः ।। शालेप्वपि वै विप्राः शमो जर इहोच्यते ।। मानुपेषु तु सर्वज्ञ ज्यरो नामैप कीर्तितः । मरणे जन्मनि तथा मध्ये च विशते सदा ॥ एतन्माहेश्वरं तेजी बरो नाम सुदारुणः । नमस्यश्चैव मान्यश्च सर्वमाणिभिरीश्वरः ।। इमां ज्वरोत्पत्तिमदीनमानसः पठेत्सदा यः सुसमाहितो नरः । विमुक्तरोगः स नरो मुदा युतो। लभेत कामान्स यथा मनीषितान् ।। १ स. ग ह भास्यक । घ. 'श्वास्यपर । २ स. ग, ज्ञहनस्तुभ्य दृष्टमेतपुरा मया। ३ स. ग. घ. 'लानुजः । १. लाभुज ।। १ स. नीलका । ख. ग. घ.ह. पौरक 14 स ग. प. उ. ले । शुभा । ६ स. ग. घ. र.'नोगत। क. 'प्ररोग । ८ रा प. ४, माना1 स. ग. र हिदिका घ हिकिका। १० ख ग. सर्वेषु । १५. नीरसता ·4.NAL [अ०३०-३१ श्लो०३०६-३२१।१-६] वायुपुराणम् ।। (देववंशवर्णनम् ) दक्षप्रोक्तं स्तवं चापि कीर्तयेद्यः शृणोति वा । नाशुभ प्रामुयात्किंचिदीर्घ चाऽऽयुरवाप्नुयात् ।। यथा सर्वेषु देवेषु वरिष्ठो योगवान्हरः । तथा स्तवो वरिष्टोऽयं स्तवानां ब्रह्मनिर्मितः ॥ ३०७ यशोराज्यमुखैश्वर्यवित्तायुर्धनकाक्षिभिः । स्तोतव्यो भक्तिमास्थाय विद्याकामैश्च यत्नतः ।। ध्याधितो दुःखितो दीनश्चौरत्रस्तो भयादितः । राजकार्यनियुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् ॥ अनेन चैव देहेन गणानां स गणाधिपः । इह लोके सुखं प्राप्य गण एवोपपद्यते ॥ न च यक्षाः पिशाचा वा न नागा न विनायकाः । कुर्विघ्नं गृहे तस्य यत्र संस्तूयते भवः ।। शृणुयादा इदं नारी मुंभक्तथा ब्रह्मचारिणी । पितृभिर्भर्तृपक्षाभ्यां पूज्या भवति देववतु ।।३१२ शृणुयाद्वा इदं सर्व कीर्तयेद्वाऽप्य भीक्ष्णशः । तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्धिं गन्छन्त्यविघ्नतः॥ मनसा चिन्तितं यच्च यच्चे वाचाऽप्युदाहृतम् । सर्व संपद्यते तस्य स्तवनस्यानुकीर्तनात् ॥ ३१४ देवस्य सगुहस्याथ देव्या नन्दीश्वरस्य तु । यलिं विभवतः कृत्वा दमेन नियमेन च ॥ ३१५ ततः से शैल्को गृहीयान्नापान्याशु यथाक्रमम् । ईप्सिताउँभतेऽत्यर्थ कामान्भोगांश्च मानवः ॥ मृतश्च स्वर्गमामोति स्त्रीसहस्रपरीकृतः ।। सर्वकर्मसु युक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । पदन्दक्षकृतं स्तोत्रं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।। मृतश्च गपसालोक्यं पूज्यमानः सुरासुरैः ।। तृपेव विधियुक्तेन विमानेन विराजते । आभूतसंप्लवस्थायी रुद्रस्यानुचरो भवेत् ।। इत्याह भगवान्व्यासः पराशरसुतः प्रभुः । नैतवेदयते कश्चिन्नेदं श्राव्यं तु कस्यचित् ॥ ३१९ श्रत्वैतत्परमं गुह्यं येऽपि स्युः पापकारिणः । वैश्या स्त्रियश्च शूद्राश्च रुद्रलोकमत्रामुयुः ॥ ३२०. श्रावयेद्यस्तु विमेभ्यः सदा पर्वसु पर्वसु । रुद्रलोकमवामोति द्विजो वै नात्र संशयः ॥ ३२१ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफे दक्षप्रोक्तस्त्वो नाम त्रिंशोऽध्याव. ॥ ३० ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-२४४७ अर्यकत्रिशोऽ यायः । २ देववशवर्णनम् । सूत उवाच- इत्येपा समनुज्ञाता कथा पापमांशिनी । या दक्षमधिकृत्येह कथा शर्वादुपागता ॥ पितृवंशमसङ्गेन कथा ह्येषां प्रकीर्तिता । पितॄणामानुपूव्र्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम् ॥ त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेऽन्तरे । देवा यामा इति ख्याताः पूर्व ये, यज्ञमूनवः ।। अजिता ब्रह्मणः पुत्री जिता जिदजिताश्च ये । पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शुक्रनाम्ना तु मानसः॥४ तृप्तिमन्तो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः। छन्दोगास्तु प्रयस्त्रिंशसः स्वायंभुवस्य ह ।। ५ यदुर्ययाति देवी दीधयः सवसो मतिः । विभासश्च क्रतुश्चैव मनातिर्विशतो द्युतिः । ६ 'सा ग. घ च । २ ख. प. दर्विमायु' । ३ घ. सुभगा । ' क. सयको । ५ ग. को ।। स. प .. 'मतप्रभुः । ६ घ. 'गाशनी । ७ घ. ३. 'नो । यदक्षा ८ रा. ग घ...'मा अनलानजितास्तु ये । ९ ग.. पिपिम'। १० स. ग, इ.स वै स्वा।

·२०२ 'श्रीमद्वैपायनमुनिभणीतम् [अ०३१ श्लो०७-२९ (देववंशवर्णनम् ) . वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः । [*अभिमन्युरदृष्टिा समयोऽथ शुचिश्रवाः ।। केवलो विश्वरूपश्च मुंपक्षो मधुपस्तथा ॥ तुरीयो नियुश्चैव युक्तो ग्रावाजिनस्तु ते । यमिनो विश्वदेवायं यविष्ठोऽमृतवानपि ।। जिरो विभुर्विभावश्च मृलिकोऽथ दिदेहकः । श्रुतिशृणो इच्दको देवा द्वादश कीर्तिताः ।। आसन्स्वायंभुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः । स्विपिमन्ती गणा होते वीर्यवन्तो महाबलाः ॥ १० तेपामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक्मथमो विभुः । असरा ये तदा तेपामासन्दायादवान्धवाः सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । अष्टौ ते पितृभिः सार्धं नासत्या देवयोनयः ॥ १२ स्वायंभुवेऽन्तरेऽतीताः प्रजासत्वासां सहस्रशः । प्रभावरूपसंपन्ना आयुपा च वलेन च ॥ १३ विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवसिद्द । स्वायंभुवो निसर्गच विज्ञेयः समितं मनः ॥ १४ अतीते वर्तमाने न दृष्टो वैवस्वतेन सः । मजाभिर्देवतामिश्च, ऋपिभिः पितृभिः सह ॥ १५ तेषां सप्तर्षयः पूर्वमासन्ये तीन्निवोधत । भृग्वाङ्गिरा मरीचिश्व पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।। अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च सप्त स्वायंभुवेऽन्तरे । अग्नीध्रश्वातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ज्योतिष्मान्धुतिमान्हव्यः सवनः पुत्र एव च । मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः॥ १८ वायुमोक्ता महासचा राजानः प्रथमेऽन्तरे । सासरं तत्सगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् ।। सपिशाचमनुष्यं च सुपर्णाप्सरसां गणम् ।। नो शक्पमानुपूव्र्येण वक्तं वर्षशतैरपि । बहुत्वान्नायधेयानां संख्या तेषां कुल तथा ॥ २० या पे बजकुलारुपास्तु बासस्वायंभुपेऽन्तरे । कालेन वहुनाऽतीता अयनान्दयुगक्रमः ।। २१ ऋपय ऊचु:- क एप भगवान्कालः सर्वभुतापहारकः । कस्य योनिः किमादिचकितचं स किमात्मजः २२ किमस्य चक्षुः का मातः के चास्यावयवाः स्मृता फिनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत्महि पृच्छताम् सूत उवाच- भूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । सूर्ययोनिनिमेषादिः संख्याचक्षः स उच्यते ॥ मूतिरस्य त्वहोराने निमपावयवश्च सः । संवत्सरशतं त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम् ।। सांप्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः । पचानां पविभक्तानां कालावस्यां मिवोधत । दिनार्धमासमासैस्तु ऋतुमिस्त्वयनस्तथा ।। २६ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्वानवत्सारः ।। २७ बसरः पक्षमस्तेपां कालः स युगसंजितः । नेपां तु तत्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ॥ २८ ऋतरनिस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरी मतः । आदित्येयस्त्वऽसौ सा कालामिः परिवत्सरः * धनुविहान्तर्गतमन्यः स ग घ पुस्तप नास्ति । स. प. १. परी ११. प्रवृष्टिः । ३ १. मुरक्षौ । ४ क. हेपरी । ५६.ते । अनिमा विश्रदवा म. , सरो। रा. ग.प. स.यमन्तो। रा. ग. घ... पितरोग.प... ताः पि. स. "सुनु:11. ।। " रा.प... 'तीतो'। १२ ग.... ६ व रामपायरोग । १.FEATM .ले युते । ।।१५ ग. प. प. MINIK ग.८. दिनमा १५.PATI - .

·है . [अ०११-०३०-५५] वायुपुराणम् । (देवयानम् । शुरुकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमया खगः । स उदावत्मरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः ॥३० यधायं तपते लोकास्तनुभिः सप्तसप्तभिः । आशु कर्ता च लोकस्य स वायुरिति वत्सरः ।। ३१ कारागुदगुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणत्रयः । स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजझे नीललोहितः ।। तपा हि तत्वं वक्ष्यामि कीर्त्यमानं निवोधत ।। अनमत्यगमगंग कालात्म मापतामहः । रक्सामयजुपां योनिः पश्चानां पतिरीश्वरः ॥ ३३ सोऽग्निर्यजुथ सोमध स भूतः स प्रजापतिः । मोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योनिर्मनीपिभिः ।। यस्मात्कालविभागानां मासर्वयनयोरपि । ग्रहनक्षनशीतोष्णवर्पायुःकर्मणां तथा । योजितः पविभागानां दिवसानां च भास्करः।। वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः। एकेनकोऽय दिवसो मासोऽधर्तुः पितामहः ।। ३६ आदित्यः सविता भानुजायनो ब्रह्मसत्कृतः । प्रभवश्याव्ययधव भूतानां तेन भास्करः ॥ ३७ ताराभिमानी विशेयस्तृतीयः परिवत्सरः । सोमः सर्वोपधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।। ३८ आजीवः सर्तभूनानां योगक्षेमकदीश्वरः । अवेक्षमाणः सततं निभर्ति जगदंशुभिः॥ तिथीना पर्वसंधीनी पूर्णिमादर्शयोरपि । योनिनिशाकरो यक्ष योऽमृतात्मा प्रजापतिः ॥ ४० तस्मात्स पितृमान्सा। ऋग्यजु उन्दसारमव ।। माणापानसमानायैानोदानारमकैरपि ॥ ४१ कर्मभिः प्राणिना लोके सर्वचेष्टामवर्तकः । माणापानसमानाना वायूना च मवर्तकः ॥ पश्चानां चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृतिजलात्मनाम् । समानकालकरणः प्रियाः संपादयन्निव ॥ ४३, सर्वात्मा सर्वलोकानामावहः मवहादिभिः । विधाता सर्वभूताना शमी नित्यं प्रभञ्जनः ॥ ४४ योनिरनेरपां भूमेरवेश्चन्द्रगमश्च यः 1 वायुः प्रजापतिर्भूतं लोकात्मा प्रपितामहः ॥ प्रजापतिमरवैर्देवैः सम्यगिष्टफलामिः । निमिरेय कपाले स्तु अबकैरोषधिक्षये ॥ इज्यते भगवान्यस्मात्तस्मात्र्यम्बक उच्यते ।। गायत्री चैव त्रिगुप्च जगती चैव या स्मृता | यम्बका नामतः प्रोक्ता योनयः सरनस्य ताः।। साभिरेकत्वभूताभिविविधामिः खवीर्यतः । निसाधनपुरोटाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः ॥ ४८ इत्येतत्पञ्चवर्ष हि युग प्रोक्तं मनीपिभिः । यचैव पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः ।। सैकं पदक विजेय मध्वादीन 14 किल ।। अनुपुनातवः पञ्च इति सर्गः समासतः । इत्येप पवमानो वै प्राणिना जीवितानि तु.॥ नदीवेगसमायुक्तं कालो धावति सहरन् । अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरभवत्पुनः ॥ पते मजाना पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्वलोकाना लोकात्मानः प्रकीर्तिताः॥१२ ध्यायतो ब्रह्मणो वक्त्रानुदन्समभवद्भवः । ऋपिर्विमा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः ।। ईश्वरः सर्वभूताना प्रणबायोपपयते । आत्मवेशेन भूतानामगमत्यङ्गसभवः ।। अगिः संवत्सरः सूर्यचन्द्रमा वायुरेव च । युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपविभुः॥ उन्मादकोऽनुग्रहकृत्स इद्वत्सर उच्यते ।। F । १ ख ग ह "युरात' । २ ख ग १ 'पा सतत् । घ 'पा सत्व प्रव। ३ क योऽनिर्म। ४ घ "ना पौणमा । र 'ना पौणमा । ५ग 6 °मता नो । ६ स घ प्रजाना । स ग घट 'तयश्चत्वार उपपक्षना । पिस घर आत्मा ।

·. ॥ ८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०३१ श्लो०७-२९] (देववशवर्णनम् ). वायसो मङ्गलश्चैव यामा द्वादश कीर्तिताः । [*अभिमन्युरुदृष्टिः समयोऽथ शुचिश्रवाः ।। केवलो विश्वरूपश्च सुंपक्षो मधुपस्तथा ।। तुरीयो नियश्चैव युक्तो ग्रावाजिनस्तु ते । यमिनो विश्वदेवाचं यविष्ठोऽमृतवानपि । अजिरो विभुर्विभावश्च मलिकोऽय दिदेहकः । श्रुतिशृणो वृहच्छुछको देवा द्वादश कीर्तिताः]। आसन्स्वायंभुवस्यैते अन्तरे सोमपायिनः । विपिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ॥ १० तेपामिन्द्रः सदा ह्यासीद्विश्वभुक्मथमो विभुः । अमरा ये तदा तेपामासन्दायादवान्धवाः सुपर्णयक्षगन्धर्चाः पिशाचोरगराक्षसाः । अष्टौ ते पितृभिः सार्ध नासत्या देवयोनयः॥ १२ स्वायंभुचेऽन्तरेऽतीताः प्रजास्त्वाप्तां सहस्रशः । प्रभावरूपसंपन्ना आयुपा च बलेन च ॥ १३ विस्तरादिह नोच्यन्ते मा प्रसङ्गो भवविह । स्वायंभुवो निसर्गश्च विज्ञेयः सांतं मनः ॥ १४ अतीते वर्तमाने न दृष्टो वैवस्वतेन सः । मजाभिर्देवतामिश्च ऋपिभिः पितृभिः सह ।। १५ तेपां सप्तर्पयः पूर्वमासन्ये तानिवोधत । भृग्वगिरा मरीचिश्व पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ॥ अविश्व वसिष्ठश्च सप्त स्वायंभुवेऽन्तरे । अग्नीध्रश्चातिबाहुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।। ज्योतिष्मान्युतिमान्हव्यः सवनः पुत्र एव च । मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः॥ १८ वायुमोक्ता महासचा राजानः प्रथमेऽन्तरे । सासुरं तत्सगन्धर्व सयक्षोरगराक्षसम् ।। सपिशाचमनुष्यं च सुपर्णाप्सरसां गणम् ।। नो शक्यमानुपूर्येण वक्तुं वर्षशतैरपि । बहुत्वान्नामधेयानो संख्या तेषां कुले तथा ॥ या पे बजकुलाख्यास्त आसन्स्वायंभुवेऽन्तरे । कालेन वहुनाऽतीता अपनाब्दयगक्रमः।। २१ ऋपय उंच:- क एप भगवान्कालः सर्वभुतापहारकः । कस्य योनिः किमादिश्च कि त स किमानः २२ किमस्य चक्षुः का माति: के चास्यावयवाः स्मृतादिनामधेयः कोऽस्यात्मा एतत्महि पृच्छताम् सूत उवाच--- थूयतां कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् । मर्पयोनिनिमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते ॥ मूर्तिरस्य त्वहोरात्रे निमपावयवश्च सः । संवत्सरश त्वस्य नाम चास्य कलात्मकम् ।। सांपतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ॥ पश्वानां पविभक्तानां कालावस्या नियोधत । दिनार्धमासमासैस्तु ऋतुभिस्त्वयनस्तथा ॥ २६ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्वानुवत्सारः ।। सत्सरः पचमस्तेषां कालः स युगसंशितः । तेषां तु तत्र वक्ष्यामि कीर्त्यमानं नियोधत ॥ २८ अनमिस्तु यः प्रोक्तः म तु संवत्सरो मतः । आदित्येपस्त्वऽसौ सारः कालामिः परिवत्सरः * धनुषिकान्तगंतप्रन्य. रा ग.१ पुस्तप नास्ति। 4.५. र. इयर. प्रवरः । ३. गुदक्षो । ४. । ५. । जनिमा विभशाप गारो। ग. ग. प... "यमन्तो। ८ स.ग प... पिवरोरग.प. र. शा. पि.11.रा. ":... तु । 111 स. प. ४. 'शीतोय। १३ ग.../ r.imrti uोमा। १५म. ६...म: II १६... ..हिमा: - २७ । रोग ·. [अ०३१-लो०३०-१५] वायुपुराणम् । (देववसवर्णनम् ) शुक्लकृष्णा गतिश्चापि अपां सारमयः खगः । स इदावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयो मतः॥३. यायं तपते लोकास्तनुभिः सप्तसतभिः । आशु कर्ता च लोकस्य स वायुरिति वत्सरः ॥१ बहकारागुदबुद्रः सद्भूतो ब्रह्मणत्रयः । स रुद्रो वत्सरस्तेषां विजझे नीललोहितः ।। वैपां हि तवं वक्ष्यामि कीर्यमानं निवोधत ।। अप्रत्यगसंगंग कालात्म प्रपतामहः । मुक्सामयजुषां योनिः पश्चानां पतिरीश्वरः ॥ ३॥ सोऽमियजुश्च सोमश्च स भूतः स मजापतिः । मोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्यो योनिर्मनीपिभिः ।। यस्मात्कालविभागानां मासर्वयनयोरपि । ग्रहनक्षरशीतोष्णवर्षायुःकर्मणां तथा ।। योजितः मविभागानां दिवसानां च भास्करः ।। चकारिका प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापति ! एकैनैकोऽय दिवसो मासोऽथर्तुः पितामहः ॥३६ आदित्यः सविता भानुजानो ब्रह्मसत्कृतः । प्रभवश्याव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।। ३७ ताराभिमानी विज्ञेयस्तृतीयः परिवत्सरः । सोमः सर्वोपधिपतिर्यस्मात्स मपितामहः ।। आजीचः सर्तभूतानां योगक्षेमदीश्वरः । अवेक्षमाणः सततं विभर्ति जगदंशुभिः ।। तिथीना पर्वसंधीनी पूर्णिमादर्शयोरपि । योनिनिशाकरो यश्च योऽमृतात्मा प्रजापतिः ।। ४० तस्मात्स पिटुमान्सान ऋग्यज-छन्दसात्मय । माणापानसमानाधैर्यानोदानारमकैरपि ।। ४१ कर्मभिः प्राणिमा लोके सर्वचेष्टामवर्तकः । प्राणापानसमानानां वायूनां च प्रवर्तक पश्चानां चेन्द्रियमनोबुद्धिस्मृतिजलात्मनाम् । समानकालकरणः क्रियाः संपादयभित्र ॥ ४३, सर्वात्मा सर्वलोकानामावहा प्रवहादिभिः । विधाता सर्वभूताना दशमी नित्यं प्रभञ्जनः ॥ ४४ योनिरनरपां भूमेश्वेश्चन्द्रगमश्च यः । वायुः मजापतिर्भूतं लोकारमा मपितामहः ॥ प्रजापतिमुखेर्देवैः सम्यगिष्टफलायमिः । विभिरेव कपालस्तु अम्बरोपक्षिये ।। इज्यते भगवान्यस्मात्तस्माश्यम्बक उच्यते ।। गायत्री चव विष्णुप्च जगती चैत्र या स्मृता । त्र्यम्बका नामंतः प्रोक्ता योनयः सवनस्य ता! नाभिरकत्वभूताभित्रिविधाभिः स्ववीर्यतः । त्रिसाधनपुरोटाशखिकपालः स वै स्मृतः ॥ ४८. इत्येतत्पञ्चवर्ष हि युग प्रोक्तं मनीषिभिः । यश्चैव पञ्चधारमा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः ।। सैकं पदक विजेय मध्वादीनृप लिल || स्नुपुत्रातवः पञ्च इति सर्गः समासतः । इत्येप पत्रमानो वै प्राणिनां जीवितानि तुः॥ ६. नदीवेगसमायुक्त कालो धावति संहरन् । अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरभवत्पुनः ॥ एते प्रजाना पतयः प्रधानाः सर्वदेहिनाम् । पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्तिताः ॥९२ ईश्वरः सर्वभूताना प्रणवायोपपद्यते । आत्मवेशेन भूतानामगनपत्यङ्ग संभवः ।। उन्मादकोऽनुग्रहकरस इवत्सर उच्यते ॥ ४९ ध्यायतो ब्रह्मणो बकाइन्सपभवद्भवः अपिर्विमा महादेवो भूतारमा प्रपितामहः॥ ५३ अभिः संवत्सरः सूर्यचन्द्रमा वागरेव च । युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षेपविभुः ॥ २ ख ग र पुरात' । २७ ग ह का सतत्व । घ 'पा सत्त्व प्रच। + क योऽनिम । ४ प 'ना पाणमा' । र. नो पौर्यमा' 1५. म. * °मता भो । ६ स घ प्रजाना 10 स्ख ग घ ६ तयश्चत्वार उपाध्या मिस ग ह आत्मा ।

·१०४ श्रीन पायनमुनिप्रणीतम्-- [अ०३१-२०५६-६।१-१५ (युगधर्माः). रुद्राविष्टो भगवता जगत्यस्मिन्स्वतेजसा । आश्रयाश्रयसंयोगात्तनुभिर्नामभिस्तथा ॥ ' सतस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम् । द्वितीयं भद्रसंयोगातं तस्यैककारकम् ।। देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् । तस्माद्वै सर्वथा भद्रस्तद्वद्भिरभिपूज्यते ॥ पतिः पतीनां भगवान्मशाना मनापतिः। भवनः सर्वभूतानां सर्वेषां नीललोहितः ॥ ओषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनः पुनः ॥ इत्येपो यदपत्यं वै न तच्छक्यं प्रमाणतः । वहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ ६० इमं वंशं मजेशानां महतां पुण्यकर्मणाम् । कर्तियन्स्थिरकर्तीिनां महती सिदिमाप्नुयात् ॥ ६१ इति श्रीमहापुराण वायुपोक्त देववशवर्णन नामकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ ॥ आदितः श्लोकानां समयका-२५०८ अथ द्वात्रिंशोऽध्याय। . युगधर्माः। वायुरुवाच-- अत अर्व प्रवक्ष्यामि प्रणवस्य विनिश्चयम् । ओंकारमक्षरं ब्रह्म त्रिवर्णचाऽऽदितः स्मृतम् ॥१ यो यो यस्य यथा वर्णो विहितो देवतास्तथा । ऋचो यपि सामानि वायुरनिस्तथाजलम् २ तस्मात्तु अक्षरादेव पुनरन्ये पनशिरे । चतुर्दश महा-मानो देवानां ये तु देवताः ॥ तेषु सर्वगतश्चैव सरंगः सर्वयोगवित् । अनुग्रहाय लोकानामादिमध्यान्त उच्यते ।। सप्तर्षयस्तथेद्रा ये देयाश्च पितृभिः सह । अक्षरानिःसृताः सर्वे देवदेवान्महेश्वरात् ।। इहामुत्र हितार्थाय वदन्ति परमं पदम् । पूर्वमेव मयोक्तस्ते कालस्तु युगसंशितः ।। कृतं श्रेता द्वापरं च युगादिः कलिना सह । परिवर्तमानस्तैरेव भ्रममाणेषु चक्रवत् ।। देवतास्तु सदोदिमाः कालस्य वशमागताः । न शक्नुवन्ति तन्मानं संस्थापयितुमात्मना ।। तदा ते माग्यता भूत्वा भादौ मन्वन्तरस्य वै । अपयश्चैव देवाश्च इन्द्रशैव महातपाः ।। समापाप मनरत्ती सह परिवरसरान् । अपमास्ते महादेवं भीताः कालस्य वै तदा ॥ अयं रि कालो देवेशचतुर्तिश्चतुर्मुखः । कोऽस्य विद्यान्महादेव अगाधस्य महेश्वर ।। भय दृष्ट्वा महादेवस्तंतु कालं चतुर्मुखम् । न तम्यपित्ति माह को वः कामः प्रदीयताम् ॥ ११ तत्करिप्याम्पर सर्च न स्याऽयं परिश्रमः । उवाच देवो भगवानस्वयं कालः सुदुर्जयः ॥ १३ यदेतस्य पुस्खं वेतं चतुर्जि हि लक्ष्यते । एतत्कृतयुगं नाम तस्य कालस्य * मुखम् ॥ भसो देवा मुरश्रेष्ठो ब्रह्मा स्वत्तो मुखः ॥ पदेनद्रतवर्णा देनीयं वः स्मृतं मया । प्रिजिहं लेलिहानं तु एतत्रेता युगं द्विजाः ।। ८ नानाध्ययपरिसमान म. पुस्तके । + जलमित्यन्तेऽध्यायपरिगमानिदस्यमे न. पुस्तके । .श. ग.. म्यानुनि ३ स. ग. प . तदिदि। ३ प. र. मानः । स ग. प. याऽऽदि। ५. मग राम तर.ग.वाय. प. म प, ता. म. नासाने ११. र. ना. निगमान । ९ ग. स. देशमु. प. विश्नोम'। प. द्वितीय ।

·. देवर्षय ऊचुः- [अ०३२ला १५-४०] चायुपुराणम् । १०५ (युगधमाः) अत्र यज्ञप्रतिस्त जायते हि मद्दे चरात् । ततोऽत्र इज्यंते यज्ञस्तिस्रो निहास्त्रपोऽग्नयः ॥ इष्टदा चैवानयो विप्राः कालजिहा प्रवर्तते ।। यदेत मुलं भीम द्विजिहं रक्तपिङ्गलम् । द्विपादोऽत्र भविष्यामि द्वापरं नाम तयुगम् ॥ १७ यदेत-कृष्णवर्णाभं तुरीयं रक्तलोचनम् । एकजिडं पृथु श्यामं लेलिहानं पुनः पुनः ।। १८ ततः कलियुगं घोरं सर्वलोकभयंकरम् । कल्पम्य तु मुखं होतञ्चतुर्थ नाम भीपणम् ।। न मुखं नापि निर्वाण तस्मिन्भवति चै युगे । कालग्रस्ता प्रना चापि युगे तस्मिन्भविष्यति २० ब्रह्मा कृतयुगे पूज्यस्तायां यज्ञ उच्यते । द्वापरे पुज्यते विष्णुरहं पूज्यश्चतुर्वपि ।। ब्रह्मा विष्णश्च यज्ञश्व कालम्यत्र कलास्त्रयः । सर्वेष्वेव हि काळेपु चतुतिमहेश्वरः ।। ૨૨ मई जनो जनयिता यः कालः कालप्रवनकः । यगकर्ता तथा चैव परं परपरायणः ।। सस्मात्कलियुगं प्राप्य लोकानां हितारणात् । अभयार्थं च देवानामुभयोलोंकयोरपि ॥ २४ सदों भव्यश्च पूज्यश्र भविष्यामि सुरोजमाः । तस्माद्भयन कार्य च कलिं प्राप्य महौजसः॥२५ पचमुक्तास्ततः सर्वा देवता पिभिः सह । प्रणम्य शिरसा देव पुनरुचुर्जगत्पतिम् ।। २६ . महाजा महाकायो मापीर्या महाद्युतिः । भीपणः सर्वभूनानां कथं कालधनुर्मुखः ।। महादेव उवार--- पण कालचतुतिय चतुर्मुखः । लोकसंरक्षणार्याय अतिक्रामनि सर्वशः ।। २८ नासाध्यं विधने चास्य मस्मिन्सचराचो । कालः सृजति भूतानि पुनः संहरति क्रौद ॥२९ सर्व कालस्य वशगा न कालः कम्पचिदशे । नस्मात्तु सर्वभूतानि कालः कलयते सदा ॥ ३० विक्रमस्य पढान्यम्य पूर्वोक्तान्येकमप्ततिः । तानि मन्वन्तराणीह परिश्त्तयुगक्रमात् ।। एक पदं परिक्रम्य पदानामेकमप्ततिः । यदा कालः प्रक्रमते तदा मन्वन्तरक्षयः ।। एवमुक् वा तु भगवान्देवपिपिमानवान् । नपस्कनश्च तैः सबैस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ एवं म कालो भगवन्देवपिपिदानवात् । पुनः पुनः मंहरने ममते च पुनः पुनः ।। अतो मन्वन्तरे चैव देवपिपिनुदानवः । पृश्यने भगवानीशो भयात्कालस्य तस्य चै ।। तम्मात्मर्वप्रयन्नेन कली कुर्यातपो द्विजाः । प्रपन्नम्य महादेवं तस्य पुष्पफलं महत् ॥ तम्पादेवा दिवं गन्या अवतार्य च भूनले ॥ ऋषयश्चैव देवाथ कलि मास्य सुदारुणम् । तप इन्छन्ति भूयिष्टं कर्तुं धर्मपरायणाः ।। अवताराकलि प्राय रुगंति च पुन: पुन: ॥ एवं कागतरे सवें येऽतीना वै सहमशः । वेवावन्तो तम्मिन्दंवगजपंयन्तया ।। देगापिः पौवा गजा मनुवागनाः महायोगवनोपेनाः कालान्तरमुपायते ॥ आणं कलिगगे नमिस्जिय तायुगे ने । महापाभा मार्य भाको प्रतायुग पुनः ॥ गानाणां क्षत्रियाणां च भविष्याम्ने मातीनिताः॥ . ७ ३८ . १. गजनेता'। २ ग घ १. राका । ग... याम' म.प.र.'दा । । ग पर ग....धाम । स ने कार स'। ५. मारी। ८ म. मगर । • + 17 1772 मा ग. गपर. 'T 1 ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०३२ श्लो०४१-११॥ ( युगधर्माः) झापरान्ते प्रतिष्ठन्ते क्षत्रिया ऋषिभिः सह । कृते त्रेतायुगे चैध तथा क्षणेि च दापरे ।। [ वनक्षत्रस्य चोच्छेदा द्विजार्थाय कलौ स्मृताः । एवमेतेषु सर्वेषु युगेषु क्रमशस्तथा ॥ ५२ सप्तर्षिभिस्तथा साधू संतानार्थं युगे युगें । एवं क्षत्रस्य चोच्छेदाः संबन्धादै द्विजैः स्मृथाः ॥ +नराः पातकिनो ये वै वर्तन्ते ते कलो स्मृताः ।। मन्वन्तराणां सप्तानी सान्तानार्थी युतिः स्मृतिः । एवमेतेषु सर्वेषु युगसयक्रमस्तथा ॥ ४४ परस्मरं युगानां च ब्रमसत्रस्य चौद्भवः । यथा वै प्रकृतिस्तेभ्यः प्रवृत्तानां यथाक्षयम् ॥ ४५ जामदग्नयेन रामेण क्षत्रे निरवशेपिते । क्रियन्से कुलटाः सर्वाः क्षत्रियैर्ष सुधाधिपः ।। दिवंगतानई तुभ कीर्तयिष्ये निचोधत ।। एडमिक्ष्वाकुवंशस्य प्रकृति परिचक्षते । राजानः श्रोणियन्यास्त तथाऽन्ये क्षत्रिया भूचि ॥ ४७ ऐडवंशेऽथ संभूतास्तथा चेक्ष्वाकबो नृपाः । तेभ्य एव शतं पूर्ण कुलानामभिपेचितम् ।। ४८ तावदेव तु भोजानां विस्तरो द्विगुणः स्मृतः । भोज तु त्रिशतं क्षत्रं चतुर्धा तद्ययादिशम् ॥ ४९ तेष्वतीतास्तु राजानो युवतस्तान्निबोधत । शतं वै प्रतिविन्यानां हैहयानां तथा शतम् ॥ ५० धार्तराष्ट्रास्त्वेकशतमशोतिर्जनमेजयाः । शतं वै ब्रह्मदत्तानां कुलानां वीषिणां शनम् !! ततः शतं तु पौलानां शतं काशिकुशादयः । तथाऽपरं सहसं तु येऽतीताः शशविन्दः ।। ईजानास्तेऽश्वमेधैस्तु सर्ने नियुतदक्षिणैः ।। |xएवं राजपयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः । मनौवैवस्वतस्यह वर्तमानेऽन्तरे शुभे ।। पुनरुक्तबहुत्वाच्च न शक्यं विस्तरेण तु । एवं संक्षेपतः प्रोक्ता न शक्या विस्तरण तु ॥ घकुं राजपयः कृत्स्ना येऽतीतास्नैपुगै सह ।। एते ययातिवंशस्य बभूवशवर्धनाः । कीर्तिता पुतिपन्तस्ते ये लोकान्धारयन्ति यै ॥ लभन्ते च वरारच दुर्लभान्ब्रह्मलौकिकान् । आयुः पुमा धनं कीतिरैश्वर्यं भूतिरेव च ॥ ५६ धारणावणाचैव पञ्चवर्गस्य धीमताम् । तथो का लौकिकाचैव ब्रह्मलोकं ब्रजन्ति वै ॥ ५७ चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृतं युगम् । तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ।। ते वै प्रक्रियावादश्चतुःसाहस उच्यते । तस्माच्चतुःशतं संध्या संध्यांशश्च तथाविधः ।। प्रेतो त्रीणि सहस्राणि संख्यया मुनिभिः सह । तस्मापि त्रिशनी संध्यां संध्याशस्त्रिंशतः स्मृतः अनुपापादस्तीयात्रिंसाहसस्तु संख्यया । द्वापरे द्वै सहसे तु वर्षाणां संप्रकीर्तितम् ।। तस्यापि द्विशती संध्या संध्यांगो द्विशतस्नथा। उपोद्घानस्तृतीगस्तु द्वापरे पाद उच्यते ॥ ६२ कलि वर्पसहस्रं तु माऽऽहुः संख्याविदो जनाः । तस्यापि शतिका संध्या संध्यांगः शतमेव च संहारपादः संख्यातयतुओं वै कली पुगे । ससंध्यानि सहाशानि चत्वारि तु युगानि वै ॥ ६४ एतवादशसाहस्रं चतुर्युगमिति स्मृतम् । एवं पादः महमाणि श्लोकानां पक्ष पञ्च च ॥ ६५ मध्यामध्यांगन दे सहसं याडपरे । एवं दादशमान पुराणं पयो विदुः ।। • धनुनमगमन्य. प. पन्तक नास्ति ।+ :दम नास्ति स. ग. प्र... पुनरंपु !x विमानं. पो. पुस्तके गाना - इसम नास्ति । य... पुस्तर । १. मना र. मानाय । १. ग.... 'द्रयम् । य°11.तां यथा। 1. Tiम. न. प. ..ताना गामानो। ६ ग.प. य. ! जा! स. २. । गोलोसार REE TRESE रति ।। न.प. र म 11 स. प. स. निगा। 1 ·+ [अ०३२-३३ श्लो०६७-१-१८] वायुपुराणम् । (स्वायभुववशवर्णनम् ) यथा वेदश्चतुष्पादश्चतुष्पादं तथा युगम् । यथा युगं चतुष्पाद विधाना विदितं सगा ।। चवुप्पादं पुराणं तु ब्रह्मगा विहितं पुरा ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके युगधर्मनिरूपणं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३१ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्का:-२५.५ भव प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः। ५ ६ स्वायंभुववंशवर्णनम् । सूत उवाच- मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागनेविह । तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः ॥ देवांश्च विविधा ये च तस्मिन्मन्वन्तरेऽधिपाः । ऋषयो मनवचैव सर्वे तुल्याभिमानिनः महर्पिसर्गः मोक्तो व वंश स्वायंभुवस्य तु । विस्तरेणानुपा च कीर्त्यमानं नियोधत ॥ मनोः : स्वायंभुवस्याऽऽसन्दश पौत्रास्तु तत्समाः । वैरियं पृथिवी सर्वा सप्तसमन्निता ॥ ४ ससमुद्रा करवती प्रतिवर्ष निवेशिता । स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तदा । प्रियवतस्य पुत्रस्तः पोत्रैः स्वायंभुवस्य तु । प्रजासतपोयोगैस्तैरियं विनिवेशिता ।। प्रियव्रतात्मजोवन्तो वीर्मात्कन्या व्यजायत । कन्या सा तु महाभागा कर्दमस्य प्रजापतेः ।। ७ कन्ये द्वे शतपुत्राय सम्राट्कुक्षिश्च ते उभे । तयो भ्रातरः शूराः प्रजापतिममा दश ॥ अग्नीधश्च वपुष्मांश्च मेधा मेधातिथिविभुः । ज्योतिष्मान्युतिमान्हव्यः सेवनः सर्व एव च ॥९ प्रियव्रतोऽभिपिच्यैतान्सप्तुमासु पार्थिवान् । द्वीपेषु तेपु धर्मेण द्वीपांस्तांश्च नियोधत ।। जम्वृद्धिपेश्वरं चक्रे अग्नीधं तु महाबलम् । प्लक्षद्वीपेश्वरथापि तेन मेघातिथिः कृतः॥ शाल्मली तु वपुष्मन्त राजानमभिषिक्तवान् । ज्योतिष्मन्त कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः ॥१२ तिमन्तं च राजानं क्रौञ्चद्वीपे समादिशत् । शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे मित्रतः ।। पुष्कराविपति चापि सवनं केतवान्मभुः । पुफरे सपनस्पापि महावीतः सुतोऽभवत् ।। घौतकिव दावेतो पुत्रौ पुरवतां वरी ॥ महावीतं स्मृतं वर्ष तस्य नाना महात्मनः । नाम्ना तु धातथापि घातकीखण्ड उच्यते ॥ १५ हव्यो व्यजनयत्पुत्राशाकद्वीपेश्वरान्प्रभुः । जलदं च कुमारं च सुकुमार मणीचकम् ॥ बमुमोदं सुमोदाक सप्तमं च पहादुपम् ।। जलदं जलदस्याथ वर्ष प्रथममुच्यते । कुमारस्य च कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम् ।। मुकुमारं तृतीयं तु मुसुमारस्य कीर्तितम् । मणीचकस्य चतुर्थ मणीचकमिहोच्यते ।। १८ - १.ग. प. १. बादारविधा । २ क. 'यो मानया। ग. 'सप्त पौ। घ. 'वो मान र म.ग. घ... पापरामना । । ५ ग. यो यो । ६ रा. ग. घ. 'रान। क. पुनाय। ग.ग.प. प्रमेष में १९ म.नः । १. ग. न. पुत्र एम.ग. प... मुम। ग. . पात .. 5. बाय',४ रा. म. ५. गो'15. सम। - ·- श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३३लो ०१९-४० (स्वायमुब्वंशवर्णनम् ), चसुमोबस्त वै वर्ष पक्षम बसमोदकम् । मोदकस्य तु मादा वर्प पार्टी प्रकीर्तितम् ॥ महाद्रुमस्य नाना तु सप्तमं तु महाद्रुमम् । एमां तु नामभिस्तानि सप्तवाणि तत्र वै'। क्रौचदीपेश्वरस्यापि पुत्रा धुतिमतस्तु बै। [* कुशला मनुगश्चोष्णः पावरवान्धकारका ॥ मुनिश्च दुन्दुभिव सुता द्युतिममतस्तु वै ॥] २१ तेषां स्वनागभिर्देशाः क्रौञ्चद्वीपाश्चयाः शुभाः । उप्णस्योष्णः स्मनो देशः पीवरस्थापि पीचर: अन्धकारकदेशस्तु अन्धकारश्च कीर्यते । मुनातु मुनिदेशो चे दुन्दुभेदुटुभिः स्मृतः ॥ एते जनपदाः सप्त क्रौञ्चद्वीपे तु भारवराः ॥ ज्योतिष्मतः कुशदीपे सप्तैते सुमहौजसः । उद्भिदो वेणुमाव स्नेरथो लवणो धृतिः ॥ पष्टः प्रभाकर श्वे सप्तमः कपिलः स्मृतः ॥ उद्भिदं प्रथम व द्वितीय वेणुपण्ड'लम् । तृतीयं वैरथाकारं चतुर्थ लवणं स्मृतम् ।। २५ पञ्चमं धृतिमर्ष पष्ठं वर्ष प्रभाकरम् । सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्तितम् ।। तेपा द्वीपाः कुशद्वीपे तत्सनामान एव तु । आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलंकृताः ॥ २७ शाल्मस्पेश्वराः सप्त पुत्रास्ते तु वपुप्मतः । श्वेनश्च हरितश्चैव जीमूनो रोहितस्तथा ।। वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभः सप्तमस्तथा । श्वेतस्य श्वेतदेशस्तु रोहितस्य च रोहितः । जीमूतस्य च जीमूतो हरितस्य च हारित: वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्यापि मानसः । सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तने देशपालकाः ।। ३० सप्तद्वीपे तु वक्ष्यामि जम्बूद्वीपादनन्तरम् । सप्त मेधातिथेः पुत्रों: प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः ।। ज्येष्टः शान्तभयस्तेषां सप्तवाणि तानि । तस्माच्छान्तभयाचव शिशिरस्तु सुखोदयः ।। आनन्दय ध्वथैव क्षेमकश्च शिवस्तथा ।। तानि तेषां सनामानि सप्तवर्षाणि भागशः । निवेशितानि तेस्तानि पूर्व स्वायंभुनेऽन्नरे ॥ ३३ मेधातियेस्तु पुप्रैस्तैः मतदीपनिवासिभिः । वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीप मजाः कृताः ।। क्षद्वीपादिकेप्येच शाकद्रीपान्तरेषु वै । शेयः पञ्चसु धर्मों वे वर्णाश्रमविभोगगः ॥ सुखमायुध कां च यलं धर्मश्च नित्यशः । पञ्चस्वेतपु दीपेप सर्व साधारणं स्मृतम् ।। सप्तदीपपरिकान्तं जम्बूदीपं निबोधत । अग्नीधे ज्येष्ठदायादं कन्यापुत्रं महाबलम् ।। मिपयतोऽभ्यपिञ्च जम्बूद्वीपेश्वरं नृपम् ।। गस्य पुत्रा यवाई प्रजापति समाजसः । ज्येष्ठो नाभिरितिनिस्तस्य किम्पुरुषोऽनुजः ॥ ३८ हरिवर्पस्तुतीपस्नु चतुर्थोऽभूदिलाटतः । रम्यः स्यात्मनः पुत्रो दरिष्मान्पष्ट उच्यते ।। पुरुस्तु मतमस्तेपां भद्रावो घरपः स्मृतः । ननप: पालतु नेपां देशानियोधत ।। * धनुशिान्तसन्यास.. पुस्तकमोनास्ति । रा. 'यस्था १०, ग. 7.1: क्षी. दी। ग. ग. प. मा. सही मुगाया। प... पम् । आ'। म. प. नन्दं च शिक्षन पुर्व तभा ! ग... 'माई घन ममिव तया । ८ प. र. पूर्व सा । ९. प. र. २. शही। .. रा. गतः । मु । प... "गगः । गग. ग. प.:.'IBAHIT. पाग... "६ काम्य १२ रा. ग घ... 'समा गा.पागो गामः शि१५६. मोदिमा'। ५ स. प... 'से। भयानु।" स.. ।

·. .. अ०३३लो ०४१-६३] वायुपुराणम् । (सायभुवधशववर्णनम् ) नाभेस्तु दक्षिणं वर्ष हिमाहं तु पिता ददौ । हेमकूटं तु यद्वर्ष ददौ कि पुरुपाय तत् ।। नैपधं यत्स्मृतं वर्ष हरिवर्पाय तद्ददौ । मध्यमं यत्सुमेरोस्तु स ददौ तदिलाते ।। नीलं तु यत्स्मृतं वर्ष रम्पायतत्पिता ददौ । श्वेतं यदुत्तरं तम्मात्पित्रा दत्तं हरिमते ॥ यदुत्तरं शृङ्गवतो व वत्कुरवे ददौ । व माल्यवतं चापि भद्राश्वाय न्यवेदयेत् ।। गन्धपादनवर्ष तु केतुमाले न्यवेदयत् । इत्येतानि महान्तीह नव वर्षाणि भागशः ॥ अग्नीध्रस्तेप सप पुत्रांस्तानभ्यपिञ्चत । यथाक्रम स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः ॥ इत्यतैः सप्तभिः कृत्स्नाः सप्तद्वीपा निवेशिताः । प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु॥४७ यानि किम्पुरुषायानि वर्षाण्यष्टौं शुभानि तु । तैपां स्वभावतः सिद्धिः सुखपाया हयत्नतः ॥ विपर्ययो न तेप्वस्ति जरामृत्यभयं न च । धर्माधर्मो न तेप्यास्तां नोत्तमाधममन्यमाः ।। न तेवस्ति यगावस्था क्षेत्रेप्येव तु सर्वशः ।। नाभेहि सगै वक्ष्यामि हिमा वन्नियोधत । नाभिस्त्वजयपु मरुदेवगां महाद्युतिः॥ ऋषभं पार्थिव श्रेष्ठं सर्वक्षत्रस पूर्वजम् ॥ ऋपभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशाग्रजः । मोऽभिपियार्थं भानः पुत्रं प्रव्राज्यमास्मिनः ।। ५१ हिगाई दक्षिण वर्ष भरताय न्यवेदयत् । तस्मातभारत तस्य नान्ना पिदुधाः ।। भरतस्याऽऽत्मजो विद्वान्सुमतिनाम धार्मिकः । वभूत्र तस्मिस्तद्राज्यं भरतः संन्ययोजयत् ।। पुत्रसंऋामितश्रीको वनं राजा विवेश सः ।। तैजसस्तत्सुतथापि प्रजापतिरमित्रजि । तेजसस्याऽऽत्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति श्रुनः ॥ ५४ परमेष्ठा मुस्पिाय निधने तम्य शोभनः । प्रतीहारः कुले तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयात् ।। मतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ॥ उन्नेता प्रतिहस्त भुवस्तस्य सुतः स्मृतः । उद्गीथस्तम्य पत्रोऽभत्ताविथापि तत्सुतः ॥ ५६ अनावस्तु विभुः पुत्रः पृथस्तस्य सुनो मतः । पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गैयः स्मृतः ।। गयस्य तु नरः पुत्रो नरस्यापि सुनो विराद । विरासतो महावीर्यो धामांस्तस्य मनोऽभवत् ।। धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः । भौवनस्य मुतस्त्वष्टा परिजस्तम्य चाऽऽत्मनः ॥ ६१ अरिजस्य रजः पुत्रः शाजिद्रजमा माः । नस्य पुत्रगतं त्वामीद्राज नः सर्व एव ते ।। विश्वज्योनिप्पधाना यैस्तरिमा वर्धिताः प्रजाः । नैरिदं भारनं वर्ष (* महखण्डं कृनं पुरा ॥ तेषां वंशमस्तस्तु भक्तपं भारती धग । कृतत्रतादियुकानि युगाख्यान्ये कमलनिः ।। येऽतीतास्तगैः प्राधे रामानस्ते तदन्ययाः । सायंभुरोऽन्तरे पा) शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६३ . * धनुधिहान्तर्गतप्रन्यो र पुस्तके नात। १ रा. "मार तु । २ प. य. 'त हिरम'। ३ म है. इवातो। ग.घ. १. परसा सप्तद्वीपर निशिता । निस घ. तिम् । । ६ स ५, इ. 'पषमः पु1 क म तेजस्तु मुन' .८क 'तेज', 4. 'तयाय १० क. प. हारकु । रा ४. 'हर्नस्तु। ११ ग. ग १. प्रस्तावे। घ. प्रस्ताया। १३ स.ग ट. प्रसा1१४१. गतः । १५४ गजस्य । १६६ रन' । १७५ भरजस्य । १८ प. ज्यातिप्रानाने धारे। १९ग. ग. प पमिहानिरम् ।। ५. 'सीपमहानगरम् ।। ।

·११० श्रीमगायनमुनिमणीतम्- भ०३३-१४ मो०६४-६५-१-१६ (जम्बद्वीपवर्णनम् ). एप स्वायंभुवः सर्गों येनेदं पूरितं जगत् । ऋषिभिवतैश्चापि पितृगन्धर्वराक्षः ॥ पक्षमतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः । तपां सृष्टिरिय लकि युगैः स विवर्तते ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त स्वायभुववंशानुकीर्तन नाम प्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-२६४० अथ चनाशोऽध्याय । जम्बुद्वीपवर्णनम् । ऋषय ऊचुः एवं मजासंनिवेशं श्रुत्वा च ऋषिपुंगवः । पमच्छ निपुणः सूतं पृथिव्यायामविस्तरौ ।। कति द्वीपाः समुद्रा वा पर्वताश्च कति प्रभो। कियन्ति चैव वणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः ॥ महाभूतममाणं च लोकालोको तथैव च । पर्यायपारिमाण्यं च गतिश्चन्द्रार्कयोस्तथा ॥ [* एतत्प्रहि नः संर्व विस्तरेण यथा तथा । सूत उवाच- अत अर्व प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम् । संख्यां चैव समुद्राणां दीपानां चैव विस्तरम् ।। यावन्ति चैव वाणितेपु नद्यश्च याः स्मृताः । महाभूतप्रमाणं च लोकालोको तथैव च ॥ पर्यायपारिमाण्यं च गतिश्चन्द्रकियोस्तथा ] || द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि वै । न शक्यन्ते प्रमाणेन वक्तुं वर्षशतैरपि ॥ सप्तदीपं तु वक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहः सह । येषां मनुष्यास्तर्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।। अचिन्त्याः 1. खलु ये भावा न तांस्तर्केण भावयेत् । प्रकृतिभ्यः परं यच्च तन्नित्यं च प्रचक्ष्य(क्ष)ते नववर्ष प्रवक्ष्यामि जम्मूदीपं यथा तथा । विस्तरामण्डलांचव योननैनन्नियोधत ॥ शतमेकं सहस्राणां योजनानां प्रगाणतः । नानाजनपदाकीर्णैः पुरैश्च विविधैः शुभैः ।। सिद्धचारणगन्धर्वपर्वतैरुपशोभितम् । सर्वधातुनिवर्द्धश्च शिलाजालसमुद्धवैः ।। पर्वतप्रभवाभिध नदीभिः पर्वतैस्तथा ।। जम्बूद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतः परिवारितः । नवनियाsत: सबैभुवनैर्भूतभावनैः ॥ (+ लावणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ।) जम्बूद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु ममतनः । मागायताः सुपर्वाणः पलिो वर्षपर्वताः ॥ अवगादा उभयतः ममुटौ पूर्वपश्रिमौ ।। हिमपाच हिमयान्हेमयूटश्य हेमवान् । तरुणादित्यवर्णाभी हैरण्यो निषधः स्मृतः ।।' १४ चानुवर्णस्तु साव! पेरुश्चोचतपः स्मृतः । शाकृतिमगाणश्व चतुरस्रः समुच्छूिनः ॥ नानार्णस्तु पाउँपु मजापतिगुणान्यितः । नाभिवन्धनसंभतो ब्राह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥ १६ * मनधिहान्तर्गतमन्यो घ. पातके नास्ति । + इदगः नास्ति ग घ. पुस्तकयोः । 14. 'द निगग. सावकाशपायनाप. या यशापयनः ।।.'यात्तः । मरा, ''। ५रा..., 'म यस महा ।।ग, ग. प. 'दिको प्र' । १. सदनित्यं प्रभाश्यते । स.ग. प., क, 'नामा.ममा ९ ग. ग. प...': । मृता'। .. मा. ' । स.ग.प.

·. [अ०३४ श्लो०१७-३७] घायुपुराणम् । १११ .(जम्बुद्वीपवर्णनम् ) पूर्वतः श्वेतवर्णोऽसौ ब्राह्मण्यं तस्य तेन तत् । पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्त्वीमध्यते ॥ १७ भृत्रनिभश्चासौ पश्चिमेन महाबलः । तेनास्य शूद्रता दृष्टा मेरोनानार्थकारणात् ॥ १८ पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्ण स्वभावतः । तेनास्य क्षमता च स्यादिति वर्णाः प्रकीर्तिताः ।। व्यक्तः स्वभावतः माक्तो वर्णतः परिमाणतः ।। • नीलथ दूर्यपयः श्वेतशृङ्गो हिरण्मयः । मयूरवईवर्णनु शातकौम्भस्तु शृङ्गवान् । एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः । तेपामन्तरविष्कम्भो नव साहस उच्यते ॥ . मध्ये विलावृतं यस्तु महामेरोः 'समन्ततः । ननैव तु सहस्राणि विस्तीर्णः पर्वतस्तु सः ।। मध्ये तस्य महामेरोनि म इव पावकः ॥ वेद्य दक्षिण मेरोरुत्तराई तथोत्तरम् । वर्षाणि यानि सप्तात्र नेपां गे वर्षपर्वताः ॥ द्वे वे सहस्र विस्तीर्णा योजनानि समुच्छ्रयात् ।। जम्बूद्वीपस्य विस्तारातपामायाम उच्यते । योजनानां सहस्राणि शते दे मध्यमा गिरी ॥ २४ नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु मेऽपरे । श्वेतश्च हेमकरच हिमवान्यांश्च यः ॥ नवतिविशीतिः सहस्राण्यायनास्तु ये । तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्षाणि सप्त वै ॥ संपातविपर्नस्तस्तु पर्वतरायनानि च । संततानि नदीभदैरगम्यानि परस्परम् ॥ वसन्ति तेषु सत्तानि नानाजातीनि भागशः ॥ इदं हैपबतं वर्ष भारतं नाम विश्रुतम् । हेमकूटं परं तस्मानाना किंपुरुपं स्मृतम् ॥ नैप, हेमकुटं तु हरिय तदुच्यते । हरिचपात्परं चैव मेरोश्च नदिलान्तम् ।। इलाकृतप(तात्प)र नीलं रम्यकं नाम विश्रुतम् । रम्यासरतरं श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् ।। हिरण्मयात्परं चापि शृङ्गवास्तु कुरु स्मृतम् ॥ धनुःसंस्थे च विशेथे द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । दीर्याणि तम चत्वारि मध्यमं दिलायतम् ॥ अर्याच निपय म्याथ वैद्यर्धं दक्षिणं स्मृतम् । परं नीलवतो यच वैद्यर्थं तु. तदुत्तरम् ॥ वैद्यर्धे दक्षिणे त्रीणि वणि श्रीणि चोत्तरे ।। तयोर्मध्ये विज्ञयं मेरुमव्यमिलावृतम् । दक्षिणेन तु नीलस्य निगम्योत्तरेण तु ।। उदगायतो महालो माल्पवान्नाम पर्वनः । योजनानां सहस्रोरुरानीलनिषा यतः ।। [*आयामनश्चतृस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः ॥ तस्य मतीच्या मिशः पर्वतो गन्धमादनः । आयोगादय विस्तारान्माल्यवानिनि विश्रुनः] ॥ परिमण्डलगोमध्ये मेरुत्तमार्यतः । चतुर्वर्णः सुमौवर्णश्चतुरसः समुच्छ्रिाः ।। अव्यक्ता धातनः सरमुत्पन्ना जनादयः ।। अगत्पृथिवीपमं मेम्पयनकर्णिकम् । चतुप्पय मत्पने व्या पश्चगुणं महत् ।। * भिन्तानमन्यः ग तक मान। स. हाचलग बड्य' 1 : ग ग १. यर । ४ ग. नगर । ५. 2. नार में। ग. ग. ह. 'ते । ७. च । मान्त तास. ग. र. 'हमारक 1... 'यागन विस्तार ग. ग. रोहत। प. नेगेम्स।१२ म.ग. १. माः। श... T४ ग. २८ ·. इ . श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् [अ०३४ श्लो०३८-६३ (जम्बूद्वीपवर्णनम् ), ततः सर्वाः समुत्पना वृतयो विनाताराः । नैककल्याजिनः पुण्यविविधः प्रागपार्जितः ॥ ३८ कृतात्मभिविनीतात्मा महात्मा पुरुषोतमः । महादेवो महायोगी जगज्येष्ठो महेश्वरः ।। सर्वलोकगतोऽनन्ती ह्यनिस्वादजायत । ,न तस्य प्राकृता मूतिर्मासमेदोस्थिसंभवा । योगाचैवेश्वरन्याच सर्वात्मा(म)गत एव सः ॥ ४० तन्निमित्तं समुत्पन्नं लोकाझं मनाननम् । कल्पगेपस्य तस्याऽऽदौ कालस्य गतिरीशी ॥ ४१ तस्मिपने समुत्पनो देवदेवशर्मुखः । प्रजापतिपतिया ईशानो जगतः प्रभुः ॥ तस्य वीजनिसर्गो हि पुष्करस्य यथार्थवत् । कृत्स्नः प्रजानिसर्गेण विस्तरेणेह कथ्यते ॥ ४॥ यदजं वैष्णव कार्य ततस्तन्नामिनोऽभवत् । पहारा समु-पन्ना पृथिवी सबनहूँमा ।। तदस्य लोकपद्मस्य विस्तरेग प्रकाशितम् । वर्णमानं विभागेन क्रमशः शृणुत द्विजाः ।। महाद्वीपास्तु विख्याताश्चत्वारः पत्रसंस्थिताः । ततः कणिसंस्थानो मेरु म महोवलः ॥ ४६ नानावणेपु पार्थेषु पूर्वतः श्वेत उच्यते । पीतं तु दक्षिणं तस्य शृङ्गं कृष्णं तथाऽपरम् ।। उत्तरं तस्य रक्तं वै शोभिवर्णसमन्वितम् । मेरुस्तु शोभते शुभ्री राजवत्स तु धिष्ठितः ॥ तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पारकः । चतुरशीनिसाहस्र त्सेधेन प्रकीर्तितः ॥ प्रविष्टः पोडशाधस्ताद्विस्तृतम्तावदेव तु । स शराबस्तिः पूर्व द्वात्रिंशन्मूनि विस्तृतः॥ ५० विस्तारांनिग गश्वाम्य परिणाहः मान्ननः । [न गाणेन व्यर्थ गु तदिप्यते ॥ ५? चत्वारिंशसहस्राणि योजनानां समन्ततः । अष्टाभिरधिकानि म्यु:ख्यने मोनं प्रकीर्तितम् ॥ चतुरस्त्रेण मानेन परिणादः समन्ततः । ] चतुःपष्टिः सहस्राणि योजनानां ] विधीयते ॥ ५३. स पर्वतो महीन्दिच्यो दिव्यौपधिसमन्वितः । भुवनै राहतः मो जातरूपमयैः शुभैः ।। ५४ तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षमाः। शैलराज प्रहश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसां गणाः ॥ रा तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनः । चत्वारो यस्य देशा वै नानापावधिष्ठिताः ।। ५६ भद्रायो भरतथैव केतुमालश्च पविमः । उत्तराः कुग्यश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ॥ कर्णिका तस्य पद्मस्प.समन्तात्परिमण्डला । योगनानां सहस्राणि नवतिः पट्मकीर्तिताः ।। चत्वारथाप्यशीतिश्च अन्तरा(र)न्तरधिष्टिताः ॥ त्रिशतं च ममणि गोनाai GHIMH• I तम्य शाजालानि निम्तीर्णानि मा. 11 ८० ४८ . . ५४ ·७८ (०१४ला ०६४-९१] चायुपुराणम् । (गम्मतीपानम) यद्ययस्य हि यत्पार्च पर्वताधिपतेलपिः । तत्तदेवास्य वेदामी ब्रह्मैन वेदं करतशः ॥ मणिरत्नमयं चित्रं नानावर्णप्रभागुनम् । अनेकवर्णनिचयं सौवर्णपरुणाम् ।। कान्तं सहस्रपर्वाणं सहस्रोदकान्दरम् । सहस्रशतपत्रं तं विद्धि मेरुं नगोत्तम् ।। मणिरत्नापिनस्तम्भमणिचित्रितबंदिकः । सुवर्णमणिचित्राई तथा विद्रुपतोरण: ६७ विमानपानः श्रीमद्भिः शनसंख्यौर्दिवौकसाम् । प्रभादीपितपर्यन्तं मेरु पर्वणि पर्वणि ।। ६८ तस्य पर्वसहस्रेऽस्मिन्नानाश्रयविभापते । सर्वदेवनिकायानि संनिविष्टान्यनेकशः ।। तमारसचोर्वतले देवदेवश्चतुर्मखः । ब्रह्मा ब्रह्मविदां श्रेष्ठो वरिष्ठस्त्रिदिवौकसाम् ।। महाभुवनसंपूर्णः सर्वैः कामफलमः । गहापुरसहौस्तं दिवनेकसमाकुलम् ।। तत्र ब्रह्मसमा रम्या ब्रह्मपिंगणमेविता । नान्ना मनोवती नाम सर्वलोकेषु विश्रुता ।। तत्रेशानस्य देवस्य सहस्रादित्यवर्चमम् । महाविमानसंस्थस्य महिम्ना वर्तते सदा ॥ तत्र सपिंगणा देवाश्चतुर्वक्त्रस्य ते तदा । तदेव तेजमा राशिर्देवानां तत्र कीयते ॥ तत्राऽऽस्ते श्रीपतिः श्रीमान्सहस्राक्षः पुरंदरः । उपास्यमाननिदशैर्महायोगैः सुरपिभिः तत्र लोकपो स्थानमादित्यसमपर्थमः । महेन्द्रस्य महाराज्ञः सर्वसिद्धनमस्कृतम् ।। तमिन्द्रलोकं ले.कस्य अद्ध्या परमया युतम् । दीप्यते त्वमर श्रेष्ठस्त्रिदिशैनित्यसेवितम् ॥ द्वितीयेऽप्यन्तरतटे वैदिश्ये पूर्वदक्षिणे । नानाधातुशतैश्चित्रः सुरम्पपतितेजसम् ।। नैकरत्नार्थिततलमने कस्तम्भसंयुतम् । जाम्बूनदकृतोद्यानं नानारत्नसुदिकम् ।। कूटागारविनिक्षिप्तमनेकैर्भवनोत्तमैः । महाविमानं मथितं भास्वरं जातवेदसम् ॥ सा हि तेजोवती नाम हताशस्य महासभा । साक्षात्तत्र सुरश्चेष्ठः सर्वदेवमुखोऽनलः ।। शिरवाशतसहस्राट्यो ज्वालामाली विभावसुः । स्तूयते हूयते चैवै तत्र सपिंगणः सुरैः ॥ ८२ अधिदैवकृन विविशेषः स तु उच्यते । सविभागं च तेजश्च सर्व ए(मे)व न संशयः ।। भोगान्तरमनुप्राप्त एकनेजोषिभुः स्मृतः । पृथक्खं च हि युक्त्या तु कार्यकारणमिश्रितम् ॥ ८४ समनि लोकलोकस्तदस्तित्पराक्रमः । महात्मभिर्महासिद्धर्महाभागैर्नमस्कृतम् ॥ तृतीयेऽप्यन्तरतट एवमेव महासभा । वैवस्वतस्य विज्ञेपा लोके ख्याता सुसंयमा ॥ तया चतुर्थदिग्देशे नैनत्याधिपतेः सभा । नान्ना कृष्णाङ्गना नाम विरुपाक्षस्य धीमतः ।। ८७ पञ्चमऽप्यन्तरतटे एवमेव महासभा । वैवस्वत्तस्य विज्ञेया नान्ना शुभवती सती ॥ उदकाधिपने ख्याता वरुणस्य महात्मनः ।। पोत्तरे तया देशे पष्टेऽन्तरतटे शिव । बायोगेन्यवती नाम सभा सर्वगुणोत्तरा ।। सप्तपप्यऽन्तरतटे नक्षत्राधिपतेः सभा । नान्ना महोदया नाम शुद्धवैदूर्य घेदिका ॥ तथाऽष्टमेऽन्तरतट ईशानस्य महात्पनः । यसोनी नाम ममा तसकाञ्चनमुममा ।। ९१ १ स. रणम् । वि। २ य. ग घ.. “यन्तो महः । । स ग १ "पिता । । ४ स, सभामगणे सरः । म । ५ घ. ह. मगुणोतरै । म। ६ क. 'हामर' । ७ फ. 'मान सस्थाप्य म' । ८ स धर्मल तद। ९ घ. "राजस। ग. ह. 'राज. य°। १० क. भार ११८. मेजोम। १२ व सगुरापिंगण । मह। अ१३ रा प 'धिदेव । १४ घग तेजस्श्च एक ए। १५ रा. 'म् । विना । १६ ८० ११ साग समा।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ० ३४.३६ श्लो ०९२ ९६ १.१४१ (जम्बूद्वीपवर्णनम् ). महाविमानान्येतानि दिवटास शुभानि हि। अष्टानां देवमुख्यानामिन्द्रादीनां महात्मनाम् ॥९२ ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरप्सरोभिर्महोरगैः । सेवितानि महाभागैरुपस्थानगतः सदा ॥ नाकपृष्ठं दिवं स्वर्गमिीत यः परिपठ्यते । वेदवेदाङ्गविद्भिर्हि शब्दैः पर्यायवाचकैः ।। तदेतत्सर्वदेवानामधिवासे कृनात्मनाम् । देवलोको गिरौ तस्मिन्सर्वश्रुतिपु गीयते ॥ नियमविविधैर्य बहुभि भिर्नियनात्मभिः । पुध्यैरन्यैश्च विविध कजातिशताजितः ।। पामोति देवलोकं तं स स्वर्ग इति चोच्यते ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त जम्बूद्वीपवर्णन नाम चतुस्त्रिंशोऽध्याय ॥ ३४ ॥ आदिताश्लोकानांसमष्ट्यङ्का:-२७२६ - अथ पचनिशोऽध्याय । १ जम्बूद्वीपवर्णनम् । सूत उवाच- यत्तद्व कणिकामूलामिति वै संपकीर्तितम् । तद्योजनसहसाणां सप्तीनामधः स्मृतम् ।। चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च सहस्राण्यत्र मण्डलम् । शैलेंराजाकृतं रम्यं मेरुमूलगिति श्रुतिः ॥ तेषां गिरिसहस्राणामनेकेषु महोच्छिताः । दिक्षु सर्वासु पर्यन्तैर्मर्यादाः पर्वताः स्मृताः ।। निकुञ्जकन्दरनदीगुहानिर्भरशोभिताः । बहुप्रासादकटकैस्तश्च कुसुमोज्ज्वलैः ॥ नितम्बपुष्पपालोः सानुभिर्धात्तुमण्डितः । शिखरहेपकपिल कमस्रवणावृतः ।। शोभिता गिरयः सर्वे पुष्टै रत्नसमर्पितः ॥' विहंगशतसंपुष्टः कुखैरनुपमैरपि । सिंहशार्दुलशरभै कश्वामरवारणैः नानावर्णाकृतिधरैः सेविता विविधनगः ॥ सावहरिकृष्णापेक दशपर्वतम् । वाद्यमाभ्यन्तरा ये तु त्रिवाहास्नु समाः स्मृताः ॥ जठरो देवफूटश्च पूर्वस्यां दिशि पर्वती । तो दक्षिणोचरायामावानीलनिपधायता ।। कैलासो हिमवाधव दक्षिणोत्तरपर्वतौ । पूर्वपश्चायतावताचर्णवान्तव्यवस्थितौ ।। योऽसौ मेरुनिश्रेष्ठाः मांशुः कनकपर्वतः । विष्फम्भं तस्य वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु ॥ १० महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यधृतत्वान चलत्ति सप्तद्वीपवती मही । दशयोजनसाहन आगमस्तेपु पट्यते । देवगन्धर्ययक्षाणां नानारत्नोपशोभितः ॥ नैकनिर्भुखमाझ्या रम्यकन्दरनिर्मिताः ॥ नितम्ब पुप्पकादम्बः शोभिताधिनसानवः । मनःशिलादरीभिश्व हरितालतलैस्तथा ।। मुवर्णमणिचित्राभिगुहाभिध समन्ततः । शुद्धीगुलरुपयैः काश्चनेनुमण्डितैः ।। स. प. २. गां२ ग. घ. द. गग। । ३२. य. 1ि ग.ग. ह. मीमार. विसं १५ ग. र. सजाग' । ६ स. प. ह. शिर'! रा.प. 'प्पसार गा'। ८ रा. 'मण्डले IA ९........ 21. 'रचारणः । १२ प HA IT'। १३ पर. सप्ताहानि. amrn प... मोटापा न मम प. प. नरिता नानारत्नभिषिता । ग. प. ४. कालाम को'11.ब.ग.प.गान। ९ १२ .

·. २४ अ०३५श्लो०१६-१२ वायुपुराणम् । . जम्बुद्वीपवर्णनम् । बरकाञ्चनचित्रैश्च पवालेसमलंकृताः । रुचिराः शतपर्वाणा सिद्धवासा मुदन्विताः ।। पहाविमानः श्रीमद्भिः समन्तात्परिदीपिताः ।। पूर्वेण मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुलः पश्चिये पार्थे मुपार्श्वोत्तरे स्मृतः ॥ तेषां सहस्रशृङ्गेपु बजदूर्यवेदिकाः । शाखासइनकालताः मुमूलाः मुमतिष्ठिताः ॥ स्निग्धलियनः पर्णैः संच्छन्नविविधाश्रयाः । अनेकयोजनात्सेधाः सदा पुष्पफलोपगाः ॥ यक्षमधर्वव्याश्च सेविताः सिद्धचारणैः । महारक्षाः समुत्पन्नाश्चत्वारो दीपकेतवः ।। मन्दरस्य गिरेः शृङ्गे महाक्षः स केतुराट् । आलम्बशाखाशिखरः कन्दरथैव पादपः ॥ महाकुम्भप्रमाणैस्तु पुष्पैत्रिकचकेसरैः । महागन्धैर्मनाश्च शोभितः सर्वकालजः॥ सहनमधिकं सोऽय गन्धेनाऽऽपूरन्दिशः । योजनानां सपन्ना मन्दमारुतबीमितः॥ चरकेतुरेव प्रथितो भद्राश्वो नाम यो हिनाः । यत्र सासादृषीकेशः सिद्धसंधहीयते ॥ २१ तस्य रुद्रकदम्बस्य तदा श्वेतहरो हरिः । पासवानपरश्रेष्ठः स तत्र सहितः पुरा॥ तेन चाssलोकितं सर्वे द्वीपं द्विपदनायकाः । यस्य नाम्ना समाख्यातो भद्रावो नाम नामतः ।। दक्षिणस्यापि वोलस्य शिखरे देवसेविता । जम्यूः सदा पुष्पफला सदा माल्योपशोभिता ॥२६ महामूलदास्कन्धैः स्निग्धवगविभूषितः । नः सदापुष्पफल: शासाभिश्योपशोभिता ॥ २७ तस्या ह्यातिपमाणानि स्वानि च मृदूनि च । फलान्यमृतकल्पानि पतन्ति गिरिमूर्धनि । २८ तस्माझिरिवरप्रस्थोत्पुनः प्रस्सन्दवाहिनी । नदी जम्बूनदी नाम प्रयत्ता मधुवाहिनी ।। तत्र जम्बूनदं नाम सुवर्ण ज्वलनप्रभम् । देवालंकारमतुलं जायते पापनाशनम् ॥ २० देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नाः । तस्विन्त्यमनपख्यं मधु जाम्बरसस्रवम् ।। स केतुर्दक्षिणे द्वीपे जम्बलोकेषु विश्रुना । येस्पा नाना स विख्यातो जम्बूद्वीपः सनातनः ॥ विपुलस्यापि शैलस्य पश्रियस्य महात्मनः । जातः शृङ्गेऽतिसमहानश्वत्यश्चैव पादपः ।। विलम्बिवरमालाढयः गुवर्णमणिवेदियः । महाचसान्यविटयो नैकसचगुणालयः ।। कम्भप्रमाणः मचादः फलः सर्वाः शरैः । सकेतुः केतुमालानां देवगन्धर्वसेवितः ।। ३५ केनुपालेनि न यों तस्या नाम प्रकीर्तिनम् । तन्नियोधत विपन्द्रा निनक्तं नाम कर्मनः ॥ ३६ क्षीरोदमयने रचे दैत्यपक्षे पराजिते । पदासपरमपर्दशाक्षीभविमर्दिता ।। सहस्रक्षेण विदिता माला तस्य मुनानिना । तस्य स्कन्धे ममासच्या पत्थस्य वनस्पतेः ॥ सा तर्णय महागन्धा हाम्लाना सकापिकी । इज्यत सुगहाभागा विविधः मिद्धचारणः ॥ ३९ तस्य येतोः सदी गाला देवदत्ता विगमते । पानेनेरिता दिव्यं वाति गन्ध मनोरमम् ॥ ४० ताभ्यां नामारिनो द्वीपः पधिमे बहुषिनरः । ऋतुमाल इति ग्यातो दिवि चैह च सर्वकार ॥ स्वपार्षस्योनर चापि गृह जीतो महाद्रुमः । न्यग्रोधो पिपुलम्झन्धोऽनयोजनमण्डलः ॥ ४२ , ग. १ मे १२ : मुं। 34 'हो पा . riti ... ग. ६...दमाग. ग. र. म.ले।' in. tari. भाद। 1. य. 'RATI.ग. स. १, मम्मी1 म. म. ग पास ४. प्र. PANIप.प ना १६ ग.'म । प. THE .. ५.... प, निint.Bist.3.ग. 7 आमा ! म् .

·२३ .३६-३७.१८-३.१-५] चायुपुराणम् । ११७ । ( मुवनाविन्यास) जीतान्तथ कुमुञ्जय सुवीरवाचलोतमः । विकको मणिशीलश्च वृषभवाचलोत्तमः ।। महानीलोऽथ रुचकः सविन्दुर्मन्दरस्तथा । वेणुमाव सुमेधश्च निषधो देवपर्वतः ॥ इत्येते पर्वतवरी अन्ये च गिरयस्तथा । पूर्वेण मन्दरस्यैते सिद्धवासा उदाहृताः ॥ सरसो मानसस्येह दक्षिणा ये महाचलाः । ये कीर्तिता मया ते वै नामतस्तानियोधत ॥ २१ शैलसिशिखरश्चापि शिशिरवाचलोत्तमः। कलिङ्गश्च पतद्गश्च रुचकश्चैव सानुमान् ।। ताम्राभश्च विशाखश्च तथा श्वेतोदरो गिरिः । समूलो विषधारश्च रत्नधारश्च पर्वतः ॥ एकशृङ्गो महामूलो गजशैलः पिशाचकः । पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमांधाचलोत्तमः॥ इत्येते देवचरिता झुत्कृष्टाः पर्वतोत्तमाः । दिग्भागे दक्षिणे प्रोक्ता मेरोरमरवर्चसः ।। अपरेण सितोदस्य सरसो द्विजसजमाः । उत्तमा ये महाशैलास्तान्मवक्ष्ये यथाक्रमम् ॥ मुक्षाः शिखिशैलश्च कालो वैदूर्यपर्वतः । कपिलः पिङ्गलो रुद्रः सुरसञ्च महाचलः ॥ कुमुदो मधुमश्चैिव अझनो मुफुटस्तथा । कृष्णश्च पाण्डरवैप सहस्रशिखरश्च ह ॥ पारिजातश्च शैलेन्द्रस्त्रिशृङ्गवाचलोनमः । इत्येते पर्वतबरा दिग्भागे पश्चिमे स्मृताः ।। महाभद्रस्य सरस उत्तरेणापि श्रीमतः । ये मया पर्वताः प्रोक्तास्तान्वदिष्ये यथारूपम् ॥ शङ्कुकूटो महाशैलो कृपभो हंसपर्वतः । नागश्च कपिलश्चैव इन्द्रशैलश्च सानुमान् ।। नीला कनकश्व शतशृगश्व पर्वतः ! पुष्पको मेघशैलश्च विराजश्वाचलोत्तमः ।। जारुधिश्व शैलेन्द्र इत्यते उत्तराः स्मृताः ।। एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् । स्थाल्योऽयन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ३३ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्त भुवनापिन्यासो नाम पत्रिशोऽध्याय ॥ ३६ ।। आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-~२८१६ २६ -- २८ . अथसप्तत्रिंशोऽ याय । * भुवन विन्यासः। सूत उवाच- शीतान्तस्यायलेन्द्रस्य कुमञ्जस्यान्तरेण तु । द्रोपों विहङ्गसघुटा नानासरवनिपयिताः ।। .१ (* नियोजनशतायामा विस्तीर्णाः शतयोजनाः । सुरसामलपानीयरम्यं तत्र सरोवरम् ।। २ ट्रोग्यायामप्रमाणस्तु पुण्डरीकैः सुगन्धिभिः ) । सहस्रशतपईि महापौरलंकृतम् ।। ३ मद्दोरगैर युपितं + महाभोगर्दुरासदैः । देवदानवगन्धरुपस्पृष्टं जलं शुभम् ॥ पुण्यं तच्छीसरो नाम प्रकाशं दिीि चेह च । प्रसननलमपूर्ण शरण्यं सर्वदेहिनाम् ।। * धनविहान्तर्गतप्रन्यो ह. पुस्तके नास्ति । + महाभोगेरित्यारभ्य सप्तचत्वारिंशाध्यायायपोटशनोक- स्परापाती निवसतीत्यन्तमन्य य पुस्तके नास्ति । ११ ह य समे । २ घ शिखर' । ३ घ. ह. भ्राधध। ४ स १ वड्ये । ५४ 'त । पर्वत पिनरो र" । ६. पिरो । ७ के रिपात्रय । "पि शीम ! ९ ग, "स्य मुकस्यो । १० घण च । दो। सद्रोणाचापप्रघ द्रोणचापाग, दोणाया।

·६.३६-७१.१८-३: १-५] वायुपुराणम् । ( भुवनविन्यास) तान्तथ कुमुखथ मुधीरवाचलोतमः । त्रिको मणिशीलश्च वृषभवाचलोत्तमः ।। हानीलोऽय रुचकः सविन्दुपन्दरस्तथा । वेणुमाय सुपेषश्च निषधो देवपर्वतः ।। १९ येते पर्वतरी अन्ये च गिरयस्तथा । पूर्वेण पन्दरस्यैते सिद्धवाप्सा उदाहताः ॥ सरसो मानसस्येह दक्षिणा ये महाचलाः । ये कीर्तिता मया ते वै नामतस्तान्निबोधत ॥ २१ लिखिशिखरश्चापि शिशिरवाचलोत्तमः । कलिङ्गय पत्तश्च रुचकश्चैव सानुमान् ।। २२ ताम्रीभश्च विशाखश्च तथा क्षेतोदरो गिरिः । समूलो विषधारश्च रत्नधारच पर्वतः ॥ एकगृहो महामूलो गनशैलः पिशाचकः । पञ्चशैलोऽथ कैलासो हिमांश्चाचलोत्तमः ॥ इत्पते देवचरिता कृष्टाः पर्वतोत्तमाः । दिग्यागे दक्षिणे प्रोक्ता मेरोरमरवर्चसः ।। अपरेण सितोदस्य सरसो द्विजसत्तमाः । उत्तमा ये महायौलास्तान्मवक्ष्ये यथाक्रमम् ॥ २६ मुवक्षाः शिखिशैलध कालो वैदूर्यपर्वतः । कपिलः पिङ्गलो रुद्रः सुरसथ महाचलः ॥ कमुदो मधुपचिव अञ्जनो मुझुटस्तथा । कृष्णश्च पाण्डरश्चैप सहसशिखरश्च ह ॥ २८ पारिजातश्च शैलेन्द्रनिगावाचलोत्तमः । इत्येते पर्वतबरा दिग्भागे पत्रिपे स्मृताः ।। महाभद्रस्य सरस उत्तरेणापि श्रीमतः । ये मया पर्वताः मोक्तास्तावदिष्ये पथाकमम् ॥ ३० शड्यूटो महाशलो पभो इंसपर्वतः । नागश्च कपिलश्चैव इन्दशैलश्च सानुमान् ।। नीला कनकङ्गश्च शतशृङ्गश्च पर्वतः । पुष्पको मेघशलश्च विराजश्याचलोत्तमः । जारुविधैव शैलेन्द्र इत्यैते उत्तराः स्मृताः ।। एतेषां शैलमुख्यानामन्तरेषु यथाक्रमम् । स्थाल्योऽद्यन्तरद्रोण्यश्च सरांसि च निबोधत ॥ ३३ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्तं भुवनाविन्यासो नाम पनिशोऽध्याय ॥ ३६ ।। आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-~-२०१६ अथसप्तनिशाऽश्याय । . ३ भुवनविन्याप्तः । सूत उवाच- शीतान्तस्याचलेन्द्रस्य कुमञ्जस्यान्तरेण तु । द्रोण्यो विहङ्गसष्टा नानासवनिषिताः ॥ (* नियोजनशतायामा विस्तीर्णाः शनयोजनाः । सुरसापलपानीयरम्यं तत्र सरोवरम् ॥ २ द्रोण्यायामप्रमाणस्तु पुण्डरीकै मुगन्धिभिः ) । सहसगतपहिं पहापौरलंकृतम् ॥ महोरगरध्युपत + महाभोगैर्दुरासदैः । देवदानवगन्धरुपस्पृष्ट जलं शुभम् ।। पुण्यं तच्छीसरो नाम प्रकाशं दिवि चेह च । मसन्नजलसपूर्ण शरम्यं सर्वदेहिनाम् ॥ * धनुचिकान्तर्गतग्रन्थो र पुस्तके नास्ति । + महामोगरिलारभ्य सप्तचत्वारिंदाध्यायस्यपशिशोक- स्थब्रह्मपातो निवसतीसन्तग्रन्थ स पुस्तके नास्ति। यह य सम । २ प शिखर । ३ ५ ८ मात्रय । ४ इ वैर्य ।५४ तापत जिरो । ६ पिनरो । क रिपथ । "पि सौम । ९ ग स मुशरप्या । १० घन च। दो। .१स द्रोणाचापन 1घ द्रोगापग. शेगाया। ४ + ·.. ११८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०३७ श्लो०६-३०१ (भुवनविन्यास) सत्र त्वेकं महापझं मध्ये पद्मवनस्य ह । कोटिपत्रप्रचार तत्तरुणादित्यवर्चसम् ॥ ६ नित्यं ब्याकोशमजरं चाश्चल्याच्चातिमण्डलम् । चारुकेशरजालाढ्यं मत्तपट्पदनादितम् तस्मिन्पो भगवती साक्षाच्छ्रीनित्यमेव हि । लक्ष्म्याः पद्मं तदावासं मूर्तिमत्या न संशयः ॥८ सरसस्तस्य पूर्वस्मिस्तीरे सिद्धनिपेविते । सदा पुष्पफलं रम्यं तत्र विल्वचनं महत् ।। शतयोजनविस्तीर्ण त्रियोजनशतायतम् । अर्धक्रोशोच्चशिखरैर्महावृक्षः सहस्रशः॥ शाखासहस्रकलितैमहास्कन्धैः समाकुलम् । फलैः सुवर्णसंका हरितः पाण्डुरैस्तथा ॥ अमृतस्वादुसौर्भेरीमात्रैः सुगन्धिभिः । शीर्यमाणैः पतद्भिश्च की भूमिनिरन्तरा ।। नाना तच्छ्रीवनं नाम सर्वलोकेपु विश्रुतम् । गन्धर्वैः किंनरैयक्षैर्महानागश्च सेवितम् ।। सिद्धैश्चैव समाकीर्ण नित्यं बिल्व फलाशिभिः । विविधै तसंधैश्च नित्यमेव निषेवितम् ।। १४ तस्मिन्बने भगवती साक्षाच्छी नित्यमेव हि । देवी संनिहिता तत्र सिद्धसंर्धनमस्कृता ।। विकङ्कास्याचलेन्द्रस्य मणिशैलस्य चान्तरे । शतयोजनविस्तीर्ण द्वियोजनशतायतम् ।। • विपुलं चम्पकवनं सिद्धचारणसेवितम् । पुप्पलक्ष्म्यावृतं भाति अलन्तमिव नित्यदा ॥ 'अर्धक्रोशोचशिखरैपहास्कन्धैः पलाशिमिः । प्रफुल्लमाखाशिखरैः पिञ्जरं भांति तनम्।। १८ द्विवाहुपरिणाहस्तस्त्रिहस्तायामविस्तरैः । मनःशिलाचुर्गनिभैः पाण्डुकेशरशालिभिः । पुष्पर्मनोहरैयाप्तं व्याकोशैगन्धशालिभिः । विराजते वनं सर्व मतभ्रमरनादितम् ।। २० तद्वनं दानवैर्गन्धर्यक्षराक्षसैः । किनरैरप्सरोभिश्च महानागंध सेवितम् ॥ तत्राऽऽश्रमं भगवतः कश्यपस्य प्रजापतेः । सिद्धसाव्यगणाकीर्ण नानाश्रुतिविभूपितम् ।। महानीलकुमुजाभ्यामन्तरेऽप्यचलावथ ।। २२ महानयाः सुखायास्तु तीरे सिद्धनिपेविते । पञ्चाशयोजनायाम त्रिंशयोजनाविस्तरम् ।। रम्यं तालवनं तद्धि अर्धकोशोचपस्तकम् ।। २३ महामूलमहासारैः स्थिरैरविरलैः शुभैः । कुमुदाञ्जनसंस्थानः परिहत्तर्महाफलैः ।। मृष्टगन्धरसोपेतैरुपेतं सिद्धसेवितम् ।। माहेन्द्रस्य दिपेन्द्रस्य तत्र वास उदाहतः । ऐरावनस्य भद्रस्य सर्वलोकेषु विश्रुतः ।। वेणुमन्तस्य शैलस्य सुमेघस्योत्तरेण च । सहसयोजनाया विस्तीर्ण शतयोजनम् ।। २६ वृक्षगुल्मलतागुच्छ सर्पपीसदीरितम् । दुनिस्तारमेवाथ सर्वसत्त्वसिर्जितम् ।। तथा निपधशैलस्प देवशैलस्य चोचरे । सहस्रयोजनायामा शतयोजनविस्तृता ॥ सर्वा शेकशिला भूमिवृक्षवीलविजिता । आप्लता पादमाण शुदकन समेततः ।। इत्येता द्वन्तरद्रोण्यो नानाकाराः प्रकीर्तिताः । मेरो पूर्वण विन्द्रा यथावदनपूर्वगः ॥ इति श्रीमहापुराणे यायगोश भवनदिन्यानो नाम मप्तनिशीऽध्याय ॥ ३५ ॥ २४ ·अि०३८-लो०१-२८] (भुवन विन्याप:) चायुपुराणम् । अधानिशोऽध्याय । . ७ ८ भुवनाविन्यासः। सूत उवाच- अतः परं प्रवक्ष्यामि दक्षिणां दिशपाश्रिताः । या द्रोण्यः सिद्ध चरिताः शृणु ता ह्यनुपूर्वशः।।१ शिशिरस्याचलेन्द्रस्य पतास्यान्तरेण च । श्लगभूमिश्रिया युक्तं लतालिागतपादपम् ॥ पृथक्षेपोचशिखरः पादपैरुपयोभितम् । उदुम्वरवनं रम्यं पक्षिसंघनिपेवितम् ।। पविद्रुमसंकाशैर्मधुपूर्णमनोरमैः । ज्वलितं तद्वनं भाति महाकुम्भोपः फलैः ॥ तत्सिद्धयक्षगन्धर्वाः किनरा उरगास्तथा । विद्याधराश्च मुदिना उपजीवन्ति नित्यशः ।। मसन्नस्यादुरालिलास्तत्र नयो बहूदकाः । सुरसामलनोयास्ताः सरांमि च समन्ततः ॥ तत्राऽऽश्री भगवतः कर्दमस्य प्रजापतेः । रम्यं सुरगणाकीर्ण सर्वतश्चित्रकाननम् ।। समन्नाद्योगनगतं तद्वनं परिमण्डलम् ।। ताम्रवर्णस्प शैलस्य पतनस्यान्तरेण तु । शतयोजनविस्तीर्ण द्वियोजनशतायतम् ।। तरुणादित्यसंकाः पुण्डरीकैः समन्ततः । सहस्रपतिकचे हापयर कृतम् ।। तथा भ्रमरसलीनः शतपत्रैः सुगन्धिभिः । प्रफलैः शोभितजलं रक्तनीलमहोत्पलः ।। सरोवरं महापुण्यं देवदानवसेवितम् । महोरगैरध्युपितं नीलजालविभूषितम् ।। तस्प मध्ये जनपदो ह्यायत्तः शतयोजनः । त्रिशयोजनविस्तीर्णो रक्तधानुविभूषितः ।। तस्योपरि महारथ्या मांशुमाकारतोरणा । नरनारीगणाकीर्णा स्फीता विभवविस्तर वलभीकूनियहमणिभक्ति चिचियितः । रत्नचित्रार्पिततलैः षणचित्रोत्तरच्छदैः ॥ महाभवनमालाभिर्महापांशुभिरुत्तमैः । विद्याधरपुरं तब शोभते भाजयच्छभम् ।। विद्याधरपतिस्तत्र पुलोमा तत्र विश्रुतः । चित्रवेपधरः रूपी महेन्द्रसदृश युतिः ।। दीमानां चित्रपाणां सूर्यप्रतिमतेजसाम् । विद्याधरसहस्राणामनेकेषां स राजरान् ।। विशाखस्याचलेन्द्रस्य पनगम्यान्तरेण च । सरसस्ताम्रवर्णस्य पूर्व तीरे परिश्रुतम् ॥ २८ पञ्चपक्षेपविद्धं मुशारो वर्णशोभितम् । सर्वकालफलं तत्र स्फीतं चाऽऽम्रनं महत् ॥ फलैः कनकसकाहारवादः सुगन्धिभिः । महाकुम्भप्रमाणयतनशाखः समन्ततः । २० गन्धर्षकिनरा यक्षा नागा विद्याधरास्तथा । पियन्सान तत्र सुसादु मृतोपमम् ।। सयाऽऽनरमपीतानां मुदितानां महात्मनाम् । थ्रयन्ने हृष्टनशानां नादास्तस्मिन्महारने ॥ २२ समूलस्याचलेन्टार पसुधारस्य चान्नरे । समामुरभिपूतिया विद्रूपगोमिता। २३ नियोजनविस्तीणी पश्चाशयोजनायता । तर पिल्लस्थली विधाः शुद्धा निम्नफलमाः ।। मुस्वादविद्रुमनिर्भः फल पल्पैमहोपमः । शार्यमाविशीण मलिनतरमृतिाः || जा स्थलीभपजीवन्ति यागनिराः । गिद्धा नागाध घश नियं विनालाशिनः ॥ अन्तरे चमधारस्य रत्नधारस्य चान्तरे । निंगधोमनविस्तीर्णमायनं गुनगाननम् ।। मगध किंशुमननं नित्वं पुप्पिनपादपम् । पुष्पलान्याटनं भानि मदीप्तामा सनातः।। 7. मि. १. Thift! ३ riti Y1.1 . ३८ ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०३८- श्लो०२९-३८] (भुवनविन्यासः- यस्य गन्धैन दिपेन बास्यते परिमण्डलम् ! सपग्रं योजनशतं काननानि समन्ततः ॥ तत्सिद्धचारणगणैर-सरोभिध सेवितम् । रम्य तरिकाकवनं जलाशयविभूषितम् ।। तत्राऽऽदित्यस्य देवस्य दीप्तमायतनं महत् । मामे मासेऽवतरति तत्र सूर्यः प्रजापतिः ॥ १. तत्र कालस्य कर्तारं सहस्रांशु सरोचतमम् । सिद्धसंघा नमस्यन्ति सर्वलोकनमस्कृतम् ॥ ३२ पञ्चकूटस्प शैलस्य कैलासस्यान्तरेण तु । पदशियोजनायाम विस्तीर्ण शतयोजनम् ।। क्षुद्रसपैरनाधृष्यं सर्वतो इंसपाण्टुरम । दुष्पार सर्वसत्वानां दुर्गम लोमहर्पणम् ॥ इत्येता अन्तरद्रौप्यो दक्षिणे परिकीर्तिताः । यथानुपुर्वमखिलाः सिद्धसंघीनपेविताः ॥ पश्चिमायां दिशि तथा येऽन्तरद्रोणिविस्तराः । तान्वर्णपानस्तित्त्वेन शृणुनेमान्द्रिजोत्तमाः ॥ अन्तर्राले गिरी तस्मिन्सवक्षःशिखिशैलयोः । समन्तायोजनशतमेकभूमं शिलातलम् ॥ नित्यतप्तं महाघोर दुःस्पर्श रोमहर्पणम् । अगम्यं सर्वसत्वानामीश्वराणां सुदारुगम् ॥ मध्ये तस्यां शिलास्थल्या त्रियायोजनमण्डलम् । ज्वालासहस्रकलिलं बहिस्थानं सुदारुणम् ॥ अनन्धनस्तत्र सदा ज्वालागाली भिावसुः । ज्वलत्येप सदा देवः शश्वत्तत्र हुताशनः ॥४० अधिदेवकृते योऽसावनेर्भागो विधीयते । स तत्र चलते नित्य लोकसंवतकोऽनलः ।। ४१ अन्तरे शैलवरयोर्देर्वा वाशी तयोः शुभाः । मातुलुङ्गस्थली तत्र ह्यायामादशयोजना ॥ मधुव्यञ्जनसंस्थानः मुरसैः कनकम । फलैः परिणतः सर्वा शोभिता सा महास्थली ॥ ४३ तत्राऽऽश्रभ महापुण्यं सिद्धसंघनिषेवितम् । बृहस्पतेः प्रमुदितं सर्वकामगुणैर्युतम् ॥ तथैव शैलवरयोः कुपदाञ्जनयोरपि । अन्तरे केमन्द्रोणिरने कायामयोजना ।। दिबाहुपरिणाहस्तैखिइस्लायतविस्तृतः । चन्द्राशुवर्णाकोशैर्मचपट्पदनादितः ।। मधुपरिजःपृक्तयहागन्धैर्मनोहरैः । शवलं तदनं भाति कुमः सर्वकालजः ॥ तत्र विष्णोः सुरगुरोदप्तिमायतनं महन् । प्रकाशं त्रिषु लोकेषु सर्वलोकमनस्कृतम् ॥ अन्तरे शैलबरयोः कृष्णपाण्डस्योरपि । त्रिशयोजनविस्तीर्ण नवत्यायनयोजनम् ।। लक्ष्गमेकशिलं देश क्षीविवर्जितम् । सुखपादमचारं च निनोन्नतविवर्जितम् ।। मध्ये तु सरसस्तस्य रम्या तु स्थलपद्मिनी । सहस्रपत्रैयाकोशवछत्रमात्रैरलंकृता ।। पुण्डरीकैर्महापौरुचिरेर्गन्धशालिभिः । शतपत्रैश्च विकचरुत्पलैनीलपत्रकैः ।। मंदोत्कटैधुकरैर्भमरैश्च मदोत्कटैः । मृद्गद्गदकण्ठानां किंनराणां च निस्वनैः ॥ उपगीतपद्मखण्डादशा विस्तीर्णा स्थलपद्मिनी । यक्षगन्धर्षचरिता सिद्धचारणसेविता ।। ५४ मध्ये तस्याश्च पदिन्याः पञ्चयोजनमण्डलः । न्यग्रोधो विपुलकन्यो ह्यनेकाहिमण्डितः ॥५४ तत्र चन्द्रप्रभः श्रीमान्पूर्णचन्द्रनिभाननः । सहस्रवदनो देवो नीलवासाः मुरारिहा ॥ पद्ममारयधरस्पल्या महाभागोऽपराजितः । इत्यते यक्षगन्धर्वविद्याधरगणैस्तथा ॥ तस्मिन्नायतने सातादनादिनिधनो हरिः । पोपहा विविधैरिज्यते सिदचारण: घ. ८ व शोभितम् । २ ग. घ. दम् । दुपार । ३ घन्तराद्रों ।।। घ. इ. सलग । ५ग, g 'यणः । । ६ ग. पाऽपिजययो, । घ. इ. 'वाडी जयघो शुभा 1 मा 12 महलु' । ८ घ. तः समुत ९ ग प इ. सपिर' । १. ग, घ ६ स्थव 1 ग, १. रमण्यास्य । ११ घ. रमण्य जल । १६ इ. 'स्तर्णिस्य । १३ म. १. वास सु। ट ४७ ४८ -- ५७ ५८.

·० स. ३०-३०५९.७८-१.३ ] वायुपुराणम् । १२१ (भुवनविन्यास) सदनन्तसदो नाम सर्वलोकेषु विध्रुतम् । पद्ममालावलम्बाभिर्मालाभिरूपशोभितम् ।। ५९ वर्या सहस्रशिखरकुमुदस्यान्तरेण च । पञ्चाशयोजनायामंत्रिशयोजनविस्तरम् ॥ इपुक्षेपोचशिखरं नानाविहगसेवितम् ।। महागन्धमहास्वादैगजदेहनिभैः फल।। मधनवमहारुपेतं तत्समन्ततः ।। तपाऽऽश्रमं महापुण्यं देवपिंगणसेवितम् । शुक्रस्य प्रथितं तत्र भास्वरं पुण्यकर्मणः॥ शङ्ककूटस्य शैलस्य वृपभस्यान्तरेण च । पम्पकस्थली रम्या घनेकाय यु)तयोजना ।। बिल्वप्रमाणेच शुभमहास्वादः मुगन्धिभिः। फलैः प्रक्लिद्यते भूमिः पुरुन्तविच्युतः ॥ ६४ तो स्पलीमुजीवन्ति किनरोरगसाधवः । परूपकरसोन्मत्ता मानाढयास्तत्र चारणाः॥ ६ कपिञ्जलस्य शैलस्य नागशैलस्य चान्तरे । द्वियोजनशतायामा विस्तीर्णा शतयोजना ॥ ६६ स्थली मनोहरा सा हि नानावनविभूषिता । नानापुष्पफलोपेता किंनरोरगसेविता ॥ द्राक्षावनानि रम्पाणि तथा नागनानि च । खरवनखण्डानि नीलाशोकवनानि च ॥ ६८ दाडिमानां च स्वादूनामक्षोटकवनानि च । अतसीतिलकानां च कदलीनां यनानि च ।। बदरीणां च स्वादूनां वनखण्टानि सर्वशः । स्वादुशीताम्बुपूर्णाभिर्नदीभिः शोभितानि च ॥७० तथा पुष्पकशैलस्य महामेघस्य चान्तरे । पष्टिपोजनविस्तीर्णा सा भूमिः शतमायता ॥ समा पाणिनलप्रख्या कांठना पाण्डरा घना । वृक्षगुल्मलतागुल्मैस्तृणश्चापि विनिता ॥ ७२ जिता विविधैः सत्रौनित्यमस्मिनिराश्रया । सा काननस्थली नाम दारुणों रोमहर्पणा ॥ ७२ महासरांसि च तथा महावृक्षास्तथैव च । महावनानि. सर्वाणि कन्तिानीमानि सर्वशः ॥ सरसां च बनानी च स्थलीनां च प्रजापतः । बुदाणां सरसां चैत्र संख्या तत्र न विद्यते ॥७५ दश दादश सप्ताष्टौ विंशत्रिंशच योजनाः । स्थल्यो द्रोण्यश्व विख्याताः सरांसि च वनानि च केचित्सन्ति महापौराः श्यामाः पर्वतक्षयः । सूर्याशुजालरस्पृष्टा नित्यं शीता दुरासदाः ॥ तथा धनलतप्तानि सरांसि द्विजसत्तमाः । शैलकुल्यन्तरस्थानि सहस्राणि शतानि इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त भुवनाविन्यासो नामात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥ आदिनः श्लोकानां समयकाः-२९२४ ६९ च ।। ७८ अधानताकोऽध्याय । h मानचिन्यात सूत उवाच अतः परं वक्ष्यापे पस्मिन्यस्मिगिलोचये । ये संनिविष्टा देवानां विविधानां गृहोत्तमाः ।। तम योऽसौ महाशलः शीतान्तो नकविस्तरः । नकषानुशतश्चि करत्नाकराकरः ॥ नितम्बः पुष्पसालमनकसत्तगुणालयः । महामणिचित्राहिमशेरलंकनः ॥ घ. मा सहमतिपर कु। २ घ. १. 'मान: कारम' 3 प. योगरे । य... जान मी । ५.. मो. सारनामा क. 'ना च च । ८ घ. मग ९५. र.स्माना!. 'मार।

·. ७ ८ .. . २२२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०३९श्लो०४-३१] ( भुवनाविन्यासः) नितम्वैः पदपदोगी प्रबालमचित्रकैः । तटैः फुसुमसंकीर्णैमत्तभ्रमरनादितः ॥ लतालम्यश्चित्रवद्भिश्चित्रैर्धातुशताचितैः । सानुभी रत्नचित्रैश्च पुष्पाढयैश्च विभूषितः ।। विमलस्वापानीय कास्रवणैयुतः । निकुञ्जः कुसमोत्कीर्णरनेकैश्च विभूपितः ।। पुप्पोडुपवहाभिश्व स्रवन्तीभिरलंकृतः । किंनराचरिताभिश्च दरीभिः सर्वतस्ततः ॥ यक्षगन्धर्वचरितैरनेकैः कन्दरोदरैः । शोभितश्च सुखासेव्यैश्वित्रैर्गहनसंकटः ।। नानासवगणाकीणः सुपानीयः सुखाश्रयैः । नानापुरेपफलोपतैः पादपैः समलंकृतः ।। तस्मिन्गुहाश्रयाकीर्णे अनेकोदरकन्दरे । क्रीडावनं महेन्द्रस्य सर्वकामगुणैर्युतम् ।। १० तत्र तद्देवराजस्य पारिजातवनं महत् । प्रकाशं त्रिषु लोकेपु गीयते श्रुतिनिश्चयात् ।। तरुणादित्यसंकाशैमहागन्धैर्मनोहरैः : । पुष्पैर्भाति नगश्रेष्ठः सुदीप्त इच सर्वशः । १२ समग्रं योजनशतं तं गन्धमनिलो वा । पारिजातकपुप्पाणी माहेन्द्रवननिर्गतः ।। वैदूर्यनालैः कमलैः सौवर्णैर्वजकेसरैः । सर्वगन्धजलोपेतैर्मत्तपट्पदनादितैः ।। १४ व्याकोशैविकचैश्चापि शतपत्रमनोहरैः । सुपङ्कजेमहापर्वाप्यस्तत्र विभूषिताः ॥ १५ विरेजुरन्तरम्बुस्थाः सौवर्णमणिभूपिताः । परिस्पन्देक्षणा नित्यं मीनयूथाः सहस्रशः॥ १६ कूमश्चानेकसंस्थानहेमरत्नपरिष्कृतः । चञ्चर्यमाणैः सलिल ति चित्रं समन्ततः ।। १७ । नानावणश्च शकुनैर्नानारत्नतनूरुदैः । सुवर्णपुप्पैश्यानकर्मणितुण्डैदिजातिभिः॥ १८ चल्गुस्वरैः सदोन्मत्तैः संपतद्भिः समन्ततः । शुशुभे तदनं रम्यं सहस्राक्षस्य धीमतः॥ मत्तभ्रमरसनादविहङ्गानां च जितैः । नित्यमानन्दितवनं तस्मात्क्रीडावनं महत् ।। सुवर्णपाश्चैश्च नर्गमणिमुक्तापुरस्कृतैः । मणिशृङ्गकैणापन्नैः पतद्भिश्च समन्ततः । शाखामृगश्च चित्राङ्गैर्नानारत्नतनूरुहैः । नानावर्णप्रकारैश्च सत्वैरन्यैः समाकुलम् ।। मुश्चन्ति -पुष्पवर्ष च तत्र वाललता द्रुमाः । पारिजातकपुष्पाणां मन्दमारुतकम्पिताः ।। शयनासननियू है। स्तीण रत्नविभूषितः । निहारभूमयस्तत्र दिनाः शक्रवने शुभाः ।। न च शीतो न चाप्युष्णो रविस्तत्र समः सदा ।। २४ नित्यमुन्मादजननो मधुमाधवसंभवः । घाति चाप्यनिलस्ना नानापुष्पाधिवासितः ॥ नित्यं सगमुखाडादी श्रमलमविनाशनः ॥ तस्मिनिन्द्रवने शुभ्र देवदानवपन्नगाः । यक्षराक्षसगुह्याच गन्धर्वाथापिताजमः ।। विद्याधराय सिद्धाय किंनराध मुदा युताः । तथाऽप्यरोगणाचैव नित्यं कीदापरायणाः ॥ नस्प पर्वतरानस्य पूर्व पार्वे महोचिनम् । कुमुऑ(क) शलराजानं नकनिझरकन्दरम् ॥ तस्य धातुपिचिपु कटेप यहयिस्तराः । अष्टा गुमा एदीय दानवानां महात्मनाम् ॥ २९ बन के पर्यने चापि अनेकशिखगेदरः । उदीर्णा राक्षसाचामा नरनारीसमाकुलाः ॥ नीला नाम ने घोरा राक्षमाः कामरूपिणः । तत्र तेऽभिरता नित्यं महारलपराजमाः ॥ ३१ . २० २२ २८ . + म. प... 'मगाद । ११. विनिः । ३ ग... गुर. । प. नि: । ... वरना१५ प. पसाय. भारनिम'। un. rip ..पा. 'भयो । १. 1. 1. स. Forg.ग ..। १३ प... ३ प... सारनी रन । - ·: . ४४ २ अ०३९ श्लो०३२-६२ } वायुपुराणम् । १२३ (भुवनाविन्यासः) महानीलेऽपि शैलेन्द्रे पुराणि दश पञ्च च । हयाननानां विख्याताः किंनराणां महात्मनाम् ॥ देवसेनो महावाहुबलमिन्द्रादयस्तथा । तत्र किंनरगनानो दश पञ्च च गर्विताः ।। मुवर्णपाश्र्वाः प्रायेण नानावर्णसमाकुलः । विलपवेशैनगरैः शैलेन्द्रः सोऽभ्पलंकृतः॥ 'अतिदारुणा दृष्टिविपा ह्यग्निकोपा दुरासदाः । महोरगशतास्तत्र सुवर्णवशवर्तिनः ।। सुनागेऽपि महाशैले दैत्यावासाः सहस्रशः । हयंपासादकलिलाः प्रांशुमाकारतोरणा: वेणुमन्ते महाशले विद्याधरपुरत्रयम् । त्रिंशयोजनविस्तीर्ण पञ्चाशयोजनायतम् ।। उलूको रोमशश्चैव महानेत्रश्च वीर्यवान् । विद्याधरवरास्तत्र शक्रतुल्यपराक्रमाः ।। ३८ चैक शैलशिखरे गन्तःकन्दरनिझरे । महोचशृङ्गे रुचिरे रत्नधातुविचित्रिते ॥ तत्राऽऽस्ते गारुडिनित्यमुरगारिर्दुरासदः । महावायुजयश्चण्डः मुग्रीको नाम वीर्यवान् । महाप्रपाणैर्विक्रान्तर्महावलपराक्रमः । स शैलो ह्यावृत' सर्वः पक्षिभिः पनगारिभिः ।। करजेऽभिरतो नित्यं सालाभृत्तपतिः प्रभुः । वृषभाको महादेवः शंकरो योगिनों प्रभुः ।। ४२ नानावेपरैर्भूतैः प्रमथैश्च दुरासदैः । करज्जे सानवः सर्वे छवकीर्णाः समन्ततः ॥ वसुधारे वसुमतां वसूनाममितौजसाम् । अरावायतनांन्याहुः पूजितानि महात्मनाम् ॥ रत्नधातौ गिरिवरे सप्तपीणां महात्मनाम् । सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि च ।। ४५ महामजापतेः स्थान हेमशृङ्गे नगोत्तमे । चतुर्वक्त्रस्य देवस्य सर्वभूतनमस्कृतम् ॥ ४६ गनशैले भगवतो नानाभूतगणावृताः । रुद्राः प्रमुदिता नित्यं सर्वभूतनमस्कृताः ।। मुमेधे धातुचित्राढये शैलेन्द्र मेघसंनिभे । नकोदरदरीवनिकुथोपशोभिते ।। आदित्यानां वसूनां च रुद्राणां चामितौजसाम् । तत्राऽऽयतनविन्यासा रम्पाश्चैवाश्विनौरपि । स्थानानि सिर्देवानां स्थाषितानि नगोत्तमे । तत्र पूजापरा नित्यं यक्षगन्धर्वकिंनराः॥ ५० गन्धर्वनगैरी स्फीता हेमकक्षे नगोत्तमे । अशीत्यपरपुर्याभा महामाकारतोरणा ॥ सिद्धा ह्यपत्तना नाम गन्धर्वा युद्धशालिनः । येषामधिपतिर्देवो राजराजः कपिजलः ॥ अनले राक्षसावासाः पञ्चकूटेऽपि दानवाः । अनिता देवरिपयो महावलपराक्रमाः ।। शतशृङ्गे पुरशतं यक्षाणाममिताजसाम् । ताम्रा काद्रवेयस्य तक्षकस्य पुरोत्तमम् ।। विशाखे पर्वत श्रेष्ठले नै स्वमदरीगुभे । गुहानिरतवासस्य गुहस्याऽऽयतनं महत् ।। श्वेतोदरे महाशैले.महाभवनपण्डिते ! पुरं गरुडपुत्रस्य मुनाभस्य महात्मनः ॥ पिशाचके गिरिवरे हम्य प्रासादमण्डितम् । यक्षगन्धर्वचरितं कुरभवनं महद ॥ हरिफूटे हरिद्रः सर्वभूननमस्कृतः । प्रभायात्तस्य शलोऽसी महानाभः प्रकाशते ॥ कुमुदे किंनरावासा अचने च मद्दोरगाः । कृष्ण गन्धर्वनगरा महाभयनशालिनः ॥ पाप्दुरे चामशिसरे महामाकारतोरणे । विद्याधरपुर तत्र मदाभवनगालिनम् (t)। • सहसशिरारे शैले देलानामुअकर्मणाम् । पुराणि समुदीर्णानां सहवं हेपमालिनाम् ।। मुटे पनगावासा अनेकाः पर्वतात्तमाः । पुष्पके वे मुनिगणा नित्यमेव मुदा युताः ।। ६२ . ५८ । १. निरम् । म । ३.१ पुसी । ३ग... 'गरापी४ग, प. र, 'नमानि ग... पुराम । ६ ग. प... टिन: 1. प. 'म् ।गा।

·अ १४ २५ २६. २७ २८ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् - [अ०४१लो०१५-१६ (भुवनाविन्यासः ). जाम्बूनदमयैः पर्गन्धस्पर्शगुणान्वितैः । नीलवैदूर्यप.श्च गन्धोपेतर्महोत्पलैः ।। तथा कुमुदखण्डैश्च महापद्मस्लंकृता । यक्षगन्धर्वनारीभिरप्सरोभिच शोभिता ।। देवदानवगन्धर्यक्षराक्षसपनगैः । उपस्पृष्टजला रम्या वापी मन्दाकिनी शुभा ॥ १७ तथा अलकनन्दा च नन्दा च सरितां वरा । पनेरेव गुणैर्युक्ता नयो देवपिसेविताः ॥ तस्यैव शैलराजस्य पूर्व कूटे परिश्रुताः । सहसयोजनायायास्त्रिंशद्योजन विस्तराः ।। दश गन्धर्वनगराः समृद्धया परया युताः। महाभवनमालाभिरनेकाभिविभूपिताः ।। मुबाहुहरिकेशायाचित्रसेनजरादयः । दश गन्धर्वराजानो दीप्तवहिपराक्रमाः ।। सस्यैव पश्चिमे कूटे कुन्देन्दुसदृशप्रभे । नानाधानुशतैश्चिः सिद्धदेवपिसेविते ॥ अशीतिपोजनायापं चत्वारिंशत्यविस्तरम् । एकैकयक्ष भवनं महाभवनमालिनम् ।। २३ महार्यक्षालयान्यत्र त्रिंशदाब्यानि मे शृणु । मुदाऽध परम च संयुक्तानि समन्ततः ।। २४ महामालिसुनेत्रायास्तथा मणिबरादयः । उदीर्णा यक्षराजानस्तत्र त्रिंशत्सदा वभुः ॥ इत्येते कथिता यक्षा वाय्वग्निसमतेजसः । येपामधिपतिर्देवः श्रीमान्वैश्रवणः प्रभुः ॥ तस्यैव दक्षिणे पायें हिमवत्यचलोत्तमे । निकुञ्जनिझरगुहानैकसानुदरीतटे ॥ अर्णवादर्णवं यावत्पूर्वपश्चायतेऽचले । किंनराणां पुरशतं निविष्ठं वै कचित्कचित् ॥ : नैकशृङ्गकलापस्य शैलराजस्य कुक्षिपु । नरनारीममुदितं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।। दुमसुग्रीवसैन्याद्या भगदत्तपुरःसराः । तत्र राजशतं तेषां दीसानां वलशालिनाम् ।। विवाहो यत्र रुद्रस्य महादेव्योमया सह । तपस्तप्तवती चैव यत्र देवी वराङ्गना ॥ किरातरूपिणा चैव तत्र रुद्रेण क्रीडितम् । यत्र चैव कृतं ताभ्यां जम्बूदीपावलोकनम् ।। यंत्र ताः संमुदा युक्ता नानाभूतगणैर्युताः । चित्रपुष्पफलोपेता रुद्रस्याऽऽक्रीडभूमयः ।। हृष्टा गिरिदरीयासाः कृशोदर्यो मनोरमाः । सुन्दर्यो यत्र किनयों रमन्ते स्म सुलोचनाः ॥३४ विशालाक्षास्तथा यक्षा अन्याशाप्सरसां गणाः । गन्धर्चाश्चाङ्ग शालिन्यो यत्र तत्र मुर्दा युताः तयोमावनं नाम सर्वलोकेषु विश्रुतम् । अर्धनारीनरं रूपं धृतवान्यत्र शंकरः ।। सपा शरवेणं नाम यत्र जात पडाननः । यत्र चैव कृतोत्साहः क्रौञ्चशैलवनं मति ।। वनापताकिनं चैव किङ्किणीजालमालिनम् । यत्र सिंहरथं युक्तं कार्तिकेयस्य धीमतः॥ ३८ चित्रपुष्पनिकुञ्जस्य क्रौनस्य च गिरेस्तटे । देवारिस्कन्दनः स्कन्दो यत्र शक्ति विमुक्तवान् । याभिषिक्तथ गुहः सेन्द्रोरेन्द्रः सुरोत्तमैः । सेनापत्ये च दैत्यारिदशापतापवान् ।। भत्तसंपावकीर्णानि एतान्यन्यानि च द्विजाः । तत्र तत्र कुमारस्य स्थानान्यायतनानि च ॥४१ पाण्डशिला नाम ह्याक्रीडा क्रौञ्चयातिनः । नानाभूतगणाकीर्ण पृष्ठे हिमवतः शुभे ।। ४२. • पूर्व तटे रम्ये सिद्धायासमुदाहृतम् । कलापग्राममित्येवं नाम्नाऽऽल्यास मनीषिभिः ॥ ४३ .१५ वसिष्ठस्य भरतस्य नलस्य च । विश्वामित्रस्य विस्तथैवोद्दालकस्य च ॥ भन्येषां चोग्रतपसामुषीणां भावितात्मनाम् । हिमवत्पाश्रमाणां च सहस्राणि शतानि च ॥४५ . ह. वैदर्य । २ क. मी तथा । । । ३ ग. घ. र. या कनकप. ४. 'शा वि'५ धस. 'AN• ध्याय ६ प. जिरा.प. ता. मु. ग. ६, ताः समु। ५. 'दाऽपिता क. ना. ॥ ४० । ४४ भ।

·. श्रीमद्वैपायनमुनिमणांतम् - [अ०३९-४० शो०६३ ६४-१-१८ (भुवनाविन्यास) वैवस्वतस्य सोमस्य वायोनांगाधिपस्य च । सुपक्षे पर्वतवरे चत्वार्यायतनानि च ।। गन्धः किंनरक्षनागविद्याधरीतमः । सिद्भौरतपु स्थानेषु नित्यमियः मपूज्यते ।। ६४ ति श्रीमहापुराणे कयुप्रोक्त मुकाविन्तो नामकोनचाया रेशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ आदितः श्लकानां समयङ्काः -- २९८८ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः । ८ २ भुवनविन्यासः । सूत उवाच- मोदापर्वते शुभ्रे देवकूटे नियोधत । विस्तीर्णे शिखरे तस्य कटे गिरिवरस्य है । समन्तायोजनातं महाभवनमण्डितम् । ज मक्षेत्रं सपणन वैनतेयस्य धीमतः ॥ नैर्महापक्षिगणेगारहः शीघ्रविक्रमः । संपूर्णवीर्यसंपन्दमनैरुरगारिभिः ।। ३. पक्षिराजस्य भवनं प्रथमं तन्महात्मनः । महावायुभवेगस्य शाल्मलिद्वीपवासिनः ।। तस्यैव चारुमूर्धस्तु कूटेषु च महधिषु । दक्षिणेषु विचित्रेषु सप्तस्वपि तु शोभिनः ॥ [*संध्याघ्रामाः समुदिता रुपमाकारतोरणाः । महाभवनमालाभिः शोभिता देवानमिताः॥६ त्रिंशशोजनविस्तीर्णाश्चत्वारिंशत्तमायताः । सप्त गन्धर्वनगरा नरनारीसमाकुलाः ॥ आगेया भाप गन्धर्वा महावलपराक्रमाः । कुरानबरा दीप्तास्ते पां से भवनोत्तमाः ।। तस्य चोचरकुटे' भुवनस्य महागिरे।। हयंप्रासादयद्धं च उघानवनशोभितम् ।। पुरमाशीविपः पूर्ण महामाकारतोरणम् ] । यादिवशतनि|पैरानन्दितबनान्तर । दुष्मसमभित्राणां त्रिंशयोजनमण्डलम् । नगर सैदिकेपानामुदीर्ण देवविदिपाम् ।। सिद्धदेवपिंचरित देवकूटे निवोधत ॥ द्वितीय द्विजगाईला मर्यादापति शुभे । महाभवनमालाभिर्नानाचर्णाभिराशनम् ।। सुवर्णमणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । विशालरथ्यं दुर्घ नित्यं प्रमुदितं शिवम् ।। नरनारीगुणाकीर्ण प्राशुपाकारतोरणम् । पष्टियोजनविस्तीर्ण शनयोजनमायतम् ।। नगरं कालकेयानाममुराणां दुरासदम् । देवकूटनटे रम्पे संनिविष्टं सुदूर्भयम् ॥ महाभ्रषयसंकाशं मुनास नाम विश्रुतम् ।। सस्यैव दक्षिणे फूट विशयोजनविस्तरम् । दिपष्टियोजनाधामं हेमप्राकारतोरणम् ॥ हपुष्टायलिशानापावासाः कामरूपिणाम् । औकचानां प्रमुदित राक्षसानां महापुरम् ।। मध्यमे तु महाक्टे देववृष्टस्य वे गिरेः । सुवर्णमणिपापाणचित्र: ऋक्ष्णत: शुभः । शासनसनाट्यकारोहसमाकुलम् ।। * धनुधितान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति। A.NE TER.यांदा. '13 १. च । ध. , भित. 11५ प... भारतास। {. ' म १७ १. इ .15 14. महादेव' ।। ..'गम का 10.k.'ry हार "प...'बाग।

·. १ ९ २० [.४०-४११९-२६-1-1४ वायुपुराणम्। (भुवनविण्यासः) निग्धपर्णमहामूलमनेकस्कन्धवाहनम् ! रम्यं विरलच्छायं दशयोजनमण्डलम् । तत्र भूतवटं नाम नानाभूतगणालयम् । महादेवस्य प्रथितं व्यम्बकस्य महात्मनः ॥ दीप्तमायतनं तत्र सर्वलोकैपु विश्रुतम् ।। वराहगनसिंहसंशार्दूलकरभाननः । गृध्रोलूकमुखश्चैव मेपोट्राजमहामुखः ॥ कदम्बैर्विकटः स्थूलैलम्बकेशतनूरुहैः । नानावर्णाकृतिधरैर्नानासंस्थानसंस्थितैः ॥ दीप्तैरनेकैरुग्रास्यै तरुनपराक्रमः । अशून्यमभवन्नित्यं महापरिपदैस्तथा ॥ तत्र भूतपतेर्भूता नित्यं पूजां प्रयुञ्जते । झसरैः शङ्खपटरी डिण्डिमगोमुखैः ।। रणितालसितोद्गीतनित्यं बलितवर्जितः । विस्फूर्जितशतैस्तत्र पूजायुक्ता गणेश्वराः ॥ प्रीताः पुरारिममधास्तत्र क्रीडापराः सदा ।। सिद्धदेवपिगन्धर्वपक्षनागेन्द्रपूजितः । स्थाने तस्मिन्महादेवः साक्षाल्लोकशिवः शिवः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफेऽमुषगपादे भुवनविन्यासो नाम चत्वारिंशोऽध्याय. ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समयका:--३०१४ आर्थिकचत्वारिंशेऽध्यायः । भुवनपिन्यामः। - सूत उवाच- ३ विविक्तचारुशिखर पत्रितं शङ्कवर्चसम् । कैलासं देवभक्तानामालयं सुकृतात्मनाम् ॥ तस्य फूटतटे रम्पे मध्यमे कुन्दसंनिभे । योजनानां शतायामे पश्चाशध तथाऽऽयतम् ।। मुवर्णमणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । महाभवनमालाभिभूपितं नकविस्तरम् ॥ धनाध्यक्षस्य देवस्य कुबेरस्य महात्मनः । नगरं गदनाधृष्यमृद्धियुक्तं मुदा युतम् ।। तस्प मध्ये सभा रम्या नानाकनकमण्डिता । विपुला नाम विख्याता विपुलस्तम्भतोरणा तत्र तत्पुष्पकं नाम नानारस्नविभूषितम् । महाविपानं रुचिरं सर्वकामगुणैर्युतम् ।। मनोजवं कामगमं हेमजालविभूषितम् । वाहनं यक्षराजस्य कुबेरस्य महात्मनः ॥ सौकपिलो देवो महादेवमसः स्वयम् । वसति-स्म स यक्षेन्द्रः सर्वभूतनमस्कृतः ॥ तत्राप्सरोगणयोर्गन्धः सिद्ध ...रो देवसनमः ॥ सम पमहापों तथा मारक, भष्टावेसेडापा दिव्या पनेशम ... समायां रत्नमंचयाः ॥3 सपेन्द्रामिपमादीनां देवानामा चामो पत्र यक्षेश्वरः प्रभुः ।। ७१ करवा पूर्वमुपस्थानं यतेन्द्र छन्ति ये यम्य विहिनाः परिचारका ७२ सप्र मन्दाकिनी ना मुरम लादका । मुवर्णमगिसोपाना नानापुप्पोत्कटौता रमः १...ग. गु. ३, हामि... 1 मरिम°17 प..., ५. घ...' ।। ५.. ..मातरम् । ९ ..मः ॥ याध्या।।

·१२४ श्रीगडूपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०३९.४.मी. १६४-1.101 (भुवन विन्यास) चैवस्वतस्प सोमस्य वायोनांगाधिषस्य च । सुपक्षे पर्वतवरं चत्वार्यायवनानि च ॥ गन्धः किनरर्यक्ष गविद्याधरोत्तमः । सिदहिला स्थानेषु नित्यमिशः प्रपूज्यते । इति श्रीमहापुराणे यायुप्रोक्त भुवनविनामो नामकोनयत्वा शोऽध्यायः ॥ १५ ॥ आदितः कानां समयका:~ २२८८ अध चत्वारिंशोऽध्यायः। ८ भुवनविन्यासः सूत उवाच- मर्यादापर्वते शुभे देवाटे नियोधत । विस्तीर्णे शिखरे तस्य कटे गिरिवरस्य है ।। समन्तायोजनात गहाभवनमण्डितम् । जमक्षेत्रे सपणे वैनतेयस्य धीमतः ।। नैकर्महापक्षिगणैर्गारदः शीघ्रविक्रमः । संपुर्णवीर्यसंपन्दमनैरुरगारिभिः॥ पक्षिराजस्य भवनं प्रथमं तन्महात्मनः । महावायुपवेगस्य शाल्पलिद्वीपवासिनः ।। तस्यैव चारुमूर्ध्नस्तु कटेषु च महीधषु । दक्षिणेपु चिचित्रेषु सप्तस्वपि तु शोभिनः ।। [*संध्याभ्रीभाः समुदिता रुरुममाकारतोरणा । महाभवनमालाभिः शोभिता देवनिर्मिता॥६ त्रिंशयोजनविस्तीणीश्चत्वारिंशत्तमायताः । सप्त गन्धर्वनगरा नरनारीसमाकुलाः ।। आग्नेया नाम गन्धर्वा महावलपराक्रमाः । कुबेरानुचरा दीसास्तपा ते भवनोत्तमाः तस्य चोत्तरकुटे' भुवनस्य महागिरेः । हर्पमासादपद्धं च उद्यानवनशोभितम् ।। पुरमाशीविपैः पूर्ण महागाकारनोरणम् ] 1 वादिनशतनि(पैरानन्दितवनान्तरम् ॥ दुष्पसह्यममित्राणां त्रिंशद्योजनमण्डलम् । नगर सैहिकेपानामुदणि देवविदिपा ।। सिद्धदेवर्षिचरितं देवकूटे निवोधत ॥ द्वितीये द्विजगाईला पदापर्यत्ते शुभे । महाभवनमालाभिन नायर्णाभिरामृतम् ।। 'सुवर्णगणिचित्राभिरनेकाभिरलंकृतम् । विशालरथ्यं दुर्धर्ष निलं प्रमुदिनं शिवम् ।। नरनारीगणाकोणे मांशुमाकारतोरणम् । परियोजनविस्तीर्ण शतयोजनमापतम् ॥ नगरं कालकेयानामसुराणां दुरासदम् । देवकूटनटे रम्ये संनिविष्टं सुदुर्जयम् ॥ महाभचयसंकाशं सुनासं नाम विश्रुतम् ॥ तस्यैव दक्षिणे कूटे विशयोजनविस्तरम् । विपष्टियोजनाधामं हेमसाकारतोरणम् ।। हष्टपुष्टायलिप्तानामासाः कामरूपिणाम् । औत्कचानां प्रमुदितं राक्षसानां महापुरम् ।। मध्यमे तु महाकूटे देवकूटस्प चे गिरेः । सुवर्णमणिपापाणश्चिः लक्षणतरः शुभैः ।। शासाशतसहस्त्राव्य कारोहसमाकुलम् ॥ १८. धनुचिहान्तर्गत प्रन्यो ग, पुस्तके नास्ति । १.५ मय 11.यांदा प'। ३ घ च । ४ घ. भितः । स । ५५ ह.भ्रास्ता. स। ६५. 'पु भा'। ७ क. ५, इ. मानस 1 / M. 1 महादेव' । । प . नाम ना । १. ग... - , * धार।.घ.इ. यार , ·८ १ [अ०४२ श्लो०६-३५] वायुपुराणम् । १२९ (भुवनाविन्यासः) नैर्विमानसंघातः कामद्भिर्नमस्तलम् । सिरुपस्पृष्टनला गदापुण्यजला शिया ।। वाना मेर्यमाणा च अनेकाभोगगामिनी । परिवर्तत्यहरहो य(हर्यधा मर्यस्तथैव सा ।। चत्वार्यशीतिमतमा योजनानां समन्ततः । वेगेन कुरती मेळं सा प्रयाता प्रदक्षिणम् ।। विभिद्यमाना सलिलैस्तैजसेनानिलेन च । मरोरुत्तरकूटयु पति ऽथ चतुर्वपि ।। मेरुकटतटान्तभ्य उत्कृष्टेभ्यो नितिता । विकीर्यगाणसलिला चतुर्धा संमृतोदका पष्टियोजनसाहत्रं निरालम्बनमम्बग्म् । निपपारा महाभागा [*मेरोस्तस्य चतुर्दिशम् ॥ सा चतुर्वभितश्चैव महापादेष शोभना । पुण्या मन्दरपोण पतिता हि महानदी ।। १२ पूर्वणांशेन देवानां सर्वसिदगणालयम् । सुवर्गचित्रकटकं नैकनिसरकन्दरम् ।। प्लावयन्ती सशैलेन्द्रं मन्दरं चारुकन्दरम् । घममतापमानने स्फाटिकोदकः ।। तथा चत्ररथं रम्यं प्लावयन्ती प्रदक्षिणम् । प्रविधा सम्परनदी दारुणोदमरोवरम् ।। अरुणोदाग्निटनाऽथ शीतान्ने रम्पनिझरे । शैले सिद्धगणावासे निपपात सुमामिनी ।। १६ सीता नाम महापुण्या नदीनां प्रवरा नदीं। सा निकुञ्जनिरुद्धा तु भनेकाभोगमामिनी ।। १७ शीतान्तशिखराटा मकुञ्ज वरपर्वते । निपपति महाभागा सस्मादपि सुमञ्जसम् ।। सस्मान्माल्यवतं शैलं भावयन्ती परागा । वे कई समनुप्राप्ता कामणिपर्वतम् ।। मणिपर्वतान्महाशैलमृप नैककन्दरम् ।। एवं शैलसहस्राणि दारयन्ती महानदी । पतिनाऽध महाशैके जठरे सिद्धसेविते ।। तस्मादपि महाशैलं देवकूटं तरङ्गिणी । तस्य फक्षिसमुद्रान्ता क्रमेण पृथिवीं गता ।। संव स्थलीसहस्राणि शलराजशतानि च । वनानि च पिचित्राणि सरांसि विविधानि च ॥ सावयन्ती महाभागा ] विस्फारेपवलोकना । नदीसहस्त्रानुगता पत्ता च महानदी॥ २१ भद्राय समहादीपं प्लावयन्ती वरापगा। प्रविष्टा हार्णवं पूर्व पूर्व दीपे महानदी ।। २१ दक्षिणेऽपि मपन्ना या शैलंन्द्र गन्धमादने । चित्रः प्रपासविविध काविस्फामितोदका ।। तद्गन्धमादनवगं नन्दनं देवनन्दनम् । प्लावयम्ती महाभागा प्रयाता सा मदक्षिणम् ।। नाना हलकनन्देति सर्वलोकेषु विश्रुता । प्रविशत्युत्तरसरो मानसं देवमानसम् ।। मानसाच्छेलराजानं रम्यं निशिसरं गता । त्रिफटाछैलशिखराकलिङ्गशिखरं गता ॥ २८ कलिगशिखराद्धष्टा रुची निपात सा । रुचकानिषधं प्राप्ता ताम्रामं निपधादपि ॥ साम्राभशिखराधा गता चैनोदरं गिरिम् । नस्सारमुळे शैलेन्द्रं वसुधारं च पर्वतम् ॥ १. हमकूटं गता तस्मादेवशृङ्गे तनो गना । तस्माता महाशलं ततथापि पिशाचकम् ।। पिशाचकाच्छै अवरात्पत्रकूटं गमा पुनः । पञ्चफुटाच कलामं देवायासं शिलोचयम् ॥ रास्य कलियु विभ्रान्ना नैकरन्दरमानुप। [+हिमपत्युत्तमनदी निपपानाचलोचम् ॥ संघ शैलसहस्राणि दारयन्ती महानदी ।] स्थलीशतान्पनेकानि पावयन्साशुगामिनी ॥ बनानां च सहस्राणि कन्दराणां शतानि च । सारयन्ती महाभागा मसाता दक्षिणादधिम् ।। धावान्तर्गतप्रन्यो द. पुस्तके मास्त । + नाश्वशन्तर्गनमन्पो घ पुस्तके नास्ति । १.१. प्रसादेन । २ ग सिदिग' । १ प.'। ५.: पुस्तिो ५ प. 'पि मना ।। २७ + ·.. १२८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - - [ १०१.२०७३.९.१.५.] (भुवनविन्यासः तत्र नागपतिवण्डवण्डो नाम दुरासदः। शतशीपों महाभागो विष्णुचकाइचिंहितः ।।. इत्येवमष्टौ विज्ञेया विचित्रा देवपर्वताः ।। पुरैरायतनैः पुण्यैः पुण्यादैश्च सरोवरैः । सुवर्णपर्वतनस्तथा रजतपर्वतैः ।। नानारत्नप्रभासैश्च न कैश्च मणिपर्वतैः । हरितालपर्वते कैस्तथा हिङ्गुलकाश्चनैः॥ शुद्धैर्मनःशिलाजालै स्वरैररुणमभैः । नानाधातुविचित्रैश्च नैकैश्च मणिपर्वतैः ॥ पूर्णा वसुमनी सर्वा गिरिभिनेकविस्तर । नदीकन्दरशैलाढ्यरनेकश्चित्रसानुभिः ।। (* तेपु शैलसहस्रपु नानावणेप नित्यशः । दैत्यदानवगन्धर्वयक्षाणां च महालयैः।) इत्येवमचलयुक्तदैत्यराक्षससाधुभिः । किंनरोरगगन्धविचित्रः सिद्धचारणैः॥ गन्धर्वरप्सरोभिश्च सेविता कविस्तराः । पुण्यकृद्भिः समाकीर्णाः कसराकृतयो नगाः गिरिजालं तु तन्मेरोः सिद्धलोकमिति स्मृतम् । चित्रं नानाश्रयोपेतं प्रचार सुकृतात्मनाम् ।। नात्युग्नकर्मसिद्धानां प्रतिमा मध्यमाः स्मृताः । स हि स्वर्ग इनि ख्यातः क्रमस्त्वेष प्रकीर्तितः चतुर्महाद्वीपचती सेयमुर्ची प्रकीर्तिता । नानावर्णप्रमाणांह नानावणवलस्तथा ।। नानाभक्ष्यानपानच नानाच्छादनभूषणैः ॥ मजाविकारविविधश्चित्रैरध्युपितैः सह ।। चत्वारो नैकवर्णाट्या महाद्वीपाः परिश्रुताः । भद्राश्च भरतार्थव केतुमालाच पश्चिमाः ॥ उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।। ८५ सैपा चतुर्महाद्वीपा नानाद्वीपसमाकुला । पृथिवी कीर्तिता कृत्स्ना पद्माकारा मया द्विजाः ॥८६ तदेपा सान्तरद्वीपा सशैलवनकानना । पद्मत्यभिहिता कृत्स्ना पृथिवी बहुविस्तरा ॥ सब्रह्मसदनं लोकं सदेवासुरमानुपम् । त्रिलोकमिति विख्यातं यत्सत्त्वैर्व्यवहार्यते ।। चन्द्रादित्यावतप्तं यत्तजगत्परिगीयते । गन्धवर्णरसोपेतं शब्दस्पर्शगुणान्वितम् ॥ तं लोकपनं श्रुतिभिः पद्यमित्यभिधीयते । एप सर्वपुराणेषु क्रमः सुपरिनिश्चितः ।। शति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तेऽनुपहपादे भुवनाविन्यासो नामैक चत्वारिंशोऽध्यायः ॥१॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्याः-३१०४ .. ८४ ८७ ८९ भय द्विचत्व रिंशोऽध्याय । 2 भुवनविन्यामः । सूत उवाच- सरोवरेभ्यः पुण्योदा देवनयो विनिर्गताः । महौषतोया नद्यश्च ताः शृणुव्वं यथाक्रमम् ।। आकाशाम्भोनिधेर्योऽसौ सोम इत्यभिधीयते ! आधारः सर्वभूतानां देवानाममृताकरः ॥ तस्मात्मता पुण्योदा नदी ह्याकाशगामिनी । सप्तमेनानिलपया प्रपाता विमलोदका ।। ज्योतिपि निवर्तन्ती ज्योतिर्गणनिपेविता। ताराकोटिसहस्राणां नभसश्च समायता ।। माहदेण गजेन्द्रेण आकाशपथयायिना । क्रीडिता ह्यन्तरतले या सा विक्षोभितोदका.॥ * धनुचिहान्तगतप्राथ. के. ग. ह. पुस्तकेषु नास्ति । १५ ह. विविधः मि। १ . गांधाम। ग, है, "निष्ठिनः। म ४ ।

·1 - ८ [अ०४२ श्लो०६-३५] वायुपुराणम् । १२९ ( भुवनविन्यासः) विमानसंघातः कामदिन गस्तलम् । सिदैरुपस्पृष्टजला महापुण्यमका शिवा ।। ६ वायुना मेर्यमाणा च अनेकाभोगगापिनी । परिवर्तत्यहरहो य(हर्य था सूर्यस्तथैव सा॥ चत्वार्यनीतिमतमा योजनानां समन्ततः । वेगेन कुती मेरं सा प्रयाता प्रदक्षिणम् ।। विभिद्यमाना सलिलस्तैजसेनानिलेन च । मरोरुत्तरकुटेपु पतिताऽथ चतुर्वपि ॥ मेरुकटतटान्तेभ्य उत्कृष्टेभ्यो निर्वासिता । विकीर्यमाणसलिला चतुर्धा संमृतोदका ॥ पष्टिपोजनसाइलं निरालम्बनमम्बरम् । निपपारा महाभागा [*मेरोस्तस्य चतुर्दिशम् ॥ सा चतुर्वभितश्चैव महापादेप शोभना । पुण्या मन्दरपण पतिता हि महानदी। १२ पूर्वणांशेन देवानां सर्वसिदगणालयम् । सुवर्णचित्रकटक नैकनिरिकन्दरम् ।। प्लाययन्ती सोलेन्द्र पन्दरं चामकन्दरम् । यमप्रतापशपरने स्फाटिकोदकः ।। तथा चत्ररथं रम्यं प्लावयन्ती मदक्षिणम् । प्रविष्टा झम्बरनदी हारुणोदसरोवरम् ।। अरुणोदानिटत्ताऽथ शीवानो रम्यनिझरे । शले सिद्धगणावासे निपपात मुगामिनी ।। सीता नाम महापुण्या नदीनां प्रवरा नदी । सा निकुस्खनिरुद्धा भनेकाभोगगामिनी ॥ १७ शीतान्तगिरावटा प्रकुञ्ज वरपर्वने । निपपांग महाभागा सस्मादपि सुपञ्जसम् ।। सस्मान्माल्यवतं शैलं भावयन्ती वरागा । ये कई समनुनासा कामणिपर्वतम् ।। मणिपर्वतानमहाशलप नैककन्दरम् ।। एवं शैलसहवाणि दारपन्ती महानदी । पतिताऽध महाशले जठरे सिद्धसेषिते ॥ तस्मादपि महाशैलं देयष्टं तरङ्गिणी । तस्य कक्षिसमुद्रान्ता क्रमेण पृथिवीं गता ।। २१ सव स्थलीसहस्राणि शलराजशनानि च । वनानि च विचित्राणि सरांसि विविधानि च ॥ घावयन्ती महाभागा ] विस्फारेपवलोकदा । नदीसहसानुगता प्रा च महानदी ।। २५ भद्रा समहादीप पायसन्नी वरापगा। प्रयिष्टा ह्यगै पूर्व पूर्वे दीपे पहागदी ।। दक्षिणेऽपि माना या शेमेन्द्र गन्धमादने । चित्रः पतिविविध कविस्फामितादका ॥ तद्धमादनवनं नन्दनं देवनन्दनम् । प्लाययम्ती महाभागा प्रयाता सा मदक्षिणम् ।। नाम्ना दाल मनन् ति सर्वलोकेपु विश्रुता । प्रविमात्युत्तरसरो मानसं देवमानमम् ।। मानसान्छनराजानं रम्यं निशियां गता। त्रिफटाछलशिपरात्कालिशिसरं गता ॥ २८ कलिशिखराटा र निरपात सा । नाभिपथं माता तात्रा निपधादपि ॥ साम्राभशिरारारा गता पेनोदर गिरिम् । तस्मान्स गैलेन्द्रं वगुधारं च पर्वतम् ।।. . फूटं गता नस्मादयत रानो गना । सना महाशलं तनापि पिशाचकम् ।। पिनासकाछवगरपश्चयटं गगा पुनः । पटारा कलामं देवावासं शिलोययम् ॥ नमय दक्षिण विधाना नैकरन्दरसानप । [+हिमपन्यनमनदी निपानाचलात ॥ व शेतमामाणि दारपती महानदी] स्थलीयनान्यनानि प्ठावान्यामुगामिनी ॥ नानां च सत्सागि कन्दरागां नामि ग! सारपती महाभागा प्रयाता दक्षिणोदधिम् ॥ Fruो. पुरो अनुपातमोघ. पुन्त नास्ति। Pr... ५ य. मा ·४८ १२० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०४२श्लो०३६-१३] (भुवनविन्यासः) रम्या योजनविस्तीर्णा शैलकुक्षिप संवृता । या धृता देवदेवेन शंकरण महात्मना ।। पावनी दिजशार्दूल घोराणामपि पाप्मनाम् । शंकरस्याङ्गसंस्पर्शान्महादेवस्य धीमतः ॥ । द्विगुणं पवित्रसलिला सर्वलोके महानदी ॥ अनुशैलं समन्ताच निर्गता बहुभिर्मुखैः । अथोऽन्येनाभिधानेन ख्याता नद्यः सहस्रशः ॥ १८ तस्माद्धिमवतो गङ्गा गता सा तु महानदी। एवं गद्गति नाम्नां हि प्रकाशा सिद्धसेविता ॥ ३९ धन्यास्ते सत्तमा देशा यत्र गङ्गा महानदी । रुद्रसाध्यानिलादित्यर्जुटतोया यशोवती ॥ ४० 'महापादं प्रवक्ष्यामि मेरोरपि हि पश्चिमम् । नानारत्नाकरं पुण्यं पुष्पकृन्द्रिनिपेवितम् ॥ ४१ विपुलं शैलराजानं विपुलोदरकन्दरम् । नितम्बकुञ्जकटकैविमलमण्डितोदरम् ॥ अपि या व्यबकस्यैपर निदर्शः सेवितोदका । वायुवेगा गताभागा लव भ्रामिता पुनः ॥ ४३ मेरुकूटतटाद्धष्टा महतैः स्वादितोदका । विस्तीर्यमाणसलिला निर्मलांशुकसंनिभा ॥ तस्य फूटेऽम्यरनदी सिद्धचारणसेविता । प्रदक्षिणमथाऽऽत्य पतिता सानुगामिनी ।। .४५ देवभ्राज महाभ्राजं सवैभ्राजं महावनम् । प्लावयन्ती महाभागा नानापुष्पफलोदका ।। प्रदक्षिणं प्रकुर्वाणा नानावनविभूपिता । प्रविष्टा पश्चिमसरः सितादं विमलोदेकम् ।। सा सितोदाद्विनिष्क्रान्ता सुपक्षं पर्वतं गता । सुपक्षतस्तु पुण्योदाचतो देवर्पिसेविता ॥ मुपक्षकूटतटगा तस्माच संशितोदका । निपपात महाभागा रमण्यं शिखिपर्वतम् ।। शिखेच पर्वतोत्कझं कलादूर्यपर्वतम् । चैर्यात्कपिलं शैलं तस्माच गन्धमादनम् ।। तस्मागिरिवरात्माप्ता पिञ्जरं वरपर्वतम् । पिंजरात्सरसं याता नस्माञ्च कुमुदाचलम् ॥ मधुमन्तं जनं चैव मुकुटं च शिलोचयम् । मुकुटाच्छैलशिखरास्कृष्णं याता महागिरिम् ॥ ५२ कृष्णारऐतं महाशैल महानगनिपेवितम् । वेत्तात्सहस्राशखर शैलेन्द्रं पतिता पुनः।। अनेकाभिः सवन्तीभिराप्यायितजला शिवा । एवं शैलसहस्राणि सादयन्ती महानदी ।। पारिजारो महाशैले निपपावाऽऽशुगामिनी ॥ अनेकनिरनदी गुहासानुष राजते । तस्य कुक्षिप्ने काम भ्रान्ततोया तरङ्गिणी ।। व्याहन्पमानसंगा गण्डशैलरनेकशः। संविधमानसलिला गता च धरणीतले ॥ केतुमालं महादीपं नानाम्लेच्छगणैर्युतम् । प्लाययन्ती महाभागा प्रयाता पश्चिमार्णवम् ॥ मुवर्णचित्रपाचे तु सुपार्थेऽप्युत्तरे गिरौ । मेरोचित्रमहापादे महासंत्त्वनिपेविते ।। ५८ मेरुक्टतटादृष्टा पचनेनारतोदका । भनेकाभोगकाङ्गी क्षिप्याँणे नभस्तले ॥ परिपोजनसाइले निरालम्बेऽम्बरे शुभे । विकीर्यमाणा पालेव निपपात महानदी ।। एवं फूटतीभ्रष्टा नैर्देवपिसेवितः । विकीर्यमाणमलिला नकपुष्पोटुपोत्कचा ॥ नानारत्नवनोद्देशमरण्यं सवितुर्यनम् । महावनं महाभागा. प्लाययन्ती मदक्षिणम् ।। सरोपरं महापुण्यं महाभागनिपवितम् । तपाऽऽविवेश कल्याणी महाभद्रं सितोका ॥ १. पु विस्ता ! २ ग. प. लोकम् । ३ . ग..नुशील । ४. मन्यान्य' । ५ क. 'मारित्र ५. मा. परस्पती। .घ... 'देगगता ८ ग. भोग । ९ ग. प. म. 'तबनिन अमिता । में। 4. के. नासा ! १२ घ... 'तारमा फापारे। १३ ग. पानाग ! 17 न. प.. काही । १५ क, 'मानान... 'मारे १६, तामि.ग.प. स. पारनेरका । नानार' । 16...दरम् ।।

·७. [४३-3.६४-८५१-५] वायुपुराणम् । (भुवनविन्यास.) भद्रसोमेति माना हि महापारा महाजवा । महानदी महापुण्या महाभद्रा विनिर्गता ।। नैकनिझरवमाढया भाकूटतटे तु सा । तत्र फूटे गिरितटे निपपाताऽऽशुगामिनी ॥ शकूटसाद्रष्टा पपात वृषपर्वतम् । पपर्वताहत्सगिरि नागशैलं ततो गता। ६६ तस्मानीलं नगश्रेष्ठं समाप्ता वर्षपर्वतम् । नीलात्कपिञ्जलं चैव इन्द्रनीलं च निम्नगा। ततः परं महानीलं हेमशृङ्गं च सा ययौ । हेमशृङ्गाद्ता श्वेत श्वेताच सुनगं ययौ मुनगाच्छतगृहं च समाप्ता सा महानदी । भातगृहान्महाशैलं पुष्करं पुष्पमण्डितम् ।। पुष्कराच महाशैलं द्विराज सुमहावलम् । घराहपर्वतं तस्मान्मयूरं च शिलोचयम् ॥ मयूराच्चैकशिखरं कन्दरोदरमण्डितम् । जातुधि शैलशिखरं निपपाताऽऽशुगामिनी ।। ७१ एवं गिरिसहस्राणि दारयन्ती महानदी । त्रिशृङ्गं शृङ्गकलिलं मर्यादापर्वतं गता ॥ त्रिशा तटविभ्रष्टा महाभागनिपेविता । मेरुकृटतटाटा पवनेनीरतोदको ॥ वीरुध पर्वतवरं पपात विमलोदका । प्लावयन्ती महाभागा प्रयाता पश्चिमार्णवम् ॥ सुवर्णभुवि पार्चे सु सुपार्थेऽप्पुत्तरे गिरी । मेरोश्चिने महापादे महासत्वनिषेविते ।। कन्दरोदरविभ्रष्टा तस्मादपि तरङ्गिणी । नकभोगा पंपातो चिपपुष्योपोत्कचा ॥ प्लावयन्ती प्रमुदिता उत्तरान्सा कुरूशिवा । महादीपस्य मध्येन प्रयाता सोत्तरार्णवम् ॥ ७७ एवं तास्तु महानद्यश्चतस्रो विमलोदकाः । महागिरितटभ्रष्टाः संप्रयाताश्चतुर्दिशम् ।। तत्सेयं कथितमाया पृथिवी बहुविस्तरा । मेरुशैलमहाकीर्णाऽविशच सर्वतोदिशम् ॥ चतुर्महादीपवती चतुराक्रोडकानना । चतुप्केतुमहावृक्षा चतुर्वर सरस्वती ॥ चतुर्महाशैलवती चतुरोरगसंश्रया । अष्टोत्तरमहाशैला तथाऽष्टवरपर्वती ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त भुवनाविन्यासो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥२॥ आदितः श्लोकानां समयाः-१३८५ ७१ भय निचत्वारिंशोऽध्यायः । भुवनविन्यासः। सूत उवाच- गन्धमादनपार्षे तु स्फीता चोपरि गण्डिका । द्वात्रिंशतं सहस्राणि योजनः पूर्वपश्चिमा । अस्याऽऽयामश्चतुर्विंशत्सहस्राणि प्रमाणतः । तत्र ते शुभकर्माणः केतुमाला परिश्रुताः ।। तत्र काला नराः सर्वे महासचा महाबलाः स्त्रियश्चोत्यसपनाभाः सर्वास्ताः मियदर्शनाः ॥३ तत्र दिव्यो महाक्षः पनसः पहसाश्रयः । ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोज तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति हि समायुतम् ।। पार्षे माल्यवतश्चापि पूर्षे पूर्वा तु गण्डिका । मायापतोऽथ विस्ताराद्यथैवापरगारका ॥ .प... जामाय । २ क. ग. कामिद पारा । वारद्ध । ३ घ. . वर्ण मुनि.प.पो. रूपा । १. दुचौरक्रा प. विष्वास । विरयास'। २. विमृष्वास। (ग.प. अ. सरोवती । ... बस्तपा'16. 'ता.।। ९ ग घ...न्ति वै याय।

·४८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०४२-लो०३६-१३] (भुरनविन्याए) रम्या योजनविस्तीर्णा शैलकुक्षि संवृता । या धृता देवदेवेन शंकरण महात्मना । पावनी द्विजशार्दूल घोराणामपि पाप्मनाम् । शंकरस्याङ्गसंस्पर्शान्महादेवस्य धीमतः ॥ . द्विगुणं पवित्रसलिला सर्वलोके महानदी ॥ अनुशैलं समन्ताच निर्गता बहुभिर्मुखैः । अथोऽन्येनाभिधानेन ख्याता नद्यः सहस्रशः ।। ३८ तस्माद्धिमवतो गङ्गा गता सा तु महानदी । एवं गङ्गेति नान्नी हि प्रकाशा सिद्धसेविता ।। ३९ धन्यास्ते सत्तमा देशा यत्र गहा महानदी । रुद्रसाध्यानिलादित्यैर्जुटनोया यशोवती ॥ ४० महापादं प्रवक्ष्यामि मेरोरपि हि पश्चिमम् । नानारत्नाकरं पुण्यं पुण्यद्भिनिपेवितम् ॥ ४१ विपुल शैलराजानं विपुलोदरकन्दरम् । नितम्बकुञ्जकटकैमिलैमण्डितोदरम् ॥ अपि या श्यवकस्यैपा त्रिदशैः सेवितोदका । वायुपेगा गताभोगा लतैव भ्रामिना पुनः ॥ ४३ मेरुकूटतटाटा महतैः स्वादितोदका । विस्तीर्यमाणसलिला निर्मलांशुकसंनिभा ॥ तस्य कूटेऽम्बरनदी सिद्धचारणसेविता । प्रदक्षिणमथाऽऽत्य पतिता सानुगामिनी ।। देवभ्राज महाभ्राजं सर्वभ्राजं महावनम् । प्लाययंन्ती महाभागा नानापुष्पफलोदका ।। मदक्षिणं प्रकुर्वाणा नानावनविभूपिता । मविष्टा पश्चिमसर: सितादं विमलोदेकम् ।। सा सितोदाद्विनिष्क्रान्ता सुपक्षं पर्वतं गता । सुपक्षतस्तु पुण्योदात्ततो देवपिसेविता ।। सुपक्षकूटतटगा तस्माच संशितोदका । निपपात महाभागा रमण्यं शिखिपर्वतम् ।। शिखेच पर्वतोत्कझं कलादूर्यपर्वतम् । यत्कपिलं शैलं तस्माच गन्धमादनम् ॥ तस्मागिरिवरात्माप्ता पिञ्जरं वरपर्वतम् । पिञ्जरात्सरसं याता नस्माञ्च कुमुदाचलम् ॥ मधुमन्तं जनं चैव मुकुटं च शिलोचयम् । मुकुटाच्छैलशिखराकृष्णं याता महागिरिम् ।। ५२ कृष्णाच्छेतं पदाशैलं महानगनिपेवितम् । श्वेतात्सहस्राशेखर शैलेन्द्रं पतिता पुनः॥ अनेकाभिः सवन्तीभिराप्यायितजला शिवा । एवं शैलसहस्राणि सादयन्ती महानदी ॥ पारिजावे महायोले निपपाताऽऽशुगामिनी ।। भनेकनिझरनदी गुहासानुपु राजते । तस्य मुक्षिप्रनेकासु भ्रान्ततोया तरङ्गिणी ॥ व्याहत्यमानसंवेगा गण्डशैलैरनेकशः। संविद्यमानसलिला गता च धरणीतले ॥ केतुमालं महाद्वीपं नानाम्लेच्छगणैर्युतम् । प्लावयन्ती महाभागा प्रयाता पश्चिमार्णयम् ॥ मुवर्णचित्रपार्थे तु सुपार्थेऽप्युत्तरे गिरौ । मेरोचित्रमहापादे महासत्त्वनिपेविते ।। ५८ मेरुकूटतटावष्टा पचनेनेरिसोदका । अनेकाभोगकाही क्षिप्यमाणे नभस्तले ॥ पष्टियोजनसाहले निरालम्बेऽम्वरे शुभे । विकीर्यमाणा मालेव निपपात महानदी ॥ एवं फूटतभ्रष्टा नैकेंदचपिसेवितः । विकीर्यमाणसलिला नैकपुष्पोडुपोत्कचा ॥ नानारत्नवनोद्देशमरण्यं सवितुर्यनम् । महावनं महाभागा प्लावयन्ती प्रदक्षिणम् ॥ सरोवरं महापुण्यं महाभागनिपवितम् । तत्राऽऽविवेश कल्याणी महाभद्रं सितोका । .प.पु विस्तृता । २ ग. घ. रोम : ३ क. ग. र. 'नुशील । ४ .. भन्यान्ये । ५ के नावित्री ब. "ना प्र ।। क. यशस्वती। घ... 'वेगगता । ८ ग. भोगल' । ९ ग. घ. छ. 'तेवनिल भ्रमिठा । मे। 1.कसा तु नाका । सा । १२ घ. ४. तारकाक काकाई' । १३ ग. पानाग । १ न. प.. काही । १५ क. 'मानान । ग. स. मानेन। १६, 'विता । वि. ग. घ. १, 'पोद्रमोत्कटा । नानार' । 16 ग. . दकम् । भ'।

·[Aart-vt.३३-२४१-२) वायुपुराणम् । • (भुवनाविन्यासः) समृद्ध राष्ट्रं स्फीतं च नानाजनपदानुलम् । नानाक्षवनोदेशं नानानगंमुवेष्टितम् ।। नरमारीगणाकीण नित्यं प्रमुदितं शिवम् । बहुधान्यवनोपेसं नानानृपत्तिपालितम् ॥ उपेतं कीर्तनशते नारत्नाकराकरम् ।। तस्मिन्देशे समाख्याता हेमशकदल प्रभाः । महाकाया महावीर्याः पुरुपाः पुरुपर्पमाः॥ संभाषणं दर्शनं च समस्थानोपसेवनम् । देवैः सह महाभागाः कुर्वते तत्र वै मजाः ॥ दश वर्षसहस्राणि तेपामायुः प्रकीर्तितम् । धर्माधर्मविशेपश्च न रोप्यस्ति महात्मम् ॥ माहिसा सत्यवाक्यं च प्रकृत्यैव हि वर्तते ।। से भक्त्या शंकरं देवं गौरी परमवैष्णवीम् । इज्यापूजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्यं प्रयुञ्जते ॥१८ इति श्रीमहापुरागे वायप्रोके भुवनविन्यासो नाम निचवारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ भादितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-३२२३ भय धतुक्षत्वारिंशोऽध्यायः । ३ भुवनाविन्यासः। सूत उवाच- निसर्ग एप विख्यातो भद्रावानां यथार्थवत् । शृणुध्वं केतुमालानां विस्तरेण प्रकीर्तनम् ॥ १ निपधम्याचलेन्द्रस्य पश्चिमस्य महात्मनः । पश्चिमेन हि यत्तत्र दिक्षु सर्वासु कीर्तितम् ।। २ कुलाचकानां सप्तानां नदीनां च विशेषतः । तथा जनपदानां च विस्तरं श्रोतुमईय ।। विशाल कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः । *मशोको वर्धमानश्च सप्तेने कुलपर्वताः ॥ तेपा प्रतिरन्येऽपि पर्वता बहुविस्तराः । कोटिकोटिशता शेयाः शनशोऽथ सहस्रशः ।। तैपिमिस्सा जनपदा नानाजातिसमाकुलाः । नानाप्रकारविक्षेपास्त्वनेकपपालिताः ।। ६ ते नामपषिकान्ता विविधाः प्रथिना भुवि । भध्यासिता जनपदैः कीर्तनैश्च विधुपिताः ॥ ७ [+ तेषां सनामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च । गिन्तिरनिविष्टानि सपेपु विपमेषु च ।। यह कथिताः पारा गोमनुष्यकपोतकाः] । तत्मुसो भ्रमरा युधा मागाचलटकाः ।। सुमौलाः स्तावका कौशाः फणामणिअकाः । गुटकम्मलपापीयाः समुद्रान्नरकास्तथा ॥ करम्भवाः कुचाः धेनाः मुवर्णफटकाः शुभाः। नागाः फगापादाभ विहाः कापिलमाणिकी अत्याकरालगाध्याला हानानी वनपातकाः । महिनाः पदाभाय कापायः सहोलचाः।। गुनासा महानासा वनासगनभूमिकाः । करजपसमा याहाः किमिटीपाभमिकाः ॥ ?! छरेरा मजा वा गनीवकोकिलाः । पानाहास मा मधोरेगा मुनिकाः || १५ दारिद पुर। पधिमाको पानीमा । ग. प... 'गरपातनम् । १, प... समय प..... । ५९. प्राम'i.मी - प... माः । ८.५...'। ९ग.R...free. FAC...' IT. का. रा.प. . 'गा, पुराना । 7 .

·श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [१०४३ श्लो०६-१२] (भुवमविन्यासः) भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्य मुदितमानसाः। भद्रं सालवनं तत्र कालाम्राश्च महाद्रुमाः ।। ६ तत्र ते पुरुषाः श्वेता महासत्वा महाबलाः । स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः चन्द्रमभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । चन्द्रशीतलाच्यश्च स्त्रियश्चोत्पलगन्धिकाः ।। ८ दश वर्षसहस्राणि तेपामायुनिरामयम् । कालानस्य रस पीत्वा सर्वदा स्थिरयौवनाः ॥ झपय प्रमाणं वर्णमायुश्च याथातथ्येन कीर्तितम् । चतुर्णामपि द्वीपानां समासाम तु विस्तरात् ॥ १० सूत उवाच- भद्रावानां यथा चिर कीर्ततं कीर्तिवर्धनाः । तच्छृणुय तु कात्स्न्येन पूर्वसिद्धैरुदाहृतम् ॥ ११ देवकूटस्प सर्वस्य मथितस्येह यत्परम् । पूर्वेण दिभु सर्वासु यथावच प्रकीर्तितम् ॥ कुलाचलाना पचाना नदीनां च विशेषतः। नया जनपदानां च यथाएं यथाभुतम् ।। सवालो वर्णमालानः कोरञ्जश्वाचलोत्तमः । श्वेतवर्णश्च नीलश्च पश्चैते कुलपर्वताः ॥ १४ तेषां मसूसिरन्येऽपि पर्वता बहुविस्तराः । कोटिकोटिः क्षितौ शेयाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १५ तैर्विमिश्रा जनपँदै नासत्यसमाकुलाः । नानामकारजानीयास्त्वनेकनृपपालिताः ॥ १६ नामधेयैश्च विक्रान्तः श्रीमद्भिः पुरुषः । अध्यासिता जनपदाः कीर्तनीयाश्च शोभिताः ।। तेषां तु नामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च । गिन्तिरनिविष्टानि समेषु विपमेषु च ।। तथा मुमालाः शुद्धाश्चन्द्रकान्ताः सुनन्दनाः । ब्रजका नीलमोलेयाः सौवीरा विजयस्थलाः ॥ महास्थकाः मुकामाथ महाकेशाः मुमूर्थजाः । वातरंहाः सोपसङ्गाः परिवायाः पराचकाः ॥३० समयमला महानेजाः सेवालास्तनपास्तथा । कुपदाः शाकमुण्डाव उसमंकीर्णभोगकाः॥ २१ मोदका यत्सकाका वारी हारयामकाः । शशाख्या भाविपन्द्राश्च उत्तरा हैमभीमकाः ॥ ॐणभीमाः सुभीमाश्च महाभीमाश्व कीर्तिताः । एते चान्ये च विख्याता नानाजनपदा गया । रो पिपन्ति महापुण्यां महागडो महानदीम् । भादौ त्रैलोक्यविख्याता शीता शीताम्बुवादिनी ॥ तथा च सवसतिर्महाचका च निम्नगा । चक्रा वक्त्रा च काँची च सुरसा चापगोगमा ||२५ शाखावती चेन्द्रनदी मेघा महारयाहिनी । कावेरी हरितोया च सोमावर्ग शतदा ।। पनपाला वमुमती पम्पा पम्पावती शुभा । मुवर्णा पश्चवर्णा च तथा पुण्या पपुष्मती ।। पणियमा मुवमा च पक्षमागा शिलाशिनी । कृष्णनोया च पुष्पोदा तथा नागपदी सुभा ॥ शालिनी गणितटा सारोदा चारुणावती । तया विष्णुपदी ,व महापुण्या महानदी॥ २९ हिरण्यवादिनीला च सन्दमाला मुरापती । यामोदा च पताका च वेताली र महानदी । पता गाा महानयो नापिकाः परिकीर्तिताः । द्वनयस्यसंख्याताः शाशोऽय सरस्रशः ॥३१ पूर्वदीपस्य वाहिन्यः पुण्यवत्यश्व कीर्तिताः । कोनेनापि चनासां पुनः स्यादिनि मे मतिः ।। 1 - १. भगा 1. गशाल' । प... लामय मराठमः । । । ग. प. य. मोरासम°11. पा. पास न तु । (ब... 'म् । रोगा।... 'नाया कोरमायरोत्तमाः ।। गा। न. प...'न्ता शतरता: I" ..।" प .१ १.२. ता. मो। 3. RArrn. .या। ५. 'रागि..या भी। "कभी। १६... १९...गा। १. १,शरो। । ३. ग.47 । .

·[.73-xt.३३-३८४-.7) वायुपुराणम् । • (भुवनविन्यासः) समृद्ध राष्ट्र स्फीतं च नानाजनपदावुलम् । नानाक्षवनोदेशं नानानगंमुवेष्टितम् ॥ नरमारीगणाकीर्ण नित्यं प्रपुदितं शिवम् । बहुधान्यवनोपेतं नानानृपत्तिपालितम् ।। उपेतं कीर्तन शतैनानारत्नाकराकरम् ।। तस्मिन्देशे समाख्याता पिशवदलप्रभाः । महाकाया महावीयः पुरुषाः पुरुषर्षभाः॥ संभाषणं दर्शनं च समस्थानोपसेवनम् । देवः सह महाभागाः कुर्वते तत्र वै मंजाः ।। दश वर्षसहस्राणि तेपामायः मकीर्तितम् । धर्माधर्मविशपथ न रोप्वस्ति महात्ममु ॥ महिंसा सत्यवाक्यं च प्रकृत्यैव हि वर्तते ॥ ते भक्रया शंकरं देवं गौरी परमवैष्णवीम् । इज्यापूजानमस्कारांस्ताभ्यां नित्यं मयुझते ॥३८ इति श्रीमहापुरागे वायुप्रोफे भुवनविन्यासो नाम प्रिय वारिंशोऽध्यायः ॥ ४ ॥ भादितः श्लोकानां सपथ्यका:-३२२३ भय चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । . ८ भुवनविन्यासः । सूत उवाच- निसर्ग एप विरुपातो भद्राधानां यथार्थवत् । शृणुध्वं केतुमालानां विस्तरेण प्रकीर्तनम् ।। १ निपधम्पाचलेन्द्रस्य पथिमस्य महात्मनः । पश्चिमेन हि यत्तत्र दिक्षु सर्वासु कीर्तितम् ।। कुलाचलानां सप्तानां नदीनां च विशेषतः । तथा जनपदानां च विस्तरं श्रोतुमईय ।। ३ विशालः कम्बलः कृष्णो जयन्तो हरिपर्वतः । *भशोको वर्धमानश्च सप्तने कुलपर्वताः ।। नेपा प्रसूतिरन्पेऽपि पर्वता बहुविस्तराः । कोटिकोटिशता शेयाः शनशोऽथ सहस्रशः ।। तविमित्रा जनपदा नानानातिसमाकुलाः । नानाप्रकारविशेयास्त्वनेकनृपपालिताः ।। ६ से नामपषिकान्ता विविधाः प्रथिता भुवि । भध्यासिता जनपदैः कीर्तनच विभूपिताः ॥ ७ [+ तेषां सनामधेयानि राष्ट्राणि विविधानि च । गिर्यन्तरनिविष्टानि समेषु विषमेषु च ।। यह कपित्ताः पौरा गोपनुष्यकपोतकाः ] । तस्मुखौ भ्रमरा यूथा मादयाचलप्टकाः ॥ .. सुपौलाः स्तावकाः कौशाः फुप्पागमणिअकाः । युटकम्पलपापीयाः समुद्रान्तरकास्नया ।। करम्भताः कुचाः श्वेता सुवर्णकंटकाः शुमाः श्वेताहाः कृष्गापादाय विहाः कपिलकाणिक अत्याकरालगाम्याला होनानी वनपातकाः । महिनाः पदाभाव कापाटाः सहोकवाः ॥ भुनासा महानासा बनासगमभूमिकाः । करसमञ्जमा बाहाः किष्किण्डीपाण्डमिकाः ॥ !! रेरा मजा मा पा रानीवकोकिलाः । वाचालाय महानाच मधोरेगा: मोचकाः ॥ १४ • ६६म गरित ग पुस । धनुषामन्पो . मारे। ....रपतनम् । प...' म प...रा ...'' ५. प्राम. प. देग....दर ग.दि. FREE...' । जापाग. प... नानपुर ११.जा .

·श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् - [अ० ४ ४.४९ श्लो०११ २५ १.१०] (भुवनविन्यास) पित्तलाः काचलाथैव श्रवणा मत्तकासिकाः । गोदावा बकुला वाला वङ्गकामोदकाः कला || ते पिबन्ति महाभागाः प्रथमां तु महानदीम् । सुवो पुण्यसलिला महानागनिपेविताम् ॥ १६ कम्बलां सामसी श्याम सुमेधा बकुला नदीम् । विकोणी शिखिमालांच तथा दर्भावतीमपि ।। भद्रानदी शुकनदी पलाशां च महानदीम् । भीमां मभञ्जनां काञ्ची पुण्यां चैव कुशावतीम् ॥ दक्षा शाकवती चैव पुण्योदा च महानदीम् । (*चन्द्रावती सुफलां च ऋपमां चाऽऽपगोत्तमाम् नदी समुद्रमालां च तथा चम्पावतीमपि । एकाक्षां पुष्कला वाहां सुवर्णा.नन्दिनीमपि ॥ २० कालिन्दी चैव पुण्योदा भारती च महानदीम् । सीतोदापातिका मामी विशालां च महानदी) पीवरी कुम्भकारी च रूपां चैवापगोत्तमाम् । महिषी मानुपी दण्डां तथा नदनी शुभाम् ॥२२ एताश्वान्याश्च पीयन्ते वहयो हि सरितोत्तमा+देवापसिद्धचरिताः पुण्योदा पापहाः शुभाः। नानाजनपदास्फीत महापगाविभूषितम् । नानारत्नीघसंपूर्ण नित्यं प्रमुदितं शिवम् ॥ उदीर्ण धनधान्याढ्यैर्नरवासैः समन्ततः । संनिविष्टं महाद्वीपं पश्चिमं सुकृतात्मनाम् ॥ निसर्गः केतुमालानामेप वः परिकीर्तितः ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रो के भुवनापन्यासो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्याभः ॥ ru भादितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-३२३८ 4 अथ पश्चत्वारिंशोऽध्याय.। १ भुवनाविन्यासः। माशिपायन उवाच- पूर्वापरौ समाख्यातौ द्वौ देशौ नस्त्वया प्रभो । उत्तराणां च वर्षाणां दक्षिणानां च सर्वशः॥ आचक्ष्य नो यथातथ्यं ये च पर्वतवासिनः ।। सूत उवाच- दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण तु । वर्ष रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः।। सर्वकामदाः सत्त्या नरादुर्गन्धवार्जिताः । शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः तत्रापि सुमहान्दिव्यो न्यग्रोधो रोहिणो महान् । तस्य पीत्वा फलरसं पिवन्तो वर्तयन्स्युत । दश वर्षसहस्राणि शतानि दश पच च । जीवन्ति ते महाभागाः सदा हृष्टा नरोत्तमाः ।। सारेण तु वेतस्य शृङ्गसाहस्य दक्षिणे । वर्ष हिरपत नाम पर हैरपती नदी ॥ ६ गद्दारलाः मुतेजस्का जायन्ते तत्र मानवाः । सर्वतुकामदाः सचा घनिनः मियीनाः ॥ ७ एकादरा सहस्राणि वर्षाणां सेऽमितौजसः । भायुष्पमाणं जीवन्ति तानि दशा पञ्च च ॥ ८ तस्मिन्य पदारसो सकुचा पडमाश्रयः । तस्य पीत्वा फलरसं तत्र जीयन्ति मानवाः ॥ श्रीणि शृङ्गवतः गृहाण्युरिष्टतानि महान्ति च । एक मणिमयं नेपामेकं चैव हिरण्मयम् ।। सर्वररनमपं च भवरूपशोभितम् ।। धनुविन्तंगतप्रन्यो प. पुस्तके गाta 1+ भापोऽयं पाठः । ग. स. पनामा २ प. 'तपास'। ३ ग... गुरक्षा पुग..ना। ५ प. “हाम। .."भागा। क. ग. यापन १५ प.शंपायन । * ·भ०४५-लो०११-४०] वायुपुराणम् । • (भुवनविन्यामः) सारस्य समुद्रस्य ममुद्रान्ते च दक्षिणे । कुरयस्तत्र तर्प पुण्यं सिद्धनिपेवितम् ।। तम वृक्षा मधुफला नित्यं पुष्पफलोपगाः । वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेवाभरणामि च ॥ १२ सर्वकामफसास्तत्र केचिद्वता मनोरमाः । गन्धवर्णरसोपेतं प्रारन्ति मधूसमम् ॥ अपरे क्षीरिणो नाग वृक्षास्तत्र मनोरमाः। ये क्षरन्ति सदा क्षीरं पडूसं अमृतोपमम् ॥ सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका । सर्वतः सुखसंस्पर्श निप्पका नौरमा शुभा ॥१५ देवलोकाच्युतास्तप्र जायन्ने मानवाः शुभाः । शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिरयौवनाः॥१६ मिथुगानि प्रसूयन्ते स्त्रिपश्चातिमनोहराः। ते च सं सीरिणं वृक्षं पिबन्ति हामृतोपमम् ॥ मिथुनं भायते सद्या समं चैव विवर्धते । सपं शीलं च रूपं च नियन्ते चैव ते समम् ।। १८ अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रयाकसर्मिणः । भनामया शोकाच मित्र सुखनिपेषिणः ॥ प्रयोदश सहस्राणि शतानि दश पञ्च च । जीवन्ति ते महावीर्या न चान्पस्त्रीनिविणः ॥ २० कुरूणामपि चैतेषां शृणुध्यं वित्तरेण तु । भारुधेः शैलरामस्याप्युनरेणोत्तरस्य हि ।। . दिक्षु सर्वासु यद्यम कीर्त्यमानं विवोधत ।। २१ अनेकान्दरदरीगुहानिरिमण्डिसी । नैककुञ्जयनोपेतो चिधातुविभपिता ॥ अनेकधातुकसिलो सर्वधातुविभूपितौ । पुष्पमूलफलोपेनौ सिद्धचारणसेविती ।। द्वायप्येती सुपदान्तावुचिठूती फुलपर्वती । ताभ्यां यूटशतै कैस्तद्वीपमुपसेवितम् ।। चन्द्रकान्तथ शन सूर्यकान्तश्च सानुमान् । ययोर्मध्येन सा याता भद्रसीमा महानदी ॥ २५ सहस्राश्व नमोऽन्याः प्रसन्नसुरसोदकाः । पर्याप्तोदाः कुरूणां हि स्नानपानावगाहनः ॥ २६ तथाऽन्याः क्षीरयाहिन्यो महानयः सहस्रशः । मधुमेरेयवाहिन्यो धृतवाहिन्य एव च ।। २७. दनः शतहदाश्चान्यास्ततः पानपर्वताः । अमृतस्त्रादुकरपागि फलानि विविधानि च ॥ २८ गन्धवर्णरसाइयानि मूलानि च फलानि च । पश्चगोननपानानि महागन्धानि सर्वशः ॥ २९ नानावर्णमकाराणि पुष्पाणि च सहस्रशः । उपभोगसहस्राणि भद्राणि च महान्ति च ॥ गन्धवर्णरसादयानि सर्योपेतांनि सर्वशः । तमालागुरुगन्धानां चन्दनानां यनानि च ॥ भ्रमरैरुपगीतानि प्रफुल्लानि सदैव च । वृक्षगुल्मलतादयानि धनानि ससुखानि च ।। पदपदैरुपगीतानि दिगवान्यैदिनोचमाः । पद्मोत्यलयनादयानि सरांसि च सहस्रशः ॥ भक्ष्यमाल्यसमृद्धाथ पहुगाल्गानुपनाः । मनोहरविंचित्रः पक्षिसंघाननिताः । शायनासनोपभोगाथ मनाविस्तराः । विद्यारभूमयो रम्याः सर्वसुपु मुखमदाः ।। भाजीडाः सर्वतः स्फीता मागहेमपरिष्नाः । शिलाहा वृक्षगृहो वरेण्याः कदलीशा ॥१६ सतारदसहताणि मुसानि समन्ततः । शुदशकदलाभानि भूमिवेटमानानि च ।। रापनगियावाणि मणिगालान्तराणि च । गुवर्णपणिविषागि सयपुमानि च ॥ महाससम्राणि वरेण्यानि च सर्वशः । नानाकाराणि यासांमि सक्ष्माणि नमुसानि च । मृदयेणुपणवीणाचा बहुषिस्तराः । फलन्ति कल्परक्षागां सामाणि शतानि च ।। १८ .। २२.मरतो. तमाम प..... 'वंत " ५९... 'नाने . प. स. समनि म । ८ ग. प... ' मुसा।९ प... IRRE १.प...:... १२..। ३८ .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणतिम्- [अ०४५ - श्लो ०४१-१.] (भुवनविन्यासः). सर्वत्रैव तपोधानं सर्वत्रैव हि तत्पुरम् । सर्वद्वी प्रमुदितं नरनारीसमाकुलम् ॥ भवाति चानिलस्तत्र नानापुष्पाधिवासितः ।। नित्यमङ्गमुखाल्हादस्तस्मिन्दीपे श्रमापहे । तत्र स्वर्गपरिभ्रष्टा जायन्ते हि नराः सदा॥ भोमं तदपि हि खर्ग तत्रापि च गुणोत्तमम् ॥ चन्द्रकान्ता नरवराः श्यागीङ्काः पूर्वफूलनाः । श्यामावदाताः मुखिनः सूर्यकान्ता वराः प्रजाः तस्मिन्देशे नराः श्रेष्ठा देनसत्तपराममाः । सदा विहारिणः सर्वे कामवृत्त्या मुवर्चसः ॥ ४४ वलयाङ्गदकेयूरहारकुण्डलभूपिताः । स्रग्विणश्चित्रमुकुटाश्चित्राच्छादनवाससः॥ अजीर्णयौवनधराः सुमियाः प्रियदर्शनाः । प्रजा वर्पसहस्राणि जीवन्ति सुबहून्युत ॥ न ताः प्रप्तवर्धामण्यो न वंशमक्षयो विधिः । मिथुनं जायते क्षादुपक्षगमनीदृशम् ॥ सामान्यविभवाः सर्वे ममत्व परिवजिताः । न तत्र विद्यते धर्मो नाधर्मः संप्रवर्तते ।। न उपाधिन जरा तत्र न दुर्मेधा न च क्लमः । पूर्गे काले विनश्यन्ति जलबुद्बुदवच ते ॥ ४९ एवमत्यन्तसुखिनः सर्वदुःखविजिताः । रक्ता धर्म न पश्पन्ति दुःखार्मोऽभिजायते ॥ ५० उत्तराणां कुरूणां तु पार्षे शेयं तु दक्षिणे । समुद्रमूर्णिमालाढ्यं नान स्वरविभूपितम् ।। पञ्चयोजनसाहस्रमतिक्रम्प सुरालपम् । चन्द्रद्वीपमिति ख्यातं चन्द्रमण्डलसंस्थितम् ।। सहस्रयोजनानां तु सर्वतःपरिमण्डलम् । नानापुष्पफलोपेतं समृद्ध्या परया युतम् ।। शतयोजन विस्तीर्णमुच्छ्रितं तावदेव तु ।। तस्य मध्ये गिरिवरः सिद्धचारण सेवितः । चन्द्रतुल्यमभैः कान्त चन्द्राकारैः सुलक्षणैः ॥ घेतवैदूर्यकुमुदौश्चत्रोऽसौ कुमुदप्रभः । अनेकचित्रकोषानो नैकनिरिकन्दरः ।। महासानुदरीकुविविधः समलंकृतः ।। तस्माच्छैलान्महापुण्या चन्द्रांशुविमलोदका । मवहत्युत्तमनदी चन्द्राय; तरङ्गिणी ॥ तत्र चन्द्रमसः स्थानं नक्षत्राधिपतेवरम् । सदाऽवतरते तत्र चन्द्रमा ग्रहनायकः ॥ तत्र चन्द्रमसो नाम्ना शैलः स तु परिश्रुतः । चन्द्रद्वीपं महाद्वीपं प्रकाशं दिवि चेह च ।। ५८ तत्र चन्द्रमतीकाशाः पूर्णचन्द्रनिभाननाः । चन्द्रकान्ताः प्रजाः सर्वा विमलाश्चन्द्रदेवताः ॥ ५९ अत्यन्तधार्णिकाः सौम्याः सत्यसंधाः मुतेजसः । प्रजास्तत्र सदाचारा दशवर्षशतायुषः ६० पयिमेन तु द्वीपस्य पश्चिमस्य प्रकीर्तितम् । चतुर्योजनसाहस्रं समतीला महोदधिम् ।। दशयोजनसाहस्र समन्तात्परिमण्डलम् । द्वीपं भद्राकरं नाग नानापुप्पोपशोभितम् ॥ मभूतधनधान्याध्यपनेकनृपपालितम् । नित्यं प्रमुदित स्फीतं महाशले शोभितम् ।। तर भद्रासनं पायो नारत्नश्च गण्डितम् । तत्र विग्रहान्नायुः सदा पर्पसु पूज्यो । तपनीयमुवीभास्तपनी याविभूषिताः । विराजन्तेऽपरमरूपास्तत्र चित्राम्मरसनः ।। वीर्यवन्तो महाभागाः पश्यवितागुपः । राससन्धा मुदा युक्ताः मनास्ता यावताः एयमेव निमर्गोऽयं वर्षाणां भारते यगे PAg: परमतत्वौ पः किं की गामि ते ॥ .प. प... हरी समि। २ म.प... मारा । या । ३ ग: प. मिन्द्रपिग 17 ग. प.प्रागो'। ५. 'गोरापो न मा । ग २. दयंगमदेशितोऽमीकुमुदने ।। 1 ग. 1 ९ घ.. ना. ग. स. गो.. पान्थामा। .. गत उवाच-- ·RA ८० [अ०४५श्लो०६८-९६ ] वायुपुराणम् । .(भुवनाविन्यासः) आख्यात त्वेवमृपयः सूतपुत्रेण धीमता । उत्तरश्रवणे भूयः पच्छ्रस्तदनन्तरम् ।। ऋपय ऊचः- यदिदं भारनं वर्ष यस्मिन्स्वायंभुवादयः । चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे भवन्त्युत ॥ एतद्वेदितुमिच्छामस्ननो निगद सत्तम । एतच्छन्वा वचस्तेपामब्रवील्लोमहर्षणः ॥ पौराणिकस्तदा सूत ऋषीणां भावित्मनाम् । एतद्विस्तरतो भूयस्तानुवाच समाहितः ७१ सूत उवाच- निसर्ग एप विरूपातः कुरूणां तु यथार्थवत् । भारतस्य तु वक्ष्यामि निसर्ग तं नियोधत ॥ ७२ पुण्गतीर्थे हिमवतो दक्षिणस्यातदस्य हि । पूर्वपश्चायतस्यास्य दक्षिणेन द्विजोत्तमाः ॥ तथा जनपदानां च तिस्तरं श्रोतुमईथ । अत्र वो वर्णयिष्यामि वऽस्मिन्भारते प्रजाः ॥ ७४ इंदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम् । उत्तरं यत्समुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् वर्ष यहारतं नाम यत्रेयं भारती प्रना । भरणाञ्च मनानां वै मनुर्भरत उच्यते ।। निरुताचनाचैव वर्प तद्भारतं स्मृतम् ।। ७६ ततः सर्गच मोक्षश्च मव्यशान्तश्च गम्यते । न खल्बन्यत्र मर्यानां भूमौ कर्म विधीयते ॥ ७७ भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदाः प्रकीर्तिताः । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्यगम्याः परस्परम् ॥ ७८ इन्द्रदीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णी गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः ।। ७१ अगं तु नवमस्तेषां द्वीप: सागरसंवृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरम् ।। आयतो ह्याकुमारिक्यादागङ्गामभवाच वें । तिर्यगुत्तरविस्तीर्णः सहस्राणि नवव तु ।। द्वापो शुनिविष्टोऽयं म्लेच्छरन्तेप नित्यशः । पूर्व किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः ।। बामणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शुद्राय भागशः । इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्तो व्यवस्थिताः॥ तेषां संव्यवहारोऽयं वर्तते तु परस्परम् । धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु ।। संकल्पपञ्चमानां तु आश्रमाणां यथाविधि । इह स्वर्गापवर्गाध प्रवृत्तिर्येषु मानुपी ॥ यस्त्वयं नमो दीपस्तिर्यगायत उच्यते । कृत्स्नं जयति यो ह्येनं स सम्रादिह कीर्त्यते ॥ ८६ अयं लोकस्तु चै समान्तरीक्षो विरादामूनः । स्वराडन्यः स्मृतो लोकः पुनवक्ष्यामि विस्तरम् सस चास्मिन्मपर्वाणो विश्रुताः कुलपर्वताः । महेन्द्रो मलयः सद्यः शुक्तिमाशपर्वतः ॥ विन्ध्यश्च पारियात्रथ सप्तते कुलपर्वताः ।। पां सहस्रशान्ये पर्वतास्तु समीपगाः । अभिजाताः सर्वगुणा विपुलाचित्रमानवः ।। मन्दरः पर्वतश्रेष्ठो हारो ददुरस्तया । कोलाहला समरसो मनाको पैद्युतस्तथा ॥ पानधनो नाम गिरिस्तथा पाडपर्वतः । गन्तुमस्थः कृष्णगिग्गिाधनी गिरिरेव च ।। पुष्पगिजयन्तौ च शैलो रैयतकस्तथा । श्रीपर्वतय कारुथ युदर्शलो गिरिस्तथा ।। अन्ये तेभः परिनाना हाः स्वस्तापनीविनः । तधिमिश्रा जनपदा आर्यम्लेच्छाथ नित्यशः पीयन्ते यरिमा नयो गगा सिन्धुमरस्वती । शतमुचन्द्रभागा च यमुना सरयस्तया ।। पुगवती वितस्ता च विपाशा देविका कुदः । गोमती धुतपापा च यौहुदा च पदनी ।। कौशिकी च तृतीया तु निधीरा गण्डकी तया । सोहित इत्येता हिमपत्पादानामगाः ।। ११.. 'गुरु । २. र नेयो। .. भाग र ४. नारदमास . ८४ ८८ १२ ·4 श्रीमपायनमुनिप्रणीतम् [अ०४५नलो०९-१२२ (भवनविन्यासः) वेदस्मृतिवेदवती वन्नी सिन्धुरेव च । वर्णाशा'चन्दना चव सतीरा महती तथा ।। पंरा चर्मण्वती चैव विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवन्ती च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥९८ शोणो महानदयैव नर्मदा सुमहादुपा । मन्दाकिनी दशाणां च चित्रकूटा तथैव च ॥ तमसा पिप्पला श्रोणी करतोया पिशाचिको । नीलोत्पला विपाशा च जम्बुला वालुवाहिनी सितरा शुक्तिमती मऋणा त्रिदिवा क्रमात् । ऋक्षपादात्प्रसूतास्ता नयो मणिनिभादकाः ॥ तापी पयोष्णी निवन्ध्या गदा व निपधा नदी । चेन्वा वैतरणी चैव शितिवाहः कुमुदती ।। तोया चैव महागौरी दुर्गा चान्तशिला नथा । विन्ध्यपादप्रसूताश्च नधः पुण्यजलाः शुभाः॥ गोदावरी भीमरथी कृष्णा वैण्यथ वञ्जला । तुगभद्रा मुमयोगा कावेरी च तयाऽऽपगः ॥ दक्षिणापथनद्यस्तु सापादाद्विनिःसृताः ।। कृतमाला ताम्रवर्णी पुष्पजात्युत्पलावती । मलयाभिजानास्ता नघः सर्चाः शीतजेलाः शुभाः निसामा ऋतुकूल्या च इक्षला त्रिदिया च या । लालिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः ।। ऋपीका सुकुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी । कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्मभवाः स्मृताः ॥ सी : पुण्याः सरस्वत्याः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः । विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पाप हराः स्मृताः तासां नयुपनद्योऽपि शतशोऽथ सहस्रशः । तास्त्विमे कुरुपाञ्चाला: शाल्याश्चैव सजागलाः ॥ शूरसेना भद्रकारा योधीः शतपथेश्वरैः । वत्साः किसणाः कुल्लाच कुन्तलाः काशिकोशलाः अर्थपाश्च तिलाश्च मगधाश्च स्कैः सह । मध्यदेशा जनपदा प्रायशोऽभी प्रकीर्तिताः ।। ११? (*सह्यस्य चोत्तरीधे तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामिह कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः ।। [+तत्र गोवर्धनो नाम सुरराजेन निर्मितः) । रामपियार्य स्वर्गोऽयं वृक्षा आपधयस्तथा ॥ भरद्वाजेन मुनिना तरिमयार्थेऽवतारिताः । अन्तःपुरवनोदेशस्तन जज्ञे मनोरमः ] ॥ ११४ बाहीका घाँटवानाच आभीराः कालतोयकाः । अपरीताश्च शूद्रोध पैहवाश्चर्यखण्डिकाः ॥११५ गान्धारा यवनाथैव सिन्धुसौवीरभद्रकाः । शका हदाः कुलिन्दाथ परिता हारपरिकाः ॥ रमटा रद्धकटका कैकया दशमानिकाः । क्षत्रियोपनिवेशाय वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वराः प्रियलौकिकी। पीनाश्चैव तुपाराश्च पहा वाहतोदराः ॥ १८ आत्रेयाश्च भरद्वाजाः प्रस्थलाच कसेरुकाः । लम्पाको स्तनपाचैव पीडिका जुहुः सह ।।११९ अपगाथालिपदाच किरातानां च जातयः । तोपरा ईममार्गाश्च काश्मीरास्तङ्गगास्तथा ॥१२० चालकाचाहुकाव पूर्णदर्यास्तथैव च । एते देशा ह्यदीच्याच पाच्यान्देशांवयोधत ॥ १२१ अन्धवाकाः सुजरका अन्तगिरिवहिगिराः । तथा प्रबगबङ्गेयापालँदा मालवर्तिनः ।। * धनुचिहान्तर्गतग्रन्यो ग, पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिदान्तर्गतग्रयो घ पुस्तके नास्ति । -- .. - १ ग.घ २. सातारा मही त। . ट पारा । ३ घ. दु. क्षिप्रा । ४ प ड गुरहा। प. "का। विलोप । ६ ५. ३. 'जा मुक्ति प.मा.गिरियाणा ।.... शिनिया "क, घन । १२.पा। १३ घ. इ. धाः सहा'17 ग. किसष्टाः । ८ सिज्याः १५ क अब पावति ।। ५. राई तु । १. क. बाधा । ८ घ. ह. पहलवा । १९ ग युनिन्दा । २० के. मे सपा । २१ है. का। पीना।२२. 'वास्तानका । २३ ग. नरा: प. 'नमा । २४ प. द. रिका । २५ १. या पाई । २६ १ ग मलदा मला। २. ग. लवामान।

·'११०४५-४६यो ०१२३-१३७५१-४] वायुपुराणम् । (भुवनविन्याम ) ब्रह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा गेयपर्थकाः । माग्ज्योतिषाश्च मुण्डाथ विदेहास्ताम्रलिप्तकाः ।। माला मगधगोविन्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ॥ १२३ अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पाण्डयाश्च केरलाश्चैव चौल्याः कुल्यास्तथैव च ॥१२४ सेतुका मूपिकाचैव कुमना वनवासिकाः । महाराणा माहिपकाः कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥ १२५ अ(आ)भीरा सहचैपीका आटव्याच बराश्च ये। पुलिन्दा विन्ध्यमूलीका चैदर्भा दण्डकैः सह पोनिका मौनिकाथैव अस्मका भोगवर्धनाः । नैणिकाः कुन्तला अन्ध्रा उद्भिदा नलकालिकाः दाक्षिणात्याच चे देशा अपर्रास्तामिवोधत । सर्पाकाराः कोलवना दुर्गाः कालीतकः सह ।। पुलेयाश्च सुरालाश्च रूपसास्तापसः सह । तथा तुरसिताथैव सर्वे चैव परक्षराः ॥ नौसियाद्याश्च ये चान्ये ये चे चान्तरनर्मदाः। भानुकच्छाः समाइयाः सहसा शाश्वतैरपि ।। कच्छीयाच मुराणार्थ आनश्चिाईदैः सह । इत्येते संपरीताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।। १३१ मालवाश्च करूपाश्च रोकलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमाणां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धः सह ।। तोसलाः कोसलाथैव पुरा पदिकास्तथा । तुमुरास्तुम्चुराश्चैव पदसुरो निपधैः अनूपास्तुण्डिकराश्च वीतिहोत्रा ह्ययन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः .. १३४ अतो देशान्मवक्ष्यामि पर्वतापिणश्च ये । निगईरा हंसमोर्गाः क्षुपणास्तगणाः खेसाः॥ १३५ सुशमावरणाथैव हुणा दर्वाः सहुँदकाः । त्रिगर्ता मालवाचैव किरातास्तामसैः सह ।। १३६ .. चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो चिदुः । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम् ॥ तेषां निसमें वक्ष्यामि उपरियशनिबोधत ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके भुवनपिन्यासो नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्याय. ॥४५॥ । १४ . आदितः श्लोकानां समथ्यताः-३३८५ अथ षट्चत्वारिंशोऽध्याय 11 भुवनाविन्या: (* सूत उवाच एतच्छुत्या तु ऋपय उत्तरे पुनरेव ते । शुश्रुपवा मुदा युक्ताः पप्रच्छुलोमहर्षणम् ।। ऋपय ऊचुः-- यच्च किंपुरुष वर्षे हरिव तथैव च । आचक्ष्व नो यथा तसं कीर्तितं भारतं त्वया ॥ पृष्टस्त्विहं यथा विभैगयामनं विशेषतः । उवाच मुनिनिदिष्टं पुगणं विहितं यथा ॥ सूत उवाच- शुश्रुपा यत्र यो विमास्तन्छणुध्वं मुदा युताः । प्लसखण्डः किंपुरुष सुमहामन्दनोपमः ॥ ५. *इद नास्ति ग ५. ह. पुस्तकेषु। घ... मिनर्थ १२ घ... 'रस्करा, ३, नासिकाया 17 घ. "सिकाधा। ५ क य वैवान्त। ६ घ... भारका ७क.श्च अन । ८ घ. 'तेमपरान्ताय । ह. 'ते ह परान्ताध । ९ घ. ह. रानैप। १. प. स. अनुग।".: कुलपास्त । गां:कुणपास्त°। १२ ग. असा । ध, स्वमा. . " घ कुपप्रा १४. वा. मुहहुका. 11५ पहा ।

·. 3 .. १४ (अ०४६-४७श्लो०३३-३७१-१६ ] वायुपुराणम् । भुवनविन्यासः) ब्रह्मोपेशाचा यक्षाच सर्ने हैमवताः स्मृताः । हेपकटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरांगणाः ॥ ३३ माला मगस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः । महामेरौ त्रयस्त्रिशमन्ते यज्ञियाः सुराः॥ अथापरे जायमये सिद्धब्रह्मर्पयोऽमलाः ॥ सेतुका मूपिकाश्चनां च श्वेतपर्वत उच्यते । शृङ्गवान्पर्वतः श्रेष्ठः पितृणां प्रतिसंचरः ।। ३५ (आ)भीराः सहाभागस्थितेषु वै । भूनान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । पोनिका मौनिकाचैव ग्यते देवमार्नुपी । न शक्या परिसंख्यातुं श्रद्धयाऽनुभूपता ।। दाक्षिणात्याथ वै देशा राणे वायुप्रोक्ते भुवनपिण्यायो नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥ पुलेयाश्च सुरालाश्च रूपसार नासिक्यायाश्च ये चान्ये श्रादितः श्लोकानां समष्ट्यकाः-३४ 'कच्छीयाथ सुरापाथ आनत मालवाश्च करूपाय रोकलांथोर अब सप्तचत्वारिंशेऽध्याय । तोसलाः कोसलाचैव पुरा वैदिका भुवनविन्यासः । अनूपास्तुण्डिके राश्च वीतिहोत्रा ह्यवनर अतो देशान्मवक्ष्यामि पर्वताश्रपिणपर्वतः । तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुवेरः सह राक्षसः॥ केशमावरणाचैव हुणा दर्वाः सदापः ।। चत्वारि भारते वर्षे युगानि कव"शुभम् । मन्दं नान्ना कुमुदन्तं शरदम्बुदसंनिभम् ।। तेपा निसर्ग वक्ष्यामि उपरिष्याकिनी शुभा । दिव्यं च नन्दनं तत्र तस्यास्तीरे महद्वनम्।। ३ इति श्रीमहापुराणे इथं गिरिम् । सुरथातुमयं चित्रं सुवर्ण पर्वतं प्रति ।। दो रनसंनिभः । तस्य पादे महद्दिव्यमच्छोदं नाम तत्सरः॥ ५ अंदा नाम निम्नगा । तस्यास्तीरे पहदिव्यं वनं चैत्ररथं स्मृतम् ॥६ .णिभद्रः सहानुगः । यक्षसेनापति: यूरगुह्यकैः परिवारितः ।। । निम्नगाच्छादिका तथा । महीमण्डलपथ्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् ।। ८ पां शिवसत्चौपधि गुरुम् । मनः शिलामयं दिव्यं पिशङ्गं पर्वतं प्रति ।। (* मूतस्तु गिरिः सूर्यप्रभो महान् । तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः॥ १० एतच्छुत्वा तु भिवति लौहित्यः सदनो महान् । देवारण्यं विशोकं च तम्य तीरे महावनम्॥?? ऋष निवसति यक्षो मणिवरो वशी। सौम्यः सुधार्मिकश्चैव गद्यकैः परिवारितः ॥ १२ यच किंक्षिणे पावें क्रूरसत्तौपधं गिरिम् । वृत्रकायाकिलोत्पन्नपञ्जनं त्रिक प्रति ॥ पृष्टस्त्वितयस्तंत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः । तस्य पादे सरः पुण्यं मानसं मिद्धसेवितम् ।। भिवते पुण्या सरयूर्लोकभावनी । तस्यास्तीरे वनं दिव्यं चैभ्राजं नाम विश्रुतम् ।। १५ गुश्रुषा परस्तन मद्देतृतनयो वसी । प्रपातो निवसति राक्षसोऽनन्तविक्रमः ॥ क्षचरघोरर्यातुधानशतेवतः॥ M १ घ. सदसन्ते । २ क 'न्ते याशिका. सु। ३ ६. 'तिवन्सेर. 17 क. "नुषी ।न। ५ इ. 'एने ।। म. इ. सरस्तुदधिमं । घ.न्त सरस्तुदधिपुनम् । त1 क. मदादिव्य । ग. घ. १. माणिन्द :ग. .. ८. गणप।१४. विगिरि म18, 'पटुं प्र': १२ १३ र.पेतो. - ·। श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०४७ टो०१७-४१] ( भुवनविन्यासः)। अपरेण तु कैलासान्मुरुपसत्यौपाधं गिरिम् । अरुणं पर्वतश्रेष्ठं रुक्मयातुमयं प्रति ॥ भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसंनिभः। शातकुम्भमयः शुभैः शिलाजालैः समावृतः ॥ ९८ शतसंख्यस्तापनीयः शुगदिवमिवोल्लिखन् । सखवान्स महादिव्यो दुर्गशैलो हिमाचितः ।। १९ तस्मिन्निगरौ निवसति गिरिशो धूम्रलोहितः । तस्य पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः ॥ २० तस्मात्प्रभवते दिच्या शैलोदा नाम निम्नगा । सा चक्षुःशीतयोमध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम् २१ तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै । अस्त्युत्तरेण कैलासाच्छिवसत्चौपयो गिरिः ॥२२ गौरो नाम गिरिस्तत्र हरितालमयः शुभः । हिरण्यशृङ्गः सुमहान्दिव्यो मणिमयो गिरिः ॥२३ तस्य पादे महदिव्यं शुभं काश्चनवालुकम् । रम्यं विन्दुसरो नाम य यांतो भगीरथः ॥ २॥ गगानिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः। दिवं यास्यन्ति मे पूर्व गङ्गातीयपरिश्ताः॥ २५ तत्र त्रिपथगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिना । सोमपादप्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते ॥ २६ यूपा मणिमयास्तत्र चितयश्च हिरण्मयाः । तत्रेष्ट्वा तु गतः शं शक्रः सर्वैः सुरैः सह ।। २७ दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलम् । दृश्यते भास्वरो रात्री देवी त्रिपथगा तु सा ॥२८ अन्तरिक्ष दिवं चैव भावयन्ती भुवं गता। भवोत्तमाओं पतिता संरुद्धा योगमायया।। तस्या ये विन्दवः केचित्क्रुद्धायाः पतिताः क्षितौ । कृतं विन्दुसरस्तत्र ततो विन्दुसरः स्मृतम्।। ततो निरुद्धा देवी सा भवेन स्मयता किल । चिन्तयामास मनसा शंकरक्षेपणं प्रति ॥ भित्वा विशामि पातालं स्रोतताऽऽगृय शंकरम् । ज्ञात्वा तस्या अभिप्रायं करं देव्याश्विकीर्पितम् तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेपु तां नदीम् । तस्या वलेपं तं बुद्ध्वा नद्याः ऋद्धस्तु शंकरः ।। निरुत्य तु शिरस्येनां वेगेन पतितां भुवि ।। एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः । धमनीसंततं क्षीण क्षुधापस्गितेन्द्रियम् ।। अनेन तोपितवाहं नद्यर्थ पूर्वमेव हि । वुद्ध्वाऽस्य वरदानं तु कोपं नियतवास्तु सः॥ ब्रह्मणो हि वचः श्रुत्वा प्रतिज्ञाधारणं प्रति । ततो विसर्जयामास संरुदा स्वेन तेजसा । नदी भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोपितः ॥ ततो विसर्ग्यमानायाः स्रोतस्तत्सप्ततां यतम् । त्रमा प्राचीमभिमुखं प्रतीची त्रय एव तु ॥ ३७. नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा । नलिनी हादिनी चैत्र पावनी चैव मागता ।। ३८ सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीची दिशमाश्रिताः । सप्तमी त्वनुगा तासा दक्षिणेन भगीरथम् ।। तस्माद्भागीरथी या सा पविष्टा लवणोदधिम् । सप्तता भावयन्तीह दिमाहं वर्षमेव तु ।। प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दुसरोद्भवाः । नानादेशान्भावयन्त्यो म्लेच्छपायांश्च सर्वशः॥ उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति चासवः । सिरिन्धाकुन्तलांश्चीनान्वरान्यवंसान्द्रुहान ॥ रुपाणांथ कुणिन्दांश्च अहलोकाराय ये । कृत्वा द्विधा सिन्धुम सीताऽगात्पश्चिमोदधिम् ॥ अथ चीनपरुंधैव तङ्गणान्सर्वमालिकान् । सान्ध्रांस्तुपारांस्तम्पाकाम्पद्वान्दरदाञ्छकान् ॥ एताञ्जनपदाचा प्लावयन्ती गतोदधिम् ॥ दरदाच सकाश्मीरान्गान्धारान्वरपान्हदान् । शिवपौरानिन्द्रहासान्वदातींश्च विसर्जयान ।।१५ । १ स्व. ग. प. र, अभ्युत्त । २ स. ग. प. स. 'षधं गिरिम् । गी'। ३ ख..' गत्वा भ' | ४ म. घ. चारमा ५. स्वर्ग। पूर्व । ६. ग, प... 'शूल' । ७ स. ": मार! म.घ.म् । मर'।

·[अ०४८ श्लो-४६-८३ ] वायुपुराणम् । (भव नविन्यामः) सैन्धवान्रन्ध्रकरकान्भ्रमराभीररोहकान् । शुनामुखांचोर्ध्वमनन्सिद्धचारणसेवितान् ४६ गन्धर्वान्किन्नरान्यक्षारक्षाविद्याधरोरगान् । कलापग्रामकांश्चैव पारेदान्सीगणानखसान् ।। ४७ किराताश्च पुलिन्दांश्च कुरून्सभरतानपि । पञ्चालकाशिमात्स्यांश्च मगधाशास्तथैव च ॥ ४८ ब्रह्मोत्तरांश्च बङ्गांश्च तामलिप्तांस्तथैव च । एताजनपदानार्यान्गङ्गा भावयते शुभीन् । ४९ ततः प्रतिहता विन्ध्ये प्रविष्टा दक्षिणोदधिम् । ततश्चाऽऽहादिनी पुण्या प्राचीनाभिमुखी ययौ।। प्लावयन्त्युपभोगांव निपादानां च जातयः । धीवरानृपिकांचव तथा नीलमुखानपि ।। केरलानुष्टुकर्णाश्च किरातानपि चैव हि । कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूषितान् ॥ सा मण्डले समद्रस्य तिरोभूताऽनुपूर्वतः । ततस्तु पावनी चैत्र प्राचीमेव दिशं गता ॥ अपान्लावयन्तीह इन्द्रद्युम्नसरोऽपि च । तथा खरापयांश्चैव इन्द्रशकुपथानपि ।। मध्ये नोद्यान करान्कुथपावरणान्ययौ । इन्द्रद्वीपसमुद्रे तु प्रविष्टा लवणोदधिम् ॥ ततश्च नलिनी चागात्माचीमाशा जवेन तु । तोमरीन्प्लावयन्तीह हंसमार्गासहहुकार ॥ ५६ पूर्वान्देशांश्च सेवन्ती मिचा सा बहुधा गिरीन् । कर्णप्रावरणांश्चैव प्राप्य चाश्वमुखानपि ।। सिकतापर्वतमरून्गत्वा विद्याधरान्ययौ । नेमिमण्डलकोप्टे तु प्रविष्टा सा महोदधिम् ।। तासां नापनद्यश्च शतशोऽथ सहस्रशः । उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ॥ ५९ बायोकसायास्तीरे तु बने सुरभिविश्रुते । हरिशृङ्गे तु वसनि विद्वान्को धेरको वशी ॥ यज्ञापनः स सुमहानमिताजाः सुविक्रमः । तत्राऽऽगस्त्यैः परितो विद्वभिब्रह्मराक्षसैः ॥ कुवेरानुचरा होते चत्वारस्तत्समाः स्मृताः ।। एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् । परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥ हेमकुटंस्य पृष्ठे तु सायनं नाम तत्सरः । मनस्विनी प्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च सा ।। ६३ अवगाव खुपयतः समुद्रौं पूर्वपश्चिमौ । सरो विष्णुपदं नाम निपये पर्वतोत्तमे ॥ तस्माद्यं प्रभवति गान्धर्वो नत्वली च या । मेरोः पश्चात्मभवति हृदश्चन्द्रप्रभो महान् ॥ ६५ तत्र जाम्बूनदी पुण्या यस्यां जाम्बूनदं शुभम् । पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्॥६६ पुण्डरीका पयोदा च तस्मान्नधौ विनिर्गते । श्वेतात्मभवते पुण्यं सरस्तूत्तरसानसम् ॥ ज्योत्स्ना च मृगकान्ता च नमाव संबभूवनः । धुत्सरः पुण्यं च पद्ममीनद्विजाकुलम् ।। ६८ कल्पवृक्षसमाकीर्ण मधुवत्सर्वनः सुखम् । रुद्रकान्तमिति च्यात निर्मितं तद्भवेन तु ॥ अन्ये चाप्यत्र विख्यताः पद्ममीनविनाकुलाः । नाम्नी हा जया नाम द्वादशोदधिसंनिभाः ॥ तेभ्यः शान्ती च माध्वी चं वे नधों मंबभूवतुः । यानि किंपुरुषाद्यानि तेगु देवो न वर्षति । उद्भिजान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति मरिद्वराः । उपभो दु-दभिश्चैव धुमश्चैव महागिरिः॥ ७२ पूर्वायता महाभागा निन्नमा लवणाम्भसि ! चन्द्रकस्वा प्राणो महानमिः शिशोचयः ।। उद्ग्याता उदीच्याती अवगाढा महोदधिम् ।। . घ. प्रवर' । ३ ख. ५. द. "मटाभी 1 ३ स. ५. १.मरासिन्धुरताम्पिवते । ग। ४ स. १,रदा- स्तारणा । ५ स. ग, घ ६. भा। त'। ६ स. प. द. मिगुसा य । ७स ग. घ. "ला नोटक। ८ स. ग, घ. ८. 'मास्स। क. यान्भाव । १० क. 'माकारा' । ११ क. 'रान्भाव। १२ स, ग, घ, वात्वीक । १३ क. तु . वारिसु'। स. तु अक्ष दना । १५ स.ग. घ. इ. गाडे । १६ क. नन्दली । १४ ए.प. ह. 'रः पुरुष । प्राप 110 ग्रामसाज' । १. कशाप्ता 1. प. दीया ने देवगा'। २१ ग. इ. 'ना देगा। .

·. ७४ . २ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०४७-४८०७४-८८11-14] (भुवनपिन्यासः) सोमाश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः । प्रतीचीमायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम् ।। बको बलाहकथैव मैनाकथैव पर्वनः । आयतास्ते महार्शलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति ।। * चन्द्रमैनाकयोमध्धे विदिशं दक्षिणं प्रति ॥ ७५ तत्र संवर्तको नाम सोऽग्निः पियति तजलम् । नाम्ना समुद्रपः श्रीमानोर्वः स वडवामुखः ।। द्वादशैते भविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम् । महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छेदभयात्तदा ।। यदेतदृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाति ।। भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्तिताः । इहोदितस्य दृश्यन्ते तथाऽन्येऽन्यत्र नोदिते ॥ उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्य ते गुणः । आरोग्यागुष्पपाणाभ्यां धर्मतः कागतोऽर्थतः ।। समन्धितानि भृतानि गुणैरेनेस्तु भार्गतः । यसन्ति नानाजांतीनि तेपु वर्षेप तानि वै ॥ इत्ये पाधारयत्सर्व पृथ्वी विश्वं जगतिस्र्थतौ ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोत भुवनविन्यासो नामसप्त वत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४७ ॥ ७७ . . ८० आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-३५८२ अथाश्चत्वारिंशोऽध्याय । १ ३ ४ ७ १२ भुवनविन्यासः । सूत उवाच- दक्षिणेनापि वर्षस्य भारतस्य निवोधत । दशयोजनसाहत्रं समतीत्य महार्णवम् ।। श्रीण्येव तु सहस्राणि योजनानां समायतम् । अतस्त्रिभागपिस्तीर्ण नानापुष्पफलोदयम् ।। विद्युसन्त महाशैलं तक कुलपर्वतम् । येन कटतटैनैकैस्तवीपं समलंकृतम् ।। मसन्नस्वादुसलिलास्तत्र नद्यः सहस्रशः । वाप्यस्तस्य तु द्वीपस्य भत्ता विमलोदकाः ।। तस्य शेलस्य च्छिद्रेषु विस्तीर्णेप्वायतेषु च । अनेकेपु संमृद्धानि नानाकाराणि सर्वशः ।। नरनारीसमाढयानि मुदितानि महान्ति च । तेपा तलमयेशानि सहस्राणि शतानि च ॥ ६ पुराणि संनिविष्टानि पर्वतान्तर्गतानि च । मुसंवद्धानि चान्योन्यमेकद्वाराणि तान्यथ ।। दीर्घश्पश्रुधरात्मनो नीला मेघसमप्रभाः । जात्तमात्राः प्रजास्तत्र अशीतिपरमायुपः ॥ शाखामृगसधर्माणः फलमूलाशिनस्तथा । गोधर्माणो ह्यनिर्दिष्टाः शौचाचारविवर्जिताः ॥ तवीपं तादृशः पूर्ण पनुः क्षमानुपैः । एवमेतऽन्तरद्वीपा व्याख्याता अनुपूर्वश-।। विंशत्रिशच पञ्चाशत्पष्ट्यशीतिः शतं तथा। सहस्रपपि चाप्युक्तं योजनानां समन्ततः ।। विस्तीर्णाश्थाऽऽयताश्चैव नानासयसमाकुलाः । वहिणद्वीपपाणि क्षुद्रीपाः सहस्रशः ॥ * इदमै नत्ति घ. पुस्तक । १ क 'म् । चको । २ क "क्षिगान । ३ ख कृष्ण श' । क कृतिः । भा' । ५ स. घ. मुद्रिच्यते । ६ इ. 'गश' । व" । ७ ग. ह. 'जात नि । ८ क. स्थिता । ई। स ई स्थिता. । इ । स ग. घ. श.. प.यिन्यसत्यवी.श.! पायिनस्तस्पी'। १० ख समा। ११ ग. ५ ६. 'पा तिल' । १२ स. नरिमें'। १३ ग. ह. ' युद्धमा ८ ·४१-श्लो०१३-४०] वायुपुराणम् । । (भुवनविन्यामः) जम्बूद्वीपप्रदेशास्तु षडन्ये विविधाश्रया: । अत्र द्वीपाः समाख्याता नानारत्नाकराः क्षितौ ॥ अगदीपं यमदीपं मलयद्वीपमेव च । ॐशदीपं कुशदीपं वरादीपमेव च ।। अगदीपं निबोध त्वं नानासंघममाकुलम् । नानाम्लेच्छगणाकीर्ण तद्वीपं बहुविस्तरम् ।। हेमविद्रुमपूर्णानां रत्नानापाकर क्षितौ । नदीशैलानैश्चित्रं संनिभं लवणाम्भसा ।। तत्र चक्रगिरिनाम कनिझस्कन्दरः । तत्र सा तु दरी चास्य नानासत्वसपाश्रया ।। • स मध्ये नागदेशस्य नैकदंशो महागिरिः । कोटिभ्यां नागनिलयं प्राप्तो नदनदीपतिम् ॥ १८ यमदीपमिसि प्रोक्तं नानारत्नाकगचित्तम् । (+तत्राी घुतिमानाम पर्वतो धातुमण्डितः ॥ समुद्रगाना(णां) प्रभवः प्रभवः काञ्चनस्य तु ।। तथैव मलयद्वीपमेवमेव सुमंवृतम् । ) मणिरत्नाकरं फिीनमाकरं कनकस्य च !! आकरं चन्दनानां च समुद्राणां तथाऽऽकाम । नानाम्लेच्छगणाकीर्ण नदीपर्वतमण्डितम् ॥२१ तत्र श्रीमांस्तु मलयः पर्वता रजनाकरः । महामलय इत्येवं विख्यातो वरपर्वतः ।। द्वितीयं मन्दरं नाम प्रथितं च सदा सिनौ । +नानापुष्पफलोपेनं रम्यं देवपिसेवितम् ।। अगस्त्यमरनं तत्र देवासुरनमस्कृतम् ।। सथा काचनपादस्य मलय स्यापरस्य हि । निकुञ्जस्तणसोमाजैराश्रम पुण्यसेवितम् ॥ नानापुष्पफलोपेत स्वर्गादपि विशिष्यते । मप्रारतरते स्वर्गः सदा पर्वसु पर्वसु ।। तथा विटनिलये नानाधातुविभुपिने । अनेकयोजनोत्सेधे चित्रसानुदरी गृहे ।। तस्य कूटनटे रम्ये हेमप्राकारतोरणा । निर्यहवलभी चित्रा हर्म्यमासादमालिनी ॥ पातयोजनविस्तीर्णा प्रिंशदायामयोजना । नित्यप्रमुदिता स्फीता लङ्का नाम महापुरी ।। सा कामरूपिणां स्थानं राक्षसानां महात्मनाम् । आवासो बलहसानां तद्विद्यादेवविद्विषाम् ।। मानुपाणामसंबाधा झगम्या सा महापुरी ॥ तस्य द्वीपस्य वै पूर्वे तीरे नदनीपतेः । गोकर्णनामधेयस्य शंकरस्याऽऽलयं महत् ।। सथैकराज्यं विज्ञयं शमीपसमास्थितम् । शतयोजनविस्तीर्ण नानाम्लेच्छगणालयम् ॥ सत्र शगिरिनाम धौतशकदलपभः । नानारत्नाकरः पुण्यः पुण्यकृद्भिनिपेवितः ।। शयनागा महापुण्पा यम्मात्प्रभवते नदी । यत्र शङ्ख मुखो नाम नागराजः कृनालयः ।। तथैव कुमुदद्वीपं नानाप्योपशोभितम् । नानाग्रामसमाकीर्ण नानारत्नाकर शिवम् ॥ कुमुदा नाम महाभागा दुरचित्तनिवर्हणी । महादेवस्य भगिनी प्रभाभिस्ताभिरिज्यते ।। तथा वराहद्वीपे च नानाम्लेच्छगणाकुले । नानाजातिममाकीणे नानाधिष्ठानपत्तने । धनधान्यने स्फीते धर्मिष्ठजनसंकुले । नदीशलबनश्चिहपुपरफलोपगैः ।। वराहपर्वतो नाम तत्र रम्पः शिलोचः । अनेककन्दरदरीगुढानि झरशोभितः ॥ ३८ तस्मात्तरसपानीया पुण्यतीर्थतरङ्गिणी । वाराही नाम यरदा प्रवृत्त म्म महानदी ।। पागहरूपिणे तत्र विष्णवे प्रभविष्णवे । अनन्यदेवतास्तस्मै नमस्कुर्वन्ति वै प्रजाः ।। * इदम नास्ति स. पुस्तके + धनचिहान्तर्गतप्रन्यो ह. पुस्तके नास्ति । - इदम) नाति क. खग. पुस्तकेषु । , ग, घ, इ. वर्षप । २ ग.प. निन्यूह । ३ स.प.कर्ण नाम देवस्य ।। ग... 'म विस्य ५५ सग.. पुण्यो । ६ क. 'रलका ५ स. निशेषनी ।म। ८ स. ग. घ... 'मास्तर' । ९. TIENT म । 1. के. - 1.11 . 'तिनि.स PH , ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - ०४८-४९०१-४३11-10). (भुवनाविन्यासः). एवं पडेते कथिता अनुद्वीपाः समन्ततः । भारतदीपदेशो चै दक्षिणे यहुविस्तरः ।। ११ एवमेकमिदं वर्ष बहुद्रीपमिहोच्यते । समुद्रजलसंभिन्नं खण्ड खण्डीकृतं स्मृतम् ।। एवं चतुर्महाद्वीपः सान्तरद्वीपमण्डितः । सानुद्वीपः समाख्यातो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः॥ इति श्रीमहाराणे वायुप्रोक्ते मानविन्यासी नामाप्टचत्वारिंशोऽध्यायः ॥४८॥ आदितः श्लोकानां समथ्यका:-३५४५ अथकोनपपाशत्तमोऽध्यायः । १ ३ भवनाविन्यासः । सूत उवाच- प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् । शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः ।। जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद्विगुणस्तस्य विस्तरः । विस्तारात्रिगुणथास्य परिणाहः समन्ततः ॥ तेनाऽऽतः समुद्रोऽयं द्वीपेन लवणोदकः ।। तत्र पुण्या जनपदाचिराच म्रियते प्रजा । कुत एव हि दुर्भिक्ष्यं जराव्याधिभयं कुतः ।। तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तैत्र मणिभूपणाः। रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि वक्ष्यते(म्यहम्) लक्षद्वीपादिषु स्वेपु सप्त सप्तमु सप्तम् । ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टाः पर्वताः सदा॥ लक्षद्वीपे नु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान्महाचलान् । गोमेदकोऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसनिमः ॥ ख्यायते तस्य नाम्ना वै वर्ष गोमेदकं तु तत् ॥ द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वोपधिसमन्वितः । अश्विभ्याममृतस्यार्थे ओपध्यस्तत्र संस्थिताः ॥ ७ तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो पहोच्छ्रयः । तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्व नारदपर्वतौ ॥ चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुन्दुभिर्नाम नामतः । शब्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिस्ताडितः सुरैः ।। रज्जुदारो रज्जुमयः शाल्मलश्वासुरान्तकृत् !! पञ्चमः सोमको नाग देवैर्यत्रामृतं पुरा । संभृतं च हृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ।। पृष्ठस्तु सुमना नाम स एवर्षभ उच्यते । हिरण्याक्षो वराहेण तस्मिन्छेले निपूदितः ॥ वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान् । यस्माद्विभ्राजतेऽचिभिभ्राजस्तेन स स्मृतः तेपा वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम् । गोमेदं प्रथम वर्ष नाना शान्तभयं स्मृतम् ॥ चन्द्रस्य शिखरं नाम नारदस्य मुखोदयम् । आनन्दं दुन्दुभेर्प सोमकस्य शिवं स्मृतम् ।। समकम्पमस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा । एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः । विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु तः सह ।। तेषां नयश्च सप्तव प्रतिवर्प समुद्रगाः । नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्त गहा महानदी। १६ (* अनुतप्ता सुरासय निप्पापा मुदिता ऋतुः । अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वरा! अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः । बहूदकाश्चौघवत्यो यतो वपति वासवः ॥ * धनुचिहान्तर्गतमन्यः क. पुस्तके नास्ति । स. म. प्र... 'दालो र । ३ इ.न्तमपं । ३६.स. ग.ह.नदा ।। . - ·२५ २६ [अ०४९- श्लो०१९-४४ ] वायुपुराणम् । १४७ (भरनविन्यासः) ताः पिवन्ति सदा हटा नदीजनपदास्तु ते । शुभाः शान्तबहाथव प्रमोदा ये च ते शिवाः ।। आनन्दाश ध्रुवाश्चैव क्षेमकाय शिवः मह । वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्रजास्तेप्पथ सर्वशः।। सर्वेप्चरोगाः सुवलाः प्रजास्त्वामयवार्जिताः । अधःपिणी न तेप्वस्ति तथैवोत्सपिणी न च ने तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् । त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्तते । पक्षद्वीपादियु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः । देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः ॥ पञ्च चर्पसहस्राणि तेपु जीवन्ति मानवाः । मुरूपाश्च मुत्रपाश्च अरोगा पलिनस्तथा ।। सुखपायुर्व रूपमारोग्यं धर्म एव च । लक्षद्वीपादिपु डेयं शाकद्वीपान्तकपु. च ।। क्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतोधनधान्यवान् । दिव्योपधिफलोपेतः सर्वोपधिवनस्पतिः ।। आवृतः पशुभिः सर्वग्रामा(म्या)रण्यः सहस्रशः । जम्बूवृषेण संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः ॥ प्लको नाप महारक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ॥ २७ स तत्र पूज्यते स्थाणुध्ये जनपदस्य हि । स चापीक्षुरसोदेशप्पथद्वीपसमावृतः॥ २८ प्लक्षद्वीपस्य चैवेह वैपुल्याद्विस्तरेण तु । इत्येप संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः ।। आनुपूर्ध्या समासेन शाल्मलं तं नियोधत ॥ ततस्तृतीयं द्वीपानां शाल्मलं द्वीपयुत्तमम् । शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः ॥ पुसद्वीपस्य विस्ताराद्विगुगेन समावृतः ।। तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः । रत्नाकरास्तया नद्यस्तेषु वर्षेषु सप्तसु।। प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः । सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमुद्गतैः ।। द्वितीयः पर्वतस्तस्य उन्नतो नाम विश्रुतः । हरितालमयैः दिवमानृत्य तिष्ठति ॥ तृतीयः पर्वतस्तस्य बलाहक इति ध्रुतः । जात्यजनमयः शृङ्गदिचमात्य तिष्ठति ।। ३४ चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्रोपध्यो महाबलाः । विशल्यकरणी चैव मृतसंजीवनी तथा । कस्तु दशमस्तत्र पर्वतः सुपहोदयः । दिव्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समारतः ।। पष्टस्तु पर्वतस्तत्र महिपो मेघसंनिभः । यस्मिन्सोऽग्निनिवसति पहिपो नाप वारिजः॥ ससमः पर्वतस्तर ककुद्मानाम भाष्यते । तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं वति वासवः ।। मनापासमुपादाय प्राजापत्ये विधिः स्वयम् ॥ इत्येते पर्वताः सप्त शाल्पले मणिभूषिता। लेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सप्तव तु शुभानि.वै... कुमदात्मधर्म श्वेतर्मुन्नतस्य तु लोहितम् ।। बलाहकस्य जीमून द्रोणम्य हरितं स्मृतम् । कइस्य वैद्युत नाम महिपस्य तु मानसम् ॥ कुरुदः मुमभं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा । वर्षाणि पर्वनाब नदीस्तेषु नियोधत ॥ पानीतोया वितृणा च चन्द्रा शमा विमोचनी । निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्ष नु ताः स्मृताः तासां समीपमायान्याः शतशोऽथ सहस्रशः । अशक्याः परिगंन्यातुं श्रदेयास्तु वुभूपता ।। इत्येष संनिवेशो : शाल्मलस्यापि कीर्तितः । प्लक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महादुमः ।। ४४ .. ४ . १ म.न्तोषु । २ ग घ..तु नि । । ग. घ.. "पि सांत. म।। घड 'वंतानु म। ५२ विपिस्वयं ६ इ. "मुत्तरस्य । ७ ५.४, याम्य तु जी १८ स. प. उ. प्रभा । घ. यानि । ह. यानी।

·श्रीमपायनानिमणीतम् - [अ०४९ो ४५-७३] (भुनविन्याम ) . शाल्मलिबिलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते । शाल्मलिस्तुसमुदेण मुगटेन समन्ततः ॥ विस्ताराच्छाल्मलस्यैव समेन तु ममन्ततः । उत्तरेषु तु धर्पज्ञा द्वीपेषु शृणुत प्रजाः । यथाश्रुनं यथान्यायं ब्रुनो मे नियोधन ॥ कुशदीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थ तं समासतः । मुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपन सर्वतः ॥ सप्तव गिरयस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत । शाल्मलस्य तु विस्ताराद्विगुणेन समन्ततः ।। ४८ कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमोच्चयः 1 द्वीपस्य प्रथमम्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः ।। तृतीयो घुतिमानाम जीमूतसहशो गिरिः । चतुर्थः पुष्पवानाम पञ्चमस्तु कुशेशयः ।। पष्ठो हरिगिरिनाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः । पन्दा इति ह्यां नाम मन्दगे दारणादपाम् ॥ ५१ तेषामन्तरविष्कम्भो द्विगुणः परिवारितः । वद्भिदं पथम व द्वितीय वेणुमण्डलम् ॥ तृतीय स्वैरथाकारं चतुर्थ लवणं स्मृतम् । पक्षयं धृतिमः षष्ट्वं वर्ष प्रभाकरम् ॥ सप्तमं कपिलं नाम सीते वर्षपर्वताः ।। एतेषु देवान्धर्वाः प्रभासु जगदीश्वराः । विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानास्तु वर्षशः ।। न तेषु दस्यवः सन्ति म्लेच्छनात्यस्तथैव च । गौरमापो जनः सर्वः ऋपाच म्रियते तथा ॥५५ सत्रापि नघः सव धुतपापाः शिवास्तथा । पवित्रा संततिश्चैव धुतिगर्भा मही तथा ।। अन्यास्ताभ्योऽपरिज्ञाताः शतशोऽथ सहस्रशः । अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यनो वर्षति वामयः धृतोदेन कुशद्वीपों पाह्यतः परिवारितः । विज्ञयः स तु विस्तारात्फशद्वारसमेन तु ।। इत्येप संनिवेशो वः कुशदीपस्य वर्णितः । कौशदीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्पमतः परम् ॥ ५९ कुशदीपस्य विस्ताराद्विगुणः स तु वै स्मृतः । धृतोदकसमुद्रो वे क्रौञ्चदीपेन सेहतः ।। मस्मिन्बी नगश्रेष्ठः कौशस्तु प्रथमो गिरिः । क्रौञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ॥६॥ अन्धकारात्परश्चापि दिवाहमाप पर्वतः । दिवाहतः परश्चापि दिविन्दो गिरिरुच्यते ।। दिविन्दात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः । पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।। ६. एते रत्नपयाः सप्त कौशद्वीपस्य पर्वताः। बहवक्षफलोरेता नानावक्षलतावताः ।। ३ ·७८ ८० [अ०४९ श्लो०७४-९९ ] वायुपुराणम् । 1 (भुवनाविन्यासः) अत ऊर्य प्रवक्ष्यामि शाकद्वीपस्य यो विधिः । शाकद्वीपस्य कृत्स्नस्य यथावदिह निश्चयात् ।। शृणुध्वं वै यथातत्वं त्रुवतो मे यथार्थवत् ।। क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्विगुणस्तस्य विस्तरः । परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः ॥ ७५ तंत्र पुण्या जनपदाधिराच म्रियते जनः । कुत एव त दुर्भिक्षं जराव्याधिमयं कुतः ॥ तत्रापि पर्वताः शुभ्राः सप्तव परिभूषिताः । रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि मे शृण ॥ ७७ देवगिन्धर्षयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते । मागायतः ससौवर्ण उदयो नाम पर्वतः ॥ तन मेघास्तु दृष्टपथ प्रभवन्ति च यान्ति च । तस्यापरेण सुमहाजलधारो महागिरिः ॥ ७९ तस्मानित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् । ततो वर्षे प्रभवति वकाले प्रजास्विद्द ।। तस्थापरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितः । रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो गिरिः ।। तस्यापरेण सुमहाश्श्यामो नाम महागिरिः । तस्माच्छयापत्वमापनाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल || तस्यापरेण रजतो महानस्तो गिरिः स्मृतः । तस्यापरेणाऽऽम्बिकेयो दुर्गः शैलो हिमानितः ।। आम्बिकेयात्परों रम्यः सर्वोपधिसमन्वितः। स चैव केशरीत्युक्तो यतो वायुः पवायति ।। ८४ शृणुध्वं नामतस्तानि यथावदनुपूर्वशः । उदयस्योदयं वर्ष जलद नाम विश्रुतम् ॥ ८५ द्वितीयं जलधारस्य मुरुमारमिति स्मृतम् । चनस्य तु कौमारं श्यामन्य तु मणीचकम् ।। अस्तस्यापि शुभं वर्ष विज्ञेयं फसमोनरम् । आम्बियस्ग मोदा केसरपु महाद्रुमम् ।। द्वीपस्य परिमाणं च हस्वदीर्घत्वमेव च । शाकदीन विख्यातस्तस्य मध्ये वनसतिः ॥ शाको नाम पहारक्षस्तस्य पूनां प्रयुञ्जते । एतेन देवगन्धर्वाः सिद्धाय सह चारणः। विहरनि रमन्ते च दृश्यमानाथ तः सह ।। तत्र पुण्या जनपदाचातुनर्पसमन्विताः । तेषु नघन सप्तंत्र प्रतिवर्ष समुद्रा: ॥ विदि नाम्नथ(ना च) ताः सर्वा गहाम्ताः सप्तम स्मृ.॥ प्रथमा मुकुमारीति गङ्गा शिवजला तथा । अनुतप्ता च नानव नदी संपरिकीर्तिना ।। फुपारी नामतः सिद्धा द्वितीया सा पुनः सती । नन्दा च पार्वती चैत्र तृतीया परिकीतिता ।। शिवेतिका चतुर्थी स्यानिदिवा च पुनः स्मृना । विश्व पश्चमी ज्ञेया तथैव च पुनः ऋतुः ।। धेनुका च मृता चैव पष्ठी परिकीर्तिता । एताः सप्त महागडा प्रतिवर्ष शिवोदकाः ।। भावयन्ति जन सर्व शाकद्वीपनिवासिनम् ।। अनुगच्छन्नि तास्त्वन्या नदीनघः सहस्रमः । यदकपरिस्रावा यतो वर्षनि नासयः ॥ तासां तु नामधेपानि परिमाणं तथैव च । न शापं परिसंरूपातुं पुण्पास्ताः मरिदुत्तमाः ।। नाः पियन्ति सदा हा नदीनपदास्तु ते । गशिपायन विस्तीणों दीपोऽसौ चक्रसंस्थिनः । नदीजल प्रतिमा पर्वतमाभ्रमनिर्भः॥ ९७ गर्वधातुविविध मणिविमभूषितः । पुरैव विविधाकारः स्फीतर्जनपदेगप ॥ ९८ वृक्षः पुष्पफलोपतः समन्तादनधान्यवान् । शारदेन समुद्रण सर्वनः परिवारिनः ।। शारदीपरनु विस्तारासमैन तु समन्ततः ।। ८७ ८८ ८९ 4 17 TALIOR ... मास.ग.प.IMirr... IGHदन । .... PRIETU. २. नि! ... Film ·१५० श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- {अ०४९ श्लो० १००-१२८ (अवनविन्यासः) । तस्मिनपदाः पुण्याः पर्वतान्तरिते शुभाः । वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः ।। न संकरच तेप्वस्ति वर्णाश्रमकृतः कचित् । धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तमुखिताः प्रजाः .॥ न तेपु लोभो माया वा ईर्ष्याऽसूयाऽधृतिः कुतः। विपर्ययो न तेष्वस्ति एतत्स्वाभाविकं स्मृतम् करोत्पत्तिर्न तेष्वस्ति न दण्टो न च दण्डकाः । स्वधर्मेणैव धर्मज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम् ।। एतावदेव शक्यं च तस्मिन्द्वीपे निवासिनाम् । पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रयक्ष्यामि निवोधत ॥ १०४ पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः । शाकद्वीपस्य विस्ताराद्विगुणेन समन्ततः ॥ १०५ पुष्करे पर्वतः श्रीमामेक एव महाशिलः । चित्रैमणिमयैः शैलैः शिखरैस्तु समुस्ट्रितैः ॥ १०६ द्वीपस्य तस्य पूर्वार्धे चित्रसानुः स्थितो महान् । परिमण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।। ऊर्ध्वं चैव चतुर्विंशत्सहस्राणि समाचितः । द्वीपार्धस्य परिस्तोमः पर्वतो मानसोत्तमः ॥ १०८ स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इमोदितः । योजनानां सहस्राणि ऊर्च पञ्चाशदुच्छ्रितः ।।१०९ तावदेव स विस्तीर्णः सर्वतःपरिमण्डलः । स एवं द्वीपपश्चार्थे -मानसः पृथिवीधरः ॥ ११०. एक एव महासानुः संनिवेशाविधा कृतः । स्वादकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।। पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णोऽसौ समन्ततः । तस्मिन्द्रीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदी शुभौ ।। अभितो मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ ॥ ११२ महावीतं तु यह बाह्यतो मानसस्य तत् । तस्यैवाभ्यन्तरे यत्तु धातकीखण्डमुच्यते ॥ ११३ दश वर्षसहस्राणि तत्र जीवन्ति मानवी आरोग्यसुखभूयिष्ठा मानसीं सिद्धिमास्थिताः॥११४ सममायुश्च रूपं च तस्मिन्वपदये स्थितम् । अधमोसमौ न तेष्वास्तां तुल्यास्ते रूपशीलतः ॥ न तत्र वञ्चको मेया न स्तेया(य) न भयं तथा। निग्रहो न च दण्डोऽस्ति न लोभो न परिग्रहः सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मों तथैव च । वर्णाश्रमाणां वार्सा वा पाशुपाल्यं वणिक्रिया ।। अयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शल्यमेव च । वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते ॥ ११८ न तत्र नद्यो वर्षे च शीतोष्णं वा न विद्यते । रद्भिजान्युदकान्यत्र गिरिमश्र(स्रवणानि च ।। उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनः सदा । सर्वत्र सुसुखस्तत्र जरालमविवर्जितः॥ १२० इत्येप धातकीर्खण्डे महावीते तथैव च ! आनुपूाविधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्तितः ॥ १२१ स्वादकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः । विस्तरान्मण्डलाचैव पुष्करस्य तथैव च ॥ १२२ एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरास्ताः । द्वीपस्यानन्तरो यस्तु समुस्तत्समस्तु सः ॥ १२३ एनं द्वीपसमुद्राणां वृद्धि या परस्परात् । अपां चैत्र समुद्रेकात्समुद्रा इति संज्ञिताः ॥ .१२४ ऋपयो निवसन्सस्मिन्मजा यस्पाचतुर्विधाः । तस्मादर्पमिति प्रोक्तं प्रजानां मुखदं तु तत् ॥ *प इत्येव ऋपिणो वृपः शक्तिप्रबन्धने । रतिप्रवन्धनासिद्धं वर्पत्वं तेन तेषु तत् ॥ १२६. शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्धौ समुद्रः पूर्यते सः । प्रक्षीयमाणे वहुँले क्षीयतेऽस्तमिते खगे। १२७ आपूर्यमाण उदधिः स्वत एवाभिपूर्यते । ततोऽपक्षीयमाणेऽपि स्वात्मनैवापकृप्यते ।। १ स. रिताः शु' । २ . करः स । ३ ख, ग, घ. २ मई । ग. पं. ६. 'मिन'। ५ स. ग. घ. ह. 'वाः । भरोगाः सु। ६ १.णिकया ।। ७ रा. पाशिल्पमें 1 ८ घ. ड. या । ९ क सण्डोम १० क. 'द्रस्तु ममन्ततः ।। ११ प. प, ऋषि । १२ क. ऋषयो । १३ क 'ने ।।१४ क. ट. तदा । १५ स, ड. 'हुलः क्षी। ग. 'हुशः क्षी। .

·. १ [अ०४९श्लो०१२९-११२ ] वायुपुराणम् । ( भुवनाविन्यास:) उखास्थमनिसंयोगाजलमुद्रिच्यते यथा । तथा महोदधिगनं तीयमुद्रिम्यते ततः ॥ १२९ अन्यूना ह्यतिरिक्ताश्च वर्धन्त्यापो हसन्ति च । उदयास्तमितेश्वेन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ श्रयवृद्धिरेवमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।। दशोत्तराणि पश्चैव अद्दुलीनां शतानि तु । अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः समुद्राणां तु पर्वसुः।। २३१ द्विरापत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्वोदकाताः । उदकस्योऽऽधानं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते ।। अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः । प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चोच्यते ॥ १३२ शाल्माल: शाल्मलद्वीपे पुज्यते च महाद्रुमः । कुशट्टीपे कुशस्तम्बस्तस्य नाना स उच्यते ।। क्रौञ्चद्वीपे गिरिः क्रौञ्चो मध्ये जनपदस्य ह । शाकद्वीपे दुपः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते । न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्र तैः स नमस्कृतः । महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।। तस्मिनिवसति ब्रह्मा साध्यः सार्धं प्रजापतिः। उपासते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः॥ स तम पूज्यते चैव देवैर्देवोत्तमोत्तमः ॥ जम्बूद्वीपात्मवर्तन्ते रत्नानि विविधानि च । दीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां हि क्रमात्त्विह ॥ १३७ सर्वशो ब्रह्मचर्येण सत्येन च दमेन च । आरोग्यायुःप्रमाणाद्धि द्विगुणं च समन्ततः ॥ १३८ एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् । गोपायति प्रजास्तत्र स्वयं संज्जनमण्डिताः ॥ ईश्वरो दण्डमुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः । सविष्णुः सशियो देवः स पिता स पितामहः ॥ १४०. भोजनं चौप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् । पडूस सुमहावीर्य भुञ्जते च प्रनाः सदा ।। १४१ परेण पुष्करस्याथ भारत्यायः(य) स्थितो महान् । स्वादकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्टितः॥ परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः । काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैकशिलोपमा ॥१४३ तस्मात्परेण शैलस्तु मर्यादान्ते तु मण्डलम् । प्रकाशश्वाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते ॥१४४ आलोकस्तस्य चार्वाक्त निरालोकस्ततः परम् । योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छपः स्मृतः।। तावांथ विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः। आलोके लोकशब्दस्तु निरालोके सलोकता ।। लोकार्थे संमतो लोको निरालोकस्तु वाह्यतः ।। १४६ लोकविस्तारमात्रं तु आलोकः सर्वतो वहिः । परिच्छिन्नः समन्ताच उदकेनाऽऽतश्च सः ॥ निसलोशात्परथापि अण्डमावृत्य तिष्ठति ।। अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तदीपा च मेदिनी । भूर्लोकोऽय भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ मैहस्तथा जनस्तपस्तधा सत्य एतावांल्लोकसंग्रहः । एतावानेव विज्ञयो लोकान्तश्चैव तत्परः ।। कुम्भस्थायी भवेद्यादमीच्यां दिशि चन्द्रमाः । आदितः शुक्लपक्षस्य यपुरण्डस्य तट्टियम् ।।- अण्डानामीदृशानां तु कोथ्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । तिर्यगर्धमयस्ताच कारणस्याव्यगात्मनः ।। कारणः प्राकृतस्तर हा वृतं प्रतिमतभिः ।। दारिश्येन चान्यान्यं धारयन्ति परस्परम् । परम्परावृताः मर्वे उत्पन्नाच परस्परात् ॥ ११२ १.ग. उपास्य गउपस्थिम'। प. ८. उपास्थ'। १ स. प. ८. 'गगना। ग.ग.र. . मानुषी ४ प. नस्य निसन यनरमा ५ स.ग. त्यापन ६ . पुपरेक मा1ि म. मनिपुर ता ...पान. 11.रा. प. १. झापरि। १. 7. ४. पाकर।।११ ग. ग. महा।। ३५. .". :: ग.५ ट। - 20 ·. श्रीमपागनमुनिप्रणीतम्- [अ०४९-लो. १५३-१७८] ( भुवनविन्यासः). अण्डस्यास्य समन्तात्तु संनिविष्टो धनोदधिः । समन्ताधेन तोयेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।। बाद्यतो धनतोयस्य तिर्यगर्वानुमण्डलम् । धार्यमाण समन्तात्तु तिष्ठते धनतेजसा ।। १५४ अयोगुडनिभी वह्निः समन्तामण्डलाकृतिः। समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ॥ धनवातस्तथाऽऽकाशं धारयाणस्तु तिष्ठति ।। १५६ भूतादिध तथाऽऽकाशं भूताचं चाप्यसौ महान् । महान्याप्तो हनन्तेन अव्यक्तेन तु धार्यते ॥ अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा मुक्ष्म एव च । भनन्तमकृतात्मानमनादिनिधनं च तत् ।। अतीत्य परवो घोरमनालम्बमनामयम् । नैकयोजनसाहसं विप्रकष्टं तमोवृतम् ।। तम एव निरालोकममर्यादर्भदेशिकम् । देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम् ।। तमसोऽन्ते च विख्यातमाकाशान्ते च भास्वरम् । मर्यादायामतस्तस्य शिवस्याऽऽयतनं महत् ।। त्रिदशानामगम्यं तु स्थानं दिव्यमिति श्रुतिः । महतो देवदेवस्य मर्यादायां व्यवस्थितम्।।१६१ चन्द्रादित्यानतप्तास्तु ये लोकाः मथिता बुयः । ते लोका इत्यभिहिता जगतश्च न संशयः।।१६२ रसातळालात्मस सप्तै पोयतलाः क्षिती । सप्त स्कन्धास्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः ११६३ आपातालाधिवं यावत्र पञ्चविधा गतिः । ममाणमेतजगत एप संसारसागरः॥ अनायन्ता प्रयात्यवं नेकजातिसमुद्भवा । विचित्रा जगतः सा वै प्रवृत्तिरनवस्थिता ।। पतझौतिक नाम निसर्गबहुविस्तरम् । अतीन्द्रिय महामार्गः सिद्धैरपि न लक्ष्यते ॥ 'पृथिव्यां चामिवायूनां महतस्तमसस्तथा । ईश्वरस्य तु देवस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः ।। भयो वा परिमाणं वा अन्तो वाऽपि न विद्यते। अनन्त एप सर्वत्र सर्वस्थानेषु पव्यते ।। सस्य चोक्तं मया पू तस्मिन्नामानुकीर्तने ॥ १६८ य एप शिवनान्ना हि तदः कास्न कीर्तितम् । स एप सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।। भुगौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले । अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैत्र न संशयः॥ १७० तथा सपमि विज्ञेय एप पत्र महायुतिः । अनेकधा विभक्तागो महायोगी महेश्वरः ।। सर्वलोकेप लोकेश इज्यते पहुधा मभुः ।। एवं परस्परोत्पन्ना धार्यन्ते च परस्पन् ि। आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिणः ॥ १७२ पृथ्पादयो विकारास्ते परिन्छिनःः परस्परम् । परस्पराविकाचैव प्रविष्टाय परस्परम् ॥ १७३ यस्माद्विष्टाय तेऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः । मोगासन्ह्यविशेपास्तु विशेपान्योन्यवेशनात् ॥ पृथिव्यायाच वासन्ताः परिच्छिन्नासमस्तु ते गुणाचपसारण परिच्छेदो विशेषतः । शेषाणां तु परिन्छंदः सौम्पान्नेह विभाव्यते ॥१७५ भतेभ्यः परतस्तेभ्यो खालोकः परतः स्मृतः । भूतान्यालोक भाकाशे परिच्छिभानि सर्वशः ।। पाने माति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु । भवन्यन्पोन्पहीनानि परसरसमाश्रपात् ।। तथा बालोक आकाशे भेदास्वन्तर्गता मताः॥ १७७ करतान्येतानि चत्वारि अन्योन्यस्यारिकानिनुयायदेतानि भूतानि तावदुत्पचिरुच्यते॥१७८ - .स.ताइन । प... 'मदेशि रा.म. र. ' तोम, ग. घ...'वाः ।।५५. "मगर । रा. ५. 'रात् । भा. रा. ग... मागगनु राम, मो. में परस.मा.

·[५.४९.५० श्लो. १७९-१८६१-१३] वायुपुराणम् । (भ्योति प्रचारः) जन्तूनामिह संस्कारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः । प्रत्याख्याय च भूतानि कार्योत्पत्तिर्न विद्यते॥१७९ तस्मान्पारोमिना भेदाः स्मृताः कार्यात्मकास्तु ते । करणात्मकास्तथैव स्युर्मेंदा ये महदादयः ।। उत्येप सनिवेशो वो मया प्रोक्तो विभागशः । सप्तद्वीपसमुद्राया यायातध्येन वै द्विजाः ॥१८१ विस्तारान्मण्डलाचैव प्रसंख्यातेन चैव हि । वैश्वपं प्रधानस्य परिमाणैकदेशिकम् ।। १८२ अधिष्ठानं भगवतो यस्य समिदं जगत् । एवं भूतगणाः सम संनिविष्टाः परस्परम् ॥ १८३ पतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभापितुम् । एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थिव ।। १८४ सप्त मकतयस्वेता धारयन्ति परस्परम् । तास्वल्पपरिमाणेन प्रसंख्यातुमिहोच्यते ॥ असंख्येपाः प्रसनपस्तिर्यगर्भमपश्च याः ॥ १८५ सारकासंनिवेशव यावहिव्यं तु मण्डलम् । पर्यादासंनिवेशस्तु भूपेस्तदनुमण्डलम् ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यां वै द्विजोत्तमाः ॥ १८६ इति भीमापुराणे वायुप्रो के भुवनोपन्यासो नामकोनपधाशोऽध्यायः ॥ ९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टपसाः-३६३१ : भय पक्षाशोऽध्यापः। ३ ज्योतिष्प्रचारः। सूत उवाच- अधः प्रमाणमय च वर्ण्यमानं नियोधत । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिष पञ्चमम् ।। अनन्तधातवो एते गापकास्नु मकीर्तिताः ।। जननी सर्वभूनानां सर्वभूतधरा परा । नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना || नानानदनीगेला नेकजातिसमाकुला ! अनन्ना गीपने देवी पृथिवी बहुविस्तरा ॥ नदीनदसपुद्रस्याम्तथा सदाश्रयाः स्थिताः । पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तभूमिगताय याः ॥ आपोऽनन्तांथ विक्षयास्तथाऽमिः सर्वलौकिकः । अनन्तः पटयने चैव व्यापकः सर्वसंभवः ॥५ तथाऽऽकामगनालम्ब रम्यं नानाश्रयं स्मृतम् । मनन्तं प्रथितं सर्व वायुचाऽऽकास संभवः ॥६. भापः पृथिव्यामुदके पृथिवी चोपरि स्थिता । भाकाशचापरमधः पुनभूमिः पुनर्गलम् ।। पवमन्तम( न्तोमन्नस्य भौतिकस्य न विद्यने । पुरा मुरैरैभिरित निथिनं नु निवोधत ।। भूपिनलमयाऽऽकामिनि या परम्परा । स्थिनिरपा तु विज्ञया सप्तपेऽस्मिन्रमातले ।। दायोजनमासपेकभीम रमानलम् । साधुभिः परिविख्यातमेकैकं बहुविस्तरम् ।। प्रयापमानलं चैर मुनलं तु नतः परम् । सनः परतरं विपादितलं बहुविस्तरम् ।। तनो गभग्नलं नाम परतम महातलम् । श्रीननं च ननः प्राऽऽ: पावाल सप्तमं स्मृतम् ॥ ११ इंग्णभामं च धर्म भूमिभागं च कीर्तिनम् । पाटुभौम दिनीयं नु नृतीयं रक्तमृत्तिकम् ॥ १॥ ८ ० int. 'काम । १ सप.शामा पापा 14. प. | ४. .. ३ ।। • MImग...या। • स. माम. . rat ·-- श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् (अ०५० श्लो०१४-१२] (ज्योतिष्प्रचारः)। पतिभौम चतुर्थं तु पञ्चमं दारातलम् । पाठं शिलामयं चैव सौवर्ण सप्तमं तलम् ॥ यमे तु नले ख्यातमसुरेन्द्रम्य मन्दिरम् । नमुचेरिन्द्रशमोहि महानादस्य चाऽऽलयम् ।। २५ पंच शाकुकर्णस्य पान्धस्य च गन्दिरम् । निफुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् ।। १६ "क्षराम्य च भीमस्य मूलदन्नस्य चाऽऽलयम् । लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य नु ॥१७ उनंजयस्य च पुरं पाहेन्द्रस्य महात्मनः । कालियस्य च नागस्य नगरं कलसस्य च ।। १८ यं पुरसहस्वाणि नागदानवरक्षमाम् । तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः॥ द्वितीयेऽपि तले विधा दैत्येन्दस्य गुंघक्षसः । महाजम्भस्य च तथा नगरं प्रथमस्प तु ।। व्यग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम् । शहाख्येयस्य च पुरं नगरं गोमुखस्य च ॥२१ क्षसस्य च नीलस्य मेघस्य क्रथनस्य च । पुरं च कुपादस्य महोप्णीपस्य चाऽऽलयम् ।।२२ पलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च । कद्रुपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः ॥ एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । द्वित्तीयेऽस्मिस्तले विभाः पाण्डभौमे न संशयः ॥ २४ सनीये तले ख्यातं महादस्य महात्मनः । अनुद्दलादस्य च पुरं दैत्येन्द्रस्य महात्मनः ॥ २५ नारकोख्यस्य च पुरं पुरं निशिरसस्तथा । शिशुमारस्य च पुरं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।। च्यवनस्य च विज्ञयं राक्षसस्य च मन्दिरम् । राक्षसेन्द्रस्य च पुरं फुम्भिलस्य खरस्य च ॥२७ पराधस्य च ऋरस्य पुरमल्कामुखस्य च । हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च ।। मणिमन्त्रस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् । नन्दस्य चोरगपतेविशालस्य च मन्दिरम् ॥ २९ "वं पुरसहस्राणि नागदानयरक्षसाम् । तृतीयेऽस्मिस्तले विप्राः पीतभौमे न संशयः ।। चतुर्थे दैत्यसिहस्य कालनेमहात्मनः । गजकर्णस्य च पुरं नगर कुखरस्य च ॥ सरसेन्द्रस्य च पुरं मुमालेबहुविस्तरम् । मुञ्जस्य लोकनाथस्य कवरकस्य चाऽऽलयम् ॥ ३२ नयोजनसाहसं यहुपक्षिसमाकुलम् । नगरं वैनतेयस्य चतुर्थेऽस्मिन्रसासले ॥ श्वमे शर्करामौये बहुयोजनविस्तृने । निरोचनस्य नगरं दैत्यासंहस्य धीमतः ॥ डूर्यस्यामिजिदस्य हिरण्याक्षस्य चाऽऽलयम् । पुरं च विद्युजिहस्य राक्षसस्य च धीमतः॥ पनामेघस्य च पुरं राक्षसेन्द्रस्ग शालिनः । कमरिस्य च नागस्य स्वस्तिकस्प जयस्य च ॥ ३६ लं पुरसहस्राणि नागदानवक्षसाम् । पञ्चमेऽपि तथा ज्ञेयं शर्करानिलये सदा ॥ छै तले दैत्यपतेः केसरेनगरोतमम् । सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं गहिपस्य च ॥ पक्षसेन्द्रस्य च पुरमुत्राशस्य महात्मनः ।। ३८ sऽस्ते सुरसापुत्रः शतशीर्को मुदा युतः । कश्यपस्य सुतः श्रीमान्यासकिर्नाम नागरात् ।। एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् । पd तलेऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसीतल ॥ गसमे तु तले शेयं पाताले सर्वपश्चिमे । पुरं वले. प्रमुदितं नरनारीसमाकुलम् ।। असुराशीयिः पूर्णमुमृतैर्देवशत्रुभिः । मुचुकुन्दस्य दैत्यस्य तत्र वै नगरं महत् ।। ४२ - १३. 'थम तु । २ स. शून्यद' । ३ स. 'नास्यकलिङ्गाभ्या न'। ५. 'तास्यकविताभ्या न । ४ ग. रु. दाभ्या न । ५५. ह. 'लशस्य । ६ फ. स मुरक्ष। • स. घ. इ. 'सारयस्य । ८ क. ग. बुरुपा । ६ घ. द. गहराद । १० ग 5 कामस्य । ११ स. 'मकूटस्य । १२ ग. प. कल्पस्य । १३ रा. ८. पेत्य । १४ स. प.ह . "मार । १५ क. प. मुले ५ ·४. - [-१०५० श्लो०४३-७० वायुपुराणम् । १६५ (ज्योतिष्प्रचारः) अनेकौदतिपुराणां समुदी महापुरैः । तथैव नागनारैर्ऋद्धिगद्भिः सहस्रशः ।। दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णेमहापुरैः । उदीर्णराक्षसायासैरनेकैश्च समाकुलम् ।। पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीर्णे बहुयोजने । आस्ते रक्तारविन्दासो महारमा हजरामरः ॥४. धीतशहादरवपुनीलवासा महाभुजः । विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमालाधरो वली ॥ रुक्मशाबदातेन दीप्तास्येन विराजता । प्रभुर्मुखसहस्रेण शोभते वै म कुण्डली ॥ स निहामालया देवो लोलज्वालानलाचिंपा। ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्यते । स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता । बालसूर्याभिताम्रण शोभते स्निग्धमण्डला ॥ १९ तस्य कुन्देन्दवर्णस्य असपाला विराजते । तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्धनि । जटाकरालो पुतिमालश्यते शयनासने । विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः।। महाभोगर्महाभागैर्महानार्महाबलः । उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ॥ स राजा सर्वनागानां शेषो नाम महाद्युतिः । सा वैष्णवी ह्यहितनुर्मर्यादायां व्यवस्थिता ॥५. सप्तव मेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः । देवासुरमहानागराक्षसाध्युपिताः सदा ।। अतः परमनालोक्यमगम्यं सिद्धसाधुभिः । देवानामप्यविदितं व्यवहारविजितम् ।। पृथिव्यायम्बुवायूनां नमसश्च द्विजोत्तमाः। महत्त्व मेचमूपिभिर्वण्र्यते नात्र संशयः ॥ अत ऊर्ये प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम् । सूर्याचन्द्रगसावेतो. भ्रमन्ती यावदेव तु ।। प्रकाशतः स्वभाभिस्ती मण्डलाभ्यां समास्थिती ॥ सप्तानां च समुद्राणां द्वीपानां तु स विस्तरः । विस्तरार्थं पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः ॥५॥ पर्यासपारिमाण्यं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः । पर्यासपारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम् ॥ ५. भवति श्रीनिमाल्लोकान्यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् । अबधातुः प्रकाशाख्या वनात्स रविः स्मृतः ', अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः । गहितत्वान्महीशब्दो दास्मिन्व निपात्यते ॥ ६, अस्य भारतवर्पस्य विष्कम्भं तु सुविस्तरम् । मण्डलं भास्करस्याध योजनानां निवोधन ॥६॥ नययोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु । विस्तारात्रिगुश्चास्य परिणाहोऽध मण्डलम् ।। ६. विष्कम्भो मण्डलस्यैव भास्कराद्विगुणः शशी॥ अत्तः पृथिव्यां वक्ष्यापि प्रमाणं योननः सह । सप्तद्वीपसमद्राया विस्तारो गण्डलं च यत् ।।६८ इत्येत्तदिद्द संख्यातं पुराणं परिमाणतः । तदृश्यामि प्रसंख्याय सांपतरभिमानिभिः ॥ अभिमानिव्यतीना ये तुल्याने सांप्रतैरिह । देवा ये वै तीतास्ते रुपनामभिग्य च ॥ तस्मात्तु सामनदेयश्यामि वसुधातलम् । दिवस्तु संनिवेशोथै सामतैरेव कुलशः ॥ शताकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्सतः स्मृता । तस्या वाघमाणेन मेरो चातुरन्तरम् ॥ ६.. पृथिव्या याधविस्तारो योजनागात्मकीर्तिनः । मेरुमध्यात्मनिदिन कोटिकात सा स्मृना ॥ ६. तथा गतमहनाणि एकोननवतिः पुनः । पञ्चाशय महस्राणि पृषिव्योराध विम्नरः ।। * परगनासतमोपात:ध्यायमासग. पुस्तके वतन । ... निपटाप. शंतमंजते । १. रोवतन्मयने ।। ३ . घ. १. प्रायो। ४ . . ग...शानियो। amr'1. ६. र नगे। म. न मामा.ना। १ ·७९ श्रीमपायनमुनिप्रणीतम् [अ०५०मो०७१-९८] (ज्योतिष्प्रचार.), पृथिव्या विस्तरं कृत्वं योजनस्तभिवोधत । तिस कोट्यस्तु विस्तारः संख्यातः स चतुर्दिशम्।। तथा शतसहस्राणामेकोनाशीतिरुच्यते । सप्तद्वीपसमुद्रायाः पृथिव्यास्त्वेप विस्तरः ।। विस्तरात्तिगुणं चैव पृयिन्यन्तस्य मण्डलम् । गणितं योजनाग्रं तु कोटचस्पेकादश स्मृताः ॥ तथा शतसहस्रं तु सप्तत्रिंशाधिकानि तु । इत्येतदै प्रसंख्यातं पृषिव्यन्तस्य मण्टमम् ।। ७१ तारकासनिवेशस्य दिवि यावद्धि मण्डलम् । पर्यासः सनिवेशस्य भमेस्तावत्तु मण्डलम् ॥ ७५ पर्यासपारिमाण्येन भूमैस्तुल्यं दिवं स्मृतम् । सप्तानामपि लोकानामेतन्मानं प्रकीर्तितम् ।। पर्यासपारिमाण्येन मण्डलानुगतेन च । सपर्वपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम् ॥ सस्थितिविहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः । एतदण्डकटाहस्य प्रमागं परिकीर्तितम् ।। अण्डस्यान्तस्त्यिमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी । भूलोकश्च भुवश्चैव तृतीयः स्वरिति स्मृतः।। महर्लोको जनचैव तपः सत्यश्च सप्तमः ।। एते सप्त कृता लोकाछत्राकारा व्यवस्थिताः । स्वकैरावरणः सूक्ष्मैर्यमाणा: पृथक्पृथत ॥ दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्वहिः । पार्यमाणा विशेपैश्च समुत्पन्नैः परस्परम् ।। अस्याण्डस्य समन्ताच संनिविष्टो घनोदधिः । पृथिवीमण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते ।। ८२ घनोदधिपरेणाथ धार्यते धनतेजसा । वायतो घनतेजातु तिर्यगं तु मण्डलम् ॥ समन्ताबनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम् । घनवासासथाऽऽकाशमाकाशं च महात्मना ।। भूतादिना वृतं सर्व भूतादिर्महता कृतः । तो महाननन्तेन प्रधाननाम्ययात्मना । पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम् । ज्योतिर्गणप्रचारस्प प्रमाणं परिवक्ष्यते ।। मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैच मूर्धान । वस्त्रोकसारा माहेन्द्री पुण्या हेमपरिष्कृता ॥ ८७ दक्षिणेन पुनौरोमानसस्यैव मुनि । पैवस्वतो निवसति यमः संयमने पुरे ।। प्रतीच्यां तु पुन#रोनिसस्यैव मूर्धान । सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्याथ धीमतः ॥ दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्धनि । तुल्या माहेन्द्रपुर्या तु सोमस्यापि विभावरी मानसोचरपृष्ठे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् । स्थिता धर्मव्यवस्थाय लोकसंरक्षणाय च ॥ लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वत्तो दक्षिणायन । काठागतस्य सूर्यस्य गति' तां निबोधत ।। दक्षिणे प्रक्रमे सूर्यः क्षिप्तेपुरिच सर्पति । ज्योतिषां चक्रमादाय सनतं परिगच्छति ।। मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः । वैवस्वते संगमने उदयस्ता उच्यते ।। सुखायामर्धरात्रं च मध्यगः स्यादविर्यदा । सुखायामय वारुण्यामुत्तिष्ठन्म तु दृश्यते ।। विभायापर्धरात्रं स्यान्माहेन्द्रयामस्तमेति च । तदा दक्षिणपूर्वेपामपराह्नो विधीयते ।। दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वाहः परिकीयते । तेपामपररात्रं च ये जना उत्तरापर्य ।। देशा उत्तरपूर्वा ये पूर्वरानं तु तान्मति । एवमेवोत्तरेष्वकर्को भवनेषु विराजते । , स्व. 'तुर्दश । २ क. विस्तारा' । ३ ग. ड 'कपाल । इ. 'गानुम । ५ग इ. पस्यौक' । ६ स. म. घ. यथा ।.ग. ह. 'यस्त्पत्र । ८. रात्रे घ। ९ र ग. घ..ते । मुख्याया। ८८ ९८ ·-- . - [अ०५० श्लो०९९-१०२] • वायुपुराणम् । (ज्योतिप्रचारः) सुखायामथ वारुण्यां मध्याह्न चार्यमा यदा । * विभावयाँ सोमपुर्यामुत्तिष्ठति विभावसुः राश्यधैं चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च | सोमपुयाँ विभायां तु मध्याहे स्यादिवाकरः ॥१०. महेन्द्रस्यामरावत्यामुत्तिष्ठति यदा रविः । अर्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च ॥ से शीघ्रमेति पर्येति भास्करोऽलातचक्रवत् । भ्रमन्वै भ्रमर्माणानि अक्षाणि गगने रविः॥१०२ * एतदर्धस्थानेऽय प्रन्य. स. पुस्तके वर्तते-विभावों सोमपुर्या भास्वर सूर्यसज्ञितम् ॥1॥ नक्षत्रप्रहमामाना प्रतिष्ठा योनिरेव च । ऋक्षचन्द्रग्रहा. सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसभवाः ॥ २ ॥ नक्षत्राधिपति. सोमो प्रहराजो दिवाकरः । शेषाः पत्रमहा ज्ञेया ईश्वग. कामरूपिणः ॥ ३॥ पच्यते चातिरादित्य उदकश्चन्द्रमाः स्मृतः । शेषाणां प्रकृतिः सम्यग्वयं माना निबाधेत ॥ ॥ सुरसेनापतिः सन्दः पश्यतेऽजारको प्रहः । नारायणं बुध प्राहुर्देव शानविदो बगः ॥ ५ ॥ रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम् । महामहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनश्वरः ॥ ६ ॥ देवामुग्गुरु द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रही। प्रजापतिसतावतावुभौ शुक्रवृहस्पती । देवी महेन्द्रस् वनयोराधिपत्ये विनिर्मिती । आरित्य मनमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः।। ८॥ भयत्यस्यजगत्कृस्न सदेवासुररमानुपम् । रुद्रेन्द्रोपेन्द्र चन्द्राणा विप्रेन्द्रास्त्रिदिवाकसाम् । ९ ॥ शुतियुतिमता करना यत्तेजः सार्वलौकिकम् । सर्वात्मी सर्वलोकेशो मूलं परमदेवतम् ॥ .. ततः सजायते सई तत्र चव प्रलीयते । भाषाभावौ हि लोकानामादित्याभिःसृता पुरा ॥१॥ जगज्ज्ञयो प्रहो विप्रा रीप्तिमान्सुप्रहो रविः । यत्र गच्छन्ति निधनं जापन्त च पुनः पुनः॥१२॥ क्षणा मुहूर्ता दिवसा निश: पक्षाश्च कृरमशः । मासा. संवत्सरादेव ऋतयोऽन्दयुमानि च ।। सदादित्यार पेषा कालसस्या न विद्यते । कालास्ते न निगमो न दीक्षा माहिकरम ।। १४ ॥ पदनामविभागच पुष्पमूलफल कुतः । कुतः सस्याभिनिष्पत्तिणुगोपविगणादि का॥१५॥ भभावो व्यवहाराणा देवानां दिवि चेह र । जगत्प्रतापनमृते भास्कर पारितस्करम् ॥१६॥ स एव कालवामिष द्वादशात्मा प्रजागते. । तपत्येप द्विजश्रेष्टाने मेक्यं सचराचरम् ॥ १७ ॥ स एष तेजस राशि. समस्तः सार्वलौकिक । उत्तम मार्गमास्थाय पायोमीभिरिदं जगत् ।। १०॥ पार्श्वमूर्ध्वमधव तापयत्येव सर्वशः । रवे रहिमसन यत्पाद्मया समुदाहृतम् ॥ १९॥ तेपा श्रेया. पुनः सप्त रश्मयो प्रहयोनयः । सुषुम्नो हरिकेशव विश्वकर्मा तथा च ॥ २० ॥ विश्वभवाः पुनधान्यः संपदपुरतः परन् । गर्वावसु पुनधान्य. स्वरादन्य. प्रकीर्तितः ॥ ३॥ सपुम्ना सूर्यरानिस्तु क्षीगं शशिनमेधयन् । तियगर्वप्रचागेऽसौ सुपुनः परिकीर्तितः ।। २२ ।। हरिशः पुरस्त्याद्या ऋक्षोनिः प्रकीर्तिता। दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मियते बुधम् ॥ २३ ॥ विश्ववास्तु यः पश्चाच्ष्क्रयोनिः स्मृतो बुर । सपदसुस्त यो रश्मिः सा योनिल हितस्य तु ॥ २४ ॥ पतस्यावरदिमयोंनिस्तु स वृहस्पतेः । शनवर पुनश्चापि रश्मिर प्यायते स्वराट् । २५ ॥ एव मर्यप्रभावेण प्रहनक्षमतारकाः । घर्धन्ते विदिताः सर्वा विश्व वेद पुनर्जगत् ॥ २६ ॥ नक्षीयन्ते पुनस्तानि तस्मानक्षमता स्मृता । क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभ स्तभिः ॥ २५ तेषा क्षेत्राग्ययाऽऽदते सूत्रों नत्रता ततः । तीर्गना सहतेनेह सुकृतान्ते गृहाश्रया ॥ २०॥ ताराणा तारवा होताः दाल वाचव तारका दिव्याना पाविधाना च नशाना चैव सर्वशः ।। २९॥ भादानामित्वमादित्य स्तमसा तेजसा महान् । सुवातस्य दनाथ धातुरेश विभाज्यते ॥ ३॥ सवनात्तेजसोऽपा च तेनासी सविता मतः । यद्यश्चन्द्र इत्येय म्हादने पातुरिष्यते ॥ ३ ॥ शुकवे चामृतत्वे च शतिले न वि मान्यते । सूर्याचन्द्रमगोव्ये मग्ल भास्कर सो ॥ ३२ ॥ ज्वलतमोमये शो वृत्ताम्मानमे सुभे । घनतोयामक तत्र मण्डल शाशिनः स्मनम् ।। ३३ ।। धनतेजोमय गुल मण्डल भास्करम्य तु । विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः।॥ ३ ॥ मन्यनारेषु सर्वेषु कसगर्यग्रहाश्रयाः तानि देवगृहाग्येय तदास्यास्ने भवन्ति च ।। ३५ ॥ सरि सोविवस्था.......तिविमानमुः इति । . भ. प. भाषा म १२ प. भयामिला। । ।१४।।

·0 १५८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०४७-४८ लो०७४-०११-१० (योतिष्प्रचार ) एवं चतुर्पु द्वीपेपु दक्षिणान्तेन सर्पति । उदयास्तमनेनासात्तिष्ठति पुनः पुनः॥ पूर्वाहे चापराहे तु द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः । तपत्येकं तु मध्याह्न तैरेव तु स रश्मिभिः ॥ १:४ उदितो वर्धमानाभिरामध्याई तपरविः । अतः परं इसन्तीभिगोंभिरस्तं स गच्छति ॥ १०५ उदयास्तमयाभ्यां हि स्मृते पूर्वापरे दिशौ । यावत्पुरस्तात्तपति तावत्पृष्ठे तु पार्श्वयोः ॥ १०६ यत्रोयन्दृश्यते सूर्य स्तेपां स उदयः स्मृतः । यत्र प्रणाशमायातितेपामस्तः स उच्यते ।। १०७ सबैपामुत्तरे मेरुलोकालोकस्तु दक्षिणे । विदूरभावादकस्य भमेलेखावृतस्य च ।। हियन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ॥ १०८ ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं भास्करस्य च । उच्छ्यस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमनोदयम् ॥ शुक्लच्छायोऽग्निरापश्च कृष्णच्छांया च मेदिनी । विदूरभावादस्य उद्यतस्य विरश्मिता ।। रक्ताभावो विरश्मित्वाद्रक्तत्वाचाप्यनुप्णता ॥ ११० लेखयाऽवस्थितः सूर्यो यत्र यत्र तु दृश्यते । ऊर्ध्वं गतः सहनं तु योजनानां स दृश्यते।।३११ प्रभा हि सौरी पादेन अस्तं गच्छति भास्करे । अग्निमाविगते रामौ तस्माइरात्प्रकाशते।। ११२ उदितस्तु पुनः सूर्यो ह्यस्तमानेयमाविशत् । संयुक्तो बहिना सूर्यस्ततः स तपते दिरा ॥ ११३ "प्राकाश्यं च सथोष्णं च सूर्याग्नेयौ च तेजसी । परस्परानुभवशादाप्यायते दिवानिशम् ।। ११४ उत्तरे चैय भुम्यर्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे । उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशते त्यपः ॥ तस्मात्ताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ॥ अस्तं याति पुनः सूर्ये दिन 2 प्रविशत्यपः । तस्माच्छुका भवन्त्यापो नक्तमतः प्रवेशनात् ।। एतेन क्रमयोगेन(ण) भूम्यर्धे दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमनेऽर्कस्य अहोरात्र विशत्यपः ॥ ११७ दिन सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरुच्यते । तस्माद्यवस्थिता रात्रिः सूर्यावेक्ष्यमहः स्मृतम् ॥ एवं पुष्करमध्पेन यदा सर्पत्ति भास्करः । व्यंशांशकं नु मेदिन्या मुर्तेनैव गच्छति ॥ योजनाग्रान्मुतस्य इमां संख्या नियोधत । पूर्ण शतसहस्राणामेकत्रिंशत् सा स्मना ।। १२० पञ्चाशत्तु तथाऽन्यानि सहस्राण्यधिकानि तु । मौहर्तिकी गति:पा सूर्यस्य तु विधीयते ॥१२१ एतेन गतियोगेन यदा काठां तु दक्षिणाम् । पर्यागच्छेत्तदाऽऽदित्यो माये काष्ठन्तमेव हि॥१२२ सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां तनिवोधत । नव कोश्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम्॥१२६ तथा शतसहस्त्राणि चत्वारिंशच पञ्च च । अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेपा विधीयते ।। दक्षिणाद्विनिहत्तोऽसी विपुवस्थो यदा रविः । क्षीरोदस्य समुद्रस्य उत्तरान्तोदितश्चरन् मण्डलं विपुवद्यापि? योजनस्तन्निबोधत । तिवः कोट्यस्तु विस्तीर्णा विषवद्यापि? सा स्मृता॥ तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः । श्रयणे चौतरां काष्टां चित्रभानुर्यदा भवेत् ॥ शाकदीपस्प पठस्य उत्तरोन्तोदितथरन् । १२७ उत्तरायां च काष्ठायां प्रमाणं गण्डलस्य च । योजनागात्मसरूपाता कोटिरेका तु सा द्विनः ।। अगीतिनियुनानी योजनानां तथंच च । अपनाशनं चव योजनान्यपिकानि तु ॥ १ ग. ग. प. 'नन । २ ग. प्र. दिगमा । रम। ३ ग. ग. तीच ग, गदा । गा'। ५ रा. ग. ६. गोदिनमावि क... निशा i. ग. प. १. स्याम् ।। . "गता दिग. ६.वि। .. ५.... ' amritr: स्याः ।। १. 'रान्ता दिवस: ग. ग. E- ४. महा .. . । म ·-- [अ०५८ को०१३०-१५७]] वायुपुराणम् । १५९ (ज्योतिःपचारः) नागवीच्युत्तरा वीथी अजवीपी च दक्षिणा । मूलं चैव तथाऽऽपाढे ह्यजवीभ्युदयास्त्रयः ॥ अभिजि.पूर्वतः स्वाति गवीव्युदयास्त्रयः ।। काष्ठयोरन्तरं यञ्च तक्ष्ये योजनैः पुनः । एनच्छतसहस्राणामेकात्रिंशोत्तरं शतम् ।। श्रयस्त्रिंगाधिकाश्चान्ये त्रयस्त्रिंशच योजनें: । काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनागात्मतिष्ठितम् ॥ १३२ काष्ठयोलेसयांचन अन्तरे दक्षिणोत्तरे । ते तु वक्ष्यामि संख्याय योजनस्तन्नियोधत ॥ १३३ एकैकमन्तरं तस्या नियुतान्येकसप्ततिः । सहस्राण्पतिरिक्ताश्च ततोऽन्या पञ्चसप्ततिः ॥ लेखयोः काष्ठयोथैव चाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम् । अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ॥ १३५ बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम् । मण्डलानां शतं पूर्णमशीत्यधिकमुत्तरम् ।। * चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः । प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनानान्निबोधतं ।। १३७ एकविंशयोजनानां सहस्राणि सपासतः । शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनानां प्रकीर्तिते ।। १३८ एकविंशतिभित्रैव योजनैरधिहि ते । एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैमण्डलं हि तत् ॥ १३९ विष्कम्भो मण्डलस्यैव तिर्यक्स तु विधीयते । प्रत्यहं चरते तानि सूर्यो वै मण्डलक्रमम् ॥ १४० कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्तते । दक्षिणे प्रक्रमे मर्गस्तथा शीघ्रं निवर्तते ॥ तस्मात्मकृष्टां भूमि च कालेनाल्पेग गच्छति । सूर्यो द्वादशभिः शीघ्रं मु(तैर्देक्षिणोचरे ॥ १४२ प्रयोदशामृक्षाणामहाऽनुचरते रविः । मुस्तावक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ।। २४३ फुकालचक्रमध्यस्तु यथा मन्दं मसर्पति । तयोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ॥ १४४ त्रयोदशामिन ऋक्षाणा चरते रविः । तस्माद्दीर्घग कालेन भूमिमलयां निगच्छति ॥ १४५ अष्टादशमुनस्तु उत्तरायणपश्चिमम् । अद्दर्भवानि तच्चापि चरते मन्दविक्रमः ।। १४६ त्रयोदशामिन ऋक्षाणां चरते रविः । मुस्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ।। ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा । मृत्पिण्ड इव मध्यस्थी ध्रुवो भ्रमति वै तथा ॥ त्रिंशन्मुहूर्तानवाऽऽहुरहोरात्र ध्रुवा भ्रमन् । उभयोः काष्ठयोर्मध्ये. भ्रमते मण्डलानि सः ॥१४९ कुलालचक्रनाभिस्तु यथा तत्रैव वर्तते । ध्रुषस्तथा हि विज्ञयस्तत्रैव परिवर्तते ।। १५० उभयोः काष्टयोये भ्रमतो मण्डलानि तु । दिवा नक्तं च मूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै मतिः ॥ उत्तरे मनमे विन्दोदिवा मन्दा गतिः स्मृता । तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य चै गतिः ॥ दक्षिणे प्रक्रमे चैव दिवा शीघ्रं विधीयते । गतिः सूर्यस्य नक्तं वै मन्दा चापि तथा स्मृता । एवं गतिविशेषेण विभजन्सव्यहानि तु । तथा विचरते मार्ग समेन विपमेण च ।। लोकालोके स्थिता ये ते लोकपालाश्चतुर्दिशम् । अगस्त्यश्वरते तेपामुपरिष्टाजवेन तु ॥ भजनमावहोत्रिमेवं गतिविशेषणः ।। दक्षिणे नागवीथ्यायां लोकालोकस्य चोत्तरम् । लोकसंतारको शेप वैश्वानरपथादहिः ।। १५६ पृष्ठे यावत्प्रभा सौग पुरस्तात्संप्रकाशते । पार्थयोः पृष्ठतस्तावल्लोकालोकस्य सर्वतः ।। १५७ * अप्राऽऽ मनेपदमार्षम् ।। स. घट. प्रशीतितम् । २ व. ग. घ. द.त । योजनानां सहस्रागि सप्तादशम' । ३ घ. 'स्यैव तियक- साधी | घ. मध्यान्म । ५ स. ग. घ. इ. 'इते द' । ६ स. ग. १. मन्य नि' । ० रा ग. ह. 'इतस्तु! ८ध है. तुममन्दशी । १० घ. मन्दगतिस्तथा ।११.घह, 'तान कोस. तापकों'।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् -~ [अ०५० श्लो०११८-१७० (ज्योतिष्प्रचारः] योजनानां सहस्राणि दशो– तूच्छितो गिरिः । प्रकाशश्चामकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः ॥१५८ नक्षत्रचन्द्र सूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह । अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोक लोकस्य वै गिरेः॥ एतोवानेव लोकस्तु निरौलोकस्त्वतः परम् । लोकालोक एकथा तु निरालोकस्त्वनेकधा।।१६० लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सूर्यः परिग्रहम् । तस्मात्संध्येति तामाहुरुपायुष्यार्यदन्तरम् ।। उपा रात्रिः स्मृता विमर्युष्टिधापि त्वहः स्मृतम् ।। सूर्य हि असमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् । प्रजापतिनियोगेन शापस्तेषां दुरात्मनाम् ।। अक्षयत्वं च देवस्य प्रापिता मरणं तथा ।। तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः । प्रार्थयन्ति सहस्रांशुमुदयन्तं दिने दिने । तापर्यन्तो दुरात्मानः सूर्यमिच्छनित खादितुम् ।। अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् । ततो ब्रमा च देवाश्च ब्राह्मणाचैव सत्तमाः ।। संध्येति समुपासन्तः क्षेपयन्ति महाजलम् ॥ ओंकारब्रह्मसंयुक्तं गायच्या चाभिमवितम् । सेन दान्ति ते दैत्या वज्रभूतेन वारिणा ॥ १६५ ( अग्निहोत्रे हुयमाने समन्ताद्राह्मणाहुतिः । सूर्यज्योतिः सहस्रांशुः सूर्यो दीप्यति भास्कर.)। ततः पुनर्महातेजा पहाधुतिपराक्रमः। योजनानां सहस्त्राणि ऊर्ध्वमुतिष्ठते शतम् ॥ ततः प्रयाति भगवान्ब्राझणः परिवारितः । वामखिल्ब्ध मुनिभिः कृतार्थः समरीचिमिः ॥ काष्ठा निमेपा दश पश्च चैव निशच काष्ठा गणयेत्कलान्तम् ।। प्रिंशत्कलामेव भयेन्मुहूर्तस्तैत्रिंशता राज्यहनी तो' हासदी त्वदर्भागैदिवसानां यथाक्रमम् । संध्या मीन तु होसे वृद्धौ समा स्मृता ।। १६९ रेखामभृत्ययाऽऽदित्ये त्रिमुहुर्तागते तु वै । तनः स्मृतः कालो भागस्त्वतः स पञ्चमः तस्मात्मातस्तनाकालात्त्रिमुहर्तस्तु संगवा ध्याहनिमुहूर्तस्तु तस्मात्कालाच संगवाच ॥ १७२ तस्मान्मध्यदिनाकालादपराह्न इतिता र प्रय एव मुर्तास्तु तस्मात्कालाच मध्यमात॥१७३ अपरीह व्यतीपाते कालः स उच्यते । दशपश्च मुहूर्ताव मुहूर्नालय एव च ॥ १७४ दशपञ्चमुहूर्त व अहरिपुवति स्मृतम् । + दशपचमुहर्तादै रात्रिंदिवमिति स्मृतम् ।। वर्धते हसते चैव अपने दक्षिणोत्तरे । महस्तु प्रसते रात्रि राप्रिस्तु असते त्वदा॥ मेरम सन्तयोर्मध्ये विधुवं तद्विभापते । अहोरात्र कलाश्चैव सप्त सोमः समभुते ।। २७७ तथा पञ्चदशाहानि पस इत्यभिधीयते । द्वौ पक्षौ च भवेन्मासो द्वौ मांसावन्तरीः ? ।। शाकदी-मपन स्याऽयने. वर्षमुच्यते ।। १७८ उत्तराया अभीनिनियु * पनुविन्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । नरम नास्ति व. ग. प. . पुस्तो। म.ग. स. घ. रम् । ग' । २ म ग. प. प. नागदेव । ६. म दिनमा ५ स.ग. घ. सूर्यप्र। ( स. ५. १. स्मृतः । • क. ग. यन्ति नदिने । । तपान्तं दुः। स ग .. दा. ग. इ.शियन । ".. मभिदेना स । १२. म. प. १. हरासदिय साम। १.प. ग. प. TARA म. ग. . . 'ताह में स... पिन ए. .. । . . । यमपनं दे रमते तोऽयने नि"!' .

·[भ०९०-श्लो०१७९-२०१] वायुपुराणम् । (ज्योतिष्प्रचारः) निर्मपादिकृतः कालः काष्ठाया दश पञ्च च । कलायात्रिंशतः काष्ठा मात्राशीतिद्वयात्मिका ॥ शतनकोनकास्त्रिंशन्मात्रात्रिंशत्पडुत्तरा । द्विपष्टिभाक्त्रयोविंशन्मात्रायां च चला भवेत् ॥ १८० चत्वारिंशत्सहस्रणि शतान्यष्टौ च विद्युतिः । सप्ततिं चापि तत्रैव नवतिं विद्विनिश्चये ॥ १८१ चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युतौ वैधसंयुगे । चरांशो धेषु विज्ञेयो नालिका चात्र कारणम् ॥ १८२ संवत्सरादयः पक्ष चतुर्पानविकल्पिता: 1 निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते ॥ १८३ संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः । इद्वत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।। पञ्चमो पत्सरस्तेषां कालस्तु परिसंशितः ॥ १८४ विशं पातं भवेत्पूर्ण पर्वणां तु रवेर्युगम् । एतान्पष्टादशास्त्रि(त्रि)शदुदयो भास्करस्य च ॥ १८५ तस्त्रिंशतः सौरा अयनानि दशैव तु । पञ्चत्रिशच्छतं चापि पष्टिर्मासाश्च भास्करः ॥ १८६ त्रिंशदेव त्वहोरात्रं स तु मासश्च भास्करः । एकषष्टिस्त्वहोरात्रा दनुरेको विभाव्यते ॥ १८७ अहां तु ब्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् । मानं तचित्रभानोस्तु विज्ञेयं भुवनस्य तु॥१८८ सौरसौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा । नामान्येतानि चत्वारि यः पुराणं विभाव्यते १८९ श्वेतस्पोत्तरतश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्वतः । त्रीणि तस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम् ।। तैश्चापि शगवान्नाम सर्वतश्चैव विश्रुतः। एकमार्गश्च विस्तारो विष्कम्भवापि कीर्तितः ॥ १९१ तस्य वै पूर्वतः शृङ्ग मध्यमं तद्धिरण्मयम् । दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम् ।। सर्वरत्नमयं चैकं शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् । एवं कूटैखिभिः शैलः शृङ्गवानिति विधुतः ॥ यत्तद्विषुवतं गृहं तदर्कः प्रतिपद्यते । शरदसन्तयोर्मध्ये मध्यमा गतिमास्थितः ॥ अहस्तुल्यामथो रात्रि करोति तिमिरापहः ॥ हरिताच हया दिव्यास्ते नियुक्ता महारथे । अनुलिप्ता इवाऽऽभान्ति पद्मरक्तर्गभस्तिभिः॥१९५ मेपान्ते च कुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः । मुहुर्ता दश पचैव अहो रात्रिश्च तावती ॥१९६ कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमांशगतो भवेत् । विशाखाना तथा ज्ञेयश्चतुर्थाशे निशाकरः ॥१९७ विशाखायर्या पदा सूर्यश्वरतेऽशं तृतीयकम् । तदा चन्दं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम् ॥ विषुवन्तं तदा विद्यादेवमाहुहर्षयः । सूर्येण वि विद्यात्कालं सोमेन लक्षयेत् ।। समा रात्रिरहश्चैव यदा तदिपुवद्भवेत् । तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विपुवत्सपि ॥ ब्राह्मणेभ्यो विशेपेण मुखमैतत्तु दैवतम् ।। जनरात्राधिमासौ च कलाकाष्ठ मुहूर्तकाः पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च।। सिनीवाली फुद्धश्चैव राका चानुमतिस्तथा ।। २०१ तपस्तपस्यौ मधुमाधवी च शुक्रः शुचिवायनमुत्तरं स्यात् । नभो नभस्योऽथ इंपुः सहोजी सहःसहस्पाविति दक्षिणं स्पात ।। १ ख. ग. ह. कोनिका । रस विपुतः । घ. ह. वीयुतः। ३५. ह. विद्धि । ४ घ. ६. शुतो द्वैध ५ ख. 'नक । क, विशश । ७ ग. ह. त्रिशंवतं । ८ स. प. 'शशत। ९ स. ग. घ. ४. करा: नि। १० ग. १. भाष्यते। 11 क. घ. नक्ष। १२ स. ग. प.स. वृतः स नगः गृङ्गयात्राम वि।", "वमर्ग । १४ ध. "गस्य वि। १५ क वै सर्व'। १६ क. स. शैलः। घ. र. 'ताशमाचैव । १८ स. ग. प्र. १. 'पुद्विता । २०२ १९रा.घ...पः।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०५० श्लो०२०३-२२३] (ज्योतिष्प्रचारः) संवत्सरास्ततो ज्ञेयाः पञ्चान्दा ब्रह्मणः सुताः । तस्मात्तु ऋतवो ज्ञेया ऋतवो ह्यन्तराः स्मृता। तस्मादनमुखा ज्ञेया अमावास्याऽस्य पर्वणः । तस्मात्तु विषुवं क्षेयं पितृदेवहितं सदा ॥ २०४ एवं ज्ञात्वा न मुह्येत दैवे पित्र्ये च मानवः । तस्मात्स्मृतं मजानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ।। २०६ आलोकन्तः स्मृतो लोको लोकान्तो लोक उच्यते । लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् । सुधामा चैव वैराजः कर्दमः पस्तिथा ॥ हिरण्यलोमा पर्जन्यः केतुमानजतश्च यः ।। २०७ निद्वा निरभीमाना निस्तत्रा निष्परिग्रहाः । लोकपालाः स्थिता होते लोकालोके चतुर्दिशम् ।। उत्तरं यदगस्त्यस्य अजवीध्याश्च दक्षिणम् । पिनृपाणः स वै पन्या वैश्वानरपथावहिः ।। २०९ तत्राऽऽसते प्रजावन्तो मुनयो ह्यग्निहोत्रिणः । लोकस्य संतानकराः पितृयाणे पथि स्थिताः ॥ भूतारम्भकृतं कर्म आशिपा ऋत्विगुच्यते । प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणः ॥ चलितं ते पुनर्धर्म स्थापयन्ति युगे युगे । संतत्या तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च ।। २१२ जायमानास्तु पूर्व वै पश्चिमानां गृहेशु च । पश्चिमाश्चैव जायन्ते पूर्वेषां निधनेष्वपि । एवमावर्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवाद ।। २१३ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनां गृहमेधिनाम् । सवितुर्दक्षिणं मार्ग श्रिता ह्याचन्द्रतारकम् ॥ . क्रियावता प्रसंख्येया ये श्मशानानि भेजिरे।। २१४ लोकसंव्यवहारेण भूतारम्भनेन च । इच्छाद्वेषमकृत्या च मैथुनोपगमेन च ।। २१५ तथा कायकृतेनेह सेवनाद्विपययस्य च । एतस्तैः कारणैः सिद्धाः श्मशानानि हि भेजिरे ॥ मजैपिणस्ते मुनयो द्वापरेविह जज्ञिरे ।। २१६ नागवीथ्युत्तरे यच्च सप्तर्षिभ्यश्च दक्षिणम् । उत्तरः सवितुः पन्था देवयानस्तु स स्मृतः यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः । सततं ते जुगुप्सन्ते तस्मान्मृत्युजितस्तु तैः अष्टाशीतिसहस्राणि तेपामप्यूर्ध्वरेताम् । उदवपन्थानमर्यम्णः श्रिता ह्याभूतसंप्लवात् ॥ २१९ (ते प्रसगान लोकस्य मैथनस्य तु वर्जनात् । इच्छादेपनिरया च भूतारम्भर्जिनाव पुष्ट्रिय कामसंयोगाच्छच्दादेर्दोपदर्शनाद)॥ २२० इत्येतेः कारण: शब्दस्तेऽमृतत्वं हि भेनिरे । आभूतसंप्लवस्थानममृतत्वं विर्भाव्यते ।। २२१ लाक्यस्थितिकालोऽयमपुनर्गिगामिनः । ब्रह्महत्याश्वमेधाभ्यां पुष्पपापकृतोऽपरम् ।। आमतसंप्लवन्ते तु सीयन्तापयरतसः॥ २२२ मोत्तरमृपिभ्यस्तु ध्रुवो पत्रास्ति चै स्मृतम् । एतदिष्णुपदं दिव्यं तृतीय व्योम्नि भास्वरम् ॥ तत्र गरता न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् । धर्म ध्रुवावास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः ।। इति श्रीमदापुराणे पायुमोद ग्यौतिष्पपारो नाम पमाोयायः ॥ ५॥ आदिनः लोकानां समापदाः-३८५४ भपिशामांतमन्यः ग. पुस्तकयोनास्ति। ... THIERA I ....पापा । ४ प... 'पाता । ५. 'नुमात- (v. ... ... ग... गायो। (ग. ग. प. स. "मिनाम् ।। .... 'न".".... मग ·[अ०११ श्लो०१-२२] (ज्योतिष्प्रचारः) वायुपुराणम् । अथकपश्चाशोऽध्यायः। ८ ज्योतिष्प्रचारः। • सूत उवाच- स्वायंभुवे निसर्गे तु व्याख्यातान्युत्तराणि तु । भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्पनुक्रमम्।। एतच्छुत्वा तु मुनयः पप्रच्छर्लोमहर्षणम् । मर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः। ऋपय ऊचुः भ्रमन्ते कथमेतानि ध्योतीपि दिवि मण्डलम् । तिर्यग्व्यूहेन सर्वाणि तथैवासंकरेण च ॥ कश्च भ्रामयते तानि भ्रमन्ति यदि वा स्त्रयम् ॥ एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम । भूतसंमोहनं त्वेतच्द्रोतुमिच्छा प्रवर्तते ।। सूत उवाच- भूतसंमोहनं ह्येतद्र्वतो मे निबोधत । प्रत्यक्षमपि दृश्यं यत्तत्संमोहयते मजाः ।। योऽसौ चतुर्दिर्श पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः । उत्तानपादपुत्रोऽसौ मैढीभूतो ध्रुवो दिवि ॥ ६ स हि भ्रमभ्रामयते चन्द्रादिलो ग्रहैः सह । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ।। ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्पते भगणः स्वयम् । सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।। वातानीकमयैर्वन्धैर्धये बद्धानि तानि वै । तेषां योगश्च भेदाच कालचारस्तथैव च ॥ अस्तोदयौ तथोत्पाता अपने दक्षिणोचरे । विपुबद्दवर्णाश्च धृवात्सर्व मवर्तते ॥ वर्षा धर्मो हिम राभिः संध्या चैव दिनं तथा । शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्व प्रवर्तते ॥ ११ ध्रुवेणाधिकृतांश्चैव सूर्योपात्त्य तिष्ठति । तदेष दीप्तकिरणः स कालाग्निदिवाकरः ।। १२ परिवर्तक्रमाद्विमा भाभिरालोकयन्दिशः। सूर्यः किरणजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः ।। जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ॥ १३ आदित्यपीतं सूर्योग्नेः सोम संक्रमते जलम् । नाडीभिर्वायुयुक्ताभिलौकरधान प्रवर्तते ॥ . १४ यत्सोमात्स्रवते सूर्य तदभ्रेयवतिष्ठते । मेघा वायुनिघातेन विसृजन्ति जलं भुवि ।। एवमुक्षिप्यते चैत्र पतसे च पुनर्जलम् । न नाशमु(उ)दकस्यास्ति तदेव परिवर्तते ॥ संधारणाथै भूतानां माया विश्वनिर्मिता । अनया मायया व्याप्त त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ १७ विश्वेशो लोककृदेवः सहस्रांशुः प्रजापतिः । धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभुर्विष्णदिवाकरः ॥१८ सार्बलौकिकमम्भो चै यत्सोमानसश्चतम् । सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ॥ सूर्यादुष्णं निखरते सोमाच्छीतं प्रवर्तते । शीतोष्णवीयों द्वावेतौ युक्तौ धारयतो जगत् ॥ २० सोमाधारा नदी गद्गा पवित्रा विमलोदका । सोमपुत्रपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।। २१ सर्वभूतशरीरेणु आपो हागताच याः । तेषु संदह्यमानेषु जगमस्थावरेषु च ।। धूमभूतास्तु ता आपो निष्क्रामन्तीह सर्वशः ॥ १ ख ग घ. भुवनि' । २ क. रु. च्छे शिशु । ३ क. मेधी भूरा ग. . ते ज्योतिषा गणः ।। ५ स ग ४. नि. सौ । ६ ख. ग. घ. द. 'लोधा । ७. सूर्यरतप्रेय ध्येय मी. 'म्। नान प्रकार मदक त! १० क. र । सन' । ११ क भिस त1 . स ग. प ट रयत्या ५° ५३ घ ह 'यते । १४ ख घ 'नाता । ग. ह. 'नसता'। - ·श्रीमद्वैपायनमुमणीतम्- वि०९१-५२०७४-५६11-21] (ज्योति प्रचारः): आकृष्येते यदा तो वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ । तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ॥७४ अशीतिमण्डलशतं काठयोरुभयोश्चरन् । भ्रवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ।। तयैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्वेष्टयन्स वेगेन मण्डलानि तुं गच्छति॥ ७६ रति धीमहापुराणे वायुप्रोकेऽनुषङ्गपादे ज्योतिष्प्रचारो नामैकपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ५ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-३९३० अथ द्विपञ्चाशोऽधययः । Mar 20, ज्योतिष्प्रचारः। सूत उवाच- सरयोऽधितितो देवैरादित्यैऋषिभिस्तथा गन्धरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसः।। एते सन्ति वै सूर्य द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु । धाताऽयमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ॥ २ उरगो वासुकिश्चैव संकीर्णारश्च तावुभौ । तुम्बुरुनारदथैव गन्धर्ती गापता वरी ॥ ऋतुस्थल्यप्सराचैव तथा वै पुञ्जिकस्थला । ग्रामणी रथकृच्छ्रश्च तयोर्जश्चैव तावुभौ ॥ रक्षो इतिः मइतिश्च यातुधानाबुदाहती । मधुमाधवयोरेप गणो वसति भास्करे ॥ वासन्तौ मिकी मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह । ऋपिरत्रिर्वशिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ॥ मेनका सहजन्या च गन्धवौं च हहा हहः । रथस्वनच ग्रामण्यो रयचित्रश्च तावुभौ ॥ पौरुषेयो वधश्चैव यातुधानाबुदाहृतौ । एते वसन्ति वै सूर्य मासयोः शुचियोः ।। ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः । इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।। एलार्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ । विश्वावसूग्रसेनौ च मातश्चैवारुणश्च है ॥ प्रलोचति च विख्याती निम्लोचेति च ते उभे । यातुधानस्तया सपों व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ नभोनभस्यपोरेप गणो वसति भास्करे ।। शरहती पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनिदेवताः। पर्जन्याथाय पूषा च गरद्वाजः सगौतमः॥ विश्वावसुश्च गन्धर्यास्तथैव सुरभिश्च यः(या)। विधाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ॥११ नाग ऐरावतश्चैव विभुतश्च धनंजयः । सेन(ना)जिच सुषेणच सेनानी मणीय तौ ।। आपो वातश्च ताचेती यातुधानावुभौ स्मृती । वसन्त्येते तु वै सूर्य मासयोश्च इपोर्नयोः ॥ १५ हैमन्तिको तु द्वौ मासौ वसन्ति तु दिवाकरे । अंशो भगध द्वावेतो कईयपश्च ऋतुश्च ॥ १६ भुंजाय महापमा सर्पः कोटकस्तथा । चित्रसेनश्व गन्धर्व अर्णायुधैव तावुभौ ॥ उर्वशी विभचित्तिय तथैवाप्सरसौ शुभे । तायवारिष्टनेमिश्च सेनानी मणीय तो ॥ १८ विद्युत्स्फूर्जश्च ताबुप्रो पानुपानाचुदाहृतौ । सहे चैत्र सदस्य च वसन्त्येते दिवाकर ।। ततः श्रीशरयोवापि मासयोनिवसन्ति वै । त्वष्टा विष्णुर्नपदमिश्विामित्रस्तथैव च ।। काव्वेयौ यथा नागौ कम्बलापतरावुभौ । गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च मूर्यवर्यास्तथैव च ॥ . २१ २० , प. प. सा. सीकर। १.ग.प. इ. 'रारा ३६. प्रा. पाय । ५५. र पनत्व । ६ ग.. 'ताउनुको । ७. 1. भुग'।

·२७ [म०५२लो०२२-४] वायुपुराणम् । १६७ (ज्योतिष्प्रचारः) तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा । तजित्सत्यजिचैव ग्रामण्या लोकविश्रुतौ ॥ २२ ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः । एते देवा वसन्त्य द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ॥ ५३ स्थानाभिमानिनो खेते गुणा द्वादश सप्तकाः । सूर्यमाप्यायपन्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २४ भयितैस्तैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति पुनयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। २५ ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम् । सर्पा वहन्ति सूर्य च यातुधाना * नुपान्ति च ॥ वालखिल्या नयनत्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ॥ २६ एतेषामेव देवानां यथावीर्य यथातपः। यथायोग ययासत्यं यथाधर्म यथावलम् ॥ यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा । इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ २८ ऋपयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च भूयशः ।। २९ एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति बान्ति सृजन्ति च । भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः॥३० मानवानां शुभं होते हरन्ति दुरितात्मनाम् । दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति कचित्कचित् ॥३१ विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः। एते । सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ३२ वर्षन्तश्च तपन्तश्च द्वादयन्तश्च वै मजाः । गोपायन्ति तु भूतानि सर्वाणीहाऽऽमनुक्षपात् ।। ३३ स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै । अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांगतं तु ये॥ एवं वसन्ति चै सूर्य सप्तकास्ते चतुर्दिशम् । चतुर्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ।। ग्रीष्मे हिम च वर्षांसु च मुश्चमानो धर्म हिमं च वर्षे च दिन निशां च । कालेन गच्छत्यूतुबशात्परित्तरश्मिदेवानिपतच मनुजांश्च स तर्पयन्वै ।। पीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुपुम्नेन विवर्धयित्वा । शुक्रे तु पूर्ण दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विधाः पिवन्ति ॥ पीतं तु सोमं द्विकलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम् । स्वधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ॥ सूर्येण गोभिस्तु समुद्धताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्ताभिः । वृष्ट्याऽतिद्धाभिरधौपधीभिर्माः क्षुधं त्वन्नपानर्जयन्ति ।। अमृतेन तृप्तिस्त्वर्धमासं सुराणां माँसार्धतृप्तिः स्वघया पितगाम् । अन्नेन शश्वनु दधाति माः सूर्यः स्वयं तच्च विति गोभिः ॥ ४० अयं हरिस्तैहरिभिस्तुरंगमरयन्दि चापो हरतीति रश्मिभिः । विसर्गकाले विमृजश्च ताः पुनर्विति शश्वत्सविता चराचरम् ॥ इरिहरिद्भिीयते तुरनमैः पिवत्यथापो हरिभिः सहस्रधा । ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समुह्यमानो हरिभिस्तुरंगमः ।। इत्येप एकचक्रेण सूर्यस्तुणं रथेन तु । भट्टैस्तैरक्षतैर पैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ॥ ३७ , ४२ * अत्र संधिरापः । ., स. प. उ. भीसदं । २ ख. ग. घ. मुख्यश. । ३ ख ग. घ. . ताना च शु17 ग. घ. इसि । ए। ५ स. घ. इ. 'तुश ।।६ क.म् । मुधा । ७ ग. ह. मास सुधा तु स्व 10 ख. ग. घ. ह. अयन्हार । ९ स. ग. घ. ह. रहेर'।१० स. ग, घ. ६. श्रवः ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [भ०५१श्लो०१३-४६] (ज्योतिष्प्रचारः): तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसा स्मृतम् । आकै तेजो हि भूतेभ्यो ह्यादत्ते रश्मिभिर्जलम् समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः । यतस्त्वशास्काले परिवतों दिवाकरः ।। यच्छत्ययो हि मेधेभ्यः शुल्लाः शुल्लगभस्तिभिः॥ अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। ततो वर्षति पण्मासान्सर्वभूतविद्धये । वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चामिसंभवम् ।। मेहनाच मिहेर्धातोर्मेघत्वं व्यञ्जयन्ति च । न भ्रश्यन्दि यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ।। २७ मेघानां पुनरुत्पत्तित्रिविधा योनिरुच्यते । आग्रेया ब्रह्मजाथैव पक्षणाच पृथग्विधाः ।। विधा धनाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् ।। २८ आग्नेयास्वर्णनाः मोक्तास्तेषां तस्मात्मवर्तनम् । शीतदिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिता:२९ महिपाश्च चराहाश्च मत्तमातङ्गगामिनः । भूत्वा धरणिभ्पेत्य विचरन्ति रमन्ति च ॥ जीपूता नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसंभवाः । विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधाराविलम्बिनः ॥ ३? मूका घना महाकाया औवहस्य वशानुगाः । क्रोशमानाच वर्षन्ति क्रोशार्धादपि वा पुनः ॥३३ पर्वताग्रनितम्वेपु वर्षन्ति च रमन्ति । वलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।। ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिवाससंभवाः । ते हि विधुगुणोपेताः स्तनयन्ति स्वनमियाः ॥ ३४ तेषां शब्दमणादेन भूमिः स्वागहोगमा । राज्ञी राजाभिषिक्तत्र पुनपौवनपश्रुते ।। तेवियं मीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ।। जीमूता नाम ते पेघा येभ्यो जीवस्य संभवाः । द्वितीय पवह वायुं पेघास्ते तु समाश्रिताः ।। एते योजनमात्राच सार्धार्धानिष्कृतादपि । दृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासाराः प्रकीर्तिताः ॥ पुष्करावर्तका नाम ये पेघाः पक्षसंभवाः ।। शाकेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वताना महौजसाम् । कामगानां महद्धानां भूतानां शिवमिच्छता ॥३८ पुष्करा नाम ते मेघा बृहन्तस्तोयमत्सराः । पुष्करावर्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः ॥ नानारूपधराश्चैव महाघोरतराय ते । कल्पान्तवृष्टः स्रधारः संवर्ताग्नेनियामकाः ।। वर्पन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्तिताः । अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो गहीतलम् ।। वायुं पर वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।। यान्यस्याण्डकपालस्य माकृतस्याभवस्तदा । तस्मादमा समुत्पन्नश्चतुक्तः स्वयंभुवः ॥ तान्येवाण्डकपलिस्य सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः ।। नेपामाप्पायन धूमः सर्वेषामविशेषतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारच दिग्गजाः ॥ गनानां पतिानां च मेघाना भोगिभिः सह । कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ॥ १४ पन्यो दिग्गजायेव हेमन्त शीतसंभवाः । तुपारदृष्टि वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ।। श्रेष्टः परिवहो नाम सेपां वायुरपाश्रमः । पोऽसौ विमति भगवानगामाकाशगोचरम् ।। दिपामृतजला पुष्पा विधी स्वर्गपणे स्थिताम् ।। 1 स.प. 'यमित्र. 12. 'युमने त १२ १. भायद । । स. प. , TIR 1 ग १ . माता : ५ प. . 'सारः । ६ प... तिः। 1 स ... पहले र । ८ रा. ग .. निस ९.प.र 3.1... निज 1. यो पिए । १२ ग घ... ४१ ४२ धार ·(म०५१ श्लो०४७-७१] वायुपुराणम् । : (ज्योतिष्प्रचारः) तस्याविष्पन्दनं तोयं दिग्गजाः पृथुभिः करैः । शीकरं संपमुश्चन्ति नीहार इति स स्मृतः॥४७ दक्षिणेन गिरियोऽसौ हेमकूट इति स्मृतः । उदग्धिपवतः शैलादुत्तरस्य च दक्षिणे ।। पुण्डूं नाम समाख्यातं नगरं तत्रं वै स्मृतम् ॥ १८ तस्मिनिपतितं वर्ष यत्तु पारसमुद्भवं । ततस्तदाबहो वाहिमशैलात्समुद्रहन् ।। आनपत्यात्मयोगेन सिञ्चमानो महागिरिम् ।। हिमवन्तमतिक्रम्य दृष्टिशेपं ततः परम् । इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविद्धये ॥ ५० माँवा(चाss)प्यापनं चैव सर्वमेतत्मकीर्तितम् । सूर्य एव तु दृष्टीना स्रष्टा समुपदिश्यते ॥ ५१ ध्रुवेणाऽऽवेष्टितः सूर्यस्ताभ्यां दृष्टिः प्रवर्तते । धुवेणाऽऽवेष्टितो वायुष्टिं संहरते पुनः॥ ५२ ग्रहानिःसृत्य सूर्यास्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले । वारस्यान्ते विशत्यक ध्रुवेण परिवेष्टितम् ॥ अतः मूर्यरथस्याथ संनिवेशं निवोधत । संस्थितेनैकचफ्रेण पश्चारेण त्रिनाभिना ।। ५४ हिरण्मयेन भगवान्पर्वणा तु महौजसा । नष्टवाऽन्धकारेण पट्पकारकनेमिना ॥ चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः। द्विगुणोऽस्य रथोपस्थादीपादण्डममाणतः ॥ स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो बर्थवशेन तु । असङ्गः काञ्चनो दिव्यो युक्तः परमगैईयैः ।। छन्दोभिर्वाजिरूौस्तु यतः शक्रस्ततः स्थितः । वरुणस्यन्दनस्यैह लक्षणैः सदृशस्तु सा॥ तेनासौ सर्पति व्योम्नि भास्त्रता तु दिवाकरः॥ ५८ अर्थमानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य तु । संवत्सरस्यावयवैः कल्पितानि यथाक्रमम् ॥ ५९ अहस्तु नाभिः सूर्यस्य एकचक्रः स वै स्मृतः । आराः पश्चर्तवस्तस्य नेमिः पट्टनवः स्मृताः ।। रथनीडः स्मृतो हाब्दस्त्वयने कूवरावुभौ । मुहूर्ता बन्धुरास्तस्य शम्या तस्य कलाः स्मृताः ।। तस्य काष्ठाः स्मृता घोणा ईपादण्डः क्षणास्तु चै । निमेपाथानुकर्पोऽस्य ईपा चास्य लवाः स्मृताः रात्रिर्वरूयो' धर्मोऽस्य ध्वज ऊर्ध्वः समुटितः । युगातकोटी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ॥ सप्ताश्वरूपाश्छन्दांसि वहन्ते चामतो धुरम् । गायत्री चैव त्रिगुप्च अनुबजगती तया ॥ ६४ पतिथ बृहती चैव उणिकैव तु सप्तमम् । अक्षे चक्रं निबद्धं तु ध्रुवे त्वक्षः समार्पतः ।। सहचको भ्रमत्यक्षः सहाक्षी भ्रपति ध्रुवः । अक्षः सहैव चक्रेण भ्रमतेऽसौ ध्रुवेरितः ॥ एवमर्थवशात्तस्य संनिवेशो रथस्य तु । तथा संयोगभागेन संसिद्धो भास्वरो रयः ॥ ६७ तेनासौ तरणिर्देवस्तरसा सर्पते दिवि । युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य हि ॥ ६८ ध्रुवेण भ्रमतो रश्मी विचक्रयुगयोस्तु वै । भ्रमतो मण्डलानि स्युः खेचरस्थ रथस्य तु ॥ ६९ युगाक्षकोटी ने तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य तु । ध्रुवेण संगृहीते वै द्विचक्रश्वेतरज्जुबत् ।। भ्रमन्तमनगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ । युगाक्षकोटी ते तस्य वातोर्मी स्यन्दनस्य तु ॥ ७१ कीलासक्तो यथा रज्जुभ्रंमते सर्वनोदिशम् । हमतस्तस्य रश्मी तो मण्डले त्तरायणे । वर्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु । ध्रुवेण संगृहीती तु रसपी. . .

·श्रीपद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-~- [१०९१-छो ०२३-१४ (ज्योतिष्प्रचार: तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमत्राम्भसा स्मृतम् । आर्के तेजो हि भूतेभ्यो गादत्ते रश्मिभिर्जलम् समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः। यत्तस्तुवशात्काले परिवतों दिवाकरः।। यच्छत्यपो हि मेघेभ्यः शुक्लाः शुक्लगमस्तिभिः।। अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः । सर्वभूतहितार्थाय वायुभिश्च समन्ततः ।। २६ ततो वर्षति पप्पासासर्वभूतविवृद्धये । वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चामिसंभवम् ।। मेहनाच मिहेर्धातोर्मेघवं व्यञ्जयन्ति च । न भ्रश्यन्दि यतस्त्वापस्तदभ्रं कवयो विदुः ॥ २७ मेवानां पुनरुत्पत्तिस्त्रिविधा योनिरुच्यते । आमेया ब्रह्मनाश्चैव पक्षणाव पृथग्विपाः ॥ त्रिधा घनाः समाख्यातास्तेपो वक्ष्यामि संभवम् ।। २८ आग्नेयास्वर्णजाः प्रोक्तास्तेषां तस्मात्पवर्तनम् । शीतदुर्दिनचाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिता:२९ महिपाश्च वराहाच मत्तमातङ्गगामिनः । भूत्वा धरणिमभ्येत्य विचरन्ति रमन्ति च ॥ जीमूना नाम ते मेघा एतेभ्यो जीवसंभवाः । विशुद्गुणविहीनाश्च जलधाराविलम्बिनः ।। मूका धना महाकाया औवहस्य वशानुगाः । क्रोशमात्राच वर्षन्ति क्रोशादिपि वा पुनः ॥३३ पर्वताग्रनितम्बेपु वर्षन्ति च रमन्ति । बलाकागर्भदाश्चैव चलाकागर्भधारिणः ।। ब्रक्षना नाम ते मेघा ब्रह्मनिवाससंभवाः । ते हि विधुगुणोपेता स्तनयन्ति स्वनमियाः ॥ ३४ तेपा शब्दमणादेन भूमिः साङ्गरुहोगमा । राज्ञी राज्ञाभिपितेव पुनपौवनमश्नुते ॥ तेविप प्रीतिमासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा ॥ जीमूना नाम ते मेघा येभ्यो जीवस्य संभवाः । द्वितीयं पवई वायु मेपास्ते तु समाश्रिताः ।। एते पोजनपात्राच सार्धा(निष्कृतादपि । दृष्टिसर्गस्तथा तेषां धारासोराः प्रकीर्तिताः ।। पुष्करावर्तका नाम ये मेघाः पक्षसंभवाः ।। शक्रेण पक्षाश्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् । कामगानां महद्धानां भूतानां शिवपिच्छता ॥३८ বু নাম ন এবং মুননীযg বেন ব্যালন ডি ॥ नानारूपधराश्चैव महाघोरतराश्च ते । कल्पान्तः स्रष्टारः संवर्तामेनियामकाः ॥ वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्तिताः । अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो गहीतलम् ।। वायु पैर वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ॥ यान्यस्याण्डकपालस्य माकृतस्याभवस्तदा । तस्माद्ब्रह्मा समुत्पन्नधतुर्वक्त्रा स्वयंभुवः ॥ तान्येवाण्डकपालस्य सर्वे मेघाः प्रकीर्तिताः ।। सेपायाप्पायनं धूमः सर्वेपामविशेपतः । तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वार व दिग्गनाः॥ गनानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह । कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम् ।। ४४ पर्जन्पो दिग्गनाथैव हेमन्ते शीतसंभवाः । पारष्टाष्टं वर्षन्ति सर्वसस्यविवृद्धये ।। श्रेष्टः परिवहो नाम नेपा वायुरपाश्रयः । योऽतो विभति भगवानगडाकाशगोचराम् ।। दिव्यामृतजलां पुषी त्रिधी स्वर्गप स्थिताम् ।। १ रा. ग... मि. 'गमः ॥२८. आयी। ३ रा. प. . या ग... मध्य ५ म. ए. पार पति: प... पदने । ८ गं.ग.प. "पानि 1 स.प... प.10 ....आपतिल । रिया ए° । १३ ग. प... भारताप ·, २७ [भ०५२ श्लो०२२-४३] वायुपुराणम् । १६७ (ज्योतिष्प्रचारः) तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा । मतजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यो लोकविश्रुतौ ॥ २२ ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः । एते देवा वसन्त्यकें द्वौ मासौ तु क्रमेण स्थानाभिमानिनो ह्येते गुणा द्वादश सप्तकाः । सूर्यमाप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २४ प्राधितैस्तैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।। ग्रामणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम् । सर्पा वहन्ति सूर्य च यातुधाना * नुपान्ति च ॥ वालखिल्या नयन्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। एतेपामेव देवानां यथावीर्य यथातपः। यथायोगं यथासत्यं यथाधर्म यथावलम् ॥ यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा । इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ।। २८ ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाच भूयशः ।। २९ एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च । भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः॥३० मानवाना शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम् । दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति कचित्कचित् ॥३१ विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः । एते । सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ३२ वर्षन्तश्च तपन्तश्च द्वादयन्तश्च वै मनाः । गोपायन्ति तु भूतानि सर्वाणीहाऽऽमनुसयात् ॥ ३३ स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्यन्तरेषु वै । अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांप्रतं तु ये ॥ एवं वसन्ति वै सूर्य सप्तकास्ते चतुर्दिशम् । चतुर्दशसु सर्गेप गणा मन्वन्तरेपु च ।। ग्रीष्मे हिम च वर्षासु च मुश्चमानो धर्म हिमं च वर्षे च दिनं निशां च । कालेन गच्छत्यूतुबशात्परिवृत्तरश्मिदेवान्पिश्च मनुजांश्च स तर्पयन्वै ।। प्रीणात्ति देवान मृतेन सूर्यः सोमं सुपुम्नेन विवर्धयित्वा । शुक्रे तु पूर्ण दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विवुधाः पिवन्ति ॥ पीतं तु सोमं विकलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम् । स्वधामृतं तत्पितरः पिवन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव कव्यम् ॥ सर्पण गोभिस्तु समुद्धताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धताभिः। वृष्ट्याऽतिद्धाभिरचौपधीभिर्माः क्षुधं त्वन्नपानर्जयन्ति ।। ३९ अमृतेन तृप्तिस्त्वर्धमासं सुराणां माँसाधतृप्तिः स्वधया पितृगाम् । अन्नेन शश्वन दधाति माः सूर्यः स्वयं तच्च विभर्ति गोभिः ।। अयं हरिस्तै ईरिभिस्तुरंगमरयन्हि चापो हरतीति रश्मिभिः। विसर्गकाले विसृजश्व ताः पुनर्विति शश्वत्सविता चराचरम् ॥ हरिहरद्भिहियते तुरद्गमैः पियत्ययापो हरिभिः सहस्रधा । ततः प्रमुश्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समुहमानो हरिभिस्तुरंगपैः इत्येप एकचत्रेण सूर्यस्तुणे रथेन तु । भदैस्तरक्षतरः सर्पतेऽसौ.5 ७ ३८ : ४२ . * अत्र सचिराप। •, ख. घ. ह. भीस, । १ ख, ग, घ, मुत्यश. । ३ ख ग, घ, इ. तानां च शुग. घ. हसि । एं। ५स.घ.. "तुर्दश। च'। क.म् । सुधा । ७ ग. ह. मास मुग तु स्व। . ग, घ, ह. अयन्हरि ९ स. ग. घ. ४. रहर । १० स. ग. घ. द. प्रवः।

·२ श्रीमद्वैपायनयुप्रणीतम् [अ०५१-५२लो०७४-७६ 11-२ (ज्योतिष्प्रचारः): आकृष्यते यदा तो वै ध्रुवेण समधिष्ठितौ । तदा सोऽभ्यन्तरं सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ॥७४ अशीतिमण्डलश काष्ठयोरुभयोश्चरन् । ध्रुवेण मुच्यपानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु ॥ तपैच बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु । उद्वेष्टयन्स वेगेन मण्डलानि तुं गच्छति।। ७६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्तंऽनुपङ्गपादे ज्योतिष्प्रचारो नामैकपश्चाशोऽध्यायः ।। ५१ ॥ आदितः श्लोकानां समध्यका:~३९३० अथ द्विपश्चाशोऽधययः । १ ७ ८ ज्योतिष्प्रचारः। सूत उवाच स रथोऽधिष्ठितो देरादित्यैऋपिभिस्तथा। गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसः ।। एते वसन्ति वै सूर्य द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु धातार्यमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः ॥ २ उरगो वासुकिश्चैत्र संकीर्णारश्च तावुभौ । तुम्बुरुरिदश्चैव गन्धवौं गायतां वरी ।। ऋतुस्थल्यप्सराश्चैव तथा वै पुञ्जिकस्थला । ग्रामणी रथकृत्छूश्च तयोर्जश्चैव तावुभौ ॥ रक्षो इतिः महेतिश्च यातुधानाबुदाहृतौ । मधुमाधवयोरेप गणो वसति भास्करे ।। वासन्ती अप्मिको मासौ मित्रश्च वरुणश्च ह।ऋपिरत्रिर्वशिष्ठश्च तक्षको रम्भ एव च ॥ मेनका सहजन्या च गन्यौं च हहा हदूः। रथस्वनश्च ग्रामण्यो रयचित्रश्च तावुभौ ॥ पौरुषेयो वधथैव यातुधानावुदाहृतौ । एते वसन्ति वै सूर्य मासयोः शुचियोः ॥ ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसन्तीह देवताः । इन्द्रश्चैव विवस्वांश्च अगिरा भृगुरेव च ।। एलापर्णस्तथा सर्पः शङ्खपालश्च तावुभौ । विश्वावसूग्रसेनौ च मातथैवारुणश्व ह ॥ अम्लोचेति च विख्याता निम्लोचेति च ते उभे। यातुधानस्तथा सर्पो व्याघ्रः श्वेतश्च तावुभौ नमोनमस्ययोरेप गणो वसति भास्करे ॥ शरहती पुनः शुभ्रा वसन्ति मुनिदेवताः। पर्जन्यायाय पूषा च भरद्वाजः सगौतमः ॥ विश्वावसुश्च गन्धर्वास्तथैव सुरभिश्व याया)। विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे ॥१३ नाग ऐरावतश्चैव विभुतश्च धनंजयः । सेन(ना)जिच सुपेणश्च सेनानी मणीश्च तौ ।। आपो वातश्च तावेतो यातुधानावुभौ स्मृतौ । वसन्त्येते तु चै सूर्य मासयोश्च इपोर्नयोः ॥ १५ मन्तिको तु द्वौ मासौ वसन्ति तु-दिवाकरे । अंशो भगश द्वावेतो कपपश्च ऋतुश्च ह ।। नाय महापमः सर्पः कर्कोटकस्तथा । चित्रसेनश्च गन्धर्ष अर्गायुश्चैव नाजुभो । उर्वशी विमचित्तिय तयवाप्सरसौ शुभे । तायशारिष्टनेमिश्च सेनानीमायणीच तो॥ विपुत्स्फूर्नश्च तावुनौ यातुधानाबुदाहतौ । सहे चैत्र सहस्ये च यमन्त्येते दिवाकर ।। ततः सचिरपोवापि मासयोनिवसन्ति वै । स्व विष्णुर्जमदमिविश्वामित्रस्तपय च ।। कादवेयौ यथा नागो कम्बलाश्वतरावुभौ । गन्धयों धृतराष्ट्रश्च मूर्यवर्चास्तव च ।। . 'भागनि. रा. प. सा. सीमार, ग.प.र. १६. रथी ४. योय । भारतरतग.. 'तानम्तो । प... भाग।

·१६७ [भ०५२ श्लो०२२-४३] वायुपुराणम् । (ज्योतिष्प्रचारः) तिलोत्तमाप्सराश्चैव देवी रम्भा मनोरमा । तजित्सत्यजिच्चैव ग्रामण्यो लोकविश्रुतौ ॥ २२ ब्रह्मोपेतस्तथा दक्षो यज्ञोपेतश्च स स्मृतः । एते देवा वसन्त्यर्के द्वौ मासौ तु क्रमेण तु ॥ ५३ स्थानाभिमानिनो ह्येते गुणा द्वादश सप्तकाः । सूर्पमाप्यायपन्त्येते तेजसा तेज उत्तमम् ॥ २४ प्राधितस्तैर्वचोभिस्तु स्तुवन्ति मुनयो रविम् । गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ॥ ग्रापणीयक्षभूतास्तु कुर्वते भीमसंग्रहम् । सर्पा वहन्ति सूर्य च यातुधाना * नुपान्ति च ॥ वालखिल्या नयन्त्यस्तं परिचार्योदयाद्रविम् ।। २६ एतेपामेव देवानां यथावीर्य यथातपः। यथायोगं यथासत्यं यथाधर्म यथावलम् ॥ यथा तपत्यसौ सूर्यस्तेषां सिद्धस्तु तेजसा । इत्येते वै वसन्तीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे ॥ २८ ऋपयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः । ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाच भूयशः ॥ एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च । भूतानामशुभं कर्म व्यपोहन्तीह कीर्तिताः॥३० मानवानां शुभं ह्येते हरन्ति दुरितात्मनाम् । दुरितं हि प्रचाराणां व्यपोहन्ति कचित्कचित् ॥३१ विमानेऽवस्थिता दिव्ये कामगा वातरंहसः । एते । सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवसानुगाः ।। ३२ वर्पन्तश्च तपन्तश्च द्वादयन्तश्च वै प्रजाः । गोपायन्ति तु भूतानि सर्वाणीहाऽऽमनुक्षयात् ॥ ३३ स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै । अतीतानागतानां वै वर्तन्ते सांगतं तु ये ॥ एवं वसन्ति वै सूर्य सप्तकास्ने चतुर्दिशम् । चतुर्दशसु सर्गेषु गणा मन्वन्तरेषु च ॥ ग्रीष्मे हिम च वर्षासु च मुश्चमानो धर्म हिमं च वर्षे च दिनं निशां च । कालेन गच्छत्युतुबशात्परित्तरश्मिदेवानिपतुंश्च मनुजांच स तर्पयन्वै ॥ मीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुपुम्नेन विवर्धयित्वा । शुक्रे तु पूर्ण दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विवधाः पिवन्ति ॥ पीतं तु सोमं द्विकलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिस्तं क्षरन्तम् । स्वधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याच तथैव कव्यम् ।। ३८ सूर्येण गोभिस्तु समुद्धताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धताभिः । दृष्टयाऽतिद्धाभिरधोपधीभिर्माः क्षुधं त्वनपान यन्ति ॥ मृतेन तृप्तिस्त्यर्धमासं सुराणां माँसार्थनृप्तिः स्वधया पितृगाम् । अन्नेन शव दधाति माः सूर्यः स्वयं तच विमति गोभिः ।। अयं इरिस्तै ईरिभिस्तुरंगमरयन्हि चापो हरतीति रश्मिभिः । विमर्गकाले विस्जश्च ताः पुनर्विति शश्वत्सविता चराचरम् ॥ हरिहरिद्भिीयते तुरङ्गमैः पिवत्ययापो इरिभिः सहस्रधा । ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समुद्यमानो हरिभिस्तुरंगमः ॥ इत्येष एकचरण सूर्यस्तुणे रथेन तु । भद्रस्तरक्षतेर पैः सर्पतेऽसौ दिवि क्षये ॥ ४२ ४३ * अत्र सधिरापः। • १ रा. प. १. भीसभं । २ रा. ग. घ. मुश्यना । ३ स ग घ.. तानां च । ग. घ. इसि । ए 'तु।।.'म् । गुपा 1७ ग. १. मास मुग तु स्व।स. गघ. '. अयन्हाई ग. प. प. स. रहे।"रा, ग, घ... प्रतः ।

·५२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् • [अ०१२--लो०४४-६५.) (ज्योतिष्प्रचारः) अहोरात्राद्रथेनाऽसौ एकचक्रेण तु भ्रमन् । सप्तद्वीपसद्वान्तं सप्तभिः सप्तभिईयैः ।। छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चकं ततः स्थितैः । कामरूपैः सकृयुक्तैरमितस्तैमनोजवैः ॥ हरितरव्ययः पिडैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः । अशीतिपण्डलशतं भ्रमन्त्यव्देन ते हयाः ।। बाह्यमभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसपात् । कल्पादौ संप्रयुक्तास्ते वहन्त्याभूतसंप्लवाद ।। आरत्ता चालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहाँणि तु ॥ प्रथितर्वचोभिरपः स्तूयमानो गपिभिः । सेव्यते गीतनृत्यैव गन्धरप्सरोगणैः ।। पतङ्गः पतगैरभ्रममाणो दिवस्पतिः ॥ वीथ्याश्रपाणि चरति नक्षत्राणि तथा शशी । हासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत्स्मृते ॥ ४९ त्रिचेक्रोभयपार्थस्थो विज्ञेयः शशिनो रथ: । अपां गर्भसमुत्पन्नो रथः सायः ससारथिः ।। शतारैश्च त्रिभिश्चर्युक्तः शुलैईयोचमैः ।। दशभिस्तु कृर्दिव्यैरसङ्गैस्तैमनोजवैः । सकृयुक्त रथे तस्मिन्वहन्ते चाऽऽयुगक्षयात् ।। संगृहीतो रथे तस्मिश्वेतचक्षुःश्रवास्तु चै । अश्वास्तमेकवर्णास्त वदन्ते शङ्कवर्चसम् ।। ययुश्च त्रिमनाचैव पो राजीवलो इयः । अश्वो वामस्तुरण्यश्च इंसो व्योमी मृगस्तथा ॥ ५३ इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः । एते चन्द्रपसं देवं वहन्ति दिवसक्षयात् ।। देवैः परितः सोमः पिभित्रैव गच्छति । सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे पुरतः स्थिते । आपूर्यते पुरस्यान्तः सततं दिवसक्रमात् ।। देवैः पीत क्षये सोममाप्याययति नित्यदा । पीतं पञ्चदशाहं तु रश्पिनैकेन भास्करः ॥ आपूरयन्सुपुम्नेन भाग भागमहाक्रमात् । सुपुन्नाप्यायमानस्य शुक्ला वर्धन्ति वै कलाः ॥ ५७ तस्माद्धसन्ति वै कृष्णे शुक्ल आप्याययन्ति च । इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रस्याऽऽध्यापिता तनुः ॥ पोर्णपास्पा स दृश्येत शुक्ल: संपूर्णमण्डलः । एवमाप्पायितः सोमः शुक्लपक्षे दिनक्रमात् ॥ ५९ ततो द्वितीयामभृति बहुलस्य चतुर्दशी । अपां सारमपस्पेन्दो रसपात्रात्मकस्प च ।। पिरन्त्यम्युमयं देवा मधु सौम्यं सुधामयम् ।। संभृतं चापासेन अमृतं सूर्यतेजसा । भतार्थमपृतं सौम्यं पौर्णमास्यामुपामते ।। एकरानं सुरैः सः पितृभिव मदापभिः। सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य च ।। प्रक्षीयते परस्पान्तः पीयमानाः कला क्रमात् ।। ६२ (* प्रयश्च त्रिशतं चैव प्रयस्त्रिंशत्तथैव च । प्रयस्त्रिंशत्सहस्राय देवाः सोमं पियन्ति ॥ ६३ इत्यतः पीयमानस्य कृष्णा वर्धन्ति चे कला)+ सीप तस्माकृष्णेयाःशुले ह्याप्यायपन्ति ताः एवं दिनक्रमातीते विधुवास्तु निशाकरम् । पीत्वाऽर्धमासं गाउन्ति अमावास्यां सुरोतमाः || पितरमोपतिनि अमावास्यो निशाकरम् । • नुपिralasar: .ग. पुस्तष्पोनास्ति । + एन स्पान इसम पतले-शायन्ति तस्माता या बायापान्दम। ...'t it मनःप. ' मुभिः। ग. प... मतरते', मन् । HERE IT. ग... हानि १५ ग. ग..भा.म. सोयः । ग. प. माग। •. ग. प... grai : स. प. 'भारम् ।.. भाग 11.प... भाग। 1.रा, त... 'irt३. प...'ping निशारे।

·. .. ७२ [अ०५२-लो०६६-८८] वायुपुराणम् ।, .(ज्योतिष्प्रचारः) तनः पञ्चदशे भागे किंचिच्छिष्टे कलात्मके । अपराहे पितृगण धन्यः पर्यास्यते ॥ पियन्ति द्विकलं कालं शिष्टा तस्य तु या कला। निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् । तां स्वयां माप्ततृयै नु पीत्वा गच्छन्ति तेऽमृतम् ।। साम्या वहिपदश्चैव अग्निप्वात्तास्तथैव च । कव्याचैव तु ये मोक्ताः पितरः सर्व एव ते ॥ ६७ संवत्सरास्तु वै केन्याः पञ्चाब्दा ये द्विजैः स्मृताः। सौम्यास्तु ऋनवो ज्ञेया मासावहिंपदः स्मृताः अमिप्वात्ता(त)तयश्चैव पित्सा हि वै द्विजाः ॥ पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै । यावन्न क्षीयते तस्य भागः पञ्चदशरतु सः ॥ ६९ अमावास्यां तदा तस्य अन्तमापूर्यते परम् । वृद्धिक्षयाँ पक्षादौ पोडश्यां शशिनः स्मृतौ ।। एवं सूर्गनिमित्तैपां क्षयवृद्धिनिशाकरे । ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथं पुनः ।। ७१ तोयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः । युक्तो यः शस्तु अष्टाभिर्वा तरहः॥ सवरूयः सानुकर्पः सूतो दिल्यो रथे महान् । सोपासनपताकस्तु सध्वजो मेघसंनिभः॥ ७३ भार्गवस्य रथः श्रीमांस्तेजसा सूर्यसंनिभः । पृथिवीसंभवेयुक्त नावणईयोत्तमैः॥ श्वेतः पिशनः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः । कृष्णश्च हरितश्चैत्र पृपतः भिरेव च ॥ दशभिस्तैमहाभागैर शैतिवेगितः ।। भष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमानसोपस्यापि रथोऽभवत् । असग़लौंहितर वैः सर्वगैरग्निसंभवः ॥ . सर्पतेऽसौ कुमारो पे जुर्वक्रानुचक्रगः ॥ . सतस्त्वाङ्गिरसो विद्वान्देवाचार्यों बृहस्पतिः । शोणरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।। ' ७७ युक्तस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टाभितिसमितः । नक्षत्रेऽदं निवसति सर्वगस्सेन गच्छति ॥ ततः शनैश्चरोऽप्य वैः शवलव्योमसंभवैः । कार्णायसं समारुह्य स्पन्दनं याति वै शनैः॥ ७९ स्वर्भानोस्तु तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः । रथं तमोमयं तस्य सकृयुक्ता वहन्त्युत ॥ ८० आदित्यानिसको राहुः मोमं गच्छति पर्वसु । आदित्यमेति सोमाच पुनः सौरेप पर्वसु ॥८१ अथ केतुरथस्यावा अटाटा वातरंहसः । पलालधूमसंकाशाः शवला रासभारुणाः ॥ एते चाहा ग्रहाणां ये मया प्रोक्ता स्थैः सह । सर्वे ध्रुवनिवद्धास्ते प्रद्धा वातरश्मिभिः ॥ ८३ एते वै भ्राम्यमाणास्तु यथायोग भ्रमन्ति थे । वायव्याभिरदृश्याभिः प्रवदा वातरश्मिभिः॥ परिभ्रमन्ति तद्वद्धाश्चन्द्रमूर्यग्रहा दिविं । भ्रमन्तमनुगच्छन्ति ध्रुवं ते ज्योतिषां गणाः ॥ यथा नधुदके नौस्तु सलिलेन सहोद्यते । तथा देवालया ह्यते उद्यन्ते वातरश्मिभिः।। तस्मात्सर्वेण दृश्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते ॥ यावत्यश्चैव तारास्तु तावन्तो वानरश्मयः । सर्वा ध्रुवनियद्धास्ता भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति तम् ॥ लिपीटाकरं चक्रं भ्रमद्धामयते यथा । तथा भ्रमन्ति ज्योतीपि वातवद्धानि सर्वशः।। ८२ ८८ १२. 'इला'२ रा. ग. प. ४ क व्याः पापा थे । ३ क. 'तो नाना' 1४ क. इ. पृषिगरे । ५ ख, ५. र. भाभीमघ. वयानुवरागः । ७ स. ग. घ. १. दाता। ग. र. 'याऽऽकान्ता । र स. ग. सपथारक भ्रमतो नामयन्ति तत् । त ·८२ १७० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०५२-५३श्लो०८९-९९11-4) (ज्योतिःसानवेशः). बलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु । यस्मान्ज्योतीपि बहते प्रवहस्तेन स स्मृतः ।। एवं ध्रुवनिबद्धोऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः । सैप तारामयो ज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि ।. यदता कुरुते पापं दृष्ट्वा तं निशि मुच्यते ॥ यानत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि । तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवन्त्यभ्यधिकानि तु । शाश्वतः शिशुमारोऽसौ विज्ञेयः प्रविभागशः । उत्तानपादस्तस्याथ विज्ञयो घत्तरो हनुः । यज्ञोऽधरस्तु विज्ञेयो धर्मो मूर्धानमाश्रितः । इदि नारायणः साध्य(ध्या) अश्विनौ पूर्वपादयोः।। वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी । शिशुः संवत्सरस्तस्य मित्रोऽपाने समाश्रितः ॥ पुन्छेऽमिश्च महेन्द्रश्च मरीचिः कश्यपो ध्रुवः । तारकाः शिशुमारथ नास्तमेति चतुष्टयम् ॥ ९५ नक्षत्रचन्द्र सूर्याच ग्रहास्तारागणैः सह । उन्मुखाभिमुखाः स चक्रीभूताश्रिता दिवि ॥ ९६ ध्रुवेणाधिष्ठिताः सर्वे ध्रुवमेव प्रदक्षिणम् । प्रयान्तीह वरं श्रेष्ठं मेढीभूतं ध्रुवं दिवि ।। धृवाग्निकश्यपानां तु घरवासी ध्रुवः स्मृतः । एक एव ' भ्रमत्येष मेरुपर्वतमुर्पनि ॥ ज्योतिपो चक्रमेतद्धि सदा कर्पत्यवाड्मुखः । मेरुमालोकयेत्येप प्रयातीह प्रदक्षिणम् ॥ इति श्रीमहा राणे वायुप्रोक्त ध्रुवचर्या नाम द्विपश्चाशोऽध्यायः ॥ ५२ ॥ आदिसः श्लोकानां सगध्यका:-४०२९ - . मग निपधाशोऽध्यायः। । - १ ७ ८ २ ज्योति सनिवेशः। शांशपायन उवाच- एतच्छुत्वा तु मुनयः पुनस्ते संशयान्विताः । पमच्छरुत्तरं भूयस्तदा ते लोमहर्षणम् ॥ ऋपय ऊचः- यदेतदुक्तं भवता गृहाण्येतानि विश्रुतम् । कथं देषगृहाणि स्युः कथं ज्योतीपि वर्णय ॥ एतत्सर्य समाचक्ष्व ज्योतिषां चैत्र निश्चयम् । श्रुत्वा तु वचनं तेपां सदा सूतः समाहितः ॥३ अस्मिन्नर्थे महामार्यदुक्तं शानवदिभिः । तदाऽहं संप्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् ।। यथा देवगृहाणीह सूर्याचन्द्रमसोगृहम् ।। यतापरं त्रिविधामेश्येऽहं तु समुद्भवम् । दिव्यस्य भौतिकस्यामेरा पानेः पार्थिवस्य च ॥ ५ व्युष्टापा तु रजन्यां वै ब्राह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। [*अव्याकृतमिदं त्वामीन्नैशेन तममाऽऽतम् चतुर्भूतावशिष्टेऽस्मिन्पार्थिवः सोऽग्निरुच्यते । यथाऽऽदौ तपते सूर्ये शुचिरमिस्तु स स्मृतः ॥ वैधुताख्यस्तु विशेयस्तेषां वक्ष्येऽथ लक्षणम् । वेपतो जाठरः सारो शपां गर्भासयोऽग्नयः ।। तस्मादपः पिचन्मयों गोभियत्वमौ दिवि ।। पण्डिानसर्गप्रन्यः ग ग. पुस्तकारिता १ रा. प. पं| २ रा. घ. 7°गन स । ३. 'मेधाभ' ग...। अमिता' । ग. प. 'गि भाग १५५.प. पयंता । ६ ग..श २०१५स. निमि.ग. 'नि विद्याम् ।। घ .। रबिन। ९.प... समा। • R. हास. "गृहाः ।। १६. 1. INTE१२.दनुस। ८ - - re ·१६ . [म. श्लो५३१९-३१] वायुपुराणम् । (ज्योति संनिवेश ) चैद्युत्तेन समाविष्टो वाओं नौद्भिः प्रशाम्यति । मानवानां च कुक्षिस्थो नौन्दिः शाम्पति पावकः अधिप्यान्वरमः सोऽग्निः प्रभवो जाठरः स्मृतः । यथायं मण्डली शुको निरूष्मा. समकाशते प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्म याति दिवाकरे । अनिमाविशते रात्रौ तस्मादूरात्मकाशते ॥ ११ उद्यन्तं च पुनः सूर्यगौष्णयपायमाविशत् । पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादमिस्तपत्यसौ ॥ १२ मकाशश्च तथौपण्यं च सौरामेये तु तेजसी । परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते दिवानिशम् ॥ उत्तरे चैव भूम्पर्धे तस्मादस्मिश्च दक्षिणे । उत्तिष्ठति पुनः सूर्य रात्रिराविशते त्वपः ॥ तस्माताम्रा भवन्त्यापो दिवारात्रिप्रवेशनात् ।। अस्तं याति पुनः सूर्य अहमैं प्रविशत्याः । तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो विशन्ति भारतरे ॥ एतेन क्रमयोगेन(ण) भूगर्व दक्षिणोत्तरे । उदयास्तमये नित्यमहोरात्रं विशत्यपः ॥ पश्चासौ तपते सूर्य पिवनम्भो गभस्तिभिः। पार्थिवो हि विमिश्रोऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः सहस्रपादः सोऽग्निस्तु त्तः कुम्भनिभः शुचिः । आदत्ते तत्तु रश्मीनां सहस्रेण समन्ततः । नादेयाश्चैव सामुद्री: कोप्याश्चैव सधान्वनी । स्थावरा जङ्गमाथैव यश्च सूर्यों हिरण्मयः ।। .तस्य रश्मिसहसं तु वर्षशीतोष्णनिस्रवम् ।। तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ति चित्रमूर्तयः । वन्दनाश्चैव वन्याश्च ऋतना नूननास्तथा । अमृता नामतः सर्वा रश्मयो दृष्टिसर्जनाः ।। २० हिमवाहाश्च ताभ्योऽन्या रश्मयास्त्रिशताः पुनः । दृश्या मेध्याथ वाह्याच हादिन्यो हिमसर्जनाः चन्द्रास्ता नामतः सर्वाः पीताभास्तु गभस्तयः । शुंक्लाश्च ककुंभश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा । Vलास्ता नामतः सर्वास्त्रिशता धर्मसर्जनाः । समं विभनि ताभिस्तु मनुष्यपितृदेवताः ॥ २३ मनुष्यानीपधेनेह स्वधया च पितनपि । अमृतेन सुरान्सस्त्रिोंसिभिस्तर्पयत्यसौ.।। वसन्ते चैव ग्रीप्पे च स तैः सुतपत्ते त्रिभिः । वर्षास्त्रथो शरदि च चतुभिः संप्रकर्षति ॥ २५ हेमन्ते शिशिरे चैव हिमं स मृजते त्रिभिः । ओषधीपु वलं धत्ते स्वधया च पितॄनपि ।। सूर्योऽमरत्वमे तनयं त्रिपु नियच्छति ॥ २६ पवं रश्मिसहस्र तत्सौरं लोकार्थसाधकम् । भिद्यते ऋतुमासाप जलशीतोष्णनिसवम् ॥ २७ । इत्येतन्मण्डलं शुलं भास्पर सूर्यसंज्ञितम् । (* नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च ॥ ऋक्षचन्दग्रहाः सर्वे विज्ञयाः सूर्यसंभवाः ।। नक्षत्राधिपतिः सोमो प्रदराजो दिवाकरः । शेपाः पञ्च ग्रहा शेया ईश्वराः कामरूपिणा ॥ २९ पव्यते चानिरादित्य उदकवन्द्रमाः स्मृतः । शेषाणां प्रकृति सम्यग्वर्ण्यमानां नियोवन ।। ३० मुरसेनापतिः स्कन्दः पथ्यतेऽङ्गारको ग्रहः । नारायणं ध्रुवं प्राहुर्देवं ज्ञानविदो विदुः ॥ * धनुधिहांन्सर्गनग्रन्थः स पुस्तके नास्ति । - ra ११. नगमिग. नाति ३ ग,घ ४ पवन. सोऽतिनि:प्रमो जास. मास्वरः। ग. भामराः । ५स, ध.इ. वृत्त। ६ स ग प... नादीमा । ७ स. 'याँ। ८ ग घ. मध्य । ग. . ध हाद'। १० स. घ. माय: "स.ध. कुभाई' । ११ रा. घ. गुतात्मा स. सर्वामि । रु. च शत: रात।१५ ग घ.. "मृदयमयु । १६ रा. घ, ४. अवगतो 110 स. सोम सौम्य. ।' . ' ! १९ रा. घ. दुधाः ।

·३ ४ १७२ श्रीमदैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०५५लो०३१-५५] (ज्योति सनिवेश:): रुद्रो वैवस्वतः सोद्धर्मो लोके प्रभुः स्वयम् । महाग्रहो विनश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः ॥ देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महाग्रहौ । प्रजापति सुताचेतावुभौ शुक्रवृहस्पती ॥ दैत्यो महेन्द्रश तयोराधिपत्ये विनिर्मिती ।। आदित्यमूलमखिलं त्रिलोकं नात्र संशयः । भवत्यस्य जगत्कृत्सं सदेवासुरमानपम् ॥ रुरेन्द्रोपेन्द्रचन्द्राणां विभेन्द्राखिदिवौकसाम् । घुतियुतिमतां कृत्स्ना यत्तेजः सार्वलौकिकम् ॥ सर्वात्मा सर्वलोकेशो मूलं परमदैवतम् । ततः संजायते सर्व तत्र चैव प्रलीयते ॥ भावाभाचौ हि लोकानागादित्यानिःसनी पुरा । जगज्ज्ञेयो ग्रहो विना दीप्तिमानमुग्रहो रविः यत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः । क्षणा मुटुर्ना दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्त शः ॥ मासाः संवत्सराश्चैव ऋतयोऽन्दयुगानि च । तदादित्याहते तेपां कालसंख्या न विद्यते । कालाहते न निगमो न दीक्षा नाहिसक्रमः ॥३९ सतनामविभागश्च पुष्पमूलफलं कुतः । कुनः सस्याभिनिष्पत्तिगुणोपधिगणादि वा ।। अभावो व्यवहाराणां देवानां दिवि चेह च । जगत्मतापनमूने भास्करं वारितस्करम् ॥ ४१. स एव कालवाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः । तपत्येप द्विज श्रेष्ठालोक्यं सचराचरम् ॥ स एप तेजसा राशिः समस्तः सावलौकिकः । उत्तम मार्गमास्थाय वायो भिरिदं जगत् ॥ पार्षमूर्ध्वमघश्चैव तापयत्येप सर्वशः। रचरस्मिसहस्रं यत्माम या समुदाहृतम् । तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयोनयः ॥ सुगुम्नी हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च । विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संयमुरत परम् ॥ अग्यिसः पुनधान्यो मया चात्र प्रकीर्तितः॥ सुषम्नः सूर्यरश्विस्तु क्षीणं शशिनमेश्यन् । तिर्यग्यचारोऽसौ गुपुनः परिकीर्यते ॥ हरिकेशः रस्त्याया अक्षयोनिः प्रकीयते । दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मियते चुयम् ॥ विश्ववास्तु यः पथाच्छुक्रयोनिः स्मृता बुबैः। संयदपुश्च यो रश्निः सा योनिलोहितस्य तु ॥ पस्त्वग्निम् रश्मियोनिस्तु स वृहस्पतेः । शनैश्वरं पुनश्चापि रश्मिराप्यायते सराट् ।। ४९ एवं सूर्यप्रभायन ग्रहनक्षतारकाः । वर्षन्ते विदिताः सर्वा विश्वं चेदं पुनर्नगत् ॥ न भीगते पुनस्तानि तस्मानक्षत्रता स्मृता ।। क्षेत्रापेनानि पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः । तेषां क्षेत्राण्पधाऽऽदने सूर्यो नसंतां गतः ॥ ५१ तीणीनां मुकृतेनेह मुकृतान्ते ग्रहाश्रयान् । ताराणां तारका यताः शुरुन्याच तारकाः ॥ ५२ दिव्यागों पाधियानां च नशानां च सर्वशः । आदानानित्यगादित्यस्तमसा सेनता महान् ।। मुवति स्पन्दनायै च धानुरेप विभाव्यते । रायनाने नसोडां च तेनासा सविना मतः ।। वर्भयन्द्र इत्येप लादने धातुरिष्यते । शुकन्ये चामृगे च शीतसे न बिभाव्यते ॥ ग.घ... शायनी सो11.। १२. र 'प्रेशन'। ग. घ.. 'ती। देवी गग. नावो में'। ५५ गाय । ६. यः । ....मान्य: स्वास्न्यः । 15. प्रनायासी । ९ प.न. IT! ग. रिता ।६।१८.प. र. स्मों । ११.ir १. 1. ग......

·१०५३श्लो.५६-८१] वायुपुराणम् । । ज्योतिःसंनिवेश:) सूर्याचन्द्रपसार्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे। बलत्तेजोमये शुले मृत्तकुम्भनिभे शुभे ।। घरतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् । धनतेजोमयं शक्लं मण्डलं भास्करस्य तु ।। विशन्दि सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः । मन्वन्तरे पु सर्वेपु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्त भवन्ति च ।) सोरं सूर्यो विशः स्थानं सौम्य सोमस्तथैव च।। शौकं शुक्रो विशः स्थानं पोदशाचिः प्रतापवान् । बृहबृहस्पतिश्चैव लोहितं चैव लोहितः 'शानेश्वरं तथा स्थान देवथैव शनैश्चरः ।। आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः । नवयोजनसाहस्रो विष्कम्भः सवितुः स्मृतः त्रिगुणस्तस्य विस्तारो मण्डलं च प्रमाणतः । द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः ॥ तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुभूत्वाऽधस्तात्मसर्पति । उद्धृत्य पार्थिवच्छायां निर्मितो मण्डलाकृतिः ॥ स्वर्भानोस्तु गृहत्स्थान निर्मितं यत्तमोमयम् । आदित्यात्तञ्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वम् ।। आदित्यमेति सोमाच पुनः सोमं च पर्वसु । स्वर्भासा नुदते यस्मात्ततः स्वर्भानुरुच्यते ॥ ६५ चन्द्रस्य पोडशो भागो भार्गवथ विधीयते । विष्कम्भान्नष्डलाञ्चय योजनामात्ममा गतः ॥६६ भार्गवा पादहीनस्तु विज्ञयो चै वृहस्पतिः । बृहस्पतेः पादहीनौ कुजसौरावुभौ स्मृनौ । विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोवृधः ॥ तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्तीह यानि वै । बुधेन समतुल्यानि विस्तारान्मण्डलादथ ।। मायशश्चन्द्रयोगीनि(णि) विद्यादृक्षाणि तत्सविन् । तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परम् शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने । पूर्वापरनिकृष्टांनि तारकामण्डलानि तु ॥ योजनान्पर्धगात्राणि तेभ्यो हस्वं न विद्यते । उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दुरसर्पिणः । सौरोऽगिराव.वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः ॥ तेभ्योऽधस्तातु चत्वारः पुनरन्ये महाग्रहाः । सूर्यः सोमो युधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः ॥ ७२ यावन्त्यस्तारकाः कोटयस्तावदृक्षाणि सर्वशः । बीथीनां नियमाचैवमक्षमार्गो व्यवस्थितः ।। गतिस्तास्वेव सूर्यस्य नीचोयत्वेऽयनक्रमात् । उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः ॥ चौध बौधोऽथ स्वभीनुः स्वर्भानोः स्थानमास्थितः ।। नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत । गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतीपि सुकृतात्मनाम् ।। कल्पादौ संमत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा । स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदाभूतसंप्लवम् ॥ ७६ मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवतायतनानि वै । अभिमानिनोऽवतिष्ठन्ति स्थानानि तु पुनःपुनः ।। अतीतस्तु सहातीता भाव्या भाष्यैः मुरासुरैः । वर्तन्ते वर्तमानश्च स्थानानि स्वैः सुरैः सह ॥ अस्मिन्मन्नन्तरे चैव ग्रहा वैमानिकाः स्मृताः । विवस्वानदितः पुत्रः स्यों वैवस्वतेऽन्तरे ।। ७९ स्विपिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमदेवो वसुः स्मृतः । शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवोऽमुरैयाजकः ॥ ८० वृहत्तेजाः स्मृतो देयो देवाचार्योऽहिरासुतः । बुधो मनोहरक्षेत्र विषिपुत्रस्तु स स्मृतः ॥ ८१ ॥ ও १ सग. 'मिता म' । ३ स. ग घ. छ. न. सरेषु प० । ३ न. घ. 'रपिणः । “य, घ. मृगमा १५ स. ग. प. इ. 'बायोति दिन यापदभूतरायम् । । ५ करराज' ।

·१३ १७४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०५३ श्लो०८२-१०७]] (ज्योतिःसंनिवेश:) : अनिर्विकल्पासंजज्ञे गुनाऽसौ लोहिताधिपः । नक्षत्रशक्षगामिन्यो दाक्षायण्यः स्मृतास्तु ताः ॥ स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनोऽमुरः। सोपसंग्रहसूर्ये तु कीर्तितास्त्वभिमानिनः ।। स्थानान्येतान्यथोक्तानि स्थानिन्यश्चैव देवताः । शुलामग्निमयं स्थानं सहस्रांशोबियस्वतः ॥ ८४ सहस्रांशोस्त्यिपः स्थानमम्मयं शुक्रमेव च । आध्यं श्याम मनोजस्य पञ्चरश्मेहं स्मृतम् ॥ ८५ शुक्रस्याप्यम्मयं स्थानं सद्म पोडशरश्मिवत् । नवरश्मेस्तु यूनो हि लोहितस्थानमम्मयम् ॥ ८६ हरिथा(चाss)प्यं बृहच्चापि द्वादशांशावृहस्पतेः। अष्टरश्मेहं मोक्तं कृष्णं वुधस्य अम्मयम् ॥८७ स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् । विज्ञेयास्तारकाः सर्वास्त्वम्मयास्त्वेकरश्मयः॥८८ आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाथैव वर्णतः । घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कलादो वेदनिर्मिताः ।। उञ्चत्वादृश्यते शीघ्रमभिव्यक्तैर्गभस्तिभिः । तथा दक्षिणमार्गस्थो नीवीवीथीसमाश्रितः ॥ ९० भूमिलखावृतः सूर्यः पूर्णिमावास्ययोस्तथा । न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च ।। तस्मादुत्तरमार्गस्थो, ह्यमावास्यां निशाकरः । दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमादृश्यते न च ॥ ज्योतिपां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावुभौ । समानकालास्तमयौ विपुवत्सु समोदयौ ।। उत्तरासु च वीथींपु व्यन्तरास्तमयोदयौ । पौणि(पूर्णा)मावास्ययोज्ञेयो ज्योतिश्चक्रानुवतिनौ ॥ दक्षिणायनमार्गस्थो यदा भवति रश्मिवान् । तदा सर्वग्रहाणां स सूर्योऽधस्तात्मसर्पति ॥ ९५ विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्च*चरते शशी । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूय प्रसपैति ।। ९६ नक्षत्रेभ्यो वुधश्चोर्च बुधादूर्व वृहस्पतिः । तस्माच्छनैश्चरश्चोर्च तस्मात्सप्तर्पिमण्डलम् ।। ऋषीणां चैव सप्तानां ध्रुव ऊर्व व्यवस्थितः ॥ . द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेपु च । ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिटायथाक्रमम् ॥ ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यों तु दिवि दिव्येन तेजसा । नित्यमुक्षेप युज्यन्ति गच्छन्ति नियमक्रमात् ।। ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोचमृद्ववस्थिताः । समागमे ५ भेदे च पश्यन्ति युगपत्मजाः॥ . परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् । असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु चै बुयैः ।। इत्येष संनिवेशो वः पृथिव्यां ज्योतिपस्य च । द्वीपानामुदधीनां च पर्वतानां तथैव च ॥ १०२ वर्षाणां च नदीनां च ये च तेपु वसन्ति च । एने चैव ग्रहाः पूर्व क्षत्रेपु समुस्थिताः ।। १०३ विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुपेऽन्तरे । विशाखामु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः ॥१०४. विपिमान्धर्मपुत्रस्तु सोमो विश्वावसुस्तथा । शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृतिकासु निशाकरः ॥ पोशाचि गोः पुत्रः शुकः सूर्यादनन्तरम् । ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यक्षेत्रे समुत्थितः ॥ १०६ प्रहथाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशाचिवृहस्पतिः । फल्गुनीपु समुत्पन्नः सर्वासु च जगद्गुरुः ।। * अत्राऽऽत्मनेपदं छन्दोनुरोधात् । . ९७ ९८ १ कप । अथ श्या' । २ ग. ह. च । अध्यं । ३ घ. "प्यं स्थानं म°। ४ स.नं पन। ५ रा. घ. ६ रिचाप्यंक. ग. युद्धस्य । ७ घ. 'धोमुपानि । ८ ग. यः पाणे' । ९ क ग. 'प्रतोस्त। १. रा. ग. घ ड. सूर्यचन्द्रमसावृतम् । स . ११ वर्तौ । । १२ स. . "तिको । द। १३ स ग, घ, द, वक्त्राद' । 17 स. घ, ज्यन् ग । १५५. ह. "यनक'। १६ रा. च ते देवं प'। १७क. येषु ते । १८ स. ग, घ. ह. 'त. देव । १९ प. मस्तिताः । २० स. घ. द. दशा। - ·[भ०१३ १४ श्लो०१०८-१२३३१ ३] वायुपुराणम् । (नीलकण्ठस्तव )। नयाचिोहितास्तु प्रजापतिसुतो ग्रहः । आपाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः ।। १०८ रेवतीयेव सप्ताचिस्तथा सौरः शनैश्वरः । रेवतीपु समुत्पन्नौ ग्रहौ चन्द्रार्कमर्दनौ ।। एते ताराग्रहाचैव बोद्धव्या भार्गवादयः । जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति चैगुण्यतां यतः ।। (+स्पृशम्ते तेन दोपेण ततस्ता ग्रहभक्तिपु)॥ सर्वग्रहाणामेतपामादिरादित्य उच्यते । ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनां चैव धूमवान् ।। 'धुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्दिशम् । नक्षत्राणां श्रविष्टा स्यादयनानां तयोत्तरम् ॥ वर्षाणां चापि पञ्चानामायः संवत्सरः स्मृतः । ऋतूनां शिशिरं चापि मासानां माघ एव च ॥ पक्षाणां शुक्लपक्षस्तु तिथीनां प्रतिपत्तथा । अहोरात्र विभागानामहापि मकीर्तितम् ।। गुहूर्तानां तथैवाऽऽतिर्मुद्दतो रुद्रदैवतः । अक्ष्णोश्चापि निमेपादिः कालः कालविदो मतः ॥ श्रवणान्तं श्रविष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् । भानोर्गतिविशेपेण चक्रवत्परिवर्तते ॥ दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तं विद्धि चेश्वरम्। चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्तकनिवर्तकः ।। १७ इत्येप ज्योतिपामेच सीनवेशोऽर्थनिश्चयात् । लोकसंध्यवहारार्थमीश्वरेण विनिर्मितः ॥ उत्पन्नः श्रवणेनासौ संक्षिप्तथ ध्रुवे तथा । सर्वतोऽन्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इति स्थितिः ॥ धुद्धिपूर्व भगवता कल्पादौ संपकीर्तितः । साश्रयः सोऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिपात्मकः॥ विश्वरूप प्रधानस्य परिणामोऽयमद्भुतः ।। १२० नैव शक्यं मसंख्या याथातथ्येन केनचित् । गतागतं मनुष्येषु ज्योतिषी मांसचक्षपा ॥ आगंमादनुमानाच प्रत्यक्षादुपपत्तितः । परीक्ष्य निपुणं भक्त्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता ॥ १२२ चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिसत्तमाः । पञ्चते हेतवो ज्ञेया ज्योतिर्गणविचिन्तने ॥ १२३ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्तेऽनुषा पादे ज्योति.सनिवेशो माम विपश्चाशोऽध्यायः॥ ५३॥ आदितः श्लोकानांसमध्यकाः-४१५२ अथ चतुप्पश्चाशोऽध्याय । नीलकण्ठस्तवः। ऋपय ऊचु:- कस्मिन्देशे महापुण्यमेतदाख्यानमुत्तमम् । वृत्तं ब्रह्मपुरोगाणां कस्मिन्काले महायुते ।। एतदाख्याहि नः सम्यग्ययातं तपोधनः ।। सूत उवाच- यथा श्रुनं मया पूर्व वायुना जगदायुना । कथ्यमानं विनश्रेष्ठाः सत्रे वर्षसहस्रके। भीलता येन कण्ठस्य देवदेवस्य शूलिनः । तदहं कीर्तयिष्यामि शृणु शंसितव्रताः ॥ + इदम नास्ति रा. घ. पुस्तम्या । क रोहणी । २ स. ग घ. इ. समो महयन्द्रायमर्दनः ।। ३. पितः । स । ४ स. ग, ८, 'शादिः । ५ स, घ. 'तं प्रतिष्टा ६स, ग. ह. 'कः । । क. रूप. स. घ. 'पा मास'। ९ स. घ. तस्मिन् । १. घ. व साम । - ·. ८ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् - (अ०५४०४-२५.] (मालगण्टरम.) उत्तरे शैलराजस्य सरांसि सरितो हदाः । पुष्पोधानेपु-तीर्थपु देवतायतनेषु च ॥ गिरिशृङ्गेपु तुझेपु गहरोपवनेषु च ।। देवभक्ता महात्मानो पुनयः शासितव्रताः । स्तुन्ति च महादेवं यत्र यत्र यथाविधि ।। ऋग्यजुःसामवंदैश्च नृत्यगीतार्चनादिभिः। ओंकार हुँ नमस्कारैरर्चयन्ति सदा शिवम् ॥ ६ प्रवृत्ते ज्योतिपां चके मध्यच्याप्त दियाफरे । देवता नियतात्मानः सर्वे तिष्ठन्ति तां कथाम् ।। अथै नियमपत्ताच माणशेपव्यवस्थिताः ॥ नमस्ते नीलकण्ठाय इत्युवाच सदागतिः । तच्छ या भावितात्मानो मुनयः शसितव्रताः ।। बालखिल्येतिविख्याताः पतङ्गसहचारिणः ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेत साम् । तस्मात्पृच्छन्ति वै वायुं वायुपर्णाम्बुभोजनाः ॥ पय ऊचु:- नीलकण्ठेति यत्मोक्तं त्वया पचनसत्तम । एतद्गुह्यं पवित्राणां पुण्यं पुष्पकृतां चराः ॥ तद्वयं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्पभजन । नीलता येन कण्ठस्य कारणेनाम्बिकापतेः ॥ श्रोतुमिच्छामहे सम्यक्तव याविशेषतः । याबद्वानः प्रवर्तते साास्ताश्च वयरिताः ॥ १२ वर्णस्थानगते वायौ वाग्विधिः संप्रवर्तते । ज्ञानं पूर्वमयोत्साहस्त्वत्तो वायो मवर्तते ॥ स्वयि निष्पन्दमाने तु शेपा वर्णप्रवृत्तयः । यत्र वाचो निवर्तन्ते देहवन्धाथ दुर्लभाः ॥ १४ तत्रापि तेऽस्ति सद्भावः सर्वगस्त्वं सदाऽनिल । नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृतऽस्ति समीरण ॥ एप वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतोऽनिलं । वेत्थ वाचस्पति देवं गनोनायकनी वरम् ।। १६ यूहि नत्कण्ठदेशस्य किंकृता रूपविक्रिया । श्रुत्वा वाक्यं ततस्तेपामृपीणां भावितात्मनाम् ।। प्रत्युवाच महातेजा वायुलॊकनमस्कृतः ॥ चायुरुवाच- पुरा कृतयुगे विमो वेदनिर्णयतत्परः । वसिष्ठो नाम धर्मात्मां मानसो चै प्रजापतेः ।। १८ पुषच्छ कार्तिकेयं पै मयूरवरवाहनम् । महिपासुरनारीणां नयनाजनतस्करम् ।। महासेनं महात्मानं मेघस्तनितनिस्वनम् । उमामन हर्षेण वालक छद्मरूपिणम् ॥ मौञ्चजीवितहार पार्वतीहदि नन्दनम् । वसिष्ठः पृच्छते भात्या कार्तिकेयं महावलम् ॥ २१ वसिष्ठ उवाच- नमस्ते हरनन्दाय उमागर्भ नमोऽस्तु ते । नमस्ते अग्निगर्भय गङ्गागर्भ नमोऽस्तु ते ।। २२ नमस्ते शरगर्भाय नमस्ते कृत्तिकासुत । नमो द्वादशनेत्राय पण्मुखाय नमोऽस्तु ते॥ नमस्ने शक्तिहस्ताय दिग्यघण्टापताकिने । एवं स्तुत्वा महासेनं पप्रच्छ शिखिवाहनम् ॥ २४ यदेतदृश्यते धैर्य शुभं शुभ्राञ्जनमभम् । तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कुन्देन्दसमभे ॥ २५ . r १ स ग. ड वन्ते च । २ क. 'भि । ओंक रेण न ! ३ ख 4 ते नियमावृत्ता : यत्ता प्रा । ५ घ इ. 'य सशित । ६ घ वर : यदु । ह. वर त । ७ ख. घ. द. ते सर्वास्ता । ८ रन. ग ४. 'पतमा' । ९ स घ तन। १. स ग.ह । निल. ।।१स. इ. 'देहस्य । १२ स ग ध. १. 'पतिः ।। १३ ग. ग. घ इ. 'लक्छ । १४क, वर्ग। १५घ इ. शुन्न श'। १६न्दुस। -- 4 ·०५४मो०२६-६.] वायुपुराणम् । (नीलकण्ठस्तवः) एतदाताप भक्ताय दान्ताय ब्रूहि पृच्छते । कयां महलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् ॥ मत्मियाथै महाभाग वक्तुमईस्यशेषतः ॥ भुवा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः । प्रत्युवाच महानेजाः सुरारिवलसूदनः ।। २७ शृणुष्व वदतां श्रेष्ठ कथ्यमानं वचो मम । उमोत्सङ्गनिविष्टेन मया पूर्व यथा श्रुतम् ॥. २८ पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः । तदहं कीर्तयिष्यामि त्वस्मियार्थ महामुने ॥ कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते । [*तरुणादित्यमंकाशे तप्तचामीकरणभे ॥ बजस्फटिकसोपाने चित्रपट्टशिलातले । जाम्बूनदमये दिव्ये नानाधातुषिचित्रिते ] | नानाद्रुमलताकीणे चक्रवाकोपशोभिते ॥ षट्पदोद्गीतबहुले धारासंपातनादिते । मचक्रौञ्चमयूराणां नादैरुद्धृष्टकन्दरे ।। अप्सरोगणसंकीर्णे किंनरचोपशोभिने । जीवंजीवकजातीनां चीसद्धिरुपशोभिते ॥ कोकिलारावमधुरे सिद्धचारणसेविते । सौरभेयीनिनादाढ्य मेघस्तनितनिस्वने ॥ विनायकभयोनि कञ्जरमुक्तकन्दरे । वीणावादिग्रनियापैः प्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः ।। दोलालम्बितसंपाते पनितासंघसेविते । ध्वजेलम्बितदोलानां घग्ठानां निनदाकुले ॥ मुखमर्दलचादिलिनां स्फोटितस्तथा । क्रीडास्वविचाराणां निर्घोपः पूर्णमन्दिरे ॥ हासः संत्रासजनबिकरालमुखस्तथा । देहगन्धैर्विचित्रैश्च प्रक्रीडिनगणेश्वरः। +वजस्फटिकसोपानचित्रपट्टशिलातलैः । व्याघ्रमियूखैवान्पैर्गनवाजिमुखैस्तथा ॥ विडालबदनैश्चोग्रैः क्रोटुकाकारमूतिभिः । ईस्वर्दीधैः कृशैः स्थूललम्बोदरमहोदरैः॥ हस्वजयश्च लम्बोप्टस्तालजयस्तथा परैः । गोकर्णैरेककर्णैश्च महाकगैरकर्णकैः ॥ बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः । वहशीपहागापरेकशीरशीर्षकैः ॥ बहुप्रैर्महानेरेकनेरनेत्रकैः । एवंविधमहायोगी भूतैर्भूतपतितः ।। विशुद्धमुक्तामणिरन्तभूपिते शिलातले हेममये मनोरमे । मुखोपविष्टं मदनानाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री । देव्युवाच- भगवन्भूतभव्येश गोपानिशामन । तव कण्ठे महादेव भ्राजतेऽम्बुदसंनिभम् ।। नात्युल्वगं नातिशुभ्रं नीलोखनचयोपमम् । किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामागनाशन ॥ ४६ को हेतुः कारणं किं कण्ठे नीलत्वमीश्वर । एतत्सर्वं यथान्यायं हि कौतूहलं हि मे।। श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्यः पार्वत्याः पार्वतीमियः । कथां मद्गलसंयुक्तां कथयामास शंकरः ॥ ४८ मध्यमानेऽमृले पूर्व क्षीरोदे सुरदानवैः । अग्रे समुत्थितं तस्मिन्निपं कालानलप्रभम् ।। तं दृष्ट्वा मुरसंघाश्च दैत्याव वरानने । विपण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्राह्मणोऽन्तिकम् ॥ धनुचिहान्तर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति 1 + इदम नास्ति ४. पुस्तके । + नेत्रकैरिल्युत्ता बहुरापिरिन्याय 'स्व. ग घ.. पुस्तकेयु। क. ग. घ. दः सर्व' । २ स. ग. घ. दृ. 'निमलि। स ग. प. ८. सभिथोपाजते। ४ स. प.. 'भयेनि । ५५ द्विमकु।। घ.. प्रवलिगतास्फी' 10. 'विहारा'। ८ ख. र.न्दर। ९फ शि" । १. स. प. ४. सदसः।" स. ग. ध. द. कैः । यहुने । ११ स. ग. १. कम। १३ स. न .. '६ देन धीयान कम. ग. 3. ।। .. ४० * ।

·५७ १७८ श्रीमद्पायनमुनिप्रणीतम् [अ०१४ श्लो०११-७४.] (नीलकण्ठस्तवः) दृष्ट्वा मुरगणान्भीतान्ब्रह्मोवाच महद्युतिः । किमर्थ भी महाभागा भीता उद्विग्नचेतसः ।। ५१ मयाऽगुणमवर्ग भनवां संकल्पितम् । केन व्यायतिनैश्वर्या यूयं वै सुरसत्तमाः ॥ त्रैलोक्यस्येश्वरा यूयं स वै विगतज्वराः । मजासर्गे न सोऽस्तीह आज्ञा यो मे निवर्तयेत् ॥ विमानगामिनः सर्वे सर्ये स्वच्छन्दगामिनः । अध्यात्मे चाधिभूते च आधिदैवे च नित्यशः ।। प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्तितम् ॥ तकिमर्थ भयोदिशा मृगाः सिंहार्दिता इव । किं दुःखं केन संतापः कुतो वा भयमागतम् ।। एतत्सर्वं यथान्यायं शीघ्रमाख्यातुमर्हथ ।। श्रुत्वा वान्यं ततस्तस्य ब्रह्मणो चै महात्मनः । अचस्ते ऋपिभिः सार्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः ।। सुरासुरैर्मथ्यमाने पाधोधी च महात्मभिः । भुजङ्गभृङ्गसंकाशं नीलजीमूतसंनिभम् ॥ मादुर्भुतं विपं घोर संवर्तानिसमप्रभम् ।। कालमृत्युरिवोद्भुतं युगान्तादित्यवर्चसम् । त्रैलोक्योत्सादिसूर्याभ प्रस्फुरन्तं समन्ततः ॥ ५८ विपणोतिष्ठमानेन कालानलसमविपा । निर्दग्धो रक्तगौरङ्गः कृतः कृष्णो जनार्दनः ॥ ५९ दृष्ट्वा तं रक्तगौरा कृतं कृष्णं जनार्दनम् । भीताः सर्वे वयं देवास्त्यामेव शरणं गताः ॥ ६० सुराणामसुराणां च श्रुत्वा वाक्यं पितामहः । प्रत्युवाच महातेजा लोंकानां हितकाम्यया ॥ शृणुध्वं देवताः सर्वे अपयश्च तपोधनाः। यत्तदने समुत्पन्न मध्यमाने महोदधौ ॥ विप कालानलप्रख्यं कालकूटेतिविश्रुतम् । येन प्रोद्भूतमात्रेण ता कृष्णो जनार्दनः ॥ १६३ तस्य विष्णुरई चापि सचे ते सुरपुझ्याः ) शचन्ति वै सोढं वेगमैन्ये तु शंकरात् ॥ ६४ इत्युक्त्वा पद्मगर्भाभः पद्मयोनिर्रयानिजः । ततः स्तोतुं समारब्यो ब्रह्मा लोकपितामहः ६५ नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्तेऽनेकचक्षुपे । नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय नमः॥ नमस्त्रैलोक्यनाथाय भूतानां पतये नगः । नमः सुरारिसंहर्ने तापसाय त्रिचक्षुपे ॥ ब्रह्मणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नगः । सांख्याय चैव योगाय भृतनामाय वै नमः मन्मधागविनाशाय कालकालाय वै नमः । रुद्राय च सुरेशाय देवदेवाय ते नमः ॥ कपर्दिने करालाय शंकराय कपालिने । विरूपापैकरूपाय शिवाय बरदाय च ॥ त्रिपुरनाय चन्द्याय मातॄणां पतये नमः । बुद्धाय चैत्र शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च ॥ ७१ नमः कमलदस्ताय दिग्यासाय शिसण्डिने । लोकत्रयविधात्रे चै चन्द्राय वरुणाय च ॥ ७२ अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुपे । रजसे चैव सचाय तमसेऽव्यक्तयोनये ॥ निसायानित्यायनित्यानित्याय नमः। व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय चै नमः ७४ * ना त्ययं श्लोको घ. पुस्तके। १ रा. घ. इ .। २ स.यन् । वि। ३ ख. ग. घ. १. ताप कु । ख. ग. घ. दृ. मुरैर्दैत्य। ५ ग. ग. ३. ने पो मसिम'। ६ घ. 'थोम्भसि म । ७ घ. 'मितडित्प्रभ । ८ क. 'सादि । । १. क.कृत 1 ११ के. कृत' । १२ स. प. इ. शण्वन्तु दें 1१३ फ. 1 १४ प. प. पंचासु' । ११ घ. इ. मप्यत्र शं' । १६ घ. "ी इन्त्रे च सोमर्याग्मितेजसे ।। १७ रा. प. . ' वगरेताय । १८ स. घ. ह. 'य रहसे 1 क । १९ ख. ग. प. ड, कवीराय। २० स. ग, घ. १. य हराय च। कमलिने विरूपाय शि1 २१ रा. ग. ह. रनमसनायमा' । २२ रा. ग. ह. च इन्द्रा' । २३ • रा. ग. ध... 'नाय नाऽऽनन्याय लि । २. घ. 'व्यप ७० रा. ग. घ. । . विस्फु'।

·७८ [.अ०६४ श्लो०७५-९६ ] वायुपुराणम् । १७९ (नीलकण्ठस्तवः) चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः । भक्तानामातिनाशाय नरनारायणाय च !! उमामियाय शर्वाय नन्दिचक्राङ्किनाय च । पक्षमासार्धमासाय नमः संवत्सराय च ॥ बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिनेऽथ वहथिने । नमः कपालहस्ताय दिग्यासाय शिखण्डिने ॥ ७७ जिने रथिने चव यामिने ब्रह्मचारिणे । ऋग्यजुःसामवेदाय पुरुपायेश्वराय च ।। - इत्येवमादिचरितैस्तुभ्यं देव नमोऽस्तु ते ॥ श्रीमहादेव उवाच- एवं स्तुत्वा ततो देवः प्रणिपत्य वरानने ॥ ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवदेवी गङ्गाजलाप्लावितकेशदेशः ।। सूक्ष्मोऽतियोगातिशयादचिन्त्यो न हि नो व्यक्तमुपैति चन्द्रः ॥ ८० ॥ एवं भगवत्ता पूर्व ब्रह्मणा लोककर्तृणा । स्तुतोऽह विविधस्तोत्रैर्वेदवेदाइसंभवः ॥ ८१ ततः भीतोऽह्यहं तस्मै ब्रह्मणे सुमहात्मने । तनोऽहं सूक्ष्मया वाचा पितामहमथात्रयम् ॥ ८२: भगवन्भूतभव्येश लोकनाथ जगत्पते । किं कार्य ते मया ब्रह्मकर्तव्यं वद सुव्रत ।। ८३ श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचाम्बुजेक्षणः । भूतभव्यभवनाथ श्रूयतां कारणेश्वर ॥ ८४ सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधायम्युजेक्षण । भगवन्मेघमंकाशं नीलजीमूनसंनिभम् ॥ मादुर्भूतं विपं घोरं संवर्तानिसमप्रभम् । कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम् ।। त्रैलोक्योत्सादसूर्याभं विस्फुरन्तं समन्ततः । अग्रे समुत्थितं तस्मिन्विपं कालानलपभम् ॥ ८७ तं दृष्टा तु वयं सर्वे भीताः संभ्रान्तचेतसः । तल्पियस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया ।। भवानग्रथस्य भोक्ता चै भवांश्चैव वरः प्रभः ॥ त्वामृतेऽन्यो महादेवं विपं सोढुं न विद्यते । नास्ति कश्चित्पुमायक्तस्त्रैलोक्येषु च गीयते ॥ एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्टिनः । वाढमित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने ॥ ततोऽहं पातुमारख्यो विपमन्तक संनिभम् । पिवतो मे महाघोरं विपं सुरभयंकरम् ॥ कण्ठः समभवत्तूर्ण कृष्णो मे वरवणिनि ।। तं दृष्ट्वोत्पलपत्राभं कण्ठे सक्तमियोरगम् । तक्षक नागराजानं लेलिहानमिव स्थितम् ।। ९१ अयोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपिनामहः । शोभसे वं महादेव कण्ठेनानेन मुव्रत । ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मयां गिरिवरात्मने । पश्यतां देवसंघानां दैत्यानां च वरानने ।। यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरेक्षसाम् । धृनं कण्ठे विपं घोरं नीलकण्ठस्ततो यहम् ॥ तत्कालकूद विपमुग्रतेजः कण्ठे मया पर्वतराजपुत्रि। 'निवेश्यमानं सुरदैत्यसंघो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम ॥ ९५ ॥ ततः सुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः । ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा मचमातङ्गगामिनि ॥ ९६ ८८ J १ स. ग. ह. 'य प्रियना । २ रा. शार्वाय । ३ स. घ. "न्दिवानाङ्कि° १४ स. ग. घ. इ. ध्वनिने रविने ।५. ग. स. ह. यतिने । ६ क. स्तुतस्ततो देवैः । म. ग. घ. इ. देव ग क.स.ग. घ.ह. 'लास्सलितमुक्तकेशः। ९ प. व्यक्तिमु। १७, रा. घ. इ. त्याना । ११ क. रसादि । १. स. १.म् । तः । १३ स.इ. व ये । १४ ख, प. १, तायपुर रेप पिले। ११. ग. प... । .

·९८ श्रीमदैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६४ श्लो८९७-१११ (नीलकण्ठस्तवः) भहो पलं घीर्यपराक्रमस्ते अहो पुनर्योगवलं तथैव । अहो प्रभुत्वं तब देवदेव गङ्गाजलास्फालिनमुक्तकेश ।। त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्युवरदस्त्वमेव । त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव ।। त्वमेव यज्ञो नियमस्त्वमेव त्वमेव भुतं भविता त्वमेव । त्वमेव चाऽऽदिनिधनं त्वमेव स्थूलय सूक्ष्मः पुरुषस्त्वमेव ।। त्वमेव सूक्ष्मस्य पैरः परस्य त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव । त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य लोकस्य कर्ता प्रलगे च गोसा ।। इत्तीदमुक्त्वा वचनं सुरेन्द्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्धा । गता विमानरनिगृह्यवेगैर्महात्मनो मेरुमुपेत्य सर्वे ॥ इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यतरं महत् । नीलकण्ठेति यत्मोक्तं विख्यात लोकविश्रुतम् ॥ १०१ स्वयं स्वयंमुवा मोक्तां की पापप्रणाशनीम् । यस्तु धारयते नित्यमेन ब्रह्मोद्भवां कयाम् ।। तस्पाई संप्रवक्ष्यामि फलं वै विपुलं महत् ॥ विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जगमं तथा । गात्रं प्राप्य तु सुश्रोणि शिमं तत्मति हन्यते ॥ १०४ शमयत्यशुभ घोर दुःस्वमं चापकर्षति । स्त्रीपु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च ।। विवादे जयमामोति युद्ध शूरत्वमेव च । गच्छंतः क्षेपमध्वानं गृहे च नित्यसंपदः ।। १०६ शरीरभेदे वक्ष्यापि गति तस्य वरानने । नीलकण्ठो हरिच्छमश्रः शशााहितमूर्धनः ॥ १०७ ध्यक्षत्रिशूलपाणिश्च कृपयानः पिनाकधृक् । नन्दितुल्यबलः श्रीमान्नन्दितुल्यपराक्रमः ।। १०८ विचरचिरात्सर्वान्सर्वलोकान्ममाऽऽज्ञया । न हन्यते गतिस्तस्य अनिलस्य, पर्थाऽम्बरे ॥ मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसंप्लवम् ।। मम भक्ता वरारोहे ये च शृण्वन्ति मानवाः । तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि इह लोके परत्र च ॥ ११० बामणो वेदमामोति क्षत्रियो जयते महीम् । वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमयामुयात् ॥ व्याधितो मुध्यते रोगाबद्धो मुच्येत बन्धनात् । गर्विणी लभते पुत्रं कन्या विन्दति सत्पतिम् नष्टं च लभते सर्वमिह लोके परत्र च ।। ११२ गा शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् । तत्फलं भवति श्रुत्वा विभोदिव्यामिमां कथाम् ॥ पादं वा यदि वाऽप्य श्लोकं श्लोकार्धमेव वा । यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति ।। +( इतिहासपेनं गिरिराजपुत्रि मया सुतुष्टेन तवाम्बुजेक्षणे । निवेदितं पुण्यफलादियुक्तं मया च गीतं चतुराननेन ) ।। + धनुचिहान्तर्गतग्रन्थः क. पुस्तके नास्ति । . १ स 'स्तेमहाबलोग । घ. १.स्ते महावपुर्यो । २ घ. 'क्तदेह । त्व । ३ स. ग. ह. व त्वमेव स्क परस्य सूक्ष्मस्त्व' । ५ व. ग 'स्य सूक्ष्मदव । ६ व. परमस्व । ७ क. 'प्यमहत्तरम् । नी' । ख. ग. विष्णले पु वि' । ६. विष्णुलोकेऽतिवि । ९ क. पुण्या। १० क. च । ख. ग. ८. 'च्छते १११ स. ग. स. 'यो नि । १२ स. प. ह गतिस्तत्व १३ स ग घ. ह. ने । हरिच्छमथुनीलकण्ठः । ख. प. 'त्यवि. सम्पनों'। १५ ख ग घ. द. तेपुर में ।

·[भ०५४-५ो. १५-11८11-१६] वायुपुराणम् । . :(लिगोद्भवस्तव ) कथामिमा पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्याः शशिवद्धपर्धनः। कृपस्य पृष्ठेन सहोपया प्रभुजगाम किष्किन्धगुहां गुहमियः ।। फ्रान्तं मया पापहरं महापदं निवेद्य तेभ्यः प्रददौ मभञ्जनः । अधीत्य सर्व त्वखिलं सलक्षणं जगाम आदित्यपथं द्विजोत्तमाः॥ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोत नीलकण्ठस्तयो माम चतुष्पश्चाशाऽध्यायः॥ ५॥ आदितः श्लोकानांसमध्यङ्का:-४१५२ भय पश्चपश्चाशोऽध्यायः । लिडोद्भवस्तषः । ऋपयऊचुः गुणकर्मप्रभावश्च कोऽधिको वदतां वरः। श्रोतुमिच्छामहे सम्मंगैश्वर्यगुणविस्तरम् ॥ सूत उवार- अत्राप्युदाहरन्तीममितिहास पुरातनम् । महादेवस्थ माहात्म्य विभेलं च महात्मनः ।। पूर्व त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदाहृतम् । वलि बद्ध्वा महोजास्तु त्रैलोक्याधिपतिः पुरा प्रनष्टेषु च दैत्येषु प्रहृष्टे च शचीपतौ । अथाऽऽजमुः प्रभु द्रष्टुं सर्वे देवाः सवामवाः ।। यत्राऽऽस्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्थ समीपनः । सिद्धब्रह्मर्पयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसांगणाः ॥५ भागा देवर्षयश्चैव नयः सर्वे च पर्वनाः । अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुष हरिम् ॥ ६ वंधाता त्वं च कर्ताऽस्य त्वं लोकान्मनसि प्रभो। त्वत्मसादाच कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम् असुराच जिताः सर्वे घलिबद्धश्च वै त्वधा । एवमुक्तः मुरैर्विष्णुः सिदैव परमार्पभिः । प्रत्युवाच ततो देवान्सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः ।। भूयतामभिधास्यामि कारण सुरसत्तमाः। यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः ।। येनहं ब्रह्मणा साध सृष्टी लोकाश्च मायया । तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतम् ।। १० पुरा तमसि चौव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रासिते मया । उदरस्थेषु भूतेषु लोकेऽहं शयितस्तदा ।। सहस्रशीर्षो भूत्वाऽथ सहस्राक्षः सहस्रपात् । शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेऽम्भास ।। १२ एतस्मिन्नन्तरे दुरात्पश्यामि हामित नभम् । शतसूर्यमतीकाश ज्वलन्तं स्वेन तेजसा । चतुर्वक्त्रं महायोग पुरुपं काञ्चनप्रभम् । कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् ।। निमेषान्तरमाण माप्तोऽसौ पुरुषोत्तमः ।। ततो मामब्रवीद्रमा सर्वलोकनमस्कृतः । कस्त्वं कुनो चा किंचेह तिष्ठसे वद मे विभो । अहं कर्ताऽस्मि लोकानां स्वयंभूविश्वतोमुखः । एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मगाऽहमुवाच तम् ॥ १६ अहं कर्ता च लोकाना संहर्ता च पुनः पुनः। एवं संभाषमाणाभ्यां परस्परजयपिणाम् ।। उत्तरां दिशमास्थाय चोला दृष्टाऽप्यधिष्ठिना ।। १ क ल सुर 1 २ क तम।४।३२ पर 1 ४ ग म्यगाश्चय गु। ५म १ . "भुत्वे । ख. ग. प. द. महातेमालोस र सिद्धा ।। ८ रा ६.देव स । ९ग.. करन । १० क. यन हिम" । "स.ध. चायुक्ते । १२ स ग प ड वारा पश्यावधिता ज्या । . .

·१८२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१५श्लो०१८-४] (लिहोद्भवस्तवः) ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदाऽनघाः । तेजसा चैव तेनाथ सवै ज्योतिष्कृतं जलम् वर्धमाने तदा वहावत्यन्तपरमार्द्धते । अंतिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वैरौ ॥ दिवं भूमिं च विष्टभ्य तिष्ठन्तं ज्वालमण्डलम् । तस्य ज्यालस्य मध्ये तु पश्योवो विपुलप्रभम् ॥ मादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीपितम् । न च तत्काञ्चनं मध्ये न शैलं न च राजतम् ।। २१ अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्य पुनः पुनः । महोजसं महाघोरं वर्धमानं भृशं तदा ।। ज्वालामालायतं न्यस्तं सर्वभूतगयंकरम् ।। २२ अस्य लिङ्गस्य योऽन्तं वै गच्छते मनकारणम् । घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दन्तमिव रोदसी ॥ २३ ततो मामब्रवीद्रमा अधो गच्छत्वतन्द्रितः । अन्तमस्य विजानीमो लिङ्गस्य तु महात्मनः ।। अहमूर्ध्व गमिष्यामि यावदन्तोऽस्य दृश्यते । तदा तो समयं कृत्वा गतापूर्ध्वपघश्च ह ।। ततो वर्षसहस्रं तु अहं पुनरधो गतः । न च पश्यामि तस्यान्तं भीतश्चाहं न संशयः ।। तथा ब्रह्मा च श्रान्तश्च न चान्तं तस्य पश्यति । समागतो मया साधं तत्रैव च महाम्भसि ।। ततो विस्मयमापनावुभौ तस्य महात्मनः । मायया मोहितौ तेच नष्टसंज्ञो व्यवस्थितौ ।। २८ वतो ध्यानगतं तत्र ईश्वरं सर्वतोमुखम् । प्रभवं निधनं चैव लोकानां प्रभुमव्ययम् ॥ २९ ब्रह्माऽञ्जलिपुटो भूत्वा तस्मै शर्वाय शलिने । महा गैरवनादाय भीमरूपाय दीपूणे ॥ अव्यक्ताय महान्ताय नमस्कारं प्रकर्महे ।। नमोऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमोऽस्तु ते भूतपते गहान्त ॥ नमोऽस्तु ते शाश्वत सिद्धयोने नमोऽस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठ ॥ परमेष्टि(घी) परं ब्रह्म अक्षरं परमं पदम् । श्रेष्ठस्त्वं वामदेवथ रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः वं यज्ञस्त्वं वपदकारस्वकारः परं पदम् । स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम् ॥ स्वधाकार, जाप्यश्च बवानि नियमास्तथा । वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः ॥ ३४ आकाशस्य च शब्दस्त्वं भूतानां प्रभवाव्ययम् । भूमेर्गन्धो रसथापां तेजोरूपं महेश्वर ॥ ३५ चापोः स्पर्शय देवेश चपुश्चन्द्रमाम(ममत्तथा । युगो ज्ञानं च देवेश पती वीजमेव च ॥ ३६ त्वं कर्ता सर्वभूतानां कालो मृत्युपगोऽन्तः । धारयसि लोकांस्त्रीस्त्यमेव सृजसि प्रभो॥३७ यण चदनेन त्वमिन्द्रत्वं (स्त्व) च प्रकाशसे । दक्षिणेन च चक्त्रेण लोकान्सक्षियसि प्रभो॥३८ पधिमैन तु वकोण नरुणत्वं करोगि वै । गरेण तु योण साम्पत्यं न च्यवस्थितम् ॥ ३९ पहुधा देव लोकानां प्रभवा यः । आदित्या चमयो म्द्रा महतयापिनीसुतौ ॥ ४० साध्या विद्याधरा नागाथारणाय तपोधनाः। चालखिल्या महान्मानम्तपःसिद्धाध मुव्रताः ।। त्वतः ममता देवेश ये चान्ये नियतत्रता: । उमा सीना सिनीवाली फर्गायत्रिरेव च ॥ ४२ १० रोजसे .. १ ग... इसम्म २ ग. प. अभि । क. 'वरदिग. ग. प. १. 'याय वि। ५ग.. "शांतमन्ना ग.ग. प. १. नय वार। ग. ग. घ... 'पनी भीती त ... 'भरी ग. । ग. प. र. 'म्याए वा. रा. ग. प...। ११ प... 'गरःया' । ११ फ. देया प। १३ प... पायी'. 'पगे। १५१.१...। १६ ग. प. T, INT: स १७ ग. ग. प. ८. रम। 56 स..'पम् ! ग. ' '11.07. प. १. समाधिनः । या' ·J •अ०५५ला०४३-६.] वायुपुराणम् । ( लिहोद्भवस्तवः) लक्ष्मीः कीर्तिधृत्तिर्मेधा लजा शान्तिर्वपुः स्वधा । तुष्टिः पुष्टिःक्रिया च वाचां देवी सरस्वती स्वन्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च ।। सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमोऽस्तु ते चुन्द्रमहलगोचर । नमोऽस्तु ते पर्वतरूपधारिणे नमोऽस्तु ते सर्वगुणाकराय ।। नमोऽस्तु ने पटिशरूपधारिणे नमोऽस्तु ने चर्मविभूतिधारिणे । नगोऽस्तु ते रुद्रपिनाकपाणये नमोऽस्तु ते शायकचकचारिणे ॥ ८५ नमोऽस्तु ते भस्मविभूपिता नमोऽस्तु ते कामशरीरनाशन । नमोऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे नमोऽस्तु ते देव हिरण्यवाहवे ॥ ४६ नमोऽस्तु ते देव हिरण्यरूप नमोऽस्तु ते दव हिरण्यनाम । नमोऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र नमोऽस्तु ते देव हिरण्यरेतः ॥ नमोऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमोऽस्तु ते देव हिरण्यगर्भ । नमोऽस्तु ते देव हिरण्यचीर नमोऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने । नमोऽस्तु ते देव हिरण्यमालिने नमोऽस्तु ते देव हिरण्यवाहिने । नमोऽस्तु ते देव हिरण्यवर्त्मने नमोऽस्तु ते भरवनादनादिने ।। नमोऽस्तु ते भैरववेगवेग नमोऽस्तु ते शंकर नीलकण्ठ । नमोऽस्तु ते दिव्यसहस्रवाहो नमोऽस्तु ते नर्तनवादनप्रिय ।। एवं संस्तयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महापतिः। भाति देवो महायोगी सूर्यकोटिममममः ॥ ५१ अभिभाप्यस्तदा हटो महादेवो महेश्वरः । वस्वकोटिसटमेण असमान इवाम्बरम् ॥ एकग्रीवस्त्वेकनटो नानाभूपणभूषितः । नानारत्नावचित्रानो नानामाल्यानुलेपनः ॥ पिनाकपाणिर्भगवान्पभासनशूलधृक् । दण्डकृप्याजिनधरः कपाली घोररूपधृत ॥ व्यालयज्ञोपवीती च सुगणामभयंकरः । दुन्दभिसननिर्यापपर्जन्यनिनदोपगः ।। मुत्तो हासस्तदा तेन नभः सर्वमपूरयन् ॥, तेन शब्देन महता वयं भीता महात्मनः । तदोषाच महायोगी ग्रीनोऽहं मुसनमा ।। पश्येतां च महामायां भयं सर्व प्रमुच्यताम् । युवां प्रसनी गानेषु मम पूर्व मनाननी ।। अयं मे दक्षिणो बाहुनमा लोकपितामहः। थापा बाध में विष्णुनिलं युद्धए निष्ठति ।। भीतोऽहं युवयोः सम्यम्वरं दभि यये.सतम् ।। ततः महटमनसी प्रणतो पादपाः पुनः । ऊचनुय महात्मानी पुनरेव नदाऽनधी ।। यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो यस्य नौ । भक्तिमश्नु नो निलं लमि देव परेशर ॥ ६० रा. ग. प..रया च १३ क. 'भा न स. प ? विष 11 1. विपसनचना ।५ ग घ... रो पमपिनास पागन'। ग. प. ६. मायकयर पानिने, . प... सेन । रा. तो।। ८. प. स. नादान। ९ ग. दरमै पुरानो नमोऽस्तु ते दि.... .. 11 ग. ग......म. ग. प... प्रोषः गुरी गाना १४T. ArA.RATी: ग. ग... नि.. स, भ. 'तर, .

·१८४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०५५-५६ को ०६१-६८.१-०] (पितृवर्णनम् ). भगवानुवाच- एवमस्तु महाभागो सृजतां विविधाः प्रजाः । एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ एवमेष मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य योगिनः । तेन सर्वमिदं सृष्टं हेतुमात्रा वयं विह ॥ पतद्विरूपमज्ञातमव्यक्तं शिवसंज्ञितम् । अचिन्त्यं तददृश्यं च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुपः ।। [* तस्मै देवाधिपत्याय नमस्कारं मयुज्वहे । येन सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः]६४ महादेव नमस्तेऽस्तु महेश्वर नमोऽस्तु ते । सुरासुरवरश्रेष्ठ मनोहंस नमोऽस्तु ते ॥ सूत उवाच- एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं सं निवेशनम् । नमस्तारं प्रयुञ्जानाः शंकराय महात्मने ।। इमं स्तवं पठेयस्तु ईश्वरस्य महात्मनः । कामांश्च लभते सर्वान्पापेभ्यस्तु विमुच्यते ।। एतत्सर्व सदा तेन विष्णुना प्रभविष्णुना ! महादेवप्रमादेन उक्तं ब्रह्म सनातनम् ।। एतदः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम् ॥ ६८ इति श्रीमहापुरागे वायुमो के लिङ्गोयस्तो नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यार. ॥ ५५ ॥ आदितः श्लोकानां समथ्यङ्काः-४६३८ अथ पट्पश्च शोऽध्यायः। पितृवर्णनम् । - शांशपायन उवाच- अगाकथममावास्यां मासि मासि दिवं नृपः । ऐडः पुरुरवाः सून कथं वाऽतर्पयत्पितॄन् ॥ १ मूत उवाच तस्य चाहं प्रवक्ष्यामि प्रभाव शांशपायन 1 ऐडस्पाऽदित्यसंयोग सोमस्य च महात्मनः ॥ २ अपां सारमयस्पन्दोः पक्षयोः शुलकृष्णयोः । हामद्धी पितृमतः पक्षस्य च विनिर्णयः॥ ३ सोमाञ्चैवामृतप्राप्तिः पितॄणां तर्पणतथा । कन्यागेवाऽऽत्तसोपानां पितॄणां चैव दर्शनम् ॥ ४ यथा पुरूरवायडस्तर्पयामास वै पितृन् । एनत्सर्व प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम् ॥ यदा तु चन्द्रमूर्यो ती नक्षत्रेण समागतो । अमावास्यां निवसत एकत्रिंकमण्डले ॥ स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकुरौ । अविस्याममागस्यां मातामहपितामहौ ।। अभियाध तदा तत्र कालापेक्षा प्रतीक्षानि(ते)। प्रसीदमानात्सोमाच्च पिअर्थ तत्परितवान् । ऐलः पुरुरवा विद्वान्मासि मासि मयत्नतः ।। रूपाने पितृपन्नं तं समायं स दिवा स्थितः ॥ * धनुविहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । प. तमह । २ रा 'पा । म । ३ स. प. १. 'पंगत्तथा । स.राश्येक । ५ स.ग.प.. ममम.म.घर. 'मा'। , नीयते । 11 पर ध्यरा. ग. प. .. "मिन. ८ na ·वायुपुराणम् । [...लो.९-१२] १८५ (पितवर्णनम्) दिलचं कुहुमां तु ते उभे तु विचार्य सः । सिनीवालीममाणेन सिनीवालीमुपासकः ॥ . कुटुमात्रां कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते फुह पुनः स तदा भानुमत्येकालावेक्षी मपश्यति ।। मधामृतं कुतः सोमात्पखवेन्मासतृप्तये । दशभिः पञ्चभित्र सुधामृतपरिस्रवैः ।। कृष्णपक्षे तदा पीत्वा दुह्यमानं तयांऽशुभिः । सयः प्रक्षरता तेन सौम्पेन मधुना च सः ॥ १५ निर्वापणार्थ दत्तेन पित्र्येण विधिना नृपः । सुधामृतेन राजेन्द्रस्तर्पयामास वै पितॄन् ।। सौम्या बहिंपदः काव्या अग्ध्विात्तास्तथैव च ॥ ऋतुमिस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः । जजिरे घृतवस्तस्मातुभ्यथाऽऽतथि थे। भातवा अर्धमासाख्याः पितरो बन्दसूनवः । प्रतुः गीतामहा पासा अतुश्चैवान्दसूनवः ।। १५ मपितामहास्तु चे देवा पञ्चान्दा ब्रह्मणः सुनासाम्पास्तु सौम्यना या काव्या शेयाः कवेः सुताः उपताः स्मृता देवाः सोपनाः सोमपास्तथा । आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तृप्यन्ति पितृनातयः काम्या वहिपदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा । गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्हिपदो ध्रुवम् ॥ १८ गृहस्थाचापि यज्वानो भ(ह्याग्निप्नात्तास्तथाऽऽवाः । अष्टकापतयः काव्याः पञ्चान्दास्तानिबोधत एषां संवन्सर ह्यग्निः सूर्यस्तु परिवत्सरः । सोम इद्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ॥ रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पश्चादा ये युगात्मका: । लेखाश्वोमपाश्चैव दिवाकीत्याश्च से स्मृताः ॥ एते पियन्त्यपावास्यां मासि मासि सुधां दिवि ! तास्तेन तर्पयामास यावदासीन्पुरुरचाः ।। यस्मात्मस्त्रवते सोमान्मासि मासि नियोधत । तस्मात्सुधामृतं तदै पितॄणां सोमपापिनाम् ।। एवं तदमृतं सौम्यं मुधा च मधु चच ह । कृष्णपक्षे यथा चेन्दोः कलाः पञ्चदश कमात् ।। २४ पिबन्त्यम्बुमयीर्देवात्रयस्त्रिंशत्त छन्दनाः। पीत्या च मासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् ।। २५ इत्येवं पीयमानस्तु देवतैश्च निशाकरः । समागच्छदमावास्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।। सुषुम्नाप्यायितं चैव अमावास्यां यथाक्रमम् । पिबन्ति द्विकलं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।। २७ ततः पीतक्षये सांप सूर्योऽसावेकरश्मिना । आप्याययत्मपुम्नेन पितॄणां सोमपायिनाम् ।। २८ निःशेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः । सुपुन्नाप्यायमानस्य भागं भागमहाक्रमात् ।। कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः अल्लाथाऽऽध्यापयन्ति तम् ॥ एवं मूर्यस्य वीर्यण चन्द्रस्याऽऽप्यायिता तनु । दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्ल: संपूर्णमण्डला ॥ संसिदिरे सोमस्य पक्षयोः शुऊकृष्णयोः।। इत्येप पिठ्मान्तोमः स्मृत इद्वत्सरः कमात् । क्रान्तः पञ्चदशैः सार्धं सुधामृतपरिस्रवैः॥ अतः पर्वाणि वक्ष्यामि पर्वणां संधयस्तथा । ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षवेण्योर्भवन्त्युत ।। - २९ .. १ स. प. ४ ‘त ते । १ ख. घ. ककरापेक्षा । ३ ख. ग. घ. °मा स्वदै गास । ४ ख ग घ.. ' न' । ५ न. प. पिण य । ६ स. प. क सान्वहिंपदः कान्यानाम । ख. घ. र 'तुमामि। स्व. प. २. पारतया आप.'च्यानेयाः ११. स. म. घ. ह. च्यांनयस्ताः पि।स. ग, घ... मय- यच्या' । १२स कात्यंध !स.घ.. यदा । ख, ग घ. इ. 'खाधमा।.. घ. E स्तुदवनम्न निशाकरम् ।। १६ १. दिन : द. वन म क म ग घ... 'म । - . --- ·.. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०१६लो०३३-६१.] (पितृवर्णनम् ). तथाऽर्धमासपर्वाणि शुलं कृष्णानि वै विदुः । पूर्णामावास्ययो दैनन्धिया संधयश्च वै ॥ ३३ अर्धांसास्तु पर्वाणि तृतायामभृतीनि तु । अग्नयाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिपु ॥ ३४ (*साया हनुमत्याऽसौ द्वौ लचौ काल उच्यते । लयौ द्वावेव राकायाः कालो ज्ञेयोऽपराक्षिका +प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य कालेऽतीतेऽपरालिकः 1) सायाह प्रतिपञ्चैव स कालः पौर्णमासिकः ॥ व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखो? तु युगानारे । युगान्तरोदिते चैत्र लेखोधी शशिनः ऋमात्।।३७ पौर्णमासे व्यतीपाते यदीक्षते परस्परम् । यस्मिन्काले सै सोमान्ते स व्यत्तीपात एव तु ।। ३८ कालं सूर्यस्य निर्देशं दृष्ट्वा संरुषों तु सर्पति । स वै पथं? क्रियाकालः कालात्सयो विधीयते ।। पूर्णेन्दोः पूर्णपक्ष तु रात्रिसंधिषु पूर्णिमा । यस्मातामनुपश्यन्ति पितरो देवतैः सह ।। तस्मादनुर्गति प पूर्णिमा प्रथमा स्मृता ।। अत्यर्थं भ्रागते यस्मापौर्णमास्यां निशाकारः । रञ्जनाचैव चन्द्रस्य राकेति कवयो विदुः ॥४१ अमा बसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिया करौ । एका पश्चदशी रानिममारास्या ततः स्मृता ।। ततोऽपर तैयक्तः पौदीमारयां निशाकरः । यदीक्षते व्यतीपाते दिवा पूर्गों परस्परम् ॥ चन्द्राविपराहे तु पूर्णत्मानौ तु पूर्णिमा ।। विच्छिन्नां तामपावास्यां पश्यांश्च समागतौ । अन्योन्यं चन्द्रमों तो यदा नदर्श उच्यते ॥ ४४ द्वौ द्वौ लवावगावास्यां यः कालः पर्वसंधिपु । द्वयक्षरं अनुमान तु एवं कालस्तु स स्मृतः नष्टचन्द्रौप्पमावास्या मध्यसूर्यण संगता ॥ १५. दिवसार्धन रात्र्यधं सूर्य प्राप्य नु चन्द्रमाः । सूर्येण सहसा मुक्त गत्या प्रातस्तनोत्सवी ॥ द्वी काली संगमथैव मध्याझे निप्पद्रविः ।। प्रतिपच्छरूपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्यमण्डलात् । निर्मुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै ।। स तदा ह्याहः कालो दर्शस्य च वपक्रिया । एनस्तुमुखं ज्ञेयममावास्याऽस्य पर्वणः ।। दिया पर्वण्यमायास्यां क्षीणन्दा बहुले तु वै । तस्मादिका समावास्यां धनेगौ दिवाकरः ।। गृह्यते चै दिवा रास्मादमावास्यां दिवियः ।। कलानागपि , ताग वगान्याजडात्मकः । तिथीनां नामयानि विद्वद्भिः संशितानि च ।। दर्शयेतामयान्योन्यं सूर्याचन्द्रमसावभौ । निजामत्यथ तर मशः सूर्यगण्डलात् ।। * धनतिर्गमय: क पुस्तरेषु। + इदम नस्ति रा. ग १. पुस्तपु. । ४ यस्मदित्यारभ्य ततः स्मृतत्यन्तनन्धरमव्ययातः । रा प इ. पुप वर्तते । - । ५ ग. प. द. पाणिमा । २ प, द गामातु। ३ रा. घ. द समाम्यात नोकर। य. घ, ह 'स्याम'। ५६.१- पविजाम। ६ ग. पट. 'मतीनान ! . घ. द. ताता। सार. घ. इ. 'तम्नी ग11 स. न . या सरल। " रा . . ar: यामाग्रस्तु । १२. ग. थे. द. दामनगमायामामध्यामानाने दि १३ स.ग? राम च ग्। १८ क माल १५. स. ग. प्र... निपापिम:' । १६ घ. 'पेन्डाहग रत । १७ रा. ग. ह. 'गेन्दा। १८.ग. द. "IRAN, 2, #.. 'म दिल TET * २.१ . ' - Rar ·.. [अ०१६लो.५२-७८] वायुपुराणम् । -१८७ : (पितृवर्णनम ) द्विलवेन.यहोरात्रं भास्करं स्पृशने शगी । स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य च वपदाकिया, ॥ ५२ फोति कोकिलेनोक्तो यः कालः परिचिह्नितः । तत्कालसंज्ञिता यस्मादमावास्या कहः स्मृता ।। सिनीवालीप्रमाणेन क्षीणशेपो निगाकरः । अमावास्यां विशत्यकै सिनीवाली ततः स्मृता ॥ (*अनुमत्याः सराकायाःतिनीवाली कहस्तथा । एतासां द्विलयः कालः कद्दमात्रा एहस्तथा ।। इत्येप पर्वसंधीनां कालो वै दिलः स्मृतः ॥) पर्वणः पर्वकालस्तु तुल्यो वे तु यदाकया । चन्द्रसूर्यव्यतीपाते उभे ते पूर्णिमे स्मृते ॥ प्रतिपत्पञ्चदश्योश्च पर्वकालो द्विमात्र । कालः कुहभिनीवाल्योः समुद्रो द्विलयः स्मृतः ॥५७ अर्काग्रिमण्डले सोमे पर्वकालः कलाश्रयः । एवं स शुक्ल पक्षो वै रजन्याः पर्वसंधिप ।। ५८ संपूर्णमण्डलः श्रीपांश्चन्द्रमा उपरज्यते । यस्मादाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा || दशभिः पञ्चमिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् । तस्मालाः पञ्चदशी सोगे नास्ति तु पोडशी ।। तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्यां महाक्षयः॥ इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्धनाः । आर्तवा महतयो यस्मात्ते देवों भावयन्ति च ॥ ६१ अतः पितृप्रवक्ष्यामि माप्तश्राद्धभुजातु ये । नेपां गति च सत्वं च गतिं श्राद्धस्य चैव हि।।६२ न मृतानां गतिः शक्या विज्ञातुं पुनरागतिः । तपसाऽपि प्रसिद्धन किं पुनर्गासचक्षुषा ।। ६३ श्राद्धदेवान्पितॄनेतान्पिनरो लौकिकाः स्मृताः । देवाः सौम्याश्च यज्धानः सर्वे चैत्र छयोनिजाः देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्भावयन्त्युन । मनुष्याः पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये लांकिकाः स्मृताः ।। पिता पितामहथैव तथैव प्रपितामहः । यज्वानो ये तु सोमन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ॥ ये यज्वानः स्मृतास्तेषां ते वै वहिपदः स्मृताः । कर्मस्तपुयुक्तास्ते तृप्यन्त्यादेहसंभवात् ।। ६७ अग्निप्वातामृतास्नेपा होमिनो याज्ययाजिनः1+पां ते धर्मसाधात्स्मृता सा योज्यकैदिज: ये वाऽप्याश्रमण प्रख्याप व्यवस्थिताः ॥ अन्ते च नैव सीदन्ति श्रद्धायुक्तन कर्मणा । ब्रह्मचर्येण तपसा यक्षेन प्रजया च वै ॥ ६९ श्रद्धया विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तमा । कर्मस्लेतेपु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् ।। देस्तैः पितृभिः साधं सहीः सोमपाय । स्वर्गना दिवि मोदनो पितृमन्तमुपासते ।। ७१ प्रजायतां प्रणव मना सिद्धा क्रियायताम् । तेपा निवाग्दत्तानं तत्कुलीने बान्धयः, ५७२ मौसं श्राद्ध जस्तृप्ति लभन्न सोमलौकिकाः । एने मनुष्याः पिनरो मासि थान्द्रभुजस्तु ते ॥७३ तेभ्योऽपरे तु ये चान्य संकीर्णाः कमयोनिए । भ्राथाश्रमधर्मभ्यः संवारसाहावित्रजिनाः भिन्न देहा दुरात्मानः प्रेतभूना यमक्षये । सकर्माण्या शोचन्ति यातनास्थान मागताः ॥ दीर्घायुपातिशुष्का विवर्णाश्च विधामसः । क्षत्पिपासापर्णताय विद्रवति ततस्यतः॥ ७६ सरित्सरस्सहागानि वापीचव जलप्सवः । परान्नानि च लिप्सन्ते काल्यमानास्तनस्ततः ॥ ७७ स्थाने पाच्यमानाय यातायातेपु तेए । शाल्पली वैतरण्यां च कुम्भीपाकपु नेपु च ॥ ५८ * धनविहान्नम्नप्रन्ध फ पुस्तके नास्ति। +दमयं नास्ति ए. पुस्नः । .स. ग, घ. १. बालस्तु सममाप्यते त । २ क. घ. कुतः । ६ य. न प ८. 'पप्रतिपयन.व.क. क.ग.५ रा. प. 'वान्भार । ६० ग. घ.. 'पा । अग्रदेवरि : . ग. ५. 'ज्वाना पयज्यानो 1 ग. ग. प.८. पानि भवन्यास, घ. ह. नार। १.स ग.१ ः सोम्पाग्य 11 १. स्मृता. +११ रा.निमपि दानागंरा. ग... माराया। १८... ए ग.५.५ सालय । १६२, निक'ने मा1१0 १. ५ पक्ष 11. 'जगत्यमा । ७. - ·२९ . श्रीमंहगायनमूनिमीनम् । [२७०१३-१४ (सम्पन्न) माना गयाणि पाणां तु जन युगम् । नत्र नायच्छनी या संशय नथाविधः ।। माग मध्यामू गव्यांशेपू चवियु । एकापायन यने महाणि शनानि च ॥ मा श्री मणि समय परिकलिने । तस्यान्तु प्रिगती संध्या संध्यांकन तथाविधः म हद गय ग यामामपिणः | नम्यापि द्विशनी गया मध्यांग संध्यया समः ॥ २६ माग गहन त युगमादुपिणः । तस्याणकराती संध्या संध्यांग संध्यया समः ।। २७ पपा बादामामी गुगाहमा परिकीनिता । कृनंता द्वारश्च कल देव चतुष्टयम् ।। प्रय गाया गानपेण प्रमाण ऋतम्य मायामि वर्षाणां तत्पशणतः ॥ सहसाणा शान्यत्र चतुर्दश तु मल्ययाँ । चत्वारिंगसहस्राणि कलिकालयुगस्य तु ।। एवं मंगयातकाला कालेषि विशेषतः । एवं चतुर्युगः कालो बिना संख्यांशकः स्मृतः ।। नियुगान्यका पिशायरंगानि न नानि पै । चत्वारिंशत्रीणि चैत्र नियुतानि च संख्पया ॥ मितिका सदमाण स संध्यांनयनुयगे ॥ पगारुपा गु साधिका होकसप्ततिः । जनश्रेतादियुती सा गनोरन्तरयुच्यने ।। HPTETरण सरगा वोग नियोधन । शिरकोव्यस्तु बर्माणां मानुपेण मकीर्तिताः ॥ ३४ amrANNयानि नियुतान्यविधानि तु । विशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं संधिक विना ।। गन्यारण गणा सस्यानिदिजः स्मृता । मन्वन्तरस्य कालोऽयं युगः सार्थ प्रकीर्तितः ।। सय में प्रम रात्कृतं युपम् । अनारशिष्टं वक्षणापि द्वापरं कलिगेय च ॥ गुगपरसमसायों द्विधा गहुं न शक्यते । क्रमागतं गया छनत्तभ्यं प्रोक्तं युगदयम् ।। पापियामराग प्याफुलवालय च ।। TV Anागुगरानी गनु पापच ते । श्रीले स्मार्त च धर्म च ब्रह्मणा च मैचोदितम्।। ३९ दाराधिोपरापागारपसागसंशितम् । इत्यादिलक्षणं औतं धर्म सप्तर्य पोऽनयन् ।। परम्परागरी भर्ना गति पाऽऽचारलक्षणम् । वर्णाश्रमाचारयु मनुः स्वायंभुवोऽनवीत् ॥ ४१ रालग प्रहामण धुतेन सा च । तेषां सुनमनपस मायेण क्रमेण तु ।। पाणी नोोग आधे घेतायुगस्य तु । अशुदिक्ष पामनि गपूर्व च ॥ अभिव्यका रो पदावार कानिदर्शनेः । आदिकल्पे न देवानां मादुर्भूतास्तु ते स्वयम् ॥ * हम भारत-पा. पुस्तयो । अभियान दम भल्यात वेकालस्त काले लिए विशेषत शति रा. ग. ए... पुरता। ४० ग, प... that| रा. ग. प. तस्म। रा. ग. प... श्रीणि श्रीणि स.प. सेण यु', ५ ग.भ... यापि समिा. ग. र. परं न कॉल र । य. 'परेच काल र चतुर्वधम् । 10 रा. सारा Ket | सारो रो मारा. , ५शिर सग. प. 'या। प्टिव स.। १. भुगः । ५. e. anti" रा १२. ग ग. र गत 11.ग. 4. 2. ताशिष्ट HIN... प्रमो'। Tig1147 10 ·७ [अ०५७-लो०४५-६९] वायुपुराणम् । (यस्पर्णनम् ) प्रणाशे वय सिद्धीनामप्यासां च प्रवर्तनम् । आसन्मत्रा व्यतीतेपुये कल्पेषु सहस्रशः ॥ ते मना वै पुनस्तेषां प्रतिभाससमुत्थिनाः ।। ऋचा यजूपि सामानि मन्त्राश्चाथर्वणानि च । सप्तपिभिस्त ते मोक्ताः स्मार्त धर्म मनुर्जगौ ॥ तादौ संहिता वेदाः केवला धर्मपतः । संरोधादायुपश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ॥ अपयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेपु थे । अनादिनिपना दिव्याः पूर्व सृष्टाः स्वयंभुवा ॥ १८ सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्म युगे युगे । विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम् ॥ ४९ आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशांपतेः । परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ॥५० तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः। कियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ॥५१ ब्राह्मणाननुवर्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः । वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुव्रताः ॥ शुभाः प्रवृत्तय स्नेपां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा । संकल्पितेन मनमा वाचोक्तेन स्वकर्मणा ।। घेतायुगे त्वविकल: कौरम्भः प्रसिध्यति ।। आय:धा वलं रूपमारोग्यं धर्म गीलता । सर्वमाधारणा ह्यते त्रेतायां वै भन्युन । ५४ वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा नयाऽरोत् । पुनः प्रजास्तु ता मोहातान्यन्न द्यपालयन् ।। परस्परविरोधेन मनं ताः पुनरवयुः । मनुः स्वायंभुगो दृष्ट्वा योधातथ्यं प्रजापतिः ।। ध्यात्ता तु शतरूपायाः पुमान्स उत्पादयत् । मियत्रोत्तानपादौ प्रथमं तौ महीपती ॥ ततः प्रभृति राजान उत्पना दण्डपारिणः । पनानां रञ्जनाचा राजानस्वभवकृपाः ।। 'प्रच्छन्नपापी ये जेतुम क्या मनुजा भुवि ! धर्मस्थानार्थाय तेषां शास्त्रे तपोमयाः ।। वर्णानां प्रति मागाश्च त्रेतायां संप्रमीनिताः । संहिताश्च ततो मन्त्रा ऋपिभिवाह्मणैस्तु ते ॥ ६० यज्ञः मयतितश्चय तदा द्यावं तु देवतः। योग शोज वय सर्वसभारसंकृतैः ॥ साथै विश्वभमा चैत्र देवेन्द्रेण महाजमा । स्वायंभुरे देशाते प्रामवर्तिताः॥ सत्यं जपस्तपो दानं त्रेतायां धर्म उच्यते । क्रिया धर्मश्च हपने सत्यधर्मः प्रवर्तते ।। प्रजायन्ते ततः शृग आयन्तो महाबलाः । न्यस्त महाभागा यज्यानो ब्रह्मवादिनः ।। पदपत्रायताक्षाश्च इधरसाः सुमंठिनाः । सिंहान्तका महासत्ता मत्तमानङ्गगामिनः ।। 'महाधनधराश्चैव वाया चक्रवर्तिनः । सर्वलक्षगसंपन्ना न्यग्रोधपरिमण्डलाः ॥ न्यग्रोधौ तौ स्मृतौ वाह या न्यग्रोध उच्यते । व्यामोच्छ्यो यस्य सम उर्व तु देहिनः।। समुन्द्रयपणा हो यो न्योधमण्डलः ।। 'चक रथो मरणार्या निषिदया गजास्तथा । सप्तातिमयरत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥ ६८ चा रथो मणिः सड्गं धनरन्नं च पञ्चमम् । केतिनिधित्र सप्तने प्राणहीनाः प्रकीर्तिताः ॥ ६९ . १५ १. ग घ.. १२.प्र.गंध । ग घ इ. शेवय ३ स ग 4. इ. २ क°। शक विडन्त । ग घ. 'पते ४. ५०।६ क. त्या । ७ ग घ. द फिलः । ८ ग घ ४ पत्या. । व ९ ग ह मनाव।। यथातथ्य। ११ स. न. प. ४. 'पस्ते ये तु न। १२ ख ग घ 'भागच । १३ स ग घ. 'तित । 11 घ.. याम्मु । १५ रा. घ. संभृतः । १६ क. यामेनवोच्छयायस्य । १४ ३ घ 'श्री गजम्न । १८ र य. 6. हीनने । भा। -- .

·२८ श्रीमहापायनमुनिप्रणीतम् । [अ०१७लो०१३-४४ ( यावर्णनम् ): चत्वार्याहुः सहस्राणि बाणां तु कृतं युगम् । तत्र तायच्छवी संध्या संध्यांशव तथाविधः ।। इतरामु च संध्या संध्यांशेषु च चै त्रिपु । एकापायन वन्ने महाणि शतानि च ।। प्रेता त्रीणि सहस्राणि संतपंच परिकीर्त्यते । तस्यास्तु त्रिशती संवा संध्यांशय तथाविधः । द्वापर वे सहस्र तु युगमाहुर्मनीषिणः । तस्यापि द्विशती संध्या रांध्यांशः संध्यया समः ॥ २६ कलिं वर्षसहसं तु युगमाहुनीषिणः । तस्याप्येकशी संध्या संध्यांशः संध्यया समः ।। २७ एपा द्वादशसाहस्री युगारुगा परिकीर्तिता । कृतं त्रेता द्वापरच कालवैव चतुष्टयम् ॥ अत्र संवसरा सटा मानुगेण प्रमाणाः । ऋतम तावद्ववाभि वर्षाणां तत्ममाणतः ॥ सहस्राणां शतान्यत्र चतुर्दश नु संख्यया । चत्वारिंशत्सहस्राणि कलिकालयुगस्य नु ॥ *एवं संख्यातकालश्च कालेषिह विशेषतः । एवं चतुर्युगः कालो विना संध्यांशकः स्मृतः ।। +नियुतान्येकपविशन्निरंशानि तु नानि । चत्वारिंशत्रीणि चैव नियुतानि च संख्यया ॥ विशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चनुयुगे ।। एवं चतुर्युगाख्या तु साधिका ढेकसप्ततिः । कृतत्रेतादियुकी सा मनोरन्तरमुच्यते ।। मन्वन्तरस्प संख्या तु वर्षांग्रेण नियोधन । त्रिंशत्कोव्यस्तु वर्षाणां मानुपेण प्रकीर्तिताः ॥ ३४ सप्तपष्टिस्तथाऽन्यानि नियुतान्यपिकानि तु । विशतिश्च सहखाणि कालोऽयं संधिक विना ।। मन्वन्तरस्प संख्पैपा संख्याविद्भिद्विजः स्मृता । मन्वन्तरस्य कालोऽयं यः सार्धं प्रकीर्तितः ॥ चतुःसहस्रयुक्तं वै प्रथमं तत्कृतं युगम् । तौरशिष्टं वक्ष्यापि द्वापरं कलिगेव च ॥ -युगपत्समवेतार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते । क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं मोक्तं युगद्वयम् ॥ ऋपिवंशमराशन व्याकुलत्वात्तथैव च ॥ तत्र त्रेतायुगस्पायौ मनुः सप्तर्षयश्च ते । श्रौत स्मात च धर्म च ब्रह्मणा च मैचोदितम्।। ३९ दाराग्निहोत्रसंयोगमृग्यजुःतापसज्ञितम् । इत्यादिलक्षणं औतं धर्म सप्तर्पयोऽब्रुवन् ।। परम्परागतं धर्म स्पति चाऽऽचारलक्षणम् । वर्णाश्रमाचारयुनं मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत् ॥ ४१ सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै । तेषां सुतप्तनपसमायण क्रमेण तु ।। मीणां मनोश्चैव आये त्रेतायुगस्य तु ! अबुद्धिपूर्वक पामक्रिमापूर्वमे च ॥ तुर्य व्यक्तास्तु ते मवास्तारकानिदर्शनैः । आदिकल्पे नु देवानां मादुर्भूनास्तृ ते स्वयम् ॥ सूम नास्तिक. पुस्तके । अस्मिनर्भधान इदमधे सख्यातर वेकमालस्त काले तिवह विशेषत इति ख. ग. १२ पृथिव्यादिम । ... ग. गो तकृत । २ स. ग, घ. तस्य । 5 स. ग. घ. ४. च त्रीणि श्रोणित १ ४ ख. घ. नेण यु। । यातनास्त । रतिका । ६ ख. ग. ह. पर च कॉल चैव । घ. 'पर च कलिं चैव चतुर्वधम् । भ!"रा. Prयोन्या. अ.. भोसरो टोमास... या पष्टिचैव साग. य. 'या। षष्ठेशैव स. । क. 'थुगः । "बास्पास्तु म । १२ ख. (म । १९ क सथिकां : १. शु. ग. प. ८ ३ मा त । १३ ख. ग. घ. १. 'तारािष्ट्र १५ ग. प. द. कालो यातनास्था - स. ग. ह. सहित'। ५, संतुन । १६३, मामाचा । १७ स. ग. ह. या ".स.ग. प. हत्ताया।

·[१०९५ श्लो०४५-६९] वायुपुराणम् । ( यज्ञपणनम् ) भणाशे त्वथ सिद्धीनामप्यासां च प्रवर्तनम् । आसन्मत्रा व्यतीतेपु ये कल्पेषु सहस्रशः ॥ ते मनाचे पुनस्लेपां मतिभाससमुत्थिताः ॥ ऋचो यपि सामानि मन्त्रावाथर्वणानि च । सप्तपिभिस्त ते मोक्ताः स्मात धर्म मनु गौ ॥ तादौ संहिता वेदाः केवला धर्मशेषतः । संरोधादायुपश्चैव व्यस्यन्ते द्वापरेषु ते ॥ अपयस्तपसा देवाः कलौ च द्वापरेषु वै । अनादिनिधना दिव्याः पूर्व सृष्टाः स्वयंभुवा ॥१८ सधर्माः सप्रजाः साङ्गा यथाधर्म युगे युगे । विक्रियन्ते समानार्या वेदवादा यथायुगम् ॥ ४९ आरम्भयज्ञाः सन्त्रम्य हविर्यज्ञा विशांपतेः । परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः ॥५० सदा ममुदिता वर्णास्त्रज्ञायां धर्मपालिताः । क्रियान्तः मजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा ॥५१ ब्राह्मणाननुवर्तन्ते क्षत्रियाः सत्रियान्विशः । वैश्यानुवर्तिनः शूद्राः परस्परमनुबताः ॥ शुभाः प्रत्तयस्लेपा धर्मा वर्णाश्रमास्तथा । संकल्पितेन पनमा वाचाक्तेन स्वकर्मणा ।। त्रेतायुगे त्वविकलः कर्मारम्भः प्रतिध्यति ॥ आयर्मेधा वलं रूपमारोग्यं धर्मगीलता । सर्वमाधारणा होते त्रेतायां वै भन्युन ॥ वर्णाश्रमव्ययस्थानं तेषां ब्रह्मा नथाऽकरोत् । पुन: पनाम्तु ता मोहातान्योन ह्यपालयन् ॥ परस्परविरोधेन मनं नाः पुनरन्ययुः । मनुः स्वायंभुयो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।। ध्याता तु शनायाः पुमान्स उपादयत् । प्रियंवत्तानपाद। प्रथमं तौ महीपती ।। ततः मभृति राजान उत्पना दण्डारिणः । पजानां रञ्जनांचा राजानस्वभवृपाः ॥ ५८ प्रच्छन्नापी ये जेतुप गया मनुजा भुवि । धर्मतम्थानार्थाय तेषां शास्त्रे तपोमयाः ।। वर्णानां प्रविमोगाय त्रेतायां संप्रमीनिताः । संहिताश्च तनो मना पिभित्राह्मणैस्तु ते ॥ ६० यज्ञः प्रवर्तितथैव तदा हवं तु देवीः । यामः शनीय सर्वमंभारसंहतैः ।। साधं विश्वभना चैत्र देवेश महाजमा । स्वायंभुनारे देशाते प्रामानिताः ॥ ६२ सत्यं जपस्तपो दानं नायां धर्म उन्यते । क्रिया धर्म हपने सत्यधर्मः प्रवर्तते ।। भिमजायन्ते ततः शृग आयुरन्तो महाबलाः । न्यस्तदण्डमहाभागा ययानो ब्रह्मवादिनः ।। पत्रायनाक्षाय रसमा समंतिनाः । सिंहान्तको महायता मत्तमानद्गगामिनः ।। इदगाव तायां चक्रवर्तिनः । सर्वलक्ष गसंपन्ना ग्रोवारिमण्डलाः ॥ ...पुस्त- तो स्मृनौ यह मामा न्यग्रोध उच्यते । व्यामोच्छ्यो यस्य सम उर्वं तु देहिनः।। ग.प., नादो शेयोन्यायमण्डलः।। । ग. प... स्यापि भार्गानिका गनास्तया । ससानिमयरत्नानि मईपां चयनिनाम् ।। ६८ ६७ :.रसराय माघ य. प. इ. सन्नाटा धनूगन्नं च नमम् ! के ननिधित्र सप्तैते मापदीनाः प्रकीर्तिताः ६९ म. गोदि। घ..नय ३. ग घ. ४. देव 17 विन्त । ५ ग घ. 'पते इ. १५:10 घ. पयन: ।।९ ग ह मनावग। १. ग, घ.. पान, रा. म. प. . पाते तु मा । १२ ग ग..11३ य ग.घ. तित। 1. घ.. गाहा ।१५ रा. प. न.1करे। मनोरयाय । १ सय श्री गजान' । १८ स ग दा. । दाभ'।

·७२ . १ ७८ १९२ श्रीमईपायनमुनिमणीतम् । [अ०५७ लो०७४-९५] ( यज्ञवर्णनम् ) भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रयतच्च यः । मन्व्यश्वः कलभश्चैव माणिनः संप्रकीर्तिताः ॥ ७. रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् । चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम् ॥ विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्तिनः । मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेषु वै ।। (* भूतभव्यानि यानीह वर्तमानानि यानि च । प्रेतायुगादिकेप्वत्र जायन्ते चक्रवर्तिनः ॥ ७१ भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् ।) अद्भुनानि च चत्वारि वलं धर्मः सुखं धनम् ॥ अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते वै नृपः समम् । भर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च ॥ ऐश्वर्येणाणिमाघेन प्रभुशक्त्या तथैव च । अनेन तपसा चैव ऋपीनभिभवन्ति च ॥ बलेन तपसा चैव देवदानवमानुपान् ।। लक्षणेश्चापि जायन्ते शरीरस्थैरमानुपैः । केशस्थिता ललाटोर्णा जिहा चाऽऽस्यप्रमार्जनी । ताम्रमभोप्ठदन्तोटाः श्रीवत्साचोरोमशाः॥ आजानुबाहवश्चैव जालहस्ता पाकिताः । न्यग्रोधपरिणाहाश्व सिंहस्कन्धाः मुमेहनाः ।। गजेन्द्रगतयश्चैव महाहनव एव च ।। पादयोयक्रमत्स्यौ तु शतपयौ तु इस्तयोः । पञ्चाशीतिमहस्राणि ते भवन्त्यजरा नृपाः ॥ ७९ असङ्गा गतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्तिनाम् । अन्तरिक्षे समुद्रे च पाताले पर्वतेषु च ।। ज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते । तदा प्रवर्तते धर्मो वर्णाश्रमविभार्गशः ॥ मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्तते । हूपपुष्टाः प्रजाः सर्वा घरोगाः पूर्णमानसाः ८२ एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौ स्मृतः । त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः ॥ ८॥ पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु । एप त्रेतायुगे धर्म स्वेतासंधौ निबोधत ।। त्रेतायुगस्वभावस्तु संध्यापादेन वर्तते । संध्यायां वै स्वभावस्तु युगपादेन तिष्ठति ॥ शांशंपायन उवाच- कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्याऽऽसीत्पवर्तनम् । पूर्व स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तह्रनीहि मे ॥ अन्तहितायां संध्यायां साधं कृतयुगेन । कलाख्यायां प्रत्तायां मासे त्रेतायुगे तदा ॥ वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्व चै पुनः।। संभारांस्तांथ संभृत्य कथं यज्ञः मवर्तितः । एतच्याऽयीत्सूनः श्रूयतां शांशपायन || ८८.. यथा प्रेतायुगमुखे यज्ञस्याऽऽसीत्मवर्तनम् । ओषधोपु च जातामु मवृत्ते दृष्टिसर्जने ॥ प्रतिष्ठितायां वार्तायां गृहाश्रमपुरेपु च ।। वर्णाश्रमव्यवस्थानं त्या मन्त्रांश्च संहिताम् । मन्त्रासंयोजयित्वाऽय इहामुत्रेषु कर्पसु ॥ ९० तथा विश्वभुगिन्द्रस्तु यझं मावर्तयत्तदा । देवतः सहिनः सः सर्वसंभारसंभृतम् ॥ ८० . धनुमिहातगंतप्रन्यो ग. पुस्ता नास्ति । १२.प. . : प्त की। प्र. 1ि3 फ. अन्न। मग.प.शारिप ५स. . 'पहल'. य... गजः । म । " य. ग प... 'भावान में। मग.gam।

·[अ०१७श्ली०९२-११४ ] चायुपुराणम् । ( यशवर्णनम् ) अथाश्वमेधे वितते समाजन्मर्महर्पयः । यजन्ते पशुभिमध्य त्वा सर्वे समागताः ॥ कर्मव्यग्रेपु ऋत्विक्षु सतते गज्ञकर्मणि । मंगगीते तेप्वेवमागमेष्वर्थ सुस्वरम् ॥ परिकान्तेपु लघुपु अवयुपभेषु च । आलब्धप च मेध्येपु तथा पशुगणेपुवे ।। रविष्यमौ हगमाने देवानां देव होतभिः ! आहूतेषु च देवेषु यज्ञभाक्षु महात्ममु॥ य इन्द्रियात्मका देवा यज्ञभानस्तथा तु ये। नान्यजन्ते तदा देवाः कल्लादिपु भवन्ति ये ९६ अध्वर्ययः मैपकाले व्युत्थिता ये महर्षयः । महर्पयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणानिस्थतान् ।। पप्रच्छुरिन्द्र संभूय कोऽयं यज्ञविधिस्तय ।। अथो बलवानेप हिसाधर्मप्सया तव । नेष्टः पशुराधम्त्येप तत्र यज्ञे सुरोत्तम ।। अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुभिस्त्वया । नायं धर्मा ह्यधर्मोऽयं न हिसा धर्म उच्यते ॥ ९९ आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छसि । विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्ममव्ययहेनुना ॥ यशवीजः सुरश्रेष्ठ येपु दिसा न विद्यते ।। त्रिवर्षपरमं कालमुपितरमरोहिभिः । एप धर्मो महानिन्द्र स्वयंभुविहितः पुरा ।। एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु मुनिभिस्तत्त्वमिभिः । जङ्गमैः स्थावर ति कर्यटन्यपिहोच्यते ।। ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वयुक्ता महर्षयः । संधाय वाक्यमिन्द्रेण पच्छश्वेश्वरं वसुम् ॥ १०१ नापय ऊच:- महामाज्ञ कथं एस्त्यया यज्ञविधि। । उत्तानपादे प्रयहि संशयं छिन्धि नः मभो ।। धुवा वाक्यं ततस्तेपामविचार्य बलाबलम् । वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्यमुवाच ह ।। यापतिव्यमिति होवाच पापियः ।। यव्यं पशुभि परय बौने फलसाया । हिमास्वभावो यज्ञन्य इति मे दर्शयत्यसौ ॥ १०६ यह संहितामत्रा हिमालिशा पद्दपिभिः । दीर्येण तपसा युक्तैर्दर्शनस्तारकादिभिः ।। तत्मामाण्यान्मया चोक्तं तस्मानमा पन्तुमर्हथ ।। यदि प्रमाणं तान्येव मनमानि(णि) व दिनाः तदा प्रावर्तनां यज्ञो न्यथा नोऽनृतं वचः।। एवं हतोनरास्त च गुक्तात्मानस्तपोधनाः ।। अधध भानं दृष्ट्वा तमर्थ वाग्यनो भा । मिथ्यावादी यो यस्मात्मविवेग रमातलम् ।। १०९ इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रमिग रमानलम् । जर्मचारी यमुर्भन्या रमानलयरोऽभवत् ।। वसुधातलामी तु तेन वाक्येन सोऽभात । धर्माणां संगयच्छेता राजा चमुरयाऽऽगतः ११ नम्मान वान्गमेकेन बहुवेनापि सरायः । परहारम्य धर्मास्य सूक्ष्माटरमाागतिः॥ तस्मान नियादातुं धर्मः शस्पस्तु नचिन् । देवापीनुदाय स्वायंभुामने मनुम् ॥ ११३ समान हिंमा धर्मस्य द्वारमुक्त महापणिः । ऋषिकोटिसहस्साणि कर्मामः दिवं पयः ॥११४ -- 4 - - ......... म य मखर 1 ग. ए. ४.५ सय, म. ..हो.पस. में ।। ragat! 1. म. प. र 'नो बदन। 'भा nr... ग । १....नि योद"स. सम्म म । म. प. १. यस्य ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [भ०५५.५८ श्लो०१५.१२५१.] (चतुर्युगाख्यानम् ) तस्मान दानं यज्ञं वा प्रशंसन्ति महर्पयः । [ तुच्छं मूलं फलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः ॥ एवं दत्वा विभवत: स्वर्गलोके प्रतिष्ठित्ताः ।। ११५ अद्रोहश्चाप्यलोभथ दमो भूतदया तपः ] । ब्रह्मचर्य तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः ॥ सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतरासदम् ।। धर्ममवात्मका यज्ञस्तपश्चानशनात्मकम् । यझेन देवानामोति वैराग्यं तपसा पुनः ॥ ब्राह्मण्यं कर्मसंन्यासाद्वैराग्यात्प्रेक्षते लयम् । ज्ञानात्मामोति कैवल्यं पञ्चैता गतयः स्मृताः ।। एवं विवादः सुमहान्यज्ञस्याऽऽसीत्मवर्तने । ऋपीणां देवतानां च न स्वायंभुत्रेऽन्तरे ॥ ११९ ततस्ते ऋपयो दृष्ट्वोद्भुतं वर्म वलेन तु । वमोनियमनादृत्य जग्मुम्ते वै यथागताः ।। गतेपु देवसंधेषु देवा यज्ञमानुयुः । श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मान्नममा नृपाः ।। १२१ भियत्रतोतानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः । सुमेधा विरजाश्चैव शङ्खपादैज एव च ।। प्राचीनवाहिः पर्जन्यो हविधानादयो नेपाः॥ १२२ एते चान्ये च बहवो नृपाः सिद्धा दिवं गताः । रामर्पयो महासत्ता येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिना ।। ( * तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वेषु कारणः । ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा ॥) तस्मान्नात्येति तयज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् । यज्ञमवर्तनं मितः स्वायंभुवेऽन्तरे । प्रभृत्ति यज्ञोऽयं युगः सह व्यवर्तत ॥ . इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते यज्ञप्रवर्तनं नाम सप्तपश्चाशोऽध्यायः ॥ ५ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-४५५७ अयाटपञ्चाशोऽध्यायः। १ चतुर्युगाख्यानम् । सूत उवाच- अत ऊर्च प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधि पुनः । तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ॥ दापरादौ मनानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या। परिहत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा संप्रणश्यति ॥ ततः प्रवर्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः । लोभोऽधृतिर्वणिग्युद्धं तत्त्वानामधिनिश्चयः ॥ संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणी च विनिर्णयः । याभा वधः पणो दण्डो मदो दम्भोऽक्षमाऽवलम्।। एषां रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिपिरे स्मृता ।। २ ३ .. - ४ * धनुचिमान्तर्गतग्रन्यो दृ. पुस्तकें नालि । + धनुनिहारतर्गतप्रन्यो प्र. पुस्तके नास्ति । राग. प. उच्छ। २ रा राज्यं त । ग, घ. 'राज त३ क ग घ चकल्यं । ४ स ग प पू । ५ मा "वा इतं धर्म च । ग. घ. १.वा हतय.मं । ६ स. घ. स. यामबन् । ध्रु10 स. 'दय ए। ८ स. प. हय. स्तपःखि' । ९ क.'या पो । १. स. तन्मतः । ग, घ . दिनम: 11. 'गां चारी। १२ क, 'यः मशेषः पाईयो । १३ ग. प. र, मः । १४ म. घ. १. ए। 1 ·. . [अ०१८ श्लो०५-३.] वायुपुराणम् । :(चतुर्यगात्यानम् ) आये कृते ने धर्मोऽस्ति त्रेतायां संप्रपद्यते । द्वापरे व्याकली भूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे ।। ५ वर्णानां विपरिध्वंसः संकीर्णते तथाऽऽश्रमः । द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिञ्धुतौ स्मृतौ ।। ६ घोच्छुनेः स्मृतेश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते । अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मत न विद्यते ॥ धर्मतत्व तु मिन्नानां मतिभेदो भवेन्नृणाम् ।। परस्परविभिन्नस्तीनां विभ्रमेण च । अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाभिगम्यते ॥ कारणानां च वैकल्याकारणस्याप्यनिश्चयात् । मनिभेदे च तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ॥ ततो दृष्टिविभिन्नस्तैः कृतं शास्त्रकुलं त्विदम् । एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतास्विह विधीयते ॥ १ संरोधादायुपश्चै दृश्यते द्वापरेपे च । वेदव्यासैश्चतुर्था तु व्यस्यते द्वापरादिपु ।। ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भियन्ते दृष्टिविभ्रः । मन्त्राह्मणविन्यासः स्वरवर्णविपर्ययैः ।। १२ संहिना ऋग्यजुःसान्नां संहन्यन्ते श्रुतपिभिः । सामान्पाकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः कचित्कचित् ।। ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि पत्रमवचनानि च । अन्ये तु अहितास्तीयः केचित्तान्मत्यवस्थिताः ।। १४ द्वापोपु प्रवर्तन्ते भिन्नत्ताश्रां द्विजाः । एकमावर्य पूर्वमासीधं पुनस्ततः ।। सामान्पाविपरीतार्थैः कृतं शाखफुलं त्विदम् । आश्चर्यचस्य प्रस्तावैदुधा व्याकुलं कदम् ।। १६ संथैवावऋक्तानां विकल्पैश्चाप्यसंक्षयः । व्याकुलं द्वापरे भिन्नं क्रियते भिन्नदर्शनैः ॥ तेषां भेदाः प्रभेदाश्च विकल्पैश्चाप्यसंक्षयाः । द्वापरे संप्रवर्तन्ते विनश्यन्ति पुनः कलौ ॥ १८ तेषां विपर्ययाचैव भवन्ति द्वापरे पुनः । अवधिमरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः ॥ बाङ्मनःकर्म नैर्दुःसैनिदो जायते पुनः । निर्वेदाज्जायते तेषां 'दुःखमोक्षविचारणा ।। २० विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्यादोपदर्शनम् । दोपागां दर्शनाचैत्र द्वापरे ज्ञानसंभवः । तेषां च मानिनां पूर्वमाये स्वायंभुवेऽन्तरे । उत्पद्यने हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्धिनः ॥ २२. आयुर्वेद पिकल्पांश्च अङ्गानां ज्योतिपस्प च । अर्थशास्त्रविकल्पश्च हेतुशाखविकल्पनम् ॥ २३ स्मृतिशास्त्रमभेदाच मस्थानानि पृथक्पृथइ । द्वापरेप्वभिवर्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् ॥ २४ मनसा कर्मणा वाचा कृच्छाद्वार्ता प्रसिध्यति । द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता । लोभोऽधृतिर्वणिग्युदं तत्वानामविनिश्चयः । वेदशास्त्रमणयनं धर्माणां संकरस्तथा ।। दापरेषु भवर्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा ।वर्णाश्रमपरिध्वंसाः कामदेषों तथैव च ॥ २७ पूणे चर्पसहस्रे द्वे पग्मायुस्तथा नृणाम् । निःशेपे द्वापरे तमिस्तस्य संध्या तु पादतः ।। २८ प्रतिष्ठते गुणहीनो धर्पोऽसौ द्वापरस्य तु । तथैव संध्यापादेन अंशस्तस्यावतिष्ठते ।। द्वापरम्य च वर्षे या तिष्पम्य तु निवोधन । द्वापरस्यांशशेपे तु पतिपतिः कलेरतः।। 1 क च । २ स. ग. घड पादथ श्रुतिस्म योनिश्च । ३ क. 'ल निगय'। स. ग. घ. १. व व्यस्यते। • ५२. ग. घ. पुस । ६ स "पिमिस्तः पुनर्मदा मिप. "पिभिस्तु पुनर्भदा मि' ७ स ग घ ४. प्रस्थितास्नान्वे के 1 स.ग. प. मान्विता. ए1 स. स. ६. 'मान्यादि' प, 'मान्याहे परीतार्य क. य भिग्ने। ११ स. प. ८. भेदप्रतीनेदा वि । १२ ख. ग. घ. 'श्यन्ते पु । १३ ख. ग.श. ह. 'ययोत्पमा में। १.स. घ. दुसं मोरा घ. रणम् । वि। १६ स. प. 1. पामशान । स. प. इ. लाच । १० स. ग गा वि । १९ ५. साभदाय प्र. । २. स. ग. इ. 'दाच । २१ ख. ग. प. तिष्ठितगुंगे। २१ प. परिभ्यते । २३ प.ग, १. 'पेषु प्र! २६ " ·श्रीमद्वैपायनपुनिप्रणीतम् --- [अ०५८श्लो०३१-१९ (चयुगाख्यानम् ) : हिंसाऽसूयाऽनृतं माया वधथैव नपस्विनाम् । एते स्वभावास्तिष्पस्य साधयन्ति च वै प्रजाः॥ एष धर्मः कृतः कृत्स्रो धर्मश्च परिहीयते । मनसा कर्मणा स्तुया वार्ता सिध्यति वा नवा ॥ कलौ प्रमारको रोगः सततं क्षुद्भयानि यै । अनावृष्टिभयं घोर देशानां च पिपर्ययः ।। न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिप्पे लोके युगे युगे । गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौवनस्थस्तथाऽपरः ।। स्थाविरे माध्यकौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः ।। अधार्मिकास्त्वनाचारा मोहकोपाल्पतेजप्तः । अनृतवाश्च सततं तिष्ये जायन्ति वै प्रजाः ॥३५ दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुराचारैर्दुरागमैः । विप्राणां कर्मदापैस्तैः प्रजानां जायते भयम् ॥ हिंसा माया तथा च क्रोधोऽस्याऽक्षमाऽमृतम् । तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः संक्षोभो जायतेऽत्यर्थ कलिमासाद्य वै युगम् । नाधीयन्ते तदा वेदा न यजन्ते द्विजातयः ।। उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाः सविशः क्रमाने ।। शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह । भवन्तीह कलौ तस्मिन्शयनासनभोजनः ।। ३९ राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पापण्डानां प्रवर्तकाः । भ्रूणहत्याः प्रजास्तत्र प्रजा एवं प्रवर्तते ॥ आयुर्मेधा वलं रूपं कुलं पंच प्रहीयते । शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः ॥ ४१ राजवृत्ते स्थिताश्चौराश्चौरवृत्ताश्च पार्थिवाः । भृत्याश्च नष्टसुहृदो युगान्ते पर्युपस्थिते ।। अशीलिन्पोऽवताश्चापि स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः । मायामात्रा भविष्यन्ति युगान्ते प्रत्युपस्थिते ॥ वापदपवलत्वं च गवां चैवाप्युक्षयः । साधूनां विनिवृत्तिश्च विद्यात्तस्मिन्कलौ युगे । तदा सूक्ष्मो महोदको दुर्लभो दानमूलवान् । चतुराश्रमशैथिल्यादर्भः प्रविचलिष्यति ॥ १५ तदा हाल्पफला देवी भवेद्भूमिहीयसी । शुद्रास्तपश्चरिष्यन्ति युगान्ते प्रत्युपस्थिते ।। तदा होकांतिको धो द्वापर यश्च मासिकः । त्रेतायां वत्सरस्थश्च एकदादतिरिच्यते ॥ अरक्षितारो हारो वलिभागस्य पार्थिवाः । युगान्तेप भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः ॥ अक्षत्रियाच राजानो विशः शद्रोपनीविनः । शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः ॥ ४९ यतयथ भविष्यन्ति यहयोऽस्मिन्कलौ यगे। चित्रवर्षी तदा देवो यदा स्यात्तु युगक्षयः ॥ ५० सर्व वाणिजकाथापि भविष्यन्त्ययमे युगे । (*शदाश्च यतिनचैव गढगसास्तपस्विनः । लोलुगः परदारेप नष्टमागीः कलौ युगे ।) भयिष्ठं कुलमानश्च पण्यं विक्रीयते जनः॥ कुशीलचर्या पापण्यालयः समारतम् । पुरुषाल्य बहुस्त्रीकं युगान्ते पर्युपस्थिते । ५२ बहयाचनको लोको भविष्यति परस्परम् । कच्यादनः फरवाक्योऽनानवो नानसूयकः ॥ ५१ न को प्रतिकर्म च क्षीणो लोको भविष्यति । अगका चैव पतिते तधुगान्तस्य लक्षणम् ॥५४ मरशून्या वसुमती शून्या व भविष्यति । मण्डलानि भवन्त्यत्र देशेषु नगरेपु च ।। अल्पोदका माल्पफला भविष्यनि यमुंगरा । गोप्तारवाप्यगोप्तारः मभविष्र्णन्त्यशासनाः ।। ५६ * नास्यय श्लोकः क.ग प. उ. पुस्तदेषु। १. र दर्शन प । क. 'ययम ।। ३ ग, गर. विर्य मा। सग. प.र. मिनाचारमा ५ क. र । शुदा रा.प.र. नागन1 . स.प से मानुषी ८ ग. स. घ. "स्मिनगते यु। र क. गो मौगिनां तथा। मा.. कासो। प. प. सो'हा' १२ प. विमा १३ ग... 'सय. भगा। - । ".

·५८ [.५८०६७-८१] वायुपुराणम् । १९७ (चतुर्यगाख्यानम् ) हरिः पररनानां परदारमधर्षकाः । कामाम्मानो दुरात्मानो ह्यधर्मात्माइमप्रियाः॥ प्रनष्चतनाः-पुंमो मृतकशास्तु चूलिकाः । ऊनपोडशवाय (+मजायन्ते युगक्षये ॥ . शकदन्ना जिनाक्षाच मुण्डा कापायवापसः । शूद्रा धर्म चारप्पन्ति युगान्ने पर्युपस्थिते ॥ ५९ सस्पचौरा भविष्यन्ति तथा चैलाभिमर्शनाः । चौराचौरस्प हतारो हर्तुहार एव च ॥ ६. जानकर्मण्युपरते लोके निष्क्रियतां गते । कीटमूपिकसर्पश्च) धर्पयिष्यन्ति मानवान् । सुभिक्ष क्षेममारोग्यं सामर्थ दुर्लभं भवेत् । कौशिकाः मनिवत्स्यन्ति देशान्क्षुद्भय डिनान् ।। दुःखेनाभिनानां च परमायुः शतं भवेत् । दृश्यन्ते न च दृशान्त वेदाः कालयुगेऽखिलाः॥ उत्सीदन्ति तथा यज्ञाः केवल! धर्मपीडिताः । कपापिणश्च निग्रन्यास्तथा कापालिनच ह।।६४ वेदविक्रपिणचान्ये तीर्थविक्रषिणोऽपरे । वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पापण्डा पारपन्धिनः ॥ ६५ उत्पद्यन्ते तथा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे । नापीयन्ते तदा वेदाः शूद्रा धमाकोविदाः ।। ६६ पजन्ते नाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः । स्त्रीवधं गोवयं कृत्वा हत्या चैव परस्परम् ॥ उपहेन्युस्तदाऽन्योन्यं साधयन्ति तथा प्रजाः ।। दुःखमचारतोऽसायुदेशोत्सादः सरोगो । मोदो ग्लानिस्तथा सौख्यं तमोटतं कलौ स्मृतम् ।। मासु भ्रूणहत्या च अथ वै संभवर्तते । तस्मादायुर्वलं रूप कलिं प्राप्य महीयते ॥ दुःखेनाभिप्लुतानां वै परमायुः शतं नृणाम् ।। दृश्यन्ते नाभिदृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः । उत्सीदन्ते नदा यज्ञाः केवला धर्मपी डिनाः ॥ तदा त्वल्पेन कालेन सिद्धिं यास्यन्ति मानवाः। धन्या धर्म चरिष्यन्ति युगान्ते विनसत्तमाः ।। श्रुतिस्मृत्यूदितं धर्म ये चरन्त्यनसूयकाः । त्रेतायां वार्पिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः ।। यथाशक्ति चरन्माज्ञस्तदहा प्रामुयात्कलौ ।। एगा कलियुगेऽवस्था संध्यांशं तु निवोच मे । युगे युग तु हीयन्ते त्रीस्त्रीपादांश्च सिद्धयः।। ७३ युगस्वभावात्संध्याग्तु.निष्ठन्तीमास्तु पादशः । मध्यास्वभावाच्चांशेपु पादशस्ते प्रतिष्ठिताः॥७४ एवं संध्यांशक काले समाप्ते तु युगान्तिके । तेपां शास्ता ह्यमाधूनां भृगगां निधनोत्थितः ।। गोत्रण वै चन्द्रमसो नाम्ना प्रनितिरुच्यते । माधवस्य तु सोऽशेन पूर्व स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ ७६ समाः स विंशति पूर्णाः पगंटन्य यमुंघराम् । आचकर्ष स वै सेना सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ ७७ प्रगृहीतायुधौषिौः शतशोऽश सहस्रशः। स तदा तैः परिश्तो म्लेच्छान्दन्ति सहस्रशः ॥ ७८ स इत्या सर्वगश्चैव राजस्ताशुद्रयोनिजान ! पापण्डान्स तनः सर्वानिशेपान्कृतवान्मभुः ॥ ७९ नात्यर्थ धामिका ये च तान्सर्वान्दन्ति सर्वगः । वर्णव्यत्यासजातांश्च ये च तानुपजीविनः ||८० नदीच्यामध्यदेशांश्र पार्वतीयांस्तथैव च । माच्यामतीच्यांच तथा विन्ध्यपृष्ठापरान्तिकाना? तथैव दाक्षिणात्यांच द्रविडान्सिहलैः सहा गान्धारान्पारदश्चैिव पद्वान्यवनांस्तथा ॥ + धनुधियान्तर्गतप्रन्यो प्र. पुस्तके नस्ति । प.. 'दति तथा यज्ञ. के' । २ ग, घ र. 'रित के। ३ ग. घ. इ. 'हय तदा। .. 'रताऽल्पा । ५ स. 'ता इत्युत्पादिमयने च तमा' 1 ५ ग, ता । परस्परावरुद्वाथ तमौ । ६ क. 'जातुभ्रूणहत्यायामय । . स्व.क. यन्ते।

·.. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [.५८0.3-1000 (चयुगात्यानम् ): तुषारान्वर्वराचीनाशूलिकान्दरदान्खमान् । लम्पाकानय कनांच किरातानां च जायः ॥८३ प्रवृत्तं चक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्त द्रिभुः । अधृक्षाः मभूतानां च वाराथ वसु राम् ॥ ४४ माधवस्य तु सोशेन देस्य हि शिजज्ञिवान् पजाविधि पपिनिन म वीयवान् ।। ८५ गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः द्वाऽभ्युपिने वो क्रान्त विशनि समाः॥ ८६ विनिनन्मभूनानि मानवानि महस: । तावी सायशा तु पृथयों संग कर्मणा ॥ परस्पानिमितन कोपेनाSSwinके। नु । स साधयित्वा वृपल न्यायशस्नानधानिकान् । गङ्गा मुनिष्ट मातः महानुगः ॥ ८८ तलो गनीते तमिस्तु अमात्य मन्यमगिक । उमाविमच्छाश्चैव सहस्रशः॥ तत्र संध्यां सके वाले म त यानि । स्थि मल्यायमिष्टामु प्रनालिद काचकचित् ।। अमन हास्ततस्ता ने लोकचेष्टास्त वृदशः । उप.हे गन्ति नान्योन्यं मपद्यन्ते पसरम् ॥ ९१ अराजके युगवानसंशयं समुपस्थित । प्रना। ये त सर्व पापरभयादिनाः ॥ व्याकुलाच परिश्रान्नास्त्यकल. दारागृहाणि नारायाणान्ममोक्षन्ती निष्कारणाः सुडारिखना: नष्टे श्रोते स्मृने धर्मे परम्परहतास्तदा । निर्मादा निराक्रन्दा निस्नहा निम्पत्रमः॥ नष्टे वर्षे प्रतिहता हस्तकाः पञ्चविंशकाः · हित्वा दाश्च पुत्रांश्च विषादन्याकुलेन्द्रिगः ॥९५ अनावृष्टिडनाश्चैव वार्तामु सृज। दुःखिताः । प्रत्यनांस्तानियन्ते हि-या जनपदान्कान् ॥ सरितः सागनूपान्सेवन्ते पर्वतारादा। मधुमालकले नियन्ति मुदाखिः ।। चीरवस्त्राजिनधरा निष्पत्रा निप्परिग्रहाः । वर्णाश्रमपरिभ्राः संकर घोरमास्थिनाः ।। एता काठापनुम ता अल्परोपाः प्रजास्तथा । जराव्याक्षिधाविष्टा दुःखानिर्वेदमागमन् ॥ विचारणं तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात् । साम्यावस्थामु मंबाधः संबोधादर्मशीलता । तासूपगमयुक्तासु कलिशिष्टासु वे स्वयम् । अहोरात्रं तहा तासा युगं तु परिवर्तते ।। चित्तसंमोहनं कृत्वा तागत सप्तम तु तत् । भाषिनोऽर्थस्य च बलात्ततः कृतमवर्तत ॥ १.१ प्रवृत्ते तु पुनस्तस्मिस्ततः कृतयुगं तु वै । उत्सनाः कलिाशयास्तु कार्तयुयः प्रजास्तदा ।। १०३ तिष्ठन्ति चेह पे सिद्धाः मुंहष्टा विचरन्ति च । सदा सप्तर्षयश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।। ब्रह्मक्षनविशः शूद्रा वीजार्थ ये स्मृता इह । कलिजैः सह ते सर्व निर्विशेषास्तदाऽभवन् ।। तेपां सप्तर्पयो धर्म कथयन्तीतरपु च । वर्णाश्रयाचारयुक्तः श्रीतः स्मार्तो द्विधा तु सः॥ १०६ ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते । श्रीतः स्मातः कृतानां तु धर्मः सप्तर्षिदर्शितः।। तासु धर्मव्यवस्थार्थ तिष्ठन्तीहाऽऽयुगक्षयात् । मन्वन्तराधिकारेपु तिष्ठन्ति मुन यस्तु वै ।। १०८ यथा दायमदग्धेपु तृणेप्विह तपे ऋनौ । नवानां प्रथम स्तंपां मले नु संभवः॥ १५.राधान्यामा । २ ख. ग घ तपस्यो य 1 3 ख, ग, घ ८. माना। ४ ख. ग. घ. वस्प- हा १५ स.७. दाति. स। ६ ख, ग. घ. ह प ड श्रेण। मु. ९ क. 'राका १० स. ग. घ द. रपत्राने'."स. ग घ. इ. 'रयत्नु त । १२ ग. इ. वस्यां वि। १३ ख. ग. घ... स्थात्मको वो । १४. ग. ६ 'पातु वै । १५ प. 6 'रामात्तदा । १६ क घ. मुदष्टा । . १८ ७. ग. प. श्रौतस्मातेरत नो तु बमें सप्तपिदार्शत' १९ तेषु ध१२. ग. घ.. सवा तेषां। - 1 . - - गाजाव ८ क. निष्ठा प्राप्ताः - सुदा.ख. घ. द. सप्तस'। - ·१ ३ [अ.५८.५९ ला....११६1-३] वायुपुराणम् । .(ऋषिलक्षणम्) * नथा कानयुगानां तु कलिङ्गविह संभवः । एवं युगाधुगत्येह संतानस्तु परस्परम् ॥ वर्तने हव्यवच्छेदायावन्मन्वन्तरक्षः || सुखमायुर्वलं रूपं धर्मार्थों काम एव च । युगष्येतानि हीयन्ते त्रीणि पादक्रमेण तु ॥ संसंध्यांशेष हीयन्ते युगानां धर्मसिद्धयः । इत्येप प्रतिसंधिर्मः कीर्तितस्तु मया दिनाः ॥ ११२ चतुयुगाना(गां) सर्वेपामेत व प्रसाधनम् । एषां चतुर्युगावृत्तिरासहस्रात्मवर्तते ।। ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्त रात्रिश्च तायती स्मृता । अत्राजी नहीभावो भूतानामायुक्षयात् ।। एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् । एपां चतुयुग.ना(णां तु गणना होकसप्ततिः।। क्रमेण परित्ता तु मनोरन्तरमुन्यने ।। १२५ चतुर्यगे तथैकन्मिन्भवतीह यर्थाथुतम् । तथा चान्येषु भवति पुनस्तदै यथाक्रमम् ।। सगै सर्गे यथा भेदा उ-पद्यन्ते तथैव तु । पञ्चविंशपरमिता न न्यूना नाधिकास्नथा ॥ ११७ तथा कल्पयुगैः सार्धं भवन्ति समलक्षणाः । मन्नराणां सर्वेषामंतदेव तु लक्षणम् ॥ तथा युगान. परिवर्तनानि चिरमवृत्तानि युगसम वात् । तथा न संनिधति जीलोकः क्षगोदामां पारवतानः ।। इत्येतल्लक्षणं प्रा युगानां वै ममासतः । अनी जनागतानां वे पर्वमन्चनरपि । अनागनेषु नच तः कागे विमानना । मनोपु जाप तानागानिह ।। १२१ मन्नन्तरेण चीन सर्वाथ्यवान्नगणिवे । १.रु नान पिनानीब कलो कलन चैव हि ॥ अस्याभिमानिनः सर्वे नामरूपे चिन्त्यु।। देवा ह्य विधा ये च इह मन्वन्तरंवतः ॥ ऋषयो पनवश्चैव सर्वे नुल्याः पयोजनः । एवं वर्णाश्रमागां नु परिभागो यो युगे । १२४ युगस्वभावाच तथा विधत्ते में यहा मभुः । यीश्रारिमाथि युगानि युगसिदयं ।। अनुषङ्गः समापानः सुनर्गनिराधास्तरेग 5 गुपच स्थिति वक्ष्ये युगेमिह ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफे च युयान नाम टपशाशोऽध्यायः ॥ ५ ॥ थादितः लोकानां समश्यकाः-४०८३ १ - गरपटाय । सून नाच- युगेप गास्तु जान्ने मनास्ता चे नियोधा । आसुरी समोरासंपशाची यक्षराक्षसी ।। पस्मिन्युगे च नित्तामा यातु नाचिनम् ॥ पिणाचामुरगन्धर्वा यक्षराक्षगपत्राः । युगगनु नीति ने मृन्यु वधन ने ॥ इदमी बारित र पुनके। .ग.ग.प. र माग: । ३ ग ग. दुर्गाका म'। इस पद निधना' 11 स. गणिता ५. प. निरा ६२.पा. ७ ग . ३. तथा ८ ग. चिरं म । ९ स. ग .हि गुम्याभि ।। .. भाग""ग ग ... काममाान 11 म ग घ.. पारी .

·८ .4 श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०५९ श्लो०३-२९] (ऋपिलक्षणम्) मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह । तेपामायुः परिक्रान्तं युगधर्मेपु सर्वशः ॥ अस्थितिस्तु कलौ दृष्टा भूतानामायुपस्तु वै । परमायुः शतं वेतन्मुष्याणां कलौ स्मृतम् ॥. देवासुरममाणात्तु सप्तसप्ताङ्गुलं हमत् । अद्भुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् ।। देवासुरममाण तदुन्छायं कलिजैः स्मृतम् । चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजरङ्गुलैः स्मृतम् ॥६ स्वनाङ्गुलप्रमाणेन उर्चपापादमस्तकम् । इत्येप मानुपोत्सेधो हपतीह युगान्तिके ॥ सर्वेषु युगकालंपु अनीतानागनेप्विह । स्वेनाङ्गुलप्रमाणेद अष्टतालः स्मृतो नरः ॥ आपार्दता मस्तकं तु नवतालो भवेत्तु यः । मंहताजानुपाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते ।। गवावहस्तिनां चैव महिपस्थावरात्मनाम् । क्रमेणतेन योगेन हासद्धी युगे युगे ।। पट्मात्यलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै । अङ्गुलाएशनं पूर्णमुत्सेधः कारणां स्मृतः ।। अकुलाना सहस्रं तु चन्वारिंशाङ्गुलं विना । पञ्चाशतं हयानां च उत्सेधः शाखिना स्मृतः ।। मानुपम्य शरीरस्य संनिवेगस्नु यादृशः । तल्लक्षणम्तु देवानां दृश्यते तत्त्वदर्शनात् ॥ १३ बुद्धयाऽतिशगयुक्तं च देवानां कायमुच्यते । देवानतिश चव मानुप कायमुच्यते ।। इत्येने 4 परिक्रान्ना भावा ये दिध्यमानुपाः । पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां नियोधत गावो ह्यनों महिषोऽश्वा हस्तिनः पक्षिणो नगाः । उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एन ते पुनः । यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमतयः ।। १७ तेपा रूगनुरूस्त माणैः स्थाण मग । मनोजलतभावः सुखिनी धुपपेदिरे ।। १८ अतः शिष्टान्मवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च । सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्युन । सायुज्यं ब्रह्मणोऽत्यन्नं तेन सन्तः प्रचक्षते ॥ दशात्मके ये विषये कारणे चाट क्षणे । न ऋथ्यन्ति न, हप्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः ।। सामान्येषु च धर्मपु नथा वैशेषिकेषु च । ब्रह्मानाचशो युक्ता यस्मात्तस्माद्विजातयः ।। वर्णाश्रमेप युक्तस्य स्वर्गगोमुघचारिणः । श्रातस्मात्य धर्मल सानाद्धर्षः स उच्यते ॥ विद्यायाः साधना-साधुबह्मचारी गुरोहितः । निशाणा साधनाचे गृहस्थः साधुरुच्यते ॥२३ माधना तपमोऽरण्ये माधुवानराः स्मृतः । यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात् ।। एवमाश्रमधर्माणां साधनासाधाः स्मृताः । गृहस्थो ब्रह्मचारी चं वानस्थोऽथ भिक्षुकः ॥२५ न च देवा न पितरां मुनयो न च मानवाः । अयं धाय नेनि भिन्नदर्शनाः ।। धर्माधर्गानिह मोक्ता मन्दाना कियातको । कुनलागलं कर्म धर्माधर्माविति स्मृता ।। [+धारणी तीरित्यर्थी दानाः मकीर्तितः । अपारणे महत्त्वे च अधर्म इति चांच्यते ।। २८ अष्टपापको धर्म भाचार्यरुपदिश्यते ] ! वृद्धा हालोलुपाचँय आत्मयन्तो हदम्भकाः ।। मानिनी अननस्तानाचार्याप्रवक्षने । २० + धनुशिान्त तमन्या पुरत नानि। प. दाम नरयो न.३ रा. प. र गऽन्वय रा.प. xn... नागरा। ग घ. माननेन । .क. स. 'या। 'ग ग .. ing in n गरि भानुभ- 1. AITIES र - HARE २२ म.र कम स. प ·- [/०६९लो.३०-411 यायुपुराणम् । (ऋपिलक्षणम्) स्वयमाचरते यस्मादाचार स्थापयत्यपि । आगिनोति च शाखान्यमैः संनियाँ युतः॥ ३० पूर्वेभ्यो दायत्वेह श्रीतं सप्तर्पयोऽब्रुवन् । ऋचो यपि सामानि ब्रह्मणोऽङ्गानि च श्रुतिः ।। मन्नन्तरस्यातीतम्य स्मृन्याऽऽचारं पुनर्जगौं । तस्मात्स्मानः स्मृनो धर्मों वर्णाश्रमविभागमः ।। स एप द्विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते । शेषशब्दाच्छिर इति शिष्टाचार मचाते ॥ ३३ मन्वन्नापु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः । मनुः सप्तर्पयश्चैव लोकसंतानकारणात् ।। धर्मार्थ ये च शिष्टा व याथातथ्यं प्रचक्षते ।। मन्यादया ये शिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः । तैः शिटैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे ॥ ३५ त्रयी बानी दण्डनीनिरिज्या वर्गाश्रमास्तथा । शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः ।। पूर्वः पूर्वगनवाच्च शिष्टाच रः स शाश्वतः ॥ दानं सत्यं नपोऽलोमा विद्येज्यामजनौ दया । अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ।। शिष्टा यस्माचरन्त्येनं मनुः सप्तर्पपश्च वै । मन्वन्तरेषु सर्वेपु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः ॥ दिशेयः श्रव गाळूतः स्मरणात्स्मार्त उच्यने । इज्यावेदात्मकः श्रोतः स्मात? वर्णाश्रमात्मकः प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम् ॥ दृष्ट्वा प्रतिमर्थ यः पृष्टो चै न निगृहति । यथा भूरामवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम् ॥ ब्रह्मचर्य जो मौनं निराहारत्वमेव च । इत्येतत्तंपसी पूलं सुघोरं तदुरासदम् ।। पानां द्रव्यहविपामृक्मामयजुपां तथा । ऋविनां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते ॥ ४२ आत्मात्सर्वभूनेषु या हिनायाहिताय च । समा प्रवर्तते दृष्टिः कृत्स्ना ोपा दया स्मृता ॥ ४३ अशोऽभिहो वाऽपि नाssकोशेयो न हन्ति वा । वामनाकर्मभिःक्षान्तिस्तितिक्षेपा क्षमा स्मृता स्वामिनाऽरक्ष्यमाणानामुन्सानां च सत्सु च । परस्वानामनादानमलोभ इह कीयते ॥ ४५ मधुनम्यासमाचांग धचिन्तनमकल्सनम् । निचिब्रह्मचर्य तदाच्छिद्र दम उच्यते ॥ आत्मार्थ वा परार्थ वा इन्द्रियाणीह यस्य वै । न मिथ्या संपवर्तन्ते शमस्यैतत्तु लक्षणम् ॥ ४७ दशात्मके यो विपये कारणे चाष्टलक्षणे । न अध्येत्तु प्रतिहतः स जितात्मा विमाप्यते ॥ १८ यदिमृतमं द्रव्यं न्यायनोपागतं च यत् । तत्तद्गवते देयमित्येतदानलक्षणम् ।। दानं त्रिविमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् । तत्र नःयेयस अयेष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धो॥ कारण्यात्सर्वभोभ्यः सविभागस्तु बन्धुपु ॥ श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः । शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्षः सत्साधुसङ्गतः अपो ह्यनिष्टेपु तथेष्टानभिनन्दनम् । प्रीतितापविपादेभ्यो विनिवृत्तिविरक्तता ॥ संन्यासः कमणो न्यासः कृतानामकृतः सह । कुशलाकुशलानां च पहाणं त्याग उच्यते ॥ ५३ अव्यक्तायोऽपिशपाच विकाराऽस्मिन्नचेतने । चेतनाऽचेतनान्यत्त्रविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ।। ५४ ४१ , ख. ग, घ. दृ 'तिशेयं शिरः प्रचक्षते । २ ख घटान्वै वायुप्रामे १३ क. चवते । । स ग. 'ट्वा तुभ। ५ क. ग. गो योग उ ६ न. प. इ. च । प्रवर्तते ममः'। ७ रा. घ. इ. चार अधिक भाव्यते । . स. घट. घेछ । १० स. . ण्यारस्वार्थभूतेभ्यः मदि।

·- श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६९%लो०५५-७७] (ऋपिलक्षणम्) मत्यङ्गानां तु धर्मस्य इत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋपिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्व स्वायंभुवेऽन्तरे ॥ अत्र वो वर्तयिष्यामि विधिमन्वन्तरस्य यः । इतरेतरवर्णस्य चातुर्वर्णस्य चव हि ॥ प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते ॥ ऋचो यजूपि सामानि यथावत्मतिदैवतम् । आभूनसंप्लवस्थायि वज्यैक शतरुद्रियम् ।। विधिोत्रं तथा स्तोत्र पर्ववत्सप्रवर्तते । द्रव्यं स्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च ॥ चतुर्थमाभिजनिक स्तोत्रमेतच्चतुविधम् ॥ १८ मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये । प्रवर्तयति तेपां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् ।। एवं मन्त्रगुणानां च समुन्पत्तिश्चतुर्विधा ।। अथर्वयजुगां साम्नां वेदेविह पृथक्पृथक् । ऋपीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुश्चरम् ॥ मन्त्राः प्रादुर्बभूवहि पूर्वमन्वन्तरेष्विह । परितोपाद्भयाद्दुःखात्सुखाच्छोकाच पञ्चधा ॥ ऋषीणां तपः कास्न्यन दर्शनेन यदृच्छया । ऋषीणां यदृपित्वं हि तद्रक्षामीह लक्षणैः ॥ अनीतानागतानां तु पञ्चधा ऋपिरुच्यते । अतस्पीणां वक्ष्यामि ह्यार्पस्य च समुद्भवम् ॥ ६३ गुणसाम्ये वर्तमाने सर्वसमलये तदा । अतिचारे तु देवानामतिदेशे तयोर्यथा ॥ अबुद्धिपूर्वकं तदै चेतनार्थ मवर्तते । तेन ह्यधुद्धिपूर्व तच्चननेन ह्यधिष्ठिनम् ।। वर्तते च यथा तो तु यथा मत्स्योदके उभौ । चेतनाधिष्ठित तचं प्रवनति गुणान्मना । कारणत्वात्तथा कार्य तदा तस्य प्रवर्तते । विषये विपयित्वाच ह्यर्थेऽर्थित्वात्तथैव च ।। कालेन पापणीयेन भेदास्तु कारणात्मकाः । संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः ॥ महतथाप्यहंकारस्तस्मातेन्द्रियाणि च । भूतभेदास्तु भेदेभ्यो जाज्ञरे ते परस्परम् ॥ संसिद्धिकारणं कार्य सद्य एवं विवर्तते ।। यथोलंगुकस्टर्वमेककालं प्रवर्तते । तथा विवृत्तः क्षेषज्ञः काले केन कर्मणा ॥ यथाऽन्यकारे खद्योतः सहसा संमदृश्यते । तथा विगो ह्यव्यक्तात्खद्योन इव चोपणः ॥ स महान्सशरीरस्तु यत्रैवाने व्यवस्थितः । तत्रैव संस्थितो विद्वान्दारयालामुपे स्थितः ।। ७२ महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते । तत्रैव संस्थितो विद्वांस्नम पोऽन्त इति श्रुतिः ॥ बुद्धिपिवर्तमानस्य मादुर्भुता चतुर्विधा । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्य धर्मथति चतुष्टयम् ।। सांसिद्धिकान्यथैतानि सुप्रतीकानि तस्य वै । महतः सशरीरस्य वैवातिपद्विरुच्यते ॥ ७५ अत्र शेते च यत्पुयाँ क्षेत्रज्ञानमथापि या । 'पुनीशत्याच पुरुपः क्षेत्रज्ञानामुच्यते ।। ७६ क्षेत्राः क्षेत्रविज्ञानाद्भगवान्मतिरुच्यते । यस्माद्ध्योऽनु शेते ह तस्माद्वोधात्मकः स वे रॉसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् ॥ ७० १३ ७४ १रा. ग. घ. पूर्व । २ स 'य.। तव चाव। घ. यः । तथेतरस्य 13 क वस्यापि । ४ रा. ग. प र णा तारपान । " ग, घ इ. अविभावे तु । ६ रा. घ. इ तथा । ७ क उभे । ८ स. घ.. 'स्तु कर । ९ ग. प. र कार्यकरण । स । १० स. प. मानुष्टिस्तृणमे' । ग. ह. मुकाटेस्तूर्य' । ११ प. इ. वृत्तं २ । १२ स. ग, प. ४. "नतेन । १३ स. चौल्यणान् । ग. चोवलन् । ४. चौज्वलम् । १ra. ६. मिः। १५ रा. ग, न. नीघानि । १६ रा. घ. थे। ममहा भ्यर । १५ स. पुरयत्वा । १० घ. १, ग उच्च'11: क. "जपा तु। ग घ. maline ·.. .. ८७ [अ०५९श्लो०७८-९७] वायुपुराणम् । २०३ (ऋपिलक्षणम्) एवं निवृत्तिः क्षेप्रज्ञा क्षेत्रज्ञेनाभिसंहिता । क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातो भोग्योऽयं विषयस्त्विति ।। ७८ ऋषीत्येप गतौ धातुः श्रुतौ सत्ये तपस्यथ । एतन्संनियंतस्तस्मिन्ब्रह्मणा स ऋपिः स्मृतः ॥ निवृत्तिसमकालं नु बुद्ध्याऽव्यक्तमृपिः स्वयम् । परं हि ऋषते यस्मात्परमपिस्ततः स्मृतः ॥८० गत्यर्थापते तो मनिवृत्तिरादितः । यस्मादेप स्वयंभूनस्तस्मौच ऋपिता स्मृता ।। ईश्वराः स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः मुताः ॥ यस्मान हन्यते मानमहान्परिगतः पुरः । [यस्माऽन्ति ये धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः ॥ तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता युद्धः परमदर्शिनः ॥ ८२ ईश्वराणां शुभास्तपां मानसों औरसाश्च ते। अहंकारं तमश्चैवं त्यक्त्वा च ऋपितां गताः ॥८३ तस्मात्त ऋपयस्ते वै भूतादौ तत्वदर्शनाः । ऋषिपुत्रा ऋपीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः ॥ ८१ तन्मात्राणि च सत्यं च ऋपन्ते ते महौजसः । सप्तर्पयस्ततस्ते वै परमाः सत्यदर्शनाः ॥ ८५ ऋषीणां च सुतास्ते तु विज्ञेगा ऋषिपुत्रकाः । अपन्ति वै श्रुतं यस्माद्विशपां चै तस्वतः ॥ तस्माच्छुनर्पयस्तैपि श्रुतस्य परिदर्शनात् ।। अव्यक्तात्मा महात्मा चाहंकारात्मा तथैव च । भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते इत्येता ऋपिजातीस्तु नामभिः पञ्च वै शृणु ।। भूगर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्पश्चेति ते दश ॥ ब्रह्मणो मानसा ह्येत उद्भूताः स्वयमीवराः ।। प्रवर्तत पर्यस्मान्महांस्तस्मान्पदयः। ईश्वराणां सुतस्त्वेत ऋपयस्तानियोधत ।। काम्यो वृहस्पतिश्चैव कश्यपश्चाशनास्तथा । उतथ्यो वामदेवश्च अयोग्यश्चौशिजस्तथा ॥ ९० कर्दमो विश्रवाः शक्तिलिखिल्यस्तयों धराः । इत्येन ऋपयः प्रोक्ता ज्ञानतो ऋपितां गताः ।। ऋपिपुत्रानपीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत । वत्सरो नग्रहक्षेत्र भारद्वाजस्तथैव च ॥ ९२ बृहदुत्यः शरदार्थ अगस्त्यश्चौशिजस्तथा । पिर्दीर्घतमाचा वृहदुक्यः शरद्वतः ॥ बाजश्रवाः सुवित्त सुवाग्धेपपरायणः । दधीचः शद्धमार्थव राजा श्रवणस्तथा ।। इत्येत प्रपिकाः मोक्तास्ते सत्यापिता गताः ॥ ईश्वरा ऋपिकायचे ये चान्गे वै तथा स्मृताः । एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तानियोधत ॥ ८५ भृगुः काव्यः प्रचेतास्तु दधीचो यात्पवानपि । आयोऽथ जमदनिश्च विदः सारम्बनस्तयों ॥ अद्विषेणो रूपश्च पीतहव्यः मुमेधसः । वैन्यः पृथदिवोदासः पश्वास्योगत्ममानभः ।। एकोनविंशदित्येत अपयो मन्त्रवादिनः ॥ धनिागनम यो प पुस्तके नस्ति । क. 'यत तस्मि । २ ग ग प र 'तः । विवृत्तम') क. स्माशामाता 17 स. ग. ह. पन्तु ये। ५ क 'गान्तर'। वरन्न ! १. गनार । ईघ. 'य सर्वश: त' । ९ क. 'चना । १.श. म. प. प. प. प. पचयनरत । १२ या परे।। ८. यापरा ।। . प. ह. मम भरद्वार। १५ १. गितिय । १६ स इ. वित्तिय । १७ ग इ. 'श्व स्यावा- १८ ग. ग. ह. पर ये स्मृ ! १९ व प. पि । नौं । २० घ.11 आहे' २. ए. घ. २. ५५ो । २१ ६ 'भार' । २३ म.पं. स. भृगयो । ८८ : 3 - - ·. ५ २०४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीनम् । [अ०१९श्लो०९८-१२२.] (कपिलक्षणम् ) अङ्गिरा वेपत्तश्चैवै भाद्वानोऽथ वाकलिः । तोऽमृतस्तथा गार्यः शेनी संहतिरेव च ॥ ९८ पुरुकुत्तोऽय मांधाता अम्बरीपस्तथैव च । युवनाश्वः पौरुकुत्सस्तप्तदस्युः सदस्गुमान् ।। थाहार्योऽयाजमीढश्च ऋपभो घालरेव च । पृपदश्वो विरूपश्च कण्वश्चयाय मुद्गलः ।। १०० उत्तथ्यश्च भरद्वाजस्तथा वाजवा अपि । आयाप्यश्च मुंवित्तिश्च वामदेवस्तथैव च ॥ औगजो बृहदुक्थश्च ऋषिदीपपास्तथा । कक्षीयांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता अङ्गिरसो घराः ।। एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधते ।। १०२ कश्यपथैव वत्सारो विभ्रमो भय एव च । असितो देवलश्चैव पडेते ब्रह्मवादिनः ।। अविरचिसनथैव श्यामावांश्चार्थ निष्ठरः । वल्गूको मुनिर्धीमांस्तथा पूर्वातिषिश्च यः ।। इत्येते चात्रयः प्रोक्ता मत्रकारा महर्षयः॥ वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः । चतुर्थ इन्द्रप्रेमतिः पञ्चमस्तु भरद्वमुः ।। पष्टस्तु गैत्रावरुणः कुण्डिनः सप्तमस्तथा । [* एते सप्तर्पयो विमा ब्रह्मक्षेत्रनिवासिनः ॥१०६ ब्रह्मक्षेनं महातीर्थ ब्रह्मणा निर्मितं पुरा । +कुरुक्षेत्रे पुण्यतमे पितामहनिविते ।। देवानां च ऋषीणां च मुनीनां तत्र सङ्गमः । ब्रह्मणा च कृतं प्रश्नं क दृष्टी व युविना ॥ १०८ ऋषिगणैस्तदा प्रोक्तं न दृष्टो (.) वायुदेवता । इति चिन्तयनां तेपामणुमात्रस्तु दृष्टवान् ।। दृष्टं पुरं च तत्राऽऽसीद्वायोन्निा पुरं परम् । [ ४ अष्टादशसहस्राणि द्विजाः संस्थापिनास्तदा शूद्रास्ताविगुगास्तत्र स्थापिता मातरिश्वना । तानुवाच नतो देवो मातरिश्वा महाविभुः यूयं मद्भक्तिकर्तारो मन्नान्ना ख्यानिमाप्नुथ । द्वयं दूतं नु प्रत्येकं द्विजान्भजत भो द्विनाः ।। भवतां तु भविष्यन्ति गोत्राो ( ण्ये ) कादशैव हि । विवाहकालोऽभिमतचत्वरस्नानादरः तत्राकोत्सासिहस्तास्तु रक्ष्याः सुवलिनो नराः। तत्र स्नानं न पश्यन्ति यथाऽन्ये स विधिः शुभः गोबजायाश्च नैवेद्यं तथा कार्य पृथक्पृथक् । चत्तस्रः सुभगास्तत्र कुर्युः कुण्डनमादरात् ।। ११५ एवगेप कुलाचारो भवतां कथितः कियान् । मर्जुनेन च वापीयं भवज्वरविनाशिनी ॥ अस्यां नान्याधिकारोऽस्ति मर्जुने मर्त्यपुङ्गवाः। पद स्थानानि चं मन्नाम्ना दृष्ट्वा पूतो भवेन्नरः।) उत्तीर्थ भुषि विख्यातं हनुमान्यत्र जीवितः । तत्र वै स्थापिता विमा चायुना ब्रह्मवादिना ।। देवत्रयाणामादेशाद्धर्मसंक्षणाय च । यत्र रुद्रः स्थिरवाऽऽसीदिक्षु सर्वासु मूर्तिमान ।। पाँडादियश्च देवेशः स्थापितो वायुना तदा । कामदः सर्वदः सूर्यो मभुरीशः प्रतापवान् ।। सहस्रकरसंयुक्तः सर्वायुधविभूपिनः । रत्नादेवीयुतः श्रीमांपाधारस्तषीमयः ।। सूर्यकुण्डं च तत्राऽऽसीद्रह्मकुण्डमतः परम् । रुद्रकुण्डं हरे: कुण्डमेनत्कुण्डचतुष्टयम् ॥ . .. * एसे मप्तर्षय इन्यारभ्य विधेया ब्राह्मणस्य वित्यन्तप्रन्थ क ग ड पुस्तकेषु नालि । + इद मास्न घ पुस्तये । - धनुधिष्ठातर्गतप्रन्यः स पुस्तके नास्ति । १ म. ग. प... 'हिरो ३°। २ स. ग घ. १. 'व भर'।। ग. घ. याचामतथा ! ४ स. घ. ग्यः दानी। ग. इ. ग्यः शिनी।' ५ ख, ग, प. साति'।६ स. घ सुचित'। ७ य. च गज्ञो । ८ स.. व. १. नमास्तफ. 'द का।ग. ह. गावाश्वोऽय तिष्ठिरः।" प. तिटर. । १२ १. लगयको । १३, 'urry ru.. प्रमितिः । १५ प. यो। १६०. सत्र । १. ग. तम । १८ स. पारडा ।

·[अ०५९।६० श्लो०१२३-१४२११२] वायुपुराणम् । (महास्थानतीर्थवर्णनम् ) (* नव दुर्गाः स्थितास्तत्र क्षेत्रमंरक्षणाय च । इद्दिद्वयं त्रिगुण्येश तथा यज्ञ चतुष्टयम् ॥ १२३ विवाहवतचूडासु कर तेषां पदीयते । आवारा विविधाः प्रोक्ता बांडवानां प्रयत्नतः ॥ १२४ सायनो द्विगुणाः शूद्रा यावन्नो व्र'मगाः स्मृताः । कुशा द्विजाः पूर्व मूर्तिजस्ता स्थिताः ममत्रविदां श्रेष्ठः कृता वै शास्त्रमादिः । पानीम्पतडागानि देवतायतनानि च।। १२६ धर्मशालाऽपि बहुला वायुस्थाने महापुरे । रत्नावनी स्वर्गमी गङ्गा चाम वाहिनी ॥ १२७ कलौ दृपद्वत्ती नाम पदापातकनाशिनी । वायुना स्थापितं तच्छामनं पापनाशनम् ।। सुनन्दनं वनं तत्र रम्यं राजर्पियितम् । एतत्स्थानं मया प्रोक्तं सपां च समासतः ॥ १२९ . निरू(रु)पमाच ते विमा वायुना स्थापिताश्च ये। उपमा चव देवेशि विधया ब्राह्मणम्य तु॥] (+ सुपन्नश्चाष्टमश्चैव नवमोऽथ हस्पतिः । दशमातु भरद्वाजो गवालणकारकाः ।। १३५ एत चैव हि कर्तारो विधर्मधमकारिणः । लक्षगं ब्रह्मणश्चैतद्विहितं सर्वशाविनाम् ॥ ३२ हेतुहितेः स्मृतो पानिहन्त्यदित परैः। अथ वार्थपरिमाप्तहिनीतर्मतिकर्मणः ॥ तथा निवचनं ज्यादाक्यास्यावधारणम् । निन्दा तामाहुराचार्या यहोपामिन्यते वचः ॥१३४ अपूर्वासने तो प्रशंसा गगबत्तया । इदं विदमिदं नेदमित्यनिश्चित्य संशयः॥ इदमेव विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते । अन्य स्यान्यस्य चोक्तत्वाधाः परकृतिः स्मृता । यो हत्यन्तनरोक्तश्च पुराकल्पः म उध्यने । पुरा विक्रान्तयाचित्वात्पुराकलास्य कल्पना॥१७. मनमााणकल्पैस्तु निगौः शुद्धपिस्तरः । अनिश्रित्य कृतामाहुर्तीवधारणालानाम् ॥ १३८ यथा हीदं तथा तदै इदं वाऽपि तथैव तत् । इत्येप झुग्देशोऽयं दशमो ब्रामणस्य तु ॥ १३९ इत्येतद्राह्मण त्याऽदो वहिनं लक्षणं चुः। तस्य तदृत्तिरुद्दिष्टा व्याख्याऽपनुपदं निः॥ मत्राणां कलानं चै । विधिदृष्ट कर्मम । मत्रो पनपतेर्धातोवामगो ब्रांगोऽवनात् ।। १४१ अल्पाक्षरगसन्दिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्तोभमनवा च सूत्रं सूत्रविदो विदुः ।। १४२.. इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोत ऋषिलक्षण नामोनपटपध्यायः ।। ५९ ॥ आदिनः श्लोकानांसपटपका:-४८२५ अथ पाध्यायः। महास्थानतीर्थवर्णनम् । गय ऊचु:- उपयस्तषः श्रुत्वा मूनर्माहुः मुदुस्तरम् । कथं वेदाः पुरा व्यस्तास्नन्नो हि महामते ॥ ? सूत उवाच- सापर तु पुराटते मनोः स्वायंभुवेऽन्नरे । ब्रह्मा मनुमुवानेदं तद्रादिष्ये महामना 4 पवितगतप्रन्यो प. पुनको नारेन । +धनविदाउप्रत्यः ग ग ५ ४. पुस्तकेयु नास्ति । १५.सी 1ि २ प. 21 ३.'मा पशवत 17 प. ग बामणस्वत'। ५ ग घ. भाना ....गम् । • रा. ग.. न । प. एन कमंगा । म 10 'गोऽनना ! ९ प. मा. दार* ११... परा"....६ दमाश ·- श्रीमहापायनयुनिष्णीतम् । [अ०६-लो०३-२८] (हास्यान्तादनम् ) परिया यगे माग सीमा द्विजावयः । मंना युगदोपण म चा गयाक्रमम् ॥ प्रध्यमान युगुलशादपविष्ट डिपने दामाइसभागेन शवशिष्टं कृतादिदम् ॥ बीय तंजा यलं वाक्य मर्च चव प्रशति । वेदवंदा हि कार्याः स्युमुरविनाशनम् ॥ ५ बंद नाशपनुमाप्त यानी नाशं गमिष्यति । यज्ञे नष्टे देवनाशततः म प्रणश्यति । आयो दयतृप्या शतमामंक्षितः । पुनमगणः कन्नो गनो वै सर्वकामधुर ॥ एनमुक्तस्तवत्युक्त्वा मनोकहिते रतः । वेदमे चतुपाई ची व्यभजन्मभुः। 'ब्रह्मणां वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया । तदिदं वर्तमानेन युप्माकं वेदकानम् ।। परन्तरेण वक्ष्यामि गीतानां प्रकल्पानम् । प्रत्यक्षेण पगंझ नै नन्निवाचन सत्तमाः ।। अस्मिन्युगे कनो व्यास: पाराशः पनप रायन इति रूपा विष्णोरंशः प्रकीर्तितः ॥ ग्रामणा चोदितः सोऽस्मिन्येदं व्यस्तुं प्रचक्रमे । आशिप्पान्स जग्राह चतुरो वेदकारणात् ।। जैमिनि च मुमन्तुं च शमायनषेध च । पैल नेपां चतुर्थ तु पञ्चमं लोमहर्षणम् ॥ ऋग्वेदश्रावक पैलं जबाद विधिवविजम् । यजुर्वेदमवक्तारं वैशम्मायनपेव च ।। १४ जैमिनि सामवेदार्थश्रावक सं.ऽन्नपचत । वयवावेदस्य सुमन्तुषिसत्तमम् । इतिहासपुराणस्य वक्तारं सम्यगेय हि मां चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः॥ पके आसीयजुर्वेदस्त चतुर्षी व्यकलगत् । चत्रिमभूतमस्तेन यज्ञपकलायत् ।। आवर्पवं यजुभिस्तु अग्निहोत्रं तथैव च द्रानं सामभिवचक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यर्वभिः ।। प्रसवपकरोयज्ञे वेदेनाधणेन तु ॥ १८ ततः स पत्त्य ऋग्वेदं सपकल्पयत् । होटेक कल्पते तेन यन्नवाई जगद्धिनम् ॥ सापभिः सामदं च सेनोद्गाश्रमरांचयत् । राजस्वयवदेन सर्वकर्मयकारयत् ।। आरपानवाप्युपारूपानगांधीभिः फुलकर्मभिः । पुराणहितां चकै पुराणाविशारदः २१ यच्छिष्टं तु यजुर्वेदै तेन यज्ञमधायुनत् । युञ्जानः स यजुर्वेद इति शास्त्रविनिश्चयः ।। पदानापुतसाथ या विषमाण थे । स तेनोनवीर्षस्तु ऋत्विग्भिवेदपारगैः ।। प्रयुज्यते अश्वमेधस्तेन वा युज्यते तु सः॥ असे गृहीत्वा पैलस्तु उपभजत्तद्विधा पुनः । द्विः कृत्वा संयुगे पैच शिष्याभ्यामददात्मभुः ।। इन्द्रप्रमत्त चको द्वितीयां वाकलाय च । चनतः संहिता कला बाप्पलिदिजसत्तमः ॥ पिप्पानध्यापयामास शुथ्पामिरताम्हितान् ॥ योऽयं तु मयमा शाखा द्वितीयामग्निपाटरम् । पाराशर दीपां तु याज्ञवल्क्यायापराम् ।। २६ इन्द्रमयतिरेको तु संहिता दिजसनमः | अध्यापपमहाभाग मार्कण्डेयं यशस्विनम् ॥ सत्यभरसमान्य न पुत्रं स तु महायशाः । राः सत्यदितं पुनरपापयहिजः ।। . २८ 1. प. Thila | ग, घ,..गौ। १०.ग । संसारम, २२१५..दसा। गप.. दे ... दा भाग... 'स्प याशे बस. प. सा... "प - ना।२ . श्रीम.स. १.५५ प ..... THREE T°198 1. पा.यो... पम् । .. .. १.द्विान।

·. ५ - [म.६० लो०२९-४७] वायुपुराणम् । ( महारपानतीर्थवर्णनम् ) सोऽपि सत्यतरं पुत्रं पुनरध्यापयद्विभुः । सत्यश्रियं महात्मानं सत्यधर्मपरायणम् ॥ अपस्तस्य शिष्या त्रयस्तु सुमहौजमः । सत्यनिगेनु विद्वांसः शास्त्रग्रहणतत्पराः ॥ ३० शाकल्यः प्रथमस्तपां तस्मादन्या स्थान्तरः । चाकलिश्च भरद्वाज इतिशाखामवर्तकाः॥ ३१ देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहंकारगर्वितः । जनकस्प स यज्ञ विनाशमगमाहिजः ।। शांशपायन उवाच- कथं विनाशपगमत्स मुनि नगर्वितः । जनकस्याश्वमेधेन कथं वादो बभूव ह ॥ किमर्थं चाभवद्वादः केन सार्धमथापि वा । सर्वमेतद्यथाहत्तमाचक्ष्व विदितं तव ।। अपीणां तु वचः श्रुत्वा तदुत्तरमथाब्रवीत् ।। सूत उवाच---- जनकस्याश्व धेनु महानासीत्ममागमः । ऋषीणां तु सहस्राणि तत्राऽऽजग्मुरनेकशः ॥ राजर्षेनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः ॥ आगतान्याह्मणान्दृष्ट्वा जिज्ञासाऽस्याभवत्ततः। को न्वेषां ब्राह्मणः श्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेद इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः॥ गवां सहस्रपादाय सुवर्णमधिकं ततः । ग्रामाबत्नानि दीसांश्च मुनीन्माह नराधिपः ॥ सर्वानह प्रपन्नाऽस्मि शिरसा श्रेष्ठभागिनः॥ यदेतवाहनं वित्तं यो वः श्रेष्ठतमी भरेत् । तस्मै तदपनीतं हि विद्यावि द्विजोत्तमाः ॥ जनकम्य वचः श्रन्ला मुनयस्ते वृक्षमाः दृष्ट्वा धनं महासारं धनवृद्ध्या जिघृक्षः ॥ आहगांचकुरन्योन्यं वेदज्ञानपदोस्त्रमाः ॥ मनसा गचित्तास्ते ममेदं धनलियुन । मानवेत्यन्यो हि किंवा विकल्प्यते ॥ इत्येवं धनदोषेण वादांफरनंकः ।। तथाऽन्यस्तत्र व विद्वान्ब्रह्मवाहसतः कविः । याज्ञाको महातेजास्तपस्वी बह्मवित्तमः ॥४१ ब्राह्मणोऽहात्समुत्पन्नो बारी मोगाच मुसमु शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेटो धनमेनगृहाण भो ॥ नयस्य च गृ. नल ममगन्न व मंशगः । मदनई वक्ता नान्यः कचित्तु मत्समः ।। यो वा न मीयो नमः गमे यन मा चिरम् ।। ४३ ततो ब्रह्मार्णवः क्षम्यः समुद्र इन लो । नानुवाच ननः सस्थो यातवल्या हमन्निर ॥ ४४ शांघ मा पाहामो वः गल्याटिनः बदामदे यथायुनं जिज्ञामनः परस्परम् ॥ ४५ ततोऽश्यपागलेप दादा जग्मुर नेकशः । गहनथा शभरयः सुक्ष्मदर्शनगंभः ।। लोक वेदै तथा व्या विद्यामनिरलगाताः । शापोतमगुणैर्युका नृपरिवर्जनाः ॥ बादाः समभवस्तर धनहार्महात्मनाम् ।। २७ , प.प। २ ग. परय वि' । ३ग प. शल्य: ।। प. रथन्तरः । ५ स..य. 'द्विजाः । । । 1. यो य क " रा. 'ममाज ग. ह. दाथि । ९ फका प्रदया। १. क. गतता ..याय । १२ ग. ६. र. १ मे 121 १३ ग, ग. प. ४. सादेन । म राति १ नोपा, ·। श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् । [अ०६० श्लो०४८-६९] (महास्थानंतीर्थवर्णनम् ); ऋषयस्त्वेकर्तः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः । सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ एकनाशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाववन् ।। •४८ तान्विजित्य पुनीन्सर्वान्ब्रह्मराशिमहाद्युतिः । शाकल्यमिति होवाच वादकारमञ्जसो ॥ शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्ठते । पूर्णस्त्वं जडमानेन वाताध्मातो यथा तिः ॥५० एवं स धर्पितस्तेन रोपात्ताम्रास्यलोचनः । मोवाच याज्ञवल्क्यं तं पैरुपं मुनिसंनिधौ ॥ ५१ स्वमस्मांस्तृणवत्कृत्वा तथैवेमान्दिजोत्चमान् । विद्याधनं महासारं स्वयंग्राई जिसि ।। शाकल्यनैवमुक्तः स याज्ञवल्कः समववीत् । ब्रह्मिष्टानां वलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम् ।। ५३ कामश्चार्थेन संबद्धस्तेनार्थ कामयामहे । कामप्रश्नयना विधाः कामप्रश्नान्वदामहे ।। पणथैपोऽस्य राजस्तस्मानीतं धनं मया । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः ।। याज्ञवल्क्यमयोवाच कामप्रश्नार्थवद्वचः ।। बृहीदानी पयोदिष्टान्कामप्रश्नान्यथार्थतः । ततः समभवद्वादसोर्ब्रह्मविदोर्महान् ।। साग्रं प्रश्नमस्रं तु शारल्यस्तमचचुदत् । याज्ञवल्क्योऽब्रवीत्सर्वानृपीणां शृयतां तदा ॥ ५७ शाकल्ये चापि निर्वादे याज्ञवल्क्यस्तमप्रवीत् । प्रश्नमेकं ममापि त्वं वद शाकल्य कामिकम् ॥ सापः पणोऽस्य वादस्य अब्रुवन्मृत्युमात्रजेत् ॥. अब गन्नादिन प्रश्नं याज्ञवल्लयेन धीमता । शाकल्यस्तमविज्ञाय सद्यो मृत्युमधामुयात् ॥ ५८ ए। मृनः म गाकल्यः प्रश्नव्याख्यानपीडितः । एवं वादश्च सुमहानासीत्तेपां धनाधिनाम् ।। मापीय मुनिभिः सार्धं याज्ञवल्क्यस्य च हि ॥ ६० म. टनु संप्रश्नाशतशोऽथ सहस्रशः । व्याख्यायं वै मुने नेपा प्रश्नमार महोगतिः ॥ ६१ २.ज्ञ लगो धन गृह्य यशो विख्याप्य चाऽऽत्मनः । जगाप चे गृहं २२ स्थ: शिप्पः परितो वशी दस्तु शाकल्यो महा-मा द्विजसत्तमः । चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्यदवित्तमः ।। ६३ सन्धिमा गयन च मदलो गालकस्तथा । खालीपन तथा मत्स्य : शाशरेयस्तु पञ्चमः॥६४ मोवान संहितास्तिस्रः शारीनरः । निरुक्तं च पुनश्च च द्विजसत्तमः ।। तस्य शिप्यास्तु चत्वारः केनवो दालकिस्तथा ।-[* धर्मशर्मा देवशर्मा स वनधरा द्विजाः ॥ शाहल्ये नु मृते स ब्रह्मनास्ते वभूघिरे । तदा चिन्तां पर भाष्य गा. ब्रह्मणोऽन्तिकम् सामान्या चेनमा ब्रमा मेगिता पवने पुरे । तत्र गच्छत यूयं यः समः पापं मणश्यति ।। ६८ द्वादशा नमस्कृत्य तथा चै वालोश्वरम् । एकादश तथा रुद्रान्वायुपुत्रं विशेषतः ।। फुण्डे चतुष्टये सात्वा ब्रह्महत्यां तरिष्यथ । * धनुपिहान्तर्गतमन्धी ग... पुस्तायोनास्ति।

·. [अ०६०-६१ श्लो..-४९१-11] वायुपुराणम् । (अनापतिवशानुर्तिनम् ) सर्व शीघ्रतरा भूत्वा तत्पुरं समुपागताः । म्नानं कृतं विधानेन देवानां दर्शनं कृतम् ॥ उत्तर वर नमस्कृत्य चाडवानां प्रसादतः । सर्वे पापविनिर्मुक्ता गतास्ते सूर्यमण्डलम् ।। ७१ तदा प्रभृति तत्तीर्थ जातं पातकनाशनम् । वायोः पुरं पवित्रं च वायुना निर्मितं पुरा ।। ७२ अञ्जनीगर्भसंभूतो हनुमान्पवनात्मजः । यदा जातो महादेव हनुमान्सत्यविक्रमः तदेव निर्मितं तीर्थ वायुना ब्रह्मयोनिना ।। उव्या जातान्तु ये शूद्रा ब्राह्मणाना निवेदिताः । वृत्त्यर्थ ब्रह्मयज्ञार्थ करस्तेपु कृतो महान् ॥ अनेन विधिना जातं विप्राणां शासनं महत् । गोत्रो वाऽपि कृतघ्नो वा सुरापी गुरुतल्पगः ।। बांडादित्यं नमस्कृत्य सर्वपापः प्रमुच्यते ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त महास्थानतीर्थवेदशा पाप्रणयनवर्णन नाम पष्टयऽध्याय ॥ ६ ॥ आदितः श्लोकानां समश्यकाः-४९०० अबक्पष्टयऽध्यायः । ३ प्रजापतिवशानुकीर्तनम् । अपय ऊच:- भारद्वाजो याजल्क्यो गालँकि सालकिस्तथा } धीमानवलाकश्च नैगमश्च द्विजोत्तमः ।। १ वाप्कलिश्व भरद्वाजस्तितः प्रोवाच संहिताः । स्थीतरो निरुक्तं च पुनश्चके चतुर्थकम् ।। ૨ अगस्तस्याभनगिप्पा महात्मानो गुणान्विताः । धीमानन्दायनीयश्च पन्नगारिश्च बुद्धिमान् । तृतीयश्चाऽऽर्यवस्ते च तपमा संशितव्रताः॥ वीतरागा* महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः । इत्येते वढचाः प्रोक्ताः संहिता 2 प्रतिताः।। वैशम्पायनगोनोऽमौ यजई व्यकल्पयत् । पडशीतिम्तु येनोक्ताः संहिता यसुपा शुभाः ।। ५ शिष्येभ्यः प्रददौ ताच जहुस्ते विधानतः । एकस्तन परिवतो याज्ञवल्क्यो महातपाः ।। पहशीतिश्च तस्यापि संहितानां विकल्पकाः । ६ सर्वेपामेव तेपा विधा भेदाः प्रकीर्तिताः । विधा भेदास्तु दे प्रोक्ता भेदेऽस्मिन्नवमे शुभे ॥७ उदीच्या मध्यदेशाच प्राच्याश्चैव पृथग्विधाः । श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ॥ ८ मभ्यदेशपनिष्ठानापारुणिः प्रथमः स्मनः । आलमिगदिः प्राच्यानां त्रयोदश्यादयस्तु ते ॥ ९ इत्येते चरकाः प्रोक्ताः साहेताकाटिनो द्विजाः । रुपयस्वद्वचः श्रुत्वा सून जिज्ञामपोऽनुवन् ।। चरकाध्वर्यवः वेश्न कारण हि तचनः । किंचीर्ण कस्य हेतोच चरकन्वं च भौजिरे ॥ चरकन्वमभूग्रथा । इत्युक्तः माह तेषा * आपत्वासचनम् । १ म.सा1ि27 मा। • रा मनहादेको ह। तदेवं । सनद । ६ र या । भरद्वाजी । ८ र रवि मा । ५ प ग । ९ स ग घ 'था। 17 यान , " "+ "म त । .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्-- {अ०६१लो०१२-२३ (प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् ) सूत उवाच- कार्यमासीहपीणां च किंचिद्राह्मणसत्तमाः । मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा विति मन्त्रितम् ॥ यो नोऽत्र सप्तरात्रेण नागऽच्छेवि जसत्तमाः । स कुर्याद्रावध्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः॥१३ ततस्ते सगणाः सर्वे वैशम्पायनवार्जिताः । भययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतोऽभवत् ।। १४ ब्राह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्मवध्यां चकार सः । शिप्यानथ समानीय स.वैशम्पायनोऽब्रवीत्।। १५ ब्रह्मवध्यां चरध्वं चै मत्कृते द्विजसत्तमाः। सर्वे यूयं समागम्य ब्रूते मैतद्धितं वचः॥ याज्ञवल्क्य उवाच- अहमेव चरिप्यामि तिष्ठन्तु मनयस्त्विमे । वलं चोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः ॥ १७ एवमुक्तस्ततः कुद्धो याज्ञवल्क्यमथाब्रवीत् । उवाच यत्त्वयाऽधीतं सर्व प्रत्यर्पयस्व मे ॥ १८ एवमुक्तः स रूपाणि यजपि प्रददौ गुरोः । रुधिरेण तथाक्तानि छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमः॥ १९ ततः स ध्यानमास्थाय सूर्यमाराधयविजाः । सूर्यब्रह्म यदुछिन्नं खं गत्वा प्रतितिष्ठति ॥ २० ततो यानि गतान्यूज़ यजूंप्यादित्यमण्डलम् । तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यों वै ब्रीरातये ॥ अम्वरूपाय मार्तण्डो याज्ञवल्क्याय धीमते ।। यजूंप्यऽधीयन्ते यानि ब्राह्मणा येन केन च । अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनोऽभवन् ।। ब्रह्महत्या तु यैश्चीणी चरणाच्चरकाः स्मृताः । वैशम्पायनशिप्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ॥ इत्येते चरकाः मोक्ता वाजिनस्तान्निबोधत । याज्ञवल्क्यस्य शिप्यास्ने कण्ववैधेयशालिनः ॥ मध्यन्दिनश्च शापेयी विदिग्धर्थाप्य उद्दलः । ताम्रायणश्च वात्स्यश्च तथा गालवशैपिरी || आँटची च तथा पी धीरणी सपरायणः ॥ इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दश पञ्च च संस्मृताः । शतमेकाधिक कृत्स्नं यजुपां वै विकल्पकाः ।। पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमय जैमिनिः । सुमन्तुश्चापि मुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पभुः ॥ + मुकर्माणं सुतं गुत्वा पुत्रमध्यापयत्मभुः । स सदसमधीत्याऽऽशु मुकाऽप्यथ संहिताः । मोगाचाय सहसस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ॥ २८ अनध्यायेप्वधीयानांस्ताजघान शतक्रतुः । प्रायोपवेशमकरोत्ततोऽसौ शिप्यकारणाव ।। मुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रो चरमस्मै ददौ पुनः । भाविनी ते महावीयौं शिप्यावनलवर्चसौ ।। अधीयानी गोमाजी सहसं संहितावनी । तो सुरी महाभागौ मा ऋथ्य द्विजसत्तम ।। इत्युक्या वासनः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम् । शान्तक्रोधं द्विज दृष्ट्वा तत्रैवान्तरधीपत ॥ ३२ नस्प शिप्यो भवद्धीमान्पीपजी द्विजममाः । हिरण्यनाभः कौशिल्पो द्वितीयोऽभूनराधिपः।। ७ २९ + दम नास्ति ग. प. पुस्तकायोः ।

·[भ०६१श्लो०३४-५५ । वायुपुराणम् । (प्रजापतिवशानुकीर्तनम् ) अंध्यापर्यत्तु पौप्यजी सहस्रार्धं तु संहिताः। ते नानोदीच्यसामान्याः शिष्याः पाप्पञ्जिनः शुभाः शतानि पञ्च कौशिल्यः संहितानां च वीर्यवान् । शिप्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्ते प्राच्यसामगाः।। लोकासी कुथुमिश्चैव कुशीती लागलिस्तथा। पाप्यञ्जिशिप्याश्चत्वारस्तेपां भेदान्निवोधत ॥ ३६ . राणायनीयः सहितण्डिपुत्रस्तस्मादन्यो मूलचारी मुनिद्वान् । सकैतिपुत्रः सहसात्यपुत्र एतान्भेदान्वित्त लोकाक्षिणस्तु ।। त्रयस्तु कुथमः पुत्रा औरसो रसपासरः । भागवित्तिश्च तेजस्वी त्रिविधाः काथुमाः स्मृताः । शौरिद्युः भृङ्गिपुत्रश्च दावेतौ चरितत्रतौ । राणायनीयः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ॥ प्रोवाच संहितास्तिस्रः शृङ्गिपुत्रो महातपाः । चैलः प्राचीनयोगश्च सुरालश्च द्विजोत्तमाः ॥ ४० प्रोवाच संहिताः पद् तु पाराशर्यस्तु कौथुमः । आसुगयणवैशाख्यौ वेदद्धपरायणौ ॥ प्राचीनयोगपुत्रश्च चुद्धिमांश्च पतञ्जलिः । कौथुमस्य तु भेदास्ते पाराशर्यस्य पट् स्मृताः ॥ लागलिः शालिहोत्रश्च पदपट प्रोवाच संहिताः॥ भालुकिः कामहानिश्च जैमिनिर्लोपगायिनिः । केण्डुश्च की हलचैव पडेते लाद्गलाः स्मृताः ॥ एते लागलिनः शिप्याः संहिता यैः प्रसाधिताः ॥ ४३ तनो हिरण्यनाभस्य कृतशिष्यो नृपात्मनः । सोऽकरोच चनुर्विशत्संहिता द्विपदां वरः॥ प्रोवाच चैव गिप्येभ्यो येभ्यस्तांश्च निवोधत ॥ ४४ रोडश्च महवीर्यश्च पञ्चयो वाहनस्तथा । तालकः पाण्डकश्चैव कालिको राजिकस्तथा ।। गौतमश्चाजवस्तश्च सोमराजाऽपतत्ततः ।। पृष्टनः परिकृष्टश्च उलखलक एव च । यवीयसश्च वैशालो अगुलीयश्च कौशिकः ।। सालिमञ्जरिसत्यश्च कापीयः कानिकश्च यः । पराशरश्च धर्मात्मा इति क्रान्तास्तुसामगाः ॥४७ सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ तु प्रकीर्तितौ । पौप्यजिश्च कृतिथैव संहितानां विकल्पको ।। ४८ अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाविजाः । कबन्धाय गुरुः कृत्स्नं स च विद्याद्यथाक्रपम् ॥४९ कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यापकं पुनर्ददौ । द्वितीयं वेदस्पर्शाय स चतुर्थोऽकरोत्पुनः ॥ ५० मोदो ब्रह्मवलथैव पिप्पलादस्तथैव च । शौष्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपनः स्मृतः ॥ दस्पर्शस्य चत्वारः शिष्यास्त्वेते दृढव्रताः॥ पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् । जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेक तु बभ्रवे । द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञिते ।। सैन्ययो मुलकेशाय भिन्ना सा न द्विधा पुनः । नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः॥ चतुर्थोऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ॥ श्रेष्ठास्त्वणो ह्येते संहितानां विकल्पनाः । पदशः कृत्वा मयाऽप्युक्तं पुराणमृपिसत्तमाः ।। १ स ग घ. ह. 'यत पोध्यान्नः य । २ क. नान्यो। ३ क. कौशिक्य । ४ ख ग घ. ४ लोकाक्षिः । ५५ ग. औरसा । ६ ख. ग घ. ह. नायि सौ' । ७ स घ. ४. 'पा: । चील । ८ य. घ. 'लिगोत्रस्तु पड्बै प्रो । कनक वण्डश्च । ११ ग, घ 'डश्वमह । १२ ग इ. जायतन्ततः । १३ ग घ. यः पारा । १४ ग. घ. ह पौध्यिावश्च । १५ ५. पुनः । १६ २ इ. शोधाय 1 ग. शंकाय' । १७ ख. ८ यते । स्मृतः ॥

·२१२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६१ श्लो०५६-७९ ] (प्रजापतिदंशानुकीर्तनम् ) आत्रेयः सुमति(माकाश्यपो ह्यकृतवणः । भारद्वाजोऽग्निव श्च वशिष्ठो मित्रयुश्च यः॥ सावणिः सौमदत्तिस्तु सुशर्मा शांशपायनः॥ एते शिप्या मप ब्रह्मन्पुराणेपु दृढव्रताः । त्रिभिस्तिस्रः कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि ॥ काश्यपः संहिताकर्ता सावणिः शांशपायनः । सामिका च चतुर्थी स्यात्सा चैषा पूर्वसंहिता ।। सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः । पाठान्तरे पृथग्भूता वेदशाखा यथा तथा ।। चतुःसाहसिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते ॥ लोमहर्षणिका मूलांस्ततः काश्यपिका पराः । सावर्णिकौस्तृतीयास्ता यजुर्वाक्यार्थपण्डिताः ॥ शांशपायनिकाचान्या नोदनाविभूपिताः । सहस्राणि ऋचामटौ पदशतानि तथैव च ।। ६? एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा । वालखिल्याः सहपाः ससावर्णाः प्रकीर्तिताः।। अष्टौ साम सहस्राणि सामानि च चतुर्दश । आरण्यकं सहोमं च एतद्गायन्ति सामगाः ॥ ६३ द्वादशैव सहस्त्राणि छन्द आध्वर्यवं स्मृतम् । यजुपां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् ।। सग्राम्यारण्यकं तत्स्यात्समन्त्रकरणं तथा । अतः परं कथानां तु पूर्वा इति विशेषणम् ।। ग्राम्यारण्यं समन्नं च ऋग्वाह्मणयजुः स्मृतम् । तथा हारिद्रवीयाणां खिलान्युपखिलानि च । तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम् ।। द्वे सहस्रे शतेन्यूने वेदे वाजसनेयके । ऋग्गणः परिसंख्यातो ब्राह्मणं नु चतुर्गणम् ॥ अष्टौ सहस्राणि शतानि चाटावशीतिरन्यान्यधिकश्च पाद: ।। एतत्प्रमाणं यजुपामृचां च सशुक्रियं साखिलयाज्ञवल्यम् ।। तथा चरणविर्याणां प्रमाण संहितां शृणु । पदसाहस्रमृचामुक्तमृचः पविशतिः पुनः ॥ एतावदधिकं तेषां यजुः कामं विक्ष्यति ॥ एकादश सहस्राणि दश चान्या दशोराः । ऋचा दश सहस्राणि अशीतित्रिशतानि च ॥७० सहस्रमेकं मन्त्राणामृचायुक्तं प्रमाणतः । एतावभृगुविस्तारमन्यचापिकं बहु ।। ७१ अडचामथर्वणा पश्च सहस्राणि विनिश्चयः । सहस्रपन्यविज्ञेयमृपिभिर्विशति विना ।। एतदरसा प्रोक्तं तेपामारण्यकं पुनः । इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव च। कारथैव शारखानां भेदे हेतुस्तथैव च । सर्वपन्वन्ततरेप्पेवं शाखाभेदाः समाः स्मृताः ।। ७४ मामापत्या श्रुतिनित्या तद्विकल्पास्त्यिमे स्मृताः । अनित्यभावादेवानां मत्रोत्पत्तिः पुनः पुनः।। मन्यन्नराणां कियते सुराणां नामनिश्चयः । द्वापरेपु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्तिताः ॥ पवं वेद रादा न्यस्य भगवानृषिसत्तमः । शिष्येभ्यय पुनर्दत्त्वा तपस्नप्तुं गतो वनम् ॥ गस्य नियममिप्यस्तु शासाभेदास्त्विगे कृताः अगानि वेदायत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्यारत्वेताश्चतुर्दश ।। ७८ आयुर्वेदो धनुदो गान्धर्वयव ते त्रयः । अर्थशायं चतुर्थ तु विद्यारवटादव तु ।। -- "१२ + ५० १३. ग... गोम। ग, प... नः। ३ ग. ग. प. , पिका "n यारमा ५ गायक गुममेगा. ग. ग. या ग.ग, प. ८. 'वामा । र पात। १. ग. ग. ८. '11" ग.... 'fafra'1 २ ग. दिशानि। १३ ग.. 11. ग.प. १. १५म. प.८ मे १६२. मनाना । १.१ १. गंतुक ·८० ८८ अ०६१श्लो०८०-१०३] वायुपुराणम् । : (प्रजापतिकशानकीर्तनम् ) ज्ञेयों ब्रह्मर्पयः पूर्व,तेभ्यो देवर्षयः पुनः । राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋपिप्रकृतयस्त्रयः ।। तेभ्य ऋषिप्रकृतयो मुनिभिः संशितव्रतैः ।। कश्यपेपु वशिष्टेपु तथा भृग्वगिरोऽत्रिषु । पञ्चस्वेतेपु जायन्ते गोत्रेपु ब्रह्मवादिनः ।। यस्मापन्ति ब्रह्माणं तेन ब्रह्मर्पयः स्मृताः ॥ धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोच पुलहस्य च । प्रत्यूपस्य प्रभासस्य कश्यपस्य तथा पुनः ।। ८२ देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तानियोधत । देवो धर्मपुत्रौ तु नरनारायणायुमौ ॥ बालखिल्यः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु । कुवेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूपस्याचलः स्मृतः ॥ पर्वतो नारदथैव कश्यपस्यात्मजावुभौ । ऋपन्ति देवान्यस्मात्ते तस्मादेवर्षयः स्मृताः ॥ ८५ मानवे वैपये वंशे ऐडवंशे च ये नृपाः । ऐडा ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्पयस्तु ते ॥ ऋपन्ति रजनाद्यस्मात्मजा राजर्षयस्ततः । ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु स्मृता ब्रह्मर्पयो मताः ॥ ८७ देवलोकमतिष्ठाश्च ज्ञेया देवर्षयः शुभाः । इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्पयो मताः ॥ अभिजात्या च तपसा मन्त्रव्याहरणस्तथा । एवं ब्रह्मर्पयः प्रोक्ता दिव्या राजपयस्तु ये॥ ८९ देवर्षयस्तथाऽन्ये च तेपां वक्ष्यामि लक्षणम् । भूतभव्यभवज्ञानं सत्याभिव्याहतं तथा ॥ ९० संयुद्धास्नु स्वयं ये तु संबद्धा ये च वै स्त्रयम् । तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च मनो[णोदितम् मद्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये । इत्येत पिभिर्युक्ता देवद्विजनृवास्तु ये ।। एतान्भावानधीयाना ये चैत ऋषयो मताः । सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्पयः स्मृताः ॥ दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वरा दिव्यचक्षुपः । युद्धाः प्रत्यक्षधर्माणो गोनपावर्नकाश्च ये ।। पटकर्माभिरता नित्यं शालिनो गृहमेधिनः । तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म अदृष्टः कर्महेतभिः॥ अग्राम्यैर्वतयन्ति स्म रसेश्चैव स्वयंकृतैः । कुटम्पिन ऋद्धिमन्तो वाह्यान्तरनिवासिनः ।। कृतादिपु युगौख्येषु सर्वेष्वेव पुनः पुनः। वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियन्ते प्रथमं तु वै ॥ प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्पयस्त्विह । प्ररर्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः ।। तेपामेचान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। जायमाने पिता पुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि । एवं सभेत्याविच्छेदोद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् ।। अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम् ।। अर्यगो दक्षिणा ये तु पितृयाणं समाश्रिताः । दाराग्निहोत्रिणस्ते वै ये प्रजाहेतवः स्मृताः ॥ गृहपेधिनां च संख्येयाः इमशानान्याश्रयन्ति ते । अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरायणे ।। ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो घर्ध्वरेतसः । मत्रबामणकर्तारो जायन्ते ह युगक्षये ।। एवमावर्तमानास्ते द्वापरेपु पुनः पुनः । कल्पनां भाप्यविद्यानां नानाशास्त्रकृतः क्षये ।। +क्रियते तैविवरणं त्रेतादौ संयुगे प्रभः ॥ ९६ १६ १०३ + इदमर्धे नास्ति क. घ पुस्तकयोः । १ स. ध या देवर्ष। २ भ्यो ब्रह्मर्ष। ३ ग. ह 'प्रभृत' । ४.स. घ वाघ । ५ घ. पचाच । ६ घ. वैयये । ७ रा. ग. ट °त वारिप । घ 'त वा ऋ । ८ सप्तते । ६ रा घ. वुद्ध । १० क ग घ 'व' 1११ ग घ शालीना गृ. १. ख. ग. घ, इ. अट । १३ स. ग घ ट 'गास्यासु सस्मेिव ।" दाहय। १९ क प ड 'यान स । ३६ ग १.'ये। फिरने से यातित म ।

·२१४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६१ श्लो०१०४-१२४] (प्रजापतिवशान शीर्तनम् ) भविष्ये द्वापरे चैव द्वौणिद्वैपायनः पुनः । वेदव्यासो ह्यनीतेऽस्मिन्भविता सुमहातपाः ॥ १०४ भविप्यन्ति भविष्येपु शाखाप्रणयनानि तु । तस्मै तद्ब्रह्मणा ब्रह्म तपसा प्राप्तमव्ययम् ॥१०५ तपसा कर्म संप्राप्तं कर्मणा हि ततो यशः। यशसा प्राप्य सत्यं हि सत्येनाप्तो हि चाव्ययः ।। अव्ययादमृतं शुक्रममृतात्सर्वमेव हि । ध्रुवमेकाक्षरमिदं स्वात्मन्येव व्यवस्थितम् ॥ बृहत्वाबृंहणाचैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते ।। १०७ प्रणवावस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् । ऋग्यजुः सामााणं यत्तस्मै ब्रह्मणे नगः ॥१०८ +जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् । महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः ॥ १०९ अगोधपारगक्षय्य जगत्संमोहनालयम् । समकाशपत्तिभ्यां पुरुपार्थप्रयोजनम् ।। ११० सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः संगदमात्मनः । यत्तदव्यक्तममृतं प्रकृतिब्रह्म शाश्वतम् ।। प्रधानमात्मयोनिश्च गुह्यं सत्वं च शब्यते । अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुवाचकम् ॥ परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमो नमः ॥ कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रिया । सकृदेव कृतं सर्वं यदै लोके कृताकृतम् ॥ ११३ श्रोतव्यं वै श्रुतं चाऽपि तथैवासाधुसाधुनाम् । ज्ञातव्यं चाथ मन्तव्यं स्पष्टव्यं भोज्यमेव च ॥ द्रष्टव्यं चाय श्रोतव्यं ज्ञानव्यं वाऽथ किंचन ॥ दर्शितं यदनेनैव ज्ञानं तद्वै सुरपिणाम् । यद्वै दशितवानेप कस्तदन्वेष्टुमर्हति ।। सर्वाणि सेन्सिश्चि भगवानेव सोऽब्रवीत् ।। यदा यत्क्रियते येन तदा तत्सोऽभिमन्यते । * येनेदं क्रियते पूर्व तदन्येन विभावितम् ॥ यदा तु क्रियते किंचित्केन चिद्वाड्मयं कचित् । तेनैव तत्कृतं पूर्व कर्तृणां प्रतिभाति चै ॥ ११७ विरक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञाने प्रियामिये । धर्माधर्मों सुखं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च ॥ ऊर्व तिर्यगधोभागस्तस्यैवाष्टकारणम् ।। स्वायंभुषोऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । प्रत्येक विद्यं भवति त्रेतास्विह पुनः पुनः॥ ११९ व्यस्यते होकविधं तवापरेप पुनः पुनः । ब्रह्मा पैतदुवाचाऽऽदौ तस्मिन्वैवम्बतेऽन्तरे ॥ १२० आवर्तमाना ऋपयो युगाख्यामु पुनः पुनः । कुर्वन्नि संहिता ोते जायमानाः परस्परम् ॥ अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतीणां स्मृतानि वै । ता एव संहिता होत आवर्तन्ते पुनः पुनः ॥ १२२ श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे । युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तैः पुनः पुनः द्वापरेविह सर्वेप संहिताश्च श्रुतर्पिभिः । तेषां गोनेधिमाः शासा भवन्तीह पुनः पुनः ॥ ताः शासास्तर कर्तारो भवन्तीह युगक्षयात् ॥ १२४ * नारत्यय शोक रा. प पुस्तक्यो.। * श्दमस्थाने मयेद मियते पूर्व तदन्येन भाषितमिात स प... पुस्तके। ग. प. ८. च्यागे । २ इ. तपसा यमणा प्राप्त वर्मणा वाऽपि तेज । पुनम तेजसा सख गयेनाम्गोष्टि रायम् । मत प्रा शुरु प्रदानामुच्यते । ३ प प्राप्त वर्गगा याऽपि तमा। पुनम रोजसा सत्य सत्यगाम्भ मिमध्य पम् । तसा का प्रा नदीयामृतमुच्यते । । य. ध पो प्र'। ५१ प. गावापर'। रा गलिगम । ७१.ए। घ च सालमा 1 ९ प्रय।१० ग. . २. प्राच्य । ११ घ .. TITLE 1 १२ ग प. इ. गो। १ प. भोन् । १४ रा.प.तिर । १५ ग. 'क्य ।। राता 1130 म प... IN ·. [अ०६१ श्लो०१२५-१४९] वायुपुराणम् । २१५ : (प्रजापतिक्शानुकीर्तनम् ) एवमेव तु विज्ञय व्यतीतानागतेविह । मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखामणयनानि च ॥ १२५. अतीतेपु अतीतानि वर्तन्ते सांपतेषु च । भविष्याणि च यानि स्युर्वर्ण्यन्तेऽनागतेष्वपि ॥ पूर्वण पश्चिम ज्ञेयं चर्तमानेन चोभयम् । एतेन क्रमयोगेन(ण)मन्वन्तरविनिश्चयः॥ १२७ एवं देवाश्च पितर ऋषयो मनवश्व ये । मन्त्रैः सहोर्य गच्छति ह्यावर्तन्ते च तैः सह ।। १२८ जनलोकात्सुराः सर्वे पशुकल्पात्पुनः पुनः । पर्याप्तकाले संप्राप्त संभूता नैव[ध]नस्य तु ॥१२९ अवश्यंभाविनाऽर्थेन संवध्यन्ते तदा तु ते । तनस्ते दोपवजन्म पश्यन्ते रागपूर्वकम् ॥ १३० निवर्तते तदा वृतिस्तपामादोपदर्शनात् । एवं देवयुगानीह दश कृत्वा निवर्तते ॥ जनलोकातपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्तनम् । एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः॥ निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि मुनिभिः सह ।। न शक्यमानुपूर्वेण तेपां वक्तुं सविस्तर्रान् । अनादित्वाच कालस्य असंख्यानाच सर्वशः !! मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह । पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्धं सप्तपिभिश्च वै । कालेन प्रतिमष्टानां युगानां च निवर्तनम् ।। एतेन क्रमयोगेन(ण)कल्पमन्वन्तराणि तु । समजानि व्यतीतानि शतशोऽथ सहस्रशः ॥ १३५ मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः । देवतानामृपीणां च मनोः पितृगणस्य च ॥ १२६ न शक्यमानुपयेण वक्तुं वर्षशतैरपि । विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः ।। मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुपेण नियोधत ॥ देवतानामृपीणां च संख्यानार्थविशारदः । त्रिशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विजैः सप्तपष्टिस्तथाऽन्यानि नियुतानि च संख्यया । विशतिश्च सहस्राणि कालोऽयं सांधिकाद्विना ।। मन्वन्तरस्य संख्यैपा मानुपेण प्रकीर्तिता । वत्सरेणैव दिव्येन प्रवक्ष्याम्यन्तरं मनोः ।। १४० अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृत । द्विपञ्चाशत्तथाऽन्यानि सहस्राण्यधिकानि तु ॥ चतुर्दशगुणो होप काल आभूतसंप्लवः । पूर्ण गुगसहस्रं स्यात्तदहब्रह्मणः स्मृतम् ॥ तत्र सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः । ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सह देवर्पिदानवैः ॥ प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवदेवं महेश्वरम् ।। स स्रष्टा सर्वभूतानि कल्पादिपु पुनः पुनः । इत्येप स्थितिकालो चै मनोर्देवपिभिः सह ॥१४४ सर्वमन्वन्तराणां वै प्रतिसंधि नियोधत । युगाख्या या समुद्दिष्टा प्रागेवास्मिन्मयोऽनघाः ॥ कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम् । तदेकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् ।। मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्मभुः ॥ एवं मन्वन्तराणां तु सर्वेषामेव लक्षणम् । अतीतानागतानां वै वर्तमानेन कीर्तितम् ॥ १४७ इत्येप कीर्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ह । प्रतिसंधि तु वक्ष्यामि तस्य चत्रापरस्य तु ॥ मन्नन्तरं यथा पूर्वमृपिभिदैवतैः सह । अवश्यंभाविनाऽर्थन यथा तदै निवर्तते ॥ ११ १२ १.प. तमिह । । २ स. ग प इ. सका । ३ स. घ. घन' । ४ रा. घ. द. "वश्यमा । १. प. श्यन्ती राज । ग घ. रात् । श्रीक य मोऽधिक यिा घ द य सका। ८ स... 1. इ. 'म् । द्वाप । साना !! "या तव । ३.११. निमग। १२ क. - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६१शो० १५०-१५५० (प्रजापतिकशानुकीर्तनम् ) अस्मिन्मन्वन्तरे पूर्व त्रैलोक्यस्येश्वरास्तु ये । सप्तर्षयश्च देवास्ते पितरो मनवस्तथा ।। मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्ण साधकास्तथा । क्षीणाधिकाराः संवृत्ता बुद्ध्या पर्यायमात्मनः । महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे गतिम् ।। ततो मन्वन्तरे तस्मिन्मक्षीणा देवतास्तु ताः । संपूर्णे स्थितिकाले तु तिष्ठन्त्येकं कृतं युगम् ।। उत्पद्यन्ते भविष्याश्च यावन्मन्वन्तरेश्वराः । देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च ॥ मन्वन्तरे तु संपूर्णे यधन्यद्वै कलौ युगे । संपद्यते कृतं तेपु कलिशिष्टेषु वै तदा ॥ यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः । तथा मन्वन्तरान्तेपु आदिमन्वन्तरस्य च ॥१५५ क्षीणे मन्वन्तरे पूर्व प्रवृत्ते चापरे पुनः । मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा ॥ सप्तर्पयो मनुश्चव कालावेक्षास्तु ये स्थिताः । मन्वन्तरं प्रतीक्षन्ते क्षीयन्ते तपसि स्थिताः ॥ मन्वन्तरव्यवस्थार्थ संतत्यर्थ च सर्वशः। पूर्ववत्संप्रवर्तन्ते प्रवृत्ते दृष्टिसर्जने ॥ १५८ द्वन्द्वेष संप्रवृत्तेपु उत्पन्नास्वौषधीषु च । प्रजासु च निकेतांसु संस्थितासु कचित्कचित् ॥ १५९ वार्ताया तु प्रवृतायां सद्धर्म ऋपिभाविते । निरानन्दे गते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते । पूर्वमन्वन्तरे शिष्टे ये भवन्तीह धार्मिकाः ।। सप्तर्पयो मनुश्चा संतानार्थ व्यवस्थिताः ॥ १६१ मजार्थ तपता तेषां तपः पुरमदुश्वरम् । उत्पयन्तीह सर्वेषा निधनेष्षिह सर्वशः ॥ १६२ देवासुराः पितृगणा मुनयो मनवस्तथा । सर्पा भूताः पिशाचाच गन्धर्वा यक्षराक्षसाः ॥१६३ ततस्तेपा तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रचक्षते । सप्तर्पयो मनुश्चैव आदौ मन्वन्तरस्य ह ।। मारभन्ते च कर्माणि मनुष्या दैवतैः सह ।। मन्वन्तरादौ प्रागेव नेतायुगमुखे ततः। पूर्व देवास्ततस्ते वै स्थिते धर्मे तु सर्वशः ।। ऋपीणा ब्रह्मचर्येण गत्वाऽनृण्यं तु वै ततः । पितॄणा मजया चैव देवानामिज्यया तथा ॥६६ शत वर्षसहस्राणि धर्मे वर्णात्मके स्थिताः । त्रयी वार्ता दण्डनीति धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा ॥ स्थापयित्वाऽऽथमांश्चैव स्वर्गाय दधिरे मतीः ।। १६७ पूर्व देवेषु तेष्वेव स्वर्गीय प्रमुसेषु च । पूर्व देवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्नशः ।। २६८ मन्वन्तरे परावृत्ते स्थानान्युत्सृन्य सर्वशः । मत्रैः सहोर्ध गच्छन्ति महर्लोकमनाययम् ।। १६९ विनिरत्तविकारास्ते गानसी सिद्धिमास्थिताः । अवेक्ष्यमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् ॥ तनम्तेपु व्यतीतेषु सप्वेतेषु सर्वदा । शून्येषु देवस्थानेषु रोक्ये तेपु सर्वशः॥ उपस्थिता इवान्ये देशा ये स्वर्गवासिनः ।। सनस्ते तपसा युक्ता स्थानान्यापूरयन्ति वै । सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ॥ १७२ सप्तपणा मनोया देशना पिभिः सह । निधनानीह पामादिना च भविप्यताम् ।। १७३ नेपामन्यनगीन्द्रद दह मन्वन्तरक्षयात् । एवं पूर्वानपूण स्थितिरेपाऽनपस्थिता ॥ मान्तरण गए गारदाभूतपुरम् ॥ एवं मन्यन्तगणा तु प्रतिमपानरक्षणम् । अनीतानागताना तु मोक्तं न्यायंभोन नु ।। AMA frगा..सग ·[२०६१६२लो-१७६-१८६११.३] वायुपुराणम् । (पृथितीवोहनम् ) मन्वन्तरेवतीपु भविष्याणां तु साधनम् । एवमत्यन्तविच्छिन्नं भवत्याभूतसंप्लवात् ।। मन्वन्तराणां परिवर्तनानि एकान्ततस्तानि महंगतानि ॥ महर्जनं चव जनं तपश्च एकान्तगानि स्म भवन्ति सत्ये ।। तमाथिनां तत्र तु दर्शनेन नानान्च दृष्टेन च प्रत्ययेन ॥ सत्ये स्थितानीह तदा तु तानि प्राप्ते विकारे प्रतिसर्गकाले।। १७८ मन्वन्तराणां परिवर्तनानि मुनन्ति सत्यं तु ततोऽपरान्ते ।। ततोऽभियोगाद्विपमममाणं विशन्ति नारायणमेव देयम् ।। १७९ मन्यन्तराणां परिवर्तनेषु चिरमत्तेषु विधिस्वभावात् ।। क्षणं रसं तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवन्दमानः।। १८० प्रत्युत्तगयेयपिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम् ॥ वायुमणीतान्युपलभ्य इंश्यं दिव्योजसा व्याससमामयोगः ॥ १८१ सर्वाणि राजपिरपिमन्ति ब्रह्मर्पिदेवोरगवन्ति चैव ।। सुरेशमप्तपिपितृमज शर्युतानि सम्पपरिवर्तनानि ॥ १८२ उदारवाभिजनपुतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानां ।। कीनियुतिख्यातिभिरवितानां पुण्यं हि विख्यापनपीश्वराणाम् ॥ १८३ वीयमेतत्परम पवित्रं पुत्रीयमेतच परं रहस्यम् ।। जय महत्पर्षमुचितदप दुःस्वमशान्तिः परमायुपेयम् ।। प्रशदेवपिमनुप्रथाना पुण्यप्रसूति प्रथितामजस्य ॥ ममापि निख्यापनसंयमाय सिद्धि जुपध्वं सुमहेशतत्वम् ।। १८५ इत्येतदन्तरं प्रोक मनोः मायंभुवस्य तु । विस्तरेणाऽऽनपूर्णा च भूयः किं वर्णयाम्यहम्।।१८६ इति धामदापुरागे वाले प्रजापति वशानुतिन नामपरायः ॥६॥ भानित भएकानां समरकर:-५०८६ भप द्विषष्टाध्याय । पृथिवीदोहनम् । मांशपायन उवाच- मि.मन्नन्तराणां तुं ज्ञातुभिजामि तनः । देवतानां च मर्वेषां ये च यस्यान्तरै गनोः ॥ १ मत वारः पगलराणि पानि म्यग्नीनानागतानि ह ! समामादिस्तराचंच बनतो व नियोधन ।। भाभगो मनुः पी मनुः मार्गचिपम्नां । आचमनागमधव नया वनवासपी ।। पदमनजीता पागटानागान् ।। . , rrr. MR.R.21 1 घ. र. गया। बता hiris' ·८ २१८ श्रीमापापनमुनिप्रणीतम् । भ०१२लो.४-१०] (पृथिवीदोहनम् ) सावर्णाः पञ्चरीच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा । वक्ष्याम्यनान्पुरस्तात्तु मनोवैवस्वतस्य ह ॥ मनवः पञ्च येऽतीता मानवांस्तानिशेधन । मन्यन्तरं मया चोक्तं क्रान्तं म्वायंभुवस्य ह ।।.५ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यागि मनोः स्वारीचपम्य च । प्रजासर्ग समासेन द्वितीयस्य महात्मनः ।। *आसन्चै तुपिता देवा मनुस्वारोचिपेन्तरे । पारावताच विद्वांसो दावेव तु गणौ स्मृतः ॥ ७ तुपितायां समुत्पन्नाः फ्रनो पुत्राः स्वगविः । पारावताश्च शिष्टाश्च द्वादशी ती गणी स्मृती।। छन्दजाश्च चतुर्विशवास्ते वै तदा स्मृताः ॥ धैवस्प शोऽथ वामान्यो गांपा देवायनस्तथा । अजय भगवान्देवो दुरोणच महाबलः ॥ भापश्चापि महाव हुमहौजाश्चापि वीर्यवान् । चिकित्वाभिभूतो यश्च अंशी यश्चैव पठ्यते ।। अजश्व द्वादशस्तपा तुपिा पारेकीर्तिताः । इत्येते ऋतुपुत्रास्तु तदाऽऽसन्सोमायिनः ।।११ प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवास्तथैव च । समजो विश्रुतो यश्च अजिह्मचारिमर्दनः ।। अजिमानमहीयानौ विद्यावन्ती तथैव च । अजोपा च महाभागी यवीयश्च महाबलः ।। होता यज्या च इत्येते पराकानाः परावनाः । इत्येता देवता वासन्मनुस्वारोचिपेऽन्तरे ॥ १४ सोमपास्तु तदा होताश्चतपिशनिदेनाः । तेपामिन्द्रस्तदा बासीद्वैधश्च लोकविश्रुतः ॥ ऊर्जा वसिष्ठपुत्रस्तु स्तम्भः काश्यप एव च । भार्गवश तदा द्रोणो ऋपभोऽङ्गिरसस्तथा ॥ १६ [+ पौलस्त्यश्चैव दत्तात्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा। पौलइस्य च धावांस्तु एते सप्तर्षयः स्मृताः]१७ चैत्रः कविरुतश्चैव कृतान्तो विभृतो रविः । वृहाहो नवचैव शुभाश्चैते नव स्मृताः ॥ १८ मनोः बारोचिपस्यते पुत्रा वंशकराः स्मनाः । पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं चैतदन्तरम् ।। १६ सप्तर्षयो मनुर्देवाः पिनरश्च चतुष्टयम् । मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्तरे प्रजाः ।। ऋषीणां देवत.: पुत्राः पितरो देवसुनवः । ऋषयो देवपुत्राश्व इति शास्त्रविनिश्चयः ॥ मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तपि यो द्विजातयः । एतन्मयन्तरं प्रोक्तं समासान्न तु विस्तरात् ।। २२ स्वायंभुवेन विस्तारा ज्ञेयः स्वागेचिपस्य तु । न शैक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि ।। पुनरुक्तबहुत्वात्त प्रजानां वै कुले फुले । तृतीयस्त्वथ पर्याय औत्तमस्थान्तरे मनोः । पचे देवगणाः मोक्तास्तान्वक्ष्यामि नियोधत ॥२३ सुधामानश्च देवाश्च ये चान्ये वशवनिनः । प्रतर्दनाः शिवाः सत्या गणा द्वादश वै स्मृताः ॥ सत्यो धृतिदमो दान्तः क्षमः क्षामो धृतिः 'शाचः । ईपोर्जाश्च तथा ज्येष्ठो वपुष्मांश्चैव द्वादश ।। इत्येते नामाभिः क्र.न्ताः सयामानम्तु द्वादश ।। सहस्रधारो विश्वात्मा शामतारो वृहद्वसुः । विश्वया विश्वकर्मा च मनस्वन्तो विराड्यशाः ।। ज्योतिथैव विभाव्यश्च कमिवंशकारिणः । अन्यानाराधितो देवो वसुधिष्णो विवस्वमुः ।। * इदमी नास्ति घ पुस्तके । x इदम नाति क. पुस्तके 1 + धनुश्चिह्नान्तर्गतमन्यो घ. पुस्तके नास्ति । ५ ग. द. गास्तु म । २ ग, , पोधका । ३ ख. ग. ह. मनोः स्वा । ४ ख. ग. रु.२ । परा'। *षः । परा"। ६ स. घ. 'ताः । वैधस्य । ७ ख. पदा। ग. घ. ह. पदका । ८ घ. तथा। ९. 'विकृत। १. स. घ. विश्रुनो । ११ कृ. व सताथै'1"ख गेषु परित्या । १३ ग. प्र. ६. शक्य । १४ ख. "य उत्त'। १५ क. चैत्र । १६ ख. घ. तिर्भदो दो'। १७ ख. स्मृतिः । १८ स, घ. शतधारो। १२.ब. घ. 'घिने पेशे म. चिोदि। २३ 2 ९ गघ... पश.. ज्योग ·- २०१२लो. १८-१८] मायपुराणम् । (पृथिवीदोहनम् ) दिनक्रतुः सुधर्मा च धृतवर्मा यशस्विनः । केनुमश्रेिय इत्येते की नास्तु प्रमईनाः॥ सस्वरोऽहिटा चव पार्दनयशस्तरौ । मुदानो वमुहानश्च मुपचमविषानुभौ ॥ २९ यत्तु वाहयतिश्चैव मुविर्तसुनयस्तथा । शिवा घेते तु विजया यक्षिणा द्वादभागनः॥ संवानामपि नामानि निवाधत यथामतम् । दिक्पतिर्वाक्यतिथंव विश्वः शंभुस्तथैव च ॥ ११ स्वमृडीकोऽधिपश्चैव वर्णोधा मुह्यसर्वशः । वासश्च मदावच क्षेमानन्दो तयैव च ।। सत्या छने परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः । इत्येता देवना ह्यासन्नीत्तपस्यान्तरे मनोः॥ ३५ अनश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्योपधिर्नयः । देवानुजभापतिमो महोत्साहौशिजस्तथा ।। विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुषलः शुचिः । औत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः ॥ एते क्षत्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् ॥ औत्तमो परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिपेण तु । विस्तरेणाऽऽनुपा घ तामसांस्तानियोधत ॥ चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यान्तरे मनोः । [सत्यो स्वरूपाः सुधियो हरयश्चतुरो गणाः ॥३७ पुलस्त्यपुत्रस्य सुतास्तामसस्यान्तरे मनो] |गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः ।। १८ इन्द्रियाणां शतं यदि मुनयः प्रतिजानते । सत्पमागास्तु शीपण्यास्तमवैवाष्टमस्तथा ॥ इन्द्रियाणि तदा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः ॥ सेषां च प्रभुदेवानां शिविरिन्द्रः प्रतापवान् । ससर्पयोऽन्तरे चैत्र तान्निबोधत सत्तमाः॥ काव्यो हर्षस्तथा चैव काश्यया पृथुरेव च । आत्रेयश्चामिरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः ॥ ४१ पौलहो वनपीठश्च गोत्रवासिष्ठ एव च । चैत्रस्तथाऽपि पौलस्त्य ऋपयस्तामसेऽन्तरे ।। जनुघेण्डस्तथा शान्तिनरः ख्यातिर्भयस्तथा । पियभृत्यो ववक्षिश्च पृष्ठुलोढो दृढोधतः ॥ प्रातच ऋतबन्धुम तापसस्य मनोः मुताः ॥ पञ्चमे लथ पर्याये मनोधारिष्णवेऽन्तरे । गणास्तु मुमपा गाना देवतानां निवोधत ।। अमृतात्माभूतरजोविकुण्ठाः ससुमेधसः । चरिष्णोस्तु शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः॥ चतुर्दश च चत्वारो गणास्तेषां तु भास्वराः ॥ समाविमोऽग्निभास प्रत्येतिष्ठामृतस्तथा । मुपतिविरावश्च वाचिनोदासास्तथा ॥ ४६ अविराशी च वाद माशश्चेति चतुर्दश । अमृताभाः स्मृना झेते देवाधारिष्गवेऽन्तरे ॥ मतिश्च मुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैव च । आतिवितिय मदो विनय एव च ॥ ४२ १७ ४४ ११ ४८ धनुष्टिान्तर्गतमन्पोख. प. पुस्तक्यानास्ति। - १ ग. घ. द. स्विजाः । के । २ स. र. प्रतर्दनाः । य दर्शनाः । , क. 'भो । जन्तुवा । ४ ख. ग. घर. 'तमुन'। ५ ग. रा: । पश्वाना । क. स. सत्यना। ग. 'श: । रावल । ८ घ. हाला: । ९.ग. ह. त्या: सुगराः सुरिहा है। घ.क, कश्यपः । ११ क ख. ग. 'सिधा । १२ ग. १. ३ क. गोत्रे वा।। स च । चित्र । १५ ख. रे । अनु घण्टुत । घ. २ । अनुदण्ड' । पष्टस्त' । १० घ. . 'लोरदोषुन् । तय कृत'।१८ स. घ. . 'स्तु ये स । १९ स. ग. घ.' ताभो भतरजा वैकुस' । २. स्त्राव । २१ ग. घ. 'य सत्यति' । २१ ख १. 'नोदश्रवासघ. म. मतिरामो र । १४. . . ५ शतथे । 1. व शतश्चेति । १५ व. प. प. इ. च । भई।

·२२० श्रीमद्वैपायनमुनिपणीतम् । [भ०६२ श्लो०४९-१५] (पृथिवीदोहनम् ) जेता जिष्णुः सहश्चैव द्युतिमाञ्यवसस्तथा । इत्येतानीह नापानि भाभूत्तरजसां विदुः ।। ४२ वृषभेता जयो भीमा शुचिर्दान्तो यशो दमः । नाथो विद्वानजेयश्च केशो गौरो ध्रुवस्तथा ॥ कीर्तितास्तु विकण्ठा वै सुमेधांस्तु निवोधत ॥ मेधा पेधातिथिव सत्यमेधास्तथैव च । पृश्निपेघाल्पमेधाश्च भूयोमेधादयः प्रभुः ।। दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव.च । सर्वमेधाश्वमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः ।। मेधावान्मधहर्ता च कीर्तितास्तु सुमेधसः ।। . विभुरिन्द्रस्तदा सेपामासीविक्रान्तपौरुपः । पौलस्त्यो वेदवाहुश्च यजुर्नामा च काश्यपः ।। ५३ हिरण्यरोमागिरंसी वेदश्रीचैव भार्गवः । ऊर्बबाहुश्च वासिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा ॥ सत्यनेत्रस्तथाऽऽत्रेया ऋपयो रवतान्तरे ।। ५४ महापुराणसंभाव्यः प्रत्यङ्गपरहा शुचिः । वलयन्धुनिरामित्रः केतुभृङ्गो दृढवतः ।। चरिगवस्य पुत्रास्ते पञ्चमं चैतदन्तरम् ॥ स्वारोचिपोत्तमथैव तामसो रैवतस्तथा। प्रियव्रतान्वया होने चन्वारा मनवस्तगा पष्ठे खल्वथ पर्याये देवा ये चाक्षुपेऽन्तरे । आधाः प्रसूता भाव्याश्च पृथुकाश्च दिवौकसः ।। महानुभाषा लेखाश्च पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥ दिवौकसः सर्ग एप पोच्यते मातृनामभिः । अः पुत्रस्य नप्तार मारण्यस्य प्रजापतेः ॥ गणश्च तेषां देवानामेकको ह्यष्टकः स्मृतः ॥ अन्तरीक्षो वसुहयो तिथिश्च प्रियव्रतः । श्रोना मन्ता सुमन्ता च आधा होते प्रकीर्तिताः॥५९ श्पेनभद्रस्तथा पश्यः पथ्यनेत्रो महायशाः । सुमनाश्च सुवेताच रेवतः सुभचेतमः ।। धुतिश्चैव महासत्तः प्रसूत्याः परिकीर्तिताः ॥ विगयः मुजयश्चैव मनोद्यानौ तथैव च । सुमतिः सुपरिश्चैव विज्ञातोऽर्थपतिश्च यः ।। भाच्या दोते स्मृता देवाः पृथकांस्तु नियोधत ।। अजिटः शाक्यनो देवो वानपृष्ठस्तथैव च । शांकरः सत्यःणुश्च विष्णुच निजयस्तथा ।। अजिनश्च महाभागः पृथकास्ते दिवाकसः ।। ६२ लेखांस्तथा प्रवक्ष्यामि त्रुवतो मे नियोधत । मनोजः मघासस्तु प्रचेतास्तु महायशीः ।। पातो ध्रुवक्षिनिर्थव अद्भनश्चैव वीर्यवान् । अवनो बृहसतित्रैव लेखापरिकीतिमाः ।। मनोगयो महावीर्य स्तेपामिन्द्रस्तदाऽभवत् । उन्नतो भार्गवश्चैव विमानगिरः सुतः ॥ सुधागा काश्यपचर यसिष्ठो विरजस्तथा । अतिमानश्च पौलस्त्यः सहिष्णः पालद्दम्तथा ।। मधुरानेय इत्येने सप्त व चाक्षुपेन्तरे । असा पूरः शतयुम्नस्तपत्री सत्यवामृतिः । अनिष्णुदतिरात्रश्च सद्युम्नथति ते नरें ।। . -- ग. प. वितुः। २ का 'मानव' ।। स ग र.सी।पी' करा. । ५ क.ग. १. 'सो। ६५ निभः देत हो। ७ ग. २. भावी । ८ ग. 'ते नाममातृभिः । ९ग पश्यने । • १. श. ग. गुगता' ! '11 ८.६. गताः । १२ ग. प... मनस्योनौ। ५ रा. ग. प. य गया हो। ५४१. चार मा. 'सा को१६ ग, घ, . 'मा पर।

·७८ । [२०६२ श्लो०६८-९०] यायुपुराणम् । २२१ (पृथिवीदोहनम् ) अभिमन्युश्च दशमो नाहलेया मनोः सुताः । चक्षुपस्य मुत्ता ह्यते पष्टं चैव तदन्तरम् ॥ ६८ वैवस्वतेन संख्यातस्तस्य सर्गों महात्मनः । विस्तरेणाऽऽनुपर्ध्या च कथितं मैं मया द्विजाः ॥ ऋपय ऊचु:- चानुपस्य तु दायादः संभूतः कश्यपान्वये । तस्यान्ववाये येऽप्यन्ये तन्नो हि यथावधम् ।।१० सूत उवाच- चाक्षपस्य निसर्ग तु समासाच्छोतुमर्हथ । तस्यान्यवाये संभूनः पृथवेन्यः प्रतापवान् ।। ७? प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः भाचेतसम्तथा । उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिः प्रजापतिः ॥ दक्षकस्य तु पुत्रोऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतेः । स्वायंभुवेन मनुना दत्तोऽत्रे: कारणं प्रति ॥ ७३ मन्वन्तरमथाऽऽसाब भविष्यं घाक्षपस्य ह । षष्ठं तदनुनक्ष्यापि उपोद्यातेन वै द्विजाः ॥ ७४ उत्तानपादाचतरा सूनृता वित्तभाविनी । *धर्मस्य कन्या धर्मज्ञा मृनृता नाम विश्रुता ॥७५ उत्पन्ना चाधिधर्मेण ध्रुवस्य जननी शुभा । धर्मस्य पन्यां लक्ष्यांचे उत्पन्ना सा शचिस्मिता ॥ ध्रुवं च कीर्तिमन्तं च अयस्मन्तं वसुं तथा । उत्तानपादोऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते ॥ मनस्विनी सरां चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्तिताः ।। ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान् ! तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः ।। ७८ त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य सः । आत्मानं धारयन्योगात्मार्थ यन्सुमहद्यशः । तस्मै बझा ददौ मीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम् । आभूतसंप्लवं हृद्यमस्तोदयविवर्जितम् तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य है । दैत्यासुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशना जगौ ८० अहोऽस्य तपसो वीयमहो श्रुतमहो तिम् । स्थिताः सप्तर्षपः कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवम् ।। । ध्रुवे दिवं समासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः ॥ ध्रुवात्पुष्टिं च भव्यं च भूमिः सा सुपचे नृपौ । सां छायामाह वै पुष्ट्रिय नारी तु विभुः।। सत्यामिव्याहृते तस्य सद्यः स्त्री साऽभवत्तदा । दिव्यमहननाच्छाया दिव्याभरणभूषिता।। ८३ छायायां पुटिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्यपान । प्राचीनगर्भ नृप वृकं च पलं धृतिम् ।। पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुपुवे नृपम् । नान्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि ॥ ८६ संवत्सरमहस्रान्ते. सकृदाहारमाहरन् । एवं मन्वन्तरं युक्तपिन्द्रत्वं प्राप्तवान्विभुः ।। उदारधेः मुतं भद्राऽजनयत्सा दियंजयम् । रिपुं रिपुंजयं जो वराङ्गी सा दिवजयात् ।। रिपोरापत्त वृहती चाक्षुपं सतिजसम् 1 + तस्य पुत्रो मनषिद्वान्नमक्षत्रप्रवर्तकः ॥ व्यजीजनत्पुष्करिण्यां वारुण्यां चाक्षुपं मनुम् । प्रजापतेरात्मजायापरण्यस्य महात्मनः ॥ ८९ + चाक्षुपं नाम विख्यातं मनुं धर्मार्थकोरिदम् । मनोरजायन्त दर्श लठ्ठलायां शुभाः मुताः ।। कन्यायां व महाभाग राजस्य प्रजापतेः ।। * इदम नास्ति क पुस्तके। + इद-धैं नास्त क पुस्तके । । इदम नास्ति क. पुस्टके। .प. इ. नाट्दले । २ ग. तथा । म् । ३ स. ग. ध दत्त । ख. ग. घ. ४. तुरः सनृताऽधत्तभामिनी । ५ ग. प. ४ ते । स्वरा मनस्वती वै ६ च ग. घ. ह ते! . स. घ. च धान्य व मामिस्थौ सु । ग. ह. च पान्य चमिस्तो सु। ८ स घ. पमं । ९ स. ध वृष । १० ख. ग घ. इ. जयम् ।रि । ११ स. ग.. प, इ. 'रिणीवारणी घा१२ क. चाक्षपो । सघ ४. 'पतेः सुताना वै वीरपस्य । १४ सु.प. ४.३ गयां मुगा. पुना।क। १५ स. प.ह, नापिन। ८ ८७ ८८ ·९८ .. श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् । [M.११लो०९१-११.] (पृधिपादोहनम् ): उरुः पुरुः शतधुम्नस्तपस्वी सत्यवाकविः । अग्रिपुदतिरात्रश्च सुपन्नश्चेति ते नव ॥. अभिमन्युश्च दशमो नलायां मनोः सुताः ।। ऊगेरननयत्पुत्रान्पडामेयी महामभान् । अङ्ग मुमनसं स्वाति ऋतुपेंगिरसं शिवम् ।। अहात्सुनीथाऽपत्यं वै वेनमेकं व्यजायत । अपचारेण वेनस्य प्रकोपः सुपहानभूत् ।। प्रजार्थमृपयस्तस्य ममन्युर्दक्षिणं करम् । वनस्य पाणौ मथिते संबभूव महरिः ।। *वैन्यो नाम महीपालो यः पृथुः परिकीर्तितः ।। स धन्वी कवची जातस्नेजसा प्रज्वलन्निव । पृथुन्या सर्वलोकाररत क्षत्रपूर्वजः ॥ राजसूयाभिषिक्तानामायः स वसुधाधिपः । तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ मूतमागधौ ॥ ९५ तेनेयं गमिहाराजा दुग्धा सस्यानि धीमता । प्रजानां वृत्तिकामानां देवैर्ऋषिगणैः सह ।। ६६ पितृभिर्दानश्चैव गन्धरप्सरोगणैः । सबैं: पुण्यजनैश्चैव वीरुद्भिः पर्वतस्तथा ॥ सेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा । मादायथेप्सितं क्षीरं तेन लोकांस्त्वधारयत् ॥ ऋपय ऊचु:- विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्तयस्त्र महामते । यथा महात्मना दुग्धा पूर्व तेन वसुंधरा ।। यथा देवैश्व नागैश्च यथा ब्रह्मार्षिभिः सह । यथा यौः सगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा ॥ +यथायथा च तैर्दुग्धा विधिना येन येन च ॥ तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च । सयां वरसविशेषांश्च तमा प्रचहि पृच्छताम् ॥ १०१ पस्मिंश्च कारणे पाणिनस्य मथितः पुरा । कुदैर्महर्षिभिः पूर्व तत्सर्व कथयस ना ॥ १.२ मून उवाच- वर्णयिष्यामि वो विमाः पृयोवन्यस्य संभवम् । एकाग्राः मयताचैव शुश्रूषवं द्विजोत्तमाः ॥ नाशुचेर्नापि पापाय नाशिष्यायाहिताय च । वयेयमिमं पुण्यं नावताय कथंचन ॥ १०४ स्वयं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् । रहस्पषिभिः प्रोक्तं शृणयायोऽनसूयकः ॥ १०९ पश्चेमं थावयेन्मर्त्यः पृथोन्यस्य संभवम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम् ॥ गोप्ता धर्मस्य राजोऽसौ पनात्रिसंपः प्रभुः ।। अत्रिवंशसमुत्पनी हो नाम प्रजापतिः । यस्य पुत्रीभवदेनो नात्यर्थ धार्मिकस्तथा । नातो मृत्युमुतापां वै मुनीयायां मजापतिः । स मातामहदोषेण वेनः कालात्मजात्मजः ॥१०० स धर्म पृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोभे व्यवर्तत । स्थापन स्थापपामास धर्मोपेतं स पार्थिवः॥ १०९ वेदशास्त्राण्यतिक्रम्प ह्यधर्म निरतोऽभवत् । निःस्वाध्यायवपद्काराः प्रजास्तस्मिन्मशासति ॥ आसन्न च पपुः सोमं हुनं यज्ञेषु देवताः ॥. * एतदर्धस्थान :य भोर:-"जनयिरया सुन तस्य पृथु प्रपितपोदयम् । भमुपस्त्वर रे राजन्मुनयो मुदिताः " ति प. ग. प्र. र. पुस्तके । इदम नास्ति क. पुस्तके। म. घ... 'पा कति । स. प. र. गामी ३स.प.मानमोजिनम् । मुनीयामा विवादन' । ४ ग....सप । ग. ए. स. स लो।(म.ग. *. 'माय स. प. प... स. ! ( 'य. न. प. .."निरन्यास्पस, प... तर. स.ग.प. . वर्त३ । १.२३. शुभमतम् । १४.... man. प. 'airat'४... पंत ·[०१२-लो. १११-१११] वायुपुराणम् । (पृथिवी दोहनम् ) नं गहन्यं न होतव्यमिति तस्य प्रजापतेः । आसीत्पतिज्ञा रेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते ॥ १११ अमिज्यत्र पूज्यश्च सर्वयझे द्विजातिभिः । मयि यज्ञो विधातव्यो मयि होतव्यमित्यपि ॥११२ तमनिक्रान्नमर्यादमाददानमसांपतम् । ऊचुमहर्षयः सर्वे परीचिपमुखास्तथा ॥ वयं दीक्षा प्रवक्ष्यामः संवत्सरशतान्वहून् । माऽधर्म वेन कास्त्विं नैप धर्म: सनातनः ॥ निधने च प्रसूतोऽसि प्रजापतिरसंशयः॥ पालयिष्य प्रजाति स्वया पूर्व प्रतिश्रुतम् । तस्तिथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मपीनववीत्तदा ।। ‘स महस्य तु दुबैद्धिरिदं वचनकोविदः । स्रष्टा धर्मस्य कश्वान्या श्रोतव्यं कस्य वै मया ॥११६ वीर्यचनतपःसन्यैर्मया चा का समो भुवि । महात्मानमनूनं मां यूयं जानीत तस्वतः ॥ प्रवासालोकानां धर्मा च विशेषतः इच्छन्दयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा ।। सजेग वा प्रमेयं वा नात्र कार्या विचारणा ।। यदा न शक्यते स्तम्भान्मानाष भृशमोहितः । अनुनेतुं नृपो वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः ॥ ११९ निगृह्य तं महाबाहुँ विस्फुरन्तं यथाऽनलम् । ततोऽस्य वामहस्तं ते ममन्थर्धशकोपिताः ॥१२० तस्मान्मपध्यमानाद जज्ञे पूर्वपभिद्युतः । हस्वोऽतिमात्र पुरुषः कृष्णश्चापि तथा द्विजाः॥१२१ स भीतः पाञ्जलिधेव स्थितवान्व्याफुलेन्द्रियः। तमा विहलं दृष्ट्वा निपीदेत्यनुवन्किल ॥ .निपादवंशकर्ताऽसौ बभूवानन्तविक्रमः । धीवरानसभेत्सोऽपि वेनकल्मपसंभवान् ।। १२३ पे चान्ये विन्ध्यनिलयास्तुम्बुरा स्तुवराः खसाः । अधर्मरुचयश्चापि संभूता वेनकल्मषोत् ॥ पुनमहर्पयस्तस्यै पाणि वेनस्स दक्षिणम् । अरणीमिव संरम्भान्ममन्यु तमन्यवः ॥ १२५ पृश्यतस्मात्समुत्पन्नः करास्फालनतेजसः । पृथोः करतलाद्वाऽपि यस्माज्जातः पृथुस्ततः ।। दीप्यमान स्ववपुषा साक्षादपिरियोज्वलन् । १२६ आघमा नाम धनुश महारवम् । शरांश्च विभ्रतार्थ कवचं च महाप्रभम् ॥ स्मिातेऽथ भूतानि संमहष्टानि सर्वशः । समुत्पन्ने महाराशि वेनश्च त्रिदिवं गतः ॥ १२८ समुहानेन राजपिः स सत्पुत्रेण धीमता । *त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नान्नो नरकात्तदा ।। तं नद्यश्च समुद्राम रत्नान्यादाय सर्वशः । अभिपेकाप तोयं च सर्व एवोपतस्थिरे ॥ पितामहश्च भगवानगिरोभिः सहामरैः । स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः॥ १३१ समागम्य तदा म्यमभ्यपिमराधिपम् । महता राजराज्येन महाराज महापुतिम् ॥ सोऽभिषिक्तो महाराजा रङ्गिरसः सुतैः । आदिराजी महाराजः पृथुन्या मतापवान् ।। पित्रारमितास्तस्य मजास्तेनानुरक्षिताः। ततो राजेति नामास्य अनुरागादजायत ।। १३४ आपस्तस्तम्भिरे चास्प समुद्रमभियास्यतः । पर्वताध विशीर्यन्ते ध्वजभद्ध नाभवन * एतदर्धस्थान-"पुरुषन्याप्रः पुनानो नरकात्यायते ततः" इति क. पुस्तके । . A ख.प... न दात । २ स. ग. प... नेत्र प्र । स ग, प. अ. नः पूर्वा। ख. ग. घ. इ. दा। बेनः । ५ स. मन्दारमानो पन्: ६ प . भव । स. ग. प. र. 'भूतिः।। ८ स. पुत्रः सक। ब.प. ४. 'जन्दाऽपि । .. ग ग पराः ।।" ग घ.. पि विद्धि तान्वेन'। १२ स. ग. ह. पान् ।। प.स्य दक्षिण भरणीमिय । कर प्रसय में 11 न, ग. प. इ. समापेतुर्महाराज | १५ स. नृपतिः । १६ स.

·. है “२२४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०१२ श्लो०१२६-१५०], (धिवादोहनम् ). अष्टपच्या पृथिवी मिध्यन्त्यनानि चिन्ता । सर्वकामधुघा गाव: पुटके पुटके मधु ॥ १३६ एतस्मिन्नेव काले च यज्ञे पैतामहे शुभे । सूतः सुत्यां समुत्पन्नः सौत्येऽहनि महामा तस्मिन्नेव महायज्ञ जन माज्ञोऽय मागधः ।। [सामगेपु तु गायत्सु नुग्भाण्डे वैश्वदेवके । सामगाने समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते ] ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः धृतं वृहस्पतेः । जुदायेन्द्राय देवेन ततः सूतो व्यजायत ।। ११८ प्रमादस्तत्र संजज्ञे प्रायश्चित्तं च कर्मसु । शिष्पहव्पेन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोईचिः ।। अधरोत्तरचारेण जज्ञे तवर्णवैकृतम् ॥ यच क्षत्रात्समभवद्राह्मण्यं हीनयोनितः । सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्तितः ।। मध्यमो होष सूतस्य धर्म क्षेत्रोपजीवनम् । रथनागाश्व चरितं जघन्यं च चिकित्सितम् ॥ १४१ पृथोस्तवार्थ तो तत्र समाहूतौ सुपिभिः । तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेप पार्थिवः ।। कर्मतदनुरूप वो पात्रं स्तोत्रस्य चाप्ययम् ।। तापूचतुस्तदा सर्वांस्तानृषीन्मूतमागधौ । आव देवानृपश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मभिः ।। न चास्य कर्म वै विद्रो न तथा लक्षणं यशः । स्तोत्रं येनास्य कुर्यावो राज्ञस्तेजस्विनो द्विजा:IK ऋपिभिस्ती नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति । दानधर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संजितेन्द्रियः ।। ज्ञानशीलो वदान्यस्तु संग्रामेष्वपराजितः ॥ १४५ यानि कर्माणि कृतवान्पृथुवापि महावलः । तानि शीलेन बद्धानि स्तुवद्भिः सूतगागधैः ।। ततस्तवान्ते सुमीतः पृथः प्रादात्पनेश्वरः । अनुपदेशं सूताय मगधान्मागधाय च ।। -१४७ तदा वे पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतपागधैः । आशीर्वाद प्रबोध्यन्ते सूनमागधवन्दिभिः ॥१४८ तं दृष्ट्या परमप्रीताः प्रजा ऊचुहिर्पयः । एप वो वृत्तिदो वन्यो भवस्थिति नराधिपः ततो चैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः । त्वं नो वृत्ति विधत्स्वेति महर्वचनाचदा सोऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु मजाहितचिकीर्पया ।। १५० धनुद्दीत्वा वाणांश्च वसुधामार्दयदली । अस्यार्दनभयवस्ता गौभूत्वा पाद्रवन्मही ।। तां पृथुधनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत { सा लोकान्नहालोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा ॥ ददर्श चानतो चैन्यं कामकोधधारिणम् ।।- ज्वलनिर्विशिखाणेदीप्ततेजसमच्युतम् । महायोग महात्मानं दुर्धर्भमरैरपि ॥ अन्दगन्ती तदा त्राणं बन्यमेवान्यपद्यत । कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैरिभिः सदा ॥ उचाच पैन्पं नाधर्म सीवधे परिपश्यसि । कथं धारयिता चासि प्रजा राजन्मया चिना ॥१५५ गयि लोकाः स्थिना राजन्मयेदं धार्यते जगत् । महत्ते च विनश्येयुः मनाः पार्थिवसत्तम।। १५६ न मामईमि में हन्तं श्रेषत्वं चिकीपसि । प्रजानां पृधियीपाल शृणु चेदं वचो मम ।। १५७ उपागनः समारब्धाः सर्वे मिध्यन्त्युपक्रमाः । हत्वाऽपि मां न गक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप ।। * धनुक्षिान्तगतप्रायः क. पुरक के नास्ति । ग. प. स.'ले तु यगतस्तस्य व ममे । गोमे सुतः समुपनस्तत: सीसो तदाऽहति । ता रा. ग. प. ४. " मनुमने पुन सुमा' । ३ रा. प. प. 1. सराय रा. ग. १. पपाय चाय नराशि ता! ५१. प.. . १५३ ·X ०६२ श्लो०१५९-१७९] वायुपुराणम् । २२५ (पृथिवीदोहनम् ) अनभूना भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते । अवध्याश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिशतेष्वपि ।। पखव पृथिवीपाल धर्म न त्यक्तुमर्हसि ।। एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा राजा महामनाः । क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसु मामिदमब्रवीत् ॥१६० एकस्यार्थाय यो हुन्यादात्मनो वा परस्य वा । एक माणं यहून्याऽपि काम नस्यास्ति पातकम् यस्मिंस्तु निहते भद्रे लभन्ते बहवः मुखम् । तस्मिन्हते शुभे नास्ति पातकं चोपपातकम् ।।१६२ सोऽहं मनानिमित्तं त्वां चयिष्यामि वमुंघरे । यदि मे वचनं नाय करिष्यसि जगद्वितम् ॥ त्वां निहत्याय वाणेन मच्छासनपरामुखीम् । आत्मानं प्रथयित्व है धारयिष्याम्यई प्रजाः ॥ सावं वचनमासाद्य मम धर्मभृतां वरे । संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता हसि न संशयः ।। १६५ दुहितन्वं च मे गच्छ एवमेतं महद्वरम् । नियन्छे त्वां तु धर्मार्थ प्रयुक्तं धोरदर्शने ॥ प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही । एचपेनदई राजन्विधास्यामि न संशयः ॥ १६७ वत्सं तु मम तं यच्छ क्षरेयं येन वत्सला । समां च कुरु सर्वत्र मां वं धर्मभृतां वर ।। यथा विप्यन्दमानं च क्षीर सर्वत्र भावयेत् ।। १६८ तत उत्सारयामास शिलाजालानि.सर्वशः । धनुष्कोटया ततो चैन्यस्तेन शैला विधिताः ।। मन्वन्तरंबतीतेपु विपमाऽऽसीईसुंधरा । स्वभावेनाभवस्तस्याः समानि विषमाणि च ।। १७० न हि पूर्वविसमें वै विषमे पृथिवीनले । प्रविभागः पुगणां वा ग्रामाणां वाऽपि विद्यते ।। १७१ न सस्यानि न गोरक्षा न पिर्न वणिक्पयः । चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमेतदासीत्रा किल ।। वैवस्वतन्तो तस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः ।। १४२ पूले । समत्वं । पुत्राऽऽमीयस्तस्मिंस्तदेव हि । तत्र तत्र प्रनास्ता वै निवसन्ति स्म सर्वदा।। १७३ आनर्धानात्पर तु प्रजानामभवकिल ! * कृर गैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम ॥ भाचीनभूति लोकेऽस्मिन्सनस्यतस्य संभवः।। २७४ +कृष्ण महना सोऽपि प्रनष्टासापधीप वै । स कल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुपं पनुपीश्वरः ॥ पृथ?दोह मस्यानि स्वतले पृथिवी ततः ।। सम्मानि तेन दुग्धानि()न्येन तु वसुंधगै । मनुं च चाक्षुपं कृत्वा वत्सं पात्र च भूमये ॥ . तेनान्नेन तदा ता चे वर्तयन्ते प्रजाः मदा।। ऋपिभिः स्तूयते वाऽपि पुनर्दुग्धा वसुंधरा । वत्सः सोमस्त्वभूतेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः।। पात्रपासीत्तु च्छन्दांसि गायत्र्यादीनि सर्वशः । क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ पुनः स्तुत्वा देवगणः पुरंदरपुगेगमैः । सौवर्ण पात्रमादाय अमृतं दुदुहे तदा ॥ नव वर्तगत च देवा इन्द्रपुरोगमाः || * इद- नाम्ति क. पुस्तके । + इमर्ष नास्ति रा. ग ५. १. पुस्तकेषु। १७.पि । न येन्यः । २ रा. १.३ एधन्ते । ३ ग, . ६ प्रजा धारयिना सयम् । सा। 1.पीय त्व। . ग. घ. इ. भनम् । म ६ ग. घ. ह. पाय । ७ स. ग. घ. 'न में क्षी। क. 'ये । त । पिस । १० रा. . तिल ।।११।। १२ स. ग. घ. द, धने । १३ रा घ. नताशय सुधाशारे नदाऽभवत् । या . 'य दुरा पृथ्वी सुधापरः । मदागे. पुनर्दुघयते च मनु- परा। भगमयमा प... १७९ .

·(पृथुवशान कतिनम् ) श्रीपद्वैपायनमुनिमणीतम्- [२०६२-६३०८०-10- नागैश्च स्तुयने दुग्धा पिंशी नदा मही । तेषां च वासुकिर्दोग्धा कावेया महौजसः ॥१८.. आमपात्र पुनदुग्धा त्यन्तधानमिय मही । वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यः पुण्यजनैस्तथा ॥ २२६ नागानां च द्विजश्रेठ मर्माणा चैव सर्वशः । तेनैय वर्तयन्स्युग्रा महाकायों महोखणाः ॥ १८१ तदाहारास्तदाचारास्तदीगोप्नु नदाश्रयाः ॥ १८२१ १८५ दोग्धों च जनुनाभस्तु पिता मणिवरस्य सः । यक्षात्मनो महातेजा वशी स मुमहाबलः ।। तेन ते वर्तयन्तानि परमपिराच ह ।। १८५ राक्षसैश्च पिशाचैव पु- देग्या वसुंधरा । ब्रह्मोपेतस्तु दोग्धा वै तेषामासीत्कुवेरकः ।। रक्षा सुपाली बलान्क्षीर साधम्मेव च । कपालपात्रे निषुधा अन्तर्धानं च राक्षसः॥ तेन क्षीरण रक्षामि वनयन्तीह सर्वशः॥ [* राजतं पात्रमादाय पिभिः सत्यने मही ! स्वधामृतं च पितृणामासीदोग्धाऽर्यमा तथा ! यमो वत्सोऽभवत् पां मासो(६) निम्नु सर्वदा ॥] पापाने पुनर्दग्धा गन्धर्वरप्मरोगः । यत्म चित्ररथं कृत्वा शुचीगन्धांस्तथैव च ॥ तेषां विश्वास वामी ग्धा पुत्रो मुनेः शुचिः । गन्धर्वराजोऽनिवली महात्मा मर्यसंनिभः ।। शैलेश्च स्मयते दुग्धा 'पुनमा वसुंधरा । तत्रोपोनिमती रत्नानि विविधानि च ॥ वत्सस्तु हिमांस्तेपा ग्धिा पहागिरिः । पात्रं तु शैलमेवाऽऽसीत्तेन शैलः प्रतिष्ठितः।।१९० सूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दग्धा वसुंधरा । पत्यशपात्रमादाय दुग्ध छिन्नमरोहणम् ॥ कामधुपुष्पितः शैल: पक्षो वत्सो गस्सिनी । सर्वकामदुधा दोन पृथिवी भूतभाविनी ॥ सैपा धानी विधात्री च धारणा च वसुंधरा । दुग्धा हितार्थ लोकानां घराचरस्य लोकस्य मनिहानिरे। न॥ इति श्रीमहागणे घायु विवादोहन नाम द्विपटितमोऽध्यायः ॥ ६२ आदितः श्लोकानां समयकाः-५२७९ श्रुतम् ।। आविषष्टितमोsध्याय.! - पृथुवंशानुकतिनम् । सूत उवाच- भामीदियं मुद्रान्ता मेदिनीति परिश्र।। । नमु धारयते यस्मासुधा तेन चोच्यते ॥ मधुटिभयोः पूर्व मेदसा मंपरिप्लु।। । ननोऽभ्युपगमाद्राशः विन्यस्य धीपतः ।। इयं चाऽऽसीत्समुद्रान्ता मंदिनीति परिचना । दुहितृत्वमनुमाता पृथिवीत्युच्यते तता ।। प्रपिता मविभक्ता च शोभिना व वसुंधरा । सस्याकरवती राज्ञा पत्तनाकरमालिनी ।। चानुसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता ॥ * भवान्तर्गक ग घ... पातोगशित । INE १r Garitr.योगा। मगर मग ... • Pawan ·. -- १६ अ०६३ श्लो०५- २९) वायुपुराणम् । २२७ (पृथवंशानुकीर्तनम् ) एवंप्रभावो राजाऽऽमोदैन्यः स नृपसत्तमः । नमस्यत्रैव पुजाश्च भूतनायेण सर्वशः ।। ब्राह्मणश्च महाभागेदवेदाङ्गमारगः । पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।। पार्थिवैश्व महाभागैः प्रार्थगद्भिर्महद्यशः । आदिराजा नमस्कार्यः पृथभ्यः प्रतापवान् ।। योधरपि च सयाम प्रार्थगानेयं युधि । आदिकर्ता नगणां वै नमयः पृथुरेव हि ॥ यो हि योद्धा रणं याति कीनयित्वा पृथु नृपम् । स घारको सामे क्षेमी तरति कीर्तिमान्॥ वैश्यैरपि च राजषिश्यवृत्तिममास्थितैः । पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिताना महायशाः ।। एते व सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च । पात्राणि च मयोक्तान मात्र यथाक्रमम् ॥ ११ ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुग पृथ्वी महात्मना । वायुं कृत्वा तदा वसं वीजानि वसुधातले॥ १२ ततः स्वायंभुवे पूर्व तदा मन्वन्तरे पुनः । वत्सं स्वायंभुवं कृता द धोऽऽग्नीधेग व मही । मनी स्वारोचिपे दुग्धा मही चैत्रेण धीमता । [* मतुं स्वाचिरं कृत्वा वत्म सस्यानि वै पुरा उत्तमेऽनुत्तमेनापि दुग्धा देवभुजेन तु । मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।। ] पुनश पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः । दुग्येयं तामसं वत्सं कृत्वा तु वलय-धना ।। चारिष्णवस्य देवस्य संमाप्ते चान्तरे मनोः । दुग्धा मही पुराणेन यत्म चारप्ण प्रत्ति ॥ १७ चाक्षुपेऽपि च संपात तदा मन्वन्तरे पुनः ! दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुपम् ।।८ चाक्षुपस्यान्तरेऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः । वैन्येनेयं मही दुग्मा यथा ते कीनितं मया ॥ एतैर्दुमा पुरा पृथ्वी व्यतीनेप्यन्तरेषु वै । देवादिभिर्मनुष्यैश्च तथा भनादिभिश्च या ।। (+एवं सर्वेषु विज्ञेया ह्यतीतानागतेप्विह । देवा मन्वन्तरेवस्य पृगस्त शृगुन मजाः ॥ पृयोस्तु पुत्रौ विक्रान्ती जज्ञातेऽन्तधिपालिनौ । शिखण्डिनी हविर्शनमननायजायत ।। २२ हविर्धानात्पडानेपी धिषणाऽजनयत्नान् । प्राचीनवाहपं शुक्र गर्ग कृष्णं वनाजिनौ ।। २३ प्राचीनपार्भगवान्महानासीत्मजापतिः । वलभुततपोवीयः पृथिव्यामेराहतौ ॥ प्राचीनानाः कुशास्तस्य तस्मात्माचीनवयमौ ।। समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः । महनस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः ।। सवयत्त सामुनी दा माचीनवहिप:) ॥ २५ सर्वे मचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः । अपृयग्धर्षचरणास्तेऽतप्यन्त महत्तपः ।। दश वर्षसहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः ।। सपथरत्सु पृथिवीं पचनास मदीरुद्दाः । अरक्ष्यमाणाः खं वार्यगय मनाक्षयः ॥ मत्साहवे तदा तस्पिश्चानुपस्यान्तरे मनोः । नाशकन्मारुतो वा तं खमभवद्यौः ।। दश वर्षसरसाणि न शेमुश्चेष्टिनु मनाः ॥ तदुपधुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः । मुखेभ्यो वायुमनि च ममृतिमन्ययः ।। • 'नधिहान्दसन्यो पुस्तके नास्ति । धनुधियान्सर्गत प्रन्यो १. पुरत नाति । १५. यदि । २ . ग ... 'रूपासंग्राममा । ३ क पा रा.प.स विपा- Pati.५.प ना. गप गाय १ मताजि । ७ क. प । बादत (९१ . सच तो नाम प र पारगान ।। १० रु.ग प... ' रामदत्त पारम में मना मार। + .

·(पृथुवशानुकीर्तनम् ) २२८ श्रामलैंपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०६३ श्लो०३०-५४.] उन्मूलानथ तान्लान्कृत्वा वायुरशोषयत् । तानग्निरदहद्घोर एवमासीद्रुमक्षयः ।। मक्षयमथो चुदवा किंचिच्छेपेपु शाखिपु । उपगम्यावीदेताबाजा सोमः प्रचेतसः ।। २१ दृष्ट्वा प्रयोजनं सर्व लोकसंतानकारणात् । कोपं त्यजत राजानः सर्व प्राचीनवर्हिपः ॥ ३२ वृक्षाः क्षित्या जनिष्यन्ति शाम्येतामग्निमारुतौ । रत्नभूता तु कन्येयं वृक्षाणां वरवणिनी ॥ ३३ भविष्यं जानता ह्येषा मया गोभिर्विवर्धिता । मारिपा नाम नाम्नैपा वृक्षरेव विनिर्मिता ।। भार्या भवतु वो ोपा सोमगर्भविधिता ॥ युप्माकं तेजसोऽर्धेन मम चार्थेन तेजसः । अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः ॥ ३५ स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै । अग्निनाऽग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्धयिष्यसि ॥ ततः सोमस्य वचनाजगृहुस्ते प्रचेतसः। संहत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नी धर्मेण मारिपाम् ॥ ३७ मारिपायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः । दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिपायां प्रजापतिः ।। दक्षो जज्ञे महानेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् । अमृजेन्मनसा चाऽऽदो मजा दक्षी न मैथुनात् ३९ अचरांश्च चगंश्चैव द्विपदोऽथ चतुप्पदः । विसृज्य मनसा दक्षः पवादसमत स्त्रियः ॥ ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयोदश । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे ।। एभ्यो दचा ततोऽन्या वै चतस्रोऽरिष्टनेमिने । द्वे चैव बाहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा । कन्यामका कृशाश्याय तेभ्योऽपत्यं निवोधत ॥ अन्तरं चालपस्यात्र मनोः पठं तु हीयते । मनोवैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।। ४३ तासु देवाः खगा गायो नागा दितिजदानवाः । गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरेऽन्याच जातयः ।। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्मना मैथुनसंभवाः । संकल्पाइर्शनात्स्पर्शात्पूर्वेषां सृष्टिरुच्यते ।। मपय ऊचु:- देवानां दानवानां च देवपीणां च ते शुभः । संभवः कथितः पूर्व दक्षस्य च महात्मनः ॥ ४६ प्राणान्मजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया ।.कथं प्राचेतमत्त्वं च पुनलेंभे पहातपाः ।। एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि । स दौहित्रश्च सोमस्य कथं वशरतां गतः ॥ ४८ सूत उवाच- उत्पत्तिय निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः । ऋपयोऽन न मुह्यन्ति विधायन्तश्च ये नराः ।। ४९ युग युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो दिनाः । पुना निमध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति ।। ५० उमटव कानिष्ठयमप्येषां पूर्व नासीद्विजोत्तमाः । तप एवं गरीयोऽभूत्मभावश्चय कारणम् ।।५? भाष्टिं यो वेद घाापस्य चराचरम् । प्रजानामायुरुत्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते ॥ एप गगः समाख्यातथाचपस्य समासतः । इत्येते पटविसर्गा हि कान्ता गन्यन्तमत्मकाः ।। साभापाः संक्षेपाचाक्षपान्ता पयाक्रमम् !! एने मी यथाम मोक्तान दिजनतपाः । वारलतविसोंग तंपा गस्तु निम्नरः ॥ १ म.प.१.पवानरा । १ २.१. प्पिरमानवादश टागोर मया ।गा। 17. ग.. TRIY म.पर.पते ।।५ 'मानमानी...'शोऽपने 1. प. पास, म.arti. ..पोमा।..गि पेस"ग ग. र. गुम" ! १ .

·[अ०६३-६४ श्लो०५६-५६।१-१७] वायुपुराणम् । (वैवस्वतमर्गवर्णनम् ) अनन्ता नातिरिक्ताश्च सर्वे सर्गा विवस्वतः । आरोग्यायः प्रमाणेन धर्मतः कामतोऽर्थतः ।। एतानेव गुणानेति यः पठत्यनसूयकः ॥ वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांपतस्य महात्मनः । समासायासतः सर्ग ववतो मे निवोचत ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त पृथवंशानुकीर्तन नाम त्रिषष्टितमोऽध्याय ॥१३॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यहाः-५३३५ रे अथ चतु पष्टितमोऽध्यायः। १ ८ वैवस्वतसर्गवर्णनम् । सूत उवाच- सप्तमे वय पर्याय मनोवैवस्वतस्य ह । मारीचाकश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्पयः ।। आदित्या वसवो रुद्राः साध्या विश्व मरुद्गणाः । भृगवोऽगिरसश्चैव यश देवगणाः स्मृताः ॥ आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः । साध्याश्च वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणा: भृगोस्तु भार्गको देवो ह्यगिरोऽगिरसः सुतः । चैवस्वतेऽन्तरे द्यस्मिन्नित्यं ते छन्दनाः सुराः । *एतेऽपि च गमिप्यन्ति महतः कालपर्ययात् ।। एप मार्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सामतः शुभः । तेजस्वी सांपतस्तेपामिन्द्रो नाम्ना महावला ॥ अतीतानागता ये च वर्तन्ते ये च सांपतम् । सर्वे मन्वन्तरेन्द्रास्तु विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ॥ ६ भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरंदराः । मघान्तश्च ते सर्वे शृगिणो बज्रपाणेयः ।। सः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्शतगुणेन तु ।। प्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्त्यवलानि च । अभिभ्यावतिष्ठन्ने धर्मायः कारणरपि ।। तेजमा तपसा युद्ध्या बलश्रुतपराकमैः । भूतभव्यभवन्नाया यथा ते प्रभविष्णवः ।। एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि त्रुवतो मे नियोधत ॥ भूतं भव्य भविष्यं तत्स्मृतं लोकत्रयं द्विजैः । भूर्लोकोऽयं स्मृतो भूमिरन्तरिक्षं भुवं स्मृतम् ।। भव्य स्मृतं दिवं ह्येतत्तेपां वक्ष्यामि साधनम् । ध्यायता पुत्रकामेण ग्रामणाऽग्रे विभापितम् । भूरिति व्याहृतं पूर्व मूर्लोकोऽयमभूत्तदा ॥ १ भूसत्तायां स्मृतो धातुस्तयाऽसौ लोकदर्शने । भूतत्वादर्शनत्वाच भूलोकोऽयमभूत्ततः ।। अतोऽयं प्रथयो लोको भूतत्वादिनैः स्मृतः ।। भनेऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्राह्मणा पुनः । भवत्युत्पद्यमानेन कालशब्दोऽयमुच्यते ॥१३ भवनात्तु भुवोको निरुक्त निरुन्यते । अन्तरिक्ष भुवस्तस्माविनीयो लोक उच्यते ॥ उत्पन्ने तु भुवोंके तृतीयं ब्रामणा पुनः । भव्यति पाहतं यस्माद्भन्यो लोकस्तदाऽभवत् ।। अनागते भव्य इति शब्द एष विभाव्यते । तस्माद्भव्यो यसो लोको नामतस्तु दिवं स्मृतम् ।। स्त्ररित्युक्तं तृतीयोऽन्यो भाव्यो लोकस्तदाऽभवत् । भाव्य इत्येप घातुर्व भाव्ये काले विभाव्यते * दम नास्ति + पुस्तके .. १५... 'rtan,' पर "ग माते । मनाशी ।५ ग, प... 'भाष्यते ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०६४-६५ श्लो०१८-३११५] (प्रजापतिवशानकीर्तनम् ). भूरितीयं स्मृना भूमिरन्तरिक्ष भुवं स्मृतम् । दिवं स्मृतं तथा भाव्यं त्रैलोक्यस्यप संग्रहः ॥१८ त्रैलोक्ययुक्ताहारैस्तिस्रो व्याहृतयोऽभवन् । नार्थ इत्येष धातु. धातुः पालने स्मृतः • ॥ यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तदा । लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्रा द्विजैः स्मृताः प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च । मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि ॥ यक्षगधर्वरक्षांसि पिशाचोरगदानवाः । पहिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः । देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो-हि ते । रक्षन्तीमाः प्रजाः सर्व धर्मेणेह मुरोत्तमाः ॥ इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां सपासतः । सप्तर्षांन्संप्रवक्ष्यामि सांगतं ये दिवि स्थिताः ।। २४ गाधिनः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः । भार्गवो जमदग्निश्च ऊरुपुत्रः प्रतापवान् । बृहस्पतिसुतश्चापि भारद्वाजो महातपाः । औतथ्यो गौतमो विद्वाशरद्वानाम धार्मिकः ।। स्वायंभुवोऽत्रिभगवान्ब्रह्मकोशस्तु पञ्चमः । पठो वैशिष्टपुत्रस्तु वसुम.ल्लोकविश्रुतः ॥ वत्सारः काश्यपथैव सप्तैते साधुसमताः । एते सप्तर्षयः सिदा वर्तन्ते सामतेडतरे ।। इक्ष्वाकुश्चैव नभागी धृधः शतिरेव च । नरिष्यन्तश्च विख्यातो नाम उदिष्ट एव च ।। २९ करुषश्च पृषध्रश्च वसुमान्नवमः स्मृतः । मनोवस्वतस्यैते नव पुत्राः प्रकीर्तिताः ।। कीर्तिता वै मया ह्येते • A चैतदन्तरम् ।। इत्येपै पै मपा पादौ द्वितीयः कथितः द्विनाः। विस्तरेणाऽऽनुपूर्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम् इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त वैवस्वतसर्गवर्णन नाम चतु परितमोऽध्याय ॥1॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-५३६६ इत्यनुषड्गपादो द्वितीयः। अथोपोद्घातपादस्तृतीयः अप पचपरितमोऽध्यायः । प्रजापतिवंशानुवर्तिनम् । भगय ऊचुः श्रुत्वा पादं द्वितीयं तु फ्रान्त मूतेन धीमता । अतस्तृतीयं पप्रच्छ पादं वै शांशपायनः ॥ १ पादः कान्तो द्वितीयोऽयमनुपङ्गेण यस्त्वया । तृतीय विस्तरासाद सोपोदातं प्रतिप ।। एचमुक्तोऽप्रवीत्सूतः महनान्तरात्मना । सूत उवाच- कीपिप्प तृतीयं च सोपोद्धात सविस्तरम् । पादं समुदयादिपा गदनो मे निबोधन ॥ १ मनौववस्वतस्येमं सांप्रतम्य महात्मनः। विस्तरेणाऽऽनुपूर्ध्या च निसर्ग शृणुत विजाः ॥ चतुगेकसप्त्या संख्यातः पूर्वमेव तु । सह देवगणेश्व पिभिर्दानवैः सह ।। १. परोप। १ प . मक को पानि प... राष्ट। ५.ग. पायी'। ६ गम, प, इ. नानागारिश । ...मी में। . - गुर.' ८ * ·८ [०१५ो०१-३०] वायुपुराणम् । (प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् ) पितगन्धर्वयश्च रक्षोभूनगणैस्तथा । मानुपः पशुभिर्थव पक्षिभिः स्थावरैः सह ।। मन्त्रादिक भविष्यान्तमाख्यानैवदुत्रिस्तरम् । वक्ष्ये वैवस्वत सर्ग नमस्कृत्य विवस्वते ॥ आधे मन्वन्तरेडीताः सगाः मावर्तकाश्च ये । स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्ण सप्ताऽऽसन्ये महर्षयः॥ चांक्षपस्यान्तरेऽतीते प्राप्त वैवस्वत पुनः॥ दक्षस्य च ऋषीणा च भृग्वादीनां महौजसाम् । शापान्महेश्वरस्याऽऽसीत्मादुर्भावो महात्मनाम् भूयः सप्तर्गयस्ते च उत्पन्नाः सप्त मानसाः । पुत्रत्व कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा ।। मजासंतानद्भिस्तैरुत्पद्यद्भिर्महात्मभिः । पुनः प्रवर्तितः सगों यथापूर्व यथाक्रमम् ॥ तेषां प्रमूर्ति वक्ष्यामि विशद्धज्ञानकर्मणाम् । समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः। येषामन्वयसंभृतलोकोऽयं सचराचरः । पुनः स पूरितः सर्गो ग्रहनक्षत्रमण्डितः ।। एनच्छत्वा वचस्तस्य मुनीनां संशयोऽभवत् । ततस्तं संशयाविष्टाः सूतं संशयनिश्चये ॥ सत्कृत्य परिपप्रच्छर्मुनयः सशितव्रताः ।। पय ऊचः कथं मप्तर्णयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मानसाः । पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम । सनोऽब्रवीन्महानेजा। सूनः पौराणिक शुभम् ।। सूत उवाच- कथं सप्तर्षयः सिद्धा ये व सायंभुवेऽन्तरे । मन्वन्तरं समासाद्य पुनवस्वतं किल । भवाभिशापासविद्धा प्राप्तास्ते तदा तपः । उपपन्ना जने लोके सकृदागामिनस्तु ते ।। ऊचः सर्वे ततोऽन्योन्यं जनलोके महर्षयः । ऊचरव महाभागा वारुणे वितते ऋतौ ॥ १८ सर्वे वयं प्रसूगापवाक्षुपम्यानरे मनोः । पितामहात्मजाः सर्वे ततः श्रेयो भविष्यति ॥ स्वायंभुवेऽन्नर शप्ताः सत्यार्थ ते भवेन तु । जज्ञिरे चै पुनस्ते ह जनलोकांदिवं गताः ॥ २० देवस्य महतो यज्ञ वारुणी विभ्रतस्तनुम् । ब्रह्मणो जुहतः शुक्रममा पूर्व प्रजेप्सया ॥ ऋपयो जज्ञिर पूर्व द्वितीयमिति नः श्रुतम् ।। २१ भृगुगहिरा मरीचिः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । अत्रिथैव वसिष्ठश्च अष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः ॥ २२ तथाऽस्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः । यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वपद्कारश्च मूर्तिमान् ।। मूर्तिमन्ति च सामानि यपि च सहस्रशः । ऋग्वेदश्वाभवत्तत्र पदक्रमविभूपितः ।। २४ यजुर्वेदश्च नाट्य ओंकारवदनोज्ज्वलः । स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तसूक्तब्राह्मणपत्रवान् ।। सामवेदश्च वृत्तादयः सर्वगेयपुरःसरः । विश्वायत्रादिभिः सार्धं गन्धः संभृतोऽभवत् ॥ २६ ब्रह्मवेदस्तथा घरैः कृत्याविधिमिरन्वितः । प्रत्यंगिरसयोगैव द्विशरीरशिरोऽभवत् ।। लसणानि स्वरा स्तोभा निरुक्तस्वरभक्तयः । आश्रयस्तु वपदकारो निग्रहमग्रहावपि । दामादमिरला देवी दिशः प्रदिशगी धराः । देवकन्याथ पत्न्यत्र तथा मातर एव च ॥२९ आयुः सर्वत एवैते देवस्य यजनो मुग्वे । मूर्तिमन्तः स्वरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भूतः ॥ .. २७ र तप : मा ! २ ए. ग. घ. १. कृत्या वि' । ३ स. ग. घ. यस्त्ववमुप' । .... कादिहान । ६ न ग घ. १ पक्षाघ एक्तम। ८ ग म वर । दें। मापा।

·. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६५श्लो०३१-११] (प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् ). स्वयंभुवस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि । ब्रह्मभवभूतस्य विधानाच्च न संशयः ॥ कृत्वा जुहावं सुग्भ्यां च स्रवण परिगृह्य च । आज्यवज्जुहु(ह)वांचक्र मन्त्रवच पितामहः ॥ ततः स जनयामास भूतग्राम प्रजापतिः । तस्याङ्तेजसस्तस्य यज्ञे लोकपु तैजसम् ।। तपसा भावव्याप्यत्वं तथा सत्वं तथा रजः॥ सगुणातेजसो नित्यं आकाशे तमसि स्थितम् । तपसस्तेजसत्वाच्च सर्वभूतानि जज्ञिरे ।। यदा तस्मिन्नजायन्त काले पुत्रास्तु कर्मजाः । आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्र हुतांश्च ह ॥३५ शुक्र हुनेऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः । ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्त वै प्रसवर्गुणः । हुते चानौ सकृन्छुळे ज्वालाया निःसृतः कविः। हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वाला भित्वा विनिःसृतम् भृगुस्त्वमिति होवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः ॥ महादेवस्तथोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रमाणपत्रवीत् । ममैप पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वयं प्रभोः ॥ विजज्ञऽथ भृगर्देवो मम पुत्रो भवत्वयम् ॥ तति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा । पुत्रत्वे कल्पयामास महादेवस्तथा भृगुम् ॥ वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः ।। द्वितीयं तु ततः शुक्रमगारेवतत्प्रभुः । अङ्गारेवगिरोऽङ्गानि संहितानि ततोऽङ्गिराः ।। संभूति तस्य तां दृष्ट्वा वादब्रह्माणमब्रवीत । रेतोधास्तुभ्यमेवाइं द्वितीयोऽयं ममास्त्विति ॥ ११ एवमस्त्विति सोऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः । तस्मादगिरसथापि आगेया इति नः श्रुतम् ॥ पदकृत्वस्तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा । हुते समभवस्तत्र पंड्ब्रह्माण इति श्रुतिः ॥ ४३ मरीचिः प्रथमस्तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः । ऋतौ तस्मिन्सुतो जज्ञे यतस्तस्मात्स वै ऋतुः ॥ अहं तृतीय इत्यर्थस्तस्मादत्रिः स कार्यते । केशैश्च निशिभूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः॥ ४५ केशेलम्पैः समुद्भुतस्तस्मात्तु पुलहः स्मृतः । वसुमध्यात्समुत्पनो वसुमान्वसुंधाश्रयः ॥ पशिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः मोच्यते ब्रह्मवादिभिः । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रां मानसाः पमहर्षयः ॥ ४७ लोकस्य संतानकरास्तैरिमा वर्धिताः प्रजाः । प्रजापतप इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणः सुताः ॥ अपरे पितरो नाम एतेरेत्र महपिभिः । उत्पादिता ऋषिगणाः सप्त लोकेपु विश्रुताः ॥ मारीचा भावाश्चैव तथैवाङ्गिरसोऽपरे । पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वाशिष्ठायैव विश्रुताः ।। आत्रेपाथ गणाः मोक्ताः पितृणां लोकविश्रुताः ।। एते समासतस्तात पुरैव तु गणालयः । अमूर्ताय प्रकाशाश्च ज्योतिप्मन्तश्च विश्रुताः ॥ तेषां राना यमो देवो यमविहतकल्मषः । अपरे प्रजानां पतयस्ताञ्शृणुध्वमतन्द्रिताः।। कर्दमः कश्यपः शेपो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा । बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्तशुचिश्रवाः ।। प्रचेतसोऽरिष्टनेमिहुलच मजापतिः । इत्येवमादयोऽन्येऽपि ववश्व प्रजेवराः॥ कुशोमगा चालखिल्याः संभूताः परमर्पयः । मनोजवाः सर्वगताः सार्वभौमाश्च तेऽभवन् । ५५ .. - १ स.प तक श्रये । २ घ. द. जसे । ३ रा. प. स. स्थितः । ४ रा. घ. युक्ता युक्ताः प्रसय में । ५ रु. स. घ.'या प्राम। ६ ५. खया । ७ क. स. प. प्रभो। ८ रा. प. उ. देव म । ९ प. विप म. प. प्रांदण ग. ग. ४. 'सत्पतिः । १२ १. कपारि'। ३. ग. घ. पसाभग 10. मुने ।' ! " म. ग प र, यसरमा १६ ५. 'गैरे ग. ग. 'मुगांभर य | 17. भरपांच।

·[अ०६५ श्लो०५६-८१] वायुपुराणम् । : (प्रजापतिवशानुकीर्तनम् ) जाता भस्मध्यपोहिन्यां ब्रह्मपिंगण मताः । वैखानसा मुनिगणास्तपःश्रुतपरायणाः ॥ श्रोतोभ्यस्तस्य चौत्पन्नातश्विनौ रूपसंमित्तौ । विदुर्जन्माक्षरजसो विमला नेत्रसंभवाः॥ ५७ ज्येष्ठाः प्रजानां पतगः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे । ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः।। ५८ दारुणा हि रुते मासा निर्यासा: पक्षसंधयः । वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्र(व्य) ज्योतिश्च दारुणम् रौद्रं लोहितमित्याहुलॊदितं कनकं स्मृतम् । तन्मत्रमिति विज्ञरं धूमश्च पशवः स्मृताः ॥ येऽचिपस्तस्य ते रुद्रास्तथाऽऽदित्याः समुद्भवाः । अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना ज्योतिपो दिव्यमानुपा: आदिमानस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मसमुद्भवः । सर्वकामदमित्याहुस्तन कन्यामुदाहरन ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रमीदति । इमे थे जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः मंजेश्वराः ॥ मर्ने प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः । तत्प्रसादादिमाल्लोकान्धारयेयुरिमाः कियाः ।। द्वंद्व, संवर्धयामास तब जो विवर्धनम् । देवेषु वेदविद्वांसः सर्वे राजर्पयस्तथा ।। वेदमनपराः सर्वे प्रजापतिगुणोद्भवाः । अनन्तं ब्रह्म सत्यं च तपश्च परमं भुवि । सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो । ब्रह्म च ब्राह्मणावैव लोकाश्चैव चराचराः ॥ मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋपिभिः सह । अपत्यानीह संचिन्त्य तेऽपत्यं कामयामहे ।। ६८ तस्मिन्यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋपिभिः सह । एतदंशसमुद्भूताः स्थानकालाभिमानिनः॥ ६९ न च तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः मंजाः । युगादिनिधन थैव स्थापयेयुरिमाः प्रजाः ॥ ततोऽववील्लोकगुरुः परमित्यविचारयन् । एवं देवा विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः ॥ भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः ॥ तेषां भृगोः कीर्तयिष्ये वंशं पूर्व महात्मनः । विस्तरेणाऽऽनुपुर्या च प्रथमस्य प्रजापतेः ।। भायें भृगोरगतिमे उत्तमेऽभिजने शुभे । हिरण्यकशिपोः कन्या दिव्या नाम परिश्रुता ॥ पुलनिवापि पौलोमी दुहिता वरणिनी ।। भृगोस्स्वननगदिव्या काव्य चेदविदां वरम् । देवामुराणामाचार्य शुक्र कविमुत्तं ग्रहम् ॥ ७४ सयुकयोशना त्यानः स्मृनः काव्योऽपि नामनः। पितृणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी शुक्रस्प भार्या गोनाम विजज्ञे चतुरः सुतान् ।। मामेण तेजमा यक्तः स जातो ब्रह्मवित्तमः । तस्यापेव तु चत्वारः पुनः शुक्रस्य जशिरे।।७६ स्वष्टा वरूपी द्वायती गण्डामौ च तावुभौ । ते तदाऽऽदित्यसंकाशा ब्रामकल्पाः प्रभावनः ।। रखनः पृधारश्मिय विद्वान्पस्य वृहनिराः । वरूपिणः सुता होने अमिष्टाः सुरयाजकाः ।। ७८ उज्याधर्मविनाशार्थ मनुमत्याभययोजयन् । निास्यमानं वै धर्म दृष्ट्वेन्दो मनुमनवीत् ।। पनरेव तु कामं सां प्रापयिष्यामि याननम् । श्रुत्वेन्द्रस्य तु तदाक्यं तस्मादेवाटपाक्रमैत् ।। ८० निरोभूतप तेपिन्द्रो धर्मपत्नी च चननाम् । ग्रहेण मोचयित्वा नु ततः सोऽनुससार ताम्।। ८१ ७० ग ...हन्यो।३ ग. ग ६. १. ': । अतोमा । म. गप मित्त नौ । ४ ग घ. १. मा । । ५ स... रा.८ १. 'न.सो। . स. प. इ. 'युद। HER. ग. स. . को माग17 या गौनांग । ११ ग. .

·.. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६६-लो०८२-१०..] ( प्रजापतिवंशानुकीर्तनम् ) तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्यती तान् । नत्राऽऽगतान्युनदृष्ट्वा दुशनिन्द्रः महन्य(ज्य) तु॥ मुष्याप देवदेवस्य वेद्यां व दक्षिणे ततः ।। तेषां तु भेक्ष्यमाणानां तत्र शाला सह । शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खजूराण्यभवस्ततः ।। ८३ एवं चरूत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा । यज॑न्यां देवयानी च शुक्रस्य दुहिताऽभवत् ॥ ८९ त्रिशिरा विश्वरूास्तु वः पूत्रोऽभवन्महान् । * यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्या महायशाः ॥ विश्वकानुनश्चापि विश्वकर्मा यमः स्मृतः ।। भृगे स्तु भृगवो देवा जज्ञिरे-द्वादशाऽऽत्मजाः । देव्या तान्सुपुवे सर्वान्काव्यथैवाऽऽत्मजान्मभुः।। भुपनो भावनश्चैव अन्यश्चान्यायतस्तथा । क्रतुः श्रवाश्च मूर्धा च व्यजयो व्यश्रुपश्च यः ।। प्रसपश्चाप्याजश्चैव द्वादशोऽधिपतिः स्मृतः इत्येत भृगवो देवाः स्मृता द्वादश याज्ञिकाः। पौलोम्यजनयत्पुत्र ब्रह्मिठ पसिनं विभुम् ।। ८८ व्याधितः सोऽष्टमे मासि गर्भः कूरण कर्मणा । च्यवनाच्यवनः सोऽर्थ चेतनस्तु मचेतसः ।। प्राचेतसाच्च्यवनक्रोधादध्वानं पुरुपादनः ।। जनयागास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां च भार्गवः । आत्मवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ ॥ ९० सारस्वनः सरस्वत्यां दधीचाचोपपद्यते । रुची पत्नी महाभागा आत्मवानस्य नाहुपी ॥ ९१ तस्य सूर्तोपिर्जी ऊँरू भित्वा महायशाः । आर्वश्वासीहचीकस्तु दीप्ताग्रिसंशप्रभः ॥ ९२ जमदाग्निचीकस्य सत्यवत्यां व्यजायत । भृगोश्च चरुपर्यासे रौद्रवैष्णवयोस्तथा ॥ जमनाद्वैष्णवस्याग्नेर्जमदग्निरजायन । रेणुका जमदमेस्तु शक्रतुल्यपराक्रमम् ।। ब्रह्मक्षत्रमयं रामं मुपवेऽमिततेजसम् ।। और्वस्याऽऽसीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम् । तेषां पुत्रसहस्राणि भार्गवाणां परस्परां ॥ ऋष्यन्तरेषु चे वाह्या यहवो भार्गवाः स्मृताः । वत्सो विश्वोऽविपणश्च पाण्डः पथ्यः सशौनक: गोत्रण सप्तमा ह्यत पक्षा ज्ञेयास्तु भगनाः ॥ शृणुताङ्गिरसो वंशमः पुत्रस्य धीमतः । यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः॥ देवाश्चागिरसो मुख्यास्त्विपुमन्तो महौजसः॥ २७ मुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वगट् । पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्यास्त्वयर्षणः इत्येताऽगिरस: पत्न्यस्तामु वक्ष्यामि संततिम् ।। ९८ अथवर्णस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोदहाः । उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनाम् ।। वृहस्पतिः मुरूपायां गौतमः सुपुरे स्वराट् । अरन्ध्यं वामदेवं च उतथ्यमुशिजं तथा ॥ १०० - इदमय नास्ति क. पुस्तरे। - १ प. प्रहाय । १ घ.. वाय) ८० ३ फ घ. भक्षमा १४ प. जयन्यो । ५ रा. प. ८. वानुजा। ग... " यन तु . रा. न. सम तु' ८ ग. 'सः । प्रचेतसारच्यायेन श्री. ग. । ५.स.। मतहास्यपनो को "म प्रत श्ययने को।९ स. मा मान । १. स. ग... धीचोपपर, "ग. पर।१३. 'स्व पोंग, घ. जर नि। .क.'य मविपयांये रोप.. रिप। १.तो...मामोती'. म. ग...'य यार. १८ न ...रमनः ।

·[.१५ श्लो०१०१-१२१] वायुपुराणम् । (प्रजापतिवशानुकीर्तनम् ) विष्णुः पुत्रस्तु पथ्यायां संवर्तश्चैव मानसः । विचित्तश्चं तथा यस्य शरद्वांचाप्युतथ्यजः ॥१०१ अशिजो दीर्घतमा वृहत्थो वामदेवजः । धिष्णोः पुत्रः सुधन्वान ऋषभश्च सुधन्वनः ।। १०२ रथकारः स्मृता देवा ऋषयो ये परिश्रुनाः । बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुः सुमहायशाः ।। अतिरसस्तु संवतों देवानगिरसः शृणु । वृहस्पतेर्यवीयांमी देवा खङ्गिरसः स्मृताः ॥ औरसादिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे । औदार्यायुर्दनुर्दलो दर्भः प्राणस्यैव च ॥ हविष्मांश्च हविष्णुश्च तुः सत्यश्च ते दश ॥ अपस्यस्तु उतथ्यश्च वामदेवस्तथीसिर्ज: । भारद्वाजाः शांकृतिका गार्यकान्वरथी तराः॥१०६ मुद्गला विष्णुद्वाश्च हरिता वायवस्तथा । तया भाक्षा भरद्वाजा आर्षभाः किंभयास्तथा।।१०७ एते धारिस: पक्षा विक्षया दश पञ्च च । ऋष्यन्तरेषु वै वाया बहवोऽगिरसः स्मृताः॥१०८ मारीचं परिवक्ष्यामि वंश मुत्तमपूरुपम् । यस्यान्वाये संभूनं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। मरीचिरापश्चकमे ताभिर्ध्यायन्मनेप्सया । पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावोन्मुरुचिदितिः ॥ संपूज्यते प्रशस्तायां मनसा भाविता प्रभुः ॥ आहूताश्च ततः सर्वा आपः समवसत्मभुः । तासु प्रणिहिनात्मानमेकः सोऽजनयत्मभुः ॥१११ पुप्रमप्रतिमन्नाम्नाऽरिष्टनेमिः प्रजापतिः । पुत्रं मरीचं सूर्याभं वधौ धेशो व्यजीजनत् ॥ ११२ अध्यायन्हि सतां वाचं पुत्रार्थी सलिले स्थितः । सप्त वर्षसहस्राणि तनः सोऽप्रतिमोऽभवत्॥१११ कश्यपः सवितुविद्वांस्तेन स ब्रह्मणः समः । मन्वन्तरेपु संबंधू ब्रह्मगांऽशेन जागते ।। ११४ कन्यानिमिचामियुक्त दक्षेण कुपिताः प्रजाः । अफ्यित्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते॥११५ *हश्चिकसा हि विज्ञयों वामनः कश्य उच्यते । कश्यं मयं स्मृतं विमः कश्यपानात्तु कश्यपः।। करोति नाम यदाचो वीचं फरमुदाहृतम् । दक्षाभिशप्तः कपिनाः कश्यपस्तेन सोऽभवत् ॥ तस्माच कश्यपेनोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिनी । +तस्मादक्षः कश्यपाय कन्यास्ताः प्रत्यपद्यत ॥ सर्वाथ ब्रह्मवादिन्यः सर्वास्ता लोकमातरः॥ ११८ इत्येतपिसर्ग तु पुण्यं यो वेद वारुगम् । आयुष्मानपुण्यवाशुद्धः मुखमामोत्यमुत्तमम् ॥ धारणाच्छूषणाचैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ अथानवन्पुनः सर्वे मुनो रोपहर्पणम् । विनिवृत्ते प्रजासर्गे पष्ठे वे चाक्षरस्य ह ।। निसर्गः संभवृनोऽयं मनविस्वतस्य ६ ॥ १२० “पूत उवाच- प्रजाः सनेति व्यादिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा । मसन दक्षो धनानि गतिमन्ति धाणि च ।। उपस्थितेऽन्तुरे यस्मिन्मनावस्यतस्य ह ।। • इदम नालिा. पुन्टके। + रस्म नाति घ. पुस्तके । ....शिपु . २ ग. प. वितिय । प.प. थिटपा. ग. प. 'न्यतः ।। ५ सं.. नमस. घ. दमः भा.दशा । " ए.१ २.१तः । ८ घ. 'ये शिनः । ९ प. प...। म. रमा म रसस्तपा : माग. प. पामर । १३ ग. 'ज्यमावता तत्र मनसा गा: <. मनमा मनना भा। १८ मग ।।. पः स्मृतः ।.म.१६क. रा. पु. ग.. तो दोन मप्र १८६ रावा. मेरा २.स. १. पाया. 'ना । देगामाटोस.

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६५-श्लो०१२२-१४१] प्रजापतियशानुकीर्तनम् : ततः प्रवृत्तो दक्षस्तु प्रजाः स्रष्टुं चतुर्विधाः । जरायुजाण्डजाचैव उद्भिज्जाः स्वेदजास्तथा ॥१२२ दश वर्षसहस्त्राणि तप्त्वां घोरं महत्तपः । संभावितो योगवलैरणिमाविशेषतः ॥ आत्मानं व्यभजच्छीमान्मनुप्योरगराक्षसान् । * देवासुरसगन्धर्वान्दिव्यसंहननप्रजान् ॥ ईश्वरानात्मनस्तुल्यानरूपद्रविणतेजसा ॥ तयैवान्पानि मुदितो गतिमन्ति ध्रुवाणि च । मानसान्येव भूतानि सिसविविधाः प्रजाः ॥ ऋपीन्देवान्सगन्धर्वान्मनुष्पोरगराक्षसान् । यक्षभूतपिशाचांश्च वयःपशुमृगांस्तथा ।। यदाऽस्य मनसा सृष्टा न व्यपर्धन्त ताः प्रजाः । अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता ॥ मैथुनेन च भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । असिक्ती चावइत्पनी वीरणस्य प्रजापतेः ।। सुतां सुमहता युक्तां तपमा लोकधारिणीम् । यया धृतमिदं सर्व जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। १२९ अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोको माचेतसं प्रति । दक्षस्योदहतो भार्यामसिको वीरणी पैराम् ॥ ११० कुपानां नियुतं दक्षा सर्पिणां साभिमानिनाम् । नदीगिरिपु सस्ताः पृष्ठतोऽनुययौ प्रभुः ।। तं दृष्ट्वा ऋपिभिः प्रोक्त प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः । प्रथमोऽत्र द्वितीया तु दक्षस्येह प्रजापतेः ।। तथाऽगच्छद्यथाकालं कूपानां नियुते तु सः। अॅसिक्की वैरिणी यत्र दक्षः माचेतसोऽवहत्॥११३ अथ पुत्रसहस्रं स वैरिण्याममितौजसो । असिकन्या जनयामास दक्षः माचेतसः प्रभुः ॥ ५३४ तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्धयिपून्मजाः । देवपिः प्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥ नाशाय वचनं तेषां शापायैवाऽऽत्मनोऽब्रवीत् ।। प: स वै मोच्यते विमः कश्यपस्यति कृत्रिमः । दक्षशापभयाद्भीतो ब्रह्मर्पिस्तेन कर्मणा । यः कश्यपमुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत । मानसः कश्यपस्येह दक्षशापभयात्पुनः ।। तस्मात्स कश्यपस्याथ द्वितीयं मानसोऽभवत् । स हि पूर्वममुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः ।। ११८ येन दक्षस्य पुत्रास्ते हर्यश्वा इति विश्रुताः । निन्दार्थ नाशिताः सर्वे विनष्टाश्च न संशयः॥ तस्योद्यतस्तदा दक्षः मुद्धो नाशाय वै प्रभुः । ब्रह्मपन्दैि पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना ।। ततोऽभिसंधितं चक्रे दक्षस्तु परमेष्ठिना । कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवत्विति ॥ १४१ ततो दक्षः सुतां मादामियां वे परमेष्ठिने । तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शो-तो भयापिः ।। तदुपश्रुत्य विप्रास्ते जातकौतूहलाः पुनः । अपृच्छन्यदता श्रेष्ठं सूतं तच्चार्थदर्शिनम् ॥ . १४३ ऋपय ऊचु:- कथं विनाशिताः पुत्रा नारदेन महात्मना । प्रजापतिसुतास्ते वै मजाः माचेतसात्मनाः ।। स तथ्यं वचनं श्रुत्वा जिज्ञासासंभवं शुभम् । मोवाच मधुरं वाक्यं तेषां सगुणान्वितम् ।। दसपुत्राय हर्यश्वा विवपिपत्रः प्रजाः । समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच । १४६ एतदस्यानेयं श्लोका-वागुर रागन्धर्वान्मनुष्योरगरा सान् । सम नवानेतान्सान्दिव्यसंदननप्रजान् । हारी राग. प. १. पुस्तफे। * १ग प...' तपास स्वदौद्रिजाः ।ग प... व तथा व स्वेदमोदिताः ।। २.. १. ममका चा"। ३ रा. ग. स. पग रा.पर."Rषसमस्ताः । ५ रा. प.१. मा न ६ स. प. स.तन सः। ७ ग... अगी । ८ ६. वारणा ९५ : गाम् ।°11. प. पूर्व !"रा. प. स.तेन । १२. धनः ! ३ य. र.शात+याघ. शान्तमयो कपि. ।

·[अ०६५ ६६ श्लो १४७-१९९।१-५] वायुपुराणम् । :(कश्यपीयप्रजासर्ग) चालिशा वत यूयं वै न मानीय भूतलम् । भन्तमूर्ध्वमधश्चैव कथं वक्ष्यथ चै प्रजाः॥ १४७ कि प्रमाणं तु मेदिन्याः स्रष्टव्यानि तथैव च । भविज्ञायेह स्रष्टव्यं अन्यथा किं नु सक्ष्यथ ।। भल्पं वाऽपि बहुर्वाऽ(वा)पि तत्र दोपस्तु दृश्यते ।। १४६ ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतोदिशम् । वायु तु सपनुमाप्य गतास्ते वै पराभवम् ॥ १४८ अद्यापि न निवर्तन्ते भ्रमन्तो वायुमिश्रिताः । एवं वायुपथं प्राप्य भ्रमन्ते ते महर्षयः ।। १५० स्वेषु पुढेपु नष्टेषु दक्षः माचेतसः पुनः । वैरिण्यामेव पुत्राणां सहस्रपसृजत्मभुः ॥ १५१ मजा विवर्धयिपत्रः शवलाश्चाः पुनस्तु ते । पूर्वमुक्तं वचस्तत्र श्राविता नारदेन ह ।। १५२ तच्छ्रुत्वा वचनं सर्वे कुमारास्ते महौजसः । अन्पोन्यसूचस्ते सर्वे सम्यगाह महानृपिः ।। भ्रातॄणां पदवी चैव गन्तव्या नात्र संशयः । मात्वा प्रमाणं पृथ्व्याश्च सुखं सक्ष्यामहे मजाः । तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतोदिशम् ।। अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रेभ्य इवाऽऽपगा। १५४ ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेपणे रतः । प्रयातो नश्यति तों तन्न कार्य विजानता ।। १५५ नष्टेषु शवलाश्वेपु दक्षः क्रुद्धोऽभवद्विभुः । नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च ।। तथा तेप्वपि नष्टेषु महात्मसु पुरा किल । पष्टिकन्याऽस्जदक्षी वैरिण्यापेव विश्रुताः ॥ १५७ तास्तदा प्रतिजग्राह पल्यर्थे कश्यपः प्रभुः । धर्मः सोमस्तु भगवांस्तथैवान्ये महर्षयः ।। १५८ ...इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्ना यो वेद तत्त्वतः । आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रजावांश्च भवत्युत ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त प्रजापतिवशामुकीर्तन नाम पञ्चषष्टितमोऽस्यायः ॥ ६ ॥ आदितः श्लोकानां समयकाः-५८२५ अप पट्पष्टितमोऽध्याय । १ कश्यपीयप्रजासर्गः ऋपय ऊचु:- देवाना दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः । उत्पत्ति विस्तरेणेह हि वैवस्वतेऽन्तरे ॥ सूत उवाच- धर्मस्य तावक्ष्यामि निसर्ग.तं निबोधत । अरुन्धती वसुर्यामी लम्बा भानुरुत्वती ॥ संकल्ला च मुहूर्ता च साध्या विश्वा तथैव च । धर्मपत्न्यो दश वेता दक्षः पाचेतसो ददौ ॥ साध्या पुत्रांस्तु धर्मस्य साध्यान्द्वादश जज्ञिरे । साध्या नाम महाभागाश्छन्दजा यज्ञभागिनः॥ देवेभ्यस्तान्परांन्देवान्देवज्ञाः परिचक्षवे ।। ब्रह्मणो वै मुखात्मृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया । सर्वे मत्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह ॥ ५ * इदमधे नास्ति ख. ग. घ ह पुस्तकेषु । . स ग. जा न च भू । २ दिशा. 1 3 ग. प ह तु नाशन प्रा । ४ स. घ. ४. 'न्ते विस्तारा. यामलिसद । । । ५ रा ग. घ. ६. यदा । ६ ख. घ. ह. 'यो विरि' । घ या पनी तु धक + म.ग. घ. दावे ·२३८ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् । [अ०६६ लो६-३.] ( कश्यपीयप्रजासर्ग:):. दर्शय पौर्णमासश्च इधच रथंतरम् । चित्तिश्चैव विचित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च ॥ विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञश्च ते स्मृताः । नामान्येतानि तेषां वै जयानां प्रथिनानि च ॥ प्रमशापेन ते जाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः । स्वारोचिषे वे तुषिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः ।।८ तामसे हरयो नाम चैकुण्ठा रैवतान्तरे। साध्याश्च चाक्षुषे नाना छन्दजा शिरे सुराः ॥ धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः । पूर्व स्म अनुसूयन्ते चानुषस्थान्तरे मनोः ॥ १० स्वारोचिपेऽन्तरेऽतीता देवा ये वै महौजसः । तुपिता नाम तेऽन्योन्यमूचुः चामपेऽन्तरे ॥ ११ किंचिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देया चै तुपिताऽब्रुवन् । इतरेतरं महाभागान्वयं साध्यान्मविश्य वै ॥ मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ॥ १२ एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुपस्यान्तरे मनोः । सस्माइादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पूनः॥ ११ नरनारायणौ तत्र जज्ञाते पुनरेव हि ! विपनिदिन्द्रो यथाऽऽसीत्तथा सत्यो हरिश्च ती ॥ स्वारोचिपेऽन्तरे पूर्वमास्तां तो तुपितो सुरौ ।। तुपिताना तु साध्यत्वे नामान्येतानि वक्ष्यते । मनोऽनुमन्ता प्राणभ नरो यानश्च वीर्यवान् ॥ चित्तिहयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा । प्रभवोऽथ विभश्चैव साध्या बादश जजिरे ॥ १६ स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्व ततः स्वारोचिषे पुनः । नामान्यासन्पुनस्तानि तुपितानां निबोधत ॥ १७ प्राणोऽपानस्तयोदाना समानो व्यान एव च । चक्षुः श्रोत्रं तथा माणा पर्ची बुद्धिर्मनस्तथा ।। माणापानावुदानय समानो ज्यान एव च । नामान्येतानि पूर्व तु तुपितानां स्मृनानि ह ॥१९ वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानां मनुजाः स्मृताः । परो ध्रुवश्च सोमश्व आपश्चैवानलोऽनिलः।। मत्यूपश्च मभासश्च वसवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ।। धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यवहस्तथा. ध्रुवपुत्रो भवो नाम्ना कालो लोकमकालनः ।। सोमस्य भगवान्यर्चा बुधश्च महबोधनः । रोहिण्यां तो. समुत्पन्नौ त्रिषु लोकेपु विभुतौ ॥ २२ पारोमिकलिलाश्चैव चयश्चन्द्रमसः मुताः । आपस्य पुत्रो पैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ॥२३ स्कन्दः सनत्कुपारश्च जज्ञे पादेन तेजसः । अमिपुत्रः कुमारस्तु शरस्तम्बे व्यजायत । तस्य शाखो विशाखच नैगमेयय पृष्ठजाः ॥ २४ आनिलस्य शिरा भार्या तस्याः पुत्रो मनोनवः । अविज्ञातगातवैव दो पुत्रावनिलस्य च ।। २५ मत्यपस्य विदुः पुन ऋपिनि तु देवलः । द्वौ पुत्री देवलस्यापि क्षमावन्ती मनीपिणी ॥२६ वृहस्पनेस्तु भगिनी परस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्कृन्नमसको विचरत्युन ।। भभामस्य तु या भार्या यमुनामष्टमस्य । विश्वकर्मा मतस्तस्या जातः शिलिगमजापतिः ॥ स कर्ता सशिल्पानां त्रिदशानां वर्धकिः। भूपणानां च सर्वेपां कर्ता कारपिता च सः ॥ सपा च विमानानि देवतानां करोति सः। मानुपाचोपनीयन्ति यस्य गिल्पानि मिसिनः ॥ 14. ग. ... भुषो नि। ग. ग. ५...मसा ह । ३१ प... प. प. प...रोपान। ५ग प... मि... नमोऽमा प... ग.घ...'च्या रजहा। . ग. प. गुमाया जो मुगाम् । ग ...मर मोपचा.. 'प। "ग. मम. RTI १ रा. ग. प. १. मी भूपामयादिनी । यो। १३ स ग प. 'सायरन । ४१ प1ि.ग.प.गभगा। २० २१ २७ भी पुत्र ·[अ०६६ श्लो०३१-५४] चायुपुराणम् । :( कश्यपी यप्रजातर्गः) विश्वे(श्व देवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः । क्रतुर्दशः श्रवः सत्यः कालः कामो धुनिस्तया कुरुषान्प्रभवांश्चैव रोचमानश्च ते दश । धर्मपुत्राः स्मृता छते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः ॥ ३२ मरुत्वयां तु मरुतो भानवो भानुजाः स्मृताः । मुहूर्ताश्च मुहूर्तायां घोपं लम्बा व्यजायत ॥१५ संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव च । नागवीथ्यस्तु जाम्यां च पथप्रयसमाश्रिताः॥१४ पृथिवीविपयं सर्वमरन्धत्यां व्यजायत । एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः ॥ ३५ मुहूर्ताव तिथ्यश्च पतिभिः सह मुव्रताः । नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे विषोपत ॥३६ अहोरात्रविभागच नक्षत्राणि समोसत । मुहूर्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रविदस्तथा ॥ अहोरात्रकलानां तु पदशतीत्यधिका स्म॑ता । रवेतिविशेपेण सर्वेषु ऋतुमिच्छतः ॥ ३८ ततो वेदविदश्चैतां तिथिमिच्छन्ति पर्वसु । अविशेषेपु कालेषु योज्या स पितृदानतः ॥ रौद्रः सार्चस्तथा मैत्रः पिण्ड्यवासव एव च । आप्योऽय वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याइसंश्रितः॥४० माजापत्यस्तथा ऐन्द्रस्तधेन्द्रो निक्रतिस्तथा । वारुणश्च तथाऽयम्गो भोगाम्यापि दिनाश्रिताः। एते दिनमुहूर्ताव दिवाकरविनिर्मिताः। शंकुच्छायाविशेषेण वेदितव्या प्रमाणतः ॥ अजास्तथाऽहिनश्च पुपा हि यमदेवताः। आग्नेयमापि विज्ञयः माजापत्यस्तथैव च ॥ ब्रह्मसौम्यस्तथाऽऽदित्यो वाईस्पत्योऽथ वैष्णवः । सावित्रोऽय तथा त्वष्ट्रो वायव्यति संग्रहः एकरात्रिमूर्नाः स्युः क्रमोक्ता दश पश्च च । इन्दोर्गत्युदया क्षेया नालिकाः पादिकास्तथा ।। कालावस्थास्त्विमास्त्वेते महूर्ता देवताः स्मृताः ॥ ४५ सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च । दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विधायथाक्रमम् ।। स्थान जारद्गवं मध्ये तथैरावतमुत्तरम् । वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तस्वतः ॥ ४७ अधिनी कृत्तिका याम्या नागवीथिरिति स्मृता । पुष्पोऽश्लेपापुनर्वसू वीथिरैरावती मता ॥ तिसस्तु वीथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते ।। पूर्वोत्तरे फालगन्यौ च मघा चैार्यमी स्मृता । इस्तचित्रे तथा स्वाती गोवीथीत्यभिशब्दिता ।। ज्येष्ठा विशाखाऽनुराधा वीथी नारद्वी स्मृता । एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ।। मूलं चाऽऽपाढे द्वे चापि अजवीध्यभिशान्दिना । अंणं च धनिष्ठा च गार्गी शतभिषक्तथा ॥ वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैवं कीर्तिता । स्मृता वीध्यस्तु तिस्रस्ता मांगों वै दक्षिणो बुधैः ।। सप्तविंशतु याः कन्या दक्षः मोमाय ता ददौ । सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्योतिपे चैव कीर्तिताः ॥ तासापत्यान्यभवन्दीप्तान्पमिततेजसा ॥ पास्तु शेपास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः । चतुर्दश महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः ॥२४ ४८ १ क. 'लो मात्यन्ती मा । २ ग.प. च । नवदीप्यस्तु जामाया प'। ३ घ.. वत्सामना । Pr. ग. प. ८. वि. ग. परमपितः । एस. स्मृताः । ५ घ. परंतुभिनिसवाः । । ८ स. ग. 1. तनयः । ती ९ प.तः । र सपंरत . स. सपस्त। " प. पियवा २ स. घ. भाग्यश्चा E. मरा रा. ती स्मृता ! १५ ५.१ १६ २. प. १. पाभी स्म। १७ स ग. प. 'बायो- The n ग. प. 41 ९ . री माप । २० क. मार्गे व दक्षिन । २१ घ. मन्यभवन्ती- ...- ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्। [अ०६६ श्लो५५-७१] (कश्यपीयप्रजासर्गः): अदितिदितिर्दनुः काला अरिष्टा सुरसा तथा । सुरभिनितां चैत्र ताम्रा क्रोधवशा इरा ॥ कर्मुनिश्च धर्मज्ञः प्रजास्तासां निबोधत ।। .५५ चारिष्णवेऽन्तरेऽतीते ये द्वादश पुरोगमाः । वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्वारुपेऽन्तरे ॥ ५६ उपस्थितेऽन्तरे ह्यस्मिन्पूनर्वैवस्वतस्य ह ! आराधिता ह्यदित्या ते समेत्याऽऽहुः परस्परम् ॥५७ एतामेव महाभागामदिति समविश्य वै । वैवस्वतेऽन्तरे यस्मिन्योगादर्धन, तेजसः॥ ५८ गच्छामः पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति । अदित्यास्तु प्रसूतानामादित्यत्वं भविष्यति ॥५९ एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुपस्याऽन्तरे मनोः । जज्ञिरे द्वादशाऽऽदित्या मारीचात्कश्यपात्पुनः।। शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि । वैवस्वतेऽन्तरे यस्मिन्नरनारायणी सुरौ ॥ तेपामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते । यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ ॥ प्रजापतेश्च विष्णोश्च भवस्य च महात्मनः ।। ६२ श्रेष्ठानुविके यस्माच्छताः शब्दादिलक्षणे । अष्टात्मकेणिमाये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः।।६३ इत्येप विपये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् । ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः ॥६४ स्वाचिपे चै तुपिताः सत्याश्चैवोत्तमे पुनः । तामसे हरयो देवा जाताश्वारिष्णवे तु वै ॥ वैकुण्ठाश्चाक्षुषे साध्या आदित्याः सांप्रते पुनः॥ धाताऽर्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वान्पूपा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ॥ ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्योऽजघन्यजः । इत्येते द्वादशाऽऽदित्याः कश्यपस्य मुताः स्मृताः सुरभी कश्यपादुद्रानेकादश विजनिरे । महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ॥ अङ्गारकं तथा सर्प निति सदसस्पतिम् । अजैकपादहिर्बुध्नमूर्ध्वकेतु ज्वरं तथा ॥ भुवनं चेश्वरं मृत्यु कपालं चैव विश्रुतम् । देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांत्रिभुवनेश्वरान् ॥ तपसा तेन महता मुरभी तानजीजनत् ।। ततो दुहितरावन्ये सुरभी दे व्यजायत । रोहिणी चैव रुद्रामा गान्धारी च यशस्विनी ॥ ७१ रोहिण्यां जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः । सुरूपा इसकीला च भद्रा कामदुधा तथा । सुपवे कामदुधा तु सुरूपा तनयद्वयम् ।। ७२ इंसकीला नृमहिपा भद्रााँस्तु व्यजायत । विश्रुतास्तु महाभागा गन्धर्वा वाजिनः सुता ।। उच्चैःश्रवास्तदा जाताः खेचरास्ते मनोजवाः । श्वेताः शोणाः पिशगाश्च सारङ्गा हरितार्जुनाः ।। रुद्रा देवोपवाद्यास्ते गन्धर्वयोनयो हयाः ।। भूयो जझे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्राभसुमभः । * पो दक्ष इति ख्यातः कण्ठेमशिदलपभः ॥७५ * इदमधैं नास्ति क, पुस्तके । रा, ग. घ. द. दनुवांचा नारिष्टानायुषरतथा । २ ख. घ. ह. 'ता ताम्रा मुनिः कोशव । ३ क. कटुर्मु। ४ ग. घ. ८. दुमाता च नागाना न'। ५ स. ग. घ. ४. 'रिष्णावत'। ६ क. 'न चेतसः । स. न तेजसा ।। ७ स. 7.6. स्तत्तु । ८ स. ग. प. ह. त्यायां प्र' । ९ रा. ह. 'न घेश्वरं मयु फापालि । १०. ग. प. द. 'रमिस्तान'। १ स. प. १. रमिदं व्य' । १२ स. ग. • घ. इ. गान्धरी । १३ ग. ह. सीली । ग. घ. ईगकाली । १४ रा. ग. घ, २, वे गोमटुग्धा तु। १५ क. नृपमपीन्म'। १६ प. . . 'याररनन्य जातयःनि सोना.।

·२४१ ८० [अ०६६ श्लो०७६-९८] वायुपुराणम् । •(कश्यपीयप्रजासर्ग.) स्रग्वी ककुमी द्युतिमानमृतालयमंभवः । सुरभ्यनुमते दत्तो वजो माहेश्वरस्तु सः॥ इत्येने कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्तिताः । धर्मपुत्राः स्मृताः माध्या विश्वे च वसवस्तथा । औरष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह पोडश । वहुपुत्रस्य विदुपश्वतस्रो विद्युतः स्मृताः ॥ मत्यगिरसजाः श्रेष्ठौ ऋचो ब्रह्मर्पिमत्कृताः ।। कृशाश्वस्य तु देवदेवपहरणाः स्मृताः । एते युगमहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि ।। सर्व देवगणा विशस्त्रयस्त्रिंशत्तु च्छन्दनाः । एतेषामपि देवानां निरोधोत्पत्तिरुच्यते ।। यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ । एते देवनिकायास्ते संभवन्ति युगे युगे ॥ पय ऊच:- माध्याय वसवो विश्वे रुद्रादित्याम्तथैव च । अभिजात्या प्रभावश्च कर्मभिश्च विश्रुताः ।। ८२ मजापतेश्च विणांश्च भवम्य च महात्मनः । अन्तरं ज्ञातुमिच्छामो यश्च यस्माद्विशिष्यते ।। ८३ यश्च यस्मात्प्रभवति यत्र यस्मिन्प्रतिष्टितः । ज्यायान्यो मध्यमव कनीयान्यश्च तेषु वै ॥ ८४ प्रधान भूतो यस्तेषां गुणभूनच तेषु यः । कर्मभिश्चाभिजात्या च प्रभावेण च यो महान् ।। एतत्महि नः सर्व त्वं हि वेत्थ यथायथम् ।। सूत उवाच- अत्र वो वर्णयिप्येऽहमन्तरं नेप यत्स्मृत, । यद्ब्रह्मविष्णुरुद्रागां शृणुध्वं मे विवक्षनः ॥ ८६ राजसी तापसी व साचिकी चैव नाः स्मृताः । तन्व: स्वयंभुवः मोक्ताः काले काले भवन्ति याः।। पनासामन्तरं वक्तं नव शक्यं द्विजोत्तमाः । गुणद्धिनिद्धत्वाद्विधानुग्रहवन्धतः ।। प्रवृनिच निवृत्तिं च गुणवृद्धिमिह द्विजः यथाशक्त्या प्रवक्ष्यामि तनूनां तन्नियोधतं । [*वामी तु राजगी तेपां कालाख्या तामसी स्मृता । साविकी पौरुषी चैत्र कर्म तासां नियोधत] एका 'तु कुरुत तासां राजसी सर्वतः प्रजाः । एका चैवार्णवस्था तु साऽनुगृह्णाति साविकी ।। एका सा क्षिपते काले तामसी ग्रमने प्रजाः ।। रजसा तु समुद्रितो ब्रह्मा संभवने यदा ! पुरुषाख्या तदा तस्य सात्तिकी विनिवर्तते ।। ९२ यहा भवनि कालान्मा उद्रेकात्तपसस्तु मः । प्रमाख्या सा तदा वस्य राजसी विनिवर्तते ।। सत्तोकात्तु पुरुषो यदा भवनि स प्रभुः । कालाख्या सा तदा तस्य पुनर्न भवतीति वै ॥ ९४ क्रमात्तस्य निवर्तन्ते रूप नाम च कर्म च । त्रैलोक्ये वर्तमानस्य सर्गानुग्रहनिग्रहः ।। यदा भवति ब्रह्मा च तदा चान्नरमुन्यते । यदा च पुरुपो ब्रह्मा न चैत्र पुरुपस्तु सः ॥ ९६ [- यदा च पुरुषो भवति ब्रामा न भयते तदा। यहा भाद्भवति हि तदान पुरुषस्तु सः ॥९७ गदा भद्रो भवेद्यो वामा न भवते तदा । गदान भवति ब्रह्मा न चैव पुरुपस्तु सः] ." ८८ * धनुधिकागदप्रन्य. क. पुस्तके नास्ति । + धनुश्चिान्तर्गत ग्रन्थः क स. पुस्तफयोनास्ति । म. ग घ.. सवा सम्म गग, घ. १. टी: । भूशा । ३ ५. ६. च ग, घ, प.ग. र. मई। इस पर पनी . य न शुनम् ।। ७ सु. घ. ६. वाय' । यत. व अन । गताः। ९म.ए. तब्द। . व 'बन्यता1११ गइ. 'तिमि । १२ स.. Harik | हो। १३ म.. ATM स. ग. १. २. यथा । - •gree ·२४२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०६६लो०९९-१२१ } ( कश्यपीयप्रजासर्गः): मणिविभजते वर्णन्निचित्रापटिक यथा । वैमल्यादाश्रयवशात्तवर्णः म्यात्तदञ्जनः ॥ ९९ तदा गुणत्रयात्तस्य भोग्नरञ्जनम् । एकत्वे च पृथक्त्वे च प्राक्तनांनदर्शना । एको भूत्वा यथा मेघः पृ7 नावतिष्ठते । रूपतो वर्णतश्चैव तथा गुणवशात्तु मः ॥ भवत्येको द्विधा चा त्रिधा मतिविनाशनात् । एको ब्रह्माऽन्तकृच्चन पुरुषश्चात ये त्रयः ॥ १०२ एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः । ब्राह्मी च पौरुषी चैत्र अन्तकारी च ते त्रयः ।। तत्र या राजसी तस्य तनुः मा वै प्रजाकरी । या तामसी तु कालाख्या मजाक्षयकरी तु सा॥ साविकी पौरुपी या तु सानुग्रहकरी स्मृता ।। राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्यपोऽभवत् । तामसी चान्तकृया तु तदंशेनाभवद्भवः १०५ सात्विकी पौरुषी या सा तस्यांशो विष्णुरुच्यते । त्रैलोक्ये नाः स्मृनास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः नानामयोजनार्या हि कालोऽवस्थां करोति यः। ब्रह्मत्वेन प्रजाः सृष्ट्वा विष्णुत्वेनानुगृह्य च ।। वैष्णव्याऽनुगृहीतास्ता रोयाऽनुग्रसते पुनः ॥ एकः स्वयंभुवः कालसिभित्रीन्यै करोति सः । सजते चानुगृह्णाति प्रजाः संहरते तथा ।। १०८ इत्येत्ताः कथितास्तिस्त्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः । प्राजापत्या च रोद्री च वैष्णवी चैव ताः स्मृताः ॥ एंका तनुः स्मृता वेदे धर्मशास्त्रे पुरातने । सांख्ययोगपैरवीरैः पृक्त्वैकत्वदार्शभिः ॥ आभिजातप्रभावपिभिस्तत्वदाशभिः॥ एकत्वे च पृथक्त्वे च तासु भिन्नाः प्रजास्त्विह । इदं परमिदं नेति त्रुवन्तो भिन्नदर्शनाः||१११ ब्रह्माणं कारणं केचित्केचित्माहुः प्रजापतिम् । केचिच्छिवं परत्वेन म हुर्विष्णु तथाऽपरे ॥ अविज्ञानेन संसक्ताः सक्ता इत्यादिचेतसा । तत्वं कालं च देशं च कार्याण्यावक्ष्य तत्वतः । कारणं च स्मृता ह्येता नानार्थेग्विह देवताः ।। एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेव स निन्दति । एक प्रशंसमानस्तु सर्वानेव प्रशंसनि ॥ * एकं निन्दति यस्तेषां सर्वानेव म निन्दति । एकं यो वेत्ति पुरुषं तमाहुर्ब्रह्मवादिनम्॥१४ अद्वैपस्तु सदा कार्यों देवतासु विजानता । न शक्यमीश्वरं ज्ञातुमैश्वर्येण व्यवास्थतम् ॥ १.५ एकात्मा स त्रिधा भूत्वा संमोहयति यः प्रजाः । एतेषां च त्रयाणा तु विचरन्त्यन्तरं जनाः ।। जिज्ञासन्तः परीक्षन्तः संक्ता पाविचेतसः । इदं परमिदं नेति वदन्ति भिन्नदर्शिनः ॥ १७ यातुधानान्विशन्त्येताः पिशाचाथैव तान्नरान् । एकत्वेन पृथक्त्वेन स्वयंभर्व्यवनिष्ठते ॥ ११८ गुणमानात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्मजाः । तेप्वेकं यजते यस्तु स तदा यजते त्रयम् ॥ ११९ तस्मादेवालयो होते नरन्तये व्यवस्थिताः । तस्मान्पृथक्त्वमेव स्वसंख्या संख्यागतागतम् ।। एकत्वं वा वहुवं या तेषु को ज्ञातुमईति ।। यस्मात्सृष्ट्वाऽनगृहीते ग्रसते चैव ते मजाः । गुणात्मकत्वात्रैकाल्ये तस्मादेकः स उच्यते ॥१२१ . * इदमर्थ नास्ति क. पुस्तके । J १ ग घ. ४ सा त्वनुप्रदाम्मृ। २ स ग घ. द. ना हि कालोऽवस्था क'। ३ ग घ. इ. स्वय. भुपाल पनि। । स प शास्तन्व्य स्मृ। ५ ४ 'परे वी' । ६ यकायद ७ ढ. रण्यादि । ८ रा. घ. ट. तसः । त। ९ रा. ग. काचि पक्ष्यि । १० ग, शक्सा । ११ ग. ह. स्प्यादि । १२ ख. ग. 'ति समिना मि'घ. ति ब्रुवन्तो निनदर्शना.! या १३ घ 'क्लस' । १४ स. ग ८ व प्र। PRIYAN ·. ५ [अ०६६ श्लो०१२२-१४३] वायुपुराणम् । ( कन्यपी यप्रजासर्ग.) रुद्र ब्रह्माणमिन्दं च लोकपालानुपीन्दनून् । देवं तमेकं बहुधा पाहुनारायणं द्विजाः ॥ १२२ भाजापत्या तनुर्या च तनुर्या चैव वैष्णवी । मन्वन्तरे च कल्प च आवर्तन्ते पुनः पुनः ॥ १२३ *क्षेत्रज्ञो अ(ह्य)पि चाऽऽनेप्य विभजेदित्यनुग्रहात् । तेजसा यशसा युद्धया श्रुतेन च बलेन च ॥ जायन्ते तत्समायैव तानपीह नियोधत ॥ १२४ राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मरीचिः कश्पपोऽभवत् । तामस्यास्तस्य चांशेन कालारमा रुद्र उच्यते सारितक्या पुरुषांशेन यज्ञ विष्णुरभूत्तदा । १२५ त्रिपु कालेषु तन्यता ब्रह्मणस्तनोऽशजाः । कालो भूत्वा पुनचासौ रुद्रः संहरते प्रजाः॥ १२६ संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरश्मिदिवाकरः। भूत्वा संचर्तकादित्यो लोकासीनस तदा दईन्।।१२७ विष्णुः प्रजाऽनुगृह्णाति नामरूपविपर्ययः । तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तवुत्पाद्य कारणम् ।। १२८ ससोदिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुपी तनुः । तस्यांशेन विजज्ञे स इह स्वायंभुवैऽन्तरै ॥ आफूल्यां मनसो देव उत्पन्नः मय मे विभः ।। ततः पुनः स वै देवः प्राप्त स्वारोचिपेऽन्तरे । तुपितायां समुत्पन्नो जितस्तुपितैः सह ॥ १३० औत्तमे चान्तरे चैव तुपितस्तु विदः स वै । वशतिभिरुत्पन्नो वशवः हरिः पुनः ।। १३१ सत्यायामभवत्सत्यः सतः सह सुरोत्तमैः । तामसस्यान्तरे चापि समाप्ते पुनरेव हि ।। भौर्यायां हरिभिः सार्धं हरिरेष वभूव ह ।। चारिष्णवेऽन्तरे चापि हरिदेवः पुनस्तु स: । चिकुण्ठायामजो जज्ञे ह्याभूतरजरौः सह ।। वैकुण्ठः स पुनर्देवः संप्राप्ते चाक्षुपेऽन्तरे ।। धर्मो नारायणः साध्यः साध्यः सह सुरैरभूव । स तु नारायणः साध्यः प्राप्से वैवस्वतेऽन्तरे ॥ मारीचात्कश्यपाद्विष्णरदित्यां संबभूव ह । त्रिभिः क्रमैरिमालोकाञ्जित्या विष्णुरुरुक्रमम् ॥ प्रत्यपादयदिन्द्राय देवेभ्यर्थव स प्रभुः । इत्येत्तास्तनवस्तस्य व्यतीताः सप्त सासु ॥ मन्वन्तरेवतीतेपु याभिः संरक्षिताः मनाः॥ यस्मादिमिदं सर वामनेनेह जायता । तस्मात्स चे स्मृतो विष्णविशेर्धातोः भवेशनात् ॥ १३७ इत्येतद्रमणयेव वामनस्य महात्मनः । एकसं च पृथक्त्वं च विशिष्टत्वं च कीर्तितम् ।। १३८ देवतानामिहांशेन जायन्ते मास्तु देवताः । तामां तारतेजसा युद्ध्या श्रुनेन च बलेन च ।। जायन्ते तत्सपायव ता वै नेपामनग्रहाद ।। यदिभतिपरसत्त्वं श्रीमदानितमेप वा । तत्तदेवावगन्छवं विष्णोस्तेजोऽशसंभवम् ।। स एवं जायतेऽशेन केचिदिन्छन्ति मानवाः । ततोऽपरे घुमन्तीममन्योन्यांशेन नायते ॥ १११ एवं विपदमामास्तै दृष्ट्वा तान्य अवन्ति ह । यस्मान्न विद्यते भेदो मनमानसश ह ॥ तस्मादनप्रहाम्तेपा क्षेत्रज्ञास्ने भरत्युत ।। एकस्त प्रभुतरत्या व बहुधा भवनीश्वरः । धू-या यस्माय बहधा भवत्यः पुनम्त मः ॥ १४३ • नानीदमक पुस्तके। मग... ग प १. रोष । ३. र 'रनि प्र४ कमहन् । बिक. ग. र. पाया। 'दुनिया ७ म.ग. ५. पोवि ८ प ना', ९... इ. यांयाः । ....... मारामनी में। 13.41 क. 'जाः । तस्मा ११० ।

·. १४५ २४४ श्रीपट्दैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०६६.६७ लो०१४-१५२४१-६] (कश्यपीय प्रजासर्गः) तस्मात्सुमनसो भेदाज्जायन्ते तेजसश्च ह । मन्वन्तरेषु सर्वेपु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।। सर्गादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीह प्रशंसया ।। प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः । जायन्ते मोहयन्तोऽन्यानीश्वरा योगमायया ।। ऐश्वर्येण चरन्तस्ते मोहयन्ति हनीश्वराः । तस्माद्दोपप्रचारेपु युक्तायुक्तं न विद्यते ।। भूतापवादिनो दुष्टा मध्यस्था भूतभाविनः । भूतापवादिनः शक्तास्त्रयों वेदाः प्रवादिनाम् ।। * परीक्ष्य यो न गृह्णाति गृह्णाति च विपर्ययात् । दृढपूर्वश्रुतत्वाच प्रवादाचैव लौकिकात् ।। चतुभिः कारणैरेभिर्यथातत्त्वं न विन्दति ॥ पूर्वमर्थान्तरे न्यस्ता कालान्तरगता अपि । तेनान्यत्सन्तमप्यर्थं देषान्न प्रतिपद्यते (?) ॥ १४८ देशानां द्रव्यभूतो यो गुणभूतस्तु तेषु यः । कर्मणां मेहतां कर्ता अभिजात्या च यो महान् ।। श्रुतः कारणरेतश्चतुभिः परिकीयते ।। अशक्तरुयो जानाति देवताः प्रविभागशः । इमौ चोदाहरन्यत्र श्लोको योगेश्वरं प्रति ॥ १५० आत्मनः प्रतिरूपाणि परेषां च सहस्रशः । कुर्याद्योगयलं प्राप्य तैश्च सर्वैः सहाऽऽचरेत् ॥१५१ मायाद्विपयांचव तथैवोग्रतपश्चरन् । संहरेच्च पुनः सर्वानमूर्य तेजो गुणानिय ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त गुणनैरन्तय कश्यपीयप्रजासk नाम पद्याष्टितमोऽध्यायः ॥ ६६ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-५९७७ १४९ १५२ . अथ सप्तपटितमोऽध्याम । कश्यपीयपनासर्ग.। अपय ऊचु:- एतच्छत्वा वचस्तस्य नैमिषेयास्तपस्विनः । पप्रच्छर्भपयः श्रेष्ठं वचनस्य यथाक्रमम् ॥ सप्तस्विह कथं देवा जाता मन्वन्तरेविह । इन्द्रविष्णुमधानास्ते अदित्यास्तु महोजसः ।। एतत्यहि नः सर्व विस्तराद्रोमहर्पण ।। एवमुक्तस्तदा सूतो विनयी ब्रह्मवादिभिः । उवाच वदतां श्रेष्ठो यथा पृष्टो महाभिः॥ सूत उवाच-- ब्रह्मणो चै मुखात्सृष्टा यथा देवाः प्रजेप्सया । सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेबिह ॥ दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च स्थन्तरम् । आक्नः प्रथमस्ते पां ततम्त्वाकतिरेव च ।। वित्तिश्चैव सुवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेन च । अधीष्टस्तु ततो ज्ञेयः अधीनिश्चैव तत्ततः ॥ विज्ञातिश्चैव विज्ञातो मनवो ये च द्वादश । ३ ४ * इदमधे नास्ति क पुस्तके । १ इ. परिक्षयो। २ ग रीक्षा यो। रीक्षया न । ३ स न्यस्ता कालान्तरगताममि । घ. न्यस्ता कालोतरग. तामपि । ६. न्यस्ता क्लारन्तगतामपि क. दर्शाना । ५ क. मनसा । ६ ख. ग. प. इ. सूर्यस्तेनगु । ५ . . ट ८ रा. र. तिरच्यते । वि।

·२४५ ८ [२०६७ श्लो०७-३२] वायुपुराणम् । (कश्यपीय प्रजासर्गः) प्रज्ञेयो द्वादशपुत्रश्च यश्चान्देन समाजयेत् । तं दृष्ट्वा चाबीब्रह्मा जया देवानसूयत ॥ दाराग्निहोत्रसंयोगपिज्यामारभतेत्ति च । एवमुक्त्वा तु तं ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ॥" ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः । सन्यस्येह तु कर्माणि वाङ्मनाकमजानि नु ।। यमेष्वेवावतिष्ठन्ते दोपं दृष्ट्वा तु कर्मसु । क्षयातिशययुक्तं तु ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् ।। जुगुप्सन्तः प्रमूर्ति च निस्तन्द्रा निर्ममाऽभवन् । अजैस्वं काट्क्षमाणास्ते विरता दोपदर्शिनः।। अर्थ धर्म च कामं च हित्वाते वै व्यवस्थिताः । पौरुपं ज्ञानमास्थाय तेजः संक्षिप्य चाऽऽस्थिताः तेषां च तमभिमायं ज्ञात्वा ब्रह्मा चकोप ह । तानव्रवीत्तदा ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ ॥ १३ प्रजामिह यूयं वै पँजासष्टाऽस्मि नान्यथा । प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि यत्पुरा ॥ १४ यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः । जुगुप्समानाः स्वं जन्म संतति नाभिनन्दथ॥ १५ (+ कर्मणां च कृतो न्यासो छमृतत्वाभिकाझ्या । तस्माद्यूयमनादृत्य समन्वस्तु यास्यथ ) ॥ ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन् । क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्कृतं विभो ॥ १७ मणिपत्य सानुनयं ब्रह्मा तानववीत्पुनः । लोके मयाऽननुज्ञातः कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति ।। १८ मया परिगतं सर्वं कथमच्छन्दतो मम । प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वाऽशुभम् ॥ १९ लोके यदस्ति किंचिद्वै संचासच्च व्यवस्थितम् । बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोकेऽतिसंधयेद भूतानां ताकतं यच्च यचाप्येषां विधारितम् । तथा विधारितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ॥ २१ मया स्थितमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । आशामयेन तत्त्वेन कथं छत्तुमिहोत्सहे ।। २२ यस्माचाहं वित्तो वै सार्थमिह नान्यथा । इह कर्माण्यनारभ्य को मे छन्दाद्विमोक्ष्यते ॥ २३ परिभाप्य ततो देवान्जयान्वै नष्टचेतसः । अब्रवीत्स पुनस्तान्दै धृतान्दण्डे प्रजापतिः॥ २४ यस्मान्मार्मभिसंधाय संन्यासो वः कृतः पुरा । यस्मात्स विफलो यत्नो ह्यपारस्त्वेप यः कृतः॥ भवितोऽतः सुखोदकों देवा भाषेषु जायताम् ॥ आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः । मन्वन्तरेषु संयुहाः परसु सर्वे गमिष्यथ ॥ २६ वैवस्वतान्तेपु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु । ताज्ञात्वा ब्रह्मणा तत्र श्लोको. गीतः पुरातनः ॥ त्रयीं विद्या ब्रह्मचर्य प्रसूति श्राद्धमेव च । यज्ञं चैव तु दानं च एपामेव तु कुर्वताम् ।। स हि स्म विरजा भूत्वा वसतेऽन्यप्रशंसया || २८ स एवं श्लोकमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् । वैवस्वतेऽन्तरेऽतीते मत्समीपमिहेप्यथ ॥ २९ ततो यूयं मया साध सिद्धि प्राप्स्यथ शाश्वतीम् । एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ३० ततो देवास्तिरोभूत ईश्वरे ह्यकुतोभयाः । प्रपन्ना अणिमाद्यैश्च युक्ता योगवलान्विताः ।। ततस्तेषां तु सस्तन्वस्ताऽभवन्वादश हदाः । जया इति समाख्याता जाताश्वोदधिसंनिभाः ।। * एतदर्धस्थान इदमर्धम्-ज्ञेयो दशपुत्र. पश्चान सामाजयेत्यादति स ग घ ड. पुस्तकेषु । + नास्त्ययं श्लोको घ. पुस्तके । घ. 'गमिध्यामा । २ स. ग घ. दन्त दो। ३ क. जन का । । ख. ह. प्रजाः सृष्टा जना । घ, प्रजाः मृएक प्रजाऽन्यथा १५ व 'स. १वं जयन । ६क घ. हसि । म ! ७ क. सत्यासत्यव्य । ट. कामाहाके । १ ग. "मति स 1 १० स. प. द.ता वः स' । ११ स. घ. इ. शवा । १२' क. लोक दृष्ट्या तु। ३ क. 'या देवा 1 1 घ. गति । १५ क. ग. ह. भयम् । २० ५ १६ ख. ग. प. १. "ता कुरुपूर्द । ८ ख.ग.प. i ·। २४६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०६७ श्लो ०३३-१४] ( कश्यपीयप्रजासर्गः) सतः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ते जज्ञिरे सुराः । अजितायां रुचेः पुत्रा अजिता द्वादशात्मकाः !! विधिश्च मुनयश्चैव क्षेमो नन्दोऽव्ययस्तथा । प्राणोऽपानः सुधामा चे ऋतुशक्तिव्यवस्थिता। इत्येते मानसाः सर्वे अजिता द्वादश स्मृताः॥ ते च यज्ञे सुरैः सार्धं यज्ञभाजस्तदा स्मृताः । स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्व ततः स्वारोचिये पुनः ॥ तुपितों नाम ते ह्यासन्माणाख्या यज्ञियाः सुराः । पुनस्ते तुषिता देवा उत्तमे त्वन्तरे स्वयम् ।। नुपितायां समुत्पन्नाः पुनः पुत्राः स्वरोचिषः उत्तमस्य तु ते पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे शुभाः । ततः सत्याः स्मृता देवा उत्तमे चान्तरे तदा ॥ अभवन्यज्ञभाजस्ते तृतीये द्वापरान्तरे । ते तु सत्याः पुनर्देवाः संप्राप्ते. तामसेऽन्तरे । है ये तमसः पुत्रा जज्ञिरे द्वादशैव तु । हरयो नाम ते देवा यज्ञभाजस्तथाऽभवन् । ततस्ते हरयो देवाः मासे चारिष्णवेऽन्तरे । वैकुण्ठायां ततस्ते वै चरिष्णोर्जज्ञिरे मुराः ॥ वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मनोः ।। ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुपम् । साध्यायां द्वादश सुता जज्ञिरे धर्मसूनवः !! ४१ ततस्ते चै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेऽन्तरे । उपस्थिते मनोः सर्गे पुनर्वैवस्वतस्य ह ।। ४२ आये त्रेतायुगमुख प्राप्ते चैवस्वतस्य तु । अंशेन साध्यास्तेऽदित्यां मारीचात्कश्यपान्पुनः ।। ४३ जज्ञिरे द्वादशाऽऽदित्या वर्तमानेऽन्तरे पुनः । यदा त्वेते समुत्पन्नाश्चाक्षुपस्पान्तरे मनोः ॥ ४४ ततः स्वायंभुवे साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः । एवमाया जयास्ते वै शापात्समभवंस्तदा ।। ४५ य इमां सप्तसंभूतिं देवानां देवशासनात् । पठेद्यः श्रद्धया युक्तः प्रत्यवायं न गच्छति ॥ ४६ इत्येता भूतयः सप्त जयानां सप्तलक्षणाः । परिक्रान्ता मया चाद्य किं भूयः श्रोतुमिच्छथ ।। ४७. प्रपय.ऊचः- दैत्यानां दानवानां च गन्धार गैरक्षसाम् । सर्पभूतपिशाचानां पशूनां पक्षिवीरुयाम् ।। उत्पत्ति निधनं चैव विस्तरात्कथयस्व नः ॥ एवमुक्तस्तदा सूत उवाच पिसत्तमान् । दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कश्यपादिति नः श्रुतम् ।। कश्यपस्याऽऽत्मनी तो, व सर्वेभ्यः पूर्वजो स्मृतौ । सौत्येऽहन्यतिरात्रस्य कश्यास्य!ऽऽश्वमेधिके । हिरण्यकशिपु म प्रथम पृस्विगासनम् । दित्या गर्भाद्विनिःसृत्य ताऽऽसीनो*चसंसदि ॥ हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः ।। भरपय ऊचु:- हिरण्यकशिपोर्नाम जन्म चैव महात्मनः । प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्तरागृहि नः प्रभो ॥ ५२ सून उवाच- कश्यपस्याम्पमेधोऽभूत्पुण्यो । पुष्करे पुरा । फपिभिर्देवनाभिध गन्धरुपशोभितः ॥ उत्कृऐनव विधिना आख्यानादी यथाविधि । आसनान्युपतानि काश्चनानि तु पत्र में ॥ • अप चिराः। ४८ ४९ .ग. नसः । पि. रा. १२ रा.प. प. सलिभाः पिरिः। ३. 'an | ग: मु. प. स. गरे । ५. पशिश: प... स्य सः । ७ ग. १.यां ! . 'माँ रा ग..ालाना. स... या 18स १. 'गस'। . ग. 1. साम्।

·०६७श्लो०५५-७५ ] वायुपुराणम् । २४७ (कश्यपीयप्रजासा.) कुंमानानि त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च । मुख्पत्विजश्च चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयेत् ॥ ५५ शुभ तनाऽऽमनं यत्त होतुरर्थे प्रकल्पितम् । हिरण्मयं तथा दिव्यं दिव्यास्तरणसंस्तृतम् ।। ५६ अन्तर्वत्नी दितिश्चैव पत्नीत्वं समुपागता । दश वर्षसहस्राणि गर्भस्तस्या अवर्तत ॥ स तु गर्भो विनिम्हत्य मातुबै उदरात्तदा । उपवृक्षासनं यत्तु होतुरर्थे हिरण्मयम् ।। निपसाद स गर्भोऽत्र तत्राऽऽसीनः शशंस च ।। ५८ आख्यानपञ्चमान्वेदान्महर्षिः काश्यपी यथा । तं दृष्ट्वा मुनयस्तस्य नामाकुबैस्तु तद्विधम् ॥ ५८ हिरण्यकशिपुस्तम्मात्कर्मणा तेन विश्रुतः । हिरण्याक्षोऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा ॥ गहोः मा जननी देवी विचित्तेः परिग्रहः ॥ हिरण्यकशिपुदैत्यश्चचार परमं तपः । शतं वर्षसहस्राणां निराहारी वधःशिराः ॥ तं ब्रह्मा छन्दयामास दैत्यं तुष्टो वरेण तु ! सर्वामरत्वं विप्रेशाः सर्वभूतेभ्य एव च ।। योमादेवान्विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः ॥ ६२ दानयाश्चासुराश्चैव देवाः समा भवन्तु वै । मारुतेर्यन्ग हैश्वर्यमेप मे दीयतां वरः॥ एक्मक्तोऽथ ब्रह्मा तु तस्मै दत्वा यथेप्सितम् । दया तस्मै वरान्दिव्यास्तत्रैवान्तरधीयत.॥ हिरण्यकशिदैत्यः श्लोकगीतः पुरातनः ।। राजा हिरण्यकशिपुर्या यामाशां निपेवते । तस्य तस्यै दिशे देवा नमश्चकर्महर्षिभिः ।। एवंप्रभावो दैत्येन्द्रो हिरण्यकशिपुजिाः । तस्याऽऽसीनरसिहः स विष्णुर्मुत्युः पुरा किल ।। नस्तु तेन निर्मिन्नानाशुष्का नखाः स्मृताः ।। हिरण्याक्षमुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः । उत्कुरः शनिश्चैव कालनाभस्तथैव च ॥ ६७ महानाभश्व विकान्तो भूतसंतापनस्तथा । हिरण्याक्षसुता ते देवैरपि दुरामदाः॥ ६८ तेषां पुनाश्च पौत्राश्च बाँडेयः स गणः स्मृतः । शतं तानि सहस्राणि निहतास्तारकामये ।। ६९ हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारस्तु महावलाः । महादः पूर्वजस्तेषामहादस्तथैव च ॥ संहादश्च हदव इद पुनानियोधत ।। हादो निसन्दश्च तथा हदपुत्रौ यभूपतः । सुन्दोपसुन्दौ विक्रान्ती निसुन्दननगावुभौ ॥ ब्रह्मनस्तु महावीर्यो मूकस्तु हृददायिनः । मारीचः सुन्दपुत्ररंतु ताडकामुपपद्यते ।। ७२ ताडका निहता साऽथ राघवेण वलीयसा । मूको विनिहतश्चापि किराते सव्यसाचिना ॥ ७३ . उत्पन्ना महता चैत्र तपसा भाविताः स्वयम् । तिस्रः कोट्यस्तु तेषां वै मणिवर्तनिवासिनाम् ।। अवध्या देवतानां वै निहताः सव्यमाचिना ॥ अनुहादसुतो वायुः मिनीवाली तथैव च । तेषां तु शतसाहस्रो गणो हालाहलः स्मृतः ॥ ७६ १ग ह. 'ल्पयन् । यु । २ ५. इ, दित्य' । ३ घ संस्कृत । स्यान प६ क. 'प्रहात् । हि । ७ क. प्रेभ्यः स ८ स . ह. प्रेश य'। ९ ग. ह. समम 1 १० स... पोलको गीतः। ११ क. तस्यास्तस्या दिशे दे। १२ स. ग.ह. 'था सह'। १३ स. ग घ. दृ दैत्यस्तु हि । भस्तत. शुद्धा न । ७५ ग. बालेय । १६ मं. घ. ह. वार गुम । १७ ग ४. प्रहराद । १८ स. प. K. 'नहराद। १९ प. ह. निशुन्दरस घ. 'प्रच ना'। २१ घ.. 'यत । दण्ड के निहत मोऽथ । २१ स. प. ४.मिरा 135 ग. पद त. बगे। ७० ४ ड. 'स्तस्यामवर्धत । ५ स.

·७२ ८० ८४ २४८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्--. [अ०६७श्लो०७६-९७] ( कश्यपीयप्रजासर्गः): विरोचनस्तु माड्लादिः पञ्च तस्याऽऽत्मजाः स्मृताः । गवेष्ठी कालनेमिश्च जम्भो वाप्कल एव च शंभुस्तु अनुजस्तेषां स्मृताः प्रहादसूनवः ॥ यथाधीनं वक्ष्यामि तेपा पुत्रान्दुरासदान् । शुम्भश्चैव निशुम्भश्च विष्वक्सेनो महौजसः ॥ ७७ गवेष्ठिनः सुता ह्येते जम्भस्य शतदुन्दुभिः।(* तथा दक्षश्च खण्डश्चं चत्वारो जम्भसूनवः ॥ ७८ विरोधश्च मनुश्च वृक्षायुः कुशलीमुखः । वाकलस्य सुता होते कालनेमिमुताञ्णु ॥ ब्रह्मजिक्षत्रजिञ्चैव देवान्तकनरान्तको । कालनेमिमुता ह्येते शंभोस्तु शृणुत प्रजाः ॥ धनुको ह्यसिलोमा च नावलश्च सगोमुखः । गवाक्षश्चैव गोमांश्च शंभोः पुत्राः प्रकीर्तिताः॥८१ विरोचनस्य पुत्रस्तु वलिरेकः प्रतापवान् ) । वले: पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते ॥ ८२ तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः । सहस्रवाहुर्येष्टस्तु वाणो द्रविणसंमतः ।। कुम्भनामो गर्दभाक्षः कुशिरित्येवमादयः ॥ शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु वले. सुते । बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। बलियों नामविख्यातो गणो विक्रान्तपौरुपः । + वाणस्य चन्द्रमनसो लौहित्यमुपपद्यते ।। ८५ दितिर्षिनष्टपुत्रा व तोपयामास कश्यपम् । स कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्तैया । चरेण च्छन्दयामास सा च क्त्रे वरं ततः । स तु तस्यै वरं प्रादात्मार्थितं भगवान्प्रभुः॥ किमिच्छेसीति चाप्युग्रो मारीचस्तामभापत ॥ मारीचं कश्यपं तुष्टं भर्तारं प्राञ्जलिस्तथा । हतपुत्राऽस्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः ॥ ८८ शान्तारमिच्छेयं पुत्रं दीर्घतपोन्वितम् । अहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाघातुमर्हसि ॥ ८९ तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा पारीचः कश्यपस्तथा । प्रत्युवाच महातेजा दिति परमदुःखिताम् ॥ ९० एवं भवतु भद्रं ते शुचिर्भव तपोधने । जनयिष्यति सत्पुत्रं शक्रहन्तारमाहवे ।। पूर्ण वर्षात तावच्छचिर्यदि भविष्यसि । पुत्रं त्रिलोकवरमय त्वं जनयिष्यसि ॥ ९२ एवमुक्त्वा महातेजास्तया समवसत्मभुः । तामालिङ्गय त्रिभुवनं जगाम भगवानृषिः ।। गते भरि सा देवी दितिः परमहर्पिता । कुशलं बनमामाय तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ तपस्तस्यां तु कुर्वत्या परिचर्या चकार ह । सहस्राक्षः मुरश्रेष्ठः परया गुणसंपदा ॥ अनि समित्कुशं काष्ठं फलं मूलं तथैव च । न्यवेदयत्सहप्ताक्षो यर्चान्यदपि किंचन ॥ ९६ गात्रसंवाहनैश्चैव श्रमापनयनैस्तथा । शक्रः सर्येषु लोकेपु दिति परिचचार ह ॥ एचमाराधिता शकमुवाचाय दितिस्तथा ॥ ९४ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग पुस्तके नास्ति । + तस्मिन्गणे हते देवाग्रान्ते दुर्जयऽमरेरिन्यधिक रा. पुस्तके. १ रा. ग. प. ४. 'स्यानुजा. । २ ग ५. बेटी का । । र ग. घ. इ. संमः पठोऽनु । ४ क. 'ताः । प्रालादिम्'। ५ रा. प. धानान्यस्या' । ६ प. १. दक्षः गुसुण्ड' । ७ क 'ध प्रयस्तु न । ८ प. व दक्षायु. शकुनी मु. स. प. र. च। 1. स. स. हुम्भनाभो।" क. प. 'स्य चन्द। १२ रा. सो लोहिन्यामु। ग, घ. १. सोसाहित्या1१३ग. घ. द. "स्तथा ।। १४ फ. 'सि मयि शुने मा1१५ रा. ग. 'हतार । ६ प. गर्ग गातु ममाई'1:५ रा. ग. र, यमि पुरस नाहनार' । ८ . ५. र. महा में शनि। १९. 'प्रचर । २. ग. १.१.२१ रा. घ..।

·२५० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०६७-६८श्लो०१२०.१३९।१] ( कश्यपीयप्रजासर्गः). सप्तर्षयस्तथवोर्बमाधुवात्सप्तमस्तु यः। वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे मुताः ।। १२० एतत्सर्वं चरन्त्येते काले काले ममाऽऽत्मजोः । त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवन्तु मरुतस्त्विमे ।। ततस्तेषां तु नामानि मातापुत्री प्रचऋतुः । तत्कृते कर्मभिश्चैव मरुती वै पृथक्पृथक् ।। १२२ सचज्योतिस्तथाऽदित्यः सत्यज्योतिस्तथाऽपर तिर्यग्ज्योति सज्योतिर्योतिष्मानपरस्तथा प्रथमस्तु गणः प्रोक्तो द्वितीयं मे नियोधत । ऋतजित्सत्यजिच्चैव सुपेणः सेनजित्तथा ॥ १२४ सत्यमित्रोऽभिमित्रश्च इरिमित्रस्तथाऽपरः। गण एप द्वितीयस्तु तृतीय मे निबोधत ॥ १२५ अतः सत्यो ध्रुवो धर्ता विधर्ताऽथ विधारयः । वान्तश्चैव धुनिश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च ।। अभियुः साक्षिपश्चैवमाहयश्च गणः स्मृतः ।। १२६ ईदृक्चैव तथाऽन्यादृग्यादृक्च प्रतिकृत्तथा । ऋक्तथा समितिश्चैव संरम्भश्च तथा गणः ॥ १२७ ईदृक्च पुरुपौव अन्यादृक्षाच्च चेतसः । समितासपिदृक्षाच प्रतिक्षाच्च वै गणाः ।। १२८ (+मरुतिद्रसरतश्चैव तथा देषो दिशोऽपरः । यजुश्चैवानुक्सामस्तथाऽन्यो मानुषीविशः ॥ दैत्या देवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तका गणाः ।।) १२९ एते ोकोनपश्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः। प्रसंख्यातास्तथा ताभ्यां दित्या चेन्द्रेण चैव हि१२९ कृत्वों तेषां तु नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह । वातस्कन्धं चरन्त्वेते मम पुत्राश्च पुत्रक । विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममाऽऽत्मजाः ।। तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सहस्राक्षः पुरंदरः। उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा ॥ सर्वमेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः । देवभूता महास्पानः कुमारा देवसंमताः ॥ देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तैवाऽऽत्मजाः ।। तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चन्द्रानुजामराः । विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तपस्विनः ॥१३३ एवं तो निश्चयं कृत्वा मानापुत्रौ तपोधनौ । जग्मतुविदिवं हृष्टौ शक्रोऽपि प्रिदिवं गतः ॥१३४ मरुतां हि शुभं जन्म शृणुयायः पठेत वा । नादृष्टिभयमामोति बहायुश्च भवत्युत ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोदातपादे वक्ष्यपीपप्रज्ञास! नाम सप्तपष्टितमोऽध्यायः ॥ ६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-६२१२ . अथाटषष्टितमोऽध्यायः । "कश्यपीयप्रनासर्गः। सून उवाच- अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दनुपुत्राभिवोधन । अभवन्दनुपुत्रास्तु वंशे रुपांता महामुराः ॥ + धनुमित्रान्तर्गतप्रायः २ प पुस्तयोर्नास्ति । क. जा. । सम ते । २ स. घ. ह. राज्योति । ३ ग... 'धतश्योतिज्यों । ख. घ. 'मान्हरितस'। ५ प. मित्रपमित्रब इमिरा र. 'नो पमित्रप दो गि। ५ क. प्रतः। 6 स. ग... तिथ धुनित। ९क..Inा I .क.प. गु! म. र. 'रभरतसा । १२ क. युवा १३ क. 'स्तथा 5se.| १४ स. घ... पीरपु१५ शया । १६ ग. रिपुधामन्तग्दर ! म10 स. प... साधाभगतज्वरः । म । १८. याता: सत्यश ।।

·वायुपुराणम् ।.. २ ३ ८ १८ [अ०६८श्लो०२-२५] २५१ (कश्यपीयप्रजासा.) विप्रचित्तिपधानास्ते शतं तीवपराक्रमाः । सर्वे लब्धवराचैव सुतप्ततपसस्तथा ॥ सत्यसंधाः पराक्रान्ताः फरा मायाविनश्च ते । महावलो अपन्यानो ह्यग्रह्मण्याश्च दानवाः ।। कीय॑मानान्मया सर्वान्भाधान्येन निवोधत ॥ दिमूर्धा शङ्कुकर्णश्च तथा शङ्कुनिरामयः । शकुकर्णो महाविश्वो गवष्टिदुन्दुभिस्तथा ।। अनामुखोऽयं भगवादिलो वामनसस्तथा ! मरीचिरक्षकश्चैव महागायोऽहिरातः ।। विक्षोभ्यश्च सुकेतुश्च सुवीर्यः मुहदस्तया । इन्द्रजिविश्वजिच्चैव तर्था सुरविमर्दनः ।। एकचकः सुवाहश्च तारकश्च महाबलः । वैश्वानरः पुलोमा प्रवीणोऽथ महाशिराः॥ स्वर्भानुपपर्वाचे मुण्डकश्च महासुरः । धृतराष्ट्रव सूर्यश्च चन्द्र इन्दव तापिनः ॥ मूक्ष्मश्चैव निचन्द्रश्च ऊर्णनाभो महागिरिः । असिलोमा सुकेशश्च सदश्च यलको दश ।। तथा गगनमूर्धा च कुम्मनाभो महोदरः । मोदाहश्च कुपथो हयग्रीवश्च वीर्यवान् ।। असुरथ विरूपाक्षः सुपथोऽथ महासुरः । अजो हिरण्मयश्चैव शतमायुश्च शम्बरः ।। शरमा पालभश्चैव सूर्याचन्द्रपसावुभौ । असुराणां सरावेती सुराणां सांप्रताविमौ ॥ १२ इति पुत्रा दौर्वशे प्रधानाः परिकीर्तिताः । तेषामपरिसंख्येयं पुत्रपौत्राधनन्तकम् ।। इत्येते त्वमुराः मोक्ता दैतेया दानवाश्च ये । स्वर्भानुस्तु स्मृतो दैत्यो धनुभानुर्दनोः सुतः। इमे नु वंशानुगता दनोः पुत्रास्तु ये स्मृताः ॥ एकाक्ष ऋषभारिष्टः मेलम्बनरकावपि । इन्द्रवाधनकेशी च मेरुः शवोऽथ धेनुकः ॥ १५ गवेष्ठिश्च गवाक्षय तालकेतुश्च वीर्यवान् । एते मनुष्य(मस्ति दनोः पुत्रा मया स्मृताः ॥ दैत्यदानवसंघर्षे जाता भीमपराक्रमाः । सिंहिकायामथोत्पन्ना विमचित्तिमुतास्त्विमे ॥ ११७ सैहिकेया इति ख्याताचतुर्दश महामुराः । शर्तगालश्च वलवान्यासः शाम्बस्तथैव च ॥. १८ + अनुलोमः शुचिश्चैव वातापिश्च सितांशुका । हैरकल्पः कालनाभो भौमश्च नरकस्तथा ॥ १९ राहुज्यतस्तु तेषां वै चन्द्रमूर्यप्रमर्दनः । इत्येते सिंहिकापुत्रा देवैरपि दुरासदाः ।। २० दारुणाभिजनाः कूराः सर्वे ब्रह्मद्विपश्च ते । दशान्यानि सहस्राणि सैहिकेयो गणः स्मृतः ।। निहतो जामदग्न्येन भार्गवेण बलीयसा ! स्वर्भानोस्तु ममा कन्या पुलोन्नोऽथ शची सुता ।। उपदानवीयमस्यापि शर्मिष्ठा वार्पपर्वणी । पुलोमा कालिका चैत्र वैश्वानरसुते उभे ।। प्रभाया नहुपः पुत्रो जपन्सश्च शचीसुतः । पुरुं जज्ञेऽय शर्मिष्ठा दुष्यन्तमुपदानवी ।। वैश्वानरमुत्ते होते पुलोपाकालिके उभे । उभे ह्यपि तु ते कन्ये मारीचस्य परिग्रहे ।। २५ +मस्थान इदम स ग घ. ह. पुस्तकेषु 'इलला नमुचिश्चैव कातापी दमृयाजकःइति । रा.स. सत्यसरया प । घ. सत्याः सत्यप । २ स. प..!स.प. ८ 'लाच य| ख. 'निराशयः ५ रा . य मघवानशिला वामनत्त । ६. चिरिश्वः। द. विरिक्ष' । ७. गाय- है. रथ देदयिन् ।ई । ए. र. 'पा रथ देवगित ! ए । १ घ. च प्राचाणो । १० ख. द. प्रवाणोऽय HTTET प. प. . बहु । १२ स. ग. १. राना । ११ घ.मभानो मग. नादो म। १५ ग. प्रदोई। स. १, प्रमदोह। १६ प 'मोदोह'। १७ ग. ह. 'ताः । एषा । १० ख. ग. घ इ. 'पोत्रमन' । V. प्रायन ! २० स. घ. र. 'पन्यास्तु । २१८ "स्नु दना पुप्रास्त्रयः स्म । २२ क स घ. सह । २३ ग, ब.ता.हरः। ३९६.२. बीमयस्सा। .

·२८ १ श्रीगट्दैपायनमुनिप्रणीतम् -- [अ०६८-६९ श्लो०१६-- ९०-४] (कश्यपीयग्रजासर्ग ) - ताभ्यां पुत्रसहस्राणि पष्टिनचपगावाः । चतुर्दश तथाऽन्यानि हिरण्यपुरवासिनाम् ।। पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः सुमहाबलाः । अवध्या देवतानां ते निहताः सव्यसाचिना !! मयस्य जाता ये पुत्राः सर्वे वीरपराक्रमाः । मायावी दुन्दुभिथैव पश्च महिपस्तथा ॥ बालिको वज्रकर्णश्च कन्या मन्दोदरी तथा । दैत्यानां दानवानां च सर्ग एप प्रकीर्तितः ॥२९ दनायुपायाः पुत्रास्तु स्मृताः पञ्च महाबलाः । अहरुबीलजन्मौ च विरक्षश्च विषस्तथा ।। ३० अखरोस्तनयः करो धुन्धुन म महासुरः । निहतः कुबलाश्वन उत्तङ्कवचनात्किल || वलेः पुत्रौ महावीरों तेजसाऽप्रतिमावुभौ । कुम्भिलश्चक्रवर्मा च स कर्णः पूर्वजन्मनि । विरक्षस्याति पुत्रौ द्वौ कालकश्च वरश्च तौ । विपस्य त्वभवन्पुत्राश्चत्वारः फरकर्मिणः ।। श्राद्ध हा यज्ञहा चैव ब्रह्महा पशुहा तथा ॥ कान्ता दनायुपापुत्रा वृत्रस्यापि निबोधत ! जज्ञिरे श्वसनाद्घोरावस्येन्द्रेण युध्यतः ॥ ३४ भारो मनसा ख्याता राक्षसाः सुमहावलाः । शतं तानि सहस्राणि महेन्द्रानुचराः स्मृताः ।। सर्वे ब्रह्मविदः सौम्या धार्मिकाः सूक्ष्गमूर्तयः । मजास्वन्तर्गताः सर्वे निवसन्ति सुधामिकाः ।। दैत्यानां दानवानां च सर्ग एष प्रकीर्तितः । प्रवाहाजनयत्पुतान्यज्ञ में गायनोचमान् ॥ सत्यनः सत्त्वात्मकथैव कलापश्चैव वीर्यवान् । कृतवीर्यो ब्रह्मचारी सुपाण्डुश्चैव सप्तमः ॥ ३८ पनश्चैव तरण्यश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा । इत्येते देवगन्ध; विज्ञेयाः परिकीर्तिताः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपान्धातपादे कश्यपीय प्रजास! नामाष्टपटितमोऽध्यायः ॥ ६ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-६१५१ अथ नवपटतमोऽध्याय. । " ३ " . ४ कश्यीयप्रनाम । सूत उवाच- गन्धर्वाप्सरसः पुण्या मानेयाः परिकीर्तिताः । चित्रसेनोग्रमेनश्च ऊर्गायुस्नघस्तथा ।। धृतराष्ट्र: पुलोमा च सूर्यव स्तथैव च । यगपत्तृणपत्कालिदितिभित्ररथस्तथा ॥ त्रयोदशी भ्रमिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः । कलिः पञ्चदशव नारदश्चैव पांडशः ।। इत्येते देवगन्धर्वा मौनेपाः परिकीर्तिताः॥ चस्त्रिंगनवीयस्यस्तेपामप्सरसः शुींः । अन्तरा दारयत्या च मिमुरूपा सुरोत्तमा ।। पिकेगी तथा चाशी पणिनी वाऽप्यलम्बुपा । मारीची पत्रिका चैव विद्युदणी निलोत्तमा ॥ अद्रिा लक्षणा चैव देवी रम्भा.मनोरमा । सुबरा च सुपादृश पणिता सुनिष्टिता ।। ६ पुण्डरीका सुगन्धा च मुदन्ता सुरसा तथा । हेपा भारदनी चव मुत्ता कमली च या ॥ रा.प.र तामायाः पुत्राः परमहापग । मा। २ घ लांचया ।। ३ . य तुर। ४ ग, है. : प्राय: ।५ ग, 'दश शाशिमिरा.दा शनिशि'। ६ .शो रिक्षि'। ७ रा. ता. । प्रयति । ८च.'मा मन्तवादाम्पसमा तपादापाशी. न्तिया दारवाया। ग 'पसिना । ११ ग मिग । १२ प.refit प प ३६.१ मा । मा। १० । १.सी पुषिका । १५ 1. TERRI HINR 17.11 १.

·. [अ०६९लो०८-३६] वायुपुराणाम् । २५३ (कट्यपीयप्रजासर्गः) मुंभुजा हंसपादा च लौकिक्योऽप्सरसस्तथा । गन्धर्वाप्सरसो होता मौनयाः परिकीर्तिताः॥८ गन्धर्वाणां दुहितरी मया याः परिकीर्तिताः। (*तासां नामानि सर्वामां कीर्त्यमानानि मे शृणु।। सुयशा प्रथमा तासां गान्धर्वी नदनन्तरम् । विद्यावती चारुमुंखी सुमुखी च वरानना ) ॥ १. तत्रेमे सुयशापुत्रा महावलपराक्रमाः । पचेतसः सुता यक्षास्तेषां नामानि मे शृणु ।। कम्बलो हरिकेशश्च कपिलः काञ्चनस्तथा । मेघमाली तु यक्षाणां गण एप उदाहनः ।। सुयशाया दुहितरथतस्रोऽप्सरसः स्मृताः । तासां नामानि वै सम्यग्युवती मे निवोधत ।। १३ लोहेयी त्वभवज्ज्येष्ठा भरता तदनन्तरम् । शाडी च विशाला च रूणामतिमा तथा ॥ १४ ताभ्योऽपरे यक्षगणाश्चत्वारः परिकीर्तिताः । उत्पादिता विशालन विक्रान्तेन महात्मना ।। लोहेया भरतेयाश्च कृशाङ्गेयाश्च विश्रुताः । विशालेयाश्च यक्षाणां पुराणे प्रथिता गणाः ।। १६ इत्तेतैरसुरै परिमंहावलपराक्रमः । कर्यक्षगप्तिा लोका लोकविदां वराः ॥ गन्धर्वाश्चाथ वालेया विक्रान्तेन महात्मना । उन्पादिता महावीर्या महागन्धर्वनायकाः ॥ १८ विक्रमौदार्यसंपन्ना महावलपराक्रमाः । तेषां नामानि वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः ।। चित्राङ्गदो महावीर्यश्चित्रवर्मा तथैव च । चित्रकेतुर्महाभागः सोमदचोऽय वीर्यवान् । तिस्रो दुहितरश्चैव तासां नामानि वक्ष्यते (मेशृणु ) ॥ २० प्रथमा स्वामिका नाम कम्बला तदनन्तरम् । तथा वसुमती नाम सोणाप्रतिमौजसः ।। ताभ्यः परे कुमारण गणा उत्पादितास्त्विमे । त्रयो गन्धर्वमुख्यानां णा) विक्रान्ना युद्धदुर्मदा।। आग्नेयाः काम्बलेयाश्च तथा वसुमनीसुताः । तेगणविविधैर्याप्समिमं लोकं चराचरम् ।। विद्यावन्तश्च तेनैव विक्रान्तेन महात्मना । उम्पादिता महाभागा रूपविद्याधनेश्वगः ॥ तेपामुदीर्णवीर्याणां गन्धर्वाणां महात्मनाम् । नापानि कीर्त्यमानानि शृणुध्वं मे विवक्षतः ।।२५ हिरण्यरोमा कपिलः मुलोमा मागधस्तथा । चन्द्रकेतुम्ध वै गाँगो गोदश्चैव महाबलः ।। महविद्यावदातानां विक्रान्तानां तपस्त्रिनाम् । इत्येवपादिहि गणो द्वे चान्ये च सुलोचने ॥२७ शिवा च सुमनाथैव ताभ्यामपि महात्मना । उत्पादितर विश्रवसा विद्याचरणगोचराः॥ २८ शैयेयाचैव विक्रान्तास्तथा सौमनसा गणाः । एनर्याप्तमिम लोक विद्याधरगणेत्रिभिः ॥ २९ एभ्योऽनेकानि जातानि अम्बरान्तरचारिणाम् । लोके गणमतान्येव विद्याधरविचेष्टितात् ॥ अश्वमुंख्याश्च तेनैव विक्रान्तेन महात्मना । उत्पादिता ह्यश्वमुखाः किनरांस्तान्निवोधत ॥ ३१ समुद्रसेनः कालिन्दो महानेत्रो महाबलः । सुवर्णयोपः सुग्रीवो महायोपश्च वीर्यवान् ।। इत्येवमादिदि गणः किनराणां महात्मनाम् । इयाननानां विद्भिविस्तीर्णः परिकीयते ॥ ३३ तथा समुत्थितेनैव विक्रान्तेन महात्मना । उत्पादिता नरमुखाः किनराः शाशपायनाः ।। २४ हरिपेणः सुपणश्च वारिपेणश्च वीर्यवान् । रुद्रदत्तेन्द्रदत्ती च चन्द्रगुनमहादुर्गा ।। विन्दुश्च विन्दुसारथ चन्द्रवंशाथ किनराः । इत्येने किनराः श्रेष्ठा लोके ख्याताः सुशोभना * यनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके न स्ति । .१२.१. 'रन स्मृताः ।। २ सताः । अन्यादिव्या यु' । ३. स. ६. रो मौनेयाः परिचिश्रुताः । स घ. द. अवमसी । ५ स प इ. कृष्णाना । ६ करो। घ... याऽध्यमानेन। ७ ग. प. इ, ग्रहो। ८ क. "मुसाथ । .

·३७ ७ २५४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६९ श्लो-३७-१८) ( कश्यपीयप्रमासर्गः) नृत्यगीतप्रगल्भानामेदेपा द्विजसत्तमाः । लोके गणशतान्येव किंनराणां महात्मनाम् ।। यक्षा यक्षोपशान्तश्च लोइया रूपशालिनी । दुहिता सुरविन्देति प्रकाशा सिद्धसंमता ॥ २८ उपायाकेतनस्याहि स्वयमुत्पादितो गणः । करालकेन भूतानां तेषां नामानि मे शृणु ॥ भूता भूतगणैर्तेया आवेशकनिवेशकाः । * मुतार कालभवनानिर्देशकविदेशकाः ।। इत्येवमादिदि गणो भूमिगोजरकः स्मृतः ।। विज्ञेय इह लोकेऽस्मिन्भूतानां भूतनायकः । ये नत्कृप्या भवन्त्येषामम्बरान्तरचारिणाम् ॥ वृक्षाग्रमात्रमाकाशं ते चरन्ति न संशयः॥ तत्रेमे देवगन्धर्वाः प्रायेण कथिता मया । देवोपस्थाननिरता विज्ञेयास्ते यशस्विनः ।। नारायणं मुरगुरं विरजं पुष्करेक्षणम् । हिरण्यगर्भ च तथा चतुर्वक्त्रं स्वयंभुवम् ।। शंकरं च महादेवमीशानं च जगत्मभुम् । इन्द्रपूर्वीस्तयाऽऽदित्यान्द्रांश्च वसुभिः सह उपतस्थुः सगन्धर्वा नृत्यगीतविशारदाः । त्रिदशाः सर्वलोकस्था निपुणा गीतवादिनः ॥ ४५ हंसो ज्येष्ठः कनिष्ठोऽन्यो मध्यमौ च दहा हुहुः । चतुर्थो धिपणथैव ततो वासिरुचिस्तथा ।। पष्ठस्तु तुम्वुरुस्तेषां ततो विश्वावसुः स्मृतः । इमाचाप्परसो दिव्या विहिताः पुण्यलक्षणाः ।। सुपुत्रेऽष्टौ महाभागा बरिष्ठा देवपूजिताः । अनवद्यामनशामन्यता मदनप्रियाम् ।। अरूपां सुभगा भासीपरिष्टाऽप्टो व्यजायत ।। मनोवती मुकेशा च तुम्बुरोस्तु सुते उभे । पञ्चचूटास्त्विमा दिव्या दैविक्योऽप्सरसो दश । मेनका सहजन्या च पणिनी पुञ्जिकस्थला । घृतस्थला घृताची च विश्वाची पूर्वचीत्यपि ॥ मम्लोचेत्यभिविख्याताऽनुम्लोचन्ती तथैव च ।। अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या 1 रोः सर्वानवद्याही उश्यकादशी स्मृता ॥ ५१ मेनस्य मेनका कन्या ब्रह्मणो हृष्टचेतसः । सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महायोगाच ताः स्मृताः ५२ गणा अप्सरसा ख्याताः पुण्यास्ते व चतुर्दश । + आहूताः शोभयन्तथ गणा ह्येते चतुर्दश।। ब्रह्मणो मानसाः कन्या: शोभयन्त्यो मनोः सुताः। वेगवन्तस्त्वरिष्टाया अर्जायाश्चाग्निसंभवाः । (x आयुष्मत्यश्च सूर्यस्य रश्मिजातीः सुभास्वराः । गर्भस्तेजश्च सोमस्य क्षेयास्ते करवः शुभाः ।। यज्ञोत्पन्नाः शुभा नाम सामान्यास्तु वह्नयः) । वारिजा ह्यमृतोत्पना अमृता नामतः स्मृताः वायूत्पन्ना मुदा नाम भूमिजाता भवास्तु वै । विद्युतश्च रुचो नाम भृत्योः कन्याश्च भैरवाः ।। शोभयन्त्यश्व कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश । सेन्द्रोपेन्द्रः सुरगण रूपातिशयनिर्मितीः ।। ४८ .. * इदमधैं मास्ति क. पुस्तके । + एतदर्धस्यानेऽय प्रन्य:-'पाहता शोमयन्त्यश्च वेगवत्यस्तथैव च । दुर्म- याथ युवत्यश्च तथा भेकुरयः शुभाः । वायो यमतानेदा भुवश्च रुचयस्तथा । मेरवाः शोभयन्त्यथ गण येते चतुर्दश' इति-ख. घ. पुस्तकयोः 1 x धनुचिहान्तर्गतग्रन्थ. क पुस्तके नास्ति । , ग. घ. ह. यथा य । २ ग घ ह.व लोहाया । ३ ग. घ. द, उपयाक्ति'।। प. प. प. इ. भूतभ्। ५ रु. 'तारका । ६ स. ह. काले भवतानि । ७ क. ये उस्क। ख. ग. ह. ज्येष्ठा कनिष्टाया म। १ ख.. 7. 'यो विषगाणध ततो वसुर 11. घ. न्यो ब्रह्मयो' ११ फ. वन्यस्त्व' । १२ ख. युनत्यश्च । ग, घ रु. "युवत्यश्च । १३ घ... ता. शुभा.स्व । १४ ग. 'भूतिमा । १५ क यन्य कामगुणा ग'। १६ स. ग. ह. 'ताः । तिरातिल म. F - ·[अ०६९श्लो०१९-८२] वायुपुराणम् । (कश्यपीय प्रजासर्गः) शुभरूपा महाभागा दिव्या नारी तिलोत्तमा । ब्रह्मणश्वाग्निकुण्डाच्च देवनारी प्रभावती ॥ रुपयोवनसंपना उत्पन्ना लोकविश्रुता ॥ वेदीतलसमुत्पनी चतुर्वक्त्वस्य धीमतः । नाम्ना वेदवती नाम मुरनारी महामभा ॥ तथा यमस्य दुहिता रूपयौवनशालिनी । वरहेपनिभा हेमा देवनारी सुलोचना ॥ इत्येते वहुसाहसं भास्वरा शप्सरोगणाः । देवतानामृषीणां च पत्न्यस्ता मातरथ ही सुगन्धाचम्पवर्णाश्च सर्वावाप्सरसः समाः । संप्रयोगे तु कान्तेन माद्यन्ति मदिरां विना ।। तासामाप्यायते स्पर्शादानन्दश्च विवर्धते ॥ (पर्वते नारदे पूर्व रेतः स्कन प्रजापतेः । पर्वतस्तत्र संभूतो नारदथैव सावुभौ ॥ तयोर्यवीयसी चैव तृतीयाऽरुन्धती स्मृता । देवरुख्यो(?)सूर्यजन्म तस्मिन्नारदपर्वती)॥ ६५ विनतायास्तु पुत्रौ द्वावरुणो गरुहश्च ह । पत्रिंशत्तु स्वसारश्च यवीयस्यस्तु ताः स्मृताः ॥ १६ गायच्यादीनि छन्दांसि सोपणेयाश्च पक्षिणः । हव्यवाहानि सर्वाणि दिक्षु संनिहितानि च। कण्डूर्नागसहस्रं वै चराचरमजीजनत् । अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम् ।। बहुधा नामधेयानां प्रायशस्तु निबोधत ।। तेपा प्रधाननागाँथ शेषवामुक्तिक्षकाः । सकीरथ जम्मच अञ्जनो वामनस्तथा ॥ ऐरावतमहापौ कम्बलाश्वतरावुभौ । ऐलपत्रश्च शशश्च कर्कोटकपनंजयौ ।। महाकर्णो महानीलो धृतराष्ट्रवलाइको । कुमारः पुष्पदन्तश्च सुमुखो दुर्मुखस्तयाँ । शिलीमुरखो दधिमुखः कालीयः शालिपिण्डकः । बिन्दुपादः पुण्डरीको नागचापूरणस्तथा ॥ कपिलचाम्बरीपश्च धृतपादश्च कच्छपः । मलादः पद्मचित्रश्च गन्धर्वोऽथ मनस्विकः ।। नहुपः खररोमा च मणिरित्येवमादयः । कावेया मया ख्याताः खशायास्तु निवोधत ॥ ७४ खशा विजझे पुत्रौ द्वौ विश्रुतौ पुरुषादको 1 ज्येष्ठं पश्चिमसंख्यायां पूर्वस्यां मनुजास्तथा।। ७५ विलोहितं विकर्ण च पूर्व साऽजनयत्सुतम् । चतुर्भुजं चतुष्पादं द्विपूर्धानं द्विधागतिम् ।। सर्वाइकेशं स्थलाझं तुगनासं महोदरम् । स्थूलशी महाकर्ण मुञ्जके मनोरथम् ।। इस्त्योष्ठं दीर्घजयं च अश्वद; महाहनुम् । रक्तजिई जटाशं च स्थलास्यं दीर्घनासिकम् ॥७८ गुह्यकं शितिकणं च महानन्दं महामुखम् । एवंविधं खशा पुत्रं विजले साऽतिभीषणम् ॥ ७९ तस्यानुनं द्वितीयं तु खशा चैव व्यजायत । त्रिशी च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम् ||४. ऊर्ध्वकेशं हरिच्छपधं शिलासंहननं दृढम् । हस्वकार्य सुबाहुं च महाकायं महाबलम् ।। आकर्णदारितास्यं च लम्ब, स्थूलनासिकम् । स्थूलोष्ठमष्टदंष्ट्रं च द्विजिहं शककर्णकम् ।। ८२ + धनुचिहान्तर्गत प्रन्यः क. पुस्तके नास्ति । . १ ख. ग.प. ह.भावत' । २ ख. ग. १. क, हिना मा । ३ ख. ह.न्धा चाप्यनिष्पन्दा सहक ग. "" इसेवा । ५ स घ. इ. 'नियत्ता । स प वै धराधर' । ७ स प इ.गाना शे'। ८ ग. का: । कार- वज क. 'कार' । १. ए. भी । एला' इ. 'भौ । एल ! ११ घ. इ. क्णों महानीली धृ। १२ ख. इ. 'पदष्टय । १३ स. प. ह. था ! शुनी । ख. ग. घ. दृ. विल्वपाद. पुण्डरीकना'। १९ स. इ. 'श्व तथा पाप ! १६ क ' नमस्ति । १७ ग. रमम् । ह । १८ स. ग. घ इ. स्थूल-दी'। १९ ख. क शक । २. स प. इ 'हामुन' । २१ स. ११ विहस्त । १२ स इ. 'प्रभूत्। - - ·१ ८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६९ श्लो०८३-१०२) (कश्यपीयप्रजासर्गः) पिङ्गलोवृत्तनयनं जटिलं पिङ्गलं तथा । महाकर्ण महोरकं कटिहीनंकृशोदरम् ।। नैखिनं लोहितग्रीवं सा कनिष्ठं प्रसूयते ॥ सद्यः प्रमूतमानौ तु विद्धौ च प्रमाणतः । उरभागसमर्थाभ्यां शरीराभ्यामुपस्थितौ ॥ सद्योजातविवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यभूपताम् ।। ज्यायांस्तयोस्तु यः ऋरो मातरं सोऽभ्यकर्पत । अब्रवीन्मातरायाहि भक्षार्थे क्षुधयाऽदितः॥८५ न्यपेधयत्पुलāनं व्यायांसं तु कनिष्ठकः । अव त्सोऽसकृत्तं वै रक्षेमा मातरं खशाम् ।। वाहुभ्यां परिगृह्येनं मातरं तां व्यमोचयत् ।। एतस्मिन्नेव काले तु मदुर्भुतस्तयोः पिता । तो दृष्ट्वा विकृताचारौ वसतां हीत्यभापत ॥ ८७ तौ तु त पितरं दृष्ट्वा वलवन्तौ त्वरान्वितौ । मातुरेव पुनश्चाङ्के मलपेनां स्वमायया ॥ अथाब्रवीपिर्भार्या पायाभ्यामुक्तवत्यसि । पूर्वपाचक्ष्व तत्त्वेन तथैवाऽऽभ्यां व्यतिक्रमम् ।। ८९ मातुलं भजते पुत्रः पितृन्भजति कन्यका । यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः ॥ ९० यद्वर्णा तु भवेमिस्तवर्ण मलिलं ध्रुवम् । मातॄणां शीलदोपेण यथा शीलगुणैः पुनः ॥ विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातियशेन च ।। वलशीलादिभिस्तासामदिविधर्मतत्परा। - गन्धशीला दितिथैव प्रवाळयनशालिनी ।। धर्मशीलादिभिथैव प्रबोधवलशालिनी ।। ९२ गीतशीला तथाष्टिा मायाशीला दनुः स्मृता । विनता तु पुनर्देवी चैहायसगतिप्रिया ।। ९३ तपोमयेन शीलेन सुरभिः समलंकृता । क्रोवशीला तथा कंदः क्रोधेनामुखशीलका ॥ दनायुपायाः शीलं वे वैरानुग्रहलक्षणम् । त्वं च देवि महाभागे क्रोधीला मताऽसि मे ॥ ९५ इत्येतानि स्वशीलानि स्वभावालोकनानृणां । कर्मती यत्नतो बुद्धया रूपतो बलतस्तथा ॥ क्षमातथैव भिन्नानि भावितावलेन च ।। ग्नासचतमोवृत्तविश्वरूपाः स्वभावतः । मातुलं त्वयातास्ते पुत्रका गुणवृत्तिभिः ॥ इत्येवमुक्त्या भगवान्खशाममतिमा तदा । पुत्राबाहय सान्ना – चक्रे सोममभीतयः(3)॥ ९८ ताभ्यां च यत्कृतं तरयास्तदाचष्ट तदा खशा । मात्रा यया समाख्यातं कर्म ताभ्यां पृथक्पृथक तेन धात्वर्थयोगेन तत्वदर्शी चकार ह.।। यक्ष इन्वेष धातु सादने कृपणे च सः । यक्षयत्युक्तवान्यस्मात्तम्माद्यक्षो भवत्ययम् ॥ १०० रक्ष इत्येष धातुर्ग: पालने स विभाध्यते । उक्तवावर यस्मात्तु रक्ष मे मातरं खशाम् ।। नानाऽयं राक्षमस्तस्माद्रविप्पति ताऽऽत्मनः ॥ १०१ सनदा नदि वान्टष्ट्वा विज्ञाय तु तयोः पिता । तथा भाविनमयं च युवा मातृतं तयोः ।। ८ * इदमर्थ ना प. पुहा। ग. दिदिकम् । माग. . 'टिलोमिटम् । म। २ रा. प. करावी। ग...निल। ४ ग. 'परशा'परिकम् । एकविध मार मा १५ ग. प्र. सप्रमयत ।' प, इ.' । राम मो।। स ग प .. 'पा मार दिया। ८ ग. निर्माता क. यः । १० ग. प. निमोनित 1121 १. नुनाग नाग ग. गोमाम।

·११० [भ०६९लो. १०३-१२९] वायुपुराणम् । २५७ .(कश्यपीयप्रनामर्ग ) तांवुभौ क्षुधितां दृष्ट्वा विस्मितः परिमृग्य च । तयोः मादिशदाहारं प्रजापतिरसृग्वसे ॥ १०३ पित्य ती क्षुधिनी दृष्ट्वा वरं चेम तयोर्ददी । युयोर्हस्तसंस्पर्शो नक्तमेव तु सर्वशः ॥ नक्ताहाराविहारी च दिवास्वमोपभोगिनौ । नक्तं चैत्र वलीयांसौ दिवास्वभावुभौ युवाम् ।। मातरं रक्षतं चव धर्मश्चैवानुशिष्यताम् । इत्युक्त्वा कश्यपः पुत्रौ तवान्तरधीयत ।। गते पितरि तो वीरो निसर्गादेव दारुणौ । विपर्ययेण वर्तन्तौ किभक्षी प्राणिहिंसकौ ॥ १०७ महाबलौ महासत्चौ महाकायौ दुरासदौ । मायाविनौ च दृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ ॥ १०८ तौ कामपिणौ घोरा विकृतिको स्वभावतः । रूपानुरूपैराहारः प्रभवेतामुभावपि ॥ · १०९ देवासुरानृपीथैव गन्धर्वान्निरानपि । पिशाचांश्च मनुष्याच पन्नगान्पक्षिणः पशून् ।। भक्षार्थमपि लिप्सन्तो सर्वतस्तो निशाचरौ । इन्द्रेण तु बेरी चैव धृतौ दत्ता ववध्यताम्॥१११ यक्षस्तु न कदाचिद् निशीथे होककश्चिरम् । आहार म परीप्मन्वै शब्देनानुचचार ह ॥ ११२ आमसाद पिशाची 'दो जनचण्डौ च तावुभौ । पिङ्गाक्षा+रोमाणी वृत्ताक्षौ तु मुदारुगौ ॥ अमृनांसवसाहारी पुरुपादो महाबलौ। कन्याभ्यो महिती नौ तु तामा प्रियचिकीर्पया|११४ दे कन्ये कामम्सपिण्यों तदाचारे च ते मुंभे । आहारार्थपटन्तौ तौ कन्याभ्यां सहिनावभौ ।। तेऽपश्यराक्षसं तत्र कामरू महायलम् । महमा संनिपाते तु दृष्ट्वा चैव परस्परम् ॥ ११६ रक्षमाणी ततोऽन्योन्यं परस्परजिवृक्षवः । पितरावचतुः कन्ये युवामानयतं दुनम् ।। जीयाई रिगृह्यनं विस्फरन्त पदे पदे । ततः सममिहत्येनं कन्ये जगृहतुस्तदा ।। गृहीता हस्तयोस्ताभ्यामानीत पितृमंरादि ।। ताभ्यां करे गृहीतं तं पिशाचावय राससम् । पृच्छता कोऽसि कम्य त्वं स च समभापत ।। तम्य कर्माभिविज्ञातं ज्ञात्वा तो राक्षसर्पभो । अजस्त्र सण्डं तस्यैते प्रत्यपादयनां सुमे ।। तो तुष्टी कर्मणा तस्य कन्धे द्वे ददतस्तु ते ॥ पंगारेन विवाहेन मुदत्या बवाहनः । अजः खण्डव ताभ्यां तो तदाश्रावयतां धनम् ॥१२२ इयं ब्रह्मधना नाम मम कन्या ह्यलोमिका । ब्रह्मसत्वधनाद्दारा इति खण्डोऽभ्यभापत ॥ १२३ इयं जन्तु पना नाम कन्या सर्वासुन्दरी । जन्तवोऽस्या धनाहारास्तावावयतां धनम् ।। महिनी नान्ना च कन्या जन्तधना तथा । अकर्णान्नाऽप्यरोमा च कन्या ब्रह्माना तु या ।। नधन प्रमता मी तत्वलांनव कन्यका । एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने दे प्रसूयताम् ॥ नयोः प्रजाविप नो में नियोधत ।। महेन्यथा योग्यो बधस्तया । विस्फनिधी वातय आपो व्याघ्रस्तथैव च ॥ सध राक्षमा येते गातुधानात्मना दश । सुस्मिानुचरा होने सह तेन भ्रमन्ति च ॥ १२८ पुत्रम्तया लद गरेको र चात्मना । माल्यांश्च मुपाली च महेतृतनयाञ्ण ॥ महेनतनयः श्रीमान् योगा नामपिथुनः ।। . ११. साय' । २ . २. यो । क.'चा मुर। रा. द्वा जाल । ५ क. जन्तु च । घ. गग. यामनार उने । ८५ . नगशाचमथ । 1. 'गाज 113 रा करने में पदाध्यान प्र.. पारा ग, kriti ५. प - ·२५८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६९लो १३०-१५४] (कश्यपीयप्रजासर्गः ) : वधपुत्रौ दुराचारी विघ्नश्च शमनश्च ह । विद्युत्पुत्रो दुराचारो रुपनो नाम राक्षसः ।। स्फूर्जपुत्रा निकुम्भश्च ऋरो वै ब्रह्मराक्षसः । वातपुत्रो विरागस्तु आपपुवस्तु जम्बुकः 11 १३० व्याघ्रपुत्रो निरानन्दो जन्तुनां विघ्नकारकः । इत्येते वै पराक्रान्ताः क्रूराः सर्वे तु राक्षसाः ।। कीर्तिता यातुधानास्तु ब्रह्मधानान्निबोधत । यज्ञः पिता धुनिः क्षेमो ब्रह्मा पापोऽथ यज्ञहा ॥ स्वाकोटकः कलिः सर्पो ब्रह्मधानात्मजा दश । स्वसारो ब्रह्मराक्षस्य॑स्तेपां चेमाः सुदारुणाः ।। रक्तको महाजिह्वाऽक्षया चैवोपहारिणी । एतेपामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः ॥१३४ श्लेप्मातकतरुप्येते प्रायशस्तु कृतालयाः । इत्येते राक्षसाः कान्ता यक्षस्यापि निबोधत ॥ १३५ चकमेऽप्सरसं यक्षः पञ्चस्थूलां क्रतुस्थलीम् । तां लिप्सुश्चिन्तयानश्च नन्दनं स चचार ह ॥ वैभ्राजं सुरीम चैव तथा चैत्ररथं च यत् । दृष्टवान्नन्दने तस्मिन्नप्सरोभिः सहासतीम् ॥ १३७ नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् । दूपितः स्वेन रूपेण कर्मणा तेन दूपितः॥ १३८ ममोद्विजन्ते भूतानि भयोवृत्तस्य सर्वशः । तत्कथं नाम चाह्रीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम् ॥ दृष्ट्वोपायं ततः सोऽथ शीघ्रकारी व्यवर्तत । कृन्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्षस्य तु. गुह्यकः ॥ ततः सोऽप्सरसा मध्ये तां जग्राह ऋतुस्थलीम् ।। १४० युद्ध्वा बसुरुचि तं सा भावेनैवाभ्यवर्तत । संवनः 'स तया सा दृश्यमानोऽप्सरोगणैः॥१४१ तत्र संसिद्ध करणः सद्यो जातः मुतोऽस्य वै । परिणाहोच्छ्रयैर्युक्तः सद्यो वृद्धो ज्वलश्रिया ॥ राजाऽहमिति नाभिहि पितरं सोऽभ्यभापत । तवात्र जाते न भीतिः पिता तं प्रत्युवाच ह ।। 'मानाऽनुरूपो रूपेण पितर्येण जायते । जाते स तस्मिन्हर्पण स्वरूपं प्रत्यपद्यत ।। १४४ स्वमा प्रतिपद्यन्ने वृहलो यक्षराक्षसाः। म्रियमाणाः प्रसुप्ताश्व कुद्धा भीताः महर्पिताः ।। रातोऽनवीदप्सरगं मयमानः स गुह्यकः । गृह मे गच्छ सुबोणि मपुत्रा परवणिनी ।। १४६ अत्युक्ता सदमा वृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम् । विभ्रान्ताः पाद्रवन्भीताः क्रोधमानांप्सरोगणाः। Tीगचा गुणानां सान्त्वयन्गिरा । गन्धर्वाप्सरसां मध्ये तां नीत्वा स न्यवर्तत ।। नां दृष्ट्वा मपनि गदा प्याप्सरसां गणाः । यक्षाणां त्वं जनिनीति पोचस्ता चै क्रतुस्थलीम् नम हो ग तनो क्षः स्वमालयम् । न्यग्रोधरोहिणं नाम मुहका यत्र शेरते ।। तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधः सर्वतः मियः॥ २५० यक्षो रजतनाभस्तु गद्य कानां पितामहः । अनुहादस्य दैत्यस्य भद्रामतिवरां मुताम् ॥ : उपयेमे स भद्रायां यस्यां मणिवरो यशी ।। १५१ नशे सा मणिभद्रं च शकतुल्यपराक्रमम् । तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ तु तुस्थल्यात्मजे शुभे ।। नाना पुण्यननी चव तथा देवगनी च या । विगो मणिभद्रा पुत्रान्पुण्यजनी शुभान् ॥ सिद्धार्थ सूर्यतेनं च सुमन्तं नन्दनं तया । कन्यकं याचिकं चर गणिदत्तं वसुं तथा ॥ 1. रा. पटनो। १ रा. ग. प. २. 'नासो यदि ३ २. परिका 1 ४ ग. ग. प. या पि। ५ग, ग, 1...या पोऽय ।६.प. 'त्य तेलो! ग. ग...'कणी गरे। ८ ग. ग. ह. पवार । ९. एतासाग। १.प. र. रतन । १. म. प. 'यामा। १२ १.५ यामतं गन्। १३ प. द.ताना नाभी'। १.मो महान्तों। १५. एम्मानिस्तामा। १६ ग. प. स. गपो पत्याशियरों।. रा.प.

·E [अ०६९श्लो. १५-१८.] वायुपुराणम् । (कदयपीयप्रजामगः) संर्वानुभूतं शङ्ख च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च । तथा मन्दरशोभिं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा ।। मेघपूर्ण मुभद्रं च प्रद्योतं च महौजसम् । द्युतिमत्केतुपन्तौ च मित्रं मौलिसुदर्शनी ॥ चत्वारो विशनिश्चैव पुत्राः पुण्यजनाः शुभा: । जज्ञिरे मणिभद्रस्य ते सर्वे पुण्यलक्षणाः ।। तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः ।। विजज्ञे देवजननी पुत्रान्पणिवरात्मजात् । पूर्णभद्रं हेपरथं मणिमन्नन्दिवर्धनों ।। १५८ कुस्तुम्बुरुं पिशङ्गाभं स्थूलकर्ण महाजयम् । श्वतं च विपुलं चैव पुष्पयन्तं भयावहम् ॥ पनवर्ण मुनेत्रं च यक्षं वालं वकं तथा । कुमुद क्षेमकं चैव वर्धमान तथा दपम् ।। पद्मनायं वराङ्गं च मुवीर विजयं कृतिम् । पूर्णमासं हिरण्याक्षं सुरूपं चैवमादयः ।। पुत्रा मणिवरस्यते यक्षा चै गुह्यकाः स्मृताः । सरूपाश्च विरूपाच स्त्रग्विणः प्रियदर्शनाः ।।१६२ तेपां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ खशायास्त्वपरे पुना राक्षसाः कामरूपिणः । तेषां यथा प्रधानान्वै वर्थमानान्निबोधत ॥ लालाविः कुथनो भीमः सुमाली मधुरेव च । विस्फूजितो विद्युज्जिद्दो मानगो धम्रितस्तथा । चन्द्रार्कः सुकरो बुनः कपिलोमः प्रहासकः । क्रीडः परशुनाभश्च चक्राक्षश्च निशाचरः ।। १६६ त्रिशिरी : शतदंथ तुईकेगव राक्षस: । यक्षशाकम्पनश्चैव दुर्मुख शिलीमुखः ।। इत्येते राक्षसवरा विक्रान्ती गणरूपिणः । सर्वलोकॅचरास्ते तु त्रिदशानां समापाः|| १६८ सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम् । तासां च यः प्रजासों येन चोत्पादिता गणाः॥ आलम्बा उत्कचा कृष्णा निर्जना कपिला शिवा केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः ताभ्यो लोकामिपादश्च इन्तारो युद्धदुर्मदाः । उदीर्णा राक्षसगणा इमे उत्पादिताः शुभाः ।। आलम्बेयो गणः शूर उत्कचेयो गणस्तथा । तथा कानुयशैवेया राक्षसा धुत्तमा गणाः ॥ तथैव नै तो नाम व्यम्बकानुचरेण ह । उत्पादितः मजासो गगेश्वरचरेण तु ॥ १७३ * उत्पादिता वलयना उदीर्णा यक्षराक्षसाः । विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैर्ऋता देवराक्षसाः येपामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपाः ।। तपां गणशतानेका उद्धतानां महात्मनाम् । प्रायेणानुचरन्त्येते शंकरं जगतः प्रभुम् ।। दैत्यराजेन कुम्भन महाकाया महात्मना । उत्पादिता महावीर्या महावलपराक्रमाः ॥ कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः । कम्पनेन च योण केशिन्यास्ते परे जनाः।। १७७ १७६ उत्पादिता चलवता उदीर्णा यक्षराक्षसाः ! केशिनीदुहितुथैव नीलायाः क्षुद्रपानसाः ॥ १७८ आलम्बेयेन जनिता नैकाः मुरसिकेन हि । नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः || चरन्ति पृथिवीं करनां तत्र ते देवलौकिकाः । बहुत्वाचन सर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते ।। * इदम नास्ति स. ग. घ. द पुस्तकें । पता च । २ रा. ग. प. इ. 'निमान्ने । ३. ग. ह. मिनामा । । घ.त्रान्शुचिवरात्मज्ञान् । । ५ म. र. जान्। । ग र मात । " प. स्तम्बर वि। ८ स 'हामय । १ ललावो। १० रा. ग धे. तो 1ि11 रा. प. पुरामः । १२.प.शशित'। १३ ग. इ. कोशः । १४ ख. र. "सः । अरा. ग... बनिश चरः ।।६ स. 'न्तागुग । १७ ग. सर्व लोचा' । १८ ग. 'कधरा । १९ स. २० घ, र.'न्या 1 २१ के. महाबाता | २२ ग. प. ४. ' राक्षuI ·3 ५ २६० श्रीमईपायन मुनिपणीतम् । [अ०६९ श्लो० १८१-२०७०) (कश्यपीयप्रजासर्गः ). तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी । दुहिता स्वभावविकचा मन्दसत्त्वपराक्रमा । तस्या अपि विरूपेण नैनेनेह च प्रजाः उत्पादिताः सुरा()घोराः शृणु तांस्त्वनुपूर्वशः।।१८२ दंष्ट्राकरालविकृता महाकर्णा महोदराः । हारका भीपकार्थव तथैव कामकाः परे ।। १८३ चैनकाश्च पिशाचाच वाहकाः माशकाः परे । भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः पुरुपविक्रमाः ॥ १८४ चरन्त्यदृष्टपूर्वीश्च नानाकारा ह्यनेकशः । उत्कृष्टवलसरसा ये ते च वै खेचराः स्मृताः ॥ १८५ लक्षमात्रेण चाऽऽकाशं स्वल्पाः स्वल्पं चरन्ति वै । एताप्तमिमं लोकं शतशोऽथ सहस्रशः ।। भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसः । नानामकारैराकान्ता तानादेशाः समन्ततः ॥ समासाभिहताश्चैव ह्यष्टौ राक्षसमातरः । अष्टौ विभागा ह्येषां हि विख्याता अनुपूर्वशः ॥ १८८ भद्रका निकराः केचिद्यज्ञानिप्पत्तिहेतुका) । सहस्रशतसंख्याता मर्त्यलोकविनारिणः ॥ १८९ 'पूतना मातृसामान्यास्तथा भूतभयंकराः । बालानां मानुषे लोके ग्रहा वैमानहेतुकाः ।। स्कन्दग्रहादयश्चैव आपकास्त्रासकादयः । कोमाराम्ते तु विज्ञया वालानां ग्रहवृत्तयः ।। स्कन्दग्रहविशेपाणां मायिकानां तथैव च । पूनना मभूतानां ये च लोकविनायकाः ॥ १९२ सहस्रशतसंख्यानां मर्त्यलोकांवचारिणाम् । एवं गणशतान्येव चरन्ति पृथिवीमिमाम ॥ १९३ यक्षाः पुण्यंजना नाम तथा ये केऽपि गुह्यकाः । यक्षा देवजनाथैव तथा पुण्यजनाश्च ये ॥१९४ गुह्यकानां च सर्वेपामगस्त्या ये च राक्षसाः । पौलस्त्या राक्षसा ये च विश्वामित्राश्च ये स्मृताः। यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये । तेषां राजा महाराजः कुरो ह्यलकाधिपः ।। यक्षा दृष्टा पिवन्तीह नृणां मांसमसृग्यमाम् । रक्षास्यनुप्रवेशेन पिशाचाः परिपीडनैः ॥ १९७ सर्वलक्षणसंपन्नाः समक्षेत्राश्च दैवतैः । भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः ।। अनाभिमाया विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः। सूक्ष्मायौगरिवनो मेध्या वरदा यज्ञियाश्च ये॥ देवानां तुल्पधर्माणां ह्यसुराः सर्वशः स्मृताः । त्रिभिः पादस्तु गन्धर्वा देवैहीनाः प्रभावतः ।। गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैहीना सर्वगृह्यकाः । प्रभावतुल्या यक्षाणां विज्ञेयाः सर्वराक्षसाः ॥ ऐश्वर्यहीना यक्षेभ्यः पिशाचास्त्रिगुणं पुनः ॥ २०१ एवं धनेन रूोण आयुपा च वलेन च । धर्मेश्वर्येण बुद्धया च तपःश्रुतपराकमैः ।। देवासुरेभ्यो हीयन्ते श्रीपादान्वै परस्परम् । गन्धर्वायाः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः ।।२०३ सूत उवाच- अनः शृणुन भद्रं वः प्रचाः क्रोधवशात्मकाः । क्रोधायां कन्यका जज्ञे द्वादश ह्यात्मसंभवाः ।। ता भार्याः पुलहस्याऽऽसन्नामतस्ता निवोधत ।। मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा इरावती । भूना च करिशा देता निशा निर्या तथैव च ।। श्वेत्ता चैत्र स्वरा चैव सुरसा चेति विश्रुताः ।। मृग्यास्तु हरिणाः पुवा मृगाथान्याः शशास्तथा । न्यङ्काः शरभा ये च यः पृषनाथ ये ।। मृगराजा मृगमन्दाया गवयाचापरे तथा । महिपोष्ट्रवराहाच खड्गगौरमुखास्तथा ।। २०७ १स घ. 6. ना। चिम्पान तस्यापिन'।२ स..। रेखाका 1घ, "रे। रेचकायाः पि' रा. प. द.राः लासकाः। ग. ग. ५. वास्तु ना। ५ रा. ग. ध. ह नेग २ । ६ ग. ग, घ, इ. नानुभ् । ५ यतमा । ८ र विश्वमि । ९ श. घ...ममाक्षे । १. घ. 'राम । .

·एस. मयः। ग, घ. माय.। २ हे. प्रस्तुय ।३. यम । २८१ [म.६९श्लो०२०८-२३०] वायधुगणम् । (कश्यपीयप्रजासर्गः) हरेस्तु हरयः पुत्रा गोलामालतरक्षवः । वानराः किनराश्चैव व्याघ्राः किंपुरुपास्तथा ।। इत्येवमादयोऽन्येऽपि इरावत्या निबोधन ।। * सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः । हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रयंतरमगायत !! सान्ना प्रसूयमानेन सद्य एव गजोऽभवत् । स पागच्छदिरावत्यै पुत्रार्थे स तु भौवनः ॥२:० इरावत्याः मुतो यस्मात्तस्मादेरावतः स्मृतः । देवराजोपवाह्यत्वात्मथमः स मतङ्गराः ।। शुभ्राभ्राभश्चतुर्दष्ट्रः श्रीमानरावतो गजः ।। अमजस्यैकमुलस्य सवर्णामस्य हस्तिजः । पड्दन्तस्य हि भद्रस्य औपवायश्च वै वलः ।। २१२ तस्य पुत्रोऽश्चनथैव मुमतीकोऽथ वामनः । पाश्चैव चतुर्थोऽभूद्धस्तिनी चाभ्रपुस्तथा ॥ २२३ दिग्गजांस्तांश्च चत्वा(तु)र: श्वेताऽजनयताऽऽशुगान् । भई मृगं च मन्दं च संकीर्ण चतुरः सुनान् संकीर्णोऽप्यजनो यस्तु उपवाह्यो यमस्य तु । भद्रो यः मुमतीकस्तु हरितः स ापांपतः ॥ २१५ पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो बलविलस्य सः । मृगः श्यामस्तु यो हस्ती उपवासः स पापका पद्मोत्तरस्तु यः पमो गजो वै वरुणो गणः । उपलेपनमेपश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे मुताः ।। २१७ उदग्नभावेनोपेता जायन्ते तस्य चान्वये । श्वतवालनखाः पिग। वर्मवन्तो मतगजाः ।। मतगजान्प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात् ॥ कपिलः पुण्डरीकश्च सुमनाभो रथान्तरः । जातौ नाम्ना मुतौ ताभ्यां सुप्रतिष्ठप्रमर्दनौ ॥ २१९ शूलाः स्थूलाः शिरोदान्ताः शुद्धबालनखास्तथा । बलिनः शक्तिनधैव स्मृताम्त्वाकृलिका गजाः पुष्पदन्तो वृहत्सामा पड्दन्तो दन्तपुष्पवान् । ताम्रवर्णी च तत्पुत्रः सहचारिविषाणितः ॥२२१ अन्वये चास्य जायन्ते लम्बोष्टाचारुदेशिनः । श्यामाः सुदर्शनाश्वण्डा नानापीडायताननाः । चामदेवोऽञ्जनश्यामः सान्नो जज्ञेऽथ वामनः । भार्या चैवाङ्गदा तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ ॥ चण्डाधारशिरोग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः। नरैर्वदाः कुले तेषां जायन्ते विकृता गजाः॥२२॥ सुमतीकस्तु रूपेण नास्त्यस्य सदृशो गजः । तस्य महारी संपाती पृथश्चित्तिमुतास्त्रयः ॥ २२५ पशवो दीर्घतावाष्ठाः मुविभक्तशिरोदराः । जायन्ते मृदुसंभूता वंशे तस्य मतगजाः ॥ २२६ अञ्जनादञ्जना सानो विजज्ञे चाजनावती । + एवं माता तपोवापि मथितायुरजः सुतौ ॥ महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमनसंनिभाः । सुदर्शनाः सुवर्माणः पद्माभाः परिमण्डला ॥ शूनाः पीतायतमुखा गजास्तस्यान्वयेऽभवन् । जज्ञे चन्द्रमसः सान्नः पिङ्गला कुमुद द्युतिः । पिङ्गलायाः सुतौ तस्या महापद्मोमिमालिनौ ।। समायबरदांचण्डभिटद्धवलिनोदरान् । इस्तियुद्धे भियानागान्विद्धि तस्य कुलोद्भवान् ॥ २३० * इदमधैं नास्ति प. पुस्तके । + एनदान इदमर्थ पर्वमाना त्योश्चापि प्रथिनाः पुरुनः सुतो' इति ख, घट. पुस्तषु । २२८ ४ स. डिविडस्य । ५ स.तरः पद्मगुफ. सगजो वर । घ. इ "तर. पद्माको दिग्गजो पार । ६ स. ग. घ. इ. "गिनः । अ. व. ग. घ. दर्शनाः यामास्त्वग्दर्शनाधरहा नानापीताय । ८ ५ एति पृ । ( स. ग. प. . 'जन सा ५० ५.१. पदान्मरहवासिनो हरीन् ।।

·२६२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६९श्लो०२३१-२५७]] (कश्यपीयप्रजासर्गः). एतान्देवासुरे युद्धे जयार्थे जगृहुः सुराः । कृतार्थेश्च विसृष्टास्नैः पूर्वोक्ताः प्रपयुर्दिशः॥ २३? एतेपामन्वये जातान्विनीतांत्रिदशा ददुः । अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ॥ २३२ द्विरदो द्विरदाभ्यां च हस्ताद्धस्ती कराकरी । वरणाद्वारणो दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनागनः ।। कुञ्जर: कुञ्जचारित्वान्नागो नगविरोधतः । मत्वा यातीति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यां पिवस्मृतः ।। सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः ॥ २४४ एपां जिवापरावृत्चिरित्र)वाक्त्वं ह्यग्निशापजम् । वलस्यानवतो या तु या चैपां गूढमुकता ।। उभयं दन्तिनामेतत्स्वयंभूसुरशापजम् ॥ देवदानवगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । कन्यासु जाता दिग्नागैर्नानासत्यास्ततो गजाः ॥ संभूतिश्च प्रभृतिश्च नागनिर्वचनं तथा । एतद्गजानां विज्ञेयं येषां राजा विभावसुः ।। कौशिकाद्याः समुद्रात्तु गङ्गायास्तदनन्तरम् । अञ्जनस्यैकमूलस्य प्राच्यान्नागवन तु तत् ।। २३८ उत्तरा तस्य विन्ध्यस्य गङ्गाया दक्षिणं च यत् । गङ्गोद्भदात्करूपेभ्यः सुप्रतीकस्य तद्वनम् ।। अपरेणोकलाचैव ह्यावेदिभ्यश्च पञ्चमम् । एकभूवात्मजस्यैतद्वामनस्य वनं स्मृतम्(?) ॥ २४० अपरेण तु लौहित्यमासिन्धोः पश्चिमेन तु । यमस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् ॥ २४१ भूतिविजज्ञे भूतांच रुद्रस्यानुचरान्मभो । स्थूला कृशांश्च दीर्घाश्च चामनान्हस्वकान्समान् ।। लम्बकर्णान्मलम्बोष्टालम्वजिवास्तनोदरान् । एकरूपान्विरूपांच लम्बस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् ।। सरोवरसमुद्रादिनदीपुलिनवासिनः । कृष्णान्गौरांश्च नीलांश्च श्वेतांच लोहितारुणान् ॥ २४८ पभ्रून्यै शवलान्धूम्रान्करीक्षसदारणान् । मुञ्जकेशान्हपीकेशान्सपर्यज्ञोपवीतिनः॥ २४५ विटाक्षाविरूपाक्षान्कृशाक्षानेकलोचनान् । बहुशीपाविशीपश्चि एकशीनिशीर्षकान् ।। ण्डांथ विकटांश्चैव विरोमान्रोगशास्तथा । अन्धांश्च जटिलांचैव कुब्जान्हेपकवामनान् ।। २४७ सरोवरममद्रादिनदीपुलिनसेविनः । एककर्णान्महाकर्णाशकर्णानकणिकान् ।। २४८ दष्ट्रिणो नखिनथैव निर्दन्तांश्च द्विजिदकान् । एकहस्तान्द्रिहस्तांच त्रिहस्तांबाप्यहस्तकान् ।। एकपादाद्विपादांच त्रिपादान्वहुपादकान् । महायोगान्मदासत्वान्सुतपकान्महायलान् ॥ २५० सर्वप्रगानमतिघान्ब्रह्मशान्कामरूपिणः । घोरारांश्च मेध्यांच शिवान्पुण्यान्सवादिनः ॥ २५१ कशाहस्तान्महाजिहान्महाकर्णान्पहाननान् । दस्तादांश सुखादांच शिरोदाथ कपालिनः।। २५२ धन्विनो मुद्गरधरानसिशूलधरांस्तथा । दीशास्पान्दीप्तनेबांध चित्रमाल्पानुलेपनान् ।। २५३ अन्नादापिशितादांय बहुम्पान्मुम्हाकान् । गत्रिसंध्याचरान्योरानचित्सौम्पान्दिवाचरान् । नचरान्गदुस्पान्योरास्ता निशाचरान् ।। २११ परत्ये च भयं देवं सर्वे ते गतमानसाः । नेपां भार्याऽस्ति पुत्रो वा सर्वे ते भरतसः ॥२५५ रात नानि सहसाणि भूतानागात्मयोगिनाम् । एते सर्वे महात्मानो भूत्याः पुत्राः प्रकीर्तिताः ।। कपिशों नझे यमाण्डी अप्पाण्डाजज्ञिरे पुनः । मिथुनानि पिशाचानां वर्णेन कपिशेन न ॥ कपिगमापिनाचान्ने सच पिशिताशनाः ।। ग. प. ८. सरमामागो। २१.मनादिनि ग. ग. 'निरवालय।। फ.. ' रिप. प्रगनि. प. ! १.विश्य धारा मनाम 1 ग. ग. प. स. गु । पा२। १६. भागि.."..'दारिन । १. रामदा' ।१.प. FIRE | 161..: १५.. 'पगा१६.पर। २५७ ·3 [अ०६९ श्लो०२५८-२८०] वायुपुराणम् । . (काश्यपीयप्रजासर्गः) युग्मानि पोडशान्यानि वर्तमानास्तदन्वयाः । नापतस्तान्मवक्ष्यामि पुरुषादास्तदन्ययान् ॥ छगलइछगली चैव वक्रो वक्रमुखी तथा । पोडशानां गणा चब सूची सूची मुरवस्तथा ॥ २५९ कुम्भपात्रश्च कुम्भी च वज्रदंष्ट्रव दुन्दुभिः । उपचारोऽपचारश्च उलूखल उलूखली ॥ २६० अनच अनकौ च कखण्डश्च कुखण्डिका । पाणिपात्रः पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा ॥ नितुण्डश्च नितुण्डी च निपुणा निपुणस्तथा । छलादोच्छेपणा चैव प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा ।। पोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु पोडश ।। २६२ अनामुखा वकमुखाः परिणः स्कन्दिनस्तथा । विपादाङ्गारिकाश्चैव कुम्भपात्राः अंकुन्दकाः ।। उपचारोलखलिका ह्यनश्चि कुखण्डिकाः । पाणिपात्राचं नैतुण्डा ऊर्णाशा निपुणास्तथा ।। सूचीमुखोच्छेपणादाः कूलान्येतानि पोडश । इत्येता ह्यभिजातास्तु कृप्माण्डानां प्रकीर्तिताः ॥ पिशाचास्ते तु विज्ञयाः सकुल्या इति जज्ञिरे । वीभत्स विकृताचारं पुत्रपौत्रमनन्तकम् ॥ अतस्तेपां पिशाचानां लक्षणं च निवोधत ॥ २६६ सर्वागकेशा वृत्ताख्या दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा । तिर्यङ्गाः पुरुपादाश्च पिशाचास्ते ह्यधोमुखाः ॥ अकेशका हरोमाणस्त्वग्वसाश्चमवाससः । कृप्माण्डिकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः सदामिपाः ॥ यत्रागहस्तपादाश्च वक्रशीलागतास्तथा । ज्ञेया वक्रपिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः ॥ २६९ लम्बोदरास्तुण्डनाशा हस्वकायशिरोभुजाः । नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः प्रियश्रवाः ।। वामनाकृतयश्चैव वाचाला: प्लुतगामिनः । पिशाचानकमस्तेि वृक्षवासादनमियाः ।। २७१ उर्ववादूर्ध्वरोमाण उदृत्ताश्च तथालयाः। मुञ्चन्ति पांशूनङ्गेभ्यः पिशाचाः पाशवश्व ते ॥ २७२ धर्मनीमन्तकाः शुष्काः श्मश्रुलाश्वीरवाससः । उपवीराः पिशाचाश्च श्मशानायतनास्तथा।।२७३ विष्टब्धाक्षा महाजिव्हा लेलिहाना धुलूखलाः । इस्त्युपस्थूलशिरसो घिरता पद्धपिण्डकाः ॥ पिशाचाः कुम्भपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते । सुक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति वै अयुक्तांश्च विशन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः । आकर्णदारितास्याश्च लम्बभूस्थूलनासिकाः ।। * शून्यागाराश्रयाः स्थूलाः पिशाचाः पूरणास्तु ते । हस्तपादाक्रान्तगणा ह्रस्वकाः क्षितिष्टयः॥ बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः ॥ पृष्ठतःपाणिपादाच हस्त्रका वातरंहसः । पिशितादाः पिशाचास्ते सङ्ग्रामे रुधिराशिनः ॥२७८ नग्नका धनिकेताश्च लम्केशाश्च पिण्डकाः । पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वे अन्या उच्छेपणाशिनः ।। पोश जातयस्तेपां पिशाचानां प्रकीर्तिताः ।। एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वाऽनुकमया । तेभ्यो ब्रह्मा वरं पादाकारुण्यादल्पचेतसः॥ अन्तर्धानं मजास्तेपां कामरूपत्वमेव च ।। २८० * इदमयं नास्ति क. पुस्तके। २७७ १ स. ग. घ. 'ना रणा । २ ग. प. उ. वगणक । ३ ख. घ. छ, निरुदन निरुन्दी च । । क. 'सा वाम । ५ स. घ. द. प्ररुन्द । ६ स. ८. पवार ! ७ स. घ. ह. 'थ वै तु । ८ क. याः मुकल्पाई। ९. शा , SH. ग. ह. कमावा । ११ क. 'ण सर्ववृक्षास्तथा । १२ क. मतमाः । १३ क ादूस' । १४ स. घ. 8. रतोदद । १५ ख. प. इ. तरुणा । १६ ग. प. इ. बोटपिण्डिकाः । १७ के. उच्वसनाशि 1१८. - घ. ड. ढगान्यास्तु जात्योऽय 1ि ·२६१ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०६९ श्लो०२८१-३०४] (कश्यपीयप्रजासर्गः). : उभयोः संध्ययोश्वारं स्थानान्याजीवमेव च । गृहाणि यानि भनानि शून्यान्यल्पजनानि च ।। विश्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोपितानि च । असंस्पृष्ठोपलिप्तानि संस्कारर्वजितानि च ॥ राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुटाचत्वराणि च । द्वाराण्यहालकाचैव निर्मपासक्रमांस्तथा ।। २८३ पथो नद्योऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षान्महाफ्थान् । पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेवेतेषु सर्वशः ।, अधार्मिका जनास्ते वै भाजीवा विहिताः मुरैः । वर्णाश्रमाः संकरिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा ।। अमृतोपमसत्वानां चौरविश्वासघातिनाम् । एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैनः ।। आरभन्ते क्रिया यास्तु पिशाचास्तत्र देवताः ।। २८६ मधुमासौदनैर्दना तिलचूर्णसुरासधैः । धूपैहारिद्रकशरैस्तैलभंद्रगुडौदनैः ।। २८७ कृष्णानि चैव वासांसि धूताः सुमनसस्तथा । एवं युक्ताः सुवलयस्तेषां वै पर्वसंधिपु ॥ पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा सोऽधिपतिर्ददौ ।। २८८ सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् । दंगा त्वजनयत्पुत्रान्व्याघ्रान्सिहांश्च भामिनी ॥२८९ द्विपिनश्च सुतास्तस्य व्यालेयाश्चाऽऽमिपाशिनः । पायाश्चापिकात्स्न्येन प्रजासर्ग नियोधत्त ।। तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे शृणु ॥ मीना माता तथा वृत्ता परिवृत्ता तथैव च । अनुत्ता तुं विज्ञेया तासां वै शृणुत प्रजाः ॥२९१ सहस्रदन्ता मकराः पाठीनास्तिमिरोहिताः । इत्येवमादिहि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते ॥२९२ ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेया तथाऽनुज्येष्ठका अपि । निकां शिशुमारांच मीनों व्यजनयत्प्रजाः ॥ वृत्ता कूर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम् । तथा शशविकाराणि जनयामास नैकशः ।।२९४ ण्डुकानां विकाराणि अनुवृत्ता व्यजायत । ऐणेपानां विकाराणि शम्बूकानां तथैव च ॥ तथा शुक्तिविकाराणि वराटककृतानि च । तथा शङ्कविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत ।। २९६ कालकूदविकाराणि जलौकविहितानि च । इत्येप हि ऋर्वशः पञ्च शाखाः प्रकीर्तिताः ॥२९७ तिर्यग्घेतुकमायाहुबहुल(?) वंशविस्तरम् । संस्बेदनविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति है ।। २९८ स्वस्तिपिकशरीरेभ्यो जायन्त्युत्पादका द्विजाः । मनुष्याः 'स्वेदमलना उशना नाम जन्तवः ॥ [* नथा शिरसि चैले च यूकाः संस्वेदनाः स्मृनाः। चन्द्रादित्यामितप्तायां पृथिव्यां संभवन्ति थे। तृणधपसिक्तायाः स्मृताः संस्वेदजन्तवः । ] नानापिपीलिकगणाः कीटका पद्धपादकाः ।। माहोपलविकाराणि कीलकाचारकाणि च । इत्येवमादियालाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः ॥३०२ तथा धर्मादितप्ताभ्यस्त्वद्भ्यो वृष्टिभ्य एव च । नका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तयस्त्विमे ।। पीकाः पिप्पला दंशास्तथा तित्तिरपुत्रिकाः । नीलचित्राथ जायन्ने हलका बहुविस्तराः ॥ जलजाः स्वेदनायव जायते जन्तयस्त्विमे ! काशतोयञ्जाज)का कीटानलदा यहुपादका।। मिहला रोपलायव पिच्छलाः परिकीर्तिताः । इत्येवमादिदि गणो जलजः स्वेदजः स्मृतः ॥ सपियों मापदानां जायन्ने क्रमशस्नयौ । दिल्यजमानपूगेभ्यः फलेभ्यथैव जन्नयः ॥३०७ धनुमितन्यः ॐ ग पुस्तायोरित। प.र.जारो पिहिनः । १ ग ग... मक्षा ।। . रा । मा ६ . 'नगरनामों । ग... भारत का निधना ग.भ.प.ना. प. शास: प्रनि".प...पा!ि २ बाटन। - - नक 'साया व्या ।५ क. ८. मासायरा. - ·[अ०६९श्लो०३०८-३३२] वायुपुराणम् । .( कश्यपीयप्रजासर्ग) मुषः पनसभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च । तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ॥ ३०८ अन्येभ्योऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा । जन्तवस्तुरगादिभ्यो विपादिभ्यस्तथैव च ॥ बहन्यहानि निक्षिप्ते संभवन्ति च गोमये । जायन्ते कृमयो विप्राः काष्टेभ्यश्च घुणादयः॥ ३१० क्रमा द्रुमाणां जायन्ते विविधा नीलमक्षिकाः । तथा शुष्कविकारेभ्यः पुत्रिकाः प्रभवन्ति च ॥ कालिका शतिकेभ्यश्च सर्पा जायन्ति सर्वशः । संवेदनाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात् ।। (* गोभ्यो हि पहिपेभ्यश्च जायन्ते जन्तवः प्रभो। मत्स्थादयश्च विविधा अण्डकुक्षी विशेषतः।। चैवीरिकाश्च जायन्ते तथा गोजाकुलानि च । तथाऽन्यानि च सूक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः [+कपोतकुररादिभ्यः सूक्ष्मा यूकास्तथैव च । ४ तथैवान्येऽपि संख्याता अष्टापदकलीरकाः ] ॥ . मैक्षिकाणां विकाराणि जागन्ते जातयोऽपरे । ) मायेण तु वसन्त्यस्मिनुच्छिष्टोदककर्दमे ॥ मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च । तृणभ्यः समजायन्त पुत्रिकाः पुत्रसप्तकाः ॥ ३१७ मणिन्छेर्दास्तथा व्यालाः पोत्तजाः परिकीर्तिताः । शतवेरिविकाराणि करीपेभ्यो भवन्ति हि ॥ एवमादिरसंख्यातो गणः संस्खेदजो मया । समासाभिहितो ह्येप माकर्मवशनः स्मृतः ॥ ३१२ तथाऽन्ये नैनाः सत्त्वास्ते स्मृता उपमर्गजाः । पूनास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः प्रायेण देवाः सर्वे 'वै विज्ञेया घुपत्तिजाः । केचित्तु योनिजा देवाः केचिदेवानिमित्ततः।।३२१ तूलालाँघश्च कोलश्च शिवा कन्या तथैव च । अपत्यं सरमायास्तु गणा वै सरमादयः ॥ ३२२ श्यामश्च शवलचव अर्जुनो हरितस्तथा । कृष्णो धूम्रारुणश्चैव तूलालाबूश्च कद्रुकाः ॥ ३२३ मुरमाऽथ विजज्ञे तु शतमेकं शिरोमनम् । सर्पाणां तक्षको राजा नागानां चापि वासुकिः । तमोबहुल इत्येप गण: क्रोधवशात्मकः ।। पुलहस्याऽऽत्मजात्सर्गस्तानायास्तन्नियोधत । वहंन्यास्त्वभिविख्यातास्ताम्रायार्थ विजज्ञिरे ।। इयेनी भासी तथा क्रौञ्ची धृतराष्ट्री शुकी तथा । अरुणस्य भार्या श्येनी तु वीर्यवन्तौ महाबली संपातिं च जटायु च प्रसूता पक्षिसत्तमा ।। संपातिरजनपुत्रं कन्यामेको तथैव च । जटायुपश्च ये पुत्राः काकगृध्राश्वणिनः ।। ३२७ भार्या गरुन्मतश्चापि भासी क्रौञ्ची तथा शुकी धृतराष्ट्री च भद्रा च तास्वपत्यानि वक्ष्यते (म्यहम्॥ शुकी गरुत्मतः पुत्रान्सुपुषट् परिश्रुतान् । त्रिशिरं सुमुखं चैव वलं पृष्ठं महावलम् ॥ ३२९ धिशङ्खनेत्रं सुमखं सुरूपं सरसं बलम् । एषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम् ।। चतुर्दश सहस्राणि फूराणां पन्नगाशिनाम् । पुत्रपौत्रविसर्गाच पां वै वंशविस्तरः॥ व्याप्तानि यानि देशानि (स्थानानि) तानि वक्ष्ये यथाक्रमम् । शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकुटं च पर्वतम् धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो 4. पुस्तक नास्त । + धनुनितान्तर्गतप्रन्य क. युस्तके नास्ति । ४ इदम नास्ति २ . ६ पस्तके। ग, इ. ते किम । २ ख. यः । कृमीणा जायते केया विवि' । ३ ख. घ. ४ कानि' । : ग. ४ अन्तकु । ५ ग. ह.तः । घेचीरि । ६ ग लीरा ।। ६. इ. माक्षिका । ८ ख. ग. हे. दास्नृणा गया। किरी' । १० ख. ह. 'लाच श्रको । १ स. व हलालाब । घ. 'बदुलालावुन । इ. व इललार्थ क. स्था क. मित । १३ स. ग..घ... त। पटकन्या । १ ख. तिर्जनयत्वन्या द्विरदा पसाध योज नयतया द्विरद मगध । । १५ म. ग. १. राउ। १६ ग, इ. नि दिशास्तु ता । - - स ·न श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०६९ श्लो०३३३-३१५] ('कश्यपीयप्रजासर्गः). मणिमन्तं च शैलेन्द्रं सहस्रशिखरं तथा । पर्णमालं सुकेशं च शतशृङ्ग तथाऽचलम् ।। कौरज पञ्चशिखरं हेमकूटं च पर्वतम् । प्रचण्डवायुप्रभवैर्दीपितः पद्मरागिभिः ॥ दौलजालानि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्माभिः । भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूकाः काककुकुटाः।। मयूराः कलविताश्च कपोता लावंतित्तिराः । * क्रौञ्ची वार्षीणसाश्येनी कुररान्सारसान्वकान् इत्येवमादयोऽन्येऽपि ऋव्यादा ये च पक्षिणः । धृतराष्ट्री च हंसांश्च कलहंसांश्च भामिनी।।३३७ चक्रवाकांश्च विहगान्सश्चैिवादकान्द्विजान् । एतानेव विजज्ञेऽथ पुत्रपौत्रमनन्तकम् ।। गरुडस्याऽऽत्मजाः प्रोक्ता इरायाः शृणुन प्रजाः । इरा प्रजज्ञे कन्या वै तिस्रः कमललोचनाः॥ वनस्पतीनां क्षाणां वीरुधां चैव मातरः । लता चैवाय वल्ली च वीरुधा चेति तास्तु वै॥ ३३९ लता वनस्पतीञ्जज्ञे पप्पान्पुलिनस्थितान् । युक्तान्पुष्पफलैर्वृक्षाल्लता चै संप्रसूर्यते । अथ वल्ली तु गुल्मांश्च त्वक्सारास्तृणजातयः। वीरधा तदपत्यानि वंशश्चात्र समाप्यते ॥ ३४१ एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः । तेपा पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं पूरितं जगत् ।। इति सगैकदेशस्य कीर्तितोऽवयवो भया । मारीचोऽयं प्रजाप्तर्गः समासेन प्रकीर्तितः ।। न शक्यं व्यासतो वक्तुमपि वर्पशदिजाः ।। ३४३ अदितिधर्मशीला तु बलशीला दितिः स्मृता । तपःशीला तु सुरभिर्मायाशीला दनुः स्मृता ॥ [+मुनिश्च गन्धशीला चै प्रावाध्ययनशालिनी । गीतशीला त्वरिष्टाऽथ क्रोधशीला खशा स्मृता] रशीला तथा कटुः कौनपथ श्रुतिशालिनी । इरॉऽनुग्रहशीला तु दनायुर्भक्षणे रता ॥ ३४६ वाहशीला तु विनता ताम्रा चै पाशशालिनी । स्वभावा लोकमातृणां शीलान्येतानि सर्वशः ।। धर्मतः शीलता पल्या क्षमया बलरूपतः । रजःसत्त्वतमोत्ता धार्मिकाधार्मिकास्तु वै ॥ ३४७ मातुल्पाचाभिजाताः कश्यपस्याऽऽत्मनाः प्रजाः । देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।। पिशाचाः पशवथैव मृगाः पतगवीरुधः ॥ ३४८ यस्मादाक्षायणीप्वेते जज्ञिरे मानुपीनिह । मन्वन्तरेप सर्वेषु तस्मान्छेटास्तु मानुपाः॥ ३४९ धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुयाः साधकास्तु वै । ततोऽधाश्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः ।। जायन्ते कार्यसिद्धयर्थ मानुपए पुनः पुनः । इत्येव वंशप्रभवः प्रमख्यातस्तपस्विनाम् ॥ ३५? गुराणाममुराणां च गन्धर्वापारयां तथा । यक्षरसःपिशाचानां सुपर्णोरंगपक्षिणाम् ॥ च्यालानां शिखिनां चैव गोपधीनां च सर्वशः । कृमिकीटपतगाना क्षद्राणां जल जाश्च ये ।। पानां वालणानां च श्रीमतां पुण्यलक्षणः । आयुष्यश्चव धन्यत्र श्रीमान्दित्तमुग्यावहः । श्रोतव्यचव मनतं ग्राद्यौवानस्यता ॥ इमं तु वंशं नियमन यः पठेन्महात्मनां ब्रामणद्यममदि। अपत्यलाभ दिलीन पाकलं श्रियं धनं मेत्य च शोभनां गतिम् ।। दनि श्रीमहापुराणे गायुगोचउपोमातपादे यश्यपीयप्रजा! माग नवपरितमोऽध्यायः ॥ ६९ ॥ आदितः शोकानां समम्पसाः-६५०६ .. . - . . * नमाने 'पा यानाः सेना कुराः गारगा यमः' इति रा. ग. घ. ४. पुरणपु । + गनुविधामन्यो ग. गोगा। ... गानाs ११. प...रादपरी हिग। ग. पात्रोधी पग।. मागी... 'रानी। यी प ग ।

·[भ०७२ श्लो०१-२३ ] वायुपुराणम् । अथ सप्ततितमोऽध्यायः । . १ ७ ऋपियशानुकीर्तनम् । सूत उवाच- एवं प्रजामु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना । प्रतिष्ठितामु सर्वासु स्थावरामु चरासु च ।। अभिपिच्याधिपत्येपु(?) तेषां मुख्यः प्रजापतिः । ततः क्रमेण राज्यानि व्यादेपुमुपचक्रमे ॥ २ द्विजातीनां वीरुषां च नक्षत्राणां ग्रहैः सह । यज्ञानां तपसा चैव सोमं राज्येऽभ्यपेचयत् ॥ ३ बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददागिरसां पतिम् । भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्येऽभ्पपेचयत् ॥ ४ आदित्यानां पुनविष्णं वसूनामथ पावकम् । प्रजापतीनां दक्षं च मरुनामध वासवम् ।। दैत्यानामय राजाने प्रेहाद दितिनन्दनम् । नारायणं तु साध्यानां रुद्राणां वृपभध्वजम् ॥ ६ विप्रचितिं च राजानं दानवानामथाऽऽदिशत् । अपां तु वरुणं राज्ये राज्ञां चैश्रवणं पतिम् ॥ यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च ॥ वैवस्वतं पितृणां च यमं राज्येऽभ्यपेचयद । सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनम् ॥ ८ शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम् । गन्धर्वाणामधिपति चक्रे चित्ररथं तदा ॥ उच्च श्रवसमवानां राजानं चाभ्यपेचयन । मृगाणामथ शार्दूलं गोवपं च चतुप्पदाम् ।। पक्षिणामथ सर्वेप गरुडं फ्ततां वरम् । गन्धानां मारुतं चैव भूतानामशरीरिणाम् ।। ११ शब्दाकाशवलानां च वायु बलबतां वरम् । सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेयं नागानामथ वासुकिम् ॥ १२ सरीसृपाणां सर्पाणां नागानां चैव तक्षकम् । सागराणां नदीनां च मेघानां वर्पितस्य च ॥ आदित्यानामन्यत्तम पर्जन्यपभिपिक्तवान् । सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथैव च । ऋतूनामथ मासानामातवानां तथैव च ।। पक्षाणां च विपक्षाणां मुहुर्तानां च पर्वणाम् । कलाकाष्टाममाणानां गतेरयनयोस्तथा ॥ गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ।। प्रजापति, रजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम् । पुत्रं नाम्ना सुधापानं राजानं सोऽभ्यपेचयन ॥१६ पश्चिमस्या(मायां) दिशि तथा रजप्तः पुत्रमच्युतम् । केतुमन्तं महात्मानं राजानं सोऽभ्यपचयत् मनुष्याणामधिपति चक्रे वैवस्वत मनुम् । वैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ॥ यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते ।। स्वायंभुवेऽन्तरे पूर्व ब्रह्मणा तेऽभिपेचिताः । नृपा येतेऽभिषिच्यन्ते मनयो ये भवन्ति वै ॥ मन्वन्तरेवतीतेपु गता ह्यतेपु पार्थिवाः । एवमन्येऽभिपिच्यन्ते प्राप्त मन्वन्तरे पुनः॥ अतीतानागती: सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः।। राजसूयेऽभिषिक्तच पृथुरेभिर्नरोत्तमैः । वेददृष्टेन विधिना कृतो राजा प्रतापवान् ॥ एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु मजासंतानकारणात् । पुनरेव महाभागः मनानां पतिरीश्वरः ।। कश्यपो गोत्रकामस्तु चंचार परमं तपः । पुत्री गोप्रकरौ मद्यं भवेतामित्यचिन्तयत् ॥ २२ १ रा. ४, प्रदादं । २ ग, प, इ, दादासबला । ३ स. प. ह. तथा प्रभम् । ऋ1 क. 'के चैव मा ५स.स.१,"तमः।। १५ . .

·२९ 1 . २६८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०७० श्लो२४-५०] (ऋषिवंशानुकीर्तनम् ) वस्य प्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः । ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पचात्मादुर्भूतौ महौजसौ ॥१२४ वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्मयादिनौ । वत्सारान्निध्वो जज्ञे रेभ्यश्च स महायशाः ॥ २५ रेभ्यस्य रैभ्या विज्ञेया निध्रुवस्य निबोधत । च्यवनस्य सुकन्यायां सुमेधाः समपद्यत ॥ २६ निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिनाम् । असितस्यैकपर्णायां अमिष्टः समपद्यत ॥ २७ शाण्डिल्यानां वचः श्रुत्वा देवलः सुमहायशाः । निधुवाः शाण्डिलाईभ्यास्त्रयः पंचासु कश्यपोः वरमभृतयो देवा देवलस्य प्रजास्त्विमाः । चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोही कादशे प्रजाः ॥ अधावशिष्टे तस्मिस्तु द्वापरे समवर्तते ॥ मानसस्य च रिप्यन्तस्तस्य पुत्रो दमः किल ! मानसस्तस्य दायादस्तृणबिन्दुरिति श्रुतः ॥ ३० त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संवभूव है । तस्य कन्या विडिविला रूपेणाप्रतिमाऽभवत् ।। पुलस्त्याय स राजर्षिस्तां कन्या प्रत्यपादयत् ।। ऋपिरिडिविलायां तु विश्रवाः समपद्यत । तस्य पत्न्यश्चतस्रस्तु पौलस्त्यकलवर्धनाः ।। वृहस्पतेवृहत्कीतिर्देवाचार्यस्य कीर्तिता 1 कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् ।। पुप्पोत्कटां च वाकां च मुते माल्पवतः स्थिते । कैकसी मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुपुवे देवणिनी । दिव्येन विधिना युक्तमाणैव श्रुतेन च । राक्षसेन च रूपेण आसुरेण वलेन च ॥ त्रिपादं मुमहाकाय स्थूलशीर्ष मेहातनुम् । अदंष्ट्र हरिच्च्मश्रृं शङ्कुकर्ण विलोहितम् ॥ हस्ववाहुं भवाहुं च पिङ्गलं मुविभीषणम् । पैवर्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं ज्ञानसंपदा ॥ एवंविधं सुतं दृष्ट्वा विश्वरूपपरं तथा। पिता दृष्ट्वाऽब्रवीत्तत्र कुरोऽयमिति स्वयम् ॥ ३८ कुत्सायां कितिशब्दोऽयं शरीरं वेरमुच्यते । कुवरः कुशरीरत्वान्नाम्ना तेन च सोऽशितः ॥ ३९ यस्माद्विश्रवसोऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव । तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना लोके भविष्यति ॥ ४० ऋद्धयां कुवेरोऽजनयंद्विश्रुतं नलकूबरम् । रावणं कुम्भकर्ण च कन्यां शूर्पणखा तथा ।। विभीषणचतुर्यास्तान्कैकस्यजनयस्मुतान् ।। शकों दशग्रीवः पिहला रक्तमजः। चनुपादिशतिभुजो महाकायो महाबलः। जात्याऽजननिभो दंष्टी लोहितग्रीव एव च । राजसैनो यथा युक्तो रूपेण च बलेन च ॥ ४३ सत्यधुद्धिढता राक्षसैरेव रावणः । निसर्गादारुणः फरो रावणाद्रावणस्तु सः ।। हिरण्यकशिपुस्त्वासीत्स राजा पूर्वजन्मनि । चतुर्यगानि(णि) राजाऽत्र त्रयोदश स राक्षसः ॥४५ ताः पञ्च कोट्यो वर्षीणांमाख्याताः संख्यया द्विजैः। नियुतान्येकपष्टिश्च संख्या विद्भिरुदहिता पष्टिं शतसहस्त्राणि वर्षाणां तु स रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम् ॥ • ४७ त्रेतायुगे चतुर्विशे रावणस्तपसः क्षयात् । राम दाशरपि प्राप्य सगणः क्षयमीपिवान् ॥ ४८ महोदरः प्रहस्तक्ष महापांश: खरस्तथा । पुप्पोलटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा ॥४९ त्रिशिरा दूपणचव विपजिष्य राक्षसः । कन्या सालका न वाकापा: प्रधाः स्मृताः ।। १. विल्या २ रा. प. *. 'पाः । चर' । ३ ग. प. इ. "पिरपियो यस्यां विक. ह. तित:। ५। ५ स. 'दाहन । ६ म. 'यलन्दा १७ क.'नो जयय' । म. पनोऽभसा यु। ५. ६. सस्पद्धित १ म. ग... निपातु। १. स.ग. प...दनम् । 411 क. ग. दय. 11२ म. ग. घ... सालि -11 ए 'मयः गते ।। - 4 -- ·.. [अ०७० श्लो०५१-७७] वायुपुराणम् । (ऋषिवंशानुकर्तिनम् ) इत्येते फूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश । दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः॥ ५१ सरे लब्धवराश्चैव पुत्रपौत्रसमन्विताः । यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या ये च राक्षसः॥ ५२ आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् । वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिविणाम् ॥ ५३ तेषामैडविलो.राजा पौलस्त्यः सन्यपिङ्गलः । इतरे वै यज्ञमुखास्तेन रसोगणास्त्रयः ।। यातुधाना ब्रह्मधाना वाचिव दिवाचराः । निशाचरगणास्तेषां च वार: कविभिः स्मृताः। पौलस्त्या नैनाश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा। इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः तेषां रूपं प्रवक्ष्यामि स्वभावेन व्यवस्थितम् । वृत्ताक्षाः पिङ्गलाव महाकाया महोदराः ॥५७ अष्टदंष्ट्राः शकुकर्णा ऊर्ध्वरोमाण एव च । आकर्णदारितास्याश्च मुखधूमोर्ध्वमूर्धनाः ॥ ५८ . स्थूलशीर्पाः सिताभाश्च हस्काश्च प्रवाहुकाः । ताम्रास्या लम्बीजहोष्ठा लम्बभ्रूस्थूलनासिकाः।। नीलागा लोहितग्रीवां गम्भीराक्षा विभीपणाः । महाघोरस्वराश्चैव विकटा बद्धपिण्डिकाः ।। स्थूलाथ तुगनासाथ शिलासंहनना दृढाः । दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः लिष्टकर्मिणः।। ६१ सकण्डलाइदापीडा मुकुटोपणीपधारिणः । चिचित्रववाभरणाश्चित्रसगनुलेपनाः ।। अन्नादाः पिशितादाच पुरुषादाच ते स्मृताः। इत्येतपसाधर्म्य राक्षसाना बुधैः स्मृतम् ।। न समस्तवलं बुद्धं यतो मायाकृतं हि तत् ॥ पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाच दंणिः । भूताः पिशाचाः साश्च भ्रमरा इस्तिनस्तथा ॥ वानराः किंनराश्चै मकिंपुरुषास्तथा । * येऽन्ये चैव परिक्रान्ता मायाक्रोधवशानुगाः ।। ६५ अनपत्यः क्रतुस्तस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे । न तस्यं पुत्रः पात्रो वा तेजः संक्षिप्य वा स्थितः॥ अशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः । तस्य पत्त्पश्च सुन्दर्यो दर्शवाऽऽसन्पतिव्रताः ॥ ६७ भद्रावस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः । भद्रा शूद्रा च यद्रा च शलदा मलदा तथा ॥६८ वेला खला च सप्तैता या च गोचपला स्मृता । तथा मानरसा चैव रत्नकूटा च ता दश ।। आत्रेयवंशकृत्तासां भर्ता नाना प्रभाकरः । भद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।। ७० स्वर्भानुना इते सूर्ये पतमाने दिवो महीम् । तमोभिभूते लोकेऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्तिता ॥ ७१ स्वस्ति तेऽस्तिपति चोक्तः स पतनिह दिवाकरः । ब्रह्मवंचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ॥ अत्रिश्रेष्ठधानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः । यज्ञेप्वत्रिधनवैव मुरैर्यश्व प्रवर्तितः ॥(1) सता स्वजनयत्पुत्रानात्मतुल्याननामकान् । दश तास्वेव महता तपसा भावितमभाः॥ वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋपयो वेदपारगाः । तेषां विख्यातयश सौ अलिटी मुमहौजसा ।। दत्तात्रेयस्तस्प ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः । यवीयसी सुता तस्यामवला ब्रह्मवादिनी।। अत्राप्युदाहरन्तीम श्लोक पौराणिकाः पुरा ।। .७६ अत्रे : पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मपम् । दत्तात्रेयं तनुं विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥ ७७ * एतदर्धस्थानेऽयपा:-प्रायोऽन्योयः परिफन्तो मशगोश यशान्वय इति स. ग. घ. र. पुस्तकेयु । घ.सा: 1 अगस्त्यविश्वा' । २ . मेलपि । ३ घ. 'विद्यो रा'प.ह. सत्यपि । ५ रा. प. .. 'सशक्षाः प्रयाहवः । ता1६ स. ह. 'मते बले बुद्धी श्रुते मायाने तथा ।। ५. व यमाका स्त्र पल्यः पुमो था। क. पाः । जज्ञे। स. शेवनिधन और सुरयंचप्रवातितम् । स । प. सेम्वनिधनं सुम सच भीतितम प.. मसमान । ७४ ८ ·२७० १८ ८० ८२ . श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् -- [अ०७०-७१ श्लो० ७८-९१।१-२] (श्राद्धप्रक्रियारम्भ.) तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः प्रार्थता भुवि । श्यामाश्च मुद्गलाचैव वलारकमविष्ठिराः ॥ एते नृणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। कश्यपानारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा । जज्ञिरे च त्वरुन्धत्यास्तानियोधत सत्तमाः॥ नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धर्ती मत्यपादयत् । ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः॥ पुरा देवासुरे तस्मिन्सङ्ग्रामे तारकामये । अनादृष्टया हते लोके व्यग्रे शके मुरैः सह ।। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै मजाः॥ अनौपधं मूलफलमोपधीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौपधेन तु ।। अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयविजाः । सागरं जनयच्छतेरदृश्यन्ती पराशरम् ॥ काली पराशराज्जज्ञे, कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् । द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। ८४ उत्पद्यन्ते च पीवों पडिमे शुकसूनवः । भूरिश्रवा प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥ ८५ कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढवता । जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सात्वगुहस्य च ॥ ८६ श्वेताः कृष्णाश्च गौराश्च मामा धूम्राः समलिकाः । ऊष्मपा दारकाचैव नीलाश्चैव पराशराः ॥ पाराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् । अत ऊर्च निवोषध्वमिन्द्रमतिमसंभवम् । वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्या समपद्यत ।। कुंशीतियः समाख्यात इन्द्रमतिम उच्यते ॥ पृथोः सुतायाः संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः । उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः । एकाप्यास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः ॥ एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशैव तु ।। इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः । भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।। त्रील्लोकान्धारयन्तीमान्देवपिंगणसंकलान् । तेपां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। यप्तिा पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोदातपाद ऋषिवशानुकीर्तन नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-६५९७ ८७ ८८ । अकसप्ततितमोऽध्यायः । म श्राद्धप्रक्रियारम्मः ।. एतच्छुत्वा वचस्तस्य मूतस्प विदितात्मनः । उत्तरं परिपान्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः॥ शांशपायन उवाच- कयं द्वितीपमुत्पन्ना भवानी प्रायसती तु याँ । आसीदाक्षायणी पूर्वयुपा कथमजापत ।। मेनायां पितृकन्यायां जनयामास शैलराट् । के चैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ॥ * एतस्मात्पूर्व सूत उपायेति रा. पुस्तके। .रा. व य गरगगविटाः । ग. प. प यनगरका । २.. 'जा यक्ष'। ३ घ. पृथुः । प. ८. 'म । ५ग ग...का: उमादा दारिया।६ग य... कुणीति'१७ सघ. सा। mr ·८ (१०७१ श्लो४-२९] वायुपुराणम् । २७१ - (पादप्रक्रियारमा) मैनाकश्चैव दौहित्रो दाहित्री च तथा युप । एकपर्णा तथा चैव तथा या चैकपाटला ।। गङ्गा चैत्र सरिन्छेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा । पूर्वमेव मयोद्दिष्टं शृणुध्वं मम सर्वशः ।। क एते पितरश्चैव वर्तन्ते क च वा पुनः । श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च परं विधिम् ।। ६ पुत्राश्च ते स्मृताः केषां कथं च पित्तरस्तु ते । पितरः कथमुत्पन्नाः कस्य पुत्राः किमात्मकाः ॥७ स्वर्गे तु पितरोऽन्ये ये देवानामपि देवताः । एवं वै श्रोतुमिच्छामि पितॄणां.सर्गमुत्तमम् ।। यथावद्दत्तमस्माभिः श्राद्धं मीणाति वै पितॄन् ।। यदर्थ ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् । स्वर्गे हि के तु वर्तन्ते पितरो नरके तु के ॥ ९ अभिसंधाय पितरं पितुश्च पितरं तथा । पितुः पितामहं चैव त्रिपु पिण्डेषु नामतः ।। कानि श्राद्धानि देयानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् । कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः के चेह पितरो नाम कान्यनामो वयं पुनः । देवा अपि पितृस्वर्गे यजन्तोति हि नः शतम् १ - एतदिच्छामि चै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुत । स्पष्टाभिधानमर्थ वै तद्भयान्वक्तुमर्हति ॥ मपीणां तु वचः श्रुत्वा सूतस्तत्त्वार्थशिवान् । आचचक्षे यथाप्रश्नं ऋपीणी मानसं ततः॥१४ सूत उवाच- अत्र वो वर्णयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । मन्यन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः ॥ अतीतानागते ज्येष्ठाः कनिष्ठा क्रमशस्तु ते । देवः सार्धं पुराऽतीताः पितरो येऽन्तरेषु वै ॥ वर्तन्ते सांप्रत ये तुं तान्दै वक्ष्यामि निश्चयात् ।। श्राद्धं चपां मनुष्याणां श्रादमेव प्रवर्तते । देवानसृजत ब्रह्मा नायक्षनिति वै पुनः॥ तमुत्सृज्य तदात्मानमसृनंस्ते फलार्थिनः ॥ १७ ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टमंज्ञा भविष्यथ । न स्म किंचिद्विजानन्ति ततो लोको ह्यमुद्यत ।। १८ ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् । अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानत्रवीत्मभुः ।। ११. प्रायवित्तं चरवं चै व्यभिचारो दिवः कृतः । पुत्रान्स्वान्परिन्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथा॥२० ततस्ते स्वान्मुतांश्चैव प्रायश्चित्तजिसवः । अपृच्छन्संयत्तारपानो विधिवच मियो मियः ॥ २१ तेभ्यस्ते नियतात्मानः प्रशशंसुरनेकधा । प्रायश्चित्तानि धर्मज्ञा वामनकर्म नानि तु ।। ते पुत्राननान्मीता लक्ष्यसंज्ञा दिवौकसः । यूर्य वै पितरोऽस्माकं ये वयं प्रतियोधिताः ।। धर्मशानं च कामश्च को वरों यः प्रदीयताम् ।। पनस्तानववीमा यूयं वै सत्यवादिनः । तस्माघदुतं युप्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा । उक्त नं पितरोऽस्मारमिति व तनया स्वतः पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्योऽयं दीयतां यर) तेय वचसा पुत्रा ब्रह्मणः परमेष्टिनः । पुत्राः पितृत्वमानग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।। तम्मा पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम् । एवं स्मृत्या पितापुतान्पुनाथ पितरस्त । च्यानहार पुनर्वामा पितृनात्मविद्धगे। यो पनिष्ठा पिता क्रिया कांचित्करिष्यति । राक्षमा दानवाथैय फलं प्राप्त तस्य तन् आदराप्यापिताय पितरः सोममव्ययम् । आप्याय्यमाना गुप्माभिर्वपि नित्वमः ।। 11 ग. स. १६॥ ग. प. ८.ना।३ ग.प. - ·. ८० २७० श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् -- [अ०७०-७१ श्लो० ७८-२१११-१ (श्राद्धप्रक्रियारम्भ ) तस्य गोगान्वये जाताश्चत्वारः पार्थता भुवि । श्यामाश्च मुद्गलाथैव वलारकमविष्ठिराः ॥ एते नृणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। कश्यपान्नारदश्चच पर्वतोऽरुन्धती तथा । जज्ञिरे च त्वन्धत्यास्तान्निबोधत सत्तमाः ॥ नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत् । ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः॥ पुरा देवासुरे तस्मिन्सङ्ग्रामे तारकामये । अनादृष्टया हते लोके व्यग्रे शके सुरैः सह ।। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः॥ अनौपधं मूलफलमोपीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीचयामास कारुण्यादौपधेन तु ।। ८२ अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयविनाः । सागरं जनयच्उक्तरदृश्यन्ती पराशरम् ॥ काली पराशराजज्ञे कृष्णद्वैपायनं प्रभम् । द्वैपायनादरण्यां नै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। ८४ उत्पद्यन्ते च पीवर्या पडिमे शुकसूनवः । भूरिश्रवा मेंभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥ ८५ कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता । जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सात्वगुहस्य च ॥ श्वेता कृष्णाश्व गौराश्च मामा धूम्राः समलिकाः । ऊष्मपा दारकाचैव नीलाश्चैव पराशराः ।। पाराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।। अत ऊर्ध्व निवोधध्वमिन्द्रपतिमसंभवम् । वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यां समपद्यत । कुंातियः समाख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ॥ ८८ पृथोः सतायाः संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वमुः । उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे उपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनो ये परिश्रुताः । एकापेयास्तथैवान्पे वसिष्ठा नाम विश्रुताः ॥ एते पक्षा वसिष्ठाना स्मृता एकादशैव तु ।। इत्येते ब्रह्मणः पुना मानसा ह्यष्ट विश्रुताः । भ्रातर सुमहाभागा येपा वंशाः प्रतिष्ठिताः ।। त्रील्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिणसंकुलान् । तेपा पुत्राश्च पौनाश्व शतशोऽथ सहस्रशः॥ थैर्याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।। इति श्रीमहापुराणे पायुप्रोक्त उपोद्धातपाद ऋषिवशानुकीर्तन नाम सप्ततितमोऽध्याय ॥ ७० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-६५९७ ८७ भक्सप्ततितमोऽध्याय । १ श्राद्धप्रक्रियारम्भ । * एतच्छुत्वा वचस्तस्य मूतस्प विदितात्मनः । उत्तरं परिपमच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ।। शशपायन उवाच- कथं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी माक्सत्ती तु याँ । आमीदासापणी पूर्वममा कथमजायत ।। मेनायां पितृकन्पापां जनपामास शैलराट् । के चैते पितरथैव येषां मेना तु मानसी ॥ एतस्मात्पूर्व सूत उपायति रा. पुस्तके। "व य गुरगगरिया । एग घ च यल्गरका । ६. मा वृक्ष'। ३ ५. पृथु । ४. । ५० ग ५ र.' उपादा दारिका । ६ ग य र नीति'। पसा। * ·२७० १८ ७९ ८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०७०.७१ श्लो० ७८-९१११-३} (श्राद्धप्रक्रियारम्भ.) तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः माथता भुवि । श्यामाश्च मुद्गलाचैव पलारकमविष्ठिराः ॥ एते तृणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा । जज्ञिरे च त्वन्धत्यास्तानियोधत सत्तमाः ।। नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत् । ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ।। पुरा देवासुरे तस्मिन्सङ्घरमे तारकामये । अनादृष्टया हते लोके व्यग्रे शके सुरैः सह ॥ वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः ॥ ८१ अन्नौपधं मूलफलमोपधीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौपधेन तु ।। ८२ अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयविजाः । सागरं जनयच्छक्तरदृश्यन्ती पराशरम् ॥ ८३ काली पराशराज्जज्ञे. कृष्णद्वैपायनं प्रभम् । दैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ॥ उत्पद्यन्ते च पीवयाँ पडिमे शुकसूनवः । भूरिश्रवा प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥ ८५ कन्या कीर्तिमत्ती चैव योगमाता दृढव्रता । जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सात्वगुहस्य च ॥ ८६ श्वेताः कृष्णाश्च गौराश्च नामा धूम्राः समलिकाः । ऊष्मपा दारकाचैव नीलाक्षेत्र पराशराः ॥ पाराशराणामष्टी ते पक्षाः मोक्ता महात्मनाम् ।। अत ऊर्व नियोधध्वमिन्द्रमतिमसंभवम् । वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्या समपद्यत । कुंशीतियः समारख्यात इन्द्रप्रतिम उच्यते ।। पृथोः सुतायाः संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः । उपमन्युः मुतस्तस्य यस्यमे उपमन्यवः मित्रावरुणयोथैव कुण्डिंनो ये परिश्रुताः । एकायास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः ।। एते पक्षा घसिष्ठानां स्मृता एकादशैव तु ।। इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा ह्यष्ट विश्रुताः । भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ॥ श्रील्लोकान्धारयन्तीमान्देवपिणसंकुलान् । तेषां पुत्राश्व पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ॥ याता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोद्घातपाद ऋषिवंशानुकीर्तन नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ आदितः श्लोकानां समथ्यङ्काः-६५९७ ८८ अकसप्ततितमोऽध्यायः । x शालूप्रक्रियारम्मः ।. * एतच्छुत्वा वचस्तस्य मूतस्य विदितात्मनः । उत्तरं परिपपच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ॥ शशिपायन उवाच- कयं द्वितीयमुत्पन्ना भवानी माक्सती तु याँ । आसीदाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत । मैनापां पितृकन्यायां जनयामास शैलराट् । के चैते पितरश्चैव येषां मेना तु मानसी ॥ • एतस्यापूर्व सूत उपायति रा. पुस्तके । १ स."म यागरगारमाः। ए.प. 'प पगारग। २८. 'जा या'। ३ . यः। प... . ५० ग...'1: उजादा दारिका।६ ग प... जानिग प. ।। ma ·२७० १८ ८० -- . ८४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०७०-७१ श्लो० ७८-२१११-२] (श्राद्धप्रक्रियारम्भ ) तस्य गोत्रान्वये जाताश्चत्वारः पार्थता भुवि । श्यामाश्च मुद्गलाचैव वलारकनविष्ठिराः ॥ एते नृणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसाम् ।। कश्यपान्नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा । जज्ञिरे च स्वरुवत्यास्तानिबोधत सत्तमाः ॥ नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत् । ऊर्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ॥ पुरा देवासुरे तस्मिन्सङ्ग्रामे तारकामये । अनावृष्टया हते लोके ध्यग्रे शके सुरैः सह ।। वसिष्ठस्तपसा धीमान्धारयामास वै प्रजाः॥ अनौपधं मूलफलमोपधीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौपधेन तु ॥ अरुन्धत्यां वसिष्ठस्तु शक्तिमुत्पादयविजाः । सागरं जनयच्छक्तेरदृश्यन्ती पराशरम् ॥ ८३ काली पराशराजज्ञे. कृष्णद्वैपायनं प्रभम् । द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ।। उत्पधन्ते च पीवर्या पडिमे शुकसूनवः । भूरिश्रवा प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥ ८५ कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता दृढव्रता । जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सात्वगुहस्य च ।। श्वेताः कृष्णाच गौराश्च नामा धूम्राः समलिकाः । ऊष्मपा दारकाचैव नीलाश्चैव पराशराः ॥ पाराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।। अत अर्घ निबोधध्वमिन्द्रमतिमसंभवम् । वसिष्ठस्य कपिजल्यां घृताच्यां समपद्यत । कुशीतियः समाख्यात इन्द्रमतिम उच्यते ।। पृथोः सुतायाः संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः । उपमन्युः सुतस्तस्य यस्यमे उपमन्यवः मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिंनो ये परिश्रुताः । एकाप्यास्तथैवान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः । एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता एकादशैव तु ।। इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा हष्ट विश्रुताः । भ्रातर. सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः॥ त्रील्लोकान्धारयन्तीमान्देवपिणसंकुलान् । नेपां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।। याप्ता पृथिवी सर्वा सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोद्घातपाद ऋषिवशानुपीर्तन नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७० ॥ आदितः श्लोकानां समथ्यङ्काः-६५९७ ८७ ८८ ८९ अकसप्ततितमोऽध्याय.। श्रादूप्रक्रियारम्भः ।। * एतच्छत्वा वचस्तस्य सूतस्य विदितात्मनः । उत्तरं परिपाच्छुः सूतपुत्रं द्विजातयः ।। शांशपायन उवाच- कथं दितीयमुत्पन्ना भवानी माक्सती तु यां। आसीदासायणी पूर्वमुमा कथमजायत । मेनापां पितृस्न्यायां जनयामास शैलराद । के चैते पितरव येषां मेना तु पानसी ।। ३ एतस्मात्पूर्ण मत उपायति ए. पुस्तके । १ स. “य गरगविटाएग. प. म पनाएका । २१. 'जा वृक्ष'। ३ प. पृथुः । ५.४. ५० ग. प. स. 'का' मादा दारिश।६ग प... ain'10 ग. गा। . - ·३० . २७२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०७१ श्लो०१०-१७ (श्राद्धप्रक्रियारम्भः) श्राद्धराज्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति । कृत्स्नं सपर्वतवन जङ्गमाजङ्गमतम् ।। आद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः। तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा ॥ श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीपिण्डानामगोत्रतः । सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहम् ।। तेषापाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै मजाः ।। एवमाज्ञा कृता पूर्व ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ॥ ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः । इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ॥ अन्यान्यपितरो होते देवाश्च पितरश्च ह ।। एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विहितात्मनः । पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम् ।। ऋपय ऊचः- कियन्तो वै पितृगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः । वर्तन्ते देवरवरा देवानां सोमवर्धनाः ॥३६ सूत उवाच- एतद्वोऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् । शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्व पितरं वै वृहस्पतिम् ।। बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् । पुत्रः शंयुरिमं प्रश्न पप्रच्छ विनयान्वितः ।। क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः । समुन्नाः कथं चैते पिनृत्वं समुपागताः ।। कस्माच पितरं पूर्व योऽयुज्यन्त नित्यशः । क्रियाश्च सर्वा वर्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम् ।। ४० कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्तं महाफलम् । केषु वाऽप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च ॥ केप वै सर्वमामोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः । कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्तते ॥ ४२ एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथातथम् । व्याख्यातुयानुषेण यत्र चोदाहृतं मया ॥ बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः । व्याजहाराऽऽनुपूर्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः।। बृहस्पतिरुवाच । कथयिष्यामि ते नात यन्पा त्वं पापिठास । विनयेन यथान्यायं गम्भीर प्रश्नमुत्तमम् ॥ ४२ धौरन्तरीक्ष पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्तथा । सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाऽहोरात्रमेव च ।। न बभूवुस्तदा तात तमोभूनमिदं जगत् । ब्रीको दुश्चरं तत्र चचार परमं तपः ।। शंयुस्तमनवीयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् । सर्वदैव व्रतस्नातं सनशानविदां वरम् ॥ की सर्वभूतेशस्तपस्तेपे मजापतिः । एवमुक्तो बृहत्तेजा बृहस्पतिरुनाच तम् ।। र्वेषां तपसा युक्तिस्तपोयोगमनुत्तमम् । ध्यायंस्तदा तद्भगवांस्तेन लोकानवासृजत् ॥ * एतभव्यानि ज्ञानानि लोकान्वेदांश कृत्स्नशः । योगमाविश्य तत्सृष्टं ब्रह्मणा योगचक्षुपा. ॥५१ शांशपता: सांतानिका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः। ते वैराजा इतिख्याता देवानां दिवि देवताः कर्य द्वितीयपुर तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः । देवानसजत ब्रह्मा योगं युक्त्वा सनातरम् ।। मेनायो पितृकन्ध इति ख्याती असता महौजसः । सर्वकामप्रदाः पूज्या देवदानवमानः॥ माख्याता ग-बैलोक्यपूजिताः । अमूर्तयत्रयस्तेषां चत्वारस्तु मुमूर्तयः ।। गं वर्तन्ते एवमूर्तयः । तेपामधस्ताद्वर्तन्ते चत्वारः सुक्ष्ममूर्तयः ।। १ स.व व गरगगामिरेपा परम्परा । लोके वर्तन्ति ते ह्यस्मिस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः ।। 'उद । ५ स ग. घ. दे. लोनी दारिभवः पुनः ।। हैन मुनिग । क. 'ज्यन्ति। ४ क. को नहातेना । ४७ ४८ ।

·६४ - [अ०७१-७२ श्लो०५८-७९।१] : वायुपुराणम् । २७३ (श्राद्धकल्प:) आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः । ऊचुस्तान्नै पितृस्तस्माल्लोकानां लोकसत्तमाः॥ मनोजवाः स्वधाभक्षाः सर्वकामपरिच्छदाः । लोभमोहभयाफ्ता निश्चिताः शोक जताः ॥ ५९ एते योग परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान् । दिव्याः पुण्या महात्मानो विपाप्मानो भवन्त्युत 'ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः । मतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्तयः॥ व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगवलेन वा । नश्यन्त्युल्केव गगने क्षीणविद्युत्मभेव च ॥ उत्सृज्य देहजातानि महायोगवलेन च । निराख्योपाख्यतां यान्ति सरितः सागरे यथा ॥६३ क्रियया गुरुपूजाभिर्योगं कुर्वन्ति नित्यशः । ताभिराप्याययन्त्येते पितरो योगवर्धनाः॥ श्राद्ध प्रीताः पुनः सोमं पितरो योगमास्थिताः । आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति ।। तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिभ्यो यत्नतः सदा। पितॄणां हि वलं योगो योगात्सोमः प्रवर्तते सहस्रशस्तु विमान्यै भोजरेधावदागतान् । एकैस्तु योगवित्तीतः सर्वानहति तच्छृणु ॥ कल्पितानां सहस्रेग स्लातकानां शनेन च । योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महतो भयाद ।। ६८ 'गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थाशतेन च । ब्रह्मचारिसहस्रेण योगी को विशिष्यते ।। नास्तिको वा विकर्मा वा संकीर्णस्तस्करोऽपि वा । नान्यत्र कारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः पितरस्तस्य तुष्यन्ति मुद्रष्टेनेव कपकाः । पुत्रो वाऽप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति।। ७१ अलाभे ध्यानिभिक्षूणां भोजयेब्रह्मचारिणौ । तदलाभेऽप्युदासीनं गृहस्थमपि भोजयेत् ॥ ७२ यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः । ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम् ॥ ७३ सिद्धा हि विमरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् । तस्मादतिथिमान्तिमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ।।७४ पूजयेचापायन वेश्मना भोजनेन च । उनी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वराः सदा ।। नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण पालयन् ।। '७५ तस्माद्दद्याच वै दानं विमायातिथये नरः । प्रदानानि प्रवक्ष्यामि फलं चैपां तथैव च ॥ ७६ अश्वमेधसहस्रेण राजस्यशतेन च । पुण्डरीकसहस्रेण योगिप्वावसथो वरम् ।। आय एप गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् । भावयन्सप्त कालान्वै स्थित एप गैणः सदा।।७८ अत – प्रवक्ष्यामि सर्वानिपतृगणान्पुनः । संतति संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम् ।। ७९ इति श्रीमहापुराणे वायु शातपादे श्राद्ध प्रक्रियारम्भो नामैकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ १॥ आदितः श्लोकानां समथ्यकाः-६६७६ भय द्विसततितमोऽध्यायः । ७७ . श्राद्धकल्पः। सूत उवाच- 1 २राग मेधावतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः । चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्तयः ।। कविसर्ग तु कीर्तयिष्ये निबोधत ।। १ ख. पितून्यस्मा' । ग घ. ह. पितृभ्यस्मा' । २ क. भियं च कु. १३ स. प. प्राः । । रा. प्रावि । ग. ह. 'कस्तान्यो । ५ ककाः । ६ स. घ. 'रिणाम् । त' । ७ ख. ग. घ. ह.भ ख़ुदा । ८ ख. यान्त पूजयेच हार कपात्रेण । १० रा. गिना प्रादभोजिनाम् । आ'। ११ क ग. गगस्तदा । १२ ग. घ. इ. सर्ग । कस्तान्म- १३ ग. घ. ड. लोकान्विन । -- ·-- - । ४ - ७ -- २७४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७२ श्लो०२-२६० (श्राद्धकल्प ) या वै दुहितरस्तेपां दौहित्राश्चैव ये स्मृताः । धर्ममूर्तिधरास्तेपी ये नयः परमा गणाः ॥ २ नामानि लोकसर्ग च तेषा वक्ष्ये समासतः । लोका विरजसो नान्ना यन तिष्ठन्ति भास्वराः॥ अमूर्तयः पितृगणाः पुत्रास्ते वै प्रजापते । विरजस्य द्विजाः श्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः ।। एप वै प्रथमः कल्पो वैराजानां प्रकीर्तितः ॥ तेपां तु मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः । प-नी हिमवनः शुभ्रा यस्यां मैनाक उच्यते ।। ५ जात: सोपधिधरः सर्वरत्नाकरात्मवान् । पर्वतः प्रवर पुण्यः नौञ्चस्तस्यौऽऽत्मजोऽभवत्।। ६ तिस्रः कन्यास्तु मेनाया जनयामास शैलराट् । अपर्णामेकपर्णा च तृतीयामेकपाटलाम् ॥ आश्रिते द्वे ह्यपर्णा तु अनिकेता तपोऽचरत् । न्यग्रोधमेकपर्णी तु पाटलामेकपाटला ॥ शतं वर्षसहस्राणि दुश्वर देवदानवैः ।। आहारमेकपर्णेन एकपर्णी समाचरत् । पाटलेनैव चैकेन विद योदेकपाटला ॥ पूर्णे पूर्णे सहस्र द्वे आहार वै प्रचातुः । एका तन निराहारा ता माता प्रत्यभापत ॥ निषेधयन्ती ह्युमेति माता स्नेहेन दुःखिता । सा तथोक्ता तया देवी माना दुश्चरचारिणी ।। ११ उमेति सा महाभागा निपु लोकेपु विश्रुता । तथेति नाना तेनासौ निरुक्ता कर्मणा शुभा॥१२ एतत्तु निकुमारीक जगत्स्थास्यति शाश्वतम् । एतासा तपसा दृप्त यावद्भमिर्धरिष्यति ॥ १३ तपःशरीरास्ताः सर्वास्तिस्रो योगवलान्विताः । देव्यस्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः॥ सर्वाश्व ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोबरेतसः । उमा तासा बरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरणिनी ।। १५ महायोगवलोपेता महादेव मुपस्थिता । दन्तकारोशनास्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः ।। १६ असितस्यैकर्णी तु पत्नी साध्वी दृढवता । दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते ॥ देवलं सुपर्व सा तु ब्रह्मिष्ठ मानसं सुतम् ।। याँ चैतासा कुमारीणा तृतीया त्वेकपाटला । पुत्रं शतशिलाकस्प जैगीपव्यमुपस्थिता ॥ १८ तस्यापि शङ्खलिखितौ स्मृतौ पुरावयोनिजौ । इत्येताँ चै महाभागा कन्या हिमवतः शुभाः॥ रुद्राणी सा तु मगरी स्वगुणैरतिरिच्यते । अन्योन्यमीतिरनयोरुमाशंकरयोरथ ।। श्लेप संसक्तयोर्खत्वा शङ्कितः किल वृनहा । ताभ्या मैथुनसक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा ॥ तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेपितो हव्यवाहनः॥ अनयो रतिचिन्न च त्वमाचर हुताशन । सर्वत्र गत एव त्वं न दोपी विद्यते तदा ।। इत्येवमुक्ते तु तथा वह्निना च तथा कृतम् । उमादह समुत्सृज्य शुक्र भूमौ विसर्जितम् ॥ २३ ततो रुपितया देव्या शप्तोऽग्निः शाशपायन । इद चोक्तवती पहिं रोपगद्गदया गिरा ॥ यस्मान्मय्यवितृप्ताया रतिविन हुताशन । कृतवानस्य कर्तव्य तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः ।। यदेव विभृत गर्भ रौद्र शुर महाभम् । गर्भ त्व धारयस्वैवमेपा ते दण्डधारणा ॥ २६ " - . २४ । पा यन्त्रयः परमा गण ना।२घड लोक स ।३ स ग घ ह स्यानुनो' । घ. ध्याये । ५ क योष तयादें। ६ ग घ 'पगा तु । ७ रा घ या चै ता । ८°ता ब्रह्मवादिय । ९ ग घ ६ रा स्वंगु । १० फ योर्यया । 'योस्तथा ।। "स तय 1 ११ द प्रास्ते। १३ क 'भो।यस वि१५रा क रादा ! १६ ग घर प्रभुम् । १७ स णा । शशाप रापाबुदाणी ·४ ४ [७२ श्लो०२७-६० । “चायुपुराणम् । २७५ (श्राद्धकल्प) संशापरोपाद्रुद्राण्या अन्तर्गों हुताशनः । बहून्वर्पगणान्गर्भ धारयामास वै द्विजाः ।। स गङ्गामुपगम्याऽऽह श्रूयता सरिदुत्तमे । सुमहान्परिखेदो मे गर्भधारणकारणात ॥ मद्धितामिमं गर्भमतो धारय निम्नगे । मत्मसादाच खेदो वै मन्दस्तव भविष्यति ॥ २९ तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संमहष्टा महानदी । तं गर्भ धारयामास दह्यमानेन तेजसा । साऽपि कृच्छ्रेण महतो खिद्यमाना महानदी । कालं प्रकृष्टं सुमहद्गर्भधारणतत्परा ॥ तया परिगतं गर्भ कुक्षौ हिमवतः शुभे । शुभ शरवणं नाम चित्रं पुष्पितपादपम् ॥ तत्र तं व्यसृजद्गर्भ दीप्यमानमिवानलम् ।। रुद्राग्निगडातनपस्तत्र जातोऽरुणपभः । आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् ।। तस्मिजाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते । विमानयानैराकाशं पतन्निभिरिसटतम् ।। देवदुन्दुभयो नेदुरामाशे मधुरस्वराः । मुमुचः पुष्पवर्प च खेचराः सिद्धचारणाः ।। जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह । यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किनराश्चैव सर्वशः ॥ महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्रिणः । उपतस्थुमहाभागमाग्नेयं शंकरात्मजम् ।। प्रभावेण हतास्तेन दैत्यदानवराक्षसाः ।। सह सप्तर्षिभार्याभिरादावेवाग्निसंभवः । अभिपकमयाताभिर्दृष्टो वर्ण्य वरुन्धतीम् ।। ताभिः स वालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः । स्निह्यमानामिरत्यर्थ स्वकाभिरिव मातृभिः । युगपत्सर्वदेवीहि दिदृक्षु कवी सुतः । पण्मुखान्यसृजच्ड्रीमांस्तासां प्रीत्या महायुतिः ॥ श्रीमान्कमलपत्रामस्तरुणादित्यसंनिभः । येन जातेन लोकानामाक्षेपस्तेजसा कृतः ।। तेन जातेन महता देवानामसहिष्णवः । स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान् ।। ४२ कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्धितः स पुरातनः । कार्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः ॥ ४३ जृम्भतस्तस्य दैत्यारे लामालाकुलाचदा । मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता ।। कीडार्थ चैा स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना । गरुडादति सृष्टौ हि पक्षिणी हि मभद्रकौ ॥ मयूरः कुक्कुटश्चैव पताकर चैव वायुना । यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना ।। अजः स्वयभुवा दत्तो मेपो दत्तश्च शंभुना ॥ ४६ मायाविहरणे निमा गिरौ क्रौचे निपातिते । तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते ॥ सेन्द्रोपेन्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः । सैनापत्येन दैत्यारिरभिपिक्तः प्रतापवान् । देवसेनापतिस्त्वेव पठ्यते नरनायकः । देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।। प्रमविविधैर्देवैस्तथा भूतगणैरपि । मातृभिर्विविधाभित्र विनायकगणैस्तथा ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त सेनान्युत्पत्तिक्थन नाम द्विसप्ततितमोऽध्याय ॥ २ ॥ आदितः श्लोकाना समष्टयहाः~६७२६ ४४ * नानाध्यायपरिसमाप्ति क ख घ ह पुस्तकेषु । परतु कथासगयाऽयमेव पाउ समीचीन इति प्रतिभाति । १ क ग ह न चेतसा । २ प ग प ह 'ता सेय' । ३ ग घ ४ परम् । ताग घड.चिनप' ५ क ग घ. द सवरा । ६ क ण तदा तेन । ७ स य. दे। - ·२७६ श्रीमद्द्वपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७३ श्लो०१-२५], (श्राद्धकरपः). अथ रिसप्ततितमोऽध्याय । ४ -- - । ४ श्राद्धकल्पः ।। [*बृहस्पतिरुवाच- लोकाः सोमपदा नाम मारीचेर्यत्र वै सुताः । पितरो दिवि वर्तन्ते देवास्तान्भावयन्ति वै ॥ १ अगिप्वात्ता इति ख्याताः सर्व एवामितौजसः। एतेपा मानसी कन्या अच्छोदा नाम निन्नगा. अच्छोदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्याः समुरिछतम् । अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानधिष्ठितं दिवि ।। अमूर्तिमतश्च पितॄन्ददृशे सा तु विस्मिता । पीडिताऽनेन दुःखेन बभूव वरवणिनी ।। .. सा दृष्ट्वा पितरं वने वसूनामन्तरिक्षगम् । अमावसुरिति ख्यातमायोः पुत्रं यशस्विनम् ।। सा तेन व्यभिचारेण मनसः कामचारिणी । पतिकामा तदा सा च योगभ्रष्टा पपात ह ॥] ६ सा त्वपश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता । त्रसरेणुप्रमाणानि तेष्वपश्यञ्च तान्पितम् ॥ ७. मुमूक्ष्मानपरित्यक्ताननीननिष्विवाऽऽहितान् । त्रायध्वामित्युवाचाथ पतन्ती तानवाक्शिराः॥८ तैरुक्ता सा तु मा भैपीरित्युक्ताऽधिष्ठिताऽभवत् । ततः प्रासादयत्सा वै पिस्तान्दीनया गिरा ऊघुस्ते पितरः कन्या भ्रष्श्वर्या व्यतिक्रमात् । भ्रष्टैश्वर्गा स्वदोपेण पतसि सं शुचिस्मिते ॥ यैः नियन्ते च कर्माणि शरीरैरिह दैवतैः । तैरेव तत्कर्मफलं भामुर्वन्तीह देवताः ।। ११ सधः फलन्तिं कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुपे । जस्मादमावसौ(मुं)गत्यं (ति) त्वं प्रेत्य प्राप्स्यसे फलम् इत्युक्तया वै पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः । ध्यान्वा प्रसादं संचस्तस्यास्ते त्वनुकम्पया ।। अवश्यंभाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचस्ततः सुराः । सोमपाः पितरः कन्या राज्ञथैव ह्यमावसोः ।। उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुपत्वे महात्मनः। कन्या भत्वा विमाल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि स्वानिति अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापर मत्स्ययोनिजा । अस्यैव राज्ञो दुहिता अंद्रिकायां ह्यमानसोः ॥१६ पराशरस्य दायादमृपेस्त्वं जनयिष्यसि । स वेदमेकं विप्रर्पिश्चतुर्धा वे करिप्यति ॥ महाभिपस्य पुत्रौ द्वौ शंतनो कीर्तिवर्धनौ । विचित्रवीर्य धर्मशं त्वमेवोत्पादयिष्यसि ।। १८ चिनागदं च राजानं तेजोवलगुणान्वितम् । एतानुत्पाय पुत्रास्त्वं पुनलोंकानवाप्स्यसि ॥ १९ व्यतिक्रमापितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम् । तस्यैव राशस्तं कन्या अद्रिकाया भविष्यसि कन्या भूत्वा तत्तश्च त्वमिमाल्लोकानवाप्स्यसि । एमुक्ता तु दासेयी जाता सत्यवती तु सा ॥ अदिकाया सुता मत्स्यां सुता जाता ह्यमावसोः । अद्रिकामत्स्यसंभूता गङ्गायामनुसगमे ॥ २२ तस्य राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्ये सदैव हि। विरजा नाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः अग्निप्वातः स्मृतास्तत्रं पितरो भास्सरसभाः । तान्दानवगणा यक्षा रक्षोगन्धर्वनिराः ।। २४ भूतसर्पपिशाचाच भावयन्ति फलार्थिनः । एते पुत्राः समाख्याताः पुलहस्य प्रजापतेः ॥ २५ का . * धनुविहान्तर्गतप्रन्थ. ५ ग. घ. पुस्तकेषु नास्ति । १ क 'सच्युता । २ स. ग प र "न् । सर। ३ प 'रिलतोऽपि । र ग घ. "तः प्रसा। ५य रा तपरि । ६ ग ग घ. वन्ति स्म । ७ स, ग प ८ कायाममा । ८ रा 'ता रिचमारत' । ११.भपिरजो भा।

·[अ०७३ श्लो०२१-५५] वायुपुराणम् । २७७ (श्राद्धकल्पः) श्रय एते गणाः प्रोक्ता धर्ममूर्तिधराः शुभाः। एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता ॥२६ योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च । भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविशं तदैवं तु ॥ २७ पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महाँतयाः । श्रीमान्योगी महायोगी योगस्तस्माविजोत्तमाः ॥२८ व्यासौदरण्यां संभूतो विधूप इव पावकः । स तस्यां पिवकन्यायां योगाचार्यान्परिश्रुतान।। २९ कृष्णं गौरं प्रभु शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै । कन्यां कीर्तिमती चैव योगिनी योगमातरम् ॥ ३० ब्रह्मदत्तस्य जननी महिपी त्वणुहस्य तुः। एतानुत्पाद्य धर्मात्मा पुवान्योगमवाप्य च ॥ महायोगतपाचैव अपरावर्तिनी गतिम् । आदित्सकिरणोपेतं त्वपुनर्भावपास्थितः ॥ सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः । अमूर्तिमन्तः पितरो धर्ममूर्तिधरास्तु ये ॥ त्रय एते गणास्तेषां चत्वारोऽन्ये नियोधत । यान्वक्ष्यामि द्विनश्रेष्ठा मूर्तिमन्तो महाप्रभाः॥ ३४ उत्पन्नास्ते स्वधायास्तु कन्या ह्यमेः कवेः सुताः । पितरो देवलोकेपु ज्योति सिषु भास्वराः।। सर्वकामसमृद्धेपु द्विजास्तान्भावयन्त्युत । एतेषां मानसी कन्या गौ म दिवि विथुता।। ३६ दत्तसेना कुमारेण शुक्रस्य महिपी, प्रिया | एकत्रिंशच विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्धनाः ।। मरीचिगर्भास्ते लोकाः समात्य दिवि श्रुताः । एते ह्यगिरसः पुत्राः साध्यैः सह विधिताः ॥ उपद्धताः स्मृतास्ते तु पितरो भास्वरा दिवि । तान्क्षत्रियगणान्दृष्ट्वा भावयन्ति फार्थिनः ॥३९ एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता । पत्नी सा विश्वमहतः सपा व विश्वशर्मणः ॥ राजर्जननी देवी खट्दागस्य महात्मनः । यस्य यज्ञे पुरा गीता गायों दिव्यैर्महर्षिभिः ।। ४१ भर्जन्म तथा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः । यजमानं दिलीपं ये पश्यन्ति मुसमाहिताः ॥४२ सत्यव्रतं महात्मानं ते स्वर्गजयिनोऽमरा: । आज्यपा नाम पितरः कर्दपस्य प्रजापतेः ।। समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य वै पुनः । लोकेप्वेतेप वर्तन्ते कामगे विहंगमाः ।। एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भावयन्ति फलार्थिनः । एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ।। ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुपस्य तु । सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः ॥ ४६ हिरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तान्भावयन्त्युत । मानसा नाम ते लोका बदन्ते यत्र ते दिवि ॥१७ एतेपां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा । सा भावयत्ति भूतानि दक्षिणापथगामिनी ॥ जननी सदस्योहि पुरुकुत्मपरिग्रहः । एतेपामभ्युपगन्मिनुमन्वन्तरेश्वरः ॥ मन्वन्तरादौ श्राद्धानि मवर्तयति सर्वशः । पितणामानपूर्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः॥ तस्मादिह स्वधर्मेण श्रौद्धं देयं तु श्रद्धया । सर्वेपां राजतः पानरपि वा रजतान्वितः ।। दत्तं सयां पुरोधाय तथा मीणाति ये पितॄन् । सोमस्याऽऽप्यायनं कृत्वा विस्वतस्य च ।। उदगायनं चाग्रौ च अश्वमेधं तदामुपा । पितृन्मीणानि भात्या पितरः मीणयन्ति तम् ।। पितरः पुष्टिकामस्य मनाकामस्य वा पुनः । पुष्टिं मनां च वर्ग च प्रयच्छन्ति न संशयः ॥ देवकार्यादपि सदा पितृकार्य विशिष्यते । देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्पागनं स्मृतम् ॥ ५५ ४८ - - + स.सि । २. दातम्। 'हाया भी। ५६. 'गार'। (म.प. र 'प्रगान । 1 0 रा प . 'zि | रा. घ. दप यनाग। न पाल।। १. ग. ग.-", "प.-१ प.प. | MATI १४६.१ १.म। 1५ ग.१.५५ ५. 'रन्य... बाम | - ·4 ર૭૮ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७४-७४-लो ५८-05 (श्राद्धकल्पः) न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणामपि तृप्तयः । तपसा हि प्रसिद्धन दृश्यन्ते मांसचापा । ५८ इत्येते पितरथैव लोका दुहितरश्च वै । दौहित्रा यजमानाच प्रोक्ता ये भावयन्ति तान् ।। १९ चत्वारो मूर्तिमन्तश्च त्रयस्तेपाममूर्तयः । तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्यं देवाः कुर्वन्ति यत्नतः ॥ ६० भक्ताः पाञ्जलयः सर्वे सेन्द्रास्तद्गतमानसाः । विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शङ्गिन(णस्तथा कृष्णाः श्वेतास्त्वजाश्चैव विधिवत्पूजयन्त्युत । मजास्ती वातरशना दिवाकीस्तथैव च ॥६२ लेखाथ मरुतश्चैवं ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः । अत्रिभृग्वगिरायाश्च ऋपयः सर्व एव च ।। यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किंनरा राक्षसः सह । पितृस्त्वपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ॥ ६४ एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः । सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः । हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युभयं तथा । मोक्षं योगमथैश्वर्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ६६ मोक्षोपायमयैश्वर्य सूक्ष्मदेहाश्च देवताः । कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ ऐश्वर्य विहितं योगमैश्वर्यं वित्तमुत्तमम् । योगैश्वर्याहते मोक्षः कथं चिन्नोपपद्यते ॥ ६८ अपक्षस्यैव गमनं गगने पक्षिणो यथा । वरिष्ठः सर्वधर्माणी मोक्षधर्मः सनातनः ।। ६९ विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः । सर्वकामप्रसिद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।। ७० प्रज्ञा पुष्टिः स्मृतिमेधा राज्यमारोग्यमेव च । पितॄणां हि प्रसादेन माप्यते सुमहात्मनाम् ।। ७१ मुक्तावैदूर्यवासासि वाजिनागायुतानि च । कोटिशश्चापि रत्नानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥७२ ईसवहिणयुक्तानि मुक्तावैदूर्यवन्ति च । किङ्किणीजालनद्धानि सदापुप्पफलानि च । भीत्या नित्यं प्रयच्छन्ति मनुष्याणां पितामहाः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त उपोद्घातपादे श्राद्धकल्पो नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-६७९९ - अथ चतुःसप्ततितमोऽध्यायः श्राद्धकल्पः। बृहस्पतिरुवाच सौवर्ण राजत तानं पितॄणां पात्रमुच्यते । रजत रजताक्तं वा पितॄणां पत्रिमुच्यते । रेजतस्य कां वाऽपि दर्शनं दानमेव च । अनन्तमक्षयं स्वयं पितॄणां दानमुच्यते ॥ पितृनतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत ।। राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रेऽस्मिपितृभिः पुरा । स्वधादायार्थिभिस्तात तस्पिन्दत्ते तदक्षयम् कृष्णाजिनस्य सांनिध्य दर्शनं दानमेव वा । रक्षोनं ब्रह्मवर्चस्य पितृस्तत्तद्वितारयेत् ॥.....४. काञ्चनं राजतं तानं दौहित्रं कुतपस्तिलाः । वस्त्रं च पावनीयानि त्रिदण्डी योग एव च ॥ ५ श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्वाह्यः सनातनः। आयुः कीर्तिः प्रजाथैव भज्ञासंततिवर्धनः । . स. हर्गा न पितृक्षयः । त घ. नृणां च पिवृक्षयः । त ! २ रा. ग. ह. 'स्तेऽ1. ३ स: हे व ते स्पिंदा।। ग... देहे च । क. मोक्षो । ५ क. सं. 'स्मना । मुं। ६ ख. र. वे 10. मानुषागां । क. प. या चापि । ९ ग ... 'स्मपि । १० घ, तद्धिता । ११ क. 'दण्डो यो । .

·- .. . [अ०७४ श्लो०७-३०...:: वायुपुराणम् ।' २७९ (श्राद्धकल्पः.) दिशि दक्षिणपूर्वस्यां विदिक्स्यानं विशेषतः । सर्वतोऽरस्निमात्रं तु चतुरस्र सुसंहितम् ।। वक्ष्यामि विधिवत्स्थान पिनृणामनुशासनात् । धन्यमारोग्यमायुष्यं वलवर्णविवर्धनम् ॥ .. ८ तत्र गस्त्रियः कार्यास्त्रयो दण्डाश्च खादिराः । रनिमात्रास्तु ते कार्या रजतेन, विभूपिताः ॥ ते वितस्त्यायता कार्याः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः ॥...... प्राग्दक्षिणमुखान्भूमौ स्थितानमुपिरांस्तथा । अद्भिः पवित्रपूताभिः चावयेत्सततं शुचिः ॥१० पायसा ह्यजगत्येन शोधनं वोभिरेव तु । तर्पणात्सततं ह्येवं तृप्तिर्भवति शाश्वती ।। ११ इह चामुत्र च श्रीमान्सर्वकर्मसमन्वितः । एवं त्रिपक्षणस्नातो. योऽर्चयेत पितॄन्सदा ॥ मत्रेण विधिवत्सम्यगावमेधफलं लभेत् ॥ १२ तत्स्थापयेदमावास्या (१)गर्ने भूचतुरङ्गुले । त्रिसप्तसंज्ञास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु वै ॥ १३ तस्य पुष्टिरथै धर्यमायुः संततिरेव च । विचित्रा भजते लक्ष्मीर्मोक्षं च लभते क्रमात् ।।. पामापहं पावनीयमश्वमेधफलं तथा । अश्वमेधफलं होतविजैः सत्कृत्य पूजितम् ।। मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ : देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्युत ॥ १६ आद्यावसाने श्राद्धस्य त्रिरावत जोत्सदा । पिण्डनिर्वपणे चैव जपेदेतत्समाहितः ॥ पितरः क्षिममायान्ति राक्षसोः मंद्रवन्ति च ।। पितृस्तंत्रिषु लोकेपु मत्रोऽयं तास्यत्युत । पठ्यपानः सदा श्राद्ध नियंत ब्रह्मवादिभिः॥ १८ राज्यकामो जपेदेनं सदा मन्त्रमतन्द्रितः। वीर्यशौचार्थसत्त्वं चं श्रीरायुबलवर्धनम् ।। प्रीयन्ते पितरो येन जप्येन नियमेन च । सप्तापिं प्रवक्ष्यामि सर्वकामपदं शुभम् ॥ अमूर्तानां समूर्तानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेभ्यो, ध्यानिभ्यो योगचक्षुपः ॥ इन्द्रादीनां जनयितारो भृगुमारीचयोस्तथा । सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्।। २२. मन्यादीनां सुरेशानां सूर्याचन्द्रमसोस्तथा । तान्नमस्कृत्य सर्वान् पितृन्कुशलदायकान् ।। २३ नक्षत्राणां चरादीनां पितॄनय पितामहान् । यावापृथिव्योश्च तथा नमस्यामि कृताञ्जलिः।। २४ देवर्षीणां जनयितुंश्च सर्वलोकनमस्कृनान् । अभयस्य सदा तिन्नमस्येऽहं कृताञ्जलिः ॥ २५ प्रजापतेः कश्यपाय सोमाय वरुणाय च । 'योगयोगेश्वरेभ्यश्च नमस्पामि कृताञ्जलिः॥ . २६ पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेपु सप्तसु । स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षु ।। एतदुक्तं ससप्तर्षिब्रह्मर्पिगणपूजितम् । पवित्रं परमं ह्येतच्छीमद्रक्षोविनाशनम् ।।... ૨૮ अनेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः । अन्नमायुः सुतांश्चैव दर्दते पितरो भुवि ।। भक्त्या परमया युक्तः श्रद्दधानो जितेन्द्रियः । सप्ताचिपं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः । सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराभवेत् ।। घ. 'स्थानानि वेशयेत् ।स। स. इ. न निवेशयेत् । स',1,३ क. पं. 'सा हाज। ४.ग.वामिल रेव च ।। ५ क. ग. ह. देवतेभ्यः । ६ ख. ग. 'मः स्वाहायै स्वधाये नि' । ७ ख. घ. ड. यतैन । ८ स. ग. शीर्थ । घ. योगिच । १० घ. द. 'क्षुपाम् ।। ११ ख ग. भ. इ. जनता । १२ ख. घ... तनप्स्वर्णवेषु च। न...१३ स. ग. ह.णां चंबावग्न्योः पि । प. गां च वेज्ञो पि.। १४ प. दातुनमः । १५ ख ग घ..हः सप्ताचि । १६ रा. ग. ददतः। । - ।

·२८० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७४-७५श्लो०१-३२॥१-१८] (श्राद्धफ्ल्पः) यत्किचित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव च । अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिनायतने सदा ॥३१ क्रमशः कीर्तयिष्यामि चलिपानाण्यतः परम् । येषु यच्च फलं मोक्तं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ३२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके श्राद्ध कन्पो नाम चतु सप्ततितमोऽध्याय ॥ ४ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-५९९० अथ पश्चसप्ततितमोऽध्यायः। श्राद्धकल्पः। बृहस्पतिरुवाच- पालाशं ब्रह्मवर्चस्यमश्वत्थे राज्यभावना । सर्वभूताधिपत्यं च प्लसे नित्यमुदाहृतम् ॥ . (अशुष्टिकामं च न्यग्रोधं बुद्धिं प्रज्ञां धृति स्मृतिम् । रक्षानं च यशस्यं च काश्मर्य पात्रमुच्यते ॥र सौभाग्यमुत्तमं लोके मधुके समुदाहृतम् । ) फल्गुपात्रे च कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ३ परा द्युतिरयो कर्तुः प्राकाश्यं च विशेषतः । विल्वे लक्ष्मीस्तथा मेधा नित्यमायुष्यमेव च ॥ ४ क्षेत्रारामतडागेपु सर्वसस्येषु चैव हि । वर्षेदजस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः॥ एतेष्वेव सुपात्रेषु ये चैवाऽऽग्रयण ददुः । सकृदप्यत्र यज्ञानां सर्वेषां फलमुच्यते ॥ पितृभ्यो यस्तु माल्यानि मुगन्धीनि च सर्वशः । सदा दद्याच्छ्रिया युक्तः स विभाति दिवाकरः गुग्गुलादींस्तथा धूपानिपतृभ्यो यः प्रयच्छति । सयुक्तान्मधुसर्पिा सोऽश्वमेधफलं लभेद ॥ धूपं गन्धगुणोपेतं कान्तं पिपरायणम् । लभते स्त्रीप्वपत्यानि इह चामुत्र चोभयोः । दधादेव पितृभ्यस्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः॥ दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति । स लोकेऽप्रतिभं चक्षुः सदा च लभते शुभम् ॥१० तेजसा यशसा चैव कान्त्या चैव बलेन च । भुवि प्रकाशो भवति भ्राजते च त्रिविष्टपे ॥ अप्सरोभिः परितो विमानाने स मोदते ।। ११ गंधान्पुष्पाणि धूपांश्च दद्यादाज्याहुतीय वै । फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः॥ पूर्व कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदनसंपदा ।। श्राद्धकाले तु सततं वायुभूताः पितामहाः । आविशन्ति द्विनान्दृष्ट्वा तस्मादेतद्रवीमि ते ।। १३ वस्त्रैरनैः प्रदानैस्तैर्भक्ष्यपेयैस्तथैव च । गोभिर वैस्तथा ग्रामैः पूजयित्वा द्विजोत्तमान् ।। भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेपु द्विजातिपु । तस्मादन्नेन विधिवत्पूजयविजसत्तमान् ।। १५ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादल्लेखनं द्विजः । प्रोक्षणं च तथा कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः १६ दर्भान्पिण्डास्तथा भक्ष्यान्पुप्पाणि विविधानि च । गन्धदानमलंकारमेकैकं निर्वबुधः ।। १७ पोपयित्वा जनं सम्यग्वैश्वः स्यादुत्तरो द्विजः । अभ्यगदर्भपिजूलैत्रिभिः कुर्याद्यथाविधि ॥ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ड पुस्तके नास्ति । १घ 'लाशे म° 1 २ स ग ह 'वना । । ३घ मधुके । स ग ह येथे। ५ स ग ह या चान ६ रा प नि । ७रा ग पर 'म् । ओन । ८ स ग प ८. गन्धपुणाच आध तथा जप्यार।

·२० (१०७५श्लो१९-४५] वायुपुराणम् । २८१ .(याद्रुकल्पः) अपसव्यं पितृभ्यश्च दद्यादेनगनुत्तमम् । तानुचार्याय सर्वेषां चस्वार्थ सूत्रमेव च ॥ खण्डनं पण चव तथैवोल्लेखनं तथा । सदेव हि देवानां पितृणां त्रिभिरुच्यते ॥ एक पवित्रं हस्तेन पितॄन्सर्वान्सकृत्सकृत् । चैलमत्रेण पिण्डेभ्यो दत्वा दर्शनजं हितम् ॥ २१ सदा सपिस्तिलयुक्तांस्त्रीपिण्डाविपद्धवि । जानुं कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः ।। २२ पितापितामहाच तयैव प्रपितामहान् । आहूय च पितृन्माश्चापितृतीर्थेन यत्नतः ॥ पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यपतन्द्रितः ।। अन्नेनाद्भिश्च पुष्पैश्च भक्ष्यश्चैव पृथग्विधैः । पृथङ्मातामहानां तु कोचदिच्छन्ति मानवाः ।। २४ त्रीपिण्डानानुपूण साङ्गुष्ठान्पुष्टिवर्धनान् । जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्ययाक्रमम् २५ सन्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे मन्ने च पर्ययः । नमो वः पितरः शुष्मै सदा होषमतन्द्रितः २६ दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथम पिण्डमुत्स.नेत् । नमो व पितरः सौम्याः पठनित्यमतन्द्रितः २७ सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मे सर्वमतन्द्रितः । उलूखलस्य लेखायामुदपात्राच सेवनम् ॥ २८ सौमसूत्र नवं दद्योच्छोणं कासिकं तथा । पत्रोण पितृसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् ।। २९ वर्जयेत्तदशा यज्ञे यंदप्यहतवजाम् । न प्रीणन्ति तथैतानि दातुरायायतो भवेत् ॥ श्रेष्ठमाहुखिककुदमननं नित्यमेव च । कृष्णेभ्यश्च तिलभ्यश्च यतैलं परिरक्षितम् ॥ चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपझकम् । धूपं च गुग्गुलं श्रेष्ठं तुरुकं धूपमेव च ।। शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च । गन्धवन्त्युपपन्नानि यानि चान्यानि कृत्स्नशः ॥ जपासुमनसो भण्डीरूपकामकुरण्डकाः । पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ।। यानि गन्धादपंतानि उग्रगन्धानि यानि च । वर्जनीयानि पुष्पाणि भूतिमन्विच्छता तदा ॥३५ द्विजातयस्तथाऽन्विष्टा नियताः स्युरुदबुखाः। पूजयेद्यजमानस्तु विधिवदक्षिणामुखः॥ तेषामभिमुखो दद्यादर्भान्पिण्डांश्च यत्नतः । अनेन विधिना साक्षादयेत्स्वान्पितामहान् ॥ ३७ हरिता वै सपिङ्ग्ल्यः पुपस्निग्धाः समाहिताः । रत्निमात्रप्रदानेन पितृतीर्थेन संस्थिताः॥३८ उपमूले तथा नीलाः प्रस्तरायकुलोद्यमाः । तथा श्यामाकनीवारा दुवीराः समुदाहृताः ॥ ३९ पूर्व कीर्तितवान् श्रेष्ठो बभूवाथ प्रजापतिः । तस्य वाला निपतिता भूमौ चाऽऽकाशमार्गतः ॥४० तस्मान्मेध्याः सदा काशा:श्राद्धकर्मणि पूजिताः । पिण्डनिर्वपणं तेपु कर्तव्यं भूतिपिच्छता ४१ प्रजापुष्टियुतिः काति: प्रज्ञाकान्तिसमन्विता । भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानोऽपवर्जिताः ॥ सकृदेवाऽऽस्तरेदर्भान्पिढार्थ दक्षिणामुखः । प्रारदक्षिणाग्रनियतो विधि चाप्यनुवक्ष्यति ।। ४३ न दीनो वाऽपि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः । एकानमाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्सदा बुधः॥ निहन्मि सर्व यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया ॥ रक्षांसि यक्षाश्च पिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे ।। ४५ ॥ १ ग. घ. इ. दमनमुत्त । २ क. म । तमुचा । ३ क. पोपणं । । घ. व पितॄणां स्थापितॄणां तृप्तिर : ५ स. घ ८. धात्साणं ! ६ ख. ह. 'ण पदम् । ७ ख, ग. इ. यद्यप्य' 10 घ. वस्तुजम् । न । ९ख तुचप्यायन भ। ग. प्र. इ. 'तुश्चाप्या। ख. घ. द. तिलस्तेले यत्नामुप 1 ११ क, उपगन्धीनि । ११ ख, ग, प. १. 'चाय- प्यपि । १३ ख. 'पशुलाः स , १. स. प्रस्थलानकु' । ग. प्रत्यारान । घ. प्रत्याराम' । इ. प्रस्थरानकु'। १५ का प. समाका' । १६ क. प्रनाका'। १७ ख. ध न्विताः । म'। ૧૨ १७ ·. ५४. २८२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् --- [अ०७५श्लो०४६-६९] (श्राद्धकल्पः). *एतेन मत्रेण सुसंयतात्मा तां वै वेदी सकृदुल्लिख्य धीः । भूति शिवां हि ध्रुवमिच्छमानः तिपेट्विजातिर्दिशमुत्तरां गतः ॥ ४६ ॥ एवं पित्रे दृष्टमन्नं हि यस्य तस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे । यस्मिन्देशे पठ्यते एप मन्त्रस्तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति ॥ ४७ ॥ (+अन्नमकारान्नाशुचिः साधु वीक्षन्नचैवान्नं संस्पृशंश्चापि दद्यात् । पवित्रपाणिश्च भवेत्तथा हि सहस्रकृत्तस्य फलं समक्षुते ।। ४८॥) अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याविजः सदा । मनसा काक्षितं यद्यत्तत्तद्दद्युः पितामहाः ४९ पितरो हष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च । भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः ।। शूद्राः श्रादे क्षीरचाश()वल्या जास्तरवस्तथा । वारणाच लवाथ लेववधि नित्यशः। एचमादीन्यथान्यानि तृणानि परिवर्जयेत् ।। अजनाभ्यजनागन्धोर्मानुप्रलयन(?)तथा । काशैः पुनर्भवः का सर्वमेव फलं भवेत्।। काशाः पुनर्भवा ये च वहणा उपवर्हणाः । अथ ते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ॥ पुष्पगन्धादिधूपानामेप मन्त्र उदाहतः । भाहृत्य दक्षिणायां तु होमाथै विप्रयत्नतः ।। अस्वयं लौकिकं वाऽपि जुहुयात्कर्मसिद्धये । अन्तराधाय समिधं तथा होमो विधीयते ।। समाहितेन मनसा प्रयतामिः प्रयत्नतः ।। अमये कन्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः । सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे नमः ।। यमाय चैवाङ्गिरसे स्वधा नम इति ब्रुवन् ।। इत्येते चै होममत्रा मन्त्राणामनुपूर्वशः । दक्षिणातोऽनये नित्यं सोमायान्तरतस्तथा एतयोरन्तरं नित्यं जुहुयादै विवस्वते । उपचार स्वधाकारं तथैवोल्लेखनं च यत् ।। होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः । अञ्जनाभ्यञ्जने चैव पिण्डसंवपनं तथा ॥ अश्वमेधफलेनैव तत्स्मृतं मत्रपूर्वकम् । क्रियाः सर्वा यथोदिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत् ॥ ६० वहुहव्यत्वमेवानी सुसमिद्धे विशेषतः । विधूमै लेहिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये ॥ अप्रबुद्धे सधूमे च जुहुयायो हुताशने । यजमानो भवेदन्धः सोऽपुत्र इति नः श्रुतम् ।। अल्पेन्धनो वा रूसो वा विस्फुलिङ्गश्च सर्वशः। ज्वालाधूपोऽपसव्यश्च स तु वहिर्न सिद्धये।। ६३ दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः । भूमि विगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवम् ।। आचप्मान्पिण्डितशिखः सपिकाञ्चनसंभवः । स्निग्धः प्रदक्षिणथैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये ॥ नरनारीगणेभ्यश्च पूजां पामोति शाश्वतीम् । अक्षयाः पूजितास्तेन भवन्ति पितरोऽव्ययाः ॥ स्थाल्युदुम्बरपात्राणि फलानि समिधस्तथा । श्राद्ध चातिपवित्राणि मेध्यो नीति निशेषतः॥६७ पवित्रं चा द्विजश्रेष्ठ शुद्धये जन्मकर्मसु । पात्रेपु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि ॥ तदेव कृत्सं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् । कृत्वा समाहितं चित्तमग्नये वै करोम्यहम् ॥ ६९ * नास्त्यय श्लोकः क. पुस्तके । + धनुचिहातर्गतप्रन्यः क. पुस्तके नास्ति। १ ख. ग. घ. ४. पित्र्ये २ ख ग. ह. था। वीर'। ३ घ. व बल। ४ स. ग. ह. लम्बाव। ५ इ. 'न्धामर्नु । ६ ख. 'मातुःप्रलेप । ७ ख. ग. ड बहिण उपबाणः । । ८ घ. "क्षिण भाग हो। ९ख, घ. वाहनाय । १० क. पसेव्य'।११ ख. ग. ह. स्थाल्यो । १२ ख. ग. ह. व्यानि च वि। .

·७० [अ०७ २७५-७६ श्लो०७०-७017-11] वायुपुराणम् । २८३ .(श्राद्धकल्पः) अनुज्ञातः कुरुष्वति तथैव द्विजसत्तमः । पत्नीमादाय पुत्रांश्च जुहुयाद्धन्यवाईनम् ॥ समानप्लान्यग्रोधपक्षापत्यविकताः । उदुम्बरास्ता विस्वचन्दना यक्षियाश्च ते ।। सरलो देवदारुश्च शालश्च खदिरस्तथा । समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः ।। ग्राम्याः कण्टकिनथैव यतिया येन केन च । पूजिताः समिदर्थे तु पितृणां वचनं तथा ॥ ४३ समिद्भिः कल्कलेयाभिर्जुहुयायो हुताशनम् । फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु ॥ ७४ आयसं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् । श्लेष्मातको नक्तमालः कपित्यः शाल्मलिस्तथा ॥७५ नीपो विभीतकश्चैव वलीभिश्च तयैव च । शकुनानां निवासथ वर्जयेच महीरुहान् ।। अपज्ञियाः स्मृता ये च वृक्षांश्चैव तु वर्जयेत् ॥ स्वधेति चैव मत्रान्ते पितॄणां वचनं तथा । स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम् ॥ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्त श्राद्रकल्पो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः।। ५ ।। आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-६५५७ ७७ अय यट्सप्ततितमोऽध्यायः। श्राद्धकरूपः। ३ - सूत उवाच- देवाश्च पितरश्चैव तेभ्योऽन्ये पितरस्तथा । आथर्वणविधिर्केप प्रत्युवाच बृहस्पतिः ॥ पूजयेच पितृपूर्व देवांश्चापि विशेषतः । देवेभ्योऽपि पितृन्पूर्वमर्चयन्तीह यनतः ।। दक्षस्प दुहिता ख्याता लोके विश्वति नामतः । विधिना सा तु धर्मज्ञ दत्ता धर्माय धर्मतः ।। तस्याः पुत्रा महात्मानो विश्वे देवा इति श्रुतिः ॥ प्रख्यातात्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः । समस्तास्ते महात्मानश्चरुरुग्रं महत्तपः ।। हिमवच्छिखरे रम्ये देवगन्धर्वसेविते । सर्वाप्सरोभिश्चरितं देवगन्धर्वसेवितम् ।। शुद्धेन मनसा प्रीताः पितरस्तानथाब्रुवन् । वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म के कार्य करवामहे ।। एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः । प्रजानामधिपो ब्रह्मा विश्वानितीदमब्रवीत् ॥ ब्रह्मोवाच- महातेजा महादेवस्तपसा तैस्तु तापितः । तपसा तेन सुप्रीतः कं कामं विदधामि वः ।। एवमुक्तास्तदा विश्व ब्रह्मणा लोककर्तृणा । चुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणं लोकभौविनम् ॥ १ श्राद्धेऽस्माकं भवेदंशो होप नः कातितो वरः । प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्दै त्रिदिवनितान्।। भविष्यत्येवमेवेति काक्षितो वो घरस्तु यः ! पितृमिस्तु तथेत्युक्त्वा एवमेतन्न संशयः ॥ ११ सहास्माभिस्तु वो भाव्यं यत्किचिक्रियते विह । अस्माकं कल्पिते श्राद्ध युप्मानप्रासनं ह वै ।। भविष्यति मनुष्येषु सत्यमेतद्रवीमि ते । माल्यगन्धैस्तथाऽनेन युप्मानग्रेर्चयिप्पति ।। प्रदाता चेति युप्माकमस्माकं दास्यते ततः। विसर्जनमधास्माकं पूर्व पश्चात्तु देवताः ।। १ स. प. . 'हने । सं। २ म. घ... 'या विश्व । ३ ख. शाल्मलिः स। 'मज्ञा ६।६ घ. स्याताः सर्वलो 10 रा. प. 'भावन । ८ स. घ. चिद्वियते। एस.ग. प. द. तत्तु महे । मा'। ८ । 7 ग. घ. 'वं । ५.

·२८४ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् [अ०७६ श्लो०१५-३६] (श्राद्धकल्पः). रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यं च विधिद्वयम् । भूतानां देवतानां च पितॄणां श्राद्धकर्मणि ।। एवं विधिकृतः(त)सम्पसर्वमेतद्भविष्यति।। .१५ एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह । भूतानुग्रहकद्देवः संचचार यथासुखम् ।। वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः । एतान्पञ्च महायज्ञानिपेत्सततं नरः ।। यत्र यास्यन्ति दातारः संस्थानं वै निवोधत ! निर्भयं निरहंकारं निःशोक निर्मथक्लपम् ।। ब्रह्मस्थानमवामोति सर्वकामपुरस्कृतम् ।। शूद्रेणापि मकर्तव्याः पञ्चैते मनजिताः। अतोऽन्यथा तु यो भुते स अणं नित्यमश्नुते ॥ १९ ऋणं च भुते पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् । तस्मानितयेत्पश्च महायज्ञान्सदा बुधः ॥ २० नैवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवत्यपि प्रयत्नतः। उदयपूर्व वलिं कुदुदकुभं तथैव च ॥ २१ चलि सुविदितं कुर्यादुच्चादुच्चतरं क्षिपेत् । परशृङ्गगवां पूर्व वलि सूक्ष्मं समुत्क्षिपेत् ॥ २२ न निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितृणां यस्तु जीवति । इष्टेनानेन भक्ष्यैश्च भोजयेत यथाविधि ।। विधानं वेदविहितमेतद्वक्ष्यामि यत्नतः ।। देवदेवा महात्मानो होतेऽपि पितरो ठुत । इच्छन्ति केचिदाचार्याः पश्चापिण्डनिवेदनम् ॥ २४ पूजनं चैव विमाणों पूर्वमेव हि नित्यशः । तद्विधर्मार्थकुशलानित्युवाच बृहस्पतिः ।। पूर्व निवेदयेत्पिण्डं पश्चाद्विमांश्च भोजयेत् । योगात्मानो महात्मानः पितरो योगसंभवाः ।। सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगमास्थिताः ॥ २६ तस्माद्धाच्छुचिः पिण्डान्योगिभ्यस्तत्परागणः । पितृणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः २७ ब्राह्मणानां सहस्रेभ्यो योगी चाग्रासने यदि । यजमानं च भोक्तॄश्च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।। असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानना । दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ।। हित्वाऽऽगम सधर्माणं वालिशं यत्र भोजयेत् । आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति॥३० पिण्डमनौ सदा दद्याद्भोगार्थी तु प्रयत्नतः । प्रजार्थी योपिते दद्यान्मध्यमं तत्र पूर्वकम् ।। ३१ उत्तमां द्युतिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति । प्रज्ञा पूजां यशः कीर्ति गोपु नित्यं प्रयच्छति ॥ मार्थयन्दीर्घमायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति । सौकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ॥ एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणात्फलम् । आकाशं शनयेद्वाऽपि स्थितोऽप्सु दक्षिणामुखः ॥ पितृणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भवेत् ।। एक विधाः पुनः माहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः । अनुज्ञाते तु विनिमुद्धि(द्धि)यतामिति ?) ३५ पुप्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा । अग्रमुद्धृत्य सर्वेपा जहुयाज्जातवेदास ।। ३६ भक्ष्यमन्नं तथा पेयमनुत्तमफलानि च । हुत्वा चामौ ततः पिण्डानिपेक्षिणामुखूः (*वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डं निवेद्य सः । उदकानयनं कृत्या पश्चाद्विपाथ भोजयेत् ॥ आनुपूर्व्याचथा विमान्भक्ष्यरतश्च शक्तिता)॥ * धनचिहान्तर्गतग्रन्यः क. पुस्तके न स्ति । १ स. सत्यमे' । २ स. ग. ह । पूजानु । ३ स. ग. घ. 'पि च । ४ ख. ग. प. १. बार । ५ क. घ. 'णा सर्वमें । ६ स. घ. 'नता ।। ७ क. पतये । ग. घ. १. पत्नये । ८ क. स्थिती सुद। १ स. इ. एके। १. रा. 'ल्होद्धार" 111 स. ग, घ. इ. 'यमुत्पन्नानि फ। १२ इ. तोषयेत् । १३ १. र. वश । .. ॥

·अि०७६-७७श्लो०३९-४३११-१८] वायुपुराणम् । २८५ (श्राद्धकल्पः) स्निग्धैर्भक्ष्यैः सुगन्धैश्च तर्पयेत रसैस्तथा । एकाग्र पर्युपासीत प्रयतः प्राञ्जलिःस्थितः ॥ तत्परः श्रधानश्च कामानामोति मानवः ।। अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं सत्कृतं च यत् । ततो यज्ञं च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥४० अतः परं विधि सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिपु । आनुपूर्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु ॥ ४१ . प्रोक्ष्य भूमिमयोद्धृत्य पूर्व पितृपरायणः । ततोऽत्र विकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा ।। स्वां वाच्य ततो विना विधिवद्भरिदक्षिणान् । अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान् ॥ प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत् ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते श्राद्धकल्पो नाम पट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७६ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः--६९५१ अथ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः । श्राद्धकल्पः। ४ ७ बृहस्पतिरुवाच- सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरोऽव्ययाः ! योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः मेत्य च स्वर्गलाभाय कामेश्वर्य मुविस्तरम् । येषां चाप्यनुगृहन्ति मोक्षप्राप्तिक्रमेण तु ॥ २ तानि वक्ष्याम्यहं सौम्याः सरांसि सरितस्तथा। तीर्थानि चैव पुण्यानि देशामौलांस्तथाऽऽश्रमान पुण्यो यस्त्रिषु लोकेप्वमरकण्टकपर्वतः । पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धचारणसेवितः ॥ यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यवुदानि च । तपः सुदुश्वरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा ।। यत्र मृत्योर्गतिर्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् । न भयं चैव वाऽलक्ष्मीर्यावद्भूमिरिष्यति ।। तेजसा यशसा चैव भ्राजते स नगोनमः । शृङ्गमाल्पवतो नित्यं वह्निः संवर्तको यथा ॥ मृदयश्च मुगन्धाच हेमामाः प्रियदर्शनाः । शान्ताः कुशा इति ख्याताः पिबन्दक्षिणनर्मदाम् ।। दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा । अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तराँर्थकुशोत्तमान् ।। तेषु दर्भेपु पिण्डान्योऽमरकण्टकपर्वते । दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ॥ तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । अन्तर्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाध नत्सदा ॥ ११ तत्र ज्वालोरसः पुण्यो दृश्यतेऽद्यापि सर्वशः । सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी । माक्षिणा तु सावर्ता वापी सा पर्वतोत्तमे । कलिङ्गदेशपार्थाचे पितृणां प्रीतिवर्धनम् ।। सिद्धक्षेत्रमूषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि । संमतो देवदैत्यानां श्लोकमप्युशना जगौ ।। धन्यास्ते पुरुषा लोके ये माग्यामरकण्टकम् । पितृन्सतर्पयिष्यन्ति श्राद्ध पितृपरायणाः ॥ १५ अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिप्यन्ति न संशयः । सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गममरकण्टके ।। महेन्द्रपर्वते रम्ये पुण्यं शनिपेवितम् । तत्राऽऽरुह्य भवेत्प्रीतिः श्राद्धं चैव महत्फलम् ।। १७ विल्वाधः शिखरे युक्ता दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते । अदृश्यं चैव भूतानां देववञ्चरते महीम् ॥ १८ , क. विधिना त. । २ ख. तोऽनवि' । ३ ख. ग. घ. ह. विकरं। ४ स. ग. रा. कु । घ. र कु' । ५ स. सामरः।

·१९ २८६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०७७श्लो०१९-४६ (श्राद्धकल्पः) सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने । अश्वमेधफलं तत्र स्नात्वा च लभते नरः॥ धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः । रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः॥ गोकर्णे वर्णितं विभै स्तिकानां निदर्शनम् । अव्राह्मणस्य सावित्री पठतः संप्रणश्यति ॥ २१ देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते । आरुह्य तं तु नियमात्ततो यान्ति त्रिविष्टपम् ।। दिव्यैश्चन्दनक्षश्च पादपैरुपशोभितम् । औपश्चन्दनसंपृक्ता वहन्ति सततं यतः॥ २३ नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः । योपेव समैदाखेदा दक्षिणं याति सागरम् ॥ नद्यास्तस्यास्तु या आपो पूर्छमाना महोदधौ । शङ्का भवन्ति मुक्ताश्च जायन्ते श मुक्तिकाः ॥२५ उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् । आधिभिर्व्याधिभिक्षेत्र मुक्ता यान्त्यपरावतीम् ॥ २६ चन्दनेभ्यः प्रयुक्तानां शङ्खानां मौक्तिकस्य च । पापकर्तृनपि पिस्तारयन्ति यथाश्रुति ॥ २७ *चन्द्रतीर्थे वरे पुण्ये पुण्यकृद्भिनिपेविते । चन्द्रतीर्थ कुमार्यो तु कायाँ प्रभवेऽक्षये ॥ श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ ।। २८ एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षा ह्यौशिरपर्वते । पालाशाः खादिरा विस्वा प्लक्षाश्वत्यविकताः ॥ एतद्धि मण्डलं सिद्धं यज्ञियं द्विजसत्तमाः। अस्मिन्मुक्त्वा जनोऽङ्गानि क्षिप्रं यात्यमरावतीम् ।। कर्माणि स्वभयुक्तानि सिध्यन्ति प्रभवात्यये । दुप्पसक्तानि पितृघु भयुक्तानि भवन्त्युत ॥ ३१ पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा । तत्र श्राद्धानि दत्तानि अक्षयाणि भवन्त्युत ॥ ३२ माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते । अन्तर्धानं न गच्छन्ति सक्तास्तस्मिन्महागिरौ । विन्ध्ये चैव गिरी ऍण्ये धर्माधर्मनिदर्शनम् । पापधारां न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधः॥३४ तस्यां तु दृश्यते पापं केपांचित्पापकर्मणाम् । स्पष्टा भवति सा धारा मायशः शुभकर्मणाम् ॥ २५ कोशलायां मतङ्गस्य वापी पापनिपूदनी । स्नातास्तस्यां दिवं यान्ति कामचारविहंगमाः ॥ ३६ कुमारकोशलातीर्थे पर्वते पालपञ्जरे । पाण्डुकूले समुद्रान्ते पण्डारकवने तथा । विमले च विपापे च सत्कृत्य प्रभवेऽभयम् । श्रीक्षे गृध्रकटे च जम्बूमार्गे च नित्यशः ॥ ३८ असितस्य गुरोः पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः । तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः ॥ पुष्करप्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलम् । महोदधौ प्रभासे च तस्मादेवं विनिर्दिशेत् ॥ देविकायो वृपो नाम कूपः सिद्धनिपवितः । समुत्पतन्ति तस्याऽऽपो. गवां शब्देन नित्यशः ॥ योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापरहिष्कृतः । दद्याच्छाद्धं तु यस्तस्मिस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम् ॥ अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्ध प्रीणाति वै पितॄन् । जातवेदः शिला तत्र साक्षादमेः सनातनी ॥ ४३ यस्त्वाग्निं भविशेतत्र नाकपृष्ठे स मोदते । अग्निः शान्तः पुनर्जातस्तस्मिन्दत्तं तदक्षयम् ॥ ४४ दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके । ययाद्दिष्टं फलं तेषां ऋतूनां नात्र संशयः ।। ४५ ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थ सद्यो वरप्रदम् । श्राद्धं तत्र तदाऽक्षयं दत्त्वा स्वर्गे च मोदते ॥४६ * इदमधे नास्ति क. ग. य. इ. पुस्तकेषु। क आपः स्वादनस । २ क. 'महाखें । ३ स. घ. ह. सशुक्ति'. स. ग, घ. क्षयम् । श्री ५ ख. ग. ह. पलाशाः । ६ ख. घ. ह. सिद्धाय 1 . स. ग. घ. द. 'पु सुप्रयुक्ता भ'। ८ ख. ग. घ. ड. पुण्याधर्माधर्मनिदर्शनीम् । धारा पापा न । ९ स. यः । तेषा न हूँ। १० क. न । ११ ग, रशिला 1१२ ख. न्ते विण्डा । १३ क. भये । १४ ग. ह. 'स्य गिरी पु। १५ ग, घ, ४. जुष्ट स' । १६ ग. घ. ड. कृतम् ।। १२ ·. ०७७श्लो०४७-७१] वायुपुराणम् । २८७ (श्राद्धकल्पः) श्राद्धं कुम्भे विमुश्चन्ति ज्ञेयं पापनिपूदनम् । श्राद्धं तत्राक्षयं प्राक्तं जप्यहोमतपसि च ॥ ४७ अजतुङ्गे शुभे तीर्थ तर्पयेत्सततं पितॄन् । दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् ॥ पृथिव्यामक्षयं दत्तं नीरुजा यत्र पाण्डवाः॥ ४८ योगेश्वरैः सदा जुष्टं सर्वपापबहिष्कृतः । दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्।। ४९ अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा । अस्मिल्लौके वशी यः स्यात्मेस स्वर्गे स मोदते ।। प्रायशः प्रवरः पुण्यः शिवो नाम हृदस्तथा । तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यं ब्रह्मसरस्तथा ॥ ५१ उज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यस्मिन्योगेश्वरालयः । तत्रैव चाऽऽश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः॥५२ ऋग्यजुःसामशिरस: कापोतः पुष्पसाहयः । आख्यातः पश्चमो वेदो सृष्ट्वा ह्येतेषु ब्रह्मणा ॥५३ गत्वैतान्मुच्यते पापाविजो नहि सनातनः। श्राद्धं चाऽऽनन्त्यमेतेपु जप्यहोमतपसि च ॥ ५४ पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसम फलम् । ब्रह्मतीर्थे महातीर्थे अश्वमेधफलं लभेत् ।। सिन्धुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदेऽक्षयम् । कीरकात्मा ततः पुण्यो मण्डवायां च पर्वते ॥ देयं सप्तरदे श्राद्धं मानसे च विशेषतः । महाकूटे च वन्दे च गिरी त्रिककुंदे तथा ।। संध्यायां च महोवेद्यां दृश्यते महदद्भुतम् । अश्रद्धधानानाभ्येति साऽभ्येति च धृतव्रतान् ॥५८ जातवेदःशिला तत्र साक्षाने सनातनी 1 श्राद्धानि चाग्निकार्य च तत्र कुर्यात्सदाऽक्षयम् ॥ संश्रयित्वैकमेकेन सायाँ प्रति नित्यशः । *तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिना || ६० कृतात्मा वाऽकृतात्मा वा यत्र विज्ञायते नरः । सर्यमार्गपदं नाम तीर्थ सरोवरमदम् ।। वैराण्युत्सृज्य तस्मिस्तु दिवं सप्तर्पयो गताः ॥ अद्यापि तानि दृश्यन्ते वैराण्येव गतानि तु । स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिस्तीर्थोत्तमे नरः॥ रूपातमायतनं तत्र नन्दिसिद्धनिपेवितम् । नन्दीश्वरस्प या मूर्तिर्दुराचारैर्न दृश्यते ॥ दृश्यन्ते काञ्चनायूपाः संचिष्ये(दृष्टं) भास्करोदये कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यन्तर्हिता दिवम् सर्वतश्च कुरुक्षेत्र सुतीर्थ च विशेषतः । पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः ॥ कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृणां वै सदाऽक्षयम् ।। ओजसे चाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिवेशने । श्राद्धं दत्तममावस्यां विधिना च यथाक्रमम् ।। पुनः संनिहितानां वै कुरुक्षेत्र विशेषतः । अर्चयेद्वा पितस्तत्र सत्पुत्रस्त्वणो भवेत् ॥ विनशने सरस्वत्यां प्लसप्रश्रयणे तथा । व्यासतीर्थे सरस्वत्या त्रिप्लक्षे च विशेपतः ।। ६७ देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता । सर्वतथैव गद्गायाँ मैनाके च नगोत्तमे ॥ ६८ यमुनामभवे चैव सर्वपापैः ममुच्यत्ते । अत्युष्णाथातिशीताच आपस्तत्र निदर्शनम् ॥ यमस्य भगिनी पुण्या मार्तण्डदुहिता तथा । तत्राक्षयं तदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्तितम् ॥ ७० बेमतुगदे स्नात्वा सद्यो ब्राह्मणः । तस्मिन्हि श्राद्ध न्त्यं जपहोमतपसि च ।। ७१ * एतदर्धस्थानेऽयं पाटा ख. पुस्तके-'तस्मिन्देशे तथा श्राद्ध पितॄणामक्षयार्थेिनाम् ' इति । १. ज पहो । २ स. प. ४. 'सः कपो । ३ ५. घ. ह. स्यानपञ्चमावेदाः मुटा 17 है. 'कमेत। ५ ग... चनयो । ६ रा. ग. घ. १. 'दभिः सनातनः।। ७ स. याहे ८ स. प. ह. स्वर्गमा । (ए. . ८. नन्देश्व" । १. स. ह. संविध्र्म।" क. ' ते तु ग°। १२ स ग. इ. क्षयान् । ओ'। घ. 'नियो । था। १४ स. घ. १. मावास्यो । १५रा, ग, घ. १. 'शेनं १६ क. या यहाक्षेमे कि. ग. प्रदातु।

·७७ ३ ८० ८५ २८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०७७श्लो७२-९८ (श्राद्धकल्पः): स्थाणुभूतश्चरंस्तत्र वसिष्ठो वै महातपाः। अद्यापि यत्र दृश्यन्ते पादपा मणिचिताः ॥ तुला तु दृश्यते यत्र धर्माधर्मप्रदर्शिनी । यया वै तुलितं विमस्तीर्थानां फलपुत्तमम् ।। पितृणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता । चतुर्थो ब्रह्मणश्चांशः पराशरकुलोद्वहः ।। ७४ व्यस्य त्वेकं चतुर्धा तु चेदं धीमान्महापुनिः । महायोग महात्मानं यो व्यासं जनयिष्यति।। ७५ अच्छोदकं नाम सरो यत्राच्छोदा समुच्छ्रिता । मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगाद्वारणेन तु ।। ७६ तस्या यत्राऽऽश्रपः पुण्यः पुण्यकृद्भिनिपेवितः । सकृद्दत्वं तु वै श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् ।। तस्यां योगसमाधाने दत्तं युगपदुद्भवेत् ।। कुवेरतुङ्गे व्यामोच्चे व्यासतीर्थे तथैव च । पुण्यः स ब्राह्मणो दद्याच्छाद्धमानन्त्यमक्षयम् ॥ ७६ सिद्धस्तु सेविता नित्यं दृश्यते नाकृतात्माभिः । अनिवर्तनं तु नन्दायां वैद्यां मागुत्तरे(?)दिशि ।। सिद्धक्षेत्रं तु चै जुष्टं यत्माप्य न निवर्तते । महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ॥ देव्यालये तपस्तप्त्वा एकपादेन ईश्वरः । नीहारश्च युगं दिव्यमुमातुङ्गे स्थितं जलम् ।। ८१ उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये । कोद्रवत्यां च शाण्डिल्या गुहायां वामनस्य च ॥ ८२ गत्वा चैतानि पूतः स्याच्छ्राद्धमक्षयमेव च । जपो होमस्तथा ध्यानं यत्किंचित्सुकृतं भवेत् ८३ ब्रह्मचर्य यजन्ते वै गुरुभक्ताः शतं समाः । एवमादीनि सद्यस्ता स्नात्वा प्रामोति सत्फलम् ॥ कुमारधारा तत्रैव या पापपणाशनी । यानांसनं च तत्रैव सद्यः स्याद्यत्मदृश्यते ॥ शैलकीर्तिपुराभ्यासे कामानामोति पुष्कलान् । अदृश्यः सर्वभूतानां देववचरते महीम् ॥ ८६ काश्यपस्य महातीर्थ कालसपिरिति श्रुतम् । तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता ।। ८७ अक्षयं तु भवेच्या शालग्रामसमन्ततः । दृष्टया न दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम् ।। प्रत्यादेशो शिष्टानां शिष्टानां च निवेशनम् । तत्र चैव हदे पुण्ये दिव्यो वै नागराधतः ॥८९ पिण्डं गृह्णाति हि सतां न गृह्णात्यसतां हि सः । अतिप्रदीप्त जगर्भोक्तुमन्नं न शक्यते(?) ॥ ९० प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोरनयोयोः । देवदारुवने चापि चारयेस्तं निदर्शनम् ।। विधूतानि तु पापानि दृश्यन्ते मुकृतात्मनाम् । भागीरथ्या प्रयोगे च नित्यमक्षयमुच्यते ॥ ९२ कालजरे दशार्णायां नैमिपे कुरुजाङ्गले । वाराणस्यां नगर्यां तु देयं श्राद्धं तु यत्नतः ॥ ९३ तस्यां योगेश्वरो नित्यं तत्तस्यां दत्तमक्षयम् । दत्वों चैतेपु पूतः स्याच्छ्राद्धमानन्त्यमेव च ॥ ९४ जपो होमस्तथा ध्यान यत्किचित्सुकृतं भवेत् । लौहित्ये वैतरण्यां वै स्वर्णवेद्यां तथैव च ॥ ९५ सकदेव समुद्रान्ते दृश्यते पुण्यकर्मभिः । गङ्गायां धर्मपृष्ठे च सरसि ब्रह्मणस्तथा ॥ गयायां गृध्रकूटे च श्राद्धं दत्तं महाफलम् । हिमं च अपतते तत्र समन्तात्पञ्चयोजनम् ।। भरतस्याऽऽश्रमे पुण्येऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम् । मतगस्य पदं तत्र दृश्यते मांसचापा । * अनाऽऽत्मनेपदमार्षम् । रा. ग. घ. गाद्गन्ध । २ख घ. लोद्भवः । व्य । ख. ग घ. ड. 'मोधे व्या । ४ ग. घ. ह. ननीश्व। ५ ग. प. फारस्वत्या शां° 15. कारटुवत्यां शा। ६ स प. इ. 'ति यसल' । ७ ख. दृष्ट्वा । ८ ग. शेलः थी। ९ प. 'कीर्तिः पु. स. 'दश्य स'। " प. कश्यपस्य । १२ ग. १. 'प्रामे से । १३ ग. प. ह. "पि पार' । १४ प. यं तस्यां दत्तमयाक्ष १५ स. प. F. या चैतानि । १६ क. च । त' । १५ फ. ग. 5. गयायो । १० रा. प... "ण्ये रम्य पु। ८८ ·.. [अ०७७श्लो०९९-१२४] वायुपुराणम् । २८९ (श्राद्धकल्पः) ख्यापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम् । एवं पञ्चवनं पुण्यं युण्पकृद्भिनिषेवितम् ।। यरिप-पाण्डुविशालेति तीर्थ सद्यो निदर्शनम् ॥ तुलामानैस्तथा चापैः शास्त्रैश्च विविधैस्तथा । उन्मज्जन्ति तथा लग्ने ये वै पापकृतो जनाः ॥ तृतीयायों तथा पादे निःस्वरे पावमण्डले(?) । महाहदे वै कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम् ।। मुण्डपृष्ठे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता । बहून्देवयुगांस्तप्त्वा सपस्ती मुदुश्वरम् ।। १०२ अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः । पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णत्वचमिवोरगः ।। सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानां च भयंकरैः । लेलिहानैर्महाभोगै रक्षितं तु दिवानिशम् ॥ १०४ नाना कनकनन्दीसि तीर्थ त्रैलोक्यविश्रुतम् । उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवपिंगणसेवितम् ।। तत्र स्नात्या दिवं यान्ति कामचारा विहंगमाः॥ १०५ दत्तं चापि तथा श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम् । ऋणैत्रिभिस्तदा स्नात्वा निक्षिणोति नरोत्तमः ॥ तीरे तु सरसस्तत्र देवस्याऽऽयतनं महत् । आरुह्य तजपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः ॥ १०१ उत्तरं मानसं गत्वा सिद्धिं मामोत्यनुत्तमाम् । तत्र गत्वों सुरश्रेष्ठं दृश्यते महदद्भुतम् ॥ १०८ तस्मिन्निवर्तयेच्छाद्धं यथाशक्ति यथावलम् । कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायं च नित्यः ।। मानसे सरसि श्रेष्ठे दृश्यते महदद्भुतम् । दिवश्च्युना महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते ।। गङ्गा त्रिपथगा देवी सोमपादाच्च्युता भुवि । आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसंनिभम् ॥१११ जाम्बूनदमयं दिव्यं स्वर्गद्वारमिवाऽऽयतम् । यतः प्रवर्तते भूयः पूर्वसागरमन्तिमम् ।। पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः । चन्द्रभागा च सिन्धुश्च उभे मानससंनिभे ॥ सागरं पविमं याति दिव्यसिन्धुर्नदीवरः ।। पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूपितः । योजनानां सहस्राणि आयतोऽशीतिरुच्यते ॥ ११४ सिद्धचारणसंकीर्णः सिद्धचारणसेवितः । तत्र पुष्करिणी रम्या सुपुम्ना नाम विश्रुता ।। ११५ दश वर्षसहस्राणि तंत्र जातस्तु जीवति । श्राद्धं भवति चाऽऽनन्त्यं तस्यां दत्तं महोदयम् ॥ तारयेच यदा श्राद्धं दशपूर्वान्दशापरान् ।। सर्व पुण्यं हिमवतो गङ्गा पुण्या च सर्वतः । समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः ॥ ११७ एवमादिपु सर्वेपु श्राद्धं निर्वतयेद्वधः । पूतो भवति स्नात्वा नु दत्ती दत्वा तथैव च ॥ ११८ शैलमानुपु तुङ्गेपु कन्दरपु गुहासु च । उपहुरानितम्बेषु तथा प्रश्रवणेषु च ।। पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवें युगे। महोदधौ गवां गोष्ठे संगमेपु वनेषु च ॥ १२० असंसृष्टपलिप्तासु हृद्यासु सुरभीपु च । गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तपु गृहेषु च ॥ १२१ कुर्याच्छादमयतेपु नित्यमेव यथाविधि । प्रदक्षिणं दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षकः ।। १२२ एवमेतेषु सर्वेपु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः । एवमेव तु मेधावी ब्राह्मी सिद्धिपयामुयात् ॥ १२३ प्रवण्ये विहित स्थाने धर्मवर्णाश्रमे तथा । कोपस्थानस्य सत्यागात्माप्यते पितृपूजनम् ॥ १ ग. ह. 'म् । यचम्पकव' । घ. 'म् । यत्पादक । २ स गैस्तरक्ष्यं सदि। ३ सप. वा निः कीणाति । ग. निक्रीणाति । ५ क. 'त्वा पुर। ६ स. ग. इ. 'न्तिमान् । पा°10 क. उभी मा', क. निमी। सा । ९ स. ग. प दिव्यो सि' 1१० स. घ. द.तस्यां । ११. स ग. घ. . प्राद। १२ स. रवा दान त । १३ रा. ग. प. 'मेतत्तु में | ११ घ. वर्ण्यविहिताः श्राद्ध धर्मा । १५स ग. प. ६. स्थानापर। . १२४ १ ·२९० श्रीमईपापनमुनिमणीतम् । [१०७७-७८ श्लो०१२५-१३५१-१०० (श्राद्धकल्पः) तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रधानो जितेन्द्रियः । कृतपापश्च शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् ॥ १२५ तिर्यग्योनि न गच्छेच्च कुदेशे न च जायते । स्वर्गी भवति वै विमो मोक्षोपायं च विन्दति ।। अश्रदधानाः पाप्मानो नास्तिकोः स्थितसंशयाः । हेतुद्रष्टा च पञ्चैते न तीर्थफलमक्षुते ॥ १२७ गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम् । ध्यान तीर्थपरं वस्माद्ब्रह्मतीर्थ सनातनम् ।। १२८ उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्तनम् । उपवासनिवद्धा हि प्राणैरिह पुनः पुनः ।। १२९ माणापानौ समौ कृत्वा विपयाणीन्द्रियाणि च । बुद्धि मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्तनम् ।। प्रत्याहारं पुनर्विद्धि मोक्षोपायमसंशयम् । इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनों प्रवर्तनम् ॥ १३१ अनाहाराक्षयं याति विद्यादनशनं तपः । निग्रहाद्वद्धिमनसो रम्या बुद्धिस्तु जायते ॥ १३२ क्षीणेषु सर्वपापेपु क्षीणेष्ववेन्द्रियेषु च । परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वहिनिरिन्धनः ॥ कारणेभ्यो गुणेभ्योऽय व्यक्ताव्यक्तस्य कृत्स्नशः। वियोजयति क्षेत्रनं तेभ्यो योगेन योगवित्॥ तस्य नास्ति गतिस्थानं व्यक्ताव्यक्तं न संशयः । *नासन सदसञ्चैव नैव किंचित्स्थितेरिति ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रो श्राद्धकल्पे तीर्थयात्रा नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७०८६ अथारसप्ततितमोऽध्यायः । श्राद्धकल्पः। २ वृहस्पतिरुवाच- अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च। श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च ॥ १ हिमपतने कुर्यादाहरेता हिमं ततः । अग्निहोत्रमतः पुण्यं परमं हि ततः स्मृतम् ।। नक्तं तु वर्जपेच्छाद्धं राहोरन्यन दर्शनात् । सर्वस्वेनापि कर्तव्यं शिमं वै राहुदर्शने ॥ उपरागे न कुर्याद्य पङ्के गौरिव सीदति । कुर्वाणस्तूद्धरेत्पापन्मिजनैरिव सागरे । विश्वदेवं च सौम्यं च बहुमांसपरं हविः । विषाणं वर्जयेत्खाइगमसूयानाशनाय वै ॥ त्वष्टा वै वार्यमीणस्तु देवेशेन महात्मना । पिवयाचीपतेः सोमं पृथिव्यामपतत्पुरा ।। श्यामाकास्तु तथोत्पन्नाः पित्रथमपि पूजिताः । विग्रुपस्तस्य नासाभ्यामसक्ताभ्यां तथेक्षवः ॥७ श्लेष्माणः शीतला हृद्या मधुराश्च तथैक्षवः । श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सार्वकामिकम् ।। कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्र सिद्धिमानुयात् ।। श्यामाका हस्तिनामा च पटोलं वृहत्तीफलम् । अगस्त्यस्प शिखा तीवा कपापाः सर्व एव च।। एवमादीनि चान्पानि स्वादूनि मधुराणि च । नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमेव च ॥ ८ * एतदर्धस्थाने 'आसत्रः सदसन्नैव नैव किंचिस्थितः ' इति क. पुस्तके । १ ग. घ. ६. पीरः। २ ख. घ. काः छिन्नस 1३ ख. घ ङ. 'पमाननि । ख. ग. घ. ६. विधयानीन्द्रि। ५ ख. ग. घ. १. ना निव' । ६ स. प. रु. नसार। ख. प्रतपने । ८ ख. तपः। ९ घ. 'णस्तु हरेत्पाप म' १. स. ग. ह. पाप म । ११. ममानौर।१२ . ग. प. ह. 'माणेन ।१३ क. तथैव च।। १४ ग. ह.मग, शी।

·. १. [अ०७८ श्लो०११-३४] वायुपुराणम् । २९१ (श्राद्धकल्पः) वंशीकरीराः मुरसाः सर्जकं भूस्तृणानि च । वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ॥११ [श्लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डः पिण्डमूलकम् । करम्भाद्यानि चान्यानि हीनानि रसर्गन्धतः ।। श्राद्धकर्मणि बानि कारणं चात्र वक्ष्यते । पुरा दे(दै)वासुरे युद्ध निर्जितस्य वले. सुरैः॥१३ व्रणेभ्यो विस्फुरन्तो वै पतिता रक्तविन्दवः । तत एतानि वानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः]॥१४ अथ वेदोक्तनिर्यासाल्लंबणान्यूणानि च । श्राद्धकर्मणि वानि याश्च नार्यों रजस्वलाः ॥१५ दुर्गन्ध फेनिलं चैव तथा चै पल्बलोदकम् । न लभेद्यत्र गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गृह्यते ॥ १६ आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् । माहिपं चामरं चैव पयो वयं विमानता ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामि वान्देशान्मयत्नतः।न द्रष्टव्यं च यः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्लश:१८ वन्यमूलफलाहारैः श्राद्धं कुर्यातु श्रद्धया । राष्ट्रमिष्टमवानोति स्वर्ग मोक्ष यशस्करम् ॥ अनिष्टशब्दसंकीर्ण जन्तुव्याप्तमथापि वा । पूतिगन्धां तथा भूमि श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ।। नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः । त्रिशङ्कु वर्जयेईशं सर्व द्वादशयोजनम् ॥ उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च कैकटात् । देशस्त्रैशङ्कको नाम वर्जितः श्राद्धकर्मणि ॥ कारस्कराः कलिङ्गाश्च सिन्धोरुत्तरमेव च । मनष्टाश्रमधर्माश्च वा देशाः प्रयत्नतः ।। नग्रादयो न पश्येयुः श्राद्धमेवं व्यवस्थित्तम् । गच्छन्ति तैस्तैदृष्टानि न पितृन पितामहान् ॥ २४ शंयुरुषाच- नमादीन्भगवन्तम्ययमाद्य परिपृच्छतः । कथय द्विजमुख्याय्य विस्तरेण यथातथम् ।। एवमुक्ता महातेजा वृहस्पतिरुवाच तम् । सर्वेषामेव भूतानां त्रयी संवरणं स्मृतम् ॥ २६ परित्यजति यो मोहात्ते वै नौदयो जनाः । प्रलीयवे नरो यस्माभिरालम्बश्च यो पः ॥ २७ वृपं यश्च परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति । था वेदाश्रमास्तस्मिन्यो वै सम्यन पश्यति ॥ २८ ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या कृपलाश्चैव सर्वशः । पुरा दे(दैवासुरे युद्धे निजितैरमुरैस्तदा ॥ २९ पापण्डवैकृतास्तात नैपा सृष्टिः स्वयंभुव ।।यदिश्राद्धकानन्याः शक्त्या जीवन्ति कर्पटाः ।। ये धर्म नानुवर्तन्ते ते वै नमादयो जनाः । वृथाजी वृथामुण्डी च्यानमश्च यो द्विजः ।। वृथायती वृथाजापी ते वै नग्नादयो जनाः । कुलंधमा निकाशाश्च तथा पुष्टिकलंशकाः ॥ कृतकर्मासितास्त्वते कुपयाः परिकीर्तिताः । एभिनित्तं वा श्राद्ध वृथा गच्छति मानवान् ॥ ब्रह्मनश्च कृतनव नास्तिका गुरुतल्पगाः । दस्यवश्व नृशंसाच दर्शनेनैव वनिताः ।। * धनुचिमान्तर्गतमन्यो द. पुस्तके नास्ति । + एतदर्धायानेऽय पार:--'द्विश्राद्धकश्च निर्मन्या: शाक्या पुष्टिकलशकाः इति क. पुस्तके । १ स. ग. घ. द. 'सा: मज्जकं । २ घ. गन्धि च ।। ३ ख ग घ. "णि चान्यानि । क. 'परणा, . ग. घ. इ. यमेव । ६ रा ग. ह. राज्यनिष्टाम । ७ स. ग. र. १ वैकटः ।। ८ क. 'रबराः । १ घ.'नि पितृ मापिपिता'। १० क विस्तार' । स. ग. ह. विस्तारय यथा। "क 'मा द्विजोत्तमः।।२ क. रो यः स्यानि । १३ क वषो वेदसमस्त । १ घ. 'पभाव न स°11 स. १. लाचन स. १६ स. पण्डा वैताः साता न १७ क.कृतस्याने नै । धकृतस्तात नै'। १० क. भुवा दिन १९ ग, वः । विद्धि था। २. क. मदी । । २१ फ. नियादाश्च तथा पुष्टिविनाश । २२ क. स. ग. घ. स दृष्टं वा प्राद गरशान्त मा । २३ क. ' नान - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७९श्लो०४-३२] (श्राद्धकल्पः). उक्तं श्रादं मया पूर्व विधिश्च श्राद्धकर्मणि । परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्राह्मणानां यथाक्रमम् ॥ ४ न मीमांस्याः सदा विमाः (*पवित्रं ह्येतदुत्तमम् । दैवे पिये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ॥ ५ यस्मिन्दोपाः मपश्येरन्सद्भिर्वा वजितस्तु यः । जानीयाद्वाऽपि संवासावर्जयेत्तं प्रयत्नतः ।। ६ अविज्ञातं द्विजं श्राद्ध परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ७ तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः)। पूजयेच्चापि पायेन पादाभ्यञ्जनभोजनः ।। उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा । नानारूपैश्चरन्त्येते मजा धर्मेण पालयन् ।। अर्चयित्वा ततो दद्याद्विमायातिथये नरः । व्यञ्जनानि च भक्ष्याणि फलं तेषां तथैव च ॥ १० आमिष्टोमं तु पयसा प्रामुयादै तथा श्रुतम् । सर्पिपा तु शुभं चक्षुः पोडशाहफलं लभेत् ।। मधुना त्वतिरात्रस्य फलं च समवामुयात् ।। तत्मानुयाच्दधानो नरो वै सर्वैः कामभॊजयेद्यस्तु विमान् । सर्वार्थदः सर्वविप्रातिथेयः फलं भुते सर्वमेधस्य नित्यम् ।। १२ यस्तु श्रादेऽतिथि प्राप्य दैवे वाऽप्यवमन्यते । तं वै देवा निरस्यति होता यद्वत्परां वसुम्(?) । देवाश्च पितरथैव वद्विश्वैव हि तान्द्विजान । आविश्य भुञ्जते तद्वै लोकानुग्रहकारणात् ॥ १४ अपूजिता दहन्त्येते दयुः कामांश्च पूजिताः । सर्वस्वेनापि तस्माद्वै पूजयेदतिथीन्सदा ।। वानप्रस्थो गृहस्था गृहमभ्यागतोऽथवा । वालाः खिन्ना यतिथैव जानीयादतिथीन्सदा ॥ १६ अभ्यागतो याचकः स्यादतिथिः स्यादयाचकः । अतिथेरतिथिः श्रेष्ठः सोऽतिथियोंग उच्यते ।। न घोरो नापि संकीर्णो नाविधी न विशेषवित् । न च संतानसमृद्धो न सेवी नाचरोऽतिथिः॥ पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिधुभुक्षते । तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १९ आरुह्य भृगुतुङ्गे तु गत्वा पुष्पां सरस्वतीम् । आपमां तु नी पुष्पां गङ्गां देवीं महानदीम्।।२० हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋपिपूजिताः । +सरस्तीर्थाभिसंवेद्या नदी नववहास्तथा ॥ २१ गत्वतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते । दशरात्रमशौचं तु मोक्तं चै मृतसूतके ।। २२ ब्राह्मणस्य विशेपेण क्षत्रिय द्वादशं स्मृतम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ॥२३ उदक्या सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुध्यति । उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ॥ २४ ननादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते । स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु द्वादशभिस्तु शुध्यति ॥ एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा । मृदा प्रक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधि नरः ॥ प्रक्षाल्य चाद्भिहस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः । मृदं गुह्ये ततो द्विस्तु पुनरेव मृदं वुधः ॥२८ एवं शौचविधिदृष्टः सर्ववर्णेपु नित्यदा । परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ॥ आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम् । मृदस्तिस्रः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ॥ मृदः पञ्चदेशामध्ये हस्तादीनां विभागशः । अनिर्णिक्ते मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिव तु ॥ ३१ कण्ठं शिरो वा प्रात्य रथ्यापादगतस्तु वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ।। धनुचिहान्तर्गतमन्यः ख पुस्तके नास्ति । + नास्तीदमध घपुस्तके । १ से. भवेत् । २ स. ग. घ. ह. तं । ३ क तिथौ यः । ४ स. ग. घ. ह. प्राप्तं ५ स. ग. ह.,'च सताम'। ६. इ. वालखिल्याय । ७ स. प. . व विशेया अति । ८ ग. घ. इ. 'यो नादि । ९ क. सन्तो न । १. स. घ ह. 'द गय ततोऽनिस्तु । ११ ग, घ. ड, दशो मे।

·[अ०७९श्लो०३३-६१] वायुपुराणम् । (श्राद्धकल्पः) प्रक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं पुनः । द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं पुनः ।। पुष्पसदीनां वृणानां च प्रोक्षणं हविपां तथा । पराहतानां द्रव्यागां निधायाभ्युक्षणं तथा ॥ ३४ नामोक्षितं हरेकिचिच्छा देवे तया पुनः । उत्तरेणाऽऽहरेद्वेद्या दक्षिणेन विसर्जयेत् ॥ ३५ * विच्छिन्नं स्याद्विपर्यासे दैवे पिये तथैव च । दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालिखेत् ।। कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकर(?).शुभम् । क्षुभितस्वमयोश्चैव तथा मूत्रपुरीपयोः ।। ३७ निष्ठीविते तथा व्यक्त भुक्त्वा विपरिधाय च । उच्छिष्टस्य च संस्पर्श तथा पादावसेचने ॥३८ उत्सृष्टस्य सुसंभापे ह्या(?) प्रयतस्य च । संदेहेषु सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च ॥३९ विना यज्ञोपवीतेन मोहातु यद्युपस्पृशेत् । ओष्ठस्य दन्तसंस्पर्श दर्शने चान्त्यवासिनाम् ।। ४० जिया चैत्र संस्पृश्य दन्तासक्तं तथैव च । सशब्दमङ्गुलीभिश्व मणतश्चावलोकयन् ।। यथाधर्मे स्थितो मोहादाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् । उपविश्य शुचौ देशे प्रणतः प्रागुदमुखः ।। ४२ पादौ पक्षाल्य हस्तौ तु अन्तर्जानुरुपस्पृशेत् । प्रसन्नास्त्रिः पिवेच्चापः प्रयतः सुसमाहितः ।। ४३ द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकदभ्युक्षणं ततः । खानि पूर्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च ।। अभ्युक्षणं तथा तस्य यद्यमीमांसितं भवेद । एवमाचमनं तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च ।। दानानि ब्रह्मचर्य च भवन्ति सफलास्तथा । क्रियां यः कुरुते मोहादनाचम्यैव नास्तिकः ।। भवन्ति च वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः । वाग्भावशुद्धनिर्णिक्तमदुष्टं वाऽप्यनिन्दितम् ।। मध्यान्येतानि ज्ञेयानि दुष्टमेभ्यो विपर्ययः । न वक्तव्यः सदा विमा क्षुधितो नास्ति किंचन ।। तस्मै सत्कृत्य यो दद्यादयूपो यज्ञ उच्यते । अप्लुटान्नं शृतान्नं तु कृशवृत्तिमयाचकम् ।। एकान्तशीलं हीमन्तं सदा श्राद्धपु भोजयेत् । यो ददात्यन्तिमेभ्यश्च स ब्रह्मघ्नो दुरात्मवान् ॥ अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्विपात् । विपमं भोजयेद्विमानेकपङ्क्त्यां च यो नरः।। नियुक्तो वाऽनियुक्तो वा पङ्क्त्या हरति दुष्कृतम् । पापेन गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त च नश्यति ।। यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेपामय उत्सवे । इतिहासपञ्चमान्वेदान्यः पठेत्तु द्विजोत्तमः ॥ अनन्तरं स्थायी नियोक्ता रिजानता र त्रिवेदोऽनन्तरस्तस्य द्विवेदस्तदनन्तरः। ५४ एकवेदस्तथा पश्चान्यायाध्यायी ततः परम् । पावनी ये च पयत्या वै तान्मवक्ष्ये निवोधत ।। य एते पूर्वनिर्दिष्टाः सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः। पंडगी विनयी योगी सर्वतन्त्रस्तथैव च ॥ ५६ यापावरच पञ्चैते विज्ञेयाः पतिपावनाः । अष्टादशनां विद्यानामेकः स्यात्पारगोऽपि यः।। ५७ यथावदर्तमानथ स ते पहिगावनाः । विनाचिकेतस्त्रैवियो यश्च धर्मान्पटेट्विजः।। ५८ वाईसत्ये तया शास्त्रे पारं यथ द्विजो गतः । सर्वे ते पावना विमाः पङ्क्तीनां समुदाहृताः ।। आपत्रितस्तु यः श्राद्ध योपितं सेवते द्विजः । पितरस्तस्य तं मासं तस्य रेतसि शेरते ।। ६० श्राद्धं दत्त्वा च भुक्त्वा च मैथुनं यो निपेवते । पितरस्तस्य तं मासं रेतास्था नात्र संशयः।। इदम नास्ति स. ग पुस्तकयोः। । प्रोक्षितं तु ह। २ घ. रण ह°। ३ प. विवर्ज। ४ क. वेदमा । ५ प.ह.य उप 1 ६ स. घ.. शद्विनि' । ७ स. ग. घ. ह. मल्लियानं घृशोकानं '1 ८ रा. घ. 'त् । मा ददापतिते कम- प्रवीयो । घ."त् । माददापाते ते चैपमा यो दु'। ९ रा. घ. ४. 'योग नि! १.फ. 'नायव !" ग, घ, ह.विनयो योगा। १२ क 'मेरस्मिन्पार' । १३ क के ताने। + १.'या ·९ २९४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०७९श्लो०४-३२०] (श्राद्धकल्पः). उक्तं श्राद्धं मया पूर्व विधिश्च श्राद्धकर्मणि । परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि वाह्मणानां यथाक्रमम् ॥ ४ न मीमांस्याः सदा विमाः (पवित्रं ह्येतदुत्तमम् । दैवे पिये च सततं श्रूयते वै परीक्षणम् ॥ ५ यस्मिन्दोपाः मपश्येरन्सद्भिर्वा वजितस्तु यः । जानीयाद्वाऽपि संवासावर्जयेत् प्रयत्नतः ॥ ६ अविज्ञातं द्विजं श्राद्ध परीक्षेत सदा बुधः । सिद्धा हि विमरूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम् ॥ ७ तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः)। पूजयेचापि पायेन पादाभ्यञ्जनभोजनः॥ ८ उवा सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरास्तथा । नानारूपैश्चरन्त्येते मजा धर्मेण पालयन् ।। अर्चयित्वा ततो दद्याद्विमायातिथये नरः । व्यञ्जनानि च भक्ष्याणि फलं तेषां तथैव च ॥ १० आनिष्टोमं तु पयसा प्रामुयादै तथा श्रुत्तम् । सर्पिपा तु शुभं चक्षुः पोटशाहफलं लभेत् ।। मधुना त्वतिरात्रस्य फलं च समवामुयात् ।। तत्मामुयाच्छूद्दधानो नरो वै सर्वैः काम जयेद्यस्तु विधान । सर्वार्थदः सर्वविभातिथेयः फल भुते सर्वमेधस्य नित्यम् ।। १२ यस्तु श्राद्धऽतिथिं प्राप्य दैवे वाऽप्यवमन्यते । तं वै देवा निरस्यति होता थद्वत्परां वसुम्(?) । देवाश्च पितरचैव वद्विथैव हि तान्दिजान् । आविश्य भुञ्जते तदै लोकानुग्रहकारणात् ।। १४ अपूजिता दहन्त्येते दधुः कामांश्च पूजिताः । सर्वस्वेनापि तस्मादै पूजयेदतिथीन्सदा ।। वानप्रस्थो गृहस्थचे गृहमभ्यागतोऽथवा । वालाः खिन्ना यतिथैव जानीयादतिथीन्सदा ॥ १६ अभ्यागतो याचकः स्यादतिथिः स्यादयाचकः । अतिथेरतिथिः श्रेष्ठः सोऽतिथिर्योग उच्यते ।। न घोरो नापि संकीर्णो नाविधी न विशेषवित् । न च संतानसमृद्धो न सेवी नाचरोऽतिथिः॥ पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते । तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञस्य फलमिच्छता ॥ १९ आरुह्य भृगुतुङ्गे तु गत्वा पुष्पां सरस्वतीम् । आफ्गां तु नदी पुण्यां गङ्गां देवीं महानदीम्।।२० हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋपिपूजिताः । +सरस्तीर्थाभिसंवेद्या नदी नवत्रहास्तथा ॥ २१ गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे नित्यं महीयते । दशरात्रमशौचं तु मोक्तं वै मृतसूतके ।। ब्राह्मणस्य विशेपेण क्षत्रिय द्वादशं स्मृतम् । अर्धमासं तु वैश्यस्य मासाच्छूद्रस्तु शुध्यति ॥२३ उदक्पा सर्ववर्णानां त्रिरात्रेण तु शुध्यति । उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्त्यावसायिनम् ॥ २४ नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वाऽशौचं विधीयते । स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु द्वादशभिस्तु शुध्यति ॥ एतदेव भवेच्छौच मैथुने वमने तथा । मृदा पक्षाल्य हस्तौ तु कुर्याच्छौचविधि नरः ।। प्रक्षाल्य चाद्भिहस्तौ च स्नात्वा चैव मृदा पुनः । मुंदं गुह्ये ततो द्विस्तु पुनरेव मृदं वुधः ॥२८ एवं शौचविधिदृष्टः सर्ववर्णपु. नित्यदा । परिदद्यान्मृदस्तिस्रो हस्तपादावसेचनम् ॥ आरण्यं शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम् । मृदस्तिस्रः पादयोस्तु हस्तयोस्तिस्र एव च ॥ मदा पञ्चदेशामध्ये हस्तादीनां विभागशः । अनिर्णिक्ते मृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिवतु ॥ ३१ कण्ठशिरो वा प्रादृत्य रथ्यापादगतस्तु वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् ।। धनुविहान्तर्गतमन्थः स पुस्तके नास्ति । + नास्तीदम घ. पुस्तके । जग. घ. ह. तं । ३ क तिथी य. । ४ स. ग. घ. इ. प्राप्त ५ स. ग. ह., 'च सतामा प.ह. व विज्ञेया अति । ८ ग. घ. इ. 'यो नावि।९ क, सन्तोन। १. स. घ २२ ६ ड. पाद इ. 'दशो में ।

·[भ०७८-७९ श्लो०६०-७८०१-३) वायुपुराणम् । (श्रादयः) मुंप्कैस्तृणैर्वा का?; पत्रेणुदलेन वा । मृन्मयैर्भाजनैर्वाऽपि तिरोधाय वसुंधराम् ॥ उद्धृतोदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः । दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्वात्रों व दक्षिणामुखः ॥ ६१ दक्षिणेन च इस्तेन गृहीयादै कमण्डलुम् । शौचं चं वामहस्तेन गुदे विवस्तु मृत्तिकाः ॥ ६२ दश चापि पुनर्दद्यादापहस्तक्रमेण तु । द्वाभ्यां वाऽपि पुनर्दद्यादस्तानां पञ्च मृत्तिकाः ॥ ६३ मृदा मक्षाल्य पादौ च आचम्य च यथाविधि । आपस्त्याज्यास्त्रयश्चैव सूर्यामिपवनाम्भसाम् ।। कुत्सिनिहितं नित्यं प्रावस्तीर्थे कमण्डलुम् । असत्कार्य कार्ययावत्पादधावनम् ॥ आचमनं द्वितीयेन देवार्य ततः परम् । उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टदस्ते हुदाहृतः ।। विकृऐन कृच्छ्रेण मायश्चित्तमुदाहृतम् । स्पृष्ट्वा वानं श्वपार्क वा तप्तकरई समाचरेत ।। मानुपास्थीनि संस्पृश्य उपोप्यं शुद्धिकारणम् । त्रिरात्रमुक्त सस्तेइमेकरात्रमतोऽन्यथा ॥ ६८ कारस्कराः पुलिन्दाश्च तयाऽऽन्ध्रशवरादयः 1 पीत्वा चापो भूतिलये गत्वा चैत्र युगंधराम् ६९ सिन्धोरुत्तरपर्यन्त तथा दिव्यन्वरे शतम् । पापदेशाथ ये केचित्पापैरध्यापिता जनैः ॥ शिश्च वनिता ये च ब्राह्मणैर्वेदपारगः । गत्वा देशानपुण्यास्तु कृत्सं पापं समभुते ।। मनोव्यक्तिरथामिश्च काले चैवोपलेपनम् । विख्यापनं च शौचानां नित्यमशानमेव च ।। ७२ अतोऽन्यया तु यः कुर्यामोहाच्छौचस्य संकरम् । पिशांचान्यातुधानांय फलं गच्छत्यसंशयम् शौचमश्रधानस्य म्लेच्छनातिपजायते । अपनायेव पापो वा तिम्पोनिगतोऽपि वा ॥ ७४ शौचन मोक्ष कुर्वाणः स्वर्गवासी भरेन्नरः । शुचिकामा हि देवा चे देवरेतदुदाहृतम् ।। चीभत्समशुचि चैत्र वर्जयन्ति मुराः सदा । त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यापनः शुभकर्मणः ॥७६ ब्राह्मण्यायाऽऽतिथेयाय शौचयुक्ताय धीमते । पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विनाः ।।७७ यस्तै मीताः पयन्ति पितरो गोगनाः । मनसा कारक्षितानापानलोक्यमभवानिति।।७८ पनि श्रीमहापुराणे पायुप्रति पादकलो नामाटगततितमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ आदिनः श्लोकानां ममध्यका-७१६८ ७० थप नामप्ततितमोऽध्यायः । श्रीदाम्प! ऋगा- महो धीमरस्यया सून प्रादकलास्तु कीनितः । धुतो नः भादरसो मै फपिभिः परिलीनि!! भनीय निको यस्य मीनिनः । मद मे पमान मन्य पणानम् ।। पियामि नेमि नम्य पतु । श्रादं पनि महाभागामय गृng "मन नाप- ... .... *.01...* ...RMA ... mir. rist ":"Crim.. m ·४ १३०४ २९२ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् । [अ०७८श्लो०३५-१९ (श्राद्धरता) ये चान्ये पापकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् । देवदेवपिनिंदायां रवाश्चैव विशेषतः ।। असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्वजन्त्युत । वासं कृतयुगं प्रोक्तं घेता तु क्षत्रियं स्मृतम् ।। चैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम् ॥ पितर ऊचुः- वेदाः कृतयुगे पूज्यास्त्रेतायां तु सुरास्तथा । युद्धानि द्वापरे नित्यं पापण्डाश्च कलौ युगे ॥ ३७ अपमानापवित्रश्च कुकटो ग्रामसूकरः । श्वा चैव दर्शनादेव हन्ति श्राद्धं न संशयः ।। शावसूतकसंसृष्टो दीर्घरोगिभिरेव च । मलिनैः पतितथैव नै द्रष्टव्यं कथं चन ।। अन्नं पश्येयुरेते वै नैतत्स्याद्धव्यकव्ययोः । वत्संस्पृष्टं प्रधानार्थ संस्कारेश्वापदो भवेत् ॥ इविषां संहतानां तु पूर्वमेव विवर्जनम् । मृत्संयुक्ताभिरद्भिव मोक्षणं च विधीयते ॥ सिद्धार्थकैः कृष्णतिले कार्य वाऽप्यवकीरणम् । गरुसूर्यामिवस्तूनां दर्शनं वाऽपि यत्नतः॥४२ आसनाख्दमानेषु पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जन में शुष्क पर्युपितं च यत् ।। अंशितं परिदुष्टं च तथैवागावलेहितम् । शर्कराकेशपापाणैः कीटैर्यचाप्युपद्रुतम् • पिण्यायमथितं चैव तथा तिलयवादिषु । सिद्धाक्षताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृत्ताः ।। वाससा चावधूतानि वानि श्राद्धकर्मणि । सन्ति वेदविरोधेन केचिद्दिज्ञानमानिनः ॥ ४६ अयशपतयो नाम ते श्राद्धस्य यथा रजः । दधि शौक तथाऽभक्ष्याः शल्लं चौपं विवर्जितम्॥४७ वार्ताकं वर्जयेद्दद्यात्सर्वानभिषवानपि । सैन्धवं लवणं यञ्च तथा मानस संभवम् ।। ४८ पवित्रं परमं ह्येतत्मत्यक्षमपि वर्तते । अग्नौ निक्षिप्य गृह्णीयाद्धस्तौ पक्षिप्य यत्नतः ॥ गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थ हि तत्स्मृतम् । द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवाऽऽवपन निधाय चाद्भिः मिश्चेत तयैवाप्सु निवेशनम् । अरिष्टतुपुले वित्वं विदश्वदनान्यपि ॥ ५१ विदलानां च सर्वेषां चर्पवच्छौचमिष्यते । तथा दन्तास्थिदारूणां शृगाणां चावलेखनम् ।। ५२ सर्वेपो मृन्मयानां तु पुनर्दाह उदाहृतः । मणिवत्रमवालाना मुक्ताशङ्खमणेस्तथा । सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः । स्याच्छौचं सर्ववालानामाविकानां च सर्वशः॥५४ आविकानां च सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते । आयन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं पुनः ।।५५ च भस्मना समुदाहृतम् । फलपुष्पशलाकानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते ॥ ५६ मोक्षणं च भूमेश्चैवोपलेपनम् । निष्क्रम्य वाह्यतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा ॥ चैव मृद्भिः शौच विधीयते । एवमेष समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः ।। परं प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृण ।। प्रातहात्पश्चिमदक्षिणेन इपुक्षेपं चाक्षमा पदं च । कुर्यात्पुरीपं च शिरोऽवगुण्ठच न च स्पृशेत्तत्र शिरः करेण ॥ १. घ मशूक । २५ °सस्पृष्टो ३ ख. नद्रव्य. क, ख. ग १. समृ५ । ५ रा. घ. रस्त्वप। ६ क इ. वर्जितम् । ७ स. ६. 'चाप्युपकार । प. ६ चाप्युपी 1 ८ ८. 'मानाज्य पा । ९ स ग घ. ह. अश्विन परिटाध च । १० रा ग. पदयात् । ल । ११ घ. सिद्धः । १२ रा. ग. ह. दाता । १३ क अनज्ञ' । १. अनायत १४ घ. शायत'। १५ स. घ इ. शाक्य । १६ क शुक्ल । १७ क. " चैा विव' । १८ ३. पाक १९ क. प्ययनीया । २० सघ १. रिट तु तुल पिने लिगदश्चन्दना' । २१ स.ग. प र पि । . . . ' ' २३ स ग १ . 'नुष्याल । ५७ .. ५८ ·[अ०७९-८० श्लो०९०-९५६१-१६ } वायुपुराणम् । २९७ (श्राद्वकल्प:) मुण्डाटिलकापायाश्राद्धकालेऽपि वर्जयेत् । शिखिभ्यो वा त्रिदण्डिभ्यः श्राद्धं यत्नात्मदापयेत् ये तु व्रते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा । देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि ॥९१ सर्व योगेश्वरैयाप्तं त्रैलोक्यं वै निरन्तरम् । तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यस्किचिज्जगतीगतम् ॥९२ व्यक्ताव्यक्तं वशीकृ य सर्वस्यापि च यत्परम् । सदसचेति यदृष्टं सदसच महात्मनाम् ॥ सर्वज्ञानानि दृष्टानि मोक्षादीनि महात्मनाम् । तस्मानेपु सदा सक्तः प्रामोत्यर्नुपमं शुभम् ।।९४ ऋचो हि यो वेद स वेद वेदान्यपि यो वेद स वेद यज्ञम् । सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स घेद सर्वम् । इति श्रीमहापुराणे यायुप्रोफे श्राद्ध कल्पे ब्राह्मणपरीक्षणं नाम नवसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ७९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयाः-७२५९ अथाशीतितमोऽध्यायः । १ २ ४ श्राद्धकरपे दानफलम् । वृहस्पतिरुवाच- अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च । तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्ग सुखायदम् ॥ लोके श्रेष्ठतम सर्यमात्मनचापि यस्मियम् । सर्व पितृणां दातव्यं तेपामेवाक्षयार्थिना ।। जाम्बूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसंनिभम् । दिव्याप्मरोभिः संकीर्णमन्नदो लभते फलम् ॥ ३ आच्छादनं तु यो दद्यादहनं श्राद्ध कणि । आयुः प्राममैश्वर्य रूपं च लभने मुतम् ॥ उपवीतं तु यो दद्यान्छाद्धकालेषु धर्मवित् । पानं च सर्वविमाणां ब्रह्मदानस्य यत्फलम् ॥ ५ कृन विधेपु यो दद्यान्टादकाले कपण्डलुम् । मधुक्षीरसवा धेनुर्दातारमुपतिष्ठति ॥ ६ चक्राविद्धं तु यो दयाहाद्धकाले कमण्डलुधेिनु म लभते दिव्यां पयोदा काम्पदोहिनीम् ।। पूर्णशय्यां नु यो दद्यात्युप्पमालाविभूषिताम् । प्रासादो पुत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति ।। भयनं रत्नसंपूर्ण सरायपासनभोजनम् । श्राद्धे दया यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे स मोदते ।। मुक्तांपर्यवासामि रत्नानि विविधानि च । वाहनानि च दिव्यानि अयुतान्यदानि च ॥ सुमहज्ज्वलन गरुगं रत्नकापसमन्वितम् । सूर्यचन्द्रमं दिव्यं विमानं लभतेऽअयम् ॥ अप्सरोभिः परिनं कामातु मनोजतम् । वसने स विमानाट्ये स्तूपमानः समन्ततः ॥ * दिव्यगन्धः प्रसिन्ति पुष्पष्टिभिरेव च । गन्धर्वाप्सरसस्नत्र गायन्ते पादयन्ति च ।। कन्पा गुमंतगो मुख्याः संहितावाप्सरोगणैः । सुस्वरस्ते वियुध्यन्ते सतनं हि मनोरमः ।। १४ अपदानसहसेण रयदानशतेन च । दन्निनां च सहसेण योगिन्या वसते नरः॥ दद्यारिपतृभ्यो योगिभ्यो यस्तुमलनपम्भामि । अथ निष्कसहस्राणां फलं पामोति मानवः ।। सदस्यान दम दिया। प्रगिन्ति पूटिनिरोग' निग. ग. प. प. पुस्त। "प यानेन दा'। २. नुनम । सग... मिनान् । जार इना । १. पालम् । ६.म् । सूनाग.र. 'म् । नानु । प. पूरी तु | " रा. ग. ...नि प्रयाग, बमियामाग.RRRRETn... Drasam) करः ७ . ग.प 'पाराम। ५ ग...

·“४७ [अ०८०-८१ श्लो४४-१२:१ वायुपुराणम् । २९९ (श्राद्ध कल्प:) दपि गव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा । तदन्नं शोचति श्राद्धे वर्षासु च मघासु च ॥ ४४ धृतेन भोजयेद्विमान्घृतं भूमौ समुत्सृजेन् । गयायां हस्तिनश्चैव दत्वा श्राद्धे न शोचति ॥ ४५ ओदनं पायस सर्पिर्मधुमूलफलानि च । भक्ष्यांच विविधान्दचा प्रेत्य चेह च मोदते ॥ ४६ शर्कराक्षीरसंयुक्तं पृथुक नित्यमक्षयम् । स्युश्च संवत्सरं पीताः कृशरैर्ममुरेण च ॥ सक्तुलाजास्तथा पूपाः कुल्मापव्यञ्जनस्तथा । सपिस्निग्धानि हयानि दना सक्तुंस्तु भोजयेत्।। श्राद्धध्वेतानि यो दद्यात्पमानि लभते निधिम् ।। ४८ नवसस्यानि यो दद्याच्या सत्कृत्य यत्नतः । सर्वभोगानवामोति पूज्यते च दिवं गतः ।। ४९ भक्ष्यभोज्यानि चोष्याणि पेयलेशवराणि च । सर्वश्रेष्ठानि यो दद्यात्सर्वश्रेष्ठो भवेन्नरः॥ ५० वैश्वदेवं च सौम्यं च खाइगमांसं परं हविः । विपाणं वर्जयेत्खाइमं असूयां नाशयामहे ॥५१ भोजनेयासनं दद्यादतिथिभ्यः कृताञ्जलिः । सर्वयज्ञक्रियाणां स फलं मामोत्यनुत्तमम् ।।५२ क्षिप्रमत्युप्णमाक्लिष्टं दद्याच्चानं बुभुक्षते । व्यञ्जनं च तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः ॥५३ तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम् । अन्नदो लभते तिसः कन्याकोटीस्तथैव च ।। अन्नदानात्परं दानं विद्यते नेह किंचन । अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति च न संशयः ॥ ५५ जीवदानात्परं दानं न किंचिदिह विद्यते । अनर्जीवति त्रैलोक्पमन्नस्यैव हि तत्फलम् ॥ १६ अन्ने लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तस्फलम् । अन्नं मजापतिः साक्षात्तेन सर्वमिदं ततम्।। तस्मादनसमं दानं न भूतं न भविष्यति ॥ यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि त्रियस्तथा । सिमं मामोति तत्सर्वं पितृभक्तो हि मानवः ।। प्रतिश्रयं सदा दद्यादतिथिभ्यः कृताञ्जलिः । देवास्ते संमतीक्षन्ते दिव्यातिथ्पैः सहस्रशः ॥५९ सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराभवेत् । विभिभ्यामथैकेन दानेन तु मुखी भवेत् ॥६० दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः । त्रैलोक्यस्याऽऽधिपत्यं हि दानादेव व्यवस्थितम् राजा तु लभते राज्यमघनश्वोत्तमं धनम् । सीणायुर्लभते चाऽऽयुः पितृभक्तः सदा नरः ॥ यान्कामान्मनसाऽर्थत तांस्तस्य पितरो ददुः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोफे श्राद्धकल्पे दानफलं नामाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७३२१ . अशाशीतितमोऽध्यायः । श्राद्धकरपे तियिविशेषे श्राद्धफलम् । वृहस्पतिरुवाच- अत जन प्रवक्ष्यामि श्रादकपणे पूजितम् । काम्पनमित्तिकानसं श्रादकणि नित्यशः॥१ १५.स्या नानाविधास्त १२ रा. ग. प. द. छायाम फ. 'म् । यप संवगरं प्रीसा, रा.प. स.साय भो। ५ ग. प. सदा। रा.ग. घ. ..परवा अ1ि05.प. कल्पको 1 स.प.स. भमानी'। ५ स. घ... पत्ये हि दानादेव भुई स्थितः ।। १. स. १.. मा यारतरत', " क.

·19 श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०८१ श्लो२-२६॥ ( श्राद्धयल्पः) : पुत्रदो धनमूलाः स्युरष्टकास्तिस्र एव च । पूर्वपक्षो वरिष्ठो हि पूर्वा चित्री उदाहृता ॥ प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदैविकी । आद्या पूपैः सदा कार्या मांसैरन्या भवेत्सदा ।। ( *शाकैरन्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः । अन्वष्टका पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते ।। यद्यन्या च चतुर्थी स्यातां च कुर्याद्विशेषतः । तासु श्राद्धं बुधः कुर्यात्सर्वस्वेनापि नित्यशः ।। परत्रेहु च सर्वेषु नित्यमेव सुखीभवेत् । पूजकानां सदोको नास्तिकानामधोगतिः ।। पितरः पर्वकालेपु तिथिकालेषु देवताः । सर्वे पुरुषमायान्ति निपानमित्र धेनवः ॥ मा स्म ते प्रतिगच्छेयुरष्टकाः सुरपूजिता: । मोघस्तस्य भवेल्लोको लब्धं चास्य विनश्यति ॥ 6 देवास्तु दापिनो यान्ति तिर्यगच्छन्त्यदायिनः । प्रज्ञा पुष्टिं स्मृति मेघा पुत्रानै वर्षमेव च ॥ कुर्वाणः पौर्णमास्यां च पूर्व पूर्ण समश्नुते । मतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति ।। द्वितीयायां तु यः कुर्याद्विपदाधिपतिर्भवेद् ) । वरार्थिनां कृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी ॥११ चतुर्थी कुरुते श्राद्धं शत्रोश्छिद्राणि पश्यति । पञ्चम्पां वै प्रकुर्वाणः प्रामोति महतीं श्रियम् ।। पष्ठचा श्राद्धानि कुर्वाणं द्विजास्तं पूजयन्त्युत । कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः ।। महासत्रमयामोति गणानामधिपो भवेत् । संपूर्णामृद्धिमामोति योऽयम्यां कुरुते नरः॥ श्राद्धं नवम्पा कुर्वाण ऐश्वर्य कासितां स्विपम् । कुन्दिशम्यां तु नरो ग्रामीं श्रियमवामुयात् ।। वेदांचवाऽऽमुयात्सर्वान्मणाशमेनसस्तथा । एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा ।। द्वादश्यां राष्ट्रलाभ तु जयमाहुर्वसूनि च ।। प्रजा बुद्धि पशून्मेषां स्वातयं पुष्टिमुत्तमाम् । दीर्घमायुस्यैश्वर्थ कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ॥ युवानश्च मृता यस्य गृहे तेषां भदापयेत् । शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां दद्याचतुर्दशीम् ॥ राधा विषमजातानां यमलानां तु सर्वशः । अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्याच्छचिः सदा ।। सर्वान्कामानवामोति स्वर्गमानन्त्यमश्नुते । ऋतं दद्यादमावास्यां सोममाप्यायनं महद ।। एक्साप्यापितः सोमस्त्रीप्टोकान्धारपिपति : सिद्धचारणगन्धः स्तूपपानस्तु नित्यशः ॥ २१ स्तवैः पुष्पैमनोज्ञैश्च सर्वकामपरिच्छदैः । नृत्यवादित्रगीतश्च अप्सरोभिः सहस्रशः ।। उपक्रीडैविमानस्तु पितृभक्तं दृढव्रतम् । स्तुवन्ति देवगन्धर्वाः सिद्धसंघाश्च तं सदा ॥ पितृभक्तस्त्वमावस्यां सर्वान्कामानवामुयात् । प्रत्यक्षचितास्तेन भवन्ति पितरः सदा ॥ २४ पितृदेवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम् । पित्र्यं कुर्वन्ति तस्यां तु विशेपेण विचक्षणा । तस्मान्मघां वै वाञ्छन्ति पितरो नित्यमेव हि । पितृदेवतभक्ता ये तेऽपि यान्ति परां गतिम् ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके श्राद्धकल्पै तिथिविशेधे श्राद्धफलवर्णनं नामेकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८१ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७३४७ १६ २२ * धनुचिहान्तर्गतग्रन्थी ग पुस्तके नास्ति । १. दारधनमूला अ । २ ख. द । भूलं स्यू । ३ के. श्वदेवकी । ४ घ. 'पि शातितः ।। घ. 'पि शक्तितः। 1५ क. घ. 'सर्व' । ६ क. प्रजा । ७ स. १. 'मावास्यां सर्व । ८ ह. पाशनी । ग. ४,' स्त्रीप्वकाइक्षितम् । कु' । १. स. ग. ह. राज्यला' । ११ स. प. ड. देवय म । १२ स.ग. घ. इ. कुर्यात्ततस्तान वि.३ रा. घ. १. गाः । एतस्मान्मघों वा।

·[मं०८१-८२ श्लो१-१५१) :(श्राद्धकल्पः) वायुपुराणम् । अथ यशीतितमोऽध्यायः। २ श्राद्ध कल्पे नक्षत्रविशेष श्राद्धफलम् । वृहस्पतिरुवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि मोवाच शिवविन्दवे । तानि मे शृणु कात्स्न्न नक्षत्रेषु पृथक्पृथक् ॥१ श्राद्धं यः कृत्तिकायोगे करोति सततं नरः । अग्नीनाधाय सापत्यो जायते स गतज्वरः।। अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्पेनौजस्विता भवेत् । प्रायशः क्रूरकर्मा तु चाऽऽर्द्रायां श्राद्धमाचरेत क्षेत्रभागी भवेत्पुत्री श्राद्धं कुर्वन्पुनर्वसौ । धनधान्यसमाकीर्णः पुत्रपौत्रसमाकुलः ।। तुष्टिकामा पुनस्तिव्ये श्राद्धं कुर्वीत मानवः । आश्लंपासु पितॄनर्य वीरान्पुत्रानवामुयात् ॥ ५ श्रेष्टो भवति ज्ञातीनां मघासु श्राद्धमाचरन् । फल्गुनीपु पितनय॑ सौभाग्यं लभते नरः।। ६ प्रधानशीलः सापत्य उत्तरासु करोति यः। स सत्सु मुख्यो भवति हस्ते यस्तयेपितॄन् ।। ७ चित्रायां चैव या कुर्यात्पश्यद्रूपवतः सुतान् । स्वातिना चैत्र यः कुर्याद्विद्वाल्लाभमवाप्नुयात् ॥ ८ पुत्रार्थ तु विशाखामु थाद्धमीहेत मानवः । अनुराधासु कुर्वाणो नरश्वकं प्रवर्तयेत् ।। आधिपत्यं लभेच्छ्रेष्ठ ज्येष्ठायां सततं तु यः । मूलेनाऽऽरोग्यमिच्छन्ति आपाढामु महद्यशैः ।। आपाढाभिश्चोत्तराभिर्वीतशोको भवेन्नरः । श्रवणेन तु लोकेषु मानुपात्परमा गतिम् ।। राज्पभाग्वै धनिष्ठामु प्रामुयाद्विपुलं धनम् । श्राद्धं त्वभिजिता कुर्वन्वेदान्साशानवामुपात् ।। नक्षत्रे वारुण कुर्वन्भिपक्सिद्धिमवामुयात् । पूर्वे मोष्ठादे कुर्वन्विन्दतेऽनाविकं फलम् ॥ उचरास्वनतिक्रम्य विन्देद्गाश्च सहस्रशः। बहुरूपकृतं द्रव्यं विन्देत्कुबैस्तु रेवतीम् ।। अश्वांधवाविनीयुक्तो भरण्यामायुरुचमम् ।। १४ इमं श्राद्धविधि कुर्वशशविन्दुमहीमिमाम् । कृत्स्ना तु लेभे स कलां लब्धा च प्रशशंस तम्।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके नक्षत्रविदाये श्राद्धफ्लवर्णनं नाम यशीतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टपकाः-७३६२ ९ अपयशीतितमोऽध्यायः । श्राद्धको भिन्न कालिकतृप्तिमाधनद्रगविशेषगयाश्राद्धारिफल- ब्राह्मणपरीक्षादिकथनम् । (+ शंयुरुवाच- किंचिदत्तं पिनणां तु घिनोने वदतां वर । किं हि स्विपिररात्राप किं चाऽऽनन्त्याय कल्प्यते ॥ ) • एतापान इदमम्-'त्यो सम्भवो 2 लाखाच प्रकार ताम् इति '.. पुस्तक । + धमिधान्त- मंतयों प. पुरतो. नास्ति । स... ' ' 12 ग. विविधि पपविपि ३ रा. ग. प... 'न् । पाणु। ... तो। भा'। ५ रा. ग. प.र.उराग मागदापी । ६. 'पाया गर्ग। प. 'रनं ११६म् । 01 फ. निन्द शाम पालन् 18 रा.प...पा.स. भ. प. को।

·- ३ ७ ८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०८२ श्लो०२-२७ (श्राद्धकल्प:): बृहस्पतिरुवाच- हवींपि श्राद्धकाले तु यानि श्राद्धविदो विदुः । तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैपां यथावलम् ॥ तिलैबीहियवैर्मापैरद्भिर्मूलफलेन च । दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन तु पितामहाः ॥ मत्स्यैः मीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु । शाशं तु चतुरो मासान्पञ्च पीणाति शाकुनम् ।। वाराहेण तु पण्मासांश्छागलं साप्तमासिकम् । आप्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्पतकं भवेत् ।। ५ रौरवेण तु पीयन्ते नव मासान्पितामहाः । गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्यादशमासिकी। ६ कूर्मस्य चैव मांसन मासानेकादशैव तु । श्राद्धमे विजानीयाद्गव्यं संवत्सरं भवेत् ॥ तथा गच्यसमायुक्तं पायसं मधुसर्पिपी। चीणसस्प मांसेन तृप्तिादशवार्षिकी ।। आनन्त्याय भवेयुक्त खाड्मयांसै: पितृक्षये । कृष्णच्छागस्तथों गोधा आनन्त्यायैव कल्प्यते ॥ अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः । तास्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावत्संनियोधत ॥ अपि नः स्वकुले जायायोऽनं दद्यात्रयोदशीम् । पायप्तं मधुप्तर्पिभ्या छायायां कुञ्जरस्प तु ।। आजेन सर्वलोहेन वर्पासु च मधासु च । एष्टव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां व्रजेत् ॥ * गौरी वाऽप्युद्हेद्भार्या नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ शंयुरुवाच- गयादीनां फलं तात प्रब्रूहि मम पृच्छतः । पितॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन ब्रवीहि मे ॥ १३ बृहस्पतिरुवाच- (+अब्दमध्ये गयाश्राद्धं यः करोति च मानवः । सर्वान्कामान्स लभते स्वर्गलोके महीयते १४ यदि पुत्रो गयां गच्छेच्छादं कुर्यादतन्द्रितः । कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायं च विन्दति ॥ उद्यतस्तु गयां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कर्पटीवेषं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणम् ॥ १६ ततो ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । कृत्वा प्रदक्षिणं गच्छेत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ १७ केशश्मश्रुनखादीनां वपनं न प्रशस्यते । अतो न कार्य वपनं श्राद्धार्थी ना गयासदा(1) ॥ १८ वित्तशाठयं न कुर्वीत गयाश्राद्धे सदा नरः । वित्तशाठयं तु कुर्वाणो न तीर्थफलभाग्भवेत् ।। ब्रह्मकुण्टे प्रभासे च ब्रह्मवेद्यां तथैव च । प्रेतपर्वतमासाद्य श्राद्ध कुर्याद्विधानतः ।। उत्तरे मानसे चैव यत्र मैनाकसंज्ञकाः । उदीच्यां कनखले चैव दक्षिणे मानसे तथा । स्नात्वा कृत्वा तथा श्राद्धं पितृलोकं समुद्धरेत् । स्वर्गपातालपर्येषु नास्ति तीर्थसमं भुवि ॥२२ तेपु श्राद्ध प्रकुर्वीत यदीच्छेत्परमा गतिम् । धर्मारण्यं ततो गच्छेदाधं दृष्ट्वा गदाधरम् ॥ २३ मतङ्गे स पुनदृष्ट्वा बुद्धा नारायणं तथा । श्राद्धं कृत्वा विधानेन कुलकोटीः समुद्धरेत् ।। यदि पुत्रो गयां गच्छेत्कदाचित्कालपर्ययात् । तानेव भोजयेद्विमान्ब्राह्मणा ये मकालिपताः ॥ अमानुपतया विमा ब्राह्मणा ये प्रकल्पिताः । तेषु तुष्टेषु संतुष्टाः पितृभिः सह देवताः ॥ २६ न विचार्य कुलं शीलं विद्यां च तप एव च । पूजितैस्तैस्तु राजेन्द्र मुक्तिं मामोति मानवः ॥ २४ * इदम नास्ति प. पुस्तके । + अन्दमध्य इत्यारभ्य दद्याद्विचक्षण इत्यन्तप्रन्यः रा. पुस्तके वर्ततेऽत्रैव स्थले गयामाहात्म्यमपि तत्रिचत्वारिंशाध्यायादुपरितनं द्रष्टव्यम् । १ ख. ग. घ. या । वाधीण २ ग. घ. ह. खड्ामांसं पि' । ३ स. ग. घ. ४. 'था लोहा ४ रा. ग. प. , न:सले जायायो नौद।

·[अ०८२ श्लो०२८-१५] वायुपुराणम् । (श्रादवला) ततः प्रवर्तयेच्च्छ्राद्धं यथाशक्तिवलावलम् । कामान्स लभते दिव्यान्मोक्षोपायं च विन्दति ॥ सवर्णा जातयो मित्रा वान्धवाः सुहृदश्च ये । तेभ्यो भूप गयाकूपे पिण्डा देया विधानतः ।। तेऽपि यान्ति दिवं सर्वे पिण्डदा इदि नः श्रुतम् । अज्ञातनामगोत्राणां मन्न एप प्रकीर्तितः ॥ पितृवंशे समुत्पन्ना मातृवंशे तथैव च । गुरुश्वशुस्वन्धूनां ये चान्ये वान्धवास्तथा ॥ ये मे कुले लुप्तापिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः । विरूपा आपगर्भाश्च ज्ञाताजाताः फुले मम ॥ ३२ क्रियालोपगता ये च येचान्ये गर्भसंस्थिताः। तेभ्यो दत्तो मया पिण्डो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ॥३३ आत्मनस्तु महाबुद्ध गपायां तु तिलौचना । पिण्डनिपणं कुर्यात्तथा चान्येऽत्र गोत्रजाः ॥ पुत्रेभ्योऽपि दुहितभ्य इष्टेभ्योऽपि च सर्वशः । दद्यापिण्ड प्रयत्नेन बुद्धिमान्मुसमाहितः ।। त्रिदिवं यान्ति ते सर्वे पिण्डदा इति च ध्रुतिः । ब्रह्महा च कृतघ्नश्च महापातकिनश्च ये ।। ३६ ते सर्वे निष्कृति यान्ति गयायां पिण्डपातनात् । ब्रह्मनस्य मुरापस्य बालवृद्धगुरुद्रुहः ॥ ३७ नाशमायाति वै पापं गयायामनुयाति यः। यन्नाम्ना पातयेत्पिण्डं तं नपेट्रह्म शाश्वतम् ॥ ३० दुर्लभं त्रिषु लोकेषु नास्ति तीर्थ गयासपम् । नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोसमाप्नुयुः ॥ अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सन्मार्गशीलिनः । गयामुपेत्य ये पिण्डान्दास्यन्त्यस्माकमादराद ॥ मकर वर्तपाने तु ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । मतपक्षे च चैत्रे च दुर्लभं पिण्डपातनम् ॥ ४१ अधिमासे जन्मदिने चास्ते च गुरुशुकयोः । न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थे च वृहस्पती ।। गयायां सर्वकालेपु पिण्डं दद्याविचक्षणः ) || ४२ (गयायामक्षयं श्राद्धं जपहोमतयांसि च । पितृयाहे ते पत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम् ॥ ४३ पुनीयादेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः । मातामहांस्तु पद्भूय इति तस्य फलं स्मृतम् ॥ १४ फलं वृपस्य वक्ष्यामि गदतो मे नियोधत । पोस्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान् ॥ ४५ यत्किचित्स्पृश्यते तोयेरुत्तीर्णेन जलान्महीम् । वृपोत्मर्गे पितॄणां तु अक्षयं समुदाहृतम् ॥ ४६ यद्यद्धि संस्पृशेत्तोयं लाशलादिमिरन्ततः । सर्व तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः ।। शृङ्गः खुरैर्वा यद्भुमिमुल्लिखत्यनिशं वृपः । मधुकुल्याः पितृस्तम्प अक्षयास्ता भवन्ति वै ।। ४८ (+सहस्रनवमात्रेण तडाकेन यथा श्रुतिः । तृप्तिस्तृप्तिः पितॄणां वै तपस्याधिकोच्यते ।। ४९ यो ददाति गर्द मिश्रांस्तिलानी श्राद्धकर्मणि । मधुना मधुमिश्रान्वा अक्षयं सर्वमेव तत् बृहस्पतिरुवाच-) न ब्राह्मणान्परीक्षेत सदा देये तु पानवः । देवे कर्मणि पिपे च श्रूयते वै परीक्षणम् ॥ ५१ सर्ववेदवतम्नाताः पङ्गीनां पावना द्विनाः । ये च भाष्यविदो मुख्पा ये च व्याकरणे रताः ५२ अधीयते पुराणं च धर्मशास्त्रं तथैव च । त्रिणाचिकेतपञ्चामिस्त्रिसुपर्णः पहनावेत् ॥ ग्रामदयमुनश्चैव छन्दोगो ज्येष्ठतामगः । पुण्येषु येपु तीपु अभिपेककृतवताः ॥ मुरुपए येषु सत्रेषु भवन्त्यभूषप्लुनाः । ये च सद्योता नित्यं सकर्मनिरताश्च ये॥ अापना गान्तिपरास्तान् श्राद्ध निपयेत् ।। • पनधिहान्तर्गतमन्य. ग. पुस्तकं नास्तिधनुधियान्तर्गतप्रन्यो प. पुस्तके नास्ति । म.ए.स.सयेहि। २ स. तस्याः।३ ग. रू. 'म् । येन येन ग... नि या ५ ग, घ. ..साम्। ६. 'ना। .

·3 ४ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् [अ०८२ श्लो०१६-८३] (श्राद्धकल्पः) [+ ये चापि नित्यं दशसु सुकृतेपु व्यवस्थिताः। *स्वकर्मनिरता नित्यं ताश्राद्धेपु निमत्रयेत् ।। एतेषु दत्तमक्षय्यमेते वै पतिपावनाः । श्रद्धया ब्राह्मणा ये तु योगधर्ममनुव्रताः ॥ धर्माश्रमवरिष्ठास्ते हव्यकव्येषु ते वराः । प्रयोऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ५८ पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः । पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम् ॥ ५९ प्रथमः सर्वधर्माणां योगधों निगद्यते । अपारपास्तु वक्ष्यामि गदतों मे निवोधत ।। कितवो मघपो यक्ष्मी पशुपालो निराकृतिः । ग्रामप्रेप्यो चाधुपिको गायनो वणिजस्तयों ।।६१ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । समुद्रयायी दुश्चर्मा तैलिकः कूटकारकः ।। ६२ पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिहे । अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पैर्यश्वोपजीवति ।। सूचकः पर्वकारी च यस्तु मित्रेषु द्रुह्यति । गणयाचनकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।। उन्मत्तः पण्डकशठौ भ्रूणहा गुरुतल्पगः । भिपजीवः पणिकः परस्त्रीं यच गच्छति ॥ ६५ विक्रीणाति च यो ब्रह्म व्रतानि च तपांसि च । नट स्यान्नास्तिके दत्तं कृतन्ने चैव शंसके ॥६६ यच्च वाणिजके चैव नेह नामुत्र तद्भवेत् । निक्षेपहारिणे चैव कितवे वेदनिन्दके ॥ तथा वाणिजके चैव कारुके धर्मवर्जिते । निन्दन्क्रीणाति पण्यानि विक्रीणंश्च प्रशंसति ॥ ] ६८ अनृतस्य समावासो न वणिक्श्राद्धमर्हति । भस्मनीय हुतं हव्यं दत्तं पोनर्भवे द्विजे ॥ पष्टिं काणः शतं पण्डः श्वित्री यावत्मपश्यति । पापरोगी सहस्रस्य दातुर्नाशयते फलम् ॥ ७० भ्रश्यते सत्फलात्तस्माद्दाता यस्य तु वालिशः । यो वेष्टितशिरा भुके यो भुक्ने दक्षिणामुखः ॥ सोपानत्कश्च यो भुते यच्च दद्यात्तिरस्कृतम् । सर्वं तदसुरेन्द्राणां ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।। ७२ श्वानश्च यातुधानाश्च नावेक्षेरन्कथंचन । तस्मात्सरिवृति दद्यात्तिलैश्चान्ववकीरयन् ।। राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतिस्तथा । दर्शनात्सूकरो हन्ति पर्भपातेन कुकटः ॥ ७४ रजस्वलानुस्पर्शेन क्रुद्धो यश्च प्रयच्छति । यस्य मित्रप्रदेयानि श्राद्धानि च हवीपि च ॥ न प्रीणाति पितृन्देवान्स्वर्ग न च स गच्छति ।। नदीतीरेषु रम्येपु सरित्सु च सरस्सु च । विविक्तेषु च श्रीयन्ते दयेनेह पितामहाः ॥ न चाथु पातयेज्जातुं न युक्तो वाचमीरयेत् । न च कुर्वीत भुञ्जानो ह्यन्योन्यं मत्सरं तदा ॥ अपसव्ये कृने तेन विधिवदर्भपाणिना । पित्र्यमानिधनं कार्यमेवं पीणाति वै पितॄन् । अनुमत्याऽऽदितो विप्राननौ कुर्याद्यथाविधि । पितॄणां निवद्भूमौ सूर्षे वा दर्भसंस्तरे ।। शुरूपक्षस्य पूर्वाह्ने श्राद्धं कुर्याद्विचक्षणः । कृष्णपक्षेऽपराले तु रौहिण न विलङ्घयेत् ।। एनमते महात्मानो महायोगा महौजसः । सदा वै पितरः पूज्या द्रटारो देशकालयोः ।। ८१ पितृभक्तिरतो नित्यं योग प्रामोत्यनुत्तमम् । ध्यानेन मोक्षं गच्छन्ति हित्वा कर्म शुभाशुभम् ॥ यज्ञदेतोयंदुदृत्य मोहयित्वा जगत्तदा । गुहायां निहतं योग कश्यपेन महात्मना । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । * इदमधे नास्ति क. पुस्तके । १ क. श्रद्धया। घ. ह.भाया २ घ. 'या । अगार' । ३ ग. घ. , शिल्पं यश्चों । । ग. इ."त्तः पण्ड' । ५ . पण्ड । घ. आण्टा ।' ख. "घ. कार्याः। ६ स. ग. घ. इ. वृतं तथा । ७ क. स. घ. "नाच्छुक' ! ८ ग. ह. क्षवाते'। ९ रा "तु नायुक्ता वा । १० स. सदा । ११ स. घ. इ. 'नुमान्याऽऽदि । १२ स. 'मौ सर्वपान्दर्भ' । •३ घ. °ग: । पितृपक्षे । १४ प. द. पूज्याः सप्टा' । ८० ८३ ·८४ ८५ [अ०८३श्लो०८४-१०५] वायुपुराणम् । .(श्रादकरपः) अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योग योगविदांवर । प्रोक्तं सनत्कुमारेण महान्तं धर्मशाश्वतम् ॥ देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम् । पितृभक्त्या प्रयत्नेन पितृभक्तश्च नित्यशः ॥ तं च योगं समासन पितृभक्तस्तु कृत्स्नशः । प्रयत्नात्मानुयात्तत्र सर्वमेव न संशयः ।। यस्मै श्राद्धानि देयानि यञ्च दत्तं महाफलम् । येषु वाऽप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीपु च ॥ येपु च स्वर्गमामोनि तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् ।। बृहस्पतिरुवाच- श्रुत्वैवं श्राद्धकरवं तु योऽसूयां कुरुते नरः । स मज्जेनरके घोरे नास्तिकस्तमसाऽऽनृतः ।। ८८ महारोगायमायस्तु स यः संयतमानसः । वेदाश्रमान्मुक्तचित्तः कुम्भीकानधिगच्छति ।। जिवाछेदं स्तेनमेत्य प्रामुयुस्तेन चैव ह ॥ सीदन्ति ते सागरे लोप्टभूता योगद्विपः स्थास्यन्ते यावदुर्वी ।। तस्माच्छ्राद्ध धर्म उदिष्ट एप नित्यं कार्यः श्रद्दधानेन घुसा !! परिवादो न कर्तव्यो योगिनां च विशेषतः । परिवादात्कृमि त्वा तत्रैव परिवर्तते ॥ योग परिवदेवस्तु ध्यानिनां पोसकारणम् । स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोता यथ न संशयः ॥ ९२ आवृतं तमसा सर्वे नरकं घोरदर्शनम् । योगीश्वरपरीवादानिश्चयं याति मानवः ।। योगेश्वराणामाकोशं शृणपायो यतात्मनाम् । स हि कालं चिरं मन्जेत्कुम्भीपाके न संशयः ।। मनसा कर्मणा वाचा द्वेष योगिपु वर्जयेत् । प्रेत्यान्यं तत्फलं भुङ्ग इह चय न संशयः ॥ ९५ न पारगो विन्दति पारमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्मभिः। ऋचो यजुः साम तदहपारगो विकारयेवं ह्यनवाप्य सीदति ॥ विकारपार प्रकृतेश्च पारगस्त्रीगगानां त्रिगुणान्तपारगः । तत्वं चतुर्विशतियोगपारंगः स पारगो यस्त्वयनान्तपारगः ।। कृत्स्नं यया तत्चविसर्गमात्मनस्तथैव भूयः प्रलयं सदाऽऽत्मनः । मत्याहरेद्योगवलेन योगवित्स सर्वपारक्रमयानगोचरः।। वेदस्य वेदिता यो चे वेचं विन्दति योगवित् । तं च वेदविदं पादुस्तं माहुर्वेदपारगम् ।। ९९ चयं च वेदितव्यं च विदिका - यथाविधि । एवं वेदविदं मादुस्तनोऽन्ये येदचिन्ततः ॥ यज्ञान्वेदांस्तथा कामाज्ञानानि विविधानि च । मामोत्यायुः प्रनाश्व पितृभक्तो धनानि च ।। श्रादे यः श्राद्धकल्पं व परिस्व नियनं पठेन् । सर्वाण्येतान्यनामोनि तीर्थ दानफलानि च ॥ स पनिपावनथैव दिनानामग्रभुरभवेत् । अध्याप्य वा द्विनान्सन्सिाकामानयामुगान् ॥१०३ यव शृणुयानित्यमानत्यं सर्गमश्नुते । अनम्यो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः ।। तीर्थानां च फलं कृत्नं दानादीनां तवैव च । मोक्षोपयो वयं श्रेष्टः स्वगोगायो यं परः।। इह चापि परा तुष्टिस्तसामुति यत्नतः ॥ 1 .... 'परः। नो। २२. महमम । ३ ग. मनमायाति प्रा .. स्परिना। .'ति । निगमलारा 17. 'शिनी।५ ग...शारिन'६ ग. mat नि.गर्म या प..पदानिमाया । ७ग, प...नन्दा' । मारिए ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०८३ श्लो० १०६-१२९] (श्राद्धकल्प:) इमं विधिं यो हि पठेदतत्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु । अपत्यभाग्भवति परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम् ।। येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे । महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ह्यहम् ।। १०७ इत्येते पितरस्तात देवानामपि देवताः । सप्तस्वेतेपु ते नित्यं स्थानेपु पितरोऽव्यथाः ॥ १०८ प्रजापतिसुता ह्येते सर्वे चैव महात्मनः । आयो गणस्तु योगानां स नित्यो योगवर्धनः ॥ १०९ द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो देवताऽरिणाम् । शेषास्तु वणिनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्तिताः ॥ देवास्त्वेतान्यजन्ते वै सर्वेष्वेतेष्ववस्थिताः । आश्रमास्तु यजन्त्येताश्चत्वारस्तु यथाक्रमम् १११ वर्णाश्चापि यजन्त्येतांश्चत्वारस्तु यथाविधि । तथा संकरजाताश्च म्लेच्छाश्चैव यजन्ति वै ११२ पितृश्च यो यजेद्भक्त्या पितरः पूजयन्ति तम् । पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः ॥ पुष्टि प्रजाश्च स्वर्ग च प्रयच्छन्ति पितामहाः ॥ देवकार्यादपि सूनोः पितृकार्य विशिष्यते । देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्वयम् ॥ ११४ न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां . परा गतिः । तपसा विप्रकृप्टेन दृश्यते मांसचक्षुपा ॥ ११५ सर्वेपां राजतं पात्रमथवा रजतान्वितम् । पावनं धुत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह येपा दास्यन्ति पिण्डास्त्रीन्वान्धवा नामगोत्रतः । भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः११७ सर्वत्र वर्तमानांस्ते पिण्डाः प्री गन्ति चै पितॄन् । यदाहारो भवेज्जन्तुरा हारः सोऽस्य जायते ११८ यथा गोप्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम् । तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ॥ ११९ नाम गोत्रं च मन्त्रश्च दत्तमन्नं नयन्ति तम् । अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति ॥ १२० एवमेपा स्थिता संस्था ब्रह्मणा परमेष्टिना । पितॄणामादिसर्गस्तु लोकानामक्षयार्थिनाम् ॥ २१ इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः । दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ताश्चैव मयाऽनघाः ॥ १२२ लोका दुहितरश्चैव दौहित्राश्च सुतास्तथा । दानानि सह शौचन तीर्थानि च फलानि च १२३ अक्षयत्वं द्विजाश्चैव यायावरविधिस्तथा। प्रोक्तं सर्व यर्थान्यायं यथा ब्रह्माऽब्रवीत्पुरा ॥ १२४ बृहस्पतिरुवाच- इत्येतदङ्गिराः माह ऋपीणां शृण्वतां तदा । पृष्टस्तु संशयं सर्व पितॄणां माह संसदि ॥ १२५ सत्रे वै वितते पूर्व तदा वर्पसहस्रिके । यस्मिन्गृहपतिासीद्रह्मा 4 देवता प्रभुः ।। १२६ संवत्सरशतान्पञ्च तत्रोपेता इति श्रुतिः । श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः ॥१२७ दीक्षितस्य तदा सत्रे ब्रह्मणः परमात्मनः । तत्रैव जातमत्युग्रं पितॄणागक्षयार्थिनाम् ।। लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।। सूत उवाच- एवं वृहस्पतिः पूर्व पृष्टः पुत्रेण धीमता । प्रोवाच पितृवंशं तु यत्तदै समुदाहृतम् ।। अत ऊर्व प्रवक्ष्यामि वरुणस्य नियोधत ।। १२९ इति श्रीमहापुराणे घायप्रोक्त श्राद्धकल्पे व्यशीतितमोऽध्यायः॥८३ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७४९१ । १२८ .स. घ. ६, 'व्ययाः । प्र । २ स. घ. ह. 'वषां तु महात्मनाम् । आ° । ३ प. स्मृतम् । ४ रा. ग. द. न। ५५. गधा लो।६ घ.यासानं यकस. 'तान्यं च ।

·वायुपुराणम् । ३०७ [भ०८४ श्लो०१-२५] (श्राद्धकल्पः) अथ चतुरशीतितमोऽध्यायः । .0 ३ । ८ ८ श्राद्धकल्पे वरुणवंशवर्णनम् । ऋपयश्चैवमुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः । परं शुश्रूपवो भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ॥ १ ऋपय ऊचुः वंशानामानुपूर्येण राज्ञां चामिततेजसाम् । स्थितिं चैपां प्रभावं च यूहि नः परिपृच्छताम् ॥२ एवमुक्तस्ततः सूतस्तथाऽसौ लोपहर्पणः । शुश्रूपामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्यकोविदः ।। आख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह । सूत उवाच- ब्रुवतो मे नियोधस्व ऋपिराह यथा मम ॥ वंशानामानुपूर्येण राज्ञां चामिततेजसाम् । स्थितिं चैपां प्रभावं च त्रुवतो मे निवोधत ॥ वरुणस्य पत्नी सामुद्री शुनादेवीत्युदाहृता । तस्याः पुत्रौ कलिवेद्यः सुता च सुरसुन्दरी कलिपुत्रौ महावीयौं जयश्च विजयश्च ह । वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ ।। प्रजानामत्तुकामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ । भक्षयित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवापतुः ।। कलिः सुरायां संजज्ञे तस्य पुत्रो मदः स्मृतः । त्वामी हिसा कलेर्भार्या ज्येष्ठा या निकृतिः स्मृता असूतान्यान्कलेः पुत्रांश्चतुरः पुरुपादकान् । नाकं विघ्नं च विख्यातं सद्रमं विधमं तथा ।। १० अशिरस्कस्तयोविघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् । सद्रमश्चैकहस्तोऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः ॥ सद्रमस्य तथा पत्नी तामसी पूतना स्मृता । रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः ॥ १२ नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयोमुखी । राक्षसास्तु महोशीः संध्याद्वयविचारिणः||१३ रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः । ग्रहास्ते राक्षसाः सर्वे वालानां तु विशेषतः ॥ स्कन्दस्तेपामधिपतिर्ब्रह्मणोऽनुमते प्रभुः ।। १४ वृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी । योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा ।। प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य नु । विश्वकर्मा सुतस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः ।। त्वष्टा विरानो रूपाणां धर्मपौत्र उदारधीः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वास्तुकृत्॥१७ यः सर्वेपां विमानानि देवतानां चकार ह । मानुषायोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ॥ १८ महादी विश्रुता तस्य त्वष्णुः पत्नी विरोचना । विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तु सा।।१९ देवाचार्यस्य महतो विश्वकर्माऽस्य धीमतः । विश्वकर्मात्मनश्चैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः ।। सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी । स्वाष्ट्री सा सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता ॥ असूत तपसा सा तु मर्नु ज्येष्ठं विवस्वतः । यमौ पुनरसूतासौ यमं च यमुनां च ह ।। २२ सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवारूपधारिणी । सवितुश्चाश्वरूपस्य नासिकाभ्यां तु तो स्मृतौ ॥ असूत सा महाभागा त्वन्तरीक्षेऽश्विनौ किल । नासत्यं चैव दस्रं च मार्तण्डस्याऽऽत्मजावुभी ऋपय ऊचुः कस्मान्मार्तण्ड इत्येप विवस्वानुच्यते बुधैः। किमर्थ-साऽश्वरूपा नै नासिकाभ्यामसूयत ।। एतद्वेदितुमिच्छामस्तत्त्वं विवाहि पृच्छताम् ।। १८. शुभा'। २ स. ग, घ, इ. हावीर्याः स । ३ इ. प्रालादी। २० ·श्रीमद्वैपायनमुनिगणीतम् । [अ०८४श्लो०२६-५२ (श्राद्धकरपः) सूत उवाच- चिरोत्पन्नमतिभिन्नमण्डं त्वदा विदारितम् । दृष्ट्वा गर्भवधादीतः कश्यपो दुःखितोऽभवत् ।। अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टारमब्रवीत् । तदण्डं भवानं मार्तण्डस्त्वं भवानघ ।। २७ न खल्वयं मृतोऽण्डस्थ इति स्नेहात्पिताऽब्रवीत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरत्।। २८ यन्मार्तण्डो भवेत्युक्तः पित्राऽण्डे वै द्विधा कृते । तस्माद्विवस्वान्मार्तण्डः पुराणविभाष्यते २९ ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्तण्डस्य विवस्वतः । विजज्ञे सवितुः संज्ञाभार्यायां तु त्रयं पुरा ॥ ३० मैनुर्यवीयान्सावर्णिः संज्ञायां च तथाऽश्विनौ । शनैश्चरश्च सप्तैते मार्तण्डस्याऽऽत्मजाः स्मृताः ।। विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महायशाः । तस्य भार्याऽभवत्त्वाष्ट्री महादेवी विवस्वतः ।। सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता ॥ सा तु भार्या भगवतो मार्तण्डस्यातितेजसः । नातुष्यद्भई रूपेण रूपयौवनशालिनी ।। आदित्यस्य हि तद्रूपं मार्तण्डस्य हि तेजसा । गात्रेषु प्रतिरुद्धं वै नातिकान्तभियाभवत् ।। ३४ न खल्वयं मृतो ह्यण्डे इति स्ने हात्तमब्रवीत् । अज्ञानः कश्यपः नेहान्मार्तण्ड इलि चोच्यते ॥ तेजस्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः । येनापि तापयामास श्रील्लोकान्कश्यपात्मजः॥ ३५ त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः । द्वौ सुतौ तु महावीयौं कन्या कालिन्दिमेव च ॥ मनुविवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः । ततो यमो यमी चैत्र यमजी संवभूवतुः ॥ शातवर्ण तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः । असहन्ती स्वको छायां सवर्णा निर्ममे पुनः ॥ ११ . महीमयी तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता । प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत ।। ४० बदस्य किं मया कार्य सा संज्ञा तामथाब्रवीत् । अहं यास्यामि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः ।। त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया । इमौ च वालको मह्यं कन्या च वरवणिनी ।। भर्ने चै नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया । एवमुक्ताऽब्रवीत्संज्ञा संज्ञों या पार्थिवी तु सा ॥ ४३ आकेशग्रहणादेवि आशयं नैव कहिचित् । आख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि स्वगालयम् ।। समाधाय च तां संज्ञा तथेत्युक्ता तया च सा ! त्वष्टुः समीपमगमद्वीडितव तपस्विनी ॥ ४५ पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत् । भर्तुः समीपं गन्छ त्वं मा जुगुप्स दिवाकरम् ॥ सैवमुक्ता तदा पित्रा नियुक्ता च पुनः पुनः । वर्षाणां तु सहस्रं वै वसति स्म पितुहे ॥ ४७ भर्नुः समीपं गच्छ त्वं नियुक्ता च पुनः पुनः । अगमडवा भूत्वाऽऽच्छाद्य रूपमनिन्दिता ।। उत्तरान्सा कुरुन्गत्वा तृणान्यथ चचार सा ॥ द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम् । आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ ।। पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तो प्रभुः । श्रुनश्रयं तु धर्मज्ञ श्रुतकर्माणमेव च ॥ श्रुतश्रवा मनुः सोऽपि सायणि भविष्यति । श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो चै यः शनयरः ॥ ५१ मनुरेवाभवत्स वे सावर्ण इति बुध्यते । संज्ञा तु पार्थिवी सा – स्वस्य पुत्रस्य वै तदा ॥ ५२ ६ रा. घ. इ. °त्युकररवण्डात्सोव्हो द्विधा प्रतः । त° । २ रा. घ ड. 'वितीया संशाऽपलास्तु श्रीन्युरा । ३ ग, घ. इ. मर्नु यवीयस पेय साणि च त । ४. शाय:: पा'। ५ र प्रभ । ६ क. ग, वर्य इ' । ७ स. प. द.ति चोच्यते ।

·[अ०८४श्लो०५३-८२] वायुपुराणम् । (याकल्प:) चकाराभ्यधिक स्नेहं न तथा पूर्वनेषु वै । मनुस्तच्चासमत्सर्वं यमस्तदै न चासमत् ॥ वहशो यस्य मानस्तु (अवमानितश्च बहुशः)सापत्न्पादतिमखितः । तां पै रोपाच वाल्पाच भाविनोऽर्थस्य वै बलात् ॥ पदा संतर्नयामास संज्ञां वैवस्वतो यमः । सा शाप ततः क्रोधात्सवर्णा जननी यमम् ॥ ५४ पदा तपसे यस्मात्पित्भार्या यशस्विनीम् । तस्मात्तवैष चरणः पतिष्यति न संशयः ।। ५५ यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः । मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्व न्यवेदयत् ॥ भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यविनिर्जितः ।। बाल्यावा यदि वा मोहान्मां भवांस्त्रातुमईति ।। शप्तोऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर । तब प्रसादो नस्त्रातु होतस्मान्महतो भयात् ॥ ५८ विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच चै मभः । असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ॥ येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञ सत्यवादिनम् । न शक्यमेतन्मिथ्या तु कर्तुं मातुर्वचस्तव ॥ ६० किमयो मांसमादाय यास्यन्ति तु महीं तव । ततः पादं महामाज्ञ पुनः संप्राप्स्यसे मुखम्॥६१ कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति । शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि ।। ६२ आदित्यस्त्वनवीत्संज्ञां किपर्थ तनयेषु वै । तुल्येप्वप्यधिकः स्नेह एकस्पिन्क्रियते त्वया ।। ६३ सा तत्परिहरन्ती वै नाऽऽचचक्षे विवस्वतः । आत्मना स समाधाय योगं तथ्यमपश्यत ॥ ६४ तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः । सा तत्सर्वं यथातत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः ॥ विवस्वानथ तच्छुत्या क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् । त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम् ।। निर्दग्धकाम रोपेण सान्त्वयामास वै शनैः । तवातितेनसा युक्तमिदं रूपं न शोभते ॥ असहन्ती तु तत्संज्ञा बने चरति शाड्वले । द्रक्ष्यते तां भवानध स्वां भार्या शुभचारिणीम् ।। श्वाध्यां यौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते । अनुकूल भवेदेवं यदि स्यात्समैयो मतः ।। रूपं निवर्तयेऽयं ते आद्य श्रेष्ठमरिंदम । रूपं विवस्वतस्लासीतिर्यगलमधस्तथा ॥ तेनासौ बीडितो देवो फुपेण तु दिवस्पतिः । तस्माचष्टा स चक्रं तु बहु मेने महातपाः ॥ ७१ अनुज्ञातस्ततस्त्वष्टा रूपनिवर्तनाय तु । ततोऽभ्युपगमावष्टा मातहस्य विवस्वतः॥ श्रीममारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै । तत्तु निर्भासितं तेजस्तेजसाऽपहतेन तु ।। कान्तारकान्ततरं द्रष्टुमशुभं शुशुभे ततः । ददर्श योगपास्थाय सां भार्या वटवां तथा ।। अदृश्यां सर्वभूतानां तेजती नियमेन च । अश्वरूपेण मार्तण्डस्तां मुखे समभावयत् ॥ मैथुनाय विचेष्टन्ती परपुंसोपशङ्कया । सा तन्निरधमच्छकं नासिकाभ्यां विवस्वतः ।। देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिपजां वरौ । नासत्यश्चैव दरश्च स्मृतौ द्वावश्विनाविति ॥ मार्तण्डस्य मुतावतावष्टमस्य प्रजापतेः । तां तु रूोण कान्तेन दर्शयामास भास्करैः ।। सा तं दृष्ट्वा तदा भार्या तुतोप च मुमोद च । यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः ॥ धर्मेण रजयामास धर्मरानस्ततस्तु सः । सोऽलभत्कर्मगा तेन शुभेन परमद्युतिः ।। पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च । मनुः प्रजापतिस्त्वेवं सावर्णः स महायशाः ।। भाव्यसौ नागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेऽन्तरे । मेरुपृष्ठे सुरमो वै अद्यापि चरते प्रभुः ।। १ क ग. शाले। २ ग. घ, ह. "मय मतम् । रू'। ३ ख. ग. निर्वते । । स, ग. घ ह. सतार। ५ ख. ग घ. ८ भायो । ६ ग "जस्तुत 1 स.प्र. ६. भाव्यः सोऽना1८ ख. घ. इ. तपो घोरमया । ७० ७२ ७४ ७७ ७८ ८० ८१ S ·श्रीमद्वैपायनपुनिपणीतम् । [अ०८४.४५श्लो०८३-८६१-१८] (श्राद्धकल्पः) भ्राता शनैश्चरस्तत्र ग्रहत्वं स तु लब्धवान् । त्वष्टौ तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत् ।। महापतिहतं युद्धे दानवपत्तिवारणे ।। यवीयसी तयोर्या तु यमुना च यशस्विनी । अभवत्सा सरिच्छेटा यमुना लोकभाविनी ।। ८४ यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्य तु सांप्रतम् । विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोवैवस्वतस्य ह ॥८५ इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेत वा । वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् ॥ आपदं माप्य मुच्येत मानुयाच महद्यशः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त वैवस्वतोत्पत्तिपर्णन नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७५५७ अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः । १ 9 श्राद्धकल्पे वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् । सूत उवाच- ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुपे दैवतैः सह । वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत् ।। तस्य वैवस्वतो वक्ष्ये सांप्रतस्य महात्मनः । आनुपूर्येण वै विमाः कीर्त्यमानं निबोधत ॥ मनोवैवस्वतस्यह सर्गमादाय सांमतम् । मनोः प्रथमजस्याऽऽसन्नव पुत्रास्तु तत्समाः॥ इक्ष्वाकर्नहुपश्चैव धृयः शतिरेव च । नरिष्यन्तस्तथा मांशु भागोऽरिष्ट एव च ॥ करूपश्च पृपध्रश्च नवते मानवाः स्मृताः ।। ब्रह्मणा तु मनुः पूर्व चोदितस्तु निवोधत । स्रष्टुं प्रचक्रमे कामं निष्फलं समवर्तत ॥ अथाकरोत्पुत्रकामा परामिष्टिं प्रजापतिः । पित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिमावपत् ।। तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता । दिव्पसनहना चैत्र इडा जज्ञे इति श्रुतिः ।। तामिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरः स्मृतः । अनुगच्छामि भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह ॥ धर्मयुक्तमिदं वाच्यं पुत्रकाम प्रजापतिम् । मित्रावरुणयोरंशे जाताऽस्मि वदतां वर ।। तयोः सकाशं यास्यामि मानो धर्मो हतोऽवधीत् । सैवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत् ।। गत्वाऽन्तिकं वरारोहा माजलिक्यिपत्रवीत् । अंशेऽस्मि युवयोर्जाता देवौ. कि करवाणि वाम् ॥ मनुनवाहमुक्ताऽस्मि अनुगच्छस्व मामिति । तथा तु वदती साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ ॥ १२ देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमन च ॥ सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतो स्त्रो वरवणिनि । आवयोस्त्वं महाभागे ख्याति कन्या प्रयास्यसि ।। सुयुम्न इति विख्यातास्त्रपु लोकेषु पूजितः । जगत्प्रियो धर्मशीलो मनोर्वशषिवर्धनः ।। मानवः स तु मुद्युम्नः स्वाभावमगमत्प्रभुः । सा तु देवी वरं लब्ध्वा निवृत्ता पितरं प्रति ।। १६ युधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपपत्रिना। सोमपुत्रादयधाचाम्या ऐलो जो पुरूरवाः ।। १७ बुधात्सा जनयित्वा तु मुद्युम्नं पुनरागता । सद्युम्नस्य तु दायादात्रयः परमधार्मिकाः ।। १८ ९. १ क. 'तु ते । २ रा ग.प. र रणम् । य'। ३ स न भगर्थे । • ग. ड तु प्रो। ५ रा. घ सहनना । ६ ग ह मनो। ७ क.ग च । ८ म. घ. स. भागमगमन सा ।

·१ अ०८५-८६ श्लो०१९-२८१-९} वायुपुराणम् । (वैवस्वतमनुवंशगान्धर्षमूनाकथनम् ) उत्कलच गपश्चैत्र विनता वस्तथैव च । उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमम् ।। विश्ववातस्य राजयस्य तु गया पुरी ।। भविष्ट मनौ तस्मिन्मजाः सृष्ट्वा दिवाकरः । दशधा तद्दधत्क्षेत्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् ॥ इक्ष्यापुरेव दायादानन्यान्दश समाप्नुयात् । कन्याभावात्तु मुद्युम्नो नैनं भागमयानुयात् ॥ २१ वशिष्ठवचनाचाऽऽसीत्मतिष्ठा नो महाद्युतिः । प्रतिष्ठा धर्मराजस्य सुद्युम्नस्य महात्मनः ॥ २२ तत्पुरूरवसे मादाएं प्राप्य महायशाः । मानवेम्यो पहाभागा स्त्रीपुंसोलक्षणं प्रति ।। मानवः स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्पुनः॥ एतच्छुत्वा तु अपयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम् । मानवः स तु मुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम् ।। सूत उवाच- प्रोवाच वचनं देवी प्रियहेतोः मियं प्रिया । समे ममाऽऽश्रमे देव यः पुमान्समवेक्ष्यत्ति ॥ भविष्यति ध्रुवं नाग सा तुल्याप्सरसां शुभा ॥ तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्च ये । स्त्रीभूताः सह रुद्रेण क्रीडन्त्यप्सरसो यथा ।। २६ उमावनं प्रविष्टस्तु स राजा मृगयां गतः । पिशाचैः सह भूतैस्तु द्रेः स्त्रीभावास्थिते ।। २७ तस्मात्स राजा सुद्यन्नः स्त्रीभावं लब्धवान्पुनः । महादेवप्रसादाच गाणपत्यमवामुयात् ॥ २८ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके वैवस्वतमनोः सृष्टिकथन नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७०६५ .. .. अथ पशीतितमोऽध्यायः। 7 तत्र वैवस्वतमनुवंशगान्धर्षमूर्छनाकथनम् । सूत उवाच- निसर्ग मनुपुत्राणां विस्तरेण नियोधत । पृषधी दिसयित्वा तु गरोगविमभक्षयत् ॥ १ शापाच्छूदत्वमापनश्यवनस्य महात्मनः । करूपस्य तु कारूपाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ॥ सहस्रक्षन्नियगणविकान्तः संबभूव ह । नाभागोऽरिष्टपुषस्तु विद्वानासीदलन्दनः ।। भलन्दनस्य पुत्रोऽभूत्मांशु म महाबलः । प्रांशोरेकोऽभवत्पुत्रः प्रजानिरिति विश्रुतः ।। प्रजानेरभवत्पुत्रः खनित्रो नाम वीर्यवान् । तस्य पुत्रोऽभवच्छीमान्क्षुपो नाम महायशाः ।। क्षुपस्य विंशः पुत्रस्तु पत्तिमानं वभूव ह । विंशपुत्रस्तु कल्याणो विविंशो नाम धार्मिकः ।। विविंशपुत्रो धर्मात्मा खनिनेत्रः मतापवान् । करन्धमस्तस्यपुत्रनेतायुगमुखेऽभवत् ।। करन्धमसुतथापि आविक्षिन्नाम वीर्यवान् । आविक्षितो व्यक्तिकामपितरं गुणवत्तया ।। मैनुत्तो नाम धर्मात्मा चक्रवर्तिसमो नृपः । संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सह वान्धवैः ।। * अनाऽऽपत्वाकारकादेशाभावः। १ स. घ. द. वितता।२ क दिक्ष वा । ग. ह. दिपर्वा तु च रा! ३ . ड. "टाने में 1 ४ स. ग, घ. १. द्राज्य प्रा१५ स ग, घ. भागनी ! ६ क. ग. घ. तः । सहपिशाच । ७क. 'स्टैः स्त्री10 घ. माश्रिते । ९ क. "प: क्षत्रियो युद्धदुर्मदः । स । १० घ. द. "हर क्षत्रियाणा वि।" फ.मा न य । १२ प. इ. मस्तो। ८ .

·श्रीमद्वैपायनमुनिपणीतम्। [१०.५०-८६१-१०] (श्राद्धकरपः) भ्राता शनैश्चरस्तन ग्रहत्त्वं स तु लब्धवान् । त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत् ॥ महामति हतं युद्धे दानवपतिवारणे ।। यवीयसी तयोर्या तु यमुना च यशस्विनी । अभवत्सा सरिच्छटा यमुना लोकभाविनी ॥ ८४ यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्य तु सांप्रतम् । विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोवैवस्वतस्य ह ।।८५ इदं तु जन्म देवानां शृणुपाद्वा पठेत वा । वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजमाम् ।। आपदं प्राप्य मुच्येत मामुयाच महद्यशः ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त वैवस्वतोत्पत्तिवर्णनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ ८४ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७५५७ अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः । श्राद्धकल्पे वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् । . सूत उवाच- ३ ततो मन्वन्तरेऽतीते चाक्षुपे दैवतैः सह । वैवस्वताय महते पृथिवीराज्यमादिशत् ।। १ तस्य वैवस्वतो वक्ष्ये सांप्रतस्य महात्मनः । आनुपूर्येण वै विषाः कीर्यमानं नियोचत । मनोवैवस्वतस्येह सर्गमादाय सांप्रतम् । मनोः प्रथपजस्याऽऽसन्नव पुत्रास्तु तत्समाः ।। इक्ष्वाकुर्नहुपश्चैध धृष्टः शातिरेव च । नरिष्यन्तस्तथा प्रांशु भागोंरिष्ट एच च ।। करूपश्च पृषत्रश्च नवते मानवाः स्मृताः ।। ब्रह्मणा तु मनुः पूर्व चोदितस्तु निवोधत । स्रष्टुं प्रचक्रमे काम निष्फलं समवर्तते । अथाकरोत्पुत्रकामः परामिष्टिं पनापतिः । पित्रावरुणयोरंशे मनुराहुतिपावपत् ॥ तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूपिता । दिव्यसनहना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः ॥ तागिलेत्यथ होवाच मनुर्दण्डधरः स्मृतः । अनुगच्छामि भद्रं ते तमिला प्रत्युवाच ह ।। धर्मयुक्तमिदं वाच्यं पुत्रकाम प्रजापतिम् । मित्रावरुणयोरंशे जाताऽस्मि चदतां वर ।। तयोः सकाशं यास्यामि मानो धर्मो हतोऽवधीत् । सैवमुक्त्वा पुनर्देवी तयोरन्तिकमागमत् ।। १० गत्त्वाऽन्तिकं वरारोहा प्राञ्जलिवाक्यमनवीत् । अंशेऽस्मि युवयोर्जाता देवौ. किं करवाणि चाम् ।। मनुनवाहमुक्ताऽस्मि अनुगच्छस्व मामिति । तथा तु वदती साध्वीमिडामाश्रित्य तावुभौ ॥ १२ देवौ च मित्रावरुणाविदं वचनमूचतुः । अनेन तव धर्मज्ञे प्रश्रयेण दमेन च ।। सत्येन चैव सुश्रोणि प्रीतौ स्वो वरवर्णिनि । आवयोस्त्वं महाभागे ख्याति कन्या प्रयास्यसि ॥ मुद्युम्न इति विख्यातास्त्रप लोकेषु पूजितः । जगत्पियो धर्मशीलो मनोर्वशविवर्धनः ।। मानवः स तु सुशुम्नः स्त्रीभावमगमत्मभुः । सा तु देवी वरं लब्ध्वा निहत्ता पितरं मति ॥ १६ घुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपपत्रिता । सोमपुत्रादायाचास्या ऐलो जज्ञे पुरूरवाः ।। बुधात्सा जनयित्वा तु मुद्यन्नं पुनरागता । सुद्युन्नस्य तु दायादास्वपः परमधार्मिकाः ॥ १८ - १ क. 'या तु ते । २ व. ग. घ. ८.रणम् । य। ३ स न भगवै । ४ ग. ड °स्तु प्रवो" ५ स, घसंहनना । ६ स द, मनो। ७ क. ग. च । ८ व. घ. द. भागमगम पुन सा ।

·[अ०८५-८६श्लो०१९-२८।१-९) वायुपुराणम् । : (वैवस्वतमनुवंशगान्धर्वमुर्छनाकथनम् ) उत्कलच गयश्चैव विनताश्वस्तथैव च । उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्त्र पश्चिमम् ।। दिश्ववातस्य राजर्गयस्य तु गया पुरी ।। प्रविस्टे पनौ तस्मिन्प्रजाः सृष्ट्वा दिवाकरः । दशधा तधक्षेत्रमकरोत्पृथिवीमिमाम् ॥ इक्ष्वाकुरेख दायादानन्यान्दश समानुयात् । कन्याभावात्तु मुधुम्नो नैनं भागमवाप्नुयात् ।। २१ पशिष्टवचनाचाऽऽसीत्प्रतिष्ठा नो महाद्युतिः । प्रतिष्ठा धर्मराजस्य मुद्युम्नस्य महात्मनः ॥ २२ तत्पुरूरवसे प्रादाष्ट्रिं प्राप्य महायशाः । मानवेम्यो महाभागा स्त्रीपुंसोलक्षणं प्रति ।। मानव: स तु सुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्पुनः ।। एतच्छ्रुत्वा तु ऋषयः पप्रच्छ स्तदनन्तरम् । मानवः स तु मुद्युम्नः स्त्रीभावमगमत्कथम् ॥ २४ सूत उवाच प्रोवाच वचनं देवी मियहेतोः मियं मिया । समे ममाऽऽश्रमे देव यः पुमान्संप्रवक्ष्यति ॥ भविष्यत्ति ध्रुवं नारी सा तुल्याप्सरसां शुभा ॥ तत्र सर्वाणि भूतानि पिशाचाः पशवश्व ये । स्त्रीभूनाः सह रुद्रेण क्रीडन्यप्सरसो यथा ॥ २६ उमावनं प्रविष्टस्तु स राना मृगयां गतः । पिशाचैः सह भूतैस्तु रुंद्रेः स्त्रीभावास्थिते ।। तस्मात्स राजा सुद्यन्नः स्त्रीभावं लव्धवान्पुनः महादेवप्रसादाच गाणपत्यमवाप्नुयात् ।। २८ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके वैवस्वतमनोः सृष्टिकथनं नाम पश्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८५ ॥ आदितः श्लोकानां समध्यङ्का:---७०६५ अथ यहशीतितमोऽध्यायः । H तत्र वैवस्वतमनुवंशगान्धर्व मुर्छनाकपनम् । सूत ज्याच- निसर्ग मनुपुत्राणां विस्तरेण निवोधत । पृपधी हिंसयित्वा तु गुरोगविमभक्षयत् ।। शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्यवनस्य महात्मनः । करूपस्य तु कारूंपाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः ।। संखक्षत्रियगणविक्रान्तः संबभूव ह । नाभागोऽरिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीगलन्दनः ।। भलन्दनस्य पुत्रोऽभूत्पांशु म महाबलः । प्रांशोरेकोऽभवत्पुत्रः प्रजानिरिति विश्रुतः ।। मजानेरभवत्पुत्रः खनित्रो नाम वीर्यवान् । तस्य पुत्रोऽभवच्छीमान्क्षुपो नाम महायशाः ।। क्षुपस्य विंशः पुत्रस्तु प्रतिमान वधूव ह । विंशपुत्रस्तु कल्याणो विविंशो नाम धार्मिकः ।। विविंशपुत्रो धर्मात्मा खनिनेत्रः प्रतापवान् । करन्धमस्तस्यपुत्रनेतायुगमुखेऽभवत् ।। करन्धमतमापि आविक्षिनाम वीर्यवान् । आविक्षितो व्यतिक्रामपितरं गुणवत्तया ॥ मनुत्तो नाम धर्मात्मा चक्रवर्तिसमो नृपः । संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सद वान्धवैः ।। * अनाऽऽपस्यादाकारकादेशाभावः । १ ख. ५. है. वितता।२ क दिक्ष वा ! ग. ह. दिरपूर्वा तु च रा°। ३ घ..'याने म । ४ स. ग. घ. द. द्रिाज्यं प्रा १५ स ग. घ, भागली । ६ क. ग. घ."तः । सहपिशाच । ५. 'स्ट्रैः स्त्री1 ८ घ. माधिते । ९ क. क्षत्रियो युद्धदुर्मदः । स । १० प. द. हसं क्षत्रियगणा वि'। ११ क, "मा न य ।' १२ प. इ. महतो। ७ ८ ·१२ : १५ २० ३१२ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् । [अ०८६लो०१०-३५) (वैवस्वतमनुवंशगान्धर्वमूनाकथनम् ) विवादोऽत्र महानासीत्संवर्तस्य वृहस्पतेः । ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य फुद्धस्तस्य वृहस्पतिः ॥ ?' संवतेन हृते यज्ञे चुकोप सुभृशं तदा । लोकानां स हि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः ।। मनुत्तश्चक्रवर्ती स नरिष्यन्तमवाप्तवान् । नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डघरो दमः॥ तस्य पुत्रस्तु विक्रान्तो राजाऽऽसीद्राष्ट्रवर्धनः । सुधृती तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतिनः सुतः ॥१३ केवलस्तस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः । अथ बन्धुमतः पुत्रो धर्मात्मा वेगवान्नृपः ।। बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणविन्दुर्बुधात्मजः । त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संवभूव ह ॥ कन्या तु तस्य द्रविडा माता विश्रवसो हि सा । पुत्रश्चास्य विशालोऽभूद्राजा परमधार्मिकः।।१६ विशालस्य समुत्पन्ना विशाला येन निर्मिता । विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः।। १७ सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरम् । सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः ।। धूम्राश्वतनयो विद्वान्मृञ्जयः समपद्यत । सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् ।। कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः । कृशाश्वस्य महातेजाः सोमदचः प्रतापवान् ।। सोमदत्तस्य राजः सुतोऽभूज्जनमेजयः । जनमेजयात्मजश्चैव प्रेमतिर्नाम विश्रुतः ॥ तृणविन्दुमसादेन सर्वे वैशालका नृपाः । दीर्घायुपो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः ।। २२ शर्यातमिथुनं त्वासीदाना? नाप विश्रुतः । पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य तु ।। आनार्तस्य तु दायादो रेवो नान्ना तु वीर्यवान् । आना” विषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुमी नाम धार्मिकः । ज्येष्ठो भ्रातृशतस्याऽऽसीद्राजा माप्य कुशस्थलीम्।। कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्व ब्रह्मणोऽन्तिके । मुहुर्त देवदेवस्य मार्क्स वहुयुगं विभोः ॥ २६ आजगाम युवा चैव स्वां पुरी यादवैद्यताम् । कृतां द्वारवती नाम बहुद्वारा मनोरमाम् ।। २७ भोजपण्यन्धक गुप्तों वसुदेवपुरोगमैः । तां कथां रैवतः श्रुत्वा यथातत्वमारंदमः || +कन्यां तु वलदेवाय सुत्रतां नाम रेवतीम् । दचा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः॥ रमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल । तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुस्तदनन्तरम् ॥ ३० अपय ऊचुः कथं बहुयुगे काले व्यतीते सतनन्दन । न जरां रेवती प्राप्ता पलितं च कुतः प्रभो ।। भेरुं गतस्य वा तस्य शर्याते: संततिः कथम् । स्थिता पृथिव्यामद्यापि श्रोतुमिच्छामि तत्वतः।। कियन्तो वा सुरगणा गन्धर्वास्तत्र कीदृशाः । यच्छ्रुत्वा रैवतः कालान्मुहूर्तमिव मन्यते ।। सूत उवाच- न जरा क्षुत्पिपासा वा न च मृत्युभयं ततः । न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकगतस्य हि ।। ३४ गान्धर्वं मति यचापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः। ततोऽहं संभवक्ष्यामि याथातथ्पेन सुबतीः ॥ ३५ - * अवाध्यायसमातिः ख. घ. पुस्तकयोः ! + कन्या तु वलदेवाय इत्यारम्य सप्ताशीतितमाध्यायस्यसतत. स्वस्वर नु य इसन्तप्रन्यः ख. घ. पुस्तकयो स्ति। १ ग. ह. 'न्तरः। सु २ ख. प्रमिति । ३ स. सीदनों ४ स.मात । ग. गाये । ५ स. प. ह. "ता वासु। ६ रा. रवा जगाम प्राणोऽन्तिकम् । घ. "खा कथितं वै पुरा सुत । ७४. 'प्ता रंवतं च कुभिनम् । मे'। ८ ग. 1. पागे या । ९ क. 'मि यथा| १०.ग. ह. 'ता: । सुन उवाच स ।

·भ०८६ श्लो०३६-५८] घायुपुराणम् । (वैवस्वतमनुवंशगान्धर्वईनालक्षणकयनम् ) सूत उवाच- सप्त स्वरायो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः । तालाबैकोनपञ्चाशदित्येतत्स्त्ररमण्डलम् ॥ ३६ पइजर्षभौ च गान्धारो मध्यमा पञ्चयस्तथा । धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निपादवान् ।।३७ सौवीरी मध्यमग्रामो इरिणास्या तथैव च । स्यात्कलोपवलोपता चतुर्थी शुद्धमध्यमा । ३८ शाही च पावनी चैव दृष्टाका च यथाक्रमम् । मध्यपनामिका: स्याता पड्नप्रामं नियोधत ।। उत्तरमन्द्रा जननी तथा या चोत्तरायता । शुद्धपड्जा तथा चैत्र जानीयात्सप्तमी च ताम्॥ ४० गान्धारग्रामिकाथान्यान्कोपमानान्निबोधत । आग्निष्टोमिकमायं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् ।। ४१ तृतीयं पौण्ड्रक मोक्तं चतुर्थं चाऽऽश्वमेधिकम् । पञ्चपं राजसूयं च पठं चक्रसुवर्णकम् ॥ ४२ सप्तमं गोसवं नाम महाराष्टिकमाष्टमम् । ब्रह्मदानं च नवमं मानापत्यमनन्तरम् ।। नागपक्षाश्रयं विद्याद्वोतरं च तथैव च । हपक्रान्तं मृगक्रान्तं विष्णुकान्तं मनोहरम् ॥ सूर्यकान्तं वरेण्यं च मनकोकिलेंयादिनम् । सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोममेव च ॥ सुवर्ण च मन्द्रं च विष्णुवैष्णुवरावुभौ । सागरं विजयं चैव सर्वभूतमनोहरम् ।। हंस ज्येष्ठं विजानीमस्तुम्नुप्रियमेव च । मनोहरमधास्यं च गन्धर्वानुगवश्व यः ।। अलम्बुपेष्टश्च तथा नारदप्रिय एव च । कथितो भीमसेनेन नागरीणां यथा मियः ।। विकलोपनीतविनता श्रीराख्यो भार्गप्रमिय: { *अभिरम्यश्च शुक्रश्च पुण्य: पुण्यारकः स्मृतः ॥ विंशतिमध्यमग्रामः षड्जग्रामश्चतुर्दश ।। तथा पञ्चदशेच्छन्ति गान्धारग्रामसस्थिवान् । ससौवीरा तु गान्धारी ब्रह्मणा एपगीयते ॥५० उत्तरादिस्वरस्पैव ब्रह्मा वै देवताऽत्र च । हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणास्या व्यजायत ।। मूर्छना हरिणांस्मैव अस्पा इन्द्रोऽधिदैववम् ॥ करोपनीतवितता मरुद्भिः स्वरपण्डले । सा कलोपनता तस्मान्मारुतश्चात्र दैवतम् ॥ ६२ मेरुदेशसमुत्पन्ना मूर्छना शुद्धमध्यमा । मध्यमोऽत्र स्वरः शुद्धो गन्धर्चश्वात्र देवता मृगैः सह संचरते सिद्धानां मार्गदर्शने । यस्मात्तस्पास्मृता मार्गी मृगेन्द्रोऽस्याथ देवता ॥५४ सा चाऽऽश्रपसमायुक्ता अनेकान्पोरवानवान् । मर्छना योजना छपा रजसा रजनी तता तौल उचरमन्द्रांशः पड्जदैवतकां विदुः । तस्मादुत्तलिं च प्रथमं स्वायतं विदुः ।। तस्मादुत्तरमन्द्रोऽयं देवताऽस्य ध्रुनो ध्रुवम् ।। आयामादुत्तरत्वाच धैवतस्योत्तरायणः । स्यादियं मूर्छना होवं पितरः श्राद्भदेवताः ।। ५७ शुद्धपइजस्सरं कृत्वा यस्मादानं महर्षयः । उपतिष्ठन्ति तस्मात्तं जानीयाच्छुद्धपनिकम् ।। ५८ * इदमधे नास्ति क. पुस्तके। ४८ . १ ग, इ. ताना3 । २ ग इ. प्रामह' । ३ इ. पनतोपे 1 ग. . मिकाथान्याः कीर्थमाना निः। . ४ 'ध बहुमुपण । ६ ग. ह. 'म गौस 1 ७ ग... लनापि सा च ओपन बाप । मा ! ८ ह. सुभद्र । ९ ग गम्. धाग, ४, मा भया1ि ११ T. इ. वर तु साँवारी ब्रह्मणो झु' । १२ ग. इ. 'गाव इन्दधात्याय १३. नाता विवता म । इ. नानाविचिता म १ . मनुदे । १५ इ. 'स्थायिदैवतम् । सा । १६ ग, . पा स्थादज । १७ ग. र. तानि उ' १८ ग. द. ताया च । १९ ग, स्वायन । २० क. 'म् । अशना । है, पड्गाव - २२म ·यः सतां मूछनां कृत्वा पञ्चमस्वरको भवेत् । यक्षीणां मूछना सा तु पाक्षिका मूर्छना स्मृता ।। बामपायनमुनिमणीतम्- [अ०४५-८७८५९-६६१.१०१ (गीतालशानिर्देश.) . नागदृष्टिविपा गीता नोपसर्पन्ति मूर्छनाम् । भवन्तीव हता लेते ब्रामणा नागदेवताः ॥ (*अहीनां मूर्छना ोपा वरुणश्चात्र देवता | जिलाधिपन दृष्टा स्यादप्सु लीला तथैव च ।। शकुन्तकानां कृत्वा च उगायन्ति किनराः । उत्तमा पूर्छना तस्मात्यक्षिराजोऽत्र देवता ॥ ६२ [मनो मन्दयती तेषां मूर्छना मन्दनीत्यपि । ऋपीणां HINTHIS देवात्र(स्तु दैवतम् ।। अन्धानमतकताचा रमन्ते चार वाजिनः । अन्धन्तेति नित्या अश्विनी रात्र दैवतम्] !! +गान्धाररागशब्देन गां धारयतेऽर्थतः । तस्माद्विशुद्धगान्धारी गन्धर्वश्वाधिदेवतम् ॥ गान्धारानन्तरं गत्वा सप्टेय मूर्छना पतः । तस्मात्तरगान्धारी वसपश्चात्र देवताः ।। सेयं खलु महाभूता पितामहमुपस्थिता । पड्जे मूर्छना तस्मात्स्मृता बनलदेवता ) ॥ दिव्येयं चाऽऽयता तेन मन्दपठा च पूछने । निरगुणनामानं पञ्चमं चात्र दैवतम् पूर्णाः सप्त स्वरा होकं मुर्छनाः संमकीर्तिताः । नानासाधारणाचैव पटेवांनुविदस्तथा ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोश पैवस्वतमनुवंशगान्धर्वमुनालक्षणक्यनं नाम पडशतितमोऽध्यायः 11 ०६॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७६७४ ६८ अथ सप्ताशीतितमोऽध्यायः ३ गोतालंकारनिर्देशः। पूर्वाचार्यगतं बुद्ध्वा प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः । त्रिशतं चै अलंकारास्ता निगदनः शृणु ।। अलंकारान्तु वक्तव्याः स्वैः सवणः महेतवः । संस्थानयोगैश्च तयों पदानां चान्ववेक्षया ॥ २ वाक्यार्थपदयोगाथैरलंकारस्य पूरणम् । पदानि गीतकस्याऽऽहुः पुरस्तात्पृष्ठतोऽथया । स्थानानि त्रीणि जानीयादुरः कण्ठः शिरस्तथा । एनेषु त्रिपु स्थानेषु प्रत्तो विधिहत्तमः ।।४ चत्वारा प्रकृती वर्णाः मविचारश्वतर्विधः । विकल्पमष्टधा चैव देवाः पोदशधा विदुः॥ स्थायी वर्गः प्रसंचारी तृतीयमवरोहणम् । आरोहणं चतुर्थ तु वर्ण वर्णविदो विदुः ।। तत्रैका संचरस्थापी सचरौस्तु चरीमपन् । अथ रोहणवर्णानामवरोहं विनिर्दिशेत् ।। आरोहणेन चाऽऽरोहवर्ण वर्णविदो विदुः । एते पामेत्र वर्णानामलंकारानियोधत ।। अलंकारास्तु चत्वारः स्थापनी कमरेजिनः । ममादधाममादश्च तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।। विस्वरोष्ट्रकलाथैव स्थानादेकान्तरं गताः । आवर्तस्याक्रमोत्पची द्वे कार्ये परिणामतः ।। १० * धनुश्चिान्तर्गतग्रन्थो प. पुस्तके नास्ति : + नास्तीदम क. पुस्तक । धचिहान्तर्गतमन्धः क. पुस्तके नास्ति । एतदर्धस्थान इदम गाधारयते शब्देन गाधारेल्लय वा पुनरिति इ. पुस्तक। १२. स. सभा मना श्रुत्वा यश्च मतार। २ ८. "त् । पक्षिणा मूनां श्रुत्वा पक्षि। ग. नागा। १ नागारधिमुसातित . वीतातो ते ब्राह्मणा ना । ५ क'पमा यान्ति। ६ इ. य प खलु दृदा ७१. दिव्य नायकानेन । ग. ह. पाय वि०।९ क... 'या पादा 10 ग. पादान १५ ग. वन ४. प १२ ग. ह. 'म् । अरों । ११ के. पस्त । १४ ग. E, 'भवे । ।१५८. 'रोहीव । ०६ ग, गामि १७ ग. ह. गन. 11.ग. 'माया। ८ - ।

·। - हम०८७श्लो०११-३३] घायुपुराणम् । ; (गीतालंकारनिशः) कुमारमपरं विद्याद्विस्तरं चमनं गतम् । एप चै चाप्यपाङ्गस्तु कुतारकः कलाधिकः ।। श्यनस्त्वेकान्तरे जातः कलोमात्रान्तरे स्थितः । तस्मिश्चैव स्वरे द्धिस्तिष्टते तद्विलक्षणा ।। १२ श्यनस्तु अपरोहस्तु उत्तरः परिकीर्तितः । कलाकलप्रमाणाच सविन्दुनीम जायते ॥ विन्दुरेककला कार्या वर्णान्तस्थायिनी भवेत् । विपर्ययस्वरोऽपि स्याद्यस्य दुर्घटितोऽपि न । एकान्तरी तु वायं तु पड्जतः परमः स्वरः। आक्षेपास्कन्दनं कार्य काकस्येवोचपुष्कलम्।। १५ संतारौ तौ तु संचायौं कार्य वा कारणं तयाँ । आक्षिप्रमरोह्यापि प्रोक्षमयस्तथैव च ॥ १६ द्वादर्श च कलास्थानमेकान्तरगतं ततः । (* मेलोलितपलंकारमेवं स्वरसमन्वितम् ।। स्वरसंक्रामकाञ्चैव ततः प्रोक्तं तु पुष्कलम् । प्रक्षिप्तमेव कलया पादौनीतरयो भवेत् ।।) १८ द्विकलं वा यथा भूतं यतैद्घासितमुच्यते । उच्चाराद्विस्त्रराम्ढा तथा चाटस्वरान्तरम ।। यस्तु स्यादवरोहो वा तारतो पन्द्रतोऽपि वा । एकान्तरहिता होते तमेव स्वरमन्ततः॥ मक्षिपच्छेदनो नाम चतुष्कलगणः स्मृतः । अलंकारा भवन्येते त्रिंशये वै प्रकीर्तिताः ॥ वर्णस्थानमयोगेण कलामात्राप्रमाणतः ।। संस्थानं च प्रमाणं च विकारो लक्षणं तथा । चतुर्विधमिदं ज्ञेयमलंकारप्रयोजनम् ।। २२ यथाऽत्मनो ह्यलंकारो विपर्यस्तोऽतिगर्हितः । वर्णमेवाप्यलं कर्तुं विपम ह्यात्मसंभवात् ।। २३ नानाभरणसंयोगाद्यया नार्या विभूषणम् । वर्णस्य चैवालंकारो विपर्यस्तोऽतिर्हितः ॥ न पादे कुण्डले दृष्टे न कण्ठे रसना तथा ! एवमेव ह्यलंकारो विपर्यस्तो विहितः ॥ २५ क्रियमाणोऽप्यलंकारो रागं यश्चैव दर्शयेत् । यथोदियस्य मार्गस्य कर्तव्यस्य विधीयते ॥ २६ लक्षणं पर्यवस्यापि वणिकाभिः प्रवर्तनम् । याथातथ्येन वक्ष्यामि मासोद्भवमुखोद्भवे ॥ २७ त्रयोविंशत्यशीतिस्तु तेपामेतद्विपर्ययः । पड्जपक्षोऽपि तत्वादौ मध्यो हीनस्वरो भवेत् ॥ २८ पड्जमध्यमयोथैव ग्रामयोः पर्ययस्तथा । मौनो योत्तरमन्दस्य पडेवात्राधिकस्य च ॥ २९ स्वरालंभत्ययश्चैव सर्वेषां प्रत्ययः स्मृतः । अनुगम्य बहिर्गीतं विज्ञातं पञ्चदैवतम् ।। गोरूपाणां पुरस्तात्तु मध्यमांशस्तु पर्ययः । क्योविभागो गीतानां लावण्यमार्गसंस्थितः ॥ ३१ अनुपङ्ग मयोद्दिष्ट स्वसारं च स्वरान्तरम् । पर्पयः संप्रवर्तेत सप्तस्तरपदक्रमम् ।। गान्धरांशेन गीयन्ते चत्वारि मद्रकानि च । पचमो मध्यमश्चैव धैवते तु निषादः॥ पड़जपभैश्च जानीपो मद्रकेवेव नान्तरे । २१ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति। U ग ह. 'मार सपरं विद्याद्विस्तरं च मनाग । २ ग. ह. चास्यपा। ३ ग. कुनारे । ४ इ. फुलोर' । ग. 'कः कुला' । ५ ग. °लामामितरे । ६ ग, ड. क्षणम् । इये । ७ ग. ह. यिनो भ'। ८ इ. तो नमः । ए'। ९ ग.तधातुराज्यं तु खड्गान्तः । १० ह 'राच राज्यस्तु खड्गन्तः प० । ११ १. 'रः । अक्षेपम स्कन्दनं. कार्य काकस्यो यच्च । १२१. था । अक्षिप्तम । ११ क. य त इ. स्वरावरं च संक्रामकाप्रयोज्य तु । १५. 'दानान्तयो भ६ ग. ह. त्तदापित'। १७ ग. रात्पराम् । य ।हे. रात्पर । १८ ग. ह. "म् । वायः स्या। १९ ग. ह. 'रतं तनः । २० ग. ह. विभूषा खात्मसंभवः ।न। २१ क. यथा । २२ क. "म् । याया। २३ ग. ह. मातो यो । २१ इ. "स्य पाडवोऽत्र वि'। २५ ग. 'म् । नगोन । २१ ग. है. ये मा । २७ ग. स्थितिः ।।२८ ग. ह.श्चम मध्यम व ।

·७ . श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०८८ श्लो०३२-५८] (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ): बृहदश्वोऽभ्यपिश्चत्तं तस्मिनराष्ट्र नराधिपः । पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह ॥ ३२ बृहदश्वं महारानं शूरमुत्तमधार्मिकम् । प्रयात तमुत्तङ्कस्तु ब्रह्मर्पिः प्रत्यवारयेत् ॥ उत्तङ्क उवाच- भक्ता रक्षणं कार्य तत्तावत्कर्तुमर्हति । निरुद्विग्नस्तपः कर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ॥ ममाऽऽश्रमसमीपेपु समेघु मरुधन्वसु । समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते ।। देवतानामवध्यस्तु महाकायो महावलः । अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ॥ स मनोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम सुदारुणः । शतं लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ॥ ३७ संवत्सरस्य पर्यन्ते स निवास प्रमुञ्चति । यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना ॥ तस्य निवासवातेन रज उद्धूयते महत् । आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकम्पनम् । सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्त्र आश्रमे ॥ ४० तं वारय महावाहो लोकानां हितकाम्यया। तेजस्ते सुभैहाविष्णुस्तेजसाऽऽप्याययिष्यति ।। ४१ लोकाः सस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहतेऽसुरे । त्वं हि तस्य वधायाध समर्थः पृथिवीपते॥४२ विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततोऽनघ । न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाऽल्पेन शक्यते ॥ ४३ निर्दग्धुं पृथिवीपाल अपि वर्पशनैरिह । वीर्य हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासहम् ।। एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तकैन महात्मना । कुवलाचं सुतं पादानस्मिन्धुन्धुनिवारणे ॥ राजा संन्यस्तशस्त्रोऽहपयं तु तनयो मम । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः॥ स तं व्यादिश्य तनयं धुन्धुपारणमुद्यतम् । जगाम पर्वतायैव तपसे शंसितव्रतः ।। कुवलावस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनगास्थितः । सहसैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः ।। मायादुत्तकसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ॥ तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा । उत्तङ्कस्य नियोगातु लोकानां हितकाम्पया ॥ ४९ तस्मिन्मयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत् । अयमभृत्येप नृपो धुन्धुमारो भविष्यति ।। दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः समर्मसत अद्भुतम् । स गत्वा पुरुपव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान् ॥५१ समुद्र खनयामास वालुकार्णवमव्ययम् । नारायणेन राजर्पिस्तेजसाऽऽप्यायितो हि सः॥ वभूवातिवलो भूय उत्तकस्य वशे स्थितः ।। तस्य पुत्रैः खनद्भिश्व वालुकान्तर्हितस्तदा । धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् ॥ ५४ मुखजेनाग्निना फुद्धी लोकानुवर्तपम्भिव । वारि मुसार योगेन महोदपिरिवोदये ।। सोमस्य सोमपश्रेष्ठ धारोमिकलिलो महान् । तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रिभिरूनास्तु राक्षसाः ॥ ततः स राजाऽतिवलो धुन्धुवन्धुनिबर्हणः । तस्प वारिपयं वेगमपिवत्स नराधिपः ।। योगी योगेन चर्हि वा शपयामास वारिणा । निरस्थत्तं महाकायं वलेनोदकराक्षसम् ॥ १५. राज्ये नराधिपम् ।। २ रा. ग. प. 'यन् । उ°1३ क. 'वतो ° 17 रा. घ ईसि । नि"। ५ रा. ग. प. ४. 'स्तपयतु । ६ ग... 'पु परिवस्तु वै ।स। ७ स. उजने क इति श्रुतिः । ३ । प. उज्जानक इति श्रुतिः । दें। स.प... ना शेती। एस. ग. प. महान् । .. स. स्ते समहद्विष्णु। 1. महाद्वष्णु' । १२.रा. ग. प. स. सदम् । ए'।" स. प. ह. गमत'स. प. से सशित' । १५.ग. ५. द. तोsari २।१६ क. शुधार । 10 रा. ग... 'क्य तम। ४८ - ·१ ५९ [अ०८८श्लो०१९-८४] घायुपुराणम् । .(वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) उत्तरं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः । उत्तश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने ॥ अदात्तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्यधृष्यताम् । धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाऽभयम् ॥ पुत्राणां चाक्षयाल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः ।। तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढावो ज्येष्ठ उच्यते । भद्रायः कपिला वश्व कनीयांसौ तु तौ स्मृती धौन्धुमारिढावस्तु हर्यश्वस्तस्य चाऽऽत्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्सत्रधर्मरतः सदा ॥ ६२ संहताधो निकुम्भस्य श्रुतो रणविशारदः । कृशाश्वाक्षयावश्च संहताश्वसुतावुभौ ॥ तस्य पत्नी हैमवती सती मतिपद्वती। विख्याता त्रिषु लोकेपु पुस्तस्याः प्रसेनजित् ॥ ६४ युवनाश्वः सुतस्तस्य त्रिपु लोकेप्चतिद्युतिः । अत्यन्तधार्मिको गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ॥६५ अभिशस्ता तु सा भी नदी सा वाहुदा कृता । तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती वभूव ह ।। मांधाता यौवनाचो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः। अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोको पौराणिका द्विजाः ॥ यावत्सूर्य उदयति यावच्च प्रतितिष्ठति । सर्व तयौवनाश्वस्य मांधातुः क्षेत्रमुच्यते ।। ६८ अत्राप्युदाहरन्तीम श्लोक वंशविदो जनाः । यौवनावं महात्मानं यज्यानममितौजसम् ।। मांधाता तु तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥ तस्य चैत्ररथी भाया शशविन्दोः मुताऽभवत् । साध्वी विन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातॄणामयुतस्य सा । तस्यामुत्पादयामास मांधाता त्रीन्सुतान्मभुः ।। पुरुकुत्समम्बरीपं पुचुकुन्दं च विश्रुतम् । अम्बरीपस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ॥ ७२ हरितो युवनाश्वस्य हारिती: शूरयः स्मृताः । एते ह्यगिरसः पुत्रीः क्षात्रोपेता द्विजातयः ॥७३ पुरुकुत्सस्य दायादत्रसदस्युमहायशाः । नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चाऽऽत्मजः ।। संभूतस्याऽऽत्मजः पुत्रो ह्यनरण्यः प्रतापवान् । रावणो निहतो येन त्रिलोकीविनये पुरा ।। ७२ सदावोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चाऽऽत्मनः । हर्यश्वातु दृषद्वत्सां जज्ञे वसुमतो नृपः ।। तस्य पुत्रोऽभवद्राजा पिधन्वा नाम धार्मिकः । आसीत्वैधन्वनवापि विद्वांस्यपारुणः प्रभुः ॥ तस्य सत्यवतो नाम कुमारोऽभूमहायला विन भार्या विदर्भस्य हृता इत्यादिवौकसान ॥ ७८ पाणिग्रहणमत्रेपु निष्ठां संपापितेविह । विष्णुटद्धः सुतस्तस्य विष्णुटद्धा यतः स्मृताः ।। एते यशिरसः पुत्राः क्षात्रोपेताः समाश्रिताः ।। कामादलाच मोहाच संकर्पणवलेन चे। भाविनोऽर्थस्य च बलात्तनं तेन धीमता ।। तमधर्मेण संयुक्तं पिता अय्यांरुणोऽत्य जत् । अपचं सेति बहुशोऽवदकोधसमन्विनः ।। पितरं सोऽप्रवीदेकः क गच्छामीति वै मुहुः । पिता चनमयोशाच धपाः सह वर्तय ।। नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाऽध कुलपांसन । इत्युक्तः स निराकामनगराद्वचनाविभो ॥ ८३ न चैनं धारपामास वसिष्ठो भगवानृषिः । स तु सत्यग्रतो धीमामपाकारसयान्तिकम् ।। पित्रा मुक्तोऽवसहीरः पिता चास्य वनं ययौ ।। ७९ ८० ८४ १. ग... दस गा.२.ये राक्ष घ. 'तोऽहम रा. प. पारा १५ रा. ग. घ. माता स. घ... प्रवासाः । ७ रा. प. निमानारममा गा! ८ क.ग. 1. पाता । ९ रा. ग. पुनः .रा.प.. 'ता '. प... भो। १२ ग. घ. . 'लोकी". या रमम' ग... म प होग।१५ ग. प... पा।१६६. प्रयीगुगो ।

·४ श्रीमदैपायनमुनिप्रणीतम्-[अ०८७ ८८ श्लो०३४- ४६।१.५] (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) चापरान्तिके विद्यायशुल्लाष्टकस्य तु । प्राकृत बैणवैश्चैव गान्धारांशे प्रयुज्यते ॥ पर्दस्य तु त्रयं रूपं सप्तरूपं तु कैशिकम् । गान्धाराशेन कास्न पर्ययस्य विधिः स्मृतः ।। एवं चैव क्रमोद्दिष्टो मध्यमांशस्य मध्यमः॥ यानि गीतानि भोक्तानि रूपेण तु विशेषतः । तत्तुं सप्तस्वरं कार्य सप्तरूपं च कैशिकम् ॥ १६ अङ्गदर्शनमित्याहुर्माने द्वे समके तथा । द्वितीयभावाचरणा मात्रा नामिप्रतिष्टिता ।। उत्तरे च प्रकृत्येवं मात्रा तल्लीयते तथा । हन्तारः पिण्डको पत्र मात्रायी नातिवर्तते ।। पादेनकेन मात्रायां पादौनापतिवीरणा । संख्यायाचोपहननं तत्र यानमिति 'स्मृतम् ।। द्वितीयं पादभङ्गं च ग्रहेणाभिप्रतिष्ठितम् । पूर्वपष्टतृतीये तु द्वितीयं चापरीतके ॥ अर्धन पादसौम्यस्य पादभागाच्च पञ्चके । पादभागं सपादं तु प्रकृत्यामपि संस्थितम् ॥ चतुर्थमुत्तरे चैव मद्रवत्यां च मद्रके । मद्रके दक्षिणस्यापि यथोक्ता वर्तते कला ।। पूर्वमेवानुयोगं तु द्वितीया बुदिरिष्यते । पादौ चाऽऽहरणं चास्मत्पारं नात्र विधीयते ।। एकत्वमुपयोगस्य द्वयोर्यद्धि द्विजोत्तम । अनकसमवायस्तु पताकाहरिणं स्मृतम् ॥ तिमृणां चैव वृत्तीनां वृत्तौ वृत्ता च दक्षिणा । अष्टौ नु समवायास्ते सौवीरी मूर्छना तयाँ ॥ कुशत्यनुत्तरः सत्यं सप्तसत्त्वस्वरं तु यः । * चित्रशाखासुतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः ॥ ४६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त गीताल कारनिर्देशो नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७७२० ४२ अयाटाशीतितमोऽध्यायः । .. १ वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् । सूत उवाच- ककुमिनस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह । हता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसः सा कुशस्थली ।। तदै भ्रातृशत्तं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः । निवध्यमाना रक्षोभिर्दिशः संपाद्रवन्भयात् ॥ २ तेषां तु ते भयाक्रान्ताः क्षत्रियास्तत्र तत्र हि । अन्ववायस्तु सुमहान्महांस्तन द्विजोत्तमः॥३ प्रयता इतिविख्याता दिक्षु सर्वासु धार्मिकाः । धृष्टस्य धौर्टकं क्षत्रं रणधृष्टं बभूव ह ॥ त्रिसाहसं तु संगणं क्षत्रियाणां महात्मनाम् । नभगस्य च दायादो नाभागो नाम वीर्यवान् ॥ * इदमधैं नास्ति क. पुस्तके । अस्यार्धस्य न पूर्वापरसंगतिः । ४ १८. यमुरोट १२ ग. ८. दस्वरूपं रूपं तु स३ फ. ग. तु कौशिक के.ग. कौशिकम् । ५ ग. मायदे मनके। मातममके। ६ ग. इ. ताय । ७ ग. ह. 'तारोऽपिण्डके य । ८ ह. यां न निव' । ९ग, र, हवन । १०. 'दभागे च।"ग. ८. परान्ति। १२ ग. ह. 'सामत्य । १३ ग. ४. च मन्द्रको ।मन्द्रके' ग.ह." वा स्यात्पा।१५ ग... स्वमुनयो । १६ र. वृत्ते । १७ क. पीरा । १८ ग. 'था। करायामुक्त° 18, 'या। फान्यामुत्त । १९ ह. 'त्यं पूर्ण राप्तस्व' । २० घ. मिष्टस्य । २१ स. ग. प. इ. 'नः । ते वध्य' । २२ से. 'माः। पायाया। प. माः । सोयागार. माः । भजताई । २३ रा. प. उ. घाट । २४ स. ग, घ, ह. सगणः ·८ [अ०८८ श्लो०६-३१] वायुपुराणम् । (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) अंम्बरीपस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चाऽऽत्मजः। पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो स्थीतरः ॥ ६ एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्वाङ्गिरसः स्मृताः । स्थीतराणां पराः क्षात्रोपेता द्विजातयः ।। क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः । तस्य पुत्रशतं त्वासीदिवाकोभूरिदाक्षिणम् ।। तेपा ज्येष्ठो विकुक्षिश्च नेमिर्दण्डश्च ते त्रयः । शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चशतं तु ते । उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः । चत्वारिंशत्तथाऽष्टौ च दक्षिणायां च ते दिशि ॥ १० विंशतिप्रमुखास्ते तु दक्षिणापथरक्षिणः । इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षि चै अष्टकायामयाऽऽदिशत् ॥ ११ राजोवाच- मांसमानय श्रादेयं मृगान्हत्वा महाबल । श्राद्धपद्य नु कर्तव्यमष्टकायां न संशयः ॥ १२ स गतस्तु मृगव्यां वै वचनात्तस्प धीमतः । मृगान्सहस्रशो इत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान् ।। भक्षयच्छशकं तत्र विकुतिर्मंगयां गतः ।। आगते स विकुक्षौ तु समांसे सहसैनिके । वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति ॥ तथति चोदितो राज्ञा विधिवत्समुपस्थितः । स दृष्ट्वोपहतं मांसं कुदो राजानमब्रवीत् ।। क्षुद्रेणोपहतं मांस पुत्रेण तव पार्थिव । शशक्षादभोज्यं वै तत्र मास महाद्युते ।। १६ शो दुरात्मना पूर्वमरण्ये भक्षितोऽनघ । तेन मांसमिदं दुष्टं पितृणां नृपसत्तम । इक्ष्वाकुस्तु ततः पुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत् । पितृकर्मणि निर्दिष्टो, मया त्वं मृगयां गतः ॥ शशं भक्षयसेऽरण्पे निघृणः पूर्वपद्य नु ।। तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा। एवमिक्ष्वाकुना त्यक्तो वसिष्ठवचनात्मुतः||१९ इक्ष्वाको संस्थिते तस्मिशास पृथिवीमिमाम् । प्राप्तः परमधर्मात्मा स चायोध्याधिपोऽभवत् तदाऽकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः । ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः ।। २१ कालेन गतवांस्तत्र स च न्यूनतरां गतिम् । ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं नाविधिर्भशयेत्तु वै ॥ २२ मां स भक्षयिताऽमुत्र यस्प मांसमिहाम्यहम् । एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीपिणः ॥२३ शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् । इन्द्रस्य वृपभूनस्य करुत्स्थो जायते पुरा । पूर्वमाडीवके युद्ध ककुत्स्थस्तेन स स्मृतः । अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुरानेनसः स्मृतः ॥ २५ पदवः पृयोः पुत्रस्तस्मादधस्तु वीर्यवान् । आंध्रस्नु यवनावस्तु श्रावस्तस्तस्प चाऽऽत्मनः जसे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता । श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः ।। वृहदश्वमुत्तथापि कुवलाच इति श्रुतिः । यः स धुन्धुवधादाना धुन्धुमारत्वमागतः ।। २८ ऋपप ऊचु:- धुन्धेर्वाधं महामाज श्रोतुमिच्छामि विस्तराद । यदर्थ कुवलायः स धुन्धुमारत्वमागतः ॥ २९ सूत उवाच- घृहदश्वस्य पुत्राणां सहसापेकविंशतिः । सर्वे विद्यामृ निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः ॥३. भवर्धामिकाः सर्वे यच्चानो भूरिदक्षिणाः । कुवलावं महावीर्य शुमुजमधार्मिकम् ॥ * .फ. पशशता स्तुते । रा. प... पशसतारनुसे। २ क... 'सिन् । ३ ग.प. स. पारा रा. पलान् ।। 7 रा. प.ह. मोशीया५य. प... मध्याद'। (क. सी स! प. 'ये होnt अन्धुपया - ·.. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०८८ली.३२-५८] (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम्): बृहदश्वोऽभ्यपिश्चत्तं तस्मिन्राष्ट्र नराधिपः । पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह ॥ ३२ वृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् । प्रयाते तमुत्तङ्कस्तु ब्रह्मार्पः मत्यवारयेत् ॥ उत्तङ्क उवाच-- भवता रक्षणं कार्य तत्तावत्कर्तुमर्हति । निरुद्विग्नस्तपः कर्तुं न हि शक्नोमि पार्थिव ॥ मपाऽऽश्रमसमीपेषु समे' मरुधन्वसु । समुद्रो चालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते ।। देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः । अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तहितो महान् ।। स मनोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम सुदारुणः । शतं लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ॥ ३७ संवत्सरस्य पर्यन्ते स निवास ममुश्चति । यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना ।। तस्य निवासबातेन रज उद्धृयते महत् । आदित्यपथमात्य सप्ताह भूमिकम्पनम् ।। सविस्फुलिङ्गं सज्वालं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं व आश्रमे ॥ ४० तं वारय महावाहो लोकानां हितकाम्यया । तेजस्तै सुमहाविष्णुस्तेजसाऽऽप्याययिष्यति ।। ४१ लोकाः सस्था भवन्त्वय तस्मिन्विनिहतेऽसुरे । त्वं हि तस्य वधायाध समर्थः पृथिवीपते।।४२ विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्वं ततोऽनघ । न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाऽल्पेन शक्यते ॥ ४३ निर्दग्धं पृथिवीपाल अपि चर्पयतैरिद । वीर्य हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासंहम् ॥ ४४ एवमुक्तस्तु राजपिरुत्तङ्केन महात्मना । कुबलाचे सुतं प्रादात्तस्मिन्धुन्धुनिवारणे ।। राजा संन्यस्तशस्त्रोऽहमयं तु तनयो मम । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ।। स तं व्यादिश्य तनयं धुन्धुपारणमुद्यतम् । जगाम पर्वतायैव तपसे शंसितव्रतः ॥ कुवलावस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमास्थितः । सहरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः ।। मायादुत्तासहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे ॥ तपाविशत्ततो विष्णु भगवान्स्वेन तेजसा । उत्तङ्कस्प नियोगातु लोकानां हितकाम्पपा ॥ ४२ तस्मिन्मयाते दुर्घ दिवि शन्दो महानभूत् । अयमभृत्येप नृपो धुन्धुपारो भविष्यति ।। दिन्यैः पुष्पैश्च तं देवाः समर्मसत अद्भुतम् । स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयः सह वीर्यवान् ।। ५१ समुद्र खनयामास वालुकार्णवमव्ययम् । नारायणेन राजर्पिस्वेजसाऽऽप्यायितो हि सः ।। वभूवातियलो भूय उत्तकस्य वशे स्थितः ।। तस्य पुनः खनद्भिय वालुकान्तहितस्तदा । धुन्धुरासादितस्तत्र दिगमाथित्य परिमाम् ॥ ५४ मुखनेनामिना कुद्धो लोकानुनयभित्र । वारि भुसाव योगेन महोदधिरियोदये ।। सोमस्य सोमपश्रेष्ठ धारोमिकलिलो महान् । तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्पिभिरूनास्तु राक्षसाः ।। ततः स रामाऽतियलो धुन्धुवन्धुनिबर्हगः । तस्प वारिपपं वेगमपियत्स नराधिपः ।। योगी योगेन यदि या समयामास बारिणा । निरस्थतं महाकायं पलेनोदकराक्षसम् ।। ४७ ४८ । १५. राये मराधिपम् ।। ग. ग. प. 'कर । उफ. 'वती र रा. मि । नि। ५ग. प. पं.... | ग. ह. पारतरतु उन इति पुतिः ।.प.TTE 11... गो।९ . ग. प. महन् । १. ग. ले गमहरसा। 1.प...'IR.स.स. १.RYxtv.प. सं.ग. प... RTI २.दार म.र. पन म, ·[भ०८८श्लो०१९-८४) वायुपुराणम्। (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) उत्तई दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः । उत्तश्च घरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने ॥ अदात्तस्याक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्यधृप्यताम् । धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाऽक्षयम् ॥ पुत्राणां चाक्षयाल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः॥ तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाचो ज्येष्ठ उच्यते । भद्राश्वः कपिलावव कनीयांसौ तु तौ स्मृती धौन्धुमारिदाश्वस्तु हर्यश्वस्तस्य चाऽऽत्मजः। हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्क्षत्रधर्मरतः सदा ॥ ६२ संहताधो निकुम्भस्य श्रुतो रणविशारदः । कृशाश्वचाक्षयाश्वश्च संहताश्वमुतावुभौ ।। तस्य पत्नी हैमवती सती मतिहपद्धती । विख्याता त्रिषु लोकेपु पुत्रस्तस्याः प्रसेनजित् ।। ६४ युवनाश्वः सुतस्तस्य त्रिषु लोकेष्वतिद्युतिः । अत्यन्तधार्मिको गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता ॥६५ अभिशस्ता तु सा भी नदी सा वाहुदा कृता । तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह ।। मांधाता यौवनावो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः। अत्राप्युदाहरन्तीमा श्लोकौ पौराणिका द्विजाः ।। यावत्सूर्य उदयति यावच्च प्रतितिष्ठति । सर्वं तद्यौवनावस्य मांधातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोक वंशविदो जनाः । यौवनावं महात्मानं यज्वानममितौजसम् ।। मांधाता तु तनुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥ तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताऽभवत् । साध्वी विन्दुमती नाम रूपेणामतिमा भुवि ।। पतिव्रता च ज्येष्ठा च भ्रातूणामयुतस्य सा । तस्यामुत्सादयामास मांधाता त्रीन्सुतान्प्रभुः ॥ पुरुकत्समम्बरीपं मुचकुन्दं च विश्रुतम् । अम्बरीपस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः ।। हरितो युवनाश्वस्य हारिताः शुरयः स्मृताः । एते ह्यगिरसः पुत्रः क्षात्रोपेता द्विजातयः ||७३ पुरुवात्सस्य दायादत्रसदस्युमहायशाः। नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥ संभूतस्याऽऽत्मनः पुत्रो हनरण्यः प्रतापवान् । रावणो निहतो येन विजये पुरा ॥ ७२ सदश्वोऽनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चाऽऽत्मनः । हर्यश्वात्तु दृपदत्यां जज्ञे वसमतो नृपः ।। तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः । आसीत्वैधन्वनश्चापि विद्वांस्तय्यारुणः प्रभुः ।। तस्य सत्यवतो नाम कुमारोऽभूनमहाबलः तेन भार्या विदर्भस्य हता हत्वा दिवौकसान ।। ७८ पाणिग्रहणगरेपु निष्ठां समापितेविह । विष्णुद्धः सुतस्तस्य विष्णुटद्धा यतः स्मृताः ।। एते ह्यगिरसः पुत्राः क्षात्रोपेताः समाश्रिताः ।। कामावलाच मोहाच संकर्पणवलेन च । भाविनोऽर्थस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता ।। तमधर्मेण संयुक्तं पिता प्यारुणोऽत्यनत् । अपध्वंसेति बहुशोऽवदकोयममन्निनः ।। ८१ पितरं सोऽब्रवीदेकः क गच्छामीति वै मुहुः । पिता चैनपयोवाच पपाकैः सह वर्तय ।। नाई पुरेण पुत्रार्थी त्वयाऽद्य कुलपसिन । इत्युक्तः स निराकामनगराद्वचनाविभो ।। न चैनं धारयामास वसिष्ठो भगवापिः । स तु सत्यवतो धीमाञ्चपावसयान्तिकम् ॥ पित्रा मुक्तोऽवसद्वीर पिता चास्य वनं ययौ ।। ७४ १२ । ८० ८४ १ स. ग. ह. 'ने । ददतं चाक्ष । २ क. ये राक्ष 13 घ 'तोऽ४ सं. प. शासव'१५ रा. ग. 1६ स. प. स. प्रधास्याः। ७ स. प. अतिमान रमना गौ। फ. ग. र. बहुदा । ९ रा. ग. पुनः 11. स. प.हे. 'ता भर11से. प, इ.ना क्षों ! ११ ग, घ, इ. 'योगी'। यो रगम। 17 ग... महल । प.संहाग १५ ग. प. १. या । १६ क. भयोगगी। माता ·- ८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०८८ श्लो०८५-११३] ( वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ). सस्मिस्तु विपये तस्य नावपत्पाकशासनः । समा द्वादश संपूर्णास्तेनाधर्मेण वै तदा ॥ ८६ दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः। संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः ॥ ४६ तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् । शिष्टानां भरणार्थाय व्यत्रीणादोशतेन वै ॥ ८७ तं तु बद्धं गले दृष्ट्वा विक्रीतं तं नरोत्तमः । महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः ।। सत्यवतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् । विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकम्पार्थमेव च ॥ ८९ सोऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः । महर्पिः कौशिकस्तातस्तेन वीर्येण मोक्षितः ॥ ९० तस्य व्रतेन भक्तया च कृपया च प्रतिज्ञया । विश्वामित्रकलत्रं च वभार विनये स्थितः ॥ ९१ हत्त्वा मृगान्वराहांश्च महिपांश्च धनेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमपचत्ततः॥ उपांशुव्रतमास्याय दीक्षां द्वादशवापिकीम् । पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते । अयोध्यां चैव राज्यं च तयवान्तःपुरं मुनिः । याज्योपाध्यायसंयोगादशिष्ठः पैर्यरक्षत ॥ ९५ सत्यव्रतस्तु वाल्यात्तु भाविनोऽर्थस्य वै वलात् । वशिष्ठेऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना ॥ पित्रा रुदंस्तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै ॥ पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे । एवं सत्यवतस्तान्व हेतवान्सप्तमे पदे ।। जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु न च मन्त्रानिहेच्छति । इति सत्यवते रोपं वशिष्टो मनसाऽकरोत् ।। ९८ गुरुवुद्धया तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तदा । न तु सत्यवतोऽबुध्यदुषांशुव्रतमस्य वै ।। तस्मिथोपरते यो यरिपतुरासीन्महामनाः । तेन द्वादश वर्षाणि नायर्पत्याकशासनः।। तेन विदानी वहुधा दीक्षां तां दुर्वलां भुवि । कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य कृतेयं च भवेदिति ।। ततो वसिष्ठो भगवानिपत्रा त्यक्तं न्यवारयत् । अभिपक्ष्याम्पई राज्ये पश्चादेनमिति प्रभुः ।। स तु द्वादश वर्षाणि दीक्षां तामुद्दहन्बली । अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः ॥ सर्वकामदुधां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः । तां वे क्रोधाच मोहाच श्रमाचैव क्षुधान्वितः ॥ १०४ दस्यधर्म गतो दृष्ट्वा जघान वलिनां वरः । स तु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चाऽऽत्मजान् । भोजयामास तच्छुत्वा वसिष्ठस्तं तदाऽत्यनत् । प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम् पातये फर हे फर तब शङ्खमयोमयम् । यदि ते त्रीणि शनि न स्युईि पुरुषाधम ॥ १०॥ पितुश्वापरितोपेण गुरोर्दोग्ध्रोवधेन च । अभीक्षितोपयोगाच त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ।। एवं स त्रीणि शनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः । त्रिशकुरिति होवाच प्रशस्तेन स स्मृतः । विश्वामित्रस्नु दाराणामागतो भरणे कृते । ततस्तस्मै वरं मादानदा मीतस्त्रिशकवे ॥ उन्धमानो वरेणाय गुरुं च नृपात्मजः । अनावृष्टिभये तस्मिनगते द्वादशवापिके ।। अभिपिश्य तदा राज्ये याजयामास तं मुनिः। मिपतां देवतानां च वशिष्ठस्य च कौशिकः । विध्यपा महापुण्या निम्नगा गिरिकानने । तस्य लानेन संभूता कर्मनाशा शुभा नदी ।। सशरीरं तदा तं व दिवमारोपयत्तभुः ।। ११३ * नास्ययं शोकः क.ग. घ. २. पस्तरेषु । १ रा..... स्तेन ध1२. शिरावा। प. शेषाणो । ३. परिक्षितः ।°ग... परिरविता। 1. पान् । ५. पंपा। तो मध्या उ1 . R. 'हारमः ।।८ क.प. ग. प्रायो। .hiraiki.nangi.ग. प. 'यमापे किया। - ·[अ०८८श्लो०११४-१३९) वायुपुराणम् । ३२१ ( वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) पिपतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् । अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोको पौराणिका जनाः ॥११४ विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशझुर्दिवि राजते । देवैः सार्धं महातेजाऽनुग्रहात्तस्य धीमतः ॥ ११५ शनैर्यात्यवला रम्या हेमन्ते चन्द्रमण्डिता । अलंकृता विभिर्भावविशग्रहभूपिता॥ ११६ तस्य सत्यरता नाम भार्या केकयवंशना । कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मपम् ।। स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कच इति श्रुतः । आहर्ता राजसूयस्य सम्राडिति परिश्रुतः ॥ ११८ हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहिनो नाम वीर्यवान् । हरितो रोहितस्याथ चञ्चुहारीत उच्यते ॥११९ विजयश्च सुदेवश्व चञ्चपुत्रौ वभूवतुः । जेता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः ।। रुरुकस्तनयस्तत्र राजा धर्मार्थकोविदः । रुरुकाद्धतकः पुत्रस्तस्माद्वाहुश्च जज्ञिवान् ।। १२१ हैहयस्तालजयैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः। शकचन काम्बोजः पारदैः पल्वैस्तथा ॥ १२२ नात्यर्थं धार्मिकोऽभूत्स धर्थे सत्ययुगे तथा । सगरस्तु सुतो बाहोजे सह गरेण वै ।। मृगोराश्रममासाद्य षण परिरक्षितः ॥ १२३ आग्नेयमत्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः । जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्वान्सहैहयान् ।। शकानां पल्हवानां च धर्मानिरसदच्युतः । क्षत्रियाणां तथा नेपां पारदानां च धर्मविद् ।। ऋपय ऊच:- कथं स सगरो राजा गरेण सह जातिवान् । किमयं च शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् ।। धर्मान्कुलोचितान्द्धो राजा निरसदच्यतः॥ १२६ सूत उवाच- वाहोर्यसनिनस्तस्य हृतं राज्यं पुरा किल । हैहयस्तालजयश्च शकः सार्धं समागतः ॥ १२७ यवनाः पारदचिव काम्बोजाः पल्हयास्तथा । हेयार्थ पराक्रान्ता एत्ते पञ्च गणास्तदा ॥ १२८ हनं राज्यं बलीयोमिरेभिः क्षत्रियपुद्गवैः । हृतराज्यस्तदा वाहुः संन्यस्य नु तदा नृपः ॥ वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पन्या तपोऽचरत् ॥ कस्यचिवथ कालस्य तोयार्थ प्रस्थितो नृपः । वृद्धत्वार्यलत्वाच अन्तरा स ममार च ॥ पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठनोऽन्वगात् । सपत्न्या तु गरस्तम्य दत्तो गर्भजिघांसया ।। सा तु भर्तुधितां कृत्वा वहिं तं समरोहयत् । और्वस्तां भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याविन्ययर्तयन् ।। तस्याऽऽश्री तु तं गर्भ सागरेण तदा सहै। व्यागायत महायाई सगरं नाम धार्मिकम् ॥ १३३ आर्वस्तु जातकर्मादीनकृत्वा तस्य पहात्मनः ! अध्याप्य वेदशास्राणि तनोऽस्वं प्रत्यपादयत् ।। नामदग्न्यातदायममुररपि दुःमहम् । स तेनालयलेनव बलेन च समन्नितः ॥ जधान हैहयान्मुद्री रुद्रः पशुगणानिय ।। ततः मकान्सयवनाकाम्बोजान्पारदांस्तथा । पहलायर निःपाकर्नु व्यवमितो नृपः ।। १३३ ते वध्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना । वसिष्टं शरणं मर्च प्रान्नाः शरणपिणः ।। १३७ यसिष्ठस्तांस्तयेत्युपत्या सर्मयेन महामुनिः । सगरं वारपामाम तेपां दत्त्वाऽभयं तदा ॥ १३८ सगरः स्तो प्रतिक्षां च गुरोर निशम्य च । धर्म जयान नेपां से वेपापलं चकार || . ग. ग ... पर्मगी। ग.. ना. राय का प. दिनां । ५ ग. प. ...। गग.निरन.निन ।

·-- श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०८८-लो०१४०-१९४) (वैवस्वतमनुवंशवर्णवम् ) . अर्धे शकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् । यवनानां शिरः सर्च काम्बोजानां तथैव च ।। पारदा मुक्तकेशाश्च पलहवाः श्मश्रुधारिणः । निःस्वाध्यायवपद्काराः कृतास्तेन महात्मना । शका यवनकाम्बोजाः परहवाः पारदैः सह । कलिस्पर्शा माहिपिका दाश्चिोला: ससास्तथा ।। सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मरतेपा निराकृतः । वसिष्ठवचनात्पूर्व सगरेण महात्मना । स धर्मविजयी राजा विजित्वेमां वसुंधराम् । अश्व विचारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ॥ तस्य चारयतः सोऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे । वेलासमीपेऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः॥ स तं देशं सुतैः सः खानयामास पार्थिवः । आसेदुश्च ततस्तरिमस्तदन्तस्ते महार्णवे ॥ १४६ तमादिपुरुपं देवं हरि कृष्ण प्रजापतिम् । विष्णुं कपिलरूपेण हंस नारायणं प्रभुम् ।। तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्मतिपद्यते । दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वे चत्वारस्त्ववशेपिताः॥१४८ वहिकेतुः सकेतुश्च तथा धर्मरतश्च यः । शूरः पञ्चवनश्चैव तस्य चंशकराः प्रभोः ।। पादाच तस्य भगवान्हरिनारायणो वरान् । अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा ॥ विभुं पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वास तथाऽक्षयम् ।। १८० स समुद्रोऽश्वमादाय क्वन्दे सरितां पतिः । सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै ॥ १५१ तं चाऽऽश्वमेधिकं सोऽश्वं समुद्रात्माप्य पार्थिवः । आनहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः ।। पष्टिपुत्रसहस्राणि दग्धान्यश्वानुसारिणाम् । तेपां नारायणं तेजः प्रविष्टानां महात्मनाम् ॥ पुत्राणां तु सहस्राणि पष्टिस्तु इति ना श्रुतम् ।। १५३ ऋपय ऊचु:- सगरस्याऽऽत्मजा राज्ञः कथं जाता महाबलाः। विक्रान्ताः पष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद ।। सूत उवाच- द्वे पत्न्यो सगरस्याऽऽस्तां तपसा दग्धकिल्विषे । ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः ॥ कनीयसी तु या तस्य पत्नी परमधर्मिणी । अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणापतिमा भुवि ।। और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाऽऽराधितःप्रभुः । एका जनिप्यते पुत्रं वंशकतारमीप्सितम् ।। परिपुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति । मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककाम् । वंशस्य कारणं श्रेष्ठा जग्राह नृपसंसदि । १५८ 'परिपुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा । *महात्मनातु जग्राह मुमतिः स्वमतियथा । १५९ अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत । असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मनम् ।। . मुगतिस्त्वपि जसे वे गर्भ तुम्यं यशस्विनी । पष्टियुत्रसहस्राणि तुम्बमध्याद्विनिःसृताः ।। १६१ घृतपूर्णेषु कुम्भेपु तान्ग न्यदधत्ततः । धात्रीचकैकशः मादात्तावती: पोपणे नृपः ।। उत्तो नयम मासेपु समुत्तस्थुर्यथासुखम् । कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्धनाः ॥ कालेन महता चैव यौवनं प्रतिपेदिरे । पष्टिपुत्रसहस्राणि तेपामश्वानुसारिणाम् ।।. * एलस्थाने दम'महात्मा नु समदतो जसाद गुमती तथा' इति रा. ग. प. पुस्तके। १.६ दल' । २ रा. प. भूमिमा । ३ भ. ° गुमे । ४ फ. तनयः । ५ क. घ. प्रभो। ६ रा. ग. प... विभुः ।। ग. प ऊः । ० रा.ग. "पित । ९ रा. ग. ह. पाट पु. रा. ग. घ. ८ .।"रा. ग. प. स. पाट।११. तु गहती जप्राद गगास तया।

·.. [अ०८८श्ला०१६५-१९१ ] वायुपुराणम् । ( वैवस्वतमनुवशवर्णनम् ) स तु ज्येष्ठा नरव्याघ्रः सगरस्याऽऽत्मसंभवः । असमञ्ज इति ख्यातो वहिकेतुर्महावलः॥१६५ पौराणामहित युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरा । तस्य पुत्रोंऽशुमानाम असमञ्जस्य वीर्यवान् ॥ तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः । दिलीपातु महातेजा वीरो जातो भगीरथः ॥ येन गद्गा सरिच्छेष्ठा विमानरुपशोभिता । ईजानेन समुद्रादै दुहितत्वेन कल्पिता ॥ अवाप्युदाहरन्तीम श्लोक पौराणिका जनाः ।। १६८ भगीरथस्तु तां गङ्गापानयामास कर्मभिः । तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमः ॥ १६९ भगीरथसुतश्चापि श्रुनो नाम बभूव ह । नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः ।। १६० अम्बरीपः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्ततोऽभवत् । एवं वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् ॥ १७१ नाभागेरम्बरीपस्य भुजाभ्यां परिपालिता। बभूव वसुधाऽत्यर्थ तापत्रयविवजिता ॥ १७२ आयुतायुः सुतस्तस्प सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् । आयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः दिव्याक्षहृदयज्ञोऽसौ राजा नलप्तखो बली । नलौ द्वाविति विख्याती पुराणेषु दृढती ॥ वीरसेनात्मजथैव यश्वेक्ष्वाकुकुलोद्वहः । ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः ॥ सुदासस्तस्य तनयो राजा हंसमुखोऽभवत् । सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः ।। ख्यातः कल्मापपादो वै नाम्ना मित्रसहश्च सः । वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्मापपादके ॥ अश्मकं जनयापास इक्ष्वाकुकलद्धये ।। १७७ अश्मकस्योरकामस्त मूलकस्तत्सुतोऽभवत् । अत्राप्युदाहरन्तीम मूलकं वै नृपं प्रति १७८ स हि रामभपाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतोऽवसत् । विश्वस्त्राणमिच्छन्दै नारीकवचमीश्वरः ॥१७९ मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः । तस्माच्छतरयाज्जज्ञे राजा चैडिविडो वली आसीत्वैडिविडः श्रीपान्कृतशर्मा प्रतापवान् । पुत्रो विश्वमहत्तस्य पुत्रिकस्य व्यनायत !! १८१ दिलीपस्तस्य पुत्रोऽभूत्खवागद इति श्रुतिः । येन स्वर्गादिहाऽऽगम्प मुहूर्त भाप्प जीवितम् ।। प्रयोऽभिसंहिता लोका बुध्धा सत्येन चैव हि ॥ १८२ दीर्यवाहुः सुतस्तस्स रस्तस्मादजायत । अनः पुत्रो पोश्चापि तस्माजज्ञे स वीर्यवान् राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः ॥ १८३ रामो दाशरथिवीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः । भरतो लक्ष्मणचव शत्रय महाबलः ।। १८४ माधवं लवणं इत्वा गत्वा मधुवनं च तत् । शघुग्नेन पुरी तंत्र मयुरा संनिवेशिता । १८५ सुबाहुः शूरसेनश्च गघुघ्नादितावुभौ । पालयामासतुः सुतौ वैदेह्यौ मथुरा पुरीम् ।। १८६ अगदयन्दकेतुथ लक्ष्मणस्याऽऽत्मजावुभौ । हिमवत्सर्वताभ्यासे स्फीती जनपदो तयोः ॥ १८७ अगदस्यागदीया तु देशे कारपणे पुरी । चन्द्रकेतोस्तु मल्लस्य चन्द्रवस्त्रा पुरी शुभा ।। १८८ भरतस्याऽऽस्मनी वीरौ तक्षः पुष्कर एव च । गान्धारविपये मिद्धे तयोः पुर्ण महात्मनोः ॥ तक्षस्प दिक्षु विख्याता रम्पा तक्षशिला पुरी। पुष्करस्यापि वारस्य विस्याता पुष्करावती ॥ गायां चैवात्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः । रापे निदास्तत्वार्या माहात्म्याचस्प धीगतः।। , १५. 'सो महार' । ३.१... ताआयु । ३ ग, प. १. मारहारगुन । ग. 'म पिन गया। ५ दिन 1. 'जा वि९ि६. ग... पुत्री । ७. सस्य । (रा. ग... रीम् ।

·३२४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०८८ श्लो० १९२-२१५ (वैवस्वतमनुवंशवर्णनम् ) श्यामो युवा लोहितातो दीप्तास्यो मितभापितः। आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्यो महाभुजः दश वर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् । ऋकसामयजुपां घोपो ज्याधोपश्च महास्वनः ॥११३ अविच्छिन्नो भवद्रोष्टे दीयतां भुज्यतामिति । जनस्थाने वसन्कार्य त्रिदशानां चकार सः ॥ तमागस्कारिणं पूर्व पौलस्त्य मनुजर्षभः । सीतायाः पदमन्विच्छनिजघान महायशाः ॥ १९५ सत्यवान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा । अति सूर्य च वहिं च रामो दाशरधिर्वभौ॥ १९६ एवमेव महावाहुरिक्ष्वाकुकुलनन्दनः । रावणं सगण हत्वा दिवमाचक्रमे विर्भः॥ १९७ श्रीरामस्याऽऽत्मजरे जज्ञे कुश इत्यभिधीयते । लवश्वान्यो महावीर्यस्तयोर्देशौ नियोधत ।। १९८ कुशस्य कोशला राज्यं पुरी वाऽपि कुशस्थली । रम्पा निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुपु ।। उत्तराकोशले राज्यं लवस्य च महात्मनः । श्रावस्ती लोकविख्याता कुशवशं निवोधत ॥२०० कुशस्य पुत्रो धर्मात्मा ह्यतिथिः सुमियातिथिः । अतिथेरपि विख्यातो निपधो नाम पार्थिवः ॥ निपधस्य नलः पुत्रो नभः पुत्रो नलस्य तु । नभसः पुण्डरीकस्तु क्षेपधन्वा ततः स्मृतः॥२०२ क्षेमधन्वसुतो राजा देवानीका प्रवापवान् । आसीदहीनगुर्नाम देवानीकात्मनः प्रभुः ॥ २०३ अहीनगोस्तु दायादः पारिपात्रो महायशाः । दलस्तस्याऽऽत्मजश्चापि तस्माज्जज्ञे वलो नृपः ॥ औको नाम स धर्मात्मा वलपुत्रो बभूव ह। वज्रनाभसुतस्तस्य शङ्खनस्तस्य चाऽऽत्मजः ॥ २०५ शहनस्य सुतो विद्वान्ध्युपिताश्व इति श्रुतः । ध्युपिताश्वसुतश्चापि राजा विश्वसहः किल ॥ हिण्पनाभकौशल्यो वशिष्ठस्तत्सुतोऽभवत् । पौत्रस्य जैमिनः शिष्यः स्मृतः सर्वेषु शर्मसु । शतानि संहितानां तु पञ्च योऽधीतवांस्ततः । तस्मादधिगतो योगो याज्ञवल्क्येन धीमता ॥ पुष्यस्तस्य सुवो विद्वान्भुवसंधिश्च वत्सुतः । सुदर्शनस्तस्य मुतः अग्निवर्णः सुदर्शनात् ।। २०९ अग्निवर्णस्य शीघ्रस्तु शीघ्रकस्य मनुः स्मृतः । मनुस्तु योगमास्थाय कलापग्राममास्थितः ।। एकोनविंशमयुगे अन्नमावर्तकः प्रभुः ।। २१० प्रसुश्रुतो मनोः पुत्रः सुसंधिस्तस्य चाऽऽत्मनः । सुसंघेश्च तथा मर्पः सहस्वान्नाम नामतः ।। आसीत्सहस्वतः पुत्रो राजा विश्रुतवानिति । तस्याऽऽसीद्विश्रुतवतः पुत्रो राजा वृहद्धलः ॥ एते इक्षाकुदायादा राजानः प्रायशः स्मृताः। पेशे मधाना ये नेऽस्मिन्प्राधान्येन तु कीर्तिताः ।। पठन्सम्यगिमा सृष्टिमादित्यस्य विवसतः । मनावानेवि सायुज्यं मनोवैवस्वतस्य सः॥ २१४ श्राद्धदेवस्य देवस्य प्रजानां पुष्टिदस्य च । विपाप्मा विरजथैव आयुप्मान्भवतेऽच्युतः ।। + अपुत्रो लभते पुत्रं दीर्घायुः परमां गतिम् ॥ २१५ इति श्रीमहापुराणे यायुप्रोक्त शाकुवंशानुकीर्तन नामाटाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८ ॥ आदितः श्लोकानां समाध्यशाः-७९३५ । * पुरय पोसागराश्य लयस्य च महागा इस घ. पुनके । नारत्यर्थमिदं क. ग. घ. 1. पुस्तके। ग. ग, प... पिता । । ... भ31 ३ ग.नायो दी। * ग. प.. समाग रानयो । ५ रा. प... सिyि:ला ६१. 'रिया। ७ ·[१०८९श्लो०१-२२] (वैवस्वतमनुवंशकीर्तनम्) वायुपुराणम् । अथ नवाशीतितमोऽध्यायः। १ वैवस्वतमनुवंशकीर्तनम् । सूत उवाच- अनुजस्य विकुक्षेस्तु निमेशं निवोधत । योऽसौ निवेशयामास परं देवपुरोपमम् ।। जयन्तमिति विख्यातं गौतमस्याऽऽश्रमाभितः । यस्यान्वाये जज्ञे वै जनकाइपिसत्तमात् ॥ २ नेमि म सुधर्मात्मा सर्वसचनमस्कृतः । आसीत्पुत्रो महारोज्ञ इक्ष्वाकोभूरितेजप्सः ।। स शापेन वसिष्ठस्य विदेहः समपद्यत । तस्य पुत्रो मिथिर्नाम जनितः पर्वभित्रिभिः॥ अरण्यां मध्यमानायां मादुर्भुतो महायशाः । नाना मिधिीरतिख्यातो जननाजनकोऽभवत् ।। •+मिथिर्माम महावीर्यों येनासौ मिथिलाऽभवत् । राजासौ जनको नाम जनकाचाप्युदावसुः।। उदासोः सुधर्मात्मा जानितो नेन्दिवर्धनः । नन्दिवर्धनतः शूरः सुकेतुर्नाम धार्मिकः ॥ सकेतोरपि धर्मात्मा देव तो महाबलः । देवरातस्य धर्मात्मा बृहदुस्थ इति श्रुतिः ।। वृहदुत्थस्य तन यो महावीर्यः प्रतापवान् । महावीर्यस्य धृतिमान्मुधृतिस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥ ९ मुघृतेरपि धर्मात्मा धृष्टकेतुः परंतपः । धृष्टकेतुसुतथापि हर्यश्वो नाम विथुतः ॥ हर्यश्वस्य मरुः पुत्रो मरोः पुत्रः प्रतित्वकः । प्रतित्वकस्य धर्मात्मा राजा कीर्तिरयः सुतः।।११ पुत्रः कीर्तिस्थस्यापि देवमीढ इति श्रुतः । देवीहस्य विद्युधो वियुधस्य सुतो धृतिः ।। १२ महाधृतिसुतो राजा कीतिराजः प्रतापवान् । कीतिरजात्मजो विद्वान्महारोमेति विश्रुतः ।। १३ महारोम्णस्तु विख्यातः स्वर्णरोमा व्यजायत । स्वर्णरोमात्मजश्थापि हस्वरोमाऽभवन्नृपः ॥ १४ हस्वरोमात्मजो विद्वान्सीरध्वज इति श्रुतिः । उद्भिन्ना कृपता येन सीता राक्षा यशस्विनी ।। रामस्य महिषी साध्वी सुव्रताऽतिपतिव्रता । १५ शांशपायन उवाच- कथं सीता समुत्पन्ना कृप्यमाणा यशस्विनी । किमर्थं चापदाना क्षेत्रं यस्मिन्यभूव सा ॥ १६ सूत उवाच- अग्निक्षेत्रे कृप्पमाणे अश्वमेधे महात्मनः । विधिना मुप्रयुक्तेन तस्मात्सा तु समुत्थिता ॥ १७ सीरध्वजातु जातस्तु भानुमानाम मैथिलः । भ्रांता कुशध्वजस्तस्य स काश्याधिपतिर्नृपः ॥१८ तस्य भानुमतः पुत्रः प्रद्युम्नथ प्रतापवान् । मुनिस्तस्य मुतथापि तस्माद्वहः स्मृतः ।।. १९ अर्नवाहात्सतदानः शकुनिस्तस्य चाऽऽत्मनः । सांगतः शकुनेः पुत्रः मुव सत्सुतः स्मृतः ।। शुतो यस्तस्य.दायादः सुतस्तस्य चाऽऽत्मनः । मुश्रुतस्य जयः पुत्रो जयस्प पिनयः मुतः।। विजपस्य ऋत: पुत्र प्रातस्य:मुनयः स्मृतः । सुनयादीतहन्पस्तु पात्मनो धृतिः ॥ २२ अन समानतागाय भा. । इदम नगरिन रा. प. पुस्तायो । ११. सुमना । २२ 'ये यो । ३ स. रामाग. प... "रान ।। ४. प. स. सोन भा५.मदसा.. रातो महारतः। देराजस्य । ५.प. गरमो मयुरः । ८ प... निरःचिन्म। .ग. प. 'रा: प्र'। राग घ. 'राधान।" प. ° fu' । INTाप ।

·. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०८९-९० श्लो०२३-१।२१] ( सोमजन्मकथनम्) धृतेस्तु बहुलाश्वोऽभूदहुलाश्वसुतः कृतिः । तस्मिन्सतिष्ठते वंशो जनकानां महात्मनाम् ।। इत्येते मैथिला: मोक्ताः सोमस्यापि निवोधत ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्के मैथिलवंशानुकीर्तनं नाम नवाशीतितमोऽध्यायः ॥ ८९॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-७९५८ अथ नवतितमोऽध्यायः । तत्र से मनन्मविवरणम् । सूत उवाच--- पिता सोमस्य वै विमा जज्ञेऽनिर्भगवानृपिः । तत्रात्रिः सर्वलोकानां तस्थौ स्वेनमये धृतः ॥ १. कर्मणा मनसा वाचा शुभान्येव समाचरन् । काठकुड्यशिलाभूत ऊर्ध्ववाहुर्महाद्युतिः ॥ २ सुदुश्चरं नाम तपो येन वप्तं महत्पुरा । त्रीणि वर्षसहस्राणि दिव्यानीति हि नः श्रुतम् ।। तस्योर्ध्वरेतसस्तत्र स्थितस्यानिमिपस्पृहा । सोमत्वं तनुरापेदे महाबुद्धिः स चै द्विजः ॥ ऊर्ध्वमाचक्रमे तस्य सोमत्वं भावितात्मनः । सोमः सुस्राव नेत्राभ्यां दर्श वा द्योतयन्दिशः।। तं गर्भ विधिोंऽऽदिष्टा दश देव्यो दधुस्तदा । समेत्य घारयामासुनच तास्तमशनुवन् ।। ६ स ताभ्यः सहसैवाथ दिग्भ्यो गर्भः प्रभान्वितः । ययाऽवभासपल्लाकान्शीतांशुः सर्वभावनः।। यदा न धारणे शक्तास्तस्य गर्भस्य ताः स्त्रियः । ततः स ताभिः शीतांशुर्निपपात वसुंधराम् ।। पतन्तं सोममालोक्य ब्रह्मा लोकपितामहः । रथमारोपयामास लोकानां हितकाम्यया ।। स हि देवमयो विमा धर्मार्थी सत्यसंगरः । युक्तो वाजिसहस्रेण सितेनेति हि नः श्रुतम् ।। तस्मिन्निपतिते देवाः पुत्रेऽत्रैः परमात्मनि । तुष्टुवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सप्त विश्रुताः ॥ ११ तत्रैवागिरसस्तस्य भृगोश्चैवाऽऽत्मनस्तथा । ऋग्भिर्यजुर्विद्दुभिरथर्वाङ्गिरसैरपि ॥ ततः संस्तूयमानस्य तेजः सोमस्य भास्वतः । आप्यायमानं लोकांस्त्रीभावयामास सर्वशः ॥ स तेन रयमुख्येन सागरान्तां वसुंधराम् । निःसप्तकृत्वो विपुलश्वकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ १४ तस्प यचापि तत्तेनः पृथिवीमन्वपद्यत । ओपध्यस्ताः समुद्भूतास्तेजसा संज्वलन्त्युत ।। ताभिर्धार्थत्ययं लोकान्मजाथापि चतुर्विधाः । पोट हि भगवान्सोमो जगतो हि द्विजोचमाः स लब्धतेनास्तपसा संस्नवस्तश्च कर्मभिः । तपस्तेपे, महाभागः पानां दशतीर्दश ।। हिरण्यवर्णा या देव्यो धारयन्त्यात्मना जगन् । विभुस्तासां भवेत्सोमा प्रख्यातः स्वेन कर्मणा तनानस्मै ददी राज्यं ग्रामा ब्रह्मविदां वरः । यीजीपधिपु विमाणामपां च दिनसत्तमाः ॥ १९ } सोऽभिषिक्तो महान महाराज्यन राजराट् । लोकानां भावयामास स्वभावात्तपतां वरः ।। सप्तनिशतिरिन्दोस्नु दासायप्पो महायताः । ददी प्राचनलो दक्षो नक्षत्राणीनि पा विदुः ॥२१ १२ - १५.ग.ग प. प्राभ्यो मोमः पारद।३ ग. .. "धा पो| ग. नाइट R. 'भा श५८. महासमपात प.प नाग! . प. ग...भरगे। 1. मा. म. ग। प. मांग: 1. ..पाः मारेप.ग. मा..aniritain. IT' ·[अ०९०लो०२२-४९] वायुपुराणम् । ३२७ (सोमजन्मकथनम् ) सं तत्माप्य महद्राज्यं सोमः सोमवतां प्रभुः । समा जज्ञे राजसूयं सहस्र शतदक्षिणम् ॥ २२ हिरण्यगर्भश्चाद्वाता ब्रह्मा ब्रह्मास्यमेयिवान् । सदस्यस्तत्र भगवान्हरिनारायणः प्रभुः॥ सनत्कुपारममुखराबपिभितः ॥ २३ दक्षिणामददत्सोमस्त्रील्लोकानिति नः श्रुतम् । तेभ्यो ब्रह्मर्पिमुख्येभ्यः सदस्येभ्यश्च वै द्विजाः ।। तं सिनी च कुंश्चैव वपुः पुष्टिः प्रभा वसुः । कीर्तितिश्च लक्ष्मीश्च नर देव्यः सिपेविरे ॥ प्राप्यावभृथमव्यग्रः सर्वदेवर्पिपूजितः । अतिराजातिराजेन्द्रो दशधाऽतापयद्दिशः ।।. तैदा तत्माप्य दुष्पापमैश्वर्यमृपिसंस्तुतम् । स विभ्रममतिर्विमा विनयोऽविनयाहतः ।। वृहस्पतेः स वै भार्या तारां नाम यशस्विनीम् । जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरम्सुतान् ॥ २८ स याच्यमानो देवश्च तथा देवर्षिभिश्च ह । नैव व्यसर्जयत्तारां तस्मायाङ्गिरसे तदा ॥ उशना तस्य जग्राह पाणिमङ्गिरसो द्विजाः । स हि शिष्यो महातेजाः पितुः पूर्व वृहस्पते । तेन स्नेहेन भगवान्रुद्रस्तस्य वृहस्पतेः । पाणिग्राहोऽभवदेवः प्रगृह्याऽऽजगवं धनुः ।। तेन ब्रह्मर्पिमुख्येभ्यः परमात्र महात्मना । उद्दिश्य देवानुत्सृष्टं येनपां नाशितं यशः॥ तत्र तयुद्धमभवत्प्रत्यक्ष तारकामयम् । देवानां दानवानां च लोकक्षयकरं महत् ॥ तत्र शिष्टायो देवास्तुपिताश्चैव ये स्मृताः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुरादिदेवं पितामहम् ॥ ततो निवार्योशनसं रुद्रं ज्येष्ठं च शंकरम् । ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। अन्तर्वस्नी च तां दृष्ट्वा तारा ताराधिपाननाम् । गर्भमुत्सृजसे न त्वं विप्रः प्राह बृहस्पतिः ।। मदीयायां तनो योनौ गर्भो धार्यः कथं च न । अथो नावसृजत्तं तु कुमारं दस्युहन्तमम् ।। ३७ ईपिकास्तम्बमासा ज्वलन्नमिव पावकम् । जालमानोऽथ भगवान्देवानामाक्षिपदपुः ॥ ततः संशयमापन्नास्तारामकथयन्सुराः । सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ बृहस्पतेः ।। हीयमाणा यदा देवान्नाऽऽह सा साध्यसाधु वा । तदा तां शतुमारब्धः कुमारो दस्युहन्तमः ।। तं निवार्य तदा ब्रह्मा तारां चन्द्रस्य शंस यः । यदन तथ्यं तब्रूहि तारे कस्य सुतस्त्वयम् ॥ सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं प्रभुम् । सोमस्येति महात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् ।। ४२ ततः सुतमुपाघ्राय सोमो दाता मनापतिः । बुध इत्यकरोनाम तस्य पुत्रस्य धीमतः ॥ प्रतिपूर्व च गपने समभ्युत्तिष्ठते बुधैः । उत्पादयामास तदा पुत्रं वै राजपुत्रिका । तस्य पुत्रो महातेजा बभूवैल पुरूरवाः । उर्वश्यां जज्ञिरे तस्य पुत्राः पटसुमहौजसः ।। असह्य धर्पितस्तत्र विवशो राजयक्ष्मणा । ततो यक्ष्माभिभूतस्तु सोमः प्रक्षीणमण्डलः ॥ जगाम शरणायाथ पितरं सोऽत्रिमेव तु ।। तस्य तत्पापशमनं चकारात्रिमहायशाः । स राजयक्ष्मणा मुक्तः श्रिया जज्चाल सर्वशः ।। एतत्सोमस्य में जन्म कीर्तितं द्विजसत्तमाः । वंशं तस्य द्विज श्रेष्ठाः कीर्त्यमानं निवोधत ॥ ४८ धन्यमारोग्यमायुप्यं पुण्यं कल्मपशोधनम् । सोमस्य जन्म श्रुत्वैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोको सोमोत्पत्तिकयनं नाम नवतितमोऽध्यायः ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-८००७ ४४. १९ १ क. प. बहुश्च । २ ग. घ. द. वस्य । ३ क. 'नये विनयो । ४. ह. 'पिभिः सह । ५ क. क्षिय। ६ प. ह. यम् । ७ क. 'त: सत' 10 घ. 'तः। प्रीति । ९स प. युधः । १०५,'ज्य संकल्पशो' ।

·३२८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९०-९१ श्लो०१-२६] (चन्द्रवंशकथनम् ) . अथैकनवतितमोऽध्यायः । D ४ ७ चन्द्रवंशकीर्तनम् । सूत उवाच- सोमस्य तु बुधः पुत्रो वुवस्य तु पुरूरवाः । तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः ॥ . १ ब्रह्मवादी पराकान्तः शत्रुभियुधि दुर्जयः । आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्वनां च ददौ महीम् ।। सत्यवाकर्मबुद्धिश्च कान्तः संवृतमैथुनः । अतीव पुत्रो लोकेषु रूपेणापतिमोऽभवत् ॥ तं ब्रह्मवादिनं दान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् ! उर्वशी वरयामास हित्वा मानं यशस्विनी ।। तया सहावसद्राजा दश वर्षाणि चाष्ट चै । सप्त पट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च वीर्यवान् ॥५ घने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे । अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे ॥ गन्धमादनपादेपु मेरुशृङ्गे नगोत्तमे । उत्तरांश्च कुरून्माप्य कलापग्राममेव च ॥ एतेपु वनमुख्येपु सुरैराचरितेषु च । उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा ॥ ऋपय ऊचु:- गन्धर्वी चोर्वशी देवी राजानं मानुपं कथम् । देवानुत्सृज्य संप्राप्ता तन्नो ब्रूहि वहुश्रुत ।। सूत उवाच- ब्रह्मशापाभिभूता सा पानुपं समुपस्थिता । ऐलं तु तं वरारोहा समयेन व्यवस्थिता ।। आत्मनः शापमोक्षार्थ नियम सा चकार हुँ । अननदर्शनं चैव अकामासह मैथुनम् ।। द्वौ मेपौ शयनाभ्यासे स तावद्व्यवतिष्ठते । घृतमात्र तथाऽऽहारः कालमेकं तु पार्थिव ॥११ यद्यप समयो राजन्यावत्कालश्च ते दृढम् । तावत्कालं तु वत्स्यामि एप नः समयः कृतः ॥१२ तस्यास्तं समयं सर्व स राजा पर्यपालयत् । एवं ता चावसत्तस्मिन्पुरूरवास भामिनी ॥ वीण्यथ चतुःपष्टिं तद्भक्तया शापमोहिता । उर्वशी मानुपं प्राप्ता गन्धर्वाचिन्तयान्विताः ।। गन्धर्वा ऊचुः- . चिन्तययध्वं महाभागा यथा सा तु चरागना । आगच्छेत्तु पुनर्देवानुर्वशी स्वर्गभूषणा ॥ १५ ततो विश्वावसुर्नाम ताऽऽह वदतां वरः । तया तु समयस्तत्र क्रियमाणो मतोऽनघः।। समयव्युत्क्रमासा वै राजाने त्यक्ष्यते यथा । तदहं वच्मि वः सर्वं यथा त्वक्ष्यति सा नृपम् ।। संसहायो गमिष्यामि युष्माकं कार्यसिद्धये । एवमुक्त्वा गतस्तत्र मतिष्ठान महायशाः ।। स निशायामयाऽऽगम्य मेपमेकं जहार वै । पाहवद्वतते सा तु मेपयोश्चारुहासिनी ॥ । गन्धर्वागमनं ज्ञात्वा शयनस्था यशस्विनी । राजानमत्रवीत्सा तु पुत्रो मेऽहियतेति वै ॥ एवमुक्ती मिनिधित्य नमस्तिष्ठति चै नृपः । ननं द्रक्ष्यति मां देवी समयो वितयों भवेत् ॥ २१ ततो भूयस्तु पन्धर्या द्वितीयं मेपमाददुः । द्वितीयेऽपहने मेपे ऐलं देवी तमब्रवीत् ।। पुत्री मम हनी रानमनायाया इव मभो। एवमुक्तस्तदोत्थाय नमो राजा प्रधावितः ।। २३ , प. पा. पारध' । ३ रा. प. संभृत । ३ ५. ५। पर ।। रा. ग. प. श्रुतः । । ग।.प... 'रोन प... 'नपाः ।स। म. गये ध्यरक्रमे मा। १.ग. प. ५.६.६ क.साल फ..हमा यो ·. . [अ०९१ श्लो०२४-१३] वायुपुराणम् । (चन्द्रवंशकयनम्) मेंपाभ्यां पदवी राजनगन्धयुत्थितामय । उत्पादिता तु महती माया तद्भवनं मदद ॥ २४ मकाशितं तु सहसा ततो नग्नमवेक्ष्य सा । ननं दृष्ट्वा तिरोऽभूत्सा अप्सरा कामरूपिणी ॥ २५ तिरोभूतां नु ता ज्ञात्वा गन्धर्वास्तत्र तावुभौ । मेपो त्यक्त्वा च ते सर्वे तत्रैवान्ताईताऽभवन् । उत्सृष्टाचरणौ दृष्ट्वा राजाऽऽगृह्याऽऽगतः प्रभुः। अपश्यंस्तां तु वै राजा विललाप मुखितः।।२७ चचार पृथिवीं चैत्र मार्गमाणस्ततस्ततः । (+भ्रममाणः सुदुःखेन विललाप जगत्पतिः॥ २८ बनेपु सरितां फूलेप्वालयेषु महेपु च । विचचार गिरिप्वेको निझरोपवनेषु च ।। खटखटवाटीपु नगरे नगरे तथा । पप्रच्छ सकलान्सवान्विपीदन्निदमनवीद ॥ किं न पश्यासि रे मूढं मदमूह विरुध्य माम् । क गताऽसि वरारोहे धिक्ते (झ)नीवितमीदृशम् ।।) अयापश्यच्च तां राजा कुरुक्षेत्रे महाबलः ।। प्लक्षतीर्थे पुष्करियां विगाढनाम्बुनाऽऽनाम् । क्रीडन्तीमप्सरोभिश्च पञ्चभिः सह शोभनाम् ।। अपश्यत्सा ततः सुभू राजानमविदूरतः । उर्वशी ताः सखी: माह अयं स पुरुषोत्तमः ।। यस्मिन्नमवासीति? दर्शयामास तं नृपम् । तत आविर्वभूचुस्ताः पर्चेचडाप्सरास्तु ताः ।। ३४ दृष्ट्वा तु राजा तां भीतः प्रलापान्कुरुते यहून् । आयाहि तिष्ठ मनसा घोरे वचसि तिष्ठ है।।३५ एवमादीनि सूक्ष्माणि परस्परमभापत । उर्वशी वववीचलं सगर्भाऽहं त्वया प्रभो॥ संवत्सरात्कुमारस्ते भविता नैव संशयः । निशामेकां तु वै राजा अवसत्तु तया सह ।। संपहृष्टो जगामाय स्वपुरं तु महायशाः । गते संवत्सरे राजा उर्वशी पुनरागमत् ।। ३८ उपित्वा तु तया सार्धमेकरात्रं महामनाः । कामार्तश्चानवीहीनो भव नित्यं ममेति वै ।। उर्वश्यथाब्रवीचैनं गन्धर्वास्ते वरं ददुः । तं वृणीप्य महाराज हि चैतांस्त्वमेव हि ।। वृणे नित्यं हि सालोक्यं गन्धर्वाणां महात्मनाम् । तथेत्युक्त्वा वरं यत्रे गन्धर्वाश्च तथाऽस्त्विति स्थालीपनेः पूरयित्वा गन्धर्वाश्च तमत्वन् । अनेन इष्ट्वा लोकं तं प्राप्स्यसि त्वं नराधिप ।। ४२ तमादाय कुमारं तु नगरायोपचक्रमे । निक्षिप्य तमरण्यां च सपुत्रस्तु हान्ययौ ।। ४३ पुनरादाय दृश्यानिमश्वत्थं तत्र दृष्टवान् । समीपतस्तु तं दृष्ट्वा ह्यश्वत्थं तत्र विस्मितः ॥. गन्धर्वेभ्यस्तयाऽऽख्यातुमग्निना गां गतस्तु सः । श्रुत्वा तमर्थमखिलमरणिं तु समादिशत् ॥४५ अश्वत्थादरणिं कृत्वा मथित्वानि यथाविधि । तेनेष्ट्वा तु सलोकं नः प्राप्स्यसि त्वं नराधिप ।। मथित्वानि त्रिधा कृत्वा यजत्स नराधिपः । इष्ट्वा यज्ञैर्बहुविधैर्गतस्तेषां सलोकताम् ॥ ४७ वासाय च स गन्धर्व खेतायां स महारथः । एकोऽग्निः पूर्वमासीदै ऐलस्त्रीस्तानकल्पयत् ॥ ४८ एवंप्रभावो राजाऽऽसीदेलस्तु द्विजसत्तमाः । देशे पुण्यतमे चैव महपिभिरलंकृते ।। राज्यं स कारनामास प्रयागे पृथिवीपतिः । उत्तरे यामुने तीरे प्रतिष्ठाने महायशाः ।। तस्य पुत्रा बभूवाई पटिन्द्रोपमतेजसः । गन्धर्वलोके विदिता आयुर्थीमानमावसुः ।। विश्वायुश्च शतायुश्च गतायुथोशीसताः । अमावसोस्तु वै जातो भी राजाऽथ विश्वजित् ॥ श्रीमान्भीमस्य दायादो राजाऽऽसीत्काञ्चनमभः । विद्वांस्तु काश्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून्महावल: * अन सधिरापः । + धनुश्विद्वान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके विद्यते । १. घ. इ. रोभूता । २ ख. ग. घ. पुनः । क. ग. भनम् । । ४ ग. द. 'बक्रीडा । ५ स. न् । जयाये हि । ६ . गृह । ७ ग. प एंव । ८. घ " 1 । ९ क. 'टान्त म'। ४४ - ·३३० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९१श्लो०१४-८१.] (चन्द्रवंशक्थनम् ) महोत्रस्याभवज्जड्नुः कौशिकागर्भसंभनः । प्रतिगत्य ततो गङ्गा वितते यज्ञकर्मणि ।। प्लावयामास तं देशं भाविनोऽर्थस्य दर्शनात् । गङ्गया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः ॥ ५५ सौहोत्रिरदः कुद्धो गङ्गां संरक्तलोचनः । अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलमवामुहि ।। एतत्ते विफलं सर्व पीतमम्भः करोम्यहम् । राजर्पिणा ततः पीतां गङ्गां दृष्ट्वा सुरर्पयः ॥ ५७ उपनिन्युमहाभागा दुहिकृत्वेन जाह्नवीम् । यौवनाश्वस्य पौत्री तु कावेरी जनुरावहत् ॥ ५८ युवनाश्वस्य शापेन गङ्गा येन विनिर्ममे । कावेरी सरिता श्रेष्ठां जनुभार्यामनिन्दिताम् ॥ ५९ जह्नश्च दयितं पुत्रं सुहोत्रं नाम धार्मिकम् । कावेर्या जनगमास अजकस्तस्य चाऽऽत्मजः॥६० अजकस्य तु दायादो वलाकाश्वो महायशाः । भूवुश्च गयः शीलः कुशस्तस्याऽऽत्मनः स्मृतः कुशपुत्रा वभूयुश्च चत्वारो वेदवर्चसः । कुशाश्वः कुशनाभश्च अपेरियशो वसुः॥ कुशस्तम्बस्तपस्तेपे पुत्रार्थी राजसत्तमः ! पूर्णे वर्षसहस्रे वै शतक्रतुमपश्यत । सुदुर्ग तापसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरंदरः । समर्थः पुत्रजनने स्वयमेवास्य शाश्वतः ॥ ६४ पुत्रत्वं कल्पयामास स्वयमेव पुरंदरः । गाधिर्नामाभवत्पुत्रः कौशिकः पाकशासनः ।। पौरुकुत्साऽभवद्भार्या गाधिस्तस्यामजायत । पूर्वकन्यां महाभागां नाना सत्यवर्ती शुभाम् ॥ तां गाँधिः पुत्रः काव्याय रुचीकाय ददौ प्रभुः ।। तस्यां पुत्रस्तु वै भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः । पुत्रार्थे साधयामास चरुं गाधेस्तथैव च ।। तथा चाऽऽहूय गिधृतिमृचीको भार्गवस्तदा। उपयोज्यश्वरयं त्वया मात्रा च ते शुंभे ॥ ६८ तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान्क्षत्रियर्पभः । अजेयः क्षत्रियर्यद्धे क्षत्रियर्पभसूदनः।। ६९ तवापि पुत्रं कल्पाणि धृतिमन्तं तपोधनम् । शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुरेप विधास्यति । एवमुक्त्वा तु तां भार्यामृचीको भृगुनन्दनः । तपस्याभिरतो नित्यमरण्यं प्रविवेश ह ॥ ७१ गाधिः सदारस्तु तदा ऋचीकाश्रममभ्यगात् । तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः ॥ चरुद्वयं गृहीत्वा तु ऋपेः सत्यवती तदा । भर्तुर्वचनमव्यग्रा हटा मात्रे न्यवेदयत् ।। माता तु तस्यै दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ । तस्याश्चरुमथाज्ञानादात्मनः सा चकार ह॥ ७४ अथ सत्यवती गर्भ क्षत्रियान्तकरं शुभम् । धारयामास दीप्तेन वपुपा घोरदर्शना ।। ७५ तमृचीकस्ततो दृष्ट्वा योगेनाप्यनुपृश्य च । तदाऽवीद्विजश्रेष्ठः स्वां भार्या वस्वर्णिनीम् ।। ७६ मात्राऽसि वञ्चिता भद्रे चावत्या सहेतुना । जैनियति हि पुत्रस्ते फरकर्माऽतिदारुणः माता जनिप्यते वाऽपि तथाभूतं तपोधनम् । विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तत्र समर्पितम् ।। ७८ एवमुक्ता महाभागा भर्ना सत्यवती तदा । प्रसादयामास पति सुतो मे नेदृशो भवेद ॥ वालणापसदस्त्वन्य इत्युक्तो मुनिरब्रवीत् ।। नेप संकल्पितः कामो मया भद्रे तथा त्वया । उग्रकर्मा भवेत्पुत्रः पितुर्मातुश्च कारणात् ।। ८० पुनः सत्यवती वाक्यमेवमुक्त्वाऽब्रवीदिदम् । इच्छलोकानपि मुने सृजेयाः किंः पुनः मुतम्॥८१ ७० ७२ ७७ ७९ प. प. शिपयाग । २ रा. ग. ६ पियानम्भः । ३ घ. सायनविनिर्ममी। का। घ. रो देवयः । ५ रा. मूर्तराप तरयमो । ६ क.तास उग्रं त° 10 ग. घ. गाधिपु 1८ क. ग. 'धृति रुची १६. रा. गं. शुमाः । १० क. ग. 'मन्त्रं त।१ प. पस्यमि।१२ क. रा. ग. सदा । ३ ग. प. "समा। फ. मात: नियति ते । १५ रा. घ. दरिन्यास' । १६ घ. जनयिध्यति । १० रा. ना में - ·८९ (अ०९१श्लो०८२-१०६] वायुपुराणम् । (चन्द्रवंशकयनम्) शंमात्मकमृनुं भर्तः पुत्रं मे दातुमईसि । काममेवंविधः पुत्रो मम स्यौनु वद प्रभो ।। मध्यन्यथा न शक्यं वै कर्तुपेव द्विजोत्तम । ततः:प्रसादमकरोत्स तस्यास्तपसो वलात् ॥ पुत्रे नास्ति विशेपो मे पौत्र वा वरवर्णिनि । स्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति ।। ८४ तस्मात्सत्यवती पुत्र जनयामास भार्गवम् । तपस्यभिरतं दान्तं जमदग्नि शमात्मकम् ॥ भृगोश्वर विपर्यासे रौद्रवैष्णवयोः पुरा । जमनाद्वैष्णवस्यामेर्जमदगिरजायत । विश्वामित्रं तु दायादं गांधिः कुशिकनन्दनः । प्राप्य ब्रह्मर्षियमतां जगाम ब्रह्मणा कृतः ॥८७ सा हि सत्यवती पुण्या सत्यत्रतपरायणा । कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी ।। परिश्रुता महाभागा कौशिकी सरितां वरा । इक्ष्वाकुवंशे स्वभवत्सुवेणुर्नाम पार्थिवः ।। तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका । रेणुकायां तु कामल्यां तपोधतिसमन्वितः आर्वीको जनयामास जमदमिः मुदारुणम् ।। सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठ धनुर्वेदस्य पारगम् । रामं क्षत्रियहन्तारं मदीप्तमिव पावकम् ।। और्वस्यैवचीकस्य सत्यवत्यां महामनाः । जमदमिस्तपोवीर्याजी ब्रह्मविदां वरः॥ मध्यमश्च शुनाशेषः शुनःपुच्छ। कनिष्टकः ।। ९२ विश्वामित्रस्तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः । जज्ञे भृगुमसादेन कौशिकादशवर्धनः॥ ९३ विश्वामित्रस्य पुत्रस्तु शुनाशेपोऽभवन्मुनिः । हरिश्चन्द्रस्य यज्ञे तु पशुत्वे नियतः स वै ।। देवैर्दत्तः शुनाशेपो विश्वामित्राय वै पुनः । देवैर्दत्तः स वै यस्मादेवरातस्ततोऽभवत् ।। ९५ विश्वामित्रस्य पुत्राणां शुनाशेषोऽग्रनः स्मृतः । मधुच्छन्दो नयश्चैव कृतदेवी ध्रुवाष्टकौ ॥ ९६ कच्छपः पूरणश्चैव विश्वामित्रमुतास्तु वै । तेषां गोत्राणि बहुधा कौशिकानां महात्मनाम् ॥९७ पार्थिवा देवराताश्च याज्ञवल्क्या: समर्पणाः । उदुम्बरा उदुम्लानास्तारका यममुञ्चताः ।। ९८ लोहिण्या रेणवश्चैव तथा कारीपः स्मृताः । वभ्रवः पाणिनथैव ध्यानजप्यास्तथैव च ।। ९९ शालावत्या हिरण्याक्षा स्थड्कृता गालवाः स्मृताः । देवला यामदूताश्च सालङ्कायनयोकलाः ।। ददातिवादराश्चान्ये विश्वामित्रस्य धीमतः । ऋष्यन्तरविवाद्यास्ते बहवः कौशिकाः स्मृताः ।। कौशिका सौश्रुताश्चैव तथाऽन्ये संघवायनाः । पौरोरवस्य पुण्यस्य ब्रह्मः कौशिकस्य तु ॥ दृपद्धतीमुतथापि विश्वामित्रात्तथाटकः । अष्टकस्प मुतो यो हि प्रोक्तो जनुगणो मया ॥ १०३ ऋपय ऊचुः-- किं लक्षणेन धर्मेण तपमेह थुनेन वा । ग्राह्मण्यं समनुपाप्त विश्वामित्रादिभिः॥ येन येनाभिधानेन ब्राह्मण्यं क्षत्रिया गताः । विशेपं ज्ञातुमिच्छमस्तपसा दानतस्तथा ॥ १०५ एवमुक्तस्ततो वाक्यमब्रवीदिदमर्यवत् । अम्पायोपगतै पहिय द्विजसत्तमान् ।। धर्माभिकाझी यजते न धर्मफलमश्नुते ॥ * इदम नास्ति के. पुस्तके। १ ख. ग. घ°ध. पोत्रो । २ स. स्यामः । ३ स. प. भो । यधन्य । ४ स. ग. गावि कु। ५ क. प. "स्ततो वी।६ क 'शेफ: शु।७ क. 'नः पृच्छः । क. घ. शेफोऽभ'। ९ क. ग. घे शेफोम।१० ग. .घ. दोनय । ११ स. घ. देवो । १२ क. प्यो रे। १३ ख. ' च्यवन' 1 घ. वः सवन। १४ स साकता। १५ क."याकलाः। १६ क. 'शिकासोश्रमाग. "शिकासो'। १७ क. स.ग. 'च्छामि त।१८ क. राहत्य यजने पिया।स. घ. राहत्य यजते हि यः ।।

·४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् -- [अ०९२ श्लो०३२-१८] (चन्द्रवंशकीर्तनम् ) भग पार्थे त्वनाचारस्तव भर्ता महेश्वरः । दरिद्रः सर्व एवेह अक्लिष्टं लडतेऽनघे ॥ ३२ मात्रा तथोक्ता वचसा स्त्रीस्वभावान्नचालमत् । स्मितं कृत्वा तु वरदा हयपार्चमथागमत् ॥ १३ विषण्णवदना देवी महादेवमभापत । नेह वत्स्याम्यहं देव नय मां वं निवेशनम् ।। तथोक्तस्तु महादेवः सर्वाल्लोकानवेक्ष्य ह । वासार्थ रोचयामास पृथिव्यां तु द्विजोत्तमाः ॥ वाराणसी महातेजाः सिद्धक्षेत्रं महेश्वरः ॥ दिवोदासेन तां ज्ञात्वा निविष्टां नगरी भवः । पार्थस्थं स समाहूय गणेशं क्षेमकं *ब्रवीत् ॥ गणेश्वर पुरी गत्वा शून्यां वाराणसी कुरु । मृदुना चाभ्युपायेन अतिवीर्यः स पार्थिवः ॥ ३७ ततो गत्वा निकुम्भस्तु पुरी वाराणसी पुरा । स्वमे संदर्शयामात मङ्कन नाम नापितम् ।। ३८ श्रेयस्तेऽहं करिष्यामि स्थानं मे रोचयानघ । मभूषां प्रतिमां कृत्वा नगर्यन्ते निवेशय ॥ तथा स्व यथा दृष्टं सर्व कारितवान्दिजाः । नगरीद्वार्यनुज्ञाप्य राजानं तु यथाविधि ॥ पूजा तु महती चैव नित्यमेव प्रयुज्यते । गन्धैधूपैश्च माल्यैश्च प्रेक्षणीयैस्तथैव च ।। अन्नमदानयुक्तैश्च अत्यद्भुतमिवाभवत् । एवं संपूज्यते तत्र नित्यमेव गणेश्वरः ॥ ततो चरसहस्राणि नगराणां प्रयच्छति । पुत्रान्हिरण्यमायूपि सर्वकामांस्तथैव च ।। ४३ राज्ञस्तु महिपी श्रेष्ठा सुयशा नाम विश्रुता । पुत्रार्थमागता साध्वी राज्ञा देवी प्रचोदिता ॥१४ पूजां तु विपुलां कृत्वा देवी पुत्रानयाचत । पुनः पुनस्थाऽऽगम्य बहुशः पुत्रकारणात ॥ ४५ न प्रयच्छति पुत्रांस्तु निकुम्भः कारणेन तु । राजा यदि तु फुध्येत ततः किंचित्मवर्तते ॥ ४६ अथ दीर्पण कालेन क्रोधो राजानमाविशत् । भूतं विदं मेहाद्वारि नागराणां प्रयच्छति ॥ ४७ भीत्या वरांश्च शतशो न किंचिन्न प्रयच्छति । मामकैः पूज्यते नित्यं नगर्या मम चैव तु ॥ ४८ तत्राचितथ बहुशो देव्या मे तत्र कारणात् । न ददाति च पुत्रं मे कृतघ्नो वहुभोजनः ॥ ४९ अतो नाईति पूजा तु मत्सकाशात्कथंचन । तस्मात्तु नाशयिष्यामि तस्य स्थानं दुरात्मनः ॥ एवं तु स विनिश्चित्य दुरात्मा राजकिल्विषी । स्थानं गणपतेस्तस्य नाशयामास दुर्मतिः ॥५१ भममायतनं दृष्ट्वा राजानमगपत्प्रभुः । यस्मदिनपराधं मे त्वया स्थान विनाशितम् ।। अकस्मात पुरी शून्या भवित्री ते नराधिप । ततस्तेन तु शापेन शून्या वाराणसी तदा ॥ ५३ शंप्या पुरी निकुम्भस्तु महादेवमयानयत् । शन्यां पुरीं महादेवो निर्ममे परमात्मना । ५४ तुल्यां देवविभूत्यास्तु देव्याश्चैव महात्मनः । रमते तत्र वै देवी रममाणो महेश्वरः ॥ न रति तत्र चै देवी लभते गृहविस्मयात् । देव्याः क्रीडार्थपीशानो देवो वाक्पथावीद ॥ नाहं वेश्म विमोक्ष्यामि अविमुक्तं हि मे गृहम् । भहस्यैनामथोवाव अविमुक्तं हि मे मृहम् ॥५७ नाई देवि गमिष्यामि गच्छस्वेई वमाम्यहम् । तस्मात्तदविमुक्तं हि मोक्तं देवेन वै स्त्रयम् * अप्राइभाव आपः। ॥ १ रा. भाट समते । घ.अटल । २ प विवर्णव' । ३ घ. 'यी सा देव सम । 7 घ. क्षेत्रक रा.क्षेमः । ५४. ग. घ. मदद 1 क. चित्तु प्रवर्तते । मा10 तनास्ति । ८. स्माहतेऽप'। ग स्मात्त्व न। ११. तपा..सप्ता. घ. 'स्मनः । र । १२ ग. प, थी ऐश्वर्यारमा तु विस्मिता।" ११ ग. प. देवारण्यमपानपत्। रमते तत्र में देवी रममाणा मवरम् । न त तत्र ये देवी लगते गृहस्मियात् । पुनमाति ता देवी देवा 11. रा. 'हरमाम्य ।

·. ३ ७० [अ०९२ला०१९-८३] वायुपुराणम् । (चन्द्रवशकीर्तनम् ) •एवं वाराणसी शप्ता अविमुक्तं च कीर्तितम् । यस्मिन्वसति वै देवः सर्वदेवनमस्कृतः युगेपु त्रिपु धर्मात्मा सह देव्या महेश्वरः ॥ अन्तर्धानं कलौ याति तत्पुरं तु महात्मनः । अन्तीहत पुरे तस्मिन्पुरी सा वसते पुनः ॥ ६० एवं वाराणसी शप्ता निवेशं पुनरागता । भद्रश्रेण्यस्य पुत्राणां शतमुत्तमधन्विनाम् ॥ हत्वा निवेशयामास दिवोदासो नराधिपः । भद्रश्रेण्यस्य राज्यं तु हृतं तेन बलीयसा ॥ ६२ भद्रश्रेण्यस्य पुत्रस्तु दुर्दमो नाम नामतः । दिवोदासेन वालेति घृणया स विवर्जितः ॥ ६३ दिवोदासादृपदत्यां वीरो जज्ञे प्रतर्दनः । तेन पुत्रेण वालेन प्रहृतं तस्य वै पुनः ॥ वैरस्थान्तं महाराशा तदा तेन विधित्सता । प्रतर्दनस्य पुत्री द्वौ वत्सो गर्गश्च विश्रुतः ॥ '६५ वत्सपुत्रो लर्कस्त सनतिस्तस्य चाऽऽत्मजः । अलकै प्रति राजर्पिगीतश्लोकौ पुरातनौ ।। ६६ पष्टिवर्षसहस्राणि पष्टिवर्षशतानि च । युवा रूपेण संपन्नो झलर्कः काशिसत्तमः ॥ लोपामुद्रापसादेन परमायुरवाप्तवान् ।। शापस्यान्ते महावाहुर्हत्वा क्षेमकराक्षसम् । रम्यामावासयामास पुरीं वाराणसी नृपः ॥ ६८ संनतेगपि दायादः सुनीयो नाम धार्मिकः । सुनीयस्य तु दायादः सुकेतुर्नाम धार्मिकः ।। ६९ मुकेतुतनयथापि धर्मकेतुरिति श्रुतिः । धर्मकेतोस्तु दायादः सत्यकेतुर्महारथः ॥ सत्यकेतुसुतथापि विभुर्नाम प्रजेश्वरः । मुविभुस्तु विभोः पुत्रः सुकुमारस्ततः स्मृतः ।। सुकुमारस्य पुत्रस्तु धृष्टकेतुः स धार्मिकः । एकेतोस्तु दायादो वेणुहोत्रः मजेश्वरः॥ वेणुहोत्रसुतश्चापि गाग्र्यो वै नाम विश्रुतः । गार्ग्यस्य गर्भभूमिस्तु वात्स्यो वत्सस्य धीमतः।। ७३ ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव तयोः पुत्राः सुधार्मिकाः । विक्रान्ता बलवन्तश्च सिंहतुल्यपराक्रमाः ॥ इत्येते काश(श्य)पाः प्रोक्ता रजेरपि निबोधत । रंजेः पुत्रशतान्यासन्पञ्च वीर्यवतो भुवि ॥ राजेयमिति विख्यातं क्षत्रमिन्द्रभयावहम् ।। ७५ तदा दैवासुरे युद्धे समुत्पन्ने मुदारुणे । देवाश्चैवासुराश्चैव पितामहमथाब्रुवन् । आचयोर्भगवन्युद्धे विजेता को भविष्यति । हि नः सर्वलोकेश श्रोतुमिच्छापहे वयम् ॥ ७७ ब्रह्मोवाच- येपामर्थाय सङ्ग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः । योत्स्यते ते विजेप्यन्ति त्रील्लोकानात्र संशयः ॥७८ रजिर्यत्तस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धृतिः । यतो धृतिस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ७९ तद्देवा दानवाः सर्वे ततः श्रुत्वा रजेयम् । अभ्ययुर्जयपिच्छन्तः स्तुवन्तो राजसत्तमम् ।। ८० ते हृष्टमनसः सर्वे राजानं देवदानवाः । ऊचुरस्मज्जयाय त्वं गृहाण वरकार्मुकम् ।। रजिरुवाच- अहं जेप्यामि पी युद्धे देवाशक्रपुरोगमान् । इन्द्रो भवामि धर्मात्मा ततो योत्स्यामि संयुगे । दानवा ऊचु:- अस्माकमिन्द्रः प्रह्लादस्तस्यार्थे विजयामहे । अस्मिस्तु समये राजस्तिप्ठेथा देवनोदिते ॥ ८३ १७६ १ स. "द्रसेनस्य । २ स. स्तु सप्तति' । ३ स. ग घ. पिलोको गीतौ पुस. 'तु सुधा । ५ स. "पि गर्गो थे। ६ स. ग. घ. 'स्तु वत्सो व । ७ स. 'का राजे । ८ ख रामः। ९ क, स. ग. नो। स. घ. तो यास्यामि । ११ ग १. प्रहादा १२ क. दि. । रा।

·श्रामद्वैपायनमुनिमणीतम् - [अ०९१-९२ श्लो.१०४-११-११-2] (चन्द्रवंशकीर्तनम् ) धर्म चैतं समाख्याय पापात्मा पुरुषाधमः । दाति दनं विमेभ्यो लोकानां दम्मकारणात् ।। पं कृत्वा तथा तीव्र धनलोभान्निरङ्कुशः । रागमोहान्वितो ह्यन्ते पावनाथै ददाति यः ॥१०८ तेन दत्तानि दानानि अफलानि भवन्त्युत । तस्य धर्ममवृत्तस्य हिंसकस्य दुरात्मनः ॥ २०९ एवं लब्ध्वा धनं मोहाद्ददतो यजतश्च ह । संक्लिष्टकर्मणो दानं न तिष्ठति दुरात्मनः ।। न्यायागतानां द्रव्याणां तीर्थे संमतिपादनम् । कामाननभिसंधाय यजते च ददाति च ॥ १११ स दानफलमानोति तच्च दानं सुखोदयम् । दानेन भोगानामोति स्वर्ग सत्येन गच्छति ।। ११२ तपसा तु मगुप्तेन लोकान्विष्टभ्य तिष्ठति । विष्टभ्य स तु तेजस्वी लोकेवानन्त्यमश्नुते ॥ ११३ दानाच्छ्रेयस्तथा यज्ञो यज्ञाच्छ्यस्ता तपः । संन्यासस्तपसः श्रेपास्तस्माज्ज्ञानं गुरु स्मृतम् ॥ श्रूयन्ते हि तपःसिद्धाः क्षात्रोपेता द्विजातयः । विश्वामित्रो नरपतिमांधाता संकृतिः कपिः ॥ कपेश्च पुरुकुत्सश्च सत्यश्वानुहवानृथः । आर्टिषेणोऽजमीढश्च भागान्योऽन्यस्तथैव च ॥ कक्षीवश्चैव शिजयस्तथाऽन्ये च महारथाः । स्थीतरश्च रुन्दश्च विष्णुरद्धादयो नृपाः ।। क्षात्रोपेताः स्मृता ोते तपसा ऋपितां गताः । एते राजर्षयः सर्वे सिदि सुमहतीं गताः थत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि अयोर्वशं महात्मनः ॥ ११८ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त अमावसुदंशानुकीर्तन नामैकनयतितमऽध्यायः ।। ९१ ।। आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-८१२५ ॥ अथ द्विनवतितमोऽध्यायः । - ३ चन्द्रवंशकीर्तनम् । सूत उवाच- एते पुत्रा महात्मनः पवाऽऽसन्महायलाः । स्वर्भानुतनया विप्राः प्रभायां नक्षिरे नेपाः ॥ १ नहुपः प्रथमस्तेषां पुत्रधर्मा ततः स्मृतः । धर्मद्धात्मजश्चैव संतहोत्रो महायशाः ॥ मुतहोत्रस्य दायादास्वयः परमधार्मिकाः । कोशः शलय द्वावती तथा गृत्समैदः प्रभुः ।। पुत्रो गृत्समदस्यापि शुनको यस्य शौनकः । ब्राह्मणाः क्षत्रियायैव वैशाः शूद्रास्तथैव च ॥ ४ एतस्य वंशे संभूता विचित्रैः कर्मभिर्द्विना । शलात्मनो ह्याटिपणवरेन्तस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥५ शौनकायाऽऽपिणाश्च क्षात्रोपेता द्विजातयः । काशस्य काशयो राष्ट्रः पुत्रो दीर्घतपास्तथा ॥६ धर्मय दीर्घतपसो विद्वान्धन्वन्तरिस्ततः । तपसा सुमहातेजा जातो रदस्य धीपतः ।। अथैनपरः मोयुः मतं वाक्यपिमं पुन: ७ पप ऊचः ८ कर धन्वन्तरियो मानुपेप्विह जज्ञियात् । एतदेदितमिच्छामस्ततो ब्राह मियं तया || 1 स. प. मास्थाए। २१. 'त् स १३ रा. ग. जयं । र क. सुगते । प. गुतो । ५ स. परस्त (फ.प. २ । कासीय .. प. ' पायो । नयाया। प. 'नगाय ' । फग नृपः।.स. ५. गुणदोषाय. प. पायो माय । २१. मदः । ५ मा १४.प.तस्य यो ण्मता । प. पलो मामलों । १९.नि.

·[अ०९२ श्लो०९-३१] वायुपुराणम् । (चन्द्रवंशवर्तिनम्) सूत उवाच--- धम्वन्तरे संभवोऽयं श्रूयतामिह वै द्विजाः । स संभूतः समुद्रान्ते पथ्यमानेऽमृते पुरा ॥ उत्पन्नः सकलापूर्व सर्वतय थिया वृतः। सर्वससिद्धकार्य तं दृष्ट्वा विष्टम्भितः स्थितः ।। अजस्त्वमिति होवाच तस्मादजस्तु स स्मृतः ।। अनः मोवाच विष्णु तं तनयोऽस्मि तब प्रभो । विधत्स्व भागं स्थानं च मम लोके सुरोत्तम ।। एवमुक्तः स दृष्ट्वा तु तथ्य पोवाच स प्रभुः । कृतो यज्ञविभागस्तु यज्ञियहि सुरैस्तथा ।। १२ वेदेष विधियुक्तं च विधिहोनं महपिभिः । न शक्पमि(इ)ह होपो वै तुल्य(ल्यः) कर्तु कदाचन।। अक्सुितोऽसि हे देव नामपत्रोऽसि वै प्रभो । द्वितीयायां तु संभूत्यां लोके ख्याति गमिष्यसि अणिमादिगुता सिदिर्गर्भस्थस्य भविष्यति । तेनैव च शरीरेण देवत्वं पाप्स्यसि मभी ।। चरुमबैतर्गन्धैर्यक्ष्यन्ति स्वां द्विजातयः ।। अथ च त्वं पुनाव आयुर्वेद विधास्यसि । अवश्यंभावी हार्थोऽयं माक्सृष्टस्त्वब्जयोनिना ॥ १६ द्वितीयं द्वापर प्राप्प भविता वं न संशयः । तस्मात्तस्मै वरं दत्वा विष्णुरन्तर्दधे ततः ॥ १७ द्वितीय द्वापरे प्राप्त सानहोत्रा प्रकाशिराट् । पुत्रकामस्तपस्तेपे नृपो दीर्घतपास्तथा ।। अनं देवं तु पुत्रार्थे धारिराधयिपुर्तृपः । वरेण च्छन्दयामास प्रीतो धन्वन्तरि पम् ।। नृप उवाच- भगवन्यदि तुष्टस्त्वं पुत्रो मे धृतिमान्भव । तयेति समनुज्ञाय तत्रैवान्तरधीयत ।। तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्तदा । काशिराजी महाराजः सर्वरोगप्रणाशनः ।। आयुर्वेद भरद्वाजश्वकार सभिपक्कियम् । तमष्टया पुनर्पस्य शिष्येभ्यः प्रत्यपादयत् ।। धवन्तरिसुतश्चापि केतुमानिति विश्रुतः । अथ केनुमतः पुत्रो विभो भीमरथो नृपः ।। दिवोदास इति ख्यातो वाराणस्पधिपोऽभवत् ।। पतस्मिन्नेव काले तु पुरी वाराणसी पुरा । शून्यां विवेशयामास क्षेपको नाम राक्षसः ॥ २४ आमा हि सा पुरी पूर्व निकुम्भेन पहात्मना । शून्या वर्षसहस्रं वै भवित्रीति पुनः पुनः ॥ २९ तस्यां तु शप्तमात्रायां दिवोदासः प्रजेश्वरः । विषयान्ते पुरी रम्यां गोमत्यां संन्यवेशयत् ॥ २६ अपय ऊचुः वाराणसी किमर्थं तां निकुम्भः शतवान्पुरा । निकुम्भश्चापि धर्मात्मा सिद्धक्षेत्रं शशाप यः ।। सूत उवाच- दिवोदासस्तु रानपिनगरी प्राप्य पार्थिवः । वसते स महातेजाः स्फीतायां वै नराधिपः॥२८ एतस्मिन्नेर काले तु कृतंदारो महेश्वरः । देव्याः स मियकामस्तु बसीनः श्वशुरान्तिके ।। देवाज्ञया पारिपदा विश्वरूपास्तपोधनाः । पूर्वोक्त रूपविशेषैस्तोपयन्ति महेश्वरीम् ।। रति नैर्महादेवो मना नैव तु हृष्यति । जुगुप्सते सा निसं च देवं देवीं तथैव च।।

·.. ८७ ८८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९२-९३श्लो०८४-९९।१- (चन्द्रवंशवर्णनम् ) स तथेति ब्रुवन्नेव देवैरप्यभिचोदितः । भविष्यसीन्द्रो जित्वैति देवैरपि निमत्रितः ॥ ८४ जधान दानवान्सर्वान्समक्षं वज्रपाणिनः। स विप्रनष्ट देवानां परमश्रीः श्रियं वशी।। निहत्य दानवान्सर्वानाजहार रजि: प्रभुः । तं तथा तु रजिं तत्र देवैः सह शतक्रतुः ।। रजिपुत्रोऽहमित्युक्त्वा पुनरेवाब्रवीद्वचः । इन्द्रोऽसि राजन्देवानां सर्वेषां नात्र संशयः ।। यस्याहगिन्द्र पुत्रस्ते ख्याति यास्यामि शत्रुहन् । स तु शक्रवचः श्रुत्वा वञ्चितस्तेन मायया । तथेत्येवाब्रवीद्राजा प्रीयमाणः शतक्रतुम् ।। तस्मिस्तु देवसदृशे दिवं प्राप्ते महीपती । दायाद्यमिन्द्रादाजहराचारं तनया रजेः ।। ८९ तानि पुत्रशतान्यस्य तच्च स्थानं शचीपतेः । समक्रामन्त बहुधा स्वर्गलोके त्रिविष्टपम् ॥ ९० ततः काले बहुतिथे समतीते महाबलः । हनराज्योऽब्रवीच्छको हतभागो बृहस्पतिम् ।। बदरीफलमात्रं वै पुरोडाशं विधत्स्व मे । ब्रह्म येन तिष्ठेयं तेजसाऽऽप्यायितस्ततः ब्रह्मन्कुशोऽयं विमना हृतराज्यो हतार्शनः । हतौजा दुर्वलो मूढो रजिपुत्रैः प्रसीद मे ॥ बृहस्पतिरुवाच- यद्येवं चोदितः शक्र त्वया स्यां पूर्वमेव हि । नाभविष्यत्वत्मियार्थ नाकर्तव्यं ममानघ ॥ ९४ प्रयतिष्यामि देवेन्द्र त्वद्धितार्थ महाद्युते । यथा भांग च राज्यं च अचिरात्पतिपत्स्यसे ॥ ९५ तथा शक्र गमिष्यामि मा भूत्ते विक्लवं मनः । ततः कर्म चकारास्य तेजःसंवर्धनं महत् ॥ तेषां च बुद्धिसंमोहमकरोद्धिसत्तमः । ते यदा ससुता मूढा रागोन्मत्ता विधर्मिणः ॥ ब्रह्मावपश्च संहत्ता इतवीर्यपराक्रमाः । ततो लेभे सुरैश्चर्यमैन्द्रस्थानं तथोत्तमम् ।। हत्वा रजिमुतान्सर्वान्कामक्रोधपरायणान् । य इदं पावनं स्थान प्रतिष्ठान शतक्रतोः॥ शृणुयादा रजेर्वाऽपि न स दौरात्म्यमानुयात् ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त रजियुद्धं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ १२ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्का:-८२२४ ९२ . अथ त्रिनवतितमोऽध्यायः। चन्द्रवंशवर्णनम् । ऋपय ऊचुः- मरुत्तेन कथं कन्या राक्षे दत्ता महात्मना । किवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुत्तकन्यकाः॥ सूत उवाच- आईवन्तं मरुत्सोममनकामा प्रजेश्वरम् । मासि मासि महातेजाः पष्टिसंवत्सरानृपः ।। तेन ते परुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोपिताः । अक्षय्यानं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम् ॥ अनं तस्य सकृत्पकमहोरात्रे न क्षीयते । कोटिशो दीयमानं च सूर्यस्योदयनादपि ॥ ३ १६. न्येि यध्याप' 1 २ क.मांच्याम'।१५. सोsहं AIY प. 'शयः ।।५० ग. घ... 'याधम ।।६ म... भाय । ७ क. गोसमापि। स. ग. घ. 'न्यया । गुन ९ क. “यन्त म°10 रा. प. ८.रान ·१६ [अ०९३ श्लो०१-२८] वायुपुराणम् । (चद्रवंशवर्णनम् । मित्रज्योतिस्तु कन्यायां मरुत्तस्य च धीमतः । तस्माज्जाता महासत्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः ॥६ संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः । यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः ।। अनपायस्ततो जातस्तदा धर्ममदत्तवान्(?)। क्षत्रधर्मस्ततो जातः मनिपक्षो महातपाः ।। प्रतिपक्षमुतश्चापि संजयो नाम विश्रुतः । संजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जग्मिवान् । विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यद्वतः स्मृतः । हर्यद्वतस्ततो राजा सहदेवः प्रतापवान् ।। सहदेवस्य धर्मात्मा अंदीन इति विश्रुतः । अदीनस्य जयत्सेनस्तस्य पुत्रोऽथ संकृतिः ॥ १० संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः । इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुपस्य नियोधत ।। नहुपस्य तु दायादाः पडिन्द्रोपमतेजसः । उत्पन्नाः पितृकन्यायां विरजायां महौजसः ॥ १२ यतिर्थयात्तिः संयातिरायातिः पचं तु द्वयः(?)। यतिज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततोऽवरः॥१३ काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नी यतिस्तदा । संपातिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतोऽभवन्मुनिः ॥ तेपा मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः । देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामबाप ह ॥. १५ शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः । यदुं च तुर्वसुं चैत्र देवयानी व्यजायत ।। द्रुह्यं चानुं च पुरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी । अनीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् ॥ रथं तस्मै ददौ रुद्रः प्रीतः परमभास्वरम् । असङ्गं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेपुधी ।। युक्तं मनोजवैर धैर्येन कन्यां समुर्हन् । स तेन रथमुख्येन जिगाय च ततो महीम् ।। १९ ययानियुधि दुर्धो देवदानवमानवैः । पौरवाणां नृपाणां च सर्वेपां सोऽभवद्रः ।। २० यावत्सुदेशमभवः कौरवो जनमेजयः । कुरोः पुत्रस्य राज्ञस्तु राज्ञः पारिक्षितस्य ह ॥ जगाम स रथो नाशं शापाद्गार्यस्य धीमतः ।। गार्यस्य हि मुतं बालः स राजा जनमेजयः । दुर्युद्धिहिसयामास लोहगन्धं नराधिपम् ॥ २२ स लोहगन्धो राजर्पिः परिधावन्नितस्ततः । पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कहिचित् ।। २३ ततः स दुःखसंतप्तो नालमत्संविदं कचित् । शशाप हेतुकमूपि शरण्यं व्यथितस्तदा ।। इन्द्रोतो नाम विख्यातो योऽसौ मुनिरुदारधीः । याजयामास चेन्द्रोतः शौनको जनमेजयम् ।। अश्वमेधेन राजानं पावनार्थ द्विजोत्तमः ।। स लोहगन्धो व्यनशत्तस्याऽऽवसथमेत्य ह ! * स च दिव्यो स्थस्तस्मादसोश्चेदिपतेस्तथा।।२६ ततः शक्रेण तुटेन लेभे तस्माद्वृहद्रथः । ततो इत्या जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् ।। प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः ।। . स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिनहुपात्मजः । पुत्र ज्येष्ठं वरिष्ठं च यदुमित्य नवीद्वचः।। १3 १५ २८ * अनत्यप्रन्यस्य न पूर्वापरसगतिः । १ स ड. प्रज्योतेस्तु । ग त्रद्योतेस्तु । २ स. प. नपयो मरुस्तम तदा धर्मस्य चक्षते क्ष। द. नपत्य- स्ततो जातस्तदा धर्मः प्रतापवान् । क्ष। ३ ग, जज्ञिवान् । ४ स. घ. इ. आसीन । ५ स. घ. है, त्मा क्षत्र' । ६स. “च ऊदहः । यः। घ. व दकः । यः। ह. 'श्चनुवः। यः। ७ घ. जिघाय। ८ क..हत् । स । १ क. प. यः । यो। १. स. पाद्वर्गस्य । १स, ग. घ. द. वाले। १२ स. घ. "यः चकैग हिम। १३ ह. 'चुद्धि हिंस। १४ रा. ग. घ. ४. गन्धीमराधिपः । स लोहगन्धी रा'। १५ क. ग. धीः । योन' । १६ रा. घ. पुण।

·३३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९३श्लो०२९-६०] (चद्रवंशवर्णनम् ) जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः । काव्यस्योशनसः शापान च तृप्तोऽस्मि यौवने । त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । जरां मे प्रतिगृह्णीव तं यदुः प्रत्युवाच ह ।। अनिर्दिष्टा मया भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता। सा च व्यायामसाध्या वै न ग्रहीप्यामि ते जराम् जराया वहयो दीपा यानभोजनकारिणः । तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे ।। सितमथुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः । वलीसंततगात्रश्च दुर्दर्शो दुर्बलाकृतिः॥ अशक्त कार्यकरणे परिभूतस्तु यौवने । महोपभीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये ।। सन्ति ते वहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप । मतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै ॥ स एवमुक्तो यदुना तीव्रकोपसमन्वितः । उवाच वदतां श्रेष्ठी ज्येष्ठं तं गईयन्सुतम् ।। आश्रमः कश्च वाऽन्योऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव । मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदोत्थ नत्रदेशिक ।। एवमुक्त्वा यदु राजा शशापैन स मन्युमान् । यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि ।। तस्मान राज्यमाग्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति । तुर्वसो प्रतिपयस्व पाप्मानं जरया सह ।। (* यौलनेन चरेयं वै विपयांस्तव पुत्रक । पूर्गे वर्पसहने ते प्रतिदास्यामि यौवनम् ॥ स्वं चैव पतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥) तुर्वसुरुवाच न कामये जरांतात कामभोगप्रणाशिनीम् । जराया वहयो दोपः पानभोजनकारिणः ।। तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे ॥ ययातिरुवाच- यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । तस्मात्मजा समुच्छेदं तुर्वसो तब यास्यति४ि२ असंकीर्णा च धर्मेण प्रतिलोमवरेषु च । पिशिताशिष चान्येपु मूढ रोजा भविष्यसि ।। गुरुदारमसक्तेपु तिर्यग्योनिगतेपु वा । पशुधर्मेपु म्लेच्छेषु भविष्यास न संशयः ।। सूत उवाच- एवं तु तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः । शर्मिष्ठायाः मुतं गुह्यपिदं वचनमब्रवीत् ।। अद्य त्वं प्रतिपत्रस्य वर्णरूपविनाशिनीम् । जसं वर्षसहस्रं चै यौवनं स्वं ददस्व मे ।। ४६ पूणे वर्पसहसे ते प्रतिदास्यामि यौवनम् । स्वं चाऽऽदास्यामि भूयोऽई पाप्मानं जरया सह ।। दुध ज्वाच- न गजें न रथं नाव जीणों भक्त न च त्रियम् । न सगथास्य भवति न जरां तेन काममे ।। पयातिरुवाच- यात्वं मे हृदया जातो ययः स्वं न प्रयच्छसि । तस्माद्ब्रह्म पियः कामो न ते संपत्स्यते फचित् नौवोचरसंचारतत्र नित्यं भविष्यति । अभ्रागवंशस्त्वं तं नित्यं भविष्याम ।। * धनुशिान्तर्गतमन्यः .. तक नास्ति । गर.रायो । ग. ग. प. ८.दोगः पानगोजमशारिताः।। क. 'सनल र ग. 'ने। गदहारनप। ग. प...'ने सोपाते।५ ग. प...ान देशिरः ।। ६ ग.प. ..पाः । पामगनपरिरा। ... प. द.'मरा ८, ना'। ९ ग.ग निस'ग... 'गमा १२. सभोग.प.न मान्यगि पान: ग, प. THI.प.पानी। सपा । 1. ग. ग.7.

·[अ०९३श्लो०५१-७५] वायुपुराणम् । (चंद्रयशवर्णनम्) अनो त्वं प्रतिपयस्व पाप्मानं जरया सह । एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ।। 'अनुरुवाच- जीर्णः शिशुरई तात जरया ह्यशुचिः सदा । ने भजामि महाराज तां जरां नाभिकामये ।। ययातिरुवाच- यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि । जरादोपस्त्वयोक्तोऽयं तस्माचे प्रतिपत्स्यते ॥ प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यतस्तव । अग्निमस्कन्दनपरस्त्वं चाप्येव भविष्यास ॥ पुरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह । जरावली च मां तात पलितानि च पर्यगुः ॥ ५५ काव्यस्योशनसः शापान च तृप्तोऽस्मि यौवने । कंचित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव ॥५६ पूर्ण वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम् । स्वं चैव प्रतिपत्स्यामि पाप्मानं जरया सह ॥ ५७ सूत उवाच- एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमजला । यथाऽनमन्यमे तात करिष्यामि तथैव च ॥ ५८ प्रतिपत्स्यामि ते राजपाप्मानं जरया सह । गृहाण यौवनं मत्तश्वर कामान्यथेप्सितान् ॥ ५९ जरयाऽहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपवरस्तव । यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् ।। ययातिरुवाच- पुरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददानि ते । सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति * ॥ सूत उवाच- पुरोरनुमतो राजा ययातिः स्वां जरां ततः । संक्रामयामास तदा प्रसादाद्भार्गवस्य तु ॥ ६२ यौवनेनाथ वयसा ययातिनहुपात्मजः । प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्वचार विपयानखकान् ।। यथाकामं यथोत्साई यथाकालं यथासुखम् । धर्माविरोधाद्राजेन्द्रो ययाऽईति स एव हि ॥ ६४ देवानतर्पयद्यः पितृश्रादैस्तथैव च । दीनांश्चानुग्रहरिष्टै कामैश्च द्विजसत्तमान् ।। अतिथीनन्नपानश्च वैश्यांश्च परिपालनैः । आनृशंस्पेन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च ।। ६६ धर्मेण च मनाः सर्वा यथावदनुरजयन् । ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ।। स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः । अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ॥ ६८ स मार्गमाणः कामानामन्तदोपनिदर्शनाद । विश्वाच्या सहितो रेमे वैभ्राजे नन्दने बने ॥ ६९ अपश्यत्स यदा तां वै वर्धपानां नृपस्तदा । गत्वा पुरोः सकाशं वै स्वं जरां प्रत्यपद्यत ॥ ७० स संभाप्य तु तान्कामांस्तु खिन्नश्च पार्थिवः । कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुनाधिपः ॥७? परिसंख्याय कालं च कलाकाष्ठास्तथैव च । पूर्ण मत्वा ततः कालं पुरुं पुत्रमुवाच ह ।। यथासुखं यथोत्साई यथाकालमरिंदम । सेविता विषयाः पुत्र यौवनेन मया तव ।। पुरो प्रीतोऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम् । राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः।। प्रतिपदे जरां राजा ययातिर्नहुपात्मनः । यौवनं प्रतिपेदे च पुरुः स्वं पुनरात्मनः ॥ ५ - ६७ ७२ * अभाध्यायसमाप्ति. स. पुस्तके । - १ क.ग. शुवर दते जा २ क.ग. न जुहोति स कालेऽनि ता । ३ स.प. इ. स्माल प्रतिपत्त्यसे । मोर स. ह । P° 1 घ. ह । पुरुस्वाच । । ५ ख. ग. ह. तिः स्वज । ६ ख. घ तु । पौरवेणातिव। ग, . तु । पोरवणाय । ७ रा. ग. प. ह. या हन्ति स ! ८ क. 'यामहेलो रेमे 15 क. राष्ट्र । १ स. ग. ह. मत. अ, ·७८ '८४ ॥ श्रीगद्वैपायनमुनिमणीतम् । . [अ०९३ श्लो०७१-१०१] ( चद्रवंशवर्णनम् ) अभिपेक्तुकामं च नृपं पुरुं पुत्रं कनीयसम् । ब्राह्मणममुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ॥ ७६ कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो । श्रेष्ठं यदुपतिक्रम्य पुरो राज्यं प्रदास्यसि ।। ७७ यदुर्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनु तुर्वसुः । शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्यस्ततोऽनुः पुरुरेव च ।। कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयानराज्यमहति । धर्मतो वोधयामि त्वां धर्म समनुपालय ॥ ७९ ययातिरुवाच- ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः । ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथंचन ॥८० मातापित्रोर्वचनकृद्धितपुत्रः प्रशस्यते । मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ॥ प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः। स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमात्पु ॥ ८२ यदुनाऽहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनाऽपि च । द्रुह्येण चानुना चैवमप्यत्रज्ञा कृता भृशम् ।। ८३ पुरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः । कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम ॥ सर्वकामः सर्वकृत: पुरुणा पुत्रकारिणा ॥ शुक्रेण च बरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् । पुत्रो यस्त्वाऽनुवर्तेत स राजा ते महामते ।। ८५ भवतोऽनुमतोऽप्येवं पुरू रॉज्येऽभिपिच्यताम् । यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोहितः सदा सर्वमहति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।। अहः पुरुरिदं राज्यं यः प्रियः प्रियकृत्तव । वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ॥ पौरजानपदैस्तुष्टैरित्युक्तो नाहुपस्तदा । अभिषिच्य ततः पुरुं स्वराज्ये सुतमात्मनः ।। दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसु तु न्यवेशयत् । दक्षिणापरतो राजा यदुं श्रेष्ठं न्यवेशयत् ॥ मतीच्यामुत्तरस्यां च दुह्यं चानुं च तावुभौ । सप्तद्वीप ययातिस्तु जित्वा पृथ्वी ससागराम् ॥ व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाङपस्तदा ॥ तौरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । यथामदेश धर्मधर्मण प्रतिपाल्यते ॥ एवं विभज्य पृथिवी पुरेभ्यो ना?पस्तदा । पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु भीतिमानभवनृपः ।। धनुय॑स्य पृपत्कांश्च राज्यं चैत्र सुतेप तु । प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य वन्धपु ।। अत्र गाथा महाराजा पुरा गीता ययातिना । योऽभिमत्याहरन्कामान्फर्मोऽङ्गानीव सर्वशः॥ ९४ न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्मेव भूप एवाभिवर्धते ।। यत्पृथिव्यां नीहियवं हिरण्यं पशः स्त्रियः । नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ यदा तु कुरुते भावं सर्वभूतेषु पावकम् । कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ यदा परान विभेति यदा स्वस्मान्न विभ्यति । यदा नेच्छति न देष्टि प्राप्त संपद्यते तदा ॥ ९८ या दुरत्पना दुर्मतिभिर्या न जापति जीर्यतः। दोपः प्राणान्तिको रागस्तां तृष्णां त्यजतः मुखम् जीन्ति नीर्यतः केशा दन्ता जीन्ति जीर्यतः । जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीयत्ति यच काममुखं लोके यच दिव्यं महत्सुखम् । तृष्णाक्षयमुखस्यैतत्कला नाईति पोडशीम्॥१०१ ८७ ८८ १ फ. ति। मतः संयोग. प. र. गुत मैचों । ११. राए । ३ स. प. "नासम र क. राष्ट्रेsoti ५१. राष्ट्र राष्ट्र गु। ग. ग...? .शियमा रा. दुरिहर'। . फ. दीपा । १. माऽस्य प रागायेय रहा।

·१०२ [अ०१३-(श्लो०१०२-१०४१-२०] वायुपुराणम् । ३११ (कार्तवीर्योत्पत्तिकथनम् ) एवमुक्त्वा स राजापः सदारः प्रस्थितो वनम् । भृगुतुरु तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः॥ पालयित्वा व्रतशतं तत्रैव स्वर्गमा(प्तवान)मुयात् ॥ तस्य वंशास्तु पश्चैते पुण्या देवर्पिसत्कृताः। याता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥ धन्यः प्रजावानायुप्पाम्कीर्तिमांश्च भवेन्नरः । ययातेश्वरित सर्व पठशृण्वन्द्विजोत्तमः॥ १०४ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके ययातिप्रसवकीर्तन नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यङ्काः-८३२८ अथ चतुर्नवतितमोऽध्यायः । कार्तवीर्यार्जुनोत्पत्तिविवरणम् । सूत उवाच-- ८ यदोषेश प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः । विस्तरेणाऽऽनुप्रा च गदतो मे निवोधत ॥ १ यदोः पुत्रा बभूवाह पञ्च देवसुतोपमाः । सहस्रजिदय श्रेष्ठः कोठुनीलो जितो लघुः ।। २ सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्शतजिन्नाप पार्थिवः । शतजित्सुना विख्यातास्त्रयः परमधार्मिकाः ॥३ हैहयश्च हयश्चैव राजा वेणुहयश्च यः । हैदयस्य तु दायादो धर्मतत्र इति श्रुतिः ॥ धर्मतत्रेस्य कीर्तिस्तु संज्ञेयस्तस्य चाऽऽत्मजः । संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मानाम पार्थिवः॥५ आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रश्रेण्यः प्रतापवान् । वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि ॥६ भद्रश्रेण्यस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः । दुर्मदस्य ततो धीमान्कनको नाम विश्रुतः ॥ ७ कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः । कृतवीर्यः कार्तिवीर्यः कृतवर्मा तथैव च ॥ कृतो जातश्चतुर्थोऽभूत्कृतवीर्यात्ततोऽर्जुनः । जज्ञे पाहुसहस्रेण सप्तदीपेश्वरो नृपः । स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्वरम् । दत्तमाराधयामास कार्तवीर्योऽत्रिसंभवम् ।। १० तस्मै दचो वरान्मादाचतुरो भूरितेजसः । पूर्व बाहुसहस्त्रं तु स बने प्रथम चरम् ।। अधर्मे दीयमानस्य सद्भिस्तस्मानिवारणम् । धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् ।। सङ्ग्रामांस्तु वञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः । सङ्ग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यादधिकाद्रणे १३ तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना । सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्रेण विधिनों जनाः।। तस्य वाहुसहस्रं तु युध्यतः किल धीमतः । यौद्धो ध्वनो स्थश्चैव प्रादुर्भवति माययों ।। १५ दश यज्ञसहस्राणि तेपु द्वीपेषु सप्तमु । निरर्गला! स्म नित्ताः श्रूयन्ते तस्य धीमतः ॥ सर्वे यज्ञा महावाहोस्तस्याऽऽसन्भूरितेजसः । सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः ॥ १७ सर्वे देवमहाभागैर्विमानस्थैरलंकृताः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः । १८ तस्य राज्ञो जगौ गायां गन्धर्वो नारदस्तथा । चरितं तस्य राजमहिपानं निरीक्ष्य च ।। १९ न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः । यज्ञनिस्तपोभिश्व विक्रमेण श्रुतेन च ।। , क. ग. इ. सूर्य उ। २ क. 'मि श्रेष्ठ'। ३ क 'पूर्वग गरे । • क ग. 'तत्वह। ५ क. ग. ह. प्रस्तु की।६ष, म वीर्यवान् । क । ७ प. 'जाय चनु।८ ग. प. नाना । त'। घया। देश 11.घ. गटायनिक ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९४ श्लो०२१-४४४ ( कार्तवीर्योत्पत्तिकथनम् ) द्वीपेषु सप्तसु स वै खड्गी वरशरासनी । रथी राजाऽप्यनुचरोऽन्योऽगाचैवानुदृश्यते ॥ अनष्टद्रव्यश्चैवाऽऽसीन्न शोको न च विभ्रमः । प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रसतः ॥ १२ पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः । से ससंदीपवान्सम्राट् चक्रवर्ती बभूव ह ।। २१ स एप पशुपालोऽभूत्क्षेत्रपालस्तथैव च । स एव दृष्टया पर्जन्यो योगित्वादर्जुनोऽभवत् ॥ २४ स वै वाहुसहस्रग ज्याघातकठिनेन च । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः॥ स हि नागसहस्रेण महिष्मत्यां नराधिपः । कर्कोटकसभा जित्वा पुरी तत्र न्यवेशयत् ॥ २६ स वै वेगं समुद्रस्य प्रारदकालाम्बुजेक्षणः । क्रीडनिर्व मुखोद्विग्नः प्राट्काल चकार ह ॥ २७ लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी । ऊर्मिभ्रकटिसनादा शङ्किताऽभ्येति नर्मदा ॥ २८ पुरा स तामनुसरनवगाढो महार्णवम् । चकारोवृत्य वेलान्तं स कॉलं प्रावृपादनम् ।। २९ तस्य वाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ । भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः ॥ ३० चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविपाः । पतिता विद्धफेनौघमावर्तक्षिप्तदुस्सहम् ।। चकार क्षोभयत्राजा दोःसहस्रेण सागरम् । देवासुरपरिक्षिप्त क्षीरोदमिव सागरम् ॥ ३२ मन्दरक्षोभणकृता ह्यगृतोदकशङ्किताः । सहसोत्पादि(टि)ता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम् ॥ ३३ नतनिश्चलमूर्धानो बभूवुश्च महोरगाः । साया कदलीपण्डा निर्वातस्तिमिता इव ॥ स वै वद्ध्वा धनर्यान उत्सितः पञ्चभिः शतैः । लङ्कायां मोहयित्वा तु सवलं रावणं वलात् ।। निर्जित्य वद्ध्वा चाऽऽनीय माहिष्मत्यां चवन्ध तम् ।। ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु अर्जुनं च प्रसादयेत् । मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येनानुपालितम् ॥३६ तस्य वाहुसहस्रस्य वभूव ज्यातलस्वनः । युगान्तेऽम्बुदक्षस्य स्फुटितस्याशनेरिव ।। अहो मृधे महावीर्य भार्गवो यस्य सोऽच्छिनत् । मृधे सहस्रं वाहूनां हेमतालवनं यथा ॥ पितेन कदाचित्स भिक्षितचित्रभानुना । सप्त द्वीपांश्चित्रभानोः पादाद्भिशां विशां पतिः ॥ ३९ पुराणि घोपान्यामांश्च पत्तनानि च सर्वशः । जज्याल तस्य वाणेपु चित्रभानुदिधक्षया ।। ४० स तस्य पुरुपेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः । ददाह कार्तवीर्यस्य शैलाश्चापि वनानि च ॥ ४१ स शून्यमाश्रमं सर्व वरुणस्याऽऽत्मजस्य वै । ददाह सबनीपांश्चित्रभानुः सहेहयः ।। स लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्विनमुत्तमम् । वसिष्ठनामा स मुनिः रुपात आपत्र इत्युत ।। तयाऽऽवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तगाविभुः । यस्मान्न वर्णितमिदं वनं ते मम हैहय ।। तस्माते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति । अर्जुनो नाम कौन्तेयो न च राजा भविष्यति(?)॥४५ अर्जुन त्वां महावीयों रामः महरतां वरः 1 छित्त्वा बाहुमहस्रं वै प्रमथ्य तरसा वली ।। तपस्त्री वालणथैव वषिष्यति महावलः । तस्य रामस्तदा ह्यासी मृत्युः शापेन धीमतः ॥ ४७ .. १० ४४ १५. सत्याही पदा'! २ रा ८ गौचना। ३ ग. घ. 'व्यताचाऽऽमो' । ४ क. रा. ग. 'यम'। सा सप्त यारास ६ ग. प. समप्तका ७ घ...' म क वेगे। ९. याबोधि । १० क. कालः। "क. प. 'माने म। १२ ग, ८. 'विषम् ।। १३ घ, १.निगाले स्ति'। ४ प. 1. नुगां मसि।.५ से. यन् । मु.१६ रा. प. १. हितात'।१७ रा. 'नजिक्ष 11८ क. प्रभायेन । १९. यः। स २० फ.. पाप ति। प. 'त आपदा या1३1 फ. पEET 1 २१ क. रा. ग. .pyar - ·४८ [अ०१४-१५ श्लो०४४-५६११-७] वायुपुराणम् । ( ज्यामघवृत्तकथनम् ) राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा । तस्य पुत्रशतं ह्यासीत्पञ्च तत्र महारथाः॥ कृतास्त्रा वलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः । शूरश्च शूरसेनश्च दृष्ट्याचं टैप एव च(?) ॥ ४९ जयध्वनश्च वै पुत्रा अवन्तिपु विशांपतेः । जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजयः प्रतापवान् ।। तस्य पुत्रशतं ह्येव तालजया इति श्रुतम् । तेपां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् ।। वीरहोत्रा ह्यसंख्याता भोजाश्चावर्तयस्तथा । तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजधास्तथैव च ॥५२ वीरहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः । दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रदर्शनः ।। अनष्टद्रव्यता चैव तस्य राज्ञा भूव ह । प्रभावेन महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् ॥ ६४ न तस्य वित्तनाशश्च नटं प्रतिलभेत सः । कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ॥ वित्तवान्भवतेऽत्रैव धर्मश्चास्य विवधते । यथा त्वा यथा दाता तथा स्वर्गे महीयते ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके कार्तवीर्यार्जुनोतत्तिविवरणं नाम चतुर्नवतितमोऽध्यायः ॥ ९४ ॥ भादितः श्लोकानां समयकाः-८३८४ अथ पश्चनवतितमोऽध्यायः । १ ३ ज्यामघवृत्तान्तकथनम् । ऋपय ऊचु:- किमर्थं भुवनं दग्धपापवस्य महात्मनः । कार्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रदूदि पृन्छताम् रक्षिता स तु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम् । कथं स रक्षिता भूत्वाऽनार्शयत्तत्तपोवनम् ॥ २ सूत उवाच- आदित्यो विप्ररूपेण कार्तवीर्यमुपस्थितः । तृप्तिकामा प्रयच्छान्नमादित्योऽहं न संशयः ।। राजोवाच- भगवन्केन ते तुष्टिर्भवेब्रूहि दिवाकर । कीदृशं भोजनं दनि श्रुत्वा च विदधाम्यहम् ॥ सूर्य उवाच- स्थावरं देहि मे सर्वमाहारं ददतां वर । तेन तृप्तो भवेयं वै न तुष्पेऽन्येन पार्थिव ।। राजोवाच- न शक्यं स्थावरं सर्वं तेजसा मानुषेण तु । निर्दग्धं तपैतां श्रेष्ठ त्वामेव प्रणमाम्यहम् ।। ६ आदित्य उवाच- तुष्टस्तेऽहं शरान्दान अक्षयान्सर्वतः मुखान् । प्रक्षिप्ताःप्रज्वलिप्यन्ति मा तेजासमन्विताः ॥ ७ . १ रा. हायशाः ।। २ ग. घ. 'वृष्टयडयं । ३५. ह. वृष्ण । । स. ग. घ. इ. 'जस्व चै कर्ता भ । ५ रा. ग. घ. द. पतिः । ज । ६ क. 'स्तु जाल । ७ घ. ति स्मृताः । ते । ८ स. इ. भूताः । ९ स. ग. घ.. 'राज्ञः । प्र . १० ग. घ. ड.शस्य न' । ११ ग. घ. इ. मेध सः। १२ घ. भवनं । १३ क. ग्धमप° स. माययस्यन्महा। 5. 'मापकस्य । १५ क. "मनाम् । का। १६ स. घ. इ. दायेत तपः । १७ रा. ग. प. द. ते तृप्ति । १८ रा. प. द. रदद।११ क. ग. 'पसा । २० स.इ. 'न् । ये क्षिताः । - ·३४१ श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९५श्लो०८-३३] (ज्यामघवृत्तकथनम्) आदिष्टं तेजसा मेघसागरं शोपयिष्यति । शुष्कं भस्म करिष्यामि तेन प्रीतो नराधिप ।। ततः शरानयाऽऽदित्यस्त्वर्जुनाय मयच्छत । ततः समाप्य सुमहत्स्थावरं सर्वमेव हि ॥ आश्रमानथ ग्रामांश्च घोपांश्च नगराणि च । तपोवनानि रम्पाणि वनान्युपवनानि च ।। एवं प्राचीनमदेहत्ततः सूर्यप्रदक्षिणम् । निक्षा निस्तृणा भूमिर्दग्धा सूर्येण तेजसा ।। एतस्मिन्नेव काले तु आपको नियमस्थितः । दशवर्षसहस्राणि जलवासा महानृषिः ।। पूणे व्रते महातेजा उदतिष्ठत्तपोधनः । सोऽपश्यदाश्रमं दग्धमर्जुनेन महानपिः ॥ क्रोधाच्छशाप राजर्षि कीर्तितं वो यथा मपा ॥ सूत उवाच--- फोटोः शृणुत राजवंशमत्तमपुरुषम् । यस्यान्वनाये संभूतो वृष्णिप्णिकुलोदहः ।। क्रोप्टोरेकोऽभवत्पुत्रो वृजिनीवान्महायशाः । वाजिनीवतमिच्छन्ति स्वाहि स्वाहावतां वरम् ।। १५ स्वाहेः पुत्रोऽभवदाजा रशादुर्ददतां वरः। सुतं प्रसूतमिच्छन्ति रशादोरटयमात्मजम् ।। महाक्रतुभिरीजे स विविधैराप्तदक्षिणैः । चित्रश्चित्ररथस्तस्य पुत्रकर्मभिरन्वितः ।। एवं चित्ररथो वीरो यज्ञान्विपुलदक्षिणान् । शशबिन्दुः परं वृत्तो राजर्षीणामनुष्ठितः ।। १८ चक्रवर्ती महासत्चो महावीर्यो बहुमजः । तत्रानुवंशश्लोकोऽयं यस्मिन्गीतः पुराविदैः ॥ १२ शशविन्दोऽस्तु पुत्राणां शतानामभवच्छतम् । धीमतामनुरूपाणां भूरिद्रविणतेजसाम् ।। २० तेपां पद् च प्रधानास्तु पृथुसाहा महावलाः । पृथश्रवाः पृथयशाः पृथुधर्मा पृथुजयः ।। पृथुकीर्तिः पृथुदाता राजानः शाशविन्दवः । शंसन्ति च पुराणानि पार्थश्रवसमन्तरम् ॥ अन्तरः : स पुरा यस्तु यज्ञस्य तनयोऽभवत् ।। २२ उशनी सतु धर्मात्मा अवाप्य पृथिमीमिमाम् । आजहाराचमेधानां शतमुत्मधार्मिक मरुत्तस्तस्य तनयो राजीणामनुष्ठितः । वीरः कम्बलबर्हिस्तु मरुत्ततनयः स्मृतः ।। पुत्रस्तु रुक्मकवचो विद्वान्कम्बलबहिषः । निहत्य रुक्मकवचः पुरा कवचिनो रणे ।। धन्विनो निशितैर्वाणैरवाप श्रियमुत्तमाम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तमश्वमेधे महायशाः ।। २६ राज्ञस्तु रुक्मकवचादपरावृत्य वीरहाः । जज्ञिरे पञ्च पुत्रास्तु महासत्ता महावलाः ॥ रुक्मेपुः पृथुरुक्मश्च ज्यामधः परिघो हरिः । परिघं च हरिं चैव विदेहेऽस्थापयत्पिता ॥ २८ ब्रह्मपुरभवद्राजा पृथुरुक्मस्तदाश्रयः । तेभ्यः प्रत्रजितो राज्याज्यामघोऽभवदाश्रमे ।। मशान्तस्तु बने घोरे ब्राह्मणेनावबोधितः । जगाम धनुरादाय देशमध्य रथी ध्वनी ॥ नर्मदान्प एकाकी मेलावृत्तिका अपि । ऋक्षवन्तं गिरिं गत्वा शुक्तिमन्यामथाविशत् ॥ ३१ ज्यामपस्याभवद्भार्या सैव्या वलवती भृशम् । अपुत्रोऽपि स वै राजा भार्यामन्यां न विन्दति ।। . १. प. ह. 'पमेष्यति । २ क च्छति । त'1३ ख ग घ. ड. 'दहं ततः सर्वान' । ४ क तु अपोनि- लयमाश्रितः । ग. घ. तु आपोनिलयमाथित.। ५ क ग. प. स्वाहो' । ६ क. °रः धृत' । ७ ख. ग. घ इ. वृतं रा। ८ स. प. प्रभः । त । ९ ख. अनिशंस्य पु। घ. अनिरस्य पु।१० ग ६.न्तरस्य पुरा यस्तु पुरायोस्तु सुतोऽभ। ११ क..नाः सुतध' । १२ घ. 'मार्मिणः । म। १३ स. ग. रुक्षक । १४ ख. ग. घ. इ. 'पः विनि' । १५.घ. 'हाकायाम । ०६ स. घ. ह. स्तटा । १७ ख. ग. ह. 'मदा नृप । १८ स. °कलां वृत्तिकार्तिकाः क । ग. घ. स. फरो मृत्तिकावर्ताम् ।।

·E (ऽभवत् ४० [अ०९५९६लो०३३-१८१-४] वायुपुराणम् । (विष्णुवशवर्णनम् ) तस्याऽऽसीद्विजयो युद्ध ततः कन्यामबाप सः । भार्यामुवाच राजा स स्नुपेति तु नरेश्वरः ॥३३ एवमुक्ताऽववादिन कस्येयं ते स्नुपेति सा । यस्ते जनिष्यते पुत्रस्तस्य भार्या भविष्यति ॥ ३४ तस्थ सा तपसोग्रेण सैव्या वैशं प्रसूयत । पुत्रं विदर्भ सुभगा सैव्या परिणता सती ॥ ३५ राजपुत्रौ तु विद्वांसौ स्नुपायां कौशिकौ । पुत्रौ विदर्भोऽजनयच्छूौ रणविशारदौ ॥ ३६ लोमपादं कृतीयं तु पश्चाजी सुधार्मिकम् । लोमपादात्मनो वस्तुराहृतिस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥३७ कौशिकस्य चिदिः पुत्रस्तस्माचैद्या नृपाः स्मृताः। यो विदर्भपुत्रस्तु कुन्तिस्तस्याऽऽत्मजोड कुन्तेष्टसुतो जज्ञे पुरो धृष्टः प्रतापवान् । धृष्टस्य पुत्रो धर्मात्मा नितिः परवीरहा ॥ तस्य पुत्रो दशाईस्तु महावलपराक्रपः । दशाईस्य सुतो व्योमा ततो जीमूत उच्यते ।। जीमूनपुत्रो विकृतिस्तस्य भीमरयः सुतः । अथ भीमरयस्याऽऽसीत्पुत्रो स्थवरः किल ॥ ११ दौता धर्मरतो नित्यं सत्यशीलपरायणः । तस्य पुत्रो नवरथस्ततो दशरथः स्मृतः ।। तस्य चैकादशरथः शकुनिस्तस्य चाऽऽत्मनः । तस्मात्करम्भको धन्धी देवरातोऽभवत्ततः।। ४३ देवक्षन्नोऽभवद्वाजा देवरातिर्महायशाः । देवक्षन्नसुतो जज्ञे देवनः क्षानन्दनः । देवनारस मधुर्जज्ञे यस्य मेधार्थसम्भवः । मधोश्चापि महातेजा मनुमनुवशस्तथा । ४५ नन्दनश्च महातेजा महागुरुवशस्तथा । आसीत्पुरुवंशात्पुत्रः पुरुद्वान्पुरुषोत्तमः ।। जज्ञे पुरुद्वनः पुत्रो भद्रवत्यां पुरुद्वहः । ऐवाकी स्वभवद्भार्या सत्त्वस्तस्यामजायत।। संचात्सत्वगुणोपेतः सात्वतः कीर्तिवर्धनः ।। इमां विमृष्टिं विज्ञाय ज्यामघस्य महात्मनः । प्रनावानेति सायुज्यं राज्ञः सोमस्य धीमतः ।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्रो के ज्यामघवृत्तान्त कथनं नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ९५ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-८४३२ १४ ૪૨ ४४ ४७ अथ पण्णवतितमोऽध्यायः । विष्णुवंशवर्णनम् । सूत उवाच- सात्वती रूपसंपन्ना कौशल्या सपुवे सुतान् । भजिनं भजमानं च दिव्यं देवावृधं नृपम् ॥ ? अन्धकं च महाभाजे वृष्णिं च यदुनन्दनम् । तेषां हि सर्गाश्चत्वारः शृणुध्वं विस्तरेण ॥ २ भनमानस्य शृञ्जय्यां वाह्मथोपरि वाह्यकः । शृञ्जयस्य सुते द्वे तु वाह्यकस्ते उदावहत् ।। तस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रसूति सुतान्यहुन् । निमिश्च पणश्चैव वृष्णिः परपुरंजयः ।। ३ ४ क. वंशील- , क. ग. देवं का' । ६. देवकन्येय । २ क स, नं कम्येयं । ३ स, पै संघक. ऋभुको १५ ग. 'यश'। ६ फ. मिकः । लौ' 10°ताः विदेविद। ८ क ग. 'थोपिद'। ९ घ. पुरो दरः । १. ख. प. ह. निवृत्तिः । ११ ख. ग. घ. स्तुयलाव। १२ ग. प. ह. व्योम त । १३ स. ह. दानध 1 सभ्यप। १५ स. 'नः सूर्यन । १६ घ. 'स्वधर्मार्थ । १७ स. ह. 'दशः पुनः। १८ घ. सत्यगु। १९ क. ग. घ. परं फौशल्या सर्व मुतम् । भ । २० स. १. वृष्टिं । २१ स. ग, घ, यस्योपरिवान्यकी । । १२ इ. "वसागरिका- यकी । म : २३ क ते प्राम् । २४ ख. घ. इ. 'यः । वाया। - . ४ ·८ ७ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् [अ०९६ श्लो०५-२८] (विष्णुवंशवर्णनम् ) ये बाह्यकार्यशृञ्जयां भजमानाद्विजज्ञिरे । अयतायुतसाहस्रशतजिदथ वामकः ॥ ५ वाह्यकोर्याभगिन्यां ये भजमानाद्विजज्ञिरे । तेषां देवाधो राजा चचार परमं तपः ॥ पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह । संयोज्याऽऽत्मानमेवं संवर्णा सा जलमस्पृशत् ।। सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार ऋपिमापगा । कल्याणं च नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा ।। चिन्तयाऽभिपरीताङ्गी जगामाथ विनिश्चयम् । नाधिगच्छामि तां नारी यस्यामेवंविधः सुतः ॥ भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवाधस्य हि । तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता ॥ जज्ञे तस्याः स्वयं हस्तो भावस्तस्य यथेरितः॥ अथ भूत्वा कुमारी तु सावित्री परमं वचः । चिन्तयामास राजानं तामियेप स पार्थिवः ॥११, तस्यामाधत्त गर्भ स तेजस्विनमुदारधीः । अथ सा नवमे मासि मुपवे सरितां वरा ॥ पुत्रं सर्वगुणोपेतं यथा देवाधेप्सितः । तत्र वंशे पुराणज्ञा गायां गायन्ति वै द्विजाः ॥ गुणान्देवाधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनः । यथैव शृणुते दूरात्संर्पश्यति तथाऽन्तिकात् ॥ १४ पभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृधः समः । पुरुषाः पञ्चपष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः ॥ येऽमृतत्वमनुमाप्ता व देवावृधादपि ॥ यज्या दानपतिर्वीरो ब्रह्मण्यः सत्यवाग्बुधः । कीर्तिमांश्च महाभागः सात्वतानां महारथः ॥ १६ तस्यान्ववाये सुमहाभोजथेमातिकाबलाः । गान्धारी चैव माद्री च वृष्णेर्भार्ये व वतुः ।। गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् । माद्री युधाजितं पुत्रं सा तु वै देवमीढुषम् ॥ १८ अनमित्रं सुतं चैव तावुभौ पुरुपोत्तमौ । अनमित्रसुतो निघ्नो निन्नस्य द्वौ बभूवतुः ॥ मसेनश्च महाभागः शक्रजिच सुतावुभौ । तस्ये शक्रजितः सूर्यः सखा माणसमोऽभवत् ॥ २० स कदाचिनिशापाये रथेन रथिनां वरः । तोयकूलादपः मधुमुपस्थातुं ययौ रविम् ॥ तस्योपतिष्ठतः सो विवस्वानग्रतः स्थितः । अस्पष्टमूर्तिभंगवांस्तेजोमण्डलवान्विभुः ॥ अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः । ययैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषां पते ॥२३ तेजोमण्डलिनं चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम् । को विशेपो विवस्वस्ते सख्येनोपगतेन वै ।। एतच्छ्रुत्वा स भगवान्मणिरत्नं स्यमन्तकम् । स्वकण्ठादवमुच्याथ वबन्ध नृपतेस्तदा ॥ २५ ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा । प्रतिमामय तां दृष्ट्वा मुहूर्त कृतवांस्तथा । २६ तमतिपस्थितं भूयो विवस्वन्तं स शक्रनिन् । मोवाचाग्निसर्वर्णा त्वं येन लोकान्मपास्पति(सि)। तदेव मणिरत्नं तन्मां भवान्दातुमर्हति ।। स्यमन्तक नाम मणि दत्तवांस्तस्य भास्करः । स तमावध्य नगर प्रविवेश महीपतिः ।। .स. ग. इ. हसाउताजि घ हस्राश । २ ख. घ. इ. काया भगिन्यास्ते भ'। ३ग, सा वर्णा- साञ्जल । ४ स. स सवर्णा जप. संपर्णाशाज। ५ प. ण नृपतेस्तस्य तपमा। ६ क.ख. ग. ह. 'तानाज। ७ स. 'तं तदा देवावृथं तदा । त' । ग. "वस्तु वृधा तु न तदा । त' 1 ए. स तव देवा भृथं तदा । त' इ. "तं पच देयावृधं तदा त । ८ स. ग. घ. द. पश्यामि त । ९ स. ग. घ. ६. 'तिधारों'1१. स. ह. 'हान्भोजयेमा. तिकावताः ।गा IR. 'हाम्भोजयेन्मातिकावताः । गा"। ११ क. मीहुष । १२ घ. मिश्र शतं । १३ ख. ग. शदं । १४स. निम्रो निग्नस्य 1. घ. 'स्य समाजि' | १६ क. 'स्ते साक्षादुप। १५ रा. ग. घ. ४. 'म् । वात्कण्ठा' । १८. स. 'वर्णी त्वं । घ. वा। .. २७ २८ - -- ·[अ०९६ ला२९-१३] वायुपुराणम् । (विष्णुवंशवर्णनम् ) तं जनाः पर्यधावन्त सूर्योऽयं गच्छतीति ह । स तान्विस्मापयित्वाऽथ पुरीमन्तःपुरं तथा ॥ २९ तं प्रसेनजिते दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् । ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा शऋजिदुत्तमम् ॥ ३० * स्यमन्तको नाम मणिर्यस्य राष्ट्र स्थितो भवेत् । कालवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तदा।। लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् । गोविन्दो न च तं लेभे शक्तोऽपि न जहार च ।। कदाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूपितः । स्यमन्तककृते सिंहाधं प्राप्तः सुदारुणम् ॥ जाम्बवानृक्षराजस्तु तं सिहं निजघान वै । आदाय च मणि दिव्यं स्त्रं विलं प्रविवेश ह ॥ ३४ तत्कर्म कृप्णस्य ततो वृष्ण्पन्धकमहत्तराः । मणौ गळू तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे ।। मिथ्याभिशास्ति तेभ्यस्ता वलवानरिसूदनः । अमृष्यमाणो भगवान्वनं स विचचार ह ॥ ३६ स तु प्रसेनो मृगयामचरत्तत्र चाप्यथ । प्रसेनस्य पदं गृह्य पुरुपैराप्तकारिभिः ।। ऋक्षचन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च नगमुत्तमम् । अन्वेषणपरिश्रान्तः स ददर्श महामनाः ।। सावं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम् । अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्पाविदूरतः ॥ ऋक्षेण निहतो दृष्टः पादैक्षस्य सूचितः । पदैरन्वेपयामास गुहामृक्षस्य यादवः ।। महत्यपि विले वाणी शुश्राव प्रमदेरिताम् । धाच्या कुमारमादाय सुतं जाम्बवतो द्विजाः॥ प्रीतिमत्याऽय मणिना मा रोदीरित्युदीरिताम् ।। घाव्यवाच- मसेनमवधीसिंहः सिंहो जाम्बवता हतः । सुकुमारक मा रोदीस्तव ह्येप स्यमन्तकः ॥ व्यक्तीकृतं च शब्दं तं तूर्ण सोऽपि ययौ विलम् । अपश्यच विलाभ्यासे प्रसेनमयदारितम् ।। मविश्य चापि भगवांस्त दृक्षविलमजसा । ददर्श अक्षराजानं जाम्बवन्तमुदारधीः ।। युयुधे वासुदेवस्तु विले जाम्बवता सह । बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकागतिम् ।। प्रविष्टे च विलं कृपणे वासुदेवपुरःसराः । पुनरवतीमेत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ।। वासुदेवस्तु निर्जित्य जाम्बवन्तं महायलम् । लभे जाम्पवर्ती कन्यामृक्षराजस्य समताम् ॥ ४७ भगवतेजसा ग्रस्तो जाम्बवान्मसभं मणिम् । मुतां जाम्बवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ।। मणि स्यमनकं चैत्र जग्राहोऽऽत्मविशुद्धपे । अनुनीय ऋक्षरानं निर्ययों च तदा बिलात् ॥ ४९ एवं स पणिमादाय विशोध्याऽऽत्मानमात्मना । ददौ शक्रजिते तं वै मणिं सात्वतसंनिधौ ॥ कन्यां पुनर्नाम्मवतीमुवाइ मधुमूदनः । तस्मान्निध्याभिशापारस व्यमुच्यत जनार्दनः ।। ५१ इमां मिथ्याभिशस्ति या कृष्णस्येह व्यपोहिताम् विद पिथ्याभिशस्तः स नाभिशस्पति कहिचिंद दशस्वसभ्यो भार्याभ्यः गाजितः शतं मुताः । ख्यातिमन्तवयस्तेपां भगकारस्तु पूर्वनः ॥ चीरो व्रतपनि वपसान्तश्च समियः ।। * एतदधस्थान ने अच-'स्यमन्तकमणि रलं धृष्य पनिसने 'इति य. पुस्तके । 'समन्तकारले स्पानियाने 'इति घ. पुस्तके। ग. ममेरोय मुमन्यानात यश. Hatat . 'शिवम् पीक... 'स्पनिय म. ग... ' सतष वाऽपि । प...ifts ९.ग. प. १. "मारी...'दी समामि। " . पसारः सनितो मापन गुराः। Fattaगर: गतिलो मार्यभ्यः पुरा। रयां।. पगारपत्रसो मान्यः सदा । . ग्ला TANE मानिस मारता महाराराममा । म... REAL 14. 'Takat - क.सभागार समा। १.५...प्राध्य - ·१२ ६४८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०९६लो०५४-८०] (विष्णुवंशवर्णनम् ) अथ द्वारवती नाम भङ्गकारस्य मुर्पजाः । सुपुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः॥ ५४ सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां वतिनी च दृढव्रता । तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णस्य तां ददौ।।५५ यत्तच्छजिते कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तक । मादातद्धारयभ्रोजेन शतधन्वना ।। तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् । अरो रत्नमान्विच्छन्माण चैव स्यमन्तकम् ॥५७ भंद्रकार ततो हत्वा शतधन्वा महावलः । रात्रौ तं मणिमादाय ततोऽराय दत्तवान् ।। ५८ अरस्तु तदा रत्नमादाय स नरर्षभः । समयं कारणं चके योध्यो नान्यस्त्वपेत्युत ।। वयमभ्युपपत्स्यामः कृष्णेन त्वं प्रर्पितः । मम च द्वारका सर्वा वशे तिष्ठत्यसंशयम् ।। हते पितरि दुःखार्ता सत्यभामा यशस्विनी । प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम् ॥ सत्यभामा तु तदृत्तं भोजस्य शतधन्वनः। भर्तुनिवेद्य दुःखार्ता पार्श्वस्थाऽश्रूण्यवर्तयत् ६२ पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् । तुल्यार्थे चैव भ्रातृणां नियोजयति सात्यकिम् ततस्त्वरितमागम्य द्वारकां मधुसूदनः । पूर्वज हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ।। हतः प्रसेनः सिंहेन शत्रुजिच्छतधन्वना । स्यमन्तकमहं मार्गे तस्य महर हे प्रभो ॥ तदारोह रथं शीघ्रं भोज हत्वा महावलम् । स्यमन्तको महावाहो तदाऽस्माकं भविष्यति ॥६६ ततः प्रवृत्ते युद्धे तु तुमुले भोजकृष्णयोः । शतधन्वा न चाकरमरक्षत्सर्वतो दिशि ॥ अनष्टावायरोहं तु कृत्वा भोजजनार्दनौ । शक्तोऽपि साध्यावादिक्यो नारोऽभ्युपपद्यत ॥ अपयाने ततो बुद्धिं भूयश्चके भयान्वितः । योजनानां शतं सायं यथा च प्रत्यपद्यत ।। विज्ञातहृदया नाम शतयोजनगामिनी । भोजस्प बडवा दिव्या यया कृष्णमयोधयत् ।। प्रवृद्धवेगा वडवा स्वध्वनां शतयोजनम् । दृष्ट्वा रथस्य ता वृद्धि शतधन्वानमई यत् ॥ ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात्स्वेदाच वै द्विजाः । खमुपेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत् ॥ तिष्ठस्वेह महावाहो दृष्टदोषा मया हयो । पद्भयां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम् ॥७३ पद्भचामेव ततो गत्वा भातयन्वानमत्युतः । मिथिलाधिपतिं तं वै जघान परमानचित् ।। स्यमन्तकं न चापश्यद्धत्वा भोज महावलम् । नित्तं चाब्रवीत्कृष्णं रत्नं देहीति लागली ॥७५ नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुपाऽन्धितः । धिक्शब्दमसकृत्पूर्व प्रत्युवाच जनार्दनम् ॥ भ्रातृत्वान्मर्पयाम्येप स्वस्ति तेऽस्तु बजाम्यहम् । कृत्यं न मे द्वारकगा न त्वया न च वृष्णिभिः प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्दनः । सर्वकामरुपहृतमथिलेनैव पूजितः ॥ एनस्मिन्नेव काले तु वभ्रमतिमतां वरः । नानारूपान्तून्सर्वानाजहार निरगलान् ।। दीक्षामयं सकवचं रक्षार्थ प्रविवेश ह । स्यमन्तककृते राजा गाधिपुत्रो महायशाः ।। १४ ७८ १ क. प्रजा । सु। २ क. त्तत्सनाजि'। ३ ख. म् । ददौ यच्छकजित्तस्मै भङ्ग काराय तामणिम् । प्रा। क. त्तदाहरद्रत्न मोजे १५ स. घ. स.रोत्तममन्वि" । ६ द. भङ्गका । ७ क. नान्यस्त्व' । ८ ख ग घ. न त्वा प्रधार्पितम् । मम च । १ क.रकाः सर्वा व तिष्टन्ससं'। १. क. 'न सन नि। ११ घ. हन्तुं । १२ ग घ. इ. 'होसवोऽ मद्भवि । १३ ख. ग. ह. 'मातमन्' । १ स ग घ. इ.दिशः । १५ स. अनाथाच्यावरोहे तु । ग. अनावहारी तु । घ. भनाटावरोही तु । द.अनायाप्ववराहौतु । १६ क, ध्याद्वार्धक्यानाक' । १७ ख, ग, 2. ६. ह. य'। १८ क. दित्यो य । १९ ख. ग. घ. इ. 'त् । क्षीणां जवाव्यहृदयामध्वानश । २. क. “दृष्टा रथग. तिस्तस्स । २१ क. 'स्तस्य हातास्तु । २२ क. 'मुस्तर' । २३ क. हयाः । २४ स. ग, घे. इ.aमिपि।

·८४ । अ०९६ श्ला०८१-१०७] वायुपुराणम् । (विष्णुवंशवर्णनम् ) अर्थावत्नानि चाग्याणि द्रव्याणि विविधानि च । पष्टिवर्पगते काले यज्ञेषु विन्ययोजयत् ॥ अरयज्ञा इत्येते ख्यातास्तस्य महात्मनः । वहनदक्षिणाः सर्वे सर्वकाममदायिनः ॥ अथ दुर्योधनो राजा गत्वाऽथ मिथिलां प्रभुः । गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान् ।। प्रसाद्य तु ततो रामो वृप्पयन्धकमहारथैः । आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना ।। अफरस्त्वन्धकैः सार्धमुपायात्पुरंपर्पभः । युद्ध हत्वा तु शत्रुघ्नं सह वन्धुमता वली ॥ ८५ स्वफल्कतनयायां तु नरायां नरसत्तमौ । भङ्गकारस्य तनयो विश्रुतौ सुमहावलौ ॥ जज्ञाते:न्धकमुख्यस्य शत्रुघ्नो वन्धुमांच तौ । वधार्थ भङ्गकारस्य कृष्णो न प्रीतिमान्भवेत् ॥६७ ज्ञातिभेदभयाद्भीतस्तमुपक्षित वांस्तथा । अपयाने तथाऽरे नावपत्पाकशासनः ।। अनावृष्ट्या हतं राष्ट्रपभवत्तद्धोद्यतम् । ततः मसादयामासुरकर कुकुरान्धकाः ॥ पुनरवती प्राप्ते तदा दानपतौ तथा । प्रववर्प सहस्राक्षः कुसौ जलनिधेस्ततः ।। कन्यां च वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् । अफरः मददौ श्रीमान्मीत्यर्थं यदुपुंगवः ॥ अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो वध्रुगतं मणिम् । सभामध्ये तदा प्राह तार जनार्दनः॥ ९२ थेच रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं प्रभो । तत्मयच्छस्त्र मानाई विमतिमत्र मा कृथाः ॥ पष्टिवर्पगते काले यद्रोपोऽभूत्तदा मम । सुसरुटा सकृत्माप्तस्तकालाश्रित्य यो महान् (१)॥९४ ततः कृष्णस्य वचनात्सर्वसात्वतसंसदि । प्रददौ तं माण वभ्ररक्लेशेन महामतिः ॥ तत आर्जवसंप्राप्तवर्धहस्तादरिंदमः । ददौ प्रहटमनसा तं मणि वभ्र पुनः॥ स कृष्णहस्तात्संपाप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् । आवध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव ॥९७ इमां मिथ्याभिशस्ति यो विशुद्धामपि चोत्तमाम् । वेद मिथ्याभिशस्ति स न बनेच कथंचन ॥ अनमित्राच्छिनि ज्ञे कनिष्ठादृष्णिनन्दनात् । सत्यवाक्सत्यसंपन्नः सत्यकस्तस्य चाऽऽत्मजः ।। सात्यकिर्युयुधानव तस्य भूतिः मुतोऽभवत् । भतेयुगंधरः पुत्र इति भौत्याः प्रकीर्तिताः ॥१०० माध्यासुतस्य जझे तु सुतः पृश्निथुपानितः। जज्ञाते तनयो पृश्नः स(प)फल्कश्चित्रकथ यः स्व(स)फल्कस्तु महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते । नास्ति व्याधिर्भयं तत्र न चाष्टिभयं तथा ॥ कदाचित्काशिराजस्व विभोस्तु द्विजसत्तमाः । त्रीणि वाणि विपये नावपत्पाकशासनः।।१०३ स तत्र वासयामास स्व(श्व)फल्कं परमार्चितम् । स्व(स)फल्कपरिवासेन पावर्षपाकशासनः ।। स्व(प)फन्क: काशिराजस्थ मुतां भार्यामनिन्दिताम्।गान्दिनीं नाम गां साहिददाधिपाय नित्यशः सा मातुरुदरस्था वे बहुवर्षशतान्किला वसति स्म न वै जने गर्भस्यां तां पिनाऽनवीव ॥१०६ जायस्व शीघ्र भद्रं ते किमर्थं चापि तिष्ठसि । पावाच चैनं गर्भस्या सा कन्या गौदिने दिने । * नास्त्यधमिदं क पुस्तके। १५ .रा. प. भासाय ३ रु. तो विधा । ३ क. 'रमन्य', • रा. प. ती वस्या तु म । ग..सी पापाऽप म°। ५ क. भीतः समुप. प. र. 'तमानप । । ७ ग. घ...'धाससः। ' . सरिता ९ ग. ग... यत्तदनं ० रा. ग. र. मन्यमानाय मा १ प. गोडम । १२ रा ग... समीक्षा रा.प... मापात । १५ ग. ग. र. दो टमास्तरनं। ६ नमा। ग. सपोय.प. सौ.ग.' । नियमती न १:ग. ग र म्याग।

·- २ . श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९६श्लो०१०८-१३२] (विष्णुवंशवर्णनम् ) यदि दत्ता तदा स्यां हि यदि स्यामीहतां पितः । तथेत्युवाच तां तस्याः पिता काममपूंपुरत् ।। दाता यज्या च शूरश्च श्रुत्तवानतिथिमियः। तस्याः पुत्रः स्मृतोऽक्रूरः स्व(व)फल्को भूरिदक्षिणः उपमङ्गुस्तथा मङ्गुदुरश्चारिमेजयः । गिरिरक्षस्ततो यक्षः शत्रुघ्नो वाऽरिमर्दनः ॥ ११० धर्मभृच्च शृष्टर्चयो वर्गमोचस्तथाऽपरः । आवाहपतिबाहौ च वसुदेवा वराङ्गना ।। १११ अक्रूरादुनसैन्यां तु सुतौ द्वौ कुलनन्दिनौ । देवश्चानुपदेवश्च जज्ञाते देवसमितौ ॥ ११२ चित्रकस्याभव-पुत्राः पृथर्विपृथुरेव च । अश्वग्रीवोऽश्ववाहुश्च सुपार्थकगवेपणौ ॥ अरिष्टनेमिरश्वश्च सुवर्मा चर्मवर्मभृत् । अभूमि भूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ ।। ११४. सत्यकीत्काशिदुहिता लभ सा चतुरः सुतान् । ककुदं भजमानं च शमीकम्बलवहिपौ ॥ ११५ ककुदस्य मुतो 'ष्टिी टेस्तु तनयोऽभवत् । कपोतरोमा तस्याथ रेवतोऽभवदात्मजः ।। तस्याऽऽसीतुम्बुरुसखा विद्वान्पुत्रोऽभवक्किल ! ख्यायते यस्य नाम्ना स चन्दनोदकदुन्दुभिः ।। तस्माच्चाभिजितः पुत्र उत्पन्नस्तु पुनर्वसुः । अश्वमेधं तु पुत्रार्थ आजहार नरोत्तमः ॥ ११८ तस्य मध्येऽतिरात्रस्य सदोमध्यात्समुत्थितः । ततस्तु विद्वान्धर्मज्ञो दाता यज्वा पुनर्वसुः तस्यापि पुत्रमिथुनं बाहुँचाणाजितः किल । आहुकश्चाऽऽहुकी चैव ख्याती मतिमतां वैरौ १२० इमांश्चोदाहरन्त्यत्र श्लोकान्मति तमाहुकम् । सोपासनानुकाणां सध्वजानां वरूथिनाम्॥१२१ रथानां मेघघोषाणां सहस्राणि दशैव तु । नासत्यवादी वासीत्तु नायज्या नासहस्रदः॥ १२२ नाशुचिर्नाप्यधर्मात्मा नाविद्वान्न कृशोऽभवत् । आहुकस्य धृतिः पुत्र इत्येवमनुशुश्रुम ।। १२३ श्वेतेन परिचारेण किशोरमतिमान्हयान् । अशीतिमश्वनियुतान्याहुकमतिमोऽवजत् ।। पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य प्रतिमोऽभवत् । रूप्यकाञ्चनकक्षाणां सहस्राण्येकविंशतिः तावन्त्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथा दिशि । भूमिपालस्य भोजस्य उत्तिष्ठकिङ्किणी किल ॥ आहुकोंऽऽहुकान्धाय स्वसारं त्वाही ददौ । आहुन्धिस्य दुहिता द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः ॥ देवकथोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ । देवकस्य सुता वारा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः ।। १२८ देवानामपि देवश्च मुदेवो देवरञ्जिता । तेषां स्वसारः सप्ताऽऽसन्वसुदेवार्थं तां ददौ ॥ १२९ वृदेवोपदेवा च तथाऽन्या देवरक्षिता । श्रीदेवा शान्तिदेवा च महादेवा तथाऽपरा ॥ १३० सप्तमी देवकी तासां सुनामा चारुदर्शना । नोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेपा तु पूर्वनः ॥ १३१ न्यग्रोधश्च सुनामा च कदशंकुच भूमयः । सुतनू राष्ट्रालय युदस्तुः सुपुष्टिमान् ॥ १३२ ॥ . - १ ख. प. ड. ततोऽस्याई । २ घ. ड मीहिते पि'। ३ ख. ग. घ ८. प्रयत् । ४ स. ग. ह. रिरिक्ष । ५स. ह. 'मोऽधारि । ६ स. ग. घ. ४. यो गन्यमों'। ७ ख. ग घ. इ. सेन्या तु । ८ ख. म. प. इ. °न्दिनी दे। ९. र. वयानु । १. ह. पुत्रा विधि । ११ क. स. ग. घ. मी वर्मवर्म'। १२ स. प. कात्सत्यदु। १३ ख. 'तुरात्मनान् । काय. इ. "तुरोत्मजान् । क' । १४ क. 'कवडी ०५ म. ग. घ. दृ. वृष्णिवृष्णेस्तु । १६ प. 'तुम्बर । १७ ग. प मुछितः । १८ क. त्यितम्। त' । १९ प. ग. घ. द. "हुवानजि । २० स. ग. घ. ह. 'वा: ६॥ २१ इ. शो। २२ क. 'तिरेजिरे रू' । २३ ख. घ. ह. याप्यवतिष्टा । २४ स. 'काकस्य । ग. 'काकायद' । . ६. काकास्य । २५ स... 'गिताः । । । घ. जितः । ते । २६ क. 'य संद' । २७ स. युद्धे तु' २८ स. ग. प...: ।

·.. [अ०९६ श्लो०१३३-१९७] वायुपुराणम् । (विष्णुवंशकथनम् ) तेषां स्वसारः पञ्चैव कर्मधर्मवती तथा 1 शतांफराष्ट्राला च कव्हा चैव वराङ्गना ।। १३३ उग्रेसनो महापत्यों विख्यातः कुकुरोद्भवः) । कुकुराणामिमं वंशं धारयन्नमितौजमाम् ॥ आत्मनो विपुलं वंश प्रजावांश्च भवेन्नरः॥ भजमानस्य पुत्रस्तु रैथिमुख्यो विदूरयः । राज्याधिदेवः शूरश्च विदूरश्च सुतोऽभवत् ॥ १३५ तस्य शूरस्य तु सुता जज्ञिरे बलवत्तराः । वातश्चैत्र निवातश्च शोणितः श्वेतवाहनः ।। शमी च गदवर्मा च निदातः शक्रशक्रजित् । शमिपुत्रः प्रतिक्षिप्तः प्रतिक्षिप्तस्य चाऽऽत्मजः॥ स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदिका संबभूव ह । हृदिकस्य मुतास्त्वासन्दश भीमपराक्रमाः ॥ कृतवर्मा कृतस्तेषां शतधन्वा तु मध्यमः । देवाईश्व वनाहश्च भिपग्दैतरथश्च यः ।। सुदान्तश्च घियान्तश्च नकवान्कनकोद्भवः । देवाहश्च सुतो विद्वाञ्जशे कम्बलबर्हिपः ॥ १४० असमौजाः सुतस्तस्य सुसमौजाश्च विश्रुतः । अनावपुत्राय ततः मददावसमौजसे ॥ सुदंष्ट्र च मुरूपं च कृष्ण इत्यन्धकाः स्मृताः ॥ १४१ + अन्धकानामिमं वंशं कीर्तयानस्तु नित्यशः । आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः ।। अस्मक्यां जनयामास शूरो वै देवमीटुपम् । भोप्यां तु जनयामास शूरो वै देश्मीढुपम् ।। १४३ भाप्यां तु जज्ञिरे शूराद्भोजायां पुरुषो दश । वसुदेवो महावाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः । १४४ जज्ञे तस्य प्रसूतस्य दुन्दुभिः माणददिवि । आनकानां च संहादः सुमहानभवदिवि ॥ १४५ पपात पुष्पवर्षे च शरस्य भवने महन् । मनुष्यलोके कृत्लेऽपि रूपे नास्ति समो भुवि ।। १४६ यस्याऽऽसीत्पुरुषानथस्य कीर्तिश्चन्द्रमसो यथा। देवभागस्ततो जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः ॥ अनादृष्टिकड चैव नन्दैनथैव भृञ्जिनः । श्यामः शमीको गण्डप॑श्चत्वारस्तु वराङ्गनाः ॥ २४८ पृथा च श्रुतवेदा च श्रुतकीर्तिः श्रृंतश्रवा । राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः ।। १४२ पृथा दुहितरं चक्रे कुन्तिस्तां पाण्डुरावहन् । अनपत्याय वृद्धाय कुन्तिभोजाय तो ददौ ।। १५० तस्मात्कुन्तीति विख्याता कुन्तिभोजात्मना तथा । कुल्वीरः पाण्डमुख्पस्तस्माद्भार्यामविन्दत ।। पृथा जज्ञे ततः पुत्रांस्त्रीनग्निसमतेजसः । लोकेऽमतिरयान्वीराक्रतुल्पपराक्रमान् ॥ धर्माधुधिष्ठिरं पुत्रं मारुताच्च वृकोदरम् । इन्द्राद्धनंजयं चैव पृथा पुत्रानजीजनत् ।। माद्रवत्यां तु जनितावाधिनाविति विद्युतम् । नकुलः सहदेवश्च रूपसत्त्वगुणान्वितौ ।। १५४ जसे च श्रुतदेवायां तनयो वृद्धशर्मणः । करूपाधिपतिवारो दन्तवको महाबलः ।। कैकेय्यां श्रुतकी| तु जज्ञे संतर्दनः पुनः । चेकितानवृहत्सनी तयैवान्या महावली ।। विन्दानुविन्दावावन्त्यो भ्रातरौ सुमहावलौ । श्रुतश्रवायां चैधस्तु शिशुपालो बभूव ह ।। १५७ धनुम्बिहान्तर्गतमन्यो ह. पुस्तके नास्ति । + नास्तादमधं घ पुस्तके। ग. 'वशी त°१२ स. प. 'पाली च । ३ रा. घ. 'सनः राहा। स. प. व्याख्यातः। ५ स.ग. घ. स. रथमु। ६ स. प. ह. शोणामः । घ. सकुशकाजि । रा. घ. ८ 'निसंत्रा प्रतिक्षत्रस्य । (ग. कनकार- मो.नस्या'। रा. ग. प. १. लनुकाः। "क, “यम नुपिन् । मा। ११ ग. माध्यो । माया । १३ क. पमादुरा प... पाचन में । ग. 'गायन । । १५ रा... 'दया। १६. प पत्- एस्तु। 10 क...'इमः ।। १८ प. १. पवारा। १९१. धुतान।

·- . .. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९६ श्लो०१५८-१८२] (विष्णुवंशकथनम् ) दमघोपस्य राजः पुत्रो विख्यातपौरुपः । यः पुराऽऽसीदशग्रीवः संबभूवारिमर्दनः पटुश्रवानुजस्तस्यै रुजकैन्पानुजस्तथा । पत्न्यस्तु वसुदेवस्य त्रयोदश वराङ्नाः ।। पौरवी रोहिणी चैव मदिरा चापरा तथा । तथैवे भद्रा वैशाखी देवकी सप्तमी तथा ॥ १६० सुगन्धिर्वनराजी च द्वे चान्ये परिचारिके । रोहिणी पौरवी चैव वाल्मीकस्याऽऽत्मजाऽभवत् ।। ज्येष्ठा पत्नी महाभागा दयिताssनकदुन्दुभेः । ज्येष्ठं लेभे सुतं रामं सारणं निर्शवं तथा ॥ दुर्दम दमनं शुभ्रं पिण्डारककुशीतकौ । चित्रां नाम कुमारी च रौहिण्यष्टौ व्यजायत ॥ १६३ पौत्री रामस्य जज्ञाते विज्ञातौ निशितोत्सुकौ । पार्थी च पाईनन्दी च शिशुः सत्यधृतिस्तथा ॥ मन्दवाद्योऽर्थं रामाणगिरिको गिर एव च । शुक्लगुल्मेति गुल्मश्च दरिद्रान्तक एव च ॥ १६५ कुमार्यश्चापि पञ्चाद्या नामतस्ता निबोधत । अर्चिष्मती सुनन्दा च सुरसा सुवचास्तथा ॥१६६ तथा शतवला चैव सारणस्य सुतास्त्विमाः । भद्राश्वो भद्रगुप्तिश्च [* भद्रविधस्तथैव च ॥ भद्रवाटुर्भद्ररयों भद्रकल्पस्तथैव च । सुपार्थकः कीर्तिमांश्च ] रोहिताश्च भद्रजः॥ दुर्मदवाभिभूतश्च रोहिण्याः कुलजाः स्मृताः । नन्दोपनन्दौ मित्रश्च कुक्षिमित्रस्तथा चलः ॥ चित्रोपचित्रे कन्ये च स्थितः पुष्टिरथापरः । मदिरायाः सुती होते सुदेवोऽथ विजज्ञिरे ॥ १७० उपविम्वोऽथ विम्वश्च सर्वदन्तमहाजसौ । चत्वार एते विख्याता भद्रापुत्रा महाबलाः ॥१७१ वैशाख्यां समदाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमुत्तमम् । देवक्यां जाज्ञेरे शौरिः सुपेणः कीर्तिमानपि ।। तैयो भद्रसेनश्च यजुदायश्च पञ्चमः । पष्ठो भद्रविदेकस्य कंसः सर्वाञ्जयान तान् ।। अथ तस्यामवस्थायामायुष्मानसंबभूव ह । लोकनाथः पुनर्विष्णुः पूर्वकृष्णः प्रजापतिः ॥ १७४ अजाताऽभवत्कृष्णा सुभद्रा भद्रभापिणी । कृष्णा मुभद्रेति पुनर्व्याख्याता वृष्णिनन्दिनी ।। सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत ! वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तमु ।। ये पुत्रा जझिरे शूरा नामतस्तानियोधत ॥ १७६ अतोऽस्य सहदेवायां शूरो जज्ञे भैयासखः । शाईदेवाऽजनत्तम्, शौरी जज्ञे कुलोद्वहम् ॥ १७७ उपसङ्गं वसुं चापि तनयो देवरक्षितौ । एवं दश सुतास्तस्य कंसस्तानप्यघातयत् ।। १७८ विजयं रोचनं चैव वर्धमान तथैव च । एतान्सर्वान्महाभागानुपदेवा व्यजायते ॥ १७९ + स्वगाहवं महात्मानं वृकदेवी त्वजायत । आगाही च स्वसा चैव • सुरूपा शिशिरायिणी ॥ सप्तमं देवकी पुत्रं सुनीसा सुपो भुवम् । गवेपणं महाभागं सल्यामे चित्रयोधिनम् ।। १८१ श्राद्धदेवं पुरा येन व विरचितं द्विजाः । सैव्यायामददाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमव्ययम् ॥१८२ * धनुश्विद्वान्तर्गतमन्यः ख. घ. पुस्तकयो स्ति। इदम नास्ति ख. घ. पुस्तकयोः । क. नः । यदु । २ इ. स्यनुजयन्यारुज । ३ क. "कन्योनु । ख. कन्यस्तस्त'। ४ क. 'गणाः । पौ। ५ग,घ १. °वरुदई । ६ स ग गधी वन । ७ ख ग. पं. 'चारके। ८ स. ग. 'शट त । प. 'शठं त' ९२. ग. मन्दी । घ. यमदीं च। १. स. 'थ रोमाणं गिरिको गिरिरेय 1 11 क. 'थैधापि । १२ क. "विनस्त । १३ ग. ह. कन्यास्त । १४ ख. दुर्दमश्चा' । १५ स. ग. तानेतान्मुः । ५. तानेतान्वसु। १६ .. त्वदम्भम । १७ घ. शाख्यामदा। १८ ग. घ. ह. तदायी भ°। १९ स, ग. प. ४. 'नुशाता । २० स. . भयोऽस । २१ स. प. 'नरमनुशारजेते । २२ ४. 'त। भागयं ग । २३ ग.प. नामा । २४ रा. घ. सुतम् । २५ क. प. १. वने । क. विरचिताः । इ. विरचित । - ·- अ०९६ श्लो०१८३-२०१] वायुपुराणम् । (विष्णुशाधनम् ) सुगन्धी बान्धर्वनराजी च शारेरास्तां परिग्रहः । पुण्डूश्य कपिलचैव वसुदेवात्मजौ हि तो॥ तयोरानाऽभवत्पुण्ट्र: कपिलस्तु वनं ययौ ।। १८३ तस्यां समभवतीरो यमुदेवात्मजो वली । राजा नाम निपादोऽसौ प्रथमः स धनुर्धरः॥ १४४ विरूपातो देवरातस्य महाभागः मुतोऽभवत् । पण्डितानां मतं माहुयश्रयासमुद्भवम् ॥ १८५ अस्मक्यां लभते पुत्रपनादृष्टिं यशस्विनम् । निवर्तः शक्रशत्रुघ्नं श्राद्धदेवं महावलम् ।। १८६ अजायत श्राद्धदेवा निपधादिर्यतः श्रुतः । एकलव्यो महावीर्यों निपादः परिवर्धितः ॥ १८७ गण्डपायानपत्याय कृष्णस्तुशोऽददात्सुता । चारुदेणं च साम्यं चे कृतास्त्र शस्तलक्षणी॥ तन्तिजस्तन्तिमालय स्वपुत्रौ कनकस्य तु । *प्रस्तावनेस्त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान् ।। सातिर्ददौ सुतं वीरं शौरि कौशिकमेव च १८२ तपाच कोधनुश्चैव विरजाः श्यामसजिमौ । अनपत्योऽभवच्छचामः श्यामकस्तु वनं ययौ ।। जुगुप्सपानो भोजत्वं राजपित्वमवामुयात् ।। १९० +य इदं जन्म कृष्णस्य पठेत नियतत्रतः । श्राययेद्राह्मणवापि सुमहत्सुखमामुयात् ॥ देवदेवो महातेजाः पूर्व कृष्णः प्रजापतिः । विहारार्थ मनुष्येपु जज्ञे नारायणः प्रभुः ।। १९२ देवक्यां वसुदेवेन तपसा पुष्करेक्षणः । चतुर्बाहुस्तु संजज्ञे दिव्यरूपः श्रियान्वितः ।। प्रकाशो भगवान्योगी कृष्णो मानुपमागतः । अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गस्थः स एव भगवान्प्रभुः ॥ नारायणो यतथके प्रभवं चाययो हि सः । देवो नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः ।। योऽसृजचाऽऽदिपुरुषं पुरा चक्र प्रजापतिम् । अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादयनन्दनः ।। देवो विष्णुरिति ख्यातः शक्रावरजोऽभवत् ।। प्रसादजं यस्य विभौरादित्याः पुत्र कारणम् । वधार्य मुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् ययातिवंशजस्याय वसुदेवस्य धीमतः । कुलं पुण्यं यतः कर्म भेने नारायणः प्रभुः ।। १९८ सागराः समकम्पन्त चेलश्व धरणीधराः । अज्वलुश्चाग्निहोत्राणि जायमाने जनार्दने । शिवाश्च प्रवदुर्वाताः मन्तिमभवद्रजः । ज्योतीप्यम्पधिक रेजु यमाने जनार्दने । अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी । मुहूर्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्दनः॥ २०१ अव्यक्तः शाश्वतः कृपणो हरिनारायणः प्रभः । जायते स्मैव भगवान्नयनैर्मोहयन्मजाः ॥२०२ आकाशात्पुप्पटीश्च ववर्प त्रिदशेश्वरः । गीभिर्मङ्गलयुक्ताभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम् ॥ महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहस्रशः ।। वसुदेवस्तु तं रात्रौ जातं पुत्रमधोक्षजम् । श्रीवत्सलक्षणं दृष्ट्वा दिवि दियः मुलक्षणैः॥ उवाच चसुदेवः स्वं रूपं संहर बै प्रभो ॥ २०४ भीतोऽहं कंसनस्तात एतदेव वीम्यहम् । मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्तेऽद्भुतदर्शनाः । २०५ * वस्तावनेरिति संप्रदानायें पष्ठी । + नाय शोको घ पुस्तके। १ स. प. ह. नाटि । २ ग. ह. निनतः । ३ ग. ६. वो नैप। ४ ख. । घ. च सुतौ पञ्चास्त्रल' ट.'च खपु । ६ घ. द. वत्सा । ७ ग. ड. सौमिर्द । ८ ख. घ. इ. च । उपाश्वको। ९ स. प. इ. रजश्याम. सनिमः। अ।१० क. ग. पठते । ११ क. 'बाहुः स विज्ञेयो दि । घ, दुः सुजज्ञे यो दि म. इ. प्रकाश्यो। १३ ख. ग. घ. इ. व्यय हियत् । दें'। १४ ख. घ. दनवरोऽभ ! १५ क. ख. ग. वराक्ष । १६ क. 'शान्तिम । १७ खु. घ. ४. ते क्षेत्र भ'। १८ स. ग. व्य. घ. इ. सल' । १९ ख. "देवात रू। २० स. घ. से ध्रुवद । १६ ५ग. । १२ ग. ४५ ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९६ श्लो०२०६-२२५३ (विष्णुवशकथनम्) बसुदेववचः श्रुत्वा रूपं सहतवान्मभुः । अनुज्ञातः पिता त्वेन नन्दगोप हं गतः ॥ उग्रसेनमते तिष्ठन्यशोदायै तदा ददौ । २०६ तुल्यकालं तु गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा। यशोदा नन्दगोपस्य पत्नी सा नन्दगोपतेः।।२०७ यामेव रजनी कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुलप्रभुः । तामेव रजनी कन्यां यशोदाऽपि व्यजायत ॥ 'तं जातं रक्षमाणस्तु वसुदेवो महायशाः । प्रादात्पुत्रं यशोदायै कन्यां तु जगृहे स्वयम् ॥ २०९ देत्यैनं नन्दगोपस्य रस मामिति चामवीच । सुतस्ते सर्वकल्याणो यादवानां भविष्यति ॥ अयं स गर्भो देवक्या अस्मत्लेशान्हनिष्यति ।। उग्रसेनात्मजे तां च कन्यामानकदुन्दुभिः । निवेदयामास तदा कन्येति शुभलक्षणा ।। २११ + स्वसायां तनयां कंसो जातां नैवावधारयत् । अथ तामपि दुष्टात्मा ह्युत्ससर्ज मुदाऽन्वितः ।। हता वै या यदा कन्या जपत्येप थामतिः । कन्या सा वधे तत्र वृष्णिसमनि पूजिता ।। पुत्रवत्परिपाल्यान्तो देवा देवान्यथा तदा(?) । तामे विधिनोत्पन्नामाहुः कन्यां प्रजापतिम् ॥ एकादशा तु जज्ञे वै रक्षार्थ केशवस्य ह । तां वै सर्वे सुमनसः पूजयिष्यन्ति यादवाः ।। देवदेवो दिव्यवपुः कृष्णः संरक्षितोऽनया ॥ २१५ अपय ऊचः किमर्थं वसुदेवस्य भोजः कंसो नराधिपः । जघान पुत्रान्वालान्दै तम्रो व्याख्यातुमर्हसि ॥ सूत उवाच- शृणुध्वं वै यथा कंसः पुत्रानानकदुन्दुभेः । जाताजातान्शिशून्सर्वानिष्पिपेप च्यामतिः॥२१७ भयाद्यथा महावाहुर्जातः कृष्णो विवासितः । तथा च गोपु गोविन्दः संवृद्धः पुरुपोत्तमः ॥ उक्तं हि किल देवक्या वसुदेवस्य धीमतः । सारथ्यं कृतवान्कंसो युवराजस्तदाऽभवत् ॥ २१९ ततोऽन्तरिक्षे वागासीदिव्या भूतस्य कस्यचित् । कसो यथा सदा भीतः पुष्कला लोकसाक्षिणी ।। यामेतां वहसे कंस रथेन परकारणाद् । अस्या यः सप्तमो गर्भः स ते मृत्युभविष्यति ॥ २२१ तां श्रुत्वाव्यथितोवाणी तदा कंसो थामतिः निष्क्रम्य(प्कृष्य)ग्वड्गं तां कन्यां हन्तुकामोऽभवत्तदा तमुवाच महावाहुर्वसुदेवः प्रतापवान् । उग्रसेनात्मजं कसं सौहृदात्मणपेन च ॥ न स्त्रियं क्षत्रियो जातुं हन्तुमर्हति कश्चन । उपायः परिदृष्टोऽत्र मया पावनन्दन ।। २२४ योऽस्याः संभवते गर्भः सप्तमः पृथिवीपते । तमहं ते प्रयच्छामि तत्र कुर्यो यथाक्रम ॥ २२५ २२३ + अय प्रयोगश्चाऽऽप. । २ क प सह । २ घ 'गृहानयत् । उ । ३ ख. ४. नयन् । ग घ. इ. "नपतेस्तिष्ठ । ५ ह ददौ त ग। ६ रा मजायां च । कन्दुभे । नि1 ८ ख. वेशया' । ९ख घ ‘सायास्तन।१० क नय क्सोजातं ३।११ ग. ह. यन् । १२ स घ. हता नेपा यदा कन्या जो त्युक्त्वा । ग. ह. हते पायदा कन्या जयेत्येवा वृ । ३ ख ग. प ड यन्ती दें'। १४ ख. ग. ह. यदा । १५ ग. घ. ह. मेवं वि०। १६ ग. घ. ६. 'पतिः । १७ १. कान सा तु । ग. घ शास्तु ज'। १८ १. तां चैव सर्वमन । १९ ख. ग घ ४. बाहो जा। २० रा ग घ ४. यथा । २१ रा रिक्षामागा' । २२ स. वसमत्यन्तगानेण' पु. ग. क्समप्यम्भगोत्रेण । घ... 4 समवन्तगोत्रेण पु' । २३ स. निकस्य । ग. प. नि कम्य । २४ स. 'तु स्वसार हन्तुमर्हति । 3°। घ. तु यो दृपा हन्तुमर्हति । उ'। २५ ग, ग, घ ..यायमा ! २६ ख. ग घ.म् । तत्विदा ।

·1 ॥ मि०९६ श्लो०२२६-२३८] वायुपुराणम् । (विष्णुवशकथनम्) त्वं विदानी यथेष्टत्वं वर्तेथा भूरिदक्षिण । सर्वानस्यास्तु चै गर्भान्सत्यं नेष्यामि ते वशम् ।। ऐवं मिथ्या नरश्रेष्ठ वागेपा न भविष्यति । एवमुक्तोऽनुनीतः स जग्राह तनयांस्तदा ॥ २२७ वसुदेवश्च तां भार्यामवाप्य मुदितोऽभवत् । कंसथास्यावधीत्पुत्रान्पापकर्मा वृथामतिः ॥ २२८ ऋपय ऊचुः क एप वसुदेवश्च देवकी च यशस्विनी । नन्दगोपस्तु कस्त्वेष यशोदा च महायशाः यो विष्णु जनयामास या चैन चाभ्यवर्धयत् ।। २२९ सूत उवाच- पुरुषाः कश्यपस्याऽऽसन्नादित्यास्तु स्त्रियस्तथा । अथ कामान्महावाहुर्देवक्योंः समवर्धयत् अचरत्स महीं देवः प्रविष्टो मानुपी तनुम् । मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया ॥ २३१ नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वपिणकुले स्वयम् । कर्तुं धर्मव्यवस्थानममुराणां प्रणाशनम् ॥ २३२ आहृता रुक्मिणी कन्या सत्या ननजितस्तदा । सात्राजिती सत्यभामा जाम्बवत्यपि रोहिणी ।। सं(शे)व्या सुदेवी माद्री च सुशीला नाम चापरा । कालिन्दी मित्रविन्दा च लक्ष्मणां जालवासिनी एवमादीनि देवीनां सहस्राणि च पोडश । चतुर्दश तु ये प्रोक्ता गणांचाप्सरसां दिवि ॥ विचिन्त्य देवैः शक्रेण विशिष्टास्त्विह पिताः ॥ पत्न्यथ वासुदेवस्य उत्पन्ना राजवेश्मसु । एताः पन्यो महाभागा विप्वक्सेनस्य विश्रुताः ॥ प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्व सुदेष्णः शरभस्तथा । चारुश्च चारुभद्रश्च भद्रचारुस्तथाऽपरः ॥ चारुविन्ध्यश्च रुक्मिण्यां कन्या चारुमही तथा । सानुर्भानुस्तथाऽक्षश्च रोहितो मत्रयस्तथा ॥ जरान्धकस्ताम्रक्षा भौमरिश्च जरंधमः । चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात् ॥ २३९ भानुभौमरिका चैव ताम्रपर्णी जरन्धमा । सत्यभामासुतानेताजाम्बवत्याः प्रजाः शृणु ॥ २४० भद्रश्च भद्रगुप्तश्च भद्रविन्द्रस्तथैव च । सप्तवाहुश्च विख्यातः कन्या भैद्रावती तथा ॥ संबोधनी च विख्याता ज्ञेया जाम्बवतीसुता ।। २४१ सामाजिच शतजित्तथैव च सहस्रजित् । एते पुत्राः सुदेव्याश्च विष्वक्सेनस्य कीर्तिताः 11 वृको वृकश्वो एकजिवृजिनी च सुराङ्गना । मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्याः मजास्त्विह ॥ एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि नियोधत । प्रयुतं तु समाख्यातं वासुदेवस्य ये सुताः ॥ २४४ अयुतानि तथाऽष्टौ च शूरा रणविशारदाः । जनार्दनस्य वंशो वः कीर्तितोऽयं यथातथम् ॥ वृहती नतकोनेयी मुँनये सङ्गता तथा । कन्या सा वृहदुक्थस्य शौनेयस्य महात्मनः ॥ २४६ तस्याः पुत्रास्तु विख्यातास्वयः समितिशोभनाः । अङ्गदः कुमुदः श्वेतः कन्या श्वेता तथैव च ।। अवगाहश्च चित्रश्च शूरश्चिवरश्च यः। चित्रसेनः सुतश्चास्य कन्या चित्रवती तथा ॥ २४८ १ ग. छ. क्षिण. । स । २ ख. घ. इ. 'स्यापि ते गर्भान्सप्तं नै । ३ ख. कयं । रा. ग. घ. वस्तुदे । ख. प. वक्या स। ५ स. प. स्तथा । सा'। ६ ख. 'णा जल'। ५ क. ख. घ देवाना। ८ णास्त्वरस । ९घ देव्यः श। १० घ.ड. 'मती त°। ११ ग. धरः । च । ११ ६. 'द्रविन्दुस्त। १३ स. घ. विन्दस्त 17 ग. इ. भाव' । १५ क. सुता. । सं। १६ घ ती नातकोनेयी । १७ ख. ग. कोनेयी । १८ ग. घ. सुमये।इ. सुयमे । १९ ख. ग, घ. इ. इयत्तथा । २० स... स्य शैने । २. स. ग. द. अगावह । १२ स. "तर छ. 'परवश्व। स ग. घ.. - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९६-९७ श्लो०२४९-२५८११-७४ (विष्णुमाहात्म्यकथनम् ) तुम्बश्च तुम्बवाणश्च जनस्तम्वश्च तावुभौ । उपाङ्गस्य स्मृतौ द्वौ तु वज्रारः क्षिम एव च ।। २४९ *भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेपस्य सुतावुभौ । युधिष्ठिरस्य कन्या तु सुतनु म विश्रुता ॥ २५० तस्यामश्वसुतो जज्ञे वजो नाप महायशाः । वज्रस्य प्रतिवादुस्तु सुचारुस्तस्य चाऽऽत्मनः ।। कौश्मा सुपार्थ तनयं जज्ञे साम्या तरस्विनम् । तिस्रः कोट्यस्तु पुत्राणां यादवानां महात्मनाम् पष्टिशतसहस्राणि वीर्यवन्तो महावलाः । देवांशाः सर्व एवेह उत्पन्नास्ते महौजसः ।। २५३ दैचामुरे हता ये च असुरा चै महातपाः । इहोत्पन्ना मनुष्येपु वाधन्ते सर्वमानवान् ।। तेषामुत्सादनार्थं तु उत्पन्ना यादवे कुले । २५४ कुलानि दश चैकं च यादवानां महात्मनाम् । सर्वमेककुलं यद्वर्तते वैष्णवे कुले ।। २५५ विष्णुस्तेपा प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः । निर्देशस्थायिभिस्तस्य वध्यन्ते सर्वमानुपाः ॥ इति प्रसृतिप्णीनां समासल्यासयोगतः । कीर्तिता कीर्तनाचैव कीर्तिसिद्धिमभीप्सिताम् ॥ + य इमं कृष्णवंशस्य सुचरित्रस्य धीमतः । स्वर्गापवर्गदं श्रेष्ठ महापातकनाशनम् ।। अपुत्रो लभते पुत्रं वित्तार्थी वित्तमामुयात् ।। २५८ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त विष्णुशान कीर्तनं नाम पण्णवतितमोऽध्यायः ॥ ९६ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-८६०० अथ सप्तनवतितमोऽध्यायः । विष्णुमाहात्म्यकीर्तनम् । xसूत उवाच- मनुष्याकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत । संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः साम्ब एव च ।। अनिरुद्धश्च पते वंशवीराः प्रकीर्तिताः । सप्तर्पयः कुबेरथ यक्षो मणिव रस्तथा ।। सालकी बर्दस्व विद्वान्यन्वन्तरिस्तथा । नन्दिनव महादेव : शालकायन उच्यते ॥ आदिदेवसदा जिष्णुरेभिश्च सह दैवतैः ।। अपय ऊचु:- विष्णः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति । भविष्याः कति वाऽन्ये तु मादुर्भावा महात्मनः बेमोग्रे युगान्तेषु किमर्थमिद जायते । पुनः पुनर्मनुप्येपु तनः प्रबृहि पृच्छताम् ।। विस्तरणय सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः । श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्दे है। कृष्णस्य धीमतः ॥ ६ चर्मणामानुष्यं च मादुर्भावाथ ये भोः । या चास्य प्रकृतिः सूत तां चास्मान्वक्तपर्हसि ॥ ७ * इमनास्ति ग. पुस्तके । + भयं सार्थको विक. ग. पुस्तो। ४ सूत उवाति नास्ति क. ग. प. पुरा पु. म. प...मस्या' । २ रा. स. फारयाः गु। ३ रा. गोप्राना । ग... पोवार रा. . . area ५ ग. . स.riffan प६ प... भारताम् । गोलि । ८ प. 'गिरमा । घराय। १. ग. ग. ५. 'प: गा.पा. १ प .। १३ ग.प. . ?'17 क. ग. ॥ ५॥ १.प. ग.गी। .

·१ २० [अ०९७श्लो०८-३२] वायुपुराणम् । ३५७ (विष्णमाहात्म्यकयनम्) कथं स भगवान्विष्णुः सुरेवरिनिपूदनः । वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः ॥ अमरैः सूत किं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलं कृतम् । देवलोक समुन्सृज्य मर्त्यलोकमिहाऽऽगतः।। देवमानुपयोता भूर्भुवःमसयो हरिः । किमर्थं दिव्यमात्मानं मार्नुपे समवेशयत् ॥ यश्चक्रं वर्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम् । मनुष्ये स कथं बुद्धिं चके चक्रभृतां वरः ॥ गोपायनं यः कुरुते जगतां सार्वलौकिकम् । स कथं गां गतो विष्ण!पैत्वमकरोत्मभुः॥ १२ महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह । श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया धृतः ॥ १३ येन लोकान्क्रमजित्वा त्रिभिस्त्रींत्रिदशेप्सया । स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिवर्गप्रवरात्रयः ॥ १४ योऽन्तकाले जगत्पीत्वा कृत्वा तोयमयं वपुः । लोकमेकार्णवं चके दृश्यादृश्येन वर्मना ॥ १५ यः पुराणे पुराणात्मा वाराह वपुरास्थितः । ददौ जित्वा वसुमती सुराणां सुरसत्तमः ॥ १६ येन सेह वपुः कृत्वा द्विधा कृत्वा च यत्पुनः । पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः ॥ १७ यः पुरा ह्यनलो भूत्वा और्वः संवर्तको विभुः । पातालस्थोऽवगतः पपौ तोयमयं हविः ॥१८ सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः । सहस्रशिरसं देवं यमाहु युगे युगे । नाभ्यारण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् । एकार्णवंगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कनम् ॥ येन ते निहता दैत्याः सङ्ग्रामे तारकामये । सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः ॥ २१ गरुडस्थेन चोरिसक्तः कालनेमिनिपातितः । उत्तरांशे समद्रस्य क्षीरोदस्यामृतादधेः ॥ यः शेते शाश्वतं योगमास्थाय तिमिरं महत् ।। पुरारणी गर्भमत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरा यम् । शक्रं च यो दैत्य गणावरुद्ध गर्भावमानेन भृशं चकार ।। यदाऽनिलो लोकपदानि हत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् । कृत्वाऽऽदिदेवत्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव ।। २४ गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा । अग्निमाहवनीयं च वेदिं चैव कुश चम् ॥ मोक्षणीयं च॑वं चैव अव थ्यं तथैव च । अथ त्रीनिह यश्चके हव्यभागप्रदान्मखे ।। २६ हव्यादांश्च सुरांश्चके कन्यादांश्च पितनपि । भोगार्थ यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि ॥ यूपान्समित्वं सोमं पवित्रं. परिधीनपि । यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथाऽनलान् ॥२८ सदस्यान्यजमानांश्च अश्वमेधान्क्रतूत्तमान् । विवभ्राज पुरा यश्च पारमेष्ठयेन कर्मणा ॥ युगानुरूपं यः कृत्वों त्रील्लोकान्हि यथाक्रमम् । क्षणा निमपाः काठाश्च कलाकालमेव च ॥ मुहूर्तास्तिथयो मासा दिनसंवत्सरं तथा । ऋतक कालयोगाश्च प्रमाणं निविधं नृपु ॥ आयुः क्षेत्रीव्युपचयं लक्षणं रूपसौष्ठवम् । मेधी वित्तं च शौर्य च शास्त्रस्यैव च पारणम् ।। ३२ : २२ २५ २७ १ क. निसूद । २ ग. घ ह. मरैरावृत यु । ३ ख. द्भिनिषेवितम् ।। ग इ. °क किमु । ५ ग. घ ह. "ताद्यर्भ । ६ ग घ. ८ नुप्ये स । ७ क. पमन्वक । ८ स. ग घ. द. च त पु।९ स. घ 'माश स'। १. क. रण्या. स । ११ इ. 'त् । सुरा । १२ घ. ड 'कपाळानि । १३ स. घ. द. कृत्वा । ५. इ. वेदी । १५ क शस्त्रयम् । प्रो । स. १. शस्त्रयाम् । प्रो' । १६ ग. ह. सुवश्चैव । १७ क भृय त°, १८ ख ग घ. प्रीणि च °1 १९ ख. ग. घ. द वा यो रोशननक' । २० ख. ग. ह. वाल्यमे । २१ क सरास्तथा । २२ क.. तथा । गनिए । २३ ग. प ड त्राग्यप । २१ प. धात्र च। - ·१ ८० ८७ ८८ ८९ ३६० श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् । [अ०९७ श्लो०७९-१००] (विष्णुमाहात्म्यकथनम् ) दंतायां तु वराहेण समुद्रोद्भूर्यदा कृता । प्राह्लादो निजितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्यने ।। ७९ विरोचनस्तु प्राह्लादिनित्यमिन्द्रवधोद्यतः। इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये भवादवध्यतां प्राप्य विशेपास्त्रादिभिस्तु यः । सङ्ग्रामे निहतः पप्ठे शकाविष्टेन विष्णुना ॥ ८१ अशक्नुवन्तो देवेषु पुरं गौतुं त्रिदैवतम् । निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरस्त्र्यम्बकेण तु ।। अष्टमे त्वसुराश्चैव राक्षसाश्चान्धकारकाः । जितदेवमनुष्यैस्तु पितृभिश्चैव संगतान् ।। संवृतान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान् । तथा विष्णुसहायेन महेन्द्रेण निवहिताः ।। हतो ध्वजो महेन्द्रेण मायाच्छन्नश्च योधयन् । धजे लक्ष्यं समाविश्य विचित्तिर्महाभुजः ॥ ८५ दैत्यांच दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान् । रजिः कोलाहले सर्वान्देवैः परिवृतोऽजयत् ।। यज्ञामृतेन विजितौ पण्डीमको तु दैवतैः ।। एते देवाः पुरा वृत्ताः सयामा द्वादशैव तु। देवासुरक्षयकराः प्रजानामशिवाय च ॥ हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामधंदं वभौ । तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसप्ततिः ।। अशीतिं च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येवरोऽभवत् ॥ पर्याये तस्य राजाऽनु वलिर्वपदं पुनः । पष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच नियुतानि च ॥ चले रोज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह । प्रहलादेन गृहीतोऽभूत्तावत्कालं तदाऽसुरैः॥ ९० इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता असुराणां महौजसः । दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीदशयुग किल ॥ असपत्नं ततः सर्व राष्ट्र दशयुगं घरी । त्रैलोक्यमव्ययमिदं महेन्द्रेण तु पाल्यते ॥ प्रहलादस्य ततश्चादत्रैलोक्यं कालपर्ययात् । पर्यायेण च समाप्ते त्रैलोक्ये पाकशासनः ॥ ९३ ततोऽसुरान्परित्यज्य यज्ञे देवा उपागमन् । यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते हासुरागुवनं ॥ हतं नो मिपता राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञ पुनर्गताः । स्थातुं न शकमो ह्यद्य प्रविशामो रसातलम् ॥ एवमुक्तोऽब्रवीदेतान्त्रिपण्णः सांत्वयनिगरा । मा भैप्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेनै चासुराः ।।९६ वृष्टिरोपधयश्चैव रसा यमु च यद्वयम् । कृत्स्ना मयि च तिष्ठन्तु पादस्तेपी सुरेपु वै ।। युष्मदर्थ मास्यामि तत्सर्व धार्यते मया ॥ ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता । अमवयंस्तदा ते वै संविना विजिगीषया ॥ ९८ एप काव्य इदं सर्वं व्यावर्तयति नो बलात् । साधु गच्छामदे तूर्ण क्षीणानाप्याययस्व तान् ॥ प्रसह्य हत्वा शिष्टान्वै पातालं प्रापयामहे ॥ ततो देवाः सुसंरब्धा दानवानभिसृत्य वै । जघ्नुस्तंर्वध्यमानास्ते काव्पमेवाभिदुद्दाः ॥ १०० १५. दृष्ट्या सु। २ ग. घ... दास्तु द्विधा प्रताः । प्रा. क. प. ४. यः । संजमो नि'। घ. सोएं। ५ ग. ह.जिता । ६ ग... दितः। है'। ५ क प्रपतिम'। ८ क. माप. १. ते देशगा। भ' । "क. परिचय । १२ ग. राष्ट्रापि। १५ सपाणु' । १५ रा. प. ८. पुनः । १६ रा. प... वनिमय गहन्देगानुरा: १७४. प. ८. 'स्य रे स्पि. प... बसेरा.प... यो देशानुगामा । । २० क. ग. प. न् हस । २१ ग. ग. ५...न मुराः । ३२ ग... 20 २२ क. पा. २४.स. प. दास्या : २५ ग. यदि प... याला ग. प. प.faulty | २७ रा. ग. प. देशान', १८ ९४ . १.रा.सनिः । १४ प...राग्य।

·[अ०९७-श्लो०१०१-१२७) वायुपुराणम् । (विष्णुमाहात्म्यकपनम् ) 'सतः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा नूर्ण देवैरभिद्रुतान् । समरेऽवसतास्तिान्देवेभ्पस्तान्दितेः सुतान् ॥ काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र देवोऽभ्यचिन्तयत् । तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववत्तमनुस्मरन् ।। त्रैलोक्यं विजितं सर्व वामनेन त्रिभिः क्रमैः । यालबद्धो हतो जम्मा निहतच विरोचनः ॥१०३ महापु द्वादशसु सङ्ग्रामेषु मुरईताः । तेस्तैरुपायभूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः ॥ १०४ किंचिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धष्वन्त्येषु वै स्वयम् । नीति वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्मतीक्ष्यताम् पास्याम्यहं महादेवं मन्नार्थे विजयाय ः। अमिमाप्याययेदोता मन्त्रैरेव बृहस्पतिः ॥ १०६ ततो यास्याम्यहं देवं मनायें नीललोहितम् । युप्माननुग्रहीप्यामि पुनः पश्यादिहाऽऽगतः १०७ प्यं तपश्चरथ्वं वै संढता वल्कलेवन । न वै देवा यधिष्यन्ति यावदागमनं मम ॥ १०८ अमतीपास्ततो मवान्देवात्माप्य मद्देवरात् । [*योत्स्यामदे पुनर्देषस्तितः प्राप्स्यथ वै जयम् ॥ ततस्ते कृतसंवादा देवानचुस्ततोऽसुराः । न्यस्तवादा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै ॥] ११० वयं तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैवने । प्रहलादस्य पचः श्रुत्वा सत्यव्याहरणं तु तत् ।। १११ ततो देवा निवृत्ता वै विज्वरा मुदिताथ ह । न्यस्तशतेषु दैत्येषु स्वान्दै जग्मुर्यथाऽऽगतान् ।। ततस्तानववीत्काव्यः कंचित्कालमुपास्यताम् । निरुत्सुस्तपोयुक्तः काल कार्यार्थसाधकः ॥ पितुर्षमाऽऽअमस्था वै सर्वे देवाः सवासवाः ॥ स संदिश्यामुराकाव्यो महादेवं प्रपद्य च । प्रणम्यैनमवाचाय जगत्मभवमीश्वरम् ।। मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति वृहस्पतौ । पराभवाय देवानामसुरेवभयावहान् ।। ११५ पचमुक्तोऽब्रवीदेवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज । व्रतं चर मयोदिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः॥ ११६ पूर्ण वर्षसहस्रं वै कुण्डधूपमवाक्छिराः । यदि पास्यसि भद्रं ते मत्तो मनमवाप्स्यसि ॥ ११७ तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः । पादौ संस्पृश्य देवस्य बाहमित्यभ्यभापत ॥ ११८ व्रत चराम्यहं शेपं यथोदिष्टोऽस्मि वै प्रभो । ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारोऽस्य धूमकृत् ११९ असुराणां हितार्थाय तस्मिशुक्र गते तदा । ममार्थ तत्र यसति ब्रह्मचर्य महेश्वरे ।। १ तबुवा नीतिपूर्वं तु राज्य न्यस्तं तदाऽसुरैः । तस्मिश्छिद्रे नदाऽमदेिवास्तानसमभिवन् +ll निशिताचायुधाः स वृहस्पतिपुरोगमाः ॥ १२१ दृष्ट्वाऽमुरगणा देवान्मगृहीतायुधान्पुनः । उत्पनुः सहसा सर्वे संत्रस्नास्ते ततोऽभवन् ।। F२२ न्यस्तशस्त्रे जये दत्ते आचार्ये व्रतमास्थिते । संत्यज्य समयं देवास्तै सपत्नजिघांसवः ।। १२३ अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसि स्थिताः । चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः रणे विजेतुं देवान् न शैक्ष्यामः कथंचन । अशुद्धेन(3) मपद्यापः शरणं काव्यमातरम् ॥ १२५ ज्ञापयाँमः कृत्स्नमिदं यावदागमनं गुरोः । चिनिटत्ते ततः काव्ये योत्स्यामो युधि तान्सुरान् ॥ एवमुक्त्वाऽसुरान्योन्यं शरणं काव्यमातरम् । प्रापद्यन्त ततो भीतास्तदा चैत्र तदाऽभयम् * धनुचिहान्तर्गतप्रत्यः ख. पुस्तके नास्ति । + अडभाव आप । ख. ग. घ द. 'मरक्षतशबान्दै'। २ ग. इ. देवाम्यचिन्तयन् । ता' । ३ ४. प्वल्पेषु । । ग. घ. इ. च ६व.प इ. तीपास्त। ६ ख घ.5 वर्ष १७ घ.इ स्यत । नि । एस. ग घ. ड सुझास्तपोयुक्ता.काल कायार्थ साधकाः । पसं.याय च । ए। १० ख. घ. ड. शिरः। ११ क. 'यद्युग' । १२ ख. ग. घ. ह. स्यति । १३ क. 'ह्मवयों महेशरः । त' । १ . 'वानाति'1 १५ क शक्यामः । १६ क. यामस्ततामि। ॥ -- ·- १ ३५८ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् [अ०९७श्लो०३३-१६.] (विष्णुमाहात्म्यकथनम् ) प्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रविद्यं पावकात्रयः । त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मायास्त्रयो गुणाः। सृष्टा लोकाः सुराश्चैव येनाऽऽनन्त्येन कर्मणा । सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना ॥ ३४ नृणामिन्द्रियपूर्वेण योगेन रमते च यः। गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः ॥ यो गतिधर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् । चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुवर्ण्यस्य रक्षिता ॥ चातुर्विद्यस्य यो वेता चातुराधैम्पसंश्रयः । दिगन्तर नभो भूमिरापो वायुविभावसुः॥ ३७ चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतियुगेशः क्षणदाचरः । यः परः श्रूयते देवो यः परं धूयते तपः। यः परं तपसः माहुर्यः परंपरमात्मवान् । आदित्यादिस्तु यो देवो यच दैत्यान्तको विभुः ॥ युगान्तेवन्तको यश्च यच लोकान्तकान्तकः । सेतुर्यो लोकसेतूनां मेध्यो यो मेध्यकर्मणाम् ॥ वेद्यो यो वेदविदुपां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् । सोमभूतस्तु भूतानाममिभूतोऽनिवर्चसाम् ॥ ४१ मनुष्याणां मनोभूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् । विनयो नयत्तानां तेजस्तेजस्विनामपि । ४२ विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि । आकाशप्रभवो वायुर्वायुोगो हुताशनः ।। देवा हुताशनमाणाः माणोऽग्नेयधुसूदनः । साच्छोणितसंभूतिः , शोणितान्मांसमुच्यते ॥ ४४ मांसात्तु मेदसो जन्म मेदसोऽस्थि निरूप्यते । अस्थनो मज्जा समभवन्मजातः शुक्रसंभवः ॥४५ शुक्रागर्भः समभवद्रसमूलेन कर्मणा । तत्रापि प्रथमं चाऽऽपस्ताः सौम्यराशिरुच्यते ॥ +गर्भोप्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते । शुक्र सोमात्मकं विद्यादात पावकात्मकम् ॥४७ भावी रसानुगावेतौ वी च शशिपावको । कफवर्गेऽभवच्छक पित्तवर्गे च शोणितम् ॥ ४८ कफस्य हृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् । देहस्य मध्ये हृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम् ॥ नाभीकोष्ठान्तरं यत्तु तत्र देवी हुताशनः । मनः प्रजापतिज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते ॥ ५० पिनममिः स्मृतावताग्रीपोमात्मकं जगत् । एवं मैतितो गर्भो वर्ततेऽम्बुदसनिभः ।। वायुः प्रवेशनं चक्रे सगतः परमात्मना । स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्धयेत्पुनः ।। ५२ भएपनी समानय उदानो ध्यान एक च 1 माणोऽप परफारफानं वर्षपपरिवर्तते ॥ अपानः पश्चिम कायमुदानोर्चशरीरगः । व्यानो व्यानस्पते येन समानः सर्वसंधिपु ।। ५४ भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरौं । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पचमम् ॥ ५५ सन्द्रिया निविष्टास्तं स्वं स्वं योग प्रचक्रिरे । पार्थिव देहमास्तं प्राणात्मानं च मारुतम् २२ * एतदर्भस्थाने तमापां प्रथमा चापः स साम्यो राशिरुच्यत इति घ. पुस्तके । स. ग. . पुस्तप्यतररा एष पाटा पतन्ते तेऽस्पटा इति नोसिसिता ।+ अन संधिराप.1 x अन सचिरापः। १५. स्य। ३ प. पल्पानि । ग. 'गि प्रयो यामान।४ क 'नारयन्तेन । ५ प. सभाम. प.. समविर ७ ग.५ या। सा पहाधम । ९. 'भ्रम । १. रा. ग. घ...न्तर ". ग. ५...पनः । १ स. ग. पर रा. प. पत. प्रा 117 क. प्राणा हु। ५ क. रats. भनित शो। १५ ग... निररत : १७.प.ताया । १८ प. 11९.प. १. 'माणने । २. य.मि... यती यति स्मनिभाया। २१ गते । ३.n. १. मोरया .., । ६५ ग. दिनिमिष्टान सतोग. रिपििनयो । २६. प...

·. [म०९७श्लो०१७-७८] वायुपुराणम् । (विष्णुमाहाम्त्यकथनम् ) छिद्राण्याकाशयोनीनि जलाश्रावं प्रवर्तते । तेजश्चक्षुण्विता ज्योत्स्ना तेषां पन्नामतः स्मृतम् ॥ सभामा विपयाथैव यस्य वीर्यात्मवर्तिताः ।। इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजल्लोकान्सनातनः । नैधनेऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः॥ ५८ एप नः संशयो धीमन्नेप वै विस्मयो महान् । कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषी तनुम् ॥ श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम् । आर्थर्याणि परं विष्णुर्वेददेवैश्च कथ्यते ॥६० विष्णोरुत्पत्तिमाचर्य कथयस्व महामते । एतदाश्चर्यमाख्यानं कथ्यतां वै सुखावहम् ।। प्रख्यातवलवीर्यस्य प्रादुर्भावों महात्मनः । कर्मणाऽऽश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यताम् ।। सूत उवाच-- अहं व कीर्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः । यथा स भगवाजातो मानुपेषु महातपाः ॥ ६३ सप्तसप्तयः प्रोक्ता भृगुशापेन मानुपे । जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये ।। ६४ तस्य दिव्यत्तनुं विष्णोर्गदतो मे नियोधत । युगधर्मे परावृत्त काले च शियिले प्रभुः॥ कर्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुष्षिह । भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च ।। ऋपय ऊचुः ७० कथं देवासुरकृते अध्याहारमवामुयाद । एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं दैवासुरं कथम् ॥ ६७ सूत उवाच- दैवासुरं यथा वृत्तं त्रुवतस्तन्निबोधत । हिरण्यकशिपुर्दै त्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति ॥ ६८ बलिनाधिष्ठित रौष्ट्र पुनौकरपे क्रमात् । सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह ॥ युग वै दशसंकीर्णमासीदव्याहतं जगत् । निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुरा+ऽभवन् । पैलवान्दै विवादोऽयं संप्रवृत्तः सुदारुणः । देवासुराणां च तदा घोरक्षयकरो महान् ॥ ७१ तेषां दायनिमित्तं वै सङ्ग्रामा वहवोऽभवन् । वराहेऽस्मिन्दश द्वौ च पण्डामन्तिगाः स्मृताः॥ नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः । प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितपिश्चापि वामनः ।। तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थोऽमृतमन्थनः । सङ्ग्रामः पञ्चमश्चैव मुधोरस्तारकामयः ।। पष्ठो होडीवकस्तेषां सप्तमस्ौपुरः स्मृतः । अन्धकारोऽष्टमस्तेषां ध्वजश्व नवमः स्मृतः वार्तश्च दशमो ज्ञेयस्ततो हालाहलः स्मृतः । स्मृतो द्वादशमस्तेषां घोरकोलाहलोऽपरः॥ ७६ हिरण्यकशिपुदैत्यो नरसिंहेन सूदितः । वामनेन बलिदस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते ।। हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे तु दैवतैः । महावलो महासत्तः सङ्ग्रामेष्वपराजितः ॥ ७४ ७७ ७८ ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९७लो०१२८-१५४) (विष्णुमाहा म्यकथनम् ) दत्त तेपां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम् । न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः मत्संनिधौ वर्ततां वो न भीभवितुमर्हति । भयाचाप्यभिपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवाऽसुरांस्तदा ॥ १२९ अभिजामः प्रसौतानविचार्य बलाबलम् । तांखस्तान्वध्यमानांश्च देवैदृष्ट्वाऽसुरांस्तदा ॥ १३० देवी मुद्धाऽब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम् । संस्तभ्य शीघ्र संरम्भादिन्द्रं सोऽभ्यचरत्ततः ॥ ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शत्रं देवास्तु यूपवन । व्यवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् ॥१३२ गतेपु मुरसंघेषु विष्णुरिद्रयभापत । मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर ।। एवमुक्तस्ततो विष्णं प्रविवेश पुरंदरः। विष्णुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी कुद्धा वचोऽवदत् ।। १३४ एंपा त्वां विष्णुना सार्थ दहामि मेघवानिव(?मिषतां सर्वभूतानां दृश्यता मे तपोवलम्॥१३५ तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः । कथं मुच्येव सहिता विष्णुरिन्द्रपभाषत ।। ११६ इन्द्रोऽववीजहीबेना यावत्रौ न दहेद्विभो । विशेपेणाभिभतोऽहमतस्त्वं जहि मा चिरम् . ॥ ततः समीक्ष्य तां विष्णः स्त्रीयधं कर्तुमास्थिता । अभिध्याय ततश्चक्रमापनः सत्वरं प्रभुः ॥ तस्याः सत्वरमाणायाः शीघ्रकारी सुरारिहा । स्त्रिया विष्णुस्ततो देव्याःपूर वुद्ध्वा चिकीर्पितम् ऋद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः ।। तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः । ततोऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा ॥ १४० यस्माते जानता धर्मानवध्या स्त्री निदिता । तस्मात् सप्तत्त्वो वै मानपेषु भवत्स्यसि ॥ ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः । लोके सर्वहितार्थाय जायते मानुपेप्विह ॥ १४२ अनुव्याहत्य विष्णं स तदादाय शिरः स्वयम् । समानीय ततः काये अपो गृह्येदमनवीद ॥ एप त्या विष्णुना सत्ये हतां संजीवयाम्यहम् । यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायतेऽपि वा। तेन सत्येन जीवस्य यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ॥ सत्याभिव्याहृता तस्य देवी संजीविता तदा । तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिवति सोधगावीद ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा मुसोत्यितामित्र । साधु साध्वित्यदृश्यानां वाचस्ता सस्तनुर्दिशः ॥ दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा । मिपतां सर्वभूतानां तदद्भुतभिवाभवत् ।। १४७ असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः । दृष्ट्वा शक्रो न लेभेऽय शर्म काव्यभयात्ततः ॥ प्रगागरे ततथेन्द्रो जयन्तीमात्मनः मुताम् । (*मोवाच मतिमावाक्यं सां कन्यां पाकशासनः एप कायो गनिन्द्राय चरते दारुणं तपः । तेनाई व्याकुलः पुति कृतो धृतिमता दृढम् ) ॥ गरछ संभावयवन श्रमापनयनः शुभैः । मनोनुकुलश्च पचाररतन्द्रिना।। देवी सा हीन्द्रदुहिता जपन्ती शुभचारिणी । युक्तध्यानं च शाम्यन्तं दुर्बलं धृतिमास्थितम् ॥ पिया पोक्त काव्यं सा काव्ये कृतवती तदा । गाभिधेवानुकूलाभिः स्तुती वल्गुभाषिणी ॥ गावगंगानः काले सेरमानी सखाबः । शुश्रूपन्त्यनुकूला च उबास बहुलाः समाः ॥ १५४ धनुविान्तर्गतमन्म सं. पुस्तरे नास्ति। ८ . १.जा।२ प... साम्पाय।.एा मय पसिनाम् ।मि। ५. द्विार। 4.१.३५°10 रा. १. ' शाप.निगदि.प. न . ग. ५. ... PIRIT.Iर सायरा... AR ART. ला भगा।

·. मि०९७ श्लो०१५५-१८१] वायुपुराणम् । (विष्णुमाहात्म्यकयनम्) 'पूर्णे धूम्रवते चापि घोरे वर्पसहसिके । वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो भवस्तदा । एवं वस्त्वयकेन चीर्ण नान्येन केनचित् । तस्मात्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च ॥ १५६ तेजसा चापि विवुधान्सर्वानभिभविष्यसि । यच्च किंचिन्मम ब्रह्मविद्यते भृगुनन्दन ।। १५७ साच सरहस्यं च यज्ञोपनिषदां तथा। प्रतिभास्यति ते सर्व संचाऽऽद्यन्तं(?) न कस्यचित् ।। १५८ सर्वाभिभात्री तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि । एवं दत्वा रास्तस्मै भार्गवाय पुनः पुनः ॥ अजेयत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ । एतालथ्या वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूमहः ।। हात्मादुर्वभौ तस्य देवस्तोत्रं महेश्वरम् । तदा तिर्यस्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् ।। १६१ नमोऽस्तु शितिकण्ठाय सुरूपाय सुवर्चसे । रिरिहाणाय लोपाय वत्सराय जगत्पते ।। १६२ कपर्दिने हायरोम्णे हयाय करणाय च । संस्कृताय सुतीर्थाय देवदेवाय रहसे ।। १६३ उपणी पिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीटुपे । वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे ॥ हस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च । (* कवये राजद्धाय तक्षकक्रीडनाय च ।। १६५ गिरिशायार्कनेत्राय यतिने जाम्बवाय च । सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च)॥ १६६ सहस्रवाहचे चैव सहस्रामलचक्षुपे । सहस्रकक्षये चैव सहस्रचरणाय च ॥ १६७ सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे । भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च ।। निपगिणे कवाचने सूक्ष्माय क्षपणाय च । ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च ॥ १६९ वभ्रवे च पिशङ्काय पिगलायारुणाय च । महादेवार्य शर्वाय विवरूपशिवाय च ॥ १७० हिरण्याय च शिष्टाय श्रेष्ठाय मध्यमाय च । + वभ्रवे च पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च पिनाकिने चेपुमते चित्राय रोहिताय च ॥ १७१ दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा । मृगव्याधाय साय स्थाणवे भीपणाय च ।। १७२ बहुरूपाप चोग्राप त्रिनेत्रायेश्वराय च । कपिलायकवीराप मृत्यो त्र्यम्बकाय च ।। .१७३ बास्तोपते पिनाकाय शंकराय शिवाय च। आरण्यायें गृहस्थाय यतये ब्रह्मचारिणे ।। १७४ सांख्याय चैव योगापं ध्यानिने दीक्षिताय च । अन्तहिताय शर्वाय मान्याय मालिने तथा ।। बुद्धाय चैत्र शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च । रोधसे चेकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महर्पये ॥ चतुष्पादाय मेव्याय धर्मिणे शीघ्रगाय च । शिखण्डिने कपालाय [+ दंपिणे विश्वमेधसे अप्रतीघाताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे । क्रूराय विकृतायैव वीभत्साय शिवाय च ॥ १७८ सौम्याय चैव पुण्याय ] धार्मिकाय शुभाय च । अवध्यायामृतागाय नित्याय शाश्वताय च ॥ कव्याय शरभायैव लिने च त्रिचक्षुपे । सोमपायाऽऽज्यपायैव धूमपायोप्मपाय च ॥ शुचये रेरिदाणाय सद्योजानाय मृत्यवे । पिशिताशाय खर्वाय मेधाय वैद्युताय च ।। १८१ * धनश्चिान्त तिप्रन्यो ह. पुस्तके नास्ति । + नास्त्यर्थमिद क. पुस्तके। x धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो ह. पुस्तके नास्ति। १६ ॥ १. काव्यः श्री १२ घ तत्व ते तु न । ह. तत्तुभ्य तु न । ३ ख घ. १. वरन । - क. लब्धा । • ५ स. ग वरः । त। ६ क ग. ह. सुरापा । ७ स. से ररि । घ. ह 'से। रेरि' । ८ ख. घ. 'नेशुष्माय क्ष। ९ क..'य स १.स. ग घ. ड. विरूपाय शि'११स य वाशे'। १२ ख. ग, ड य ज्येष्ठा । १३ स. घ. इ. च । अर' । १४ स. प. द. 'य गृह । १५ स. ४. सर्वाय । १६ स. घ. 'से । म । ०७ ग. ह. मेध्याय ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९७-९८-श्लो०१८२-२०२१ (विष्णुमाहात्म्यकपनम् ) च्याश्रिताय श्रविष्ठाय भारतायान्तरिक्षये । क्षमाय सहमानाय सत्याय तपनाय च ॥ १८२ त्रिपुरनाय दीसाय चक्राय रोमशाय च । तिग्मायुधाय मेध्याय सिद्धाय च पुलस्तये ॥ १८३ रोचमानाय खण्डाय स्फीताय ऋषभाय च । भोगिने युञ्जमानाय शान्तायैवोर्ध्वरेतसे ।। १८४ अघनाय मखन्नाय मृत्यवे यज्ञियाय च । कृशानवे प्रचेताय वह्नये किशलाय च ॥ १८५ सिकत्याय प्रसन्नाय वरेण्यायैव चक्षुषे । शिमगवे सुधन्वाय प्रमेध्याय पिवाय च ।। १८६ रक्षोनाय पशुघ्नाय विघ्नाय शयनाय च । विभ्रान्ताय मेहान्ताय अन्तये दुर्गमाय च ।। १८७ दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च । अनामयाय चोर्धाय संहत्याधिष्ठिताय च ॥ १८८ हिरण्यवाहवे चैव सत्याय शमनाय च । असिकंल्पाय माघाय री(इ)रिण्यापैकचक्षुपे ॥ १८९ श्रेष्ठाय चामदेचाय ईशानाय च धीमते । महाकल्पाय दीसाय रोदनाय इसाय । दधन्वने कवचिने रथिने च वरूथिने । भृगुनाथाय शुक्राय वद्विरिष्टाय धीमते ।। अघाय अयसंसाय(?) विमियाय प्रियाय च।दिग्यास कृत्तिवासाय भगन्नाय नमोऽस्तु ते॥१९२ पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः । मणवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वधायै च सुधाय च ।। १९३ चपदकारतमायैव तुभ्यमन्तात्मने नमः । स्रष्ट्रे धात्रे तथा हो। हत्रे चै क्षपणाय च ॥ भूतभव्यभवायैव तुभ्यं कालात्मने नमः । वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च ॥ १८५ विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः । अग्नीपोमस्विगिज्याय पशुमत्रौषधाप च ॥ १८६ दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं गज्ञात्मने नमः । तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शैमाय च ॥ १८७ अहिंसायोप्यलोभाय सुवेशायातिशाय च । सर्वभूतात्मभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः ।। १८८ पृथिव्यै चान्तरिक्षाय दिवाय च महाय च । जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः ॥१८९ अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च । तन्मात्राय मेहान्ताय तुभ्यं संचात्मने नमः ॥ २०० [*नित्याप चौथ लिङ्गाय मूक्ष्माप.चेतनाय च । शुद्धाय विभवे चैत्र तुभ्यं नित्यात्मने नमः ।। नमस्ते त्रिषु लोकेपु स्वरन्तेषु भवादिषु । सत्यान्तेषु महान्तेषु चतुर्पु च नमोऽस्तु ते ।। नमः स्तोत्रे मया ह्यस्मिन्सदसन्याहृतं विभो । मद्भक्त इति ब्रह्मण्य सर्व तत्क्षन्तुमर्हसि ॥ २०२ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके विष्णुमाहात्म्ये शंभुस्तवकीर्तन नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ आदितः श्लोकानां समयकाः-८८९२ अधारनवतितमोऽध्यग्यः। १ विष्णुमाहात्म्यकीर्तनम् । सूत उवाच-. एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् । बालेति प्रणतस्तस्मै मालिक्यिमब्रवीत् ॥ * धनु चिहान्तर्गतप्रन्यो . पुस्तके नास्ति । १५.ग. प... क्षरे । क्ष१२ क्षमाय। ३ स. प. यस्याय । .. मेषाय । ५ क. पुनस्त। ६ क. रा. ग. ने पु1 0 गये विश' प. क्षिप्रं ग । क. महन्ताय । १. ग. ह. 'कलाय "..'य महासालाप भीमते । शानाय प दी। १२ प. दादालाश दौ1१३ ग सहाय । ४ क. च । नृतय' । १५ प... प.. ८. परिने । १६ रा पक्षप प. प. १७ रा. महते । १८ क. अगिसोम। १९रा... रामाय'। २० ग. ..'यामा २१.. मानता १२२ १. चापंसिरा. xि', ·२ ar [अ०९८श्लो०२-२८] वायुपुराणम् । (विष्णुमाहात्म्यकथनम् ) काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन भीतिमान्भवः । निकामं दर्शनं दत्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ततः सोऽन्तहित तस्मिन्देवेशानुचरे तदा । तिष्ठन्ती प्राञ्जलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत् ।। कस्य त्वं सुभगे का वा दु:खिते माय दु:खिता। महता तपसा युक्तं किमर्थं मां *जुगोपसि ॥ अनया सततं भक्तथा प्रश्रयेण दमेन चाहेन चैव सुश्रोणि प्रीतोऽस्मि वरवणिनि ।। किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृध्यताम् । तं ते संपूरयाम्पद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभम् ॥ ६ एवमुक्ताऽब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमईसि । चिकीर्पितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम् ।। एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुपा । माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धिताथमिहाऽऽगता ॥ मया सह त्वं सुश्रीणि दश वर्षाणि भामिनि । अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संपयोगमिहेच्छसि ।। ९' देवेन्द्रानलवर्णाभे वरारोहे सुलोचने । इमं वृणीप्व कामं ते मत्तो वै वल्गुभापिणि ।। १० एवं भवतु गच्छामो गृहान्दै मत्तकाशिनि । ततः स्वगृहमागम्य जयन्त्या सहितः प्रभुः। स तया सर्वसेदेव्या दश वर्षाणि भागशः । अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा ।। १२ कृतार्थमागतं दृष्ट्वा काव्यं सर्वे दितेः मुताः । अभिजग्मुर्गुहं तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः ।। गता यदा न पश्यन्तो जयन्या संवृतं गुरुम् । दाक्षिण्यं तस्य तदुवा प्रतिजग्मुर्यथागतम् ॥१४ बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं चकार ह । पित्रर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया । बुद्ध्वा तदन्तरं सोऽथ दैत्यानामिव चोदितः। काव्यस्य रूपमास्थाय सोऽसुरान्समभापत्त ।। ततः समागतान्दृष्ट्वा वृहस्पतिरुवाच तान् । स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तोऽस्मि हिताय च ।। अहं वोऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि सा । ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे ॥ १८ पूर्व काम्य(व्य) स्तदा तस्मिन्समपे दयावापिके । ययौ च समकालं स सद्योत्पन्नमतिस्तदा ॥ समयान्ते देवयानी सद्योजाता मुता तदा । बुद्धिं चक्रे ततथापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे ॥ २० शुक्र उवाच- देवि गच्छामहे द्रष्टुं तव पाज्याशुचिस्मिते । विभ्रान्तमेक्षिते साधि त्रिवर्णायतलोचने ॥ २१ एचमुक्तानचीदेवी भज भक्तान्महात्रेत । एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्म लोपयामि ते ।। सूत उवाच- ततो गत्वाऽसुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता । वञ्चिताकाव्यरुपेण वेधसाऽसुरमब्रवीत् ।। काव्यं मां तात जानीध्वमेप ह्यागिरसो भुवि । वञ्चिता यत यूयं वै मयि शक्ते तु दानवाः ॥ श्रुत्वा तथा नुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः । प्रेक्षन्ते स्म छुभौ तंत्र स्थिताः खिन्नाः शुचि(सुवि) स्मिताः ।। संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे पापद्यन्त न किंचन । ततस्तेपु प्रमूढेपु काव्यस्ता-पुनरब्रवीत् ॥ आचार्यों वो यई कान्यो देवाचार्योऽयमगिराः । अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम्॥२७ एवमुक्ताऽसुराः सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य थे । तदाऽसुरा विशेपं तु न व्यगानस्तयोयोः ।। २८ - * अयं प्रयोग आप। १ स. 'वः । निष्काम । २ ख. घ. ह. त । ३ घ. 'गस ज'। ४ ख. घ. वसद्दे । ५ स. भार्गवः ६ । ग.घ.ह. कृत्वा । ७६. वैः । ८ क. घ पूर्वका १६ स. व्रतान् ।ए'। १० स. घ. दृ. 'व्यं मा जानु जा।" क. सितासात 'इनस्थितासीनाः । । १२ क. 'मोक्षत । त' । १३स. इ. ते ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [म०९८श्लो०२९-१७ ( विष्णुमाहात्म्यकथनम् ) बृहस्पतिरुवाचतानसंभ्रान्तोऽयमगिराः । काव्योऽहं वो गुरुदैत्या मळूपोऽयं वृहस्पतिः ॥ २९ स मोहयति रूपेण मामकेनैप वोऽसुराः । श्रुत्वा तस्य ततस्ते वै संमत्रधार्थवचोऽब्रवीत् ॥ ३० अयं नो दश वर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः । एप वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजः ।। ततस्ते दानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च । वचनं जगृहुस्तस्य चिराभ्यासेन मोहिताः ॥ ३२ ऊचुस्तमसुराः सर्वे फुद्धाः संरक्तलोचनाः । अयं गुरुहितोऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः॥ भार्गवोऽगिरसो(?) वाऽयं भवत्वेषैव नो गुरुःस्थिता वर्य निदेशेऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् एवमुक्त्वाऽसुराः सर्वं प्रापद्यन्त बृहस्पतिम् । यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धिनम् ॥ ३५ चुकोप भार्गवस्तेपामवलेपेन वै तदा । वोधिताऽपि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः ।। तस्मात्मनष्टसंज्ञा वै पराभवं गमिष्यथ । इति व्याहृत्य ताकाव्यो जगामाथ यथागतम् ॥ ज्ञात्वाऽभिशस्तानसुरान्काव्येन तु बृहस्पतिः । कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत ॥ बुद्ध्वाऽसुरांस्तदा भ्रान्कृतार्योऽन्तरधीयत ।। ततः प्रनष्टे तस्मिस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा । अहो धिग्वश्चितास्तेन परस्परपथाब्रुवन् ॥ १९ पृष्ठतो विमुखाश्चैव ताडिता वेधसा वयम् । दग्धाश्चैवोपयोगाच्च स्ते से चार्थेषु मायया ॥ ४० ततोऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः । प्रहादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः ॥ ४१ ततः काव्य समासाद्य अभितस्थुरवाड्मुखाः । तानागतान्पुनदृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह ॥ मयाँऽपि बोधिता: काले यतो मां नाभिनन्दथ । ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम् ।। प्रहादस्तमथोवाच मान त्वं त्यज भार्गव । स्वान्याज्यान्भजमानांच भक्तांश्चैव विशेषतः ॥ ४४ त्वया पृटा वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः । भक्तानहसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्धेण चक्षुपा ॥ ४५ यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन । अपध्यातास्त्वया हाय प्रवेक्ष्यामो रसातलम् ॥ ४६ सूत उवाच- ज्ञात्वा काव्यो यथातत्वं कारुण्येनानुकम्मया । एवं शुक्रोऽनुनीतः से ततः कोपं न्ययच्छत ।। उवाचेदं न भेतव्यं न गन्तव्यं रसातलम् । अवश्यंभावी ह्यर्थोऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति ॥ न शक्यमन्यथाकर्तुमदृष्टं हि वलवचरम् । संज्ञा प्रनष्टा या वोऽय कामं तां प्रतिलप्स्यथ ॥ ४९ माप्तः पर्यायकालो व इति ब्रह्माऽभ्यभापत । मत्प्रसादाच युप्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्जितम् ॥ युगौख्या दश संपूर्णा देवानाकम्प पूर्धनि । तावन्तपेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभापत ॥ सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति । लोकानामीश्वरो भायो पौत्रस्तव पुनर्वलिः ॥ एवं किलमहं प्रोक्तः पौत्रस्त ब्रह्मणा स्वयम् । तयाँ हृतेषु लोकेषु तपोऽस्य न किलाभवत् ॥ यस्मात्मत्तयश्चास्य न कामानभिसंधिताः । तस्मादजेन पीतेन दत्तं सावर्णिकऽन्तरे ॥ देवराज्यं वले व्यमिति मामीश्वरोऽब्रवीत् । तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति ।। भीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभवा । तस्मानिरुत्सुकस्त्वं वै पर्याय सह माकुलः ॥ ५६ न च शक्यं मया तुभ्यं पुरस्ताद्वै विसर्पितुम् । ब्रह्मणा प्रतिपिद्धोऽस्मि भविष्यं जानता प्रमो १ क. ग. यो । २ घ.ति. । समो। ३ क. हितेऽस्मारक ग. ह. 'चिताः स्मेह ५। ५स ग. घ. इ. पचायोगास्वे स्वेचा। ६ ख घ. ड. 'या वो यो । ८ क. एवमुक्तोऽनुक. स स्तुत 1 १० क. स. °कर्तुं दृष्टं वक. गाख्यो दा संपूर्णो दे १२ घ. क्लिाह सौ । १३ ग . या हते। ७ स. ग. घ. ह. पुटा।

·[अ०९८श्लो०५८-७९] वायुपुराणम् । (विष्णुमाहात्म्यकभनम् ) इमौ च शिष्यो द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहसतेः । देवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः ।। सूत उवाच- एवमुक्तास्तु दैतेयाः काव्येनाक्लिष्टकर्मणा । ततस्ताभ्यां ययुः सार्धं प्रहलादप्रमखास्तदा ।। ५९ अवश्यंभावमर्थत्वं(?)श्रुत्वो शुक्राच दानवाः । सदाशंसमानास्ते जपं काव्येन भाषितम्।।६० देशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाहयन्। अथ देवासुरान्दृष्ट्वा सङ्ग्रामे समुपस्थितान्।।६१ ततः संवृत्तसनाहा देवास्तान्समयोधयन् । दैवामुरे ततस्तस्मिन्वर्तमाने शतं समाः ।। • अजयन्नसुरा देवान्भमा देवा अपचयन् ।। ૨૨ देवा ऊचुः पण्डामर्कमर्भावं न जानीयस्त्व सुरैर्वयम् । तस्मायझं समुद्दिश्य कार्य चाऽऽत्महितं च यत् ॥ ६३ ' सज्ज्ञानापहृतावेती कृत्वा जेष्यामहेऽमुरान् । अयोपामनयन्देवाः पण्डोमकों तु तावुभौ ॥ ६४ यझे समाहयिष्यामस्त्यनमसुरान्दिनौ । ग्रहं तं वा ग्रहीप्यामो ह्यनुनित्य तु दानवान् ॥ ६५ एवं तत्यजतुस्तौ तु पण्डोमकौं तदाऽसुरान् । ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवन् ॥ ६६ +देवाऽसुरान्पराभाव्य पण्डोमर्कावुपागमन् । काव्यशापाभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुन: ॥६७ वध्यमानास्तदा देवैविविशुस्ते रसातले । एवं निरुद्यमास्ते वै कृताः शक्रेण दानवाः ।। ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च ।। जझे पुनः पुनर्विष्णुर्यझे च शिथिले प्रभुः । कर्नु धर्मव्यवस्थानमधर्मस्य च नाशनम् ।। महादस्य निदेशे तु येऽसुरा न व्यवस्थिताः । मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्माऽनुव्याहत्त्प्रभुः ॥७० धर्मानारायणस्तस्मात्संस्तथाक्षुषेऽन्तरे । यज्ञ प्रवर्तयामाम चैत्ये वैवस्वतेऽन्तरे ॥ प्रादुर्भावे तदाऽन्यस्य ब्रह्मेवाऽऽसीत्पुरोहितः । चतुर्थी तु युगाख्यायामापनेप्वमुरेप्वय ॥७२ संभूतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोधे । द्वितीयो नरसिंहोऽभट्ठद्रः मुरैपुरस्सरः ।। चलिसंस्थेषु लोकेषु त्रेतायां सप्तमे युगे । दैत्य खेलोक्य आक्रान्ते तृतीयो वामनोऽभवत् ।। ७४ संक्षिप्याऽऽत्मानमङ्गेषु बृहस्पतिपुरस्सरम् । यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः द्विजो भूत्वा शुभे काले वलिं वैरोचनं पुरा ॥ त्रैलोक्यस्य भवानराजा त्वपि सर्व प्रतिष्ठितम् । दातुमईसि मे राजन्धिक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः ॥७६ ददामीत्येव तं राजा पलिवरोचनोऽब्रवीत् । वामनं तं च विज्ञाय ततोऽनुमुदितः स्वयम् ।। ७७ स वामनो दिवं खं च पृथिवी च द्विजोत्तमाः । त्रिभिः क्रमविश्वमिदं जगदाकामत प्रभुः।। ७८ अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्कर स्वेन तेजसा : प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः ॥ ७९ * अन सपिराप 1 + अन सचिरापः । १कत. ए'।२ ख. ग घ. ह 'वश्यभा। ख. ग, घ, ४. वा काव्याघ । ग. स. दाशमा। ५ ग. इ.स्थिता. त'। घ. स्थिता. अस ग, घ. हमादेन जीयाम'। ५ क. 'महामा। ख ग, ६. 'जताम । ९. vडामा । १० ह. 'की महासुरी।।11 कभवान् । । १२ क. 'ण्डामा । १, स, ग. प.हे. 'नयाध्य ! १ ख. र. 'स्य प्रणासाघ, स्य प्रशासन १५ क. मा व्याहारयरमा १६ घ. पाव'।" १७ ग. इ. चतो वै । १८ ५ भदौद एत. पु. 15 स. ग. ह. गन । २०५ स्मरः ।।

·. ८० ८४ ८७ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९८ श्लो०८०-१०६1 (विष्णुमाहाम्यकथनम् ) शुशुभे स महावाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् । आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रील्लोकांश्च जनार्दनः ।। सपुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयत् ।। नमुचिः शम्बरश्चैव प्रहादथैव विष्णुना । कुरा हता विनिर्धता दिशः संप्रतिपेदिरे ॥ महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः । कालं च सकलं विमांस्तत्राद्भुतमदर्शयेत् ॥ ८१ तस्य गाने जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति । न किंचिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना । ८३ तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवदानवमानवाः। दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः ॥ बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः समुहृद्गणः । विरोचनकुलं सन पाताले संनिवेशितम् ।। ततः सामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने । मानुपेषु महाबाहुः प्रादुरासीजनार्दनः ॥ एतास्तिस्रः स्मृतास्तस्य दिव्याः संभूतयःशुभो। मानुष्याः सप्त यास्तस्य शापजांस्तानियोधत॥८८ त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो वभूव ह । नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुरःसरः ॥ (पञ्चमः पञ्चदश्यां नु त्रेतायां संवभूव ह । मांधातुचक्रवर्तित्वे तस्थौ तथ्यपुरःसरः॥ एकोनविंशे त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकोऽभवत् । जामदग्न्यस्तथा षष्ठो विश्वामित्रपुरःसरः) ।। चतुर्विशे युगे रामो वशिष्ठेन पुरोधसा । ससमो रावणस्यायें जो दशरथात्मजः ।। ९२ अर्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात् । वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातकर्णपुरःसरः ।। +तथैव नवमो विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः । देवक्या वसुदेवातु ब्रह्मर्गार्यपुरःसरः ।। अप्रमेयो नियोज्यश्च यत्र कामचरो वशी। क्रीडते भगवाल्लोके वालः क्रीडनकैरिव ।। न प्रमातुं महाबाहुः शक्योऽसौ मधुसूदनः । परं परममेतस्माद्विश्वरूपान विद्यते ॥ अष्टाविंशतिमे तदद्वापरस्यांशसंक्षये । नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुढेरिणफुले प्रभुः ।। कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् । मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया । भविष्टो मानुषी योनि मच्छन्नचरते महीम् । विहारार्थ मनुष्येषु सान्दीपनिपुरःसरम् ।। यत्र कंसं च सावं च द्विविदं च महासुरम् । अरिष्टं पमं चैव पूननां केशिनं हयम् ।। १०० नागं कुवलयापीई मल्लराजगृहाधिपम् । दैत्यान्मानुपदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् ।। छिन्नं बाहुसहस्रं च वाणस्याद्भुतकर्मणः । नरकश्च हतः संख्ये यवनाथ महाबलः ।। १०२ हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा । दुराचाराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले ॥ १०२ पते लोकहितार्थाय मादुर्भावा महात्मनः । अस्मिन्नेव युगे सीगे संध्याम्लिष्टे भविष्यति ॥ कल्लिविष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान् । दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवलयपुरःसरः ॥ १०४ अनुकर्षन्सर्व सेनां दस्त्यश्वरपसंकुलाम् । मगृहीतायुधैषितः शतसहस्रशः ॥ नात्यर्थे धामिका ये च ये च धर्मद्विपः कचित् । उदीच्पान्मध्यदेशांय तथा विन्ध्यापरान्तिकान्।। १२ * एतविमान्तर्गतमन्यो घ. पुस्तके नास्ति । + अर्य को न विद्यते प. ए. पुस्तफयोः । । म. uis ग. ग. प.: पिप्रास्त'। ३ स. ग... "यन् । त'। ग. ग. प... सप्यमु। ५ ग. ग...'माः । मर्नु । ६. ग. तस्मात' । ८. तस्योलप्यपुर:गराः ।ए । ७ रा. ग... मेरा ए. और रा. ग. य..मि.ग.:: #111 रा. ग. देवया । ११ ग परम । १. ग. प. इ. 'गरः । रा. पनाम पाम । १५ स. प. ४. 'पंग ग. - ·[अ०९८.९९मो०१०७-१२६।१-३] वायुपुराणम् । (रावस्यादिशियनम् ) तर्थव दाक्षिणात्यांथ द्रविडान्सिदलैः सह । गान्धारान्पारदविन पल्हवान्यवनाशकान् ।। नुपावरांवय पुलिन्दान्दग्दान्ससान् । लम्पकानन्ध्रकान्द्रान्किरानाधव स प्रभुः ॥ १०८ प्रवृत्तचक्रो बलवानम्लेच्छानापन्तकाली । अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति ॥ १०९ मानवः स तु संबई देवस्यांशेन धीमतः । पूर्वजन्मान विष्णुर्यः मैमितिनीय वीर्यवान् ॥ ११० गात्रेण व चन्द्रममा पूर्षे कलियुगेऽभवत् । इत्येतास्तस्य देवस्य दश संभूतपः स्मृताः ।। १११ तं तं कालं च कारं च तत्तदुद्दिश्य कारणम् । अंशेन त्रिपु लोकेपु तास्ता योनी: प्रपत्स्यते ।। पञ्चविगोत्थिते कलो पविशति वै समाः। विनिनन्सर्वभूतानि मानुपौनेव सर्वशः ।। कृत्वा चीनावशेषां तु मही पूरेण कर्मणा । संशागयित्वा वृपलान्मायशस्तानधार्मिकान् ॥ १११ ततः स तदा करिकारितार्थः ससनिकः । कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु.पुनः स्वयम् ।। अकस्मात्पिताऽन्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः सपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनाऽर्थेन चोदितान गङ्गाय मुनयोमध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः । ततो व्यतीते कल्कौतु सामान्यः (त्यैः) सह सैनिकैः।। नृपेप्वय विनष्टेषु तदा समग्रहाः मनाः । रक्षणे विनिवृत्ते तु इत्वा चान्योन्यमाहवे ।। ११८ परस्परहनाभासा निराकन्दाः मुदु:खिताः । पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्पास्ता निप्परिग्रहाः ।। मनश्रुतिधर्माश्च नष्टधर्माश्रमास्तथा । द्रस्वा अल्पायुपर्व भविष्यन्ति वनौकसः ।। १२० सरित्पर्यतसेविन्यः पत्रपूलफलाशनाः । चीरपप्राजिनधराः संकरं घोरमास्थिताः ।। १२१ अस्यायुपो नटवार्ता यहायाघाः मुदःखिताः । एवं कष्टमनुमाप्ताः कलिसंध्यांशके तदा ॥ १२२ प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति साथै कलियुगेन तु । क्षीणे कलियुगे तस्मिन्मवृत्ते च कृते पुनः ।। १२३ प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभानादेव नान्यथा । इत्येतत्कीर्तितं सर्वे देवासुरविचेष्टितम् ॥ १२५ यदुवंशमसनेन महद्दो वैष्णवं यशः । तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोईयोरनोस्तया ॥ इति श्रीमहापुराणे यायुधोके विष्णुमाहात्म्यकपनं नामाटनवतितमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-९०१८ अथ नवनवतिदमोऽध्यायः । १ तुर्वस्वादिवंशवर्णनम् सूत उवाच- तुर्वसोस्तु सुतो बहिर्वद्वे!भानुरात्मजः । गोभानोस्तु सुतो वीरखिमानुरपराजिनः ।। करन्धमेखिसानोस्तु मरुत्तस्य तु चाऽऽत्मनः । अन्यस्त्वाविक्षितो राजा मरुत्तः कथितः पुरा । अनपत्यो मरुतस्तु स राजाऽऽसीदिति श्रुतः । दुष्कृतं पौरवं चापि सर्वे पुत्रपकल्पयन् ।। १स. ग. घ. लम्पाका' । २ क ग. 'नन्धका' । ३ घ. प्रमति । ४ ख. ग. शस्मवै । घ. शत्सवैस्कृताः । वि। ५ ख ग. घ. ड. पाण्येव । ६ ग. ड. शेष तु । ७ व. ग. ह. सर्वे त। ८ क. इ. क्षययि । ९ ख. ग. ह. 'दितः। ग 1 १. घ. ड. मात्ये स। ११ घ. . निके। नृ। १२ ख. ड. रहतश्चाध नि' । १३ ख. घ. ड. स्तानिः पी'। १४ क.व व कस इमे स्मृताः । सं। ख.व तदा सर्वे वनीकसः ।स। १५ ख. ग. घ. ह. "वं काटाम। १६ ख युगे। १७ ख. गं. ड. 'मस्तु शानो मरुत्तस्तस्र चा । १८ क. ख. 'न्यस्त्ववीक्षि' । १९:ध. ह रुतः की। २. स, ग. घ. दुष्कतं पौ । इ. दुध्यन्तं पौ। .

·. ८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - ०९९ श्लो०४-२९] ( तुर्वस्वादिवशक्थनम्) एवं ययातिशापेन जरीयाः संक्रमेण तु । तुर्वसो पौरवं शं प्रविवेश पुरा किल ।। दुष्कृतस्य तु दायादः शख्थो नाम पार्थिवः । शरूयात्तु जनापीडश्चत्वारस्तस्य चाऽऽत्मजाः ।। पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कुल्यस्तथैव च । तेषां जनपदाः कुल्याः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः ॥ द्रुह्यस्य तनयौ वीरौ वभ्रुः सेतुश्च विश्रुतौ ।। अरुद्धः सेतुपुत्रस्तु बाभ्रवो रिपुरुच्यते ॥ यौवनावेन समिति कृच्छ्रेण निहतो वली । युद्ध मुमहदासीत्तु मासान्परि चतुर्दश । अरुद्धस्य तु दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः । ख्यायते यस्य नाम्ना तु गान्धारविषयो महान् गान्धारदेशजाश्चापि तुरगा वाजिनां वराः । गान्धारपुत्रो धर्मस्तु धृतस्तस्य सुतोऽभवत् ।। १० धृतस्य दुर्दमो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चाऽऽत्मजः । प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते ॥ म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे ख़ुदीची दिशमाश्रिताः । अनोः पुत्रा महात्मानस्वयः परमधार्मिकाः ॥ समानरच पक्षच परपक्षस्तथैव च । सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कालानलो नृपः ॥ *कालानलस्य धर्मात्मा सृञ्जयो नाम धार्मिकः । सृञ्जयस्याभवत्पुत्रो वीरो राजा पुरंजयः ॥ जनमेजयो महासचः पुरंजयमुतोऽभवत् । जनमेजयस्य राजमहाशालोऽभवन्नृपः ।। १५ आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्ठितयशा दिवि । महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः + सप्तद्वीपेश्वरो राजा चक्रवती महायशाः । महामनास्तु पुत्रौ द्वौ जनयामास विश्रुतौ ।। उशीनरं च धर्मज्ञं तितिभु चैव धार्मिकम् । उशीनरस्य परन्यस्तु पञ्च राजर्पिवंशजाः ॥ मेगा कमी नवा दर्वा पञ्चमी च पद्धती । उशीनरस्य पुत्रास्तु पञ्च तासु कुलोदहाः ।। तपसा ते सुमहता जातदाश्च धार्मिकाः ।। मृगायास्तु मृगः पुत्रो नवाया नव एव तु । कृम्पाः कृमिस्तु दर्वायाः सुव्रतो नाम धार्मिकः ॥ दृपद्धतीमुतथापि शिविरौशीनरो द्विजाः । शिवः शिवपुर ख्यातं यौधेयं तु मृगस्य तु ॥ २१ नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस्तु कृमिला पुरी । सुव्रतस्य तथाऽऽम्बष्ठा शिविपुत्रान्निबोधत ।। शिवस्तु शिवयः पुत्राश्चत्वारो लोकसंमताः । वृपदर्भः सुवीरस्तु केकयो मद्रकस्तथा ॥ २३ तेपां जनपदाः स्फीताः केकया माद्रकास्तथा । वृपदर्भाः सूचीद स्तितिक्षोः शृणुत प्रजाः ॥ तेतिक्षुरभवद्राना पूर्वस्यां दिशि विधुतः । उशद्रयो महावाहुस्तस्य हेम: सुतोऽभवत् ॥ २५ हेमस्य सुतपा जज्ञे सुतः सुतयशा वली । जातो मनुष्ययोन्या वै क्षीणे वंशे प्रजेप्सया ॥ २६ महायोगी स तु बलिर्वद्धोः स महामनाः । पुत्रानुत्पादयामास चातुर्वर्ण्यकरान्भुवि ।। अहं स जनयापास बद्रं मुलं तथैव च । पुण्डूं,कलिङ्गं च तथा बालेयं क्षत्रमुच्यते ।। वालेया ब्राह्मणाथैय तस्य वंशकराः प्रभोः। चलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः पीतेने धर्मतः ॥ २९ १९ २८ * एतदादिशोरदय ग पुस्तके नास्ति । + अय शोको न विद्यते स. पुस्तके।' १ रा. ग. प... रासक्रमगे पुरा । तु। २ स. ग. घ. दुपन्तस्य । ३ रा. गुस्यो। स. गुम्भों। ५ रा. ग. तु तयार। प. ४. तु तथाऽऽर। ६ क. घ. तु घृत' । ७ क. 7. घृतस्य । ८ ह. पापियः । ९ग. नूगा । १० ग. प. पसोऽरो मुमहतो जाता युद्धस्य धा।" स. १. का. । नृगायास्तु मृगः। घ. "काः। गगाया. गुमनः । १२ गग, प.तु नग। १३ 2 'था पृथा। १४ ट. 'यो भद । १५ ग. य...ाः पुसी। १६ प. द.त.।। १. रा. ग. प. १. पलिः। १० म. ग. प. य: गर्म । १९. गृह ।। २. क.ग. ' नमः।

·[अ०९९श्लो०३०-१५ वायुपुराणम् । (तुर्वस्वादियंगकथनम् ) महायोमित्वमायुश्च कल्पायु परिमाणकम् । सङ्ग्रामे चाप्यजेपत्वं धर्मे चैव प्रभावना ।। त्रैलोक्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा । वले चापतिमत्वं वै धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् ॥ चतुरो नियतान्वर्णास्त्वं वै स्थायितेति च । इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्ति परां ययौ ।। कालेन महता विद्वान्स्वं वै स्थानमुपागतः । तेषां जनपदाः स्फीता बङ्गागा मकास्तथा ॥ ३३ पुण्ड्राः कलिङ्गाश्च तथा तेपां वंशं निबोधत । तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रमा मुनिसंभवाः॥ संभूता दीर्घतमस: सुदेष्णायां महौजसः ॥ ऋपय ऊचु:- कथं वले. सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो । ऋपिणा दीर्घतमसा एतन्नो भूहि पृच्छताम् ।। सूत उवाच- अशिजो नाप विख्यात आसीदीमापिः पुरा । भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः ।। अशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम् । वृहस्पतिवृहत्तेजा ममता सोऽभ्यपद्यत ।। ३७ उवाच ममता तं तु बृहस्पतिमनिच्छनी । अन्तर्वल्यस्मि ते भ्रातुर्येप्रपाष्टमिता इति * ॥ ३८ अयं हि मे महागभों रोचतेऽति वृहस्पते । अशिजं ब्रह्म चाभ्यस्य पडङ्ग वेदमुनिरन् ।। अमोघरेतास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि । अस्मिन्नेव गते काले यथा वा मन्यसे प्रभो ।। ४० एवमुक्तस्तया सम्पग्बृहत्चेना वृहस्पतिः। कामात्मानं महात्माऽपि नाऽऽत्मानं सोऽभ्यधारयन् ।। संवभूवैव धर्मात्मा तया सार्धं वृहस्पतिः । +(उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सोऽभ्यभाषते ॥ नोस्नातक न्यसे(?) ह्यस्मिन्दयोनेहास्ति संभवः अमोधरेतास्त्वं चापि पूर्व चाहमिहाऽऽगतः॥४३ शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो वृहस्पतिः । ] अशिजं तं सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः ।। ४४ यस्मात्चमीशे काले सर्वभूतेप्सिते सति । मामेवमुक्तवान्मोहात्तमो दीर्घ प्रवक्ष्यसि ।। ततो दीर्घतमा नाम शापापिरजायत । अथाशिजो वृहत्कीर्तिर्वृहस्पतिरिवौजसा ॥ ऊर्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यबसद्भातुराश्रमे । गोधर्म सौरभेयात्तु पभाच्छ्रुतवान्प्रभो ॥ तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा । तस्मिन्हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृपः ॥४८ दर्शार्थमाहृतान्दश्चिचार सुरभीकृतः । जग्राह तं दीर्घतमा विस्फुरन्तं च शृङ्गयोः ।। स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम् । ततोऽब्रवीद्वपस्तं वै पुञ्च मां बलिनां वर ॥. ५० न मयाऽऽसादितस्तात बलवांस्त्वद्विधः कचित् । त्र्यम्बकं बहता देवं यनो जातोऽस्मिासि) भूतले मुश्च मां वलिनां श्रेष्ठ प्रीनस्तेऽहं वरं वृणु । एवमुक्तोऽब्रवीदेनं जीवंस्त्वं मे क यास्यसि ॥५२ तेन त्वाऽहं न मोक्ष्यामि परस्त्रदि चतुष्पदम् । ततस्तं दीर्घतमसं स वृपः प्रत्युवाच इ.॥ ५३ नास्माकं विद्यते तात पातक स्तेयमेव वा । भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयं च सर्वशः ।। ५४ कार्याकार्य न वै विद्मो गम्यागम्यं तथैव च । न पाप्मानो वयं विप्र धो ह्यप गवां स्मृतः ॥ * ज्येप्टस्येत्यादिपाटितो ग प. पुस्तकेषु । + एतनिद्वान्तर्गतप्रन्यो द, पुस्तके नास्ति । १ ख. ग घ. करपच प°12 क. स इ. पयते'। ३ ख ग घ च । रक मुहल का'।५ ग, तपसः । ६ ग. ह. सुदंष्ट्रायां । ७ ८. 'तपसा । ८ य ग तत्तहि । ९४ असिनो । १० का. रामता। ११ असिन । १२ क. समतां । १३ क. समता । १४ स.'टस्य ममता । १५ क रोदते । १६ स. उगतेज घ. उशिज । १७ स. ग. घ. विभो । १८ क. "स्मा च ना। १९ स. 'त । भोस्तात काम्यसे । २० क. 'स्वाहं च ! २१ स. ग. घ. ट. ' चव विप्रग। ४९ - - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९९श्लो०५६-७९] (तर्वस्वादिवंशकथनम् ) गवां नाम स वै श्रुत्वा संभ्रान्तस्त्वनुमुच्य तम् । भक्तया चाऽऽनु श्रविकया गोपु तं वै प्रसादयत् प्रसादिते गते तस्मिन्गोधर्म भक्तितस्तु तम् । मनसैव तदादत्ते तनिष्ठस्तत्परायणः । ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत । विचेष्टमानां रुदती दैवात्संमूढचेतनः ।। अवलेप तु तं मत्वा शरद्वांस्तस्य नाक्षमत् । गोधर्म वै बलं कृत्वा म्भुपां से सममन्यत ।। विपर्यय तु तं दृष्ट्वा शरद्वान्मत्यचिन्तयत् । भविष्यमर्थ ज्ञात्वा च महात्मों च न मृत्युताम् ।। प्रोवाच दीर्घतमस क्रोधात्संरक्तलोचनः । गम्यागम्यं न जानीपे गोधर्मात्मार्थयन्ताम् ॥६? दुर्वृत्तस्त्वं त्यजाम्येप गच्छ स्वं स्वेन कर्मणा । यस्माचमन्धो वृद्धश्च भर्तव्यो दुरनुष्ठितः ॥ तेनासि त्वं परित्यक्तो दुराचारोऽसि मे मतिः ॥ सूत उवाच- कर्मण्यस्मिस्ततः रे तस्य वुद्धिरजायत । निर्भय चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृहा च ।। कोठे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गाम्भसि समुत्सृजत् ।। उह्यमानः समुंद्रस्तु सप्ताह स्रोतसा तदा । तं सस्त्रीको चलि म राजा धर्मार्थतत्ववित् ।। अपश्यन्मजगानं तु स्रोतसाऽभ्याशमागतम् ॥ तं गृहीत्वा स धर्मात्मा वलिरोचनस्तदा । अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्योज्यैश्च तर्पयन् ।। भीतः स चै चरेणाथ च्छन्दयामास वै वलिम् । स च तस्माद्वरं वत्रं पुत्रार्थी दानवर्षभः ।। ६६ वलिरुवाच- संतानार्थ महाभाग भार्याया मम मानद । पुत्रान्धर्मार्थ संयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ॥ एवमुक्तस्तु तेनपिस्तथाऽस्त्वित्युक्तवान्हि तम् । मुदेष्णां नाम भार्या स्वां राजाऽस्मै प्राहिणोत्तदा अन्धं वृद्धं च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह । स्वां च धात्रेयकी तस्मै भूपयित्वा व्यमर्जयत् ।। कक्षीवचक्षुपौ तस्यां शूद्रयोन्यापिर्वशी । जनयामास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महौजसौ कक्षीवचक्षुपौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा । माघीतो विधिवत्सम्यगीश्वरौ ब्रह्मवादिनी ॥ ७१ सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि । ममैत:विति होवाच चलिर्वैरोचनस्त्वपिम् ॥ नेत्युवाच ततस्तं तु मताविति चाब्रवीत् । उत्पन्नौ शुद्रयोनौ तु भवच्छमासुरोत्तमौ ।। अन्यं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिपी तव । माहिणोदवमानाय शुद्रां धात्रेयकी मम ।। ततः प्रसादयामास पुनस्तमृपिसत्तमम् । बलिर्भार्या सुदेष्णां च भर्सयामास वै प्रभुः ॥ पुनश्चनामलंकृत्य ऋपये प्रत्यपादयत् । तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि. मां शभे ॥ दमा लयणमिश्रेण स्व(सु)व्यक्तं नग्नकं तथा लिहिण्यस्यजुगुप्सन्ती आदतलमस्तकम् ॥७७ ततस्त्वं माप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान् । तस्य सा तद्वचो देवी सर्व कृतयती तया ।। ७८ अपानं च समासाद्य जुगुप्सेन्ती न्ययनपत् । तामुवाच ततः सपिर्यत्ते परिन शुभे ।। विनाऽपानं कुमारं त्वं जनपिप्यसि पूर्वजम् ।। ७० १. ग.. 'यन् ।।२ म. ग. प. स. 12 ग. ग. प. 1. गाभ्यन ग... प्रायचिन्ता यम भ । प. प्रतिविम्य यम् । ५ ग. 'स्मा चाराग. "न: धमाधम । ६. 'ये। ग । ग. जन् । । ९ रा. ग. प. १. मास्तु।१. . 'पुपा दास भागा। ११ फाय. " को त । १४ रा.म..'५१. ग. प. 'शप ।

·6. . ८८ F१०९९८०-१.३] वायुपुराणम् । (तुर्वस्वादिवंशकथनम् ) 'ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह । नाहीस त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेटशम् ।। (* ऋपिरुषाच- तवापराधो देव्येप नान्यथा भविता नु वै । देवीदानी च ते पुत्रमहं दास्यामि मुव्रते ॥ ८१ तस्यापानं विना चैव योग्याभावो(?) भविष्यति । ) तां स दीर्घतमाधव कुक्षौ स्पृष्ट्वेदपवीत् ।। माशितं दधि यत्तेऽद्य ममाङ्गा शुचिस्मिते । तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यापित्रोदाधिः ॥ ८३ भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः। तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तया ।। ततोऽस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत । बङ्गस्तस्मान्कलिङ्गास्तु पुण्ट्रो ब्रह्मस्तथैव च ॥ ८५ वंशभाजस्तु पौते बले क्षेत्रेऽभवंस्तदा । +इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दताः मुताः पुरा ॥ ८६ मजोस्त्वपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति । अपत्यमस्य दारेपु स्वेपु मा भून्पहात्मनः ८७ तत्ती मनुप्पयोन्यां वै जनयापास स प्रजाः । सुरभिर्दीर्घतपसमथ प्रीतो वचोऽब्रवीत् ।। विचार्य यस्माद्दोधर्म त्वमेवं कृतवानसि । तेन न्यायेन मुमुचे अहं प्रीतोऽस्मि तेन ते ॥ तस्मात्तव तमो दीर्घ निस्तुदाम्पद्य पश्य वै । वाईपत्यं च यत्तेऽन्यत्पापं संतिष्ठते तनों ।। ९० जरामृत्युभयं चैव आघ्राय प्रणुदामि ते । आघ्रातमात्रः सोऽपश्यत्सग्रस्तमसि नाशिते ॥ ९१ आयुप्पांश्च युवा चैव चक्षुष्मांश्च ततोऽभवत् । गा दीर्घतमाः सोऽथ गौतमः समपद्यत ॥ ९२ कसीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिमनाम् । यथोद्दिष्ट हि पित्र चचार विपुलं तपः ॥ ततः कालेन महता तपसा भावितः स 4 1 विधूयं सानुजो दोपान्ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्मभुः ।। ९४ ततोऽब्रवीत्पिता चैनं पुत्रवानस्म्यहं प्रभो । सत्पुत्रेण त्वया तात कृतार्थोऽस्मि यशस्विना ॥ युक्तात्मा हि ततः सोऽथ प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् । ग्राह्मण्यं प्राप्य कक्षीवान्सहस्रमहजत्सुतान् ।। म्मृताः वितः मुताः । इत्येप दीर्घतमसो बलेबैरोचनस्य वै ।। समागमः सपाख्यातः संतानं चोभयोस्तयोः । बलिस्तानमिपिच्येह पञ्च पुत्रानकल्मपान् ।।९८ कृतार्थः सोऽपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः । अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाझी चरत्युत।। तत्रागस्य तु राजर्षे राजाऽऽसीदधिवाइन: 1 सापराधमुदेणाया अनपानोऽभवन्नृपः ।। १०० अनपान स्य पुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः । पुत्रो दिविस्थस्याऽऽसीद्विद्वान्धरियो नृपः ॥१०१ x स वै धर्मरथः श्रीमान्येन विष्णादे गिरौ । सोमः शक्रेण सह वै यज्ञे पीतो महात्मनः ॥१०२ सूनुर्धर्मरयस्यापि राजा चित्ररथोऽभवत् । ( अथ चित्ररथस्यापि राजा दशरथोऽभवत् ।। लोमपाद इति ख्यातो यस्य शान्ता सुताऽभवत् ।। १०३ कृष्णाङ्गा गौतमारते * एतचिहान्तर्गतग्रन्धो ड. पुस्तरे नास्ति । + इसेत इत्यारभ्य मंतान चोभयास्तयोरित्यन्तग्रन्थ. स. घ. पुस्तकयोनीत 1x इत आरभ्य अन्सश्च भविता नृा इत्यन्तप्रन्यो न विद्यते ग पुस्तके। । इदम न विद्यते क.. घ पुस्तयोः। १ स. ग. घ. ते पात्र । २ ग ड जाह्यपहता तस्य । ३ क पानामात्यदा । ४ ८. 'तो मानु। ५ ग. ह. भी दी । ६ ग.इ. प्रीता । ७ ग. न्यायास्न मुमनेन प्रीताऽस्मि नते । ६. न्यायास्मामुमने प्रीताऽत्मि.....°1 ८ ग. ... वादततम. सोऽय गोत' । ९ क. 'यमनु। १० क. ब्रह्मग्य । ११ ग. दृ.त्मानं त'। १२ क. "झगा क्ष १३ क. प्रह्मण्यं । १४ ग. ह. न् । कृष्माण्डा मी १५ ग. ह. गताः समास्याताः संतानायो' १६ ६. पि युक्तात्मा। १७ रा. प. ४ बागम्य तु राना) रा । १८ स. रयः स्मृतः । म । १९ । शुक्रेण । २० क. 'ना गृण धर्म।

·- ३७४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९९श्लो०१०४-१२७ । (तुर्वस्वादिवंशकथनम् ) [*स तु दाशरथिरिश्चतुरङ्गो महामनाः । प्यशृङ्गमसादेन जज्ञेऽथ कुलवर्धनः ।। १०४ चतुरङ्गस्य पुत्रस्तु पृथुलाच इति श्रुतः । पृथुलाश्वसुतश्चापि चम्पो नाम बभूव ह ॥ चम्पस्य तु पुरी रम्या रम्या या मालिनी भवत् ॥] + चम्पावती पुरी चम्पा चतुर्वर्णा च वै वसत् । पष्टिवर्षसहस्राणि चम्पावत्यां पुराऽवसत् ॥ ब्राह्मणैः क्षत्रियेश्यः सर्वे स्वेधर्मनुष्ठिते । सर्वे धर्म वै तपसा सर्वे विष्णुपरायणाः (१)|| पूर्णभद्रप्रसादेन हर्यगोऽस्य मुतोऽभवत् ।। १०७ जज्ञे वै तण्डिकस्तस्य वारणं शुक्रवारणम् । आनयामास स महीं मन्त्रैर्वाहनमुत्तमम् ॥ १०८ हयगस्य तु दायादो राजा भद्ररथः किल । अथ भद्ररथस्याऽऽसीबृहत्कर्मो प्रमेश्वरः ।। १०९ बृर्हद्रथः सुतस्तस्य तस्माजज्ञे बृहन्मनाः। बृहन्मनास्तु राजेन्द्रो जनयामास वै सुतम् ॥ ११० नान्ना जयद्रथं नाम तस्मादृढरयो नृपः । आसीदृढस्थ स्यापि विश्वजिजनमेजयः ।। दायादस्तस्य चाङ्गेभ्यो यस्मात्कर्णोऽभवनृपः । कर्णस्य सुरसेनस्तु द्विजस्तस्याऽऽत्मजः स्मृतः ऋपय ऊचु:- सूतात्मजः कथं कर्णः कथं चाङ्गस्य वंशजः । एतदिच्छा वै श्रोनुमत्यर्थं कुशलो ह्यसि ॥ ११३ सूत उवाच- बृहद्भानो सुतो जज्ञे नाम्ना राजा वृहन्मनाः। तस्य पत्नीद्वयं चाऽऽसीचैद्यस्योभे च ते सुते ॥ यशोदेवी च सत्या च ताभ्यां वंशस्तु भिद्यते । जयद्रथस्तु राजेन्द्रो यशोदेव्यां व्यजायत । ब्रह्मक्षत्रान्तरः सत्यविजयो नाम विश्रुतः । विजयस्य धृतिः पुत्रस्तस्य पुत्रो धृतव्रतः ॥ ११६ धृतवतस्य पुत्रस्तु सत्यकर्मा महायशाः । सत्यकर्मसुतश्चापि सूतस्त्वधिरथस्तु वै ।। स कर्ण परिजग्राह तेन कर्णस्तु सूतजः । एतदः कथितं सर्व कर्णे यदै प्रचोदितम् ।। ११८ एतेऽङ्गवंशजाः सर्वे राजानः कीर्तिता मया । विस्तरेणाऽऽनुपूा च पुरोस्तु शृणुत प्रजाः ।। सूत उवाच- पुरोः पुत्रो महावाहुराजाऽऽसीजनमेजयः। अविद्धस्तु सुतस्तस्य यः प्राचीमजयादशम् ।। अविद्धतः प्रवीरस्तु मनस्युरभवत्सुतः । राजाऽयो जयदो नाम मनस्योरभवत्सुतः ॥. १२१ (दापादस्तस्य चाप्यासीद्धन्धु म महीपतिः।धुन्धोबहुगवी पुत्रः संजातिस्तस्य चाऽऽत्मनः ।। संमातेरय रौद्रावस्तस्य पुत्रान्निबोधत)। रौद्रावस्य घृताच्या वै.दशाप्सरसि सूनवः ॥ १२३ रजेयुश्च कृतेयुधे कक्षेयुः स्थण्डिलेयु च । घृतेयुश्च जलयुश्च स्थलेयुचैव सप्तमः ।। १२४ धर्मेयुः संनतेयुश्च वनेयुर्दशमस्तु सः । रुद्रा शूद्रा च मद्रा च शुभा जामलजा तथा ॥ १२५ तला सला च सप्तता या च गोपनला स्मृता । तथा ताम्ररसा चैत्र रत्नकूटी च सौ दश ।। आप्रेयो वंशतस्तासां भर्ता नाना प्रभाकरः । अनादृष्टस्तु राजपी रिवेयुस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥ * धनुधिद्वान्नर्गत प्रत्यः रा. प. स. पुस्तकंप्येव । एतच्लोकद्वयं घ. ६. पुस्तकोंन । एतरिक्षान्तर्गतप्रन्यः रा. पुस्तके मास्ति । १२. पर। 6.रणः शयारणः भा। ३. मधोयी । ४ रा.प.र.दया ।५घ. मी रपे। (रा. प. प. दहा गु। ७ फ. ग. 'जेन्द्र ! ८ प. स्यगर । ९. मदे घो।१० ग...देना "।" रा.प. २. 'भो भय । १२. मंयाति'। १३ क. '५ पई। 17 प. प समभा। १५. सारा भा'! १६ ग..रिचयु। । - ·१२ [अ०९९।०१२८-१५३] वायुपुराणम् । , (तुर्वस्वादिवंशक्यनम्) रिवेयोर्चलना नाम भार्या वै तक्षकात्मजा । यस्यां देव्यां स राजपी रैन्ति नाम त्वजीजनत् ।। रन्तिारः सरस्वत्या पुत्रानजनयच्छुभान् । त्रसुं तथाऽप्रतिरथं ध्रुवं चैवातिधार्मिकम् ॥ १२९ गौरी कन्या च विख्याता मांधातुर्जननी शुभा । धुर्योऽप्रतिरथस्थापि कण्ठस्तस्याभवत्सुतः ॥ मेघातिथिः सुतस्तस्य यस्मात्काण्ठायना द्विजाः। इतिनानुयम(?)स्याऽऽसीत्कन्या साऽजनयत्सुतान् सोः सुदयितं पुत्रं मलिनं ब्रह्मवादिनम् । उपदॉतं ततो लेभे चतुरस्त्विति साऽऽत्मजाने १३२ मुंष्मन्तमय दुष्म(प्यान्तं प्रवीरमनघं तथा । चक्रवर्ती ततो जज्ञे दौम(ष्य)न्तिनृपसत्तमः ॥ शकुन्तलायां भरतो यस्य नाना तु भारतम् । दुष्म(प्यन्तं प्रति राजानं वागुवाचाशरीरिणी ।। माता भैना पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः । भर स्वपुत्रं दुष्यन्त सत्यमाह शकुन्तला १३५ रेतोधाः पुत्रं नयति नरदेव यमक्षपात् । त्वं चास्य धाता गर्भस्य माऽधर्मस्थाः शकु म् ॥ भरतसिटपु स्त्रीपु नच पुत्रानजीजनत् । नाभ्यनन्दछ तानराजा नानुरूपान्ममेत्युत ।। ततस्ता मातरः कुद्धाः पुत्रानिन्युर्यप्रसयम् । ततस्तस्य नरेन्द्रस्य वितथं पुत्रजन्म तत् ॥ १३८ ततो मरुद्भिरानीय पुत्रस्तु स बृहस्पतेः । संक्रामितो भरद्वाजो मरुद्भिः क्रतुर्भािवभुः ॥ तत्रैवोदाहरन्तीदं भरद्वाजस्य धीमतः । जन्मसंक्रमणं चैव मरुद्भिर्भरताय वै ॥ पन्यामासन्नगर्भायोपसिनः संस्थितः किल । भ्रातुर्भार्या स दृष्ट्वाऽथ वृहस्पतिरुवाच ह ॥ अलंकृत्य तर्नु स्वां तु मैथुनं देहि मे शुभे ॥ १११ एवमुक्ताऽब्रवीदे [*नमन्तर्वत्नी ह्यहं विभो । गर्भः परिणतचायं ब्रह्म व्याहरते गिरा ॥ १४२ अमोघरेतास्त्वं चापि धर्मश्चैव विहितः । एवमुक्तोऽब्रवीदेनां ] स्मयमानो वृहस्पतिः ॥ १४३ विनयों नोपदेष्टव्यस्त्वया मम कथं चन । हर्षमाणः प्रसहीनां मैथुनायोपचक्रमे ।। ततो बृहस्पति गर्भो हर्पमाणमुवाच ह । संनिविष्टो ह्यहं पूर्वमिह तात बृहस्पते ।। १४५ अमोघरेताश्च भवान्नावकाशोऽस्ति च द्वयोः । एवमुक्तः स गर्भेण कुपितः प्रत्युवाच ह ।। १४३ यस्मान्मामीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति । प्रतिपसि तेत्तस्माचमो दीर्घ प्रवेक्ष्यसि ।। पादाभ्यां तेन तच्छन्नं मातुर वृहस्पतेः । ततस्तु तयोर्मध्येऽनिवार्यः शिशुकोऽभवत् ॥ १४८ सद्योजातं कुमारं तं दृष्ट्वाऽय ममताऽब्रवीत् । गमिष्यामि ह वै भरद्वाज बृहस्पते ॥ १४९ एवमुक्त्वा गतायां स पुत्रं त्यजति तत्क्षणात् । भरस्व वाढमित्युक्तो भरद्वाजस्ततोऽभवद (+मातापितृभ्यां सत्यक्तं दृष्ट्वाऽथ मरुतः शिशुम् । गृहीत्वैनं भरद्वानं जग्मुस्ते कृपया ततः । तस्मिन्काले तु भरतो मरुद्भिः क्रतुभिः क्रमात्.! ) काम्यनैमित्तिकैर्यज्ञैर्यजते पुत्रलिप्सया ॥ यदा स यजमानो वै पुत्रानाऽऽसादयत्मभुः । यज्ञं ततो मरुत्सोमं पुत्रार्थे पुनराहरद ॥ १५३ १८ T धनुचिहान्तर्गतमन्यः स. पुस्तके न । + धनुचिहान्तर्गतमन्यो न घ. पुस्तके । - १ स. हरियो । २ स. ह. रन्ति रमजी । घ. रन्तिवारमजी। ३ क. धुर्यः प्र । ४ स. घ. . 'वनृप । में'। ।५ स. ६.नुपम । ६ क. प्रमुः सु। ख. घ. ह. 'दानवी त'। ८ ख. घ. ६. 'विलिनारम । ९घ. 'न् । शुकन्त । १० ख. सुष्कन्त । ११ स. प. दुष्कन्तं । १२ स. घ. दौप्यन्ति । ३ क. भर्ता। १ स. पुत्र- पुत्रेपो न' । य. ह. पुनमुन्नयति न°। १५ स. 'यामसि । घ. रु. यामुशिनः । १६ स. प. ४. कृत्वा त। १७ रा. घ. रू. पुनायै हिमा गु1१८ घ. इ. तेऽहिरा । १९ स. ह. मे । रेतों'। २० स. घ. ह. 'तस्मात्त्व त' । २१ स. घ. 'यात. शि। २२ ५. गृहाय व म° । २३ स. ५, इ. तिवाजौर्य ।

·७ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०९९श्लो०१९४-१८०), (तुर्वस्वादिवशकथनम् ) तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोपिताः । भरद्वाजं ततः पुत्रं वाहस्पत्यं मनीषिणम् ॥ १५४. भरतस्तु भरद्वाजं पुत्रं प्राप्य तदाऽब्रवीत् । मजायां संहृतायां वै कृतार्थोऽहं त्वया विभो ॥ पूर्वं तु चितथं तस्य कृतं वै पुत्रजन्म हि । ततः स वितथो नाम भरद्वाजस्ताऽभवत् ।। १५६ तस्मादिव्यो भरद्वाजो ब्राह्मण्यात्क्षत्रियोऽभवत् । द्विमुख्यायननामा स स्मृतो द्विपितर(तृक)स्तु बै ततोऽथ वितथे जाते भरतः स दिवं ययौ । वितथस्य तु दायादो भुवमन्युर्वभव ह ।। १५८ महाभूतोपमाश्चाऽऽसंश्चत्यारो भुवमन्युजाः । बृहत्क्षत्रो महावीर्यो नरो गाँग्रश्च वीर्यवान् ॥१५९ नरस्य सांकृतिः पुत्रस्तस्य पुत्रौ महौजसौ । गुरुवीयस्त्रिदेवश्च सांकृत्यावरौ स्मृतौ ।। दायादाश्चापि गाँग्रस्य शिनिवद्धाद्रभूव ह । स्मृताश्चैते ततो गांच्याः क्षात्रोपेता द्विजातयः ॥ महावीर्य सुतथापि भीमस्तस्माद्भक्षयः । तस्य भार्या विशाला तु सुपुवे वै सुतत्रयम् ॥ १६२ त्रय्यारुणिं पुष्करिणं तृतीयं सुपुत्रे कपिम् । कपेः क्षत्रवरा लेते तयोः प्रोक्ता महर्पपः ॥ १६३ गाग्राः सांकृतयो वीर्याः क्षात्रोपेता द्विजातयः । संश्रिताऽऽरिसं पक्षं वृहत्क्षत्रस्य वक्ष्यति ॥ वृहत्क्षत्रस्य दायादः महोत्रो नाम धार्मिकः । सुहोत्रस्यापि दायादो हस्ती नाम बभूव ह ॥ तेनेदं निर्मितं पूर्व नाना वै हस्तिनापुरम् ।। इस्तिनश्चापि दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । अजमीढो द्विजामीहः पुरुमीढस्तथैव च ।। १६६ *अजमीढस्य पत्न्यस्तु शुभाः कुरुकुलोद्रहाः । नीलिनी केशिनी चैव धूमिनी च वराङ्गना अजमीढस्य पुत्रास्तु तासु जाताः कुलोद्वहाः । तपसोऽन्ते मुमहतो राज्ञो वृद्धस्य धार्मिकाः ॥ भरद्वाजप्रसादेन शृणुध्वं तस्य विस्तरम् । अजमीढस्य केशिन्यां कण्ठः समभवकिल ॥ १७९ मेधातिथिः मुतस्तस्य तस्मात्कण्ठायना द्विजाः । अजमीढस्य धूमिन्यां जज्ञे वृहदसुर्नृपः ॥ १७० दसोहद्विष्णः पुत्रस्तस्य महाबलः । वृहत्कर्मा मुतस्तस्य पुत्रस्तस्य वृहद्रयः ।। विश्वजितनयस्तस्य सेनजितस्य चाऽऽत्मजः । अथ सेनजितः पुत्राश्चत्वारो लोकविश्रुताः ॥ रुचिरावय काव्यश्च रामो दृढयनुस्तथा । वत्स धावन्तको राजा यस्य ते परिवत्सराः ॥ १७३ रुचिरावस्य दायादः पृथपेणो महायशाः । पृथुषेणस्य पारस्तु पारानीपोऽथ जशिवान् ।। १७५ यस्य चकशतं चाऽऽसीत्पुत्राणामिति नः श्रुतम् । नीपा इति समाख्याता राजानः सर्व एव ते तेषां वंशकरः श्रीमानराजाऽऽसीत्कीर्तिवर्धनः । काम्पिल्ये समरो नाग स चेटसपरोऽभवत् ।। समरस्य परः पारः सत्वदध इति त्रयः । पुत्राः सर्वगुणोपेताः पारपुत्रो पुर्वभौ । १७७ पोस्तु मुकतिर्नाप मुकुनेमेह कर्मणा ! जझे सर्वगुणोपेतो विभ्राजस्तस्य चाऽऽत्मनः ॥ १७८ विधानस्य तु दायादस्त्यणहो नाम पार्थिवः । बभूव शुकजामाती चीभर्ता महायशाः ॥ अणहस्य तु दायादो ग्रामदत्तो महातपाः । योगसूनः सुतस्तस्य विपक्सेनोऽभवसृपः ॥ १८० + न विद्यतेऽयं कोकः र पुस्तके । 11. सयामनि । त° 12 रा. प. स्तवाम्यहम् । स । ४ ८. पारम्यहम् । ५ ग..यो भादामा माया प्रिया विना नामुम्यायन (न) नामान: ६.mire ५ प. . कामानि । ८.गाय प... गाग्यो अनी .. ग. दु । ". गामा: ' ५. प. स. if u .. १. ग. प. 1. Aitin | १५ म. ग... म । ६.भा.प.।" म.प. ....c. ar rयो । ॥ । - ·3 [अ०९९श्लो०१८१-२०४] वायुपुराणम् । ३७७ (तुर्वस्वादिवंशकयनम् । विधानपुत्रा राजानः सुकृतेनेह कर्मणा । विष्धक्सेनस्य पुत्रस्तु उदक्सेनो बभूव ह ॥ १८१ भल्लाटस्तस्य दायादो येन राजा पुरा हतः। भल्लाटस्य तु दायादो राजाऽऽसीजनमेजयः ।। उग्रायुधेन तस्यार्थे सर्वे नीपाः प्रणाशिताः ।। १८२ ऋपय ऊचु:- उग्रायुधः कस्य सुतः कस्मिन्वंशे च कीर्त्यते । किमर्थं चैव नीपास्ते तेन सर्वे प्रणाशिताः॥ सूत उवाच- द्विमीटस्य तु दायादो विद्वान्जज्ञे यवीनरः । धृतिमांस्तस्य पुत्रस्तु तस्य सत्यधृतिः सुतः ॥ अथ सत्यवृतेः पुत्रो दृढनेमिः प्रतापवान् । दृढनेमिसुतश्चापि सुवर्मा नाम पार्थिवः ।। १८५ आसीत्सुवर्मणः पुत्रः सार्वभौमः प्रतापवान् । सार्वभौम इति ख्यातः पृथिव्यामेकराड्वभौ ।। तस्यान्वये च महति महत्पौरवनन्दनः । महत्पौरवपुत्रस्तु राजा रुक्मरथः स्मृतः ।। १८७ अथ रुक्मरथस्यापि सुपार्थो नाम पार्थिवः मुपार्थतनयवापि सुमति म धार्मिकः ॥ १८८ सुपतेरपि धर्मात्मा राजा नतिपान्मभुः । तस्याऽऽसीत्सनतिर्नाम कृतस्तस्य सुतोऽभवत् ।। शिष्यो हिरण्यनाभेस्तु कौथुवस्य महात्मनः । चतुर्विंशतिया तेन मोक्तास्ताः सामसंहिताः । स्मृतास्ते माच्यनामानः कार्ता साम्नां तु सामेगाः । कातिप्रायुधः सोऽय वीरः पौरवनन्दनः ।। बभूव येन विक्रम्यं पृपतस्य पितामहः । नीलो नाम महाबाहुः पञ्चालाविपतिहतः ॥ १९२ उग्रायुधस्य दायादः क्षेमो नाम महायशाः । क्षेमात्सुवीरः संजज्ञे मुवीरस्य नृसंजयः ।। नृपंजयावीरस्थ इत्येते पौरवाः स्मृताः ।। अजमीढस्य नीलिन्यां नीलः समभवनृपः । नालस्य तपसोनेण सुशान्तिरभ्यजायत ।। पुरुजानुः सुशान्तेस्तु रिक्षस्तु पुरुजानुजः । ततस्तु रिक्षदायाँदो भेदाच तनयास्त्विमे ।। १९५ पल: शृञ्जयश्चैव राजा वृहदिपुस्तथा । यवीयांश्चापि विक्रान्त: काम्पिल्यश्चैव पञ्चमः ॥ १९६ पञ्चानां रक्षणार्थाय पिततानभ्यभापत । पश्चानां विद्धि पञ्चतास्फीता जनपदा युताः ॥ १९७ अलं संरक्षणे तेषां (+पञ्चाला इति विश्रुताः। मुद्गलस्यापि मौहल्या क्षात्रोपेतद्विजातयः।। १९८ एते ह्यगिरसः पक्षे संश्रिताः कण्ठमुद्गलाः । मुद्गलस्य सुतो ज्येष्ठो ) ब्रह्मिष्टः सुमहायशाः ।। इन्द्रसेना यतो गर्भ वध्य भत्यपद्युत । वध्यधान्मिथुनं जज्ञे गेनका इति ना ध्रुतिः ॥ दिवोदासश्च राजपिरहल्या च यशस्विनी । शारद्वतस्तु दायादमहल्या समसूयत ।। २०१ शतानन्दमृपिश्रेष्ठं तस्यापि सुमहायशाः । पुत्रः सत्यति म धनुर्वेदस्य पारगः ॥ २०२ अथ सत्यधृतेः शुकं दृष्ट्वाऽप्सरसमग्रतः । प्रचस्कन्दे शरस्तम्बे मिथुनं समपद्यत ।। कृपया तच्च जग्राह शंतनुमंगयां गतः । कृपः स्मृतः स ये तस्माद्गतिमी च कृपी तथा ॥ २०४ * नाय शेको घ पुस्तके । + धनुचिहान्तर्गतप्रन्यो । पुस्तके नास्ति । १ स.घ इ. 'भ्राज. पुन रा" । २ . मीहस्य । ३ स. प. इ. तेः स्मृतः। 7 प.चवाये म। २ क. स. घ. मगः । । ६ घ.स्थ यूपस्तस्य महात्मनः नी1 क रा. घ. 'रयो । ८ १. पुरातः मुशान्तस्तु तस्मातु पुरजा । ९५. इ. तस्मात्तु रि। १. क. यादा भेदाय त।" स. 'ल. संजय इ. 'ल: मङ्ग। १२ स. ह.वीयधातिवि'३ क.न्तः कमि। १४ रा. प. पाचाला । १५ स. घ. 'पेता वि १६ स. इ. मध्य १७ स इ. °त । पत्यश्वा' । १८ स. श्रुतम् । १९ स. इ. ला मप्रन्। 12 . ४८ ·३७८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९९ श्लो०२०१-९२९) (तुर्वस्त्रादिवंशकथनम् ) एते शारद्वताः प्रोक्तां ऋतथ्या गौतमान्वयाः । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दिवोदासस्य संततिम् ।। दिवोदासस्य दायादो ब्रह्मिष्ठो मित्रयुपः । मैत्रेयस्तु ततो जज्ञे स्मृता एतेऽपि संश्रितामा२०६ एतेऽपि संश्रिताः पतं क्षात्रोपेतास्तु भार्गवाः । राजाऽपि च्यवनो विद्वांस्ततोऽअतिरथोऽभवत् ।। अथ वै च्यवनाद्धीमान्सुदासः समपद्यत । सौदासः सहदेवश्च सोमकस्तस्य चाऽऽत्मजः ।। अजमीदः पुनर्जातः क्षीणे वंशे स सोमकः । सोमकस्य सुतो जन्तुर्हते तस्मिशतं विभो ।। २०९ पुत्राणापजमीढस्य सोमकत्ये महात्मनः । तेषां यवीयान्पृषतो द्रुपदस्य पिताऽभवत् ॥ २१० धृष्टद्युम्नः सुतस्तस्य धृष्टकेतुश्च तत्सुतः । महिपी चाजमीढस्य धूमिनी पुत्रगधिनी ।। २११ पुनर्भवे तपस्तेपे शतं वर्षाणि दुश्चरम् । हुतान्यनिद्रा ह्यभवत्पवित्रमितभोजना ॥ २१२ अहोरात्र कुशेष्वेव सुप्वाप सुमहावता । तस्यां वै धूम्रवर्णायामजमीढच वीर्यवान् । २१३ प्राक्ष सा जनयामास धूम्रवर्ण सिताग्रजम् । ऋक्षात्संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणादभूत् ।। २१४ यः प्रयागं पदाऽऽक्रम्य कुरुक्षेत्रं चकार ह । कृष्दैन मुपहातेजा वर्षाणि सुबहून्यथ ॥ २१५ कृप्यमाणे तदा शकस्तत्रास्य वरदो वौ । पुण्यं च रमणीयं च पुण्यकृद्भिनिपेवितम् ॥ २१६ तस्यान्ववायजाः ख्याताः कुरवो नृपसत्तमाः । कुरोस्तु दयिताः पुत्राः सुधन्वा जनुरेव च ।। परिक्षितो महाराजः पुत्रकथारिमर्दनः । सुधन्वनस्तु दायादः सुहोत्रो मतिमान्स्मृतः ॥ २१८ च्यवनस्तस्य पुत्रस्तु राजा धर्मार्थकोविदः । च्यवनस्य कृतः पुत्र इष्ट्वा यज्ञैर्महातपाः ॥ २१९ विश्रुतं जनयामास पुत्रमिन्द्रसखं नृपः । विद्यापरिचरं वीरं वैमुं नामान्तरिक्षगम् ।। २२३ विद्योपरिचराज्जज्ञे गिरिका सप्त सूनवः । महारथो मगधराइविश्रुतो यो बृहद्रथः ।। २२१ प्रत्यग्रहः कुशचैव यमाहुर्मणिवाहनम् । मायल्यश्च ललित्यश्च मत्स्यकालश्च सप्तमः ॥ '२२२ वृहद्रथस्य दायादः कुशाग्रो नाम विश्रुतः । कुशाग्नस्याऽऽत्मनश्चैव ऋषभो नाम वीर्यवान्।।२२३ ऋपभस्यापि दायादः पुप्पवानाम धार्मिकः । विक्रान्तस्तस्य दायादो राजा सत्यहितः स्मृतः तस्य पुत्रः सुधन्वा च तस्मादूर्भः प्रतापवान् । अस्प नभसः . पुत्रस्तस्माजज्ञे स वीर्यवान् । शाले वे सबै जातो जरया संधितस्तु सः । जरासंधो महावाहुर्रया संधितस्तु सः ।। २२६ सर्वक्षत्रस्य जेताऽसौ नरासंधो महाबलः । जरासंधस्य पुत्रस्तु सहदेवः प्रतापवान् ।। २२७ सहदेवात्मजः श्रीमान्सोमाधिः सुमहातपाः । श्रुतश्रमास्तु सोमाधैर्गागधः परिकीर्तितः ।। २२८ सूत उवाच- परिक्षितस्य दायादो वभ्व जनमेजयः । जनमेजयस्य पुत्रस्तु सुरथो नाम भूमिष । मुरगस्प तु दायादो भीमसेनोऽपि नामतः ॥ * दमः न विद्यते क. स. प. पुस्तकेयु। 1ोला तप्यो गाँतमान्वयः । अ' । २ स. प, भीत°। प. स. 'क्षमा' । ४ क. स्ततः । ५ प.. पं प्याधिमा । ( फ. रा... पुराण । ७ फ तामहः ।। . रा. प. स. 'नारे । ग. ८मिदोगुन... 'न 1सा.संज१२. विक्षसम | १३ रा. घ. "शियम । 17... स्य पुरः । ५९. 'पः । वयो। १६.५ १. पगुनामाऽ11 १७.. म् । यो ! १८ फ. या 'मगधग।१ प. र. मादयः । १. ग. प. प. प. IN२२ क ५. तभवत । १३ ग. १. दा... HINRTAN 1१४९. ग. 'पानमनार दा'। - ·[अ०९९ श्लो०२३०-२१४] वायुपुराणम् । ३७९ '(तुर्वस्वादिवशकथनम् ) जनुस्त्वजनयत्पुत्रं मुरथं नाम भूमिपम् । सुरथस्य तु दायादो वीरो राना विदूरथः ॥ २३० विदूरथमुतश्चापि सार्वभौम इति श्रुतिः । सार्वभौमाज यत्सेन आराधिस्तस्य चाऽऽत्मजः ॥ आराधितो महासच अयुतायुस्ततः स्मृतः। अक्रोधनोऽयुतायोस्तु तस्माद्देवातिथिः स्मृतः ॥ देवातियेस्तु दायाद ऋक्ष एव बभूव ह। भीमसेनस्तथा अक्षादिलीपस्तस्य चाऽऽत्मजः ॥ दिलीपमुनः प्रतिपस्तस्य पुत्रास्त्रयः स्मृताः । देवापिः शंतनुश्चैव वाहीकचा ते त्रयः ॥ २३४ वाह्लीकस्य तु विज्ञेयः सप्तवाइलीश्वरो नृपः । वाइलीकस्य मुतश्चैव सोमदत्तो महायशाः॥ जज्ञिरे सोमदत्तात्तु भूरिभूरिश्रवाः शलः ॥ देवापिस्तु प्रववाज वनं धर्मपरीप्सया । उपाध्यायस्तु देवानां देवापिरभवन्मुनिः ।। च्यवनोऽस्य हि पुत्रस्तु इष्टकश्च महात्मनः । शंतनुस्त्वभवद्राजा विद्वान्वै स महाभिपः ॥ २३७ इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं मति महाभिएम् । यं यं राजा स्पृशति वै जीर्ण समयतो नरम् ।। पुनर्युवा स भवति तस्माते शंतनुं विदुः । ततोऽस्य शंतनुत्वं वै मजास्विह परिश्रुतम् ।। से तूपयेमे धर्मात्मा शंतनुर्जाह्नवी नृपः ।। तस्यां देवव्रतं भीमं पुत्रं सोऽजनयत्प्रभुः । स च भीष्म इति ख्यातः पाण्डवानां पितामहः ।। काले विचित्रवीर्य तु दासेश्यजनयत्सुतम् । शंतनोदयितं पुत्रं प्रजाहितकरं प्रभुम् ।। कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षेत्रे चैचित्रवीर्यके । २४१ धृतराष्ट्रं च पाण्डु च विदुरं चाप्पजीजनत् । धृतराष्ट्रात्त गान्धारी पुत्राणां सुपुवे शतम् ॥ २४२ तेपां दुर्योधनो ज्येष्ठः सर्वक्षत्रस्य स प्रभुः । मादी राज्ञी पृथा चैव पाण्डोर्भार्ये वभूवतुः ॥२४३ देवदत्ताः मुतास्ताभ्यां पाण्डोरथै विजज्ञिरे । धर्मापुधिष्ठिरो जज्ञे वायोर्जज्ञे वृकोदरः ॥ २४४ इन्द्राद्धनंजयो जज्ञे शक्रतुल्यपराक्रमः । अश्विभ्यां सहदेवश्च नकुलश्चापि माद्रिजौ ॥ २४५ पञ्चैव पाण्डवेभ्यश्च द्रौपद्या जज्ञिरे मुताः । द्रौपद्यजनयज्ज्येष्ठं प्रतिविन्ध्यं युधिष्ठिराद ।। २४६ हिडम्बा भीमसेनात्तु जज्ञे पुत्र घटोत्कचम् । काश्या पुनर्भीमसेनाज्जज्ञे सर्वकं मुतम् ॥ २४७ सुहोत्रं विजया माद्री सहदेवादजायत । कैमेरत्यां तु वैद्यायां निरमित्रस्तु नाकुलिः ॥ २४८ मुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत । उत्तरांयां तु वैराट्यां परिक्षिदभिमन्युजः ॥ २४९ परिक्षितस्तु दायादो राजाऽऽसीजनमेजयः । ब्राह्मणान्स्थापयामास स वै वाजसनेयिकान् ।। असपत्नं वदामोद्वैशम्पायन एव तु । न स्थास्य तीह दुर्बुद्धे नवैतद्वचनं भुवि ।। यावस्थास्याम्यहं लोके तावन्नत शस्यते । अभितः संस्थितश्चापि ततः स जनमेजयः ॥२५२ [*पौर्णमास्येन हविषा देवमिष्ट्वा मजापतिम् । विज्ञाय संस्थितोऽपश्यनधीष्टा(चदिष्टं) विभोर्मखे परिक्षितनयश्चापि पौरवो जनमेजयः ] । द्विरश्वमेघमाहृत्य ततो वाजसनेयकम् ।। भवर्तयित्वा तद्ब्रह्म त्रिखरी जनमेजयः ।। २५४ * एतचिहान्तर्गतप्रन्य स पुस्तके नास्ति । १ स 'दो धीरो । २ घ.री जातो वि ३६. श्रुत. । ख. घ . इद चौ । ५ . स उप । ६. तु शन्तनुर्जन' 1 0 क. 'ठ श्रुतिषिद्ध यू । ८ प है हिडिम्या । १ ख. घ. करम। १.घ. द्यायो । क. साहलिः। १५ घ.. 'नेयका। १२ स. घड अशपत्त त। १३ ख घ ड 'नमेव । १ घ. मेव प्रपत्स्यति । अ 1१५१ प्रपत्स्यति ।। १६ प. १. भोमुसे। १७ रा, नि खावी । घ.निपी।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । • [अ०९९ श्लो०२५५-२७९] (तुर्वस्वादिवशकथनम् ) खर्वपश्वकमुख्यानां खर्वमङ्गनिवासिनाम् । ख च मध्यदेशानां त्रिखवीं जनमेजयः ।। विषादाद्राह्मणैः सार्धमभिशस्तः क्षयं ययौ। २५५ तस्य पुत्रः शतानीको बलवान्सत्यविक्रमः । ततः मुतं शतानीकं विपास्तमभ्यपेचयन् ।। २५६ पुत्रोऽश्वमेधदत्तोऽभूछतानीकस्य वीर्यवान् । पुत्रोऽश्वमेघदत्ताद्वै जातः परपुरंजयः ॥ अधिमामकृष्णो धर्मात्मा सांप्रतोऽयं महायशाः । यस्मिन्प्रशासति महीं युष्माभिरिदमाहृतम् ॥ दुरापं दीर्घसत्रं वै त्रीणि वर्षाणि दुश्वरम् । वर्षद्वयं कुरुक्षेत्रे दृपदत्यां द्विनोत्तमाः ॥ * २५९ ऋपय ऊचुः- श्रोतुं भविष्यमिच्छामः प्रजानां वै महामते । सूत सार्धं नृपैर्भाव्यं व्यतीत कीर्तित त्वया ॥ यत्तु संस्थास्यते कृत्यमुत्पत्स्यन्ति च ये नृपाः । वर्षाग्रतोऽपि हि नामतश्चैव तान्नृपान् ।। कालं युगममाण च गुणदोपान्भविष्यतः । सुखदुःखे प्रजानां च धर्मनः कामतोऽर्थतः ॥ २६२ एतत्सर्वं प्रसंख्याय पृच्छतां ब्रूहि तत्त्वतः । स एवमुक्तो मुनिभिः सूतो बुद्धिमतां वरः॥ आचचक्षे यथावृत्तं यथादृष्टं यथाश्रुतम् ॥ २६३ सूत उवाच- यथा मे कीर्तितं सर्वं व्यासेनाद्भुतकर्मणा । भाव्यं कलियुगं चैव तथा मन्वन्तराणि तु ॥ २६४ अनागतानि सर्वाणि ब्रुवतो मे निवोधत । अत ऊर्च मवक्ष्यामि भविष्यन्ति नृपास्तु ये ॥ ऐलांश्चैव तथेवाकून्सौघुम्नांश्चैव पार्थिवान् । येषु संस्थाप्यते क्षत्रमैत्वाकवमिदं शुभम् ॥ २६६ तान्सर्वान्कीर्तयिष्यामि भविष्ये पठितानृशान् । तेभ्यः परे च ये चान्ये उत्पत्स्यन्ते महीक्षितः क्षेत्राः पारशयाः शूद्रास्तथा ये च द्विजातयः । अन्धाः शकाः पुलिन्दार्थ तूलिका यवनैः सहीं। कैवर्ताभीरशवरा ये चान्ये म्लेच्छ नातयः । वर्पाग्रतः प्रवक्ष्यामि नामतश्चैव ताम्रपान् ॥ २६९ अघिसामकृष्णः सोऽयं सांपत पौरवाः । तस्यान्ववाये वक्ष्यामि भविष्ये तावतो नृपान् ।। अधिसामकृष्णपुत्रो निर्वस्त्रो भविता किल । गङ्गयाऽपहते तस्मिन्नगरे नागसातये ॥ त्यक्त्वा च तं सवासं च कौशाम्यां स निवत्स्यति ॥ २७१ भविष्यदुष्णस्तत्पुत्र उणाचित्ररथः स्मृतः । शुचिद्रयश्चित्ररथाद्धृतिमांश्च शुचियात् ॥ २७२ मुपेणो महावीर्यो भविष्यति महायशाः । तस्मात्मुपेणाद्भविता सुतीर्थो नाम पार्थिवः ॥ रुचः सुतीर्थाद्भविता विचक्षो भविता ततः । त्रिचक्षस्य तु दायादो भविता वै सुखी वला ॥ मुखीपलसुतथापि भाग्यो राजा परिहतः । परि तमुनश्चापि भविता मुनयो नृपः ।। २७५ मेधावी मुनयस्याय भविष्यति नराधिपः । मेधाविनः मुतश्चापि दण्डपाणिर्भविष्यति ॥ २७६ दण्डपानिरामियो निरामित्राच क्षेमकः । पञ्चविंशनृपा छते भविष्याः पूर्ववंशनाः ॥ २७७ अत्रानुवंशश्लोकोऽयं गीतो विर्भः पुराविदः । ब्रह्मक्षत्रस्प यो योनिशो देवर्षिसत्कृतः ॥२७८ सेमकं पाप्य रामानं संस्था माप्स्यति वै कलौ । इत्येष पौरवो वंशो यथावदनुकीर्तितः २७९ • अप्राध्यायममातिश्यते रा. पुस्त। १५. पारोमा । २ स. 'धिमारा। प. 'विम । ३. "ते क्षत्रमु'। ४ क. रा. ते क्षेत्र। ५. क्षेत्राः । ६ क. प.' तलिप... चिठीमकृष्णयाय ८ रा.प.रू. मृपाः। ९ रा. प. स. "घिीम.क. से गुमाएपरिक्षो । १३ प. प... रिला । परिणामु । घर परः । १२ ..

·[अ०९९श्लो०२८०-३०६ ] वायुपुराणम् । ३८१ (तुर्वस्वादिवशकथनम् ) धीमतः पण्डपुत्रस्य अर्जुनस्य महात्मनः । अत ऊर्च प्रवक्ष्यामि इक्ष्वाकूणां महात्मनाम् ।। बृहद्रथस्य दायादो वीरो राजा बृहत्क्षयः । ततः क्षयः सुतस्तस्य वत्सव्यूहस्ततः क्षयात् । वत्सव्यूहात्मतिव्यूहस्तस्य पुत्री दिवाकरः । यश्च समितमध्यास्ते अयोध्या नगरी नपः ॥ २८२ दिवाकरस्य भविता सहदेवो महायशाः । सहदेवस्य दायादो बृहदश्वो भविष्यति । तस्य भानुरथो भाव्यः प्रतीताश्वश्व तत्सुतः । प्रतीताश्वसुतश्चापि मुमतीतो भविष्यति ॥ सहदेवः सुतस्तस्य मुनक्षत्रश्च तत्सुतः ।। २८४ किंनरस्तु सुनक्षत्राद्भविष्पति परंतपः । भविता चान्तरिक्षस्तु निरस्य मुतो महान् ॥ २८५ अन्तरिक्षात्सुपर्णस्तु सुपर्णाचाप्यपित्रजित् । पुत्रस्तस्य भरद्वाजो धर्मी तस्य सुतः स्मृतः ॥२८६ पुत्रः कृतंनयो नाम धर्मिणः स भविष्यति । कृतंजयसुतो बातो तस्य पुत्रो रणंजयः ॥ २८७ भविता संजयश्चापि वीरो राजा रणंजयात् । संजयस्य मुतः शाक्यः शाक्याच्छद्धोदनोऽभवत् शुद्धोदनस्य भवितो शाक्यार्थे राहुलः स्मृतः । प्रसेनजित्ततो भाव्यः क्षुद्रको भविता ततः ॥ क्षुद्रकाक्षुलिको भायः क्षुलिकासुस्थः स्मृतः । सुमित्रः सुरथस्यापि अन्त्यश्च भविता नृपः॥ एत ऐक्षाकवाः प्रोक्ता भवितारः कलौ युगे। बृहदलान्वये जाता भवितारः कलौ युगे । शराश्च कृतविद्याश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः॥ २९१ अत्रानुवंशश्लोकोऽयं भविष्यहरुदाहृतः । इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ॥ २९२ सुमित्रं प्राप्य राजानं संस्था प्राप्स्यति वै कलौ । इत्येतन्मान क्षत्रमैलं च समुदाहृतम् ॥२९३ 'अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मार्गधेपान्बृहद्रथान् । जरासंघस्य ये वंशे सहदेवान्धये नृपाः ।। २९४ अतीता वर्तमानाश्च भविष्याश्च तथा पुनः । प्राधान्यतः प्रवक्ष्यामि गदतो मे निबोधत ॥ २९५ समामे भारते तस्मिन्सहदेवो निपातितः । सोमाधिस्तस्य तनयो राजर्पिः स गिरिब ने।।२९६ पञ्चाशतं तथाऽष्टौ च समा राज्यमकारयत् । श्रुतवाश्चतुःपष्टिसमास्तस्प मुतोऽभवत् ।। अयुतायुस्तु पंइविशं राज्यं वर्पाण्यकारयत् । समाः शतं निरापित्रो महीं भुक्त्वा दिवं गतः। पञ्चाशतं समाः षट् च मुंकत्तः प्राप्तवान्महीम् । प्रयोविंशं बृहत्कर्मा राज्यं वण्पिकारयत् ।। सेनाजिसांप्रतं चापि एता वै भोक्ष्यते समाः । श्रुतंजयस्तु वाणि चत्वारिंद्भविष्यति।। महावलो महावाहुर्महाबुद्धिपराक्रमः । पञ्चत्रिंशत्तु वर्षाणि महीं पालयिता नृपः॥ अष्टपञ्चाशतं चान्दानराज्य स्थास्यति वै शुचिः । अष्टाविंशत्समाः पूर्णाः क्षेमो राजा भविष्यति भुवतस्तु चतुःपष्टी राज्यं माप्स्यति वीर्यवान् । पञ्चवर्षाणि पूर्णानि धर्मनेत्रो भविष्यति ॥३०३ भोक्ष्यते नृपतिश्चैव अष्टपञ्चाशतं समा:। अष्टत्रिंशत्समा राज्यं सुव्रतस्य भविष्यति ॥ [*चत्वारिंशदशाष्टौ च दृढसेनो भविष्यति । त्रपत्रिंशत्तु वर्षाणि मुमतिः प्राप्स्यते ततः ॥३०५ द्वाविंशतिसमा राज्यं मुँचलो भोक्ष्यते ततः । चत्वारिंशत्समा राजा सुनेत्रो भोक्ष्यते ततः ॥ + एतचिहान्तर्गतप्रन्यो न विद्यते स. ग पुस्तकयोः । १ क. प. द. °त. पाण्डु । २ स. घ. "ता शक्या नाहु । ३ घ. काकुलि। घ. व्यः कुलि । ५ क. 'वं क्षेत्र प. प. ह. 'गधा ये बृहद्रयाः । । ७ क. 'त ध्रुवाच । ८ ग. घ, ८. श्रवाः सप्तष । ९ स. पत्रिश । घ. षट्त्रिंशदाज्यं । १० घ. सुक्षत्र. प्रा'। इ सुक्षत्ता प्रा । " म. घ. सेनानि । १२ क. एतो वे भुज्यते ।।३ प. "माः । शत। 17 क. हायाहुमहाबुद्धिर्महाभीमर' । १५ स. घ. पा रा । १६ स. ग. ह. धमा म'10 घ. ह. सुचालो ।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९९-श्लो०३०७-३३२] (तुर्वस्वादिवंशकथनम्) सत्यजित्पृथिवीराज्यं व्यशीति भोक्ष्यते समाः। प्राप्येमां वीरजिचापि पञ्चत्रिंशद्भविष्यति ॥ अरिंजयस्तु वर्षाणि पश्चाशत्माप्स्यते महीम् । द्वात्रिंशच नृपा ह्येते भवितारो वृद्रियात् ॥ ३०४ पूर्ण वर्षसहस्रं वै तेषां राज्यं भविष्यति । बृहद्रथेष्वतीतेपु वीतहोत्रेषु वर्तिपु ।। मुनिकः स्वामिनं हत्वा पुत्रं समभिपेक्ष्यति । मिपता क्षत्रियाणां हि प्रद्योतो मुनिको वलात् ॥ सबै प्रणतसामन्तो भविष्येऽनयवर्जितः । त्रयोविंशत्समा रॉजा भविता स नरोत्तमः ।। ३११ चतुर्विशत्समा राजा पालको भविता ततः । विशाखयूपो भविता नृपः पञ्चाशती समाः॥३१२ एकत्रिंशत्समा राज्यमजकस्य भविष्यति । भविष्यति समा विंशत्तत्सुतो वर्तिवर्धनः॥ ३१३ अष्टत्रिशच्छतं भाव्याः प्रायोताः पञ्च ते सताः। त्वा तेपां यशः कृत्स्नं शिशुनाको भविष्यति वाराणस्यां मुतस्तस्यं संप्राप्स्यति गिरिव्रजम् । शिशुनाकस्य वर्षाणि चत्वारिंशद्भविष्यति ।। शकवर्णः मुतस्तस्य पत्रिंशच भविष्यति । ततस्तु विशति राजा क्षेमवर्मा भविष्यति ॥ ३१६ अजातशत्रुर्भविता पञ्चविंशत्समा नृपः। (* चत्वारिंशत्समा राज्यं क्षत्रीजाः प्राप्स्यते ततः ॥ अष्टाविंशत्समा राजा विविसारो भविष्यति । पञ्चविंशत्समा राजा दर्शकस्तु भविष्यति ॥ उदायी भविता यस्मात्रयस्त्रिंशत्समा नृपः । स वै पुरवरं राजा पृथिव्यां कुसुमावयम् ॥ गङ्गाया दक्षिणे कूले चतुर्थेऽब्दे करिष्यति ।। द्वाचत्वारिंशत्समा भाव्यो राजा वै नन्दिवर्धनः । चत्वारिंशय चैव महानन्दी भविष्यति ॥ इत्येते भवितारो वै शैशुनाका नृपा दश । शतानि त्रीणि वर्षाणि द्विपटयभ्यधिकानि तु ।। शुनाका भविष्यन्ति राजानः क्षत्रवान्धवाः । एतैः सार्ध भविष्यन्ति तावत्कालं नृपाः परे ॥ ऐक्षाकवाचतुर्वियोत्पाचाला पश्चविंशतिः । कालकास्तु चतुर्विशचतुर्षिशत्तु हैहयाः॥ द्वात्रिंशदै कलिङ्गास्तु पञ्चविंशत्तथा शकाः।( + कुरवश्चापि पत्रिंशदष्टाविंशतिमैथिलाः ॥ शूरसेनास्त्रयोविवादीतिहोत्राथ विंशतिः । तुल्यकालं भविष्यन्ति सर्व एव महीक्षितः ॥) ३२५ महानन्दिमुतथापि शूद्रायां कालसंस्तः । उत्पत्स्यते महापद्मः सर्वक्षत्रान्तरे नृपः ।। ३२६ ततः ममृति राजानो भविष्याः शूद्रयोनयः । एकराद स महापद्म एकच्छत्रो भविष्यति ॥ ३२७ अष्टाविंशातिवाणि पृथिवीं पालयिष्पति । सर्पक्षत्रहरोद्धृत्य भाविनोऽर्थस्य च वलाद ॥ ३२८ सहसास्तत्मता ह्यष्टौ समा द्वादश ते नृपाः । महापग्रस्य पर्याये भविष्यन्ति नृपाः क्रमात् ॥ उद्धरिप्पति तान्सन्किौटिल्यो वै द्विष्टेभिः । भुक्त्वा मही वर्षशतं नन्देन्दुः स भविष्यति ।। चन्द्रगुप्तं नृपं राज्प कौटिल्पः स्थापयिष्यति । चतुर्विशत्समा राजा चन्द्रगुप्तो भविप्पति ॥ भपिता भद्रसारस्तु पञ्चविंशत्समा नृपः । पइविंधात्तु समा राजा अशोको भविता नृपु ॥ ३३२ * इस भारभ्य पश्यपिशन्समा नृप इत्यन्तः पाठो स. पुस्तके नास्ति । + धनुधिदान्तर्गतप्रन्यो ग, पुस्तके नास्ति। १६.दया. ।। २ ग. प. प्वय । ३ ग... पोतं । ग. . राग्य । ५ प. 'ती: रा। ६५.रगुतः ही 10... अयास ग... न्या. प्रयोघ. हत्या ! १. ग. प... "त्य म. यास्यय प... शतिरा',११५. अमिश ३ रा. प. उदयी। १४. ता तस्मा'। १५ घ. पोगे। १.प.ति । १७ रा.ग.प. प्रययय । रा. ग. प. 'गि द्वारा ग.प.पापा । २०६. पतिशी. २१ रा. ग. प. शचीति न । ३२ रा. क्षेत्रहतोदय । २१ प. "महतोस । २४ प. 'नोऽमदारलान् । दिलाय ग । ३५ , महारतः । २६ ग.नेमका नन्देधः । २७ स. प. पदासा। - ·॥ " [अ०९९ श्लो०३३३-३६४] वायुपुराणम् । २४३ (तुर्वस्वादिवशकथनम् ) 'तस्य पुत्रः कुनालस्तु वीण्यष्टौ भविष्यति । कुनालमनुरष्टौ च भोक्ता वै वन्धुपालितः बन्धुपालितदायादो देशमानीन्द्रपालितः । भविता सप्त वर्षाणि देववर्मा नराधिपः ।। राजा शतधरवाष्टौ तस्य पुत्रो भविष्यति । वृहदश्च वर्षाणि सप्त वै भविता नृपः ॥ इत्येते नर्वे भूपा ये भोक्ष्यन्ति च वसुंधराम् । सप्तत्रिंशच्छतं पूर्ण वेभ्यः शुगान्गमिष्यति ॥३३६ पुष्पमित्रस्तु सेनानीरुद्धत्य वै बृहद्रयम् । कारयिष्यति वै राज्यं समाः पष्टिं सदैव तु ॥ ३३७ पुष्पमित्रसुताश्चाप्टौ भविष्यन्ति समा नृपाः । भविता चापि तज्ज्येष्ठः सप्त वणि वै ततः ॥ वसुमित्रः सुतो भाग्यो दश वर्षाणि पार्थिवः । ततोऽन्धका समा द्वे तु भविष्यति सुंतश्च वै॥ भविष्यन्ति समास्तस्मात्तिस्र एव पुलिन्दकाः । राजा घोपसुतश्चापि वाणि भविता त्रयः) । ततो वै विक्रमित्रस्तु समा राजा तता पुनः । द्वात्रिंशद्भविता चापि समा भागवतो नृपः ॥ भविष्यति सुतस्तस्य क्षेमभूमिः समा दश । दशैते तुङ्गराजानो भोक्ष्यन्तीमां वसुंधराम् ॥३४२ शतं पूर्ण दश दे च तेभ्यः किं वा गपिप्पत्ति । अपार्थिवसुदेवं तु वाल्यायसनिनं नृपम्।।३४३ देवभूमिस्ततोऽन्यश्च शृङ्गंधु भविता नृपः । भविष्यति समा राजा नवकण्ठायनस्तु सः भूतिमित्रः सुतस्तस्य चतुर्षिशद्भविष्यति । भविता द्वादश समा तस्मान्नारायणो नृपः ॥ ३४५ सुशर्मा तत्सुतश्चापि भविष्यति समा दश । चतु(त्या)रस्तुग कृत्यास्ते नृपाः कण्ठायना द्विजाः ॥ भाव्याः प्रणतसामन्ताश्चत्वारिंशच्च पञ्च च । तेपां पर्यायकाले 'तु तरन्धा तु भविष्यति ॥३४७ कण्ठायनमयोद्धृत्य सुशर्माणं प्रसह्य तम् । भुंगानां चापि यच्छिष्ट क्षेपयित्वा वलं तदा सिन्धुको गन्धजातीयः माप्स्यतीमां वसुंधराम् ।। ३४८ त्रयोविंशत्समा राजा सिन्धुको भविता त्वथे । अष्टौ भातश्च वर्षाणि तस्माद्दश भविष्यति(?) ।। श्रीशातकणिर्भविता तस्य पुत्रस्नु वै महान् । पञ्चाशतं समाः पच शातकर्णिभविष्यति * ॥ आपादवद्धो दश वै तस्य पुत्रो भविष्यति । चतुर्विशत्तु वर्षाणि पट् समा वै भविष्यति ॥३५१ भविता नीमकृष्णस्तु वर्षाणां पञ्चविंशतिम् । ततः संवत्सरं पूर्ण हालो राजा भविष्यति पञ्चसप्तकराजानो भविष्यन्ति महावलाः । भाव्यः पुत्रिकपेणस्तु समाः सोऽप्येकविंशतिम् ॥ सातकार्णमेकं भविष्यति नराधिपः ।+ चकार शातकाणिस्तु पण्मासान्दै नराधिपः अष्टाविंशत्तु वर्षाणि शिवस्वामी भविष्यति ।। ॥ ॥ * इत उत्तरमेतदर्धमाधिकम्-'आपीलवा द्वादश वे तस्य पुत्रो भविष्यति' इति स. ह. पुस्तकयोः । + एतदः क. ग. घ. पुस्तके पु नास्ति । १ ख ग. प. इ. फुशाल' । २ स. ग. घ. . कुशाल' । ३ ख ग. दशामा । ४ ख ७ °व मा वै ये । छ. य मजा वे ये । ५ कं तेभ्यस्तु गौभविष्य । ६ क.ख. 'भ्यः शुङ्गो गमि'। ७ गए. 'पि सुज्येष्टः । ८ ख. ग, घ. द. "मित्रमु । ९ क तो ध्रुधः । घ. तोऽन्धकः । १० घड. सुतोऽस्य । ११ ख घ ते हरा । १२५. डशे के । तु। १३ स. ग. घ. ह. देवस्तु या १ ख. घ. स्तधोररादा शु।इ. स्तोत्याय गुहे । १५ स.तु ते रन्ध्रा नु भ। घ. १. तुरन्यानुभ' । १६ स. इ. °यनानतो १७ क. स. ग. शृगा। १८ का क्षयर्याय । १९ स प.. "। कृष्णो भ्रातस्य व ग. 'ध । वटो भ्रातस्य । २० ग. . ह. 'णि सोऽस्मा। २. क. श्रीताती २३ क. च सात। २३ ग. प.ह. नि यदुमावि वि । २४ ख ग. ह. 'शातः । ता. २९ 'स. ग घ. १. पुरिक' । २६ स. प. इ. शातिः सात। २७ म, घर 'स्वामिभवि । .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०९९ श्लो०३५६-३७८] (तुर्वस्तादिवंशकथनम् ) राजा च गौतमीपुत्र एकविंशत्समा नृषु । एकोनविंशति राजो यज्ञश्रीः सातकर्यथ ॥ ३५५ पडेव भविता तस्माद्विजयस्तु समा नपः । दण्डश्रीः सातकर्णी च तस्य पुत्रः समत्रिपा) ॥ पुलोवाऽपि समाः सप्त अन्येषां च भविष्यति । इत्येते वै नृपास्त्रिंशदन्ध्रा भोक्ष्यन्ति ये महीम् समाः शतानि चत्वारि पञ्च पडझे तथैव च । अध्राणां संस्थिताः पञ्च तेषां वंशाः समाः पुनः समैव तु भविष्यन्ति दशाऽऽभीरास्ततो नृपाः । सप्त गर्दभिनश्चापि ततोऽथ दश वै शकाः ॥ यवनाष्टौ भविष्पन्ति तुपारास्तु चतुर्दश । त्रयोदश मैनण्टाश्च मौना ह्यष्टादशैव तु ।। ३६० अन्ध्रा भोक्ष्यन्ति वसुधां शते द्वे च शतं च वै* । शतानि त्रीण्यशीति च भोक्ष्यन्ति वसुधां शकाः अशीतिं चैव वाणि भोक्तारो यवना महीम् । पञ्चवर्षशतानीह तुषाराणां मही स्मृता ॥३६२ शंतान्यर्धचतुर्थानि भवितारत्रयोदश । मेरुण्डा नृपलैः सार्धं भाव्याऽन्या म्लेच्छ जातयः॥ ३६३ शतानि त्रीणि भोक्ष्यन्ति म्लेच्छा एकादशैव तु । तच्छन्नेन च कालेन ततः कोलिकिला पाः ततः फोलिकिलेभ्यश्च विन्ध्यशक्तिर्भविष्यति । समाः पण्णवर्ति ज्ञात्वा पृथिवीं च समेष्यति । पान्दै दिशकांश्चापि भविष्यांश्च निबोधत । शेषस्य नागराजस्य पुत्रैः स्वरपुरंजयः॥ ३६६ भोगी भविष्यते राजा नृपो नागकुलो हैः । सदाचन्द्रस्तु चन्द्रांशो द्वितीयो नखवास्तथा । धनधर्मा ततश्चापि चतुर्थो विंशजः स्मृतः । भूतिनन्दस्ततश्चापि चैदेशे तु भविष्यति ॥ .. ३६८ +अङ्गानां नन्दनस्यान्त मधुनन्दिर्भविष्यति । तस्य भ्राता यवीयांस्तु नाम्ना नन्दियशाः किल तस्यान्वये भविष्यन्ति राजानस्ते त्रयस्तु वै । दौहित्रः शिशुको नाम पुरिकायां नृपोऽभवत् ।। विन्ध्य शक्तिसुतश्चापि प्रवीरो नाम वीर्यवान् । भोक्ष्यन्ति च समाः पष्टिं पुरी कांचनकां च वै यान्ति वाजपेयैश्च समासवरदक्षिणैः । तस्य पुत्रास्तु चत्वारो भविष्यन्ति नराधिपाः ।। ३७२ विन्ध्यकानां कुलेऽतीते नृपा चै वाहिकास्त्रयः । सुपतीको नभीरस्तु समा भोक्ष्यति त्रिशति(त)म् राजा माहिपीणां महीपतिः। ४ पुष्पमित्रा भविष्यन्ति पैटेगिवानपोदश।।३७४ मेकलायां नृपाः सप्त भविष्यन्ति च सत्तमाः । कोमलायां तु राजानो भविष्यन्ति महायलाः।। मेघा इति समाख्याता बुद्धिमन्तो नवेव नु । नैषधाः पार्थिवाः सर्वे भविष्यन्त्यामनुक्षयात् ।। नलवंशमसूतास्ते वीर्यवन्तो महाबलाः । मागधानां महावीयों विश्वस्फोनिर्भविष्यति ॥ ३७७ उत्साद्य पार्थिवान्संन्सिोऽन्यान्वर्णाकरिष्यति । कैवर्तान्पश्चकर्थिव पुलिन्दान्त्राह्मणांस्तथा । - शक्पमा नाम २५ . * एतदनन्तरं स ग, घ. पुस्तकेयधिकः शोक उपलभ्यते स यथा ' सप्तपटि च वर्षागि दशाऽऽभीरास्ततो नृगः । सप्तगर्दभिनव भोड्यन्तीमा द्विसप्ततिः'इते । + एतदर्थे न ग. पुस्तके । एतदस्याने पुप्रमिया भविष्य न्त पम्मिमात्रयोदशेति पाठी इ. पुस्तके। १२. ग. ह. पत्तमो नृपः।ए। प. 'शत्ततो नृपः।। २ स. ग. ह. जा यनुः धीः । ३ रा. माश्रयः । ४ स. प. १. अन्यस्नेश मा ५. ग घ... माध.. सप्तपटिशतानीह भी स. ग. घ. पन्ते यः ८ प. शीति च ।९ ग. मुर। 1. पुर। १. स. ग. प. 'श्यन्ते म्ले 11 रा. ग. घ. नृपान् । १२ रा. देशि । १३ रा.प पर'१४ प. प्यति सतो । १५ रा. हः । पुत्रमन्द । १६ घ. 'पि को सतु । १५ रा. प. उ. 'ति । गुहाना नकुलस्या। १८ रा. ग. ५. यो । १९ ग. प. . शतीः । । २० ग. प. . महिपीनी । पप न्तिपुरम२२ , पटान । १३ प. ग. प. ८. 'यन्तीति संततिः ।। २४ ८. मेगापिमाग प. पानि ·। । [अ०९९श्लो०३७९-४०४] वायुपुराणम् । ३८५ (तुर्चस्वादिवशपयनम्) 'स्थापयिष्यन्ति राजानो नानादेशेषु तेजसा । विश्वस्फाणिर्महासलो युद्धे विष्णुसमो वली ॥ विश्वस्फानिनरपतिः क्लीयाकतिरिवोच्यते । उत्सादयित्वा क्षत्रं तु क्षत्रमन्पत्तरिष्यति ॥ ३८० *देवान्पितूंश्च विप्रांच तर्पयित्वा सत्पुनः । जाहवीतीरमासाध शरीरं यस्यते वली।। ३८१ संन्यस्य स्वशरीरं तु शकलोकं गमिष्यति । नवनाकास्तु भोक्ष्पन्ति पुरी चम्पावर्ती नृपाः ।। पथुरां च पुरी रम्यां नागा भोक्ष्यन्ति सप्त पै । अनुगङ्गं प्रयागं च साकेतु मगांस्तथा । एताञ्जनपदान्सर्वान्भीक्ष्यन्ते गुप्तवंशजीः ।। निपधान्यदुकांश्चैव शैशीताकालतोपकान् । एताञ्जनपदान्सन्भिाक्ष्यन्ति मणिधान्यजा॥३८४ कोशलांश्चान्,पौद्रांश्च ताम्रलिप्तान्ससागरान् । चम्पां चैव पुरी रम्पा भोक्ष्यन्ति देवरक्षिताम् ।। कलिङ्गा महिपाश्चैव महेन्द्रनिलयाश्च ये । एताञ्जनपदान्सर्वान्पालयिष्यति वै गुहः ।। ३८६ स्त्रीराष्ट्रं भक्ष्यकश्चैिव भोक्ष्यते कनकाहयः । नुल्यकालं भविष्यन्ति सर्वे होते महीक्षितः ॥ ३८७ अल्पप्रसादा घनता महाक्रोधा ह्यधार्मिकाः । भविष्यन्तीह ययना धर्मतः कामतोऽर्थतः॥ ३८८ नैव मूर्धाभिषिक्तास्ते भविष्यन्ति नराधिपाः । युगदोपदुराचारा भविष्यन्ति नृपास्तु से ।।३८९ स्त्रीणां वालवधेनैव हत्वा चैव परस्परम् । भोक्ष्यन्ति कलिशेपे सु पसुर्धा पार्थिवास्तथा ॥३९० उदितोदितवंशास्ते उदितास्तमितास्तथा । भधिष्पन्तीह पर्याये कालेन पृथिवीक्षितः ॥ ३९१ विहीनास्तु भविष्यन्ति धर्मतः कामसोऽर्थतः । विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाचाराश्च सर्वशः। विपर्ययेण वर्तन्ते नाशयिष्यन्ति वै प्रजाः । लुब्धानृतरताश्चैव भवितारस्तदा नृपाः ।। तेषां व्यतीते पर्याये बहुस्त्रीके युगे तदा । लवाल्लवं भ्रश्यमाना आयूरूपवलश्रुतैः ।। ३२४ तथा गतास्तु वै काष्ठां प्रजासु जगतीश्वराः । राजानः संमणश्यन्ति कालेनोपहतास्तदा ॥३९५ कल्किनोपहताः सर्वे म्लेच्छा यास्यन्ति सर्वाः । अधार्मिकाय तेऽत्यर्थं पापण्डाथैव सर्वशः ।। प्रनष्टे नृपशब्दे च संध्याश्लिष्टे कलौ युगे । किंचिच्छिष्टा मजास्ता वै धर्मे नप्टेऽपरिग्रहाः ।। असाधना तास्वाश्य व्याधिशोकेन पीडिताः । अनाष्टिताचैव परस्परवधेन च ॥ ४९८ अनाया हि परित्रस्ता वार्तामुत्सृज्य दुःखिताः । त्यक्त्वा पाणि ग्रामांश्च भविष्यन्ति वनौकसः एवं नृपेपु नष्टेषु प्रजास्त्यक्त्वा गृहाणि तु । नष्टे नेहे दुरापना भ्रष्टस्नेहाः सहज्जनाः ॥ ४००' वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः । सरित्पर्वतसेविन्यो भविष्यन्ति प्रजास्तदा ॥ ४.१ सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतानि च । अान्कलिमान्वमांश्च काश्मीरान्काशिकोशलान् । ऋषिकान्तगिरिद्रोणी: संभंपिप्यन्ति मानवाः । कृत्तं हिमवतः पृष्ठं फूलं च लवणाम्मसः ।। अरण्यान्यभिपत्स्यन्ति मार्या म्लेच्छजनैः सह । मृगैसनैर्विरैश्च श्वापदेसक्षुभिस्तथा ।। + मधुशाकफलैलेवर्तयिष्यन्ति मानवाः ॥ * इत प्रभृति सार्थश्लोको नास्ति ग. पुस्तके। + इत प्रभृति सार्धशोको नास्ति घ. पुस्तके। १ स.ग. घ. १. ते जना' । वि। २ स.रिहाच्य। ३ घ. न्यसत। - ख. ग. घ. ४. गहाम। ५. घ. इ. जा ।। ७ ख. घ. दृ 'क्ष्यन्तै म १८ घ.न्ध्र पाण्याश्च । घ. ह. क्ष्यन्त देवरक्षिता. । क°। १० ख. ग. ड 'राज्य भोक्ष्य । " क. घ. °णां वल । १२ म. घ . 'शास्तु उ°। ११ प तय न। १४ ख 'किना व्याहता ! ग. प. द. लिना व्या'। १५ स. ग. घ. ह. 'ध्याशिटे। १६ म घ नाहत । १७क हमाभासा च्या'। १८ ख.नाचारप्रतित्र ग. इ. 'नाधारप्रतिमाघ 'नापारा। १९ ग हावाक लिलाव पा'। २० ह. 'स्तक्षुनि । ४०१ क्त म। ६ स.

·४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९९श्लो:४०५-४२१] (तुर्वस्वादिवशक्थनम्) चीरं पर्ण च विविधं वल्कलान्यजिनानि च । स्वयं कृत्वा विवत्स्यन्ति यथामुनिजनास्तथा ॥. वीजान्नानि तथा निम्नेष्वीहन्तः काठशङ्कुभिः । अजैडकं खरोष्ट्रं च पालयिष्यन्ति यत्नतः ।। नदीवत्स्यन्ति तोयार्थे कूलमाश्रित्य मानवाः । पार्थिवान्व्यवहारेण विवाधन्तः परस्परम्।। ४०७ चहपत्याः प्रजाहीनाः शौचाचारविजिताः । एवं भविष्यन्ति नरास्तदाऽधर्मे व्यवस्थिताः ।। हीनाद्धीनांस्तथा धर्मान्मजा समनुवर्तते । आयुस्तदा त्रयोविंशं न कश्चिदतिवर्तते ॥ दुर्चला विषयग्लाना जरया संपरिप्लुताः । पत्रमूलफलाहाराचीरकृष्णाजिनाम्बराः ।। तृप्त्यर्थमभिलिप्सन्तचरिष्यन्ति वसुंधराम् । एतत्कालमनुप्राप्ताः प्रजाः कलियुगान्तके ॥ ४११ क्षीणे कलियुगे तस्मिन्दिव्ये वर्षसहस्रके । निःशेपास्तु भविष्यन्ति साधु कलियुगेन तु ।। ससंध्यांशे तु निशेपे कृतं वै मतिपत्स्यते ॥ ४१२ यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती ।एकरांत्रे भविष्यन्ति तदा कृतयुगं भवेत् ॥ एप वंशक्रमः कृत्स्नं कीर्तितो वो यथाक्रमम् । अतीता वर्तमानाथ तथैवानागताश्च ये ॥ ४१४ महादेवाभिपेकाचु जन्म यावत्परिक्षितः । एतदर्पसहस्रं तु शेयं पञ्चाशत्तरम् ।। प्रमाणं व ती चोक्तं महापमान्तरं च यत् । अन्तरं तच्छतान्यष्य पैट्त्रिंशञ्च समाः स्मृताः ॥ एतत्कालान्तरं भाव्या अन्ध्रान्ती ये मकीर्तिताः । भविष्यैस्तत्र संख्याताः पुराणः श्रुतर्षिभिः * सप्तर्पयस्तदा पाहुः प्रतीपे राशि वै शतम् । सप्तविंशैः शतैर्भाव्या अन्ध्राणां ते त्वया पुनः।। सप्तविंशतिपर्यन्ते करू नक्षत्रमण्डले । सप्तर्पयस्तु तिष्ठन्ति पर्यायेण शतं शतम् ।। सतीणां युगं खेतदिव्यया संख्यया स्मृतम् ।। सा सा दिव्या रमृता पष्टिदिव्यालाश्चैव सप्तभिः । तेभ्यः प्रवर्तते कालो दिव्यः सप्तपिभिस्तु तैः सप्तपीणां तु ये पूर्ण दृश्यन्ते उत्तरादिशि । ततो मध्येन च क्षेत्रं दृश्यते यत्समं दिवि ॥ ४२१ तेन सप्तर्पयो युक्ता शेया व्योन्नि शैत समाः । नक्षत्राणामृपीणां च योगस्यैतन्निदर्शनम् ॥४२२ मघायुक्ताः काले पारिक्षिते शतम् । अन्ध्रांशे सचतुर्विशे भविष्यन्ति मते मम ।। ४२३ इमास्तदा तु प्रकृतिापत्स्यन्ति मना भृशम् । अनृतोपहताः सर्वा धर्मतः कामतोऽर्थतः ॥४२४ श्रौतस्माते प्रशिथिले धर्मे वर्णाश्रमे तदी। संकर दुर्यलात्मानः मतिपत्स्यन्ति मोहिताः ॥ ४२५ संसक्ताय भविष्यन्ति शूद्राः सार्धं द्विजातिभिः ब्रामणाः शूद्रष्टाः शूद्रा वै पत्रयोनयः ॥ उपस्थास्यन्ति तान्विमास्तदा ये वृत्तिलिप्सवः। लवं लवं भ्रश्यमानाः प्रजाः सर्वाः क्रमेण तु ॥ सयमेव नगिप्पन्ति क्षीणशेषा युगक्षये । यस्मिनकृष्णो दिवं यानस्तस्मिन्नेव तदा दिने ॥ ४२८ मनिपलः कलियुगस्तस्य संख्या नियोधत । सहस्राणां शतानीह त्रीणि मानुपसंख्यपा ।। पा र सहस्राणि वर्षाणामुन्यते कलिः ॥ * इतः प्रभृति पर्यायेण दात शतमिगन्तप्रन्यो ग. पुस्तो न मियते । रा. ग..जस्त२ क. प्रस्ताद । ३ ग. यस्यन्ति । रा. विधि। ५ क. यहुमन्याः । ए. ८. सदर'। ६ ग. प. नाना। ग घ. द. शिम। ८ ग. ह. देखिये। ग. प... । १० ग. 'रातो भाग. २. ह. या याना ११ घ पदा।। 13 ग, प.इ. तायाः १ प. 'स्यान । १५ प.तेऽन्ययाः 1१६ ग, प.१. पातामा १७ प. 'ये च नक्षत्र । १० रा. प. स. भन्मान्त रा'. । २. प. मातो. स.ग, प...| सप्तर्पयो ·१ .. ४४० [भ०९९ लो० ४३०-४५७] वायुपुराणम् । (तुर्वस्वादिवशकथनम् ) दिव्यं वर्षसहस्रं तु तत्संध्यांशं प्रकीर्तितम् । निःशेषे च तदा तस्मिन्कृतं वै पतिपत्स्यते ॥४३० ऐले इक्ष्वाकुवंशश्च सह भेदैः प्रकीर्तितौ । इक्ष्वाकोस्तु स्मृतः क्षत्रः सुमित्रान्तं विवस्वतः।। ४३१ ऐल क्षनं क्षेमकान्तं सोमवंशविदो विदुः । एते विवस्वतः पुत्राः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ।।४३२ अतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैवान्वये स्मृताः॥४३३ युगे युगे महात्मानः समतीताः सहस्रशः । बहुत्वान्नामधेयानां परिसंख्या कुले कुले ॥ ४३४ पुनरुक्तवहुत्वाच न मया परिकीर्तिताः । वैवस्वतेऽन्तरे ह्यस्मिन्निमिवंशः समाप्यते ।। एतस्यां तु युगाख्यायां यतः क्षन्नं प्रपत्स्यते । तथा हि कथयिष्यामि गदतो मे निबोधत॥४३६ देवापिः पौरवो राजा इक्ष्वाकोश्चैव यो मतः । महायोगवलोपेतः कलापग्राममास्थितः ।। ४३७ सुवर्चाः सोमवस्तु इक्षाकोस्तु भविष्यति । एतौ क्षत्रप्रणेतारौ चतुर्विशे चतुर्युगे । ४३८ ने च विशे युगे सोमवंशस्याऽऽदिर्भविष्यति । देवापिरसपत्नस्तु ऐलादिर्भविता नृपः ॥ ४३९ क्षेत्रप्रवर्तकों होती भविष्येते चतुर्युगे । एवं सर्वत्र विज्ञेयं संतानार्थे तु लक्षणम् ।। क्षीणे कलियुगे तस्मिन्भविष्ये तु कृते युगे । सप्तर्षिभिस्तु तैः सार्धमाघे त्रेतायुगे पुनः ।। ४४१ गोत्राणां क्षत्रियाणां च भविष्येते प्रवर्तको । द्वापरांशे न तिष्ठन्ति क्षत्रिया ऋपिभिः सह।।४४२ काले कृतयुगे चैव क्षीणे त्रेतायुगे पुनः । वीजार्थं ते भविष्यन्ति ब्रह्मक्षत्रस्य वै पुनः ॥ ४४३ एवमेव तु सर्वेषु तिष्ठन्ती हान्तरेषु वै । सप्तर्पयो नृपः सार्धं संतानार्धं युगे युगे ।। क्षत्रस्यैव समुच्छेदः संवन्धो वै द्विजैः स्मृतः । मन्वन्तराणां सप्ताा संतानाश्च सुताश्च ते ४४६ परम्परा युगानां च ब्रह्मक्षत्रस्य चोद्भवः । यथा प्रवृत्तिस्तेषां वै प्रत्तानो तथा क्षयः ॥ ४४६ सप्तर्पयो विदुस्तेषां दीर्घायुष्वाक्षयास्तु ते(?) । एतेन क्रमयोगेण ऐलेवाफन्वया द्विजाः ।। ४४७ उत्पद्यमानास्त्रेतायां क्षीयमाणे कलौ घुनः । अनुयान्ति युगाख्यां तु यावन्मन्वन्तरक्षपः ॥ ४४८ . जामदग्न्येन रामेण क्षन्ने निरवशेपिते । कृते वंशकुलाः सर्वाः क्षत्रियैर्वसुधाधिपः ।। द्विवंशकरणाश्चैव कीर्तयिष्ये निबोधत ।। ऐलस्येक्ष्वाकुनन्दस्य प्रकृतिः परिवर्तते । राजानः श्रेणियद्धास्तु तथाऽन्ये क्षन्निया नृपाः ॥४५० ऐलवंशस्य ये ख्यातास्तथैवेक्ष्वाकवा नृपाः । तेपामेकशतं पूर्ण कुलानामभिपकिणाम् ।। ४.? तावदेव तु भोजानां विस्तो द्विगुणः स्मृतः । भजते त्रिंशक क्षत्रं चतुर्था तद्यथादिशम् ।। ४५२ तेवतीताः समाना ये ग्रुवतस्तान्निवोधत । शतं वै मतिविन्ध्यानां शतं नागाः शतं हयाः ।। धृत(धातीपाश्चैकतशमशीतिर्जनमेजयाः । शतं च ब्रह्मदत्तानां शीरिणां वीरिणां शतम् ॥४५४ ततः शतं तु पौलानां श्वेतकाशकुंशादयः । ततोऽवरे सहस्रं वै येऽनीताः शतविन्दवः ॥ ४५५ ईजिरे चाश्वमेधैस्ते सर्वे नियुतदक्षिणैः 1 एवं राजर्षयोऽतीताः शतशोऽथ सहस्रशः ।। मनोवैवस्वतस्यास्मिन्वर्तमानेऽन्तरे तु ये । तेषां नियोधतोत्पन्ना लोके संततयः स्मृताः॥ ४५७ ४४४ ४१९ 1 १ क. दिव्ये । २ स. घ. संध्या साहित्यते । निः। ३ क. हस्ता'। ४ क एवाऽऽयान्तु यु। ५ स. ग. ह. नवपि । ६ रा. ग. घ. . मोऽवत्र'। ५ स. ग. घ. ट पियमप न्यातु ८ रा. ग. घ. १. 'तानच भुतथ ते ।९ स. ग. प. ह दीर्घश्वाक्षयन्त ते'। .. ड. युगे। ११ स. घर रणश्च । ११ स. ग. क, "वे. क्षारसी न।। १३ क 'धतः । । । १. ग. इ. 'राश्च । १५ क त पुरोमना। १६ घ. तु पैला ! 10. • शोश्याः । त ! १८ घ. दामः। है ·. ३८८ श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०९९-२००५८-१६४१-१३) ( मन्वन्तरनिरार्गादिकथनम् ) न शक्यं विस्तरं तेषां संतानानां परम्परा । तत्पूर्वापरयोगेन वक्तुं वर्षशनैरपि ।। अष्टाविंशयुगाख्यास्तु गता वैवस्वतेऽन्तरे । एता राजपिभिः सार्धं शिष्टा यास्ता नियोधत ॥ चत्वारिंशञ्च ये चैव भविष्याः सह राजाभा युगाख्याना विशिष्टास्तु ततो चैवस्वतक्षये।। ४६० पतः कथितं सर्व समासव्यासयोगतः । पुनरुक्तं बहुत्त्वाच न शक्यं तु युगैः सह ।। ४६१ एते ययातिपुत्राणां पञ्चविंशा विशां हिताः।कीर्तिता अमिताये ये लोकान्वै धारयन्त्युत ॥४६२ लभते च धरान्पक्ष दुर्लभानिह लौकिकान् । श्रायुः कीर्ति धनं पुत्रान्स्वर्ग चाऽऽनन्त्यमभुते ।। धारणाच्छ्वणाच ते लोकान्बारयन्त्युत । इत्येप घो पया पादस्तृतीयः कथितो द्विजाः ॥ विस्तरेणाऽऽनुपूp च किं भूयो धर्तयाम्यहम् ॥ ४६४ श्रीगहापुराणे वायुप्रोके तुर्वस्वादिवशवर्गनं नाम नवनवतितमोऽध्यायः ॥ १९ ॥ आदितः श्लोकानां समष्ट्यशाः-९५१४ इत्युपोद्घातपादस्तृतीयः। अथ उपसंहार पादः। . अथ शततमोऽध्याय.। मन्वन्तरनिसर्गवर्णनम् । थुत्वा पादं तृतीयं तु फ्रान्तं सूतेन धीमता । ततश्चतुर्थ पमछु: पादं वै ऋपिसत्रमा॥ १ पय ऊचुः पादः क्रान्तस्तृतीयोऽयमनुपङ्गेण यस्त्वया । चतुर्थ विस्तरात्पाद संहारं परिकीर्तय ॥ पन्वन्तराणि सर्वाणि पूर्वाण्येवापरैः सह । सप्तर्षीणामथैतेपी सांमतस्यान्तरे मनोः ॥ पिस्तरावयवं चैव निसर्गस्य महात्मनः । विस्तरेणाऽऽनुपूर्व्या च सर्वमेव व्रीहि मे ॥ सूत उवाच- भनता कथयिष्यामि सर्वमेतपथातथम् । पादं लिपं ससंहारं चतुर्थे मुनिसत्तमाः ॥ मनौवस्वतस्येम सांमतस्य महात्मनः । विस्तरेणाऽऽपुना च निसर्ग शृणुत द्विजाः ।। मन्वन्तराणां संक्षेप भविष्यैः सह सप्तभिः । मलयं चैव लोकानां वंतो मे नियोधत ।। एतान्युक्तानि धै सम्परसप्तसप्तम चै मया । मन्वन्तराणि संक्षेपाच्द्रगुतानागतानि मे।। सावर्णस्य प्रवक्ष्यामि मनोवैवस्वतस्य ह । भविष्यस्य भविध्यन्ति समासाचनिबोधत ॥ अनागताच सव स्मृतास्त्विह महर्पपः । कौशिको गालवथैव जामदग्न्यश्च भार्गवः ।। १० पापनो वसिष्ठश्च कपः शारदसस्तथा । आत्रेयो दीप्तिमांश्चैव ऋष्यशृगस्तु काश्यपः ॥ भारद्वाजस्तथा द्रोणिरश्वत्थामा महायशाः। एते सप्त महात्मानो भविष्याः परमर्पयः ।। मुतपाश्चापितामान सुसाथैव गणावयः । तेषां गणास्तु देवानामेकैको विंशकः स्मृतः ॥ रा. ग. प. ८. 'गानस्य परस्परम् । त°। २ रा. ग... एने । । ५ ग. ...स्वते. म. ग. घ... 'श्यतय' । परा. प. प.प पर परम पोमन I रा.म् । गन उपार । {"."म मु' । १२ रा. ग. ५. ८. मग. प... - । गामात नियो । ७ ८ ९ १. रतानियो°४.ग दिया ७ फ. प. १. तामितता । फ.योग्य ·[अ०१००-को०१४-३७) वायुपुराणम् । ३८९ (मन्वन्तरनिसर्गादिकपनम् ) नामतस्तुभवक्ष्यामि निबोधवं समाहिताः । रितस्तषश्च शुक्रश्च द्युतिज्योतिष्पभाकरी ॥ १४ प्रभासो भासकृद्धर्मस्तजारैश्मितुविराट् । अर्चिष्मान्योतनो भानुर्यशः कीर्तियुधो धृतिः ॥ विशतिः सुतपा होते नामभिः परिकीर्तिताः ॥ *प्रभुविभुविभासश्च जेता हन्ताऽरिहा रितुः । सुमतिः प्रतिदीप्तिः सपाख्यातो महो महान् ।। देहो मुनिर्नयो ज्येष्ठः समः सत्यश्च विश्रुतः । इत्येते ह्यमिताभास्तु विंशतिः परिकीर्तिताः ॥१७ दमो:दाता विदः सोमो वित्तवैद्यौ यमो निधिः । होम हव्यं हुतं दानं देयं दाता तपः शमः ।। ध्रुवं स्थानं विधानं च नियमश्चेति विंशतिः । मुख्या ोते समाख्याताः सावर्णेः प्रथमेऽन्तरे ॥ मारीचस्यैव ते पुत्राः कश्यपस्य महात्मनः । सांप्रतस्य भविष्यन्ति सावर्णस्यान्तरे मनोः ।। २० तेपामिन्द्रो भविष्यस्तु वलिरोचनः पुरा । वीरवांश्चावरीयांश्च निर्मोहः सत्यवाक्कृती ॥ २१ चरिष्णुराज्यो विष्णुश्च वाचः सुमतिरेव च । सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्यन्ति नवैव तु ।।२२ नव चान्येपु वक्ष्यामि सावर्णेश्यान्तरेषु चै । सावर्णमनवधान्ये भविष्यों ब्रह्मणः सुताः ॥ २३ मेरुसावर्णिनस्ते वै रष्टा ये दिव्यदृष्टिभिः । दक्षस्य से हि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः सुताः॥ महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः । ब्रह्मादिभिस्ते जनिता दक्षेणैव च धीमता ।। महर्लोकगताऽऽत्य+ भविष्या पेरुमाश्रिताः। महाभाास्तु से पूर्व जाहिरे चाक्षुपेऽन्तरे ॥ २६ ऋपय ऊचुः दक्षेण जनिताः पुत्राः कन्यायामात्मनः कयम् । भवेन ब्राणा चैव धर्मेण च महात्मनः ॥ २७ सूत उवाच- अतो भविष्यान्वक्ष्यामि सावर्णमनवस्तु ये। तेषां जन्म प्रभावं च नमस्कृत्य प्रचेतसे ॥ २८ वैवस्वते घुपस्पृष्टे किंचिच्छिष्टे च चाक्षुपे । जधिरे मनवस्ते हि भविष्यानागतान्तरे ॥ २९ पाचेतसस्य दक्षस्य दौहित्रा मनवस्तु ये । सावर्णा नामतः पञ्च चत्वारः परमपिनाः ॥ संज्ञापुत्रस्तु सावर्ण एको वैवस्वतस्तथा । ज्येष्ठः संज्ञासुतो नाम मनुर्वस्वतः प्रभुः ॥ वैवस्वतेऽन्तरे प्राप्ते समुत्पत्तिस्तयोः शुभा । चतुर्दशैते मनवः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ॥ वेदे श्रुतौ पुराणे च सर्वे ते प्रभविष्णवः । प्रजानां पतयः सर्वे भूतानां पतयः स्थिताः ॥ ३३ तैरियं पृथिवी' सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । पूर्ण युगसहस्रं वै परिपाल्पा नरेश्वरैः॥ प्रजाभिस्तपसा चैव विस्तरं तेषु वक्ष्यते । चतुर्दशैव ते क्षेयाः सर्गाः स्वायंभुवादयः ।। पन्वन्तराधिकारेषु वर्तन्तेऽत्र सकृत्सकृत् । विनिवृत्चाधिकारास्ते महलोंके समाश्रिताः ॥ समतीतास्तु ये तेपामष्टौ पष्ठास्तयाऽपरे । पूर्वेपु सांमतश्चार्य शान्तिवैवस्वतः प्रभुः ।। * इतः प्रभृति श्लोकद्वय न विद्यते घ पुस्तके । + अन सपिरापः । १ स. घ. दृ."करः ।। २ ख ग घ. ह रश्मिः कत। 3 व दाहो। ४ ख घ. इ. तारित. सो। ५ ग. घE वित्त वद्यो य१६ खग, घ यमाथे । ७ ग...ति. । मुम्बा ो। ८ घ. द.वा. काश्य १ ख. घ. १. 'चारीवाश्च । १० ख. घ. १. 'वान्कृति । च। ११ स. ह. 'ज्यो वृष्णु। १२ ख. प. ६. नवन्त' । १३ क. घ. 'ध्या ब्राह्म । १४ ख. र. मेरु सा'। १५ स घ.दृ. वृत्ता म । १६ क. 'यात्तु ते। १७ क हह्मणश्चैव । १८ रा. घ. त्या प्र । १९ स घ इ. प्रोक्ता स २० स. भूताना । २१ ख ग घ. इ. पत्तना । । २२ क. . न्ते च ।

·४४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ० १०० श्लो०३८-६१० ( मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम् ) ये शिष्टास्तान्मवक्ष्यामि सह देवर्षिदानवैः । सह प्रजानिसर्गेण सर्वास्त्वनागतान्दिजान् ।। ३८ वैवस्वतनिसर्गेण तेपा ज्ञेयस्तु विस्तरः । अन्यूना नातिरिक्तास्ते यस्मात्सर्वे विवस्वतः ॥ ३९ पुनरुक्ता बहुत्वा न वक्ष्ये तेषु विस्तरम् । मन्वन्तरेपु भाव्येषु भूतेष्वपि तथैव च ॥ कुले कुले निसर्गास्तु तस्माद्भूयो विभागशः । तेपामेव हि सिद्ध्यर्थं विस्तरेण क्रमेण च ॥ ४१ दक्षस्य कन्या धर्मिष्ठा सुव्रता नाम विश्रुता । सर्वकन्या शिष्टा तु श्रेष्ठा धर्मपरा सुता ।। गृहीत्वा तो पिता कन्यां जगाम ब्रह्मणोऽन्तिके । वैराजस्तमुपासीनं धर्मेण च भवेन च । भवधर्मसमीपस्थं दक्षं ब्रह्माऽभ्यभापत ॥ दक्ष कन्या तवेयं वै जनयिष्यति मुंत । चतुरो वै मनून्पुत्रांश्चातुर्वर्ण्यकराशुभान् ।। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा दक्षो धर्मो भवस्तदा । तां कन्यां मनसा जग्मुत्रयस्ते ब्रह्मणा सह ॥ ४५, सत्याभिध्यायिनां तेपी सद्यः कन्या व्यजायत । सहशानुरूपास्तेषां चतुरो वै कुमारकान् ॥ संसिद्धाः कार्यकरणे संभूतास्ते श्रियाऽन्विताः । उपभोगसमर्थेश्च सद्योजातैः शरीरकैः ॥ ४७ ते दृष्ट्वा तान्स्वयं घुवा ब्रह्म व्याहारिणस्तदा । संरब्धा वै व्यकर्पन्त मम पुत्रो ममेत्युत ॥४८ अभिध्यानान्मनोत्पन्नानूचुर्वे ते परस्परम् । यो यस्य वपुपा तुल्यो भजतां स तु तं सुतम् ॥ यस्य यः सदृशथापि को वीर्ये च नामतः । तं गृहातु सुभद्रं वो वर्णतो यस्य यः समः ॥ ५. ध्रुवं रूपं पितुः पुत्रः सोऽनुरुध्यति सर्वदा । तस्मादात्मसमः पुत्रः पितुर्मातुश्च वीर्यतः ।। ५१ एवं ते समयं कृत्वा सवर्णा जगृहुः सुतान् । * यस्मात्सवर्णास्तेपां वै ब्रह्मादीनां कुमारकाः ॥ सवर्णा मनवस्तस्मात्सवर्णत्वं हि ते यतः । मननान्माननाचैव तस्मात्ते मनवः स्मृताः ।। ५३ चाक्षुपस्यान्तरेऽतीते मासे वैवस्वतस्य ह । रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रोच्यो नामाभवत्सुतः ।। भूत्यामुत्पादितो यस्तु भौत्यो नौमाभवत्सुतः । वैवस्वतेऽन्तरे राजा द्वौ मनू तु विवस्वतः ।। वैवस्वतो मर्यश्च सावर्णो यश्च विश्रुतः । ज्येष्ठः संज्ञासुतो विद्वान्मनुवैवस्वतः प्रभुः ॥ सवर्णायाः मुतश्चान्यः स्मृतो वैवस्वतो मनुः । सवर्णा मनवो ये च चत्वारस्तु महर्पिजाः ।। तपसा संभृतात्मानः स्वेपु मन्वन्तरेषु वै । भविष्ये भविष्यन्ति सर्वकार्यार्थ साधकाः ।। मयमं मेरुसावर्णेर्दक्षपुत्रस्य चै मनोः । पुत्रा मरीचिगर्भाय सुशर्माणश्च ते त्रयः ॥ संभूताच महात्मानः सर्वे वैवस्वतेऽन्तरे ।। दक्षपुत्रस्य पुत्रास्ते रोहितस्य प्रजापतेः । भविष्यस्य भविष्यस्तु एकैको द्वादशो गंगः ॥ ऐश्वर्यसंग्रहो राहो वाइव शस्तथैव च । पारा द्वादश विज्ञया उतरांस्तु निबोधत ।। * इत.प्रमृति मना. स्मृता इत्यन्तान्यो ग पुस्तके नास्ति । . ग. ग..."टास्त प्र'। २ रा. ग. घ... स्तिाना'। ३ रा. ग. ५.८, अनुनाति । क. " पदये नरो।५१.दि शिरा । ६ घ. 'यरिष्टा तु । ७ रा. सु ज्येटा या वीणि गुग १. ज्येष्टा या वारिणा मु। प.त पेटा या वीरणा स्मृता । ग. ग. जत्थम । ९ ग. भा । १. "ता । च। ११ ग. ग. प... भोगाम । १२ क. 'पजायते । ए ग... भगए। १३ ग. घ. स. रचतेपुतन् । म rरा. म. १५प... नाम ः १६ ग.नुग्र्यरः या । १.ग. प. १. या १८ रा. ग. प... मि.ग १. नौ । २.ग हो सका। ५. होरे । २१ प. परा । - ·१. [अ०१० रो०६२-८६] वायुपुराणम् । ( मन्वन्तरनिसादिकथनम् ) चाजियो वाजिजियैव प्रभूतिश्च ककुद्यया । दधिक्रावायपक्षाश्च प्रणीतो विजयो मधुः ।। ६२ तेजस्मान्नथयो (1) द्वौ तु द्वादशैते मरीचयः। सुशर्मा(म)णस्तु वक्ष्यामि नामतस्तु नियोधत॥६३ वर्णस्तयाँऽप्यविश्वौ मुरण्यो ब्रजनो मतः । अमितो द्रवकेतुश्च जम्भोस्थानसशककाः॥ ६४ सुनेपिर्युतपाश्चैव मुंशर्माणः प्रकीर्तिताः । तेपामिन्द्रस्तदा भाव्यो ह्यद्भुतो नाम नामतः ॥ स्कन्दः सोमप्रतीकाशः कार्तिकेयस्तु पावकः । मेधातिथिथ पौलस्त्यो वसुः काश्यप एव च ॥ ज्योतिष्मान्मार्गपश्चैव युतिमानगिरास्तथा । वसितश्चैव वासिष्ठ आत्रेयो हव्यवाहनः ॥ ६७ मुतपाः पोळवश्वैव सप्तते रोहितान्तरे । धृतिकेतुदीप्तिकेतुशापहस्ता निरामयः ॥ पृथुश्रवास्तथीऽनीको भूरिधुम्नो बृहद्रथः । प्रथमस्य तु सावर्णेर्नव पुत्राः प्रकीर्तिताः ।। दशमे त्वथ पर्याये धर्मपुत्रस्य वै मनोः। द्वितीयस्य तु मावर्णेर्भाव्यस्यैवान्तरे मनोः ॥ मुंखामना विरुद्धाश्च द्वावेव तु गणी स्मृतौ । स्विपिबन्तश्च ते सर्वे शतसंख्याश्च ते समाः ॥ मानायच्छतः प्रोक्ता ऋपिभिः पुरुपेषु वै । देवास्ते वै भविष्यन्ति धर्मपुत्रस्य वै मनोः ॥ तेपामिन्द्रलया विद्वान्भविष्यः शान्तिरुच्यते । हविष्मान्पोलहः श्रीमान्सुकीर्तिथापि भार्गवः ॥ आपोमूर्तिस्तथाऽऽयो वसिष्ठश्चापि यः स्मृतः । पौलस्त्यः प्रतिपश्चापि नाभागश्चैव कौश्यपः ।। अभिमन्युश्चाग्निरसः सप्तते परमर्पयः॥ ७४ सुक्षेत्रश्चोचमौजाश्च भूरिपेणश्च वीर्यवान् । शतानीको निमित्रो पसनो जयद्रथः ॥ भूरिघुम्नः सुवर्चाच दशैते मानवाः स्मृताः । एकादशे तु पर्याये सावणे वै तृतीयके । ७६ निर्माणरतयो देवाः कामना वै मनोजवाः । गणास्त्वेते प्रयः ख्याता देवतानां महात्मनाम् ॥ एकैकास्त्रिंशतस्तेपां गणास्तु त्रिदिवौकसाम् । मासस्याहानि त्रिंशत्तु यानि चै कवयो विदुः ।। निर्माणरतयो देवा रात्रयस्तु विहंगमाः । गणास्ते वै त्रयः प्रोक्ता देवतानां भविष्यति ॥ ७९ मनोजवा मुहूर्तास्तु इति देवाः प्रकीर्तिताः । एते हि ब्राह्मणः पुत्रा भविष्या मैंनवः स्मृताः ।। तेपामिन्द्रो पो नाम भविष्यः सुररादततः । तेपां सप्तर्षयश्चापि कीर्त्यमानानियोधत ॥ हविप्मान्काश्यपश्चापि वपुष्मान्यश्च भार्गः । वारुणिश्चैव चाऽऽत्रेयो वासिष्ठो भग एव चें ॥ पुष्टिश्चागिरसो ज्ञेयः पौलस्त्यो निश्चरस्तथा । पौलदो ह्यमितजाश्य देवा होकादशेऽन्तरे ।। सर्ववेगः सुधर्मा च देवानीकः पुरोवहः । क्षेमधर्मा गृहपश्च आदर्शः पौण्डूको मतः॥ सावर्णस्य तु ते पुत्राः माजांपत्यस्य वै मनोः । द्वादशे त्वथ पर्याये रुद्रपुत्रस्य वै मनोः॥ ८५ चतुर्थ ऋतुसावर्णे देवास्तस्यान्तरे शृणु । पञ्चैव तु गणाः प्रोक्ता दे(A)वतानामनागताः ।। ८६ १ ग घ. इ. कावपि प । २ ख ग इ. 'धुः । उतस्माग्नय वौद्यौ । ३ ग.ह. 'थाऽयगर्विश्व भुर'। घ. याs- धगाष्ठ नुर। र स. अस्तिो । ग. आमितो । ५ इ. सुनोचिंतयश्च । ६ ख. ग. घ. मिथुनयश्च । ७ स. ग. घ. ४. सुवर्मा' । ८ ग, घ. इ. स्कन्दोऽसी मां प्रतीयो वै का' । ९ क 'वकः । माघाति । स. ग घ. १. वकिः । में'। १० स. घ. ४. 'सिनश्च । ११ ख. ह. हितेऽन्त । १२ क. 'था नाको। १३ ड. हद्दनः ।। १४ ख. 'स्य तदा पादे । १५ रा. मुभामानो वि' । ग. घ. सुसं मनो वि । ६. सुखमनो वि'। १६ स. ग. घ . "गाना यच्छतं प्रोतमृपि । १७ रा. ग. घ. ह. लस्त्योऽप्र १८ ग, घ, ड. श्यणः । १९ क. कक निश। २० ग. घ. इ. मानवाः। २१ घ. 'चः। वरुणश्चै । २१ स.ग. घ. द. वसिष्ठो । २३ स. ग. घ. 'टो नग। २४ स. च । देवाथा । च । मुष्टि । २५ घ. "मिरेताय । २६ स.प. रु. चित्रग । २. घ. क्षेपर। ११ ८१ २३ १७ ८४ भाव्य ·श्रीमद्वैपायनमुनिपणीतम् [अ०१०० श्लो०८७-११.] (मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम् ) इरिता रोहिताश्चैव [* देवाः सुमनसस्तथा । मुकर्माणः सुपाराश्च पञ्च देवगणाः स्मृताः ॥८७ ब्रह्मणो मानसा घेत एकेको दशको गणः । अरुन्तिनो इचिश्चैव] विद्वान्यश्च सहस्रशः॥ ८८ पर्वतानुचरश्चैव अपोऽशुश्च मनोजवः । ऊर्जा स्वाहा स्वधा तारा दशैते हरिताः स्मृताः ॥ ८९ सपोजानि तिथैव वाचा बन्धुश्च यः स्मृतः । रजश्चैव तु राजश्च स्वर्णपादस्तथैव च ॥ च्युष्टिविधिश्च वै देवो दशैते रोहिताः स्मृताः । उपिताधास्तु ये देवास्त्रयस्त्रिंशत्मकीर्तिताः ॥ देवान्सुमनसो विद्धि सुकर्माणो निबोधत । सुपर्वा कृपभः पृष्टः कपिधुम्नौ विपश्चितः ।। विक्रमश्च क्रमश्चैव निभृतः कान्त एव च । एते सुकर्मणो देवा मुताचपां नियोधत ।। वोदितस्तथा जिष्टो वर्चस्वी युतिमान्हविः । शुभो ईविष्कृतात्माप्तिापृथो दशमस्तथा ॥९४ मुंपारा मानता(श्च गणा) स्त्वेते देवा वै संप्रकीर्तिताः । तेपामिन्द्रस्तु विज्ञेय ऋतधामा महायशाः कृतिर्वसिष्ठपुत्रस्त आत्रेयः सुतपास्तथा । तपोमूर्तिश्चाङ्गिरसस्तपस्वी काश्यपस्तथा ।। तपोऽशयानः पौलस्त्यः पुलहश्च तपोरतिः । भार्गवः सप्तमस्त्वेषां विज्ञेयस्तु तपोमतिः ॥ एते सप्तर्पयः सिद्धा अन्ये सावर्णिकेऽन्तरे । देववानुपदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः ॥ मित्रवान्मित्रविन्दुश्च मित्रसेनो धमित्रहा । मित्रबाहुः सुवर्चाश्च द्वादशैते मनोः सुताः ॥ त्रयोदशे तु पर्याये भाव्या रोच्यान्तरे पुनः । श्रय एव गणाः प्रोक्ता देवानां तु स्वयंभुवा ॥ ब्रमणो मानसाः पुत्रास्ते हि सर्वे महात्मनः । सुत्रामाणः सुधर्माणः मुकर्माणश्च ते त्रयः ॥ त्रिदशानां गणाः प्रोक्ता भविष्याः सोमपायिनः । त्रयस्त्रिंशदेवतायाः प्राभविष्यन्त याशिकः ।। आज्येन पृपदायेन प्रहश्रेष्ठेन चैव हि । देवेचास्त्रयस्त्रिंशत्पृथक्त्वेन नियोधत ॥ सुत्रामाणः मयाज्यास्तु आज्यपा नाम सांप्रतम् । सुकर्मणोऽनुयाज्यांस्तु पृपदाज्याशिनस्तु ये ॥ उपयाज्या मुधर्माण इति देवाः प्रकीर्तिताः । दिवस्पतिर्महासत्तस्तेपामिन्द्रो भविष्यति ॥ १०५ पुलहात्मजपुत्रास्त्रे विज्ञेयास्तु रुचेः सुताः। अनिराश्चैव धृतिमापौलस्त्यः पथ्यवास्तु सः ॥ पौलहस्तत्त्वदर्शी च भार्गवश्व निरुत्सकः । निष्पकम्पस्तथाऽऽत्रेयो निर्मोहः कश्यपस्तथा ।। स्वरूपथैव वासिष्ठः सप्तैते तु त्रयोदशे । चित्रसेनो विचित्रश्च तपोधर्मधृतो भवः ।। १०८ अनेकक्षāबद्धश्च सुरसो निर्भयः पृथः । रौच्यस्यैते मनोः पुत्रा ह्यन्तरे तु त्रयोदशे ॥ चतुर्दशे तु पर्याये भौतस्याप्यन्तरे मनोः । देवतानां गणाः पञ्च प्रोक्ता ये तु भविष्यति ॥११० ९७ ९८ * धनुशिान्तर्गतप्रन्यो ग. पुस्तके नास्ति । १. १५. 'पाभंग । म. प. १. भयो तेजो। ३ क. हरि । ४ २. ग. घ. तोऽनु। ५ स. ग प. ट. अपादा ग. प ६. देवाः गु। ७ ग, प. ह. 'घुम्नो वि" क. ययादि । क. हि । सपारामागतस्त्वे । ग. मुरामामनस्त्वे । १२ रा प . शाः । युति । १३ स. ग प. ६. "तपस्त' । १४ ग. 1. 'भा । सेपा । १५ ग. ग. प. ८. तपावृतिः । १६ प. "प्रमात्रानिप्रयन्भुमिप्रसें । १७ १. अयान् । मि। १८ ग. भायावान्तरे मनो.।, प.ह.भान्य रोग्येन्न। १९ रा. घ. 'या: प्रविगायत या । ग. ह. या प्रविभग्यत या । २० ग... 'धेट नव ह ।।२१ क. भासग्यारतु सा । २१ रा, प १. रस्त्योपप्ययास्तुयः । पी'। २१ य प... पागुम्मा ग...शाबि । २५ रा. प. 1.4 मयध । २६ रा. ग. प. स. प्र पद । २७ 0 ग. प.:.भयो । १८ प... भोलत्या।

·अ०१०० श्लो १११-१२२) वायुपुराणम् । (मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम् ) 'चाचपाच कनिष्ठाश्च पवित्रा भाजरास्तथा । *घाचाटदाथ इत्येते पञ्च देवगणाः स्मृताः॥१११ +अपरा(परांचा)पि मनो: मूनून्सप्लैतान्विद्धि चाक्षुपानाहदायानि सामानि कनिष्ठान्सप्त तान्त्रिः सस लोकाः परित्रास्ते भाजिराः सप्त सिन्धवः ॥ ११२ वाचावृद्धानृपीन्विद्धि मनोः स्वायंभुवस्य वै । सर्वे मन्वन्तरेन्द्राश्च विज्ञेयास्तुल्पलक्षणाः॥ तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः । त्रैलोक्पे पानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।। सर्वशः स्वर्गणस्तानि इन्द्रास्तेऽभिभवन्ति । भूतापवादिनो हृष्टा मध्यस्था भूतवादिनः । भूतानुवादिनः सक्तास्त्रयो वेदाः प्रादिनाम् ।। अग्निध्रः काश्यपश्चैव पौलस्त्यो मागधश्च यः। भार्गको सामिवाष्ठुश्व शुचिराङ्गिरसस्तथा । ओजस्वी मुबलश्चैव भौत्यस्यैते मनोः मुताः ॥ ११६ सावर्णा मनवो होते चत्वारो ब्रह्मणः सुताः । एको वैवस्वतथैव सावर्णो मनुरुच्यते ।। ११७ रोच्यो भौत्पश्च यौ तौ तु मनोः पौलहभार्गवी । भौत्पस्यैवाऽऽधिपत्ये तु पूर्णः कल्पस्तु पूर्यते सूत उवाच- निःशेपेपु च सर्वेषु तदा मन्वन्तरेपिद । अन्तेऽनेकयुगे तस्मिन्क्षीणे संहार उज्यते ॥ ११८ सप्तते भार्गवा देवा अन्त मन्वन्तरे तदा । भुक्त्वा त्रैलोक्यमध्यस्था गुगाख्यां लेकसप्ततिम् ॥ पितृभिर्मनुभिश्चैव साधु सप्तपिभिस्तु ये । यज्वानश्चैव तेऽप्यन्ये तन्नताथैव तैः सह ।। १२१ महर्लोकं गमिष्यन्ति त्यक्त्वा त्रैलोक्यमीश्वराः । ततस्तेषु गतेपूर्व क्षीणे मन्वन्तरे तदा ॥ अनाधारमिदं सर्व त्रैलोक्यं वै भविष्यति ॥ १२२ ततः स्थानानि शून्यानि स्थानिना तानि वै द्विाः। प्रभ्रयन्ति विमुक्तानि ताराऋसग्रहैस्तथा ततस्तेपु व्यतीतेपु त्रैलोक्यस्येवरेविद । सेन्द्रास्तेषु महर्लोकं यस्मिस्ते कल्परासिनः ।। १२४ जितायाश्च गणा ह्यत्र चाक्षुपान्ताश्चतुर्दश । मन्त्रन्तरेपु सर्वेषु देवास्ते चै महौजसः ।। ततस्तेपु गतेपूर्व सायो(यु)ज्यं कल्पवासिनाम् । समेत्य देवास्ते सर्वे मासे संकलने तदा ॥ १२६ महर्लोक परित्यज्य गणास्ते – चतुर्दश । सशरीराश्च श्रूयन्ते जनलोकं सहानुगाः ।। १२७ एवं देवेष्वतीतेपु महर्लोको जन प्रति 1 भूतादिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेपु चाप्युत ।। १२८ शून्येषु लोकस्थानेषु महान्त भूरादिए । देवेषु च गते सायो(युष्यं कल्पवासिनाम्॥ १२९ संहृत्य तांस्ततो ब्रह्मा देवर्षि पितृदानपान् । संस्थापयति वै सगै मद्ददृष्टया युगक्षये ।। चतुर्युगसहस्रान्तमहर्यह्मणो विदुः । रात्रि युगसलान्तामहोरात्रविदो जनाः ॥ नैमित्तिका प्राकृनिको यश्चवाऽऽत्यन्तिकोऽर्थतः । त्रिविधः सर्वभूतानामित्येष प्रतिसंचरः ।। * इत आरभ्य विद्धि चाक्षुपानित्यन्तप्रन्यो घ. पुस्तके नास्ति । एतदर्धस्थाने सप्त तास्तान्भागान्विद्धि चाक्षुपसज्ञकानिति क पुस्तके । ग ६. पुस्तक्योरेतः श्रुटितमस्ति । ४ अाध्यायसमाति. स. पुस्तके। आरभ्य प्रतिपचर इत्यन्त प्रन्यो इ पुस्तके नास्ति । . १ख घ ह. चिरहि ।२ क सवर्णा 1 3 स ह 'सर्पयस्तु । ४ क तद्भात्ता'। ५ ख ग घ. . निशुभ्राफि स्या 1६ स. ग घ ह. तदा। ७ ख ग. प ह. 'श्यन्ते दि. ८ स. ग ह 'स्ते देवा प्राप्त सकार। ९ ड 'कायन । १० रा. पु भवादि। ग घ. ह. पु मुकादिक थे तत्र यगम. घ, २ चातु ।

·१२ m. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०१०० श्लो०१३३-१५९] (मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम्) ब्राह्मो नैमित्तिकस्तस्य कल्पदाहः प्रसंयमः । प्रतिसर्गे तु भूतानां प्राकृतः करणक्षयः ॥ १३५ ज्ञानाचाऽऽत्यन्तिकः प्रोक्तः कारणानामसंभवः । ततः संहृत्य तान्ब्रह्मा देवांस्त्रैलोक्यवासिनः ।। अहरन्ते प्रकुरुते सर्गस्य प्रलयं पुनः । सुपुप्मुर्भगवान्ब्रह्मा प्रजाः संहरते तदा ॥ ततो युगसहस्रान्ते समाप्ते च युगक्षये । तत्राऽऽत्मस्थाः प्रजाः कर्तुं प्रपेदे स प्रजापतिः॥. १३६ तदा भवत्यनावृष्टिस्तदा सा शतवार्षिकी । तथा यौन्यल्पसाराणि सत्वानि पृथिवीतले ॥१३७ तान्येवात्र प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च । सप्तरश्मिरथो भूत्वा उदतिष्ठद्विभावमः॥ १३८ असह्यरश्मिभंगवान्पिवन्नम्भो गभास्तिभिः । हरिता रश्मयस्तस्य दीप्यमानास्तु सप्तभिः ॥१३९ भूय एव विवर्तन्ते व्याप्नुवन्तो वेनं शनैः । भौमं काष्ठं धनं तेजो भृशमद्भिस्तु दीप्यते ॥ १४० तस्मादुदकं सूर्यस्य तपतोऽति हि कथ्यते । नादृष्ट्या *तपते सूर्यो नावृष्ट्या परिविष्यते ॥ १४१ नावृल्या परिचिन्वन्ति बारिणा दीप्यते रविः। तस्मादपः पिबन्यो चै दीप्यते रविरम्बरे।।१४२ तस्य ते रश्मयः सप्त पिवन्त्यम्भो महार्णवात् । तेनाऽहारेण संदीप्ता सूर्याः सप्त भवन्त्युत ॥ ततस्ते रश्मयः सप्त सूर्यभूताश्चतुर्दिशम् । चतुलॊकमिम सर्वं दहन्ति शिखिनस्तदा ।। १४४ मामुवन्ति च भाभिस्तु ऊर्य चाधन रश्मिभिः । दीप्यन्ते भास्कराः सप्त युगान्तामिप्रतापिनः॥ ते चारिणी च संदीप्ता वहुसाहस्ररश्मयः । खं समावृत्य तिष्ठन्ति निर्दइन्तो वसुंधराम् ॥ १४६ ततस्तेषां प्रतापेन दह्यमाना वसुंधरा | सादिनचर्णवा पृथ्वी विस्नेहा समपद्यत । दीप्ताभिः संतताभिश्च चित्राभिश्च समन्ततः । अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक संरुद्धं सूर्यरश्मिभिः ॥१४८ सूर्यामीनां प्रद्धानां संसृष्टानां परस्परम् । एकत्वमुपयातानामेकज्वालं भवत्युत ।। १४९ सर्वलोकमणीशं च सोऽनिर्भूत्वा तु मण्डली । चतुर्लोकपिदं सर्व निदेहत्याशु तेजसा ।। १५० ततः मलीयते सर्व जगमं स्थावर तदा । निसा निस्तृणा भूमिः फूर्मपृष्ठसमा भवेत् ॥ अम्बरीपमिवाऽऽभाति सर्व मारिपितं जगत् । सर्वमेव तदाऽचिभिः पूर्ण जाज्वल्पते नमः ।। पाताले यानि सत्त्वानि महोदधिगतानि च । ततस्तानि मलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च ।। दीपाश्च पर्वताश्चैव वर्षाण्यय महोदधिः । सर्व तद्भस्ममाचक्रे सर्वात्मा पावकस्तु सः॥ १५४ समुद्रेभ्यो नदीभ्यश्च पातालेभ्यश्च सर्वतः । पिवनपः समिद्धोऽग्निः पृथिवीमाश्रितो ज्वलन् । ततः संवर्तकः शैलानतिक्रम्य महांस्तथा । लोकान्सहरते दीप्तो घोरः संवर्तकोऽनलः ॥ १५६ ततः स पृथिवी भित्त्या रसातलमशोपयत् । निर्दा तांस्तु पातालानागलोकमयादहत् ।। १५७ अधस्तात्पृथिवीं दग्ध्वा ऊर्व स दहते दिवम् । योजनानां सहस्राणि अयुतान्पर्युदानि च ।। उदतिष्ठच्छिपास्तस्य वव्यः संवर्तकस्य तु । गन्धर्वाश्च पिशाचांच समहोरगराक्षसान् ।। तदा ददति संदीसो गोल चैव सर्वशः ॥. * भनाऽऽग्मनेपदमार्षम्। १५.व: कार ! २.नः । दिनान्तरे । ३रा. प. यान्त्यर। ग. प. ..'प्ततिः ।। ५ रा. ग. प... t६ प. भीमराठे ५। ७ स. ग काठे ५।८ रा. स्मारिन्यः स्मृतः गर्यस्तपतीति । र. "माभुदरः सूर्यस्य स्त९ग. ग. प. ह. न्यनो पा । १. क. दीः गर्मः रात मास्युरा । " रा.प. "नासंदीग. प.स.का नि।३१. संस्म...'पारथ यो : १५ रा. ग.नाने सनिगाने सारे 14. प. "रिपार. 'रपद म'। 10. 'नि भूतानि । 3 . - ·४ [अ०१००श्ली.१९०-१८३] वायुपुराणम् । (मन्वन्तरनिसादिकयनम्) भूलोकं तु भुवर्लोक स्वर्लोकं च महस्तथा । घोरो दहति कालाग्निरेवं लोकचतुष्टयम् ॥ १६० व्योमेषु तेषु लोकेपु तिर्यगूर्ध्वमथामिना । तत्तेजः समनुमाप्तं कृत्सं जगदिदं शनैः ।। अपोगुडनिभं सर्व त्तदा ह्येवं प्रकाशवे ॥ ततो गजकुलाकारास्तडिभिः समलंकृताः । उत्तिष्ठन्ति तदा घोरा व्योनि संवर्तका घनाः ।। केचिन्नीलोत्पलश्यामाः केचित्कुमुदसंनिभाः,। केचिद्वैदूर्यसंकाशा इन्द्रनीलनिभाः परे ॥ १६३ शकुन्दनिभाधान्ये जात्यञ्जननिभास्तथा । धूम्रवर्णा घनाः केचित्कचित्पीताः पयोधराः ॥ केचिद्रासमवर्णाभा लाक्षारक्तनिभास्तथा । मनशिलाभास्त्वपरे कपोताभास्तथाऽम्बुदाः॥ इन्द्रगोपनिभाः केचिदुत्तिष्ठन्ति घना दिवि ।। (* केचित्पुरधराकाराः केचिद्गजकुलोपमाः॥ केचित्पर्वतसंकाशाः केचित्स्थलनिभा धनौर)। कुण्डागारनिभाः केचित्केचिन्मीनकुलोपमाः ॥ बहुरूपा घोररूपा घोरस्वरनिनादिनः । तदा जलघराः सर्वे पूरपन्ति नभास्थलम् ।। १६८ ततस्ते जलदा घोर्रा राविणो भास्करात्मिकाः । सप्तधा संवृतात्मानस्तमानि शमयन्त्युत ।।१६९ ततस्ते जलदा वर्षे मुवन्ति च महौषवत् । सुपोरमशिवं सर्वं नाशयन्ति च पावकम् ॥ १७० प्रवृष्टैश्च तयाऽत्यर्थं वारिभिः पूर्यते जगत् । अद्भिस्तेजोऽभिभूतं च तदाऽमिः प्रविशत्यपः ।। नष्टे चामौ वर्षशते पयोदाः पाकसंभवाः । प्लावयन्ति जगत्सर्व वृहज्जलपरिस्रवैः ।। १७२ धाराभिः पूरयन्तीमं चोचमानाः स्वयंभुवा । अन्ये तु सलिलौघैस्तु वेलामभिभवन्त्यपि ।। सादिदीपान्तरं पृथ्वी अद्भिः संछायते तदा ॥ तस्य वृष्टया च तोयं तत्सर्वं हि परिमण्डितम् । प्रविशत्युदधौ विमाः पीतं सूर्यस्य रश्मिभिः ।। आदित्यरश्मिभिः पीतं जलमपु तिष्ठति । पुनः पतति तन्मौ तेन पूर्यन्ति चार्णवाः ॥ १७५ ततः समुद्राः स्वां वेलां परिक्रामन्ति सर्वशः । पर्वताथ विशीर्यन्ते मही च.प्सु निमज्जति ।। ततस्तु सहसोदन्तिः पयोदास्तानभस्तले । संवेष्टयति घोरात्मा दिवि वायुः समन्ततः ।। १७७ तस्मिन्नेकार्णवे घोरे नष्टे स्थावरजङ्गमे । पूर्ण युगसहसे वै निःशेपः कल्प उच्यते ।। १७८ अथाम्भसा दृते लोके माहुरेकार्णवं बुधाः । अथ भूमितलं खं च वायुकार्णवे तदा ।। नष्टे भावेऽवलीनं तत्माज्ञायत न किंचन ।। :१७९ पार्थिवास्त्वय सामुद्रा आपो हैमाश्च सर्वशः । प्रसरन्त्यो अनन्त्येक सलिलाख्यां भजन्त्युत ॥ आगतागतिकं चैव तदा तासलिलं स्मृतम् । प्रच्छाय तिष्ठति महीपर्णवाख्यं च तन्जलम् ॥ आभान्ति यस्मात्ता भाभि शन्दो व्याप्तिदीप्तिए । भस्म सर्वपनुमाप्य तस्मादम्भो निरुच्यते नानाले चैव शीघे च धातुः अर उच्यते । एकार्णवे तदाऽऽपो वै न शीघ्रास्तेन ता नराः || .. + धनुधियान्तर्गतमन्यो ग. पुरसके नास्ति । १६. पोरे । २ स. ग. घ. . 'प्राप्य की ३ रा.पुनः । प. दानम् । रा. ग .. चिन्मनः शिलनिभाता। पासवनिमा देषिः। ५ य. 'नाः । कोरगा। ५. ना. । मा.नाः कागा' ।। क. नीना भा। vt. मदोदमम् IV. रा. वायुना । ग....पारिमा ९६.मि. प्रापि.ज.प. स. पंगतेय.. प... 'पानोरा.प.र. 'नारा पीपतिः।".... मानयो, १५ रा. ग. स. ८, TRIMG. टीनायली ताग..मावलीप ग्लानिरसन तलामा । - ·॥ ३९६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०० श्लो०१८४-२०७४ (मन्वन्तरनिसर्गादिकथनम्) तस्मिन्युगसहसान्ते दियसे ब्रह्मणो गते । तावन्तं कालमेवं तु भवत्येकार्णवं जगत् ॥ तदा तु सर्वव्यापारा निवर्तन्ते मजापतेः॥ १८४ एवमेकार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे । तदा स भवति ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् १८५ सहस्रशीप सुमनाः सहस्रपात्सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रवाक् । सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतित्रयीपथी .यः पुरुषो निरुच्यते ॥ १८६ आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता अपूर्व एकः प्रथमस्तुरापाद । हिरण्यगर्भः पुरुषो पहाव्व संपघते वै तमसः परस्तात् ।। १८७ चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतासलिलाठुने । सुषुप्सुरमकाशां खां रात्रि तु कुरुते प्रभुः ।। १८८ चतुविधा यदा शेते प्रजाः सर्वाण्डमण्डिताः । पश्यन्ते तं महात्मानं कालं सप्त महर्षयः॥ १८९ जनलोके विवर्तन्तस्तपसा लब्धचक्षुषः । भृग्वादयो पहात्मानः पूर्वे व्याख्यातलक्षणाः ॥१९० सत्यादीन्सप्त लोकान्चै ते हि पश्यन्ति चक्षुपा । ब्रह्माणं ते तु पश्यन्ति महाब्राह्मीपु रात्रिपु॥ सप्तर्पयः प्रपश्यन्ति सुप्तकालं स्वरानिपु । कल्पानां परमेष्ठित्वात्तस्मादाद्यः स पठ्यते ॥ १९२ स भ्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिपु पुनः पुनः । एवमावेशयित्वा तु स्वात्मन्येव प्रजायते ॥ १९३ अथाऽऽत्मनि महातेजाः सर्वगादाय सर्वकत । ततः स चसते रात्रि तमस्येकार्णवे जले ।। १९४ ततो रात्रिक्षये प्राप्ते प्रतिबुद्धः मजापतिः । मनः सिमक्षया युक्तं सर्गाय निदधे पुनः ॥ १९५ एवं सलोके निचे उपशान्ते मजापती । ब्रह्मनैमित्तिके तस्मिन्कल्पिते वै प्रसंयमे ॥ १९६ देवियोगः सत्त्वानां तस्मिन्वै छत्तशः स्मृतः । ततो दग्धेषु भूतेषु सर्वेष्वादित्यरश्मिभिः ॥ देवपिमनुवर्येषु तस्मिन्संकलने तदा ।। १९७ गन्धर्वादीनि सत्वानि पिशाचान्तानि सर्वशः। करपादावमतप्तानि जनमेवाऽऽश्रयन्ति ॥ १९८ तिर्यग्योनीनि सत्वानि नारकेराणि पान्यपि । तदा तान्यपि दग्धानि धूतपापानि सर्वशः ॥ जने तान्युपपद्यन्ते यावरसंप्लवते जगत् ।। व्युष्टायां तु रजन्यां तु ब्रह्मणेऽव्यक्तयोनये । जायन्ते हि पुनस्तानि सर्वभूतानि कृत्स्नशः ।। झपयो मनवो देवाः प्रजाः सर्वाश्चतुर्विधाः । सेपापपीह सिद्धानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ॥ २०१ यथा सूर्यस्य लोकेऽस्मिन्नुदयास्तपनं स्मृतम् । तथा जन्म निरोधच भुतानामिह दृश्यते ॥२०२ भाभूतसंष्ठात्तस्माजवः संसार उच्यते । यथा सर्वाणि भूतानि जायन्ते हिवर्षास्विह ॥२०३ स्थावरादीनि सत्वानि कल्पे कले तथा मजाः। यथास्तुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यो । २०४ रश्पन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्मातरात्रिषु । प्रत्याहारे च सर्गे च गतिमन्ति ध्रुवाणि च ॥ *निष्क्रमन्ते विशन्ते च प्रभाकारं मनापतिम् । ब्रह्माणं सर्वभूतानि महायोग मदेश्वरम् ॥ संखष्टा सर्पभूतानां कल्पादिपु पुनः पुनः। व्यक्ताव्यक्तो महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत् ।। *अनाऽऽत्मने पदमार्षम् । १क 'पपि य. । २ रा. प. उ. सः पुरी । ३ क स. लिम।। ५. र. ल गुप्त म। ५ ग... रोफि. घ... या । क. जापतिः ।। ८ क. प. ततस्ते । ९ रा. ग. प साल' । १. रा. स्वान्त चन, क. . 'निपुन । ११ रा. गोऽव्य फमन्मनः । जा। १३ रा. ग. य...नि नियमा. मतोमा ११ - ·. भ०१०० श्लो०२०८-२२८] वायुपुराणम् । (मन्वन्तरनिसमादिकथनम्) येनैव सृष्टा प्रथम प्रयाता. आपो हि मार्गेण महीतलेऽस्मिन् । पूर्वप्रयातेन तथा ह्यपोऽन्यास्तेनैव तेनैव तु संवन्ति ।। २०८ यथा शुभेन त्वशुभेन चैव तत्रैव तत्रैव विवर्तमानाः । मास्तु देहान्तरभावितत्वाद्रवेशालमधश्चरन्ति ।। २०९ ये चापि देवा मनवः प्रजेशा अन्येऽपि ये स्वर्गगताश्व सिद्धाः । तद्भाविताख्यातिवशाच धाः पुननिसर्गेण भवन्ति सत्त्वा* ॥ २१० अत ऊर्य प्रवक्ष्यामि कालमाभूतसंप्लवम् । मन्वन्तराणि यानि स्युयाख्यातानि मया द्विजाः ॥ सह प्रजानिसर्गेण सह देवश्चतुर्दश ।। स युगाख्यासहस्रं तु सर्वाण्येवान्तराणि वै । अस्याः सहस्र हे पूर्णे निःशेषः कल्प उच्यते ।। एतद्राह्ममहयिं तस्य संख्या निवोधत । निमेपस्तुल्यमात्रा हि कृतो लध्वक्षरेण तु ॥ २१३ मानुपातिनिमेपास्तु काष्ठा पञ्चदश स्मता । लवः क्षणास्तु पञ्चैव विंशकोठा तु ते त्रयः ॥ प्रेस्थः सप्तोदकाश्चर्य साधिकास्तु लवः स्मृतः। लवास्त्रिंशत्कला ज्ञेया मुहूर्तास्त्रंशतः कलाः ॥ मुहूर्तास्तु पुनस्त्रिंशदहोरात्रमिति स्थितिः । अहोरात्रं कलानां तु द्वयधिकानि शतानि पट् ॥ ताश्चैव संख्यया ज्ञेयं चन्द्रादित्यगतिर्यथा । निमेपा दश पञ्चैव काठास्तास्त्रिंशतः कला ॥ २१७ त्रिंशत्कला मुहूर्तस्तु दशभागः कला स्मृता । चत्वारिंशत्कलानां तु मुहूर्त इति संज्ञितः ।। मुहूर्ताश्च लंबाश्चापि प्रमाणः प्रकल्पिताः । तस्थानेनाम्भसौ(सां) चापि पलान्यथ त्रयोदश ।। मागधेनैव मानेन जलपस्थो विधीयते । एते चाप्युदकमस्याश्चत्वारो नालिको घटः ।। २२० हेममापैः कृतच्छिद्रेश्चतुर्भिश्चतुरङ्गुलैः । समाहनि च रात्रौ च मुहूर्ता वै दिनालिकाः ।। २२१ रवर्गतिविशेषेण सर्वेष्वृतुपु नित्यशः । अधिकं पट्शतं पंञ्च कलानां प्रविधीयते ।। २२२ तदहानुपं यं नाक्षत्रं तु दशाधिकम् । सावनेन तु मासेन अँब्दोऽयं मानुपः स्मृतः ॥ २२३ एतदिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रविनिश्चयः । अहाऽनेन तु या संख्या मासर्वयनवार्षिकी ।। २२४ तदा पद्धमिदं ज्ञानं संशा या धुपलक्ष्यताम् । कलानां सुपरीमाणात्काल इत्यभिधीयते ॥ २२५ यदहर्ब्रह्मणः प्रोक्तं दिव्या कोटी तु सा स्मृता । शतानां च सहस्राणि दश द्विगुणितानि च ॥ +नवतिं च सहस्राणि तथैन्यानि यानि तु ॥ २२६ एतदुत्वा तु ऋपयो विस्मयं परमागुतम् । संस्थासंभजनं ज्ञानमपृच्छन्नन्तरं सदा ।। २२७ ऋपय ऊचु:- संख्यामलपमात्रं तु मानुषेणैव संमतम् । मानेन श्रोतुमिच्छामः संक्षेपार्थपदातरम् ।। २२८ * अप्राध्यायसमाप्तिः स. पुस्तके । अनन्तर सूत उवायेति च । तः प्रभृति सापशोको नास्ति म. पुस्तके। .फ. 'महोतेयं । २ ग. प. मानो दि। रा. प. ३. स्मृताः । लक्स' रा ग. घ. .घाटाणुते । ५. ग. ह. प्रस्थाः स ६ प. प संघि'। ७२. ग. र तु यार्थ' । . स. ग. घ. न तु । ग. ग. ..भाग का स्मृतम् । च । १० ग ग. घ. १. लाया गयाथापि । ११. लिपटा है।ग, म. प... सिर पर्नु । १४ क. हा वे दिनाटिकार'१५ क व ना । १६५ . यग । १७ रा. ग. प्र. १. 'य नशंघ, अन्ना ये मानुगः स्मृताः। ए। ९ रा. प... सन्याया। २. ग. 'उतर । 1. सहा वनराला ग.८.मक्षाइनमान तु। - ·२३५ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ० १००-२०१४ो०२२९-२४६।। (भू.कादिव्यवस्थावर्णनम् ) तेषां श्रुत्वा स देवस्तु वायुलोकहिते रतः। संक्षेपादिव्यचक्षुष्मान्मोवाच भगवान्मभुः ॥ २२९ एते राज्यहनी पूर्व कीर्तिते विह लौकिके । तासां संख्याय व ब्राहम्यं वक्ष्याम्यहः क्षये ।। कोटीशतानि चत्वारि वीणि मानुपाणि नु । द्वात्रिंशच्च तथा कोट्यः संख्याता संख्यया द्विजः तथा शतसहस्राणि एकोननवतिः पुनः । अशीतिश्च सहस्राणि एष काला प्लवस्य तु ॥ २३२ मानुपाख्येण संख्यातः कालो ह्याभूतसंप्लवः । सप्त सूर्यास्तदाऽग्रेषु तदा लोकेषु तेषु वै ॥२३३ महाभूतेषु लीयन्ते मजाः सर्वाश्चतुर्विधाः । सलिलेनाऽऽप्लुते लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।। २३४ विनिवृत्ते च संहारे उपशान्ते प्रजापतौ । निरालोके प्रदग्धे तु नैशेने तमसाऽऽहते ॥ ईश्वराधिष्ठिते हामिस्तदा ।कार्णवे किलें ॥ तावदेकार्णपो ज्ञेयो यावदासीदहा प्रभोः । रात्रिस्तु सलिलावस्था निवृत्तौ चाप्यहः स्मृतम् ।। अहोरात्रस्तथैवास्य क्रमेण परिवर्तते । आभूतसंप्लवो ोप अहोरात्रः स्मृतः प्रभाः ।। त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च । आभूतेभ्यः प्रलीयन्ते तस्मादाभूतसंप्लवः।।२३८ * अग्रे भूतः प्रजानां तु तस्माद्भूतः प्रजापतिः । आभूतात्प्लवते चैव तस्मादाभूतसंप्लवः ॥२३९ शाश्वते चामृतत्वे च शब्दे चाऽऽभूतसंप्ठवः । अतीता वर्तमानाथ तथैवानागताः प्रजाः॥ दिव्यसंख्या प्रसंख्याता अपराधगुणीकृता । पर्धिद्विगुणं चापि परमायुः प्रकीतितम् । एतावास्थितिकालस्तु अजस्येह प्रजापतेः ॥ स्थित्यन्त प्रतिसर्गस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। २४१ यथा वायुमवेगेन दीपारुिपशाम्पति । तथैव प्रतिसर्गेण ब्रह्मा समुपशाम्पति ।। २४२ तथा झातिसंसृष्टे पहदादौ महेश्वरे । महत्पलीयतेऽव्यक्त गुणसाम्यं ततो भवेत् ॥ २४३ इत्येप च समाख्यानो मया ह्याभूतसंप्लवः । ब्रह्मनैमित्तिको ह्येष संपक्षालनसंयमः ॥ २४४ समासेन समाख्यातो भूयः किं वर्तयामि वः । + य इदं धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः ॥ कीर्तनाच्छ्रवणाचापि महती सिद्धिमामुयात् ।। ४ ब्राह्मणो लभते विद्या क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यस्तु धनलाभाग्य( भाक्चैव )शूद्रः मुखपवामुयात् ।। २४६ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोके मन्वन्तरनिसर्गादिकथनं नाम शततमोऽध्यायः॥१०॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-९७६० भधकशततमोऽध्यायः। भूटोकादिव्यवस्थावर्णनम् । वायुरुवाच असाधारणत्तेस्तु हुनशेपादिभिदिनैः । धर्मा वैशेषिकाचैव आचीर्णाः सूक्ष्गदर्शिभिः ।। * नास्यय कोको प पुसके।एतदर्भस्थाने यर ध्यायते निन्यं धारयेयः समाहित इति प.पुस्तके। ४ अयोको न विद्यते क. ग. घ.." पुस्तरेषु । १ क. योटियाग प .. यात दुरा. ग. ५.१.शीत क. 'समाय। ५क! सदा ! ६ श. प... शेप या । क. भूतः। ग. प... पांगु । ९स. 'रागि. प. ४. 'राध्य 1ि. प. पेशेन । १८. पापाव भाग। ।

·[म.१०१ श्लो०२-२५] वायुपुराणम् । (मूलोकादिव्यवस्थावर्णनम् ) 'ते देवैः सह तिष्ठन्ति महलोकनिवासिनः । चतुर्दशैते मनः कीर्तिताः कीर्तिवर्धनाः ।। अंतीता वर्तमानाश्च तथैवानागताश्च ये। ऋपिभिदैवतश्चैव सह गन्धर्वराक्षसः॥ मन्वन्तराधिकारेषु जायन्तीह पुनः पुनः । देवाः सप्तर्षयश्चैव मनवः पितरस्तथा ।। सर्वे ह्यपि क्रमातीता महर्लोक समाश्रिताः। ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वेश्यैर्धामिक सहितैः सुराः॥ ५ तैस्तथ्यकारिभिर्युक्तः श्रद्धावद्भिरदर्पितः । वर्णाश्रमाणां धर्मेपु श्रौतस्मातेपु संस्थितैः ॥ विनिवृत्ताधिकारास्ते यावन्मन्वन्तरक्षयः ॥ ६ ऋपय ऊचु:- महर्लो केति यत्मोक्तं मातरिश्वस्त्वया विभो । प्रतिलोके च कर्तव्यमनकः समधिष्ठिताः ॥ * यावन्तश्चैव ते लोका दहन्ते येन ते प्रभो । एतमः कथय प्रीत्या त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥८ एवमुक्तस्ततो वायुमुनिभिविनयात्मभिः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं यथातत्त्वेन तत्वविद् ॥ घायुरुवाच- चतुर्दशैव स्थानानि वर्णितानि महर्षिभिः । लोकाख्यानि तु यानि स्युर्येषु तिष्ठन्ति मानवाः ॥ सस तेषु कृतान्याहुरकनानि तु सप्त वै । भूरादयस्तु संरूपाताः सप्त लोकाः कृतास्त्विह ॥ ११ अकृतानि तु सप्तैव प्राकृतानि तु यानि वै । स्थानानि स्थानिभिः सार्धं कृतानि तु निरन्नम् पृथिवीं चान्तरिक्षं च दिव्यं यच्च महः स्मृतम् । स्थानान्येतानि चत्वारि स्मृतान्यार्णवकानि च क्षपातिशययुक्तानि तया युक्तानि वक्ष्यते (म्यहम्)। यानि नैमित्तिकानि स्युस्तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवम् जनस्तपश्च सत्यं च स्थानान्येतानि त्रीणि 'तुं । ऐकान्तिकानि सत्सानि तिष्ठन्तीहाऽऽपसंयमाव व्यक्तानि तु प्रवक्ष्यामि स्थानान्पेनानि सप्त वै । भूर्लोका प्रथमस्तेषां द्वितीयस्तु भुवः स्मृतः ।। स्वस्तृतीयस्तु विज्ञेयश्चतुर्थो वै महः स्मृतः । जनस्तु पञ्चपो लोकस्तपः पठो विभाव्यते ।। १७ सैत्यस्तु सप्तमो लोको निरालोकस्ततः परम् । भूरिति व्याहते पूर्व भूलोकश्च ततोऽभवत् ॥ १८ + [द्वितीयो भुव इत्युक्त अन्तरिक्षं ततोऽभवत् । तृतीयं स्वरिवीयुक्त दिवं प्रादुर्वभूव ह ॥१९ पाहा स्त्रिभिरेतैस्तु मा लोकमकल्पयत् । ततो भूः पार्थिवो लोको सन्तरिक्ष भुवः स्मृतम् ।। स्वर्लोको वै दिवं यतत्पुराणे निश्चयं गतम् । भूतस्याधिपतिथानिस्ततो भूतपतिः स्मृतः ।। २१ वायुर्भुवस्याधिपतिस्तेन वायु वस्पतिः। भव्यस्य सूर्योऽधिपतिस्तेन सूर्यों दिवस्पतिः ॥ २२ महेतिपाहतेनैवं महलोंकस्ततोऽभवत् । विनिवृत्ताधिकाराणों देवानां तत्र वै क्षेपः ॥ जनस्तु पचपो लोकस्तस्माजायन्ति वै जनाः । तासां स्वायंभुवाघाना प्रजानां जननाजनः ॥ यास्ताः स्वायंभुवाधा हि पुरस्तात्परिकीर्तिताः । कल्पदग्धे तदा लोके प्रतिष्ठति तदा तपः ।। • भय माको नारित ग. पुस्तके । धनुधिान्तहमन्यो । पुम्न के नास्ति। - मन परस्तरनाम् । १रा. सिमिः । १. पुर। प. संस्थिताः । र प मोशण रतंय येस्त्वष्ण। ५ प. प. नु। ग. १. 'स्तु मयान्ताः । .प.पनाः ।.. 'ज्यनाम् ।। . ग. स. मा. विश.प.. 'यात् "प.प. २ । एकात्तिानि तानि स्युस्ति । १३ क.गर्व नुमा... प. उ. प.तीय भु। १५ प. ग. प. 'रयुक्तं कि. महो। १७ ग. ग. प. १. सोम मारत 11. नितीनरा.ग.प.स.सपेज।

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०१लो०२१-४९) (भूलोकादिव्यवस्थावर्णनम् ) ऋभुः सनत्कुमाराद्या यंत्र सन्त्यूवरेतसः । तपसा भावितात्मानस्तत्र सन्तीति वा तपः॥ २६ सत्येति ब्रह्मणः शब्दः सत्तामात्रस्तु स स्मृतः । ब्रह्मलोकस्ततः सत्य सप्तमः स तु भास्करः । गन्धर्वाप्सरसो यक्षा गुह्यकांस्तु सराक्षसाः । सर्वभूतपिशाचाश्च नागाश्च सह मानुषैः ।। स्वर्लोकवासिनः सर्वे देवा भुवि निवासिनः ।। २८ मरुतो मातरिश्वानो रुद्रा देवास्तथाश्विनौ । अनिकेतान्तरिक्षास्ते भुलॊक्या दिवौकसः ॥२९ आदित्या ऋभवो विश्व साध्याश्च पितरस्तथा । ऋपयोऽनिरसश्चैव भुवोकं समाश्रिताः ॥३० एते वैमानिका देवास्ताराग्रहनिवासिनः । इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसंभवाः ॥ ३१ भूर्लोकपथमा लोका महदन्ताच ते स्मृताः। आरभ्यन्ते तु तन्मात्रैः शुद्धास्तेषां परस्परम् ।। ३२. शुक्राधाश्चाक्षुपान्ताश्च ये व्यतीता 8वं श्रिताः । महर्लोकश्चतुर्थस्तु तस्पिस्ते कल्पवासिनः॥ * इत्येते क्रमशः प्रोक्ता ब्रह्मव्याहारसंभवाः ।। भूलोकपथमा लौका महदन्ताश्च ये स्मृताः । तानसर्वान्सप्त सूर्यास्ते अधिभिनिर्दइन्ति वै ॥३४ मरीचिः कश्यपो दक्षस्तथा स्वायंभुवोऽङ्गिराः । भृगुः पुलस्त्यः पुलहः क्रतुरित्येवमादयः॥३५ प्रजानां पतयः सर्वे वर्तन्ते तत्र तैः सह । निःसत्त्वा निर्ममाश्चैव तत्र ते घर्ध्वरेतसः ॥ भः सनत्कुमाराद्या वैराज्यास्ते तपोधनाः । मन्वन्तराणां सर्वेपी सावर्णानां ततः स्मृताः ॥ चतुर्दशानां सपा पुनरावृत्तिहतवः ।। योग तपथं सत्यं च समाधाय तदाऽऽत्मनि । पष्टे काले निवर्तन्ते तत्तदाह(?) विपर्यये ॥ ३८ सत्यस्तु सप्तमो लोको ह्यपुनर्मार्गगामिणाम् । ब्रह्मलोकः समाख्यातो ह्यप्रतीघातलक्षणः ॥ ३९ + पर्यासपारिमाण्येन भूलॊकः समितिः स्मृतः । भूम्यन्तरं यदादित्यादन्तरिक्ष भुवः स्मृतम् ।। सूर्यध्रुवान्तरं यश्च स्वर्गलोको दिवः स्मृतः । ध्रुवाजनान्तरं यच्च महर्लोकः स उच्यते ॥ विख्याताः सप्त लोकास्तु तेषां वक्ष्यामि सिद्धयः । भूलोंकवासिनः सर्वे अन्नादास्तु रसात्मका: भुवे स्वर्गे च ये सर्वे सोमपा आज्यपाश्च ते । चतुर्थे येऽपि वर्तन्ते महर्लोकं समाश्रिताः ॥ ४३ विशेया मानसी तेषां सिद्धि पञ्चलक्षणा । सद्यश्चोत्पद्यते तेपो मनसा सर्वमाप्सितम् ॥ एते देवा यजन्ते वै यज्ञैः सर्वेः परस्परम् । अतीतान्वर्तमानांच वर्तमानाननागतान् ॥ प्रथमानन्तरैरिष्ट्वा अन्तराः सांप्रतैः पुनः । निवर्ततीत्यासंबन्धोऽतीते देवगणे तत(?) । विनिवाधिकाराणां सिदिस्तेषां तु मानसी । तेषां तु मानसी ज्ञेया शुद्धा सिद्धिपरम्परा ॥ उक्ता लोकाश्च चत्वारो जनस्यानविधिस्तथा । समासेन मया रिमा भूगस्तं वर्तयामि वः ॥ घायुरुवाच 'मेरीचिः कश्यपो दक्षो वसिष्ठश्रागिरा भृगुः । + पुलस्त्यः पुलइश्चत्र ' * एतदर्भ क. पुस्तके नास्त । इन आरभ्य सार्थकोको न वाम ऋतुरित्येवमादयः ॥ १९ पुत्तके नास्ति। १३ न.यं धारये पयते ग. पुस्तके १ ४ धनुथिहान्तर्गतमयो ह. १५. याऽऽगम । २१. सलः । ३ प. काधा भ्यते नु। ६ प. भधि । ७. ग. प. १. मारिधिः । ८. 'शीत । परत । ग. ग. प. प.inr १५. मानि:। रा। ४. 'पसाया' .ग..रिमः। ९ क. परे । १३. निदिः पररारम् ।।१४२११एप ·अ०१०१श्लो०५०-७३ ] वायुपुराणम् । (भू.कादिव्यवस्थावर्णनम्) पूर्व ते संमसूयन्ते ब्रह्मणो मनसा इह । ततः प्रजाः प्रतिष्ठाप्य जनमेवाऽऽश्रयन्ति ते ॥) ५० कल्पदाहपदीप्तेषु तदा कालपु तेपु वै । भूरादिपु महान्तेपु भृशं व्यावधाग्निना ॥, शिखा संवर्तका ज्ञेया मामुवन्ति सदा जनाः। यामादयो गणाः सर्वे महर्लो कनिवासिनः ॥५२ महर्लोकेषु दीप्लेषु जनमेवाऽऽश्रयन्ति ते । सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते तत्रस्थास्तु भवन्ति ते ।। तेषां ते तुल्यसामोस्तुल्यमूर्तिधरास्तथा । जनलोके विवर्तन्ते यावत्संप्लवते जगत् ॥ व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणोऽव्यक्तयोनिनः । अहरादौ प्रसूयन्ते पूर्ववत्क्रमशस्त्विह ॥ ५५ स्वायंभुवादयः सर्वे मरीच्यन्तास्तु साधकाः । देवास्ते वै पुनस्तेषां जायन्ते निधनैष्वि ह ॥ ५६ यामादपः क्रमेणैव कनिष्ठाद्याः प्रजापतेः । पूर्व पूर्व मसूयन्ते पश्चिमे पश्चिमास्तथा ।। देवान्वये देवता हि सप्त संभूतयः स्मृताः । व्यतीताः कल्पजास्तेषां तिस्रः शिष्टास्तथा पर ।। आवर्तमाना देवास्ते क्रमेणैतेन सर्वशः । गत्वा जयं जतीमा दशकृत्वः पुनः पुनः । ततस्ते वै गणाः सर्वे दृष्ट्वा भावेप्वनित्यताम् । भाविनोऽर्थस्य च बलात्पुण्याख्यातिवलेन च । निवृत्तत्तयः सर्वे स्वस्थाः सुमनसस्तथा ! वैराजे तूपपद्यन्ते लोकमुत्सृज्य तज्जनम् ॥ ततोऽन्येनैव कालेन नित्ययुक्तास्तपस्विनः । कथनाचैव धर्मस्य तेषां ते जज्ञिरेऽन्वये ।। ६२ इहोत्पन्नास्ततस्ते थै स्थानान्यापूरयन्त्युत । देवत्वे च ऋपित्वे च मनुप्यत्वे च सर्वशः ।। ६३ एवं देवगणाः सर्वे दशकृत्वो निवर्त्य वै । राजेपूपपन्नास्ते दश तिष्ठन्त्युपप्लवान् ।। पूर्ण पूर्ण ततः कल्पे स्थित्वा वैराजके पुनः । ब्रह्मलोके विवर्तन्ते पूर्वपूर्वक्रमेण सु ।। एतस्मिन्ब्रह्मलोके तु चलो वैराजके गते । वैराज पुनरप्येके कल्पस्थानमकल्पयन् ।। एवं पूर्वानुपूर्वेण ब्रह्मलोकगतेन वै । एवं तेषु व्यतीते) तपसा परिकल्पिते ॥ वैराने तूपपद्यन्ते दशकृत्यो निवर्तते ॥ ६७ एवं देवयुगानीह व्यतीतानि सहस्रशः । निधनं ब्रह्मलोके तु गतानामृपिभिः सह ।। सूत उवाच- न शक्यमानुपूर्येण पां वक्तं प्रविस्तरम् । अनादित्वाच कालस्य असंख्यानाच सर्वशः ॥ एवमेव न संदेहो यथाव कथितं मया ॥ तदुपश्रुत्य वाक्वार्थमृपयः संशयान्विताः । सूतमाहुः पुराणहं व्यासशिप्य महामतिम् ।। झपय ऊच:- वराजास्ते यदाहारा यन्साय यदाश्रयाः । तिष्ठन्ति चैव यत्कालं तन्नो हे यथातथम् ॥७१ तदुक्तमृपिभिर्वाक्यं श्रुत्वा लोकार्थतत्वविन् । स्तः पौराणिको वाक्यं विनयेनेदमब्रवीत् ॥७२ ततः प्राप्यन्तु ते सर्वे दिशुद्धतमाश्य ये । आभूतमंतास्तत्र दश तिष्ठन्ति ते जनाः ॥ * अन सूत उवाचेति स. पुस्तके। .रा. ग घ. 'जो मान' । २ य. मिभिः।ममा यय यी ४ य.व तनः ।५ य. 'ग्यते जनाः । । ग. ग्यतां गतम् । त'।६१. सर्वस्य । ७ ग. प. राजिमपन्यस्ने । ८ ५. पला ।। प. पू ये तस यानादरम गुरादिषु । ये। 1 स ग घ. जपपय । १२ ग . वि. ८.विपति । १३ क. ग. र. 'पून। १४ ग. एदबुद्रित । प. गदि बुद्धिमताय । १५. रिक्षित म. ग. प.४.रा.

·७७ ८२ ८५ ८७ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०१श्लो०७४-९] (भू.कादिव्यवस्थावर्णनम् ) सर्वे सूक्ष्मशरीरास्ते विद्वांसो घनमूर्तयः । स्थितलोकस्थितत्वाच तेषां भूतं न विद्यते ।। ऊचुः सनत्कुमाराधाः सिद्धास्ते योगधर्मिणः । ख्याति नैमित्तिकी तेषां पर्याये समुपस्थिते । स्थानत्यागे मनश्चापि युगपसंप्रवर्तते । ऊचुः सर्वे तदाऽन्योन्यं वैराजोंः शुद्धबुद्धयः ।। ७६ एवमेव महाभागाः प्रणवें संपविश्य ह । ब्रहालोके प्रवर्तामस्तनः श्रेयो भविष्यति ॥ एवमुक्त्वा तदा सर्वे ब्रह्मान्ते व्यवसायिनः । योजयित्वा तदाऽऽत्मानं वर्तन्ते योगधर्मिणः ॥ तत्रैव संपलीयन्ते शान्ता दीपार्चिपो यथा । ब्रह्मकायमवर्तन्त पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ लोकं तं समनुप्राप्य सर्वे ते भावनामयम् । आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य अमृतत्वाय ते गताः ॥ ८० * वैराजेभ्यस्तथैवोर्ध्वमन्तरे पड्गुणे ततः । ब्रह्मलोकः समाख्यातो यत्र ब्रह्मा पुरोहितः।। ८१ ते सर्वे प्रणवात्मानो बुद्धशुद्धतपास्तथा । आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्यामृतत्वं च भजन्त्युत ।। द्वंद्वैस्ते नाभिभूयन्ते भावत्रयविवर्जिताः । आधिपत्यं विना तुल्या ब्रह्मणस्ते महौजसः ।। ८३ प्रभावविजयैश्चर्यस्थितिपैराग्यदर्शनैः । ते ब्रह्मलौकिकाः सर्वे गति पार्यं विवर्तनीम् ॥ प्रमणा सह देवैश्च संमाते मतिसंचरे । तपसोऽन्ते क्रियात्मानो वुद्धावस्था मनीषिणः ॥ अव्यक्ते संप्रलीयन्ते सर्वे ते क्षणदर्शिनः ॥ इत्येतदमृतं शुकं नित्यमक्षयमव्ययम् । देवर्पयो ब्रह्मसत्रं सनातनमुपासते ।। अपुनर्मार्गांदीनां तेषां चैवोर्ध्वरेतसाम् । कर्माभ्यासकृता शुद्धिर्वेदान्तेपूपलक्ष्यते ।। रात्र तेंऽभ्यासिनो युक्ताः परां काष्ठामुपासते । हित्वा शरीरं पाप्मानमगृतत्वाय ते गताः ॥ वीतरागा जितक्रोधा निर्मोहाः सत्यवादिनः । शान्ताः प्रणिहितात्मानो दयावन्तो जितेन्द्रियाः निःसहाः शुचयथैव ब्रहमसायो(युपगाः स्मृताः । अकामयुक्त वीरास्तपोभिर्दग्धकिल्विपाः तेपामशिनो लोका अममेयसुखाः स्मृताः ॥ एतद्रहीपदं दिव्यं परमं व्योम्नि भास्वरम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति ह्यामरा ब्रह्मणा सह ॥ १ ऋपय ऊचु:- फलादेप परांधश्च कश्चैप पर उच्यते । एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम ॥ सूत उवाच- शृणुध्वं गे परौ च परिसंख्यां परस्य च । एक दश शतं चैव सहस्त्रं चैव संख्यया ॥ विज्ञयमासहसं तु सहस्राणि दशायतम् । एकं शतसहस्रं तु नियुनं पांच्यते बुधैः ।। गधा शतसहस्राणामवुदं कोटिरुच्यते । अर्पदं दश कोव्यस्तु अजं कोटिशतं विदुः ।। राहतमपि कोटीनां खर्वमाहुर्मनीपिणः । दशकोटिसहस्राणि निखर्वमिति तं विदुः शनं कोटिमद्दत्राणां गट्युरित्यभिधीयते । सहसं तु सहसाणां कोटीनां दशधा मादयः ॥ ४९ गुणितानि गपुद्रं च माहुः संरूपाविदो जनाः ॥ धनुदिक्षान्तर्गतप्रन्यो .. * इस आरभ्य 'मनन्थ्युत 'इन्यप्रन्यो प. पुरतो नास्ति । म. . .मोधन 12 सिते लो स्थि३ क. 'लोकास्थि । क. , ५ रा. ग. प. छ. .rr. REत भाग घ. १ गुल्यं । । ८ ग. ग. प. प्य निरा. सर तुरा । म. प. ८. तना। 11 प. निराः सर ग. प. र.रा1३.प. रम् । °Tvth... एप ·जना.ग."ज्यतां ग७.'तादिप'।१८ ग, घ.मम् ।।१९.'गनानायग। २.रा.प... म. ग. घ... कर भगवान्चायन्मानन्तरं ! १ बरे प्रमाः।या।१५. मा। ६. घ. पूर्वदत।१.स.१.२पाला। २२ ए.प.गुर । [अ०१०१लो०९८-१२२] चायुपुराणम् । (भू. कादिव्यवस्थावर्णनम् ) 'कोटीनां सहस्रमयुतमित्ययं मध्य उच्यते । कोटिमहसनियुता स चान्त इतिसंज्ञितः ।। कोटिकोटिसहस्राणि परार्ध इति कीयते । पराध द्विगुणं चापि परमाहुपनीपिणः ।। शतमाहुः परिहं सहस्रं परिपाकम् । विज्ञेयमयुतं तस्मानियुनं प्रयुतं ततः॥ १०० अर्बुदं न्ययुदं च स्वर्बुदं च ततः स्मृतम् । खयं चैव निखर्व च शशें पमं तथैव च ॥ १०१ समुद्रं मध्यमं चैव परार्धमपरं ततः । एवमष्टादशैतानि स्थानानि गणनाविधौ ॥ शतानीति विजानीयात्संशितानि महर्षिभिः । कल्पसंख्यामवृत्तस्य परार्धे ग्रामणः स्मृतम् ।। तावच्छेपोऽपि कालोऽस्य तस्यान्ते प्रतिसृज्यते । पर एप परर्धिश्च संख्यातः संख्यया मया ।। यस्मादस्य परं वीर्य परमायुः परं तपः। परा शक्तिः परो धर्मः परा विद्या परा धृतिः ॥१०५ परं ब्रह्म परं ज्ञानं परमैश्वर्यमेव च । तस्मात्परतरं भूतं ब्रह्मणोऽन्यन्न विद्यते ॥ परे स्थितो ह्येप परः सर्वार्थपु ततः परः । संख्यातस्तु परा ब्रह्मा तस्यार्धे तु परार्धता ॥ १०७ संख्येयं चाप्यसंख्येयं सततं चापि तन्त्रिकम् । संख्येय संख्यया दृष्टमपरार्धाद्विभाष्यते ।। १०८ शंशी 'दृष्टे न संख्याऽस्ति तदसंख्यस्य लक्षणम् । अनपत्यं सिक्तास्वेपु(?)दृष्टवान्पञ्चलक्षणम् ॥ ईश्वरैलत्मसंख्यातं शुद्धत्वादिव्यदृष्टिभिः । एवं झानप्रतिष्ठत्वात्सर्वं ब्रह्माऽनुपश्यति ॥ ११० एतच्छुत्वा तु ते सर्वे नैमिपेयास्तपस्विनः । वाप्पुपर्याकुलातास्तु महाद्द्दस्वराः ॥ १११ पप्रच्छुर्मातरिश्वानं सर्वे ते ब्रमवादिनः । ब्रह्मलोकस्तु भगवन्यायन्मानान्तरः प्रभो ॥ ११२ योजनाग्रेण संख्यातं साधनं योजनस्य तु । क्रोशस्य च परीमाणं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा मातरिश्वा विनीतवाक् । उयाच मधुरं वाक्यं यथादृष्टं ययाक्रमम् ॥ ११४ वायुरुवाच- एतद्वोऽहं प्रयक्ष्यामि शृणुध्वं मे विवक्षितम् । अव्यक्ताम्यक्तभागो चै महास्थूलो विर्भाव्यते ।। दशैव महतो भागा भूतादिः स्थूल उच्यते । दशभागाधिकं चापि भूतादेः पराणुकः ॥ ११६ परमाणुः सुमुक्ष्मस्तु भावग्राह्यो न चक्षपा । यदभेद्यतमं लोके विज्ञेयं परमाणु तत् ।। ११७ जालान्तरंगते भानौ यत्सूक्ष्म दृश्यते रजः । प्रथपं तत्पमाणानां परमाणु प्रचक्षते ।। ११८ * अष्टानां परमाणूनां समवायो यदा भवेत् । प्रसरेणुः समाख्यातस्तत्पारज उच्यते ॥ ११९ असरेणयश्च येऽप्यष्टौ रयरेणुस्तु स स्मृतः । तेऽप्यष्टौ समवायस्था लागू तत्स्मृतं घुः ॥१२० यलाग्राण्यष्ट लिक्षा स्याका तचाष्टकं भवेत् । यकाष्टकं यवं माहुरगुलं तु यवाष्टकम् ॥ १२१ द्वादशाङ्गुलपर्वाणि वितस्तिस्थानमुच्यते । रस्निथालिपर्वाणि विज्ञयो ोकपिंगतिः ।। १२२ . २१ तदुक्तमा तनः प्राप्यन्त - * नास्त्यर्थ शोर: य. पुस्तक्योः। स. ग. घ... कोटीस । २४. कोटी कोटीम । ३ स. ग. ह. हनशिप'। प. साप। 1६ स. प. व पन्दनव सम-गुकम् ।ग. ह. 'य वृन्दं चेय त । ७ ग. घ. द. 'रा! प्रा. स्मृत.। च।९.' त्रि.7 रात्री।"ग प. शानाप्रतीशत १२ ग... 'प्रन:- र.विवनने । १३१.ग. ह. प..गा। " ·. श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०१श्लो०१२३-१४९] (भू.कादिव्यवस्थावर्णनम् ) चत्वारि विंशतिथैव हस्तः स्यादङ्गुलानि हुँ । किप्कुरिस्तिबिज्ञेयो द्विचत्वारिंशदगुलः ॥' पण्गवत्यङ्गुल चव धनुराहुर्मनीषिणः । एतद्गम्यूतिसंख्यार्थोपादानं धनुषः स्मृतम् ।। १२४ धनुर्दण्डो युगं नाली तुल्यान्येतान्पथाङ्गुलैः । धनुपस्त्रिशतं नल्वमाहुः संख्यायिदो जनाः॥ धनुःसहस्त्रे द्वे चापि गव्यूतिरुपदिश्यते । अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तु विधीयते ।। १२६ एतेन धनुपा चैव योजनं तु समाप्यते । एतत्सहस्रं विज्ञेयं शक्रक्रोशान्तरं तथा ॥ १२७ योजनानां तु संख्यातं संख्याज्ञानविशारदः। एतेन योजनाग्रेण शृणुध्वं ब्रह्मणोऽन्तरम् ।। महीतलात्सहस्राणां शताचं दिवाकरः । दिवाकरात्सहस्रण तावदूर्व निशाकरः ॥ १२९ पूर्ण शतसहस्रं तु योजनानां निशाकरात् । नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नमुपरिटात्मकाशते ।। शतं सहस्र संख्योतो मेरुदिगुणितं पुनः । ग्रहान्तरमकैकय नक्षत्रमण्डलात् ।। ताराग्रहाणां सर्वेषामधस्ताचरते बुधः । तस्यो चरते शुक्रस्तस्मादूर्व च लोहितः ॥ ततो बृहस्पतिश्चोय तस्मादूर्घ शनैश्वरः । ऊर्य शतसहस्रं तु योजनानां शनैश्चरात् ॥ १३३ सप्तर्षिमण्डलं कृत्स्नमुपरिष्टात्मकाशते । ऋपिभिस्तु सहस्राणां शतादु विर्भाव्यते ॥ योऽसो तारामये दिध्ये विमाने हसलाके । उत्तानपादपुत्रोऽप्तौ मेढीभूतो धृयो दिवि ॥१३५ त्रैलोक्यस्यैप उत्सेधो व्याख्यातो योजनैर्भया । मन्वन्तरेषु देवानामिज्या पत्रैव लौकिकी ।। वर्णाश्रमेभ्य इज्या तु लोकेऽस्मिन्या प्रवर्तते । सर्वासा देवयोनीनां स्थिति हेतुः स वै स्मृतः ।। त्रैलोक्यमेतद्वयाख्यातमत ऊर्ध्वं निबोधत । धुवादूर्व महर्लोको यस्मिस्ते कल्पवासिनः ॥ *(एकयोजनकोटी सा इत्येवं निश्चयं गतम् ।। दे कोट्यौ तु महर्लोकास्मिस्ते कल्पवासिनः)। यत्र ते ब्रह्मणः पुत्रा दक्षायाः साधकाः स्मृताः। चतुर्गुणोत्तरादूर्व जनलोकासपः स्मृतम् । वैराजा यत्र ते देवा भूतदाहविवर्जिताः॥ पगुणं तु तपोलोकात्सत्यलोकान्तरं स्मृतम् । अपुनर्मारकामाना(णां) ब्रह्मलोकः स उच्यते यस्मान्न च्यवते भूयो ब्रह्माणं स उपासते । एककोटियोजनानां पञ्चाशनियुतानि तु ॥ १४२ अर्श्वभागस्ततोऽण्डस्य ब्रह्मलोकात्परः स्मृतः । चतुर(तस्र)चव कोठयस्तु नियुती पञ्चपष्टि च ॥ एपोऽर्थीशमचारोऽस्य गत्यन्तथापरः स्मृतः । धृवाग्रमेतद्वयाख्यातं योजनानायथाश्रुतम् ॥ अधोगतीनां वक्ष्यामि भूतानां स्थानकल्पनाम् । गच्छन्ति घोरकर्माणः माणिनो यत्र कर्मभिः। नरको रौरवो रोधः मकरस्ताल एव च। (तसम्भो महाज्वालः शवलोऽथ विमोचनः ॥ कमी च कृमिभक्षश्च लालाभक्षो विशंसनः । अधःशिराः पूयवहो रुपिरान्धस्तथैव च ) ॥ १४७ तथा वैतरणं कृष्णमसिपत्रवनं तथा । अमिवाली महाघोरः संदंशोऽय भोजनः ।। १४८ तमक्ष कृष्णसूत्रच लोहश्वाप्यसिमस्तथा । अप्रतिष्ठोऽय वीच्यवनरका क्षेत्रमादयः ।। * पधितर्गतप्रन्यो घ गुनके नास्ति । + अमाध्यायसमातिः ख. पुस्तके | ४ धनुधिमान्तर्गतप्रन्यो ग. पुरतो नारित १४० रा. ग... पारी 1ि २ घ. तु निरिक न्याया पादाना धनुः स्मृतः। ग. प.' तु तत्तयो । ५ ग... त्यात मेदिन ६ ग..'भाष्यते । ७ फ. मेधार. मेदी । ८ क. गा।९ स... आयोगतः ।।१. रा. ग. प. र. स्मृतः। " ग. प.८. 'स्तु त । १२ स. ग. प.' सानि परा... 'पोर न स. ग, घ. 1. माणि प्रा१५म. प. स. प । गत ६ रा. ग. ८. 'पनि।

·४०६ः [म०१०१ श्लो० १५०-१७४ ] वायुपुराणम् । (भलोंकादिव्यवस्थावर्णनम् ) तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विपये स्थिताः । येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्तीह पृथक्पृथक् ।। १५० भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्तिताः । रौरवे कुटसाक्षी तु मिथ्या यश्चाभिशंसति ॥ फरग्रहे पक्षवादी बसत्यः पतते नरः ॥ .१५१ रोधे गोमो भ्रूणहा च अग्निदाता पुरस्य च । सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः ॥ १५२ ताले पतेक्षत्रियहा इत्वा वैश्यं च दुर्गतिम् । ब्रह्महत्यां च यः कुर्यायश्च स्याद्गुरुतल्पगः।। १५३ तप्तकुम्भी स्वसागामी तथा राजभटश्च यः । तप्तलोहे चाश्ववणिक्तथा वन्धनरक्षिता ॥ १५४ साध्वीविक्रयकर्ता च यस्तु भक्तं परित्यजेत् । महाज्वाले दुहितरं स्नुपां गच्छति यस्तु वै ॥ वेदो विक्रीयते येन वेदं दूषयने च यः । गुम्वैवावमन्यन्ते वाऽऽक्रोशस्ताडयन्ति च ॥ १५६ अगम्यगामी च नरो नरकं शबलं ब्रजेत् । विमोहे पतिते चौरो मर्यादा यो भिनत्ति वै ॥ १५७ दुरिष्टं कुरुते यस्तु कीटलोइं प्रपद्यते । (* देवव्राह्मणविद्वेष्टा गुरूणां चाप्यपूजकः ॥ रत्नं दूपयते यस्तु कृमिमक्ष्यं प्रपद्यते ।। १५८ पर्यश्नाति य एकोऽन्यो ब्राह्मणी मुहृदः सुताम् )। लालाभक्षे स पतति दुर्गन्धे नरके गतः ।। काण्डकर्ता कुलालश्च निष्कहर्ता चिकित्सकः । आरामेष्वग्निदाता यः पतते स विशंसने । असत्मतिग्रही यश्च तथैवापाज्पयाजकः । नक्षत्रीवते यच नरो गच्छत्यधोमुखम् ॥ १६१ क्षीरं सुरां च मांसं च लाक्षां गन्धं रसं तिलान् । एवमादीनि विक्रीणन्धोरे पूयवहे पते ।। यः कुक्कुटानि बध्नाति मार्जारान्सूकरांथ तान् । पक्षिणश्च मृगांछागान्सोऽप्येनं नरकं बने ।। अंजाविको माहिपकस्तथा चक्रध्वनी च यः । रगोपजीविको विमा शाकुनिमियाजकः ॥ अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी । मुरापो मांसभक्षश्च तथा च पगुवातकः ॥ १६५ विशस्ता महिषादीनां मृगहन्ता तथैव च । पर्वकारश्च सूची च यश्च स्यान्मित्रघातकः ॥ रुधिरान्धे पतन्त्यते एवमाहुर्मनीपिणः ।। १६६ उपविष्टमेकपझत्पां विषम भोजयन्ति ये । पतन्ति नरके घोरे विद्भुने नात्र संशयः ॥ १६७ मृपावादी नरो यश्च ती माक्रोशकोऽशुभः । पतति नरके घोरे सूत्राकीर्णे स पापकृत् ॥ १६८ मधुग्राहीभिहन्तारो यान्ति धैतरणी नराः। उन्मत्तावितभनाथ शौचाचारविनिनाः ।। १६९ ऋोधना दुःखदोश्चैव कुहकाकृष्टगामिनः । असिपपने छेदी तथा हारभ्रिकाश्च ये ॥ कर्तनश्च विकृप्यन्ते मृगव्याधा: मुदारुणः ॥ १७० आश्रमप्रत्यासिता अग्निज्वाले पतन्ति थे । भोज्यन्ते पाशवलरयस्तुण्डेय वायसः ॥ १७१ इज्यानसमालोपासंदो नरके पतेन् । स्कन्दते यदि वा समे वनिनो ग्राह्मचारिणः ॥ १७२ पुरध्यापिता ये च पुरातापिताश्व ये। ते सर्वे नरकं यानि नियतं तु वमोनने ।। २७३ पर्णाश्रमविरुदानि कोपर्गिममन्विताः । कर्माणि ये तु यन्ति म निरगामिनः(गः)॥१७४ धमन्तितप्रन्य: ग. पुतो नाम्नि । गग..परना। २. ग. १. गार ।। १.४ ग... भक्ष्ये । म. मारली मग.भोगतिम् सीम.न् । भाषि म.ग. अना९ि२. शिवरना। १.१.पापा. अंगाररः परते न म.ग.adi Rनिहाग झारपु... बाराप ।४५. ग...न:3°। १५ रा.प.प...'ने११ प.in at 10.म.प्र... 'न: ।

·१ ४०६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०१ श्लो०१७९-१९८] (भूलोंकादिव्यवस्थावर्णनम् ) उपरिष्टात्सितो घोर उप्णात्मा रौरवो महान् । सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्यापस्तात्तपः स्मृतः ।। एवमादिक्रमेणैव वर्ण्यमानाभिवोधत । भूमेरधस्तात्सप्तय नरकाः परिकीर्तिताः॥ १७६ अधर्मसूनवस्ते स्युरन्धतामिसकादयः । रौरवः प्रथमस्तेपां महारौरव एव च ।। १७७ अस्याधः पुनरप्यन्यः शीतस्तप इति स्मृतः । तृतीया कालमूत्रः स्यान्महाहविविधिः स्मृतः ।। अपतिष्ठश्चतुर्थः स्यादवीची पञ्चमः स्मृतः । लोहपृष्ठस्तमस्तेपामविधेयस्तु सप्तमः ।। १७९ घोरत्वाद्रौरवः प्रोक्तः साम्भको दहनः स्मृतः । सुदारुणस्तु शीतात्मा तस्याधस्तात्तमोऽधमः ।। सो निकृन्तनः प्रोक्तः कालसूत्रेऽतिदारुणः । अप्रतिष्ठे स्थित्तिर्नास्ति भ्रमस्तस्मिन्सुदारुणः ।। अवीचिर्दारुणः प्रोक्तो यन्त्रसंपीडनाच सः । तस्मात्सुदारुणो लोहः कर्मणो क्षयणाच्च स॥ तथा ते(त)शरीरत्वादविव(धि)भ्यस्तु स स्मृतः । पीडवन्धवधासमादप्रतीकारीलक्षणः ॥ १८३ ऊँ शैलमितास्ते नु निरालोकाश्च ते स्मृताः । दुःखोत्कर्षस्तु सर्वेपु अधर्मस्य निमित्तत: * ॥ ऊर्ध्व लोक समावेतौ निरालोको च तावुभौ । कूटाङ्गारममाणैश्च शगरी सूत्रनायकाः ॥१८५ उपभोगसमर्थस्तु सद्यो जायन्ति कर्मभिः । दुःखमकर्पश्चोग्रेस्तु तेषु सर्वेषु वै स्मृतः॥ १८६ यातनाश्चाप्पसंख्येया नारकाणां तथा स्मृताः । तत्रानुभूय ते दुःख क्षीणे कर्मणि वै पुनः ।। तिषग्योनौ प्रसूयन्ते कर्मशेपे गते ततः । देवार्थ नारकाचैव ऊर्च चापश्च संस्थिताः॥ १८८ धर्माधर्मनिमित्तेन सद्यो जायन्ति मूर्तयः । उपभोगार्थमुत्पचिरोपपतिककर्मतः ।। १८९ पश्यन्ति नारकान्देवा ह्यधोवस्त्रान्ाधोगतान् । नारकाश्च तथा देवान्सपश्यन्त्यधोमुखान् ।। अनग्रमूलता यस्माद्धारणाश्च स्वभावतः । तस्मादूर्ध्वमधोभावो लोकालोके न विद्यते ॥ १०१ एपा स्वाभाविकी संज्ञा लोकालोके प्रवर्तते । अयानुकपुनर्वायुं ब्राह्मणाः सत्रिणस्तदा ।।१९२ ऋपय उंचु:- सर्वेषामेव भूतानां लोकालोकनिवासिनाम् । संसारे संसरन्तीह यावन्तः पाणिनश्च तान् १९३ संख्यया परिसंख्याय ततः प्रचूहि कृत्लशः । ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा मारुतो वाक्यमब्रवीत् ।। वायुरुवाच- न शेवया जन्तवः कृत्स्नाः प्रसंख्यातुं कथंचन । अनान्ताय संकीर्णा ह्यप्यूहेन व्पपस्थिता ॥ गणना विनिरत्तपामानन्त्येन प्रकीर्तिताः ॥ में दिव्यचक्षुपा ज्ञातुं शक्या जानेन वा पुनः । चक्षुषा वै मसंख्यातुपतो ह्यन्ते नराधिपाः १९६ अनौख्यानादवेधत्वानिव प्रश्नो विधीयते । ब्रह्मणा संहितं यत्तु संघया तन्निबोधत ।। यः सहसतमो भागः स्थावराणां भवेदिह । पार्थिवाः किमयस्तावत्ससेकाघेपु संभवाः ।। १९८ * भ. प. पुतिकोपिक मधे पत्तंते तदपा सुशोरकपः स्मृत. स धर्मस्य दिनिमिततः । तथा ८. पुस्तकेऽरि परम्पः स्मृतः सर्व धर्मस्य हि निमित्ततः। ' इति । फ... मिश्र।२०. ग घ.. 'रु: सौर। ३. ग तु गीता म.ग. ह. wist| ५ रा. प... रिमन्ना एत।। ६ ग ... शरमा । ७ ग. स. ८. भूतोऽश ग. प्र... जामि। १. मान... ' या'111क. 'प्रवरान्तरे । ग... 'पन्न । "ग. ग. प...पना 17 म. ग. घ... रो। १५ ग. ग. प. स.येग। १६ ग. पन्ना: गुमंकार पर 110. Ranा गत १८ फ. 'वि: । प. नारयामास्वोर' । १.भारमानादारा.ए.T'S - १८ ·५ [भ०१०१श्लो०१९९-२२० ] वायुपुराणम् । ४०७ (भूलोकादिव्यवस्थावर्णनम् । संसेकजानाभावेन सहस्रेणैव संमिताः । औदका जन्तवः सर्वे निश्चयात्तद्विचारितम् ।। सहस्रेणैव भागेन सत्त्वानां सलिलौकसाम् । विहंगमास्तु विज्ञेया लौकिकास्ते च सर्वशः ॥२०० यः सहस्रतमो भागस्तेपां वै पक्षिणां भवेत् । पशवस्तत्समा क्षेगा लौकिकास्तु चतुष्पदामा२०१ चतुप्पदानां सर्वेर्पा सहस्रेणैव संमताः । भागेन द्विपदा ज्ञेया लौकिकेऽस्मिस्तु सर्वशः ॥ २०२ यः सहस्रतमो भागो भागे तु द्विपदा पुनः । धार्मिकास्तेन भागेर्ने विज्ञेयाः संमिताः पुनः॥ सहस्त्रेणैव भागेन धार्मिकेभ्यो दिवं गताः । यः सहस्रतमो भागो धार्मिकाणां भवेदिवि ॥ संमितास्तेन भागेन मोक्षिणस्तावदेव हि ॥ २०४ स्वर्गोपपादकैस्तुल्या यातनास्थानवासिनः । पतिताः पापकर्माणो दुरात्मानो नियन्ति ये ॥ रौरवे तामसे ोते शीतोष्णं प्रामुवन्ति ते ।। २०५ वेदनाकटुकास्तव्या यातनास्थानपागताः । उष्णस्तु रौरवो ज्ञेयस्तेजो घोररसात्मकः ॥ २०६ ततो धनात्मकश्चापि शीतात्मा सततं तपः । एवं सुदुर्लभाः सन्तः स्वर्गे वा धार्मिका नराः ॥ एपा संख्या कृती संख्या.) ईश्वरेण स्वयंभुका । गणना विनिहत्तपा संख्या ब्राह्मी च मानुपी। ऋपय ऊचु:- महो जनस्तपः सत्यं भूतो भाव्यो भवस्तथा । उक्ता ोते त्वया लोका लोकानामन्तरेण च ।। लोकान्तरं च याह तन्नो हि यथातथम् ।। २०९ तेषां तद्वचनं श्रुत्वा ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् । स वायुपतत्त्वार्थ इदं तत्वमुवाच ह ।। २१० वायरुवाच-- व्यक्तं तर्केण पश्यन्ति योगात्प्रत्यक्षदर्शिनः । प्रत्याहारेण ध्यानेन तपसा च क्रियात्मनः ।। ऋभुः सनत्कुमाराद्याः संवृद्धाः शुद्धबुद्धयः । व्यपेतशोका विरजाः सन्तो ब्रह्मैव सत्तमाः ॥ अक्षया मीतिसंयुक्ता ब्रह्म तिवन्ति योगिनः । ऋषीणां चालखिल्यानां तेर्यहिनमीश्वरः ।। यथा चैव मया दृष्टुं सांनिध्यं तत्र कुर्वता । अंती(य)सस्कृतार्थानामालयं चेश्वरस्य यत्।।२१४ ईश्वरः परमाणुत्वाद्भावग्राह्यो मनीपिणाम् । ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं तपः सत्यं क्षमा धृतिः ॥ २१५ द्रष्टत्वमात्मसंवन्धमधिष्ठानत्यमेव च । अव्ययानि दशैतानि तस्मिस्तिष्ठन्ति शंकरे ॥ विभुत्वाखलु योगाग्निमगोऽनुग्रहे रतः । स लोकविग्रहो भूत्वा साहाय्यमुपतिष्ठते ॥ २१७ अक्षरं ध्रुवमव्यग्रमष्टमं वोपर्निकम् । तस्येश्वरस्य यन्मोत्रं स्थानं मायामयं परम् ।। २१८ मायया कृतमाचष्टे गायी देवो महेश्वरः । देवानामुपसंहारस्तत्प्रमाणं हि कीर्त्यते ॥ २१९ विस्तरेणाऽऽनुपूर्त्या च युवतो मे नियोधत । प्रयोदय फोव्यस्तु नियुता दश पच च ।। भोकाद्ब्रह्मलोको वै योजनः संमकीलते ॥ २२० - १क 'शाना भागेन । स. प. ह.शानां मां' । २ स. ग. घ... कान्त च । ३ग. ह. संभिताः । ४ । न मोक्षि' । ५ ५. दिह । स्यो ६ क तितावर्णमुद्देमादुरा । ग घ.. तिनाथर्णमुद्देशा दोरा. रवे घोरेगी। ८. ग. ह. न मिस पे प्रीता क. च।" स. °ता मवें वरी) १२.१ की यमा" २ ग. प... गायो भूतो भव्यो भवस्तदा । उस प. . 'सा श्यियाऽऽमा १५ रा. ग. प... तोता ।१६५. स. ग. 'तो प्रमेन । १७ क. म. ग. ह. पन्ने। १८ ग ग. प.१.पाट | १९ क. सनम'। २० रा....। २. प. प. ८. मित्री १२ फ. घ. 'मासस्था'।

·- २२४ ४०८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०१ श्लो०२२१-२४६] (शिवपुरवर्णनम् ) एकयोजनकोटी तु पञ्चाशनियुतानि च । उर्व भागवताण्डं तु ब्रह्मलोकात्परं स्मृतम् ॥ २२९ * एपोर्ध्वगः प्रचारस्तु गत्यन्तं च ततः स्मृतम् । (+ नित्या ह्यपरिसंख्येयाः परस्परगुणाभैया।। सूक्ष्माः प्रसवधर्मिण्यस्ततः प्रकृतयः स्मृताः । येभ्योऽधिको संजज्ञे क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥ तासु प्रकृतिमत्सूक्ष्ममधिष्ठातृत्वमव्ययम् । अनुत्पाद्यं परं धाम परमाणु परेशयम् ॥ अक्षयश्चाप्यनुह्यश्च अमूतिमूर्तिमानसौ । मादुर्भावस्तिरोभावः स्थितिश्चैवाप्यनुग्रहः ॥ २२५ विधिरन्यैरनौपम्यः परमाणुमहेश्वरः । सतेजा एप तमसो यः पुरस्तात्मकाशकः ॥ २२६ यदण्डमासीत्सौवर्ण मथम त्वौपतगिकम् । वृहत सर्वतो वृत्तमीश्वराघवजायत । २२७ ईश्वराद्वीजनिर्भेदः क्षेत्रज्ञो वीज इष्यते । योनि प्रकृतिमाचष्टे सा च नारायणात्मिका ॥ २२८ विभुलॊकस्य सृष्ट्यर्थ लोकसंस्थानमेव च । सन्निसर्गः स तन्वा च लोकधातुर्महात्मनः ॥ २२९ पुरस्ताद्ब्रह्मलोकस्य अण्डादर्वाश्व ब्रह्मणः । ४ तयोर्मध्ये पुरं दिव्यं स्थानं यस्य मनोमयम् ।। तद्विग्रहवतः स्थानमीश्वरस्यामितौजसः । शिवं नाम पुरं तत्र शरणं जन्मभीरूणाम् ॥ सहस्राणां शतं पूर्ण योजनानां द्विजोत्तमाः । अभ्यन्तरे तु विस्तीर्ण महीमण्डलसंस्थितम्।।२३२ मध्याह्नार्कप्रकाशेन परतेजोभिर्दिना । शातकौम्भेन महता प्राकारेणार्कवर्चसा ॥ द्वारैश्चतुर्भिः सौवर्णैर्मुक्तादापविभूषितः । तपनीयनिभैः शुभ्रर्गाढं सुकृतवेष्टनम् ॥ २३४ तचाऽऽकाशे पुरं रम्यं दिव्यं घण्टीदिनादितम् । [ : न तत्र क्रमते मृत्युनं तापो न जरा श्रमः नददन्यैः पुराचौर रूपमासौतुमर्हति(?) । सहस्राणां शतं पूर्ण योजनानां दिशो दश ॥ २३६ तत्पुरं गोहपाङ्कस्य तेजसा व्याप्य तिष्ठति । भावेन मनसो भूमिर्विन्यस्ता कनकामयी ॥२३७' रत्नवालुकया तत्र विन्यस्ता शुशुभेऽधिकम् । शारदेन्दुप्रकाशानि बालसूर्यनिभानि च ॥ २३८ अर्धश्वेतार्धरक्तानि सौवर्णानि तथैव च । रथचक्रप्रमाणानि नालैमरकतमभैः ॥ सौकुमारण रूपेण गन्धिनाऽमतिमेन च । तत्र दिव्यानि पानि वनेपूपवनेषु च ॥ २४० भृगपत्रनिकाशानि तपनीयानि यानि च । अर्धकृष्णार्धरक्तानि सुकुमारान्तराणि च ॥ २४१ आतपत्रममाणानि पङ्कजैः संहतानि च । भूयः सप्त महानद्यस्तासां नामानि वोधत ॥ २४२ वरा वरेण्या वरदा वराही वरणिनी । वरमा वरभद्रा च रम्यास्तस्मिन्पुरोत्तमे ॥ २४३ पोत्पलदलोन्मिनं फेनाग्रावर्तविग्रहम् । जलं मणिदलमख्यमावहन्ति सरिद्वराः ॥ न तु ब्रह्मर्पयो देवा नासुराः पितरस्तथा । न खल्यन्येऽप्रमेयस्य विदुरीशस्य तत्पुरम् ।। २४५ तत्र ये ध्यानमव्यग्रीः सुयुक्ता विजितेन्द्रियाः । पश्यन्तीह महात्मानः पुरं तद्गोवृपात्मनः ।। २४४ * अन्न सधिस्त्वापः । + धनश्चिदान्तर्गतम्रन्थो ग. पुस्तके न विद्यते । इतः प्रभृति प्रकृतयः स्मृता इत्यन्तः पाटो घ. पुस्तके नास्ति । एतदर्ध त्रुटितं ग. घ. इ.पुस्तकेषु । -धनुविहान्तर्गतमन्धी ग. पुस्तके नास्ति । -- १५. ३.', भगवतोऽ४ । २ क.गप्र' ३ स.घ रु. 'त्यन्तश्च ततः स्मृतः । नि°17 ख. छ.श्रयात् । मारप्रस । ५ ग.प. इ. सूक्ष्माम°। ६४ पाद्य प.स. इ. तत्त्वाच लो। ८ ख. व्यं सौवर्ण च म । २५. तसा । १० प. प. शानिना"। " रा. ह. युनाऽऽतयो ! १२ क. 'नं तपो । १३ स. °चारः रूपमासोतु 5. 'चाररूपमासोट्टम १ घ. 'मासोढुम । १९ इ. 'ति । भवे । १६ इ. °नि अर्धश्याम.न्त'। १७ स.6 किल्क: स। १० घ. सविता ।१९ रा. वाराही । २० द. परमा । २१ घ. ४. प्रत्यं ता य । २२ ग. ना. संय।

·. [अ०१०१ श्लो०२४७-२७१] वायुपुराणम् । मध्ये पुरचरन्द्रस्य तस्याप्रतिमतेजसा । मुमहान्मेरुसंकाशी दिव्यो भद्रश्रिया वृनः ॥ २४७ सहस्रपादः मासादस्तपनीयमयः शुभः । अनुपमेयै रत्नश्च सर्वतः स विभूपितः। २४८ स्फटिकैश्चन्द्रसंकाशैदूर्यैः सोमसंप्रभैः । वालसूर्यप्रभैश्चैव सौवणैश्चाग्निसंमभैः ।। २४९ राजतैश्वापि शुशुभे इन्द्रनीलमयैः शुभैः । द्वैर्वजमयश्चैव इत्येवं सुसमाहितः ।। २५० जलैश्च विविधाकारैदीप्यद्भिरधिवासितम् । चन्द्ररश्मिप्रकाशाभिः पताकाभिरलं कृतम् ।। २५१ रुक्मघण्टानिनादैश्च नित्यममुदितोत्सवः । किनराणामधीवासैः संध्याभ्राकारराजितः ।। २५२ परिवारसमन्तातु हेमपुष्पोदकमभैः । यथा हि मेरुशैलेन्द्रो हेमशृङ्गविराजते ।। २५३ (* चामीकरमयीभिस्तु पताकाभिस्तया पुरम् । एवं प्रासादराजोऽसौ भूमिकाभिर्विराजते । वसन्तमतिमा यत्र त्र्यम्बकस्य निवेशने । लक्ष्मीः श्रीच वपुर्माया कीर्तिः शोभा सरस्वती ।। देच्या वै सहिता घेता रूपगन्धसमन्विताः । नित्या परिसंख्याताः परस्परगुगाश्रयाः)॥ भूपणं सर्वरत्नानां योन्यः कान्तिविलासयोः ॥ २५६ कोटीशतं महाभागा विभज्याऽऽत्मानमास्मना । भगवन्तं महात्मानं प्रतिमोदन्त्यत्तन्द्रिताः।।२५७ तासां सहस्रर्शयान्याः पृष्ठतः परिचारिकाः । रूपिण्यश्च श्रिया युक्ताः सर्वाः कमललोचनाः ।। लीलाविलाससंयुक्तविरतिमनोहरैः । गणैस्ताः सह मोदन्ते शैलाभः पावकोपमः ॥ कुन्जो वामनिकाश्चैव वरगात्रा हयाननाः । पुण्ड्राय विकटाश्चैव करालाश्चिपिटाननाः ॥ २६० लम्बोदरा इस्वभुजा विनेत्रा हस्तपादिकाः। मृगेन्द्रवदनाश्चान्या गजवनोदरास्तया ।। २६? गजाननास्तथैवान्याः सिंहव्याघ्राननास्तथा । लोहिताला महास्तन्यः सुभगाथारुलोचनाः ।। हस्वकुञ्चितकेशाश्व सुन्दर्ययारुलोचनाः । अन्याश्च कामरूपिण्यो नानावेपधराः स्त्रियः २६३ अभ्यन्तरपरिस्कन्धा देवावासगृहोचिताः । + रराम भगवास्तत्र दशवाहुर्महेश्वरः ।। नन्दिना च गणैः सार्धं विनरूपैर्महात्मभिः । तथा रुद्रगणैश्वापि तुल्यौदार्यपराक्रमः॥ २६५ पावकात्मजसंकाशैयूँपदंष्ट्रोत्कटाननैः :: । पन्धमानो विमानश्व(स्थैः) पूज्यमानश्च तत्परैः ।। २६६ सर्वसुर्मा मालां जिघ्रमाxणोरसि स्थिताम् । नीलोत्पलदलश्यामं पृथताम्रायनेक्षणम् ।। २६७ ईपत्कराललम्बाष्ठं तीक्ष्णदमागणीश्चितम् । पर्खनेत्रं दुष्पेक्ष्यं रुचिरं चीरयासमम् ।। २६८ आहवेवपरिच्छिष्टं देवानामरिनाशनम् । पाहुना बाहुमावेश्य पार्थे सम्पेऽन्तरे स्थितम् ॥२६९ रोज पार्टिशं तस्य वामाग्रकरगोचरम् । महाभैरवनियों बलेनापतिमांजप्तम् ।। देशवर्णधनुर विचित्रं शोभनेऽधिकम् ।। त्रिशूलं विद्युताभासपमोघं शत्रुनाशनम् । जाज्वल्यमानं वपुपा पर तत्तिपा युतम् ।। २७१ २७० * एतमिहान्तर्गतमन्ये पाउन्यलामो दस्यते स. पुस्तके । अत्र परस्मैपदमाम् । x अन्न सपिराच. । १०. दिशाभ प.दिशो म । इ. दिशा भ'। ३ स... 'पस्यमय रलं. ग । ३ . . मैं । ४.क गमदाह । ५ रा. घ .. 'लवम् ।। ६ घ. 'पोपगेष्टुं । य१७ गते । रमप्र । प.त। नया1८१.त्यन्या. । १ क रामनग्रामेश14 नाकाम'11. प दिनोरोम'.. हितोप्पोम ।.'यशरा प. भारत १३ क. रानादिया.स. दामा ·२७२ २७४ ४१० श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०१०१ श्लो०२७२-२९१] (शिवपुरवर्णनम् ) असिश्चैवौजसा श्रेष्ठः शीतरश्मिः शशी तथा । तेजसा वपुषा कान्त्या देवेशस्य महात्मनः ।। शुशुभेऽभ्यधिकं तत्र वेद्यामग्निशिखा इव ।। स्थितः पुरस्तादेवस्य शातकौम्भमयो महान् । शुशुभे रुचिरः श्रीमान्सोदकः स कमण्डलुः असिमावेश्य चाङ्गेषु पाण्डुराम्बरधारिणी । उरश्छेदेन महता मौक्तिकेन विराजिता ।। चतुर्भुजा महाभागा विजया लोकसंमता ॥ देव्या आद्यप्रतीहारी श्रीरिवाप्रतिमा परा। विभ्राजन्ती स्थिता चैव कृत्वा देवस्य चाञ्जलिए। तस्याः पृष्ठानुगाश्वान्याः स्त्रियोऽप्सरोगणान्विताः । ताः खलभिनवैः कान्तरुपतिष्ठन्ति शंकरम् सर्वलक्षणसंपन्ना वादित्रैरुहिताः। उपगायन्ति देवेश गणा गन्धर्वयोनयः॥ अभ्युन्नतो महोरस्कः शरन्मेघसमद्युतिः । शोभते नन्दमानश्च गोपतिस्तस्य वेश्मनि ॥ २७८ स्कन्दश्च सपरीवारः पुत्रोऽस्यामितवीर्यवान् । रक्ताम्बरधरः श्रीमान्वराम्बुजदलेक्षणः ॥ २७९ तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयर्थं चाटवाने । व्यपेतव्यसनाः क्रूराः प्रजानां पालने रताः २४० तैः सार्धं स महानीर्यः शोभते शिखिवाहनः । च्यालक्रीडनकैस्तत्र क्रीटते विश्वतोमुखः॥ २८१ ये नृपा विवुधेन्द्राणां काश्चनस्य पदायिनः । ये च स्वायतना विमा गृहस्था ब्रह्मवादिनः २०२ गूढस्वाध्यायतपसस्तथा चैवोच्छवृत्तयः । एते सभासदस्तस्य देवेशस्य च संपताः ।। मन्वन्तराण्यनेकानि व्यवर्तन्त पुनः पुनः । श्रूयतां देवदेवस्य भविष्याश्चर्यमुत्तमम् ॥ व्याघ्राश्चैवानुगास्तत्र काञ्चनामास्तरस्विनः । स्वच्छन्दचारिणः सर्वे स्वयं देवेन निर्मिताः ।। मृत्योर्मुत्युसमास्ते तु यमंदपापहारिणः । विभूतिमप्यसंख्येयां को न खल्वभिधास्यते ॥ २०६ अतःपरमिदं भूयो भवेनाद्भुतमुत्तमम् । भूतानामनुकम्पार्थ यत्कृतं तन्निबोधत ॥ मन्दराद्रिप्रकाशानां वलेनामतिमौजसाम् । हारकुन्देन्दुवर्णानां विद्युद्घननिनादिनाम् ॥* २८८ चुडामणिधराणां वै मेघसंनिभवाससाम् । श्रीवत्साङ्कितवजाणामङ्गुलीशूलपाणिनाम् ।। २८९ एवं दिशानां देवानां रूपेणोत्तमशालिनाम् । तस्य मासादमुख्यस्य स्तम्भेपूत्तपशोभिपु ॥२९० संयनामिपणी भिस्तु शृङ्गाभिः पत्रपृथक् पापास सिंहान मुलं सत्र निवासिनाम् २९१ स्तम्भेऽप्यपासेतापट(?)व्यम्बकस्य निवेशने । अथ तत्मतिसंपूज्य वायोर्वाक्यं मुविस्मिताः ।। ऋपयः प्रत्यभापत नैमिषेयास्तपस्विनः ।। भगवन्सर्वभूतानां प्राण सर्वत्रग प्रभो । के ते सिंहमहाभूताः क ते जाताः किमात्मकाः॥२९.३ सिंहाः केनापराधन भूतानां प्रभविष्णुना। वैश्वानरमयः पाशैः संरुद्धास्तु पृथक्पृथक् ॥ २९४ तेपां तद्वचनं श्रुत्वा वायुर्वाक्यं जगाद ह । यदै सहस्रं सिंहानामीश्वरेण महात्मना ।। ध्यपनीय स्वफाद्दे हात्क्रोधास्ते सिंहविग्रहाः ॥ २६४ २०७ २९२ * इत उत्तरमेकः कोऽधिको १. पुस्तके स यथा-मुदीर्घारितकायानामतीवरचक्षुपाम् । दंष्टोत्कटमा स्थानों ममावित्रमशालिनाम् । इति । १२. आयः प्र । २ स. ह. पन्नश । घ. पवादि। ३ स. 'काम्युजय' । स..थ नटसः । व्य घ, 2 नष्टमा । व्य' । ६. 'न् । । ६ घ. . 'नः । वाल। ७ स 'प्राणा रज्जना । घ °ाणा रजला । ह. 'जाणा रजलो । ८ स. 'म्भेषपागृत प . मेवा ९ घ. सून मृष्टं । १० घ. १. कनिस्मि । "रा प. र. यत्त सह ।

·२९९ ९ [अ०१०१श्लो०२९६-३२१] वायुपुराणम् । (शिवपुरवर्णनम् ) भूतानामभयं दत्त्वा पुरा पद्धाग्निबन्धने । यज्ञभागनिमित्तं च ईश्वरस्याऽऽज्ञया तदा ।। २९६ तेषां विधानमुक्तेन सिंहेनैकेन लीलया । देव्या मन्युं कृतं ज्ञात्वा हतो दक्षस्य स ऋतुः ॥२९७ निःसृता च महादेव्या महाकाली महेश्वरी । आत्मनः कर्मसाक्षिण्या भूतैः सार्ध तदाऽनुगैः ।। स एप भगवान्क्रोधो रुद्राबासकृत्तालयः । वीरभद्रोऽप्रमेयात्मा देव्या मन्युप्रमार्जनः । तस्य वेइम सुरेन्द्रस्य सर्वगुह्यतमस्य वै । संनिवेशम्वनौपम्यो मया वः परिकीर्तितः ।। अतः परं प्रवक्ष्यामि ये तत्र प्रतिवासिनः । ] रम्पे पुरवरश्रेष्ठे तस्मिन्वैहायभूमिपु ।। नानारत्नविचित्रेषु पताकाबहुलेषु च । सर्वकामसमृद्धेपु वनोपवनशोभिषु ।। राजतेपु महान्तेपु शातकौम्भमयेषु च । संध्याभ्रसंनिकाशेपु कैलासमतिमेषु च ॥ इष्टैः शब्दादिमिर्भागैर्ये भेवस्यानुसारिणः । मासादव(मुख्येषु तेषु मोदन्ति सुव्रताः ॥ ३०४ ब्रह्मघोपैरविरताः कथाच विविधाः शुभाः। गीतवादित्रयोपाश्च संस्तवाश्च समन्ततः ।। ३०९ संहताश्चैवमतुला नानाश्रयकृतास्तथा । एवमादीनि वर्तन्ते तेषां मासादमुनि ॥ सहस्रपादः प्रासादस्तपनीयमयः शुभः । अनौपम्यैर्वरै रलैः सर्वतः परिभूपितः ॥ स्फटिकैश्चन्द्रसंकाशैवैदूर्यमणिसंमभैः । बालसूर्यमयैश्चापि सौवर्णैश्चाग्निसमभैः ।। चुक्रुशुर्भपयः श्रुत्वा नैमिपेयास्तपस्विनः । आपनसंशयाश्चमं वाक्यमूचुः समीरणम् ॥ ३०९ ऋषय ऊचुः के तु तत्र महात्मानो ये भवस्यानुसारिणः । अनुग्राह्यतमाः सम्यक्प्रमोदन्ते पुरोत्तमे ॥ ऋषीणां वचनं श्रुत्वा वायुक्यिमयाब्रवीद ॥ वायुरुवाच- धूयतां देवदेवस्य भक्तिपैरनुकल्पिता । हीमन्तः सूजिता दान्ताः शौर्ययुक्ता हलोलुपाः ॥३११ (+मध्याहाराश्च मात्राव आत्मारामा जितेन्द्रियाः जितद्वंदा महोत्साहाः सौम्या विगतमत्सराः भावस्थाः सर्वभूतानामग्यापारी अनाकुलाः) । कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धनान्तरात्मना ।। अनन्यमनसो भूत्वा प्रपन्ना ये महेश्वरम् ।। तैलब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् । भवस्य रूपप्सादृश्यं नीताश्चैव ह्यनुत्तमम् ।। वैश्वानरमुखाः सर्वे विश्वरूपाः कपर्दिनः । नीलकण्ठाः सितग्रीवास्तीक्ष्णदंष्ट्रास्त्रिलोचनाः ३१५ अर्धचन्द्रकृतोरणीपा जटामुकुटधारिणः । सर्वे दशभुजा वीराः पद्मान्तरसुगन्धिनः ।। तरुणादित्यसंकाशाः सर्वे ते पीतवाससः । पिनाकपाणयः सर्वे श्वेतगोपवाहनाः॥ श्रियान्विताः कुण्डलिनो मुक्ताहारविभूपिताः । तेजसोऽभ्यधिका देवैः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः ।। विभज्य बहुधाऽऽत्मानं जरामृत्युविवर्जिताः । क्रीडन्ते विविधैविभॊगान्माप्य सुदुर्लभान् ।। स्वच्छन्दगतयः सिद्धाः सिद्धशान्यविवोधिताः। एकादशानां रुद्राणां कोटयोऽनेका महात्मनाम् एभिः सह महात्मानो देवदेवो महेश्वरः । भक्तानुकम्पी भगवान्मोदते पार्वतीमियः॥ + एतचिहान्तर्गतम्रन्यो ग पुस्तके न विद्यते । १स. घ. द्वानिवन्धन. । य° । २ १. 'न्धनै । य'। ३ ख ङ. 'दा । तस्म द्वन्याट्रिम । घ. दा । तस्मा द्विधा'। प. न. सर्वमा १५ स ग. घ. ह. भविष्यानु । ६ क. पुषेषु । ७ गत सपिभू । ८ स. गर. 'वेड्र्य°१९ क. मिसंप्र। १० स. घ. ह. राल्पलोटुपाः । कक. नेम। .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - म०१०१ श्लो३२२-३४५] (शिवपुरवर्णनम्) नाहं तेषां तु रुद्राणां भवस्य च महात्मनः । नानात्वमनुपश्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥ ३२२ मातरिश्वाऽब्रवीत्पुण्यामित्येतामीश्वराच्छ्रुताम् । अथ ते ऋषयः सर्वे दिवाकरसमप्रभाः ॥ श्रुत्येमा परमां पुण्यां कथा त्रयम्बकी ततः ।। भृशं चानुग्रहं प्राप्य हर्ष चैवाप्यनुत्तमम् । संभावयित्वा चाप्येनां वायुमचुर्महाबलम् ॥ ३२४ ऋपय जचः- समीरण महाभाग अस्माकं च त्वया विभो । ईश्वरस्योत्तमं पुण्यममं त्वौपसर्गिकम् ॥ ३२५ तस्य स्थान प्रमाणं च यधावत्परिकीर्तितम् । यो गन्धेन समृद्धं वै परमं परमात्मनः ।। ३२६ महादेवस्य माहात्म्य दुर्विज्ञयं सुरैरपि । स्वेन माहात्म्ययोगन सहस्रस्यामितौजसः। यस्य भक्तेष्वसंमोहो ह्यनुकम्पार्थमेव च । ब्राह्मी लक्ष्मी स्वयं जुटा या साऽप्रतिमशालिनी॥३२८ च्याप्य ज्योत्स्नेव खं चन्द्रं विन्यस्ता विश्वरूपिणा । विभूनिभ्राजतेऽत्यर्थ देवदेवस्य वेश्मनि॥ महादेवस्य तुल्यानां रुद्राणां तु महात्मनाम् । तत्सर्व निखिलेनेदं वपत्रादमृतनिस्रवम् ।। ३३० अपीत्वा)खलु सर्वस्य भक्तचाऽस्माभिस्तु सुव्रताः। नास्ति किंचिदविज्ञयमन्यचैवानुगामिनः॥ प्रश्नं देववर माण यथावक्तमसि ।। सूत उवाच- स खलवाच भगवानिक भूयो वर्तयाम्यहम् । के मया चैव वक्तव्यं तद्वदिष्यामि सुव्रताः ३३२ ऋपय ऊचुः- आदित्यो पारिपाचयाः सिंहावै क्रोधविकमाः। श्वानरा भूतगणा व्यापाचवानुगामिनः ।। आभूतसंप्लवे घोरे सर्वप्राणभृतां क्षये। किमवस्था भवन्त्येते तन्नो चूहि यथार्थवत् ।। * एते ये वै त्वया प्रोक्ताः सिंहव्याघ्रगणैः सह । ये चान्ये सिद्धिसंमाता मातरिश्वा जगाद ह इदं च परमं तत्त्वं समाख्यास्यामि शृण्वताम् । विज्ञातेश्वरसद्भावमव्यक्तं प्रभवं तथा ॥ ३३६ तत्र पूर्वगतास्तप कुमारा ब्रह्मणः सुताः । सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।। योदुन कपिलस्तेपामासुरिश्च महायशाः । मुनिः पञ्चशिखश्चैव ये चान्येऽप्येवमादयः॥ ३३८ ततः काले व्यतिक्रान्ते कल्पानां पर्यये गते । महाभूतविनाशान्ते मलये मत्युपस्थिते ॥ अनेकरुद्रकोव्यस्तु या प्रसन्ना महेश्वरी । शब्दादीविषयान्भोगान्सत्यस्यायविधश्रयात् ।। ३८० भविश्य सर्वभूतानि शानयुक्तेन तेजसा । वैहायपदमव्यग्रं भूतानामनुकम्पया ॥ तत्र यान्ति महात्मानः परमाणु महेश्वरम् । तरन्ति मुमहारत जन्ममृत्यूदका नदीम् ॥ ३४२ ततः पश्यन्ति सर्वाण(?)परं ब्रह्माणपेव च । देव्या वै सहिताः सप्त या देव्यः परिकीर्तिताः ॥ पत्तत्सहस्रं सिंहानामादित्यानां तथैव च । वैश्वानरभूतभव्यव्याघ्राश्चैवानुगामिनः भावेश्पाऽऽत्मनि तान्सर्वा सख्यायोपद्भवांस्तथा । लोकान्सप्त इमान्सर्वान्महाभूतानि पञ्च च ।। * इत आरभ्य शत्रतामियन्तप्रन्यो ग. पुस्तके न विद्यते । 'क. 'वरोऽप्युत । २ क. ब्राह्मलक्ष्मा स्व। घ. बाह्यघलक्ष्म्या स्व। ३ ड. तुय । क. 'प्य घोस्तेरवं चन्द्रषिन्यस्ताविश्वरूपधृक । वि०५ स. म. घ. ४. या परिपाय । ६ ख धंत.। एन. ख. गद्र ६. गाम ह । ८ स. 'स्ते तु कु। ९स.घ.वोदय । १. स. शिखायै'।११ स ग. ह. या। १२ कसया । १३ स. ग यन्यपर्वा ! १४ ह. पर्याण । १५ ग. ..तभाव्य । १६ ९. सख्ययानु तपा'।

·[अ०१०१-१०२लो०३६-५३५११-८ ] वायुपुराणम् । ( प्रतिसर्गवर्णनम् ) "विष्णुना सह संयुक्तः करोति विकरोति च । स रुद्रो यः साममयस्तथैव च यजुर्मयः ॥ ३४६ से ऐप ओतः मोतश्व वहिरन्तश्च निश्चयात् । एको हि भगवान्नाथो ह्यनादिश्चान्तकट्विना ।।३४७ ततस्त पयः सर्वे दिवाकरसमप्रभः। स्वं स्त्रमाश्रमसंवासमारोप्याग्नि तथाऽऽत्मनि ॥ ३४८ कर्मणा मनसा वाचा विशुद्धनान्तरात्मना । अनन्यमनसो भूत्वा प्रपद्यन्ते महेश्वरम् ॥ ३४२ प्रतोपवासनिरताः सर्वभूतदयापराः । योगमनुपम दिव्यं प्राप्त तैश्छिन्नसंशयः॥ प्रपद्य परया भक्त्या ज्ञानयुक्तेन तेजसा । तैलब्धं रुद्रसालोक्यं शाश्वतं पदमव्ययम् ।। यः पठेत्तपसायुक्तो वायुमोक्तामिमां स्तुतिम् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वाऽपि वैश्योवा स्वक्रियापर। लभते रुद्रसालोक्यं भक्तिमान्विगतज्वरः । अमयपश्च यः शूद्रो भवभक्तो जितेन्द्रियः ॥ ३५३ आभूतसंप्लवस्थायी असतीघातलक्षणः । गाणपत्यं स लभते स्थानं वा सार्वकामिकम् ॥ ३५१ मद्यपो मद्यपैः सार्धं भूतमधैश्च मोदते । सोऽर्यमानो महीपृष्ठे मानां वरदो भवेत् ॥ इति होवाच भगवान्वायुर्चाक्यमिदं वरः॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्त शिवपुरवर्णन नामैकशततमोऽध्यायः ॥ १०१॥ आदितः श्लोकानां समथ्यकाः-१०११५ अथ व्यधिकशततमोऽध्यायः । ११ प्रतिसर्गवर्णनम् । सूत उवाच- प्रत्याहारं प्रवक्ष्यामि परस्यान्ते स्वयंभुवः । ब्रह्मणः स्थितिकाले तु क्षीणे तस्मिस्तदा प्रभोः ।। यथेदं कुरुतेऽध्यात्म सुमक्ष्म विश्वमीवरः । अव्यक्तान्यसते व्यक्तं प्रत्याहारे च कृत्वशः ॥ २ परं तदनु कल्पानामपूर्णे कल्पसंक्षये । उपस्थिते महाघोरे ह्यमत्यो तु कस्यचिद् ॥ अन्ते द्रुपस्य समाप्ते पश्चिमस्य मनोस्तदा । अन्ते कलियुगे तस्मि( + क्षीणे संहार उच्यते ॥४ संक्षाले तदा वृत्ते प्रत्याहारे छुपस्थिते । प्रत्याहारे तदा तस्मिन्भूततन्मात्रसंक्षये ॥ महादेविकारस्य विशेपान्तस्य संक्षये । स्वभावकारिते तस्मिन्मवृत्ते प्रतिसंचरे ॥ आपो ग्रसन्ति वै पूर्व भूमेर्गन्धात्मकं गुणम् । आत्तगन्धा ततो भूमिः मलयत्वाय कल्पते ।। प्रविष्टे गन्धतन्मात्रे तोयावस्था धरा भवेत् ।। आपस्तदा प्रनष्टों वै वेगवत्यो महास्वनाः । सर्वमापूरयित्वेदं तिष्ठन्ति विचरन्ति च ॥ ८ * इत उत्तरमरिकम ख. पुस्तके तद्यथा-शिवलोके स वसति यावदाभूतसप्लवम् । इति । + धनुचिहान्तर्ग: तप्रन्थो ड. पुस्तके नास्ति । ९ स.ग.घ.ड. १ क. 'युक्त क। २ क. एक उतो । ३ स. भाः । सन्यस्याप सम चास्थमा | क. 'मनि । अ । ५५. इ. श्रुतिम् । ६ क. ग वा सर्व' । ७ ग घ. इ. कामे तु । ८ स. उ. 'भो । तथे । वरम् । १० इ.'रेण कृ'।"ख प. इ. परे तदाऽनुक । १२ स. घ. 'प्रकाले। " क. २ पार्थिते । १४ घ. 'दादिपिका । १५ स. ग, घ. . अस्तु ।

·ܘ; ४१४ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् । [अ०१०२ श्लो०९-३०] (प्रतिसर्गवर्णनम्) अपामस्ति गुणो यस्तु ज्योतिपे लीयते रतः। नश्यन्त्यापस्तदौ तच्च रसत्तन्मात्रसंक्षपात् ॥ तेजसा संहतरसा ज्योतिष्ट्र प्रामुवन्युत । प्रस्ते च सलिल तेजः सर्वतोमुखमीक्ष्यते ॥ अथाग्निः सर्वतो व्याप्त आदत्त तज्जलं तदा । सर्वमापूर्यतेऽचिमिस्तदा जगदिदं शनैः ॥ ११ चिभिः संतते तस्मिस्तिर्यामधस्ततः । ज्योतिपोऽपि गुणं रूपं वायुरत्ति प्रकाशकम् ।। मलीयते तदा तस्मिन्दीपार्जिरिव मारुते ।। प्रनष्ट रूपतन्मात्र हृतरूपो विभावसुः । उपशाम्पति तेजो हि वायुना घूयते मईन् । निरालोक तदा लोके वायुभूते च तेजसि । ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः ।। अर्ध्वं चाधश्च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश । वायोरपि गुण स्पर्शमाकाशं ग्रसते च तव ।। १५ प्रशाम्यति तदा वायुः ख तु तिष्ठत्यनारत्तम् । अरूपमरसस्पर्शमगन्धं न च मूर्तिमत् ॥ सर्वमापूरय नदिः सुमहत्चत्मकाशते । परिमण्डलं तच्छुपिरमाकाशं शब्दलक्षणम् ॥ शन्दमात्रं तदाकाशं सर्वमाहत्य तिष्ठति । तं तु शब्दगुणं तस्य भवादिसते पुनः॥ १८ भूतेन्द्रियेषु युगपद्धृतादौ संस्थितेषु वै । अभिमानात्मको ोप भूतादिस्वामसः स्मृतः ।। भूतादि ग्रसते चापि महान्दै बुद्धिलक्षणः । महानात्मा तु विज्ञेयः संकल्पो व्यवसायकः ॥ २० बुद्धिर्मनश्च लिङ्गश्च महानक्षर एव च । पर्यायवाचक शब्दैस्तमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। २१ संमलीनेषु भूतेषु गुणसाम्ये तमोमये । स्वात्मन्येव स्थिते चैव कारणे लोककारणे ॥ विनिवृत्ते तदा सर्गे प्रकृत्याऽवस्थितेन वै । तदाऽऽद्यन्तपरोक्षत्वाददृष्टत्वाच कस्यचित् ।। २३ अनाख्यानादेवोधत्वांदज्ञानाज्ञानिनामपि । आगतागतिकत्वाच ग्रहणं तन्त्र विद्यते । भौवग्राह्यानुमानाच चिन्तयित्वेदमुच्यते । स्थिते तु कारणे तस्मिन्नित्ये 'सदसदात्मिके ॥ २५ अनिर्देश्या प्रवृत्ति स्वात्मिका कारणेन तु । एवं सप्तादयोऽभ्यस्तात्क्रमात्मकतयस्तु वै ॥ २६ प्रत्याहारे तदा सगें प्रविशन्ति परस्परम् । येनेदमावृतं सर्वमटेमप्सु प्रलीयते ॥ सप्तद्वीपसमुद्रान्तं सप्तलोकं सपर्वतम् । उदकावरणं पच ज्योतिषां लीयते तु तत् ।। यनसं चाऽऽचरणमाकाशं नसते तु तत् । यद्वायव्यं चाऽऽवरणमाकाशं ग्रसते तु तत् ॥ २९ आकाशावरणं या भूतादिग्रसते तु तत् । भूतादि ग्रसते चापि महावै बुद्धिलक्षणः ॥ महान्तं ग्रमतेऽव्यक्तं गुणसाम्यं ततः परम् । एतौ संहारविस्तारौ ब्रह्माऽव्यक्तात्ततः पुनः ॥ सृजते असते चैव विकारान्सर्गसंयमे । संसिद्धकार्यकरणाः संसिद्धां ज्ञानिनस्तु ये ।। ३२ गत्वा जव जवीभावे स्थानेष्वेषु प्रसंयमात् । प्रत्याहारे वियुज्यन्ते क्षेत्रज्ञाः करणैः पुनः ॥ १३ अव्यक्त क्षेत्रपित्याहुब्रह्म क्षेत्रज्ञ उच्यते । साधर्म्यवैधयकृतः संयोगोऽनादिमांस्तयोः ॥ ३१ एवं सर्गेषु विज्ञेयं क्षेत्रक्षेप्विह ब्राह्मणाः । ब्रह्मविचैव विज्ञेयः क्षेत्रज्ञानात्पृथक्पृथक् ।। विषयाविषयत्वं च क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोः स्मृतम् । ब्रह्मा तु विपयो ज्ञेयोऽविपयः क्षेत्रमुच्यते ।। क्षेत्रज्ञाधिष्ठित क्षेत्रं क्षेत्रज्ञार्थ प्रचक्षते । वहुत्वाच्च शरीराणां शरीरी बहुधा स्मृतः ॥ १२. ग. मस्तिगु' । २ स. तिषो ली। क. दाऽन्ते चर। ४ ग, घ, "मीक्षते । ५ क. धूरते । ६ स. ग. घ. द. महान् । ७ के. ग. स्तुमुल । ८ ग. "मादी सु। ९५. °ण्डलस्यसुपि । १० स, घ, इ. ति तर श। 11. 'दचोद्यत्वा । १२ स. ह. भावामा । १३ ख. घ. स्वामिका । १४ ग. घ. द. संदिरभ्यः । १५ क. 'ण्डलस्तु । १६ ग. ८. सत् । १७ क. ग.मानू । १८ स. मा । १९ क. कृतसं २४ ·४७ {१०१०२ श्लो०३८-११] वायुपुराणम् । ४१५ (प्रतिसर्गवर्णनम् ) 'अव्यूहासंकराचैव ज्योतिर्वच व्यवस्थितः । यस्मात्मतिशरीरं हि सुखदुःखोपलैब्धिता ।। तस्मात्पुरुपनानात्वं विज्ञेयं तु विजानता ।। यदा प्रवर्तते चैपां भेदानां चैत्र संयमाः । स्वभावकारिताः सर्वे कालेन महता तों। निवर्तते तदा तस्य स्थितिरागः स्वयंभुवः । सहसा योज्यकैः सर्वैर्ब्रह्मलोकनिवासिभिः॥ ४० विनिवृत्ते तो रागे स्थितावात्मनिवासिनाम । तत्कालवासिनां तेपां तदा तद्दोपदर्शिनाम् ॥ उत्पद्यतेऽय वैराग्यमात्मवादपणाशनम् । भोज्यभोक्तृत्वनानात्वे तेषां तद्भावदर्शिनाम् ।। ४२ पृथग्ज्ञानेन क्षेत्रज्ञास्ततस्ते ब्रह्मलौकिकाः । प्रकृती करणातीताः सर्वे नानांप्रदर्शिनः ।। ४३ स्वात्मन्येवावतिष्ठन्ते प्रशान्ता दर्शनात्मकाः । शुद्धा निरञ्जनाः सर्वे चेतनाचेतनास्तथा ॥ ४४ तत्रैव परिनिर्वाणाः स्मृता नाऽऽगामिनस्तु ते । निर्गुणत्वानिरात्मानः प्रकृत्यन्ते व्यतिक्रमात् ।। इत्येवं प्राकृतः प्रोक्तः प्रतिसर्गः स्वयंभुवः । भियन्ते सर्वभूतानां करणानि प्रसंयमे ॥ इत्येप संयमथैव तत्त्वांनी करणः सह । तत्त्वमसंयमो ह्येष स्मृतो ह्यावर्तको द्विजाः ।। सूत उवाच- धर्माधर्मों तपो ज्ञानं शुभे सत्यानृते तथा । ऊर्धभावो ह्यधोभावो सुखदुःखे प्रियाप्रिये ॥ ४८ सर्वमेतत्प्रयातस्य गुणमात्रात्मकं स्मृतम् । निरिन्द्रियाणां च तदा ज्ञानिनां यच्छुभाशुभम् ॥४९ प्रकृत्यां चैव तत्सर्वं पुण्यं पापं प्रतिष्ठति । योन्यवस्था स्वभावे च देहिनां तु निपिच्यते ।। जन्तूनां पापपुण्यं तु मकृती यत्मतिष्ठितम् । अव्यक्तस्थानि तान्येव पुण्यपापानि जन्तः ॥ योजयन्ति पुनर्देहे देहान्यत्वे तथैव च ।। धर्माधर्मों तु जन्तूनां गुणमात्रात्मकावुभौ । करणैः स्वैः प्रचीयेते कायत्वेनेह जन्तुभिः ।। ५२ सुचेतनाः प्रलीयन्ते क्षेत्रज्ञाधिष्ठिता गुणाः । सर्गे च प्रतिसर्गे च संसारे चैव जन्तः ।। संयुज्यन्ते वियज्यन्ते करणैः संचरन्ति च ।। राजसी तामसी चैव सात्त्विकी चैव वृत्तयः । गुणमात्राः प्रवर्तन्ते पुरुषाधिष्ठितास्त्रिधा ॥ ५४ ऊर्च देवात्मकं सत्त्वमधोभागात्मकं तमः । तयोः प्रवर्तक मध्य इहैवाऽऽवर्तक रजः ॥ इत्येवं परिवर्तन्ते प्रयः श्रोतोगुणात्मकाः । लोकेपु सर्वभूतानां तत्र कार्य विजानता ।। अविद्यापत्ययारम्भा आरम्यन्ते हि मानवैः । एतास्तु गतयस्तिस्रः शुभाः पापात्मिकाः स्मृताः तमसाऽभिभवाजन्तुर्याथातथ्यं न विन्दति । अतत्वदर्शनात्सोऽथ त्रिविधं वध्यते ततः ॥ ५८ माकृतेन च बन्धेन तथा वैफारिकेण च । दक्षिणाभिस्तृतीयेन बद्धोऽत्यन्तं विवर्तते ॥ इत्येते वै त्रयः प्रोक्ता बन्धा ह्यज्ञानहेतुकाः । अनित्ये नित्यसंज्ञा च दुःखे च मुखदर्शनम् ॥ * अस्व स्वामिति च ज्ञानमशुचौ शुचिनिश्चयः।येपामेते मनोदोपा ज्ञानदोपा विर्ययाद ॥ ६१ * नास्त्ययं श्लोकःख. पुस्तके । - १५. अद्यहाँ। र क. हाशक । ३ स. 'रम्भिता । १. लन्तिा । ६. लक्षिता। ४ ख. ५ 'दा। विव । ५ स. प. 'दा तेषां स्थितिराम । ग... 'दा तेयो स्थितेरात्म। ६ ग. इ. 'नात्वैस्तेषा। क. णानीता. 1 घ. नावद । ९ ख घ.. 'नां कार'। १० स. प. ड 'नां कार'। ११ ग, घ ह.मगत । १३ ख प. ४. कृला 131. घ. स्थासु तास्वेव दें। १४ क. 'वः । ये ज । १५ स. ग. घट करणः । १६ घ. 'वः । नियुज्यन्तै वि । १७ स. प. इ. कारणः । १८ क. 'न्तुर्यथा । १९ घ. 'न्त निव' । २० घ. द. अत्रेऽमि । , ·६५ - ६८ . श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०२ श्लो०१२-441 (प्रतिसर्गवर्णनम् ) रागद्वेषनिष्टत्तिश्च तज्ज्ञानं समुदाहृतम् । अज्ञानं समसो मूलं कर्मद्वयफलं रजः ।। कर्मजस्तु पुनर्देहो महादुःख-प्रवर्तते ।। श्रोत्रजा नेत्रजा चैव त्वग्जिवाघ्राणतस्तथा । पुनर्भवकरी दुःखा कर्मणां जायते तु सा ॥ ६३ सतप्णोऽभिहितो वालः स्वकृतैः कर्मणः फलैः। तैलपालीकवज्जीवस्तत्रैव परिवर्तते ॥ ६४ तस्मात्स्थूलमनानामज्ञानमुपदिश्यते । तं शत्रुमवधायक ज्ञाने यत्नं समाचरेत् ॥ ज्ञानादि त्यज्यते सर्व त्यागावुद्धिविरज्यते । वैरोग्याच्छुध्यते चापि शुद्धः सत्वेन मुच्यते ।। अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि रागं भूतापहारिणम् । अभिपङ्गाय यो यस्माद्विषयोऽप्यवशात्मनः ॥६७ अनिष्टमभिपङ्गं हि प्रीतितापविपादनम् । दुःखलाभेन तापश्च सुखानुस्मरणं तथा ॥ इत्येष वैपयो रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् । ब्रह्मादौ स्थावरान्ते वै संसारे घाधिभौतिके ॥ अज्ञानपूर्वकं तस्मादज्ञानं तु विवर्जयेत् ॥ यस्य चाssपं न प्रमाणं शिष्टाचार तथैव च । वर्णाश्रमविरोधी यः शिष्टशास्त्रविरोधकः ॥ ७० एप मार्गो हि निरधितिर्यग्यौनौ च कारणम् । तिर्यम्योनिगतं चैव कारणं स निरुच्यते ।। ७१ विविधा यातना स्थाने तिर्यग्यौनौ च पड्विधे। कारणे विपये चैव प्रतिघातस्तु सर्वशः ॥ ७२ अनैश्वर्य तु तत्सर्व प्रतिघातात्मकं स्मृतम् । इत्येपा तामसी वृत्ति तादीनां चतुर्विधा ॥ ७३ सत्त्वस्थमात्रकं चित्तं यथा सवप्रदर्शनात् । तत्वानां च तथा तत्वं दृष्ट्वा वै तत्त्वदर्शनात् ।। ७४ सत्त्वक्षेत्रज्ञनानात्वमेतज्ज्ञानार्थदर्शनम् । नानात्वदर्शनं ज्ञानं ज्ञानाद्वैयोगमुच्यते ।। तेन बद्धस्य चै बन्धो मोक्षो मुक्तस्य तेन च । संसारे विनिवृत्ते तु मुक्तो लिङ्गेन मुच्यते ॥ ७६ निःसंबन्धो ह्मचैतन्यः स्वात्मन्येवावतिष्ठते । स्वात्मव्यवस्थितश्चापि विरूपाख्येन लिख्यते ॥७७ इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं समासाज्ज्ञानमोक्षयोः । स चापि त्रिविधः प्रोक्तो मोक्षो वै तत्वदर्शिभिः ॥ पूर्व वियोगो ज्ञानेन द्वितीयो रागसंक्षयात् । लिङ्गाभावात्तु कैवल्यं कैवल्यात्तु निरञ्जनम् ॥ ७९ निरञ्जनत्वाच्छदस्तु ततो नेता न विद्यते । तृष्णाक्षयात्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षकारणम् ॥८० निमित्तममतीघात इष्टशन्दादिलक्षणे । अष्टावेतानि रूपाणि प्राकृतानि यथाक्रमम् ॥ क्षेत्रज्ञेप्ववसज्यन्ते गुणमात्रात्मकानि तु । अत ऊर्च प्रवक्ष्यामि वैराग्यं दोपदर्शनात् ॥ ८२ दिव्ये च मानुपे चैव विपपे पञ्चलक्षणे । अपद्वेषोऽनभिष्वगः कर्तव्यो दोषदर्शनात् ।। तापनीतिविपादानां कार्य तु परिवर्जनम् । एवं वैराग्यमास्थाय शरीरी निर्ममो भवेत् ।। अनित्यमशिव दुःखमिति वुद्ध्वाऽनुचिन्त्यं च । विशुद्ध कार्यकरणं सत्ताम्येति चरान्तुय(?) । परिपककपायो हि कृत्स्वान्दोपान्मपश्यति । ततः प्रयाणकाले हि दोपैनैमित्तिकैस्तया ॥ ऊष्मा प्रकुपितः काये तीनवायुप्समीरितः । स सरीरमुपाश्रित्य कृत्स्नान्दोपारुणद्धिवै ॥ ८७ माणस्थानानि भिन्दन्हि च्छिन्दमर्माण्यतीत्य च । शैत्यात्मपितो वायुरूचे तुक्रमते ततः॥ ८८ १५ ८४ १ घ. 'प्णाभिहतो । २ स प. ह. 'लीलक । क स. ग. ४ शक्रम'। ४ क ना द्वजयते । ५ ग. ह. रागाच् । ६ रा. ग. ह. 'भिवहाय यो। ७ स. ग. ह. 'पयेध्वय 1 स. 'निटेवनामधन : निटेऽनिष्ट भिवतः प्री ९ रा. ग. प. ८. 'विरुद्धो यः । १० स हि धर्मस्तिये।" घ. 'मात्म ११२ ग. ह. सत्यं । १३ ग. ग. प. ४. 'स्तु नेता नेतान । ग. 'म् । नैमित्तिक १५ घ. शेषु च सी १६ घ.इ. पक्ष्याऽनु। १७ स. "यान्येति यस्पुता ।। प. सान्यति वशनु ये ।। ढ. सान्येति विशन्तुया । ।

·E है. [अ०१.२लो०८९-११४] वायुपुराणम् । ( प्रतिसर्गवर्णनम् ) स चायं सर्वभूतानां प्राणस्थानेष्ववस्थितः । समासात्संटते ज्ञाने संस्तेषु च कर्मसु । सजीवोऽनभ्यधिष्ठानः कर्मभिः स्वैः पुराकृतः । अष्टागभाणवृत्तीवें स विच्यावयते पुनः ॥९० शरीरं प्रजह(इनासो वै निरुच्छासस्ततो भवेत् । एवं प्राणैः परित्यक्तो मृत इत्यभिधीयते॥९१ ययेह लोके खघोत नीयमानमितस्ततः । रजनं तद्वधे यत्तु नेना नेता न विद्यते ॥ तृष्णाक्षयस्तृतीयस्तु व्याख्यातं मोक्षलक्षणम् । शब्दाये विपये दोपविपये पश्चलक्षणे ।। अप्रपोऽनभिप्यङ्गः प्रीतितापविवर्जनम् । वैराग्यकारणं तत्मकृतीनां लयस्य च ।। अष्टौ प्रकृतयो ज्ञेयाः पूर्वोक्ता वै यथाक्रमम् । अव्यक्ताधास्तु विज्ञया भूतान्ताः प्रकृतेर्लया५ वर्णाश्रमाचारयुक्ताः शिष्टाः शास्त्रविरोधिनः । वर्णाश्रमाणां धर्मोऽयं देवस्थानेपु कारणम्॥९६ ब्रह्मादीनि पिशाचान्तान्यष्टौ स्थानानि देवताः । ऐश्वर्यमणिमाद्यं हि कारणं ह्यष्टलक्षणम् ॥९७ निमित्तमप्रतीघात इष्टे शब्दादिलक्षणे । अष्टावेतानि रूपाणि माकृनानि पयाक्रमम् ।। क्षेत्रोष्वनुपज्यन्ते गुणपात्रात्मकानि तु । मावृद्काले पृथक्त्वेन पश्यन्तीह न चक्षुपा ।। पश्यन्त्येवंविधं सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा । श्वाविति श्वानपानव(?)योनीः प्रविशतस्तथा।। तिर्यगमधस्ताञ्च (वतोऽपि यथाक्रमम् । जीवमाणास्तथा लिङ्गं कारणं च चतुष्टयम् ।। १०१ पर्यायवाचकैः शब्दरेकार्थः सोऽभिलिख्यते । व्यक्ताव्यक्ते प्रमाणोऽयं स वै रूपं तु कृत्स्नशः ।। अव्यक्तान्तगृहीतं च क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं च यत् । एवं ज्ञात्वा शुचिर्भूत्वा ज्ञानादै विप्रमुच्यते।। १०३ नष्टं चैत्र यथा तत्त्वं तत्त्वानां तत्तदर्शनम् । ययेष्ठं परिनिर्याति भिन्ने देहे मुनिहते ।। भियते करणं चापि अव्यक्ताज्ञानिनस्तथा । मुक्तो गुणशरीरेण प्राणायेन तु सर्वशः ॥ १०५ नान्यच्छरीरमादचे दग्धे वीजे यथाऽरः । जीविका सर्वसंसारों द्वाजशारीरमानसः ॥ १०६ ज्ञानाचतुर्दशारद्धः प्रकृति सोऽनुवर्तते । प्रकृति सत्यमित्याहुर्षिकारोऽनृतमुच्यते ॥ तत्सद्भावोऽनृतं क्षेपं सद्भाकः सत्पमुच्यते । अनामरूपक्षेत्रज्ञनामरू प्रचक्षते ।। यस्पारक्षेत्रं विजानाति तस्मारक्षेत्रन उच्यते । क्षेत्रप्रत्ययतो यस्माक्षेत्रज्ञः शुभ उच्यते ।। १०९ क्षेत्रज्ञः स्मयते तस्मात्क्षेनं तज्ज्ञविभाव्यते । क्षेत्रत्यप्रत्ययं दृट क्षेत्रज्ञा प्रत्ययी सदा क्षेपणाकरणाचैत्र क्षतत्राणात्तथैव च । भाज्यत्वाद्विपयत्याच क्षेत्र क्षेत्रविदो विदुः ।। महदाय विशेषान्तं सवैम्प्यं विलक्षणम् । विकारलक्षणं तद्वै साक्षरक्षरमेव च ॥ ११२ तमेव च रिकारं तु यस्मादै क्षरते पुनः । तस्माच कारणाचैत्र क्षरमित्यभिधीयते ।। * संसारनरकेभ्यश्च त्रायते पुरुपं च यत् । दुःवत्राणात्पुनश्चापि क्षेत्रमित्यभिधीयते ।। * अय शोको न विद्यते क घ. पुस्तकयो । १ ख ग घ. ह 'वृत्तिवें । २ ख. विसर्ज । ३ क. ग खेत प्रह। घ. 'त न्ताप्राकृतास्तथा । ' ५ क देवता । ६ स, ग, घ. विधाः सि । ७ ख. 'पा । च्यावित यानपानात्तु यो। घ. पा। बारित सानपानश्चयों ४. पा । धावितधामपानश्च यो । ८ घ. धातवोऽपि । ९ ग घ पक्तोऽप्र। १० घ. 'य रूप्यमृतुषु कृ । ११ स. ग ड शने। य'। ११ घ. कारण। " ख. ध जातीकः । १ ख. "राद्विशे शा । घ 'राद्विस या' १५ स. ' सोऽनिव' १६ ग. ह. 'भाष्यते । १७ घ. ड क्षपगा। १८ ख ग. घ. , भोज कार सिवान क्ष। १९ स. ग. ड. मोऽक्षरारमे । घ.दै सोक्षसक्षर' । ३.ग इ. रक्षने। - - ·४१८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [अ०१०२ श्लो०११५-१३४] (प्रतिसर्गवर्णनम् ) सुखदुःखमोहभावाभोज्यमित्यभिधीयते । अचेतत्वादि विषयस्तैद्धि धर्मविभुः स्मृतः ॥ ११५ न क्षीयते न क्षरति विकारममृतं तु तत् । अक्षरं तेन चाप्युक्तमक्षीणत्वात्तथैव च ।। यस्मात्पुर्यनुशेते च तस्मात्पुरुप उच्यते । पुरमत्यषिको यस्मात्पुरुपेत्यभिधीयते ।। पुरुपं कथयस्वाथ कथं तर्विभाष्यते । शुद्धो निरञ्जनाभासो ज्ञानाज्ञानविवर्जितः ।। ११८ अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा बद्धो मुक्तो गतः स्थितः । नैतिकान्तनिर्देश्यसूक्तस्तस्मिन्न विद्यते शुद्धत्वान तु देश्यो चै हष्टत्वात्समदर्शनः । आत्मप्रत्ययकारी सारनूनं(?)चापि हेनुकम् ॥ भावग्राह्यमनुमान्यं चिन्तयन्न प्रमुद्यते ॥ १२० यदा पश्यति ज्ञातारं शान्तार्य दर्शनात्मकम् । दृश्यादृश्येपु निर्देश्यं तदा तदुद्धरं वरम् ॥ १२१ एवं ज्ञात्वा स विज्ञाता ततः शान्ति नियच्छति । कार्ये च कारणे चैव युद्धयादी भौतिके तदा।। संप्रयुक्तो वियुक्तो वा जीवतो वा मृतस्य च । विज्ञाता न च दृश्येत पृथक्त्वेनेह सर्वशः ।। स्वेनाऽऽत्मानं तमात्मानं कारणात्मा नियच्छति । प्रकृती कारणे चैव स्वात्मन्येवोपतिष्ठति ।। अस्ति नास्तीति सोऽन्यो वा इहामुत्रेति वा पुनः । एकत्वं वा पृथक्त्वं वा क्षेत्रज्ञपुरुषेति(?) । आत्मवान्स निरात्मा वा चैतनोऽचेतनोऽपि वा। कर्ता वा सोऽप्यकर्ता वाभोक्तावा भोज्यमेव वा यज्ज्ञात्वा न निवर्तन्ते क्षेत्रज्ञे तु निरञ्जने । अवाच्यं तदनाख्यानादग्राह्यत्वादहेतुनि ।। अप्रतकर्यमचिन्त्यत्वादेवाप्यत्वाच सर्वशः । नाभिलिम्पति तत्तत् संपाप्य मनसा सह ।। १२७ क्षेत्रज्ञे निर्गुणे शुद्ध शान्ते क्षीणे निरञ्जने । व्यपेतसुखःदुख चं निरुद्ध शान्तिमागते ॥ १२८ निरात्मके पुनस्तस्मिन्याच्यावाच्यो न विद्यते । एतौ संहारविस्तारौ व्यक्ताव्यक्तौ ततः पुनः सृजते ग्रसते चैव ग्रेस्तः पर्यवतिष्ठते । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सर्व पुनः सर्व प्रवर्तते ॥ अधिष्ठानप्रवृत्तेन तस्य ते बुद्धिपूर्वकम् । साधर्मवैध'नः संयोगो विधितस्तयोः ।। अनादिमान्स संयोगो महापुरुपजः स्मृतः ॥ यविच सर्गप्रतिसर्गकालस्तावच तिष्ठति सुसंनिरुध्य । पूर्व हितव्ये(?)तदबुद्धिपूर्व प्रवर्तते तत्पुरुषार्थमेव ।। १३२ एपा निसर्गप्रतिसर्गपूर्व प्र(प्रा)धानिकी चेश्वरकारिता च । अनाद्यनन्ता हभिमानपूर्वकं वित्रासयन्ती जगदभ्युपैति ।। इत्येप प्राकृतः सर्गस्तृतीयो हेतुलक्षणः । उक्तो ह्यस्मिस्तदाऽत्यन्तं करयस्तत्प्रमुच्यते(?।। १३४ + अत्र संधिरापः । १ क वा भो । २ ख पये तद्विधर्म विभुः स्मृतम् । न । ३ ग, ३, 'स्तद्विर्मिविभुः स्मृतम् । न। ४ घ. ह. 'स्मात्पर्य । ५ घ. ४. 'रुष इत्य' । ६ घ. हेतुफानिदिश्य सूक्तस्त' ! ५ ह कारानिर्दिश्यमुक्तस्त । ८ ख. ग. 'मनु देशो । । ९ प. 'रोसर' । ह. रोम ननुनवाऽपि । १० ख. छ. दान्तर्दुधर व । ११ घ. तथा । १२ इ. निगच्छ । १३ व. ग. घ...'णे तत्र स्वा' । १४ स. °टते । ।५ ख. ग. घ. इ. वा। नात्म। १६ स. घ. द "तना । १७ ८. वाच्येत । १८ रु. 'तुमिः । । १९घ दगारवा । २० ख. प्रस्तोप । प. ह. प्रस्ती ११.क. कृतसं। २२ ख. ग घ. "दिमांश्चत्सयो । २३ ख. ह. "वत्सर्गः प्रतिमर्गः का। २१ ग. घ... नाभि १ २५ ख. ग. प. रसस्त ।इ. रक्षस्त ।

·[अ०१०२-१०३लो. १३५।१-२१) वायुपुराणम् । (मष्टिवर्णनम् ) इत्येप प्रतिसर्गो वस्त्रिविधः कीर्तितो मया । विस्तरेणाऽऽनुपूर्या च भूयः किं वर्तयाम्यहम् ॥ इति श्रीमहापुरागे वायुप्रोक्त प्रतिसर्गवर्णन नाम द्वयधिकशततमोऽध्याय ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०२५० अथ याधिशदतमोऽध्यायः । २ अप सृष्टिवर्णनम् । ऋपय ऊच:- सूत सुमहदाख्यानं भवता परिकीर्तितम् । प्रजानां मनुभिः सार्ध देवानामपिभिः सह ॥ १ पितृगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम् । दैत्यानां दानवानां च यक्षाणामेव पक्षिणाम् ।। अत्यभूतानि कर्माणि विधिमान्धर्मनिश्चयः । विचित्राश्च कथायोगा जन्म चायमनुत्तमम् ॥ ३ तत्कथ्यमानमस्माकं भवता श्लक्ष्णया गिरा । मनःकर्णसुखं सौते प्रीणात्याभूतसंभवम् ।। एवमाराध्य ते सूतं सत्कृत्य च महर्षयः । पप्रच्छुः सत्रिणः सर्वे पुनः सर्गप्रवर्तनम् ॥ [* कथं सूत महामाज्ञ पुनः सर्गः प्रपत्स्यते । बन्धेषु संपलीनेषु गुणसाम्ये तमोमये । ६ विकारेवविसष्टेषु अव्यक्ते चाऽऽत्मनि स्थिते । + अप्रवृत्ते ब्राह्मणानु महासायो(युज्यगैस्तदा।। कथं प्रपत्स्यते सर्गस्तनः प्रयूहि पृच्छताम् ॥ एवमुक्तस्ततः सूतस्तदाऽसौ लोमहर्पणः । व्याख्यातुमुपचक्राम पुनः सर्गमवर्तनम् ] । अहं वो वर्तयिष्यामि यथा सर्गः प्रपत्स्यते । पूर्ववत्स तु विज्ञेयः समासात्त निगोधत ॥ दृष्टं चैवानुमेयं च तर्क वक्ष्यामि युक्तिनः । तस्माद्वाचो निवर्तन्ते अपाप्य मनसा सह ॥ अव्यक्तवत्परोक्षत्वाँग्रहणं तदुरासदम् । विकारैः प्रतिसंदृष्टे गुणसाम्ये निवर्तते ।। प्रधानं पुरुषाणां च साधयेणैव तिष्ठति । धर्माधर्मों प्रलीयेते अध्यक्तौ प्राणिनां सदा ॥ १२ सत्वमात्रात्मको धर्मो गुणसत्वे प्रतिष्ठितः । तमोपात्रात्मकोऽधर्मो गुणे तमसि तिष्ठति ॥ १३ अविभागवन्तावेतौ गुणसाम्यस्थितावुभौ । सर्वकायें बुद्धिपूर्व प्रधानस्य प्रपत्स्यते ॥ अबुद्धिपूर्व क्षेत्रज्ञो ह्यधिष्ठास्यति तान्गुणान् । एवं तानभिमानेन प्रपत्स्येत पुरस्तदा । यदा प्रवर्तितव्यं तु क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोईयोः । भोज्यभोकृत्वसंवन्धं प्रपत्स्येते युतावुभौ ॥ तस्माच्छरणमव्यक्तं साम्ये स्थित्वा गुणात्मकान् । क्षेत्रज्ञाधिष्ठित तच्च वैषम्यं भजते तु तत् ।। ततः प्रपत्स्यते व्यक्त क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोईयो । क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं सत्त्वं विकारं जनयिष्यति ॥ महदाय विशेषान्तं चतुर्विशगुणात्मकम् । क्षेत्रज्ञस्य प्रधानस्य पुरुपस्य प्रपत्स्यते ।। १९ ब्रह्माण्डे प्रथमः सोऽथ भविता चेश्वरः पुनः । ततो ज्ञेयस्य कृत्तस्य सर्वभूतपतिः शिवः ॥२० ईश्वरः सर्वगुंक्तानां ब्रह्मा ब्रह्ममयो महान् । आदिदेवः प्रधानस्यानुग्रहाय प्रवक्ष्यते ॥ २१ * धनुचिहान्तर्गतप्रन्थ स पुस्तके नास्ति । + नास्त्यर्धमिद घ. पुस्तके। . पद तस्तुम । २ ख..गराक्ष'1३ स. ग प त्यामृत । ह 'रेषु वि'। ५ग 'णा तु म । ६ घ ६ अन वो। ७ ख ग ह 'त्वाद्न त । ख. प ड पुर सर । । ९ स. ग वन्धा प्रपस्यन्ते कृता । १० घड मुत्तीना। ११ घ प्रचक्षते ।

·२४ ४२० श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् - [अ०१०३श्लो०२२-४२] (सप्टिवर्णनम् ) अनायौ वरमुत्पादावुभौ सूक्ष्मौ तु ती स्मृतौ । अनादिसंयोगयुती सर्वक्षेत्रज्ञमेव च ॥ अयुद्धिपूर्वकं युक्ती मशकौ तु वरौ तदा । अप्रत्ययमनाचं च स्थितायुदकमेप्स्यशः(?)| मवृत्ते पूर्वतः पूर्व पुनः सर्गे मपत्स्यते । अज्ञा गुणः प्रवर्तन्ते रजःसत्वतमात्मकम् ।। प्रवृत्तिकाले रजसाऽभिपन्नमहत्त्वभूतादिविशेष्यतां च । विशेषतां चेन्द्रियतां च यान्ति गुणावसाने पतिभिर्मनुष्याः ॥ २५ सत्याभिध्यायिनस्तस्य ध्यायिनः सनिमित्तकम् । रजःसत्त्वतमा व्यक्ता विधर्माणः परस्परम् ॥ आर्यन्ते संमपत्स्यन्ते क्षेत्रतज्ज्ञास्तु सर्वशः । संसिद्धकार्यकरणा उत्पद्यन्तेऽभिमानिनः ॥ २७ सर्वे सचाः प्रपद्यन्ते अव्यक्तात्पूर्वमेव च । भेसूते या च मुवहाः साधिकाथाप्यसाधिका ।। २८ संसरन्तस्तु ते सर्वे स्थानमकरणैः सह । कार्याणि प्रतिपत्स्यन्त उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।। गुणपात्रात्मकायैव धर्माधर्मों परस्परम् । आरप्सन्ती(भन्ते)ह चान्योन्यं वरेणानुग्रहेण च ॥ ३० सर्वे तुल्याः प्रसृष्टार्थ सर्गादौ यान्ति विक्रिपाम् । गुणस्तस्मतिघावन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ॥ गुणास्ते यानि सर्वाणि माः मतिपेदिरे । तान्येव मतिपद्यन्ते संज्यमानाः पुनः पुनः॥ ३२ हिंस्राहिसे मृदुकरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते ।। महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेपु मूर्तिपु । विप्रयोगाश्च भूतानां गुणेभ्यः समवर्तते ।। इत्येप वो मया ख्यातः पुनः सर्गः समासतः * | समासादेव वक्ष्यामि ब्रह्मणोऽथ समुद्भवम् ।। अव्यक्तात्कारणात्तस्मानित्यात्सदसदात्मकात् । प्रधानपुरुषाभ्यां तु जायते च महेश्वरः ॥ ३६ स पुत्रः संभवपिता जायते ब्रह्मसंजितः । सृजते स पुनर्लोकानभिमानगुणात्मकान् ।। अहंकारस्तु महतस्तस्माद्भूतानि चाऽऽत्मनः । युगपसंपवर्तन्ते भूतान्येवोन्द्रयाणि च ॥ भूतभेदाच भूतेभ्य इति सर्गः प्रवर्तते ।। विस्तरावयवस्तेषां यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् । कीर्तितं वो यथा पूर्व तथैवाभ्युपधार्यताम् ॥ एतच्छत्या नैमिषेयास्तदानी लोकोत्पत्ति संस्थितिं च व्ययं च ।। तस्मिन्सत्रेऽवभृयं प्राप्य शुद्धाः पुण्यं लोकमृपयः प्रामुवन्ति ।। यथा यूयं विधिवदेवतादीनिष्ट्वा चैवावभृथं प्राप्य शुद्धाः ।। त्यक्त्वा देहानायुपोऽन्ते कृतार्थान्पुण्यालोकान्माप्य यथेष्टुं चरिष्यथ ।। एते ते नैमिषेया वै इष्ट्वा सृष्ट्वा च च तदा । जग्मुश्वावभृथस्नाताः स्वर्ग सर्वे तु सत्रिणः ॥ ४२ * इत उत्तरमयं श्लोकः ख. पुस्तके स यथा—धारणाभुतयुद्धीनां योगाना चैव धार्यताम् । यतेन्द्रियाः सुसंबन्धाधा. रणाद्योगनिधया । इति । स घ. ह. 'यंकायुक्ता म! २ ग ४. 'मचोछ । ३ ख. ग. ह. मत्स्यशः । । ४. वृत्तपूर्वती पृ१५ ख. ग. घ ड. पन्नाम । ६ ख, ग इ. शेषता । ७ ख. घ, 'वधानोप। ड. वधानं प्रति। ख. घ.ह.चन्तं वै । ९ ग. प्रसते'। इ. प्रयाते । १० ख. साधकायाप्यसाधकाः । सं। घ. साधकचाप्यसाधकाः । सं. 1 रु. साधकाशा प्यसाधिकाः।सं। ११ ग. घ. ह. पाश्मिका चैव । १२ ख. घ. द. णास्तं प्रतिधीयन्ते । १३ इ. दृष्टयां । १४ कर मुश्मा । १५ १. धर्मऋता' । १६ स. ग. घ. ड रमकम् ।। १७ स. प. संभावयिता । १८ स.प.'ड, सृक्षते । ५१ ख. घ.. तिवाव्य । २० स. ग. ह.तु मश्रिणः ।

·[अ०१०३श्लो०४३-६०] वायुपुराणम् । (सष्टिवर्णनम्) 'विपास्तथा ययमपि इष्ट्वा बहुविधैर्मखैः । आयुपोऽन्ते ततः स्वर्ग गन्तारः स्थ द्विजोत्तमाः॥ प्रक्रिया प्रथमः पादः कथावस्तुपरिग्रहः । अनुपङ्ग उपोद्धात उपसंहार एव च ।। एचमतचतुष्पादं पुराण लोकसंमतम् । उवाच भगवान्साक्षाद्वायुलोकहिते रतः ।। नैमिषे सत्रमासाद्य मुनिभ्यो मुनिसत्तमाः । तत्मसादादसंदिग्धं भूतोत्पत्तिलयानि च ॥ प्राधानिकी मिमां सृष्टिं तथैवेश्वरकारिताम् । सम्पग्विदित्वा पेधावी न मोहमधिगच्छति ॥ ४७ इमं यो ब्राह्मणो विद्वानितिहासं पुरातनम् । शृणुयाच्छ्रावयेद्वाऽपि तथाऽध्यापयतेऽपि च ॥१८ स्थानेषु स महेन्द्रस्य मोदते शाश्वतीः समाः । ब्रह्मसायो(यु)ज्यगो भूत्वा ब्रह्मणा सह मोक्ष्यते तेषां कीर्तिमतां कीर्ति मजेशानां महात्मनाम् * । प्रथयन्पृथिवीशानां ब्रह्मभूयाय गच्छति५०+ धन्यं यशस्यमायुप्यं पुण्यं वेदैश्च संमतम् । कृष्णद्वैपायनेनोक्तं पुराण ब्रह्मवादिनः।। ६१ मन्वन्तरेश्वराणां च यः कीर्ति प्रथयेदिमाम् । देवतानामृषीणां च भूरिद्रविणतेजसाम् ।। स समुच्यते पापैः पुण्यं च महदामुयात् ।। यश्चेदं श्रावयेद्विद्वान्सदा पर्वणि पर्वणि । धूतपाप्मा जितस्वर्गों ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्ध ब्राह्मणान्पादमन्ततः । अक्षयं सार्वकामीयं पितस्तचोपतिष्ठति ।। यस्मात्पुरा उनन्तीदं पुराणं तेन चोच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ तथैव त्रिपु वर्णेषु ये मनुष्याः प्रधानतः । इतिहासमिमं श्रुत्वा धर्माय विदधे(दधते)पतिम् ॥५६ यावन्त्यस्य शरीरेषु रोमकूपाणिं सर्वशः । तावत्कोटिसहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते ॥ ब्रह्मसायो(यु)ज्यगो भूत्वा दैवतैः सह मोदने । सर्वपापहरं पुण्यं पवित्रं च यशस्वि च । ब्रह्मा ददौ शास्त्रमिदं पुराणं मातरिश्वने ॥ तस्माचोशनसा प्राप्तं तस्माचापि बृहस्पतिः । बृहस्पतिस्तु मोवाच सवित्रे तदनन्तरम् ।। सविता मृत्यवे माह मृत्युश्वेन्द्राय वै पुनः । इन्द्रश्चापि वशिष्ठाय सोऽपि सारस्वताय च ।। ६० * इतः परमेते श्लोका अधिका उपलभ्यन्ते ख पुस्तके ते च यथाददं यः श्रावयद्विद्वांस्तस्य चैवोत्तमा गतिः । धनधान्यसुखैश्वर्य प्राप्यते नात्र संशयः । प्रायणी लभते विद्या ब्रह्मसायोज्यमाप्नुयात् । क्षत्रियो जयमाप्नोति सुरलोको- समां गतिम् । वैश्यस्तु धनलाभांव्या धनधान्यलभेति च । शूदः मुखमवाप्नोति पुप्रपौत्रादिसंयुतः । श्ले'कं श्लोकापाई का थोऽधीते शृणुयायतः । अन्ते विष्णपुरं याति यत्र गत्वा न शोचति । इति । + ब्रह्मभूयाय गच्छत्तीत्युत्तरमेते श्लोका अधिकाः ख. पुस्तक उपलभ्यन्ते तेच यथा- येनेद भारत पुण्यं शृणुयाद्वाऽप्यभीक्ष्णशः । स चापि लभते स्वर्ग वायुप्रोक्ते प्रसादतः ॥ इदं वायुपुराणं च श्रद्धया वाऽपि यः पठेत् । तस्य गृहे स्थिरा लक्ष्मीर्दीर्घमायुरवामुयात् ।। लिखित्वा लेखयित्वा च पूजयित्वा यथाविधि । नामिवीरभयं तत्र प्रहरोगादिकं भयम् ॥ 'ते सर्वे नाशमायान्ति यावच्चन्द्रद्युतारकाः । सर्वपापविनिर्मुक्तो (ब)न्ते विष्णुपुरं व्रजेत् ।। नव मारीभयं किंचित्सर्वत्र सुखमाप्नुयात् । आयुगरोग्यमैश्वर्य पुत्रपौत्रादिसपदः । भवन्ति सततं तस्य नात्र कार्या विचारणा । इदं यः क्षत्रियोऽधीते तस्य फलमनन्तकम् ॥ इहलो परां कीर्ति विजयस्तस्य जायते । पुत्रपत्रिमुखं तस्य मृतः स्वर्गपुरं वसेत् ॥ इदं चाधीयतेऽदः श्रावयद्वाऽप्यभीयशः । तस्य गृहे स्थिरा लक्ष्मीः सत्य सत्य हि नान्यथा ॥ इति । , क. थमे पादे क°। २ ख.ग. तुःपादं । ३ स. प. ह. 'ज्यको भून ब्रह्मैव सह मोदते । ते'। ५५ है. 'ये सर्व १६ ग. ४, "त्पुरुषगन्ती 10 घ. बदन्ती'। ८ क. घ. 'मिदं श्रु।

·४२२ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम् -- [भ०१०३-१०४% ०६१-७३।१-६] (व्यामसंशयापनोदनम् ) सारस्वतस्त्रिधाम्ने च त्रिधामा च शरद्वते । शरद्वतस्त्रिविष्टाय सोऽन्तरिक्षाय दत्तवान् ।। पिणे चान्तरिक्षो वै सोऽपि त्रय्यारुणाय च । त्रय्यारणो धनंजये स च पादाकृतंजये ॥६ कृतजयात्तृणंजयो भरद्वाजाय सोऽप्यथ । गौतमाय भरद्वाजः सोऽपि निर्यन्तरे पुनः ।। निर्यन्तरस्तु प्रोवाच तथा वाजवाय च । स ददौ सोमशुष्माय स ददौ तृणविन्दवे ॥ ६४ तृणविन्दुस्तु दक्षाय दक्षः प्रोवाच शक्तये । शक्तः पराशरश्चापि गर्भस्थः श्रुतवानिदम् ॥ पराशराज्जानुकर्णस्तस्माद्वैपायनः प्रभुः । द्वैपायनात्पुनश्चापि मया मोक्तं द्विजोत्तमाः ।। शांशपायन उवाच- मया वै तत्पुनः प्रोक्तं पुत्रायामितबुद्धये । इत्येव वाचा ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहता ॥ नमस्कार्याश्च गुरवः प्रयत्नेन मनीपिभिः । धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ॥ पापन्नं नियमेनेदं श्रोतव्यं ब्राह्मणैः सदा । नाशुचौ नापि पापाय नाप्यसंवत्सरोपिते ।। नाश्रद्दधानाविदुपे नापुत्राय कथंचन । नाहिताय प्रदातव्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ॥ अव्यक्तं चै यस्य योनि वदन्ति व्यक्तं देहं कालमन्तर्गतं च । वदि वक्त्रं चन्द्रसूर्यौ च नेत्रे दिशः श्रोत्रे घ्राणपाहुश्च वायुम् * ॥ ७१ वाचो वेदांचान्तरिक्षं शरीरं क्षिति पादौ तारका रोमकूपान् । सर्वाणि चाङ्गानि तथैव तानि विद्याच अङ्गानि च यस्य पुच्छम् ।। ७२ तं देवदेवं जननं जनानां सर्वेपु लोकपु प्रतिष्ठितं च । वरं वराणां वरदं महेश्वरं ब्रह्माणमादि मयतो नमस्ये ॥ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोके सृष्टिवर्णनं नाम त्यधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०३२३ . अथ चतुरधिकशततमोऽध्यायः । व्याससंशयापनोदनम् । + शौनकादिऋपय ऊचुः- - सूत सूत महाभाग त्वया भगवता सता । व्यासप्रसादाधिगतशास्त्रसंवोधनेन च ।। अष्टादश पुराणानि सेतिहासानि चानघ । उपक्रमोपसंहारविधिनोक्तानि कृत्स्नशः ॥ चतुर्दशसहस्रं च मात्स्यं प्रोक्तमतिस्फुटम् । तत्संख्या भविष्यं च प्रोक्तं पञ्चशताधिकम् ॥ ३ मार्कण्डेयं महारम्य प्रोक्तं नवसहस्रकम् । कथितं ब्रह्मवैवर्तमष्टादशसहस्रकम् ॥ शतोत्तरं च ब्रह्माण्डं सूर्यसंख्यासहस्रकम् । अथ भागवतं दिव्यमष्टादशसहस्रकम् ॥ सहस्राणि दशैवोक्तं पुराणं ब्रह्मनामकम् । अयुतश्लोकघटित पुराणं वामनाभिधम् ।। * इत उत्तरमन्थलीटतो ह. पुस्तके । + भयमध्यापः कव्यतिरिकपुस्तकेषु न विद्यते। - , स. ग घ. द.वान ब्रह्मादिगुरुणा समुदाहृतम् । न २ न. व्यसततं नरेः । सर्वान्कामानवामोति मोक्षोपायं च दिन्दति । समाप्तमिद वापुयुराणं रा. पुस्तके। प. द. धानेनावि ।४ ग. ह. लमन्त गति च । ५ ग.प. ४. वायुः । ६ घ. क्षितिः पादास्तारका रोमा । ।

·F०१०४ श्लो०७-३९] वायुपुराणम् । (व्याससंशयापनादनम् ) तथैवायुतसंख्यातं पट्शताधिकमादिकम् । त्रयोविंशतिसाहस्रमनिलं तद्गतं शुभम् ।। त्रयोविंशतिसाहस्र नारदीयमुदाहृतम् । एकोनविंशसाहसं वैनतेयमुदाहृतम् ॥ सहस्रपञ्चपञ्चाशमोक्तं पायं सुविस्तरम् । सप्तदशसहस्रं तु कूर्म प्रोक्तं मनोहर्रम् ।। चतुर्विंशतिसाहस्रं शौकरं परमाद्भुतम् । एकाशीतिसहस्राणि स्कान्दमुक्तं मुविस्तृतम् ॥ १० एवमष्टादशोक्तानि पुराणानि वृहन्ति च । पुराणेष्वेषु वडवो धर्मास्ते विनिरूपिताः ।। रागिणां च विरागाणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् । गृहस्थानां वनस्थानां स्त्रीशूद्राणां विशेषतः ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशां ये 'च संकरजातयः । गङ्गाद्या या महानद्यो यत्रततपांसि च ॥ अनेकविधदानानि यमाश्च नियमः सह । योगधर्मा बहुविधाः सांख्या भागवतास्तथा ।। १४ भक्तिमार्गा ज्ञानमार्गा वैराग्यानिलनीरजाः। उपासनविधिश्चोक्तः कर्मसंशुद्धिचेतसाम् ।। १५ ब्रामं शैवं वैष्णवं च सौर शाक्तं तथाऽऽहतम् । पड्दर्शनानि चोक्तानि स्वभावनियतानि च । एतदन्यच्च विविधं पुराणेपु निरूपितम् । अतः परं किमप्यस्ति न वा वोद्धव्यमुत्तमम् ।। न ज्ञायेत यदि व्यासो गोपयेदय वा भवान् । अत्र नः संशयं छिन्धि पूर्णः पौराणिको यतः।। सूत उवाच- शृण शौनक वक्ष्यामि प्रश्नमेनं सुदुर्लभम् । अतिगोप्यतरं दिव्यमनाख्येयं प्रचक्षते ॥ १९ पराशरसुतो व्यासः कृत्वा पौराणिकी कथाम् । सर्ववेदार्थघटितां चिन्तयामास चेतसि ॥ २० वर्णाश्रमवतां धर्मो मया सम्यगुदाहनः । मुक्तिमार्गा वहुविधा उक्ता वेदाविरोधतः।। २१ जीवेश्वरब्रह्मभेदो निरस्तः सूत्रनिर्णये । निरूपितं परं ब्रह्म श्रुतियुक्तविचारतः ।। २२ अक्षरं परमं ब्रह्म परमात्मा परं पदम् । यदर्थ ब्रह्मचर्यादिवानप्रस्थयातित्रतम् ।। आचरन्ति महाप्राज्ञा धारणां च पृथग्विधाम् । आसनं पाणरोधश्च प्रत्याहारश्च धारणा ।। २४ ध्यानं समाधिरेतानि यमैश्च नियमः सह । अष्टाङ्गानि यदर्थं च चरन्ति मनिपुङ्गवाः ॥ २५ यदर्थ कर्म कुर्वन्ति वेदाज्ञामात्रतत्पराः। परार्पणधिया सम्पग्निष्कामाः कलिलोज्झिताः ।। २६ यज्ञप्तये निराक पापाचरणमात्मनः । गङ्गादितीर्थचर्याणि निपेवन्ते शुचित्रताः ।। २७ तद्ब्रह्म परमं शुद्धमनाद्यन्तमनामयम् । नित्यं सर्वगतं स्थाण कुटस्थं कूटजितम् ।। सन्द्रियचराभासं प्राकृतेन्द्रियवर्जितम् । दिक्कालाधनवच्छिन्नं नित्यं चिन्मात्रमव्ययम् ॥ २९ अध्यास्तं सर्ववधत्र विश्वमेतत्मकाशते । विश्वस्मिन्नपि चान्वेति निर्विकारं च रज्जुबत् ॥ ३० सम्यग्विचारितं यद्वस्फेनोर्मियुद्वदोदकम् । तथा विचारितं ब्रह्म विश्वस्मान पृथग्भवेत् ॥ ३१ सर्व ब्रह्मैव नानात्वं नास्तीति निगमा जगुः । यस्माद्भवन्ति ब्रह्माण्डकोटयो न भवन्ति च ।। यदुन्मेपनिमेषाभ्यां जगतां प्रलयोदयौ । भवेतां या परा शक्तिर्यदाधारतया स्थिता ।। यस्मिनिदं यतथेदं येनेदं यदिदं स्मृतम् । यदज्ञानाजगद्भाति यास्मिनाते जगन्न हि ॥ असत्यं यजडं दुःखं अवस्तिति निरूपितम् । विपरीतमतो यद्वै सचिदानन्दमूर्तिकम् ।। जीवे जाग्रति विश्वारूपं स्वमे यतैजसं स्मृतम् । सुपुप्तौ माज्ञसंझं यत्सर्वावस्थासु संस्मृतम् ।। मच्चक्षुपां चक्षुरथ श्रोत्राणां श्रोत्रमप्यति । स्वक्त्वचा रसनं तस्य माणं प्राणस्य यद्विदुः ॥ ३७ चुद्धि नेन च प्राणाः क्रियाशक्त्या निरन्तरम् । यन्नेगिरे ममभ्येतुं ज्ञातुं च परमार्थतः ।। ३८ रजापविमरी वारि नीलिमा गगने यया । असद्विवमिदं भाति यस्मिन्नमानकलितम् ।। ३९ . २८ - + ·४२४ श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०४श्लो०४०-७२१ (व्याससंशयापनोदनम्) घटावच्छिन्न एवायं महाकाशो विभिधते । कार्योपाधिपरिच्छिन्नं तद्वद्य जीवसंज्ञकम् ।। मायया चित्रकारिण्या विचित्रगुणशीलया । ब्रह्माण्ड चित्रमतुलं यस्मिन्भित्ताविवार्पितम् ||४१ धावतोऽन्यानतिक्रान्तं वदतो वागगोचरम् । वेदवेदान्तसिद्धान्तविनिर्णीतं तदक्षरम् ॥ अक्षरान परं किंचित्सा काठा सा परा गतिः । इत्येवं थूपते वेदे बहुधाऽपि विचारिते ॥४॥ अक्षरस्याऽऽत्मनथापि स्वात्मरूपतया स्थितम् । परमानन्दसंदोहरूपमानन्दविग्रहम् ।। ४४ लीलाविलासरसिकं वल्लवीयूथमध्यगम् । शिखिपिच्छकिरीदेन भास्वद्रत्नचितेन च ।। उल्लसद्विधुदाटोपकुण्डलाभ्यां विराजितम् । कर्णोपान्तचरनेत्रखञ्जरीटमनोहरम् ॥ कुञ्जकुञ्जभियान्दविलासरतिलम्पटम् । पीताम्बरधरं दिव्यं चन्दनालेपमण्डितम् ॥ अधरामृतसंसिक्तवेणुनादेन चल्लवीः । मोड्यन्तं चिदानन्दमननपदभजनम् ।। ४८ कोटिकामकलापूर्ण कोटिचन्द्रांशुनिर्मलम् । त्रिरेकहुण्ठविलसद्रत्नगुञ्जामृगाकुलम् ॥ यमुनापुलिने तुड़े तमालवनकानने । कदम्बचम्पकाशोकपारिजातमनोहरे ।। शिखिपारावतशुकपिककोलाहलाकुले । निरोधार्थ गवामेव धावपानमितस्ततः ॥ राधाविलासरसिकं कृष्णाख्यं पुरुष परम् । श्रुतवानस्मि वेदेभ्यो यतस्तद्गोचरोऽभवत् ।। ५२ एवं ब्रह्मणि चिन्मात्रे निर्गुणे भेदवजिते । गोलोकसंझके कृष्णो दीव्यतीति श्रुतं मया ।। ५३ नातः परतरं किंचिनिगमागमयोरपि । तथाऽपि निगमो वक्ति ह्यक्षरात्परतः परः ।। गोलोकवासी भगवानक्षरात्पर उच्यते । तस्मादपि परः कोऽमौ गीयते श्रुतिभिः सदा ॥ ५५ उद्दिष्टो वेदवचनैविशेषो ज्ञायते कथम् । श्रुतेर्वाऽयोंऽन्यथा वोध्यः परतस्त्वक्षरादिति ।। श्रुत्यर्थे संशयापन्नो व्यासः सत्यवतीसुतः । विचारयामास चिरं न प्रपेदे यथातथम् ।। सूत उवाच- विचारयमपि मुनिर्नाऽऽप वेदार्थनिश्रयम् । वेदो नारायणः साक्षाद्या मुद्यान्ति सूरयः ।। ५८ तदाऽपि महतीगाति सतां हृदयतापिनीम् । पुनर्विचारयामास के बजामि करोमि किम् ।। ५९ पृच्छामि न जगत्यस्मिन्सर्वज्ञ सर्वदर्शनम् । अज्ञात्वाऽन्यतमं लोके संदेहविनिवर्तकम् ।। मेरोः कुहरिणी गत्वा चचार परमं तपः । यत्र कार्तस्वरस्फूर्नज्योत्स्नानालनिरन्तरम् ॥ ६१ सदा प्रवाधते विषक्तमःस्तोमं दृशंतुदम् । चकास्ते यत्र परमं कान्तारमतिसुन्दरम् ॥ नानागुमलताकुअकूजत्पक्षिनिनादितम् । क्षुत्पिपासाभयकोधतापग्लानिविर्जितम् ।। जलाशयैर्वहुविधैः पमिनीखण्डमण्डितैः । जातरूपशिलानद्धतटसंचारपक्षिभिः ॥ युक्तमम्भोजपवनैः सेव्यमानं समन्ततः । शिवरध्यासितं भावहिसः सः समुज्झितम् ॥ ६५ निर्जनं दिव्यलतिकाप्रियखण्डविराजितम् । शुकैः पारावतैहृद्यैरुन्मदन्मत्तकोकिलम् ।। उत्पतत्पबरजसा पटलामोददिड्मुखम् । तत्रापि काञ्चनी दिव्या गुहा परमशोभना ॥ तां प्रविश्य जिताहारो जितचिनो जितासनः । सस्मार वेदांश्चतुरस्तदेकाग्रमना मुनिः ॥ ६८ त्रयी जगाम शरदरं शतस्य स्मरतोऽस्य हि । प्रादुरासंस्ततो वेदाश्चत्वारश्वारुदर्शनाः ।। स्फुरत्पद्मपलाशाक्षा जटामुकुटधारिणः । कुशमुष्टिकराम्भोजा मृगत्वमण्डितांसकाः ।। स्वरैः पोडशभिः कृप्तबदनाः प्रणवान्तराः । कचवर्णोद्भवैर्वणः पश्चाश्यवपाणयः ।। पवर्गदक्षचरणा वामपादास्तवर्गतः । आत्त(तरन्त्यन्तवर्णाश्च येपां कुक्षिद्वयात्मकौ । 1 - ७० ·७८ ८० भ०१०४ श्लो०७३-१०१] चायुपुराणम् । ४२५ (व्याससशयापनोदनम् ) • नाभिनिद्राः कान्तपृष्ठा मोदरा यरलवोत्कचाः। अमिदक्षांशरुचिरा धराग्रीवा भृतांसकाः ॥ अन्तस्थसंधिसंस्थाना वैखरीवाग्विजृम्भिताः। अपश्यन्मथुरामेपां हृदयाम्भोजकल्पिताम् ।। ७४ हरभगवतः साक्षादाविर्भावस्थली हि सा। काशीमपश्यद्भूमध्ये मायामाधारसंस्थिताम् ॥ ७५ लिगदंशे ततः काञ्चीमवन्ती नाभिमण्डले । कण्ठस्था द्वारकामेपां प्रयागं माणगं तथा ॥ ७६ सव्यापसच्ययोस्तेषां गगाऽपि यमुना नदी। मध्ये सरस्वती साक्षाद्याक्षेत्रं तयाऽऽनने ।। ७७ हनुग्रीवामध्यगतं प्रभासक्षेत्रमुत्तमम् । वदर्याश्रममतेषां ब्रह्मरन्ध्र ददर्श ह ॥ पौण्डूवर्धननेपालपीठं नयनयोर्युगे । पीठं पूर्णगिरि नाम ललाटे समदृश्यत ॥ ७९ कण्ठे च मथुरापीठ काञ्चीपीठं करिस्थितम् । जालंधरं तथा पीठं स्तनदेशेव दृश्यत ॥ भृगुपीठं कर्णदेशे अयोध्यां नासिकापुटे । ब्रह्मरन्ध्र स्थित ब्राह्मचं शैवं सीमन्तसीमान ।। ८१ शाक्त जिहाग्रधिपणं वैष्णवं हृदयाम्बुजे । सौरं चक्षुप्पदेशस्यं वौद्धच्छायासुसंगतम् ॥ सौत्रामणि कण्ठदेशे पशुबन्धमयोरसि । पाजायं कटितटे अग्निहोत्रं तथाऽऽनने ॥ ८३ अश्वमेधं कटितटे नरमेधमयोदरे । राजसूयं शिरोदेश आवसथ्यं तयाऽधरे ।। ८४ ऊध्वोंठे दक्षिणानि च गार्हपत्यं मुखान्तरे । हव्यं श्रुतौ मत्रभेदास्तया रोमस्ववस्थितान् ।। भृत्यैरिव महाराज पुराणायमिश्रितः ।। संहिताभिश्च तत्रैश्च पृथक्पृथगुपासितान् । कर्मशानोपासनाभिर्जनानुग्रहकारकान् ।। ६६ दृष्ट्वा सुविस्मितमना मुनिः कृप्यो वभ्व सान् । ब्रह्मतेनोमयान्दिव्यांस्तपतोऽर्कानिय च्युतान् ।। ज्वलतोऽग्रीनिवोदाकोटीन्दुसमदर्शनान् ।। ववन्दे सहसोत्याय दण्डवत्पतितो मुनिः । कृतार्थोऽहं कृतार्योऽहं कृतार्थोऽहमिनीरयन् ।। ८८ अद्य मे सफल जन्म अद्य मे सफलं मनः । अय मे सफलं चाऽऽयुर्यद्भवन्तोऽक्षिगोचराः ।। ८९ अलौकिक लौकिकं च यत्किचिदपि. विद्यते । न तोऽविदितं वेद्य भूनं भव्यं भवच यत् ॥९० न प्रवृत्तिफला यूयं दर्शयन्तोऽपि तान्सदा । यदक्षाकरसंकोचविधानायेह रागिणाम् ।। प्रपञ्चस्यापि मिथ्याले ब्रह्मन्ये या विधीतरौं । न मृपारागविषयौ तसंकोनविधिक्षयी ।। ९२ ओ लोकहितनं परमार्थनिरूपण । स्त्रोक्ताः स्वर्गादिविपणा नवरा इति निन्दिताः ॥ ९३ अधिकारिविभेदेन कर्मज्ञानोपदेशतः । प्रातं सर्व जगन्न गन्दब्रमात्ममूर्तिभिः॥ अनोऽहं प्रयुमिन्छामि भवन्तकृपालवः । कर्मणां फलमादिष्टं सर्गः कामकतप्ताम् ॥ ९५ ईशापितधियां पुंसां कृतस्यापि च कर्मणः। चित्तशुद्विम्ततो शानं मोक्षश्च तदनन्तरम् ।। मोक्षो बाक्पमित्येवं सचिदानन्दपेय यन् । म समाप्यते तस्मिनाते यद्धि कुनाकनम् ।। ९७ यनिःमद्रं चिदाकाशं मानरूपममंथनम् । निरीहपचलं गुदपगुगं व्यापक स्मृनम् ।। निकारेपु विनश्यत्स निर्विकारं न नश्यति । यथाऽन्धनपमा व्याप्तलोकस्य [व]गेजमा ।।१५ लोहम्येव मणिस्तगियाचितपिन यायदाभासेन सा सत्ता प्रतिपय विजृम्भने ।। १०० नीवेश्वरादिरूपेण विश्वाकारेण चापहो । तस्यामपि मलीनायां कुदस्यं च यदेकलम् ।। १०? • भवनि निर्णीतं नानधन न मंशपः । नयाऽपि मम जिज्ञासा बनने केवलं हृदि । अनोऽपि परमं किंचिनने किल वा न वा । तदन्त महाभागा भस्नातरानाः ।। ८७ ९४ ·४२६ श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्- [अ०१०१-१०५०१०४-११०११-६] (गयामाहात्म्यम्) यच्छ्वःफलमेवेह जनुपो मे कृतार्थता । एवं वन्तमनघं व्यासं सत्यवंतीसुतम् ।। साधु साध्विति संकीर्त्य प्रत्यूचनिगमा वचः ।। चेदा ऊचु:- साधु साधु महामाज्ञ विष्णुरात्मा शरीरिणाम् । अनोऽपि जन्म संपद्य लोकानुग्रहमी हसे ॥१०५ अन्यथा ते न घटते संसारकर्म वन्धनम् । अस्पृष्टो मायया देव्या कदाचिज्ज्ञानगृहया ॥ १०६ विभार्प स्वेच्छया रूपं स्वच्छयैव निगृहसे । अस्मत्संमत एवार्थो भवता संप्रदर्शितः ।। पुराणेष्वितिहासेपु सूत्रेष्वपि च नैकथा । अक्षरं ब्रह्म परमं सर्वकारणकारणम् ॥ तस्याऽऽत्मनोऽप्यात्मभावतया पुष्पस्य गन्धवत् । रसवद्वा स्थितं रूपमवेहि परमं हि तत् ।। अनुभूतं तदस्माभिर्जाते प्राकृतिके लये । अक्षरात्परतस्तस्माद्यत्परं केवलो रसः ॥ न च तत्र वयं शक्ताः शब्दातीते तदात्मकाः ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक्ते व्याससशयापनोदन नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समयङ्का:- १०४३३ अथ पश्चाधिकशततमोऽध्यायः । or * गयामाहात्म्यम् । [+ वायुरुवाच- अत जय प्रवक्ष्यामि गयामाहात्म्यमुत्तमम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः॥] १ सूत उवाच सनकायमहाभागैर्देवाः स च नारदः । सनत्कुमारं पमच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ।। नारद उवाच- सनत्कुमार मे ब्रूहि तीर्थ तीर्थोत्तमोत्तमम् । तारकं सर्वभूतानां पठतां [ = शृण्वतां तथा ॥ सनत्कुमार उवाच- वक्ष्ये तीर्थवरं पुण्य श्राद्धादौ सर्वतावकम्) । गयातीर्थ सर्वदेशे तीर्थेभ्योऽप्यधिकं शृणु ] ॥४ गयामरस्तपस्तेपे ब्रह्मणा क्रतवेऽर्थिनः । प्राप्तस्य तस्य शिरसि शिलां धर्मों ह्यधारयत् ।। तत्र ब्रह्माऽकरोद्यागं स्थितश्चापि गदाधरः । फल्गुतीर्थादिरूपेण निचलार्थमहर्निशम् ॥ गयासुरस्य विप्रेन्द्र ब्रह्माद्यदैवतैः सह ।। ६ * १९ गयामाहात्म्य ग. घ ड पुस्तकेपु न विद्यते । + धनुश्विद्वान्तर्गतग्रन्थ. ख. पुस्तके नास्ति । ४ इन. उत्तर मदतपुस्तकेऽय ग्रन्य उपलभ्यते सोऽयम्- गयायाना प्रवक्ष्यामि गण नारद मुचि दाम् । निष्कृतिस्त्विह कणा ब्रह्मणा गीयते पुरा ॥ १ ॥ ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्ध गोगहे मरण तथा । वास. पुसा कुरुक्षेने मुक्तिरेपा चतुर्विधा । २ ॥ ब्रह्मज्ञानेन कि कार्य गोगृहे मरणेन पिम् ।कि कुरुक्षेत्रवासेन यदि पुनो गया व्रजेत् ॥ ३ ॥ गयायां पिण्डदानेन यत्पल लभते नरः । न तरठश्य मया वस्तु पोतिशतैरपि ॥ ४ ॥ इति धुत्वा तदा वाक्य न रदो मनिसत्तमः । सनरमार पप्रच्छ प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥ ५॥ इति । धनुचिहान्तर्गतप्रन्यः ख. पुस्तके नास्ति। १ स हि।

·[अ०१.५श्लो०७-३१] वायुपुराणम् । ४२७ (गयामाहात्म्यम्) कृतयज्ञो ददौ ब्रह्मा ब्राह्मणेभ्यो गृहादिकम् । श्वेतैकल्ये तु वाराहे गयो यागमकारयत् ।। गयानाम्ना गया ख्याता क्षेत्र ब्रह्माभिकाक्षितम् । कान्ति पितरः पुत्रान्नरकाद्भयभीरवः।।८ गयां यास्यति यः पुत्रः स नखाता भविष्यति । गपामाप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत् ।। पयामपि जलं स्पृष्ट्वा सोऽस्मभ्यं किं न दास्यति ॥ *एएव्या बहवः पुत्रा योकोऽपि गयां ब्रजेत् । यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा पमुत्सृजेत् ॥१० गयां गत्वाऽन्नदातों यः पितरस्तेन पुत्रिणः । पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्तमं कुलम् ।। +नो चेत्पञ्चदशाई वा सप्तरात्रि विरात्रिकम् ।। महाकल्पकृतं पापं गयाँ माप्य विनश्यति । पिण्डं दद्याच पिनादेरात्मनोऽपि तिलविना ॥ १२ xब्रह्महत्या सुगपानं स्तेयं गुङ्गनागमः । पापं तत्सङ्ग सर्वे गयाश्राद्धाविनश्यति ॥ आत्मजोऽप्यन्यजो वाऽपि गयाभूमौ यदा तदा । यन्नाम्ना पातयोत्पण्डं तन्नयेड्रह्म शाश्वतम् १४ नामगोत्रे समुच्चार्य पिण्डपातनमिप्यते । येन केनापि कस्मैचित्स याति परमां गतिम् ।। १५ ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्ध गोगृहे मरणं तथा । वासः पुंमा कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेपा चतुर्विधा ।। ब्रह्मज्ञानेन किं कार्य गोगृहे मरणेन किम् । वासेन किं कुरुक्षेत्रे यदि पुत्रो गयों ब्रजेत् ॥ १७ गयायां सर्वकालेपु पिण्डं दद्याद्विचक्षणः । अधिमासे जन्मदिने चास्तेऽपि गुरुशुक्रयोः ॥ १८ न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थेऽपि वृहस्पती । * चन्द्रसूर्यग्रहे चैव मृतानां पिण्डकर्मम् ॥ १९ महातीर्थे तु समाप्त क्षतदोपो न विद्यते । तया दैवप्रमादेन सुमहत्सु व्रणेषु च ॥ पुनः कर्माधिकारी च श्राद्धकृड्रह्मलोकभाक् ॥ सकृद्याभिगमनं सपिण्डस्य पात्तनम् । दुर्लभं किं पुनर्नित्यमस्मिन्नेत्र व्यवस्थिंतिः ।। २१ प्रमादाम्रियते क्षेत्रे ब्रह्मादेर्मुक्तिदायके । ब्रह्ममानायथा मुक्तिर्लभ्यते नात्र संशयः ॥ वीकटादिमृतानां च पितृणां तारणाप च । सस्मात्सर्वप्रयत्नेनं कर्तव्यं सुविचक्षणः ।। ब्रह्माकरिश्ताविमाहव्यकव्यादिनाऽर्चयेत् । तैस्तुष्टैस्तोपिताः सर्वाः पितृभिः सह देवताभा२४ मुण्डनं चोपवासथ सर्वतीर्थेप्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गया ॥ २५ दण्डं प्रदर्शयद्भिक्षुर्गयां गत्वा न पिण्डदः । दण्डं न्यस्य विष्णुपदे पितृभिः सह मुच्यते ॥ २६ न दण्डी किल्विषं धत्ते पुण्यं वा परमार्थतः। अनः सर्वो क्रियां त्यक्त्वा विष्णुं ध्यायति भावुकः सन्यमत्सर्वकर्माणि वेदमक न संन्यसेत् । मुण्डं कुपीच पूर्वेऽस्मिन्पत्रिम दक्षिणोत्तरे ॥ सार्थकोशद्वयं मानं गति बहोरिनम् । पञ्चकोशं गपाक्षेत्रं क्रोशमर गयाशिरः ।। तन्मध्ये सर्वतीर्थानि त्रैलोक्ये यानि सन्ति । । श्राद्धकृयो गयाक्षेत्रे पितृगापनृणो हि सः॥३० शिरसि श्राद्धकृयस्तु मुलानां शतमुद्धरेद । गृहाचलिनमाण गपायां गमनं प्रनि ।। स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणां च पदे पदे ।। •न विचनेऽयं क. पुस्तके । दमर्थ नालि ग. पुस्त। - अयं को नास्ति ..पुस्त। विनय कोषः क पुस्तक न भयं शोकः ए. पुस्मन वियते ।- अर्थ शोको न या. पुस्तो। २० २२ २८ . . । म गयाराहाकाय तु । ३ ग. यानं सत्र प्रापि भारत । काग. पानि:पुत्राः ग ! ५ ग. 'ता: RAE स. माय ! 'मन प्रम। । रा. हमने । ग. पात। 11. RETIR रा. मोदले । 10. । -- ·४२८' श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०१०५-१०६ लो०३२-१९) (गयामाहात्म्यम्) पदे पदेऽश्वमेधस्य यत्फलं गच्छतो गयाम् । तत्फलं च भवेनूनं समग्रं नात्र संशयः ॥ पायसेनापि चरुणा सक्तुना पिटकेन वा ! तण्डुलैः फलमूलाद्यर्गयायां पिण्डपातनम् ॥ तिलकल्केन खण्डेन गुडेन सघृतेन वा । केवलेनैव दना वा ऊर्जेन मधुनाऽथ वा ।। पिण्याकं सघृतं खण्डं पितृभ्योऽक्षयमित्युत । इज्यते वाऽऽर्तवं भोज्यं हविष्यानं मुनीरितम्।।३५ एकतः सर्वनस्तूनि रसवन्ति मधूनि हि। स्मृत्वा गदाधरायन्नं फल्गुतीर्थाम्बु चैकतः॥ ३६ *पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम् । दक्षिणा चान्नसंकल्पस्तीर्थ श्राद्धेष्वयं विधिः॥३७ नाऽऽवाहनं न दिग्बन्धो न दोपो दृष्टिसंभवः । सकारुण्पेन कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणैः।। ३८ अन्यत्राऽऽवाहिताः काले पितरो यान्त्यमुं प्रति । तीर्थे सदा वसन्त्येते तस्मादावाहनं न हि ३९ तीर्थश्राद्धं प्रयच्छद्भिः पुरुषैः फलकाक्षिभिः। कामं क्रोधं तथा लोभं त्यक्त्वा कार्या क्रियानिशम् ब्रह्मचार्येक भोजी च भूशायी सत्यवाक्शुचिः। सर्वभूतहिते रक्तः स तीर्थफलमनुते ॥ तीर्यान्यनुसरन्धीरः पापण्ड पूर्वतस्त्यजेत् । पोपण्डः स च विज्ञेयो यो भवेत्कामकारकः ॥ ४२ तीर्थेषु ये नरा धीराः कर्म कुर्वन्ति तद्गताः । यथा ब्रह्मविदो वेद्यं वस्तु चानन्यचेतसः प्रविशन्ति परेशाख्यं ब्रह्म ब्रह्मपरायणाः॥ [+याऽऽस्ते वैतरणी नाम नदी त्रैलोक्यविश्रुता । साऽवतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तारणाय स्नातो गोदो वैतरण्यां त्रिसप्तकुलमुद्धरेत् ।। तथाऽक्षयवटं गत्वा विमान्संतोषयिष्पति । ब्रह्मप्रकल्पितान्विपान्हव्यकव्पादिनाऽर्चयेत् ।। तैस्तुष्टैस्तोपिताः सर्वाः पितृभिः सह देवताः ॥] ० गयायां न हि तत्स्थानं यत्र तीर्थ न विद्यते । सांनिध्यं सर्वतीर्थानां गयातीर्थ ततो वरम् ॥ मीने मेपे स्थिते सूर्य कन्यायां कार्मुके घटे । ७ गयायां दुर्लभं लोके पदन्ति ऋपयः सदा ॥ दुर्लभं त्रिषु लोकेप गयायां पिण्डपातनम् ॥ मकरे वर्तमाने च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । दुर्लभं त्रिपु लोकेषु गयाश्रादं सुदुर्लभम् ॥ गपायां पिण्डदानेन यत्फलं लभते नरः । न तच्छक्यं मया वक्तुं कल्पकोटिशतैरपि । इति श्रीमहापुराणे नायुप्रोके गयामाहाम्य नाम पनाधिकशततमोऽध्यायः ।। १०५।। आदितः श्लोकानां समष्टयकाः-१०४८२ ॥ ४७ ४८ ४९ अथ पडधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् । नारद उपाच- गयासुरः कथं नानः किंमभावः किमात्मकः । तपस्तप्तं कयं तेन कयं देहपवित्रता ॥ १ *इत भार- विक्षनरसन्न प्रपन्यग्यासः ॥ पुस्तके। + धनुविधानगतप्रायः ग. गुस्तके नास्ति । प्रभात गाभामियन प्रत्यायामः रा पुस्तके प्रत । जसमधे ना.३ . पुस्तके। . समान ह । म २ रा. भापक। ३. 'न सती. पापा ५ ग. रत: । ती ·. [अ०१०६श्लो०२-२६] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) सनत्कुमार उवाच- विष्णोर्नाभ्यम्बुनाजातो ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रजाः ससर्ज संमोक्तः पूर्व देवेन विष्णुना । आसुरेणैव भावेन असुरानसृजत्पुरा,। सौमनसस्येन भावेन देवान्मुमनसोऽस्जद ।। ३ गयासुरोऽसुराणां च महावलपराक्रमः । योजनानां सपादं च शतं तस्योच्छ्यः स्मृतः ॥ स्थूलः पष्टिर्योजनानां श्रेष्ठोऽसौं वैष्णवः स्मृतः । कोलाहले गिरिवरे तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ ५ बहुवर्पसहस्राणि निरुच्छ्वासं स्थिरोऽभवत् । तत्तपस्तापिता देवाः संक्षोभं परमं गताः ॥ ६ ब्रह्मलोक गता देवाः मोचुस्तेऽथ पित्तामहम् । गयासुराद्रक्ष देव ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ।। ७ बजामः शंकरं देवा ब्रह्माद्याश्च गताः शिवम् । कैलासे चाब्रुवन्नत्वा रक्षे देव महासुरात् ॥ ८ ब्रह्माद्यानववीच्छंभुर्वजोमः शरणं हरिम् । क्षीराब्धी देवदेवेशः स नः श्रेयो विधास्यति ॥ ब्रह्मा महेश्वरो देवा विष्णुं नत्वा प्रतवः ।। देवा ऊचु:- ॐ नमो विष्णवे भत्रे सर्वेपां प्रभविष्णवे । रोचिष्णवे जिष्णवे च राक्षसादिग्रसिष्णवे ॥ १० धरिप्णवेऽखिलस्यास्य योगिनां पारयिष्णवे । वर्धिष्णवे ह्यनन्ताय नमो भ्राजिष्णवे नमः ॥ सनत्कुमार उवाच- एवं स्तुतो वामदेवः सुराणां दर्शनं ददौ । किमर्थमागता देवा विष्णुनोक्तास्तमब्रुवन् ॥ ११ गयासुरभयाँदेव रक्षास्मानब्रवीद्धरिम् । ब्रह्माचा यान्तु तं दैत्यमागमिष्याम्यहं ततः ॥ केशवो गरुडारूंढो वरं दातुं गयासुरे । सर्वे स्त्रं स्वं समास्यायं ययुर्वाहनमुत्तमम् ॥ १४ ऊचुस्तं वासुदेवायाः किमर्थं तप्यते त्वया । संतुष्टाः स्वागताः सर्वे वरं चूहि गयासुर ॥ १५ गयासुर उवाच- यदि तुष्टाः स्य मे देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । सर्वदेवद्विजातिभ्यो यज्ञतीर्थशिलोचपात् ।। १६ *देवेभ्योऽतिपवित्रोऽहमृपिभ्योऽपि शिवाव्ययात् । मन्त्रेभ्यो देवदेवीम्यो योगिभ्पश्चापि सर्वशः न्यासिभ्पश्चापि कर्मिभ्यो धर्मिभ्यश्च तथा पुनः ज्ञ(यतिभ्योऽतिपवित्रेभ्यः पवित्रः स्यां सदा मुराः पवित्रमस्तु तं देवा दैत्यमुक्त्वा ययुर्दिवम् । दैत्यं दृष्ट्वा च स्पृष्ट्वा च सर्वे हरिपुरं ययुः ।। १९ शून्यं लोकत्रयं जातं शून्या यमपुरी ह्यभूत् । यम इन्द्रादिभिः सार्धं ब्राह्मलोकं ततोऽगमत् ॥२० ब्रह्माणमचिरे देवा गयासुरविलोपिताः । त्वया दत्तोऽधिकारो वै गृहाण त्वं पितामह ।। २१ ब्रह्माऽनचीचनो देवान्यनामो विष्णुपव्ययम् । ब्रह्मादयोऽनुवन्विष्णुं त्वया दंतवरेऽमुरे ।। २२ तदर्शनाद्ययुः स्वर्ग शून्यं लोकत्रयं ह्यभूत् । देवरुक्तो वासुदेवो ब्रह्माणं स वचोऽब्रवीत् ।। २३ गत्वाऽसुरं मार्थयस्व यज्ञार्थ देहि देहकम् । विष्णतः समुरो ब्रह्मा गत्वाऽपश्यन्महासुरम् ॥ गयासुरोऽयपीदृष्ट्या ब्रह्माणं त्रिदशः सह । संपूज्योत्याय विधिवत्मणतः श्रद्धयाऽन्वितः ॥ २५ गयामुर उवाच- अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । यदागतोऽतिथिबीमा सर्व प्राप्त मपाऽय वै ॥ २६ * एलदस्याने वेदेभ्याऽतिविमा पवित्र भा भाः गीत ग पुस्त। 1. गुम । २ रा. रक्ष म। 1 म. नाम विनश्यम् । शा1 ..': । म'।५ ग. Eिrren'म यदि | ७१. तापनि । १३ ग टोटिनाः । परोऽम ।

·४३० श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०१०६ श्लो०२७-६०] (गयामाहात्म्यम्) योगिन्योगाङ्गवित्सर्वलोकस्वामिन्पितर्गुरो । यदर्थमागतो ब्रह्मस्तस्कार्य करवाण्यहम् ।। २७ ब्रह्मोवाच- पृथिव्यां यानि तीर्थानि दृष्टानि भ्रमता मया । यज्ञार्थं न तु ते तानि पवित्राणि शरीरतः॥ त्वया देहे पवित्रत्वं माप्तं विष्णुप्रसादतः । अतः पवित्र देहं त्वं यज्ञार्थ देहि मेऽसुर ।। २९ गयासुर उवाच- • धन्योऽहं देवदेवेश यईई प्रार्थ्यते त्वया । पितृवंशः कृतार्थो मे देहे यागं करोपि चेत् ॥ ३० त्वयैवोत्पादितो देहः पवित्रस्तु त्वया कृतः । सर्वेषामुषकाराय यागोऽवश्यं भवन्विति ॥ ३१ इत्युक्त्वा सोऽपतझूमौ श्वेतकल्पे गयासुरः । नैती दिशमाश्रित्य तदा कोलाहले गिरी ॥३२ शिरः कृत्वोत्तरे दैत्यः पादौ कृत्वा तु दक्षिणे । ब्रह्मा संभृतसंभारो मानसात्विजोऽसृजत् ।। अग्निशर्माणममृतं शौनकं जाञ्जलिं मृदुम् । कुमाथि वेदकौण्डिल्यं हारीतं काश्यपं कृपम् ॥ ३४ गर्ग कौशिकवासिष्ठौ मुनि भार्गवमव्ययम् । वृद्धं पाराशरं कण्वं माण्डव्यं श्रुतिकेवलम् ।। ३५ श्वेतं संतालं दमनं महोत्रं कङ्कमेव च । लौकालिं च महावाहुं जैगीपव्यं तथैव च ।। दधिपञ्चमुखं चिममृषभं कर्कमेव च । कात्यायनं गोभिलं च मुनि मुग्रमहाव्रतम् ।। *मुपालकं गौतमं च तथा वेदशिरोवतम् । जटामालिनमव्यग्रं चाटुहासं च दारुणम् ।। +आत्रेयं चाप्यगिरसमीपमन्युं महानतम् । गोकर्ण च गुहावासं शिखण्डिनमुमावतम् ॥ एतानन्यांश्च विभेन्द्रान्वेधा लोकपितामहः । परिकल्प्याकरोद्यागं गयासुरशरीरके । अनिशर्माऽपि पञ्चानीन्मुखादेतानथामृजत् । दक्षिणानि गाईपत्याहवनीयौ तपोव्ययः॥ सभ्यावसथ्यो देवर्षे येपु यज्ञाः प्रतिष्ठिताः । यज्ञस्य च प्रतिष्ठा) विप्रेभ्यो दक्षिणां ददौ ॥४२ हुत्वा पूर्णाहुतिं ब्रह्मा स्नात्वा चावभृथेन तु । यज्ञयूपं सुरैः सार्धं समानीय व्यरोपयत् ॥ ४३ ब्रह्मणः सरसां श्रेष्ठे सरस्येवाऽऽश्रितं शुभम् । चलितचकितो ब्रह्मा धर्मराजमभापत ॥ जाता गृहे तव शिली समानीयाविचारयन् । दैत्यस्य शीघ्रं शिरमि तां धारय ममाऽऽज्ञया ॥ निथलार्थ यमः श्रुत्वाऽधारयन्मस्तके शिलाम् । शिलायां धारितायां तु सशिलवासुरोऽचलत्।। देवान्चेऽध रुद्रादीशिलायां निश्चला किला तिष्ठन्तु देवाः सकलास्तथेत्युक्त्वा च ते स्थिताः ।। देवाः पादैलक्षयित्वा तथाऽपि चलितोऽसुरः। ब्रह्माऽथ व्याकुलो विष्णु गतः क्षीराधिशायिनम् तुटाव प्रणतो भूत्वा नत्वा चाऽऽहत्य तं प्रभुम् ।। ब्राह्मोवाच- ब्राह्माण्डस्य पते नाय नमामि जगतां पतिम् । गर्ति कीर्तिमतां नृणां भुक्तिमुक्तिदायकम् ॥४९ विवरसेनोऽवधीविष्णुं देव त्वां स्तौति पद्मजः। हरिराहाऽऽनय त्वं तं विणूक्तः स तमानयत् अनमूचे हरिः कस्मादागतोऽसि वदस्व तत् ।। + सम नास्ति रा. पुस्त। अयं सोको न विद्यते म पुस्त। ४८ १.९६ मा २. प वाघों मानो तवैव च। 'य यशोश भपिय ते । ... या । ५. पारंग गुगत । ७ राशिणी । ८ रा य प वि स पिन । १ रा. गुर"रा 'शमामा मात्र पाय ।६।१२ रा. 'गी ।

·- [अ०१०६ श्लो०५१-७१] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) ब्रह्मोवाच- देवदेव कृते गागे प्रचचाल गयासुरः । शिलायां देवरूपिण्यां न्यस्तायां तस्य मस्तके ॥ रुद्रादिपु च देवेषु संस्थितेप्वसुरोऽचलत् । इदानीं निश्चलार्थ हि प्रसादं कुरु माधव ॥ ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ह्याकृष्य स्वशरीरतः । मूर्ति ददौ निश्चलार्थ ब्रह्मणे भगवान्हरिः॥ ५३ आनीय मूर्ति ब्रह्माऽपि शिलायां समधारयत् । तथाऽपि चलितं वीक्ष्य पुनर्देवमथाऽऽहृयत् ५४ आगत्य विष्णुः क्षीराव्यः शिलायां संस्थितोऽभवत् । जनार्दनाभिधानेन पुण्डरीकेतिनामनः ।। शिलायां निश्चलार्य हि स्वयमादिगदाधरः ।। निश्चलार्थ पञ्चधाऽऽसीच्छिलायां प्रपितामहः । पितामहोऽथ फलबीशः केदारः कनकेश्वरः ॥ ब्रह्मा स्थितः स्वयं तत्र गजरूपी विनायकः । गयादित्यश्चोत्तरार्को दक्षिणार्कस्त्रिधा रविः ॥ लक्ष्मीः सीताभिधानेन गौरी च पगलाया । गायत्री चैव सावित्री त्रिसंध्या च सरस्वती ॥ इन्द्रो बृहस्पतिः पूषा वसवोऽष्टौ महाबलाः । विश्वे देवाश्चाऽऽधिनेयो। * मारुतो विश्वनायकः।। सयक्षोरगगन्धर्वास्तस्थर्देवाः स्वशक्तिभिः॥ ५९ आधया गदया चासौं यस्मादैत्यः स्थिरीकृतः । स्थित इत्येव हरिणा तस्मादादिगदाधरः॥६० ऊचे गयासुरो देवाकिमर्थ वञ्चितो ह्यहम् । यज्ञार्थं ब्राह्मणे दत्तं शरीरमैलयं मया विष्णोर्वचनमात्रेण किं न स्यां निश्चलो ह्यहम् ।। यत्मुरैः पीडितोऽत्यर्थं गदया हरिणा तथा । पीडितो यद्यहं देवाः प्रसन्नाः सन्तु सर्वदा ॥६२ गदाघरादयस्तुष्टाः मोचः सार्धं गयासुरम् । वरं ब्रूहि प्रसन्नाः स्मो देवानूचे गयासुरः ॥ ६३ यावत्पृथ्वी पर्वताश्च पाचश्चन्द्रार्कतारकाः। तापच्छिलायां तिष्ठन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ अन्ये च सकला देवा मन्नान्ना क्षेत्रमस्तु वै ।। पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः । तन्मध्ये सर्वतीर्थानि प्रयच्छन्तु हितं नृणाम् ॥ ६५ स्नानादितर्पणं कृत्वा पिण्डदानात्फलाधिकम् । महात्मनि सहस्रं च कुलानां चोरेन्नरः ॥६६ व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण यूयं तिष्ठत सर्वदा । गदाधरः स्वयं लोकाद्भूयात्सर्वाधनाशनात् ॥ ६७ श्राद्धं सपिण्डकं येषां ब्रह्मलोकं प्रयान्तु ते । ब्रह्महत्यादिकं पापं विनश्यतु च सेविनाम् ।।६८ नैमिषं पुष्करं गद्गा प्रयागश्चाविमुक्तिकम् । एतान्यन्यानि तीर्थानि दिवि भव्यन्तरिक्षतः ।। समायान्तु सदा नृणां प्रयच्छन्तु हितं सुराः ।। + कि बहुक्त्या सुरगणा युप्मास्त्रेकाऽपि देवता । चेन तिष्ठेदहं चापि समयः प्रतिपाल्यताम् ।। गयासुरवचः श्रुत्वा मोचुर्विष्ण्वादयः सुराः । त्वया यत्माधित सर्व तद्भविष्यत्यसंशयम् ।। ७१ अस्मत्पादानर्चयित्वा यास्यन्ति परमां गतिम् । देवैर्दत्तवरो दैत्यो हर्पितो निश्चलोऽभवत् ।। ७२ स्थितेषु चैत्र देवेषु ब्राह्मणेभ्यो दंदावजः । ग्रामांश्च पञ्चपञ्चाशत्पञ्चक्रोशी गयां तथा गृहान्कृत्वा ददौ दिव्यान्सर्वोपस्करसंयुतान् ।। कामोर्नु कल्पवृक्ष पारिजातादिकांस्तरून् । महानदी क्षीरवहां घृतकुंल्यास्तथैव च ॥ धविहान्तर्गतमन्यः स. पुस्तके नास्ति । + अय श्येकः स. पुस्तके न । १.म. रीकाक्षेति । ३ स. °ममल म°1 ३ ख. कि क्या नि'। ४ ख. 'मव्यय । प'। ५ ख. निरोक्ये यानि सन्ति पन्ना । ६ स 'शनम् । प्रा । ७ स दान्तो । ८ स. ददौ यजः । ९स. मित्रान् । १० रा 'कुल्या त। ७४ * - ·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् - [अ०१०६-१०७०७५-८६।१-१] (गयामाहात्म्यम् ) मधुस्रयां मधुकुल्यां दिव्याज्यायसरांसि च । सुवर्णदीधिकां चैव बहूनन्नादिपर्वतान् ॥ ७५ भक्ष्यभोज्यफलोदींश्च सर्व ब्रह्मा सृजन्ददौ । न याचयध्वं विप्रेन्द्रा अन्यानुक्त्वा ददावजः ॥ दत्त्वा ययौ ब्रह्मलोकं नत्वा ह्यादिगदाधरम् । धर्मारण्ये तत्र धर्म याजयित्वा ययाचिरे ।। ७७ धर्मयागे च लोभाव प्रतिगृह्य धनादिकम् । ततो ब्रह्मा समागत्य ब्राह्मणांस्ताशशाप ह ॥ ५८ कृतवन्तो यतो लोभ महत्तेष्वखिलेष्वपि । तस्मादृणाधिका यूयं भविष्यन्ति(थ)सदा द्विजाः ७९ गुष्माकं स्याद्वारिवहा नदी पापाणपर्वताः । नद्यादयो वारिवहा मन्मयाश्च तथा गृहाः ॥ कामधेनुः कल्पवृक्षो मल्लोकगुपतिष्ठताम् । एवं शप्ता ब्रह्मणा ते प्रार्थयन्तोऽब्रुवन्नजम् ।। त्वया यद्दतमखिलं तत्सर्वं शापतो गतम् । जीवनार्य मसादं नो भगवन्कर्तुपहीप्त ॥ तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणान्ब्रह्मा प्रोवाचेदं दयान्वितः । तीर्थोपजीविका यूयमाचन्द्रार्फ भविष्पथ ॥ ८३ लोकाः पुण्या गयायां ये श्रादिनो ब्रह्मलोकगाः। युष्मान्ये पूजयिष्यन्ति तैरहं पूजितः सदा ॥ आक्रान्तं दैत्यजठरं धर्मेण विरजाद्रिणा । नाभिकूपसमिपे तु देवी या विरजा स्थिता ।। तत्र पिण्डादिकं कृत्वा त्रिसप्तकुलमुद्धरेत् । महेन्द्रगिरिणा तस्य कृतौ पादौ सुनिश्चलौ ॥ तत्र पिण्डादिकृत्सप्त कुलान्युद्धरते नरः।। इति श्रीमहापुराणे वायुप्राक्ते गयामाहात्म्य नाम घडधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०६ । आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०५६८ अथ सप्ताधिकशततमोऽध्यायः । ५ ४ गयामाहात्म्यम् । नारद उवाच- कथं शिला समुत्पन्ना यथाऽऽक्रान्तो गयासुरः। किं रूपं किं च माहात्म्यं तस्याः किं वद नाम च सनत्कुमार उवाच- आसीदों महातेजाः सर्वविज्ञानपारगः । विश्वरूपा च तत्पत्नी भर्तृव्रतपरायणा ॥ तस्यां धर्मात्समुत्पन्ना कन्या धर्मव्रता सती। रूपयौवनसंपन्ना लक्ष्मीरिव गुणाधिका ।। तस्यां ये तु गुणा ह्यासंस्ते तिष्ठन्ति जगत्रये । धर्मो धर्मव्रतायास्तु त्रियु लोकेपु मार्गयन् ।। नानुरूप वरं लेभे धर्मोऽय वरसिद्धये । तपः कुरु वरार्थ त्वं तथेत्युक्त्वा वनं ययौ ।। कन्या सा च तपस्तेपे सर्वेषां दुष्करं च यत् । वायुभक्षा श्वेतकल्पे युगानामयुतं पुरा ॥ ब्राह्मणो मानसः पुत्रो मरीचिर्नाम विश्रुतः । पर्यटन्पृथिवीं सर्या कन्यारत्नं ददर्श सः ।। रूपयौवनसंपन्नां परमे तपसि स्थिताम् । पप्रच्छाथ मरीचिस्तां का त्वं कस्यासि तद ।। रूपेणानेन मां भीर विमोहयसि सुयो। ब्रह्मात्मजोऽहं विख्यातो मरीचिर्वेदपारगः ।। परीर्वचनं श्रुत्वा कन्या भोवाच तं मुनिम् । अहं धर्मवता नाम धर्मपुत्री तपोन्विता ॥ पतिव्रतार्थ विप्रेन्द्र चरामि परमं तपः । धर्मवता मरीचिस्तामुवाच प्रीतिपूर्वकम् ।। १८. 'स्यां दध्याधान। २ रा. 'ठानां च सर्व मारपदी । ३ रा. मंरा च। रा. मृदायाः प्रचुर ग। ५ क. "ती । सपंलक्षण। ८ ·१ १८ [अ०१०७श्लो०१२-३६] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) पतिव्रता दर्शनान्मे भविष्यसि शुभवते । पतिव्रतेक्षया पृथ्वी विचरामि ह्यहर्निशम् ॥ १२ त्वं चेत्पतिव्रता जाता भजे त्वां भज मां वरम् । लोके न त्वादशी कन्या मम तुल्यो न ते वरमा धर्मवते धर्मपत्नी तस्माचं भव मेऽधुना । धर्मत्रता मुनि प्राह धर्म याचय मुद्रत ॥ १४ तच्छृत्वा धर्ममगमन्मार्ने धर्मो ददर्श ह । तेजःपुखं वरं नत्वा आसनायादिनार्चयत् ॥ १५ किमर्थमागतः पृष्टो मरीचिधर्ममत्रवीत् । कन्पार्थ भ्रमता पृथ्वी दृष्टा ते कन्यका वरा ॥ मां कन्यां च तां देहि श्रेयस्तव भविष्यति ।। अादिना समभ्यर्च्य धर्मः प्रोचे तथेति तम् ।धर्मव्रतां समानीय दत्तवांस्तां मरीचये ॥ १७ * ब्राह्मणाय विवाहेन धनरत्नादिकं ददौ । वरं च दत्तवांस्तस्मै तद्वाकं यत्तथा कृतम् ।। अग्निहोत्रेण सहिता स्वाश्रमं तां द्विजोऽनयत् ।। रेमे मुनिस्तथा सार्धं यथा विष्णुः श्रिया सह । पार्वत्या च यथा शंभुः सरस्वत्या यथा ह्यजः॥१९ जज्ञे पुत्रशतं तस्यां मरीचेर्विष्णुनोपमम् । मरीचिः फलपुष्पार्थे वनं गत्वा समागतः ।। २० + श्रान्तः कदाचित्तां पत्नीमुवाचेति पतिव्रताम् । भुक्त्वा तु शयनस्थस्य पादसंवाहनं कुरु ।। २१ धर्मत्रता तथेत्युक्त्वा शयनस्थस्य सा मुनेः।पादसंवाहनं चक्रे घृतेनाभ्यज्य तत्परा ।। निद्वायमाणेऽय मुनी ब्रह्मा त देशमागतः । इयेप दृष्ट्वा ब्रह्माणं मनसाऽर्चयितुं प्रभुम् ।। २३ पादसंवाहनं कुर्या किं पूज्योऽयं जगद्गुरुः । इत्याकुला समुत्तस्थौ मत्वा सा तं गुरोर्गुरुम् ।। २४ अयंपाचादिकं दत्वा ब्रह्माणं समपूजयत् । सत्कृतायां तु शय्यायां विश्राममकरोदनः ॥ २५ एतस्मिन्नन्तरे भर्ता समुत्तस्थौ स्वतल्पतः । धर्मग्रतामपश्यन्स विमा क्रुद्धः शशाप ताम् ॥ २६ पादसंवाहन त्यक्त्वा यस्मादाज्ञां विहाय मे । गताऽन्यत्र ततः पापाच्छापदग्धा शिला भव ।। भर्ना धर्मव्रता शप्ता मरीचि प्राई सा रुपा । शयाने त्वयि संमाप्ते ब्रह्मा त्वज्जनको गुरुः ॥२८ त्वयोत्थाय हि कर्तव्यं स्वगुरोः पूजनं सदा । मया तु धर्मचारिण्या तव कार्ये कृते मुने ।। २९ अदोषाऽहं यतः शप्ता तस्माच्छापं ददामि ते । त्वं च शापं महादेवाद्भतः प्राप्स्यस्यसंशयम् ।। - व्याकुलं तं पतिं दृष्ट्वा व्याकुलाऽगात्मजापतिम् । नत्वा शयानं ब्रह्माणमग्निं प्रज्वाल्य चन्धनैः गार्हपत्ये स्थिता चक्रे तपः परमदुष्करम् । तथा शप्तो मरीचिश्च तपस्तेपे सुदारुणम् ।। ३२ पतिव्रतायास्तपसा मरीचेस्तमसा तथा । इन्द्रादयश्च संतप्ता गतास्ते शरणं हरिम् ।। ऊचुः क्षीराम्बुधौ सुप्तं संतप्तास्तपसा हरे । पतिव्रतायाश्च मुनेत्रैलोक्यं रक्ष केशव ॥ इन्द्रादीनां वचः श्रुत्वा विष्णुधर्मव्रतां ययौ । एतस्मिन्नेव काले तु प्रबुद्धो भगवानजः ॥ ऊचुर्धर्मव्रतां देवा अमिस्थां तां सकेशवाः ।। अग्निमध्ये तफ कर्तुं कस्य शक्तिः पतिव्रते । त्वया कृतं तत्परमं सर्वलोकभयंकरम् ।। * इदमधैं नास्ति क. पुस्तके ।+ इत आरभ्य मुनेरित्यन्त नास्ति स पुस्तके । ४ नास्तीदम स. पुस्तके। एतन्नेवस्थानेऽय शक क पुस्तके-त व्याकुल पति दृष्ट्वा व्याकुला सा पतिबना। पतिव्रताचमाहात्म्बार यु. शाप धार सात १ का. 'तेच्छया। २ ख. 'सुते त३ स. 'स्तस्य तद्वाक्य च भावष्यति । अ । ४ स. °न चक्रे कि पूज्ञेय : जगद्गुरुम् ।।५ क. 'स्थी च त'। ६ स.ह कोरिता ।। ख. देशा. सत्रिया सह केशवः ।।८ स. तपयतु । ७ ७ .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०७ श्लो०३७-५८ (गयामाहात्म्यम्) वरं यस्य धर्मक्षे अस्मत्तो यदभीप्सितम् । विष्ण्वादीनां वचः श्रुत्वा देवान्धर्मव्रताऽब्रवीत् ॥३७. भर्तृशापमशक्ताऽहं निवर्तयितुमोनसा । (* दत्तो मरीचिना शापो मह्यं स ह्यपगच्छतु ।। ३८ धर्मवतायचा श्रुत्या पोचरेतां सुराः पुनः । धर्मवते धर्मपुत्रि शापोऽयं परमर्पिणा ॥ दत्तस्ते न निराकर्तुं शक्यो देवद्विजातिभिः । तस्मादन्यं वरं हि यतो धर्मस्य संस्थितिः) ॥४० भवेदै त्रिपु लोकेपु वेदोक्तस्य शुभवते । देवानां वचनं श्रुत्वा देवान्धर्मव्रताऽब्रवीत् ।। भर्तुः शापान्मोचयितुं न शक्ताच यदाऽमराः । मह्यं वरं प्रयच्छवं एवंविधमनुत्तमम् ।। शिलाऽहं हि भविष्यामि ब्रह्माण्डे पावनी शुंभा । नदीनदसरस्तीर्थदेवादिभ्योऽतिपावनी ॥४३ ऋष्यादिभ्यो मुनिभ्यश्च मुख्यदेवेभ्य एव च । त्रैलोक्ये यानि लिङ्गानि व्यक्ताव्यक्तात्मकान्यपि तानि तिष्ठन्तु मद्देहे तीर्थरूपेण सर्वदा ॥ तीर्थान्यपि च सर्वाणि नक्षत्रप्रमुखास्तथा । तिष्ठन्तु देवाः सकला देव्यश्च मुनयस्तथा ॥ ४५ शिलास्थितेषु तीर्थेपु स्नात्वा कृत्वाऽय तर्पणम् । श्राद्धं सपिण्डकं येो ब्रह्मलोकं मयान्तु ते ॥ गदाधरो दृश्यतीर्थ सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । मुक्तिर्भवेत्पितॄणां च वहूनां श्राद्धतः सदा ॥ जरायुजाण्डजा वाऽपि स्वेदजाँ वाऽपि चोद्भिदः। त्यक्त्वा देहं शिलायां ते यान्तु विष्णुस्वरूपताम् यथाऽचिते हरौ सर्वे यज्ञाः पूर्णा भवन्ति हि । तथा श्राद्धं तर्पणं च स्नानं चाक्षयमस्त्विह ॥ मम देहे सुरेशानां ये जपन्ति थुतादिकम् । अचिरेणापि ते सिद्धाः सिद्धिभाजो भवन्तु वै ।। पितॄणां कुलसाहसमात्मना सहितं नरः । श्राद्धादिना समुद्धत्य विष्णुलोकं नयेधुवम् ॥ ५१ यावत्यो हि सरिच्छेष्टा गङ्गाद्याश्च हदाः शुभाः । समुद्राद्याः सरोमुख्या मानसाद्याः सुरेश्वराः नृणां श्राद्धं विदधतो मुक्तये निवसन्तु मे ॥ ५२ + शरीरेण समायान्तु कचिन्नो यान्तु देवताः । एको विष्णुविधामूर्तिर्यावत्संकीर्त्यते बुधैः ।। तावच्छिलायां सर्वाणि तीर्थानि सह दैवतैः । सदा तिष्ठन्तु मुनयो गन्धर्वाणां गणाच ये ॥ यापत्तिष्ठति ब्रह्माण्ड तावतिष्ठतु वै शिला । मम देहेऽपरूपे च ये जपन्ति तपन्ति च ॥ ५५ ४ जुहोत्यमौ च तेषां वै तदक्षय्योपतिष्ठताम(?)। अक्षयं तु भवेच्छ्राद्धं जपहोमतपांसि च ॥ शिलापर्चतरूपेण मयि तिष्ठत सर्वदा ॥ पतिव्रतावचः श्रुत्वा देवाः मोचुः पतिव्रताम् । त्वया यत्प्रार्थितं सर्वं तद्भविष्यत्यसंशयम् ॥५७ गयासुरस्य शिरसि भविष्यसि यदा स्थिरा । तदों पादादिरूपेण स्थास्यामस्त्वयि सुस्थिराः।। वरं शिलायै दत्चैवं तत्रैवान्तर्दधुः सुराः ॥ इति श्रीमहापुराण वायुप्रोक्ते गयामाहारम्यं नाम सप्ताधिकशततमोऽध्यायः ॥ १० ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०६२६ * धनुश्चिद्वान्तर्गतप्रन्यः रा. पुस्तके नास्ति । + इदगः स. पुस्तके नास्ति । x इदमर्थ नास्ति स पुस्तके। १ रा. यभद्रं ते ५। २ स. भर्तुःशा । ३ ख. शकुथ य' । ख. वरा । ५ ख. पा विष्णुगो । ६ स. च कर्तृणां था । ७ ग जाश्चापि चोदिजः । त्य' । ८ स. 'त भो सुराः । देवरूपाय' ९ ख. दा पदा । १० स, । - तथा चान्त।

·[अ०१०८-श्लो०१-२५] (गयामाहात्म्यम् ) वायुपुराणम् । अथाष्टोत्तरशततमोऽ याय.। . ८ २ गयामाहात्म्यम् । सनत्कुमार उवाच- वक्ष्ये शिलाया माहात्म्यं गृणु नारद मुक्तिदम् । यस्या गायन्ति देवाश्च माहात्म्यं मुनिपुंगवा: शिला स्थिता पृथिव्यां सा देवरूपाऽतिपावनी 1 विचित्राख्यं शिलानीर्थ त्रिपु लोकेपु विश्रुतम् तस्याः संस्पर्शनाल्लोकाः सर्वे हरिपुरं ययुः । शून्ये लोकत्रये जाते शून्या यमपुरी बभूव ।। यम इन्द्रादिभिर्गत्वा ऊचे ब्रह्माणमद्भुतम् । अधिकारं गृहाणाथ यमदण्डं पितामह ॥ यममूचे ततो ब्रह्मा स्वगृहे धारयस्व ताम् । ब्रह्मोक्तो धर्मराजस्तु गृहे तां समधारयत् ॥ ५ यमोऽधिकारं स्वं चक्रे पापिनां शासनादिकम् । एवंविधा गुरुतरा शिला जगति विश्रुता ॥ ६ यथा ब्रह्मा यथा विष्णुर्यथा देवो महेश्वरः । ब्रह्माण्ड च यथा मेरुस्तथेयं देवरूपिणी ।। गयासुरस्य शिरसि गुरुत्वाद्धारिता यतः । अतः पवित्रयोर्योगः पितृणां मोक्षदायका पवित्रयोयोोंगे हयमेधमजोऽकरो । भागार्थमागतान्दृष्ट्वा विष्ण्यादीनववीच्छिला शिलास्थितिप्रतिज्ञा तु कुर्वन्तु पितृमुक्तये । तथेत्युपत्या शिलायां ते देवा विष्ण्वादयः स्थिताः शिलारूपेण मूर्त्या च पदरूपेण देवताः । मूर्नामूर्तस्वरूपेण स्थिताः पूर्वप्रतिज्ञया । ११ दैत्यस्य मुण्डपृष्ठे तु यस्मात्सा संस्थिता शिला । तस्मात्स मुण्डपृष्ठादिः पितॄणां ब्रह्मलोकदः॥ आच्छादितः शिलापादः प्रभासेनाद्रिणा यतः । भासितो भास्करणेति प्रभासः परिकीर्तितः ॥ प्रभासं हि विनिर्भिध शिलाङ्गुष्ठो विनिर्गतः । (*अङ्गुष्ठोत्थित ईशोऽपि प्रभासेशः प्रकीर्तितः॥ शिलाङ्गुष्ठैकदेशो यः सा च मेतशिला स्मृता) । पिण्डदानाधतस्तस्यां प्रेतत्वान्मुच्यते नरः १५ महानदीपभासायोः संगमे स्नानकन्नरः । रामो देव्या सह स्नातो रामतीर्थ ततः स्मृतम् ॥१६ प्रार्थितोऽत्र महानद्या राम नातो भवेति च । रामतीर्थ ततो भूत्वा त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् ॥१७ जन्मान्तरशतं साग्रं यत्कृतं दुष्कृतं मया । तत्सर्वं विलयं यातु रामतीर्थाभिपेचनात् ।। १८ मणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्वीत मानवः । रामतीर्थे पिण्डवस्तु विष्णुलो प्रयात्यसो ॥ तयेत्युक्त्वा स्थितो रामः सीतया भारताग्रजः ॥ राम राम महाबाहो देवानामभयंकर । त्वां नमस्येऽत्र देवेश मम नश्यतु पातकम् ।। मणानेन यः स्नात्वा श्राद्धं कुर्यात्सपिण्डकम् । प्रेतत्वातस्य पितरो विमुक्ताः पितृतां ययुः।।२१ आपस्त्वमसि देवेश ज्योतिषां पतिरेव च । पापं नाशय मे देयो मनोवाचायकमनम् ।। नमस्कृत्य प्रभासे शं भासपानं शिवजेत् । तं च भुं नमस्कृत्य कुर्याघमालि न॥ रामे चैनं गते शैलमागत्य भरनः स्थितः । पितृपिण्डादिकं हत्या रोप संस्थाप्य नत्र च ।। २४ राम सीता लक्ष्मणं च मुनीनस्थापितवान्प्रभुः । भरतम्याऽऽश्रमे पुण्ये नित्वं पुण्यतमटतम् ।। [+ पनाम्य पदं तत्र दृश्यते सर्वमानुपः ।। धनुथिनगतप्राय ग पुस्तके नास्ति। धनुनिान्तर्गतमन्य ग. गुम्न के न विप्ने । १२. 'त समोस। जो PिTET मामेय भन ।' रग देर 'स्मारकर गि... Un' नरामराममहा। ‘रा पादाम्य ॥ बने तर नरनाrmitti], रान। २० गमात्राप। .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०८ श्लो०२६-४४] (गयामाहात्म्यम्) स्थापित धर्मसर्वस्त्र लोकस्यास्य निदर्शनाद ।] मतङ्गस्य पदे श्राद्धी सर्वांस्तारयते पितॄन् । २६ रामतीर्थे नरः स्नात्वा रामं सीतां समय॑ च । रामेश्वरं प्रणम्याय न देही जायते पुनः ॥ २७ शिलाया जघनं भूयः समाक्रान्तं नगेन तु । धर्मराजेन संमोक्तो न गच्छेति नगः स्मृतः।। २८ यमराजधर्मराजौ निश्चलाथै व्यवस्थितौ । ताभ्यां पलि प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिदेतत्रे ॥ २९ द्वौ पानी श्यामशवली वैवस्वतकुलोद्भवा । ताभ्यां वलि प्रयच्छामि स्यातामेताच हिंसकौ ॥३० ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्यनैर्ऋत्यसंस्थिताः । वायसाः प्रतिगृह्णन्तु भूमौ पिण्ई मर्पोऽपितम् * ३१ शिलाया दक्षिणे हस्ते स्थापितः कुण्डपर्वतः। तिमिरादित्यै ईशानभर्गावते महेश्वराः॥ वहिद्वौ वरुणौ रुद्राचत्वारः पितृमोक्षदाः।[+ भरताश्रममासाद्य तान्नमेत्पूजयेन्नरः ।। पापेभ्यश्चोपपापेभ्यो मुच्यते पितृभिः सह । यत्र कुत्रापि देवर्षे भरतस्याऽऽश्रमे नरः स्नातः श्राद्धादिकं कुर्यात्तत्कल्पोऽपि न हीयते ] || गयायां चाक्षयं श्राद्धं जपहोमतपसि च । सर्वमानन्त्यमाहुयें यदत्तं भरताश्रमे । चतुर्युगस्वरूपेण चतस्रो रविमूर्तयः । दृष्टाः स्पृष्टाः पूजितास्ताः पितॄणां मुक्तिदा(यि)काः ॥ ३६ [x मुक्तिर्वामन इत्येव तारकाख्यो विधिः परः । संसारार्णवतप्ताना नावावेतो सुरेश्वरौ ॥ तारकं ब्रह्म विश्वेपां मृतानां जीवतामिदम् ॥ 'त्रिविक्रमं च ब्रह्माणं यः पश्येत्पुरुपोत्तमम् । पितृभिः सह धर्मात्मा स याति परमां गतिम् ॥ शिलीया वामपादेऽपि तथाऽभ्युद्यन्तको गिरिः। स्थापितः पिण्डदस्तत्र पिनन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। नैमिषारण्यपाधं तु ईये ब्रह्मा सुरैः सह । मुख्यसंसं हि तत्तीर्थ देवास्तत्र पदे स्थिताः ॥ ४०० त्रिपु तेषु पदेष्वेव तीर्थेषु मुनिसत्तम । यत्किंचिदशुभं कर्म तत्मणश्यति नारद ॥ . * तन्नैमिपवनं पुण्यं सेवितं पुण्यपौरुपैः । तत्र व्यासः शुकः पैलः कण्वो वेधाः शिवो हरिः ।। तेपां दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकैर्नरः । वामहस्ते शिलायास्तु तथा चोद्यन्तको गिरिः ।। स पर्वतः समानीतो ह्यगस्त्येन महात्मना + । तत्र ब्रह्मा हरश्चैव तपश्चोग्रं च चक्रतुः ।। * इत उत्तरमेते श्लोका मुदितपुस्तकरियण्यामधिका उपलभ्यन्ते ते यथा- यमोऽसि यमदूतोऽसि वायसाऽसि महावल । सप्तजन्मकृतं पापं बलि भुत्ववा विनाशय ॥ १ ॥ रामे वनं गते शैलमागस्य भरतेन हि । पिनुः पिण्डादिकं कृत्वा रामेशः स्थापितोऽत्र वै ॥२॥ स्नात्या नत्वा च रामेशं रामसीतासमन्वितम् । तत्र श्राद्धं सपिण्डं च कृत्वां विष्णपुरं व्रजेत् ॥ ३ । पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानां च शतैः सह ॥ इति । + एतचिहान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । र धनुचिहान्तर्गतग्रन्थः ख. पुस्तके नास्ति । - इस आरभ्य चौद्यन्तो गिरिरित्यन्तमन्यो नास्ति ख. पुस्तके। इत उत्तरमेते श्लोका मुद्रितपुस्तकपाठेऽधिवाउपलभ्यन्ते- स्थापितः पिण्डदस्तत्र पितॄन्त्रह्मपुरं नयेत् । कुण्डश्चौद्यन्तकस्तत्र आत्मनस्तपमा कृतः ॥ १॥ ब्रह्मणा तत्र साविनीकमाराम्या सह स्थितम् । ह'हाहूप्रभृयो गीतिनादं प्रचक्रिरे । २ ॥ कुण्डमुघन्तक तन गीतवादिनको गिरिः । अगस्त्यो भगवान्यत्र तपश्चोग्र चकार ह ॥ ३ ॥ अभणस्तु वर मे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् । लोपामुद्रा तथा भार्या पिणो परमां गतिम् ॥ ४ ॥ स्नातस्तत्र घ मध्याहे सावित्री समुपास्य च । कोटिजन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ।। अगस्त्यस्य पदे वाला पिण्डदो ब्रह्मलोकगः । पितृभिः सह धर्मात्मा पूज्यमानो दिवौकसाम् ॥६ ४४ - १ ख. र नरो गत्वा न°12 खमि रक्षेता पवि सर्वदा । द्वौ । ३ ख. प्रदास्यामि । ४ क. पास्थितम् । ५ स. ल ऐशानभर्ग एते मुनीश्च । ६ स. लग्यो वामहस्तेऽपि स्थापितो यन्त । ७ स. वकार ह । शि।

·१४ १८ [अ०१०८ श्लो०४५-४६] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) तत्रागस्त्यस्य हि वरं कुण्डं त्रैलोक्यदुर्लभम् । यत्र मुन्यष्टकं सिद्धं तपस्तप्त्वा शिवं गतम् ॥ कुण्डे मुन्यष्टकं नत्वा पितृन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। 'अगस्त्येनाथ देवर्षे उदयाद्रेर्महात्मना । शिलाया वामहस्तेऽपि स्थापितो गिरिराशुभः ।। * वादिप्रद्यौदिव्यगीतराद्यो वादित्रको गिरिः॥ ब्रह्मयोनि प्रविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिमंकटात् ॥ नत्या गयाकुमारं च ब्राह्मण्यं लभते नरः । सोमकुण्डाभिषेकी च सोमला नयेत्पितन् । बलिः काकशिलायां तु काकेभ्य ऋणमोक्षदः । स्वर्गद्वारेश्वरं नत्वा स्वर्गाह्मपुरं प्रजेत् ॥ पिण्डदो व्योमगढ़ायां निर्मल: स्वर्नयेपितॄन् । शिलाया दक्षिणे हरते भस्मकूटमधारयत् ॥ ततोऽसौ भस्मकूट द्रिस्मस्नातश्च नारद ।। वटो वटेश्वरस्तत्र स्थितथ प्रापितामहः । मतङ्गस्य पदे मुन्य पिण्टदः स्वर्नयेत्पितन् । तस्याग्रे रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी । कपिलेशो नदतिरे ह्यमासोमसमागमे । कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं नमेच यः । श्राद्धदः स्वर्गगामी स्यान्माहेशीकुण्ड एव च ॥ १३ गौरीच मनाला तत्र सर्वसौभाग्यदायिनी । जनार्दनो भस्मकूट तस्य हस्ते च पिण्डदः ।। मन्त्रेण चाऽऽन्मनोऽन्येषां सव्यहस्ते तिलीना । जवितां दधिसमिदं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ॥ एप पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । देहि देव गयाशीपे तस्मै तस्मिन्मृते तु तम् ॥ एप पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । गयाशी त्वया देयो मह्यं पिन्डो मृते मयि । जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृरूपिणे । पितृपते नमस्तुभ्यं नमस्ते मुकिदेतवे ।। गयायां पितरूपेण स्वयमेव जनार्दन । लक्ष्मीकाम नमस्तेऽस्तु नमस्ते पित्रमोक्षद ॥ तं ध्यात्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणप्रयात् । पुण्डरीकाक्षमम्यर्च्य स्वर्ग प्रापुनरा ध्रुवम् ।। वामनानु तु संपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम् । श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिविष्णुलोकगः ॥ शिलाया दक्षिणे पादे प्रेतवटो गिरिधृतः । धर्मराजेन पादाभ्यां गिरिः प्रेतशिलाश्रयः ।। पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पापभारतः । प्रेतभावस्वरूपेण करमणकानने ॥ पृष्ठे स्थिताश्च पहवो विघ्रकारिण एव ते । श्राद्धादिकरणानृणा तीर्थे पिटावमारीदम् ॥ गतः शिलाहसंस्पर्शात्प्रेतटः पवित्रताम् । प्रेतकूटथ ताऽऽस्ते देयास्तत्र पदे स्थिताः ॥ तत्र श्राद्धादिक कृत्वा प्रेतत्वान्मोचयेरिन् । शिलासमीपे ये विष प्रेतरूपा भयानकाः । सर्वे ते यमलोके तु पृथिव्यां पर्यटन्ति । गयासुरस्य शिरसि पुण्ये प्रेतादिवजिते । स्थिता ब्रह्मादयो देवा गतः सोऽपि पवित्रताम् ।। कीक्टेषु गया पुष्या पुण्यं राजवनं गृहम् । च्यवनस्याऽऽश्रमः पुण्यो नदी पुण्या पुनःपुना ॥ वैकुण्ठे हेमदण्डव हेमटो गिरिस्तथा । श्रादपिगडादित्तत्र पितन्नद्मपुरं नयेत ।। शिलादक्षिणपादे तु धक्टो गिरिधृतः । धर्मराजेन सुस्पैर्यकरगाय मुपादनः ।। गृध्ररूपेण तत्राय तपः कृत्वा महर्षयः । विमुक्या गृध्रक्टोऽय त गोश्वरः स्थिरः॥ तम गनेश्वरं दृश्वा यान्ति शंभुप्रदं नराः । तम गनवर नत्ता प्राप्तकामो दिवं प्रजेत् ॥ तम गृध्रगुहायां च पिण्ड शिक्लोकभार । तप माहेश्वरी धारा पिण्डदः स्वयेरिपनन् ।। १३ मलक्षेम मरस्तत्र पिदो ग्राह्मलोकनाक् । कामोसं पापमोक्षं शिवं साशिवं प्रजेन् । धादिपालेन गिरिमा समान्त शिलोदरम् । यताऽऽस्ते गजरूपेग विशोमिनाशनः ।। नामी पपिण्डदो यस्तु पितृन्नमपर नयेन् । नितम्ये मुडपृष्टस्य देवदावन समन् । मन्टेऽरबिन्दादि दृष्ट्वा पार पिनाशयेन् । फायरूपंग सविष्टो मुनिमत्र तपोऽकरोत् । तस्य पादादिलो यस्मारक परादः प्रतित. ॥ मातो जलमागे तर नगरस्य कुलपये ।सिया च्यकरग मायाव्यशामना स्थितः ॥ मी वियपः साईं तस्मादेवमयी रियाद । • म नालि ग. पुस्त। १.या गामहरन । २१ . २३ २७ २९ १२ ·. ४८ ४३८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१०८ श्लो०४७-६९) (गयामाहात्म्यम् ) तत्र विद्याधरो नाम गन्धर्वाप्सरसा गणैः । [समेतोऽद्यापि गीतानि दिव्यानि सह गीयते ।। मोहनश्च सुनीथं च शैलूजो मोइनोत्तमः । पर्वतो नारदध्यानी संगीती पुष्पदन्तकः ॥ हाहाहूहमभूतयो गीतदानं मचक्रिरे ।। (+ तथा चित्ररथो नाम सर्वगन्धर्वसंहतः । गायन्ति मधुराण्येव गीतान्यद्रौ महोत्सवम् ॥ ४९ अतः स पर्वतो देवैः सेव्यतेऽद्यापि नित्यशः। धर्मजास्तत्र देवेशो हरो भस्माङ्गरागवान् ॥ ५० पार्वत्या सहितो रुद्रः पर्वते गीतनादिते । मोदते पूजितो ध्येयः पितॄणां परमां गतिम् ॥ ५१ गयायां परमात्मा हि गोपतिर्वा गदाधरः । हीयते वैष्णवी माया तथा रुद्रार्चया मुने ) ।। ५२ शिलाया दक्षिणे हस्ते भस्मकूटो गिरिधृतः । धर्मराजेन तत्राऽऽस्ते अगस्त्यः सह भार्यया ॥ अगस्त्यस्य पदे स्नातः पिण्डदो ब्रह्मलोकगः । ( ब्रह्मणस्तु वर लेभे माहात्म्यं भुवि दुर्लभम् लोपामुद्रों तथा भायो पितॄणां परमां-गतिम् । ) तत्रागस्त्येश्वरं दृष्ट्वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ ५५ अगस्त्यं च सभार्य च पितृन्ब्रह्मपुरं नये । दण्डिनाऽथ तपस्तेपे सीतादेर्दक्षिणे गिरी ॥ ५६ वटो घटेश्वरस्तत्रं स्थितश्च प्रपितामहः । तदने रुक्मिणीकुण्डं पश्चिमे कपिला नदी । कपिलेशो नदीतीरे अमासोमसमागमे ।। ‘कपिलायां नरः स्नात्वा कपिलेशं समय॑ च । कृते श्राद्ध पिण्डदाने पितरो मोक्षमाप्नुयुः ॥५८' अंनिधारा गिरिवरादागतोद्यन्तकादनु । [0 तत्र सारस्वतं कुण्डं सरस्वत्या प्रकल्पितम् ॥५९ शुक्रस्तत्र सुतैः सार्धे स(प)ण्डामर्कादिभिः प्रभुः । तत्र तत्र मुनीन्द्राणां पदेपु मुनिसत्तम । श्राद्धपिण्डादिकृत्स्नातः पितृस्तारयते नरः॥ ६० शिलाया वामहस्तेऽपि गृध्रकूटो गिरिर्धतः ] | गृध्ररूपेण संसिद्धास्तपस्तप्त्वा महर्षयः॥ ६१ अतो गिरिध्रकूटस्तत्र गृधेश्वरः स्थितः । दृष्ट्वा गृधेश्वरं नत्वा योपाच्छंभोः पदं नरः ।। ६२ तत्र गधे गुहायां च पिण्डदः शिवलोकभाक् । तत्र गृध्र वटं नत्वा प्राप्तकामो दिवं बने ।। ६३ ऋणमोक्ष पापमोक्ष शिवं दृष्ट्वा शिवं ब्रजेत् । शूलक्षेत्रं च तत्राऽऽस्ते पिण्डदः स्वर्नयेत्पितॄन् । आदिपालेन गिरिणा समानान्तं शिलोदरम् । तत्राऽऽस्ते गजरूपेण विघ्नेशो विघ्ननाशनः ।। सं.दृष्ट्वा मुच्यते विनैः पितृन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। 'नितम्वे मुण्डपृष्ठस्य देवदारुवनं त्वभूत् । मुण्डपृष्ठारविन्दादी दृष्ट्वा पापं विनाशयेत् ।। गयानाभों सुपनायां पिण्डदः स्वनस्पितॄन् ।। शिलाया वामपादे तु स्थापितः प्रेतपर्वतः । धर्मराजेन पापेभ्यो गिरिः प्रेतशिलाइयः॥६७ पादेन दूरे निक्षिप्तः शिलायाः पादभारतः । गतः शिलायाः संसर्गात्मेतकूटः पवित्रताम् ॥६८ मेतकुण्डं च तत्राऽऽस्ते देवास्तत्र पदे स्थिताः । तत्र कुण्डादिकं कृत्वा प्रेतत्त्वान्मोचयेत्पितॄन् । - ६६ * धनुचिहान्तर्गतम्रन्थः स. पुस्तके नास्ति । + एतच्चिद्वान्तर्गतप्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । घनश्चि कान्तर्गतप्रन्यः स. पुस्तके नास्ति । ॐ धनुचिहान्तर्गतप्रन्थः ख. पुस्तके न विद्यते । $ धनुचिहान्तर्गतमन्यः स. पुस्तके न विद्यते। १ स. लभ्यां वामहस्तेन गृध्रक। २ स. °त् ! कुण्द्धिनाथ तपस्तेपे शिला दक्षि'। ३ स पितॄणां पामा गतिः । क. युः । तत्रामिः । ५ स. याति शंभोः । ६ रा. गृमा । ७ ख. °५ स्वर्नयेपितॄन् । तत्र गृध्रप।

·७८ [अ०१०८लो०७०-९१] चायुपुराणम् । ( गयामाहात्म्यम्) पृथविस्थताश्च बहवो विश्वकारिण एव ते । श्राद्धादिकारिणां नृणां तीर्य पितृविमुक्तये ॥ मता धानुष्करूपेण करग्रहणकारकाः ।। पादाङ्किता मुण्डपृष्ठां महादेवनिवासिनीम् । तां दृष्ट्वा सर्वलोकश्च मुक्तः पापोपपातकैः ] ॥ ७१ गयाशिरसि पुण्ये च सर्वपापविवर्जिते । मेतादिवर्जितं यस्मात्ततोऽतिपावनं चरम् ॥ ७२ कीकटेपु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम् । च्यवनस्याऽऽश्रमं पुण्यं नदी पुण्या घुनःपुना ॥ वैकुण्ठो लोहदण्डश्व गृध्रकूटश्च शोणकः । अत्र श्रादादिना सर्वान्पितन्ब्रह्मपुरं नयेत् ।। ७४ क्रौञ्चरूपेणे हि मुनिर्मुण्डपृष्ठे तपोऽकरोत् । तस्य पादाङ्कितो यस्मात्कौश्चपादस्ततः स्मृतः ॥७५ स्नातो जलाशये तत्र नयेत्स्वर्ग स्वकं कुलम् । वलिः काकशिलायां च काकेभ्य ऋणमोक्षदः ॥ मुण्डपृष्ठस्य सानौ हि लोमशो लोमहर्षणः । द्वावेतौ परमं तप्त्वा तपःसिद्धि परां गतौ ॥ ७७ आहूतास्तु सरिच्छेष्टर लोमेशेन महानंदी। शरावती वेत्रवती चन्द्रभागा सरस्वती ॥ कावेरी सिन्धुरीरा च चन्दना च सरिदरा । वाशिष्ठी सरयूगङ्गा यमुना गण्डकीन्दिरा ।। ७१ महावैतरणी नाम्ना निक्षरा च दिवौकसः । सावव्यलकनन्दा(1) च उदीची कनकाहया ॥८० कौशिकी ब्रह्मदा ज्येष्ठा सर्वस्याविमोचिनी । कृष्णवेण्या चर्मवती द्वे नद्यौ मुक्तिदायिक ।। आहूते सरिता श्रेष्ठ लोमहर्षेण सहसा । तपसस्तु प्रभावेण नर्मदा मुनिपुङ्गव ।। तासु सर्वामु यः स्नात्वा पिण्डदः स्वर्नयेत्पितून् । ८२ ब्रह्मयोनि मविश्याथ निर्गच्छेद्यस्तु मानवः । परं ब्रह्म स यातीह विमुक्तो योनिसंकटात् ।।८३ निक्षरायां पुष्करिण्यां सातः श्राद्धादिकं नरः । कुर्यात्क्रौञ्चपदे दिव्ये नियमाद्वासरत्रयम् * ॥ सर्वान्पितॄन्नयेत्स्वर्ग पञ्च पापिन एव च ।। जनार्दनो भस्मकूदे तस्य हस्ते तु पिण्डदः । आत्मनोऽप्यथवाऽन्येषां सम्पेनापि तिलपिना ॥ जीवतां दधिसंमिश्रं सर्वे ते विष्णुलोकगाः ॥ यस्तु पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । + यदुद्दिश्य त्वया देयस्तस्मिन्पिण्डो मृते प्रभो ।। एप पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्दन । अन्तकाले गते महा स्वपा देयो गयाशिरे ।। जनार्दन नमस्तुभ्यं नमस्ते पितृमोक्षद । पितृपते नमस्ते तु नमस्ते पितृरूपिणे ॥ गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्दनः । तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते च ऋणत्रयात् ।। - नमस्ते पुण्डरीकाक्ष ऋणत्रयविमोचक । लक्ष्मीकान्त नमस्ते तु पितॄणां गोक्षदो भव ॥ ९० वापजानुं मुसंपात्य नत्वा भीमो जनार्दनम् । श्रादं सपिण्डकं कृत्वा भ्रातृभिर्मदालोकभाक् ।। पितृभिः सह धर्मात्मा कुलानां च शतेन च ॥. * इतःपरमयं शोकोऽधिकः २. पुस्तके-प्रार्द्ध सपिण्डक वा पितृन्तमपुर नयेत् । जनार्दनाय मेपाय मम. भ्यर्च्य यथाविधि ॥ इति । एतदर्धस्थान इदमर्धे-देहि देव गया तस्मै तस्मिन्मृते तु तम् । एतलोकस्याने शोकः क, पुरत के रा यषा-नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते पियमावन । नीकान्त नमस्तुभ्यं नमस्ते मुचितरे ॥ १फ पापवि। २. पुनः पुनः थे। सु, तम। १ स. "न समिदो मुड'१५ स. महग साई 'यात् ।।६ क.'दी सारा' 10 रा. अगवेगा र चन्द'1८ क. चन्द्रना। ९.४ानीमच. नाम मदी भारासि समिनिमो। १. गवयाच। १३ रा. ममती ! १४ प. मृो मा १५ में भविपनि १५ रा. पास 11६ स. 'भारम्भुरानो चादरेमरारि । ८४ ८७ ८८ .

·श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम्- [भ०१०८-१०९श्लो०९२१-२२] (गयामाहात्म्यम् ) शिलायर्या व्यक्तरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः । लक्ष्मीशो विबुधैः सार्धं तस्माद्देवमयी शिला इति श्रीमहापुराणे घायुप्रोके गयामाहात्म्यं नामाष्टाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०८ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०७१८ अथ नवाधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् । नारद उवाच- कथं व्यक्तस्वरूपेण स्थितश्चाऽऽदिगदाधरः । कथं व्यक्तस्वरूपेण व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः १ कथं गदा समुत्पन्ना यथा ह्यादिगदाधरः । गदालोलं कथं चाऽऽसीत्सर्वपापक्षयंकरम् ॥ सनत्कुमार उवाच गैदो नामासुरो घासीद्ववाद्वजारो दृढः । माथितो ब्रह्मणे भादात्स्वशरीरास्थि वुस्त्यजम् ॥ ३ ब्रह्मोक्तो विश्वकर्माऽपि गदां चक्रेऽद्भुतां तदा । तदस्थि वज्रनिप्पेपैः कुन्दैः स्वर्ग ह्यधारयत् ।। ४ अथ कालेन महता मनौ स्वायंभुवे कचित् । हेती रक्षो ब्रह्मपुत्रस्तपस्तेपे सुदारुणम् ॥ दिव्यवर्पसहस्राणां शतं वायुमभक्षयत् । उन्मुखश्चोर्ध्ववाहुश्च पादाङ्गुष्ठभरेण ह ।। एकेनातिपदव्यनः शीर्णपर्णानिलाशनः । ब्रह्मादीस्तपसा तुष्टान्वरं वो वरमदान् ॥ देवैर्दै त्यैश्च शस्त्रास्त्रैर्विविधैर्मनुनादिभिः । कृष्णेशानादिचक्राद्यैरवध्यः स्यां महावलः ॥ तथेत्युक्त्वाऽन्ताहतास्ते हेतिर्देवानथाजयत् । इन्द्रत्वमकरो तिर्भाता ब्रह्महरादयः ॥ हरि ते शरणं जग्मुरूचुतिं जहीति तान् । ऊचे हरिरवध्योऽयं हेतिर्देवासुरैः सुराः।। महात्रं मे प्रयच्छध्वं हेति हन्मि हि येन तम् । इत्युक्तास्ते ततो देवा गदां तां हरये ददुः ।। दधार तां गदामादौ देवैरुक्तो गदाधरः । गदया हेतिमाहत्य देवैः स त्रिदिवं ययौ ॥ १२ गदामादाववष्टभ्य गयासुरशिरःशिलाम् । निश्चलार्थ स्थितो यस्मात्तस्मादादिगदाधरः ॥ १३ शिलापर्वतरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः । शिलासौ मुण्डपृष्ठाद्रिः प्रभासो नाम पर्वतः ।। उद्यन्तो गीतमादश्च भस्मकूटो गिरिर्महान् । गृध्रकूटः प्रेतकूटश्वाऽऽदिपालोऽरविन्दकः ॥ १५ पञ्चलोकः सप्तलोको चैकुण्टो लोहदण्डकः । क्रौञ्चपादोऽक्षयवटः फल्गुतीर्थ मधुश्र(स)वा ॥१६ दधिकुल्या मधुकल्या देविका च महानदी । वैतरण्यादिरूपेण व्यक्त आदिगदाधरः ।। विष्णोः पदं रुद्रपदं ब्रह्मणः पदमुत्तमम् । कश्यपस्य पदं दिव्यं द्वौ हस्तौ यत्र निर्गतौ ॥ १८ पञ्चामीनां पदान्यत्र इन्द्रागस्त्यपदे परे । रवेश्व कार्तिकेयस्य क्रौञ्चमातङ्गयोरप । १९ मुख्यलिङ्गानि सर्वाणि व्यक्तान्यक्तात्मना स्थितः ।आयो गदाधरश्चैव व्यक्तः श्रीमान्गदाधरः गायत्री चैव सावित्री संध्या चैत्र सरस्वती । गयादित्यथोत्तरार्को दक्षिणार्कोऽपि नैमिषः ॥२१ श्वेतार्को गणनाथश्च वसवोsो मनीश्वराः । रुद्राश्चैकादशैवाथ तथा सप्तर्पयोऽपरे । ૨૨ १८. जया ।२ ख. लोल: कथं चाऽऽसीत्सर्वपापक्षयंकरः। म।३ क.प. गदाना। ४. स्थियम् । । ५५, "नुजैरपि ।।६ स. 'शानस्य च । ७ रा तम् । ॐ । ८ स, देवेभ्यस्त्रिदिव ददौ । ग' । १ स. प्रेमकू। १० रा. प्रवाः । घृतकुल्याम । ११ स. "दिना व्यकरूपणोदि । १२ ख.ध्यास्तितः स । १३ स. °णानिधारविः ।। १४एको नमना। १५ रा. श्री महायलाः ।। - ·२९ अ०१०९-लो०२३-४२] . वायुपुराणम् । ४४१ (गयामाहात्म्यम्) 'सोमनाथश्च सिद्धेशः कपर्दीशो विनायकः । नारायणो महालक्ष्मीब्रह्मा श्रीपुरुपोत्तमः ॥ २३ मार्कण्डयेशः कोटीशो ह्यगिरेशः पितामहः । जनार्दनो मङ्गला च पुण्डरीकाक्ष उत्तमः ॥ २४ इत्यादिव्यक्तरूण स्थितथाऽऽदिगदाधरः । हेतियों राक्षसस्तस्मिन्हतो विष्णुपुरं गतः ॥ २५ ब्रह्मणा सह रुद्रायैः कारित निश्चलेऽसुरे । तुष्टावाऽऽद्यगदापाणि वेधा हर्षेण नितः ॥ २६ ब्रह्मोवाच- गदाधरं व्यपगतकालकल्मपं गयागतं विदितगुणं गुणातिगम् । गहांगतं गिरिवरगौरगेडगं गणाचितं वरदमहं नमामि । अहाधियं त्रिदशगणादिमुधियं भवश्रियं दितिभवदारणश्रियम् । कलिश्रियं कलिमलमर्दनश्रियं गदाधरं नौमि तमाश्रितश्रियम् ।। २८ दृहाहं परिवृढगाढसंस्तुतं कामाकुतं सुदृडमरूढिलैंढिगम् । तमान्यगं दृढदुरिताद्यढोंकित स्पढौकसं घडतरगोत्रसूक्तिमम् ॥ विदेहकं करणकलाविवर्मितं विजन्म दिनकरवेदिभूषितम् । गदाघर ध्वनिमुखबर्जितं परं नमाम्यहं सततमनादिमीश्वरम् ॥ मनोतिग मतिगतिवर्जितं परं सदाऽवं स्तुतिशिरसि स्तुनं बुधैः । चिदात्मकं कलिगतकारणीतिगं गदाधरं हृदयनतं नमामि तम् ।। सनत्कुमार उवाच- देवः सार्ध ब्रह्मणे स्तुतथाऽऽदिगदाधरः । ऊचे परं वृणीव त्वं घरं ब्रम्मा तमब्रवीत् ॥ ३२ मिलायां देवरूपिण्यां न तिष्ठामस्त्वया विना स्पास्यामोऽप्रलपा सा नित्यं व्यक्तादिरूपिणा ।। एचमस्तु श्रिया सार्धं स्थितथाऽऽदिगदाधरः। लोकानां रक्षणार्याय जगतां मुक्तिदेतवे ।। मुव्यक्तः पुण्डरीकाक्षो जनार्दन इति श्रुतः ।। वेदैरगम्या या मूर्तिरादिभूना सनातनी । मुव्यक्ता श्वेतकले सा भविष्यति तथा पुनः॥ चाराहकलो व्यक्ता व्यक्तिमप्यगमरपुरा । संतारणाय लोकानां देवानां रक्षणाय च । गयाशिरसि मुव्यक्तो भविप्पति न संशयः ॥ ३६ ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदापरम् । (+ कुष्ठरोगादिनिर्मुक्ता यास्यन्ति हरिमन्दिरम्।। ये द्रक्ष्यन्ति सदा भक्त्या देवमादिगदाघरम् ) । ते प्राप्स्यन्नि धन धान्यमायुरारोग्यमेव च ।। कलापुत्रपौत्रादिगणकीनिमुखानि च । अदया ये नमस्यन्ति राज्यं ब्राह्मपुरं तथा ॥ भुक्त्वा बजेयुः सततं पुष्पपुषफलं नराः॥ ३९ गन्धदानेन गन्यादयः सौभाग्यं पुष्पदानराः । धूपदानेन राज्याप्तिदीपादीप्तिभविष्यनि । ध्वजदानालापहानिर्यात्राकुद्र मलोकभाइ । श्राद्धपि हमदो यम्सु विष्णं नेप्यन्ति वे पिनन ।। श्रद्धगा ये नमस्यन्ति स्तोगाऽऽदिगदाघरम् । [xस्तोप्पन्ति प समभ्प पितृन्ने पन्ति माधवम् शियोऽपि परया मीत्ला तुष्टायाऽऽदिगदापरम् ।। • भयं शीर: स. पस्तरां न विद्यते । धनुशिान्तर्गत प्रन्य. म. पुन: नास्त । ४ ना म.स. •पुस्तके। ..स्तो। १ फ हंत मि. रिग, दग।५ ग. मि. It हरिम् । म.. "मि गंतु । ग. पन्तक गया । ९ रा. दामि प्रयाग १० ·श्रीपद्वैपायनमुनिमणीतम् - [अ०१०९-११००१३-५५।१-41 (गयामाहाम्यम्) शिव उवाच अव्यक्तरूपी यो देवो मुण्डपृष्ठाद्रिरूपतः । फल्गुतीर्थादिरूपेण नमाम्पादिगदाधरम् ।। * व्यक्ताव्यक्तस्वरूपेण पदरूपेण संस्थितः । पुखादिलिङ्गरूपेण नमाम्यादिगदापरम् ॥ ४४ अन्यक्तरूपो यो देवो जनार्दनस्वरूपतः । मुण्डपृष्टे स्वयं जातो नमाम्यादिगदाधरम् ॥ ४५ शिलायां देवरूपिण्यां स्थितं ब्रह्मादिभिः सुरः। पूजितं सत्कृतं देवस्तं नमामि गदाधरम् ॥४६ यं च दृष्ट्वा ततः स्पृष्ट्वा पूजयित्वा प्रणम्य च । श्राद्धादौ ब्रह्मलोकाप्तिर्नमाम्पादिगदाधरम् ।। महदादेव जगतो व्यक्तस्पैकं हि कारणम् । अव्यक्तज्ञानरूपं तं नमाम्यादिगदाधरम् ।। देहेन्द्रियमनोबुद्धिमाणाहंकारवर्जितम् । जाग्रत्त्वमविनिर्मुक्तं नमाम्यादिगदाधरम् ।। नित्यानित्यविनिर्मुक्त सत्यमानन्दमव्ययम् । तुरीयं ज्योतिरात्मानं नमाम्यादिगदाधरम् ।। ५० सनत्कुमार उवाच- एवं स्तुनो महेशेन प्रीतो ह्यादिगदाधरः । स्थितो देवः शिलायां स ब्रह्माद्यैर्देवतैः सह ॥ ५१ संस्थित पुण्डपृष्ठाद्री देवमादिगदाधरम् । स्तुवन्ति पूजयन्ती ब्रह्मलोकं मयान्तु ते ।। धर्मायाँ मामुपाद्धर्ममर्थार्थी चार्थमानुयात् । कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी मोक्षमामुयात् ॥ ५३ + बन्ध्या च लभते पुत्रं वेदवेदाङ्गपारगम् । राजा विजयमामोति शूद्रश्च सुलमानुयात् ॥ ५४ पुत्रार्थी लभते पुत्रानभ्याऽऽदिगदाधरम् । मनसा पाणितं सर्व पूनायैः प्रामुपाखरेः ।। ५५ इति धीमहापुराणे वायुप्रोके गयामाहात्म्य नाम नवाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १०९।। आदितः श्लोकानां समाध्यङ्का:-१०५७२ अथ दशाधिकशततमोऽध्याय । ५ २ ३ गयामाहात्म्यम् । सनत्कुमार स्वाच- गयायात्रा प्रवक्ष्यामि शृणु नारद मुक्तिदाम् । निष्कृतिः श्राद्धकर्तृणां ब्रह्मणा गीयते पुरा ॥ १ उग्रतश्चेद्यां गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः। विधाय कार्पटीवेपं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणम् ।। ततो ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छेत्सतिग्रहविवर्जितः॥ प्रतिग्रहादुपावृत्तः संतुष्टो नियतः शुचिः । अहंकारविमुक्तो यः स तीर्थफलमश्नुते ४ ॥ यस्य इस्तौ च पादौ च मनश्चापि सुसंयतम् । विद्या तपश्व कीर्तिश्च स तीर्थफलपश्नुते ।। *त. प्रमृति जातो नमाम्यादिगदाधरमित्यन्त प्रन्यव्यत्यासः स पुस्तके । + न विद्यतेश्य श्लोक ख. पुस्तके। इत उत्तरमधिका श्लोका मुद्रितपुस्तकाटेप्पण्यामुगलभ्यन्ते ते च यधा- गृहाचीलतमाग गयाया गमन प्रति । स्वर्गारोहणसोपान पितृणा च पदे पदे । पदे पदेऽश्वमेधस्य यत्पल गच्छतो गयाम् । तत्पल च भवेनित्य समम नात्र संशयः ।। ततो गया समासाय नातव्य तत्र निश्चयम् । इति । २ - , स यादिल' । २५ "मुखलिङ्गादिस् । ३ ख. 'त नित्यमा ।। ख. “६ नमाम्यादिगाधरम् । धर्मा। ५. तिः पितृक । ६ ख. च वादाच सुधयते । वि।

·८ [अ०११०श्लो०६-२२) वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) ततो गयाप्रवेशे च पूर्वतोऽस्ति महानदी । तत्र तोपं समुत्पाद्य स्नातव्यं निर्मले जले ॥ देवादीस्तर्पयित्वाऽथ श्राद्धं कृत्वा यथाविधि । * स्ववेदशाखागदितमावाहनवर्जितम् ॥ ७ अपरेऽहि शुचिर्भूत्वा गच्छेदै मेतपर्वते । ब्रह्मकुण्डे ततः स्नात्वा देवादीस्तर्पयेत्सुधीः ।। कुर्याच्छादं सपिण्डानां प्रयतः प्रेतपर्वते । प्राचीनावीतिना भाव्य दक्षिणाभिमुर्खः सुधीः॥ ९ कन्यवाहोऽनलः सोमो यमवैवार्यमा तथा । अग्निप्वाता वहिंपदः सोमपाः पितृदेवताः ॥ १० आगच्छन्तु महाभागा युप्माभी रक्षितास्त्विह । मदीयाः पितरो ये च कुले जाताः सनामयः।। तेषां पिण्डमदानार्थपागतोऽस्मि गयामिमाम् । सर्वे तृप्तिमायान्तु था नानेन शाश्वतीम् ॥१२ आचम्योक्त्वा च पञ्चाङ्गं प्राणाया प्रयत्नतः । पुनराष्टत्तिरहितब्रह्मलोकाप्तिहेतवे ॥ एवं च विधिवच्याँद्धं कृत्वा पूर्व यथाक्रमम् । पितृनावाह्य चाभ्यर्य मौः पिण्डमदो भवेत् ।। तीर्थे प्रेतशिलादौ च चरुणा सधृतेन वा । प्रक्षाल्य पूर्व तत्स्थानं पञ्चगव्यैः पृथक्पृथक् ।। तैमनस्थ संपूज्य पञ्चगव्यश्च देवताम् ।। १५ यावत्तिला मनुष्यत्र गृहीताः पितृकर्मसु । गच्छन्ति तावदसुराः सिंहवस्ता यथा मृगाः ॥ १६ अष्टकामु च वृद्धौ च गयायां च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं पृथप्नुदिन्यत्र + पतिना सह ।। १७ वृद्धिश्राद्धे तु मात्रादि गयायां पितृपूर्वकम् । पायपूर्व समारभ्य दक्षिणायकुशैः क्रमात् ।। पित्रादीनां समास्तीर्य शेपं मूहोक्तमाचरेत् ।। १८ देपुः श्राद्धं सपिण्डानां तेषां दक्षिणभागतः । कुशानास्तीर्य विधिना सकृद्दत्वा तिलोदकम् ।। गृहीत्वाऽञ्जलिना तेभ्यः पितृतीने यत्नतः । सक्तुना मुष्टिमात्रेण दद्यादक्षय्यपिण्डकम् ॥ ४ ० संवन्धिनस्तिलाद्भिश्च कुशेवावायत्ततः ॥ २० ( आनमस्तम्वपर्यन्तं देवपिपितृमानवाः । तृप्पन्तु पितरः सर्वे मातृमातामहादयः ॥ २१ अतीतकुलकोटीनां सप्तदीपनिवासिनाम् । आग्रह्मभुवनालोकादिदपस्तु तिलोदकम् ।। २२ * नास्त्यर्धमिद ख पुस्तके ।+ भाषेधार्य प्रयोगः1 क. पुस्तकाटिप्पण्यामेतेऽधिका. शोका एतदने यन्ते ते प यथा-पायसेनापि घणा सक्तुना पिटकेन च । गुन तण्डुलाया पिण्डदान विधीयते ॥ मुटिमानप्रमाणेन चाऽऽमिटकमानतः । शमीपाप्रमाणेन पिण्ड दद्यादयाशिरे ।। उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलमेकोतरं शतम् । माता पिता घ भार्या च भगिनी दुहितः पतिः ।। पितृवश मातृष्ठमा सात गोत्राः प्रकीर्तिताः । विशतिविशतिः पिनोरटेन्द्राः पोहा क्रमार॥ एकादश द्वादशाय फुलान्येकोतरं शतम् । पिता पितामहव तथैव प्रपितामहः ॥ माता पितामही चेय तय प्रपितामही । मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहवादयः ।। तेषां पियो मया दत्तो यक्षप्यमुपतियताम् ॥ इतिः इत उत्तरमेतदर्भ म पुस्तके । तदपा-तिलाग्यमध्यादि पिगमन्येषु योजये। ०इत भारभ्य-मामिलामात्रकभिन्यन्त प्रन्यन्यन्यासः छ. पुस्तके । एतपिरान्तर्गतभन्यो नास्ति रा. १ २ ३ r पुस्तके। १. 'मुपाय मा1३ म. यांदया। ग. प्योत प्रेतपर्वतम् । रामनाय तर साधारपदास •याधः । रा. सः स्मरन् । * कल्यवान । ५ स.पिरमाने । ६ दिनोग.मुनी. त्पूर्व यानपि।पि.वै. स. पदेय परेवा. रा. २६ । " ग. दास। ११ रा. नितपर.101 .

·श्रीमद्वैपायनमुनिमणीतम्-. [अ०११०लो ०२३-११] (गयामाहात्म्यम्) पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । माता पितामही चैव तथैव प्रपितामही । मातामहस्तत्पिता च प्रमातामहकादयः । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् ।। २४ मुष्टिमात्रप्रमाणं च आर्द्रामलकमात्रकम् । शमीपत्रमाणं वा पिण्डं दद्याद्याशिरे ॥ उद्धरेत्सप्त गोत्राणि कुलानि शतमुद्धरेत् ॥ पितुर्मातुः स्वभार्याया भगिन्या दुहितुस्तथा । पितृष्वसुमीतृष्वसुः सप्त गोत्राः प्रकीर्तिताः ॥२६ चतुर्विशतिविंशश्च पोडश द्वादशैव हि । रुद्रादिवसवश्चैव कुलान्येकोत्तरं शतम् ॥ नाऽऽवाहनं न दिग्बन्धो न दोपो दृष्टिसंभवः । न कारुण्येन कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणः ॥ २८ पिण्डासनं पिण्डदानं पुनः प्रत्यवनेजनम् । दक्षिणा चानसंकल्प तीर्थश्राद्धे स्वयं विधिः ॥२९ अस्मत्कुले मृता ये च गतिर्यपां न विद्यते । आवाहयिष्ये तान्सन्दिर्भपृष्ठे तिलोदकैः ॥ ३० * मातामहकुले ये च गतिर्यपां न विद्यते । आचाहयिष्ये तान्सन्कुिशपृष्ठे तिलोदकैः॥ ३१ बन्धुवर्गकुले ये च गतिर्येषां न विद्यते। आचाहयिष्ये तान्सर्वान्दर्भपृष्ठे तिलोदकैः ।। इत्येत्तै मन्त्रः सजलस्तिल ध्यानवान् । आचाह्याभ्पर्य तेभ्पश्च पिण्डान्दद्याद्ययाक्रमम् ॥३३ अस्मत्कुले मृता ये च गतिउँपां न विद्यते । तेपामुद्धरणार्याय इमं पिण्डं ददाम्पहम् ।। मातामहफुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेपामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। चन्धुवर्गफुले ये च गतिर्येषां न विद्यते । तेपामुदरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। अजातदन्ता ये केचिये च म प्रपीडिताः। तेपामुद्धरणार्याय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। अग्निदग्धाथ ये केचिन्नाग्निदग्धास्तयाऽपरे । विद्युचौरहता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।।३८ दावदाहे मृता ये च सिंहव्यावहताश्च ये। दंटिभिः शृङ्गिभिर्वाऽपि तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। उद्धन्धनमृता ये च विपशस्त्रहताथ ये । आत्मापघातिनो ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४० अरण्ये वर्मनि बने शुधया तृपया हताः। भूतप्रेतपिशाचायैस्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४१ रौरवे चान्धतामिश्रे(से) कालसूने च ये गताः। तेपामुद्धरणार्याय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४२ + असिपत्रबने घोरे कुम्भीपाकेषु ये गताः । तेपामुद्धरणार्थाय इमं पिण्ड ददाम्यहम् ॥ अनेकयातनासंस्थाः तलोकं च ये गताः । तेपामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। अनेकयातनासंस्था ये नीता यमकिंकरैः । तेपामुदरणार्याय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ।। नरकेपु समस्तेषु यातनामु च ये स्थिताः । तेपामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डे ददाम्यहम् ॥ पशुपोनिगता ये च पतिकीटप्तरीसमाः । अथवा क्षयोनिस्थास्तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४७ जात्यन्तरसहस्रप भ्रमन्तः स्वेन कर्मणा । मानुष्यं दुर्लभ पेपां तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ॥४८ दिव्यन्तरीसपिष्ठाः पितरो बान्धवादयः। मृता असंस्कृता ये च तेभ्यः पिण्डं ददाम्यहम् ।। ये केचित्तरूपेग वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डेनानेन सर्वदा ॥ . पेऽयान्या वान्धवा वायेऽन्यजन्मनि वान्धवाःतेषां पिण्डो मया दत्तो वक्षय्यमुपतियताम् ।। * न वियतेऽय शोक. क पुस्तके। + एतदऽय पारः रा. पुस्तके स यथा-आनमस्तम्बपर्यत यचिचिमन- रापरम् । मा पोन गायेन वपन्तु मुनिप्रयम् ॥ इति । भोको नास्ति स. पुस्तफै । क एव च ।। २. 'मागेन दवादसध्यम् । ।३ ग, पोम' । स.नहता। ५ ग. भाामो १६ रा. निते।। ५. वाय.प: । स.न सरि । है ४३ ४४ ·५४ [अ०११०-१११-लो०५१-६६।१-४] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम् ) 'पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे च ये मृताः । गुरुवारवन्धूनां ये चान्ये चान्धवा मृताः ॥ ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवाजताः । क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ॥५२ विरूपा आमगर्भाव ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षम्यमुपतिष्ठताम् ।। ५३ आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभवा मदीयाः । कुलद्वये ये मम दासभूता भृत्यास्तथैवाऽऽश्रितसेवकाच ।। मित्राणि शिष्याः पशवश्च वृक्षा दृष्टा बहष्टाश्च कृतोपकाराः । जन्मान्तरे ये मम संगताय तेभ्यः स्वधा पिण्डमहं ददामि ।।3; एतैश्च सर्वपत्रैस्तु स्त्रीलिङ्गान्तं समुह्य च । पिण्डान्दद्याद्यथा पूर्व स्त्रीणां मात्रादिकाक्रमात् ।।५६ स्वगोत्रे परगोत्रे वा दंपत्योः पिण्डपातनम् । अपृथनिप्फलं श्राद्धं पिण्डं चोदकतर्पणम् ॥ पिण्डपात्रे तिलाक्षिप्त्या पूरयित्वा शुभोदकैः । * मन्त्रेणानेन पिण्डांस्तान्प्रदक्षिणयथाक्रमम् ॥ परिपिच्य त्रिधा सर्वान्पणिपत्य समापयेत् ॥ पितृन्विसृज्य चाऽऽचम्य साक्षिणः श्रावयेत्रान् । साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा ॥ मया गयां समासाद्य पितॄणां निप्कृतिः कृता ।। आगतोऽस्मि गया देव पितृकार्ये गदाधर । त्वमेव साक्षी भगवन्नमृगोऽहमूणत्रयात् ॥ सर्वस्थानेषु चैवं स्यापिण्डदानं तु नारद । मेतपर्वतमारभ्य कुर्यात्तीप च क्रमाद ।। तिलमिश्रास्ततः सन्निक्षिपेत्मेतपर्वते ।+ अपसव्येन देवर्षे दक्षिणाभिमुखेन च । ६२ ये केचित्तरूपेण वर्तन्ते पितरो मम । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु सक्तुभिस्तिलमिश्रितः ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किचित्सचराचरम् । मया दवेन तोयेन तृप्तिपायान्तु सर्यशः॥ प्रेतत्वाच विमुक्ताः स्युः पितरस्तस्य नारद । प्रेतत्वं तस्य माहात्म्यात्कुले चापि न जायते।।६५ नाना मेतशिला ख्याता गयाशिरास मुक्तये । तीर्थपत्रादिरूपेण स्थितयाऽऽदिगदाधरः॥६३ इति श्रीमहापुरागे वायुप्रोक्ते गयामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ ११ ॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०८३९ अथैकादशाधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् । सनत्कुमार उवाच- आदौ तु पञ्चतीर्थपु चोत्तरे मानसे विधिः । आचम्य कुशइस्तेन शिरवाभ्युक्ष्य वारिणा ॥ ? उत्तरं मानसं गच्छेन्मत्रेण मानमाचरेत् । उत्तरे मानसे मान करोम्यात्मविटाद्धपे ।। सूर्यलोकादिसंसिदिसिद्धये पितृमुक्तये । - मानार्थ तर्पणं कन्या श्राद्धं कुर्यात्सपिण्टकम् ॥ ३ पानसं हि सरोवर तस्मादुतरमानसम् । मूर्फ नत्वाऽर्चयित्वाऽथ मूर्यलोक नपेस्पितम् ।। * नात्यमिद य पुरत ।+ नास्वमिद स. पुस्लके । एतस्यानेऽयं पाठः-देवात्तपायस्वाध्य • बाद हत्या मरिम् । इति स. पुस्तके । ...नि२ रा पिपरा. गुधीः । गाग. विमान म्या ।। ५ रा. बन्नु भुगत्रयम् ।। ६. 'तरे मानगं गरमा मयः माने गमा°107. 'रो यामारमई। ६ - ·४४६ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१११ श्लो०५-२५ (गयामाहात्म्यम्) नमो भगवते भत्रे सोमभौमज्ञरूपिणे । जीवभार्गवसोरेयराहुकेतुस्वरूपिणे ॥ उत्तरान्मानसान्मौनी बजेद्दक्षिणमानसम् । उदीचीतीर्थमित्युक्तं तत्रौदीच्यं विमुक्तिदम् ।। अत्र स्नातो दिवं याति स्वशरीरेण मानवः ।। ६ मध्ये कनखलं तीर्थ त्रिषु लोकेपु विश्रुतम् । मातः कनकवद्भाति नरो याति पवित्रताम् ॥ ७ तस्य दक्षिणभागे च तीर्थ दक्षिणमानसम् । दक्षिणे मानसे चैव तीर्थत्रयमुदाहृतम् ।। सात्वा तेपु विधानेन कुर्याच्छादं पृथक्पृथक । दक्षिणे मानसे स्नान करोम्पात्मविशुद्धये ॥९ सूर्यलोकादिसंसिद्धिसिद्धये पितृमुक्तये । ब्रह्महत्यादिपापौघयातनाया विमुक्तये ॥ १० दिवाकर करोमीह स्नानं दक्षिणमानसे । * सूर्य नत्वाऽर्चयित्वा च सूर्यलोकं नयेपितॄन् ॥११ नमामि सूर्य तृप्त्यर्थं पितॄणां तारणाय च । पुत्रपौत्रधनैश्वर्यायाऽऽयुरारोग्यद्धये + ॥ फल्गुतीर्थं व्रजेत्तस्मात्सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । मुक्तिर्भवति कर्तृणां पितृणां श्राद्धतः सदा ।। नह्मणा माथितो विष्णुः फल्गुको बभवत्पुरा । दक्षिणामी हुतं तत्रं तद्नः फल्गुतीर्थकम् ॥१४ तीर्थानि यानि सर्वाणि भुवनेष्वखिलेप्वपि । तानि स्नातुं समायान्ति फल्गुतीर्य सुरैः सह ॥१५ गङ्गा पादोदकं विष्णोः फल्गु दिगदाधरः । स्वयं हि द्रवरूपेण तस्माद्गाधिकं विदुः ।। १६ अश्वमेधसहस्राणां सहसं यः समाचरेत् । नासौ तत्फलमामोति फल्गुतीर्थे यदाप्नुयात् ।। १७ * फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । सपिण्डकं स्वसूत्रोक्तं नमेदथ पितामहम् ॥१८ नमः शिनाय देवाय ईशाय पुरुषाय वै । अघोरवामदेवाय सद्योजाताय शंभवे ॥ फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम् । आत्मानं तारयेत्सद्यो दश पूर्वान्दशापरान।। २० नत्वा गदाधरं देवं मत्रेणानेन पूजयेत् । ओं नमो वासुदेवाय नमः संकर्षणाय च ॥ प्रद्युम्नायानिरुद्धाय श्रीधराय च विष्णवे ॥ २१ पञ्चतीर्थ नरः सात्वा ब्रह्मलोकं नयेपितॄन् । अमृतैः पञ्चभिः स्नानं पुष्पवस्त्राद्यलंकृतम् ।। न कुर्याद्यो गदापाणेस्तस्य श्राद्धं निरर्थकम् ॥ नागकूटाद्गृध्रकूटापूपादुत्तरमानसात् । एतद्याशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थ तदुच्यते ॥ प्रथमेऽदि विधिः प्रोक्तो द्वितीये दिवसे व्रजेत् । धर्मारण्यं तत्र धर्मो यस्माद्यज्ञमकारयत् ।। गमनाइह्मलोकाप्तिर्भवत्येव हि नारद ।। मतङ्गवाप्यां यः सात्वा तर्पणं श्राद्धमाचरेत् । गत्वा नत्वा मतङ्गे शमिमें मन्त्रमुदीरयेत् ॥ प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः | मपाऽऽगत्य मतङ्गेऽस्मिपितॄणां निष्कृतिः कृता। * इदम न क पुस्तके । एतदप्रेऽयं श्लोकः क. पुस्तके टिप्पण्याम्-अनेन सानदानादि कृता श्राद्ध सपिण्डकम् । कृत्वा नत्वा च मान्यकीमम मन्त्रमुदीरयेत् । एतदने इदमर्धम्- एतत्तीर्थप्रये मौनी नानश्राद्धादिक चरेत् । इति स. पुस्तके। इत उत्तरमयं श्लोको वर्तते क. पुस्तकटिप्पण्याम्-तस्मिन्कलति फलवा गौः कामधेनुजेलं मही । हटेरन्तर्गत यस्मात्फल्गुतीर्थ न निष्फलम् इति । - फल्गुतीर्थे नरः क्षात्वा इत्यस्मात्माक् क. पुस्तके टिप्पण्यामधिक एकः श्लोको वर्तते स यथा, पल्गुतीर्थे विष्णुमले करोमि मानमातः । पितॄणां विष्णुलोकाय भुक्तिमुक्तिप्रसिद्धये इति । एतच्छ्लोकपरतः क. पुस्तकाटिप्पण्यामधिकलोको विद्यते स यथा,-मुण्डपृष्ठनगावस्तारफल्गुतीर्थमनुत्तमम् । अत्र श्राद्धा. दिना सवें पितरो मोक्षमानुयुः । इति । १ रा. 'मोऽस्तु मानवे म । २ स. न श्रादं कुर्यास्पृपक्रप क् । २ ३ स. ति पितृणा कर्तृणां भा। स. नूने । ५ रा. फलम् ।।६ स'त् । नमोऽस्तु धा । क. पाद्धमा । 6 स. पायोत्त'। २१ ૨૨ ·अ०१११ श्लो०२१-४९) वायुपुराणम् । ४४७ (गयामाहात्म्यम्) * पूर्व हि ब्रह्मतीर्थे च कूपे श्राद्धादि कारयेत् । तत्कूपयूपयोर्मध्ये सर्वास्तास्यते पितॄन् । धर्म धर्मेश्वरं नत्वा महाबोधितरूं नमेव ।। नमस्तेऽश्वत्थराजाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने । वोधिद्रुमार्य कर्तृणां पितॄणां तारणाय च ।। येऽस्मत्कुले मातृवंशे वान्धवा दुर्गतिं गताः । त्वदर्शनारस्पर्शनाच स्वर्गात यान्तु शाश्वतीम् ।। ऋणत्रयं मया दत्तं गयामागत्य वृक्षराट् । त्वत्मसादान्महापापाद्विमुक्तोऽहं भवार्णवात् ।। तृतीये ब्रह्मसरसि सात्वा श्राद्धं सपिण्डकम् । कृत्वा सर्वप्रमाणेन मत्रेण विधिवत्मत ॥ ३० + स्नान करोमि तीर्थेऽस्मिन्नृणत्रयविमुक्तये । तत्कूपयूपयोर्मध्ये ब्रह्मलोके नयेपितॄन् ।। यागं कृत्वोत्थितो यूपो ब्रह्मणा यूप इत्यसौ । कृत्वा ब्रह्मसर श्राद्धं सर्वास्तारयते पितॄन् ।। यूपं प्रदक्षिणीकृत्य वाजपेयफलं लभेत् । ब्रह्माणं च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेपितॄन् । नमोऽस्तु ब्रह्मणेऽजाय जगजन्मादिरूपिणे । भक्तानां च पितृणां च तारकाय नमो नमः ॥३४ गोपचारसमीपस्था आम्रा ब्रह्ममकल्पिताः । तेषां सेचनमात्रेण पितरो मोक्षगामिनःणा॥३५ आनं ब्रह्मसरोद्भुतं ब्रह्मदेवमयं तरुम् । विष्णुरूपं प्रसिञ्चापि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। एको मुनिः कुम्भकशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलं ददानः ।। आम्रश्च सिक्तः पितरश्च वप्ता एका क्रिया व्यर्थकरी मसिद्धा +॥ ततो यमवलिं दद्यान्मन्त्रेणानेन संयतः । यमराजधर्मराजी निश्वलार्य व्यवस्थितौ ।। ताभ्यां वलि प्रयच्छामि पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। ३८ ततः श्वानरलिं दद्यान्मणानेन नारद । द्वौ श्वानौ श्यामशवली वैवस्वतकुलोद्भवा ।। ताभ्यां बलिं प्रयच्छामि रक्षतां पथि सर्वदा ॥ तना काकबलि दद्यान्मन्त्रेणानेन नारद । ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्मा वै नैतास्तथा ॥ वायसाः भतिगृहन्तु भूमौ पिण्डं समर्पितम् ॥ फल्गुतीर्थे चतुर्थेऽहि स्नानादिकमयाऽऽचरेत् । गपाशिरस्यथ श्राद्धं पादे कुर्यात्सपिण्डकम् ॥ साक्षाद्या शिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रितं कृतम् ।। नागाँजनार्दनाद्ब्रह्मयूपाचोत्तरमानसात् । एतद्याशिरः प्रोक्तं फल्गुतीर्थ तदुच्यते ॥ पितापहं समासाद्य यावदुत्तरमानसम् । फल्गुतीर्थ तु विज्ञेयं देवानामपि दुर्लभम् ।। क्रौञ्चपादात्फल्गुतीर्थ यावत्साक्षाद्याशिरः । मुखं गयासुरस्यैतत्तस्माच्छादमिहाक्षयम् ॥ ४४ मुण्डपृष्ठान्नगाधस्तात्साक्षातत्फल्गुतीर्थकम् । आयो गदाधरो देवो व्यक्ताव्यक्तात्मना स्थितः विष्ण्वादिपदरूपेण पितॄणां मुक्तिहेतवे ।। ४२ * इदमधे न विद्यते ख. पुस्तके । + नास्त्यर्धनिद ख. पुस्तके । x इत उतरमेतदर्धे विद्यते स. पुस्तके -यूयं प्रदक्षिणात्य वाजपयपलं लभेत् । तद्यथा- १ ख. “यपितॄणां कर्तृणां ता। २ ख. "दिकारिणे । ३ ख आम्राश्च सिकाः पि'। 'स्यातामेतावहिंसको। त°। ५ स. लि क्षिप्वा पुनः सानं समाचरेत् । ऐ। ६ ख. ई मयोन्हित । ७ स. "द्ध कुर्यादिन्द्रपदा देषु । सा । ८ ख. 'गार्जुन'। १ सम् । पितामहं समासाथ यावदक्षिगम् । श्री। १. स. दमयाक्ष । ११ ख. 'वे। तत्र विष्णु' - ·४८ १४४८ श्रीमईपायनमुनिप्रणीतम् [अ०१११ श्लो०४६-६९) (गयामाहात्म्यम्) एतद्विष्णुपदं दिव्यं दर्शनात्पापनाशनम् । स्पर्शनात्पूजनाद्वाऽपि पितॄणां इत्तमक्षयम् ॥ श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा कुलसाहस्रमात्मना । नयेद्विष्णुपदं दिव्यमनन्तं शिवमव्ययम् ।। श्राद्धं कृत्वा रुद्रपदे नयेत्कुलशतं नरः । सहाऽऽत्मना शिवपुर तथा ब्रह्मपदे नरः ।। ब्रह्मलोकं कुलशतं समुद्धत्य नयेत्पितॄन् । * कश्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् । ४२ दक्षिणाग्निपदे श्राद्धी पिन्ब्रह्मपुरं नयेत् । गाईपत्यपदे श्राद्धी वाजपेयफलं लभेत् ।। ५० श्राद्धं कृत्वाऽऽहवनीये अश्वमेधफलं लभेत् । श्राद्धं कृत्वा सभ्यपदे ज्योतिष्टोमफलं लभेत् ॥ आवसथ्यपदे श्राद्धी पितृन्ब्रह्मपुरं नयेत् । श्राद्धं कृत्वा शक्रपदे इन्द्रलोकं नयेल्पितॄन् ॥ ५२ अगस्त्यस्य पदे श्राद्धी पितॄन्ब्रह्मपुरं नयेत् । क्रौञ्चमातङ्गयोः श्राद्धी ब्रह्मलोकं नयेत्पितन् ॥५३ श्राद्धी सूर्यपदे पञ्च पापिनोऽर्कपुरं नयेत् । कार्तिकेयपदे श्राद्धी शिवलोकं नयेत्पितन् ॥ ५४ गणेशस्य पदे श्राद्धी रुद्रलोकं नयेत्पितॄन् । गजकर्णतर्पणकृन्निर्मलं स्वन येत्पितॄन् । अन्येषां च पदे श्राद्धी पितृन्ब्रह्मपुरं नयेत् । सर्वेषां काश्पपं श्रेष्ठं विष्णो रुद्रस्य वै पदम् ।। ब्रह्मणश्च पदं चापि श्रेष्ठं तन प्रकीर्तितम् ।। प्रारम्भे च समाप्तौ च तेपामन्यतपं स्मृतम् । श्रेयस्करं भवेत्तत्र श्राद्धकर्तुश्च नारद ।। ५७ कश्यपस्य पदे दिव्ये भारद्वाजो मुनिः पुरा । श्राद्धं कृत्वोद्यतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्ड कम् ।। शुल्लकृष्णौ ततो हस्तौ पदमुद्भिद्य निर्गतौ । दृष्ट्वा हस्तद्वयं तत्र मुनिः संशयमागतः ।। ततः स्वमातरं शान्ता पमच्छ स महामुनिः । कश्यपस्य पदे दिव्ये शुक्ले कृष्णेऽथ वा करे । पिण्डो देयो मया मातर्जानासि पितरं वद ।। शान्तोवाच- भारद्वाज महामाज्ञ देहि कृष्णाय पिण्डकम् । भारद्वाजस्ततः पिण्डं दातुं कृष्णाय चौद्यत श्वेतोऽदृश्योऽब्रवीत्तत्र पुत्रस्त्वं हि ममौरसः । कृष्णोऽब्रवीन्मम क्षेत्र ततो मे देहि पिण्ड कम् ।। स्वैरिण्यथाप्रवीदात्तु क्षेत्रिणे वीजिने ततः । भारद्वाजस्ततः पिण्ड कश्यपस्प पदे ददौ + । हंसयुक्तविमानेन ब्रह्मलोकमुभौ गती ॥ रामो रुद्रपदे श्राद्ध पिण्डदानाय चोद्यतः । पिता दशरथः स्वर्गात्ममार्य करमागतः ।। नादास्पिण्डं करे रामो ददौ रुद्रपदे ततः । शास्त्रार्थातिक्रमाद्भीतं रणं दशरथोऽब्रवीत् ॥ ६५ तारितोऽहं त्वया पुत्र रुद्रलोकपवामयाम् । हस्ते पिण्डमदानेन स्वर्गतिन हि मे भवेत् ॥ त्वं च राज्यं चिरं कृत्वा पालयित्वा द्विजान्प्रजाः । यज्ञान्सदक्षिणान्कन्वा विष्णलोकं ब्रजिष्यास।। पुर्ययोध्याजनैः सार्ध कृमिकीटादिभिः सह । इत्युक्त्वाऽसौ दशरथो रुद्रलोकं परं ययौ । भीमो विष्णुपदे श्रेष्ठे आष्ट्रय पितरं स्वकम् । श्राद्धं कृत्वोधतो दातुं पित्रादिभ्यश्च पिण्डकम् ।। * इदम न विद्यते स पुस्तके ! + अवाध्यायसमाप्निदृश्यते स. पुस्तके। - हसगुक्तविमानेनेत्यारभ्य वन्दे श्रीप्रपितामहामन्यात पाठो नास्ति ख. पुस्तके । १ स. की राजसूयः २ स. नायपदे । ३ स टोम समश्नुत। आ । -स. द्धी सोमलाकमव मुयात् । श्रा' ५ रा. 'दी ब्रह्मलेक नयेपितॄन् । मताधियोः श्राद्धी पितृन्ब्रह्मपुर नयेत् । । ६ रा. दो रुदलों' । ७ स.. "धी पितृशिवार नयेत् । श्यपस्य पदे श्राद्धी ब्रह्मलो नयेत्पितॄन् । ग° । ( स. भर । ९ ख. 'स्तो भरद्वाजय पृटरान् । क'। १० रा. 'व्ये वृणे शुरलेऽथ । ११ रा. बोयणे त° । - ·७२ .[अ०१११-११२ श्लो०७०-८४११] वायुपुराणम् । ४४९ (गयामाहात्म्यम्) पितुर्विनिर्गतौ हस्तौ गयाशिरसि शंतनोः । नादात्पिण्डं करे भीमो ददौ विष्णुपदे ततः ।। शंतनुः माह संतुष्टः शास्त्रार्थे निश्चलो भवान् । त्रिकालदृष्टिर्भवतु चान्ते विष्णुश्च ते गतिः ।। स्वेच्छया मरणं चास्तु इत्युक्त्वा मुक्तिमागतः । कनकेशं च केदारं नारसिंहं च वामनम् ॥ उदमार्गे समम्पर्य पितृन्सर्वांश्च तारयेत् ।। गयाशिरसि यः पिण्डान्येषां नाना तु निर्वपेत् । नरकस्था दियं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमामुयुः * सर्वत्र मुण्डपृष्ठाद्रिः पदेरेभिः मुलक्षितः । मयान्ति पितरः सर्वे ब्रह्मलोकमनामयम् ।। हत्यसुरस्य यच्छी गदया तद्विधा कृतम् । ततः प्रक्षालिता यस्मात्तीर्थ तंच विमुक्तये ।। गदालोलमिति ख्यातं सर्वेपामुत्तमोत्तमम् ।। गदालोले महातीर्थे गदाप्रक्षालनाद्धरेः । स्नानं करोमि सिद्धयर्थमक्षयं पदमामुयाम् ॥ पश्चपेऽति गदालोले स्नात्वा कुर्यात्सपिण्डकम् । श्राद्धं पितृन्ब्रह्मलोकं नयेदात्मानमेव च ।।७७ ब्रह्ममकल्पितान्विमान्हव्यकव्यादिना+ र्चयेत् । तैस्तुप्रैस्वोपिताः सर्वाः पितृभिः सह देवताः ॥ कृते श्राद्धेऽक्षयवटे अन्नेनैव प्रयत्नतः । पितृनयेद्रह्मलोकमक्षयं तु सनातनम् ॥ वटवृक्षसमीपे तु शाकेनाप्युदकेन वा । एकस्मिन्भोजिते विप्रे कोटिर्भवन्ति भोजिताः॥ देयं दानं पोडशकं गयातीर्थपुरोधसे । वस्त्रं गन्धादिभिः पुत्रैः सम्यक्संपूज्य यत्नतः ॥ ४ ८१ एकार्णवे वटस्याग्रे यः शेते योगनिद्रया । वालरूपधरस्तस्मै नमस्ते योगशायिने । ८२ संसारक्षशस्त्रायाशेपपापहराय च । अक्षयब्रह्मदात्रे च नमोऽक्षयवटाय वै ।। ८३ कलौ माहेश्वरा लोका येन तस्माद्दाधरः। लिङ्गरूपोऽभवत्वं च चन्दे श्रीप्रपितामहम् ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोकै गयाम हात्म्यं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ॥ १११॥ आदितः श्लोकानां समष्टयङ्काः-१०९२३ ८० ८४ अथ द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः । गयामाहात्म्यम् । सनत्कुमार उवाच- यज्ञं चक्रे गयो राजा वहन्नं बहुदक्षिणम् । यत्र द्रव्यसमूहाना संख्या कर्तुं न शक्यते ।।+: * स्वर्गस्या मोक्षमाप्नुयुरियस्मात्परतः क. पुस्तकाटिप्पण्या शोकद्वयमविकं वर्तते तद्यथा- गयाशिरासे यः पिण्डं शमीपत्रप्रमाणतः । कन्दमूलफलाद्यैर्वा दद्यात्स्वर्ग नयेत्पितन् ॥ इति । पदानि यत्र दृश्यन्ते विष्णवादीनां तदप्रतः। पादं कृत्वा सपिण्इं च तेषां लोकामयत्पिनन् ।। * इत उत्तरं क. पुस्तकटिप्पण्यामधिकं शोकस्यमस्ति तद्यथा- गयातीयवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम् । दृष्ट्वा नवा च मंपूज्य वटेश मुसमाहितः। पितृनयेट्रह्मलोकमक्षय तु सनातनम् ।। गयायां धर्मठे च सरासि ब्रह्मणस्तया । गयाशी वटे चैन पितृणां दत्तमक्षयम् ।। इति । ४ संरया कर्तुं न शरयत इत्यस्मात्परतः रा. पुस्तकेऽधिको प्रन्योऽस्ति स यथा-- स्थिता गयायामन्नादिपर्वताः पञ्चविंशतिः । प्रशंसन्ति द्विजास्तत्र देशे देशे सुजिताः ।। दानातिशयमालोक्य सर्वे विवादयः मुगः । संतुष्टा गयराजाने वरान्हति चानुवन् ।। नव पूर्व केऽप्यन करिष्यन्ति चापरे । इति ।

·. mr ८ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०११२श्लो०२-२३]. (गयामाहात्म्यम्) सिकता वा यथा लोके यथा च दिवि तारकाः। तथा रत्नमुवीधैरसंख्यातास्तु दक्षिणाः ।। नैवेद पूर्व ये केचिन्न करिष्यन्ति चापर । प्रशंसन्ति द्विजास्तृप्ता देश देश सुपूजिताः ॥ गयं विष्ण्वादयस्तुष्टा वरं ब्रूहीति चाब्रुवन् । गयस्तान्मार्थयामास अभिशप्ताश्च ये पुरा ॥ ४ ब्रह्मणा ते द्विजाः पूता भवन्तु क्रतुपूजिताः* I + गयापुरीति मन्नाम्ना ख्याता ब्रह्मपुरी यथा एवमस्तु वरं दया ततश्चान्तर्दधुः सुराः । गयश्च भोगान्संभुज्य विष्णुलोकं परं ययौ ।। ६ 'विशालायां विशालोऽभूद्राजाऽपुत्रोऽब्रवीविजान् । कथं पुत्रादयो मे स्युर्विशालं चानुवन्द्विजाः गयायां पिण्डदानेन तव सर्व भविष्यति । विशालोऽपि गयाशी पिण्डदः पुत्रवानभूत् ।। दृष्ट्वाऽऽकाशे सितं रक्तं कृष्णं पुरुषमनची । के यूयं तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकम् ॥९ अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकादिहाऽऽगतः । मम पुत्र पिता रक्तो ब्रह्महा पापकृत्तपः ।। १० अयं पितामहः कृष्ण ऋपयो येन घातिताः । अवीचिनरकं प्राप्तौ मुक्तौ त्वत्पिण्डदानतः ॥११ पितृपितामहांश्चैव तयैव प्रपितामहान् । मीणयामीति यत्तीयं त्वया दत्तमरिंदम ॥ तेनास्मयुगपद्योगो जातो वाक्येन सत्तम । ४ मुक्तिः कृता त्वया पुत्र बजामः स्वर्गमुत्तमम् ।। एवं पुत्रैः पितां च कर्तव्या मुक्तिरुत्तमा ।। त्वं च राज्यं चिरं कृत्वा भुत्का भोगांश्च दुर्लभान् । यज्ञान्सदक्षिणान्कृत्वों याया विष्णुपुरंततः एवं लब्धवरो राजा राज्यं कृत्वा दिवं गतः । प्रेतराजः सह प्रेतैर्गयाश्राद्धादिवं गतः ।। मेतः कश्चिद्विमुक्त्यर्थं वणिज कं चिदब्रवीत् । मम नाम्ना गयाशी पिण्डनिर्वापणं कुरु ॥ १६ प्रेतभाषविमुक्तयर्थ त्वं गृहाण धनं मम । तद्धनं सर्वमादाय भयाश्राद्धव्ययं कुरु ।। धनस्यैतस्य पष्ठाशं तुभ्यं वै दत्तवानहम् । स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवानहम् ।।१८ गत्वा गयां गयाशी प्रेतराजाय पिण्डकम् । समदाद्वन्धुभिः सार्धं स्वपितृभ्यस्ततो ददौ ॥ १९, प्रेतः प्रेतत्वनिर्मुक्तो वणिवस्वगृहमागतः। एवं गयस्य शंभोश्च क्षेत्र विष्णो रवेस्तथा ॥ उपोपितोऽथ गायत्रीतीर्थे महानदीस्थिते। गायत्र्याः पुरतः स्नात्वा मातः संध्यामुपासयेत् ॥ आद्ध सपिण्डकं कृत्वा नयेद्ब्रह्मण्यतां कुलम् ॥ २१ तीर्थे समुदिते स्नात्वा सावित्र्याः पुरतो नरः। संध्यामुपास्य मध्याह्ने नयेत्कुल शतं दिवम् ।। पिण्डदानं ततः कुर्यात्पितॄणां मुक्तिकाम्यया ॥ २२ माचीसरस्वतीतीर्थे स्नात्वा चापि यथाविधि । संध्यामुपास्य सायाह्ने विष्णुलोक नयेत्पितॄन् । बहुजन्मकृतात्संध्यालोपान्मुक्तत्रिसंध्यकृत् ।। २३ * भवन्तु ऋतुपूजिता इत्यनन्तरं स. पुस्तकेऽतिरिक्ताः कतिपयश्लोकाः सन्ति ते यथा--- गयाश्राद्धविधानाय द्विजा मूर्ताश्वतुर्दश । तेषां वाक्यं प्रकुति यदि ब्रह्मा स्वयं भवेत् ॥ गौतम काश्यप कौत्स कौशिक कण्वमेव च । भारद्वाजं हौशनसं वात्स्य पाराशरं तथा ।। हरिकुमारमाण्डव्यं लोकाक्षिं लोक्समहत् । वाशिष्ठ च तथाऽग्नेय गोनाष्येषां चतुर्दश ॥ इति । + इदम नास्ति ख. पुस्तके 1 x इदम न विद्यते ख. पुस्तके। - इतः परमेकः श्लोकोऽधिकः स. पुस्तके- गृहीत्वा तद्धन सर्वे निवृत्ती गृहमात्मनः । श्वारा निःक्षिप्य तत्रासी शेपमादाय निर्ययो । इति । २ १ या यहुसु । २ क. तथाचान्त । ३ ख. 'न पुन्नादिस्ते भौं । ख. °खा पालयित्वा द्विजान्यज । य। ५ स. स्वा अन्ते वि। ६ स. ग्रज । ७ क. ° । पडशं पचभागाश्च तु। ८ ख, प्रेताः प्रेतत्वनिर्मुक्ता । ९.ग. रांध्या समानरेत् । आ'। १. स. ' नयेत्तुल शतं दियम् ।।

·२४ [अ०११२लो०२४-३५] वायुपुराणम् । ४५१ (गयामाहात्म्यम् ) चिशालायां लेलिहाने तीर्थं च भरताश्रमे । पादाङ्किते पुण्डपृष्ठे गदाधरसमीपतः। ती चाऽऽकाशगङ्गायां गिरिकर्णमुग्वेपु च । सातोऽध पिण्डदो ब्रह्मलोकं कुलशतं नये ।।. देवनद्यां वैतरण्या सातः स्वर्ग नयेस्पितन् । सातो गोदो चैतरण्यां त्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ॥ २६ सलं सत्यं पुनः सत्यं वैतरण्यां तु नारद । एकविंशतिकुलान्याहुस्तारयेन्नात्र संशयः ।। * २७ +या सा वैतरणी नाम नदी प्रैलोक्यविश्रुता। साऽवतीर्णा गयाक्षेत्रे पितॄणां तारणाय वै ॥२८ xत्रिरात्रोपोपणेनैव तीर्थाभिगमनेन च । अदत्या काञ्चनं गाश्च दरिद्रो जायते नरः॥ घृतकुल्या मधुकुल्या देविर्का च महानदी । शिलायाः संगमो यत्र तत्र प्रोक्ता मधुलवा ॥ ३० "अयुतं चाश्वमेधानां स्नानकृल्लभते नरः । श्राद्धं सपिण्डकं कृत्वा पिण्डदानं तथैव च ॥ कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकं नयेपितृन ०॥ दशाश्वमेधिके हंसतीर्थे चामरकण्टके । कोटितीर्थे रुक्मकुण्डे पिण्डदः स्त्रनयेत्पितन् । [ वैतरण्यां घृतकुल्यां मधुमुल्यां तथैव च । कोटीतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कोटीश्वरं च यः ॥ कोटिजन्म भवेद्विमो धनाढ्यो वेदपारगः1 मार्कण्डेयेशकोटीशी नत्वा स्यात्पित्तारकः॥ ३४ रुक्मपारिजातपने पार्वत्या सह शंकरः । रहस्य संस्थितो रेमे युगानामयुतं पुरा ॥ . १ २ १ २ 3 * संशय इत्यनन्तरं क. पुस्तटिप्पण्यामाधकं श्लोकद्वयमस्ति तद्यथा- यमद्वारे महाघोरे या सा वैतरणी नदी । तामहं तर्तुमिच्छामि कृष्णां गई प्रददनिमाम् ॥ अशको यदि वा शको गोप्रदान करोति यः । देवनयां गोगदाने श्राद्वदः स्वर्नयेमितन् ।। इति ॥ . + अयं को नास्ति ख. पुस्तके । त्रिरात्रोपोपगेनेनि लोकात्प्रा क. पुस्तकेऽविक लोकद्वयमस्ति तद्यथा- गोदावयों पैतरण्यो यमुनाया तथैव च । देवनद्यां गोप्रयारे श्राद्धदः स्वर्नयेपितॄन् ।। पुकारण्यां घृतकुल्यां मधुकरयां तथैव च । कोटितीर्थे राक्मणीये पिण्डदः स्वनयेत्पितून ॥ इति । - इतः परमेते शोकाः ख. पुस्तकेऽधिका उपलभ्यन्ते ते यथा-- श्राद्धी कुमारधारायामश्वमेधफलं लभेत् । कुमारमभिगम्याथ नत्वा मुक्तिमवाप्नुयात् ॥ १ स्नात्वा च सोमधारायां सोमलोके च गच्छति । सस्वन कृन्नरो वाण्य स्वर्गः स्वर्ग नयेत्पितन् ॥ २ श्रीकृष्णं येऽभ्यर्थयन्ति सुभद्रा वलभद्रकम् । ज्ञानं प्राप्य श्रियं पुप्रान्त्र नन्ति पुरुषोत्तमम् ।। ३ द्वादशादिलमभ्यर्च्य सर्वरोगः प्रमुच्यते । वैश्वानरं समभ्यर्च्य उत्तमा दीप्तिमामुयात् ॥ ४ मन्दारमभिगम्याय मन्दारेशं प्रपूज्य च । अक्षयं नियमाप्नोति महालक्ष्मी तथा नरः ॥५ विद्यां सरस्वती नवा विद्यापार गतो भवेत् । अभ्यर्चेन्माववं......महदेश्वर्यमाप्नुयात् ॥ ६ नारायणं च वाराह मंपूज्य स्वर्गभाग्भवेत् । क्षेत्रपालं समभ्यर्च्य प्रहने वाध्यते ॥ ७ गहई च समभ्यर्य विषवृक्षात्प्रमुच्यते । सिद्देश्वरं च कालेशं सोमनाथमहेश्वरम् । ८ रुद्रेश्वर लोकनाथं ब्रह्मेश च कपर्दिनम् । अष्टी लिङ्गानि गुह्यानि संपूज्याय शिवं व्रजेत् ॥ ९ पिण्डदश्चम्पारण्ये चम्पकेशं प्रणम्य च । तथैव जम्बुकारण्ये ब्रह्मलोकं नयेत्पितन् । १० भगोकर्णे वायुतीयं च हतीयाख्ये जलाशये । श्राद्वी च पुष्करियां तु ब्रह्मलोकं नयेपितुन् ॥ ११ पैतरण्याश्च तरश्वं तृतीयास्यो जलाशयः । तदुत्तरश्वक्रसरस्तदने सागरस्तथा ॥ १२ सागरे विण्डदानेन पितृणां च परागतिः ॥ इति ॥ इतउत्तरमविस्पटश्लोकः ख. पुस्तके वर्तते स यथा-गदाधर दृक्षिनो यावतीर्थमधुश्रवाः । महानदिनं च मृतानां स्वर्गकारकम् । एतचिद्वान्तर्गतग्रन्थस्थानेऽयं श्लोकः ख. पुस्तके स यथा- वशिष्टस्याऽऽश्रमं गत्वा वाजपेयेफलं लभेत् । वशिष्टेश नमस्कृत्य तत्कुण्डे पिण्डदो भवेत् ।। इति । 1 १ स मे । पदा ि२ ख. ज्यां पिण्डद. स्वयें । ३ क.' मयुधबा प्रकीर्तिता । अ'1 क. येनाः । । ५ क. कङ्कटे को, ·४५२ श्रीमद्वैपायनमुनिप्रणीतम् [अ०११२ श्लो०३६-६० (गयामाहात्म्यम्) मरीचिः फलपुप्पार्थ पारिजातवनं गतः । दृष्ट्वा शप्तो महेशेन यस्मात्सुखविघातकः । दुःखी भवेति तगीतो मरीचिस्तुष्टुवे शिवम् । तुष्टः मोवाच तं शंभुणीप्त वरमुत्तमम् ।। शापाद्भवतु मुक्तिर्मे मरीचिः प्राह शंकरम् । भवेद्गयायां मुक्तिस्ते शिवोक्तः मययौ गयाम् ॥ शिलास्थितस्तपस्तेपे सर्वेपां दुष्करं च यत् । मरीचिरीश्वराच्छतः कृपणत्वमगत्पुरा । तपसा दारुणेनेह स विमा शुक्लतां गतः ।। हरिरूचे मरीचिं च वरं वृणु हि पुत्रक । किमलभ्यं त्वयि तुष्टे मरीचिः माह माधवम् ।। हरशापाद्विमुक्तोऽहं शिला भवतु पावनी । पितृमुक्तिकरी च स्यात्तथैत्युक्ता दिवं गतः ॥ ४१ दिवौकसा पुष्करिणी समासाद्य नरः शुचिः। यत्र दस पितृभ्यस्तु भवत्यक्षयमित्युत ।। ४२ तत्र स्नातो दिवं याति स्वशरीरेण मानवः । पाप्मानं जहात्येप जीर्णत्वचमिवोरगः ॥ तत्पङ्कजवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिनिपेचितम् ।। पाण्डुशिला वैतत्राऽऽस्ते श्राद्धं यत्राक्षयं भवेत् । युधिष्ठिरस्तु तस्यां हि श्राद्धं कर्तुं ययौ मुने ॥ तत्र काले पाण्डुनोक्तं पद्धस्ते देहि पिण्डकम् । हस्तं त्यक्त्वा शिलायां च पिण्डदानं चकार स: शिलायां पिण्डदानेन प्रहृष्टो व्यासनन्दनः । वरं ददौ स्वपुत्राय राज्यं कुरु महीतले ।। अकण्टकं तु संपूर्ण त्वं मे त्राता हि पुत्रक). स्वर्ग ब्रज शरीरेण भ्रातृभिः परिवारितः । दृष्टिमात्रेण संपूनानकस्थान्दिवं नय ।। ४८ इत्युक्त्वा मययौ पाण्डः शाश्वतं पदमव्ययम् । मतङ्गस्य पदे श्रादी ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् । निर्मथ्याग्नि शमीगर्भ विधिषिण्वादिभिः सह । लेभे तीर्थ तु यज्ञार्थ त्रिषु लोकेपु विश्रुतम् ।। मखसंझं तु तत्तीर्थ पितॄणां मुक्तिदायकम् । स्नात्वा च तर्पणं कृत्वा पिण्डदो मुक्तिमामुयात् ।। पितॄन्स्वर्ग नयेन्नत्वा संगमेऽङ्गारकेश्वरौ । गयाक्टे पिण्डदानादश्वमेधफलं लभेत् ।। भस्मफूटे भस्मनाथं नत्वा च तारयेत्पितन् । त्यक्तपापो भवेन्मुक्तः संगमे स्नानमाचरेत् ॥६३ इष्टि चक्रेऽश्वमेधाख्यां वशिष्ठो मुनिसत्तमः । इष्टितो निर्गतः शंभुर्वरं वृण वशिष्ठकम् ।। पाहेति तं वशिष्ठोऽपि शिव तुष्टोऽसि मे याद । वस्तव्यं चात्र देवश तथेत्युक्त्वा शिवः स्थितः] पिण्डदो धेनुकारण्ये कामधेनुपदेषु च । सात्वा नत्वाऽथ संपूज्य ब्रह्मलोक नयेत्पितॄन् ।। ५६ कर्दमाले गयानाभौ मुण्टपृष्ठसभीपतः । स्नात्वा श्राद्धादिकं कृत्वा पितॄणामनृगो भवेत् ॥५७ फल्गुचण्डीश्मशानाक्षी मङ्गलायाः समर्चयेत् । गयायां च नृपोत्सगांत्रिःसप्तकुलमुद्धरेत् ॥ यत्र तत्र स्थिता देवा ऋषयोऽपि जितेन्द्रियाः ।। ५८ औद्यं गदाधरं ध्याय श्राद्धापिण्डादिदानतः । कुलानां शतयुद्ध य ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् ॥ ५९ गयागयो गयादित्यो गायत्री च गदाधरः । गया गयाँसुरश्चैव पंड्गया मुक्तिदायिकाः ।। ६० * एनदप्रेऽविक लोकद्वयं पति रा. पुस्तके तद्यथा--- मुण्डपृष्ठा नमद्देवी क्षेत्रपालादिसंयुताम् । पूजयित्वाऽभयं तस्माद्विपरोगादिनाशनीम् ॥ . कामपी िच कामाक्षारक्षी) पूजयेत्तामपिणीम् । सर्वसौभाग्यकामो हि देवीं विध्यनिवासिनीम् ।। इति । २ १ स. वा वामदुधा व ! २ ख. क कुर्यापि । ३ स. आदी ग° । ४ ख.ध्यात्या कुर्याच्छाद्धादिकं ततः । ५ स. यासिर । ६ स. पड् ॥(ट्य)मुक्तिप्रदाः स्मृताः । गयां प्रागीकृत्य गयाविप्रान्प्रपूज्य च । अनदानादिक दवा पितॄणामनृणो भवेत् । यदि पुनो गया गठेकदाविभाग्ययोगतः । तानेव भोनयेद्विप्रान्ब्रह्मणा ये प्रापिताः। पूजयेत्तु गयापिप्रान्हव्यकव्यविमानतः । पूनितरतः यजताः स्युः पितरो देवतास्तथा । ग'। . - ·. •[अ०११२ श्लो०६१-१८] वायुपुराणम् । (गयामाहात्म्यम्) गयाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेत्सततं नरः । शृणुपाच्छूद्धया यस्तु स याति परमां गतिम् ॥१६१ [+ पाठयेद्वा गयाख्यानं विप्रेभ्यः पुण्यकृन्नरः । गयाश्राद्धं कृतं तेन कृतं तेन सुनिश्चितम् ।। गयाया महिमानं च अभ्यसैद्यः समाहितः । तेनेष्टं राजसूयेन अश्वमेधेन नारद ॥] x लिखेदा लेखयेद्वाऽपि पूजयेद्वाऽपि पुस्तकम् । तस्य गेहे स्थिरा लक्ष्मी सुमसन्ना भविष्यति उपाख्यानमिदं पुण्यं गृहे तिष्ठति पुस्तकम् । साग्निचौरजनितं भयं तत्र न विद्यते ॥ श्राद्धकाले पठेद्यस्तु गयामाहात्म्यमुत्तमम् । विधिहीनं तु तत्सर्व पितृणां तु गयासमम् ॥ ६६ यानि तीर्थानि त्रैलोक्ये तानि दृष्टानि तेत्र वै । येन ज्ञातं गयाख्यान श्रुतं वा पठितं मुने।।६७ सूत उवाच- सनत्कुमारो मुनिपुङ्गवाय पुण्यां कथां चाय निवेद्य भक्त्या ॥ स्वमाश्रमं पुण्यवनैरुपेतं विसृज्य संगीतगुरुं जगाम ॥ इति श्रीमहापुराणे वायुप्रोक उपसहारपादे गयामाहात्म्य नाम द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः॥ ११२॥ उपसंहारपादःसमाप्तः । आदितः श्लोकानां समथ्यकाः-१०९९१ समाप्तं चेदं वायुपुराणम् । • इत भारभ्य न विद्यत इत्यन्त पाठव्यत्यास स पुस्तके । एतचिहान्तर्गतमन्य स पुस्तके न । .,४ एतदर्धस्थानेऽय पाटः स. पुस्तके--पठेद्वा पाटयेद्वाऽपि पूजयेद्वाऽपि पुस्तकम् । इति । स. तेन ।