·No text on this page.

·PRAMÊ YARATNÅLANKARA This is a short treatise on Jaina Metaphysics written by Srī Cīrukīrti Panditācāryaswirmi of the Jain Mutt at Śravanabelgola in the Navya Nyaya style to expound the teachings of Māņi kyanandi as contained in his Parīkisām mukhusūtra. Māņikyanandi is said to have got bis inspiration in logic from Akalanka Deva who flourished in the middle of the 8th century A.D. and who is considered to be one of the greatest teachers of Jaina Philosophy after Umāsvāti, the author of Tattvārthādhigamasūtra. By the time of Akalanku the Jaina epistemology had undergone a thorough change, being greatly influenced by the Hindu and the Buddhist systeins. It was, at any rate, very much different from what it was in the Tattvārthasūtra. The definitions of Pratyakşa and Parokşa found in the present work are altogether different from those given by Umāsvāti and are much in accordance with those given by the Hindu logicians. Direct knowledge is defined as that which pertains to objects presented to the senses and indirect knowledge to objects which are beyond the senses. Similarly the classification of knowledge fairly agrees with the terminology found in the Hindu logical texts rather than with that found in the Tattvārthasītra. The Parīkşāmukhasūtra of Manikyanandi has two commentaries : one by Prabhācandra, the author of Nyāyakumuda, who is assigned to the first quarter of the 9th century A.D. and the other by Anantavīrya, also known as Laghvanantavīrya, who flourished in the beginning of the 11th century A.D. The commentary of Prabhācandra is known as Pramêyakamalamartānda, while that of Anantavirya is known by the names of Parīkņāmukhapañjika and Pramêyaratnamāla. The present treatise is a commentary on the Parīkņāmukhasūtra, following mainly the Praméyakamalamārtanda, as has been stated in one of the introductory verses (6). The author frequently refers iii ·IV to the views of Umāsväti, Akalanka, Prabhācandra and Anantavīrya to support him and refutes the doctrines of the non-Jaina schools like the Bārbas patya, Bauddha, Sankhya, Nyāya, Vaišeşika, Bhätta, Prābhākara, Murārimiśrīya, Rāmānujīya, Madhva and Advaita. Carukirti Panditācārya, the author of this work, was a native of Elankādu, a village near Sātamangala in the Wandiwash taluk of the Madras Presidency. He was a Jaina Brahmin, familiarly known as Jinnayya. He completed his study of Vyākarana and Sahitya in his village under distinguished pandits and sojourned to Śravanabelgola, the seat of Jain learning in Mysore, for higher studies. He sat at the feet of the then Jaina Guru of the Matt, Kambayya Swami, and studied several texts of Jaina religion. He seems to have thought that he could not get complete mastery over these texts without a thorough study of logic. He evinced a great desire for the study of Nyāya. Just about that time, one Brahmasūripandit of Mysore, who wielded great influence in the court of the then Maharaja of Mysore, Sri Krishnaraja Wodeyar III, came to Sravanabelgola to have a darśan of the Swamiji of the Mutt. Attracted by the personality and scholarship of Jinnayya, who was studying under the Swamiji, Brahmasűripandit asked Jinnayya to go to Mysore. Jinnayya agreed to go there, if special arrangements could be made for studying Tarkaśāstra. Brahmasüripandit agreed and brought Jinnayya to Mysore and arranged for his studies in higher logio. A few years passed and the Swamiji of the Mutt at Sravanabelgola breathed his last. Brahmasūripandit found Jinnayua, who had by that time gained proficiency in several branches of Sanskrit learning, to be the fittest person to succeed to the Gadi of the Mutt. He, therefore, got him elected and with the permission of the Maharaja installed him as the head of the Mutt at Śravanabelgola. Jinnayya was thereafter known as Abhinava Căruktrti Panditācārya. He is known to have lived between 1790 and 1860 A.D. His work is divided into six sections, each section being devoted to the exposition of a single topic. They are known as paricchedas as in the work of Prabhacandra, ·V while they are called Samuddeśas in the Parīksämukhasūtra and its tīkā by Anantarirya. The book opens with an inquiry into the nature of Pramāņa or valid knowledge. This inquiry is not for the satisfaction of intellectual curiosity but, as with the other systems of Indian Philosophy, for the attainment of the Summum Bonum. It is by Pramāņa that one knows the true nature of reality and it is true knowledge that dispels our ignorance and leads us to the attainment of the highest objective in life. An inquiry into the nature of Pramāņās is absolutely necessary, if we are to succeed in life and our actions to bear successful results. Then what is Pramana ? It has been defined differently by each system or darśana. After reviewing and refuting the definitions of Nyāya, Vaiśéşika, Mīmāmsā, Sănkhya, Bauddha and Vedanta schools, the author states the Jaina view that Pramana is the definite knowledge of a thing not already known. It is self-luminous, and like a lamp, it illumines itself as well as the objects presented to it. "Its validity is intrinsic. It does not need the help of anything external to prove its validity. It is not a mere presentation, a hazy notion of a thing free from mental construction but Savikalpaka, Vyavasāyatmaka or determinate. It is the definite knowledge of a thing as 'this and not as 'that.' This Pramāna, which is knowledge, gives rise to or generates another piece of knowledge which is Prama. It is Pramājanakam Pramāņam and not Pramākaraṇam Pramānam. It is not, therefore, right to conceive Pramāna, either as the operative cause (karana) or the sum total of all causes (kārakasākalya), or the senses (indriya) or the contact (sannikarşa) of the senses with the object, or the modification of the senses (indriyavrtti) or the mental act of the perceiver (jñātrvyāpāra). The object of this knowledge is not the universal or the particulars, but uni-particular (Sāmānyavićeşatmaka). This has been established in the fourth chapter, after refuting the views advocated by other systems. In the second chapter, the several views prevalent in Indian Philosophical systems about the number of Pramānas are discussed. While according to Cārvākas, Pratyakşa is ·vi the only Pramāņa, the Buddhists recognise two Pramāņas, Pratyakșa and Anumāna; the Ramānujiyas accept three : Pratyakşa, Anu māna and Āgama; the Naiyāyikas, four: Pratyakșa, Anumāna, Agama, and Upamāna; the Prābhākaras, five, adding Arthāpatti to the list, the Bhāttas, six, adding Anupalabdhi, and the Paurāņikas eight, adding Aitihya and Sambhava. But, according to Jainas, Pramānas are two: Pratyakșa and Barokşa. All the pramanas, other than Pratyakşa, are brought under Parokşa. What is Pratyakşa? It is that knowledge which is Visada, vivid or clear, ...c, immediate and direct, never depending on any other form of knowledge. It is of two kinds: Mukhya or primary and Samvyavahārika or practical. The former is completely independent of the senses and the mind, while the latter is conditioned by them. This practical knowledge is further divided into knowledge derived by the senses (Indriyajanya) and knowledge derived by the mind (Manojanya). The sense-knowledge is further sub-divided into four as Avagraha, Ihā, Avāya and Dhāraṇā, which probably form the four grades or degrees of definiteness of knowledge. Avagraha is indistinct apprehension, c.e., grasping of things as they are in themselves. I hā is the desire to know more particularly and definitely of an object. Avāya is the determination, by means of reflection, of the nature of the object perceived with regard to its perfection and imperfection, merit and defect. Dhāraṇā is the final cognition of the object as it is and forming a definite notion of it in the mind. The suprasensual knowledge or Atindriyajñāna is what is known as primary and is experienced by the omniscient soul or sarvajña. The third chapter is devoted to the study of Parokșa. Knowledge which is not Pratyakşa is Parokşa. Smặti or memory, Pratyabhijñā or recognition, Tarka or knowledge of universal relation or invariable concomitance, Anumāna or inference, Āgama or scriptural testimony, are Parokşa. While several schools of Indian Philosophy do not accept Smrti as a Pramāņa, the Jainas maintain that memory should be regarded as valid as any other kind of knowledge ·vii 99 It is not merely a revival of the impressions of the past experience of a thing, but it is the knowledge of a previously experienced object as past. It is “ an assertion of the past as past. Pratyabhijñā or recognition is a kind of valid knowledge. It is a complex cognition. It is not pure perception or pure memory. It is conditioned by both perception and mernory and yet it is a new kind of knowledge which cannot be resolved into them. It is the ascertainment of an object by means of perception through recollection. Devadatta, now before us, is he whom we recognise to have seen before by recollection. The Gavaya that we now see is like the cow we have seen before. This knowledge takes such forms as "this is the same this is like that this is different from that, this is the counterpart of that,” etc. What the Naiyāyikas call Upamāna is, according to Jains, a form of recognition. Hence comparison is not considered by Jains as a separate Pramana. Tarka or Uha is the knowledge of vyāpti or pervasion based on the presence or absence of one thirg in relation to another and takes the form: if this is, that is; if this is not, that is not. It is a universal relation either of co-existence (Sahabhāva) or of succession (Kramabhāva). This universal relation of co-existence is found between a certain substance and its attributes, or between a certain colour and a certain taste, or between the Simsa pa and the tree. The relation of succession is found between, day and night, sunset and the appearance of stars, the river in flood and the rainfall, the cause and its effect. Anumana or inference is the knowledge of the major term by means of the sādhana or reason. That is considered to be true reason, which is invariably connected with the sādhya. Then follows the definition of sādhya, pakşa, the division of inference into svārtha and parārtha, the description of the five parts of a syilogism, the division of hêtu into bhārasādhaka and abhāvasādhaka. Every one of them is explained in detail with suitable examples. Lastly, Agama is the knowledge which is derived from the words of an Āpta or a reliable person who is ·viii dis passionate and always speaks the truth. It is secular or lau kika when the words come from an ordinary reliable person and śāstraja when it proceeds from a liberated self, an omniscient perfect finite self. Having explained the true nature of the various pramānas accepted by the school, the author goes on to describe the end and aim of knowledge. It is completely practical. This knowledge is needed to attain the Summum Bonum. It dispels the darkness of ignorance in us and gives us true light to get what we consider as desirable, to reject what we consider as undesirable (Ahita) or to assume an attitude of indifference (Upêksa). The soul becomes freed from its burden of Karma and gets elevated. The last chapter deals with the enumeration of pramāṇabhāsas or fallacies with suitable illustrations as well as with the nayas or methods of comprehending things as possessing only one aspect while, according to Jains, objects possess more than one aspect (anekānta) and their ābhāsas. It is needless to enter into a detailed description of them here. This edition of the text is based on three manuscripts. One of them is a paper manuscript belonging to the Institute. The other two are palm-leaf manuscripts which were obtained on loan from the Jain Mutt at Šravanabelgola and Sri Brahmasuri Sastri. On examination, the paper manuscript was found to be faulty and unreliable, being only an incorrect copy of the manuscript of the Sravanabelgola Mutt. I take this opportunity to tender my hearty thanks to the owners of manuscripts who readily placed their copies at the disposal of the Institute and helped the Institute in bringing out a good edition of an introductory manual of Jaina epistemology and logic. ORIENTAL RESEARCH INSTITUTE, MYSORE, 24th June, 1948. H.R RANGASWAMY IYENGAR, Superintendent.

·- प्रस्तावना माणिक्यनन्द्याचार्यविरचितपरीक्षामुखसूत्रग्रन्थोपरि प्रभाचन्द्रा- चार्येण प्रमेयकमलमार्तण्डनामिका बृहद्वृत्तिः लध्वनन्तवीर्याचार्येण प्रमेय- रत्नमालानामिका लघुवृत्तिश्च विरचिता । तत्र लघुवृत्तिकारण- अकलङ्कवचोम्भोधेरुद्दभ्रे येन धीमता। न्यायविद्यामृतं तस्मै नमो माणिक्यनन्दिने ॥" इत्युक्तत्वात्, , न्यायमणिदीपिकाकर्ता तदादौ “गुणमणिवृन्देन भव्यवृन्द- मानन्दयन् माणिक्यनन्दिमुनिवृन्दारकः तत्प्रकाशित (अकलङ्कप्रकाशित) शास्त्रमहोदधेरुद्धत्य तवगाहनाय पोतोपमं परीक्षामुखनामधेयम- न्वर्थमुद्वहत्प्रकरणमारचयन्मुदा" इत्युक्तत्वाच्च माणिक्यनन्दिमुनिपुङ्गवः अकलङ्कदेववचनामृतराशेः सङ्ग्रह्य प्रमेयान् उपर्युक्तग्रन्थं विरचितवानिति सकलतार्किकचूडामणिभंगवानकलङ्कदेवो दिगम्बरजैनवाङ्मयाकाशे सह- सकिरण इव व्यराजतेति च सुस्पष्टमवबुध्यते । अथ अकलङ्कदेवस्य जीवितकालविचार: पुण्यश्लोकिनस्तस्याकलङ्कदेवस्य जीवितकालपरिशीलनावसरे- विक्रमार्कशताब्दीयशतसप्तप्रमाजुषि। कालेऽकलङ्कयतिनो बौद्धैर्वादो महानभूत् ॥ इत्ययमकलङ्कचरितगतश्लोको दृष्टिपथमुपयाति । अनेन तस्य जीवितकालः क्रिस्ताब्दाष्टमशतकस्य मध्यवर्तीति (७५८) विज्ञायते । अथ माणिक्यनन्द्याचार्यस्य जीवितकालविचारः पूर्वोक्ताकलङ्कचरितोक्तप्रमाणात् लध्वनन्तवीर्यकृतमाणिक्यनन्दि- स्तुतेश्च अकलङ्कदेवो माणिक्यनन्द्याचार्यात्पूर्ववर्तीति स्फुटमवबुध्यते । अतः पूर्वमुद्रितप्रमेयकमलमार्तण्डग्रन्थस्य प्रस्तावनायां यदिदं समुल्लि- खितं-"माणिक्यनन्दिसूरिविक्रमाब्दे ५६९ तमे परीक्षामुखसूत्राणि विधे” तन्न विश्वास्यमित्यवधेयम् । माणिक्यनन्द्याचार्यः “साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम्" इत्यनु- मानप्रमाणस्य लक्षणमाह । तथैव विद्यानन्दाचार्योऽपि तत्त्वार्थश्लोकix - ·x वार्त्तिकालङ्कारे “साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानं विदुर्बुधाः" इत्युवाच तस्य लक्षणम् । तयोराचार्ययोर्ग्रन्थेषु परस्परं नामनिर्देशानुपलब्धेश्च तौ समकालिकाविति प्रतीयते। क्रिस्त १०२५ तमाब्दीयो वादिराजसूरिः स्वरचितपार्श्वनाथचरिते विद्यानन्दाचार्य संस्तौति स्म । ततः स आचार्यः क्रिस्ताब्दनवमशतकस्य अन्तिमस्तहशमशतकस्य आदिम इति स एव कालो माणिक्यनन्दिमुनिवरस्येति च अवसीयते। किन्तु तयोः कतरः पूर्व लब्धजन्मेति नावबुध्यते पौर्वापर्यबोधकसाधनानुपलब्धेः। अथ प्रभाचन्द्राचार्यस्य जीवितकालविचारः परीक्षामुखग्रन्थमावेष्ट्य प्रमेयकमलमार्तण्डनामकबृहद्धतिः (भाष्य) प्रमेयरत्नमालानामकलघुवृत्तिश्चेति विरचिते द्वे व्याख्ये दृष्टिपथमुपयातः। बृहद्वृत्तिकर्ता प्रभाचन्द्राचार्यः। लघुवृत्तिकर्ता लध्वनन्तवीर्याचार्यः । तत्र बृहत्तिकर्ता प्रभाचन्द्राचार्यस्तावत् “स श्रीप्रभाचन्द्राचार्यों गोप- नन्दिना सूरिणा सहाध्यैष्ट यस्य पादौ धारानगराधिपतिः श्रीभोजराजः समपूजयत् । प्रसिद्धोऽयं दार्शनिको विद्वान् श्री प्रभाचन्द्रः १०६० तमात् १११५ तमपर्यन्ते विक्रमसंवत्सरे बभूव" इति श्रवणबेलुगुळ- स्थितशिलालेखोक्तप्रमाणात् क्रिस्तद्वादशतमशताब्दस्य मध्यवर्तीति (१११८-१९७३) विज्ञायते । प्रभाचन्द्राचार्यों न्यायकुमुदचन्द्रस्य लघीयस्त्रयव्याख्यानस्य मङ्गल- श्लोके "श्रीमजिनेन्द्रमकलङ्कमनन्तवीर्यमानम्य" इति, तस्य, पञ्चमपरि- च्छेदे च अनन्तवीर्याचार्यपुङ्गवं बहुमानयति स्म । तथा वादिराजसूरिरपि अनन्तवीर्याचार्योक्तिरर्थप्रकाशने दीपिकेवाचरति इति तां प्रशशंसा न्यायमणिदीपिकाकुळ तु तत्र “प्रमेयरत्नमालेत्यन्वर्थ नामोद्वहन्ती लध्वीं वृत्ति लध्वनन्तवीर्याचार्यों वैजय्यप्रियसूनुना हीरपाख्यवैश्योत्त- मेन शान्तिषेणाध्ययनाभिलाषिणा प्रेरितः” इत्युक्तत्वात्, प्रमेयरत्नमालायां लध्वनन्तवीर्याचार्येण "प्रभेन्दुवचनोदारचन्द्रिकाप्रसरे सति । मादृशाः क्वनु गण्यन्ते ज्योतिरिङ्गणसन्निभाः" इत्युक्तत्वाञ्च अकलङ्कदेवविरचित- सिद्धिविनिश्चयाख्यग्रन्थस्य टीकाकारो बृहदनन्तवीर्याचार्योऽन्यः प्रमेय- रत्नमालाख्यलघुवृत्तिकर्ता लध्वनन्तवीर्याचार्योऽन्य इति विवेकः। तत्र प्रमेयरत्नमालाख्यलघुवृत्तिविरचनात् द्वितीयोऽनन्तवीर्याचार्यः प्रस्तुतः।

·xi . अथ लध्वनन्तवीर्याचार्यस्य जीवितकालविचारः अस्य जीवितकालविषये तत्संसूचकं न किमपि साधनमुपलभ्यतेऽ- स्माभिः । तथापि तेन प्रभाचन्द्राचार्यः संस्तुतत्वात्, शैलीपरिशीलनात्, प्रमेयरत्नमालाभिधा तत्कृतिः न्यायमणिदीपिकाख्यप्रौढव्याख्यया व्या. ख्यातत्वाञ्च सः क्रिस्ताब्दत्रयोदशतमशतकस्यान्तिमः स्यादित्यनु- मीयते । अथ प्रकृतग्रन्थविचारः अग्रे निर्दिश्यमानविवरणेन इतः पूर्वेण षष्ठेन श्रवणबेलुगुळमठाधि- कारिणा श्रीमद भिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्येण लध्वनन्तवीर्याचार्यविर- चितप्रमेयरत्नमालां परिवेष्टय रचितेयं प्रमेयरत्नालङ्काराभिधा व्याख्ये- त्यवधार्यते । कियत्स्वपि सत्सु दिगम्बरजैनन्यायशास्त्रग्रन्थेषु ते सर्वेऽपि पुरातनन्यायशैलीसमलङ्कृता, नैकोपीदृशो नव्यन्यायशैलीसमलतो जैन- न्यायशास्त्रमन्थो विद्यते येनास्य मुद्रणे कृतः समुद्योगो निष्फलो भवेत् । प्रकृतग्रन्थमन्तरेण अधोलिखितानि अन्यान्यपि ग्रन्थरत्नानि तेन विदुषा विरचितानि समुपलभ्यन्ते- १. अर्थप्रकाशिका (इयमपि प्रमेयरत्नमालाव्याख्या) २. पाश्र्वाभ्युदयकाव्यव्याख्या-सुबोधिका ३. प्रमेयकमलमार्तण्डटिप्पणम् (अपूर्णम्) ४. सप्तभङ्गीतरङ्गिणी. अत्र सप्तभङ्गीतरङ्गिणीग्रन्थस्य कर्तृत्वविषये विप्रपत्तिर्दश्यते। तत्र काञ्चीनगर्यां शास्त्रमुक्तावल्यां १९०१तमे क्रिस्ताब्दे सम्मुद्रितस्यास्य ग्रन्थस्य भूमिकायां तस्य सम्पादकेन श्री अनन्ताचार्येण "सप्तभङ्गीतरङ्गिणी नामायं जैनग्रन्थः तञ्जानगरसमीपवर्तिवीरग्रामवासिना विमलदासेन विरचितेत्यवगम्यते । यद्यपि ग्रन्थान्ते 'विमलदासेन सप्तभङ्गीतरङ्गिणी नाम तर्कग्रन्थो लिखित' इति पङ्किदृश्यते । तथापि प्राचीनैर्ग्रन्थकार- बहुभिः स्वनैच्यानुसन्धानपरैः स्वकृतग्रन्थेष्वेवमेव विलेखनस्य बहुशो- दृश्यमानत्वात् इदमपि नैच्यमनुसन्धानेन अनेनैवं लिखितमिति निश्चित्य अस्य ग्रन्थस्य विमलदासप्रणीतत्वमेव निश्चिनुमहे" इति समुल्लिखितम् । - ।

·xii तद्विश्वस्य पण्डित गजाधरलालादिभिस्तथैव समुल्लिखितम् । तत्रेदमेव बीजमित्यवगम्यते यत् ग्रन्थस्यास्यान्ते विद्यमानस्य- अनेकभङ्गैराक्रान्ता सिद्धान्ताम्बुधिसङ्गता। करोतु विद्वदानन्दं सप्तभङ्गीतरङ्गिणी ॥ इत्यस्य श्लोकास्यानन्तरं "प्लवङ्गसंवत्सरे वैशाखशुद्ध अष्टम्यां तिथौ बृहस्पतिवासरे पुष्यनक्षत्रे सुकर्मनामयोगे रजिवाकरणे एवंविधशुभ- मुहूर्ते तानगरे श्रीमदादितीर्थेश्वरस्वामिसन्निधौ कटकलग्ने वीरनाम- ग्रामवासिना श्रीमदनन्तसेनदेवस्वामिनां प्रियागशिष्येण विमलदासेन सप्तभङ्गीतरङ्गिणीनाम तर्कग्रन्थो लिखित " इत्युल्लेखनं समुपलभ्यते । तत्र "प्लवङ्गसंवत्सरे वैशाखशुद्ध अष्टम्यां तिथौ बृहस्पतिवासरे पुष्य- नक्षत्रे" इत्येतेषां मेलनं १८४७ तमक्रिस्ताब्दे समभूत् । तत्कालादारभ्य अस्याःप्रस्तावनाया लेखनपर्यन्तं शतवर्षाणि संगण्यन्ते । अत्र राजकीयप्राच्यकोशागारेऽप्यस्य ग्रन्थस्य ११६४तमसङ्ख्याका हस्तलिखितमातृकैका विद्यते यस्या अन्ते पूर्वोक्तश्लोकानन्तरं नाव- लोक्यते “ प्लवङ्गसंवत्सरे" इत्यादिना विमलदासादिसङ्कीर्तनम् । प्रत्युत तस्या अन्ते “२८-१२-१८९१ श्री श्रीनिवासदासलिखितः” इत्यस्ति उल्लेखः। किमेतावन्मात्रेण श्रीनिवासदासकर्तृत्वं सिध्यति ? श्रीनिवास- दासेनापि स्वनैच्यानुसन्धानाय तथोल्लिखितमिति वक्तुं शक्यते ॥ सप्तभङ्गीतरङ्गिण्याख्यस्यास्य ग्रन्थस्य कर्ता श्रवणबेळुगुळपुर- निवासरसिक इतः षष्ठः श्रीमदभिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्य इति ब्रह्म- सूरिशास्त्रिणः पुत्रस्य दोर्बलशास्त्रिणः, तस्य जामातुर्ब्रह्मसूरिशास्त्रिणः परम्परागतप्रसिद्धिसत्त्वात् , ग्रन्थस्यास्य शैल्याः, तत्कृतान्यन्यायग्रन्थ- शैलीसाम्यस्य च विद्यमानत्वात् इयमपि कृतिस्तदीयैवेति निश्ची- यते॥ अथ ग्रन्थकर्तुः-पण्डिताचर्यस्य परिचयः चेन्नपुरीप्रान्तान्तर्गतवन्दवासिनामके तालूके शातमङ्गलनामकग्रामो विद्यते। तत्र जैनविप्रकुले लब्धजन्मा जिन्नय्याभिधस्तन्निकटवर्तिनि एळङ्गाड्ग्रामे बाल्यविद्याभ्यास क्रमेण संस्कृतसाहित्यप्रौढविद्याभ्यासं च कृत्वा जैनसिद्धान्तजिज्ञासया श्रवणबेलुगुळमागतः। तदा तत्र मठाधि- कारे कम्बय्यस्वामीत्याख्यो विद्वानासीत् । स तन्निकटे जैनसिद्धान्त·xili मध्यैष्ट । तदवसरे स्वामिनो दर्शनार्थ श्रवणबेलुगुळमगमत् श्रीब्रह्म- सूरिपण्डितवरेण्यो महीशूरनगरात् । स तत्र श्रीजिन्नय्यशास्त्रिणमव- लोक्य तस्य पटुतां वुद्धिचातुर्य च विदित्वा सन्तुष्य महीशूरमागन्तुं तं प्रार्थयामास । तदा श्री जिन्नय्यशास्त्रिोक्तं किल “तर्कशास्त्रपठने महतीच्छा वर्तते मम । यदि मदिच्छापूरणाय व्यवस्था क्रियेत तत्र सिद्धोऽहमागन्तुम्" इति। तत्प्रार्थनामनुमत्य श्रीब्रह्मसूरिपण्डितस्तमानि- नाय महीशूरनगरं तर्कशास्त्रपठनाय व्यवस्था चाकरोत् । एवं गतवति काले तत्र श्रवणबेलुगुळमठाधिकारी श्रीमचारुकीर्तिपण्डिताचार्य- (कम्बय्य) स्वामी विधिवशोऽभूत् । तदात्र महीशूरराज्यशासकः मुम्मडि श्रीमत्कृष्णराज आसीत् । तं सम्प्रार्थ्य तस्यानुमत्या श्रीब्रह्मसूरिपण्डित- पुङ्गव एनं श्री जिन्नय्यशास्त्रिणं श्रवणबेलुगुळमठाधिकारे नियुयोज । ततः श्री जिन्नय्यशास्त्री श्रवणबेळुगुळमठाधिकारे श्रीमदभिनवचारुकीर्ति- पण्डिताचार्यस्वामीत्याख्यया व्यराजत । अथ ग्रन्थपरिचयः अस्मिन्ग्रन्थे प्रमाणस्वरूप-प्रत्यक्ष-परोक्ष-विषय-फल-आभासा इति षड्भागा विद्यन्ते । एते सूत्रकृता माणिक्यनन्द्याचार्येण प्रमेयरत्नमालाख्य- लघुवृत्तिकृता लध्वनन्तवीर्याचार्येण च समुद्देशा इति सङ्कीर्तिताः । प्रमेयकमलमार्तण्डकृता प्रभाचन्द्राचार्येण एतद्ग्रन्थकृता पण्डिताचार्येण च परिच्छेदा इति कथिताः । ग्रन्थस्थविषयो विषयानुक्रमणिकायां सं. सूचित इति नेह प्रतन्यते। अथ ग्रन्थकर्तुः कालविचारः उपर्युक्त श्री पण्डिताचार्यस्वामी मुम्मडि श्रीकृष्णराजस्याध्यक्षतायां १८२५तमे क्रिस्ताब्दे श्री गोमटेश्वरमहामस्तकाभिषेकमकारयदिति, तत्पश्चाद्वर्षद्वयानन्तरमेव १८२७तमे क्रिस्ताब्दे पुनरपि श्रीगोमटेश्वर- महामस्तकाभिषेकमकारयदित्यप्यस्त्युल्लेखः (९८तमे श्रवणबेलुगुळ- शिलालेखे)। अत एकोनविंशतितमस्य क्रिस्तशताब्दस्य पूर्वभागस्तस्य सुविदितनाम्रो जीवितकाल इति निश्चिनुमः । क्रिस्ताब्द १७९०तम- वर्षादारभ्य १८६०तमवर्षपर्यन्तं तस्य जीवितकाल इत्यनुमितिः। अत्रा- न्तरे कदा ग्रन्थमेनं व्यरचयदिति न विज्ञायते ।

·xiv " "ख अथ उपसंहारः ग्रन्थस्यास्य संशोधने मातृकाद्वयात् साहाय्यमुपलब्धम् । तत्रैका श्रवणबेलुगुळ श्री स्वामिभिः प्रेषिता । अन्या श्रवणबेलुगुळनिवास- रसिकेन श्रीब्रह्मसूरिशास्त्रिणा प्रेषिता। यथाक्रमं ते “क इति सङ्केतिते । अत्रत्यराजकीयप्राच्यकोशागारेऽप्येका मातृका विद्यते क" मातृकायाः प्रतिकृतिरिति प्रतिभाति । अतस्तस्याः साहाय्य- मप्रयोजकमिति नानुपात्तम् । अवशिष्टयोईयोर्मध्ये "ख" मातृका शुद्धतरा । अस्मिन्सन्दर्भे तन्मातृकाप्रेषकमहाशयानां श्रवणबेलुगुळ श्री मठाधिकारिणां-श्रीमचारुकीर्तिपण्डिताचार्यवर्यस्वामिनां श्रीब्रह्म- सूरिशास्त्रिणश्चोपकारं स्मारं स्मारं विरमामः । या श्रीमहावीरनिर्वाणाब्द २६११ सर्वजित् ए. शान्तिराजशास्त्री पण्डितरत्नं-महाविद्वान्-न्यायतीर्थश्च ·- ग्रन्थस्यास्य विषयानुक्रमणिका प्रथमपरिच्छेदे-१-४७:- प्रमाणादर्थसंसिद्धिरित्यादिना प्रमाणतदाभासयोर्लक्षणं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञा (पृष्ठः २-८) स्वरूपसङ्ख्याफलविषयविप्रतिपत्तिषु स्वापूर्वा- थेत्यादिना प्रमाणस्य स्वरूपनिरूपणं (९-१०) कारकसाकल्यप्रमाणवादिनां सन्निकर्षप्रमाणवादिनां च मतनिरासः (११-१४) स्याद्वादिनां लब्ध्युप- योगरूपभावेन्द्रियस्य ज्ञानरूपस्य प्रमाणत्वव्यवस्थापनं (१५) प्रत्यक्षानु- मानोपमानशब्दभेदेन चतुर्विधप्रमाणवादिनां मतखण्डनं (१६) साङ्ख्या- नामिन्द्रियवृत्तिं प्राभाकराणां ज्ञातृव्यापारं [१७] भाट्टानामतीन्द्रियज्ञात- व्यापारं च निराकृत्य ज्ञानरूपस्य तस्य हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थत्व- निरूपणं [१८-१९) निर्विकल्पकप्रमाणवादिनो वौद्धस्य अद्वैतिनश्च मतखण्डनं [२०] निश्चयात्मकं समारोपविरुद्धं च प्रमाणमिति निरूपणं [२१-२२) अनिश्चितोऽपूर्वार्थ इति दृष्टोपि समारोपात्तादृगिति च निरूपणं [२३] केवलिनो ज्ञानस्य धारावाहिकत्वनिरासः (२४-३१) अर्थोन्मुख- तयेव प्रमाणस्य स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वव्यवसाय इति प्रतिपादनं (३२-३५) प्रमाणस्य कर्मवत्कर्तृकरणक्रियाप्रतीतिनिरूपणं (३६-३७) प्रमाणशब्दानुच्चारणेऽपि तस्यार्थवदनुभवनं भवतीति निरूपणं (३८-३९) को वा लौकिकः परीक्षको वा प्रमाणविषयं प्रत्यक्षमिच्छन् प्रमाणमेव तथा नेच्छतीति प्रदीपदृष्टान्तद्वारा तस्योपसंहारः (४०] प्रमाणस्य फलं स्वतः परतश्चति प्रतिपादनं च कृतं (४१-४७]. द्वितीयपरिच्छेदे-४८-९२:--- प्रत्यक्षपरोक्षभेदात्प्रमाणद्वैविध्यप्रतिपादनं (४८) तस्य चार्वाक- सौगतादिमतखण्डनपूर्वकं व्यवस्थापन (४९-५०) प्रत्यक्षप्रमाणस्य वैशद्य- रूपलक्षणनिर्देशः (५१-५८) प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यमिति तस्य स्वरूपनिर्देशः (५९-६०) मुख्यसांव्यवहा- रिकमेदात्प्रत्यक्षस्य द्वैविध्यनिरूपणं “इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं दशत. स्सांव्यवहारिक" इति द्वितीयस्य उत्पत्तिनिमित्तकथनं (६१-६३) तस्य अवग्रह ईहा अवाय धारणारूपभेदानां च लक्षणनिरूपणं (६४-६६) परिच्छेद्यमपि तमो यथा प्रमाणोत्पत्तौ कारणं न भवति तथा केशोण्डुकमार्जारादिनक्तञ्चरज्ञानवत् अन्वयव्यतिरेकविरहात् अर्था XY ·xvi लोकावपि कारणं न भवत इति व्यावर्णनं (६७-६८) प्रदीपवत्प्रमाणं पदार्थाजन्यमपि तत्प्रकाशकं भवतीति नैयायिकसौगतमतनिराकरण- पूर्वकं तस्य व्यवस्थापनं (६९), आवरणरूपकर्मक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रमाणं प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयतीति कथनं (७०), प्रमाणोत्पत्तौ यत्कारणं तस्य एव ज्ञेयत्वाभ्युपगमे इन्द्रियादीनामपि तदुत्पत्तौ कारण- त्वात् तेषामपि ज्ञेयत्वाङ्गीकारापत्तिरिति निरूपणं (७१), द्रव्यक्षेत्रकाल- भावरूपसामग्रीविशेषेण विश्लेषिताखिलावरण अतीन्द्रियं अशेषतो मुख्य इति मुख्यप्रत्यक्षस्य लक्षणनिर्देशः (७२-७५), तस्य कर्मावरणत्वे करण- जन्यत्वे च अङ्गीक्रियमाणे वैशद्यप्रतिबन्धकत्वं भवतीति कथनं (७६) कश्चित्पुरुषः सकलपदार्थसाक्षात्कारी तद्ग्रहणस्वभावत्वे सति प्रक्षीण- प्रतिबन्धप्रत्ययत्वात्" इत्यादिना पुरुषविशेषे सर्वज्ञत्वसाधनं, ईश्वरा- नङ्गीकर्तुर्मीमांसकस्य, सत्तारूपं ब्रह्मैव सर्वसाक्षात्कारीति वदतो ब्रह्मा- द्वैतवादिनः, क्षित्यकुराधन्यथानुपपत्त्या अनादिमुक्तेश्वरमनुमन्तुर्नैयायि- कस्य मतखण्डनं स्वमतस्थापनं च कृतम् (७७-९२). तृतीयपरिच्छेदे-९३-१५०:-- परोक्षप्रमाणानां स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कानुमानागममेदानां मध्ये प्रथमं देवदत्तदृष्टान्तपूर्वकं “संस्कारोबोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृति” रिति स्मृतिप्रमाणस्य लक्षणनिर्देशः (९३), क्षणिक- वादिनः सौगतस्य गृहीतग्राहित्वात् स्मृतिरप्रमाणमिति वदतो मायावादिनश्च मतखण्डनं (९४), "दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्य- भिज्ञानं" इति प्रत्यभिज्ञानप्रमाणस्य लक्षणकथनपूर्वकं “तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रतियोगि" इत्यादिना तस्य भेदकथनं (९५), "उपलम्भा- नुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः” इत्यादिना' तर्कप्रमाणस्य लक्षण- कथनं (९६-१००), साध्याविनाभाविरूपनिश्चितसाधनात् साध्यविज्ञान- मनुमानमित्यनुमानप्रमाणस्य सविस्तरं स्वरूपनिरूपणं '(१०१-११४), साध्यपक्षयोर्लक्षणप्रतिपादनं (११५-११९), बालव्युत्पत्त्यर्थे उपनयनिग- मनयोः अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्तस्य च कथनं (१२०), अनुमानप्रमाणस्य स्वार्थपरार्थत्वेन द्वैविध्यकथनं (१२१), तयोस्सविस्तरं प्रतिपादनं (१२२-१३३), "आप्तवचनादिनिबन्धनमर्थक्षानमागमः” इति आगम- प्रमाणस्य लक्षणनिर्देशः (१३४), वेदस्य सादित्वापौरुषेयत्ववादिनो वेदान्तिनो मतखण्डनं (१३५-१४१), सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दा- दयो वस्तुप्रतिपत्तिहेतवः इति वस्तुशाने सङ्केतासङ्केतवन्तः शब्दादय " ·xvii एव कारणमिति प्रतिपादनं (१४२-१४४), सामान्यविशेषधर्मविशिष्ट- पदार्थ एव प्रमाणस्य विषय इति निरूपणं च कृतं (१४५-१५०). चतुर्थपरिच्छेदे- १५१-१.८२ :- "सामान्यविशेषात्मा तदर्थों विषय इति पदार्थस्य सामान्यविशेषधौं प्रमाणस्य विषयौ भवत इति निरूपणम् (१५१), प्रधानसामान्यवादिनः साथस्य विशेषैकान्तवादिनो बौद्धस्य अत्यन्तभिन्नसामान्यविशेषवादिनो नैयायिकस्य च मतखण्डनं, अनेकान्ता- त्मकवस्तुसमर्थनार्थ अनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययगोचरत्वात् पूर्वोत्तराकारा वाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थ ऋयोपपत्तश्च " इति सूत्रमुपन्यस्य सामान्यविशेषावर्थस्य धर्माविल्यविनाभूतानरूपणं तयोः (१५२-१७९), तत्र सामान्यस्य तिर्यगूलताभेदेन खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत्-मुश्वि स्थासादिषु” इति सदृष्टान्तं विध्यकथनं (१८०); “पर्यायव्यतिरेक- मेदात् इति विशेपस्याय आत्मान हर्षविपादादिवत् ---गोमहिषा- दिवत्" इति द्वांमध्यकथनं च कृतम् (१८०-१८२). पञ्चमपरिच्छेदे-२८३-१८४ :- प्रमाणस्य फलं अज्ञाननिवृत्तिानोपादानोपेक्षाश्चति निरूपणं (२८३), तञ्च फलमनेकान्तात्मकदृष्टया प्रमाणाद भिन्न भिनं चेति सोदा- हरणं प्रतिपादनं च कृतम् (१८४). षष्ठपरिच्छेदे-१८७-२:- आभाससामान्यलक्षणकथनं (१८६), पुरुषान्तरपूर्वार्थगच्छत्तृण- स्पर्शस्थाणुपुरुषादिज्ञानवत् चधुरसयोद्रव्ये संगुक्तसमवायवञ्च स्वविष- योपदर्शकत्वाभावात अवैशद्य प्रत्यक्ष प्रत्यक्षाभासमिति निरूपणं (१.८७-१८८), परोक्षप्रमाणभेदानां स्मृतिप्रत्यभिज्ञातानुमानागमाभास- रूपप्रदर्शनं (१८९-३९२), असिद्धवरुद्धानकान्तिकाकिञ्चित्काराणां हेत्वा- भासानां सोदाहरणं निरूपणं (१९३-१९८), अन्वयव्यतिरेकदृष्टान्ता- भासकथनं (१९९), बालप्रयोगाभासनिरूपणं (२००), रागद्वषमोहा- क्रान्तपुरुषवचनाजातमागमाभासमित, नधास्तीरे मोदकराशयस्सन्ति धावध्वं माणवका इति अङ्गल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति च निरूपणं (२०१), प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादिसङ्ख्याभासकथनं (२०१), प्रत्यक्षक- प्रमाणवादिनो लौकायतिकस्य--प्रत्यक्षानुमानप्रमाणवादिनः सौगतस्य- प्रत्यक्षानुमानागमप्रमाणवादिनः सालयस्य--प्रत्यक्षानुमानागमोपमान- PRA. ।

·xviii प्रमाणवादिनो योगस्य-प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्तिप्रमाणवादिनः प्राभाकरस्य-प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावप्रमाणवादिनो जैमि- नीयस्य च प्रमाणसङ्ख्याभासनिरूपणं (२०२), प्रमाणस्य विषयाभास- फलाभासनिरूपणं (२०३-२०४), प्रमाणफलस्य प्रमाणात्कथञ्चिद्भेदाभेद- निरूपणं (२०५), प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहृतापरिहृतदोषौ वादिनः साधनतदाभासौ प्रतिवादिनो दूषणभूषणे चेति प्रतिपादनं (२०६), नैयायिकानां छलजातिनिग्रहस्थानानां निरसन (२०७-२०८), सम्भवदन्यद्विचारणीयमिति सूत्रण गमादिसप्तनयानां नयाभासस्य च स्वरूपनिरूपणं द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकनयस्वरूपनिरूपणं च कृतं (२०९-२१४).

·शुद्धाशुद्धपत्रिका पुट पंक्ति 3 27 21 30 31 23 22 3 7 17 22 30 अशुद्धम् बोध्यं प्रमाणत्वं चार्थविशिष्ट वाय नातिव्याप्तिः इन्द्रियवृत्ति सम्वन्धेन पूर्ववृत्ति स्वाब्यवहित व्यहार सत्त्वाञ्च स्यैकत्वेन चैतन्योत्पत्ति गृह्वाति 7 12 16 16 16 17 20 23 24 29 30 30 35 38 41 41 41 46 47 48 57 59 59 62 69 70 70 72 73 74 74 27 1 14 15 14 5 19 31 14 23 13 8 शुद्धम् बोध्यं प्रमाणत्वं चार्थविशिष्ट वायू नातिव्याप्तिः इन्द्रियवृत्ति सम्बन्धेन पूर्ववृत्ति स्वाव्यवहित व्यवहार सत्त्वाच्च स्यैकत्वेन चैतन्योत्पत्तिः गृह्णाति चेन्न प्रत्यक्षार्थेति प्रत्यक्षमेव कारणत्वाभावात् संक्षेपः द्वैविध्य द्वित्वसङ्ख्या अनुव्यवसायैः अयुक्तमेव व्यभिचारः चार्थालोक तद्विषयकत्वं विषयव्यवस्था वसितार्थ वैशचं प्रत्क्षार्थति प्रत्क्षमेव कारणत्वाभावात् सक्षेपः दैविध्य द्वित्वङ्ख्या अनुव्यवसायैः अयुक्तमेव ब्यभिचारः चार्था लोक तद्विषयकत्व विषयव्यस्था वशितार्थ वैशद्य 4 28 22 15 3 17. कर्मणः कर्मण xix ·XX पंक्ति 16 27 23 25 27 19 भूयःपदं पुट 78 79 83 85 94 98 108 118 122 125 137 138 142 153 160 160 161 161 162 166 176 177 181 181 183 184 187 190 194 195 197 202 2 18 28 27 7 11 29 29 12 20 12 मशुद्धम् शुद्धम् तद्धटित सद्धटित सम्भन्ध सम्बन्ध घटापेक्षतया घटापेक्षया प्रकाक प्रकाशक मिषय विषय भूयःपद पर्वतत्वाब.च्छन्न पर्वतत्वावच्छिन्न तद्विप्रति तद्विप्रति द्वन्द्वात् द्वन्द्वात् रसलिङ्गय रसलिङ्गस्य बिषयता विषयता मिरोधाभावे विरोधाभावे योग्यताकल्पन योग्यताकल्पम दृष्टान्ते दृष्टान्ते तद्भिन्नमानित्यम् तद्भिन्नमनित्यम् तञ्चयेक तञ्चक द्रव्यकर्म:मिन्नत्वे द्रव्यकर्मभिन्नत्वे परत्वसुख परत्वज्ञानसुख सत्यन्तम। सत्यन्तम्। मसिद्धोनत्याः असिद्धनित्याः रूपामेदस्य रूपासेदस्य स्वभावेनोभदो स्वभावेनामेदो गत च शब्देन गनचशब्देन अभावाप्रतियोगिर्व अभावाप्रतियोगित्व चिद्भदस्यापि चिद्भदस्यापि मेदात् मेदात् विषयताच्छेदक विषयतावच्छेदक सर्वज्ञ सर्व नाविद्य शेनाविध साध्या वेन साध्याभावेन वस्याकिञ्चित्कर त्वस्याकिञ्चित्कर ग्रहणापत्तरिति ग्रहणापत्तरिति 15 10 26 28 22 28 30 13 1 T 20 11 19 28 . 10

·नमः सिद्धभ्यः
श्रीमदभिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्यविरचितः
प्रमेयरत्नालङ्कारः
मङ्गलाचरणम्
भक्तयुद्रेकनमत्सुराधिपशिरःकोटीरकोटीलस-
न्माणिक्याम्बुजबान्धवांशुनिकरस्मेराविपङ्केरुहम् ।
तत्ताहग्गणभृन्मुखान्तिकवसयोगीन्द्रचित्ताम्बुज-
व्यूहानन्ददिवाकरं हृदि सदा श्रीवर्धमानं भजे ॥१॥
पृथ्वीमण्डलमण्डनायितमहाराजाधिराजोत्तम-
श्रीराजद्धिमशीतलक्षितिपतेर्गोष्ठीमुखे सौगतान्।
वादायापततो मदोद्धततया यो वाग्भर्जित्वरै
र्जित्वा श्लाध्यतमोऽभवत्सपदि तं वन्देऽकलकं गुरुम् ॥२॥
यत्सूत्रव्रजचन्द्रिकारसभरं नित्यं समास्वादयन्
भव्योत्तंससुधीचकोरनिकरः सर्वोऽपि सम्मोदते ।
सोऽयं सार्वपथीनधीबुधमनस्सौधायकेलीशुको
हर्षे वर्षतु सन्ततं हृदि गुरुर्माणिक्यनन्दी मम ॥३॥
जयतु प्रभेन्दुसूरिः
प्रमेयकमलप्रकाण्डमार्ताण्डेन ।
यद्वदननिस्सृतेन
प्रतिहतमखिलं तमो हि बुधवर्गाणाम् ॥ ४॥
श्रीचारुकीर्तिपूर्वः
सन्तनुते पण्डितार्यमुनिवर्यः।
व्याख्यां प्रमेयरत्ना-
लङ्काराख्यां मुनीन्द्रसूत्राणाम् ॥५॥

·2 प्रमेयरत्नालबारे माणिक्यनन्दिरचितं व नु सूत्रबृन्दम् । काल्पीयसी मम मतिस्तु तदीयभक्तया । तादृक्प्रभेन्दुवचसा परिशीलनेन । कुर्वे प्रबन्धमधुना बुधहर्षकन्दम् ॥६॥ श्रीमन्नन्यायमहार्णवस्याखिलप्रमेयरत्नसन्दर्भगर्भस्यावगाहनमव्युत्प- नप्रज्ञैः कर्तुमशक्यमिति मन्यमानायशास्त्रप्रवर्तनशिरोमणिभिर्भट्टा- कलङ्कगुरुभिस्तदवगाहनाय पोतप्राये निखिलवस्तुस्वरूपप्रकाशनप्रवणे प्रकरणे प्रणीते तत्रापि मन्दमतीनां दुरवगाहतामालोच्य कारुणिको माणिक्यनन्द्याचार्यवर्यः सुस्पष्टं तदर्थं प्रतिपादयितुं परीक्षामुखनामकं सूत्रात्मकं प्रकरणमिदं प्रणिनाय । तत्र सम्बन्धाभिधेयेष्टसाधनत्वकृति- साध्यत्वानां प्रेक्षावत्प्रवृत्त्यर्थमवश्यं प्रतिपाद्यत्वात् तत्प्रतिपादकं सकल- शास्त्रार्थसङ्गाहकं श्लोकमादावचीकथत्- प्रमाणादर्थसंसिद्धिस्तदाभासाद्विपर्ययः । इति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्म सिद्धमल्पं लघीयसः॥ इति ॥ अथ वाक्यगोचरप्रवृत्तौ प्रतिपाद्यार्थस्य कृतिसाध्यताज्ञानमिष्ट- साधनताज्ञानं च कारणं सर्वज्वरहरतक्षकचूडारत्नालङ्कारोपदेशे काक- दन्तसङ्ख्योपदेशे च प्रेक्षावतां प्रवृत्त्यभावात् । प्रथमस्थले प्रतिपाद्या- र्थस्य कृतिसाध्यत्वाभावात् । द्वितीये चेष्टसाधनत्वाभावात् । सम्बन्धाभि- धेययोञ्जनस्य तु प्रवृत्तिहेतुत्वाभावात् । तयोः प्रतिपादनं किमर्थमिति चेत्-अभिधेयस्य कृतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वं हि न साक्षात्प्रमाणादिस्वरूप- स्याध्येतृकृतिसाध्यत्वाभावात् । किंतु ज्ञानद्वारकमभिधेयज्ञानस्य कृति- साध्यत्वेष्टसाधनत्वं पर्यवसितम् । एवं च विषयस्य विशिष्यशाने तस्य दुयित्वशङ्कया तद्झाने कृतिसाध्यत्वज्ञानं न सम्भवति । विषयस्य प्रमाणत्वादिना विशेषरूपेणाभिधाने च तद्शाने कृतिसाध्यत्वग्रहः सम्भवतीत्यभिधेयज्ञाने कृतिसाध्यत्वग्रहसम्पादकतया विशिष्याभिधेय- प्रतिपादनमावश्यकम् । एवं च सम्बन्धाऽप्रतिपादने प्रतिपाद्याथै कृतिसा- ध्यत्वादिज्ञानेऽपि ग्रन्थे प्रवृत्यनुपपत्तिः। तद्विशेष्यकप्रवृत्तौ तद्विशेष्यक- कृतिसाध्यत्वादिज्ञानस्य कारणत्वात् । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावरूप- सम्बन्धप्रतिपादने च ग्रन्थे इष्टसाधनीभूतज्ञानजनकत्वग्रहेण परम्परयेष्ट- साधनत्वग्रहादनार्थिनस्तण्डुलक्रयणादाविव प्रवृत्त्युपपत्तिः । न चैवं ग्रन्थे ·प्रथमपरिच्छेदः 3 प्रवृत्तिनिर्वाहाय तत्रैव कृतिसाध्यत्वादिकं वक्तव्यमित्यभिधेये तत्प्रतिपा- दनं व्यर्थमिति वाच्यम्-ग्रन्थस्येष्टसाधनत्वादिकं न मन्त्रवत्पुनश्चरणद्वार- कम् । किंतु विषयज्ञानद्वारकमित सूचनाय तथाभिधानात् । अत्र श्लोके ' इति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्म 'इत्यनेन ग्रन्थस्यार्थसंसिद्धयादि प्रयोजनवत्वं ज्ञानद्वारकमिति सूचनात् वक्ष्ये इति धात्वर्थो हि अशान- निवृत्त्यनुकूलज्ञानजनकशब्दः। देवदत्तो वक्तीतिवद्भरी वक्तीत्यादिव्यव- हारवारणाय ज्ञानजनकत्वं शब्दविशेषणम् । ज्ञाने अज्ञाननिवृत्त्यनुकूल- त्वानुपादाने धात्वर्थे फलद्वयानन्तर्भावेन वचधातोर्द्विकर्मकत्वानुपपत्तिः। एकफलघटितव्यापारबोधकस्यापि द्विकर्मकत्वे शानजनकशब्दबोधकस्य निरूपयतीत्यस्य द्विकर्मकत्वापत्त्या शिष्यं द्रव्यं निरूपयतीत्यस्यापत्तः, वचधातुनिपूर्वकरूपधातुद्वययोरपि शानजनकशब्दार्थकत्वेनाविशेषात्। वचधात्वर्थे फलद्वयान्तर्भावावश्यकत्वात् , फलद्वयावच्छिन्नव्यापार- बोधकधातुत्वस्यैव द्विकर्मकधातुलक्षणत्वात् । गां दोग्धि पय इत्यादौ विभागानुकूलक्षरणानुकूलव्यापारस्यैव दुहधात्वर्थत्वेन गोवृत्तिविभागानु- कूलपयोवृत्तिक्षरणानुकूलव्यापारवानिति बोधात्। गामिति द्वितीया- न्तार्थगोवृत्तित्वस्य विभागे पय इति द्वितीयान्तार्थपयोवृत्तित्वस्य च क्षरणेऽन्वयात्। प्रकृतेऽपि लघीयसस्तयोर्लक्ष्म वक्ष्य इत्यनेन सङ्क्षेप- रुचिशिष्यवृत्त्यज्ञाननिवृत्त्यनुकूलप्रमाणतदाभासविशेष्यकलक्षणप्रकारक- ज्ञानानुकूलशब्दानुकूलकृतिमानिति बोधः। लघीयस इति द्वितीयान्ता- र्थस्य सङ्क्षेपरुचिशिष्यवृत्तित्वस्याज्ञाननिवृत्तौ तयोरिति षष्ठयन्तार्थस्य प्रमाणतदाभासविशेष्यकत्वस्य लक्ष्मेति द्वितीयान्तार्थस्य लक्षणप्रकारक- त्वस्य च ज्ञानेऽन्वयात् । न च वचधातोरुक्तार्थकत्वे यदा मैत्रं प्रति धर्मोपदेशो दैववशाच सन्निहितस्य चैत्रस्याप्यज्ञाननिवृत्तिः, तत्र मैत्रं धर्म वक्तीति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम्-वृत्तित्वप्रकारकेच्छाविषयत्वपर्यन्त- स्याज्ञाननिवृत्त्यन्वितस्य द्वितीयार्थत्वेन उक्तस्थलेऽज्ञाननिवृत्तौ चैः वृत्तित्वप्रकारकेच्छाविषयत्वसत्त्वेऽपि मैत्रवृत्तित्वप्रकारकेच्छाविषयत्वा- भावेन मैत्रं धर्म वक्तीति प्रयोगानापत्तेः। एतेन शिष्यं धर्म वक्तीत्यादौ शानजनकशब्दो वचधात्वर्थः । ज्ञाने शिष्यवृत्तित्वधर्मविषयकत्वयोरन्वय इति प्राचीनतार्किकमतं निरस्तं, उक्तस्थले मैत्र धर्म वक्तीति प्रयोगापत्तेः। यत्तु ज्ञानोद्देशकप्रवृत्त्यधीनशब्दो वचधात्वर्थः, शाने शिष्यवृत्तित्वस्य शब्दे धर्मविषयकत्वस्यान्वय इति नव्यतार्किकमतं, तदपि न-वचधातो 1* ·4 प्रमेयरत्नालङ्कारे टुंह्यादिवत्फलद्वयघटितार्थकत्वाभावेन द्विकर्मकत्वानुपपत्तः। अकथितं चेति सूत्रण धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफलान्वयि वाचकाहितीया- विधानेन शिष्यस्यापि साक्षाद्धात्वर्थतावच्छेदकफलान्वयित्वे तत्सूत्रण शिष्यपदाहितीयानुपपत्तेः। अस्माकं तु धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकी- भूताज्ञाननिवृत्तिरूपफलान्वयित्वेन शिष्यस्य तत्सूत्रेण शिष्यपदाहितीयोप पत्तिः। तदेतदभिप्रेत्योक्तं मार्ताण्डे लघीयस इत्यत्राकथितमित्यनेन कर्म- सज्ञायां "कर्मणि द्वितीया" इति, न्यायमणिदीपिकायामपि द्विकर्मकत्वा- कर्मणि शसिति । यत्तु प्रमेयरत्नमालायां लघीयसो विनेयानुद्दिश्ये- त्युद्दिश्यपदपूरणेन व्याख्यानं तत्स्पष्टार्थे। धातोर्द्विकर्मकत्वादुद्दिश्यपद- योगानपेक्षणादिति। न च कर्तुरीप्सिततमं कर्मेत्यनेनैव कर्मसञ्ज्ञा स्या- दिति वाच्यं, तथा सति शिष्यं धर्म वक्तीत्यादौ शिष्यस्य प्रधानकर्मत्वा- पत्त्या शिष्यो धर्ममुच्यत इति शिष्यस्य कर्मलकारेणाभिधानानुपपत्तेः। अप्रधाने दुहादीनामित्यनुशासनेनाप्रधानकर्मण एव दुहादिगणप्रविष्ट- धातूत्तरलकारेणाभिधानस्योक्तत्वात्तथा च तयोर्लक्ष्म लघीयसोऽहं वक्ष्य इत्यनेन प्रमाणतदाभासतल्लक्षणान्यभिधेयानि तैः सहास्य प्रकरणस्य प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः, अज्ञाननिवृत्तिलक्षणशानरूपं प्रयोजनं च प्रति- पादितं भवति, प्रकरणजन्यज्ञानविषयस्यैव तदभिधेयतया प्रमाणतदा- भासयोर्विशेष्यतया लक्षणस्य च विशेषणतया ज्ञानविषयत्वबोधेन त्रया- णामभिधेयत्वस्योक्तश्लोकेन लाभात् , प्रमाणतदाभासयोर्लक्षणमभिधेय- मिति मार्ताण्डवाक्यस्य प्रमाणतदाभासवृत्तित्वविशिष्ट लक्षणमभिधेय- मित्यर्थात्। विशिष्टे विधिनिषेधावसति बाधके विशेषणेप्यन्वित इति न्यायेन घटवान्कपालो द्रव्यमित्यादौ घटस्य द्रव्यत्वलाभवत् प्रमाणतदा- भासयोरप्युक्तवाक्येऽभिधेयत्वलाभात् त्रयाणामप्यभिधेयत्वमुक्तमिति न विरोधः। प्रमेयरत्नमालायां तु प्रमाणतदाभासपदोपादानादभिधेय- मभिहितमेव। प्रमाणतदाभासयोरनेन प्रकरणेनाभिधानादित्युक्तं, तत्र प्रमाणतदाभासयोरित्यनन्तरं तल्लक्षणस्याध्याहारेण त्रयाणामभिधेयत्वमुक्त मिति न विरोधः। न्यायमणिदीपिकाकृतस्तु लघुवृत्तिकृता लक्ष्यलक्षण- योरभेदमभिप्रेत्य प्रमाणतदाभासयोरभिधेयत्वमुक्तं। वर्तमानस्यापि मेदस्याविवक्षितत्वादिति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्मेति मूलं बृहद्धृत्तिवाक्यं च मेद विवक्षयेति न विरोध इत्याहुः- अत्र सिद्धमल्पमित्युभयमपि लक्ष्मेत्यस्य विशेषणम् । सिद्ध पूर्वाचार्यप्रसिद्धम् । अल्पं ग्रन्थतोऽल्पं, अर्थतस्तु महदित्यर्थ इति प्रमेय- ·प्रथमपरिच्छेदः: 5 रत्नमालायां व्याख्यातम् । अल्पमित्यस्य वक्ष्य इति क्रियाविशेषणत्वमेव युक्त, लक्ष्मविशेषणत्वेऽल्पत्वावच्छिन्नवाचिनोऽल्पशब्दस्याल्पग्रन्थप्रति-- पाद्यत्वावच्छिन्ने लक्षणाप्रसङ्गात् । बृहद्वत्तौ तच्चाल्पं संक्षिप्तं यथा भवति तथेति क्रियाविशेषणताया एव कण्ठोकत्वात् । यद्यप्यस्य श्लोकस्य भगवत्परतया द्वितीयव्याख्यानेऽल्पमित्यस्य क्रियाविशेषणत्वमुक्तं, न प्रथमव्याख्याने, तथापि पूर्वव्याख्यानेऽपि तथैवाभिप्रायोऽल्पपदस्य लक्षणाविरहादिति बोध्यम् । शास्त्रं हि द्विविधप्रयोजनं साक्षात्परम्परया चेति। तत्र साक्षा- प्रयोजनं शास्त्रार्थभूतप्रमाणस्वरूपादिशानम् । परम्परया प्रयोजनं तु वादकथादिषु स्वाभिमतपदार्थस्थापनं, पराभिमतपदार्थखण्डनं च । प्रमाणस्वरूपशाने सत्प्रमाणोपन्यासेन स्वाभिमतार्थस्थापनस्य प्रमाणा- भासज्ञाने जाते वाद्युक्तप्रमाणाभासेषु प्रमाणाभासत्वोद्भावनेन पराभि- मतार्थखण्डनस्य सम्भवात् । तत्र साक्षात्प्रयोजनमुत्तरार्धेनाभिहितं । प्रमाणादित्यादिपूर्वार्धन परम्परया प्रयोजनमभिधीयते । अत्र प्रमाणशब्दः प्रपूर्वकमाधातूत्तरमनडन्तो निष्पद्यते। तत्र प्रपूर्वकमाधातोः स्वापूर्वार्थ- शप्तिस्वरूपाज्ञाननिवृत्तिरर्थः। अनटश्चाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वरूपं करणत्वं । तथा च प्रमाणशब्देन स्वापूर्वार्थग्रहणाव्यवहितपूर्ववृत्तितद्ब्रहणाभिमुख्य- लक्षणप्रमातृगतो व्यापारो विवक्षितः, तादृशव्यापारस्यैव स्वापूर्वार्थ- व्यवसायरूपेण परिणामात्तदव्यवहितपूर्ववृत्तित्वरूपप्रमासाधकतमत्वोप- पत्तेः। अर्थससिद्धिपदेन फलभूतस्तादृशपरिणामो विवक्षितः। उक्तं च मार्ताण्डे- 'तत्राज्ञाननिवृत्तिः प्रमाणादभिन्नं फलमिति सूत्रे साधकतमस्व- भावं हि प्रमाण स्वपररूपयोज्ञप्तिलक्षणमज्ञाननिवृत्तिं निर्वर्तयति । साधकतमस्वभावत्वं चास्य स्वपरग्रहणव्यापार एव तद्गहणाभिमुख्य- लक्षणः । तद्धि स्वकारणकलापादुपजायमानं स्वपरग्रहणव्यापारलक्षणोप- योगरूपं सत्स्वार्थव्यवसायरूपतया परिणमत इत्यभेदेष्यनयोन कार्य- कारणभावविरोधः" इति। न चोकरीत्या स्याद्वादिनामपि ज्ञातृव्यापारस्यैव प्रमाणत्वे प्राभाकरमतखण्डनं मार्ताण्डन्यायकुमुदचन्द्रोदययोर्विरुध्यत इति वाच्यम्-ज्ञानभिन्नस्य ज्ञातव्यापारस्य प्राभाकरैः प्रमाणत्वाङ्गीकारेण तन्मतखण्डनोपपत्तेः। स्याद्वादिभिश्च ज्ञानात्मकस्य शातृव्यापारस्य प्रमा- णत्वाङ्गीकारेणाविरोधातदिदमभिप्रेत्योक्तं प्राभाकरमतखण्डनावसरे- मार्ताण्डे “जानातीति च क्रियया भातृव्यापारो भवताभिधीयते । स च ·6 प्रमेयरलालबारे बोधात्मक एव युक्त" इति न च तादृशज्ञातृव्यापारस्य प्रमाव्यवहित- पूर्ववृत्तितया प्रमाकरणत्वेन प्रमाणशब्दस्य करणसाधनताया युक्त- त्वेऽपि प्रमित्याश्रयत्वरूपं कर्तृत्वं प्रमितित्वरूपं भावत्वं च न सम्भवतीति मार्ताण्डादौ कर्तृकरणभावसाधनत्वैस्त्रिविधव्युत्पत्त्यभिधानं विरुध्यत इति वाच्यम्-द्रव्यपर्याययोर्भेदाभेदाङ्गीकारेण ज्ञातृव्यापारस्य ज्ञातृभिन्नत्वेन प्रमाश्रयत्वरूपप्रमाकर्तृत्वसम्भवेन कर्तृव्युत्पत्तस्तादृशव्यापारस्यैव प्रमिति- रूपेण परिणामात् , प्रमित्यभिन्नत्वेन भावे व्युत्पत्तश्च सम्भवाविरोधात् । न चाभेदस्थले मेदकल्पनमप्रामाणिकमिति वाच्यम्-घटसंयोगस्य भूतले सत्त्वाद्भूतलं घटवदिति प्रतीतेः प्रमात्ववद्धटसंयोगस्य तद्धटेऽपि सत्त्वेन तद्धटस्तद्धटवानिति प्रतीतेः प्रमात्ववारणाय तद्धटभेदविशिष्टसंयोगस्य संसर्गत्व स्वीकर्तव्यम् । तथा नीलो घटः, चलो घट इत्यादिप्रतीतेरिव घटो घट इत्यादिप्रतीतिवारणायाभेदसंसर्गतास्थलेऽपि तद्धटभेदविशिष्टा- भेदस्यैव सम्बन्धत्वमावश्यकमित्यभेदस्थलेऽपि भेदकल्पनमावश्यक- मित्यादिकं विषयपरिच्छेदे प्रतिपादयिष्यते “सामान्यविशेषात्मा तदर्थों विषय" इति सूत्रे। वस्तुसामान्यस्योभयात्मकत्वस्य वक्ष्यमाणतया प्रमाण- व्यक्तीनां बाहुल्येऽपि स्वापूर्वेत्यादिवक्ष्यमाणलक्षणरूपसामान्याकारस्यै- कत्वेन प्रमाणादित्येकवचनोपपत्तिः। सम्पन्नो व्रीहिरित्यादौ व्रीहिरूप- सामान्याकारे एकत्वान्वयबोधात् सामान्याकारमादाय बहुव्यक्तिष्वेक- वचनान्तपदप्रयोगस्य दारास्सन्तीत्येकव्यक्तौ गुणपर्यायगतबहुत्वमादाय बहुवचनस्योपपत्तिः। गुणपर्यायाणां द्रव्यभिन्नत्वस्येव द्रव्याभिन्नत्व- स्यपि स्याद्वादिनां सम्मतत्वात् । यस्तु सम्पन्नो वीहिरित्यादौ स्वाश्रय- प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीभूतव्रीहित्वाद्याश्रयत्वसम्बन्धेनैकवचनार्थैकत्वस्या- न्वयान्नानुपपत्तिः। दारास्सन्तीत्यादौ बहुवचनं निरर्थकमिति नैयायि- कैरुक्तम् । तन्न-एकवचनस्य कचित्साक्षात्सम्बन्धेनान्वयबोधे क्वचि- त्परम्परासम्बन्धेनान्वयबोधे हेतुत्वमिति स्वीकारे गौरवात् । सम्भवति सार्थकत्वे निरर्थकत्वकल्पनमन्याय्यमिति न्यायेन उक्तस्थले बहुवचननिरर्थकत्वकल्पनस्यान्याय्यत्वाञ्च । प्रमाणादिति पञ्चम्यर्थों जन्यत्वम् । तस्यार्थसंसिद्धावन्वयः-अर्यते-गम्यत इत्यर्थः । ज्ञानविषयीभूतं वस्तु । अथवा अर्थ्यते अभिलष्यते प्रयोजनार्थभिरित्यर्थः चेतनेच्छा- विषयीभूतं वस्तु । एकचेतनद्वेषविषयस्यापि वस्तुनश्चेतनान्तरेच्छा- विषयत्वसम्भवेन वस्तुसामान्ये इच्छाविषयत्वाविरोधात् । स चार्थोऽपि - ·प्रथमपरिच्छेदः द्विविधः हेय उपादेयश्चेति। तत्रोपादेयत्वं इष्टतत्साधनान्यतरत्वप्रकारक- ज्ञानविषयत्वम् । प्रयोजनतत्साधनोभयसाधारणं हेयत्वं चेष्टतत्साध. नान्यतरत्वाभावप्रकारकज्ञानविषयत्वं द्वेष्योपेक्षणीयोभयसाधारणम्। अत उपेक्षणीयस्यापि हेयेऽन्तर्भावान्नार्थस्वैविध्यशङ्कति बोध्यम् । तादृशार्थस्य सिद्धिः स्वापूर्वार्थग्रहणोन्मुखव्यापाररूपप्रमाणस्य तादृशग्रहणात्मकः परिणामः । न च ग्रहणात्मकपरिणामस्य शुक्तिरजतादिज्ञानरूपाप्रमाणा- दपि सम्भवात्तस्य प्रमाणकार्यत्वाभिधानं न युज्यत इति वाच्यम्- समित्यनेन दोषाजन्यत्वस्य विवलितत्वेन दोषाजन्यार्थग्रहणलक्षण- परिणामस्य प्रमाणमात्रकार्यत्वात् । न च समित्यनेन सर्वेषामेकरूपतया गृह्यमाणार्थविषयकत्वरूपं सम्यक्त्रं विवक्षितम् - समित्यस्यैकाकारार्थ- कतया प्रसिद्धः, तथा च शुक्तौ रजततया सर्वैर्गृह्यमाणत्वाभावात्तद्विष- यकग्रहणव्यावृत्तिरिति वाच्यम्-तथा सति जात्यादिभेदजन्यार्थग्रहणा- नामसङ्ग्रहप्रसङ्गात् । अन्यरससंयोगरहितनिम्बलवणरसादावस्मदादीनां द्वेषधीविषये निम्बकीटोष्ट्रादीनां जात्याऽभिलाषबुद्धरस्मदाद्यभिलाष. विषये चन्दनादौ तेषां द्वेषवुद्धस्तथा वातप्रकृतेरुष्णस्पर्शेऽभिलाषबुद्धेः पित्तप्रकृतेर्रेषबुद्धस्तथा वातप्रकृतेः शीतस्परों द्वेषबुद्धेः पित्तप्रकृतेस्तद- भावबुद्धेश्च जायमानत्वात् । तथाविधानां जातिप्रकृतिभेदजनितार्थग्रह- णानामेकरूपार्थग्रहणत्वाभावेन प्रमाणकार्यत्वाभावप्रसङ्गात्।न चोष्ट्रादीनां जायमानं तथाविधज्ञानं भ्रमात्मकमेवेति वाच्यम्-उष्ट्रादीन्प्रति निम्बादीनां तृप्तिकरत्वाभावप्रसङ्गात् , जलत्वेन भ्रमविषयमरुमरीचिकादेस्तृप्तिजन- कत्वाभावदर्शनात् । एवं प्रमाणादर्थसंसिद्धिरित्यनेनार्थस्य पुरुषार्थस्य स्वर्गापवर्गादेरनवद्यतत्साधनस्यैहिकसुखदुःखादेस्तत्साधनस्य च प्राप्ति- रपि विवक्षिता । तदाभासाद्विपर्यय इत्यनेन प्रमाणाभासात्स्वर्गादीनां प्राप्तत्यभावस्य प्रतिपादनेन प्रमाणात्तत्प्राप्तेः प्रतिपादनावश्यकत्वात् । न च हिताहितप्राप्तीत्यादिसूत्रे सुखतत्साधनादिरूपहितप्राप्तिसंपादकत्वं प्रमाणस्य न सम्भवति-प्राप्तौ प्रवृत्तेरेव हेतुत्वात् । अतो हितप्राप्ति- हेतुत्वं हितहेतुप्रवृत्तिविषयीभूतार्थग्रहणसमर्थत्वमेवेति मार्ताण्डे प्रति- पादितत्वेन संसिद्धिपदस्य प्राप्तिपरत्वेनात्र व्याख्यानं न 1 मुख्यत इति वाच्यम्-प्रमाणादिति पञ्चम्याः साक्षात्परंपरासाधारणजन्यत्वरूपप्रयो- ज्यत्वपरतया स्वर्गादिप्राप्तेः साक्षात् ज्ञानजन्यत्वाभावेऽपि तत्प्रयोज्य- 1 युज्यत इति पाठान्तरं.

·8 प्रमेमरतालझारे त्वानपायात् । हिताहितेत्यादिसूत्रे हितप्राप्तौ साक्षात्प्रमाणजन्यत्वस्यैव निराकरणेनाविरोधादिति द्रष्टव्यम् । तद्वदाभासत इति प्रमाणसादृश्येने- त्यर्थः। तृतीयार्थः प्रकारत्वम् । आयूर्वकभाधातोभ्रमोऽर्थः। विषयत्वमाख्या तार्थः। प्रमाणसादृश्यं च प्रमाणवृत्तिप्रमासाधकतमत्वरूपो धर्मः । तथा च प्रमासाधकतमत्वप्रकारकभ्रमविशेष्यादित्यर्थः । तादृशभ्रमविशष्यं च नित्यक्षणिकायेकान्तत्वज्ञानं वैनयिकशानं सन्निकर्षादिकं संशयादिशान- मनाप्तप्रणीतागमव्याप्तिशून्यलिङ्गजन्यानुमानादिकं च । तस्माद्विपर्ययः, हेयोपादेयलक्षणार्थग्रहणाभावः, स्वर्गापवर्गादिरूपपुरुषार्थतत्साधनादेः प्राप्तयभावश्च । इति शब्दो हेत्वर्थः। तथा च प्रमाणस्यार्थपरिच्छित्तिपु. रुषार्थप्राप्तिहेतुत्वनोपादानार्थ, तदाभासस्य च विपर्ययहेतुत्वेन हानार्थ, शातव्यत्वात्तयोलक्षणादि प्रणयनमावश्यकमिति भावः। अत्र सम्यग्- शानादिरूपप्रमाणस्य सर्वपुरुषार्थहेतुत्वेन प्राधान्यात्प्रथममभिधानम्। तदा भासस्य तथात्वाभावाञ्चरममभिधानमिति बोध्यम् । नन्वत्र निर्विघ्नपरि- समाप्तिमुद्दिश्य शास्त्रकारैः क्रियमाणस्य मङ्गलस्यात्राकरणान्न्यूनतेति चेदुच्यते-मङ्गलं हि त्रिविधं- कायिकं वाचिकं मानसिकं चेति । तत्र कायिकं करशिरस्संयोगादिकम् । वाचिकं जिनेन्द्रस्तुत्यादिकम् । मानसिकमिष्टदेवतास्मरणरूपम् । तत्र वाचनिकमङ्गलस्याकरणेऽपि कायिकमानसिकयोः करणान्न दोषः । ग्रन्थादहिभूतस्यापि प्रत्ये- कश्लोकात्मकस्य वाचनिकनमस्कारस्य संभवाच । शास्त्रकृतामेवं शैली कचिदृश्यते । “ सम्यग्ज्ञानपूर्विका सर्वपुरुषार्थसिद्धि” रिति धर्मकीर्तिना- ग्रन्थोपक्रमात् । अथवा निबद्ध एवास्मिन् ग्रन्थे वाचनिकोऽपि नमस्कारः। अस्य श्लोकस्य श्लेषेण जिनेन्द्रस्तवनात्मकस्यापि सम्भवात् । तथाहि- अन्तरङ्गबहिरङ्गलक्ष्मणा श्रीमान् इत्युच्यते । अण्यते शब्द्यते शाब्दबोध- विषयीक्रियतेऽर्थोऽनेनेत्याणः शब्दः। माच आणश्च माणौ। प्रकृष्टौ महेश्वरा- द्यसंभावितौ यस्यासौ प्रमाणो भगवान् सर्वज्ञो दृष्टेष्टाविरोधवाक् चाहन् । तस्मात्पुरुषार्थप्राप्तिस्तदाभासान्महेश्वरादेः पुरुषार्थप्राप्त्यभाव इति तयोर्लक्ष्म वक्ष्ये । वक्ष्यते सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमित्यादिना प्रमाणस्य भगवतो लक्षणं, ततोऽन्यत्तदाभासमिति तदाभासलक्षणं च । ननु शास्त्रे सर्वत्र निरूप्यमाणपदार्थानामुद्देशानन्तरमेव लक्षणादिकरणा- दस्मिन् प्रकरणे उद्देशं विनैवलक्षणादिकरणमनुचितं शास्त्रस्योद्देशलक्षण- 1प्रयोजनमित्यपि पाठ::

·प्रथमपरिच्छेदः 9 परीक्षारूपत्वेन त्रैविध्यादिति चेन्न-अस्यैव श्लोकस्य निरूप्यमाणप्रमाण- तदाभासनिर्देशरूपत्वान्न न्यूनतेति प्रमेयरत्नमालायां समाहितत्वात् । न्यायमणिदीपिकायां तूद्देशो विभागो लक्षण परीक्षा चेति शास्त्रचातुर्विध्य- सत्ताच्छास्त्रत्रैविध्यमनुपपन्नमित्याशङ्कथ नाममात्रेण वस्तुकथनमुद्देशः, विशेषनाममात्रकथनं च विभाग इति विभागस्योद्देश एवान्तर्भावान्न शास्त्रचातुर्विध्यमिति समाहितम् । तत्रोद्देशवाक्यविभागवाक्योभयसाधा- रणम् । उद्देशत्वं च निरूप्यतावच्छेदकतध्याप्योभयातिरिक्तप्रकारकबोध- जनकवाक्यम् । प्रमाणतदाभासावित्यादिवाक्यस्य, प्रमाणं द्विविधं प्रत्यक्ष- परोक्षमेदादित्यादिवाक्यस्य च निरूप्यतावच्छेदकप्रमाणत्वतद्याप्यप्रत्यक्ष- त्वाद्यतिरिक्तधर्मप्रकारकबोधजनकत्वाल्लक्षणसंगतिः । लक्षणवाक्यस्य चोभयातिरिक्तासाधारणधर्मवोधकत्वान्नातिव्याप्तिः। न चैवमुक्तश्लोकस्या- प्युद्देशत्वानुपपत्तिः तस्योक्तोभयातिरिक्तार्थसंसिद्धिजनकत्वादिप्रकारकवो- धजनकत्वादिति वाच्यम्-प्रमाणात्तदाभासादिति श्लोकैकदेशस्योद्देशत्वे तात्पर्यात्तादृशैकदेशस्योक्तोभयातिरिक्तधर्मप्रकारकबोधजनकत्वादपाया - द्विशिष्टश्लोकस्योद्देशत्वे तात्पर्यविरहात् । न चैवं स्वापूर्वार्थत्यादिलक्षणैक- देशे प्रमाणमित्यंशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम्-लक्षणशास्त्रैकदेशान्यत्वस्यापि विशेषणत्वादित्यलं पल्लवितेन । अथ प्रमाणतदाभासयोर्मध्ये प्रमाणस्य प्रथमोद्दिष्टत्वात्प्रमाणं निरूपयितुकामो विशेषधर्मज्ञानस्य सामान्यधर्मशानाधीनत्वेन प्रथम प्रमाणसामान्यलक्षणं सूचयनिरूपणीये प्रमाणतत्त्वे वरूपसङ्ख्याफल- विषयाणां विप्रतिपत्तीनां सत्त्वात्तन्मध्ये स्वरूपविप्रतिपत्तिनिराकरणार्थ- माह- स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् ॥१॥ अपूर्वश्चासावर्थश्चापूर्वार्थः । प्रमाणान्तरजन्यनिश्चयाविषयत्वमपूर्वत्व- मिति वक्ष्यते । स्वाऽपूर्वार्थयोर्व्यवसायः स्वापूर्वार्थविषयकनिश्चय इत्यर्थः। षष्ठया विषयत्वार्थकत्वात् । स एवात्मा स्वरूपं यस्य तत् स्वापूर्वार्थव्यव- सायात्मकम् । अत्र स्वपदं ज्ञानपरं " स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोस्त्रियां धने" इत्यमरकोशेन स्वरूपे स्वशब्दस्य शक्तयभिधानात् । कोशस्थात्मशब्दस्य स्वरूपपरत्वात् ।

·10 प्रमेयरखालबारे ननु स्वरूपार्थकस्वशब्दस्य पुल्लिङ्गत्वात् स्वं चापूर्वार्थश्चेति न्याय. मणिदीपिकादौ विग्रहप्रदर्शनमयुक्तमिति वाच्यम् । न च जातिवाची स्वशब्दः पुल्लिङ्गः स्वरूपवाची स्वशब्दो नपुंसकलिङ्ग इति तादृश- कोशार्थः आत्मनि स्वमित्यनेनेति वाच्यम् “ स्वोस्त्रीधने त्रिषु स्वीये आत्मनि स्वजने च ना" इति वैजयन्त्यनुरोधेनामरकोशस्थस्वशब्दस्यो- त्तरान्वयित्वेन पूर्वान्वयित्वाभावादिति चेन्न-" स्वो शातावात्मनि क्लीये" इति रभसकोशानुसारेण स्वरूपवाचिशब्दस्य नपुंसकलिङ्गताया अपि युक्तत्वात् । रभसवैजयन्त्युभयानुरोधेन स्वरूपवाचिस्वशब्दस्योभय- लिङ्गतामङ्गीकृत्यामरकोशस्य विदग्धचूडामण्यादौ व्याख्यातत्वात् । तथा च स्वापूर्वेत्यादेः स्वापूर्वार्थव्यवसायरूपेण परिणममाणः प्रमातृगतो ज्ञानात्मकपूर्वपर्यायः प्रमाणमित्यर्थः । स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकफलाव्यव- हितपूर्ववृत्तित्वे सति तादृशव्यवसायाभिन्नत्वं प्रमाणसामान्यलक्षणं फलितम् । अत्र तादृशव्यवसायाभिन्नत्वस्य तादृशव्यवसायरूपफले सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । तादृशव्यवसायाव्यवहितपूर्व- वृत्तिवायुसंयोगादिवारणाय विशेष्यदलम् । आत्मनस्सततपर्यायशालि- तया तादृशव्यवसायाभिमुख्यलक्षणव्यापारस्य प्रमाणत्वेऽपि तत्पूर्वपर्याय- स्य प्रमाणत्वाभावात्तत्रातिव्याप्तिवारणायाव्यवहितत्वनिवेशः । छिदा व्यवहितपूर्ववृत्तिनि तदभिन्ने कुठारेऽतिव्याप्तिवारणाय फले व्यवसाया- त्मकनिवेशः । उक्तं च मार्ताण्डे-छिदौ परश्वादिना साधकतमेन व्यभि- चार इत्ययुक्तम्-तत्परिच्छित्ताविति विशेषणादिति । लक्षणे स्वपदो- पादानं शानस्य स्वप्रकाशत्वं नास्तीति वदतां मतनिरासार्थ, अर्थग्रहणा- व्यवहितपूर्ववृत्तित्वे सति तदभिन्नत्वस्यैव लक्षणत्वसंभवेन लक्षणे स्वप- दोपादानस्य व्यर्थत्वात् । अस्य सूत्रस्य स्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासार्थत्वेन स्वसंवेदनरूपं ज्ञानमेव प्रमाणस्वरूपं, न तु शाततालिङ्गकानुमानगम्य- मनुव्यवसायगम्यं वा ज्ञानं प्रमाणस्वरूपमिति बोधयितुं स्वपदोपादानो- पपत्तेः । अत एव प्रमेयरत्नमालायां प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदेन मीयते परिच्छिद्यते वस्तुतत्त्वं येन तत्प्रमाणमित्यर्थपरिच्छित्तौ साधकतमत्वमेव प्रमाणलक्षणमुक्तम् । मार्ताण्डेऽपि प्रदीपादीनामर्थपरिच्छित्तौ बोधेन व्यवधानादमुख्यं प्रमाणत्वं, बोधस्य त्वरेणाव्यवधानान्मुख्यं प्रमाणत्व- मिति न्यायकुमुदचन्द्रोदयेऽपि प्रकर्षेण संशयादिव्यवच्छेदलक्षणेन मीयते अव्यवधानेन परिच्छिद्यते येन धीस्तत्प्रमाणमित्युक्तम् । एवं ·प्रथमपरिच्छेदः 11 चोदाहृतग्रन्थेष्वर्थपरिच्छित्तौ साधकतमत्वमेव प्रमाणस्य व्यावहारिक लक्षणम् । साधकतमत्वं च तदव्यवहितपूर्ववृत्तित्वे सति तदभिन्नत्वमिति चोक्तं भवति । ननु लाघवादशानत्वमेव प्रमाणसामान्यलक्षणमस्तु न चार्थग्रहण- लक्षणप्रमाणफले ज्ञानत्वसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम्-पूर्वज्ञानपर्याय प्रत्युत्तरशानपर्यायस्य फलत्वेऽपि तस्य तदुत्तरपर्यायं प्रति प्रमाणत्वेन प्रमाणसामान्यलक्षणलक्ष्यत्वात् । उक्तं च लघीयनये- बह्वाधवग्रहाद्यष्टचत्वारिंशत्स्वसंविदाम् । पूर्वपूर्वप्रमाणत्वं फलं स्यादुत्तरोत्तरम्” इति ॥ व्याख्यातं चेदं न्यायकुमुदचन्द्रोदये -अवग्रहादीनां मध्ये पूर्वपूर्वस्य प्रमाणत्वं स्यादुत्तरपरिच्छित्तिविशेष प्रति साधकतमत्वात् । उत्तरोत्तरं विज्ञानं तु फलं, तस्य तत्र साध्यत्वात् । यथा अवग्रहस्य प्रमाणत्वे ईहा फलमेवमुत्तरत्रापि योज्यमिति । तस्मादशानत्वस्य प्रमाणसामान्य- लक्षणत्वे न किञ्चिद्वाधकमिति चेदुच्यते-लक्षणं द्विविधं व्यावहारिक व्यावर्तकं चेति । तत्र प्रमाणपदवाच्यभूतमर्थपरिच्छित्तिसाधकतमत्वं पूर्वनिरुक्तं व्यावहारिकमेव-प्रमाणपदेन प्रमासाधकतमत्वाभिधानात् । ज्ञानत्वं तु व्यावर्तकलक्षणं भवति-सूत्रे तत्सूचनायैव ज्ञानपदोपादानात् । अत एवोक्तं न्यायकुमुदचन्द्रोदये-ज्ञानत्वं प्रमाणसामान्यलक्षणमिति । तस्मादस्मिन्सूत्रे उक्तलक्षणद्वयमभिप्रेतम् । स्वरूपविप्रतिपत्तिनिराकरणं च विस्तरेणाभिप्रेतम्। अर्थपरिच्छित्तिरूपेण परिणममानस्य स्वयं प्रका- शस्य शानस्यैव प्रमाणत्वाभिधानेन शानभिन्नस्य प्रमाणस्वरूपतानिरा- करणात् । स्यान्मतं-शानमेव प्रमाणमित्यवधारणमनुपपन्नं-ज्ञानभिन्न- स्यापि कारकसाकल्यसन्निकर्षादेः प्रमाणसाधकतमत्वेन प्रमाणत्वात् । तथाहि-प्रमाजनकं प्रमाणमिति सूत्रं व्याचक्षमाणेन भाष्यकारेणोप- लब्धिसाधनानि प्रमाणानीत्युक्तम् । तत्र व्याख्यातॄणां मतभेदः-कारक- साकल्यं प्रमाणमिति केचित् । सन्निकर्षः प्रमाणमित्यन्ये । अत्र कारक- साकल्यवादिनः-प्रमाकरणं प्रमाणं, करणत्वं च साधकतमत्वम् । तञ्च फल- योगव्यवच्छिन्नत्वं। यदव्यवहितोत्तरक्षणे नियमेन कार्यमुत्पद्यते.तत् तत्त्वम् । तादृशं च प्रमाकरणत्वं न ह्येकैकस्य कारकस्य सम्भवति । एकैककारण- सत्त्वेऽपि द्वितीयक्षणे कार्योत्पत्त्यनुपलम्भात् । तथासति कारणान्तर- वैयर्थ्यप्रसङ्गात् । किन्तु सकलकारणसमुदायरूपकारकसाकल्यस्य साम- ·12 प्रमेयरत्नालङ्कारे ग्रीसत्त्वे द्वितीयक्षणेऽवश्यं कार्यमिति नियमात् । तस्मात्साकल्यरूप- साम येव प्रमाणम् । न च सामग्रयाः प्रमायां करणत्वं न सम्भवति- करणस्य कर्तृकर्मसापेक्षत्वनियमेन कर्तृकर्मणोरपि सामग्रीघटकत्वेन तद्धटककाद्यभावादिति बाच्यम्-करणस्य क दिसापेक्षत्वनियमेऽपि स्वाघटककादिसापेक्षत्वमिति नियमाभावेन स्वघटकक-दिसापेक्षत्व- मादायैवोक्तनियमनिर्वाहात् । साकल्यं च सामग्रीत्वम् । तञ्चन्द्रिय- विशिष्टतत्सन्निकर्षविशिष्टमहत्त्वोद्भूतरूपालोकसंयोगादिविशिष्टविशेषण शानत्वमेव । तदुक्तं मार्ताण्डे-सामग्रयाः परापरप्रत्यययोगरूपत्वादिति । अत्र प्रत्ययशब्दः कारणपरः । न चेन्द्रियतत्सन्निकर्षादिविशिष्टविशेषण- ज्ञानत्वेन विशेषणशानादिविशिष्टेन्द्रियत्वेन वा प्रमिती करणत्वमित्यत्र विनिगमनविरहात् करणताबाहुल्यप्रसङ्ग इति वाच्यम्-इन्द्रियस्य मुख्य- पदार्थत्वे समवायेन प्रमिति प्रति स्वसंयुक्तमनस्तयोगरूपपरम्परासम्ब- न्धेन हेतुताया वाच्यतया गौरवात् । विशेषणज्ञानस्य मुख्यपदार्थत्वे समवायेन हेतुतासम्भवेन लाघवस्यैव विनिगमकत्वात् । न च विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यक्षं प्रति संयोगादि सम्बन्धेन इन्द्रियादेर्हेतुत्वं सम्भवतीति विनिगमनविरहतादवस्थ्यमिति वाच्यम्-अन्येन्द्रियादन्यस्य प्रत्यक्षवार णाय पुरुषभेदेन कार्यकारणभावस्य वक्तव्यतया गौरवस्य दुष्परिहार- त्वात् । न चैवमपि विशेषणज्ञानस्य मनस्संयोगस्य वा मुख्यपदार्थ- मादाय करणताद्वयं दुर्वारमिति वाच्यम्-अगत्या कार्यकारणभावद्वय- स्याङ्गीकारात् । तस्मात्प्रत्यक्षे विशेषणज्ञानमनस्संयोगयोरनुमितौ व्याप्ति- शानमनस्संयोगयोरुपमितौ सादृश्यज्ञानमनस्संयोगयोः शाब्दबोधे पद- शानमनस्संयोगयोरन्यतरस्य मुखपदार्थतां स्वीकृत्य कारणताष्टकं कल्प- नीयमिति बोधाबोधरूपं कारकसाकल्यं प्रमाणमिति ज्ञानमनस्संयोग- योरन्यतरस्य मुखपदार्थतामङ्गीकृत्योक्तं न्यायकुमुदचन्द्रोदये--ततो ज्ञानमपि सामग्रयनुप्रविष्टमेव विशेषणज्ञानमिव विशेष्यप्रत्यक्षे लिङ्गज्ञान- मिव लिङ्गिप्रतीतौ सारूप्यदर्शनमिवोपमाने शब्दज्ञानमिव तदर्थज्ञाने प्रमाणत्वं प्रतिपद्यते। तस्माद्वोधाबोधस्वभावं कारकसाकल्यं प्रमाण- मिति। अत्र बोधस्वभावमित्यनेन ज्ञानभिन्नमनस्संयोगस्य मुखत्वं सूचि- तम् । कण्ठोक्तं च मार्ताण्डे-कारकसाकल्यस्यात्मान्तःकरणसंयोगादे- रिति । अतो निरुक्तं साकल्यमेव प्रमाणं, न तु शानमेवेति वदन्ति । तन्न- यदव्यवहितोत्तरक्षणे नियमेन प्रमोत्पद्यते, तस्य प्रमाणलक्षणत्वे प्रमा- ·प्रथमपरिच्छेदः 13 व्यवहितपूर्ववृत्तिवायुसंयोगेऽतिव्याप्तेः। न चान्यथासिद्धत्वस्यापि विशे- षणत्वान्नातिव्याप्तिः, वायुसंयोगस्यान्यथासिद्धत्वादिति वाच्यम् । यत्र यत्र प्रामाणिकानां कारणत्वव्यवहारामावस्तत्तद्भिन्नत्वापेक्षयातिरिक्तस्यासिद्ध- त्वस्य दुर्वचतया नैयायिकैरेवोक्तत्वेन साकल्येऽपि प्रामाणिकानां स्याद्वा- दिनां कारणत्वव्यवहाराभावेन तस्याप्यन्यथासिद्धत्वस्य दुर्वारत्वात् । एव- मात्मनोऽपि प्रतीतौ तादात्म्येन करणत्वस्य शरीरस्यावच्छेदकतासम्ब- न्धेन कारणत्वस्य च सत्त्वेन तयोर्मुखपदार्थत्वमादाय विनिगमनविरह- स्य दुर्निवारतया कारणताबाहुल्यादनेकपदार्थानां कारणतावच्छेदकनिवे- शेन गौरवाच उत्तरपर्यायं प्रति पूर्वपर्यायस्य करणत्वमिति स्याद्वादि- मतमेव युक्तम् । एतेन सन्निकर्षषट्कं प्रमाणं तस्य प्रमोत्पत्त्यव्यवहित- पूर्ववृत्तित्वेन प्रमासाधकतमत्वात् । सम्बन्धो हि षड्विधः - संयोग- स्संयुक्तसमवायस्संयुक्तसमवेतसमवायस्समवायस्समवेतसमवायो विश- षणविशेष्यता चेति । तत्र युतसिद्धयोस्सम्बन्धस्संयोगः । अयुतसिद्ध- योस्तु समवायः। ययोर्मध्ये एकमपराश्रितमेवावतिष्ठते तावयुतसिद्धौ । स च समवायः अवयवावयविनोर्गुणगुणिनोर्जातिव्यक्तयोर्विशेषनित्य- द्रव्ययोश्च स्वीक्रियते । नित्यद्रव्यवृत्तयो व्यावर्तकविशेषास्त्वनन्ता एव । पृथिव्यप्तेजोवायुपरमाणवः आकाशकालदिगात्ममनांसि च नित्य- द्रव्याणि । तत्र चक्षुषो घटेन संयोगस्तयोर्युतसिद्धत्वात् । घटरूपेण तु संयुक्तसमवायः, चक्षुस्संयुक्ते घटे रूपस्य समवायात् । घटरूपगत- रूपत्वेन च संयुक्तसमवेतसमवायः । चक्षुःसंयुक्ते घटे रूपं समवेतं, तत्र रूपत्वस्य समवायात् । श्रोत्रस्य शब्देन समवायः। कर्णशष्कुल्य- वच्छिन्नमाकाशं श्रोत्रं, शब्दश्चाकाशगुणस्तयोरयुतसिद्धः। शब्दत्वेन तु समवेतसमवायः। श्रोत्रसमवेते शब्दे शब्दत्वस्य समवायात् । अभाव- समवाययोर्विशेषणतासन्निकर्षः। सा च संयुक्तविशेषणता संयुक्तसम- वेतविशेषणतेत्यादिक्रमेण नानाविधा । तत्र भूतले घटाभावश्चक्षुस्संयुक्त- विशेषणतया गृह्यते । चक्षुस्संयुक्ते भूतले घटाभावस्य विशेषणतात्मक- स्वरूपसम्बन्धेन सत्त्वात् रूपे घटाद्यभावस्संयुक्तसमवेतविशेषणतया गृह्यते । एवमन्यत्राप्यूह्यम् । एवं समवायोपि संयुक्तविशेषणतादिभि- गुह्यते । चक्षुस्संयुक्ते घटे रूपादिसमवायस्य सत्त्वादिति नैयायिका- नामेव मतान्तरं निरस्तम् । सन्निकर्षेऽपि प्रमित्यभिन्नत्वघटितप्रमाणलक्ष- णाभावात् । सन्निकर्षषट्कमर्थप्रमितावसाधकतमं, स्वप्रमितावसाधकत- ·14 प्रमेयरलालद्वारे -- मत्वात् , घटवदित्यनुमानेनापि तस्य प्रमाणत्वाभावसिद्धेः । चक्षुरादौ व्यभिचारः, तस्यापि प्रमितिकरणत्वाभावात् । किञ्च, यव्यव- हितोत्तरक्षणे प्रमितिस्तत्त्वमपि सन्निकर्षस्य न संभवति। आकाशादौ चक्षुस्संयोगस्य, रसादौ चक्षुस्संयुक्तसमवायस्य, रसत्वशब्दत्वादौ चक्षुस्संयुक्तसमवेतसमवायस्य सत्त्वेऽपि प्रमित्यनुत्पत्तः । न च योग्यता- विशिष्टसन्निकर्षस्य प्रमितिकरणत्वाङ्गीकारान्नानुपपत्तिः । योग्यता च द्रव्ये महत्त्वोद्भूतरूपालोकसंयोगविशिष्टत्वम् । द्रव्यभिन्नत्वे च योग्यद्रव्य- वृत्युद्भूतरूपपृथक्तसङ्ख्याविभागसंयोगपरत्वापरत्वस्नेहद्रवत्वपरिमाण- क्रियाजातिसमवायान्यतमत्वम् । तदुक्तम्- उद्भतरूपं नयनस्य गोचरो द्रव्याणि तद्वान्त पृथक्तुसङ्खये । विभागसंयोगपरापरत्वे स्नेहद्रवत्वं परिमाणयुक्तम् ॥ क्रियाजातिर्योग्यवृत्तिरिति वाच्यम्-निरुक्तयोग्यतायामनेकपदार्थघटि- ततया साकल्यपक्षवदत्रापि विशेषणविशेष्यभावे विनिगमनविरहेण गुरुधर्मावच्छिन्नानन्तकारणताप्रसङ्गात् । अन्यपुरुषेन्द्रियसंयोगादन्यस्य प्रत्यक्षवारणाय तत्पुरुषीयप्रत्यक्षे तत्पुरुषीयेन्द्रियसन्निकर्षस्य हेतुत्वमिति रीत्या पुरुषभेदेनापि कारणताया दुरित्वाच्च । एवं यदा नीलो घट इत्यादि चाक्षुषं प्रत्यक्षं तत्प्रत्यक्षे सङ्ख्यापरिमाणादिगुणानां द्रव्यत्वसत्ता- पृथिवीत्वरूपजातीनां तत्समवायानां च भानस्यानुभवविरुद्धतया तत्र योग्यताविशिष्टसन्निकर्षस्यापि सत्त्वात्तत्र प्रमित्यनुत्पत्त्या निरुक्तं प्रमिति- साधकतमत्वं न संभवति । न च यद्ययक्तेोग्यायाश्चाक्षुषादौ भानं नानु- भवसिद्ध--तत्तयक्तीनां तत्तत्प्रत्यक्षव्यक्तौ तादात्म्येन प्रतिबन्धकतां स्वीकृत्य तत्तद्भेदविशिष्टयोग्यताविशिष्टसन्निकर्षस्य तत्तत्प्रत्यक्षव्यक्तौ करणत्वाङ्गीकारानानुपपत्तिरिति वाच्यम् -तादृशसङ्ख्यापरिमाणादीनां कालान्तरे तत्पुरुषस्य तत्काल एव पुरुषान्तरस्य प्रत्यक्षोदयेन सामान्य- तश्चाक्षुषं प्रति प्रतिबन्धकत्वासम्भवे तत्तध्या प्रति तत्तव्यक्तेः प्रतिबन्ध कत्वस्य कल्पनीयतया तत्तयक्तिमेदविशिष्टयोग्यताविशिष्टसन्निकर्षस्य तत्तयक्तौ कारणत्वं नैयायिकैः स्वीकर्तव्यमिति महागौरवमसर्वज्ञदुर्शेयता च । एवं चक्षुषः प्राप्यकारित्वाभावस्य वक्ष्यमाणतया चाक्षुषप्रत्यक्षे ·प्रथमपरिच्छेदः .. 15 संयोगादीनां हेतुत्वमसम्भवदुक्तिकमेव । स्याद्वादिनां तु लब्ध्युपयोग- लक्षणभावेन्द्रियस्यापि नाकाशादीनां चक्षुषा ग्रहणप्रसङ्गः । तत्रावरण- क्षयोपशमप्राप्तिरूपार्थग्रहणशक्तिर्लब्धिः। निरुक्ताकाशादिग्रहणशक्तेश्च क्षुष्यभावात् न तेनाकाशादिग्रहणम् । उपयोगस्तु रूपादिग्रहणाभिमुख्य- लक्षणव्यापारस्तदभावान्नीलो घट इति प्रतीतिदशायां न सङ्ख्यापरि- माणादेर्ग्रहणमिति न भवदभिमतयोग्यतायाः कारणत्वं, तत्तयाक्तत्वेन प्रतिबन्धकत्वं वा स्वीक्रियत इति न गौरवशङ्का । नव्यनैयायिकास्तु प्रमाकरणं प्रमाणं, प्रमाणपदवाच्यत्वं लक्ष्यतावच्छेदकम् । प्रमानिरूपित- करणत्वं लक्षणम् । अतो लक्षणलक्ष्यतावच्छेदकयोरभेदाद्धटो घट इत्यादाविव प्रमाकरणं प्रमाणमिति वाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिरिति शङ्काया नावकाशः। प्रमा च यथार्थानुभवः।याथार्थ्यं च तद्वति तत्प्रकार- कानुभवत्वम् । अयं घट इति ज्ञाने घटत्ववति घटत्वप्रकारकत्वस्य शुक्का- विदं रजतमिति भ्रमे च रजतत्ववति रजतत्वप्रकारकत्वाभावस्य सत्त्वा- नाव्याप्त्यतिव्याप्ती । न च रङ्गरजतयोरिमे रजतरङ्गे इति ज्ञानेऽतिव्याप्तिः तादृशज्ञाने रजतत्ववद्रजतविशेष्यकत्वस्य रङ्गांशे रजतत्वप्रकारकत्वस्य च सत्त्वादिति वाच्यम्-तद्वन्निष्ठविशेष्यतानिरूपितरङ्गत्वप्रकारताकत्व- सत्त्वेऽपि तादृशविशेष्यतानिरूपिततनिष्ठप्रकारताकत्वस्य विवक्षितत्वात्। उक्तसमूहालम्बने रजतत्ववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितरङ्गत्वप्रकारताकत्व- सत्वेऽपि तादृशविशेष्यतानिरूपितरजतत्वप्रकारताकत्वविरहात् । अनु- भवत्वं च स्मृतिभिन्नत्वम् । तेन स देवदत्त इति स्मृतौ देवदत्तत्ववति देवदत्तप्रकारताकत्वेऽपि स्मृतिभिन्नत्वाभावान्नातिव्यानिः । करणत्वं च व्यापारवत्वे सति कारणत्वं, कुठारस्य नमनोन्नमनादिव्यापारद्वारा छिदाकरणत्वात् । व्यापारत्वं च तजन्यत्वे सति तजन्यजनकत्वम् । नमनोन्नमनादिव्यापारस्य कुठारजन्यत्वे सति कुठारजन्यच्छिदाजनक- त्वाद्यापारत्वोपपत्तिः। तथा च व्यापारद्वारा प्रमितिजनकत्वरूपं प्रमा- करणत्वं प्रमाणस्य लक्षणं पर्यवसन्नम् । अत्र करणमात्रस्य च्छिदाकरण- कुठारादौ सत्त्वादतिव्याप्तिरिति तद्वारणाय प्रमेति । प्रमाकरणत्वस्य भ्रमा- स्मकशानकारणीभूतदुष्टचक्षुषि सत्त्वादतिव्याप्तिः । अतः प्रेति । च दुष्टचक्षुषो शानकरणत्वेऽपि तद्वति तत्प्रकारकत्व- रूपप्रकर्षविशिष्टज्ञानकरणत्वाभावान्नातिव्याप्तिः प्रमाणं चतुर्विध-प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दभेदात् । तत्रेन्द्रियरूपं प्रत्यक्ष, तथा ·16 प्रमेयरत्नालङ्कारे - संयोगादिरूपसन्निकर्षद्वारा, व्याप्तिज्ञानरूपमनुमानं परामर्शद्वारा, सादृश्यज्ञानरूपमुपमानं अतिदेशवाक्यार्थस्मरणद्वारा, पदज्ञानरूपं शब्दप्रमाणमपि पदजन्यपदार्थोपस्थितिद्वारा प्रमितिजनकमिति सर्वत्र लक्षणसमन्वय इति वदन्ति । तन्न-तद्वन्निष्ठविशेष्यतानिरूपिततन्निष्ट- प्रकारताशालित्वस्य प्रमाणलक्षणत्वे वायू रूपवानिति ज्ञानस्यापि प्रमा- त्वापत्तः । भवन्मते समवायस्यैक्येन स्पर्शसमवायवति वायौ रूप- समवायस्याक्षतत्वात् । न च वायौ रूपसमवायसत्त्वेऽपि रूपप्रतियोगि- कत्वविशिष्टसमवायानुयोगित्वात्मकरूपाधिकरणत्वविरहानातिव्याप्तिः- तदधिकरणनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततनिष्ठप्रकारताशालित्वस्य लक्षणार्थ त्वादिति वाच्यम् । तथासति भूतले घट इत्याकारकस्य भूतलाधेयता- सम्बन्धेन भूतलप्रकारकस्य घटविशेष्यकज्ञानस्य प्रमात्वानुपपत्तः, घटस्य भूतलाधिकरणत्वविरहात् । एवं गगने शब्द इति प्रमायामव्याप्तिः, गगनस्यावृत्तित्वेन तदधिकरणाप्रसिद्धः । मूले वृक्षसंयोगीति भ्रमेऽति- व्याप्तिश्च तादृशभ्रमस्यापि संयोगवति वृक्षे संयोगप्रकारकत्वात् । न च यदवच्छेदेन यद्वर्तते तदवच्छेदेन तत्प्रकारकज्ञानत्वस्य प्रमालक्षणत्वा- नोक्तातिव्याप्तिः, मूलावच्छेदेन संयोगाभावेन मूलावच्छेदेन संयोगाव- गाहिज्ञानस्य प्रमात्वासम्भवादिति वाच्यम्-तथा सत्ययं घट इति प्रमा- यामव्याप्तेः । भवन्मते घटत्वादिरूपप्रकारस्य व्यावृत्तित्वेनावच्छेदका- भावात् । यदवच्छेदेन यद्वर्तत इत्यनेनोपादानासम्भवात् । किञ्च प्रमाणलक्षणेऽनुभवत्वनिवेशे स्मृतावव्याप्तिः, स्मृतेरपि परोक्षप्रमाभेद- ताया वक्ष्यमाणत्वात् । स्याद्वादिनां मते प्रमाणत्वं चार्थबिशिष्टज्ञानत्वम् । अर्थपदेऽन्यप्रकारसंश्लिष्टतया परिणतं विशेष्यं गृह्यते-विशेष्यस्य प्रका- रसम्बन्धत्वात् । सम्बन्धस्यास्मन्मते विश्लिष्टतारूपपरित्यागेन संश्लिष्ट- रूपतया एकलोलीभावपरिणतेरेव सक्तुतोयादिषु सम्बन्धिपदार्थत्वात् । तथा च प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतविशेष्यमर्थशब्देन विवक्षितम् । विषय- तया तादृशार्थविशिष्टज्ञानत्वं च प्रमालक्षणं विवक्षितम् । घटवद्भूतलमिति शाने घटसंश्लिष्टतया परिणतभूतलस्य विषयतासम्बन्धेन सत्त्वालक्षण- सङ्गतिः। शुक्ताविदं रजतमिति साने विशेष्यस्य शुक्त रजतसंश्लिष्टतया परिणामाभावात्तादृशार्थविशिष्टत्वं नास्तीति नातिव्याप्तिः। वायौ रूप- संश्लिष्टतापरिणामस्य संयोगे मूलसंश्लिष्टतापरिणामस्य चाभावाद्वाय रूपवान्मूले वृक्षस्संयोगीत्यादिभ्रमेषु नातिब्यामिः । उक्तं च मार्ताण्डे--- ·प्रथमपरिच्छेदः 17 अनर्थविषयकत्वाद्विपर्ययस्य वारणमिति । प्रकारसंश्लिष्टविशेषरूपार्थ- विषयकत्वाभावाद्विपर्ययस्य वारणमित्यर्थः। न्यायमणिदीपिकायामपि- अर्थाव्यभिचारित्वं प्रामाण्यमिति । एवं तादृशप्रमाकरणत्वं प्रमाणत्व- मित्यपि न युक्तम्-आत्ममनस्संयोगद्वारा प्रमाजनके आत्मनि संयोगद्वारा प्रमाजनकयोः शरीरावलोकयोरप्यतिव्याप्तेः। नन्वनुभवत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नप्रमानिष्टकार्यतानिरूपितकरणत्व - मेव लक्षणम् । अनुभवत्वव्याप्यचाक्षुषत्वस्पार्शनत्वाद्यवच्छिन्नकरण त्वस्य चक्षुरादावनुमितित्वाद्यवच्छिन्नकरणत्वस्यानुमानादौ सत्त्वाल्लक्षण- सङ्गतिः। आत्मनो जन्यात्मगुणत्वावच्छिन्नं प्रति, शरीरस्य जन्यज्ञान- त्वावच्छिन्नं प्रति, आलोकस्य तमोमिन्नद्रव्यचाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रत्येव करणतया नात्मादावतिव्याप्तिरिति चेन्न-चक्षुषोऽप्राप्यकारित्वस्य वक्ष्यमाणत्वेन संयोगादेस्तद्वयापारत्वासम्भवेन निरुक्तकरणत्वासम्भ- वेनाव्याप्तः। भवन्मते समवायस्य नित्यत्वेन जन्यत्वघटितव्यापारत्वा- सम्भवेन संयुक्तसमवायादीनां व्यापारत्वासम्भवाच्च । प्रमाव्यवहित- पूर्ववृत्तित्वे सति तदभिन्नत्वरूपप्रमाणलक्षणस्य प्रमाणात्मके ग्रहणा- न्मुख्यलक्षणव्यापार एव सत्त्वेन तद्भिन्ने कुत्राप्यभावान काप्यतिव्याप्तिरिति ध्येयम् । साङ्ख्यास्तु यथा तटाकोदकं छिद्रानिर्गत्य कुल्यात्मना केदारान् प्रविश्य तद्गतचतुष्कोणाद्याकारं भवति, एवं तैजसमन्तःकरणमिन्द्रिय- द्वारा घटादिविषयदेशं गत्वा घटाद्याकारतां भजते । तादृशघटाद्याकारा- कारितान्तःकरणवृत्तिरेव प्रमितिः । आत्मनो निर्विशेषत्वेनाज्ञानसुखा- देरन्तःकरणधर्मत्वात्तादृशान्तःकरणवृत्तौ करणभूतचक्षुरादीन्द्रियवृत्तिः प्रमाणम् । इन्द्रियबृत्तिरप्युक्तरीत्यार्थाकाराकारिता इन्द्रियपरिणतिः। यद्वा मण्यादेः प्रभावदिन्द्रियस्यार्थसंयुक्तः परिणामविशेष इन्द्रियवृत्तिरिति वदन्ति । तदपि न ज्ञानादेरन्तःकरणपरिणामत्वं निराकृत्यात्मपरिणाम- त्वस्य व्यवस्थापयिष्यमाणत्वात् , अन्तःकरणवृत्तेः प्रमात्वासम्भवात् । चक्षुरादेरप्राप्यकारित्वस्य वक्ष्यमाणत्वेनेन्द्रियकारित्ववृत्तेरप्यप्रामाणि- कत्वात् । एकान्तवादे परिणामः परिणामिनो भिन्नोऽभिन्नो वा न- सम्भवतीत्यस्य वक्ष्यमाणत्वेन वृत्तदूरनिरस्तत्वाञ्च । प्राभाकरास्तु-ज्ञातृव्यापारःप्रमाणं प्रमारूपफलस्य व्यापारं विना निष्पत्त्यसम्भवात् । यथा तण्डुलसलिलानलस्थाल्यादीनि स्वगतव्यापारैः 2 PRA.

·18 प्रमेयरत्नालङ्कारे पाकरूपफलं निष्पादयन्ति, तथात्मापि व्यापारेणैव ज्ञानरूपं फलमुत्पा- दयति । अन्यथा कारकत्वानुपपत्तेः, फलजनकव्यापारवत्वस्यैव कार- कत्वरूपत्वात् । ज्ञाधात्वर्थकर्तृत्वानुपपत्तेश्च तजनकव्यापारवत्वस्यैव तत्कर्तृरूपत्वात् । पचतीत्यादौ पाकानुकूलव्यापारबोधवत् जानातीत्यादौ ज्ञानानुकूलव्यापारबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । आख्यातार्थस्य व्यापार- सामान्यार्थकत्वात् , कृत्यर्थकत्वे रथो गच्छतीत्यादावनुपपत्तः । अचेतने रथादौ कृतेरसम्भवात् । स च व्यापारो नात्ममनस्संयोगरूपः तत्सत्त्वे प्रमोत्पत्तिनैयत्याभावेन यदव्यवहितोत्तरक्षणे प्रमोत्पत्तिस्तत्त्वरूपस्य प्रमासाधकतमत्वस्यासम्भवात् । किंतु प्रमारूपफलान्यथानुपपत्त्या कल्प- नीयः क्षणिकः कश्चन व्यापारो नैयायिकाभिमतकृतिस्थानीयः। परंत्व- तीन्द्रिय इति विशेषः । उक्तं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये -- क्षणिका हि सा न कालान्तरमवतिष्ठत इति, अत्यन्तपरोक्षेति च वदन्ति । तन्न-अत्यन्ता- तीन्द्रियतादृशव्यापारस्याप्रामाणिकत्वात् । प्रमारूपफलोत्पादकेन स्वयं- प्रकाशभूतज्ञानात्मकव्यापारेणैव कारककर्तृत्वयोर्निर्वाहात् । आख्यात- स्याश्रयार्थकत्वेन तादृशज्ञानरूपव्यापारार्थकत्वेन वा जानातीत्यस्योप- पत्तेस्तादृशफलाद्यन्यथानुपपत्त्या उक्तातीन्द्रियव्यापारकल्पनासम्भवात् । एतेनातीन्द्रियज्ञानस्वरूपो ज्ञातव्यापार एव प्रमाणमिति भट्टमतमप्य- पास्तं-ज्ञानस्यातीन्द्रियताया "घटमहमात्मना वेनीति" सूत्रे निरा- करिष्यमाणत्वात्-सर्वज्ञानानां स्वपरव्यवसायात्मकत्वसिद्धरित्यलं पल्लवितेन । ननु प्रमित्यव्यवहितपूर्ववृत्तिवायुसंयोगादावतिव्याप्तिवारणाय ज्ञान- भिन्नस्य कारकसाकल्यादेः प्रमाणतावादिमतनिरासाय च सूत्रे ज्ञान- ग्रहणमित्ययुक्तं-प्रमाणे ज्ञानत्वस्यैवासिद्धरतस्तद्वयवस्थापनायाह । हिताहितप्राप्तिपरिहारसमर्थ हि प्रमाणं ततो ज्ञानमेव तत् ॥२॥ हितमिच्छाविषयीभूतं सुखं तत्साधनं च । अहित हितविरोधि द्वेषविषयीभूतं दुःखं, तत्साधनं च । तयोः प्राप्तिपरिहारौ उपादानपरि- त्यागौ। तत्समर्थ तजनकत्वमित्यर्थः। ननु हितप्राप्तिः हितसम्बन्धानुकूलक्रिया । अहितपरिहारश्चाहित- सम्बन्धाभावानुकूलक्रिया । तथाविधक्रियाद्वयं प्रति क्रमेण प्रवृत्ति- निवृत्योः कारणत्वेऽपि शानस्य तद्धेतुत्वमसिद्धं । न च हितप्राप्तौ तद्विषय- ·प्रथमपरिच्छेदः 19 कप्रवृत्तेस्तद्विषयकप्रवृत्तौ तद्गोचरेच्छाया इच्छायामिष्टसाधनताशानस्य फलज्ञानस्य च हेतुत्वात्प्रवृत्तीच्छोभयद्वारकहितप्राप्तिजनकत्वमेव हितप्रा- प्तिसमर्थत्वं । एवमहितपरिहारेऽहितविषयकनिवृत्तः, निवृत्तौ द्वेषस्य, द्वेषे चानिष्टसाधनताज्ञानस्यानिष्टसाधनताज्ञानस्य च हेतुत्वानिवृत्तिद्वेषो- भयद्वारकाहितपरिहारजनकत्वमेवाहितपरिहारसमर्थत्वमिति ज्ञाने तयो- स्सम्भव इति वाच्यम्-तथासति चन्द्रार्कादिज्ञानस्य निरुक्तिप्राप्तयादिजन- कत्वाभावेनानुमितिजनकव्याप्तयादिज्ञानस्य तथात्वाभावेन चाप्रामाण्या' पत्तेः। भगवतः कृतार्थत्वेन तदानस्यापि प्राप्तयादिजनकत्वाभावेना- प्रामाण्यापत्तेश्चति चेदुच्यते-हितप्राप्तयादिजनकत्वं न फलोपधायकत्वं- उक्तदोषात् । किंतु हितप्राप्तयादिजनकतावच्छेदकधर्मवत्वरूपं स्वरूपयो- ग्यत्वम् । तादृशं च हितप्राप्तयादिस्वरूपयोग्यत्वं हितप्राप्तयाद्यजनकेऽपि चन्द्रार्कशानादावुपपद्यते, अरण्यस्थदण्डादौ घटादिस्वरूपयोग्यत्ववत् । तथा चेष्टसाधनत्वविषयकत्वं हितप्राप्तिसमर्थत्वमनिष्टसाधनत्वविषयकत्व- महितपरिहारसमर्थत्वमिति फलितम् । उक्तं च मार्ताण्डे-अर्थक्रियासमर्था- र्थप्रदर्शकत्वमेव प्रमाणस्य हितप्रापणम् । अहितपरिहारोप्यनभिप्रेतप्रयो- जनसाधनमेतदित्युपदर्शनं । प्रवृत्तिमूला तूपादेयार्थप्राप्तिर्न प्रमाणाधीना तस्याः पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तिप्रभवत्वादिति । हि यस्मात्प्रमाणे हिताहित- प्राप्तिपरिहारसमर्थ ततो ज्ञानमेवेत्यर्थः। प्रमाणं ज्ञानमिष्टसाधनत्वविषयक- त्वादनिष्टसाधनत्वविषयकत्वाद्वा व्यतिरेकेण घटवदिति प्रयोगो बोध्यः। न च प्रमाणे इष्टसाधनत्वादिविषयकत्वमसिद्धम् । हितप्राप्तयेऽहितपरिहा- राय च प्रमाणान्वेषणस्य सर्ववादिसिद्धत्वात् । बोधावोधरूपकारकसा- कल्यस्य प्रमाणतामते प्रमाणत्वसामानाधिकरण्येन ज्ञानत्वसत्त्वात्सिद्ध- साधनं स्यादतोऽवच्छेदकावच्छेदेन शानत्वं साधनीयमिति सूचनायैव- कारो विशेषणसङ्गतैवकारस्यायोगव्यवच्छेदकत्वेन शङ्खः पाण्डर एवे. त्यादौ शङ्खत्वावच्छेदेन पाण्डरत्ववोधवत् प्रमाणत्वावच्छेदेन ज्ञानत्व- बोधात् । एवकारस्यायोगव्यवच्छेदादिबोधकत्वं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये स्पष्टम् । उक्तं च तत्र- अयोगमपर्योगमत्यन्तायोगमेव च । व्यवच्छिनत्ति धर्मस्य निपातो व्यतिरेचक ॥ इति ॥ निपातक एवकारः । व्यतिरेचको व्यवच्छेदक इत्यर्थः । 2* ·20 प्रमेयरलालङ्कारे अत्राहुबौद्धा अद्वैतिनश्च-शानं द्विविध-निर्विकल्पकं सविकल्प चेति । तत्र नयनोन्मीलनानन्तरं निष्प्रकारकं वस्तुस्वरूपमात्रविषयकं ज्ञानं यजायते तन्निर्विकल्पकम् । उक्तं च- कल्पनापोढमभ्रान्तं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ इति ॥ कल्पना पदवाच्यत्वं तदपोढं तदविषयकमित्यर्थः। क्षणिकपरमाणुरूप- स्वलक्षणात्मकशुद्धवस्तुविषयकं सौगतमते निर्विकल्पकम् । अपोहस्य पदवाच्यत्वेऽपि स्वलक्षणे तदभावात् , स्वलक्षणविषयके निर्विकल्पके पदवाच्यत्वस्य भानं न सम्भवति । न च स्वलक्षणस्य पदवाच्यत्वं कुतो नास्तीति वाच्यम् । पदवाच्यत्वं हि पदसङ्केतः। स खलु व्यवहारार्थः सङ्केतकालमारभ्य व्यवहारकालपर्यन्तस्थायिनि पदार्थे युज्यते। न तु सङ्केतक्षणविनष्टे-तथासति सङ्केतस्य व्यवहारार्थत्वाभावेन निष्फलत्वा- पत्तेः। अपोहस्य च सामान्यरूपस्य तद्वयावृत्तिरूपत्वेनाभावरूपत्वात् स्थायित्वोपपत्त्या तत्र पदानां सङ्केतः-यत्सत् तत् क्षणिकमिति व्याप्तया तन्मते भावस्यैव क्षणिकत्वाङ्गीकारात् । तथा च वाच्यतासम्बन्धेन पदा- विषयकज्ञानत्वं निर्विकल्पकलक्षणमुपपन्नम् । न च चाक्षुषसविकल्पके चक्षुरिन्द्रियायोग्यस्य पदस्य भानसम्भवादुक्तलक्षणस्य तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम्-सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञाने संस्कारोपस्थापिततत्तायाश्चक्षु- रिन्द्रियायोग्याया अपि भानवदनादिवासनाख्यसंस्कारबलात्सविकल्पक- सामान्ये पदस्य भानोपपत्त्यातिव्याप्तिविरहात् । यत्र वस्तुनि विशिष्ट- तद्वाचकपदस्य शक्तिग्रहो नास्ति तत्र वस्त्वादिसामान्यवाचिपदस्यैव वाच्यतासम्बन्धेन भानान्नानुपपत्तिः। अद्वैतमते तु सत्सामान्य- रूपनिर्विशेषब्रह्ममात्रविषयकं ज्ञानं प्रथमतो जायते, तदेव निर्विकल्पकम् । तादृशसत्सामान्यस्य घटमानयेत्यादिरूपव्यवहारागोचरत्वेन तत्र सङ्केत- रूपपदवाच्यत्वासम्भवात्तद्विषयकशाने पदवाच्यत्वं न भासत इति विशेषः। एवं मिथ्याभूतापरमार्थसदतिरिकाविषयकक्षानत्वमपि निर्वि- कल्पकस्य लक्षणं शुद्धवस्तुजमित्यनेन विवक्षितम् । बौद्धमते परमार्थ- सदतिरिक्तस्यापोहस्याद्वैतमते च तादृशस्य घटपटादिरूपभेदस्य सवि- कल्पके भानानिर्विकल्पके तद्विषयकत्वाभावाल्लक्षणसमन्वयोऽतिव्याप्ति- वारणं चेति । एतन्मतद्वयमपि निराकर्तुं प्रमाणभूतज्ञानत्वावच्छेदेन सविकल्पकत्वरूपं व्यवसायात्मकत्वं समर्थयते- ·प्रथमपरिच्छेदः 21 तनिश्चयात्मकं समारोपविरुद्धत्वादनुमानवत् ॥३॥ अत्र तच्छब्देन प्रमाणं पूर्वोक्तं परामृश्यते । एवकारश्च पूर्वसूत्रादनु- वर्तते । प्रमाणं निश्चयात्मकमेव व्यवसायात्मकमेव सप्रकारकमेवेत्यर्थः । पूर्वववच्छेदकावच्छेदेन साध्यतासूचनार्थमेवकारः । एवं च प्रमाणं सप्रकारकमेव, संशयादिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतावत्वादनुमानवदिति प्रयोगः फलितः। अत्र सप्रकारकत्वं च सामान्यविशेषोभयविषयकत्व- मेव । तेन सामान्यमात्रविषयकनिर्विकल्पकवादिनोऽद्वैतिनो विशेषमात्र- विषयकनिर्विकल्पकवादिनो बौद्धस्य च निरालः। अयमित्याद्याकारकेदं- त्वादिप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशयोत्पत्त्या तत्तद- साधारणधर्मप्रकारकत्वाभावेन निर्विकल्पकस्य संशयादिप्रतिबन्धकत्वा- नुपपत्त्या प्रमाणत्वानुपपत्तः-संशयाद्यनिवर्तकज्ञानस्यापि प्रमाणत्वे संशयविपर्ययादेरपि प्रमाणत्वापत्तरिति भावः। न च संशयादीनाम- प्रामाण्यं न संशयाद्यप्रतिबन्धकत्वात् । तथासतीदमित्यादिशानानाम- प्रामाण्यप्रसङ्गात् । किन्तु बाधितार्थविषयकत्वात् , उक्तनिर्विकल्पकस्य चाबाधितार्थविषयकत्वात्प्रामाण्यं दुर्वारमिति वाच्यम्-सामान्यविशेषै- कान्तयोनिराकरिष्यमाणतया निर्विकल्पकविषयस्य बाधितत्वात् । न च वस्तुनस्सामान्यविशेषात्मकत्वेऽपि तदेकदेशभूतसामान्यमात्रगोचरं विशेषमात्रगोचरं वा ज्ञानं प्रथमतो जायते। तदेव शानं निर्विकल्पकम- बाधितत्वात् प्रमाणं चेति वाच्यम्-सर्वस्यापि ज्ञानस्य धर्मधर्म्युभय- गोचरत्वेनानुभूयमानतया निष्प्रकारज्ञानकल्पने प्रमाणाभावात् । यत्तुं सविकल्पकदशायां सविकल्पकेना'भिभूतत्वानिर्विकल्पकं नानुभूयते । सविकल्पकशून्यतादशायां च निर्विकल्पकमनुभूयत एव । तदुक्तम् - संहृत्य सर्वतश्चिन्तां स्तिमितेनान्तरात्मना स्थितोऽपि चक्षुषा रूपमीक्षते साक्षजा मतिः॥ प्रत्यक्ष कल्पनापोडं प्रत्यक्षेणव सिध्यति । प्रत्यात्मवेद्यस्सर्वेषां विकल्पो नामसंश्रयः ॥ इति ॥ तथा च निर्विकल्पकस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वान्नापलापो युक्त इति । तन्न- भवन्मते निर्विकल्पकस्य विशदतायाः, सविकल्पकस्याविशदतायाश्चाङ्गी- कारेण विशदेन निर्विकल्पकेन सविकल्पकाभिभवकल्पनस्य युक्तत्वेऽपि 1 अनुभूतत्वात-क.

·22 प्रमेयरत्नालङ्कारे ततश्च खद्योतेन सूर्याभिभववत् , सविकल्पकेन निर्विकल्पकाभिभवायोगात् । सविकल्पकसामान्याभावदशायां निर्विकल्पकमनुभूयत इत्यपि न सत्- समारोपाविरोधिनो निष्प्रकारकज्ञानस्य कदाप्यननुभवात् । सविकल्पक- सामान्ये पदस्य वाच्यतासम्बन्धेन भानकल्पनमयुक्तं-घटरूपार्थे घटपद- कलशपदद्रव्यपदवस्तुपदादीनां बहूनां वाच्यतासम्बन्धेन सत्त्वेन तत्र कस्यचिदेव पदस्य भानं कस्यचिन्नत्यत्र नियामकाभावात् । अनादि- वासमायाश्च प्रत्यक्षादिप्रमाणागोचरत्वेन तस्या नियामकत्वकल्पना- योगाग्नियतपदभानान्यथानुपपत्त्या अनादिवासनाकल्पने चान्योन्याश्र- यात् । अनादिवासनासिद्धौ नियतपदभानसिद्धिः, तत्सिद्धौ चानादि- वासनासिद्धिरिति ।- किंचानादिवासनावशात्पदस्य स्मृतिः । स्मृतस्य पदस्य सविकल्पके भानमिति हि भवत्सिद्धान्तः । तत्र पदस्मृतौ पदवाचकस्य पदान्तरस्य वाच्यतासम्बन्धेन भानमस्ति ? नवा? आधेऽनवस्था-पदवाचकपदस्मृतावपि तद्वाचकपदान्तरस्य भानप्रस- ङ्गात् । द्वितीये पदस्मृतौ निर्विकल्पकलक्षणातिव्याप्तिः, वाच्यतासम्बन्धेन पदादिविषयकत्वात् । एतेन जगतः शब्दब्रह्मविवर्तत्वेन शब्दतादात्म्यात् ज्ञानसामान्ये शब्दस्य भानं दुर्निवार । न च शब्दतादात्म्यमसिद्धं-सर्वा- थानां शब्दानुविद्धत्वेनैव भानस्यानुभवसिद्धत्वेन तत्तादात्म्यावश्यकत्वे. नेति शब्दाद्वैतमतमपास्तं । क्षीरादिशब्दोच्चारणे जिह्वायां क्षीरपान इव रसास्वादस्याग्निशब्दोच्चारणे मुखदाहादेश्च दुर्वारत्वात् , क्षीरतद्वाचि- शब्दयोरग्नितद्वाचिशब्दयोश्च तादात्स्यात् । अत उक्तरीत्या पदभाना- भानाभ्यां सविकल्पकनिर्विकल्पकविभागस्यायुक्तत्वात्प्रमाणसामान्यं सप्र- कारकमेवेति सिद्धम् । ननूक्तप्रमाणलक्षणस्य घटोऽयं घटोऽयमित्यादिधारावाहिकद्विती- यादिज्ञानरूपेण परिणममाने प्रथमज्ञानेऽतिव्याप्तिः। द्वितीयादिज्ञानस्य गृहीतग्राहित्वेन प्रमात्वासम्भवेन तजनकस्य प्रथमज्ञानस्य प्रमाणत्वा- योगेन तस्य लक्ष्यतया अभ्युपगन्तुमयुक्तत्वात् । न च तत्र द्वितीयादि- ज्ञानस्य प्रमात्ववारणार्थमपूर्वत्वमर्थे निविष्टमिति वाच्यम्-अपूर्वत्वस्य शानाविषयत्वरूपत्वे शानाविषयीभूतार्थविषयकत्वस्य ज्ञाने व्याहतत्वेना- सम्भवापत्तः। भिन्नज्ञानाविषयत्वरूपत्वेप्युत्तरकालीनशानविषयीभूता- थग्राहिणो धारावाहिकप्राथमिकज्ञानस्यापि प्रमात्वानुपपत्तेः । न च 1 जगत् (क). 2 शब्दाद्वैतमपास्तं (क). स्वाभिन्न (क).

·प्रथमपरिच्छेदः 23 स्वपूर्वकालीनज्ञानाविषयत्वमेवापूर्वत्वमिति नोक्तदोष इति वाच्यम्-पूर्व यदाकदाचित् 1 गृहीतग्राहिण इदानींतनघटादिज्ञानस्याप्रमात्वापत्तेः । स्वाव्यवहितपूर्ववृत्तिज्ञानाविषयत्वमपूर्वत्वमित्युक्तावपि अव्यवहितपूर्ववृ. त्तिचैत्रादिज्ञानाविषयीभूतार्थग्राहिणों मैत्रादिज्ञानस्याप्रमात्वापत्तिः स्वस- मानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्ववृत्तिज्ञानाविषयत्वेऽपि अवग्रहादिगृहीता- र्थग्राहिण ईहादिज्ञानस्य प्रमात्वानुपपत्तः प्रमाणसंप्लवव्याघातः-बहूनां प्रमाणानामेकस्मिन्नर्थे प्रवृत्तेरेव प्रमाणसंप्लवशब्दार्थत्वात् । एवं पूर्व- गृहीतेऽपि सन्दिग्धेऽर्थे प्रवर्तमानस्य ज्ञानस्य प्रमात्वानुपपत्तिः । न चेष्टापत्तिः-अधीतानभ्यस्तशास्त्रशास्त्रार्थज्ञाने प्रमात्वस्य सर्वसिद्ध- त्वादतोऽपूर्वत्वस्य दुर्वचस्त्वात् लक्षणे तद्विशेषणमयुक्तमित्याशङ्कापरि- हारायापूर्वत्वपरिष्कारं सूत्रद्वयेन सूचयति । अनिश्चितोऽपूर्वार्थः ॥४॥ दृष्टोऽपि समारोपाचादृक् ॥५॥ इति ॥ अनिश्चितः स्वसमानाधिकरणाव्यवहितपूर्ववृत्तिनिश्चयाविषयी- भूतोऽपूर्वार्थ इत्यर्थः । तादृशनिश्चयाविषयत्वं च केनचिदाकारेण विवक्षितं । तेनेहादिविषयस्यावग्रहादिना गृहीतत्वेऽपि केनचिदाकारणा गृहीतत्वादपूर्वत्वनिर्वाहः। प्रथमतो हीदं किञ्चिदिति वर्णसंस्थाननाम- सङ्ख्यादिविशेषापरिज्ञानेन वस्तुत्वादिरूपसामान्यधर्ममात्रप्रकारकं दर्श- नम् । पश्चाच्छेतमिदमित्यादिरूपमेकैकविशेष ग्रहणमवग्रहः । ततोऽवग्रह- गृहीतेऽर्थे बलाकया भवितव्यमित्यादिनिरवधारणप्रत्यय ईहा । तत इहि- तेऽर्थे बलाकैवेत्यादिसावधारणग्रहणमवायः। ततोऽवायेऽर्थे कालान्तरा- विस्मरणहेतुर्धारणाज्ञानम् । तत्रेहादिविषयस्य श्वेतत्वादिना गृहीतत्वेऽपि बलाकात्वादिनाऽगृहीतत्वेनापूर्वत्वोपपत्तेः । दृष्टोऽपि स्वसमानाधिकरणा- व्यवहितपूर्ववृत्तिनिश्चयविषयोऽपि समारोपात् संशयादिसमारोपसद्धा- वात् तादृक्-अपूर्वार्थ इत्यर्थः । तेन गृहीतस्यापि शास्त्रार्थस्यानभ्यास- दशायामपूर्वतानिर्वाहः । एवं च स्वसमानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्ववृत्ति- 1 अगृहीतग्राहिन (क). 2 समानाधिकरण (क). 3 अनिश्चय (क), 3 अनिश्चय (क). 4 श्रवणमवग्रहः (क).

·24 प्रमेयरलालङ्कारे स्वनिवर्त्यसमारोपनिवर्तकस्वजन्यसंस्कारजनकज्ञानाविषयत्वमपूर्वत्व- मिति फलितम्। अत्र स्वनिवर्त्यसमारोपनिवर्तकत्वनिवेशादनभ्यस्त- गृहीतशास्त्रार्थस्यापूर्वतानिर्वाहः । तत्र पूर्वकालीनशास्त्रार्थग्रहणस्या- भ्यासनिवृत्त्यसंशयनिवर्तकत्वाभावात्, धारणाविषयस्यापूर्वतानिहाय स्वजन्यसंस्कारजनकत्वनिवेशः । अवायस्य धारणाजन्यसंस्कारजनक- त्वाभावाद्यावृत्तिः । पुरुषान्तरीयकालान्तरीणज्ञानविषययोरपूर्वता- निर्वाहाय स्वसामानाधिकरणस्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वयोर्निवेशः । न च कालान्तरीणपुरुषान्तरीयज्ञानयोः स्वनिवर्त्यसंशयनिवर्तकत्वाभावादेव वारणात्स्वसामानाधिकरण्यस्याव्यवहितपूर्ववृत्तित्वयोर्निवेशनफलं-चैत्री- यसंशयं प्रति मैत्रज्ञानस्यैतत्कालीनसंशयं प्रति कालान्तरीणज्ञानस्या- निवर्तकत्वादिति वाच्यम्-स्वनिवर्त्यसंशयनिवर्तकत्वं हि न तावत्स्वप्रति- बद्धयभूतसंशयव्यक्तिप्रतिबन्धकत्वम् । तथासति भगवतस्संशयाप्रसिद्धया केवलज्ञानस्य स्वपदेनोपादाने स्वप्रतिबध्यसंशयव्यक्तयप्रसिद्धयाऽव्या- प्यापत्तेः । किन्तु स्वतबध्यतावच्छेदकविषयतावत्संशयप्रतिबन्धकता- वच्छेदकविषयताकत्वम्। तथा च केवलज्ञानप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयता- वतश्चैत्रादिसंशयस्य प्रसिद्ध व्याप्तिः । एवमेव कालान्तरीणपुरुषान्त- रीयज्ञानयोरपि स्वनिवर्त्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताकत्वात् तद्गृहीतार्थस्यापूर्वतानिहाय स्वसामानाधिकरण्यस्वाव्यवहितपूर्ववृत्ति- त्वयोर्निवेश आवश्यकः । स्वसामानाधिकरण्यस्वाव्यवहितोत्तरवृत्तित्व- स्वाप्रतिबध्यसंशयप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताशून्यत्वस्वाजन्यसंस्का- रजनकत्वैतञ्चतुष्टयसम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टान्यत्वे सति अर्थव्यवसायत्वं प्रमात्वम् । तादृशव्यवसायरूपेण परिणममानज्ञानत्वं प्रमाणत्वमिति निष्कर्षः । अत्र प्रमालक्षणे धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानवारणाय सत्यन्तम् । सम्बन्धचतुष्टयप्रयोजनं च पूर्ववदेव। अर्थपदोपादानाच्च विपर्ययादि- वारणम्। प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतस्य विशेष्यस्यार्थशब्देन विवक्षित- तया इदं रजतमिति भ्रमे प्रकारीभूतरजता संश्लिष्टशुक्तेरेव भानात् । ननु निरुक्तार्थविषयकत्वनिवेशनमयुक्तं-विपर्ययस्थले अख्यात्य- सत्ख्यात्यात्मख्यातीनां स्वीकारे तासामर्थविषयकत्वाभावादेव वारणात् प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतत्वविशेषणं व्यर्थम्। प्रसिद्धार्थख्यातिपक्षेऽनिर्व- चनीयख्यातिपक्षे चार्थविशेषणेन न तद्वारणसम्भवः। तन्मतयोस्तत्का. 1 असंश्लिष्टम् (क). 2 अर्थविशेषेण (क).

·प्रथमपरिच्छेदः 25 . लोत्पन्नरजतस्यैव विषयत्वात् , प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतार्थविषयकत्व- स्थापि सत्त्वात् । स्मृतिप्रमोषपक्षेऽप्यापणस्थरजतस्यैव तत्र भाने तद्विशेषणेन वारणासम्भवादिति चेन्न-अख्यात्यसत्ख्यात्यात्मख्यात्यनिर्व- चनीयख्यातिस्मृतिप्रमोषान् निराकृत्य विपरीतार्थख्यातिपक्षस्यैव स्याद्वा- दिभिरङ्गीकारेण प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतार्थविषयकत्वनिवेशावश्य- कत्वात् , तादृशज्ञानस्य शुक्तयादिरूपार्थविषयकत्वेन केवलार्थाविषय- कत्वेन वारणासम्भवात्तथाहि-चार्वाकास्तावदेवमाहुः- इदं रजतमिति भ्रमज्ञाने न तावद्रजतं विषयः। सत्यरजतज्ञानवत्तद्विषयज्ञानस्य प्रमात्वा- पत्तः। नापि शुक्तिः-इयं शुक्तिरिति ज्ञानवत्प्रमात्वापत्तः । नापि रजता- कारविशिष्टा शुक्तिः--घटाकारेण पटस्येव शुक्ते रजताकारेण वैशिष्टया- योगात् । तस्मानिर्विषयज्ञानमेव, इदं रजतमित्यादिभ्रमः, सैवाऽख्यातिः। अख्यातिशब्दस्यानुदरा कन्येत्यादिवदीषत्ख्यातिरित्यर्थः । ख्यातिपदार्थे झाने ईषत्त्वं च निर्विषयत्वमेवेति । तन-भ्रमस्य निर्विषयत्वे शुक्तिरजत- भ्रमोऽयं, मरीचिकाजलभ्रमोऽयं, पीतशङ्खभ्रमोऽयमिति भ्रमाणां परस्पर- 1वैलक्षण्यानुपपत्तेः । ज्ञानानां विषयवैलक्षण्यादेव वैलक्षण्यस्य वाच्य- त्वात् न चाख्यातिरित्यस्य ख्यात्यभाव इत्यर्थ इति वाच्यम्-तथासति सुषुप्तयवस्थापेक्षया लक्षण्यानुपपत्तेः, ज्ञानाज्ञानाभ्यामेव ' भ्रमसुषुप्तयो- भेदात् । तदेतदभिप्रेत्योक्तं मार्ताण्डे-'भ्रान्तिसुषुप्तयवस्थयोरविशेष- प्रसङ्गश्चेति'। माध्यमिकास्तु-इदं रजतमिति ज्ञाने भासमानो रजताकारः शान- धर्मः? अर्थधर्मों वा? नाद्यः-अहं घटज्ञानवानितिवदहं रजतवानिति प्रतीत्यापत्तेः। नापि द्वितीयः-अर्थक्रियाकारित्वापत्तेः, नेदं रजतमिति बाधज्ञानानुपपत्तेश्च। अर्थगताकारस्यापि बाधाङ्गीकारे घटेऽपि नायं घट इति बाधप्रसङ्गात्, तस्मादसदेव रजतभ्रमे भासत इत्यसत्ख्यातिरेव भ्रान्तिरिति वदन्ति । माध्वास्तु-इदं रजतमिति साने असदेव रजतं भासते, तादृशभ्रमानन्तरं ममासदेव रजतमभादिति प्रत्यक्षोदयेन तादृश- प्रत्यक्षेण तादृशभ्रमविषयीभूतं रजतमसत्, सत्त्वानधिकरणत्वात्- शशशृङ्गवत्। भ्रमज्ञानमसद्विषयकं सत्त्वानधिकरणविषयकत्वात् , नृशृङ्ग- 1 वैषम्या (क). 2 सुषुप्तयोर्भेदात् (ख). 3अभावात् (ख).

·26 प्रमेयरत्नालङ्कारे मसदित्यादिवाक्यजन्यपरोक्षज्ञानवदित्यनुमानेन च भ्रमस्यासद्विषय- कत्वसिद्धेः। न च बोद्धमतप्रवेशापत्तिः-अस्माभिस्सतश्शुक्तिशकल- स्यापि भ्रमे भानाङ्गीकारेण बौद्धस्तदनङ्गीकारेण विशेषादिति वदन्ति तदुभयमपि न युक्तं-असतो ज्ञानविषयत्वस्याप्रामाणिकत्वात् । अन्यथा असतोऽपि सत्त्वापत्तः, ज्ञानविषयत्वस्यैव सत्त्वरूपत्वात् । न चासन्न ज्ञानविषय इति वाक्यजन्यज्ञाने असतो भानमस्ति वा? नवा? आधे असत्ख्यातिरागता। द्वितीये असतो ज्ञानविषयत्वखण्डनानुपपत्तिरिति वाच्यम्-असन्न ज्ञानविषय इति वाक्यस्य ज्ञानविषयत्वव्यापकं सत्त्व- मित्यर्थाङ्गीकारेणाविरोधात् । न चैष वन्ध्यासुतो यातीत्यादिवाक्ये असदर्थबोधस्यानुभवसिद्धस्यापलापासम्भव इति वाच्यम्-तत्र वन्ध्या- सुतादिशब्दानां वन्ध्यासुताद्यभावपरत्वेनाभावबोधस्य तत्राङ्गीकारात् । न चैवमपि प्रतियोगितया असतोभानात् असत्व सत्ख्यातिर्दुरेति वाच्यं-1 शब्द- जन्यबोधेऽसतो भानस्य कथंचित्सम्भवेऽपि प्रात्यक्षिकज्ञानेऽसद्भावस्या- त्यन्तमप्रामाणिकत्वात् । इदं रजतमिति भ्रमस्य भवन्मते प्रत्यक्षत्वात् । यदुक्तमर्थक्रियाकारित्वाभावाद्रजताकारस्यार्थधर्मत्वं नास्तीति । तन्न- अभिलाषप्रवृत्त्यादिरूपार्थक्रियाकारित्वस्य तादृशरजते दर्शनात् । न च कटकमुकुटाद्यर्थक्रियाकारित्वमपि तत्रस्यादिति वाच्यम्-आपणस्थरजत- स्यैव भ्रमे भानेन तस्य तादृशार्थक्रियाकारित्वस्यापि सम्भवात् । यदपि प्रत्यक्षानुमानाभ्यां भ्रमस्यासद्विषयकत्वं सिध्यतीत्युक्तं । तन्न-असदेव रजतमभादिति प्रत्यक्षस्य तद्देशमात्रासत्त्वविषयकत्वेऽपि सर्वथा असत्त्व- विषयकत्वाभावात् । प्रथमानुमाने शब्दमात्रगम्यत्वस्य द्वितीयानुमाने परोक्षस्योपाधित्वात् तयोदृष्टान्ते साध्यव्यापकत्वात् पक्षे साधनाव्याप- कत्वादिति । साङ्ख्यास्तु-देशान्तरे विद्यमानस्य रजतस्य भ्रमे भानं न संभवति चक्षुस्सन्निकर्षविरहात्। असन्निकृष्टस्य प्रत्यक्षे भानासंभवात् । अतो भ्रान्तिकाले किञ्चिद्रजतं शुक्तिकायां जायते । उत्तरकाले च नश्यति, विद्युदादेरिव प्रतीतिकालमात्रसत्त्वे विरोधाभावात् । तस्मात्प्रसिद्धार्थ- ख्यातिरेव, प्रसिद्धस्य तत्कालोत्पन्नस्यैव भ्रमे भानादित्याहुः । रामानुजीयास्तु-इमामेव प्रसिद्धार्थख्यातिं सत्ख्यातिनामान्तरेणा- भिधाय कल्पान्तरं चाहुः । ईश्वरः पञ्चभूतानि सृष्ट्वा अण्डाद्युत्पादार्थ 1 अब्दजन्यबोधे (क).

·प्रथमपरिच्छेदः 27 परस्परं मेलयति । तञ्च पञ्चभूतानां मेलनं पञ्चीकरणमित्युच्यते । अत- स्तेजोंऽशस्य पृथिव्यां सत्त्वात् , रजतस्य तेजस्त्वेन शुक्तेः पार्थिवत्वेन तत्र सद्भावोपपत्तेरिदं रजतमिति भ्रमे 'तादृशतेजोंऽशरूपं रजतं शुक्तयन्त- र्गतं भासत इति । तदुभयमपि न युक्तं-आपण इव शुक्तावपि रजतस्य सत्त्वे आपणे रजतज्ञानवत इव शुक्तौ रजतज्ञानवतो भ्रान्तत्वानुपपत्तेः न च ज्ञानसमानकालमात्रमृत्तिकापदार्थविषयकत्वमेव भ्रान्तित्वमिति तदाश्रयस्य भ्रन्तित्वोपपत्तिरिति वाच्यम्- तथासति विद्युदादिज्ञानस्यापि भ्रमत्वापत्तेः । न चैकैकपुरुषानुभाव्यज्ञानसमकालमात्रवृत्तिपदार्थविषयः कत्वं तथेति न विद्युदादिज्ञानस्य भ्रमत्वमिति वाच्यम्-एवमपि सुखादि- ज्ञानस्य तथात्वापत्तेः। एवं भ्रमस्थले ज्ञानसमकालमुत्पन्नस्य ज्ञानोत्तरकालं विनाशे मरीचिकाजलभ्रमानन्तरं जलनाशाधिकरणदेशे 4 भूस्निग्धतादे- रुपलम्भप्रसङ्गः-विद्युदादिवनिश्शेषनाशकल्पने चादृष्टकल्पनाप्रसङ्गः, जलादेनिश्शेषविनाशस्य क्वाप्यदर्शनात् । अत्र रजतं नास्ति नासीन भविष्यतीति त्रैकालिकबाधानुपपत्तिश्च । पञ्चीकरणादिना रजतादि सद्भावोपपत्तिवर्णनमपि न युक्तम् । निर्मातुरीश्वरस्यैव निराकरिष्य- माणतया तत्कर्तृकपश्चीकरणस्याप्यसंभवात् ।। योगाचारास्तु-इदं रजतमिति भ्रमे भासमानं रजतं नाकारः- पुरुषान्तराणामपि तादृशरजतानुभवप्रसङ्गात् । भ्रान्तित्वाभावप्रसङ्गाञ्च। किंतु ज्ञानाकार एव । अत : आत्मख्यातिरेव भ्रमः। अनाद्यविद्यावशाच्च बहिरिव प्रतिभासत इति वदन्ति । तन्न -- 7 भ्रमाकारस्यैव कदाचिदिदं रजतमिति, कदाचिच्छङ्खः पीत इत्यादिभ्रमवैलक्षण्याभावप्रसङ्गात् । ज्ञानवैलक्षण्यस्य विषयवैलक्षण्याधीनतया भ्रमविषयीभूतज्ञानस्य ज्ञान- स्वरूपस्याविशेषात् । रजतस्य शानाकारत्वे अहं रजतवानिति प्रतीत्या- पत्तश्च । ब्रह्माद्वैतवादिनस्तु-इदं रजतमिति भ्रमे . न तावत्सद्रजतं भासते-तस्य कटकमुकुटाद्यर्थक्रियाकारित्वापत्तेः । नेदं रजतमिति बाधज्ञानानुपपत्तेश्च । सत्यस्य ब्रह्मवत् बाधविषयत्वायोगात् । नाप्यसत्- 1 तादृशतेजोधिरूपं (क). ननु च (क). 3 भ्रान्तत्वमिति (ख) 4 अभ्रस्निग्धतादेः (ख). 5 ईश्वरस्यैव (क). 6 आत्मख्यातित्वे (ख). भ्रमे भाने (ख). 7 शानाकारस्यैव ·28 प्रमेयरबालङ्कारे भ्रम - যম असतः शब्दजन्यज्ञानविषयत्वेऽपि प्रत्यक्षविषयत्वायोगात् । अतः सद- सद्विलक्षणमेव रजतं तत्र विषयः । तच्च रजतं प्रतीतिकाले उत्पद्यते, तदनन्तरं च नश्यति । न चैवं रूप्यमुत्पन्नं विनष्टं चेति धीप्रसङ्गः, नास्ति नासीन भविष्यतीति त्रैकालिकनिषेधप्रतीतिश्च न स्यादिति वाच्यम्- उत्पादविनाशप्रतीतिरिय भ्रान्तिसमये आपद्यते ? बाधसमये वा? नाद्यः-पूर्वोत्पन्नाविनष्टशुक्तयमिन्नतया ग्रहस्यैवोत्पादविनाशप्रतीतौ प्रतिबन्धकत्वात् , विरोधिज्ञानानुदयेन तत्काले रूप्यस्याविनाशाच्च । न द्वितीयः-तदभाववत्ताज्ञानरूपबाधज्ञानस्य तद्वत्ताबुद्धाविव रजतो- त्पादविनाशग्रहयोरपि प्रतिबन्धकत्वात् । न च तन्मते ब्रह्मण एकस्यैव सत्यत्वेन जगत्सामान्यस्य सदसद्विलक्षणत्वेनापणस्थरजतज्ञानं प्रमा, शुक्तिरजतज्ञानं इति विशेषो न स्यात् - उभयोरपि मिथ्यार्थविषयकत्वेनाऽविशेषादिति वाच्यम् पदार्थों हि त्रि- विधः - पारमार्थिको व्यावहारिकः प्रातिभासिकश्चेति ज्ञानाबाध्यः पारमार्थिकः । तञ्च ब्रह्म, तस्य केनापि बाधाभावात् । ब्रह्मज्ञानवाध्यो व्यावहारिकः । स च घटपटादिरूपः प्रपञ्चः । तस्य ब्रह्मज्ञानेन मोक्षकाले बाधाङ्गीकारात् । ब्रह्मान्यज्ञानबाध्यश्च प्रातिभासिकः-शुक्तिरूप्यादिस्तस्येयं शुक्तिरिति ब्रह्मान्यविषयकज्ञानेन बाधात् । तथा च ब्रह्मान्यविषयकज्ञानाबाध्यार्थविषयकज्ञानत्वं प्रमात्वं । 1 तज्ञानबाध्यार्थविषयकत्वं भ्रमत्वमिति लक्षणादापणस्थरजतज्ञाने प्रमात्वस्य शुक्तिरजतज्ञाने भ्रमत्वस्य चोपपत्तः । तस्मादिदं रजत- मित्यादिभ्रमोऽनिर्वचनीयख्यातिरेव अनिर्वचनीयशब्दस्य सदसद्विलक्ष- णत्वरूपमिथ्यात्वपरत्वादिति वदन्ति । तद्युक्तं-आपणस्थरजतस्यैव शुक्तिसंसृष्टतया भ्रमे भानेन तस्य कटकमुकुटाद्यर्थक्रियाकारित्वेन तभावोक्तरयुक्तत्वात् । शुक्तिदेशे बाध्यस्य शुक्तौ सत्त्वविरोधित्वेप्यापणे सत्त्वाविरोधितया नेदं रजतमिति बाधेन रजतस्य सद्विलक्षणत्व- साधनस्यायुक्तत्वाच्च। पटात्यन्ताभावजानकालेऽपि पटो नष्ट इति प्रतीत्युदयेन नाशबुद्धौ अत्यन्ताभावज्ञानस्याप्रतिबन्धकतया बाधकज्ञान- काले नाशप्रतीतेरियितुमशक्यत्वाञ्च । किंच शुक्तौ रजतोत्पादकसामग्रथ- भावाद्रजतोत्पत्तिर्न सम्भवति । न च शुकयवच्छिन्नचैतन्यगतस्य शुक्तयज्ञानस्य भावरूपस्य रजताकारेण परिणामाङ्गीकारान्नानुपपत्तिरिति तदशान (क). 1 ·प्रथमपरिच्छेद: 29 1न वाच्यम्-भवदभिमताज्ञानस्य रूपादिमद्रजताकारेण परिणामासम्भवाच्च। न च स्वलक्षणयोरेवोपादानोपादेयभाव इति नियमानङ्गीकारात्, रूपादिशून्यस्यापि रूपादिमदुपादानत्वं भावरूपस्याप्यभावोपादानत्वं च निर्वहतीति वाच्यम्-भवद्भिस्तनियममभ्युपगम्यैव मिथ्याभूतस्य जगतो मिथ्याभूतेनोपादानेन भाव्यमिति जगदुपादानज्ञानकल्पनेन तादृशनियम- त्यागेऽपसिद्धान्तापातात् । सुवर्णघटादिकं प्रति सुवर्णमेवोपादानं । मृद्धटादिकं प्रति मृदेवेत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तादृशनियमस्य लोकसिद्ध- त्वाञ्च । प्रमाभ्रमलक्षणवर्णनमपि न युक्तं -प्रमाणलक्षणस्य ब्रह्म क्षणिकमिति भ्रमेऽतिव्याप्तः । ब्रह्मण्यारोपितक्षणिकत्वस्य ब्रह्म क्षणिकमिति ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वेऽपि तदन्याबाध्यत्वात् । भ्रमलक्षणस्य नेदं रजतमिति प्रमायामतिव्याप्तेश्च । तद्विषयीभूतरजतस्य ब्रह्मान्यज्ञानवाध्य- त्वात् । विस्तरेण चैतन्मतमुत्तरत्र निरसिष्यते । प्राभाकरास्तु-इदं रजतमिति भ्रमस्थले इदंपदार्थे शुक्तौ चक्षुस्सन्निकर्षे सतीदमिति पुरोवृत्तिप्रत्यक्षम् । ततश्चाकचक्यादिरूप- रजतसादृश्यदर्शनेनोद्बोधकेन सहितात् पूर्वानुभूतरजतसंस्काराद्रजत- स्मरणम्। तत इदं रजतमिति विशिष्टज्ञानं जायते । ततः प्रवृत्तिरिति नैयायिकादिभिरुच्यते । तत्र ज्ञानद्वयेनैव प्रवृत्तिभ्रमव्यहारयोर्निर्वाहे मध्ये विशिष्टज्ञानकल्पनमफलं, गौरवग्रस्तं च । न च रजतार्थप्रवृत्तौ रजतत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदंत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिज्ञानस्य कारणतया तादृशज्ञानस्यैव भ्रमव्यवहारविषयतया च तदुभयोपपत्तये विशिष्टज्ञानं कल्पनीयमिति वाच्यम्-ग्रहणस्मरणात्मकज्ञानद्वयीय विषय- तयोः परस्परं निरूप्यनिरूपकभावस्वीकारेण ज्ञानद्वयस्यापि रजतत्वाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितेदंत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालित्वेन प्रवृत्तिव्यवहार- योरुपपत्तः । मध्ये विशिष्टज्ञानं कल्पयित्वा तदीयविषयतयोर्निरूप्य- निरूपकभावकल्पनापेक्षया शानद्वयीयविषयतयोरेव तथात्वकल्पनस्य युक्तत्वात् । तस्माद्विवेकाख्यातिरेव युक्ता । विवेकस्य ग्रहणस्मरणयोर्भेद- स्याख्यातिरग्रह इत्यर्थ इति वदन्ति । तदपि न-रजतस्य स्मरणमात्राङ्गीकारे रजतं पश्यामीति प्रतीत्यनुपपत्तिः । रजतं स्मरामीति प्रतीत्यापत्तिश्च । एवमिदं रजतमिति ज्ञानद्वयं मम जातमिति प्रतीत्यापत्तिः । एकं ज्ञान- 1 क्षणिकमिति (ख). 2 पूर्ववृत्ति (स्व). विषयीयविषयतयोः (ख).

·30 प्रमेयरलालङ्कारे मिति प्रतीत्यनुपपत्तिश्च । अतो भ्रमस्थले ख्यात्यन्तराणामनुपपत्तर्विपरी- तख्यातिरेव युक्ता । विपरीतख्यातित्वं च तदभाववति तत्प्रकारकक्षा- नत्वमेव । इदं रजतमिति भ्रमे तादात्म्येन शुक्तयभाववतीदमर्थे तेन सम्बन्धेन तदवगाहित्वात् । नन्वापणस्थरजतस्य चक्षुस्सन्निकर्षाभावा- त्कथं भ्रमे भानं सम्भवति । 1 न च चक्षुःप्राप्यकारित्वस्य निरसिष्य- माणतया चक्षुस्सन्निकर्षाभावेऽपि चाक्षुषमुपपद्यत इति वाच्यम् । तथा सत्यत्यन्तविप्रकृष्टपदार्थानामपि चाक्षुषापत्तिवारणायाभिमुखदेशवृत्ति- त्वस्य 2 नियामकतया वाच्यतया आपणस्थरजते तदभावेन चाक्षुषानुप- पत्तिरिति चेन्न-आमिमुख्यमात्रस्य चाक्षुषे नियामकत्वे सोऽयं देवदत्त इत्यादिप्रत्यभिज्ञारूपचाक्षुषे पूर्वानुभूतदेशवृत्तित्वरूपतत्ताया भानानुप- पत्तिरतः पूर्वानुभवजन्यस्मृतिविषयत्वमपि तत्र नियामकं वाच्यम् । तथा- पणस्थरजते आभिमुख्याभावेऽपि स्मृतिविषयत्वसत्त्वाचाक्षुषत्वोपपत्तिः । न च प्रत्यभिज्ञायाः स्मृत्युपस्थापितार्थावगाहित्वसम्भवेऽपि प्रत्यक्षे तन्न सम्भवतीति वाच्यम्-भ्रमस्यापि प्रत्यभिज्ञारूपत्वेन प्रत्यक्षत्वानुपगमात् । न च प्रत्यभिज्ञायास्तत्तावगाहित्वनियमाद्भमस्य प्रत्यभिज्ञात्वं न सम्भ- वतीति वाच्यम्-वृक्षोऽयमित्यादिशानानामपि प्रत्यभिज्ञात्वेन वक्ष्यमाण- तया तादृशनियमासिद्धः। रजताकारेण शुक्तेर्भानं तु दोषाधीनमिति न काप्यनुपपत्तिः । अथैवं नैयायिकाभिमताऽन्यथाख्यातेरेव विपरीत ख्यातिरिति नामान्तरं स्याद्वादिभिरुक्तं भवतीति चेत्सत्यं नैयायिकमते रजतत्वाकारेण शुक्तेर्धमे भानं रजतस्य च न भानमिति स्वीकृतेः। तत्रा. पणे जातिव्यक्तयोईयोरेवानुभूतत्वेन संस्कारस्योभयविषयकत्वाचा- कचक्यादिरूपसादृश्यस्य व्यक्तावेव सत्त्वाच्च व्यक्तेरपि स्मृतत्वावश्य- कतया स्मृतत्वरूपनियामकस्य जातिव्यक्तयोद्धयोरेव सत्त्वेन भ्रमे व्यक्ते- र्भानं नास्तीत्यत्र नियामकं दुर्लभम् । स्याद्वादिनां च सामान्यविशेषयो- भेंदामेदाङ्गीकारेण व्यक्तेरपि कथंचिङ्गमे भानान्नानुपपत्तिः । किञ्च ख्यात्यन्तरवादिनां सर्वेषामपि विपरीतख्यातिर्दुरा । अख्यातिपक्षे निर्विषयज्ञानस्य सविषयत्वेनासत्ख्यातिपक्षेऽसद्रजतस्य सत्त्वेन, प्रसिद्धा- र्थख्यातिपक्षे आशु विनाशिनो रजतस्य स्थिरत्वेन, आत्मख्यातिपक्षे ज्ञाना- कारस्य विषयाकारत्वेन, अनिर्वचनीयख्यातिपक्षे मिथ्याभूतरजतस्य सत्यत्वेन, विवेकाख्यातिपक्षे शानद्वयस्यैकत्वेन भानाङ्गीकारात् । 1 ननु (क). 2 नियामकताया (ख).

·प्रथमपरिच्छेदः 31 असत्ख्यात्यादिपक्षेष्वसद्रजतस्य सत्त्वादिना भ्रमे भानानङ्गीकारे भ्रमो- तरं तत्र रजतार्थिप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तस्मात्ख्यात्यन्तरवादिना'मवर्जनी- यत्वान्निर्दुष्टत्वाच्च भ्रमस्थले विपरीतख्यातिरेव स्वीकार्या । एवं च प्रकारसंश्लिष्टतया परिणतविशेष्यरूपार्थविषयकत्वनिवेशनं विपर्यय- वारणाय युक्तमेवेति दिक् । ननूक्तरीत्या पूर्वार्थव्यवसायस्यैव प्रमात्वे भगवदझाने केवलाख्ये उक्तलक्षणस्याव्याप्तिः-तस्य निश्चितार्थविषयकत्वेनापूर्वार्थविषयकत्वा- भावात् । न चार्थेषु प्रतिक्षणं विभिन्नाः पर्याया उत्पद्यन्ते । तदुक्तम्- अनादिनिधने द्रव्ये स्वपर्यायाः प्रतिक्षणम् । उन्मजन्ति निमजन्ति जलकल्लोलवजले ॥ इति ॥ तथा च तत्तत्पर्यायविशिष्टतया पूर्वमग्रहान्नाव्याप्तिरिति वाच्यम्-तथा- सति केवलज्ञानस्य सदा कतिपयार्थग्राहित्वेन कदापि सर्वविषयकत्वा- नुपपत्तरिति चेन्न-अपूर्वार्थविषयकत्वं च सर्वविषयकत्वाभावगृहीत- ग्राहित्वोभयाभाववत्वं धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानेभयसत्त्वाद्यावृत्तिः । केवलज्ञाने च गृहीतग्राहित्वसत्त्वेऽपि सर्वविषयकत्वाभावाविरहेणोभया- भावसत्त्वादपूर्वार्थतानिर्वाहः । न चैवमपि स्मृतेः प्रामाण्यानुपपत्तिः अनुभवगृहीतस्यैव तत्र भानेन गृहीतग्राहित्वसर्वविषयकत्वाभावोभय- स्यैव सत्त्वादिति वाच्यम् - गृहीतपदेन खाव्यवहितपूर्ववृत्तिस्वसमानाधि करणज्ञानविषयत्वस्यैव विवक्षितत्वेनानुभवस्य स्मृत्यव्यवहितपूर्ववृत्ति- त्वाभावेनादोषात् । नन्वेवमप्युक्तलक्षणस्य नयेऽतिव्याप्तिः-न च नयस्य वस्त्वंशग्राहित्वेनानेकान्तात्मकवस्तुग्राहित्वाभावान्नातिव्याप्तिः । अर्थ- पदेनानेकान्तात्मकवस्तुनोऽत्र विवक्षितत्वादिति वाच्यम्-अन्योन्यविशेष्य- विशेषणभावापन्नधर्मधर्म्युभयविषयके जीवस्सुखीत्यादिज्ञानरूपनैगमन येऽतिव्याप्तेः-तस्यानेकान्तात्मकवस्तुविषयकत्वात्। उक्तं च- तथा च न प्रमेयत्वं धौव्यकान्तादिषु कचित् । नयैरपि गुणीभूतानेकान्तस्य प्रवेदनात् ॥ इति ॥ मैवं -नयस्य प्रमाणैकदेशत्वेन प्रमाणामिन्नतया तस्यापि लक्ष्यत्वात् । तदुक्तम्- नाप्रमाणं प्रमाणं वा नयो ज्ञानात्मको मतः। स्यात्प्रमाणैकदेशस्तु सर्वथाप्यविरोधतः ॥ इति ॥ 1 अनिर्वचनीयत्वात् (क). 2 विरहेण (क). 3 माप्रमाणं (क).

·32 प्रमेयरत्तालकारे यदि च "प्रमाणनयैरधिगम" इति तत्त्वार्थसूत्रादुदाहृतश्लोकेन प्रमाण- मपि नेत्युक्तेश्च नयस्य प्रमाणभिन्नत्वावगमादलक्ष्यत्वमित्युच्यते, तदा प्रमाणैकदेशाभिन्नत्वस्यापि निवेशान्नातिव्याप्तिरिति बोध्यं । ननूक्तरीत्या प्रमाया अपूर्वार्थव्यवसायत्वसिद्धावपि स्वव्यवसायत्वं कथं सिध्यतीत्य- त्राह- स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वव्यवसायः ॥६॥ खस्य उन्मुखता स्वोन्मुखता। स्वशब्दः प्रमाणज्ञानपरः। उन्मुखता- व्यवहारप्रयोजकता-व्यवहारजनकतावच्छेदकतेतियावत् । वैशिष्टचं तृतीयार्थः । प्रतिभासनं विषयतेत्यर्थः। स्वविषयकव्यवहारजनकता- वच्छेदकस्वनिरूपितविषयतावत्वं स्वव्यवसायत्वमिति फलितम् । प्रति- भासनं स्वव्यवसाय इति समानाधिकरणनिर्देशो नानुपपन्नः, धर्म- धर्मिणोर्भेदाभेदसत्त्वात् । अत्र निर्विकल्पकीयतुरीयविषयताव्यावृत्त्यर्थ- मवच्छेदकान्तोपादानम् । अत्र दृष्टान्तमाह- अथस्येव तदुन्मुखतया ॥७॥ इति । अत्र प्रतिभासनं व्यवसाय इत्यनुषज्यते। अर्थविषयकव्यवहारजनक- तावच्छेदकार्थनिरूपितविषयतावत्वम् । यथा अर्थव्यवसायत्वं, तद्वदेव स्वव्यवसायत्वमपीत्यर्थः । यथा अर्थव्यवहारसत्त्वादर्थज्ञानमावश्यकं- तथा स्वव्यवहारसत्त्वात्स्वविषयकज्ञानमप्यावश्यकम् । व्यवहारे व्यव- हर्तव्यज्ञानस्य हेतुत्वात् । स्वव्यवहारनिर्वाहाय स्वविषयकज्ञानान्तर- कल्पने गौरवमनवस्था चेति । स्वस्यैव स्वविषयकत्वं युक्तमिति भावः। अत्र साङ्ख्याः-शानं न व्यवसायात्मकमचेतनत्वाद्धटवत् । न चाचे- तनत्वमसिद्धं-ज्ञानमचेतनं प्रधानपरिणामत्वात् घटवदित्यनुमानेन तत्सिद्धः। न च ज्ञानस्यात्मधर्मत्वाभावेऽहं जानामीति प्रतीतिविरोध इति वाच्यम्-मन्मतेऽहंपदस्याहङ्कारात्मकप्रधानपरिणामपरतया तत्र वृत्तिरूपज्ञानसत्त्वेनाविरोधात् । इन्द्रियवृत्त्यनुमानादिद्वाराऽन्तःकरणस्य घटाद्याकाराकारितावृत्तिर्जायते। तद्वृत्तिरेव ज्ञानमुच्यते । तदाश्रयत्वं आहारात्मक (क). 1 ·प्रथमपरिच्छेदः 33 साध्य- चान्तःकरणस्य न तु चेतनस्यात्मन इति । न चैवं चेतनोहं जानामीत्यादि- प्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यम्-अग्नययोगोलकयोः परस्परानुप्रवेशलक्षण संयोगवशेनायो दहतीति व्यवहारवञ्चेतनो 1जानामीत्यस्योपपत्तः। न चैवमप्यन्तः 'करणपुरुषयोर्भेदग्रहवतां तादृशव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यम् घटाकारवृत्तेः पुरुषपरिणामत्वाभावेऽपि प्रतिबिम्बसम्बन्धेन पुरुषे सत्त्वा- त्तथाव्यवहारोपपत्तेः । वृत्तिरूपज्ञानस्य पुरुषे प्रतिबिम्बितत्वादेव पुरुषेण ज्ञानस्य भानोपपत्तिः । न चैवमर्थस्थापि पुरुषेणैव भानसम्भवा- दन्तःकरणकल्पनं व्यर्थमिति वाच्यम्-पुरुषस्य पुष्करपलाशवनिर्लिप्तत्वेन स्वतोऽर्थांकारधारित्वायोगेन अर्थाकारधारिण्या ज्ञानस्य वृत्तेः प्रति- बिम्बादेवार्थभानस्य वक्तव्यतयान्तःकरणस्यावश्यकत्वात् । उक्तं च-- बुद्धयध्यवसितमर्थ पुरुषश्चेतयते” इति ॥ 'वुद्धयध्यवसितं वृत्तिद्वारा स्वस्मिन्प्रतिबिम्बितमित्यर्थः” इति वदन्ति । तन्न-प्रथमानुमाने हेतुभूतस्याचेतनत्वस्याखप्रकाशरूपत्वे । हेत्वोरैक्यप्रसङ्गात् । अर्थाकारसजातीयाकारवत्वमचेतनत्वमिति न युक्तं-- अमूर्तस्य ज्ञानस्याकाशादेरिवाकारासम्भवात्-आकारस्य मूर्तधर्मत्वात् । आत्मभिन्नत्वमचेतनत्वमित्यपि न सर्वथा भेदविवक्षायामसिद्धेः। आत्म- ज्ञानयोर्भेदाभेदाङ्गीकारेणाऽभेदाऽसमानाधिकरणभेदरूपस्य सर्वथा मेदस्य स्याद्वादिनामसिद्धेः । ज्ञानस्यात्मधर्मत्ववप्रकाशत्वादिवादिनं प्रत्येवोक्तानुमानस्य वक्तव्यतया हेतोरुभयवादिसिद्धत्वावश्यकत्वेन खमत- मात्रे तादृशहेतुसिद्धेरप्रयोजकत्वात् । जडपरिणामत्वहेतोरुभया सिद्धत्वा- द्वितीयानुमानमपि निरस्तम् । न च ज्ञानस्यात्मपरिणामत्वे आत्मनोऽ- नित्यत्वापत्तिरिति वाच्यम्-कथंचिदनित्यत्वस्येष्टत्वात् । अयो दहतीति- वञ्चेतनो जानातीति व्यवहारो भेदाग्रहादित्ययुक्तं तत्रायोगोलकस्य वह्नयनुप्रवेशेनानुष्णाशीत स्पर्शादिपूर्वपर्यायाभाखररूपपरित्यागेन उष्ण- स्पर्शभास्वररूपाद्यात्मकपर्यायोत्पत्त्याऽयो दहतीति व्यवहारस्यारोपमन्त- रेणैवोपपत्तेः। रूपपरावृत्तिजनकसंयोगस्यैव दाहशब्दार्थतया तस्योष्ण- स्पर्शाधीनत्वेनायोगोलके उष्णस्पर्शवति सत्त्वोपपत्तः। न च घटादेः पाक- वशेन श्यामाकारपरित्यागेन रक्तपर्यायोत्पत्तौ तस्य घटावस्थानपर्यन्त- 3 बाधायहेतोः-ख. 4 असिद्धत्वं-क. 5 स्पर्श च 1 जानाति-क. 2 सतो-क. भास्वररूपादिपूर्वपर्यायपरित्यागेन. PRA. 8 ·34 प्रमेयरलालङ्कारे - मवस्थानवयोगोलकेऽप्युष्णस्पर्शाद्यवस्थानापत्तिरिति वाच्यम्-पर्याया- णामौपाधिकानोपाधिकभेदेन भिन्नतया औपाधिकानामुपाध्यपगमानन्तर- मेव नाशस्य स्फटिकलौहित्यादिस्थले दृष्टत्वेन प्रकृतेऽपि तथा निर्वाहात्- वृत्तरात्मनि प्रतिबिम्बवर्णनमप्ययुक्तं-चाक्षुषयोरेव जलचन्द्राद्योर्बिम्ब- प्रतिबिम्बभावदर्शनेऽप्यचाक्षुषे आत्मन्यचाक्षुषवृत्तेः प्रतिबिम्बस्य गगने वायुप्रतिबिम्बवदसम्भवात् । न चाक्षुषस्यापि शब्दस्य प्रतिध्वनिरूपः प्रतिबिम्बो दृश्यत इति वाच्यम्-तत्र शब्दान्तरोत्पत्तेरेव प्रतिध्वनिपदार्थ- त्वेन प्रतिबिम्बविरहात् । एतेन शानस्य घटादिविषयकत्वं घटादिप्रति. बिम्बवत्वमेव । दर्पणं मुखविषयकमित्यादौ प्रतिबिम्वस्य विषयताब्यव- हारनियामकत्वदर्शनेन तद्वदेवात्र कल्पयितुं युक्तत्वादिति बौद्धमतम- पास्तं, अचाक्षुषे ज्ञाने प्रतिबिम्बासम्भवात् । निरसिष्यते चैतन्मतमतज- न्यमपि तत्प्रकाशकं प्रदीपवदिति सूत्रे !! चार्वाकास्तु-शानं न स्वव्यवसायात्मकं-भूतपरिणामत्वात् घटा- दिवत् । न चासिद्धो हेतुः-भूतातिरिक्तवस्तुनि प्रमाणाभावेन ज्ञानस्य तत्परिणामत्वासम्भवात् । तथाहि-पृथिव्यापस्तेजोवायुरिति चत्वारि तत्त्वानि । तेभ्यश्चैतन्यं किण्वादिभ्यो मदशक्तिवदिति बार्हस्पत्यं सूत्रम् । अयमर्थः-प्रत्यक्षसिद्धत्वाञ्चत्वार्येव तत्त्वानि । न तावदाकाशं-रूपादि- शून्यस्य तस्य प्रत्यक्षासम्भवात् । अनुमानस्य चाप्रमाणत्वात् । तानि च शरीरेन्द्रियविषयभेदेन प्रत्येकं त्रिविधानि । तेभ्यश्चैतन्यम् । अत्राभिव्य- ज्यत इति क्रियाध्याहार इति केचित् । उत्पद्यत इत्यध्याहार इत्यन्ये । नन्वनेकेषां पृथिव्यादीनामेकचैतन्यस्याभिव्यक्तावुत्पत्तौ न हेतुत्वं सम्भवतीत्यत्र दृष्टान्तेन परिहारमाह-किण्वादिभ्य इति । यथा किण्वा- दीनां मद्याङ्गानामनेकेषामेकमदशक्तावभिव्यञ्जकत्वमुत्पादकत्वं वा तद्व- दित्यर्थः। न चैतन्मते जडशरीरस्य कस्यचित्सुख कस्यचिदुःखमिति व्यवस्थानुपपत्तिः कारणाभावात् । 1 अनादिजीवपदार्थानां च भवा- न्तरार्जितस्य पुण्यस्य सुखं प्रति, पापस्य च दुःखं प्रति, कारणत्वान्निय- मोपपत्तिरिति वाच्यम्-समुद्रगतानां जलबुद्धदानां नियामकपुण्यादि- विरहितानामपि स्थूलत्वसूक्ष्मत्वादिवैचित्र्यवत्स्वभावादेव शरीरसुख- दुःखादिवैचित्र्योपपत्तेः । न च चैतन्यविलक्षणस्य देहस्य तदुपादा- 1 अनादिजीववादिनां (क). भावान्तरजस्य (ख). 1 2 ·प्रथमपरिच्छेदः 35 . नत्वमयुक्तं---सजातीययोरेवोपादानोपादेयभावनियमादिति वाच्यम्- प्रदीपायुपादानकेन कजलेन व्यभिचारात्तादृशनियमासिद्धेः । रूपवत्वेन तत्र साजात्योपपादने प्रकृतेऽपि सत्त्वादिना साम्यसम्भवात् । न च चेतनाचेतनयोरुपादानोपादेयभावो न दृष्ट इति वाच्यम्-गोमयावृश्चिको- त्पत्तिदर्शनेन तादृशनियमासिद्धः। न चैवं घटादावपि चैतन्योत्पत्ति स्या. दिति वाच्यम्-मदशक्तौ पिष्टोदकगुडधातक्यादीनामेव हेतुत्वात्काया- कारेण परिणतभूतानामेव चैतन्ये हेतुत्वेन घटादौ तदापत्तिविरहात् । न चैवं मृतशरीरेऽपि चैतन्योपलम्भप्रसङ्ग इति वाच्यम्-शरीरे चैतन्य परिणाम प्रति प्राणसंयोगस्य सहकारिकारणत्वेन तदभावोपपत्तरित्याहुः । तन्न-भूतपरिणामत्वस्य ज्ञाने उभयवाद्यसिद्धत्वेन हेतुत्वासम्भवात् । अनुमानादीनामपि प्रामाण्यस्य व्यवस्थापयिष्यमाणतया चत्वार्येव तत्त्वा- नीत्यवधारणस्यायुक्तत्वात् , तत्त्वान्तराणामपि प्रमाणादिना सिद्धर्वक्ष्य माणत्वात् । प्रदीपकजलयोर्विजातीयत्ववचनमयुक्तं-द्वयोरपि पुद्गलत्वेन साजात्यात् । गोमयवृश्चिकयोरचेतनचेतनयोरुपादानोपादेयत्वाभिधान- मनुपपन्नं--गोमयस्याचेतनस्याऽचेतनं वृश्चिकशरीरं प्रत्येवोपादानत्वात् । किचाहं सुखी, अहं दुःखीत्यादिप्रत्यक्षेणैव देहातिरिक्त आत्मा सिध्यति । न च तादृश प्रत्यक्षस्य देहविषयत्वात्तदतिरिक्तात्मविषयत्वमसिद्धं. अहं स्थूलोऽहं कृश इत्यादिप्रत्ययस्य देहविषयत्वदर्शनादिति वाच्यम् अन्धकारावस्थितस्येन्द्रियव्यापारविरामदशायामप्यहं सुखीति प्रत्ययस्य जायमानत्वेन तस्य देहविषयत्वासम्भवात्-स्वव्यवसायात्मकत्वेन किञ्चिद्वाधमिति द्रष्टव्यम् । ननु ज्ञानस्य प्रत्यक्षविषयत्वे तस्य प्रमितौ कर्मत्वेन करणत्वासम्भ- वात् करणभूतं ज्ञानान्तरं कल्पनीयम् । तस्यापि प्रत्यक्षत्वे करणान्तरस्य कल्पनीयतया अनवस्था । तस्याऽप्रत्यक्षत्वे प्रथमज्ञानस्यैवाप्रत्यक्षत्वकल्प- नमुचितम् । न चैकस्यैव ज्ञानस्य कर्मत्वकरणत्वयोरङ्गीकारान्नानवस्था, न वा प्रत्यक्षत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्-तयोर्विरुद्धत्वेनैकत्र समावेशा- योगादित्याशङ्कां तयोरेकत्र प्रतीतिसिद्धत्वान्न विरोध इत्यभिप्रायेण परिहरति- 1 हेतुत्ववत् (ख). * प्रत्ययस्य (ख). ४ अन्धकारावस्थितेन्द्रिय (क). 3* ·36 प्रमेयरवालकारे घटमहमात्मना वेनीति ॥८॥ कर्मवत्कर्तृकरणक्रियाप्रतीतेः॥९॥ इति उक्तप्रतीतौ घटमित्यनेन प्रमेयस्यैवाहमित्यनेन प्रमातुरात्मनेति प्रमाणस्य वेनीति प्रतीतेश्च प्रत्यक्षताया अनुभवसिद्धत्वादित्यर्थः । यथात्मनः स्वसंवेदने कर्तृत्वं करणत्वं च भवद्भिरभ्युपगम्यते, एवं ज्ञानस्यापि कर्तृ- त्वकरणत्वयोरविरोध इति भावः ॥ अत्र भाट्टाः- ज्ञानं न प्रत्यक्षविषयः, कर्मत्वकरणत्वयोर्विरोधात् । किंतु प्राकट्यापरपर्यायशाततयानुमेयम् । शातता च प्रत्यक्षसिद्धा-घटो ज्ञात इति प्रतीतेः।सा च ज्ञानजन्यावश्याभ्युपगन्तव्या, अन्यथा ज्ञानक्रिया- जन्यफलशालित्वाभावेन घटस्य कर्मत्वानुपपत्तेः-कर्मत्वस्य क्रियाजन्य- फलशालित्वरूपत्वात् । ग्राम गच्छतीत्यादौ गमनक्रियाजन्यसंयोगरूप- फलशालित्वस्य ग्रामादौ सत्त्ववत् । घटं जानातीत्यादावपि क्रियाजन्य- फलस्य वाच्यत्वात् । तादृशशातताया ज्ञानं निमित्तकारणं, घटादिकं समवायिकारणम् । असमवायिकारणं तु तैर्न स्वीक्रियते । तादृशज्ञातता- रूपकार्येण स्वकारणभूतं ज्ञानमनुमीयते । प्रयोगश्च-घटत्वप्रकारकघट- निष्ठा शातता घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकज्ञानजन्या घटत्वप्रकारकघटनिष्ठ- ज्ञाततात्वात्। यन्नैवं तन्नैवमिति व्यतिरेकव्याप्तया प्रथमं ज्ञानसिद्धिः। तदनन्तरं च घटनिष्ठा शातता घटत्वप्रकारकघटविशेष्यकशानजन्या घट- त्वप्रकारकघटनिष्ठज्ञाततात्वात् । यत्र यत्प्रकारकयनिष्ठज्ञाततात्वं तत्र तत्प्रकारकतद्विशेष्यकज्ञानजन्यत्वमिति सामान्यव्याप्तौ पटनिष्ठज्ञातताया दृष्टान्तत्वसम्भवेनान्वयव्याप्त्यैव द्वितीया धनुमाने द्वितीया धनुमाने शानसिद्धिरिति वदन्ति । तन्न-ज्ञातो घट इति 4 प्रत्यक्षज्ञानस्यैव विषयतासम्बन्धेनार्थे भानात्तदतिरिक्तायामर्थधर्मभूतशाततायां मानाभावात् । अन्यथा रूपा- दिवत्सर्वसाधारण्येन ज्ञाततायाः प्रत्यक्षतापत्तिः। न च विषयतासम्बन्धेन सम्बद्धस्य ज्ञानस्यैव शाततारूपत्वे ज्ञातो घट इति चाक्षुषप्रत्यक्षानुपपत्तिः रूपादिशून्यस्य ज्ञानस्य चाक्षुषेभानासम्भवादिति वाच्यम्-भवदभ्युपगत- ज्ञातताया अपि रूपादिशून्यत्वेन चाक्षुषानुपपत्तिसाम्यान्मूर्तप्रत्यक्ष एव रूपादेः कारणतया अमूर्तस्य ज्ञानस्य रूपविरहेऽपि चाक्षुषोपपत्तेश्च । सत्त्वात् (क). 2 शाततायां च (क). अनुमानेन सिद्धिरिति (क). 4 प्रत्यक्षे (ख). 1 ·प्रथमपरिच्छेदः 37 करणभूतज्ञानक्रियाजन्यं फलभूतज्ञानमज्ञाननिवृत्तिं वादाय घटं जानाती- त्यत्र कर्मत्वोपपत्त्या तदर्थ ज्ञातताकल्पनानपेक्षणादतीतघटं जानाति, भाविघटं जानातीत्यादौ भूतभाविघटयोर्वर्तमानशाततां 1 प्रत्युपादानत्वा- सम्भवेन तत्र फलभूतज्ञानमादायैव भवद्भिरपि कर्मताया निर्वाह्यत्वात् । तत्र समवायिकारणाभावेन ज्ञातताया उत्पत्त्यसम्भवात् । अनुमानोपपा- दनमपिन युक्तं-ज्ञानस्यात्यन्तपरोक्षत्वे साध्यस्याप्रसिद्धया प्रथमानुमाना- सम्भवेन तन्मूलकद्वितीयानुमानस्य सुतरामसम्भवात् । किं चोक्तानुमाने घटादिज्ञानजन्यत्वसाधने पुरुषान्तरीयज्ञानजन्यत्वमादायापि साध्योपप- त्या स्वीयज्ञानानुमित्यनुपपत्तिः । न च घटत्वप्रकारकघटनिष्ठस्वीयज्ञा- तता स्वीयज्ञानजन्या स्वीयतादृशज्ञाततात्वादित्यनुमानेन स्वीयज्ञानानु- मितिसम्भव इति वाच्यम्-आत्मनोऽप्रत्यक्षत्वेन स्वीयज्ञातत्वरूपहेतोः प्रत्यक्षासम्भवात् । आत्मनोऽप्रत्यक्षत्वमङ्गीकृत्य तटितहेतोः प्रत्यक्ष- त्वोपपादने च प्रत्यक्षविषयभूतात्मभिन्नस्य ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वासम्भवात खव्यवसायात्मकत्वं ज्ञानस्य सिद्धमेव । एतेनात्मा न प्रत्यक्षविषयः कर्म- त्वेनाप्रतीयमानत्वात् करणज्ञानवदिति प्राभाकरमतं निरस्तम् । प्रत्यक्ष- विषयत्वेन प्राभाकराभ्युपगतायां फलभूतप्रमितौ व्यभिचारात् । प्रमिति- भिन्नत्वनिवेशेऽपि न व्यभिचारवारणं, प्रमितेरपि द्रव्यरूपेण प्रमितिपर्याय- भेदवत्वात् । अभेदासमानाधिकरणभेदनिवेशे चासिद्धिः, आत्मन्यपि तादृशभेदाभावादिति । यद्यपीदानींतनप्राभाकरग्रन्थेषु नैयायिकादि. ग्रन्थेषु आत्मनः प्रत्यक्षत्वमङ्गीकृत्यैव प्राभाकरमतमुपवर्णितम् । तेषां मितिमात्रमेयविषयकप्रत्यक्षसामान्यवादितया तेषां त्रिपुटीप्रत्यक्षवादित्व सिद्धेः । तथापि प्राभाकरप्राचीनमते आत्मनः प्रत्यक्षत्वानङ्गीकारान्मार्ता- ण्डन्यायमणिदीपिकयोः प्राभाकरमते आत्मप्रत्यक्षत्वानङ्गीकारस्योक्तत्वा- दस्माभिरपि तदनुसारेण प्राभाकरमतमुपवर्णितमिति ध्येयम् । ननु घट- महमात्मना वेनीति प्रतीत्या ज्ञानस्य प्रत्यक्षविषयत्वं सिध्यतीत्युक्तम् । तदयुक्तं-विचारासहत्वात्-घटमहमात्मना वेप्रीति प्रतीतेरित्यस्य कोऽर्थः ? न तावत्तादृशशब्दाभिन्नप्रतीतेरित्यर्थः । शब्दाभेदस्य प्रतीतौ बाधात् । किंतु तादृशशब्दजन्यप्रतीतेरित्यर्थों वाच्यः । स चायुक्तः- शब्दजन्यप्रतीतेः स्वविषयप्रत्यक्षमूलकत्वाभावेन तत्प्रत्यक्षासाधकत्वात् । 1 प्रत्युपपादनत्वासम्भवेन (क).

·38 प्रमैयरलालङ्कारे खविषयप्रत्यक्षमन्तरेणैवाङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति वाक्यप्रयोग दर्शनेन वाक्यजन्यबोधस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्वनियमाभावात् । वाक्यप्रयोगे वाक्यार्थज्ञानमात्रस्य परोक्षसाधारणस्य हेतुत्वादित्याशङ्कां निरा- करोति- शब्दानुच्चारणेऽपि स्वस्यानुभवनमर्थवत् ॥१०॥ शब्दानुच्चारणेऽपि शब्दोच्चारणाभावेऽपि स्वस्यानुभवनं स्वविषयक- प्रत्यक्षं, शब्दोच्चारणाजन्यमेव स्वविषयकप्रत्यक्षमर्थप्रत्यक्षवत् घटमह. मात्मना वेमीत्यनेन विवक्षितम् । तथा च घटमहमात्मना वेग्रीति प्रतीरित्यनेन तादृशशाब्दवोधं गृहीत्वा तादृशशाब्दबोधेन तन्मूलभूतं प्रत्यक्षमामिप्यत इति न विवक्षितं येन शाब्दबोधस्य प्रत्यक्षपूर्वकत्व- नियमो नास्तीति व्यभिचारोद्धाटनं बाधकं भवेत् , किन्तु तादृशप्रत्यक्ष- मेव। तत्र च घटमहमात्मना वेद्रीत्यनेन तादृशशब्दजन्यशाब्दबोध- समानविषयकत्वमेव विवक्षितम् । अत एव घटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षं, पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिरित्यादिव्यवहारः शास्त्रकृतां व्यवहार उप- पद्यते। अन्यथा प्रत्यक्षानुमानयोः शब्दजन्यत्वाभावेन तादृशव्यवहारो वाधितः स्यादिति भावः। उक्तं च मार्ताण्डे-- " तच्छब्दोच्चारणं पुनः प्रतिभातप्रमात्रादिस्वरूपप्रदर्शनपरम्' इति । घटमहमात्मना वेद्मीत्यादि- शब्दस्य तजन्यशाब्दबोधसमानविषयकत्वपरतया प्रत्यक्षे प्रमात्रादि विषयकत्वमस्तीति सापनाय प्रत्यक्षादिप्रतीतिस्थलेऽपि शब्दोञ्चारण- मित्यर्थः। अत्र नैयायिकाः-चक्षुःसन्निकर्षानन्तरमयं घट इत्यर्थमात्रविषयक प्रत्यक्षं ज्ञानं जायते । तदनन्तरं च घटमहमात्मना वेमीति पूर्वज्ञान- विषयकं प्रत्यक्षमनुव्यवसायनामकं जायते। अतो ज्ञानस्य स्वसमानाधि- करणस्वोत्तरप्रत्यक्षविषयत्वमेव, न तु स्वविषयत्वम् । अर्थान्तरं स्पृशतोऽङ्गुल्यग्रस्य वस्पर्शवदर्थान्तरग्राहकस्य ज्ञानस्य स्वग्राहकत्वा- योगात् । न हि सुतीक्ष्णोऽपि खड्गः खं छिनत्ति, सुशिक्षितोऽपि वा नट- वटुः स्वस्कन्धमारोहति । तद्वदेव झानं न स्वात्मानं गृह्णाति । प्रयोगश्च- शानं न स्वनिरूपितविषयतावत् प्रमेयत्वाद्धट वदिति । न च स्वनिरूपित- 1 प्रतिभाति (ख).

·प्रथमपरिच्छेदः 39 विषयतावत एव नैयायिकमते अप्रसिद्धत्वेन तद्भेदाप्रसिद्धथा तत्साधनं न सम्भवतीति वाच्यम्--ईश्वरज्ञानस्य तादृशस्य प्रसिद्धेः । न चैवं तत्र व्यभिचारः-स्वविषयकत्वाभावस्य विशेषणत्वात् । न च ज्ञानं स्वविषयं ज्ञानत्वात् ईश्वरज्ञानवदित्यनेनोक्तानुमानस्य सत्प्रतिपक्षतेति वाच्यम्- सर्वविषयकत्वस्य नित्यज्ञानस्य वोपाधित्वात् । न च ज्ञानस्य ज्ञानान्तर- वेद्यत्वं-तस्यापि तथेत्यनवस्थापत्तिः, पूर्वज्ञानमुत्तरज्ञानस्य ग्राहक- मुत्तरज्ञानं पूर्वस्येत्यङ्गीकारेऽन्योन्याश्रय इति वाच्यम्-अर्थसिद्धये तद्- ज्ञानस्य तद्ज्ञानसिद्धयेऽनुव्यवसायस्यापेक्षणेऽपि ज्ञानधाराया अपेक्षा- विरहेणानवस्थान्योन्याश्रययोरभावात्प्रत्युत ज्ञानस्य स्वव्यवसायात्मकत्व पक्षे स्वस्य स्वविषयकत्वाङ्गीकारेणात्माश्रयात्तस्माद्ज्ञानं ज्ञानान्तरगम्यं न स्वव्यवसायरूपमिति वदन्ति । तन्न--प्रथमतोऽर्थज्ञानं ततो ज्ञान- ज्ञानमित्यङ्गीकारे ज्ञानार्थयोर्युगपदनुभवस्य सर्वानुभवसिद्धस्यानुपपत्तेः । प्रथमं ममार्थानुभवः, तदनन्तरं झानानुभव इति प्रतीत्यापत्तश्च । न च दलानां क्रमेण च्छेदनोत्पत्तावपि नैरन्तर्याच्छेदनैक्यभ्रमवदत्रापि ज्ञानक्य भ्रम इति वाच्यम्-तत्र प्रत्येकदलदर्शनानन्तरं नैकं छेदन मिति वाध- ज्ञानेन भ्रमत्वसिद्धावपि ज्ञानं नैकमिति बाधज्ञानाभावेन ज्ञानैक्यानु- भवस्य भ्रमत्वकल्पनायोगात् । अन्यथा सोऽयं घट इत्यैक्यप्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वं कल्पयित्वा क्षणिकत्वकल्पनस्य दुर्वारतापत्तेः । अर्थान्तरं स्पृशतोऽङ्गल्यग्रस्येत्यादिकमपि न युक्तं, ईश्वरज्ञानस्य स्वविषयकत्वा- नुपपत्तः। अनुमानमपि न युक्तं-सर्वे शाब्दबोधाः शब्दजन्या इति वाक्य- जन्यवोधस्य शाब्दबोधसामान्यविषयकत्वेन स्वविषयकतया तत्र सर्व- विषयकत्वाभावे सति प्रमेयत्वस्य सत्त्वेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । 1 प्रतिपक्षानुमाने उपाध्युद्भावनमपि न युक्तं-उक्तशाब्दबोधे स्वविषय. कत्वसत्त्वेन तत्र सर्वविषयकत्वसत्त्वेन तत्र सर्वविषयकत्वनित्यज्ञानत्वयोर- भावेन उपाधेस्साध्यव्यापकता भावात् अनवस्थावारणमपि न सत् । तृतीयज्ञानाकल्पने द्वितीयज्ञानासिया तदसिद्धौ प्रथमज्ञानासिद्धयाऽ र्थाऽसिद्धर्दुष्परिहारत्वात् । स्वस्य स्वविषयत्वे आत्माश्रयकथनमप्ययुक्तं, भवतामपीश्वरज्ञाने उक्तशाब्दबोधे च तस्य दुर्वारत्वात् । एतावता 1 सत्प्रतिपक्षानुमाने (क). भङ्गात् (क). 3 अर्थसिद्धेः (क).

·40 प्रमेयरलालङ्कारे प्रत्यक्षेण ज्ञानस्य स्वव्यवसायात्मकत्वं प्रसाध्यानुमानेन तत्साधनं सूच- यन्नुपसंहरति-- को वा तत्प्रतिभासिनमर्थमध्यक्षमिच्छंस्तदेव तथा नेच्छेत् ॥११॥ को वा लौकिकः परीक्षको वा तेन ज्ञानेन प्रतिभासितुं शीलं यस्य स तथोक्तस्तं प्रत्यक्षं प्रत्यक्षविषयमिच्छन् विषयिधर्मस्य विषये उपचा- रात् तदेव ज्ञानमेव तथा प्रत्यक्षत्वेन नेच्छेत् अपित्विच्छेदेव। अन्यथा अप्रामाणिकत्वप्रसङ्गादित्यर्थः। अत्रोदाहरणमाह- प्रदीपवत् ॥१२॥ इदमत्रानुमानमभिप्रेतं-ज्ञानं स्वभिन्नखसजातीयप्रयोज्यप्रत्यक्षता खसम्बन्धादर्थे प्रत्यक्षताहेतुत्वात्प्रदीपप्रभावत् । अत्र साजात्यं ज्ञानत्व- प्रभात्वान्यतररूपेण ग्राह्य, खसम्बन्धात् घटादौ प्रत्यक्षताहेतु- भूतायाः प्रदीपप्रभायाः स्वप्रत्यक्षतायां प्रभान्तरानपेक्षत्वात् , स्वसम्बन्धा घटादौ प्रत्यक्षताहेतुभूतस्य ज्ञानस्य स्वप्रत्यक्षतायां ज्ञानान्तरानपेक्षत्वस्य युक्तत्वात् ; यस्य स्वसम्बन्धादर्थान्तरे प्रत्यक्षताहेतुत्वं तस्य स्वसजा- तीयानपेक्षप्रत्यक्षताकत्वमिति व्याप्तिसिद्धेः । अथवा स्वसम्बन्धादर्थान्तरे यद्धर्महेतुत्वं यस्य तस्य स्वसजातीयानपेक्षतद्धर्मवत्वमिति सामान्य- व्याप्तिरभिमता। शिलातलादौ स्वसम्बन्धाच्छैत्यहेतोर्जलस्य स्वसजा- तीयजलान्तरानपेक्षशैत्यवत्वस्य स्वसम्बन्धात्स्वाधिकरणपात्रादावुष्णत्व- हेतोः प्रदीपस्य स्वसजातीयप्रदीपान्तरानपेक्षोष्णत्ववत्वस्य च दर्शनात् , को वा तत्प्रतिभासिनमिति सूत्रशैल्या उक्तविशेषव्याप्तिरिव सामान्य- व्याप्तिरपि सूच्यते। जलसम्बन्धिशिलातलं शीतमिच्छन् जलं तथा नेच्छेदित्याद्यर्थस्यापि सारूप्येण बोधनात् । एकः कृती शकुन्तेषु योऽन्यं शक्रान्न याचते" इत्यादावितरजनानाश्रितस्य राजकीयस्य पुरुषवि- शेषस्य सारूप्येण प्रतीतेरालङ्कारिकैरङ्गीकारात् । प्रदीपवदिति सूत्रं प्रथम- व्याप्तिपक्षे प्रत्यक्षताहेतुत्वमादाय, द्वितीयपक्षे उष्णताहेतुत्वमादाय, दीपस्य दृष्टान्ततापरमिति बोध्यं । ननु प्रदीपवदिति सूत्रे प्रदीपस्यार्थ- प्रत्यक्षहेतुत्वाभिधानमयुक्त। “नार्थालौको कारणम्" इति सूत्रे आलोकस्य प्रत्यक्षहेतुताया निराकरिष्यमाणत्वेन पूर्वोत्तरसूत्रयोर्विरोधापत्तरिति ·प्रथमपरिच्छेदः 41 चन्न-प्रदीपवदिति सूत्र दीपस्य तमोरूपावरणापनयनद्वारा हेतुत्वस्य विवक्षितत्वात् । नार्थालोकाविति सूत्रे नैयायिकमत इव साक्षाद्धेतुत्वं नास्तीत्यभिप्रायेणाऽविरोधात्। लघुवृत्तिकृतस्तु ज्ञानं स्वावभासने स्वाति- रिक्तसजातीयार्थान्तरानपेक्षं प्रत्यक्षार्थगुणत्वे सत्यदृष्टानुयायिकरणत्वा त्प्रदीपभासुराकारवदित्यनुमानमत्राभिप्रेतमिति वदन्ति । तेषां प्रदीप- वदिति सूत्रणवोक्तानुमानं सूच्यत इत्याशयः । पूर्वसूत्रेण तदुक्तहेतोर- सूचनात्। अत्र साध्ये घटज्ञानस्य घटावभासने स्वातिरिक्तसजातीया- नपेक्षत्वस्य सत्त्वात् सिद्धसाधनमिति । तद्वारणाय स्वावभासन इति। स्वावभासने स्वातिरिक्तेन्द्रियाद्यपेक्षत्वाद्वाध इति तद्वारणाय सजाती- येति । इन्द्रियस्य ज्ञान वेन सजातीयत्वाभावान्न दोषः, स्वावभासने स्वातिरिक्तं द्रव्यत्वेन सजातीयम् । यच्चक्षुरादितदपेक्षे परशौ छिदाकरणे व्यभिचारवारणाय हेतौ सत्यन्तम् । स्वावभासने गुणत्वेन सजातीयं यच्छ्रावणप्रत्यक्ष तदपेक्ष शाब्दबोधकरणे घटमानयेत्यादिशब्दे व्यभिचार- वारणाय सत्यन्ते प्रत्क्षार्थेति । शब्दस्य गुणत्वेप्याकाशस्य प्रत्यक्षविषय- त्वाभावान्न दोषः। प्रत्यक्षपदेनास्मदादिप्रत्क्षमेव ग्राह्यम् । तेनाकाशस्ये- श्वरप्रत्यक्षविषयत्वेऽपि न क्षतिः । मानसप्रत्यक्षविषयीभूतात्मगुणयोः सुखदुःखकरणयो~मिचारः । देवदत्तशरीरादिकं देवदत्तविशेषगुणजन्यं कार्यत्वे सति देवदत्तभोगहेतुत्वात् , देवदत्तप्रयत्नजन्यवस्तुवदित्याद्यनु- मानस्य गुणत्वेन स्वसजातीयस्य स्वावभासने अपेक्षणादतस्तद्वारणाया- दृष्टानुयायीत्यदृष्टस्य तत्सहकृतत्वाभावान्न दोष इति ध्येयम् । प्रमाणस्य स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकत्वमुक्तं लक्षणं समर्थितं, ततस्तादृशं प्रामाण्यं स्वतःपरतो वेति विचारे प्रामाण्यं स्वतः अप्रामाण्यं तु परत इति मीमांसकाः । अप्रामाण्यं स्वतः प्रामाण्यं तु परत इति सौगताः। उभयं स्वत इति साङ्ख्याः । उभयं परत इति नैयायिकाः । अत उक्तैकान्तवाद- निरासायोभयमपि कथंचित्स्वतः कथंचित्परत इति स्याद्वादिसिद्धान्तं निरूपयितुमाह- तत्प्रामाण्यं स्वतः परतश्च ॥१३॥ इति ॥ अत्राभ्यासदशायामनभ्यासदशायामिति पदद्वयमध्याहर्तव्यम् । अयमर्थः-तस्य प्रामाण्यं तत्प्रामाण्यम् । तच्छब्देन स्वापूर्वेत्यादिलक्षण - 1 विरोधात (ख).

·42 प्रमेयरलालङ्कारे लक्षितं प्रमाणं परामृश्यते । उक्तप्रमाणगतं प्रामाण्यमभ्यासदशायां स्वतः, अनभ्यासदशायां परत इति । अभ्यासदशायामिवानभ्यासदशायामपि प्रामाण्यस्य स्वतो ग्रहणाङ्गीकारे अनभ्यस्तमरुप्रदेशजलज्ञाने जाते ममो- त्पन्नं जलज्ञानं प्रमा वा न वेति संशयो न स्यात् , प्रामाण्यस्य निश्चित- त्वात् । अभ्यासदशायामपि प्रामाण्यस्य ज्ञानान्तरेणैव ग्रहणे तज्ञान प्रामाण्यं ज्ञानान्तरेण, ज्ञानान्तरप्रामाण्यमपि ज्ञानान्तरेणेत्यनस्थापत्तिः। स्याद्वादिमते च नानवस्था । अनभ्यासदशायां प्रथमज्ञानप्रामाण्यस्य शानान्तरेण ग्रहणेऽपि द्वितीयादिज्ञानेषु कस्य चिदभ्यासदशापन्नस्य सम्भवेन तद्गतप्रामाण्यस्य स्वतो ग्रहणाङ्गीकारात् । अत्र मीमांसकाः-प्रामाण्यं स्वत एव गृह्यत इति वदन्ति । प्रामा- ण्यस्य स्वतो ग्राह्यत्वं च यावदसानग्राहकग्राह्यत्वं । यथा घटग्राहकेण ज्ञानेन घटत्वमपि गृह्यते, तद्वद्वानग्राहकेण ज्ञानेन ज्ञानगतं प्रमाणत्वमपि गृह्यते । अत्र नैयायिकमतेऽपि ममोत्पन्नं शानं प्रमाणं सफलप्रवृत्तिजनक- त्वादित्यनुमानेन ज्ञानग्राहकेण तद्गतप्रामाण्यस्य ग्रहात् । स्वतस्त्ववारणाय ज्ञानग्राहकेषु यावत्वमुपात्तम् । तन्मते ज्ञानग्राहकेणानुव्यबसायादिना 2 तब्रहणान्न तदापत्तिः। न चेदं ज्ञानं प्रमेति ज्ञानस्यापि यावदशान ग्राहकान्तर्गतत्वात् प्रामाण्ये तबाह्यत्वाभावात् यावदानग्राहकग्राह्यत्वं न सम्भवतीति वाच्यम्-4अप्रामाण्यग्राह्यत्वस्यापि ग्राहके विशेषणात् निरुक्तं स्वतो ग्राह्यत्वं भादृप्राभाकररारिमिश्रभेदेन त्रिविधानामपि मीमांसकानामनुमतम् । तत्र भाट्टमते-ज्ञानग्राहकं ज्ञाततालिङ्गमनुमान ज्ञानस्यातीन्द्रियत्वाभ्युपगमात् । तेन तद्गतप्रामाण्यमपि गृह्यते । प्राभा- करमते--ज्ञानं मितिमात्रमेयविषयकम् । घटमहं जानामीत्यनुभूयमानत्वा- त्रिपुटीप्रत्यक्षवादाङ्गीकारात्।त्रयाणां पुटानांसमाहारस्त्रिपुटी। मितिमात्र- मेया इति यावत् तत्प्रत्यक्षेत्यर्थात् । अतो ज्ञानस्य । स्वयं प्रकाशत्वाद्- ज्ञानग्राहकं स्वमेव । तेन स्वगतं प्रामाण्यमपि गृह्यत इति । मुरारिमिश्र- मते-प्रथमतोऽयं घट इत्यर्थव्यवसायात्मकं ज्ञानम् । ततो घटमहं जाना- मीति शानव्यवसायात्मकमनुव्यवसायनामकं ज्ञानमङ्गीक्रियते । अतो ज्ञान- ग्राहकेणानुव्यवसायेन तद्गतं प्रमात्वमपि गृह्यते । तथा च यावद्द्वान 1 अज्ञानदशापन्नस्य (क). 2 तदग्रहात् (ख). 3 अप्रमा (ख). तदग्रहात् (ख). 3 अप्रमा (ख). 4 अप्रामाण्याग्राह- कत्वस्यापि (ख). स्वं (क).

·प्रथमपरिच्छेदः 43 1 ग्राहकसामग्रीग्राह्यत्वरूपं प्रामाण्यस्य स्वतस्त्वमुपपन्नमिति । तत्र भाट्ट- मतमयुक्तं-ज्ञाततायास्तल्लिङ्गकानुमानस्य च पूर्वमेव 1 निरस्तत्वात् । किञ्च शातताजन्यतासम्बन्धेन ज्ञानवती ज्ञातत्वादित्यनुमानेन प्रमात्व- विशिष्टज्ञानस्यानुमितिसम्भवः । यद्धर्मावच्छिन्नस्य साध्यता तद्धर्माव- च्छिन्नस्यैवानुमितौ भानात् , अन्यथा वह्निसाध्यकस्थलेऽपि महानसी. यवह्निमानित्यनुमित्यापत्तेः । न च ज्ञातताजन्यतासम्बन्धेन प्रमावति 3 शातत्वादिप्रमात्वाव च्छन्नसाध्यकानुमानमेवास्तामिति वाच्यम्-ज्ञातता- त्वस्य भ्रमजन्यज्ञाततायामपि सत्त्वात्तत्र प्रमाजन्यत्वाभावेन व्यभिचारा- पत्तेः । न च ज्ञाततावत्प्रमितताया अपि स्वीकारात्पमिततात्वहेतुकं प्रमात्वावच्छिन्नसाध्यकमनुमानमस्त्विति वाच्यम्-तथा सत्यप्रमिततामपि स्वीकृत्याप्रामाण्यस्यापि स्वतो ग्राह्यतापत्तिरिति । एवं प्राभाकरमतमपि न युक्तम् । रूपादिशून्यस्यात्मनश्चाक्षुषे भानासम्भवेन घटमहं जानामीति चाक्षुषप्रत्यक्षानुपपत्तेः । न च स्याद्वादिनामप्यनुपपत्तिरियं समाना, मूर्त- प्रत्यक्ष एव रूपस्य कारणत्वे चास्माकमपि तथेति वाच्यम्-अमूर्तप्रत्यक्षे नियामकाभावे कालाकाशादीनामपि चाक्षुषापत्तिः । स्याद्वादिनाममूर्त- चाक्षुषे स्वाभिन्नत्वस्य नियामकतयात्मनश्चाक्षुषाभिन्नत्वात् प्रत्यक्षोपपत्तिः भवन्मते च चाक्षुषात्मनो:दाङ्गीकारेणोक्तनियामकानुपपत्तेः । स्वाधि- करणत्वस्य नियामकत्वे च स्वस्य प्रत्यक्षानुपपत्तिः । कचित्स्वाभिन्नत्वं क्वचित्स्वाधिकरणत्वं नियामकमित्यङ्गीकारे च गौरवम् । मुरारिमिश्रमत- मपि न युक्तं-पूर्वज्ञानस्यात्मतत्त्वज्ञानविषयकत्वं नास्ति, द्वितीयस्यास्ती त्यत्र नियामकाभावात् । न च पूर्वज्ञानस्य चाक्षुषत्वादात्मतद्गुणयोर्न तद्विषयत्वमुत्तरस्य च मानसत्वात्तयोस्तद्विषयत्वं सम्भवति, मनस्संयोग- स्यात्ममनस्संयुक्तसमवायस्य च तद्गुणे सत्त्वादिति वाच्यम्-नित्यनिरंश- मनसोऽप्रामाणिकतया वक्ष्यमाणत्वात् । प्रामाणिकत्वेऽपि निरंशयोरात्म- मनसोरेकदेशेन सर्वात्मना वा संयोगासंभवात् । आत्मनां भवन्मते विभु- त्वेन एकैकपुरुषमनस्संयोगस्य सर्वात्मसु सत्त्वेन एकपुरुषीयमनसा सर्वा- स्मनां तद्गुणानां च प्रत्यक्षप्रसङ्गात् । किंच-त्रिष्वपि मीमांसकमतेषु अनभ्यासदशायां ममोत्पन्नं जलज्ञानं प्रमा वा न वेति संशयानुपपत्तिः । न चेयमनुपपत्तिःप्राभाकरमत एव-तन्मते ज्ञानस्य स्वसंवेदनरूपत्वेन 1 निरुक्तत्वात् (ख). 2 वह्निसाधकस्थले (ख): 3 ज्ञातत्वादिति (ख).

·44 प्रमेयरलालङ्कारे शानोत्पत्तौ तहस्य नियतत्वात् , भाट्टमिश्रमतयोस्तु नानुपपत्तिः, यत्र संशयस्तत्र पूर्व ज्ञानस्यैव ग्रहाकल्पनात् तद्धर्मस्यापि ग्रहणाभावेन संशयोपपत्तेरिति वाच्यम्-तत्स्थले पूर्व ज्ञानस्य ग्रहणाभावेऽपि संशया- नुपपत्तेर्दुरित्वात् , संशये धर्मिज्ञानस्य कारणत्वात् । अन्यथा सन्नि- कृष्टेऽपि स्थाणौ संशयोपपत्तः। न च धर्मीन्द्रियसन्निकर्षस्य संशयहेतुत- यैव निर्वाहे मध्ये धर्मिज्ञानकल्पनं, संशयं प्रति तद्धतुत्वकल्पनं चायुक्त- मिति वाच्यम्-तुरगादौ वेगेन गच्छत अनेकवृक्षेष्विन्द्रियसन्निकर्षेऽपि यत्रैव धर्मिज्ञानं तत्रैव पीनत्वादि संशयो नान्यत्रेति नियमनिर्वाहाय संशये धर्मिज्ञानस्य हेतुताया आवश्यकत्वात् । तथा च जलज्ञानं प्रमा न वेति संशयस्थले जलज्ञानं गृहीतं चेत्तेन प्रामाण्यमपि गृहीतमिति तत्सं शयानुपपत्तिः। तादृशज्ञानमगृहीतं चेद्धर्मिज्ञानाभावात्संशयानुपपत्तिरि- त्युभयथापि संशयानुपपत्तेः । अनभ्यासदशायां प्रामाण्यस्य स्वतो ग्राह्य- त्वकल्पनमयुक्तमेव । नैयायिकास्त्वभ्यासदशायामपि प्रामाण्यं परत एव गृह्यते, परं चानुमान, तञ्च-ममोत्पन्नं जलज्ञानं प्रमासमर्थ -प्रवृत्ति- जनकत्वात्, यन्नैवं तन्नैव, यथा मरीचिकायां जलज्ञानं, तथेदं ज्ञानं प्रमा, करादिमति पुरुषत्वप्रकारकत्वात् , यनैवं तन्नैवं- यथा स्थाणौ पुरुषज्ञानमिति केवलव्यतिरेक्यनुमानेनैव प्रथमतः प्रमात्वं सिध्यति, तदनन्तरं च गृहीतप्रामाण्यपूर्वकज्ञानदृष्टान्तेनाऽन्वयव्यतिरेके- णापि सिध्यतीति वदन्ति । तन्न-जलत्ववति जलत्वप्रकारकत्वरूपस्य पुरुष- त्वति पुरुषत्वप्रकारकत्वरूपस्य वा प्रमात्वस्यानुमितेः पूर्वमप्रसिद्धत्वेन तादृशसाध्यघटितव्याप्तिज्ञानासम्भवेन प्रमात्वविधेयतानुमित्यसम्भ- वात्। न चेदं जलमिति ज्ञानानन्तरं जलमहं जानामीत्यनुव्यवसायो जायते, तादृशानुव्यवसायेन जलज्ञानगतं जलत्ववति जलत्वप्रकारकत्व- रूपं प्रामाण्यं गृह्यत इति न साध्याप्रसिद्धिरिति वाच्यम्-अनुव्यवसायस्य भवन्मते मानसप्रत्यक्षरूपतया तस्यात्मतद्गुणाति-रिक्तग्राहकत्वेन जलादि- ग्राहकत्वासम्भवेन तद्धटितप्रामाण्यग्रहणायोगात्। अथ मानसशानेऽपि पूर्वगृहीतानां घटजलादीनां भानं सम्भवति, ज्ञानरूपप्रत्यासत्त्योपस्थितानां बहिरर्थानामपि मानसे भानसम्भवात् । सुरभिश्चन्दनखण्ड इति 1 ग्रहकल्पनात् (ख). 2 धर्मज्ञानं (क). साध्यप्रसिद्धिः (क). 4 अतिरिक्ता- ग्राहकत्वेन (क). 5 तदघटित (ख) .

·प्रथमपरिच्छेदः 45 चाक्षुषप्रत्यक्षे सौरभस्याप्युपस्थितस्य भानदर्शने प्रत्यभिज्ञायां पूर्वगृहीत- तत्ताया भानदर्शनेन पूर्वगृहीतस्थले स्वयोग्यस्यैव ग्राहकमिन्द्रियमिति नियमाभावादिति चेन्न-भवन्मते विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य कारण- तया जलत्ववद्विशेष्यकत्वस्य पूर्वज्ञानाभावेन तद्धटितप्रामाण्यस्यानुव्यव- साये भानासम्भवात्। न चानुव्यवसायेन जलत्ववान्व्यवसायांशे विशेष्यतासम्बन्धेन गृह्यते, जलत्वं च प्रकारतासम्बन्धेन गृह्यते, तथा च विशेष्यत्वप्रकारत्वयोः संसर्गत्वात्पूर्व न तद्ज्ञानापेक्षा तत्प्रकारकबुद्धौ तज्ञानस्य हेतुताविरहादिति वाच्यम्-तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकार- कत्वस्य प्रामाण्यरूपत्वे रङ्गरजतयोरिमे रजतरङ्ग इति ज्ञानस्यापि प्रमाण- त्वापत्तिरिति तद्वारणाय तद्वनिष्ठविशेष्यतानिरूपिततनिष्ठप्रकारताकत्व- पर्यन्तस्य प्रामाण्यरूपताया वाच्यतया तादृशप्रामाण्ये विशेष्यत्वप्रकार- त्वयोः प्रकारतयैव घटकत्वेन पूर्व विशेष्यत्वादिज्ञानाभावेनानुव्यवसायेन तादृशप्रामाण्यग्रहणासम्भवात् । न च प्रथमानुव्यवसाये विशेष्यत्व- प्रकारत्वादीनामुपस्थितत्वात् द्वितीयानुव्यवसायेन प्रामाण्यग्रहणं सम्भव- तीति वाच्यम्-इदं जलमिति ज्ञानानन्तरं ज्ञानत्वज्ञानाभावेन जलमहं जानामीत्यनुव्यवसायस्योत्पत्त्यसम्भवेन व्यवसायानन्तरं ज्ञानत्वनिर्विकल्प कस्य स्वीकरणीयतया ततः प्रथमानुव्यवसायस्य ततो द्वितीयानुव्यवसा- यस्य च कल्पने द्वितीयानुव्यवसायकाले जलज्ञानस्यानवस्थानेन तद्गत- प्रामाण्यग्रहणासम्भवात्। न च प्रथमं जलज्ञानं, ततो ज्ञानत्वनिर्विकल्पकं, ततश्च प्रथमानुव्यवसायः; पुनर्जलज्ञानं, ततो द्वितीयानुव्यवसाय इति कल्पनान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम्-मनस्तत्संयोगयोनिरस्तत्वेनात्मान्तर साधारण्येनातिप्रसक्तत्वेन च तस्यात्मतद्गुणमानसे हेतुत्वकल्पनस्यानु- चितत्वात् । अनुव्यवसायेन 1 प्रामाण्यग्रहस्याभ्यासदशायामेव वक्तव्यतया तत्रानुमानेन प्रामाण्यसाधनस्य विफलत्वेनाभ्यासदशायां स्वतः प्रामाण्यं गृह्यत इति स्याद्वादिमत एव पर्यवसानाच्च। किं च प्रामाण्यस्य परत एव ग्रहणमित्यङ्गीकारेऽनवस्था दुर्वारा। न च त्रि- चतुरादिज्ञानानन्तरमपेक्षाविरहात्परतः प्रामाण्यवादिनामपि नानवस्थेति वाच्यम्-चरमशानस्य प्रामाण्यप्रतिपत्त्यभावे द्विचरमज्ञानप्रामाण्यप्रतिपत्त्य भावः। तद्भावे त्रिचरमज्ञानप्रामाण्यप्रतिपत्त्यभाव इत्येवं क्रमेण प्रथम- 1 प्रामाण्यग्रहे (क), ·46 प्रमेयरत्नालङ्कारे परतः, शानस्यापि प्रामाण्यप्रतिपत्त्यभावप्रसङ्गात्। तस्मात्प्रामाण्यस्य परतस्त्वै- कान्तो न युक्तः। अप्रामाण्यमप्यभ्यासदशायां स्वतो गृह्यते। पित्त- ज्वरविशिष्टस्य पुंसः कस्यचिनिपीते मधुरेऽमाधुर्यग्राहकं ज्ञानमप्रमाणं सदेवानुभूयत इत्यप्रामाण्यस्यापि परतो ग्राह्यत्वैकान्तो न साधीयान् । एवं प्रामाण्यमुत्पत्तौ परत एव-झानसामान्यकारणातिरिक्तचक्षुनैर्म- ल्यादिकारणजन्यं प्रामाण्यमित्यर्थः। विजातीयकार्यस्य विजातीयकारण- जन्यत्वावश्यकत्वात् । घटसामान्यकारणातिरिक्तकपालगत नल्यादि- कारणजन्यत्वस्य नीलघटे सत्त्वात्तत्प्रामाण्यमिति सूत्रे उत्पत्तौ स्वकार्ये चेति पदाध्याहारेण प्रामाण्यमुत्पत्तौ परतस्वकार्येऽनभ्यासदशापेक्षया अभ्यासदशापेक्षया स्वत इति व्याख्यानांतरस्याभिप्रे- तत्वात् । अत्र मीमांसका:-प्रामाण्यं स्वत एवोत्पद्यते-ज्ञानसामान्यकारणा- तिरिक्तकारणजन्यत्वं प्रामाण्यस्योत्पत्तौ स्वतस्त्वं। न च चक्षुषो ज्ञान- सामान्यकारणत्वाभावात्तजन्ये प्रामाण्ये स्वतस्त्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्- भ्रमाजनक कारणजन्यत्वस्य खतस्त्वरूपतया दोषाभावात् । न चेन्द्रिय- गतनैर्मल्यस्य प्रत्यक्षप्रमात्वे हेतुगताव्यभिचरितत्वस्यानुमितिगतप्रमात्वे- आप्तोक्तत्वस्य शाब्दबोधगतप्रमात्वे हेतुत्वाद्धमाजनकजन्यत्वरूपं परत- स्त्वमेव प्रामाण्यस्यासङ्गतमिति वाच्यम्-यत इन्द्रियगतनैर्मल्यादीनां न प्रामाण्य प्रति हेतुत्वं, ज्ञाने प्रामाण्यस्य स्वाभाविकत्वात्, किंतु ज्ञान- गतप्रामाण्यं विरोधि । तत्प्रयोजकाश्चेन्द्रियदोषहेतुगतव्यभिचारशब्द- गतानातोक्तत्वादयः। तत्प्रयोजकत्वमेव नैर्मल्यादीनां। यथा-स्वभाव- सिद्ध कूपान्तर्गतजले गगनादौ न कूपखननस्य हेतुत्वं, किंतु जलादिप्रसरण- विरोध्यावरणनिरासकत्वमेव। तद्वत्-अप्रामाण्यं तु परत एवोत्पद्यते, शानकारणातिरिक्तदोषजन्यत्वादित्याहुः। तन्न-अन्वयव्यतिरेकाभ्यामा- तोक्तत्वस्य शाब्दप्रामाण्यं प्रति हेतुताया अनुभवसिद्धत्वेन प्रामाण्ये पर- तस्त्वस्य दुरपन्हवत्वात्। तनयायेन प्रत्यक्षादावपि तथात्वकल्पनस्य युक्तत्वात्। न च तत्र गुणानां प्रामाण्यविरोध्यप्रामाण्यप्रयोजकदोषा- भावसम्पादकत्वमेव, न तु प्रामाण्यहेतुत्वमिति वाच्यम्। तथा सत्य- प्रामाण्यस्यापि स्वतस्त्वापत्तः। दोषाणां नाप्रामाण्यहेतुत्वं, किंत्व- 1 नैर्मल्यादि (ख). 2 कारणाजन्यत्वस्य (ख).

·प्रथमपरिच्छेदः 47 प्रामाण्यविरोधिप्रामाण्यहेतुगुणाभावसम्पादकत्वमेवेत्यस्य वक्तुं शक्य- त्वात्। पित्तादिदोषसत्त्वे भ्रमसत्त्वं, तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यति रेकाभ्यां भ्रमे दोषस्य हेतुत्वे च आप्तोक्तत्वादावप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां- प्रमाहेतुत्वमङ्गीकार्यमिति प्रामाण्यस्योत्पत्तौ परतस्त्वमावश्यकमिति सक्षेपः॥ माणिक्यनन्दिगुरुणा करुणाकरेण सूत्राणि यानि रचितानि मितेस्स्वरूपे। तेषां मदीयवचसा विशदीकृतानां माधुर्यपूरलहरी विवुधाः पिबन्तु ।। इति श्रीमत्स्याद्वादसिद्धान्तपारावारपारीणमानस्य देशिगणाग्रगण्यस्य श्रीमद्वेलुगुळपुरनिवास रसिकस्यामिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृतौ परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरलालङ्कारसमाख्यायां प्रमाणस्वरूपपरिच्छेदः प्रथमः ·अथ द्वितीयः परिच्छेदः अथ प्रमाणसामान्यलक्षणपूर्वकस्वरूपनिरूपणेन स्वरूपविप्रतिपत्ति सकलप्रमाणसंग्राहकसङ्ख्याप्रतिपादनेन सङ्ख्याविप्रतिपत्ति निरस्यन् प्रमाणविशेषलक्षणं व्युत्पादयितुमुपक्रमते- तवधा ॥१॥ प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् ॥२॥ तच्छब्देन प्रमाणं परामृश्यते । प्रत्यक्षपरोक्षशब्दो प्रत्यक्षत्वपरोक्ष- त्वपरौ। मेदशब्दो व्याप्यधर्मपरः। अभेदः पञ्चम्यर्थों धाल्प्रत्ययार्थे प्रकारेऽन्वेति । तथा च प्रत्यक्षत्वपरोक्षत्वरूपप्रमाणत्वव्याप्य धर्माभिन्न- प्रकारद्वयवत्प्रमाणमित्यर्थः । न च प्रत्यक्षानुमानागमभेदेन त्रैविध्यस्य रामानुजीयैरुपमानमन्तर्भाव्य, चातुर्विध्यस्य नैयायिकैरर्थापत्तिमन्तर्भाव्य, पाञ्चविध्यस्य प्राभाकरैरनुपलब्धिमन्तर्भाव्य, षाड्विध्यस्याद्वैतिभिस्स- म्भवैतिह्यावन्तर्भाव्य, अष्टविधत्वस्य पौराणिकैरङ्गीकारात् द्वित्वसङ्ख्यायाः कथं सकलप्रमाणसङ्गाहकत्वमिति वाच्यम्-अनुमानागमादीनां परोक्षे- ऽन्तर्गतत्वेन द्वित्वसङ्ख्याया विरोधविरहात् । न च लाघवात्प्रत्यक्षमेक- मेव प्रमाणं, तत्रैव सर्वप्रमाणानामन्तर्भावसम्भवादित्यङ्गीकारो युक्त इति वाच्यम्-प्रत्यक्षत्वस्यानुमानसाधारण्याभावेन तत्रानुमानादीनामन्तर्भावा- सम्भवेन द्वैविध्यकथनस्य युक्तत्वात् । अत्र चार्वाकाः-प्रत्यक्षातिरिक्तप्रमाणस्याभावादैविध्यकथनमयुक्तं --अनुमित्यात्मकप्रमितेरेवाभावेन तत्करणस्य प्रमाणत्वासम्भवात् । न च वह्नयर्थिनः पुरुषस्य धूमदर्शनेन पर्वतविशेष्यक वहिप्रकारकप्रवृत्ति- दर्शनात् तस्य पर्वतविशेष्यकवद्भिज्ञानं जातमिति कल्पनीयम्-तद्विशेष्यक- तत्प्रकारकप्रवृत्तौ तद्विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वात् , तच्च ज्ञान- मनुमितिरूपमिति तत्करणतयानुमानस्य प्रामाण्यमावश्यकमिति वाच्यम्-- तत्र धूमज्ञानेन वह्निसंशयोत्पत्या तादृशसंशयादेव वह्नयार्थिनः प्रवृत्त्युप- पत्तेः। स्थाणुत्वतभावसहचरितोचैस्त्वज्ञानादयं स्थाणुर्न वेति संशय- 48 ·द्वितीयपरिच्छेदः 49 1 वत् वह्नितदभावसहचरितधूमज्ञानात्पर्वते वह्निसंशयसम्भवात् । तत्संशये तत्तदभावसमानाधिकरणधर्मवत्ता ज्ञानस्य हेतुत्वात् । धूमे महानसादौ वह्निसामानाधिकरण्यस्य गोपालघटिकाशकमूर्धादौ वह्नयभावसामा- नाधिकरण्यस्य ग्रहात् तथा चोक्तसंशयस्य प्रमात्वाभावान तत्कर- णस्य प्रामाण्यं । न च संशयात्सकम्पप्रवृत्तिसम्भोऽपि निष्कम्पप्रवृत्तेर- सम्भवाद्वलयर्थिनो निष्कम्पप्रवृत्तिनिर्वाहाय पर्वते वह्निनिश्चय आवश्यक इति वाच्यम् -अनुमितिकारणत्वेनाभिमतस्य हेतौ साध्याविनाभावनिश्चय- स्थासम्भवेनानुमितेरसम्भवात् । विवादापन्नं सर्वमामलकं कषायरसो- पंतमामलकत्वात् , परियामलकवदिति स्वभावलिङ्गस्य कालान्तर देशान्तरजातामलकेषु गुडादिसंसृष्टामलकेषु वा कषायरसव्यभिचार- दर्शनेनाविनाभावनिश्चयायोगात् । वृक्षोऽयं शिशुपात्वादिनि स्वभाव. लिङ्गस्य लताचूतवल्लताशिशुपासम्भावनया वृक्षत्वाविनाभाव.नश्चया- सम्भवात् । धृमादिरूपकार्यलिङ्गस्यापि गोपालघटिकादौ व्यभिचारेण वह्नयविनाभावनिश्चयायोगा। न च यत्र धूमस्तत्राग्निर्यत्राग्निर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्तीत्यन्वयव्यतिरेकसहचारज्ञानाभ्यामविनाभावनिश्चयः सम्भ- वतीति वाच्यम्-कतिपयाधिकरणेषु सहचारज्ञानस्य व्यभिचारस्थलऽपि सम्भवात् सर्वाधिकरणेषु ' सहचारहस्यासर्वज्ञानामसम्भवात् । तदर्थ सर्वज्ञतास्त्रीकारे चानुमानवैयर्थ्यात् । उक्तं च- भवन्नप्यविनाभावः परिच्छेत्तुं न शक्यते । जगत्त्रयगताशेषपदार्थालोचनाद्विना ॥ यतः प्रत्यक्षतो विश्वं पश्यन्ति हि भवादृशाः। किं दिव्यचक्षुषां तेषामनुमाने प्रयोजनम् ॥ इति ॥ तस्मादमित्यात्मकप्रमितेरभावान्नानुमानं प्रमाणमिति प्रमाणद्वै. विष्यकथनमयुक्तमिति वदन्ति । तन्व-प्रत्यक्षमात्रप्रामाण्यवादिनाऽनु- मानप्रामाण्यस्य वक्तुमयुक्तत्वात् । न ह्यनुमानस्य प्रामाण्याभावः प्रत्यक्षेण गृह्यते-न तावद्वाह्यप्रत्यक्षेण तस्य ज्ञानतद्धर्माविषयकत्वेनानुमानविषयक- त्वाभावात्तद्गताप्रामाण्यविषयकत्वासम्भवात् । नापि मानसप्रत्यक्षण- मनसोऽतीन्द्रियस्य भवद्भिरनङ्गीकारेण तजन्यप्रत्यक्षस्यैव भवन्मते- ऽसत्त्वात् । अनुमानेनानुमानाप्रामाण्यसाधने व्याघातात् । अनुमानं । तथा चेत्तत्र वह्निसंशयस्य (क 2 सहचारस्य (ख). PRA.

·50 प्रमेयरत्नालद्वारे. न प्रमाणमिति भवदीयानुमानं प्रमाणं? न वा ? आद्येऽनुमानविशेषस्य प्रामाण्याङ्गीकारात्प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाणमिति भवत्सिद्धान्तव्याघातः । द्वितीयेऽनुमानप्रामाण्येन किञ्चिद्वाधकमिति । अविनाभावनिश्चयस्तू- हास्यप्रमाणेन भवतीति तत्तिन्निश्चय इति सूत्रे प्रतिपादयिष्यते । व्याप्तिग्रहणाङ्गीकारे सर्वज्ञत्वापत्तिस्तु न युक्ता । सर्वज्ञत्वं हि न ताव- सर्वविषयकज्ञानवत्वं । सर्व वस्त्वित्यादिवाक्येन सर्वविषयकबोधे जाते श्रोतुस्सर्वज्ञत्वापत्तः। किंतु वस्तुत्वव्याप्या यावन्तो धर्मास्तत्तत्प्रकारक- साक्षात्कारवत्वं । तथा च सामान्याकारेण सर्वविषयकज्ञानस्य वस्तु- त्वव्याप्यतत्तद्यक्तित्वादिप्रकारकत्वाभावात् प्रत्यक्षत्वाभावाच न तदा- पत्तिरिति । अतोऽनुमानस्य प्रमाणत्वात्प्रमाणमेकमेवेत्ययुक्तम् । सौगतास्तु-अस्तु प्रमाणद्वैविध्यं, तच्च प्रत्यक्षानुमानभेदादेव, सामा- न्यविशेषभेदेन प्रमेयस्य द्विविधत्वेन तद्गाहकप्रमाणस्यापि द्विविधत्वस्य युक्तत्वात् । तत्र प्रत्यक्षं विशेषग्राहकमनुमानं च सामान्यग्राहकमिति । न चानुमानस्य सामान्यमात्रग्राहित्वे वह्नयर्थिनोऽनुमानेन विशेषे प्रवृत्ति- ने स्यादिति वाच्यम्-अनुमितो सामान्यस्य भानेऽपि सामान्येन विशेपस्य मानसज्ञानं जायते, तेन प्रवृत्तिरित्यभ्युपगमात् । न च परंपरया प्रवृत्त्युप पादनापेक्षयाऽनुमितेर्विशेषविषयकत्वमङ्गीकृत्य साक्षात्तदुपपादनं युक्त मिति वाच्यम्-धूमादेवद्विसामान्येन व्याप्तिसत्त्वेऽपि वह्निविशेषेण व्याप्तय- भावेन व्यापकस्यैवानुमितौ भानेनाव्यापकस्य विशेषस्यानुमितौ भाना- योगात् । अतस्सामान्यविषयानुमित्या विशेषस्य मानसज्ञानात्प्रवृत्ति- रित्याहुः। तन्न-सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषय इति सूत्रे प्रमेयसामा- न्यस्य सामान्यविशेषरूपताया वक्ष्यमाणत्वेन प्रमेयद्वैविध्यासिद्धेः। किञ्च धूमादिरूपकार्यलिङ्गस्थले कारणभूतस्य वह्निविशेषस्य शिशुपात्वादिरूप- स्वभावलिङ्गस्थले तादृशस्वभावाश्रयस्य वृक्षविशेषस्य च व्यापकत्वेनो- भयत्र सामान्यस्य व्यापकत्वाभावेनानुमिती सामान्यस्य भानमप्रामा- णिकम् । न हि कारणत्वं स्वभावाश्रयत्वं च सामान्यस्य सम्भवति सामान्यस्य तन्मतेऽपोहरूपतया कारणत्वाद्यसम्भवात् । एवमागमोप- मादीनामनुमाने अन्तर्भावासम्भवादपि प्रत्यक्षानुमानभेदेन प्रमाणद्वैविध्य- मयुक्तम् ।नच शब्दस्य न स्वासम्बन्धार्थवाहित्वं, तथा सति घटादिशब्दा- 1 तत्प्रकारकवत्व (क).

·द्वितीयपरिच्छेदः 51 , दपि पटादेोधप्रसङ्गात् । तथा च सम्बन्धार्थग्राहकत्वाच्छब्दस्यानुमाने अन्तर्भावो युक्त इति वाच्यम्-तथा सतीन्द्रियसम्बन्धार्थग्राहिणः प्रत्यक्ष- स्याप्यनुमानेऽन्तर्भावप्रसङ्गात् । न चाविनाभावसम्बन्धेन सम्बन्धार्थ- ग्राहकत्वमनुमानत्वे प्रयोजकं, इन्द्रियस्य घटाद्यर्थेनाविनाभावाभावान्ना- नुमानत्वमिति वाच्यम् स्वर्गे इन्द्रोऽस्तीत्यादिशब्दस्य भूलोकस्थस्य स्वगस्थेन्द्रादिरूपार्थेन देशतोऽविनाभावाभावात्। रावणशङ्खचक्रवर्त्यादि- शब्दानां भूतभविष्यदर्थप्रतिपादकानां स्वप्रतिपाद्यार्थेन कालतोऽप्य- विनाभावाभावात् शब्दस्याप्यनुमानत्वासम्भवात् । अत्र वैशेषिका:-आगमप्रमाणस्य हि न पदार्थशानं फलं, पदार्थानां वाच्यवाचकभावसम्बन्धेन पदसम्बन्धितया पूर्व गृहीतत्वेन पदज्ञाने सति पदार्थस्मरणस्य हस्तिदर्शनन हास्तिपकस्मरणवत्सम्भवात्, एकसम्वन्धि- ज्ञानस्यापरसम्बन्धिसरणे हेतुत्वात्, तादृशस्मरणस्य च यथार्थानुभवत्व- रूपप्रमात्वाभावेन प्रमाणफलत्वायोगात्। किंतु परोपस्थापितानां पदार्थानां परस्परसंसर्गज्ञानं, तथा च पदानां पदार्थव्याप्यत्वाभावेऽपि न क्षतिः। न च पदार्थसंसर्गस्यापि देशान्तरकालान्तरीयस्य पदव्यापकत्वं न सम्भव- तीति संसर्गज्ञानस्याप्यनुमितित्वमयुक्तमिति वाच्यम्---स्वविषयकज्ञान- पूर्वकत्वसम्बन्धेन संसर्गस्य पदनिष्टतया पदेष्वाकांक्षादित्वेन समुदायत्व- सत्त्वेन तेन तदनुमानसम्भवात् । वक्ता हि पदार्थानां संसंग बुध्वैव वाक्यं प्रयुत इति वाक्यस्य पदार्थसंसर्गज्ञानपूर्वकता। प्रयोगश्च-घटमानये- त्यादिपदानि घटानयनादीनां परस्परसंसर्गज्ञानपूर्वकाण्याकालादिमत्पद- समुदायत्वात्, मदीयवाक्यवदिति । तथा चागमस्यानुमान एवान्तर्भाव इति वदन्ति । तन्न-इदं रजतमिति वाक्याद्रजतार्थिनो रजतादौ प्रवृत्त्यनुप- पत्तेः । इदंपदार्थविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानस्यैव रजतार्थिन इदंपदार्थ- विशेष्यकप्रवृत्तौ कारणत्वात् । अन्यथेदं रजतमिति प्रत्यक्षादिज्ञानादिव रजतज्ञानवान् चैत्र इत्यादिज्ञानादपि प्रवृत्त्यापत्तेः। भवन्मते इदं रजत- मिति वाक्यं रजतसंसर्गज्ञानपूर्वकमित्येवानुमित्युत्पत्तः । अत्र नव्यवैशेषिकाः-उक्तस्थले इदं रजतमिति वाक्यं रजतसंसर्ग- ज्ञानपूर्वकमित्यनुमितिर्न स्वीक्रियते येनोक्तवाक्यात्प्रवृत्त्यनुपपत्तिः स्यात् । किं तु इदंपदार्थस्तादात्म्येन रजतवान् समानविभक्तिकरजतपदसमभि- व्याहृतेदंपदोपस्थाप्यत्वात् मदीयवाक्यार्थवदिति। न चैवं भ्रान्तोच्चरितेदं रजतमिति वाक्यं प्रतिपद्येदंपदार्थे तादात्म्येन रजताभावाट्यभिचार 4* ·52 प्रमेयरत्नालङ्कारे इति वाच्यम्-अबाधितत्वरूपयोग्यताया अपि हेतुकोटौ निवेशा- दित्याहुः । तन्न-यत्रेदं रजतं न वेति सन्देहस्तत्रेदं रजत मिति वाक्याच्छाब्दवोधानुपपत्तः । तत्रावाधितत्वरूप योग्यताया निश्चयाभावेन तद्धटितहेतोरनिश्चयात् । विशेष्ये प्रकारवत्वस्यैवाबाधि- तत्वरूपतया इदमर्थे रजतसन्देहदशायामिदसर्थे तादात्म्येन रजतवत्व- रूपयोग्यताया निश्चयासम्भवादिति । तथा चागमस्यानुमानेऽन्तर्भावा- सम्भवात्प्रत्यक्षानुमानभेदेन प्रमाणद्वैविध्यमयुक्तम् । एवमुपमानस्याप्यनु- मानेऽन्तर्भावो न सम्भवति । तथा हि-नगरेषु दृष्टगोपिण्डस्य पुरुयस्य वनं गतस्य गवयसमागमे अयं गोसदृश इति ज्ञानं जायते । तदनन्तरम- नेन सदृशी मदीया गौरिति प्रमा जायते । तत्रान्वयव्यतिरेकाभ्यां गवय- निष्ठगोसादृश्यज्ञानं करणम् । गोनिष्ठगवयसादृश्यज्ञानं फलम् । न चेदं प्रत्यक्षेण भवति-गोव्यक्तेस्तद्देशावृत्तित्वात्। नाप्यनुमान-गवयनिष्ठगोसा- दृश्यस्य गोवृत्तित्वाभावेन गवि गवयसादृश्यसाधकत्वायोगात् । अथ मदीया गौरेतद्वयसदृशी, एतद्वयनिष्ठसादृश्यप्रतियोगित्वात् । यो यनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी स तत्सदृशः, यथा मैत्रनिष्ठसादृश्यप्रतियोगी चैत्रो मैत्रसदृश इत्यनुमानान्मदीया गौर्गवयसदृशीत ज्ञानं सम्भवतीति चेन्न-गवि गवयनिष्ठगोसादृश्यप्रतियोगित्वज्ञानामावेप्यनेन सदृशी मदीया गौरिति ज्ञानस्यानुभवसिद्धत्वेन तस्यानुमानत्वासम्भवात् । उक्तं च मार्ताण्डे-यदा च तादृशो गौस्तदा न तस्य तद्धर्मतया ग्रहणमस्तीति । अनेन सदृशी मदीया गौरिति ज्ञानात्पूर्व गोधर्मतया गवयनिष्ठ सादृश्य- प्रतियोगित्वस्य ज्ञानं नास्तीत्यर्थः । यद्यपि पक्षधर्मत्वाभावेऽपि हेतोरनु- मितिजनकताया वक्ष्यमाणत्वाद्वयनिष्ठगोसादृश्यस्य गोनिष्ठत्वाभावेऽप्य- र्थानुपपत्तिवलेनैव गोनिष्ठगवयसादृश्यानुमापकत्वं सम्भवति । तथापि स्याद्वादिमते तथाङ्गीकारेणानुमानान्तर्भावसम्भवेऽपि परेषां मते हेतोः पक्षधर्मत्वनयत्यस्याङ्गीकारादुपमानस्यानुमानान्तर्भावो न युक्त इति मार्ता- ण्डाभिप्रायः। एतेन नाप्यनुमानरूपता लिङ्गाभावात्। गवयगतं सादृश्य लिङ्गमिति चेन्न-व्यधिकरणासिद्धत्वप्रसक्तः। न च व्यधिकरणासिद्धस्य गमकत्वं काककाादिवदिति न्यायकुमुदचन्द्रोदयसन्दर्भेऽपिव्याख्यातः। तस्यापि परमते उपमानस्यानुमानान्तर्भावासम्भवपरत्वात् । अत एव न्यायकुमुदचन्द्रोदये स्वमते उपमानस्य प्रत्यभिज्ञायामन्तर्भावमभिधायानु- मानेप्यन्तर्भावोऽभिहित इति ध्येयम् । एवमर्थापत्तिरपि प्रमाणान्तरम् ।

·द्वितीयपरिच्छेदः 53 . तथा हि-उपपाद्यज्ञानजन्योपपादक'ज्ञानमर्थापत्तिः। यथा दिवाऽभुक्षा- नस्य देवदत्तस्य पीनत्वज्ञानेन रात्रिभोजनज्ञानं । तत्र उपपाद्यभूतपीनत्व- ज्ञानं करणम् । उपपादकरात्रिभोजनशानं फलम् । रात्रिभोजनाभावप्रयुक्ता- भावप्रतियोगित्वं पीलत्वे रात्रिभोजनोपपाद्यत्वम् । पीनत्वाभावप्रयोजका- भावप्रतियोगित्वं गत्रिभोजनस्य पीनत्वोपपादकत्वम् । दिवाऽभुञ्जानस्य रात्रिभोजनाभाने पीनत्वाभाव इति तदभावयोः प्रयोज्यप्रयोजकभाव. प्रतीतेः । सा पड्डिधा-प्रत्यक्षजन्या, अनुमानजन्या, उपमानजन्या, आगम- जन्या, अर्थपत्तिजन्या, अनुपलब्धिजन्या चेति । तत्र प्रत्यक्षात्मकोपपाद्य- ज्ञानजन्या यथा-वहौ दाहविषयकप्रत्यक्षेण तजनकतावच्छेदकशक्तिज्ञानं । अनुमानपूर्विका यथा-आदित्यो गतिमान् देशान्तरसंयोगवत्यात् बाणव- दित्यनुमानेन गोतमत्वधिपयकेणादित्यो गमनशक्तिमानिति ज्ञानं । उप मानपूर्विका यधा-मदीया गौरेतद्वयसदृशीत्याकारकोपमितिविषयत्वेनो- पमितिविषयतावच्छेदकशक्तिकल्पनम्। एवमन्याप्युदाहार्या । उक्तार्थापत्ति- ज्ञानं न तावत्प्रत्यक्ष-शक्तगतीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षस्थ तद्विषयकत्वायोगात् । नाप्यनुमितिः-तन्मूलभूतव्याप्तिज्ञानस्य प्रत्यक्षेणासम्भवात् । शक्तिसाध- कानुमितहेतुव्याप्तेरतीन्द्रियशक्तिघटितत्वात् , अनुमानेन व्याप्तिग्रहणाङ्गी- कारे तदनुमानमूलभूतव्याप्तेरप्यनुमानान्तरेण अहणावश्यकतयाऽनवस्था- पत्तश्च । न च साध्याभावप्रयुक्ताभावप्रतियोगित्वस्यैव स्याद्वादिमते व्यानि- त्वादर्थापत्तिहेतुभूतमुपपाद्यत्वज्ञानं प्रत्यक्षणानुमानेन वा न युज्यत इति वाच्यम्-ऊहाख्यप्रमाणेन व्यानिग्रहणस्य वक्ष्यमाणत्वेनोक्तोपपाद्यत्व- स्याऽपि तेन ग्रहणसम्भवेनार्थापत्तेरनुमानान्तर्भावसम्भवात् । परेषामर्थापत्तरनुमानेऽन्तर्भावासम्भवाद्वैशेषिकोक्ता प्रमाणसङ्ख्या न अतः युक्ता। अत्र वैशेपिकाः-अर्थापत्तेरनुमान एवान्तर्भावः । न च तद्धतुभत- व्याप्तिज्ञानासम्भवः, प्रत्यक्षणव तत्सम्भवात् । प्रत्यक्ष हि द्विविधं लौकिक. मलौकिकं चेति। तत्र लौकिकं संयोगसंयुक्तसमवायादिषड्डिधसन्निकर्ष- जन्यम् । अलौकिकं च त्रिविधं-ज्ञानलक्षणाजन्यं, सामान्यलक्षणाजन्यं, योगजधर्मजन्यं चति । तत्र चक्षुषा सुरभिश्चन्दनखण्ड इति प्रत्यक्षमाद्यं । तत्र सौरभांशे चक्षुषः स्वतो ग्रहणसामर्थ्याभावेन पूर्व घ्राणेन गृहीत- -- 1 ज्ञानकल्पनं (ख). 2 चक्षुषा (ख).

·प्रमेयरलालङ्कारे स्यैव ग्रहणं वाच्यमिति शानलक्षणा सौरभांशग्रहणे हेतुः। ज्ञानलक्षणा च ज्ञानमेव । धूमवयादिदर्शने सति धूमत्ववह्नित्वादिसामान्येन सकल- वह्निधृमानां ज्ञानं द्वितीयम् । योगजधर्मसहायेन मनसाऽतीतानागतसर्व- प्रत्यक्षं तृतीयं । तथा च दिवाभोजनाभावविशिष्ट पीनत्वस्य रात्रिभोजन निरूपितव्याप्तः सामान्यलक्षणाजन्यप्रत्यक्षण सर्वोपसंहारेण ग्रहणसम्भवा- दर्थापत्तरनुमानेऽन्तर्भावस्सम्भवति। न च सामान्यलक्षणाजन्यप्रत्यक्षे सामान्याश्रयं यत्किचियक्तो लौकिकप्रत्यक्षस्य कारणतया धूमादिना यत् किंचिदेकव्यक्तिप्रत्यक्षेण सर्वे धूमा इति तादृशप्रत्यक्षसम्भवेन तत्र व्याप्तिग्रहणसम्भवेऽपि शक्तयाद्यतीन्द्रियपदार्थनिरूपितव्याप्तेस्तेन ग्रहणा-- योगादतीन्द्रियशक्तयादिविषयकार्थापत्तेरनुमानेऽन्तर्भावो न सम्भवतीति वाच्यम्-करणतातिरिक्तशक्तेरप्रामाणिकतया तद्विषयकार्थापत्तेः प्रमा- णत्वासम्भवात् । ननु मण्यादिसमवधानकालीनवह्निना दाहापत्तिवारणाय दाहं प्रति मणेः प्रतिबन्धकत्वं वाच्यम् । तञ्च कार्यानुकूलशक्तिविघटकत्वमिति मणेः प्रतिवन्धकत्वान्यथानुपपत्त्या मणिनाशाद्वहिगता दाहजनकतावच्छेदिका शक्तिरभ्युपगन्तव्येति चेन्न-उभयवादिसिद्धमण्यभावस्य दाहं प्रति कारणतयैव मणिसमवधानकाले वह्निना दाहापत्तिवारणसम्भवेन तदर्थ शक्तिविशिष्टवह्नः कारणत्वकल्पनात् । अन्यथा अनन्तशक्तितन्नाशादीनां कल्पनीयतया गौरवात् । प्रतिवन्धकत्वं तु कारणीभूताभावप्रतियोगित्व- मिति मण्यभावस्य कारणतयैव मणेः प्रतिबन्धकतानिर्वाहान्न प्रतिवन्ध- कत्वान्यथानुपपत्त्यापि शक्तिसिद्धिः । अतोऽतीन्द्रियविषयकार्थापत्तेर- सम्भवादैन्द्रियकविषयकार्थापत्तश्चानुमानेऽन्तर्भूतत्वात्प्रत्यक्षानुमानभेदेन प्रमाणद्वैविध्यं युक्तमित्याहुः । तन्न--सर्वे धूमा इत्यादिज्ञानस्य प्रत्यक्षत्वे घटं साक्षात्करोमीतिवत्सर्वान् धूमान् साक्षात्करोमीति प्रतीत्यापत्ते- स्तदज्ञानस्योहाख्यप्रमाणताया एव युक्तत्वात् । एवं प्रतिबन्धकामाव- स्यापि कार्यमात्रे कारणतां स्वीकृत्य शक्तिखण्डनं न युक्तं । यत्र चैत्र प्रति दाहो मा जायतामिति मन्त्रः कृतः, तत्र दाहं प्रति मन्त्राभावस्य कारणत्वे मैत्रं प्रत्यपि तद्वहिना दाहानुपपत्तेः । न च दाहं प्रति मन्त्र- स्योद्देश्यतासम्बन्धेनैव प्रतिबन्धकता। तत्र चैत्र एवोद्देश्यतासम्बन्धेन 1पीनत्वे (क). 2 भूमादि (ख).

·द्वितीयपरिचछेदः 55 मन्त्रसत्त्वेन मैत्रादौ तत्सम्भन्धावच्छिन्नमन्त्राभावसत्त्वेन दाहोपपत्ति- रिति वाच्यम्--एतदिनपर्यन्तं चैत्रस्य दाहो न जायतामिति यत्र मन्त्रः कृतः तत्र मन्त्रनाशानन्तरं मन्त्राभावसत्त्वेन चैत्रस्यापि दाहापत्तः । न च तत्र दिनस्यैव प्रतिबन्धकत्वात्तत्र मध्ये न दाहापत्तिरिति वाच्यम्-- तथा सति तद्दिने पुरुषान्तरस्यापि दाहानुपपत्तेः। अत्र पदार्थानां विचित्रशक्तेरावश्यकत्वान्गाहकार्थापत्तेः परमतेऽनुमानेऽन्तर्भावासम्भ- वात्पराभिमता सङ्ख्या न युक्तव । एवमभावप्रमाणस्यातिरिक्तस्य सत्ताच्च सा न युक्ता । तथा हि-ज्ञानकरणाजन्याभावविषयकप्रमात्व- मभावप्रमाया लक्षणं । अत्राजन्यान्तोपादानादभावविषयकानुमितिशाब्द- वोधयो तिव्याप्तिः । तादृशप्रमारूपेण परिणममानं च ज्ञानमभाव- प्रमाणम् । यद्यपीदं स्याद्वादिमते प्रत्यक्षेऽन्तर्भूतम् । तथापि वैशेषिकमते तस्य प्रत्यक्षेऽन्तर्भावासम्भवादतिरिक्तता दुर्वारा। तन्मते प्रत्यक्ष इन्द्रियसन्निकर्षस्य कारणत्वाभ्युपगमादभावेन साकमिन्द्रियाणां सन्नि- कर्षासम्भवात् । न चाभावाधिकरणयोर्विशेषणतानामकस्य स्वरूप- सम्बन्धस्य स्वीकारामृतलादौ पटाद्यभावस्य चक्षुस्संयुक्तविशेषणतादि- सन्निकर्षः सम्भवतीति वाच्यम्--विशेषणताया भृतलस्वरूपत्वेऽभाव- स्वरूपत्वे वा घटबद्भतलेऽपि घटाभावप्रतीत्यापत्तेः, अभावस्य तत्सम्ब- न्धस्य च सत्त्वात् । एवं घटसत्तादशायामपि कपाले घटप्रागभाव- ध्वंसयोः प्रतीत्यापत्तिः । अभावस्वरूपस्य कपालस्वरूपस्य वा प्राग- भावध्वंससम्वन्धस्य घटसत्तादशायामप्यप्रत्यक्षत्वात् । अत्र वैशेषिका:-अभावश्चतुर्विधः-प्रागभावः, प्रध्वंसाभावः, अत्यन्ताभावः, अन्योन्याभावश्चेति । तत्र घटो भविष्यतीति प्रतीति- विषयोऽभावः प्रागभावः। तस्य चानादित्वे सति सान्तत्वं लक्षणम् । अत्र घटादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । अत्यन्ताभाववारणाय विशेष्यम् । घटो नश्यतीति प्रतीतिविषयीभूतोऽभावः प्रध्वं साभावः । तस्य च सादित्वे सत्यनन्तत्वं लक्षणम् । अत्यन्ताभाववारणाय सत्यन्तम् । घटादिवारणाय विशेष्यम् । भूतले घटो नास्तीत्यादिप्रतीतिविषयोs- भावोऽत्यन्ताभावः । तस्य च नित्यत्वे सत्यन्योन्याभावभिन्नाभावत्वं लक्षणम् । प्रागभावादिवारणाय सत्यन्तम् । अन्योन्याभाववारणाय विशेष्यम् । घटः पटो न भवतीति प्रतीतिविषयीभूतोऽभावोऽन्योन्या- भावः । तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वमन्योन्याभावस्य ·56 . प्रमेयरलालझारे लक्षणम् । तादात्म्येन सतो घटस्य पटादावभावो हि घटाद्यन्योन्या- भाव इति तत्र लक्षणसङ्गतिः । एवं च घटसत्तादशायां कपाले प्रागभावप्रध्वंसाभावयोन प्रतीत्यापत्तिः। तदानीं प्रागभावस्य नाशात् , ध्वंसस्य चानुत्पत्तेः । एवं घटवतले घटाभावप्रतीत्यापत्तिरपि न युक्ता । घटानाधिकरणकालावच्छिन्नभूतलस्यैव घटाभावसम्बन्धत्वेन तद्दशायाममावस्य सत्तेऽपि निरुक्तस्वरूपसम्बन्धाभावेनैव ताश- प्रतीत्यापत्तिवारणात् । शुद्धभूतलस्वरूपस्य सम्बन्धत्वानुपगमात् । अतश्चक्षुषस्संयुक्तविशेषणतादिना घटाद्यभावस्य प्रत्यक्षोपपत्ते भाव- प्रमाणस्यातिरिक्तता । न चैवं यत्र मानिकृष्टाधिकरणान्तरवृत्तघटादे- भूतलादावारोपस्तत्रापि भूतले घटाभावप्रत्यक्षापत्तिः । तद्भुतटस्य घटा- नधिकरणत्न घटानधिकरणकालावच्छिन्नभूतलात्मकस्वरूपसम्वन्धस्य घटाभावस्य च सत्त्वादिति वाच्यम्-यदधिकरणेऽभावप्रत्यक्षं तदधिकर- णगतस्य विषयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोग्युपलम्भाभावस्यापि कारण- त्वात् । उक्तारोपस्थल भृतले विषयतासम्बन्धेन प्रतियोग्यारोप- सत्वेन तदभावविरहान । च भूतलादौ परमाण्वादेर तीन्द्रियस्याप्यभावप्रत्यक्षं स्यादिति वाच्यम्-प्रतियोग्युपलम्भपढ़ेन प्रतियोगिविषयकस्य लौकिकप्रत्यक्षस्य विवक्षितत्वात् पवादिविषयकलौकिकप्रत्यक्षस्थाप्रसिद्धया तदभावरूपाया योग्यानु- योग्यानुपलब्धेरभावेन परमाण्वाद्यभावप्रत्यक्षासम्भवात् । परमाण्वादौ घटाभावादेः प्रत्यक्षं तु परमाणुस्वरूपस्य स्वरूपसम्बन्धत्वकल्पनादेव वारणीयमिति वदन्ति । तन्न- अधिकरणातिरिक्ताभावस्याप्रामाणि- कत्वात् । न च घटाभावस्य भूतलस्वरूपत्वे सघटभूतलेऽपि घटाभाव- प्रतीत्यापत्तिरिति वाच्यम्-याशपर्यायविशिष्टस्य भूतलस्य भवन्मते घटा- भावनिरूपितस्वरूपसम्बन्धत्वं तादृशपर्यायविशिष्टभूतलस्यैवात्यन्ताभाव- स्वरूपत्वोपगमात्तावतैव निर्वाहेऽनन्ताभावकल्पने गौरवात् । किं च घटाभावस्य भूतलातिरिक्तत्वे घटामात्रेऽपि घटाभावोऽतिरिक्तस्तत्राप्यति- रिक्त इत्यनवस्थापत्तिः । घटाभावे विद्यमानघटाभा. वोऽधिकरणस्वरूप एवाभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणस्वरूपत्वादिति वाच्यम्-प्रथमपर्यायेऽधिकरणातिरिक्ततामभ्युपगम्य द्वितीयपर्यायेऽधि- करणस्वरूपत्वकल्पनापेक्षया प्रथमत एव तथात्वकल्पनस्य युक्तत्वात् । घटत्वाव्यवहितपूर्ववृत्तिमृत्पिण्डत्वादिपर्यायविशिष्टद्रव्यस्य तादृशपर्या: परमा- ·दिनीयपरिच्छेदः 57 यस्य वा घटप्रागभावरूपत्वमुत्तरपर्यायविशिष्टद्रव्यस्य तादृशपर्यायस्य वा ध्वंसत्वमित्येतावनैव घटो भविष्यति, घटो नष्ट इत्यादिप्रतीतिनिर्वाहे तदतिरिक्तानन्तप्रागभावानन्तध्वंसानां कल्पनस्यानुचितत्वात् । पवं घटाद्यन्योन्याभावोऽपि पटादिगतपटन्वादिरूप एव । यद्धर्मावच्छिन्नता दात्म्यभ्रमं प्रति यद्धर्मप्रकारकशानस्य प्रतिवन्धकता तद्धर्मस्यैव तद्धर्माव- च्छिन्नभेदरूपत्वात्। पटत्वादिप्रकारकज्ञानस्य घटतादास्यभ्रमं प्रति, शुक्ति- त्वादिप्रकारकज्ञानस्य च रजततादात्म्यभ्रमंप्रति प्रतिबन्धकत्वेन पटत्व शुक्तित्वादेर्घटत्वरजतत्वाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदरूपताया युक्तत्वात् । पटादी घटादिभेदस्यानिरिक्तन्त्र घटभेदोण्यतिरिक्तस्तद्भेदोऽप्यतिरिक्त इत्यनवस्थापत्तिः । अतो घटादिव्यावर्तकधर्म एव घटादिभेद इति युक्तम् । एवमतिरिक्ताभावं प्रत्यधिकरणस्वरूपमेव विशेपणतासम्बन्ध इनि न युक्तम् । सह्यं प्रति विन्ध्यस्यैवानिरिक्ताभावं प्रति भूतलस्य सम्बन्धत्वा- सम्भवात्। अतोऽतिरिक्ताभाववादिमतेऽभावे सन्निकर्षासम्भवान् । अभावप्रमाणस्य प्रत्यक्षऽन्तर्भावायोगात्तदभिमतप्रमाणसंख्या न युक्तैव । न चाधिकरणनिष्ठस्य प्रतियोग्युपलम्भाभावस्यैवाभावप्रमितो साधकत- मत्वेनाभावप्रमाणत्वात्तस्य आनरूपप्रत्यक्षप्रमाणेन महामेदः स्याद्वादि- पक्षेऽपि न सम्भवतीति वाच्यम-ज्ञानातिरिक्त प्रमाणं न भवतीत्यर्थस्य प्रागेव प्रपञ्चितत्वेन प्रतियोग्युपलम्भाभावस्य प्रमाणताया निरस्तप्राय- त्वात् । न चैवमपि सम्भवैतियोः प्रमाणान्तरयोः सत्त्वात् कथं प्रत्यक्ष- परोक्षभेदेनापि वैविध्यमिति वाच्यम्-सम्भवैतिह्ययोः प्रत्यक्षानुमानान्य- तरान्त तत्वात् । तत्र सम्भवो द्विविधः-सम्भावनारूपो निश्चयरूपश्च । तत्राद्य इन्द्रस्तर्जन्या सुमेरुमुद्धर्तुं शक्नोतीत्यादिसम्भावना सत्यवचनजन्य- रूप इत्यागमप्रमाणान्तर्भूतः । द्वितीयस्तु सहस्रमस्तीत्युक्तेऽत्र शतं सम्भवतीति बोधः । स चानुमानमेव । इदं सहस्त्रत्वे शत- घटितसमुदायनिष्ठं, सहस्रत्वात् , प्राग्गुणितसहस्रत्वदिति लिङ्गजन्य- त्वात् । इह वृक्षे यक्षस्तिष्ठतीत्या दिवाक्यजन्यज्ञानमैतिह्यम् । तच्च यथार्थ चेदागमो नो चेत्तदाभासः। एवं चेष्टापि न प्रमाणान्तरं-द्वित्वादि- वोधेच्छया कृतस्य संयुक्ताङ्गुलियादिनिर्देशस्य सङ्केतवशेन द्वित्वादि- शब्दस्मृतिद्वारा द्वित्वादिवाधजनकत्वेनागमप्रमाण एवान्तर्भूतत्वात् । अन्यथा सङ्केतवशन वर्णस्मृतिपूर्वकपदस्मृतिद्वारार्थबोधकस्य लिप्या- देरपि प्रमाणान्तरतापचः। अतः प्रत्यक्षपरोक्षमेदेन द्वित्वया सर्व- .

·प्रमेयरलालबारे अथेदानी प्रथमप्रमाणभेदस्य प्रमाणसंग्राहकत्वात्समुचितेति दिक् । प्रत्यक्षस्य लक्षणमाह---- विशदं प्रत्यक्षम् ॥३॥ अत्र हिताहितेद्यादिसूत्रात् ज्ञानमित्यनुवर्तते । तेन विशदज्ञानत्वं प्रत्यक्षस्य लक्षणं लभ्यते । विशदज्ञानत्वं च विषयत्वान्तराप्रयोज्य- विषयताकत्वमिति वक्ष्यते । न च नैयायिकोक्तज्ञानलक्षणाजन्यप्रत्यक्ष- सामान्यलक्षणाजन्यप्रत्यक्षयोरव्याप्तिः। सुरभिश्चन्दनखण्ड इति चाक्षुष- ज्ञानीयसौरभविषयतायाः पूर्वानुभूतसौरभस्मरणविषयताप्रयोज्यत्वात् । सामान्यलक्षणाजन्यज्ञानीयाया अपि सर्वे घटा इति प्रत्यक्षविषयताया अप्येकस्मिन् घटे घटत्वग्रहविषयताप्रयोज्यत्वादिति वाच्यम्-तत्र प्रथ- मस्योपनीतभानत्वेनाभिमतस्य प्रत्यभिज्ञारूपत्वेन द्वितीयस्योहाख्य- प्रमाणत्वेन तयोः प्रत्यक्षत्वाभावात् । अन्यथा सौरभं साक्षात्करोमि सर्वान् घटान् साक्षात्करोमीत्यादिप्रतीत्यापत्तः। विषयतान्तरप्रयोज्य- विषयताकशानस्यापि प्रत्यक्षेऽन्तर्भावेऽनुमानस्यापि तथात्वापत्तदुर्वार- त्वात् । तथा हि-वह्निव्याप्यवत्तापरामर्शरूपविशेषदर्शनमूलकवह्नयुप- नीतभानादेव पर्वतादौ वयाद्यर्थिपुरुषप्रवृत्तिनिर्वाहान्नानुमानस्य पृथक्प्रामाण्यम् । न चान्वयव्याप्तिज्ञानकाले साध्यज्ञानस्यावश्यकत्वा- द्वयादिविषयकोपनीतभानोपपत्तावपीतरभेदज्ञानशून्यकालीनेतरत्व-- व्यापकीभूताभावप्रतियोगिपृथिवीत्ववति पृथिवीत्यादिव्यतिरेकव्याप्ति- ज्ञानकाले इतरभेदज्ञानाभावात्तदुपनीतभानासम्भवेन तत्र प्रमित्यन्तर- स्वीकार आवश्यक इति वाच्यम्--अभावत्वादिसामान्यलक्षणसन्निकर्ष- वलादितरभेदगोचरप्रत्यक्षोपपत्तः । एवं घटमानयेति वाक्यश्रवणानन्तरं घटकर्मत्वानयनकृत्यादीनां परस्परसंसर्गावगाहिज्ञानमपि प्रमित्यन्तरं न स्यात् । शाब्दवोधस्थले पूर्व पदार्थोपस्थितेरावश्यकतया तादृशमान- सोपनीतभानेनैव निर्वाहात् । न च संसर्गोपस्थितेरनैक्यात् कथं संसर्ग- बोध इति वाच्यम्-वाधाभावादिबला'दस्यापि संसर्गतया भानसम्भवात्। न च तदुपनीतभानं प्रति तदुपनायकज्ञानत्वेन हेतुत्वे व्यभिचार' इति वाच्यम् -सांसर्गिकविषयताभिन्नालौकिकविषयताया एव जन्यतावच्छेद- 1 बलात् कस्यापि (क), ·दिलीयपरिच्छेदः 59 कत्वेन व्यभिचाराभावात्। शाब्दयोधात्मकप्रमित्यन्तरस्वीकारे तन्निर्वा- हकबहुतरकार्यकारणभावकल्पनापेक्षया सांसर्गिकविषयताभेदनिवेशे लाघवस्यातिस्फुटत्वात् योग्यताज्ञानस्य शब्दसामान्ये हेतुतया संसर्ग- विषयकयोग्यताज्ञानसत्त्वात् । सांसर्गिकविषयताभेदानिवेशेऽपि क्षत्य- भावाच्च । एवं गवये गोसादृश्यज्ञानजन्यमनेन सदृशी मदीया गौरिति ज्ञानमप्युपनीतप्रत्यक्षमेव स्यात्तथा चाविशदज्ञानस्यापि प्रत्यक्षत्वाङ्गीकारे- प्रत्यक्षमेकमेव प्रमाण स्यादिति चार्वाकमतप्रवेशापत्तिर्दुर्वारा ॥ अत्र नैयायिका-लिङ्गपरामोत्तरोत्पन्नप्रमित्युत्तरमनुमिनोमीत्यनु- व्यवसायस्तावदनुभवसिद्धः । तद्विषयीभूतानुमितित्वजातिविशेषाव- च्छिन्नकरणतयानुमानस्य प्रमाणान्तरत्वमावश्यकम् । एवं शब्दश्रवणा- नन्तरं जायमानज्ञानोत्तरं शब्दयामीत्यनुव्यवसायोत्पत्त्या तद्विषयतया सिद्धशाब्दत्वाख्यजातिविशेषावच्छिन्नकरणतया शाब्दप्रमाणसिद्धिः। एवमुपमिनोमीत्यनुव्यवसायबलादुपमानस्यापि प्रमाणान्तरत्वमिति वदन्ति । तन्न--उक्तानुव्यवसायैरनुमितित्वादिजातिसिद्धावपि तासां चाक्षुषत्वादिवत्प्रत्यक्षत्वव्याप्यतासम्भवेनानुमानादीनां प्रत्यक्षान्तर्भावा- विरोधात् । न चानुमित्यादीनां प्रत्यक्षविशेषत्वेऽनुमित्यनन्तरं साक्षात्करो. मीत्यादिप्रत्ययापत्तिरिति वाच्यम्--सुरभिश्चन्दनमित्यादिज्ञानानां प्रत्यक्ष त्वेऽपि तदनन्तरं सौरभं साक्षात्करोमीत्यादिप्रतीत्यभाववदनुमित्यनन्तर मपि वह्नि साक्षात्करोमीत्यादिप्रतीत्यभावोपपत्तेः । तादृशप्रतीतौ लौकिक- प्रत्यक्षस्यैव विषयताकल्पनासम्भवात् । किं चानुमितिसामग्रीकाले प्रत्यक्ष- वारणायानुमितिसामग्रथा प्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धकत्वं कल्पनीयमनुमितित्वा दीनां प्रत्यक्षत्वव्याप्यत्वे तद्दशायामनुमित्यात्मकप्रत्यक्षस्यवोत्पत्त्या तदकल्प नेन लाघवं च । अतो विशदज्ञानस्य प्रत्यजत्वमयुक्तमेव। ननु किमिदं वैशय? न च वर्णसंस्थानादिनिष्टप्रकारतानिरूपि- तार्थनिष्ठविशेष्यताकत्वमेव वैशा। उक्तं च लघीयस्त्रये- अनुमानाद्यतिरेकेण विशेषप्रतिभासनम् । तद्वैशा मतं बुद्धरवैशद्यमतः परम् ॥ इति ॥ अनुमानादिभ्योऽतिरेकेणाधिक्येन यद्विशेषाणां नियतदेशकाल संस्थानाद्यर्थाकाराणां प्रतिभासनं तदुबैवैशद्यमित्यर्थ इति वाच्यम्-- वर्ण संस्थानादिविशिष्टो घट इति शब्दजन्यवोधे निरुक्तलक्षणसत्त्वेनाति- व्याप्तेः। न च ज्ञानान्तराप्रयोज्याया वर्णसंस्थानादिप्रकारता तन्निरूप- . --- ·60 प्रमेयरलालङ्कारे कत्वं वैशचं, शाब्दवोधीयवर्णादिप्रकारता च पदजन्यपदार्थोपस्थितिप्रयो- ज्येति नातिव्याप्तः प्रत्यक्षानिरूपितवर्णादिप्रकारताया इन्द्रियप्रयोज्य- त्वेऽपि झानान्तराप्रयोज्यत्वात्तत्र लक्षणसङ्गतिरिति वाच्यम्-तथा सति प्रकारतायां ज्ञानान्तराप्रयोज्यत्वनिवेशनैव व्याग्निज्ञानप्रयोज्यविषयताकानु- मानादेवारणसम्भवे प्रकारतायां वर्णादिनिष्ठत्वनिवेशवैफल्यात्। तन्नि वेशेऽनुमानज्ञानादीनां स्वांशे वैशद्यानुपपत्तश्च, स्वांशे वर्णादिप्रकार- कत्वामापात् । अतो ज्ञानान्तराप्रयोज्यविषयताकत्वमेव निष्कृष्टं वैशयं । तदेव च लभीयस्त्रयकारिकाविवक्षितमित्यभिप्रेत्याह- प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यम् ॥४॥ अस्य गोद्धितीयेन भवितव्यमित्युक्ते गौरव द्वितीयोऽन्विष्यते। अश्वादीनां द्वितीयत्वाविशेपेऽप्यश्वो गर्धभश्च नान्विष्यते । अतो द्वितीया दिपदानां सजातीयद्वितीयादिबोधकत्ववत् अव्यवधानपदस्थापि सजातीयाव्यवधानबोधकत्वान् , प्रतीत्यन्तराव्यवधानमेवाव्यवधानपदे- नोच्यते। अत एवोपर्युपरि स्वर्गपटलानीत्यत्र वीप्सयाऽन्यवधानबोधा- नुपपत्तिः । स्वर्गपटलानां मध्ये देशव्यवधानसत्त्वादित्याशङ्क-य सजातीयाव्यवधानस्य विवक्षितत्वान्नानुपपत्तिरिति समाहितं। तथा च प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन भासनं प्रतीत्यन्तराप्रयोज्यविषयताकत्वं ज्ञानस्य वैशद्यमित्यर्थः। अत्र विषयतावत्वमात्र प्रत्यक्षलक्षणभूतं वैशद्यमित्युक्त परोक्षज्ञानऽतिव्यानिरतः प्रतीत्यन्तराप्रयोज्येति । वह्नयादिनिष्ठानुमिति- विषयताया व्याप्तिज्ञानीयविषयताप्रयुक्तत्वाच्छाब्दवोधविषयतायाः पदा र्थोपस्थितिीवषयताप्रयुक्तत्वात् स्मृतिविपयताया अनुभवविषयताप्रयुक्त- त्वेन प्रतीत्यन्तराप्रयोज्यत्वाभावान्नातिव्याप्तिः। अप्रयोज्यविषयताकत्व मित्युक्तऽसम्भवः। प्रत्यक्षविषयताया अपीन्द्रियप्रयोज्यत्वादतः प्रती- त्यन्तरेति । प्रतीत्यप्रयोज्यविषयताकत्वनिवेशेप्यसम्भवः प्रत्यक्षविषय- तायाः स्वात्मकप्रतीतिप्रयोज्यत्वादतः अन्तरेति । न चैवमीहादिज्ञानेऽ- व्याप्तिः तदीयविषयताया अवग्रहादिज्योज्यत्वेन प्रतीत्यन्तराप्रयोज्यविषय ताकत्वाभावादिति वाच्यम्-भिन्नभिन्नेन्द्रियव्यापारादेवावग्रहेहादीनामु- त्पत्त्या ईहादिकं प्रत्यवग्रहादेहेतुत्वाभावात् । ईहादाववग्रहादेहेतुत्वेऽ- पीहाविषयतायामवग्रहविषयतायाः कारणत्वाभावेन विषयत्वान्तरा प्रयोज्यविषयताकत्वस्यैव वैशद्यरूपतासम्भवाच। उकं च मार्ताण्डे- ·द्वितीयपरिच्छेदः 61 अपरापरेन्द्रियव्यापारादेवावग्रहादीनामुत्पत्तस्तत्र तदक्षत्वासिद्धेरेकमेव- चेदं विज्ञानमवग्रहाद्यतिशयवदपरापरचक्षुापारादुत्पन्नं लत्स्वतन्त्रतया स्वविषये प्रवर्तत इति प्रमाणान्तराव्यवधानमत्रापि प्रसिद्ध शेव । अनुमा. नादिप्रतीतिस्तु लिङ्गादिप्रतीत्येव जनिता सती प्रवर्तत इत्यव्यवधान प्रतिभासनाभावान्न प्रत्यक्षतेति। अनुमित्यादिविषयताया व्यायादि- ज्ञानविषयताप्रयोज्यत्वादीहादिविषयतायाश्चेन्द्रियप्रयोज्यत्नेन विषयत्वा- न्तराप्रयोज्यत्वान्नानुमित्यादौ विषयत्वान्तराप्रयोज्यविषयताकत्यरूप- वैशद्यस्यातिव्याप्तिरीहादावव्याप्तिर्वति भावः । अत्र लघुवृत्तौ प्रतीत्यन्त- राव्यवधानेन विशषवत्तया वा प्रतिभासन वैशद्यमिति सूत्रं पठित्वा व्या- ख्यातम् । तत्र प्रतीत्यन्तरेत्यंशस्य विशषवत्तया अत्यंशस्य बृहवृत्ताव पठितत्वाच्च तदंशद्वयं प्रक्षिप्तमिति बोध्यम् । अत्र नैयायिकाः---साक्षात्करोमीति प्रतीतिविषयीभूतं लौकिक विषयतावत्वमेव वैशद्यम् । लौकिकसन्निकर्षदोषे तदन्यतरप्रयोज्य- विषयता लौकिकविषयता। 1 लौकिकसन्निकर्षाश्च संयोगसंयुक्त- समवायादयः। चक्षुस्संयुक्तघटादौ घटं साक्षात्करोमीति प्रत्य- शुक्तिरूप्यादौ लौक्रिकसन्निकर्षविरहेऽपि रजतं लाक्षा- करोमीति प्रतीते रजतादावपि तादृशविपयतोपपत्तये दोपनिवेश इति वदन्ति । तन्न-ईश्वरप्रत्यक्ष निरुक्तविषयताविरहेणाव्यतः। जन्यप्रत्यक्षलक्षणाङ्गीकारेऽपि भवद भिमतोपनीतप्रत्यक्षयोगिप्रत्यक्षादाव- व्याप्तेः। लौकिकप्रत्यक्षत्वाङ्गीकारे चेदं रजतमिति भ्रमऽतिव्याः। न च प्रमात्वे सति लौकिकविषयतावत्वं लौकिकप्रत्यक्षलक्षणमिति वाच्यार--- अयं घट इत्यादिचाक्षुषप्रत्यक्षेऽव्याप्तेः। चक्षुषः प्राप्यकारित्वाभावेन चक्षुस्सन्निकर्षाजन्यतया तत्प्रयोज्यविषयताहिरहात् । चक्षुषः प्राप्यकारित्वे गोलकोपरि पतिततृणादिप्रत्यक्षजनकत्वापत्तिः। त्वगिन्द्रियस्य स्वोपरि पतितपदार्थग्राहकत्वदर्शनात्। एवं शाखाचन्द्र- मसोस्तुल्यकालग्रहणानुपपत्तिः। गतिक्रमेण प्राप्यग्रहणे प्रथमतश्शा- खायास्तदनन्तरं च चन्द्रस्य ग्रहणं स्यादिति युगपद्हणानुभवावरोधः। किं च-चक्षुषः प्राप्यकारित्वे स्वापेक्षयाधिकपरिमाणवत्पर्वतादिग्राह- कत्वानुपपत्तिः । प्राप्यकारिणस्त्वगिन्द्रियस्य स्वसम्बद्धप्रदेशमात्र- ग्राहकत्वदर्शनात् । अतश्चक्षुषः प्राप्यकारित्वमयुक्तमिति । यात् । तत्प्रत्यक्षस्य 1 लौकिकसन्निकर्षाच.

·62 प्रमेयरलालका अत्र नैयायिकाः-चक्षुः प्राप्यकारि, इन्द्रियत्वात्त्वगिन्द्रियवदित्यनु- मानेन चक्षुपः प्राप्यकारित्वं सिध्यति। न च मनसा व्यभिचारः। तस्यापि स्वसंयुक्तात्मतत्समवेतसुखादिग्राहकत्वेन प्राप्यकारित्वात् । न च चक्षुषः प्राप्यकारित्वे चक्षुर्गताञ्जनादिग्रहणार्थमञ्जनाद्यपेक्षानुपपत्ति- रिति वाच्यम्-दीपस्य प्रभाद्वारा प्राप्तार्थप्रकाशकत्वेऽपि दीपकलिकान्त- गताग्राहकत्ववद्रश्मिद्वारा चक्षुषः प्राप्यकारित्वेऽपि चक्षुर्गताअनाद्यग्राह- कत्वोपपत्तेः। शाखाचन्द्रमसोस्तुल्यकालग्रहणं चासिद्धम् । तेजसो लाघवातिशयेन वेगातिशयदर्शनेन शाखाचन्द्रग्रहणयोः कालसन्निकर्षे- णोत्पत्त्या शतपत्रदलच्छेदयोगपद्यन्नमवद्यौगपद्यभ्रमोपपत्तः। चक्षुषः स्वल्पत्वेऽपि तत्प्रसृतरश्मीनां विपुलत्वेन पर्वतादिग्राहकत्वोपपत्तेः । चक्षुषः तेजस्त्वेन रश्मिमत्वे बाधकविरहात् । न च चक्षुषस्तेजस्त्वमसिद्धं चक्षुस्तैजसं रूपादिषु पञ्चसु मध्ये रूपस्यैव ग्राहकत्वात्प्रदीपवदित्य- नुमानेन तेजस्वसिद्धेः। अत्र रूपग्राहकत्वादित्येवोक्ते मनसि व्यभिचारः, अतो रूपस्यैवेति। रूपेतराग्राहकत्वे सति रूपग्राहकत्वस्य तदर्थत्वा- न्मनसि रूपेतरग्राहके व्यभिचारः। तावन्मात्रोपादाने स्वरूपासिद्धिः। चक्षुपो घटादिग्राहकत्वेन रूपेतराग्राहकत्वाभावादतो मध्यान्तम्। तथा च रूपादिपञ्चमध्यघटकीभृतं यद्रूपेतरं रसादि तदग्राहकत्वे सति रूपग्राहकत्वादित्यर्थः। रसाग्राहकत्वे सति रूपग्राहकत्वात्। गन्धा- ग्राहकत्वे सति रूपग्राहकत्वादित्यादिहेतौ तात्पर्य । तेन हेतुघटक- पदानां व्यभिचारवारकतयैव सार्थक्यस्य वक्तव्यतया व्यभिचारवारकत्वेऽपि न क्षतिः, मध्यान्तभागस्यैवानिवेशादिति वदन्ति । तन-चक्षुषस्तेजस्त्वरश्मित्वयोः स्वीकारेऽन्धकारादावपि तेजोन्तरनिर पेक्षतया घटादिग्राहकत्वापत्तः । रश्मिद्वारा घटादिविषयदेशं गत्वा घटादिप्रत्यक्षजनकत्वरूपप्राप्यकारित्वासम्भवात् । उक्ततेजस्त्वसाधका नुमाने चक्षुःपदेन गोलकस्य विवक्षायां बाधः। नैयायिकैरपि तस्य तेजस्त्वानङ्गीकारात् , तदतिरिक्तचक्षुषश्चानुमानात्पूर्वमसिद्धया आश्रया सिद्धिः। आलोकस्य रूपादिप्रत्यक्षप्रतिबन्धकतमोनिरासकत्वमेव, न तु रूपादिग्रहे कारणत्वमित्यस्य वक्ष्यमाणतया दृष्टान्ते प्रदीपे साधनवैकल्यं च। एवं चक्षुर्न तैजसं भास्वररूपरहितत्वात् , उष्णस्पर्शरहितत्वाद्वा घटादिवदित्यनुमानेन तेजस्त्वसाधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षता। चक्षुषः प्राप्यकारित्वे स्फटिकाद्यन्तरितार्थग्रहणानुपपत्तिश्चेति । तच्च प्रत्यक्ष मध्यान्तस्य ·द्वितीयपरिच्छेदः 63 द्विविधं-मुख्यसांव्यवहारिकमेदादिति विभागं मनसि निधाय सांव्यव- हारिकप्रत्यक्षस्योत्पादिका सामग्री तद्भेदं च प्राह~ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तं देशतस्सांव्यवहारिकम् ॥ ५॥ अत्र विशदं प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते । तत्र समीचीनोऽवाधितः प्रवृत्ति- निवृत्तिलक्षणो व्यवहारः प्रयोजनमस्येति सांव्यवहारिकम् । सफलप्रवृत्ति जनकतावच्छेदकविषयताकमित्यर्थः । न चैवमवाधितप्रवृत्त्यादिजनकता- वच्छेदकविषयताकस्यानुमानादेरपि सांव्यवहारिकपदेन बोधापत्तिरिति वाच्यम्-पङ्कजादिपदवत्सांव्यवहारिकपदस्य प्रत्यक्षविशेष रूढेरपि स्वीका- रात् । तथा च सांव्यवहारिकं प्रत्यक्षमिति लक्ष्यनिर्देशः। देशतो विशद- मिति लक्षणं । झानान्तरविषयत्वाप्रयोज्यकतिपयपदार्थनिष्ठविषयताकत्वम्। सर्वविषयकत्वाभावे सति 1विषयत्वान्तराप्रयोज्यविषयताकत्वं सांव्यव- हारिकप्रत्यक्षस्य लक्षणं पर्यवसन्नम् । अत्र मुख्यप्रत्यक्षवारणाय सत्यन्तं । अनुमानादिवारणाय विशष्यं । यद्यप्यनुमानादीनामपि स्वांशे देशतो विशदत्वादतिव्याप्तिर्दुरा । तथाप्यनुमानादीनामपि स्वांशे सांव्यवहा- रिकप्रत्यक्षत्वस्येष्टत्वान्न तत्रातिव्याप्तिः । प्रत्यक्षपरोक्षविभागस्तु विषयांशे-प्रत्यक्षपरोक्षत्वाभ्यामेव विषयांशे। सांव्यवहारिक प्रत्यक्ष- लक्षणं तु सर्वविषयकत्वाभावे सति विषयत्वान्तराप्रयोज्यस्वभिन्ननिष्ट- विषताकत्वं वोध्यम् । तेनानुमानादिज्ञानस्य विषयत्वान्तराप्रयोज्य- विषयनिष्ठविषयताकत्वेऽपि स्वभिन्ननिष्ठतादृशविषयताकत्वाभावान्नाति- व्याप्तिरिति वा वोध्यम्। सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्य कारणकथनद्वारेण विभागसूचनायेन्द्रियानिन्द्रियनिमित्तमित्युक्तं । इन्द्रियजन्यं मनोजन्यं चेति सांव्यवहारिकप्रत्यक्षं द्विविधमित्यर्थः । यद्यपीन्द्रियजन्यप्रत्यक्षस्यापि मनोजन्यत्वान्मनोजन्यत्वेन्द्रियजन्यत्वाभ्यां प्रत्यक्षविभागो न युक्तः तथापीन्द्रियाजन्यत्वे सति मनोजन्यत्वरूपमनोमात्रजन्यत्वेन्द्रियजन्य- त्वाभ्यां विभजनान्नानुपपत्तिः। तत्रेन्द्रियं द्रव्यभावेन्द्रियभेदात् द्वेधा। तत्र द्रव्येन्द्रियं गोलकादिपरिणामविशेषपरिणतरूपरसगन्धस्पर्शवत्पुद्ग- लात्मकं । पृथिव्यप्तेजोवायूनामपि पुद्गलद्रव्यपरिणामत्वेन द्रव्यान्तरत्वाभा- 1 विषयत्वाप्रयोज्य (क). 2 पर्यवसानं (क). 3 प्रत्यक्षणात् (क).

·64 प्रमेयरलालङ्कारे , १ . वात् । पृथिवीजलादीनां द्रव्यान्तरत्वे जलादेर्मुक्ताफलाद्यात्मना परिणा- मानुपपत्तः । विवेचयिष्यते चेदं विषयपरिच्छेदे । लब्ध्युपयोगात्मक भावेन्द्रियं । आवरणक्षयोपशमप्राप्तिरूपार्थग्रहणशक्तिलब्धिः। पिशाच- परमाण्वादीनां प्रत्यक्षत्ववारणायोक्तलब्धेः प्रत्यक्षकारणत्वावश्यकत्वात् रूपादिग्रहणाभिमुख्यरूपव्यापार उपयोगः। अन्यासक्तचेतसस्सन्निहित- रूपादिप्रत्यक्षवारणाय तत्कारणत्वावश्यकत्वात् । अत्र नैयायिकाः--नाणेन्द्रियं पार्थिव, रसाग्राहकत्वे सति गन्ध- ग्राहकत्वात् , कुङ्कुमगन्धाभिव्यञ्जकगोघृतवत् । अत्र मनसि व्यभिचार- वारणाय सत्यन्तं । गगनादी व्यभिचारवारणाय विशप्यं । एवमग्रेऽपि। रसनं जलीयं, रूपाग्राहकत्वे सति रसग्नाहकत्वात् , सक्तुरसाभिव्यञ्जक- नवशराबोदकवत् । चक्षुस्तैजसं, रसाग्राहकत्वं सति रूपन्नाहकत्वात् , प्रदीपवत् । स्पर्शले वायत्रीय, रूपाग्राहकत्वे सति स्पर्शग्राहकत्वात् , अङ्गसङ्गिसलिल शैत्याभिव्यञ्जकव्यजनपवनवत् । श्रोत्रं स्वग्राह्यगुणसजा- तीयगुणवत्, इन्द्रियत्वाञ्चक्षुरादिवदित्यनुमानैाणादीनां पार्थिवत्यादि- सिद्धः पौगलिकत्वमयुक्तमिति वदन्ति । तन्न-प्रथमानुमानगतहतोस्तैला- भ्यक्तपुरुषगतगन्धाभिव्यञ्जकैरादित्यरश्मिभिर्व्यभिचारात् । द्वितीयानु- मानगतहतोलीयत्वाभाववति लवणे व्यभिचारात् । तृतीयानुमानस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् । चतुर्थानुमानहेतोः सलिल शीतस्पशाभिव्यञ्जकेषु कर्पूरेषु व्यभिचारः। दृष्टान्तश्च साधनविकलः व्यजनपवनस्य ! बेगेन शरीरोपरि निपततः तत्संयुक्तसूक्ष्मस्वेदसलिलकणानां शरीरान्तःप्रवेशहे. तुत्वेऽपि स्पर्शग्राहकत्वाभावात् । प्रविष्टानां च सलिलानां शैत्यस्यान्त- तत्वगिन्द्रियप्रवेशन स्फुटमवगमात् । पञ्चमानुमाने इन्द्रियत्वेन भवद- भ्युपगते मनसि व्यभिचारः । न च मनोभिन्नत्वस्यापि हेतुकोटौ निवेशान्न व्यभिचार इति वाच्यम्-तथापि शब्दे नभोगुणत्वस्य निराकरिष्यमाण- तयाऽनुमानस्य वाधितत्वादिति । उक्तं सांव्यवहारिकप्रत्यक्ष चतुर्विधं- अवग्रहेवायधारणाभेदात् । तत्र चक्षुराद्युन्मीलनानन्तरं सत्तालोचनरूप दर्शनपूर्वकं मनुष्यत्वादिसामान्यधर्मप्रकारकं ज्ञानमवग्रहः। तदनन्तरं चैत्रेण भवितव्यमित्याकारकं चैत्रत्वादिविशेषधर्मनिष्ठोत्कटैकतरकोटि- ताख्यविषयताकं ज्ञानमीहा । तदनन्तरं चैत्र एवायमित्याकारकं चैत्रान्य- 1 प्रवेशन (क). 2 चैत्रान्यदभाव (क).

·द्वितीयपरिच्छेदः 65 त्वाभावविशिष्टचैत्रत्वप्रकारकमवधारणात्मकशानमवायः। कालान्तरस्मरण हेतुसंस्कारजनकतावच्छेदकविषयताकत्वे सत्यवधारणात्मकज्ञानं धारणा। अवायवारणाय सत्यन्तं । तत्रावग्रहो द्विविधः- अर्थावग्रहो व्यञ्जनावग्रह- श्वेति । तत्र द्वित्रादीन्द्रियावयवसन्निकर्षजन्यमस्फुटार्थग्रहणं व्यञ्जनावग्रहः। 1 अल्पेन्द्रियावयवसन्निकर्पजन्यं व्यक्तार्थग्रहणमर्थावत्रहः । नवशरावपति- ताल्पतोय बिन्दूना-मस्फुटादृताजनकत्वस्य बहुतोयबिन्दूनां स्फुटादृता- जनकत्वस्य च दर्शनेनाल्पेन्द्रियावयवसन्निकर्षवदिन्द्रियावयवसन्निकर्षयोः स्फुटास्फुटग्रहणहेतुत्वोपपत्तेः। न च 4 बहिन्द्रियावयवसन्निकर्षजन्यमर्था- वग्रह इति कुतो नोच्यत इति वाच्यम्-चक्षुर्मनसोरप्राप्यकारितया व्यञ्जना- वग्रहजनकत्वाभाववदावग्रहजनकत्वस्याप्यभावापत्तेः। न च चक्षुर्मनसो. रप्यस्पष्टशानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषत्वाद्यञ्जनावग्रहजनकत्वं, स्पष्टज्ञानावरणवीर्यान्तरायक्षयोपशमविशेषाञ्चार्थावग्रहहेतुत्वमिति चक्षु- मनसोरप्यवग्रहद्वयजनकत्वं सम्भवतीति वाच्यम्-चक्षुर्मनसोरप्राप्यकारि- तयाप्राप्तेरविशेषेण योग्यताविशेषस्याप्ययोगेन सर्वदा स्पष्टावग्रहस्यैव जननेन व्यञ्जनावग्रहजनकत्वासम्भवात् । उक्तं च श्लोकवार्तिके- नवव्यञ्जाग्रहो नैव चक्षुषानिन्द्रियेण च । अप्राप्यकारिणा तेन स्पष्टावग्रहहेतुना ॥ प्राप्यकारीन्द्रियं स्वार्थे प्राप्तिभेदाद्धि कुत्रचित् । तद्योग्यताविशेषाञ्च स्पष्टावग्रहकारणम् ॥ यथा नवशरावादौ द्विवाद्यास्तोयबिन्दवः । अव्यक्तामाहतां क्षिप्ताः कुर्वन्ति प्राप्यकारिणः ॥ पौनःपुन्येन निक्षिप्ता व्यक्तां तामेव कुर्वते । तत्प्राप्तिभेदतस्तद्वादिन्द्रियाण्यप्यवग्रहम् ।। अप्राप्यकारिणी चक्षुर्मनसी कुरुतः पुनः । व्यक्तामर्थपरिच्छित्तिमप्राप्तेरविशेषतः ॥ यथाऽयस्कान्तपाषाणः शल्याष्टिं स्वशक्तितः। करोत्यप्राप्यकारीति व्यक्तामेव शरीरतः॥ इति ॥ - अतीन्द्रियावयव (क). 2 अस्फुटावृताजनकत्वस्य (ख). 3 स्फुटावृताजनकत्वस्य(ख). 4 भवदिन्द्रियावयव (क).. वावृतां (क). 5 PRA.

·66 प्रमेयरत्नालङ्कारे यत्तु वीरणन्दिसिद्धान्तिभिरुक्तम् - प्राप्ताप्राप्तार्थवोधाववग्रहो व्यञ्जनार्थयोः। रसरूपपरिज्ञाने रसनानेत्रयोर्यथा ॥ इति । तदप्युदाहृतश्लोकवार्तिकानुरोधेनैव योज्यम् । यथा श्रुतेः सन्निकर्ष- जन्यत्वतदजन्यत्वाभ्यां व्यञ्जनार्थावग्रहयोर्भेदे ईहादेरपि तथा भेदप्रसङ्गात् रसनादीनामावग्रहजनकत्वानुपपत्तश्चेत्यवधेयम् । ननु इन्द्रियानिन्द्रिय निमित्तमित्ययुक्तमात्मादेरपि प्रत्यक्षकारणत्वस्य सत्त्वेन तस्याभिधातु. मुचितत्वात् । न चात्र प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकारणस्यैवाभिधानं, आत्मगत- गुणपर्यायकारणत्वेनात्मन आत्मधर्मत्वावच्छिन्नं प्रत्येव कारणत्वात् तत्प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकारणत्वाभावादिति वाच्यम् । एवमप्यर्थस्या- लोकस्य चात्राभिधानस्य दुर्वारत्वात् । विषयतासम्बन्धेन सांव्यवहारिक- प्रत्यक्षं प्रत्येव तादात्म्येनार्थस्य' कारणत्वात् , केवलप्रत्यक्षऽतीताद्यर्था- नामपि भानेन तत्र तादात्म्येनार्थस्य हेतुत्वासम्भव इति तद्वारणाय सांव्यवहारिकेति । एवं विषयतासम्वन्धेन चाक्षुषं प्रति संयोगादिना आलोकस्य कारणत्वात् । अन्यथा अन्धकारस्थघटादेरपि प्रत्यक्षापत्ते- रतोऽर्थालोकावप्यत्र कारणत्वेन वक्तव्यावित्यत आह- नार्थालोको कारणं परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ।। ६ ॥ परिच्छेद्यत्वात् प्रत्यक्षविषयत्वात् । तमसो यथा प्रत्यक्षविषयत्वात्त- कारणत्वं नास्ति, एवमर्थालोकयोरपि प्रत्यक्षविषयत्वात्तत्कारणत्वं न सम्भवतीत्यर्थः । प्रत्यक्षाविषयस्यैव चक्षुरादेः प्रत्यक्षकारणत्वदर्शनेन तद्विषयस्य कारणत्वं न सम्भवति । अन्यथा प्रत्यक्षस्य स्वयंप्रकाशत्वेन प्रत्यक्षस्यापि प्रत्यक्षहेतुताप्रसादिति भावः। ननु विषयतासम्बन्धेन सांव्यवहारिकप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन विषयस्य विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रति संयोगेनालोकस्य च हेतुत्वमावश्यकम् । विषयसत्त्वे सांव्यवहारिकप्रत्यक्षसत्त्वम् । तदभावे तदभावः। आलोकसत्त्वे चाक्षुष- सत्त्वम् , तदभावे तदभाव इत्यन्वयव्यतिरेकयोरुभयत्र सत्त्वात् । यत्र यनिरूपितान्वयव्यतिरेकवत्वं, तत्र तन्निरूपितकारणत्वमिति नियमात् । अन्यथा इन्द्रियादेरपि प्रत्यक्ष प्रति कारणत्वानुपपत्तरित्यत आह- ·द्वितीयपरिच्छेदः 67 तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच केशोण्डुकज्ञानवन्नक्तञ्चरज्ञानवच्च ॥ ७ ॥ प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वं न सम्भवति । केशोण्डुकरूपार्थाभावेऽपि विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्षोत्पत्त्या व्यभिचारात्। आलोकस्यापि चाक्षुषं प्रति हेतुत्वं न सम्भवति, नक्तञ्चराणां मार्जारादीनामालोकाभावेऽपि चाक्षुषोत्पत्तरित्यर्थः । न च नयनकेशविशेष्यकं केशोण्डुकत्वप्रकारकज्ञान- मेव केशोण्डुकज्ञानम् , यथा शुक्तिविशेष्यकरजतत्वप्रकारकज्ञानमेवेदं रजतमिति ज्ञानम्, एवं च विषयतासम्बन्धन के शोण्डुकप्रत्यक्ष तादात्म्येन नयनकेशानामेव कारणत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम्- नयनकेशानामेव तद्ज्ञानविशेष्यत्वे तत्केशाधिकरणप्रदेश एव तद्ब्रहणा- पत्तेः । गगनतलावलम्बितया पुरोवस्थिततया च केशोण्डुकविषयक- ज्ञानस्यानुभवसिद्धस्यानुपपत्तेः । नयनकेशरहितस्य कामलिन स्तगृह- णानुपपत्तेश्च । इदं केशोण्डुकमिति प्रत्यक्षस्य विशेष्यतासम्बन्धन केशे- ष्विव प्रकारतासम्बन्धेन केशोण्डुकेऽप्युत्पत्त्या तत्र तादात्म्येन विषया- भावेन व्यभिचारस्य दुष्परिहरत्वाच्च । एवं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति स्थाणु- विशेष्यकसंशयस्थलेऽपि पुरुषत्वरूपविषयस्याभावाव्यभिचारः । न च संशयविपर्यययोर्दर्शनस्मरणकारणकत्वेन प्रत्यभिज्ञारूपत्वात्प्रत्यक्षत्वा भावात्प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वे व्यभिचारो न सम्भवतीति वाच्यम्- स्याद्वादिमते संशयविपर्यययोः प्रत्यभिज्ञात्वेऽपि नैयायिकादिभिः प्रत्यक्ष- त्वाङ्गीकारात्तन्मतमवलम्ब्यैव व्यभिचारोद्धाटनात् । न च भ्रमान्यप्रत्यक्ष- त्वावच्छिन्नं प्रति विषयस्य कारणत्वाङ्गीकारान्नैयायिकादिमतेऽपि व्यभि- चारो न सम्भवतीति वाच्यम-तथाप्यन्यत्र क्लप्तनियतपूर्ववृत्तिभिरेव कार्यसम्भवे तद्भिन्नस्यान्यथासिद्धतया भ्रमस्थले क्लप्तनियतपूर्ववृत्तिभि रिन्द्रियादिभिरेव भ्रमस्यापि सम्भवेनार्थस्यान्यथासिद्धेर्दुरित्वात् । अन्यथा घटसामान्ये रासभस्य व्यभिचारितया कारणत्वासम्भवेऽपि यादृशघटेन व्यभिचारस्तद्घटे कारणताया दुर्वारत्वात् । तस्मात्प्रत्यक्षे न विषयस्य कारणत्वं, नाप्यालोकस्य चाक्षुषत्वावच्छिन्नं प्रति कारणता, तमःप्रत्यक्षे व्यभिचारात् । आलोकं विनापि नीलं तम इति चाक्षुष- 1 तभ्रमापत्तः (ख) 2 तादृशभ्रमानुपपत्तेश्च (ख). भ्रमान्यज्ञानस्यापि (ख). 5* 1 ·68 प्रमेयरत्नालङ्कारे प्रत्यक्षस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । न च द्रव्यनिष्ठविषयतासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रति संयोगेनालोकस्य कारणत्वात् न व्यभिचारः, तमस आलोकाभाव- रूपत्वेन द्रव्यत्वाभावादिति वाच्यम्-तमसो नीलरूपात्मकगुणवत्वेन बहलत्वविरलत्वादिपर्यायवत्वेन गुणपर्ययवद्द्यमित्युक्तद्रव्यलक्षणाक्रान्त- त्वेन द्रव्यत्वावश्यकत्वात् । न च नीलं तम इति प्रतीतेभ्रमत्वं-उत्तर- कालेन नीलं तम इति वाघज्ञानाभावात् । वाधज्ञानाभावेऽपि भ्रमत्वाङ्गी- कारे आलोके रूपादिप्रतीतेभ्रमत्वमभ्युपगम्यालोकस्य विनिगमनाविरहेण तमोभावत्वं, न द्रव्यान्तरत्वमित्यस्यापत्ते१रित्वात् । अतस्तमसो द्रव्य- त्वात्तनिष्ठविषयतासम्बन्धेन चाक्षुषोत्पत्तौ संयोगेनालोकस्य हेतुत्वे व्यभिचारो दुष्परिहरः। एवमालोकचाक्षुषेऽपि व्यभिचारः । आलोके आलोकसंयोगाभावात्। अत्र नैयायिकाः-तमो भिन्नद्रव्यनिष्ठविषयतासम्बन्धेन द्रव्यचाक्षुषं प्रत्यालोकसंयोगस्य हेतुत्वाङ्गीकारात्, न तमःप्रत्यक्षे व्यभिचारः । नाण्यालोकप्रत्यक्षे व्यभिचारः, आलोकानुयोगिकतत्प्रतियोगिकोभयसा- धारणालोकसंयोगत्वेन हेतुत्वाङ्गीकारादालोके आलोकप्रतियोगिकसंयो- गाभावेप्यालोकानुयोगिकवायुप्रतियोगिकसंयोगसत्त्वात् । आलोकसंयो- गश्च चक्षुस्संयोगावच्छेदकदेशावच्छिन्नो ग्राह्यः । तेन भित्त्यादेर्बाह्यदेशा- वच्छेदेनालोकसंयोगवतो गृहान्तरान्धकारस्थस्य चक्षुस्संयोगेऽपि न प्रत्यक्षम् । न चान्धकारस्य चक्षुरश्मिप्रसरणप्रतिबन्धकत्वात्तादृशभित्तौ गृहान्तश्चक्षुस्संयोग एव न सम्भवतीति वाच्यं-अन्धकारपरिवृतस्य पुंसो दूरे प्रदीपसमीपस्थघटादेः प्रत्यक्षानुपपत्त्या अन्धकारस्य चाक्षुष- रश्मिप्रसरप्रतिबन्धकत्वकल्पनाया असम्भवादिति वदन्ति । तन्न- मार्जारादिचाक्षुषे व्यभिचारस्यैवमपि दुर्वारत्वात् । न च मानुषप्रत्यक्षे आलोकसंयोगस्य हेतुत्वानोक्तव्यभिचार इति वाच्यम्--अञ्जनादिसंस्कृत चक्षुषां मनुष्याणामप्यन्धकारे चाक्षुषोत्पत्त्या व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । न चालोकस्य चाक्षुषप्रत्यक्षहेतुत्वाभावे घटादिचाक्षुषार्थ प्रदीपायुपादान- मनर्थकं स्यादिति वाच्यम्-विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषं प्रति तमसस्सं योगेन प्रतिबन्धकतया तन्निरासार्थमेव प्रदीपाशुपादानोपपत्तेः। प्रति- बन्धकनिरासकस्यापि चाक्षुषं प्रति हेतुत्वे काण्डपटाद्यपसरणहेतुभूतहस्ता देरपि चाक्षुषहेतुताप्रसङ्गात् । आलोकस्य चाक्षुषहेतुत्वम प्रामाणिकम् ॥ अत ·द्वितीयपरिच्छेदः 69 ननु प्रत्यक्षशानमर्थजन्यमर्थप्रकाशकत्वात् । यदर्थजन्यं न भवति तदर्थप्रकाशकं न भवति, यथा तम इत्यनुमानात्प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वं सिध्यति। न च परोक्षजाने व्यभिचारः, अर्थविषयकविशदप्रकाराहेतुत्वस्य विवक्षितत्वेन परोक्षशाने व्यभिचाराप्रसक्तरेवं प्रत्यक्षबानमालोकजन्य- मालोकप्रकाशकत्वादित्यनुमानेनालोकजन्यत्वमपि सिध्यतीत्यत आह- अतजन्यमपि तत्प्रकाशकं प्रदीपवत् ॥८॥ ताभ्यामर्थालोकाभ्यामजन्यमप्यर्थालोकयोः प्रकाशकं, यथा प्रदीपः । अर्थालोकाजन्योऽपि तयोः प्रकाशकस्तद्वदित्यर्थः । तथा चार्था लोक- अन्यत्वाभाववति प्रदीपेऽर्थालोकप्रकाशकत्वसत्त्वाद्यभिचार इति भावः ॥ अत्र नैयायिकाः-विषयतासम्बन्धेन लौकिकप्रत्यक्ष प्रति तादा- त्स्येन विषयस्य कारणत्वमावश्यकं । अन्यथा घटतद्रूपादिप्रत्यक्षकाले तद्गतगुरुत्वादीनामपि प्रत्यक्षापत्तः । चक्षुस्संयुक्तसमवायस्य रूपादाविव गुरुत्वादावपि सत्त्वात् । उक्तकारणत्वस्वीकारे च गुरुत्वे तादात्म्येन विषयाभावादेव न प्रत्यक्षापत्तिः। विषयत्वस्यातीन्द्रियव्यावृत्तत्वात् । न च विषयतया प्रत्यक्षं प्रति गुरुत्वादीनां तत्तद्वयक्तित्वेन प्रतिबन्धकत्वा- ङ्गीकारान्नापत्तिरिति वाच्यम्-अनन्तप्रतिवन्धकत्वकल्पनापेक्षया विषय- त्वेनैककारणत्वकल्पनस्योचितत्वात् । एवं विषयत्वस्याकारणत्वे पटादौ घटादिप्रत्यक्षस्य विषयतासम्बन्धेनोत्पत्त्यापत्तिरपि न शक्यते वारयितुं तादृशकारणतास्वीकारे तु विषयतया घटादिप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्यो न घटादिरूपविषयस्यैव हेतुतया पटादौ तादात्म्येन तदभावादेवोक्तापत्ति- वारणात् । अतो गुरुत्वादिप्रत्यक्षवारणार्थमस्य प्रत्यक्षस्यायमेव विषय । इति प्रतिकर्मव्यवस्थासिद्धयर्थं च प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वमावश्यक- मिति वदन्ति ॥ सौगतास्तु-प्रत्यक्षस्य विषयजन्यत्वाभावे घटप्रत्यक्षस्य घटो विषयो न पट इति प्रतिकर्मव्यवस्थानुपपत्तिः। विषयजन्यत्वे च यस्य प्रत्यक्षस्य यद्विषयजन्यत्वं तस्य तद्विषयकत्वमिति नियमसम्भवात् । न च तजन्यस्यैव तद्विषयकत्वनियामकत्वं चक्षुर्जन्यप्रत्यक्षस्य चक्षुर्विषय- कत्वापत्तिरिति वाच्यम्-तदाकारधारित्वे सति तजन्यत्वस्य तद्विषय- ·70 प्रमेयरलालबारे - कत्वनियामकन्वाङ्गीकारादिन्द्रियजन्यत्वेऽपि प्रत्यक्षस्येन्द्रियाकारधारित्वा- भावेन तद्विषयकवाभावोपपत्तेः । न च यादृशविषयजन्यत्वं प्रत्यक्षस्य तस्य विषयस्य प्रत्यक्षोत्पत्तिकाले नाशेन कथं तद्विषयकत्वमिति वाच्यम्-तद्विषयकत्व हि तत्समानकालीनत्वं नियामकं । प्रत्यक्षस्य स्वसमानकालीनयावत्पदार्थविषयकत्वापत्तेः । किंतु तदाकारधारित्वे सति तजन्यत्वं । तच विषयासमानकालीनस्यापि प्रत्यक्षस्योपपद्यते । तदुक्तं- भिन्नकालं कथं ग्राह्यमितिचेबाह्यतां विदुः। हेतुत्वमेव युक्तिशास्तदाकारार्पणक्षमं ॥ इति वदन्ति । तदुभयमतं निराकर्तु प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वाभावेऽपि स्वमते प्रतिकर्मव्यवस्थोपपत्तिमाह'- स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थापयति ॥९॥ अत्र प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते । स्वपदं प्रत्यक्षपरं, प्रकृतवाक्यघटक- क्रियाकर्तुरेव स्वपदार्थत्वात् । चैत्रः स्वपुत्रं पश्यतीत्यादौ तथा दर्शनात्। स्वस्य प्रत्यक्षस्य यान्यावरणान्युत्पत्तिप्रतिबन्धकानि कर्माणि तेषां क्षयः फलदानपरिणतिरूपोदयाभावः। तेषां सदवस्था उपशमः। तदुभय- स्वरूपयोग्यतया हि शब्द एवार्थे निरुक्तयोग्यतयैव प्रत्यक्ष प्रति नियत- मर्थ व्यवस्थापयतीत्यर्थः । तथा च निरुक्तयोग्यताया एव प्रतिकर्मव्यव- स्थाहेतुत्वान्न तदर्थे प्रत्यक्ष विषयस्य कारणत्वमावश्यकमिति भावः। अत्रेदं बोध्यं-गुरुत्वाद्यतीन्द्रियपदार्थप्रत्यक्षवारणार्थ प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वमिति नैयायिकोक्तमयुक्तं-गरुत्वादेरप्यनुमितिशब्दबोधविष- यत्वेन विषयत्वात्तत्प्रत्यक्षापत्तरुक्तकारणतया वारणासम्भवात् । न च विषयतासम्बन्धेन प्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन प्रत्यक्षविषयस्य कारणत्वा- गुरुत्वस्य प्रत्यक्षविषयत्वाभावान्नापत्तिरिति वाच्यम्-स्वस्य स्वप्रयुक्तत्वा सम्भवेन गुरुत्वादेः प्रत्यक्षविषयत्वाभावा प्रत्यक्षविषयस्याभाव इत्यस्या- युक्तत्वात् । प्रा.कर्मव्यवस्थासिद्धयर्थ विषयस्य हेतुत्वमित्यपि न युक्तं- भ्रमान्यप्रत्यक्ष एव विषयस्य कारणतया भ्रमे विषयव्यस्थासिद्धरुक्त- कारणत्वेनानिर्वाहात् । किञ्च प्रत्यक्षे विषयस्य कारणत्वमिति सामान्य- । .

·द्वितीयपरिच्छेदः 71 - कारणत्वमभिमतम् ? तत्तत्प्रत्यक्षे तत्तद्विषयत्वेनेति विशेषकारणत्वमिति विशेषकारणत्वं वाऽभिमतम् ? नाधः-पटेऽपि तादात्म्येन विषयस्य सत्त्वे तत्र घटप्रत्यक्षापत्तेर्वारणासम्भवात् । न द्वितीयः-तद्धटप्रत्यक्ष प्रति तादात्म्येन तटस्य हेतुत्व तद्धटपटोभयविषयकसमूहालम्बन- प्रत्यक्षस्य पटेऽप्युत्पत्ती व्यभिचारात् । एवं सौगतोक्तमपि न युक्तं- उपादेये उपादानाकारधारित्वस्य सुवर्णाकारधारिणि कुण्डलादौ दृष्टत्वेन प्रत्यक्षेऽर्थाकारधारित्वस्येव स्वोपादानभूतपूर्वज्ञानाकारधारित्वस्यापि भवद्भिरभ्युपगतत्वेन तजन्यत्वस्यापि सत्त्वेनोत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानविषय- कत्वापत्तेः। तस्मादुक्तयोग्यतैव प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुराश्रयणीयेति । यस्यार्थस्य यादृशप्रत्यक्षे तादात्म्येन हेतुत्वं तत्प्रत्यक्षे स एवार्थों विषय इति ? कारणत्वमेव प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुरिति वदतां नैयायिकानां मतं निराकरोति- कारणस्य च परिच्छेद्यत्वे करणादिना व्यभिचारः॥१०॥ कारणस्य परिच्छेद्यत्वे प्रत्यक्षविषयत्वे कारणत्वस्य प्रत्यक्षविषयता नियामकत्वे करणादिना व्यभिचारः, इन्द्रियादेरपि कारणत्वात्प्रत्यक्ष- विषयता स्यादित्यर्थः । न च प्रत्यक्षनिरूपिततादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- कारणत्वमेव प्रत्यक्षविषयतानियामकं, इन्द्रियस्य च विषयतासम्वन्धेन प्रत्यक्षे संयोगेन हेतुत्वान्न व्यभिचार इति वाच्यम्-- तथापि कालिक- सम्बन्धेन कार्यसामान्य प्रति तादात्म्येन कालस्य कारणत्वेन तादात्म्य- सम्बन्धावच्छिन्नकारणत्वस्यापि प्रत्यक्षविषयताव्यभिचारित्वादिति भावः। सूत्रे आदिपदेन काल एव विवक्षितः। न च कार्यसामान्ये तादात्म्येन कालस्य कारणत्वेऽपि प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपिततादात्म्यसम्बन्धा- वच्छिन्नकारणत्वं प्रत्यक्षविषयतानियामकमित्युक्तौ न व्यभिचार इति वाच्यम्-वह्नयनुमितेर्वह्निरेव विषयो न घटादिरिति प्रतिकर्मव्यवस्था- सिद्धयेऽनुमित्यादौ योग्यतायाः प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुत्वं, प्रत्यक्षे च निरुक्त कारणत्वस्य प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुत्वमित्यङ्गीकार्यतया, गौरवाल्लाघवेन सर्वत्र योग्यताया एवं प्रतिकर्मव्यवस्थाहेतुत्वमित्यस्य युक्तत्वात् । न चानुमितो व्यापकत्वेन भासमानत्वं शाब्दबोधे पदोपस्थापितत्वं वह्नयादि- 1 अर्थाकारधारित्वस्यैव (ख). कार्यकारणत्वमेव (ख). , ·72 प्रमेयरत्नालङ्कारे विषयकत्वे नियामकमिति वाच्यम्-धूमव्यापकत्वस्य सकलवह्निसाधार- ण्येन कस्यांचिदनुमितौ कश्चिदेव वह्निर्विषय इत्यत्र योग्यताया एव निया- मकत्वस्य वाच्यतया सर्वत्र तस्या एव नियामकत्वौचित्यात् । अथेदानी मुख्यप्रत्यक्षानरूपणस्यावसरप्राप्तत्वात्तदुत्पत्तिकारणप्रतिपादनपूर्वकं तत्स्व रूपं निरूपयति- सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमतीन्द्रियमशेषतो मुख्यम् ॥११॥ अत्र विशदं प्रत्यक्षमित्यनुवर्तते । तत्राऽशेषतो विशदमतीन्द्रियं यद्विशानं तन्मुख्यं प्रत्यक्ष-प्रमेयत्वब्यापकेतरविषयत्वाप्रयोज्यविषयता- कत्वं मुख्यप्रत्यक्षस्य लक्षणमित्यर्थः। अत्र व्यापकान्तोपादानात्सांव्यव- हारिकप्रत्यक्षे नातिव्याप्तिः। सर्व प्रमेयमित्यादिवाक्यजन्यज्ञानवारणा- येतरविषयत्वाप्रयोज्येति । तद्विषयतायाः पदजन्यपदार्थोपस्थितिविष- यताप्रयोज्यत्वान्नातिव्याप्तिः । न चैवमवधिमनःपर्यययोरव्याप्तिः, तयोः प्रमेयत्वव्यापकविषयताकत्वाभावात्तयोरपि मुख्यप्रत्यक्षान्तर्गतत्वादिति वाच्यम्-प्रमेयत्वव्यापकत्वस्थाने स्वविषयाभिन्नवस्तुत्वव्यापकत्वस्य विवक्षितत्वात् । अवधिमनःपर्यययोरशेषवस्तुविषयकत्वाभावेऽपि स्व- विषयेऽनेकगुणपर्यायात्मकद्रव्येऽशेषतो विशदत्वेनाव्याप्तिविरहात् । न चैवमयं घट इत्यादिसांव्यवहारिकप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिः तस्यापि स्वविषये घटेऽशेषतो वैशधसत्त्वादिति वाच्यम्-घटस्यान्तर्भागादौ वैशद्याभावेना शेषतो वैशधासम्भवात् । अन्यथाऽयं घट इति प्रत्यक्षानन्तरमेतद्धटोs- न्तर्भागे रक्तो न वेत्यादिसंशयानुपपत्तेः। 1 स्वविषयविशेष्यकयाव- संशयनिवर्तकतावच्छेदकविषयताकत्वस्यैवाशेषतो वैशद्यपर्यवशितार्थ- तया तस्यावधिमनःपर्ययकेवलेषु सत्त्वात् , सांव्यवहारिकप्रत्यक्षे चाभा. वादव्याप्तयतिव्याप्तिविरहात् ॥ ननूक्तमुख्यप्रत्यक्षस्येन्द्रियजन्यत्वेऽशेषतो वैशा न सम्भवति, इन्द्रियासान्निकृष्ट वस्तुनि वैशद्यायोगात् ; स्वविषयेऽपीन्द्रियासनिकृष्ट- प्रदेशे वैशद्यायोगेन स्वविषयेऽप्यशेषतो वैशद्यासम्भवात् । यत्त्विन्द्रिय- खविषयविशेष्यतया-(क) ·द्वितीयपरिच्छेदः 73 जन्यस्यापि योगिप्रत्यक्षस्याशेषतो वैशा सम्भवति, योगजधर्मस्यैव तत्रेन्द्रियसन्निकर्षतया तस्य सकलवस्तुसाधारण्यात् ॥ अथ योगजधर्मस्यात्मगतस्य कथं सकलवस्त्वनुयोगिकसम्बन्धत्वं ? न च स्वाश्रयसंयोगेन योगजधर्मस्य सकलवस्तुनिष्ठत्वात्तथात्त्वं सम्भव- तीति वाच्यम्-विभुद्वयसंयोगाभावेन गगनादिपु स्वाश्रयसंयोगादिति चेन्न-तस्य स्वाश्रयसंयुक्तसंयोगेन सकलवस्तुनिष्ठत्वात्। गगनादिष्वा- त्मसंयोगाभावेप्यात्मसंयुक्तघटादिसंयोगस्य तत्राक्षतत्वात् । तथा चोक्त- योगजधर्मरूपसन्निकर्षस्य सकलवस्तुषु सत्त्वादशेषतो वैशद्योपपत्तिरिति योगमतं । तन्न--सा प्रति विन्ध्यस्येवेन्द्रियं प्रति योगजधर्मस्य सम्ब- न्धत्वासम्भवात् । स्वाश्रयसंयुक्तसंयोगस्य गुणादावभावे चासम्भवन योगजधर्मस्य सकलवस्तुसाधारण्यायोगाच । तस्मान्मुख्यप्रत्यक्षस्ये न्द्रियजन्यत्वेऽशेषतो वैशा न सम्भवतीत्याशङ्कानिवारणार्थमुक्तमतीन्द्रिय- मिति । इन्द्रियमतिक्रान्तमिन्द्रियाजन्यमित्यर्थः ॥ नन्विन्द्रियाजन्यस्यापि मुख्यप्रत्यक्षस्याशेपतो वैशद्यं न सम्भवति कारणाभावात् , न च प्रत्यक्षस्याशेषतो वैशद्य आत्मस्वरूपमेव कारणं, आत्मनः स्वपरप्रमेयग्रहणस्वभावत्वात् , उक्तं च मार्ताण्डे-स्वपर- प्रमेयवोधैकस्वभावस्यात्मन इतीति वाच्यम्-तथा सति सांव्यवहारिक- प्रत्यक्षेऽप्यशेषतो वैशद्यापत्तरात्मस्वरूपकारणस्याविशेषात् । न च मण्या- देः प्रभावत्वस्य स्वाभाविकत्वेऽपि मलादिना प्रतिवन्धवदावरणेन धृति- बन्धात्सांव्यवहारिकप्रत्यक्षस्य नाशेषतो वैशद्यमिति वाच्यम्-तथा सति मुख्यप्रत्यक्षस्यापि तादृशप्रतिबन्धकसम्भवेनाऽशेषतो वैशद्यानुपपत्तरित्या शङ्कावारणायोक्तं-सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमिति । सामग्री द्रव्यक्षेत्रकालभावरूपेण चतुर्विधा; द्रव्यादीनां स्वपरभेदेन द्वैविध्या- दष्टविधा। तत्रोक्तशरीरनिरवद्याहारादिः परद्रव्यं । आत्मा स्वद्रव्यं । भरतविदेहादयः परक्षेत्रं । आत्मनोऽसङ्ख्यातप्रदेशसमूहः स्वक्षेत्रं । तृतीयादिकालः परकालः । मुख्यप्रत्यक्षपरिणतिकालः स्वकालः। सम्य- ग्दर्शनादिः स्वभावः । उपदेशकसम्यग्वोधादिः परभाव इति । सामग्रया विशेषः साकल्यं । तेन विश्लेषितं क्षयोपशमक्षयरूपतया विघटितमखिलमवधिमनःपर्ययकेवलज्ञानसम्बन्धावरण, अखिलं निःशेष वा आवर में यस्यावधिमनःपर्ययकेवलज्ञानत्रयस्य तत्तथोक्तम् । तथा च-मुख्यप्रत्यक्षस्यावरणरूपप्रतिबन्धकामावादशेषतो वैशा सम्भव- उक्त- ·74 प्रमेयरलालङ्कारे तीति भावः। अत्रावरणत्वं तद्वस्तुविषयकतत्पुरुषीयज्ञानप्रतिवन्धकत्वे सति तद्वस्तुतत्पुरुषोभयमध्यवृत्तित्वं । स्वान्तर्गतघटादेः स्वबाह्यप्रदे- शस्थचैत्रादिकं प्रत्यावरणभूते काण्डपटे तद्धटविषयकचैत्रीयज्ञानप्रति- बन्धकत्वे सति तद्धटचैत्रोभयमध्यवृत्तित्वस्य सत्त्वात् लक्षणसङ्गतेः। चैत्रतद्धटोभयमध्यवृत्तिगगनादिप्रदेशस्य चैत्रादिशरीरस्य चावरणत्व- वारणाय सत्यन्तं । तद्धटविषयकज्ञानप्रतिबन्धकस्य तद्धटाभाववत्ता ज्ञानस्यावरणत्ववारणाय विशेष्यं । चैत्रीयकर्मणश्चैत्रीयघयादिविषयक- ज्ञानप्रतिबन्धकत्वात् , पौद्गलिकत्वेन चैत्रघटोभयमध्यवृत्तित्वादावरणत्व- मुपपन्नं । न च भूम्यन्तर्गतजलादिकं प्रति भूम्यादेरावरणत्वात् । केवल ज्ञानस्य तद्विश्लेषपूर्वकत्वाभावेन सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमित्य युक्तमिति वाच्यम्--ज्ञानावरणभूतकाभावे भूम्यादिरूपावरणे सत्यपि तदन्तर्गतजलादेः केवलज्ञानेन ग्रहणदर्शनेन केवलभूम्यादेजलादिज्ञान प्रतिवन्धकत्वघटितजलाद्यावरणत्वायोगात् । कर्मविशिष्टभूम्यादेरेव तथा- त्वस्य वक्तव्यतया तथाविधकर्मविश्लेषेण तद्विशिष्टभूम्यादेरपि विश्लेषोप- पत्तः। शिखानाशे शिखी ध्वस्त इतिवद्विशेषणनाशे विशिष्टनाशव्यव. हारात् ॥ ननु ज्ञानावरणरूपकर्मणसद्भावे किं मानमिति चेत् उच्यते-परिशुद्ध- स्वभावस्यात्मनो हीनविषयादिष्वभिरतिरात्मस्वरूपविरुद्धकारणपूर्विका स्वभावविरुद्धाभिरतित्वात् । कमनीयकुलकामिन्याः कुत्सितपरपुरुषे औषधाधुपयोगजनिताभिरतिवत् । तथा शरीरादावात्मभ्रमो दोषजन्यो भ्रमत्वात् , मद्यपानरूपदोषजन्यभ्रमान्तरवदित्याद्यनुमानमेव तत्र मान । ननूक्तानुमानाभ्यां कर्ममात्रं सिद्ध, न तु तस्य ज्ञानावरणत्वमपीति चेदुच्यते-मुख्यप्रत्यक्षातिरिक्तं ज्ञानं सावरणं, सर्वविषयप्रवृत्तियोग्यत्वे सति तदप्रवृत्तिमत्वात् । यद्यत्र प्रवृत्तियोग्यत्वे सति तत्राप्रवर्तमानं, तत्तत्र सावरणं ; यथा भूम्यादी प्रवृत्तियोग्यत्वे सति तत्राप्रवर्तमान मेघान्तरित- सूर्यकिरणादिकमित्यनुमानेन ज्ञानावरणतया कर्मणः सिद्धः। मेघाद्यावरणा- भावेऽपि भूम्यादावप्रवर्तमाने स्वर्गादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं । तथा चोक्तरीत्या आवरणसिद्धः सम्यग्दर्शनादिरूपसामग्रीविशेषेण तथाविधा- वरणसामान्यनाशे जायमानं मुख्यं प्रत्यक्षं प्रतिबन्धकाभावादशेषतो विशदं भवत्येव । न चावरणे सत्यपि मुख्यप्रत्यक्षस्य वैशा सम्भवति । यथा भित्यादिरूपावरणे सत्यप्यञ्जनासंस्कृतचक्षुषां भित्त्याधन्तर्हितपदा- ..

·द्वितीयपरिच्छेदः 75 र्थेषु विशदं प्रत्यक्षं जायते, अञ्जनाद्यमावविशिष्टभित्त्यादेरेव विशदप्रत्यक्ष- प्रतिबन्धकत्वात् । तथा योगजधर्माभावविशिष्टावरणकर्मण एव विशद- प्रत्यक्षप्रतिबन्धकतया योगिनां शानावरणादिकर्मवतामपि विशदं प्रत्यक्ष सम्भवतीत्यत आह- सावरणत्वे करणजन्यत्वे च प्रतिबन्धसम्भवात् ॥ १२ ॥ योगजधर्माभावविशिष्टावरणाभावस्य विशदप्रत्यक्षकारणत्वापेक्षया आवरणसामान्याभावस्य तथात्वं युक्तं लाघवादिति भावः ।। अत्र मीमांसकाः-सकलविषयकविशदप्रत्यक्षस्य तदाश्रयपुरुषविशे- षस्य वा प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वेनाभावप्रमाणनिरस्तत्वात् मुख्यामुख्य- भेदेन प्रत्यक्षविभागो न युक्तः। तथा हि-न तावत्सर्वविषयकसाक्षात्कार- वान् आत्मा प्रत्यक्षेण गृह्यते । प्रत्यक्षं हि द्विविधं-बाह्येन्द्रियजन्यं, मनोजन्य चेति । न तावद्वाह्यप्रत्यक्षेण सर्वज्ञात्मा गृह्यते, वाह्यप्रत्यक्षस्य रूपादि- मद्रव्यविषयकत्वेनात्मविषयकत्वाभावात् ॥ नापि मानसेन-तस्य स्वात्म- तद्गतज्ञानादिविषयकत्वेऽप्यात्मान्तरतद्गुणग्राहकत्वासम्भवात्। अन्यात्मनोऽ न्यदीयमनसाप्रत्यक्षवारणाय विषयतासम्बन्धेन मानसप्रत्यक्ष प्रति परात्म- व्यावृत्तविजातीयमनस्संयोगस्य कारणत्वेन तादृशसंयोगस्य सर्वज्ञात्म- न्यसम्भवात् । किंच प्रत्यक्षस्य सम्बद्धवर्तमानार्थग्राहितयाऽतीतानाग- तादिसर्वार्थग्राहकत्वाभावेन तद्धटितसर्वज्ञस्य प्रत्यक्षण ग्रहणं न सम्भवति। दण्डाग्राहकस्य 1 प्रत्यक्षस्य दण्डविशिष्टपुरुषग्राहकत्वायोगात् । नाप्यनु- मानेन सर्वसिद्धिः, सर्वज्ञव्याप्यस्य स्वभावलिङ्गस्य कार्यलिङ्गस्य वाऽभावात् । सर्वज्ञरूपसाध्यस्याप्रसिद्धत्वेन तन्निरूपितव्याप्तिग्रहासम्भ- वाञ्च । नाप्यागमेन-आगमो हि श्रुतिस्मृतिमेदेन द्विविधः। न तावच्छ्रत्या तत्सिद्धिः । तत्र कर्मकाण्डस्य कर्मपरत्वेन ब्रह्मकाण्डस्यापि कर्मकर्तृभूत- जीवप्रशंसापरत्वेन सर्वज्ञपरत्वाभावात् । नाप्युपमानेन-तस्य ज्ञात- पदार्थसदृशार्थग्राहकत्वऽपि सर्वग्राहकत्वायोगात् । सर्वज्ञस्य सर्वो- त्कृष्टत्वेन स्वसजातीयद्वितीयरहितत्वात् । नाप्यर्थापत्त्या-सर्वशमन्तरेणा- नुपपद्यमानस्य कस्यचिदर्थस्याभावात् । न च धर्माद्यतीन्द्रियार्थोपदेशः सर्वज्ञविषयकशानं विनानुपपन्न इत्युपदेशान्यथानुपपत्त्या कस्यचित्सार्व पुरुषस्य (क). 1 1 ·76 प्रमैयरत्नालङ्कारे . सिध्यतीति वाच्यं-स्वप्नार्थोपदेशवद्भमादप्युपदशोपपत्तः । अनादिनिध- नागममूलकज्ञानेनाप्युपदेशोपपत्त्या सर्वविषयकसाक्षात्कारासाधकत्वात्। उपदेशस्य स्वप्रतिपाद्यार्थविषयकशानकल्पकत्वेऽपि सर्वविषयकज्ञाना- कल्पकत्वाञ्च । तस्मात्सर्वशस्य सदुपलम्भकप्रमाणपञ्चकाविषयत्वाद- भावप्रमाणस्यैव विषयत्वान्मुख्यामुख्यभेदेन प्रत्यक्षविभागो न युक्त इति वदन्ति । अत्र प्रतिविधीयते- कश्चित्पुरुषः सकलपदार्थसाक्षात्कारवान् , सर्वपदार्थग्रहणस्व- भावत्वे सति सर्वग्रहणप्रतिबन्धकाभाववत्वात् । यो यद्हणस्वभावत्व सति यद्हणप्रतिवन्धकाभाववान्, स तद्विषयकसाक्षात्कारवान् । यथा तिमिररूपावरणशून्यं रूपग्रहणस्वभावं लोचनं रूपसाक्षात्कारवदित्यनु- मानेन सर्वज्ञः सिध्यति । अत्र फलोपधायकत्वरूपजनकतासम्वन्धेन साक्षात्कारवत्वं साध्यं 1 तेन तु परिणामितासम्बन्धेन दृष्टान्ते लोचने साधनवैकल्यात् । रसग्रहणप्रतिबन्धकाभाववति लोचने रससाक्षात्कार- विरहेण व्यभिचारवारणाय हेतौ सत्यन्तं । रूपग्रहणस्वभावे तिमिराद्युप- हतचक्षुषि रूपसाक्षात्काराभावेन व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलं । न चात्मनि सर्वपदार्थग्रहणस्वभावत्वमसिद्धं, आत्मनि सर्वपदार्थग्रहणस्य- स्वाभाविकत्वे सर्वदा सर्वपदार्थग्रहणापत्तरिति वाच्यं-सर्वपदार्थग्रहण- स्वभात्वं हि तद्हणजनकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वं । तच्चात्मन्यावश्यकं । अन्यथा आगमेन सर्वपदार्थग्रहणस्य सर्वविषयकव्याप्तयादिज्ञानस्य चात्म- न्यनुपपत्तः । दाहजनकतावच्छेदकावच्छिन्नस्यापि वह्नमणिसमवधान- दशायां दाहाभाववत्सर्वग्रहणजनकतावच्छेदकावच्छिन्नस्याप्यात्मनः प्रति बन्धकसमवधाने सर्वग्रहणाभावोपपत्तः। अथोक्तहेतोः सर्वसाक्षात्कारा- भाववति संसार्यात्मनि व्यभिचारः। तत्र सर्वग्रहणप्रतिबन्धकसत्त्वेऽपि प्रतिबन्धकघटोमयाभावत्वस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टप्रतिबन्धकामावस्य च सत्त्वात् । न च सर्वग्रहणप्रतिबन्धक्रत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रति- योगिताकाभाव एव विवक्षितः । तादृशप्रतिबन्धकत्वपयाप्तावच्छेद- कताकत्वं च तादृशप्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकताभिन्नावच्छेदकनिरूप- कत्वे सति ताशप्रतिबन्धकत्वनिष्ठावच्छेदकतानिरूपकत्वम् । विशि- धाभावोभयाभावयोस्तादृशप्रतिबन्धकत्वमिन्नवैशिष्टयोभयत्वनिष्ठावच्छे 1 न तु (ख).

·द्वितीयपरिच्छेदः 77 - दकतानिरूपकत्वाद्वारणमिति वाच्यं - प्रतिबन्धकीभूतपौद्गलिककर्मण- स्संयोगेनात्मनि सत्त्वेऽपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नाभावस्य संसार्या- त्मनि सत्त्वेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । संयोगसम्बन्धावच्छिन्नज्ञान- प्रतिबन्धकाभावनिवेशनोक्तदोषवारणेऽपि काण्डपटाधन्तरितघटायग्रा- हके घटादिग्रहणस्वभावे चक्षुषि व्यभिचारो दुर्वारः । घटावरणभूत- काण्डपटादेः संयोगेनाभावस्य चक्षुष्यक्षतत्वादिति चेन्मैवं-मध्यवृत्तिता- सम्बन्धावच्छिन्नज्ञानप्रतिबन्धकावरणत्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगिता- काभावस्य विवक्षितत्वात् । न चोक्तानुमाने सर्व विषयकसाक्षात्कार- रूपसाध्यस्यानुमितेः पूर्वमप्रसिद्धत्वेनोक्तसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहासम्भव इति वाच्यं-सामान्यव्यायधीनानुमितौ प्रकृत'साधनसजातीयसाधने प्रकृतसाध्यसजातीयसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहस्यैव कारणत्वात् प्रकृत- साधने प्रकृतसाध्यनिरूपितव्याप्तिग्रहणानपेक्षणात् । रूपग्रहणजनकता- वच्छेदकावच्छिन्नत्वे सति रूपग्रहणप्रतिवन्धकाभावे रूपसाक्षात्कार- निरूपितव्याप्तिग्रहादेवोक्तानुमितिनिर्वाहात् । न च विशिष्टबुद्धौ विशेषण- ज्ञानस्य कारणत्वाद्र्पादिसाक्षात्काररूपविशेषणज्ञानाभावे कथं तद्वि- शिष्टानुमितिरिति वाच्यं-विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानस्य हेतुत्वानुपगमात्, कस्मिंश्चित्पुरुषे सर्वपदार्थसाक्षात्कार इति साध्यविशेष्यकानुमितौ बाधकाभावाच ।। ननु यत्र यजनकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वे सति यत्प्रतिबन्धकामाव- वत्वं तत्र तद्वत्वमिति व्याप्तया सर्वग्रहणजनकतावच्छेदकावच्छिन्नत्वे सति सर्वग्रहणप्रतिबन्धकाभावेन हेतुना सर्वग्रहणमेव सिध्यति, न सर्वसाक्षात्कार इति चेन्न-उक्तानुमानेन सर्वग्रहणसिद्धौ तादृशसर्व- विषयकज्ञानं विशदं, आवरणसामान्याभाववत्वात् , रजोनीहाराद्यावरण- शून्यघटादिज्ञानवदित्यनुमानेन तादृशज्ञानस्य विशदत्वसिद्धया सर्व. विषयकसाक्षात्कारस्य सिद्धेः । न च सर्वस्यापि पुरुषस्य सम्भवेनावरणसामान्याभावघटितपूर्वानुमानहेतुरावरणसामान्याभावरूपै- तदनुमानहेतुश्चासिद्ध इति वाच्यं-पुरुषाणां ज्ञानतारतम्यानन्यथानुप पत्त्या आवरणनाशतारतम्यस्यावश्यकतया प्रकृष्यमाणनाशप्रतियोगिन आवरणस्य क्वचिनिश्शेषनाशावश्यकत्वात् । प्रयोगश्च-शानावरणं किञ्चि- किञ्चिदावरण 1 साध्यसजातीय (क).

·78 प्रमेयरत्नालङ्कारे स्वसमाना- त्पुरुषनिष्ठनिश्शेषनाशप्रतियोगि कारणप्रकर्षाधीनप्रकर्षवन्नाशप्रतियोगि- त्वात्, पुटपाकप्रकर्षाधीन प्रकर्षवन्नाशप्रतियोगिपरिशुद्धहेमनिष्टनिश्शेष- नाशप्रतियोगिकिट्टकालिकादिवदिति । निश्शेषनाशप्रतियोगित्वं च स्वसमानाधिकरणस्वप्रतियोगिसजातीयासमानकालीननाशप्रतियोगित्वं साजात्यं च ज्ञानावरणत्वादिना । स्वपदं नाशपरम् । संसारिगतस्य ज्ञानावरणनाशस्य स्वपदेनोपादाने स्वसमानाधिकरणं यत्स्वप्रतियोगि- सजातीयं ज्ञानावरणान्तर तत्समानकालीन एव तादृशनाशो भवति । संसारिण्येकावरणनाशेऽप्यावरणान्तरसद्भावात् । अतोऽसंसारिनिष्ठनाश एव स्वपदेनोपादेयः । असंसारिनिष्ठावरणनाशस्यापि स्वप्रतियोगिसजा- तीयपुरुषान्तरनिष्ठावरणसमानकालीनत्वात्तदसमानकालीनत्वं नेत्यतः स्वसमानाधिकरणत्वं स्वप्रतियोगिसजातीयविशेषणं । धिकरणपर्यायसमानाधिकरणत्वात्सर्वस्यापि नाशस्य स्वसमानाधि- करणासमानकालीननाशाप्रसिद्धिरतः स्वप्रतियोगिसजातीयेति । किश्चि- निष्ठनिश्शेषनाशप्रतियोगित्वाभाववति पर्याये व्यभिचारवारणाय कारणप्रकर्षाधीनप्रकर्षवत्वं नाशविशेषणं। तथा च क्वचिदावरणस्य निशेषना सिद्धया तत्रैवावरणसामान्याभावसिद्धेस्तद्धटितहेतो श . सिद्धिरिति । कश्चित्पुरुषः सर्वविषयकसाक्षात्कारवानित्याद्यनुमानेन सर्वज्ञसिद्धौ न किञ्चिद्वाधकमिति । न च पुरुषः सर्वविषयकसाक्षात्कारा. भाववान्, वक्तृत्वात्पुरुषत्वात्पाण्यादिमत्वाद्रथ्यापुरुषवदित्याद्यनुमानेन पुरुषत्वावच्छेदेन सर्वसाक्षात्काराभावसाधकेन सर्वसाधकानुमानस्य सत्प्रतिपक्षतेति वाच्यं सर्वशास्वीकर्तुर्मीमांसकस्य मते सर्वविषयक- साक्षात्काराप्रसिद्धया तदभावाप्रसिद्धस्तत्साधनायोगात् । न च साक्षा- कारः सर्वविषयकत्वाभाववान् , वक्तृत्वसमानाधिकरणत्वात् , पुरुषत्व- समानाधिकरणत्वात् , रथ्यापुरुषसाक्षात्कारवदित्यनुमानेन साक्षात्कार- त्वावच्छेदेन सर्व विषयकवाभावसाधनात्सत्प्रतिपक्षत्वं दुर्वार; सर्व- विषयकत्वं चागमजन्यज्ञानव्याप्तिज्ञानयोः प्रसिद्ध मिति वाच्यं-आगमजन्य- ज्ञानादौ वक्तृत्वसमानाधिकरणे सर्वविषयकत्वाभावविरहेण व्यभिचारस्य दुरित्वात् । न च पुरुषः कतिपयपदार्थाविषयकसाक्षात्कारवान् , वक्तृत्वादित्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षता दुर्वारा, तत्र साध्याप्रसिद्धिविरहा- दिति वाच्य-केवलिनोऽपि पूर्वकालावच्छेदेनाल्पक्षत्वसद्भावेनोक्तानुमा- नस्य सर्वशत्वसाधकानुमानप्रतिपक्षत्वासम्भवात्, सर्वविषयकसाक्षा- an ·द्वितीयपरिच्छेदः 74) कारदशायामाप कतिपयपदार्थाविषयकसाक्षात्कारान्तरस्य सम्भवेन सार्वज्ञसाधनविरोधाभावाच्च । तस्मात्कश्चित्पुरुषः सर्वसाक्षात्कारवा- नित्यनुमानस्य प्रतिपक्षाभावात्तेन सर्वज्ञः सिध्यत्येवेत्यावरणविश्लेषजन्यं मुख्यं प्रत्यक्षमिति युक्तमेव ।। नैयायिकास्तु सर्वविषयकं प्रत्यक्षं नावरणविश्लेषजन्यं, तदाश्रय- स्येश्वरस्यानादिमुक्तत्वेनावरणसम्बन्धानहत्वात् । किंतु नित्यं नित्यज्ञान चिकीर्षाकृतिमत एवेश्वरत्वात्। तादृशेश्वरश्च क्षित्यङ्करादिकं कर्तृजन्य कार्यत्वाद्धटवदित्यनुमानेन सिद्धयति । नन्वत्र किं पक्षतावच्छेदकं ? न तावत् क्षितित्वं, अङ्कुरस्यापि तदाक्रान्तत्वेन पृथक् तदुपादानवैयर्थ्यात् । न च क्षितिपदं, न पृथिवीत्वजात्यवच्छिन्नपरं, येनाङ्कुरादेः पृथगुपादानवै- यर्थ्यं स्यात् , किंतु भूखण्डपरम् ; तथा भूखण्डाङ्करादीनां सर्वेषां पक्षपातालाभाय सर्वानुगतं पृथिवीत्वं पक्षतावच्छेदकमिति वाच्यम्- तथापि पृथिवीत्वसामानाधिकरण्येन साध्यसिद्धरुद्दश्यत्वे घटादावंश- तस्सिद्धसाधनात् । अवच्छेदकावच्छेदेन तथात्वे परमाणौ वाधात् , तस्य नित्यत्वेन कर्तजन्यत्वाभावात् । जन्यक्षितित्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वे ईश्वरानङ्गीकर्तृचार्वाकादिमते जन्यपदस्य वैयर्थ्य, तन्मते परमाणो- रनङ्गीकारात् । न च पक्षकोटिप्रविष्टविशेषणानामुभयमतेऽपि प्रयोजन- मपेक्षितमिति न नियमः, स्वमते बाधवारकतयैव जन्यपदसार्थक्य- सम्भवादिति वाच्यम्-स्वमतेऽपि जन्यत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्व- सम्भवेन क्षितिपदोपादानवैयर्थ्यात् । न च जन्यत्वस्यैव पक्षतावच्छेदक- त्वं सम्भवति, पक्षतावच्छेदकहेतोरैक्यप्रसङ्गेनोपनयवाक्याच्छाब्द- बोधानुपपत्तेः । उदाहरणाद्याप्तिबोधेन पक्षधर्मताबोधार्थमेवोपनयप्रयो- गात् । तथा चायमित्युपनयवाक्यस्य हेतुमान् पक्ष इत्यर्थकत्वात् जन्यत्व स्यैव पक्षतावच्छेदकत्वे हेतुत्वे च स्वीकृते जन्यं जन्यमित्येवोपनय- वाक्यार्थस्य स्वीकरणीयतया घटो घट इत्यादाविव बोधानुपपत्तेरिति चेन्न-कार्यत्वं हि द्विविधं-स्वरूपसम्बन्धरूपं प्रागभावप्रतियोगित्वरूपं चेति । तत्र स्वरूपसम्भन्धरूपस्य पक्षतावच्छेदकत्वात् प्रागभावप्रति- योगित्वरूपकार्यत्वस्य हेतुत्वेनादोषात् । साध्यमपि न स्वोपादानापरो- क्षशानचिकीर्षाकृतिमजन्यत्वरूपम् । कर्तृजन्यत्वं कार्यमा कृत्यादीना- मेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वेन कर्तृजनकत्वे मानाभावात् । नापि स्वोपा- ·80 प्रमेयरलालङ्कारे दानगोचरापरोक्षज्ञानचिकीर्षाकृतिजन्यत्वं, कार्यमानं प्रति कृतेरेवान्वय- व्यतिरेकाभ्यां हेतुत्वेन तजनकज्ञानचिकीर्षयोस्तत्रान्यथासिद्धत्वात्, तत्त्रितयजन्यत्वसाधने बाधात् , स्वोपादानगोचरकृतिजन्यत्वमेव साध्यमित्यपि न युक्तम्-दृष्टान्तपक्षोभयसाधारणस्यानुगतस्वत्वस्या- भावेन स्वपदेन दृष्टान्तोपादाने बाधस्य पक्षोपादाने दृष्टान्ते साध्यवैक- त्यस्य च दुर्वारत्वात् । न च स्वपदमपि परित्यज्योपादानगोचरकृति जन्यत्वमेव साध्यं स्यादिति वाच्यम्-कृतित्वापेक्षयोपादानगोचरकृति- त्वस्य गुरुत्वेन तदवच्छिन्नजनकत्वाप्रसिद्धः । नापि कृतित्वावच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यत्वं साध्यम् । अदृष्टद्वारा यागादिगोचरजीवीयकृति जन्यत्वस्य पक्षे सत्त्वेन सिद्धसाधनापत्तेः। किंतु विशेष्यतासम्बन्धाव- च्छिन्नकृतित्वावच्छिन्नकृतिनिष्ठजनकतानिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्न- जन्यत्वमेव साध्यम् ; विशेष्यतासम्वन्धेन कपाले कुलालकृतिसत्त्वेन तत्र समवायेन घटोत्पत्तिवद्विशेष्यतया परमाणौ ईश्वरकृतिसत्त्वेन तत्र समवायेन जगदुत्पत्तिसम्भवेन समवायेन कार्य प्रति विशेष्यतासम्ब- न्धेन कृतेर्हेतुत्वात् । यदि च 1 कार्यमात्र कृतित्वेनेवान्वयव्यतिरेकाभ्यां ज्ञानत्वनेच्छात्वेन च हेतुत्वं स्वीकियते, तदा तादृशज्ञानजन्यत्वमिच्छा- जन्यत्वं कृतिजन्यत्वं त्र साध्यमस्तु । एवं च नित्यैकत्वाभ्यां ज्ञानादि- सिद्धौ लाघवमिति लाघवज्ञानसहकृतोक्तानुमानान्नित्यज्ञानादिसिद्धौ, नित्यज्ञानादिकं किंचिदाश्रितं गुणत्वाद्र्पादिवदित्यनुमानेन तदाश्रयत- येश्वरसिद्धिरिति वदन्ति ।।. अत्रोच्यते यदुक्तं स्वरूपसम्बन्धरूपकार्यत्वं पक्षतावच्छेदकं प्राग- भावप्रतियोगित्वं हेतुरिति, तन्न--प्रतियोगित्वस्यापि भवन्मते स्वरूप- सम्वन्धरूपत्वेन पक्षतावच्छेदकहेत्वोभैदानुपपत्तः। न च प्रतियोगित्वं पदार्थान्तरमेव, न स्वरूपसम्बन्धरूपमिति वाच्यम्-सप्तपदार्थविभाग. व्याघातात् । यत्तु प्रतियोगित्वं पदार्थान्तरमेव, सप्तपदार्थविभागस्तु तत्त्वज्ञानोपयोगिज्ञानविषय पदार्थानामेवेति न तद्विरोधः। अत एव विषयत्वादिकमपि पदार्थान्तरमिति नवीनैरुक्तम् | तन्नद्रव्यादिपदार्थ- शानमेव तत्त्वज्ञानोपयोगि, न प्रतियोगित्वविषयत्वादिरूपपदार्थशान- मित्यत्र नियामकाभावात् । किंच स्वरूपसम्बन्धरूपकार्यत्वस्य तत्तयक्ति- 1 कार्यमात्रकृतित्वेन, 2 पदार्थान्तरम् .

·द्वितीयपरिच्छेदः 81 , , स्वरूपत्वेन तत्तद्यक्तिविश्रान्ततया सकलकार्यानुगतपक्षतावच्छेदकत्वा- सम्भवः । न च तत्तद्यक्तिविश्रान्तानामपि स्वरूपसम्बन्धरूपजन्यता- व्यक्तीनामन्यतमत्वेन अनुगतीकृतानां पक्षतावच्छेदकत्वमिति वाच्यम्- अन्यतमत्वेन जन्यताव्यक्तीनां पक्षतावच्छेदकत्वकल्पनापेक्षया जन्यगता- न्यतमस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वौचित्यात् । विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्नकृति त्वावच्छिन्न जनकतानिरूपित समवायसम्बन्धावच्छिन्नजन्यत्वं साध्य- मित्यपि न युक्तम्-कुलालकृत्या घटस्य, कुविन्दकृत्या पटस्य उत्पत्ति- वारणाय घटं प्रति कुलालकृतेः पटं प्रति कुविन्दकृतेः कारणत्वमिति विशेषकार्यकारणभावावश्यकतया कृतित्वेन कार्यत्वेन सामान्यकार्यकारण- भावे मानाभावात् । न च यद्विशेषयोः कार्यकारणभावः, असति बाधके तत्सामान्ययोरपीति न्यायात् सामान्यकार्यकारणभावसिद्धिरिति वाच्यम् तादृशन्यायस्य युक्तिशून्यत्वेन अश्रद्धेयत्वात् । न च सामान्यकार्यकारण- भावानङ्गीकारे कार्यसामान्याभावे कुलालादिकृत्यभावकूटस्य प्रयोजकत्वं वक्तव्यं, तत्स्वीकारे तु कृतित्वावच्छिन्नाभावस्यैकस्य प्रयोजकत्वं सम्भवतीति लाघवमिति लाघवयुक्तिमूलकत्वात् तादृशन्यायः प्रामाणिक इति वाच्यम् -विशेषाभावसामान्याभावयोईयोरप्यधिकरणस्वरूपत्वेन विशेषाभावघटातिरिक्तसामान्याभावस्य अप्रामाणिकत्वेन उक्तलाघवानव- काशात्। किंच उक्तसाध्यं ईश्वरानङ्गीकर्तृमीमांसकेन स्याद्वादिप्रभृतीन प्रति साधनीयं, तन्मतेषु समवायानङ्गीकारात् साध्याप्रसिद्धिः। नच समवाय- सम्बन्धावच्छिन्नत्वमनिवेश्य विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्नजनकतानिरूपित- जन्यत्वमात्रस्य साध्यत्वान्न साध्याप्रसिद्धिरिति वाच्यम्-आत्मनि कृत्या हस्तादौ चेष्टा । तादृशचेष्टया कपालादौ क्रिया । तया च कपालद्वय- संयोगद्वारा घटत्वरूपपर्यायो जायते इत्यस्य प्रामाणिकत्वेऽपि विशेष्यता- सम्बन्धेन कृतेः कपालादौ सत्त्वस्य तेन सम्बन्धेन घटादिहेतुत्वस्य चाप्रामाणिकत्वात् घटादिरूपद्रव्यस्य नित्यत्वेन तत्रोत्पत्तरप्रामाणिक- त्वाच्च । एवं स्वमते जन्यत्वरूपपक्षतावच्छेदकाक्रान्ते ध्वंसे निरुक्तसाध्या- भावाबाधः । ध्वंसस्योपादानाभावेन विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्नकृतिनिष्ठ- जनकताकत्वाभावात् उपादानगतविषयताया एव कृतिविशेष्यतारूपत्वात्। न च भावत्वविशिष्टजन्यत्वस्य पक्षतावच्छेदकत्वान्न बाध इति वाच्यम्- तथाप्युक्तसाध्याभाववति ध्वंसे प्रागभावप्रतियोगित्वरूपहेतुसत्त्वेन व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । हेतुकोटावपि भावत्वनिवेशेन उक्तव्यभिचार- PRA. 6 ·- 82 प्रमेयरत्नालङ्कारे वारणेऽपि ध्वंसस्य कृतिजन्यत्वासिद्धया कार्यमात्रं कृतिजन्यमिति भवदीयसिद्धान्तव्याघातः । न च ध्वंसातिरिक्तकार्यमात्रं कृतिजन्यमित्येव सिद्धान्तोऽभ्युपगम्यत इति वाच्यम्-तथा सति भिक्षुपादप्रसरण- न्यायेन भूखण्डाकुरादेरपि कृतिजन्यत्वं नास्ति । किंतु घटादेरेवेति स्याद्वादिमतप्रवेशस्य दुरितापत्तः । यत्तु जन्यत्वमात्र ध्वंससाधारण- मेव पक्षतावच्छेदकं कृतिजन्यत्वमात्रं साध्यं, हेतावपि भावत्ववैशिष्टयं नोपादेयं प्रयोजनाभावात् । एवं च ध्वंसेऽपि ईश्वरीयकृतिजन्यत्वस्य निरा- बाधतया कार्यमात्रस्य कृतिजन्यत्वसिद्धान्तोपपत्तिः। न च कृतिजन्यत्व- मात्रस्य साध्यत्वेऽदृष्टद्वारा अस्मदादिकृतिजन्यत्वमादाय सिद्धसाधनमिति वाच्यम्-अदृष्टद्वारककातजन्यत्वस्यैव साध्यत्वादिति । तन्न-समवायेन काय प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन कृतेः कारणत्वमिति कार्यकारणभावाति- रिक्तकार्यकारणभावस्य भवन्मतेऽभावन ध्वंसे बाधस्य दुर्वारत्वात् । न च समवायस्वरूपान्यतरसम्बन्धेन कार्य प्रति विशेष्यतया कृतेः कारणता- स्वीकारात् विशेष्यतासम्वन्धेन कपालसम्बन्धकृत्या स्वरूपसम्बन्धेन तत्र घटध्वंसोत्पादाददृष्टद्वारककृतिजन्यत्वरूपसाध्यस्य न तत्र बाध इति वाच्यम्-ध्वंसस्योपादानाभावे विशेष्यतासम्बन्धेन कृतेः तत्र कारण- त्वायोगेन बाधस्य दुर्वारत्वात् । किंच अनित्यानेककृतिसिद्धावेव नित्य- कृत्यादीनां तदाश्रयेश्वरस्य चाकल्पनेन लाघवान्नित्यकृत्यादिसिद्धौ गौरवेण लाघवान्नित्यकृत्यादिसिद्धिरित्ययुक्तमेव । कार्यत्वरूपहेतुश्च स्याद्वादिमते क्षित्यादावसिद्धः द्रव्यस्य नित्यत्वाभ्युपगमात् । न च क्षित्यादिकं कार्य सावयवत्वाद्धटवदित्यनुमानेन क्षित्यादीनां कार्यत्वं सिध्यतीति वाच्यम्-घटादिरूपद्रव्यस्यापि कार्यत्वानभ्युपगमेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्यात् । एवं सावयवत्वस्य अवयवजन्यत्वरूपत्वे असिद्धिः क्षित्या- दाववयवजन्यत्वानभ्युपगमात् । अवयवसमवेतत्वरूपत्वे कपालत्वपृथिवी- त्वादौ नित्यत्वेन भवन्मतसिद्धेय॑भिचारः। अतः कार्यत्वरूपहेतोः मित्या- दावसिद्धिर्दुरा । एवं क्षित्यादिकं कृत्यजन्यं, चेष्टाजन्यत्वाभावात् गगना- दिवदित्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षता च । घटादौ कुलालादिकृतेरिव कुलालादि- हस्तचेष्टाया अप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वदर्शनेनचेष्टाजन्यत्वस्य कुला- लजन्यत्वव्यापकतया व्यापकाभावे व्याप्याभावावश्यंभावात् । न च चेष्टा- जन्यत्वाभावः प्रपञ्चे असिद्धः, भवद्भिरीश्वरस्य शरीरानभ्युपगमेन तद्गत- क्रियारूपचेष्टाजन्यत्वस्य प्रपञ्चऽभावात् । न चेश्वरस्य शरीरमपि स्वीक्रि- ·द्वितीयपरिच्छेदः 83 यत इति वाच्यम्-तच्छरीरस्य महत्त्वे अभग्नस्य तस्य पाषाणादौ प्रवेशा- सम्भवेन पाषाणान्तर्वर्तिभेकशरीरोत्पादकत्वानुपपत्तेः । अणुत्वे दूरस्थकार्योत्पादकत्वानुपपत्तेः । न च नानापरमाणव एव तस्य शरीर- मिति स्वीकाराद्यत्र यत्र कार्योत्पत्तिस्तत्र तत्र तत्तत्परमाणुरूपशरीरैरेव कार्यनिर्वाह इति वाच्यम्-शरीरलक्षणाभावेन तेषां शरीरत्वासम्भवात् । न च परमाणुक्रियायाः चेष्टात्वरूपजातिस्वीकारात् चेष्टाश्रयत्वरूपं शरीर- लक्षणं परमाणुषु सम्भवतीति वाच्यम्-हस्तपादादिमत एव शरीरत्वेन लोकसिद्धतया तच्छ्न्यानां परमाणूनां शरीरत्वासम्भवात् । अन्यथा घटादिक्रियायामपि चेष्टात्वमभ्युपगम्य घटादेरपि शरीरत्वकल्पनापत्तः । हस्तपादादिशून्यस्य शरीरत्वाभ्युपगमे लोकविरोधो नास्ति। कृत्यजन्यस्य कार्यत्वाभ्युपगमे लोकविरोध इति नैयायिकानामेव शोभते । ईश्वरस्य शरीरमनङ्गीकृत्य शरीराजन्यत्वेऽपि शित्यादेः कार्यत्वाभ्युपगमे कृत्य- जन्यत्वेऽपि तदभ्युपगमसम्भवात् कार्यत्वेन कृत्यजन्यत्वानुमानमयुक्तमेव । यत्त कार्यत्वेन कृतित्वेन कार्यकारणभावाभावेऽपि घटत्वेन कृतित्वेन कार्यकारणभावस्याव्याहततया सृष्टयाद्यकालीनघटादिकं पक्षीकृत्य घट- त्वहेतुना सकर्तृकत्वसाधने जीवानां सृष्टयाद्यकाले शरीराद्युपकरणाभावेन कर्तृत्वासम्भवात् ईश्वरसिद्धिरिति । तन्न-ईश्वरानङ्गीकर्तृमते सृष्टिप्रलय- योरप्यनङ्गीकारेण सृष्टयादिकालीनघटरूपपक्षस्याप्रसिद्धः सृष्टयादिकाले शरीरायुपकरणाभावेन जीवस्याकर्तृत्वे ईश्वरस्य सर्वदा तदभावेन अकर्तृ- त्वापत्तेर्दुरित्वात् । यदपि कार्यत्वेन कृतित्वेन कार्यकारणभावाभावेऽपि घटत्वेन कृतित्वेन कार्यकारणभावसत्त्वात् खण्डघटः कृतिजन्यो घटत्वात् घटान्तरवदित्यनुमानेन खण्डघटजनकीभूतकृत्याश्रयतया ईश्वरसिद्धिरिति तन्न-खण्डघटस्य कुलालकृतघटापेक्षतया अतिरिक्तत्वाभावेन कुलालस्यैव तजनककृत्याश्रयत्वेन तदाश्रयतया ईश्वरसिद्धरसम्भवादित्यलं पल्लवि- तेन। ब्रह्माद्वैतवादिनस्तु-सत्तारूपं ब्रह्मैव सर्वसाक्षात्कारि, सर्वावच्छिन्न- चैतन्यामिन्नत्वात् । चैत्रस्य घटादिसाक्षात्कारित्वं हि घटावच्छिन्न- चैतन्यामेद एव । घटसाक्षात्कारकाले इन्द्रियद्वारा अन्तःकरणवृत्तेघंटा- दिविषयदेशगमनेन घटावच्छिन्नचैतन्यस्य वृत्तिरूपान्तःकरणावच्छिन्न. चैतन्येन अभेदोत्पत्तः, एकदेशस्थोपाध्योर्भेदकत्वायोगात् । गृहावच्छिन्ना- काशे घटावच्छिन्नाकाशामेदवत् मायावच्छिन्नचैतन्ये घटाद्यवच्छिन्न- 6* .

·84 प्रमेयरलालङ्कारे - चैतन्याभेदसम्भवात् । सर्वावच्छिन्नचैतन्यामिन्नत्वरूपं सर्वसाक्षात्का- रित्वं च घटस्सन् पटस्सन्नित्यादिप्रत्यक्षेण गृह्यते । घटस्सन्निति प्रतीतौ घटसतोस्तादात्म्यभानात् । तादात्म्यस्य च भिन्नत्वे सति अभिन्नसत्ता कत्वरूपत्वेन घटावच्छिन्नसत्तारूपचैतन्यामेदस्य ब्रह्मरूपत्वे सति भानात्। न च घटादिरूपभेदस्य प्रत्यक्षगम्यत्वे आगमस्याद्वैतबोधकत्वं न सम्भवति, प्रत्यक्षविरुद्धार्थे आगमस्य प्रामाण्यायोगादिति वाच्यम्- प्रत्यक्षं हि सविकल्पकं निर्विकल्पकं चेति द्विविधम् । तत्र चक्षुरुन्मीलना नन्तरं सत्तामात्रविषयकं निर्विकल्पकं जायते । तदेव प्रमाणभूतं प्रत्यक्षं, तत्र च भेदो न भासते, अप्रमाणभूतसविकल्पकप्रत्यक्षे च भेदो भासत इति न तेनागमस्य बाधः। तदुक्तम्- अस्ति ह्यालोचनाज्ञानं प्रथमं निर्विकल्पकम् । बालमूकादिविज्ञानसदृशं शुद्धवस्तुजम् ॥ आहुर्विधात प्रत्यक्षं न निषेधृ विपश्चितः । नैकत्वे आगमस्तेन प्रत्यक्षेण प्रबाध्यते ॥ इति ॥ प्रत्यक्षं विधातृ-विधायकं सन्मात्रग्राहकमेवाहुः । न निषेधृ-न निषेधकं- न भेदग्राहकम् । तेन कारणेनैकत्वे प्रतिपादकतासम्बन्धेन विद्यमान आगमो न प्रत्यक्षेण बाध्यत इति द्वितीयश्लोकार्थः। तथा च प्रत्यक्षस्यापि सन्मात्रग्राहित्वेन तद्विरोधाभावात् एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुत्या द्वैतं ब्रह्म सिध्यति । ब्रह्मणोऽद्वैतत्वं च सजातीयविजातीयस्वगतभेदशून्यत्वम् । तदुक्तम्- वृक्षस्य स्वगतो भेदः पत्रपुष्पफलादितः। वृक्षान्तरात्सजातीयो विजातीयः शिलादितः ॥ एवं भेदत्रयं प्राप्तं श्रुत्या ब्रह्मणि वार्यते । एकावधारणद्वैतप्रतिषेधैत्रिभिः क्रमात् ॥ इति ॥ ननु एकमेवाद्वितीयं ब्रह्मेति श्रुतिगतैकपदैवकाराद्वितीयपदैः सजाती- यादिभेदत्रयशून्यत्वं प्रतीयत इति न युक्तम्-सद्रूपे ब्रह्मणि सजातीय- मेदरूपाणां जीवानां विजातीयभेदरूपाणामचेतनानां स्वगतभेदरूपाणां सर्वज्ञत्वादीनां च सत्त्वादिति चेन-ब्रह्मभिन्नसामान्यस्य ब्रह्मणि कल्पित- त्वेन मिथ्यात्वाब्रह्मणि सजातीयभेदादीनां सत्त्वेऽपि तदभावाविरोधात् । न च ब्रह्मभिन्नसामान्यस्य मिथ्यात्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यम्-विमतं मिथ्या दृश्यत्वाजडत्वात्परिच्छिन्नत्वाच्छुक्तिरूप्यवदित्यनुमानस्यैव प्रमाण- ·द्वितीयपरिच्छेदः 85 त्वात् । तथा हि-1 तत्र विमतमित्यस्य विप्रतिपत्तिविषयतावच्छेदकाव- च्छिन्नमित्यर्थः। विप्रतिपत्तिश्च ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सति सत्तातादा- त्यवत्वे सति चिद्भिन्नं मिथ्या न वेति । तथा च विमतं मिथ्येत्यस्य ब्रह्म प्रमेत्यादिविशेषणत्रयविशिष्टं मिथ्येत्यर्थः । तत्र पक्षतावच्छेदककोटौ ब्रह्म प्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सतीति प्रथमविशेषणानुपादाने शुक्तिरूप्ये सिद्धसा- धनमिति तद्वारणाय तदुपादानम् । न चावच्छेदकावच्छेदेनानुमितौ सामानाधिकरण्येन सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वाभावात्सत्तातादात्म्यविशिष्टचि. द्भिन्नत्वावच्छेदेन मिथ्यात्वानुमितौ तत्सामानाधिकरण्येन 2 शुक्तिरूप्य- विशेषकसिद्धेः प्रतिबन्धकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम्-प्राचीनतार्किकैः सामानाधिकरण्येन सिद्धेरप्यवच्छेदकावच्छेदेनानुमितौ प्रतिवन्धकत्वाङ्गी- कारात् । अत एव शब्दानित्यत्वानुमाने ध्वन्यादावंशतस्सिद्धसाधनवार- णाय वर्णात्मकत्वं पक्षे निवश्य वर्णात्मकशब्दो नित्य इति प्रतिज्ञा तार्किकैः स्वीकृता । अतः शुक्तिरूप्यवारणार्थ ब्रह्मप्रमातिरिकाबाध्यत्वविशे- षणमावश्यकं । शुक्तिरूप्यस्य ब्रह्मप्रमातिरिक्तया शुक्तिप्रमया बाध्य- त्वात् तद्यावृत्तिः। सत्तातादात्म्यवत्वे सतीति द्वितीयविशेषणानुपादाने- असति बाध इति तद्वारणाय तद्विशेषणं । व्यावहारिकप्रातिभासिकोभय- विधप्रपञ्चस्यैव सद्रूपब्रह्मोपादानकत्वेन सत्तातादात्म्यवत्वात् । असतश्च तथात्वाभावात्तद्यावृत्तिः। ब्रह्मणि बाधवारणाय चिद्भिन्नत्वरूपं विशेष्यं साध्यभूतमिथ्यात्वं च सदसद्विलक्षणत्वं । तत्र सत्त्वमबाध्यत्वं स्वप्रका- रकधीविशेष्यताव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । तद्विलक्षणत्वं च स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वम् । असत्त्वं सत्ता- तादात्म्यशन्यत्वं । तद्विलक्षणत्वं च सत्तातादात्म्यवत्वं । तथा च स्वप्र- कारकधीविशेष्यताव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वसत्तातादात्म्योभयं साध्यं पर्यवसितं । अत्र सत्तातादात्म्यवत्वमात्रस्य साध्यत्वे सिद्धसाधनं स्यात् । सत्यत्ववादिभिरपि जगतः सद्रूपत्वाङ्गीकारात् । अतः 8 स्वप्रकाकधीविशे- प्यताव्यापकाभावप्रतियोगित्वनिवेशः। 'स्वप्रकारकधीविशेष्यतासमाना- धिकरणाभावप्रतियोगित्वनिवेशेऽपि तथा। घटादेरपि स्वप्रकारकभ्रम- विशेष्यभूतलादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्य सत्यत्ववादिमिरपि स्वीकारात् 7 1 कर्तृविमतम् (क). शक्तिप्यविशेष्यप्रसिद्धः (ख). ३ स्वप्रकारकादि (क). 4 स्वप्रकारकादि (क). स्वप्रकारकादि (क). स्वप्रकारकादि (क). 7वप्रकारकादि (क).

·86 प्रमैयरत्नालङ्कारे अतोऽभावे स्वप्रकारकधीविशेष्यताव्यापकत्वनिवेशः। स्वप्रकारकधीविशे- ध्यताव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वमात्रस्य साध्यत्वे असत्त्वमादायार्थान्तरं स्यादित्यतः सत्तातादात्म्यवत्वनिवेशः। यद्वा स्वाधिकरणताव्यापकीभृता- भावप्रतियोगित्वमेव साध्यं । असतोऽधिकरणाप्रसिद्धयाऽसत्त्वमादायार्था- न्तरानवकाशात् । अथवा 2 ज्ञाननिवृत्तित्वरूपं मिथ्यात्वमेव साध्यं । सर्व- स्यापि प्रपञ्चस्य ब्रह्मज्ञानेन निवर्तिष्यमाणत्वात् शाननिवृत्तित्वोपपत्तिः। हेतुभूतं दृश्यत्वमपि वृत्तिविषयत्वं घटादिरूपप्रपञ्चे चक्षुरादिजन्यान्तः करणवृत्तिविषयत्वसत्त्वात् । न च वेदान्तजन्यवृत्तिविषयत्वस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वाद्यभिचारः, असतोऽपि शशशृङ्गादिपदजन्यवृत्तिविषयत्वात्तत्रापि व्यभिचार इति वाच्यं-शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैवमपि चक्षुरादिजन्यनिर्विकल्पकात्मकवृत्तिविषयत्वस्य ब्रह्मणि सत्त्वा- यभिचार इति वाच्यं-सप्रकारकवृत्तिविषयत्वस्य तदर्थत्वात् । हेतुभूतं जडत्वं च ज्ञानभिन्नत्वं । ब्रह्मण एव ज्ञानस्वरूपत्वेन तद्भिन्नत्वस्य प्रपञ्च सत्त्वात् । असति व्यभिचारवारणाय सत्तातादात्म्यवत्वं विशेषणं देयं । परिच्छिन्नत्वमप्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं भेदप्रतियोगित्वं वा । अत्राये असध्यावृत्तिः पूर्ववत् । न च भेदप्रतियोगित्वस्य ब्रह्मणि व्यभिचारो दुर्वारः, ब्रह्मण्यत्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्नावश्यकत्वेऽपि घटादिनिष्ठभेद- प्रतियोगित्वावश्यकत्वात् , अन्यथा ब्रह्मण एव घटत्वापत्तरिति वाच्यं-स्वसमानसत्ताकभेदप्रतियोगित्वस्य तदर्थत्वात् । सत्ता हि त्रिविधा-पारमार्थिकी, व्यावहारिकी, प्रातिभासिकी चेति । पारमार्थिकी ब्रह्मगता अबाध्यत्वरूपा । व्यावहारिकीच ब्रह्मज्ञान- बाध्यत्वरूपा प्रपञ्चगता । प्रातिभासिकी च ब्रह्मान्यज्ञानबाध्यत्वरूपा शुक्तिरूप्यादिगता । तत्र ब्रह्मणः स्वपदेनोपादाने स्वगतसत्ताया भेदेऽभावेन स्वपदेन घटादेरेवोपादेयत्वेन ब्रह्मणि व्यभिचारविरहात् । न च ब्रह्मभिन्नसामान्यस्य मिथ्यात्वाविशेषाद्यावहारिकत्वप्रातिभासि- कत्वाभ्यां मेदानुपपत्तिरिति वाच्यं-ब्रह्मज्ञानबाध्यत्वतदन्यत्वाभ्यां विशेष- स्योक्तत्वात् । यद्वा मूलशानबाध्यज्ञानोपादानकं व्यावहारिकं 4 तुला ज्ञानोपादानकं च प्रातिभासिकमिति विशेषः । तत्र सकलव्यावहारिक- स्वप्रकारकादि (क). 2 शनानिवर्त्यस्वरूपं (ख) 3 ब्रह्मशानाबाध्यत्वरूपा (ख). *तूलाशानोपादानकम् (ख). 1 ·द्वितीयपरिच्छेदः 87 3 प्रपञ्चोपादानभूतं ब्रह्माज्ञानं मूलाज्ञानं । प्रातिभासिकोपादानं शुक्तयाद्यज्ञानं चतुलाशानं । न चोक्तोभयविधाज्ञाने प्रमाणाभाव इति वाच्यं-अह- मज्ञो मामन्यं च न जानामीति प्रत्यक्षस्य, त्वदुक्तार्थ न जानामीति विशेषतः प्रत्यक्षस्य च प्रमाणत्वात् । न चाज्ञ इत्यादेर्शानाभाववानित्य- • तादृशप्रत्यक्षस्यापि ज्ञानाभावविषयकत्वं युक्तमिति वाच्यं-अज्ञ इत्यस्य ज्ञानाभाववानित्यर्थकत्वे घटोऽज्ञ इति व्यवहारापत्तेः । अतो यथा स्याद्वादिमते अधर्मादिपदं द्रव्यार्थकं, तथा अज्ञानमपि द्रव्या- र्थकमेवास्मन्मते । न चाहमज्ञ इत्यादिप्रत्यक्षस्य ज्ञानप्रागभावविषय- कत्वमेव युक्तं-घटे झानप्रागभावाभावाच्च, न घटोऽज्ञ इत्यादि- व्यवहारापत्तिः, अतो न तादृशप्रत्यक्षस्यातिरिक्तद्रव्य यपयकत्वं गौर- वादिति वाच्यं-विकल्पासहत्वात् । प्रतियोगिज्ञानाधिकरणज्ञानकालीन- स्याहमज्ञ इति प्रत्यक्षस्य ज्ञानप्रागभावविषयकत्वं? तच्छून्यकालीनस्य वा? नाद्यः-प्रतियोगिज्ञानादिसद्भावे ज्ञानप्रागभावस्यैवाभावेन तद्विष- यकत्वायोगात् । न द्वितीयः-अभावप्रत्यक्ष अधिकरणज्ञानप्रतियोगि- ज्ञानयोः कारणत्वेन तच्छून्यतादशायामभावप्रत्यक्षस्यैवानुपपत्तेः । अतोऽ हमज्ञ इत्यादिप्रत्यक्षस्य भावरूपाज्ञानविषयकत्वमेव वक्तव्यमिति प्रत्य- क्षेण तत्सिद्धिः । एवं विवादाध्यासितं प्रमाणशानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्त- स्वविषयावरणस्वनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकं अप्रकाशितार्थप्रकाश- कत्वात्, अन्धकारे प्रथमोत्पन्नप्रदीपप्रभावदित्यनुमानेनापि तत्सिद्धिः। अत्र सुखादिविषयकचैतन्यरूपनित्यज्ञानस्याज्ञानपूर्वकत्वाभावात् बाध- वारणाय प्रमाणशानामिति प्रमाणजन्यं ज्ञानमित्यर्थः । इदमित्याकारायाः प्रमाणजन्यवृत्तरज्ञानपूर्वकत्वाभावात् बाधवारणाय विवादाध्यासितमिता विशेषाकारं प्रमाणजन्यज्ञानमित्यर्थः। साध्ये प्रमाणज्ञानप्रागभावमादाय सिद्धसाधनवारणाय स्वप्रागभावव्यतिरिक्तेति । स्वविषयावरणेत्यस्यानु- पादाने प्रमाणज्ञानजनकादृष्टमादायार्थान्तरं । अदृष्टसामान्यस्य फलनिव- य॑त्वेन ज्ञानजनकादृष्टस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वात् , ज्ञानाधिकरणीभूतात्मगत- त्वेन स्वदेशगतत्वात् अतः स्वविषयावरणति। स्वप्रतिबन्धकादृष्टमादाया- र्थान्तरवारणाय स्वानवत्यति । विषयगतज्ञातत्वाभावेनार्थान्तरवारणाय स्वदेशगतेति । हेतौ धारावाहिकद्वितीयादिक्षाने अज्ञानपूर्वकत्वाभावाद्य- 1 तूलाशानम् (ख). 2 तादृशप्रत्यक्षमपि (क). 3 व्यवहारापत्तेः (ख).

·88 प्रमेयरबालङ्कारे मिचार इति तद्वारणायाप्रकाशितार्थेति । दिवारोपितप्रदीपप्रभायामन्धका- रपूर्वकत्वाभावेन दृष्टान्ते साध्यवैकल्यमित्यतोऽन्धकारेति। रात्रावारोपिता- यामपि द्वितीयादिप्रभायामन्धकारपूर्वकत्वाभावात्तद्दोषतादवस्थ्यमित्यतः प्रथमेति । उक्तप्रत्यक्षानुमानसिद्धस्याज्ञानस्यानादिभावरूपत्वे सति ज्ञान- निवर्त्यत्वं लक्षणम् । तत्र प्रागभावेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । जनका- दृष्टवारणायानादीति । जीवादिवारणाय ज्ञाननिवर्त्यत्वमिति । ज्ञानेना- शानस्य नाशः, अज्ञाननाशाच्च जीवादिरूपानादिपदार्थनाश इति स्वी- कारेण जीवस्य साक्षादज्ञाननिवृत्तित्वाभावात्तद्यावृत्तिरिति वदन्ति । अत्र प्रतिविधीयते यदुक्तं तदवच्छिन्नचैतन्याभिन्नत्वमेव तत्सा- क्षात्कारित्वमिति तन्न-रूपादिविषयकसाक्षात्कारदशायां रूपादावन्तःकर- णवृत्तिप्रसरणेन तादृशान्तःकरणावच्छिन्नचैतन्ये रूपावच्छिन्नचैतन्याभेद वगन्धावच्छिन्नचैतन्यामेदस्यापि सत्त्वेन रूपसाक्षात्कारवतश्चैत्रस्य गन्ध- साक्षात्कारित्वप्रसङ्गात् । न च तदाकारवृत्त्यवच्छिन्नतदवच्छिन्नचैतन्या- भिन्नत्वमेव तत्साक्षात्कारित्वं रूपादिसाक्षात्कारकाले रूपाकारवृत्ति- सत्त्वेऽपि गन्धाकारवृत्तरभावात् गन्धावच्छिन्नचैतन्याभेदसत्त्वेऽपि गन्धाकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्याभेदविरहात्, न तद्दशायां गन्धसाक्षाकारि- त्वापत्तिरिति वाच्यम्-एवमपि चैत्रादेरनुमानादिना स्वगतधर्मादिविषयक धार्मिकोऽहमित्यादिज्ञानं तद्दशायां धर्मादिसाक्षात्कारित्वापत्तः । तदा धर्माकारवृत्त्यवच्छिन्नचैतन्याभेदधर्मावच्छिन्नचैतन्यामेदयोश्चैत्रे सत्त्वा- द्विषयावच्छिन्नचैतन्यामेद इत्यत्र योग्यत्वं विषये निवेश्योक्तदोषवारणेऽपि सुखादिसाक्षात्कारिण्युक्तलक्षणस्याव्याप्तिः, सुखाद्याकारवृत्तेरद्वैतिमिर- स्वीकारात् । एवं ब्रह्मप्रमातिरिक्ताबाध्यत्वे सति सत्तातादात्म्यवत्वे सति चिद्भिन्नं मिथ्यादृश्यत्वादित्याद्यनुमानमपि न युक्तम्-शुक्तौ भासमान- स्यापणस्थरूप्यस्यैव शुक्तिरूप्यशब्दार्थतया तत्कालोत्पन्नमिथ्याभूतरज- तस्य सत्यत्ववादिभिः कैरप्यनभ्युपगमेन सिद्धसाधनाप्रसक्तेः पक्षे आद्य- विशेषणवैयर्थ्यात् । वादिरीत्या सिद्धसाधनस्य दोषत्वे अनुमानमात्रोच्छे- दापत्त्या प्रतिवादिमत एव तस्य वक्तव्यत्वात् । सत्तातादात्म्यवत्वे सतीति द्वितीयविशेषणमपि व्यर्थम् । ब्रह्मण्यपि प्रातिभासिकस्य चिद्भेदस्य सत्त्वेन बाधवारणायोगेन स्वसमानसत्ताकचिढ़ेदवत्वस्यैव चिद्भिन्नत्वमित्यनेन विवक्षणीयतया असति बाधाप्रसत्तरसति तस्या अपि सत्ताया अभावात् । स्वप्रकारक धीविशेष्यताब्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वसत्तातादात्म्योभयं ·द्वितीयपरिच्छेदः 89 साध्यमित्यपि न युक्तम्-गगनादिवजगतो वृत्तित्वेऽप्युक्तसाध्योपपत्त्या अर्थान्तरात् । तदधिकरणे तदभावसाधनायोक्तसाध्यसाधनादुक्तसाध्य सिद्धावपि तदधिकरणे तदभावासिद्धः। स्वाधिकरणताव्यापकीभूताभाव- प्रतियोगित्वं मिथ्यात्वमिति द्वितीयनिर्वचनमपि न युक्तम् । घटायधि- करणेऽपि सम्बन्धान्तरावच्छिन्नघटाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टघटा- भावस्य घटपटोभयाभावस्य प्रातिभासिकघटाभावस्य च सत्त्वेन सिद्ध- साधनात् । संयोगेन घटत्वावच्छिन्नाधिकरणे संयोगसम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वावच्छिन्नाभावस्य व्यावहारिकस्य पारमार्थिकस्य वा सिद्धर्भवदभि- मतत्वाज्ञाननिवर्त्यत्वं साध्यमित्यपि न युक्तम्-उत्तरज्ञानजन्यनाशप्रति- योगिनि पूर्वज्ञाने सिद्धसाधनात् । उत्तरज्ञानजन्यध्वंसप्रतियोगित्वेऽपि पूर्वज्ञानस्य यथा न मिथ्यात्वं तथा जगतो ब्रह्मज्ञानजन्यध्वंसप्रतियोगि- त्वेऽप्यमिथ्यात्वोपपत्त्याऽर्थान्तरात् । न चाधिष्ठानसाक्षात्कारत्वावच्छिन्न- जनकतानिरूपितजन्यतावन्नाशप्रतियोगित्वमेव ज्ञाननिवर्त्यत्वमतो न सिद्धसाधनं, उत्तरज्ञानस्य पूर्वज्ञानं प्रत्युत्तरविशेषगुणत्वेन नाशकत्वेऽ- प्यधिष्ठानसाक्षात्कारत्वेन नाशकत्वाभावात् , शुक्तिरूप्यं प्रति शुक्ति- साक्षात्कारत्वेनेव प्रपञ्च प्रति ब्रह्मसाक्षात्कारत्वेन नाशकतयोक्तसाध्यस्य प्रपञ्चे सम्भवादिति वाच्यम्-मुद्गरपातादिजन्यनाशप्रतियोगिनि घटादौ साक्षात्कारत्वावच्छिन्नजनकताकनाशप्रतियोगित्वाभावेन बाधापत्तेः । शब्दाजन्यवृत्तिविषयत्वं सप्रकारकज्ञानविषयत्वं वा दृश्यत्वं हेतुरित्यपि न युक्तम्-पदवृत्तिप्रकारकज्ञानविषयस्य तात्पर्यज्ञानविषयस्य योग्यता- ज्ञानविषयस्यैव शाब्दबोधविषयत्वेन ब्रह्मणो वेदान्तजन्यशाब्दवोधविषय- त्वाङ्गीकारे पदवृत्तिप्रकारकज्ञानविषयत्वादीनामावश्यकतया शाब्दजन्य- ज्ञानविषयत्वसप्रकारकज्ञानविषयत्वयोर्ब्रह्मणि दुरपह्नवतया व्यभिचारस्य दुर्वारत्वात् । सत्तातादात्म्यवत्त्वे सति ज्ञानभिन्नत्वरूपं जडत्वं हेतुरित्यपि न सत् । प्रातिभासिकस्य ज्ञानात्मकब्रह्मभेदस्य ब्रह्मण्यपि सत्त्वेन व्यभि- चारात् । न च स्वसमानसत्ताकज्ञानभेदस्य हेतुत्वेन ब्रह्मणि तत्समान- सत्ताकभेदाभावान व्यभिचार इति वाच्यम्-सत्तात्रैविध्यसिमिथ्या- त्वसिध्यनन्तरभावितया अन्योन्याश्रयापत्तः। सत्ताघटितहेतुसिद्धौ मिथ्या- रूपसाध्यसिद्धिः । मिथ्यारूपसाध्यसिद्धौ च सत्तात्रैविध्यसिद्धिरिति । एतेन स्वसमानसत्ताकभेदप्रतियोगित्वरूपं परिच्छिन्नत्वं हेतुरित्यपि निरस्तम् । अहमद इत्यादि प्रत्यक्षेण भावरूपाक्षानसाधनमपि न युक्तम्- ·90 प्रमेयरत्नालङ्कारे अज्ञान- अहमश इति प्रत्यक्षे ब्रह्मज्ञानस्यैव विषयताया भवदभिमतत्वेनास्माभिरपि ब्रह्मज्ञानप्रागभावस्य विषयत्वाङ्गीकारे विरोधाभावात् । ब्रह्मज्ञानरूपप्रति- योगिविषयकज्ञानस्याहंपदार्थरूपाधिकरणज्ञानसत्त्वेऽपि ब्रह्मज्ञानप्रागभाव- सम्भवात् । न च ज्ञानविषयकज्ञानस्य विषयविषयिकत्वनियमाब्रह्म- ज्ञानरूपप्रतियोगिविषयकज्ञानमपि ब्रह्मविषयकमेवेति तत्सत्त्वे कथं ब्रह्म ज्ञानप्रागभावसम्भव इति वाच्यम्-ब्रह्मविषयकसप्रकारकज्ञानसत्त्वेऽपि निष्प्रकारकशानस्य वेदान्तवाक्यजन्यस्येदानीमभावेन तत्प्रागभावस्य तादृशप्रत्यक्षविषयतासम्भवेनातिरिक्ताज्ञानविषयकत्वकल्पनस्य गुरुत्वात्। अनुमानमपि दुष्टमेव । प्रमाणशानं स्वप्रागभावव्यतिरिक्तस्वविषयावरण- खनिवर्त्यस्वदेशगतवस्त्वन्तरपूर्वकमित्याकारकानुमितेरपि प्रमाणज्ञानत्वेन पक्षतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन तत्राज्ञानपूर्वकत्वाभावेन बाधात् । विषयकाज्ञानस्य भवद्भिरनङ्गीकारात् । सामानाधिकरण्येन साध्यता स्वीकृत्योक्तबाधवारणेऽपि तादृशानुमितौ व्यभिचारो दुर्वारः । न चा- ज्ञानस्याज्ञानत्वेनैव अज्ञानविषयत्वं स्वीक्रियते, स्वप्रागभावव्यतिरिक्ते- त्यायुक्तसाध्यतावच्छेदकरूपेण अज्ञानविषयत्वमस्त्येवेति न बाधो न व्यभिचारश्चति वाच्यम्-एवमपि हेतोर्विकल्पासहत्वात् । अप्रकाशितार्थ प्रकाशकत्वमप्रकाशितार्थविषयकशानत्वं वा? तादृशज्ञानजनकत्व वा ? आये दृष्टान्ते 1 प्रदीपप्रभायां साधनवैकल्यम् । द्वितीये स्वरूपासिद्धिः । अथाप्रकाशितार्थप्रकाशकत्वं नामाप्रकाशित इत्याकारकव्यवहारविषयता- समानाधिकरणविषयताप्रयोजकत्वमेव । तच्च ज्ञानतजनकोभयसाधा- रणमिति न साधनवैकल्यं, नासिद्धिश्चेति न वाच्यं तथापीन्द्रियादिषु व्यभिचारस्य दुर्वारत्वादिति दिक् । रामानुजीयास्तु-ब्रह्म सर्वज्ञ जगत्कर्तृत्वात् , जगदुपादानादि- विषयकसाक्षात्कारं विना तत्कर्तृत्वानुपपत्तेः। न च ब्रह्मणो जगत्कर्तृत्व- रूपनिमित्तत्वस्वीकारे उपादान किमिति वाच्यं-सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टस्य ब्रह्मण एवोपादानत्वात् । न चोपादानभिन्नत्वे सति कारणत्वस्यैव निमित्तत्वरूपत्वात् , ब्रह्मण उपादानत्वे निमित्तत्वं न सम्भवतीति ब्रह्मण अभिन्ननिमित्तोपादानत्वसिद्धान्तभङ्ग इति वाच्यं-कालघटसंयोगं प्रति कालस्य द्रव्यत्वेनोपादानत्वस्य कालत्वेन निमित्तत्वस्य च सत्त्वेनोपा- दानभिन्नकारणत्वस्य निमित्तकारणलक्षणत्वाभावात्, उपादानताभिन्न- 1 प्रदीपप्रभायाः (ख).

·द्वितीयपरिच्छेदः 91 कारणत्वस्यैव तल्लक्षणत्वात् । काले द्रव्यत्वकालत्वरूपावच्छेदकमेदे- नोपादानत्वनिमित्तत्वयोर्मेदवत् ब्रह्मण्यपि सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्टत्वसर्व- शत्वरूपावच्छेदकभेदेनोपादानत्वनिमित्तत्वयोर्भेदात् , ब्रह्मणस्सूक्ष्मचिद- चिद्विशिष्टत्वेनोपादानत्वात् , सर्वज्ञत्वेन च निमित्तत्वात् । ब्रह्मणो निर्विकारत्वेन परिणामित्वाभावादुपादानत्वं न सम्भवतीति वाच्यं विशेषणयोस्सूक्ष्मचिदचितोः स्थूलावस्थारूपपरिणामसत्त्वेन विशिष्टस्योपादानत्वोपपत्तः । न चैव विशेषणयोरेवोपादानत्वं स्यात्त- योरेव परिणामित्वात् , न तु विशिष्टस्य परिणामित्वाभावात् , परि- णामिन एवोपादावत्वादिति वाच्यं यथा घटादिद्वारा जलधारकस्यापि चैत्रस्य जलं वहति चैत्र इति जलवहनकर्तृत्वं ; यथा वा मञ्चशय्यादि- द्वारा शयनाधिकरणस्यापि प्रासादस्य प्रासादे शेत इति शयनाधिकर- णत्वं, तथा विशेषणद्वारा परिणामिनोऽपि ब्रह्मण उपादानत्वमुपपन्नमिति वदन्ति । तन्न-विशेषणस्य परिणामित्वेऽपि विशिष्टस्योपादानत्वे घटं प्रति मृद्विशिष्टगगनादेरुपादानतापत्तः । मृदा सुवर्णघटस्य सुवर्णेन मृद्धटस्य चानुत्पत्त्या सजातीययोरेवोपादानोपादेयभावस्य वाच्य- तया अचेतनजगत्प्रति चेतनस्योपादानत्वानुपपत्तेः। अन्यथा जगतोऽपि चेतनत्वापत्तेः। माध्वास्तु-ईश्वरो जगत्कर्ता, सत्त्वरजस्तमोमयं प्रधानरूपं द्रव्यं जगदुपादानं । न चैकेनैव प्रधानरूपद्व्येण सकलप्राणिनां सृष्टयङ्गी- कारे देवमनुष्यादिवैचित्रयानुपपत्तिरिति वाच्यं-उपादानस्याविशेषेऽपि कर्मरूपसहकारिकारणस्य विचित्रत्वेन देवमनुष्यादिवैचित्रयोपपत्तेः। न चेश्वरः कुत्र विद्यमानस्सन् जगत् सृजतीति वाच्यं-वैकुण्ठलोके विद्य- मानस्सन् जगत् सृजतीत्यभ्युपगमात् । वैकुण्ठलोकश्च ज्ञानात्मकैनदी- पर्वतादिभिः परिवृतः स्वयमपि ज्ञानात्मको नित्य एव । अतो न वैकुण्ठ- लोकसृष्टौ लोकान्तरे विद्यमानत्वापेक्षेत्याहुः । तन्न-वैकुण्ठलोकस्य सृज्यत्वमनङ्गीकृत्य तल्लोके विद्यमानेनेश्वरेणैतल्लोकस्य सृष्टयङ्गीकारा- पेक्षया एतल्लोकस्यैव सृज्यत्वाभावाभ्युपगमस्य युक्तत्वात् । ज्ञानात्मक- वैकुण्ठलोकाभ्युपगमोऽपि न युक्तः-तल्लोकवदेतल्लोकस्यापि ज्ञानात्मकत्व- प्रसङ्गेन योगाचारमतप्रसङ्गात् । किंचेश्वरो जगत् किमर्थ सृजति ? अन्येन प्रयुक्तत्वात् ? कृपावशात् ? क्रीडावशात् ? स्वभावाद्वा ? नाद्यः-स्वातन्त्रबहानिप्रसङ्गात् । स्वमिन्नाप्रयोज्यव्यापारवत्वं हि ·92 प्रमेयरलालबारे . स्वातन्त्रयं । न द्वितीयः-दुःखिनामकरणप्रसङ्गात् । स्वार्थनिरपेक्ष- परदुःखनिराकरणेच्छाया एव कृपारूपत्वेन निरुक्तकृपावतः परदुःख- करणानुपपत्तेः। द्रव्यं स्वीकृत्य रोगादिरूपदुःखनिरासके वैद्ये कृपावार णाय स्वार्थनिरपेक्षेति । कृपापरस्य प्रलयविधानानुपपत्तेश्च । यत्तु बहूनां प्राणिनां पापे प्रवृत्तिमवलोक्य तादृशप्रवृत्तिपरिहारायेश्वरेण प्रलयकरणात्तु प्रलयोत्पादनं कृपाकार्य। एवं पुत्रादेवणे जाते तत्परि- हाराय शस्त्रप्रयोगवत्प्राणिनां पापपरिहाराय दुःखोत्पादनमपि कृपाकार्य- मिति । तन्न-पापमुत्पाद्य तत्परिहाराय प्रलयादिकरणापेक्षया पाप- सृष्टयकरणस्यैव प्रक्षालनाद्धीति न्यायेन युक्तत्वात् । न तृतीयः- बालकवदज्ञत्वप्रसङ्गात् । आनन्दाथै क्रीडोपकरणापेक्षायामपूर्णता - प्रसङ्गात् । इष्टतदुपायान्यतरविषयकेच्छाराहित्यस्यैव पूर्णतारूपत्वात् । न च चतुर्थः-सृष्टेः स्वाभाविकत्वे सर्वदा सृष्टेरेव प्रसङ्गेन प्रलयानुप- पत्तेः । प्रलयस्य स्वाभाविकत्वे प्रलयस्यैव प्रसङ्गेन सृष्टरनुपपत्ते- रित्यास्तां विस्तरः। मुख्यामुळ्यविभेदभिन्नमखिलं प्रत्यक्षमासूत्रितम् मिथ्यैकान्तदृशां मतं च बहुधा देवैर्यदुन्मूलितम् । तयाख्या तु मया प्रमेन्दुवचसां संशीलनादाकृता तां दृष्ट्वा मुदमुद्वहन्तु विबुधोत्तंसा गुणग्राहिणः ॥ इति श्रीमत्स्याद्वादसिद्धान्तपारावारपारीणमानस्य देशिगणाग्रगण्यस्य श्रीमद्वेकुगुळपुरनिवास- रसिकस्यामिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृतौ परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरवालङ्कारसमाख्यायां प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेदो द्वितीयः ·अथ तृतीयः परिच्छेदः उद्देशक्रमानुसारेण प्रत्यक्षं निरूप्य परोक्षं निरूपयति- परोक्षामितरत् ॥१॥ प्रत्यक्षान्यत्वे सति ज्ञानत्वं परोक्षस्य लक्षणम् । प्रत्यक्षेऽति व्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । घटादावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । न च परोक्षज्ञानस्यापि स्वांशे प्रत्यक्षत्वात्तद्भिन्नत्वघटितलक्षणासम्भव इति वाच्यं-स्वभिन्ननिष्ठविशदविषयताकान्यत्वे सति ज्ञानत्वस्य विवक्षि- तत्वात् । उक्तपरोक्षस्य सामग्रीनिरूपणपूर्वकं विभागमाह- प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतकानुमानागमभेदम् ॥२॥ अत्र प्रत्यक्षादीत्यादिपदेन परोक्षं गृह्यते, स्मृत्यादेः प्रत्यक्षपूर्वकत्व- वत्परोक्षपूर्वकत्वस्यापि सम्भवात् । तञ्च यथावसरं निरूपयिष्यते। प्रत्यक्षादिजन्यं परोक्षं स्मृत्यादिभेदेन पञ्चविधमित्यर्थः । कमपातां स्मृति निरूपयति- संस्कारोद्बोधनिबन्धना तदित्याकारा स्मृतिः ॥३॥ स देवदत्तो यथा ॥४॥ संस्कारः सांव्यवहारिकप्रत्यक्षमेदः धारणा, तस्या उद्बोधः “सदृशा- दृष्टचिन्ताद्याः स्मृतिबीजस्य बोधका" इत्युक्तक्रमेण सदृशदर्शनादि- वैशिष्टयं । तथा च सदृशदर्शनादिसहितसंस्कारजन्या तदित्याकारा स्मृतिरित्यर्थः। उद्बोधकसहितधारणाजन्यत्वं स्मृतेर्लक्षणं । घटादि. विषयकधारणानन्तरं पटादिज्ञाने जाते तादृशपटादिज्ञानरूपोत्तरपर्यायस्य पूर्वपर्यायरूपधारणाजन्यत्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणायोद्बोधकसहितेति धार- रणाविशेषणं । उद्बोधकसहितधारणया च स्मृतिरेव जायत इति नाति- व्याप्तिः। एतेन शानत्वस्य स्मृतिलक्षणत्वे प्रत्यक्षादावतिव्याप्तिः। अनु- भूतार्थविषयकज्ञानत्वस्य तल्लक्षणत्वेऽपि तथा। प्रत्यक्षस्याप्यन्यानुभूतार्थ- विषयकत्वात् । न च स्वसामानाधिकरण्यस्वसमानविषयकत्वस्वोत्तरत्वैत- त्रितयसम्बन्धेनानुभवविशिष्टज्ञानत्वमेव स्मृतिलक्षणं-अत्र स्वसामाना- 93 ·94 प्रमेयरत्नालङ्कारे धिकरण्यनिवेशात् अन्यानुभूतार्थविषयकप्रत्यक्ष नातिव्याप्तिः–पटाधनु- भवानन्तरकालीनघटादिप्रत्यक्ष अतिव्याप्तिवारणाय स्वसमानविषयकत्व- निवेशः, घटादिप्रत्यक्षपूर्वकालीनघटादिप्रत्यक्षवारणाय स्वोत्तरत्वनिवेश इति वाच्यं - एवमपि धारावाहिकद्वितीयप्रत्यक्षातिव्याप्तेर्दुरित्वात् तस्मात् स्मृतेर्लक्षणं दुर्वचमिति निरस्त, उक्तरीत्या निर्दुष्टस्य स्मृति- लक्षणस्य कथनात् । यत्तु संस्कारमात्रजन्यत्वे सति ज्ञानत्वं स्मृतेर्लक्षणं । प्रत्यक्षादिवारणाय सत्यन्तं । संस्कारध्वंसेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यं । प्रत्यभिज्ञायाः सोऽयं देवदत्त इत्याकारकायास्तत्तांशे संस्कारजन्यत्वात् अज्ञानत्वाञ्च तत्रातिव्याप्तिरिति तद्वारणाय मात्रपदं । प्रत्यभिज्ञाया अयमंशे इन्द्रियजन्यत्वेन संस्कारेतराजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वरूप- संस्कारमात्रजन्यत्वाभावाद्वारणमिति नैयायिकैरुक्तं । तन्न-प्रत्यभिज्ञायाः स्मरणजन्यत्वेन संस्कारजन्यत्वाभावेन तत्रातिव्याप्तयप्रसक्तया मात्रपद- वैयर्थ्यात् । स्मृतेः संस्कारेतरात्मादिजन्यत्वेन मात्रपदनिवेशे असंभवा- पत्तश्च । न चेन्द्रियाजन्यत्वे सति संस्कारजन्यत्वस्य संस्कारमात्रजन्यत्व- रूपत्वान्नासम्भवः --स्मृतेरिन्द्रियाजन्यत्वात् प्रत्यभिज्ञायाश्च तजन्यत्वा- द्वन्यावृत्तिरिति वाच्यं-स्मृतेरपि मनोरूपेन्द्रियजन्यत्न असम्भवतादव- स्थ्यात् । मनोभिन्नेन्द्रियाजन्यत्वे सतीति निवेशे च योऽहं यौवने दृढज्ञानवान् , सोऽहमिदानी विस्मरणशीलस्संवृत्त इत्यादिमानसप्रत्यभि- ज्ञायामतिव्यानेः तस्या मनोभिन्नेन्द्रियजन्यत्वादिति । सौगतास्तु-पदार्थानां क्षणिकत्वेन अनुभूतार्थस्य स्मृतिकालेऽसत्त्वे स्मृतेरसद्विषयकत्वात् अप्रामाण्यमिति वदन्ति । तन्न--प्रत्यक्षस्यापि भव- न्मते इन्द्रियसम्बद्धार्थविषयकत्वेन प्रत्यक्षकाले इन्द्रियसम्बद्धपदार्थस्य नाशेनासत्त्वादसद्विषयकप्रत्यक्षस्याप्यप्रामाण्यापत्तः । प्रत्यक्षविषयस्य प्रत्यक्षकालेऽसत्त्वेऽपि स्वकाले सत्त्वात्तद्विषयकस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्ये तथैव स्मृतेरपि प्रामाण्यमवर्जनीयमिति । मायावादिनस्तु-गृहीतग्राहित्वात् स्मृतिरप्रमाणं । न चाप्रामाण्यं मिथ्याभूतार्थमिषयकत्वं-तञ्च स्मृते गतं सत्यार्थविषयकत्वेऽपि गृहीत- ग्राहित्वोपपत्तरिति वाच्यं-स्मृतेरनुभूतत्वेन मिषयग्राहकतया अनुभवस्य भ्रमरूपतासम्भवेन भ्रमविषयत्वेन वस्तुग्राहकत्वाश्रमविषयत्वस्य च मिथ्यात्वव्याप्यत्वेन मिथ्याभूतार्थग्राहकत्वोपपत्तरित्याहुः। तन्न-एव- मपि प्रमाविषयत्वेन स्वविषयग्राहिण्याः स्मृतेरप्रामाण्यायोगात् । अन्यथा ·तृतीयपरिच्छेदः 95 हृदो वह्निमानित्यनुमितेरप्रामाण्यदर्शनेन पर्वतो वहिमानित्यनुमितेरप्य: प्रापाण्यापत्तेः । न च स्याद्वादिमतेऽपि स्मृतेरनुभूतार्थविषयकत्वेना- पूर्वार्थत्वाभावात् अप्रामाण्यापत्तिरिति वाच्यं अनुभवेन वर्तमानकाला- वच्छिन्नतया पदार्थस्य ग्रहणेऽप्यतीतत्वेनाग्रहणेनातीतत्वरूपापूर्वार्थग्राह- कतया स्मृतेः प्रामाण्योपपत्तेः । न चातीतत्वस्थाननुभूतस्य स्मृतौ कथं भानमन्यथा अननुभूतघटादीनामपि भानप्रसङ्ग इति वाच्यं-अतीतत्व- भिन्नविषयांश एवानुभवस्य कारणत्वात् । स्मृतिसामान्य एवातीतत्व- भानेन तद्भाने अनुभवस्याहेतुत्वादिति । अथेदानी प्रत्यभिजां निरूप- यति- तथा च दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानं, तदेवेदं, तत्सदृशं, तद्विलक्षणं, तत्प्रतियोगीत्यादि ॥५॥ दर्शनस्मरणकारणक-प्रत्यक्षस्मरणोभयजन्यं, सङ्कलनं-प्रत्यक्ष- स्मरणोभयविषयताव्यापकविषयताकं प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः । प्रत्यक्षस्मरणोभयजन्यत्वे सत्युभयविषयताव्यापकविषयताकत्वं प्रत्यभि- शाया लक्षणं । घटो रूपवानिति प्रत्यक्ष घटो रूपवानिति स्मरणतादृश- प्रत्यक्षोभयविषयताव्यापकविषयताके अतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं । तादृश प्रत्यक्षस्य तदुभयजन्यत्वाभावान्नातिव्याप्तिः । पक्षप्रत्यक्षव्याप्तिस्मरणो- भयजन्यानुमितावतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलं । तस्याः स्मरणविषयी. भूतव्याप्तयाद्यविषयकत्वेनोभयविषयताव्यापकविषयताकत्वाभावान्नाति-- व्याप्तिः । उभयविषयकत्वनिवेशे अनुमितावतिव्यानिस्तादवस्थ्या उभय विषयीभूतवह्निपर्वतोभयविषयकत्वात् , अत उभयविषयताव्यापकविषय- ताकत्वनिवेशः। स्मरणजन्यत्वे सति स्मरणविषयताव्यापकविषयता- कत्वस्य निवेश धारावाहिकद्वितीयादिस्मृतावतिव्याप्तिः। प्रत्यक्षजन्यत्वे सति प्रत्यक्षविषयताव्यापकविषयताकत्वस्य निवशे धारावाहिकद्विती- यादिप्रत्यक्षऽतिव्याप्तिः। अत उभयजन्यत्वे सत्युभयपक्षताव्यापकविषय- ताकत्वस्य निवेशः। अत्र नैयायिकाः-प्रत्यभिज्ञानं न प्रमाणान्तरं, तस्येन्द्रियजन्यत्वेन प्रत्यक्षान्तर्भूतत्वात् । न च प्रत्यभिज्ञाने इन्द्रियजन्यत्वमसिद्धं । अङ्कुरा- -- 1 अतीतत्वं (ख).

·96 प्रमेयरलालङ्कारे . देझैजान्वयव्यतिरेकानुविधानेन बीजजन्यत्ववत्प्रत्यभिज्ञाया इन्द्रियान्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वेनेन्द्रियजन्यत्वावश्यकत्वात् । तस्मात्संस्कार- जन्यत्वे सतीन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यभिज्ञानं । प्रत्यभिज्ञाभिन्नप्रत्यक्षाति- व्याप्तिवारणाय सत्यन्तं । स्मृतिवारणाय विशेष्यदलं । अतः संस्का- रेन्द्रियाभ्यां स्मृति प्रत्यक्षं च कल्पयित्वा तदनन्तरं प्रत्यभिज्ञानकल्पन- मनुचितं गौरवात् , संस्कारेन्द्रियाभ्यामेव प्रत्यभिज्ञाननिर्वाहादिति वदन्ति । तन्न-संस्कारस्य स्मृति प्रति कारणत्वेन प्रत्यभिज्ञास्थले संस्कारसत्त्वेन तत्र स्मृत्यनुत्पत्तौ बीजाभावात् । तद्विशेष्यकस्मृति प्रति तनिष्ठेन्द्रिय सन्निकर्षस्य प्रतिवन्धकत्वकल्पने गौरवात् , प्रत्यभिज्ञास्थल- सिद्धस्य तत्तां स्मरामीत्यनुभवस्यापलापापत्तेश्च । न च सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञास्थले देवदत्तं साक्षात्करोमीत्यनुभवानुपपत्तिरिति वाच्यं- तस्य प्रत्यभिज्ञापूर्वकालीनप्रत्यक्षविषयकतयोपपत्तः । अन्यथा पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिस्थलेऽपि पर्वतं साक्षात्करोमीत्यनुभवसत्त्वेन व्याप्ति ज्ञानेन्द्रियाभ्यां जायमानं प्रत्यक्षमनुमितिरिति स्वीकारापत्त्या अनुमान- स्यापि प्रत्यक्षान्तर्भावापत्तेः। अनुमितिस्थले पर्वतं साक्षात्करोमीत्यनुभव- स्यानुमितिपूर्वकालीनप्रत्यक्षविषयकत्वे प्रकृतेऽपि तथात्वकल्पनं युक्तमिति स्मृतिप्रत्यक्षोभयजन्यं प्रत्यभिज्ञानं प्रमाणान्तरमेव । उक्तप्रत्यभिज्ञान- मखिलजनावबोधार्थमुदाहरणद्वारेण स्पष्टयति- स एवायं देवदत्तः॥६॥ गोसदृशो गवयः ॥७॥ गोविलक्षणो महिषः॥८॥ इदमस्मादूरम् ॥९॥ वृक्षोऽयमित्यादि ॥१०॥ अत्र सौगताः--दर्शनस्मरणजन्यं प्रत्यभिज्ञानरूपं नैकं ज्ञानं, दर्शनस्मरणरूपज्ञानद्वयातिरिक्ते प्रत्यभिज्ञाने मानाभावात् । न च प्रत्यभि- ज्ञानमेकमित्यनुभवात् तदुभयजन्यमेकं ज्ञानं स्वीकर्तव्यमिति वाच्यम्- प्रत्यभिज्ञानस्य तत्तांशे विशदत्वेनेदमंशे अविशदत्वेन विशदत्वाविशदत्व- रूपविरुद्धधर्मयोरेकत्रासम्भवेन प्रत्यभिज्ञानस्य शानद्वयरूपताया एव युक्त- त्वात् । अन्यथा प्रत्यक्षानुमित्योरप्यैक्यप्रसङ्गात् । अस्तु वा प्रत्यभिज्ञानं - ·तृतीयपरिच्छेदः 97 ज्ञानद्वयातिरिक्तम् । तथापि न प्रमा-तद्देशतत्कालवृत्तित्वरूपतत्ताया एत. देशैतत्कालवृत्तिरूपेदन्तायाश्च परस्परं विरोधेनैकत्र समावेशासम्भवेन तत्तेदन्तोभयविशिष्टव्यक्तथैक्यस्य बाधितत्वात् । लूनपुनर्जातनखकेशादौ तदेवेदमिति प्रत्यभिज्ञाया इव प्रत्यभिज्ञासामान्यस्य भ्रमत्वात् । अस्तु वा प्रत्यभिज्ञानं प्रमा तथापि न तत्पूर्वोत्तरकालवृत्तिव्यक्तयभेदविषयकम् । किंतु सोऽयं घट इत्यादिरूपं घटत्वादिरूपजात्यवच्छिन्नाभेदविषयकम् । न च सोऽयं घट इत्यादिप्रत्यभिज्ञानस्य घटत्वरूपजात्यवच्छिन्नाभेद- विषयकत्वे घटोऽयमिति ज्ञानात्तद्वैलक्षण्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् -घटोs- यमिति ज्ञाने स्वरूपतो घटत्वावच्छिन्नाभेदो भासते । सोऽयं घट इति ज्ञाने च तद्यक्तिवृत्तित्वमधिकं घटत्वे भासत इति विशेषोपपत्तेः । न च सोऽयं घट इति प्रत्यभिज्ञानस्य जात्यवच्छिन्नाभेदविषयकत्वे तज्जातीयोऽ- यमित्याकारापत्तिरिति वाच्यम्-जातित्वेन घटत्वस्यानुपस्थितत्वेन स्वरूपेणोपस्थितिदशायां तथाविधाकारासम्भवादिति वदन्ति । तन्न- प्रत्यभिज्ञापूर्वकालीनयोर्दर्शनस्मरणयोर्विशदत्वाविशदत्वरूपविरूपविरुद्ध- धर्माक्रान्तत्वेऽपि पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेः पर्वतांशेऽप्यस्पष्टत्ववत् । प्रत्यभिज्ञाया इदमंशेऽप्यस्पष्टत्वेन विरुद्धधर्मद्वयाक्रान्तत्वाभावात्। प्रत्य- भिज्ञानस्यैकज्ञानरूपत्वे बाधकाभावात् । लूनपुनर्जातनखकेशादौ तदेवेदं न भवतीति बाधकप्रत्ययेन तत्प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वे स एवायं घट इति प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वायोगात् । बाधकरहितप्रत्ययस्यापि भ्रमत्वे ज्ञानसा- मान्यस्य भ्रमत्वापत्त्या शून्यतापत्तः, प्रत्यभिज्ञानस्य तजातीय घटाभेद- विषयकत्वमित्ययुक्तं, यत्सत्तत्क्षणिकमित्यनुमानवैयापत्तेः । प्रत्यक्षस्य वर्तमानकालसम्बन्धग्राहकत्वात्, पूर्वोत्तरकालसम्बन्धाग्राहकत्वात्प्रत्यक्ष- सिद्धमेव क्षणिकत्वम् । अनुमानं तु स्थिरत्वारोपनिवृत्त्यर्थमिति सौगत- सिद्धान्तात् प्रत्यभिज्ञायास्तजातीयामेदविषयकत्वमङ्गीकृत्य पूर्वोत्तरकाल- वृत्तिव्यक्तथैक्यविषयकत्वानङ्गीकारे स्थिरत्वारोपस्यैवाभावेन तन्निवर्त- कानुमानवैफल्यादिति ॥ मीमांसकास्तु - अभेदसम्बन्धावच्छिन्नपूर्वकालवृत्तित्वावच्छिन्न - प्रकारतानिरूपितैतत्कालवृत्तित्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वे सतीन्द्रियजन्य- ज्ञानत्वं प्रत्यभिज्ञाया लक्षणम् । अत्रायं घट इत्यादिप्रत्यक्षवारणाय 1 घटभेदविषयकत्वम् (क). PRA. 7 ·98 प्रमेयरत्नालङ्कारे सत्यन्तम् । सोऽयं देवदत्त इत्यादिवाक्यजन्यबोधवारणाय विशेष्यम् । न च गोदर्शनाहितसंस्कारस्य पुरुषस्य पुनर्गवयदर्शनाद्गोस्मरणे सत्यनेन सदृशी सा गौरित्याकारकं यत्प्रत्यभिज्ञानं तत्राभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रका- रताकत्वघटितोक्तलक्षणाभावादव्याप्तिरिति वाच्यं-तादृशज्ञानस्योपमान रूपप्रमाणान्तरत्वेन प्रत्यभिज्ञालक्षणालक्ष्यत्वात् । उक्तं च- तस्माद्यत्स्मयते तत्स्यात्सादृश्येन विशेषितम् । प्रमेयमुपमानस्य सादृश्यं वा तदन्वितम् ॥ इति ॥ अत एकत्वविषयकज्ञानमेव प्रत्यभिज्ञानम् । 1 सादृश्यविषयकज्ञानं तूप- मानाख्यं प्रमाणान्तरमेवेति वदन्ति । तन्न-यथा गोदर्शनाहितसंस्कारस्य गवयदर्शिनोऽनेन सदृशी सा गौरिति ज्ञानमुपमानाख्यप्रमाणान्तरं, तथा महिष्यादिदर्शिनोऽनेन विलक्षणा सेति ज्ञानमपि प्रमाणान्तरं स्यात् । ततश्च प्रमाणसङ्ख्याव्याघातः। न च वैलक्षण्यस्य सादृश्याभावरूप- त्वात्तद्विषयकज्ञानमभावप्रमाणमेवेति न सङ्ख्याव्याघात इति वाच्यं- वैलक्षण्यं भावरूपम् । तदभाव एव सादृश्यमित्यस्य विनिगमनाविरहे- णापत्तेः । न च तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्वमेव तत्सादृश्यं- यथा-चन्द्रभिन्नत्वे सति चन्द्रगताह्लादकरत्वमेव मुखे चन्द्रसादृश्यं, अत्र चन्द्रे चन्द्रसादृश्यवारणाय सत्यन्तं, घटादौ चन्द्रसादृश्य- वारणाय विशेष्यं, घटादावपि चन्द्रवृत्तिप्रमेयत्वादिसत्त्वात्तदोषता- दवस्थ्यमित्यतो भूयःपद, तथा च सादृश्यं भावरूपमेव, नाभाव इति वाच्यं-तवृत्तिभूयोधर्मवत्वमेव तद्वैलक्षण्यमिति तदपि भावरूपमित्यस्य समानत्वात् । अतः सादृश्यज्ञानवैलक्षण्यज्ञानादीनामपि दर्शनस्मरण- कारणकत्वात्प्रत्यभिज्ञानत्वमेव युक्तमिति नोपमानं प्रमाणान्तरम् ॥ नैयायिकास्तु-उपमितिकरणमुपमानम् । अत्र करणत्वमात्रोक्तो घटकरणदण्डादावतिव्याप्तिरत उपमितीति । शब्दविषयकत्वव्याप्य- जातिमत्वे सति परोक्षत्वमुपमितिलक्षणम् । अनुमितिवारणाय सत्यन्तम् । शब्दविषयकत्वव्याप्या या जातिः श्रावणप्रत्यक्षत्वं तद्वत्तस्य ४ श्रावण- प्रत्यक्षकत्वे सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय विशेष्यम् । गोसदृशो गवय इत्यतिदेशवाक्यं श्रुतवतो वनं गतस्य पुंसो यद्वयदर्शने सत्ययं गोसदृश इति ज्ञानं जायते तत् 4करणम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मृतिप्पारो 1 सादृश्यादिविशेषितम् ( (क). 2 तदत्वस्य (क). ३ श्रावणप्रत्यक्षे (ख). 4 कारणम् (क).

·तृतीयपरिच्छेदः 99 व्यापारवत्कारणस्यैव करणत्वात् । तदनन्तरं गवयो गवयपदवाच्य इति यद्झानं जायते तदेवोपमितिरूपं फलं । तत्रोपमितिसामान्ये शब्दविषयकत्वसत्त्वादुपमितित्वस्य शब्दविषयकत्वव्याप्यत्वोपपत्तिः । तादृशोपमितिनं तावत्प्रत्यक्षं । प्रत्यक्षस्यायोग्यवाच्यत्वविषयकत्वासम्भ- वात् । नाप्यनुमितिः-व्याप्तिज्ञानजन्यत्वाभावात् । नापि प्रत्यभिज्ञा- उपमितेर्दर्शनस्मरणकारणकत्वाभावात् । तस्मादुपमानं प्रमाणान्तरमेवेति वदन्ति । तन्न-उक्तोपमितेर्गोसादृश्यविशिष्टगवयदर्शनातिदेशवाक्या- र्थस्मरणोभयजन्यत्वेनोभयविषयताब्यापकविषयताकत्वेन च प्रत्यभि- ज्ञान्तर्भावस्य दुरपह्नवत्वात् । किंच-यदि गवयो गवयपदवाच्य इति ज्ञानं प्रमाणान्तरं तदा वृक्षाद्यनाभिज्ञस्य शाखादिमान् वृक्ष इति वाक्यं श्रुतवतः शाखादिमद्वस्तुदर्शनानन्तरं तद्वाक्यार्थस्मरणेनायं वृक्षपदवाच्य इति यदज्ञानं जायते, एवं पयोम्बुभेदी हंस इत्यादिवाक्यं श्रुतवतस्तद्दर्शने सति तद्वाक्यार्थस्मरणादयं हंसपदवाच्य इति च यद्ज्ञानं जायते, तथा गवयविलक्षणो महिष इत्यादिवाक्यस्थलेऽयं महिषपदवाच्य इति यशानं जायते, एवमादिज्ञानं किंनाम प्रमाणं स्यात् ? न चोक्तज्ञानानां सर्वेषामपि पदवाच्यविषयकत्वेन शब्दविषयकत्वव्याप्येत्यायुक्तलक्षणा- कान्तत्वादुपमितित्वमेवेति वाच्यं । तथा सति प्रसिद्ध साधात्साध्य- साधनमुपमानमिति सूत्रविरोधापत्तेः । अथ सूत्रगतसाधर्म्यग्रहणं वैधादेरप्युपलक्षक, तत्रातिदेशवाक्यार्थस्त्रिविधः परिकल्प्यते । “साधर्म्य धर्ममात्रं च वैधयं चेति भेदत" इत्यतिदेशवाक्यार्थत्रैविध्योक्तेरिति चेन्न-धर्ममात्रज्ञानजन्यज्ञानस्योपमितित्वे धूमवत्वादिज्ञानजन्यवह्नया- धनुमितेरप्युपमितित्वापत्तिः। धर्ममात्रज्ञानजन्यत्वे सति पदवाच्यत्व- विषयकज्ञानस्योपमितित्वमिति स्वीकृत्य वह्नयाद्यनुमितरुपमितित्ववार- णेऽपि पर्वतपदवाच्यो वह्निमानित्याद्यनुमितेरपि तदापत्तिः । पदवाच्यत्व- विधेयकत्वं निवेश्य तद्वारणेऽपि गवयो गवयपदवाच्यो गोसादृश्यादि- त्यादिस्थलीयानुमितेस्तदापत्तिः । व्याप्यविषयकधर्ममात्रज्ञानजन्यत्वे सतीत्यस्य सत्यन्तार्थत्वेनानुमितिसामान्यवारणेऽपि गवयो गवयपदवाच्य इति वाक्यजन्यस्य व्याप्यविषयकधर्मविषयकयोग्यतादिज्ञानजन्यस्योप- 2 1साधनात् (ख). 2 व्याप्तयविषयक (ख). व्याप्तयविषयक (ख). 7* ·- 100 प्रमेयरनालङ्कारे मितित्वं दुर्वारमिति । अत उक्तोपमितेः प्रत्यभिज्ञायामेवान्तर्भावो युक्तः। अथावसरप्राप्तमूहं निरूपयति- उपलम्भानुपलम्भनिमित्तं व्याप्तिज्ञानमूहः ॥ ११ ॥ इदमस्मिन्सत्येव भवत्यसति न भवत्येवेति च ॥१२॥ उपलम्भो हेतौ साध्यसामानाधिकरण्यज्ञानं । अनुपलम्भो हेतु- विशेष्यकसाध्याभाववद्वृत्तित्वप्रकारकज्ञानाभावः। तदुभयजन्यं व्याप्ति- ज्ञानं साध्याभावववृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकहेतु- तावच्छेदकवत्वरूपव्याप्तिविषयकज्ञानमूह इत्यर्थः । निरुक्तव्याप्तिज्ञाने साध्यसामानाधिकरण्यस्य विशेषणत्वेन तानस्य कारणत्वात्साध्या- भाववद्वृत्तित्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेन तदभावस्यापि कारणत्वादुपल- म्भानुपलम्भजन्यत्वमुक्तव्याप्तिज्ञानस्योपपन्नं । तथा चोक्तोपलम्भानुप- लम्भोभयजन्यत्वे सति व्याप्तिविषयकज्ञानत्वमूहस्य लक्षणमिति भावः । व्याप्तिज्ञानत्वस्य व्याप्तिविषयकस्मृतौ धूमो वह्निव्याप्य इति वाक्यजन्य- बोधे च सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं । न च स्मृतेर्विशेषणज्ञान- जन्यत्वाभावेन स्मरणस्य सत्यन्तेन वारणेऽपि शाब्दबोधस्य विशेषण- ज्ञानजन्यत्वेन उक्तोभयजन्यत्वात्सत्यन्तेन वारणं न भवतीति वाच्यं-व्याप्ति- विषयकज्ञानाजन्यत्वे सति व्याप्तिज्ञानस्योहलक्षणत्वे तात्पर्यात् व्याप्ति- विषयकस्मृतेाप्तिविषयकानुभवजन्यत्वेन तद्विषयकशाब्दबोधस्य व्याप्ति- विषयकपदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिजन्यत्वेन व्याप्तिज्ञानजन्यतया सत्यन्तेन द्वयोरणात् । प्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलं । निरुक्तं व्याप्तिलक्षणंच वह्निमान् धूमादित्यादौ वर्तते । तत्र साध्यं वह्निः, तदभाव- वान् हृदादिः। तदवृत्तित्वे सति साध्यभूतवह्निसामानाधिकरण्याव- च्छेदकधूमत्वसत्त्वात् । धूमवान् वढेरित्यादौ धूमाभाववदयोगोलके वढेवृत्तित्वेन तदवृत्तित्वाभावान्नातिव्याप्तिः । इदं साधनत्वेनाभिमतं साध्ये सत्येव भवतीत्यनेन साध्यसामानाधिकरण्यांशस्यासति न भव- तीत्यनेन साध्याभाववदवृत्तित्वस्य लाभेन साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकहेतुतावच्छेदकत्वं व्याप्तिरिति लाभात् । नन्वत्र साध्याभावपदेन साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्य. तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव विवक्षणीयः । अन्यथा ·तृतीयपरिच्छेदः 101 तत्तद्वयभाववति परिणामितासम्बन्धावच्छिन्नवह्नयभाववति च पर्वते धूमस्य सत्त्वेनाव्याप्तेः । साध्याभाववन्निरूपितवृत्तिरपि हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्ना ग्राह्या । तेन साध्यतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्धा- वच्छिन्नवद्वित्वावच्छिन्नाभाववति धूमपरिणामिद्रव्ये धूमस्य परिणा- मितासम्बन्धेन सत्त्वेऽपि न क्षतिः । हेतुतावच्छेदकीभूतसंयोग- सम्बन्धेनावृत्तेः । एवं च उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् । उदगा- दरणिः कृत्तिकोदयात् । ऊर्ध्वदेशो वृष्टिमानधोदेशे नदीपूरादित्या- दावुक्तलक्षणाव्याप्तिर्दुरा । उदेष्यति शकटमित्यादौ शकटत्वावच्छिन्ना- नुयोगिकस्वरूपसम्बन्धेन भविष्यत्कालीनोदयत्वावच्छिन्नस्य साध्यत्वेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नाभाववत्यां कृत्तिकायां कृत्तिकत्वा- वच्छिन्नानुयोगिकस्वरूपसम्बन्धात्मकहेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वर्तमान- कालीनोदयत्वावच्छिन्नरूपहेतोस्सत्त्वात् । एवमुदगाद्भरणिरित्यादाव- प्यूह्यमिति चेदुच्यते-यथा नैयायिकमते केवलान्वयिभिन्नसाध्यकस्थले साध्याभाववदवृत्तित्वरूपा व्याप्तिः केवलान्वयिसाध्यकस्थले च हेतु- समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसामानाधिकरण्यरूपा। तत्रापि विषयतासम्बन्धेन जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नसाध्यकवाच्यत्वादिहेतुककेवला- न्वयिनि वाच्यत्वाधिकरणे परमाणौ 1प्रमेयकालावच्छेदेन विषयता- सम्बन्धावच्छिन्नजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नाभावसत्त्वेन हेतुसमानाधिकरणा- भावाप्रतियोगित्वस्य साध्येऽभावादव्याप्तिरिति तद्वारणायाभावे प्रति- योगिवैयधिकरण्यं निवेश्य प्रतियोगिव्यधिकरणहेतुसमानाधिकरणा- भावेत्यादिरूपा व्याप्तिः स्वीक्रियते, नित्यज्ञानविषयत्वादिरूपव्याप्य- वृत्तिकेवलान्वयिसाध्यकस्थले च प्रतियोगिवैयधिकरण्यनिवेशे प्रयोजना- भावात्तदघटितहेतुसमानाधिकरणेत्यादिरूपा व्याप्तिरङ्गीक्रियते, केवलान्वयिग्रन्थे साध्यादिभेदेन भिन्न भिन्नव्याप्तीनां दीधितिकारेणो पपादनात्। तथास्माभिरपि यत्र साध्यहेत्वोस्सामानाधिकरण्यं. सम्भवति, यथा वह्निमान् धूमात्, एतद्रूपवानेतद्रसादित्यादौ साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपा व्याप्तिः। उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादित्यत्र तु साध्याश्रयपर्व- कालीनत्वाभाववदवृत्तित्वे सति साध्याश्रयपूर्वकालीनत्वसामानाधि- तथा 3 1 प्रलयकालावच्छेदेन (क) शभिन्नभिन्नव्याप्तीनां (ख). 3 तथा (क). - ·102 प्रमेयरत्नालङ्कारे - करण्यरूपा । उदगाद्भरणिरित्यत्र साध्याश्रयोत्तरकालीनत्वाभाववद. वृत्तित्वे सति तदुत्तरकालीनत्वसामानाधिकरण्यरूपोर्ध्वदेशो वृष्टिमानि- त्यत्र साध्याश्रयाधोदेशत्वाभाववदवृत्तित्वे सति तदधोदेशत्वसामा- नाधिकरण्यरूपा नानाविधव्याप्तिरभ्युपगम्यत इति न दोषः । साध्याभाववदवृत्तित्वघटितलक्षणस्य उदेष्यति शकटमित्यादावभावेऽपि साध्याश्रयपूर्वकालीनत्वाभावघटितलक्षणान्तरस्य सत्त्वात् । व्यक्ती- भविष्यति चेदं सहक्रममावनियमोऽविनाभावः, सहचारिणोाप्य- व्यापकयोश्च सहभाव इत्यादिसूत्रेष्विति दिक् । इदमस्मिन् सत्येव भवत्यसति न भवतीत्यनेनोक्तस्य साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्य- सामानाधिकरण्यरूपलक्षणस्य वह्निसाध्यकस्थले समन्वयमाह- यथाऽग्नावेव धूमस्तदभाव न भवत्येवेति च ॥ १३ ॥ इदानीमनुमानं क्रमायातमिति तल्लक्षणमाह- साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥१४॥ साधनात् साध्यनिरूपितव्याप्तिमत्वेन निश्चितात् , पञ्चम्यर्थः, साध्यविज्ञानं धर्मविशिष्टधार्मविज्ञानं । तथा च हेतुविशेष्यक- साध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्यत्वे सति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नो द्देश्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताशालिज्ञानत्वमनुमि- तेर्लक्षणमित्यर्थः। वह्निव्याप्यो धूमो, धूमवान्पर्वत इति ज्ञानद्वयानन्तरं पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरुत्पत्त्या तदनुमितौ व्याप्तिज्ञानस्य कारणत्वेन धूमविशेष्यकवह्निनिरूपितव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्यत्वस्य पर्वतत्वावच्छि- नोद्देश्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नविधेयताकत्वस्य च तादृशानुमितौ सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । अत्र पर्वतो वह्निमानित्याकारकस्मृतिशाब्दबोध- योरतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं । वह्निव्याप्यो धूम इति व्याप्तयनुभवजन्ये व्याप्तिस्मरणेऽतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यं । न च पूर्वोत्तरीत्या व्याप्तेर्नाना- त्वेनैकविधव्याप्त्युपादानेऽन्यविधव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितावव्याप्तिरिति वा- च्यं हेतुविशेष्यकसाध्यनिरूपितव्याप्तिज्ञानजन्यपक्षतावच्छेदकाव-- च्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताशालिज्ञानवृत्ति- परोक्षत्वव्याप्यजातिमत्वस्यानुमितिसामान्यलक्षणत्वेनाव्याप्तिविरहात् । जन्यत्वं - ·तृतीयपरिच्छेदः 103 वह्निव्याप्यो धूम इति ज्ञानजन्या पर्वतो वह्निमानित्यनुमितिस्तवृत्तिः। परोक्षत्वव्याप्या जातिरनुमितित्वरूपाजातिस्तद्वत्वस्य सकलानुमितिषु सत्त्वेनाव्याप्तिविरहात् । स्याद्वादसिद्धान्ते वस्तूनां सर्वेषां सामान्य- विशेषात्मकत्वेनानुमितित्वरूपसामान्यस्याखिलानुमितिषु सत्त्वात् । अत्रापि पर्वतो वह्निमानिति स्मृतिशाब्दबोधवृत्तिस्मृतित्वादिकमादाय स्मृत्यादावतिव्याप्तिवारणाय जन्यान्तं । व्याप्तिज्ञानजन्यव्याप्तिस्मृतिवृत्ति- स्मृतित्वमादाय स्मृतावतिव्याप्तिवारणाय पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नोद्देश्य- तानिरूपितसाध्यविधेयताशालित्वनिवेशः। पर्वतो वह्निमानित्यनुमिति- वृत्तिपरोक्षत्वमादाय स्मृत्यादावतिव्याप्तिवारणाय परोक्षत्वव्याप्येति । स्मृत्यनुमित्यन्यतरत्वमादाय स्मृतावतिव्याप्तिवारणाय जातीति ॥ करीत्या इन्द्रियजन्यज्ञानवृत्तिपरोक्षावृत्तिजातिमत्वं प्रत्यक्ष सामान्यलक्षणं स्यात् । इन्द्रियजन्यज्ञानत्वस्य मुख्यप्रत्यक्षेऽभावेऽपीन्द्रिय- जन्यसांव्यवहारिकप्रत्यक्षवृत्तिप्रत्यक्षत्वजातेमुख्यप्रत्यक्षेऽपि सत्त्वाद व्याप्तिविरहात् । अत्र परोक्षावृत्तिघटत्वादिजातिमति घटादावतिव्याप्ति- वारणायेन्द्रियजन्यज्ञानवृत्तीति, ज्ञानत्वजातिमादाय परोक्षेऽतिव्याप्ति- वारणाय परोक्षावृत्तीति चेन्न-उक्तजातिमत्वस्यापि प्रत्यक्षलक्षण- येष्टत्वात् ॥ साधनात्साध्यविज्ञानभित्यत्रोक्तस्य साधनस्य लक्षणमाह- साध्याविनाभावित्वेन निश्चितो हेतुः ॥१५॥ साध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारकनिश्चयविशेष्यत्वं हेतोर्लक्षणमित्यर्थः । अत्र यद्यपि साध्यनिरूपितव्याप्तिमत्वमेव हेतोर्लक्षणं वक्तुमुचितं । तथा- प्येकविधव्याप्तिमत्वस्य लक्षणत्वेऽन्यविधव्याप्तयाश्रयहेतावव्याप्तिरतोs- नुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयत्वेन सकलव्याप्तीर'नुगमय्या मितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयवत्वं हेतोर्लक्षणं वक्तव्यम् । तत्सूच नाय निश्चयपर्यन्तानुधावनम् ॥ नन्वनुमितौ धूमवान् पर्वत इति पक्षधर्मताज्ञानस्यापि कारणत्वा- दनुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयधूमवत्वस्य पर्वते सत्त्वादतिव्याप्तिः। न च व्याप्तिज्ञानमेवानुमितौ कारणं, न पक्षधर्मताज्ञानमपि, उदेष्यति , 1 अनुगमेग (क).

·104 प्रमेयरबालङ्कारे - शकटं कृत्तिकोदयादित्यादौ व्यभिचारादिति वाच्यम् । यत्र साध्याभाव. वदवृत्तित्वघटितव्याप्तिज्ञानं कारणं तत्र पक्षधर्मताज्ञानस्य कारणत्व- मावश्यकम्। अन्यथा धूमो वह्निव्याप्य इति ज्ञानानन्तरं धूमवत्वाविशेषेण पर्वतमहानसादियावयक्तिविशेष्यकानुमितिप्रसङ्गात् । पक्षधर्मताज्ञानस्य हेतुत्वे च यद्विशेष्यकं पक्षधर्मताज्ञानं तद्विशेष्यकानुमितिरिति नियमोप- पादनसन्भवात् । साध्याश्रयपूर्वत्वादिघटितव्याप्तिज्ञानस्य यदनुमितौ हेतुता तदनुमितौ पक्षधर्मताज्ञानस्य हेतुत्वमनावश्यकं । व्याप्तौ साध्या श्रयत्वेन यस्य प्रवेशस्तस्यैवानुमितिविशेष्यत्वमिति नियमोपपत्तेः । तथा चानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयधूमवति पर्वते निरुक्तसाधन लक्षणस्यातिव्याप्तिर्दुरेति चेत्, अत्रोच्यते-अनुमितिजनकताव- च्छेदकप्रकारतानिरूपितविशेष्यताशून्यानुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारता- श्रयवत्वं साधनस्य लक्षणं । धूमादेरनुमितिजनकतावच्छेदकपक्षधर्मता. ज्ञानीयप्रकारताश्रयत्वेऽप्यनुमितिजनकतावच्छेदकीभूतव्याप्तिज्ञानीयविशे- प्यताश्रयत्वस्यापि सत्त्वेन तच्छून्यत्वाभावात् तदाश्रयपर्वतादौ नाति- व्याप्तिः। व्याप्तौ च तथाविधविशेष्यताशून्यत्वप्रकारताश्रयत्वयोर्द्वयोरपि सत्त्वात्तामादाय साधने लक्षणनिर्वाहः। सौगतास्तु-पक्षधर्मत्वं, सपक्षे सत्त्वं, विपक्षासत्त्वं चेति रूपत्रय- वत्वमेव हेतोर्लक्षणं । ह्रदो द्रव्यं धूमादित्यादाविव पक्षे हेत्वभावरूप- स्वरूपासिद्धिवारणाय पक्षधर्मत्वनिवेशः । वह्निमान् जलादित्यादाविव हेतोस्साध्यसामानाधिकरण्यरूपविरोधवारणाय सपक्षसत्त्वनिवेशः । धूमवान् वढेरित्यादाविव हतोस्साध्याभावववृत्तित्वरूपानकान्तिकत्ववा- रणाय विपक्षासत्त्वनिवेशः । तदुक्तं- हेतोस्त्रिष्वपि रूपेषु निर्णयस्तेन वर्णितः। असिद्धविपरीतार्थव्यभिचारिविपक्षतः॥ इति ॥ न चासिद्धविरोधानेकान्तिकत्वरूपदोषत्रयवारकावशेषणत्रयवत् बाध- सत्प्रतिपक्षरूपदोषद्वयवारणायाबाधितत्वमसत्प्रतिपक्षत्वं चेति पञ्चरूप- वत्वमेव हेतोर्लक्षणमुचितमिति वाच्यं-बाधसत्प्रतिपक्षत्वयोस्साध्यदोष- त्वेन तद्वारकविशेषणस्य साध्यलक्षणे निवेशावश्यकत्वेऽपि तन्निवेशा- नौचित्यात् । यद्वा बाधसत्प्रतिपक्षत्वयोर्दोषत्वमेव नास्ति । न चैव हदे वह्निसाधने हेतोरदुष्टत्वापत्तिरिति वाच्यं तत्र धूमस्य हेतुत्वेऽसिद्धि- ·तृतीयपरिच्छेदः 106 , जलादेहेतुत्वे च व्यभिचारेण हेतोर्दुष्टत्वोपपत्तेर्बाधसत्प्रतिपक्षयो- दर्दोषत्वास्वीकारेऽपि क्षतिविरहात् । तस्मात् त्रैरूप्यमेव हेतोर्लक्षणं युक्तमिति वदन्ति । तन्न-धूमवान्वङ्गेरित्यादिव्यभिचारिणि साध्या- भावववृत्तित्वाभावेन वह्निमान् जलादिति विरुद्ध साध्यसामा- नाधिकरण्याभावेन निरुक्तव्याप्तिमत्वस्य हेतोर्लक्षणत्वेनैव दोषवा- रणसम्भवात्तदर्थे त्रैरूप्यस्य लक्षणत्वायोगात्। यद्यपि ह्रदो द्रव्यं धूमव- त्वादित्यसिद्धनिरुक्तव्याप्तिसत्त्वादतिव्याप्तिस्सम्भवति, तथापि भ्रमाजन्या- नुमितिजनकतावच्छेदकप्रकारताश्रयवत्वं लक्षणमित्यत्र तात्पर्यानोक्ता. सिद्धेऽतिव्याप्तिः। ह्रदो द्रव्यमित्यनुमितेः हृदो धूमवानिति पक्षधर्मताशानेन भ्रमेण जन्यतया हृदपक्षकस्थले धूमस्य भ्रमजन्यानुमितिजनकतावच्छे- दकप्रकारताश्रयव्याप्तिमत्वाभावात् । एवं गौरमित्रातनयं पक्षीकृत्य स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यादौ मित्रातनयत्वरूपहेत्वाभासेऽपि पक्षवृत्ति- त्वादिरूपत्रयसत्त्वेनातिव्याप्तिर्दुर्वारा । न च विपक्षावृत्तित्वं साध्याभाव- वदवृत्तित्वं तदभावान्न तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं तथा सति निरुकव्याते- रेव हेतुलक्षणत्वसम्भवेनेतरांशवयात् । किंच उदेष्यति शकटं कृत्तिको- दयादित्यादावव्याप्तिश्च पक्षधर्मत्वाभावात्। एतेनासिद्धविरुद्धानेकान्तिक- बाधसत्प्रतिपक्षाः पञ्च हेतुदोषाः । बाधसत्प्रतिपक्षस्थलेऽपि हेतुर्दुष्ट इति व्यवहारेण तयोरपि हेतुदोषत्वस्यावश्यकत्वात् । न च बाधस्थले पक्ष हेतुसत्त्वे व्यभिचारस्य हेत्वभावे चासिद्धः सत्त्वात्ताभ्यामेव दुष्टत्वव्यव- हारोपपत्तिरिति वाच्यं हृदे वह्निसाधने बाधेन दुष्टो धूमस्सत्प्रतिपक्षेण दुष्टो धूम इत्यादिव्यवहारदर्शनेन तयोरपि हेतुदोषत्वावश्यकत्वात् ।धान्येन धनवानित्यादौ धान्यामिन्नधनवानिति बोधवद्बाधेन दुष्ट इत्यत्र बाधाभिन्न- दोषवानिति बोधात्तत्र तृतीयाया अभेदार्थकत्वात्तस्मात्पञ्चरूपवत्वं हेतोर्लक्षणं युक्तं । स श्यामस्तत्पुत्रत्वादित्यादेश्वाबाधितत्वाभावाद्यावृत्ति- रिति प्राचीननैयायिकमतमप्यपास्तं, उदेष्यति शकटमित्यादावव्याप्तेः॥ नव्यनैयायिकास्तु व्याप्तिमत्वे सति पक्षधर्मतावत्वमेव हेतोर्लक्षणं । पर्वतो धूमवान्वङ्गेरित्यादिव्यभिचारवारणाय सत्यन्तं । हृदो धूमवान्वह्ने- रित्यादिबाधितहेतुवारणाय पक्षधर्मत्वनिवेशः। न चोदेष्यति शकटं कृत्ति- कोदयात्, ऊर्ध्वदेशो वृष्टिमानधोदेशे नदीपूरात्, अयं ब्राह्मणः पित्रोळ- ह्मणत्वात् , सन्त्यद्वैतवादिनः प्रमाणानि इष्टानिष्टसाधनदूषणाभिधानादि- ·106 प्रमेयरलालङ्कारे त्यादावव्याप्तिहेतौ कृत्तिकोदयादौ पक्षतावच्छेदकीभूतशकटत्वाद्यवच्छिन्न- वृत्तित्वाभावादिति वाच्यं । कृत्तिकोदयः स्वपूर्ववृत्तितासम्बन्धेन शकटो- दयवान् कृत्तिकोदयत्वात्, प्राग्दिनदृष्टकृत्तिकोदयवत् । अयं नदीपूरः दृष्टपूर्वकः विजातीयनदीपूरत्वात्संप्रतिपन्ननदीपूरवत् । अयं पुमान् ब्राह्मणः ब्राह्मणमातापितुजन्यत्वात्, संप्रतिपन्नब्राह्मणवत् । अद्वैतवाद्यङ्गीकृतप्रमाण- सत्ताक इष्टानिष्टसाधनदूषणाभिधानवान्नैयायिकवदित्यादिकुशलप्रयो- गाङ्गीकारेण कृत्तिकोदयादिस्थलेऽपि पक्षधर्मतासम्भवादिति वदन्ति । तन्न-उदेष्यति शकटमिति शकटत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकोदयत्वावच्छिन्न- साध्यकानुमितेरुर्ध्वदेशत्वावच्छिन्नविशेष्यकवृष्टित्वावच्छिन्नसाध्यकानु- मितेश्वानुभवसिद्धाया अपलापापत्तेः। एकपक्षकानुमितेरपरपक्षतां स्वीकृत्यानुमितिवारणे हृदपक्षकधूमहेतुकानुमितेरपि पर्वतादिपक्षकत्वा- ङ्गीकारेण पक्षधर्मत्वोपादानसम्भवेनासिद्धिमात्रोच्छेदापत्तरिति ॥ पूर्वसूत्रेऽनुमितिजनकतावच्छेदकविषयताकत्वेनानुगतीकृताया व्याप्ते- भेंदं दर्शयति -- सहक्रममावनियमोऽविनाभावः ॥ १६॥ सहभावनियमः क्रमभावनियमश्चाविनाभाव इत्यर्थः। तत्र सहभाव- नियमः साध्याभावववृत्तित्वघटिता व्याप्तिः। क्रमभावनियमश्च साध्या- श्रयपूर्वकालीनत्वाभाववदवृत्तित्वघटिता, साध्याश्रयोत्तरत्वाभाववद- वृत्तित्वघटिता च व्याप्तिः। सहभावरूपव्याप्पिसद्भावस्थलमाह- सहचारिणोव्याप्यव्यापकयोश्च सहभावः॥ १७॥ घटो रूपवानसादिति रूपरसयोस्सहचारिणोरयं वृक्षः शिशुपात्वा- दिति व्याप्यव्यापकयोः शिशुपात्ववृक्षत्वयोश्च सहभावः। साध्या. भाववदवृत्तित्वघटिता व्याप्तिरित्यर्थः॥ क्रमभावरूपव्याप्तिसद्भावस्थलमाह- पूर्वोत्तरचारिणोः कार्यकारणयोश्च क्रमभावः ॥ १८॥ पूर्वोत्तरचारिणोः कृत्तिकोदयशकटोदययोः कार्यकारणयोरधोदेश नदीपूरोर्ध्वदेशवृष्टयोश्च साध्याश्रयपूर्वकालीनत्वादिति घटिता व्याप्ति 1 उपपादनसम्भवेन (ख).

·तृतीयपरिच्छेदः 107 , रित्यर्थः । मार्ताण्डे तु कार्यकारणयोधूमवह्नयोरपि क्रमभाव इति व्याख्यातं। अत्र यद्यपि वह्निधूमयोः साध्याभाववदवृत्तित्वघटितव्याप्तेरेव सम्भवा- त्सहभावकथनमनुचितमिव प्रतिभाति। तथापि वढेरधोदेशे धूमस्य च प्रभामण्डलादिरूपोर्ध्वदेशे सत्त्वेन वड्यभाववत्प्रभामण्डलादिवृत्तित्वेनो- क्तव्याप्तयसम्भवात्साध्याश्रयोर्ध्वदेशत्वाभाववदवृत्तित्वघटिता व्याप्तिस्तत्र वक्तव्येति भावः। यत्तु प्रभामण्डलादौ धूमस्य वहिव्यभिचारितावारणाय वह्निमदनुयोगिकसंयोगस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धत्वं नैयायिकैरक्तं, तन्न । वह्निमदनुयोगिकसंयोगेन पर्वते धूमवत्ताज्ञानस्य वह्नयनुमितिहेतुत्वेऽन्यो- न्याश्रयापत्तेः । वह्निमदनुयोगिकसंयोगेन धूमवत्ताशानं. हि पर्वते वह्नयनु- मितेः पूर्व न सम्भवतीति वह्नयनुमित्यनन्तरं वह्निमदनुयोगिकसंयोगेन धूमवत्ताज्ञानं, तादृशधूमवत्ताज्ञानानन्तरं चानुमितिरित्यन्योन्याश्रया- पत्तेरिति॥ ननूक्तव्याप्तेः प्रत्यक्षादिना निश्चयासम्भवात्तन्निर्णयानुपपत्तिरित्यत आह- तर्कात्तनिर्णयः ॥१९॥ पूर्वोक्तादहाव्यामिनिर्णय इत्यर्थः । साधनात्साध्यविज्ञानमित्यत्र साध्यशब्दनिर्दिष्टस्य पक्षस्य लक्षणमाह- इष्टमबाधितमसिद्धं साध्यम् ॥ २० ॥ पर्वते वह्नयनुमितिर्जायतामित्याकारकेच्छाविषयीभूतः पर्वतो वह्नय- भाववानिति बाधज्ञानाविषयीभूतः पर्वतो वह्निमानिति साध्यविषयी- भूतवह्निविशिष्टपर्वतादिः साध्यं पक्ष इत्यर्थः। वह्नयादिरूपधर्मस्येव तद्विशिष्टपर्वतादिरूपपक्षस्यापि साध्यशब्दार्थताया वक्ष्यमाणत्वात् । अवेष्टमिति कथनं परार्थानुमानस्थले धर्मविशिष्टधर्मिणो वादीच्छाविष- यत्वमस्तीति प्रतिपादनाय, न तु पर्वतत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकवदित्वाद्य- वच्छिन्नप्रकारकानुमिति प्रति तादृशानुमितिविषयकेच्छायाः पक्षतात्वेन हेतुत्वमावश्यकम् । अन्यथा सिद्धिकालेऽप्यनुमित्यापत्तरिति नैयायि- कैकदेशिनां मतमनुसृत्य इच्छां विनापि धनगर्जितेन मेघानुमित्यु- दयेन व्याघ्रादिध्वनिश्रवणे सतीदं वनं व्याघ्रवत् व्याघ्रध्वनिमत्वादित्य- निष्टस्यापि व्याघ्रादेरनुमित्युदयेऽनुमिताविच्छाया हेतुत्वासम्भवात् अबा- धितमसिद्धमिति विध्यभावबाधाभावयोः पक्षताविधया अनुमितिहेतुत्व- ·108 प्रमेयरलालङ्कारे लाभाय पर्वतत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नविधेयताशाल्य- नुमिति प्रति पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारता. शालिनिश्चयाभावपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्नयभावत्वावच्छि - नप्रकारताशालिनिश्चयाभावयोः कारणत्वात्। सिद्धिकाले बाधकाले चानु- मित्यनुत्पत्त्या तदभावयोः कारणत्वावश्यकत्वात् । अत्र घटो वह्निमानिति ज्ञानकाले पर्वतो वह्निमानित्यनुमित्यनुपपत्तरेव वह्नित्वावच्छिन्नप्रकार- तायां पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वनिवेशः। पर्वतनिष्ठविशेष्यता. निरूपितत्वनिवेशेऽपि द्रव्यं वह्निमदिति सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वापत्तिरतः पर्वतत्वावच्छिन्नत्वस्य विशेष्यतायां निवेशः । पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताकज्ञानाभावस्य कारणत्वे पर्वतो घटवानिति शानकालेऽनुमित्यनुपपत्तिः। पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितवह्निनिष्ठप्रकारतानिवेशेऽपि पर्वतो द्रव्यवानिति ज्ञानकाले अनुमित्यनुपपत्तिरतो वद्वित्वावच्छिन्नप्रकारता निवेशः। एवं घटो वह्नयभाववान् द्रव्यं वह्नयभाववदिति वाघज्ञान- काले अनुमित्युपपत्तये विशेष्यतायां पर्वतत्वावच्छिन्नत्वस्य निवेशः। पर्वतो घटाभाववान् , पर्वतो द्रव्याभाववानिति बाधज्ञानयोरिणाय प्रकारतायां वह्नित्वावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नत्वस्य निवेशः॥ अत्र प्राचीननैयायिकाः-सिद्धिकाले बाधकाले चानुमितिवारणार्थ सिद्धयभावबाधाभावयोर्द्वयोः कारणत्वस्वीकारे गौरवात्पक्षविशेष्यक- साध्यप्रकारकसंशयस्यानुमितौ हेतुत्वं स्वीक्रियते। तावतैव सिद्धिबाध- काले अनुमितिवारणसम्भवात्, पर्वतो वह्निमान्नवेति संशयं प्रति बाध. सिद्धयोः प्रतिबन्धकत्वेन तत्काले संशयासम्भवात् । न च साध्यप्रकारक- पक्षविशेष्यकसंशयत्वेनानुमितिहेतुत्वे, वह्निः पर्वते न वा ? वह्निः पर्वत- वृत्तिर्न वा? वह्निः पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगी न वेत्यादिसंशयादनुमित्य- नुपपत्तिः, तथाविधसंशयानामप्यनुमितिजनकताया दर्शनेनेष्टापत्त्यसम्भ- वादिति वाच्यं-साध्यवत्तानिश्चयनिवर्त्यसंशयत्वेनानुमितिहेतुत्वाङ्गी- कारेणोक्तसकलसंशयसङ्ग्रहात् । पर्वतो वह्निमानिति निश्चयकाले पर्वतो वह्निमान्नवेति संशयस्यैव पर्वते वह्निर्न वा, वह्निः पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगी न वेत्यादिसंशयानामनुत्पत्तेः । तस्मात्साध्यवत्तानिश्चयनिवर्त्यसंशय एव पक्षतेति वदन्ति । तन्न-गगने मेघो नास्तीति भ्रमवतो गृहान्तर्गतस्य पुंसः गर्जनादिना तत्र मेघानुमित्युत्पत्त्या वनादौ शार्दूलशानशून्यस्यैव तद्धनिना तदनुमित्युत्पत्त्या च व्यभिचारेण संशयस्य पक्षतावासम्भवात् ।

·तृतीयपरिच्छेदः 109 1 उक्तव्यभिचारेण संशयस्य पक्षतात्वनिराकरणमभिप्रेत्य साध्यलक्षण- प्रविष्टासिद्धपदप्रयोजनमाह- सन्दिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वं यथा स्यादित्यसिद्धपदम् ॥२१॥ पर्वतो वह्निमान्नवेति संशयविषयीभूतस्य वह्नयादेर्गगने मेघो नास्तीति विपर्यासविषयीभूतस्य मेघस्याज्ञातस्य व्याघ्रादेश्च साध्यत्वोपपत्त्यर्थम- सिद्धपदं । उक्तस्थलेष्वनुमिति निर्वाहाय संशयस्य कारणतामनङ्गीकृत्य सिद्धयभावस्य कारणत्वाभ्युपगम इत्यर्थः। संशयस्य कारणत्वे उक्त- रीत्या व्यभिचारादिति भावः ।। नव्यनैयायिकास्तु-बाधाभावस्य पक्षताशरीरे न निवेशः , वाध- ग्रहकालेऽपि पक्षताया इष्टत्वात् । न चैवं तद्दशायामनुमित्त्यापत्तिः, व्यभिचारज्ञानादेरिवानुमितिप्रतिबन्धकतदभावस्य पृथकारणत्वात् । अन्यथा व्यभिचारादिज्ञानाभावस्यापि तत्र प्रवेशापत्तेः । किन्तु सिद्धय- भाव एव पक्षता। तत्रापि केवलसिद्धयभावस्य हेतुत्वे सिद्धिकाले सिषाधयिषाकाले अनुमित्यनुपपत्तिरतस्सिषाधयिषाविरहविशिष्टत्वं सिद्धौ निवेश्य सिषाधयिषाविरहविशिष्टसिद्धयभाव एव पक्षतेति वदन्ति । तन्न-व्यभिचारज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वेऽप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वा- भावेन तदभावस्य पक्षताशरीरे निवेशासम्भवात् । बाधज्ञानस्यानुमिति- प्रतिबन्धकत्वेन तदभावनिवेशोपपत्तेः । सिषाधयिषाकाले सिद्धिकाले- 2 अनुमित्युपपत्तिकल्पनमप्ययुक्तमेव । तथा सति तुल्ययुक्तथा बाधज्ञान- कालेऽपि सिषाधयिषासत्त्वे अनुमित्यापत्तेः । बाधज्ञानकाले परं सिषाध- यिषासत्त्वेऽप्यनुमितिर्न जायते । सिद्धिकाले परं तत्सत्त्वे अनुमितिर्जा- यत इति कल्पनस्य दुष्कल्पनत्वात् । न च शास्त्रादिषु गृहीतार्थस्य युक्ति- भिरनुचिन्तनरूपं मननं सर्वैरपि स्वीक्रियते, तच्चानुमितिरेव युक्तिरूप- हेतुज्ञानजन्यत्वात् , एवं च सिद्धौ सिषाधयिषाविरहवैशिष्टया निवेशे एकलिङ्गेन मननानन्तरं लिङ्गान्तरेण मननानुपपत्तिः, पूर्वलिङ्गजन्यानुमिते- रेव सिद्धिरूपतया प्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यं-तत्र प्रथमलिनेन याह- शानुमितिर्जायते तदपेक्षया अधिकविषयिण्या एव द्वितीयाद्यनुमिते रुप- गमेन तत्र पूर्वानुमितिरूपसिद्धेः प्रतिबन्धकत्वायोगात्। अधिकविषय- 1 पृथक्करणत्वात्-ख. 2 अनुमित्युत्पत्तिकल्पनं-क. रूपावगमेन-क. 4 पूर्वानुमितिरपि-क.

·110 प्रमेयरलालङ्कारे कानुमितौ न्यूनविषयकसिद्धेः प्रतिबन्धकताविरहात् । पर्वतो वह्निमानिति सिद्धिदशायामपि पर्वतस्सुन्दरवह्निमानित्यनुमित्युत्पत्तेस्तस्मात्सिद्धय- भाववाधाभावोभयमेव पक्षतेति स्याद्वादिमतमेव युक्तम् ॥ अधुनेष्टावाधितविशेषणयोः फलमाह- अनिष्टाध्यक्षादिबाधितयोस्साध्यत्वं माभूदितीष्टाबाधितवचनम् ॥ २२ ॥ मीमांसकमते शब्दस्यानित्यत्वमिष्टमिति तैरनित्यश्शब्द इति साधन न सम्भवति। एवं वह्नावनुष्णत्वस्य प्रत्यक्षबाधितत्वात्तत्साधनं न सम्भवति-प्रत्यक्षवाधितत्वात् । आदिपदेनानुमानागमस्ववचनवाधि- तानां ग्रहणं । तदुदाहरणं चाकिंचित्करहेत्वाभासनिरूपणावसरे सूत्र- कृतैव प्रपञ्चयिष्यते। तत्रासिद्धपदं प्रतिवाद्यपेक्षयैव । इष्टपदं तु वाद्य- पेक्षया । वादिमतरीत्यापि सिद्धसाधनस्य परार्थानुमितौ प्रतिबन्धकत्वे- अनुमानमात्रोच्छेदापत्तेः । प्रतिवादिगतेच्छायाः परार्थानमितौ हेतुत्वे परार्थानुमानोच्छेदप्रसङ्गः । तत्र वाद्युक्तसाध्ये प्रतिवादिन इच्छाविरहात् । अतः परार्थानुमाने वादिगतेच्छाया न्यायप्रयोगद्वारा कारणत्वं ॥ सिद्धसाधनस्य प्रतिवादिरीत्यैव दोषत्वमिति विशेष दर्शयति- न चासिद्धवादिष्टं प्रतिवादिनः॥२३॥ अत्रासिद्धवदिति व्यतिरेकमुखेनोदाहरणम् । यथा सिद्धं प्रतिवाद्य- पेक्षया न तथेष्टमित्यर्थः । कुत एतदित्याह- प्रत्यायनाय हीच्छा वक्तुरेव ॥ २४ ॥ इच्छाविषयीभूतं हीष्टमुच्यते, इषिधातोरिच्छार्थकत्वात् । तदुत्तर तप्रत्ययस्य विषयत्वार्थकत्वात् । प्रत्यायनाय न्यायशाब्दवोधाय वादी तावत् प्रतिवादिप्रमुखानां शाब्दबोधेच्छया वाक्यं प्रयुङ्क्ते । ननु साध्य- शब्दस्य कुत्र शक्तिः? धर्मे? धर्मविशिष्टधर्मिणि वा? नाद्यः- साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेति न्यायसूत्रे साध्यशब्देन धर्मविशिष्टधर्मिबोधानुप- पत्तेः। न द्वितीयः-साध्याभाववदवृत्तित्वमित्यादौ वयादिरूपधर्मस्य बोधानुपपत्तेः । न चोभयत्र प्रयोगादुभयत्र शक्तिरक्षादिपवन्नानार्थत्वा- 'दिति वाच्यम्-तथा सति सर्वत्र साध्यपदेनोभयो|धापत्तिर्नियामका- भावादित्याक्षेपे क्वचित् कस्यचिदेव बाधे नियामकमाह-- - ·तृतीयपरिच्छेदः 111 साध्यं धर्मः क्वचित्तद्विशिष्टो वा धर्मी ॥२५॥ यत्र व्याप्तिप्रतिपादनाय साध्यपदप्रयोगस्तत्र धर्म एव साध्यशब्देन बोध्यते । यत्र प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यदर्शनाय साध्यशब्दप्रयोगस्तत्र धर्मविशिष्ट- धर्मी साध्यशब्देन बोध्यत इत्यर्थः । धर्मविशिष्टधर्मिणो नामान्तरमाह- पक्ष इति यावत् ॥२६॥ अत्र नैयायिकाः-पक्षतावच्छेदकवैशिष्टयं यत्र प्रमाणसिद्धं स एव पक्षः। यथा पर्वतो वह्निमानित्यादौ पर्वतत्ववैशिष्टयस्य पर्वते सत्त्वात् पर्वतः पक्षः । यत्र वस्तुतः पक्षतावच्छेदकवैशिष्टयं नास्ति किंतु तत्प्रकार- कभ्रमविषयतैव स न पक्षः । यथा काञ्चनमयपर्वतो वह्निमानित्यादौ काञ्चनमयपर्वतः । तत्र काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वतस्याश्रयासिद्धत्वात् । एवं गगनारविन्दं सुरभीत्यादौ गगनीयत्वाभाववदरविन्दमप्याश्रयासिद्ध- मेव । तस्मात्प्रमाणप्रसिद्ध एव पक्ष इति वदन्ति ॥ सौगतास्तु-विधर्मकपरमाणूनामेव वस्तुत्वात् पर्वतत्वादिवै- शिष्टयस्य वस्तुतस्तत्राभावाश्रमसिद्ध एव पर्वतत्वादिविशिष्टः पक्षः । सविकल्पसामान्यस्य भ्रमत्वेन पर्वतत्वप्रकारकज्ञानस्यापि भ्रमत्वात् । न चैवं पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरपि भ्रमत्वापत्तिः, सविकल्पकत्वादिति वाच्यं-इष्टत्वात् । न चैवं हृदो वह्निमानित्यनुमितितः पर्वतो वलिमा- नित्यनुमितेर्विशेषानुपपत्तिरिति वाच्यं-पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेरनादि- वासनाजन्यत्वेन हृदो वढिमानित्यनुमितेरागन्तुकदोषजन्यत्वेन विशेषोप- पत्तः । अनादिवासनामूलकादहं स्थूल इत्यादिदेहात्मभ्रमादागन्तुक- दोषजन्यत्वेन रजतभ्रमवैलक्षण्यस्य नैयायिकादिमतसिद्धत्वात् । यद्वा पर्वतो वद्वित्वाश्रयतया स्वलक्षणस्य भानादो वह्निमानित्यनुमितौ चासद्बह्वेरेव भानाद्वैलक्षण्यस्य निर्वाहः। न च पर्वतो वह्निमानित्यनु- मितेः सफलप्रवृत्तिजनकत्वाद्धमत्वं न सम्भवतीति वाच्यं-गृहमध्य- स्थितमणेः कुञ्चिकाविवरान्निर्गतायां मणिप्रभायां मणित्वभ्रांत्या प्रवृत्तस्य तद्देशे मण्यलाभे गृहाभ्यन्तरं प्रविष्टस्य मणिलाभात्सफलप्रवृत्तिजननेऽपि तजनकज्ञानस्य भ्रमत्वदर्शनेन तादृशनियमासिद्धः । तत्र प्रभाद्वारा मणिप्रत्यायकत्वात्सफलप्रवृत्तिजनकत्वेऽत्रापि सामान्यद्वारा स्वलक्षण- प्रत्यायकत्वादस्तु। तस्मानमः सिद्ध एव पक्ष इति वदन्ति । तदुभयै- ·112 प्रमेयरलालङ्कारे - कान्तनिराकरणाय क्वचिद्भमप्रमासाधारणसम्भावनासिद्धस्य क्वचि- त्प्रमाणसिद्धस्य क्वचिदुभयासद्धस्य पक्षत्वमित्यभिप्रेत्याह- प्रसिद्धो धर्मी ॥२७॥ भ्रमप्रमासाधारणसम्भावनासिद्धः प्रमाणसिद्ध उभयसिद्धश्च स्थल- भेदेन पक्षो भवतीत्यर्थः। ननूक्तसम्भावनासिद्धस्यापि पक्षत्वे गगनार- विन्दं सुरभीत्यादौ दोषो न स्याद्गगनारविन्दस्य सम्भावनासिद्धत्वा- दित्यत्राह- विकल्पसिद्धे तस्मिन्सत्तेतरे साध्ये ॥२८॥ तस्मिन् धर्मिणि विकल्पसिद्धे सम्भावनासिद्धे, सत्तेतरे सत्त्वा- सत्त्वे साध्ये भवतः। सत्त्वासत्वभिन्नस्य साध्यत्वे पक्षस्य प्रमाणसिद्ध- त्वमपेक्षितम्। अन्यथा आश्रयासिद्धिर्दोष इति सौरभ्यसाध्यकस्थले गगनारविन्दस्य पक्षत्वे आश्रयासिद्धिरेव । सत्त्वासत्त्वयोः साध्यता- स्थले तु पक्षस्य प्रमाणसिद्धत्व एव दोषः । सत्त्वसाध्यकस्थले पक्षस्य प्रमाणसिद्धत्वे पक्षग्राहकप्रमाणेनैव तत्र सत्त्वसिद्धत्वेन सिद्धसाधन- प्रसङ्गात् । असत्त्वसाध्यकस्थले पक्षस्य प्रमाणसिद्धत्वे बाधप्रसङ्गात् । तस्मात्सत्त्वासत्त्वसाध्यकस्थले पक्षस्य सम्भावनासिद्धत्वमेव युक्तम् । अत्रोदाहरणमाह- अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविषाणम् ॥ २९ ॥ अत्र यद्यपि सर्वज्ञस्य प्रमाणसिद्धत्वात्सम्भावनासिद्धत्वेनोदाहरण- मयुक्तम् । तथापि सर्वज्ञे सत्त्वसाधनात्पूर्व प्रमाणसिद्धत्वाभावमभिप्रेत्य तथोदाहृतमिति बोध्यम् । इदानीं सत्त्वासत्त्वभिन्नधर्मस्य वढ्यादेरपि सम्भावनासिद्ध साध्यत्वमङ्गीकुर्वतां बौद्धानां मतमपाकर्तुमाह- प्रमाणोभयसिद्धे तु साध्यधर्मविशिष्टता ॥ ३० ॥ सत्त्वासत्त्वभिन्नधर्मस्य साध्यत्वे प्रमाणसिद्धत्वमुभयसिद्धत्वं वा आवश्यकमन्यथा आश्रयासिद्धयापत्तेरित्यर्थः । अत्रोदाहरणमाह- ·तृतीयपरिच्छेदः 113 अनिमानयं देशः परिणामी शब्द इति यथा ॥३१॥ अत्र देशः प्रत्यक्षसिद्धः, शब्दस्तूभयसिद्धः । केषांचिच्छब्दानां प्रत्यक्षसिद्धत्वादसन्निहितानां सम्भावनासिद्धत्वात् । न च देशस्य प्रत्यक्ष- सिद्धत्वं न सम्भवति, सप्रकारकज्ञानसामान्यस्य भ्रमत्वादिति बौद्धोक्तं युक्तम् । सप्रकारकज्ञानसामान्यस्य भ्रमत्वे पर्वतो वह्निमानित्यनुमिते- स्सफलप्रवृत्तिजनकत्वानुपपत्तेः । न च मणिप्रभाया मणिभ्रमस्येव सफल- प्रवृत्तिजनकत्वं भ्रमस्यापि सम्भवतीति वाच्यम् । ज्ञानस्य सफलप्रवृत्ति- जनकत्वं हि स्वविशेष्यदेशे प्रकारप्राप्तिसम्पादकत्वं, यथा भूतलं घटव- दिति ज्ञानस्य स्वविशेष्यभूतभूतले घटप्राप्तिसम्पादकत्वात् पर्वतो वह्नि- मानित्यनुमितेरपि तथाविधं वर्तते मणिप्रभाया मणिभ्रमस्य स्वविशेष्य- देशे मणिप्राप्तिसम्पादकत्वाभावात् सफलप्रवृत्तिजनकत्वं नास्त्येव । अतः पर्वतो वह्निमानित्यनुमितेः प्रमात्वमावश्यकमेव । प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यार्थप्रद- निकाले साध्यपदेन धर्मविशिष्टधर्मिणः प्रतिपादनं पूर्वमुक्तम् । इदानीं व्याप्तिप्रदर्शनकाले साध्यपदेन धर्मस्यैव ग्रहणमिति दर्शयति- - व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एव ॥३२॥ ननु व्याप्तिघटकसाध्यपदेन धर्मिणो ग्रहणे को दोष इत्यत आह- - अन्यथा तदघटनात् ॥३३॥ अन्यथा व्याप्तिलक्षणघटकसाध्यपदेन धर्मविशिष्टधर्मिणः प्रतिपादने तद्घटनात्-व्याप्तयघटनात् । साध्याभाववदवृत्तित्वमित्यत्र साध्यपदेन वह्निमत्पर्वतस्य ग्रहणे तदभाववति पर्वते धूमस्य वृत्तेरव्याप्तिरतस्साध्य- पदेन वह्नयादिरूपधर्मस्यैव ग्रहणमिति भावः । ननु प्रतिज्ञाप्रतिपाद्यार्थ- प्रदर्शनकाले साध्यपदेन धर्मविशिष्टधर्मिणो ग्रहणमित्ययुक्तं, प्रतिज्ञाया स्साधनानङ्गत्वात् । न च प्रतिज्ञाप्रयोगाभावे कथं साध्याधारनिश्चय इति वाच्यम् -तादृशनिश्चयार्थमेव हेतोः प्रयोगेण साध्याधारस्य हेतुप्रयोग- सामर्थ्य सिद्धत्वात् । सामर्थ्य सिद्धस्यापि पुनर्वचने पौनरुक्तयस्य दुर्वार- त्वात् । अर्थादापन्नस्यापि स्वशब्देनाभिधानं पुनरुक्तमित्यभिधानात् । प्रतिज्ञाप्रयोगेऽपि हेत्वादप्रयोगमन्तरेण साध्यासिया हेत्वादिप्रयोग- PRA. 8 ·114 प्रमेयरलालढारे स्यावश्यकत्वेनैव साध्याधारप्रतिपत्तिसम्भवेन प्रतिज्ञाप्रयोगवैयादित्या शङ्कावारणार्थमाह- साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय गम्यमानस्यापि पक्षस्य वचनम् ॥३४॥ अत्रेदं बोध्यं-बालव्युत्पत्त्यर्थं शास्त्रे प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनय- निगमनरूपाः पञ्चापि न्यायावयवाः प्रयोक्तव्या इति वक्ष्यते । तत्र पर्वतो वढिमानिति वाक्यं प्रतिज्ञा, धूमादिति हेतुः। यो यो धूमवान् सोऽग्निमान्यथा महानस इत्युदाहरणम् । धूमवान् पर्वत इत्युपनयः । तस्माद्वह्निमानिति निगमनम् । तत्र प्रतिज्ञादिपञ्चसमुदायो न्याय इत्यु- च्यते । प्रतिज्ञादयः पञ्च प्रत्येकमवयवा इत्युच्यन्ते । उचितानुपूर्वक- प्रतिज्ञादिपञ्चसमुदायत्वं न्यायस्य लक्षणम् । व्यतिक्रमयुक्तप्रतिज्ञादि- पञ्चसमुदाये अतिव्याप्तिवारणायोचितानुपूर्विकेति । उचितानुपूर्विकत्वं च कथकसम्प्रदायाविरुद्धत्वम् । शास्त्रकारैर्बालव्युत्पत्त्यर्थे प्रतिज्ञाद्युत्तर- मेव हेत्वादेः प्रयोगात् लक्षणसमन्वयः। तैर्हेत्वाद्युत्तरं प्रतिज्ञादेरप्रयुक्त- त्वान्नातिव्याप्तिः । तादृशावयवद्वयादिसमुदाय अतिव्याप्तिवारणाय पञ्चति । प्रतिज्ञादिपञ्चान्यतमत्वमवयवानां लक्षणम् । तादृशान्य- तमत्वस्थ प्रतिज्ञादिषु प्रत्येकं सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः। साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिन्नसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिताभेदस म्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यताशालि- बोधजनकत्वे सति न्यायावयवत्वं प्रतिज्ञाया लक्षणम् । पर्वतो वह्निमा- नित्यादिप्रतिज्ञावाक्ये अभेदसम्बन्धेन वह्निमत्प्रकारकपर्वतविशेष्यकस्य शाब्दबोधस्योत्पत्त्या पर्वते अभेदेन प्रकारे वह्निमति संयोगेन वह्नः प्रकार- त्वालक्षणसङ्गतिः। अत्र हेत्वादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । न्याय- बाहेभूते पर्वतो वह्निमानित्युदासीनवाक्ये अतिव्यानिवारणाय विशेष्यम् । अत्र न्यायान्तर्गतत्वमनिवेश्य न्यायावयवत्वनिवेशात् । तस्मादह्निमा- निति निगमनैकदेशे वह्निमानिति भागे नातिव्याप्तिः । तत्रोपनयस्थ- पर्वतपदानुषङ्गेण पर्वतो वढिमानिति बोधोत्पत्त्या निरुक्तबोधजनकत्व- न्यायान्तर्गतत्वयोस्सत्त्वात्। न्यायावयवत्वनिवेशे च न तत्रातिव्याप्तिः। निगमनसमुदायस्यैव न्यायावयत्वात् , तदेकदेशस्य तथात्वाभावात् । -- ·तृतीयपरिच्छेदः 115 व्याप्यत्वाव- पञ्चम्यन्तत्वे सति लिङ्गप्रतिपादकत्वे सति न्यायावयवत्वं हेतोर्लक्षणम् । धूमादित्यादिहेतौ पञ्चम्यन्तत्वस्य लिङ्गप्रतिपादकत्वादेश्च सत्त्वाल्लक्षण- समन्वयः। उदाहरणादित्रिकेष्वतिव्याप्तिवारणाय पञ्चम्यन्तत्वनिवेशः । तेषां प्रथमान्तत्वान्नातिव्याप्तिः। घटो दण्डात् कम्बुग्रीवादिमत्वादित्या- दिप्रतिज्ञायामतिव्यानिवारणाय लिङ्गप्रतिपादकत्वे सतीति । धूमादित्यु. दासीनवाक्यवारणाय विशेष्यम् । न्यायान्तर्गतत्वमनिवेश्य न्यायावय- त्वनिवेशान्निगमनघटके तस्मादिति भागेनातिव्याप्तिः । च्छिन्नवद्विशेष्यकव्यापकप्रकारकबोधजनकत्वे सति न्यायान्तर्गतत्वमुदा- हरणस्य लक्षणम् । यो यो धूमवान् सोऽग्निमानिति वाक्ये यो य इत्यस्य व्याप्तितात्पर्यग्राहकतया वह्नयभाववदवृत्तिधूमवान्वतिमानिति बोधात् , धूमपदस्य वह्नयभावववृत्तिधूमलाक्षणिकत्वात् , व्याप्यत्वावच्छिन्न- धूमवद्विशेष्यकवह्निप्रकारकवोधजनकत्वाल्लक्षणसमन्वयः। अत्र प्रतिज्ञा- दिवारणाय सत्यन्तमुदासीनवाक्यवारणाय विशेष्यम् । उदाहरणे यथा महानस इत्यादिप्रयोगो न नियतो वक्तृतात्पर्याधीनत्वात् । पक्षताव- च्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुता- वच्छेदकावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितामेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताशा लिबोधजनकत्वे सति न्यायान्तर्गतत्वमुपनयस्य लक्षणम् । प्रतिज्ञादि- वारणाय सत्यन्तम्। उदासीनवाक्यवारणाय विशेष्यम् । व्याप्तिविशि- टहेतुज्ञानज्ञाप्यत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नावच्छेदकतानिरूपिता- भेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यता - शालिबोधजनकत्वे सति न्यायावयवत्वं निगमनस्य लक्षणम् । तस्माद्वह्नि- मानिति निगमने तत्पदस्य व्याप्तिविशिष्टधूमपरत्वात् पञ्चम्या ज्ञानशाप्य- त्वार्थकत्वात्तस्य च वह्नावन्वयेन व्यातिविशिष्टधूमज्ञानज्ञाप्यवह्निसम्बन्ध्य- भिन्नः पर्वत इति बोधात् , उपनयस्थपर्वतपदस्य निगमनेऽनुषङ्गात् । तादृशवोधस्य व्याप्तिविशिष्टधूमज्ञानज्ञाप्यत्वविशिष्टवह्नित्वावच्छिन्न- प्रकारतावच्छेदकताकत्वेन तादृशवोधमादाय लक्षणसमन्वयः । हेत्वादि- वारणाय सत्यन्तम् । प्रतिज्ञावारणाय ज्ञानज्ञाप्यत्वविशिष्टान्तम् । उदासीन- वाक्यवारणाय विशेष्यम् । न्यायान्तर्गतत्वनिवेशे प्रतिज्ञाहेतुसमुदायेऽति- व्याप्तिः । ताभ्यां धूमज्ञानज्ञाप्यवह्निसम्बन्ध्यभिन्नः पर्वत इति वोधात् । अतो न्यायावयवत्वनिवेश इति । एवं लक्षितानां प्रतिज्ञादीनां मध्ये प्रतिज्ञाप्रयोगो व्यर्थः । हेतुप्रयोगसामर्थ्यादेव साध्याधारस्य सिद्धत्वेन 8* ·- 116 प्रमेयरत्नालङ्कारे तत्प्रतिपादनाय प्रतिज्ञाप्रयोगस्यानावश्यकत्वादिति सौगतमतमपाकर्तु साध्यधर्मेत्यादिसूत्रम् । हेतुप्रयोगसामर्थ्यात् सामान्यतः साध्यस्याधारः कश्चिदस्तीति ज्ञाने ज्ञातेऽपि पर्वतो वह्निमान्नवेति संशयानिवृत्तेः । तथा विधसंशयनिवृत्त्यर्थं सामान्याकारेण ज्ञातस्यापि साध्याधारस्य वचनमु- पपन्नमिति तत्सूत्रार्थः । अत्र दृष्टान्तमाह- साध्यधर्मिणि साधनधर्मावबोधनाय पक्षधर्मोपसंहारवत् ॥ ३५॥ यो यो धूमवानित्युदाहरणेन धूमाधारत्वेन पर्वतादेर्बोधेऽपि पर्वतो धूमवान्नवेति संशयनिवृत्तये उपनयप्रयोगवत् प्रतिज्ञाप्रयोगोऽप्यावश्यक इत्यर्थः । सामान्याकारेण पूर्व ज्ञातस्यापि विशेषाकारेण वह्नयादिज्ञापनाय प्रतिज्ञाप्रयोगे पौनरुक्तयविरहात् । पूर्वकालीनज्ञानानिवर्त्यसंशयनिवर्तक- तावच्छेदकविषयताशून्यबोधजनकत्वस्यैव पुनरुक्तत्वरूपत्वात् । अन्यथा द्रव्यं वह्निमदिति ज्ञानानन्तरकालीनस्यापि पर्वतो वह्निमानिति वाक्यस्य पुनरुतत्वापत्तेः। किंच अर्थसामर्थ्य सिद्धस्य पुनर्वचनेऽपि पौनरुक्तयस्य दोषत्वे समर्थनोपन्यालादेव हेतोरपि सामर्थ्य सिद्धत्वेन हेतुप्रयोगोऽप्यन- र्थकः स्यात् । अथ हेतुप्रयोगाभावे कस्य समर्थन मित्याकाङ्क्षा न निवर्तत इति तन्निवृत्तये हेतुप्रयोगावश्यकतेति चेत् पक्षप्रयोगाभावे हेतुः कुत्र वर्तत इत्याकाङ्क्षा न निवर्तत इति प्रतिज्ञाप्रयोगोऽप्यावश्यक इति समा- नम् । न चोपनयादेव हेतोः पक्षवृत्तित्वं ज्ञायत इति न तदर्थ प्रतिज्ञोप- न्यासावश्यकतेति वाच्यम् । पर्वतस्य साध्यसम्बन्धित्वेनाज्ञाने हेतौ पर्वतवृत्तित्वज्ञानस्य विफलत्वेन पर्वतस्य साध्यसम्बन्धित्वज्ञानार्थ प्रति- शाप्रयोग आवश्यकः । तस्मात् कार्यस्वभावानुपलम्भभेदेन पक्षधर्मत्वादि- मेदेन च त्रिधा हेतुमुक्ता समर्थयमानेन प्रतिज्ञाप्रयोगोऽप्यवश्यमङ्गीकार्य एव । अमुमेवार्थमाह- को वा त्रिधा हेतुमुक्ता समर्थयमानो न पक्षयति ।। ३६ ।। हेतुमुक्ता हेतुं समर्थयमानो हेतुविषयकज्ञानजनकशब्दप्रयोगोत्तर- कालीनहेतुविशेष्यकासिद्धयादिदोषाभावप्रकारकज्ञानजनकशब्दप्रयोग कर्ता को वा वादी प्रतिवादी वा न पक्षयति ? न प्रतिज्ञां करोति? तथा च समर्थनोपन्यासेन सूचितस्यापि हेतोः प्रयोगाङ्गीकारे प्रतिज्ञाया अपि ·तृतीयपरिच्छेदः 117 प्रयोगाङ्गीकार उक्तरीत्या आवश्यक इति भावः । अत्र प्रतिज्ञाहेतूदाहर- णानि त्रीण्येवावयवानीति साङ्खयाः । उपनयमप्यङ्गीकृत्यावयवचतुष्टयं मीमांसका वदन्ति । नैयायिकास्तु-पर्वतो वह्नमानिति प्रतिज्ञाप्रयोगे कृते वह्निज्ञापकं किमित्याकाङ्क्षायां धमादिति हेतुः प्रयुज्यते । ज्ञापकत्वं चानुमितिजनक- तावच्छेदकविषयताश्रयत्वम् । तादृशविषयताश्रयत्वं च रूपविशिष्टस्यै- वेति पञ्चरूपबोधनायोदाहरणादित्रयमावश्यकम् । तत्रोदाहरणस्य साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यबोधकत्वात्तेन सपक्षवृत्तित्वविपक्षावृत्तित्वयोर्बोधः, उपनयेन पक्षवृत्तित्वस्य बोधः। निगमनेनाबाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षितत्वयोबाधः। तस्माद्वह्निमानिति निग- मनस्थतत्पदस्याबाधितत्वाऽसत्प्रतिपक्षितत्वविशिष्टहेतुर्लाक्षणिकत्वादिति वदन्ति। तत्सर्वमयुक्तमित्यभिप्रेत्याह- एतद्द्यमेवानुमानाङ्गं नोदाहरणम् ॥ ३७॥ एतयोः प्रतिज्ञाहेत्वोर्द्धयमेवानुमानाङ्गम् । एवकारेणैवोदाहरणादि- व्यवच्छेदे सिद्धेऽपि परमतनिरासार्थ प्रवृत्तेषूत्तरसूत्रेषु तच्छब्देनोदाहरण- ग्रहणार्थमत्र पुनर्नोदाहरणमित्युक्तम् । उदाहरणं किमनुमितिजनकता- वच्छेदकविषयताश्रयहेतुबोधार्थमुत हेतुविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकानुभवार्थ- मथवा तथाविधव्याप्तिस्मरणार्थमिति विकल्पक्रमेणोदाहरणमाह- न हि तत्साध्यप्रतिपत्त्यङ्गं तत्र यथोक्तहेतोरेव व्यापारात् ॥३८॥ तदुदाहरणं न साध्यप्रतिपत्त्यङ्गम् । अनुमितिजनकहेतुज्ञानार्थ न भवतीत्यर्थः। तत्र तादृशहेतुज्ञाने यथोक्तहेतोरेव धूमादित्यादिहेतुवाक्य- स्यैव व्यापारात् जनकत्वादित्यर्थः । तथाचानुमितिजनकहेतुज्ञानार्थ नोदाहरणमिति भावः। द्वितीयविकल्पं दूषयति- तदविनाभावनिश्चयार्थं वा विपक्षे बाधकादेव तत्सिद्धेः ॥३९॥ पूर्वसूत्रातदिति नेतिचानुवर्तते। तदुदाहरणं तेन साध्येनाविना- भावनिश्चयार्थ साध्यनिरूपितव्याप्तिनिश्चयार्थ न भवतीत्यर्थः । विपक्षे - ·118 प्रमेयरलालङ्कारे न च तर्का- बाधकादेव व्यभिचारज्ञानाभावादेव । उपलम्भानुपलम्भनिमित्तमिति सूत्रोक्तव्यभिचारज्ञानाभावसहकृतसहचारज्ञानादेवेत्यर्थः । मकव्याप्तिनिश्चये उपलम्भानुपलम्भयोः कारणत्वेऽपि शाब्दबोधात्मक- व्याप्तिनिश्चये तयोः कारणत्वाभावात् उदाहरणाद्याप्तिविषयकशाब्दवोधो- पपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशव्याप्तिनिश्चयस्य वादिवाक्यजन्यत्वेना- प्रामाण्यज्ञानास्कन्दिततया तादृशशाब्दबोधस्यानुमितिहेतुत्वाभावात् । अन्यथा पर्वतो वह्निमानिति वादिवाक्यादेव पर्वते वह्निसिद्धयाऽनुमान- वैयर्थ्यापत्तेः । न च व्याप्तिबोधप्रयोजकसामानाधिकरण्यज्ञानार्थमुदा- हरणमिति वाच्यम् । महानसादिरूपदृष्टान्ते सामानाधिकरण्यज्ञानेऽप्य- न्यत्र सामानाधिकरण्याग्रहेण व्याप्तिज्ञानानुपपत्तेः। एकत्र सामानाधि- करण्यग्रहादपि व्याप्तिमहोपगमे महानसादौ सामानाधिकरण्यग्रहेण वह्नौ धूमनिरूपितव्याप्तेरपि ग्रहणापत्तेः । महानसादौ दृष्टान्तान्तरेण व्याप्तिग्रहोपगमे तत्रापि दृष्टान्तान्तरापेक्षयाऽनवस्थापत्तिः । देवाह एत- - व्यक्तिरूपं च निदर्शनं सामान्येन तु व्याप्तिस्तत्रापि विप्रति- पत्तावनवस्था स्यादृष्टान्तान्तरापेक्षणात् ॥४०॥ व्यक्तिरूपं निदर्शनम् । एकव्यक्तिरूपो दृष्टान्तः । सामान्येन तु व्याप्तिः। सकलव्यक्तिघटिता व्याप्तिः। तत्राप्युदाहरणेऽपि तद्विप्रति- पत्तौ व्याप्तिविप्रतिपत्तावित्यर्थः। किंचोदाहरणायाप्तिबोधो हि तदघट- कधूमपदस्य वहिव्याप्यधूमे लक्षणं स्वीकृत्योपपादनीयः । तथैव हेतु- वाक्यगतधूमपदस्य वह्निव्याप्यधूमे लक्षणं स्वीकृत्य तादृशबोधोपपादन- सम्भवादुदाहरणप्रयोगो विफल एव। तृतीयविकल्पं दूषयति- नापि व्याप्तिस्मरणार्थ तथाविधहेतुप्रयोगादेव तत्स्मृतः॥४१॥ उदाहरणस्य व्याप्तिस्मरणहेतुत्वं सम्बन्धिज्ञानरूपोरोधकतया । एकसम्बन्धिज्ञानस्यापरसम्बन्धिस्मरणं प्रत्युद्धोधकविधया हेतुताया हस्तिज्ञानेन हास्तिपकादिस्मरणस्थले दर्शनात् । एवं च धूमव्याप्त योः परस्परं सम्बन्धितया गृहीतत्वाद्भूमशाने व्याप्तेः स्मरणं जायते । तच्च - ·तृतीयपरिच्छेदः 119 - धूमज्ञानं हेतुनैव जातमित्युदाहरणवैयर्थ्यं । एवमुदाहरणस्य नानुमानो. पयोगित्वमित्युक्तम् । प्रत्युत पक्षे साध्यसाधनोभयसंशयहेतुत्वमेवेति दर्शयति- तत्परमभिधीयमानं साध्यधर्मिणि साध्यसाधने सन्देहयति ॥४२॥ तदुदाहरणं परं केवलमभिधीयमानं साध्यधर्मिणि साध्यविशिष्टे धर्मिणि साध्यसाधने सन्देहयति । पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकसन्देह, तद्विशेष्यकसाधनप्रकारकसन्देहं वा जनयतीत्यर्थः । उदाहरणेन महा- नसे साध्यसाधननिश्चयजननेऽपि पक्षे तयोनिश्चयाजननादिति भावः। - कुतोऽन्यथोपनयनिगमने ॥४३॥ अन्यथा उदाहरणस्य पक्षविशेष्यकसाधनप्रकारकसंशयजनकत्वा भावे पक्षे साधनबोधकोपनयः कुतः । एवं तस्य पक्षविशेष्यकसाध्य- प्रकारकसंशयजनकत्वाभावे पक्षे साध्यबोधकं निगमनं कुत इत्यर्थः अतः पक्षे हेतुसाध्ययोस्संशयनिरासायोपनयनिगमनप्रयोगादुदाहरणस्य तत्संशयजनकत्वमावश्यकमिति भावः । ननु पक्षे हेतुसाध्ययोस्संशयनिरासार्थ नोपनयनिगमनयोःप्रयोगः। किन्तूपनयस्य हेतौ पक्षधर्मत्वप्रतिपादनार्थ निगमनस्य चाबाधितत्वा- सत्प्रतिपक्षितत्वप्रतिपादनार्थम् । अत एव तयोरप्यनुमानाङ्गत्वमावश्यक- मिति नैयायिकान्निरसितुमाह- न च ते तदङ्गे साध्यधर्मिणि हेतुसाध्ययोर्वचनादे वासंशयात् ॥४४॥ उपनयनिगमने अपि, तस्यानुमानस्याङ्गेन भवतः । साध्यधर्मिणि पक्षे हेतुसाध्ययोर्वचनादेवासंशयात् । प्रतिज्ञाहेतुभ्यामेव पक्षे साध्य- हेत्वोर्निश्चयात् । हेतुवाक्यस्य पर्वतविशष्यकवह्निज्ञानजनकत्वेन धूम- बोधकतया पर्वतवृत्तिहेतोरेव पर्वते वह्निशापकत्वेन पक्षधर्मत्वस्य हेतु- वाक्यादेव लाभात् । अबाधितत्वस्य हेतौ साध्यविशिष्टपक्षवृत्तित्व- रूपतयाऽसत्प्रतिपक्षितत्वस्य च साध्याभावव्याप्याभावविशिष्टपक्षवृत्तित्व रूपत्वेन तयोरपि प्रतिज्ञाहेतुभ्यामेव सिद्धेः। प्रतिज्ञया पर्वते वह्निमत्व- ·120 प्रमेयरलालङ्कारे बोधनात्साध्यविशिष्टपक्षवृत्तित्वरूपस्याबाधितत्वस्य लाभात् । वह्वे- वलयभावाभावरूपतया वह्नयभावरूपव्यापकाभावे व्याप्याभावावश्यम्भा- वेन वह्निबोधनेनैव पर्वते वह्नयभावव्याप्याभावसिद्धयाऽसत्प्रतिपक्षितत्व- स्यापि सिद्धेः । निगमनस्थतत्पदस्याबाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वविशिष्ट लाक्षणिकत्वमङ्गीकृत्य निगमनस्याबाधितत्वादिबोधकत्वोपपादनवद्धेतु- वाक्यस्थधूमादिपदस्यैवाबाधितत्वादिविशिष्टलाक्षणिकत्वाङ्गीकारेण हेतु- वाक्यस्यैव तद्वोधजनकत्वोपपादनसम्भवेन निगमनवैयर्थ्यस्य दुर्वार- त्वात् । किंच समर्थनं विना हेतोरसाधकत्वात् दृष्टान्ताद्यभिधानेऽपि समर्थनमावश्यकमिति तदेव परं हेतुरूपमनुमानावयवोऽस्तु । साध्य- सिद्धौ तस्यैवोपयोगानोदाहरणादिकम् । एतदेवाह- समर्थनं वा वरं हेतुरूपमनुमानावयवो वाऽस्तु साध्ये तदुपयोगात् ॥ ४५ ॥ प्रथमवाशब्द एवकारार्थे । द्वितीयस्तु पक्षान्तरसूचने । शेष सुगम। ननु बालानां दृष्टान्तादिप्रयोगमन्तरेण व्याप्त यादिज्ञानासम्भ- वात्तेषां प्रतिज्ञाहेतुभ्यां न परार्थानुमितिसम्भव इति तत्राह- - बालव्युत्पत्त्यर्थं तत्रयोपगमे शास्त्र एवासौ न वादेऽनुपयोगात् ॥४६॥ बालानामल्पप्रज्ञानां, व्युत्पत्त्यर्थ व्याप्तयादिज्ञानार्थ, तत्त्रयोपगमे- उदाहरणादित्रयोपगमे, शास्त्र एवासाबुदाहरणादित्रयोपगमः। न वादे। वादकाले शिष्याणामव्युत्पाद्यत्वात् । व्युत्पन्नानामेव वादेऽधिकारात् बालव्युत्पत्त्यर्थ शास्त्रेऽभ्युपगतमुदाहरणादित्रयं क्रमेण व्युत्पादयति । दृष्टान्तो द्वेधा-अन्वयव्यतिरेकभेदात् ॥४७॥ पूर्वोक्तसामान्यलक्षणाक्रान्तो दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरेकभेदेन द्विधे- त्यर्थः । दृष्टान्तसामान्यलक्षणं प्रागेव प्रतिपादितम् । अन्वयव्याप्ति- विशिष्टहेत्ववच्छिन्नपर्वतविशेष्यकसाध्यप्रकारकबोधजनकत्वावयवत्वम- ·तृतीयपरिच्छेदः 121 न्वय्युदाहरणस्य लक्षणम् । प्रतिज्ञादिवारणाय जनकान्तम् । उदा- सीनवाक्यवारणायावयवत्वनिवेशः। तदेतदाह- साध्यव्याप्तं साधनं यत्र प्रदर्श्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः॥४८॥ साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्ति- विशिष्टं साधनं यादृशवाक्ये बोध्यते सोऽन्वयदृष्टान्त इत्यर्थः । व्यति- रेकदृष्टान्तस्य लक्षणमाह- साध्याभावे साधनाभावो यत्र कथ्यते स व्यतिरेक- दृष्टान्तः॥४९॥ व्यतिरेकव्याप्तिविशिष्टसाधनावच्छिन्नविशेष्यकसाध्यप्रकारकबोध जनकावयवत्वं व्यतिरेकोदाहरणस्य लक्षणम् । व्यावृत्तिः पूर्ववत् । उपनयं लक्षयति- हेतोरुपसंहार उपनयः॥५०॥ अत्र पक्ष इत्यध्याहारः। विशेष्यत्वं सप्तम्यर्थः । हेतोरिति षष्ठयर्थः । प्रकारत्वमुपसंहारो वोधजनकवाक्यम् । तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिवोधजनकत्वे स- ति न्यायान्तर्गतत्वमुपनयत्वमित्यर्थः । निगमनं लक्षयति- प्रतिज्ञायास्तु निगमनम् ॥५१॥ प्रतिज्ञायाः पक्षस्योपसंहारो व्याप्तयाश्रयहेतुज्ञानज्ञाप्यत्वविशिष्ट- साध्यविशिष्टत्वेन प्रतिपादनम् । तथा च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशे- व्यतानिरूपितहेतुज्ञानशाप्यत्वविशिष्टसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारता - शालिबोधजनकवाक्यत्वं निगमनत्वमित्यर्थः । निरुक्तमनुमानं विभजते- तदनुमानं द्वेधा ॥५२॥ स्वार्थपरार्थभेदात् ॥५३॥ स्वार्थानुमानपरार्थानुमानभेदेनानुमानं द्विप्रकारामित्यर्थः । तत्र स्वार्थानुमानं लक्षयति- स्वार्थमुक्तलक्षणम् ॥५४॥ स्वार्थानुमानं साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानमिति प्रागुक्तलक्षण- मित्यर्थः । न च हेतुतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितव्याप्तिप्रकार- ·122 प्रमेयरलालकारे - ताशालिज्ञानजन्यत्वे सति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालिज्ञानत्वस्यानुमानसामान्यलक्ष णस्य परार्थानुमानेऽपि सत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । न्यायवाक्या- प्रयोज्यत्वस्यापि विशेषणत्वात्, परार्थानुमानस्य न्यायवाक्यप्रयोज्यत्वेन वारणात् । परार्थानुमानं लक्षयति- परार्थं तु तदर्थपरामर्शिवचनाजातम् ॥ ५५॥ तस्य स्वार्थानुमानस्यार्थो विषयस्साध्यसाधनादिस्तत्परामर्शिनस्त- द्विषयकनिश्चयवतो वचनात्-न्यायवाक्यादित्यर्थः । तथा च न्याय- वाक्यजन्यानुमानत्वं परार्थानुमानस्य लक्षणमित्यर्थः । स्वार्थानुमान- वारणाय जन्यान्तम् । ननूक्तरीत्या ज्ञानस्यैव परार्थानुमानत्वे न्याय- वाक्यस्यानुमानत्वव्यवहारः कथमुपपद्यत इत्यत आह- तद्वचनमपि तद्धेतुत्वात् ॥५६॥ तद्वचनमपि न्यायवाक्यमपि, तद्धेतुत्वात् परार्थानुमानं प्रति जन- कत्वात्। एवं च न्यायवाक्यं परार्थानुमानमित्यादिव्यवहारे परार्थानु- मानपदं तजनके लाक्षणिकम् । आयुर्घतमित्यत्रायुःपदस्य तजनके लाक्षणिकत्ववत् । अनुमानं विभज्य हेतुं विभजते- स हेतुधोपलब्ध्यनुपलब्धिभेदात् ॥ ५७॥ भावाभावरूपेण हेतुर्द्विविध इत्यर्थः। भावरूपहेतो वसाधकत्वमेवा- भावस्याऽभावसाधकत्वमेवेति परेषां नियमं विघटयन् भावरूपहेतोरभाव रूपहेतोश्चाविशेषण भावाभावसाधकत्वाभ्यां वैविध्यमाह- उपलब्धिर्विधिप्रतिषेधयोरनुपलब्धिश्च ॥ ५८॥ भावरूपहेतुः संक्षेपेण द्विधा-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धत्वतद्- विरुद्धत्वमेदादिति सूचयन पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नाविरुद्धस्य भावरूप- हेतो वसाधकत्वे पाड्विध्यमाह- अविरुद्धोपलब्धिर्विधौ षोढा व्याप्यकार्यकारणपूर्वोत्तर- सहचरभेदात् ॥ ५९॥ पूर्वश्चोत्तरश्च सहचरश्चेति द्वन्द्वः । पूर्वोत्तरसहचर इत्येतेभ्यश्चरा इत्यनुकरणनिर्देशः। द्वन्द्वात्परं श्रूयमाणस्य चरशब्दस्य प्रत्येकमभि- ·तृतीयपरिच्छेदः 123 । सम्बन्धः। तेनायमर्थः-पूर्वचरोत्तरचरसहचरा इति। ततो व्याप्यादिभि- स्सह द्वन्द्वः। अत्र सौगताः-भावसाधको हेतुर्द्विविधः । स्वभावहेतुकार्यहेतु- भेदात् । कारणस्य दण्डादेर्घटादिनिरूपितव्याप्तयभावान हेतुत्वम् न च वस्तुसामान्यस्य क्षणिकत्वात् यादृशदण्डक्षणाद्धटोत्पत्तिस्तादृश- दण्डक्षणस्य घटव्याप्यत्वं सम्भवतीति वाच्यं-तादृशघटोपधायकदण्ड- क्षणस्य दण्डत्वेन हेतुत्वे व्यभिचारस्य दुरत्वात्, घटजनकतावच्छेदक- शक्तिमत्वेन हेतुत्वे च तेन रूपेण व्याप्तिसत्त्वेऽपि तद्रूपस्यातीन्द्रियत्वेन तद्रूपावच्छिन्ने व्यानिनिश्चयासम्भवादविनाभावत्वेन निश्चितत्वरूपं हेतुलक्षणं न सम्भवतीति वदन्ति । तदयुक्तमिति दर्शयितुमाह- रसादेकसामग्रयनुमानेन रूपानुमानमिच्छद्भिरिष्टमेव किंचित्कारणं हेतुर्यत्र सामर्थ्याप्रतिबन्ध- कारणान्तरावैकल्ये ॥६०॥ अन्धकारे चूतफलादिकमास्वादमानस्यास्त्यत्र रूपं रसादित्यनुमानं जायत इत्यनुभवसिद्धम् । तत्र रूपं प्रति रसस्य स्वभावत्वकार्यत्वयोरभा- वाल्लिङ्गद्वैविध्यानुपपत्तिरुत्तररसात्मकलिङ्गस्योभयभिन्नस्य सत्त्वादित्या- शङ्कय तत्र रसेन रूपानुमानं नाङ्गीक्रियते । किंतु रसः सामग्रीजन्यः कार्यत्वाद्धटादिवदित्यनुमानेन रसेन तजनकसामग्री अनुमीयते । ततश्च रससामग्री। अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन रूपविशिष्टा रससामग्रीत्वात्सं- प्रतिपन्नरससामग्रीवदित्यनुमानेन रससामग्रथा रूपानुमानमङ्गीक्रियत इति रसस्य तत्सामग्रीसाधने कार्यलिङ्गत्वान्न द्वैविध्यानुपपत्तिः । न च रससामग्रथा कथं रूपानुमानं तत्सामग्रथाऽव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन तद्वि- शिष्टत्वनियमेऽप्यन्यविशिष्टत्वायोगादिति वाच्यम् । रससामग्रया रूप- सामग्रयाश्चैक्येन रससामग्रया रूपानुमानोपपत्तरिति समाहितम् । तत्र रूपसामग्रया रूपानुमानाङ्गीकारात् , कारणलिङ्गेन कार्यानुमानं बौद्धैरप्य- श्रीकृतमेव । किंच यादृशकारणस्य शक्तिप्रतिबन्धः कारणान्तरवैकल्यं चन सम्भवति । यथा- अस्त्यत्र च्छाया छत्रादित्यादौ तत्र कारणेन कार्यानुमानं निराबाधमेव । एतावता कारणलिङ्गस्य स्वभावकार्यलिङ्ग- योरनन्तर्भावं प्रसाध्य पूर्वोत्तरचरयोः स्वभावकार्यकारणलिङ्गेष्वन्तर्भावं साधयति ।

·124 प्रमेयरत्नालङ्कारे समान- न च पूर्वोत्तरचारिणोस्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वा कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः ॥६१॥ साध्यतादात्म्यापनत्वे सति साध्यव्याप्यत्वं स्वभावलिङ्गत्वं । यथा वृक्षः शिंशुपात्वादित्यादौ वृक्षत्वतादात्म्यस्य शिशुपात्वे स्वीका- रात्। साध्यजन्यत्वे सति तद्याप्यत्वं कार्यलिङ्गत्वम् । यथा वह्निमान् धूमादित्यादौ साध्यजनकत्वे सति तद्व्याप्यत्वं कारणलिङ्गत्वम्। यथा अस्त्यत्र च्छाया छत्रादित्यादौ । उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादिति पूर्व- चरे कृत्तिकोदये शकटोदयतादात्म्यस्य तजन्यत्वतजनकत्वयोश्चाभावे- नोक्तलिङ्गत्रये नान्तर्भावसम्भवः। उदगाद्भरणिः कृत्तिकोदयादित्युत्तर- चरेऽपि भरण्युदयतादात्म्यादेरभावान्नोक्तलिङ्गत्रयान्तर्भावः । कालीनयोरेव तादात्म्यस्याव्यवहितपूर्वापरकालीनयोरेव कार्यकारणभा- वस्य च सत्त्वेऽपि व्यवहितयोः कृत्तिकोदयशकटोदययोस्तदुभया- सम्भवात् । तथा च पूर्वोत्तरचरयोरपि पार्थक्यमावश्यकम् । ननु कारणत्वं नानन्यथासिद्धत्वे सति कार्याव्यवहितपूर्ववृत्तित्वं जाग्रबोधस्य प्रबुद्धनिद्राव्यवहितस्य प्रवुद्धदशाकालीनवोधं प्रति कारण- त्वानुपपत्तः। नाप्यनन्यथासिद्धत्वे सति पूर्ववृत्तित्वं कालान्तरभाविमरण- स्यारिष्टं प्रति साधनत्वानुपपत्तेः। किंतु अनन्यथासिद्धत्वमेव । न चैव. मत्यन्तव्यवहितपदार्थानां भाविपदार्थानां च घटादिकारणत्वापत्तिरिति वाच्यम्-तेषामन्यथासिद्धत्वेनानन्यथासिद्धत्वविरहेणैव तद्वारणात् । तस्मात्कृत्तिकोदयस्य शकटोदयं प्रति भरण्युदयं प्रति च कारणत्वं सम्भवतीति पूर्वचरस्योत्तरचरस्य च कार्यलिङ्गेऽन्तर्भावान्न पार्थक्य- मित्यत आह- भाव्यतीतयोमरणजाग्रदोधयोरपि नारिष्टोदोधौ प्रति हेतुत्वम् ॥ ६२॥ भाविनो मरणस्य पूर्वकालीनमरिष्टं प्रति हेतुत्वं नास्ति । निद्राव्यव- हितजाग्रबोधस्य नोदोध प्रत्यपि हेतुत्वम् । एवं च भाविनो रोहिण्युदयस्य कृत्तिकोदयं प्रति हेतुत्वासम्भवात् । पूर्वचरस्य न कार्यलिङ्गेऽन्तर्भावः । व्यवहितस्य भरण्युदयस्य कृत्तिकोदयहेतुत्वासम्भवादुत्तरचरस्यापि न तत्रान्तर्भावः । अत्रैव युक्तिमाह- ·तृतीयपरिच्छेदः 125 तद्वयापाराश्रितं हि तद्भावभावित्वम् ॥ ६३ ॥ हि यतः कार्यस्य तद्भावभावित्वं कारणजन्यत्वं । तद्यापाराश्रितं कारणव्यापाराश्रितं कारणव्यापारापेक्षं । न हि पूर्वोत्पन्नस्यारिष्टकरतलरे- खादेर्भविष्यन्मरणराज्यादिव्यापारापेक्षत्वमुपपद्यते, स्वयमुत्पन्नस्य परा- पेक्षत्वायोगात्। अरिष्टाद्युत्पत्तिकाले तु मरणादेः खपुष्पवदसत्त्वात्तद्या- पारस्यैवाभावात् तदपेक्षत्वं दूरतो निरस्तं। कारणव्यापारानपेक्षस्यापि कार्यत्वे सर्वे सर्वस्य कार्य स्यादतो नारिष्टादिकं प्रति मरणादेः कारणत्वं । जाग्रबोधस्य तु निरन्वयविनाशे मृतमयूरस्य केकाव्यापारवत्त'यापारा- सत्त्वादेव नोद्बोधं प्रति कारणत्वं । सान्वयविनाशे तु बोधकाले तस्य सत्त्वादेव कारणत्वोपपत्तिरिति भाविभूतयोर्न हेतुतासम्भव इति पूर्वोत्तर- चरयोः कार्यलिङ्गनान्तर्भावः । कारणत्वमप्यनन्यथासिद्धत्वे सति कार्या- व्यवहितपूर्ववृत्तित्वमेव । किंचोदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादित्यत्र कृत्ति- कोदयस्य शकटोदय कार्यत्वमङ्गीकृत्य कार्यलिङ्गेऽन्तर्भावे उदगात्कृत्तिका शकटोदयादित्यस्य कार्यलिङ्गत्वं न सम्भवत्येव। कृत्तिकोदयशकटोदययोः परस्परकार्यत्वस्या न्योन्याश्रयभावेनाङ्गीकर्तुमशक्यत्वात् । तस्मात्पूर्वोत्तर चरयोः पार्थक्यं दुर्वारं । एतावता पूर्वोत्तरचरयोः पार्थक्यमुक्ता सहचर- स्यापि पार्थक्यमाह- सहचारिणोरपि परस्परपरिहारेणावस्थानात्सहोत्पा- दाच ॥६४॥ हेत्वन्तरत्वमिति शेषः । अयमर्थः-परस्परपरिहारेणावस्थानाप- रसयोस्तादात्म्याभावान्न स्वभावहेतावन्तर्भावः । सहोत्पादाच न कार्यहेतौ कारणहेतौ वा। न हि कार्यपूर्ववृत्तित्वाभावे कारणत्वं सम्भवति। कारणत्वस्य कार्यपूर्ववृत्तिताघटितत्वात्। समकालोत्पन्नयोरपि कार्यका- रणभावे सव्येतरगोविषाणयोरपि तदापत्तेरेवमेकस्य कार्यत्वमपरस्य कारणत्वमिति विनिगमनविरहेण रूपरसयोईयोरपि कार्यत्वकारणत्व- प्रसङ्गो दुर्वारः। न चास्वाद्यमानागसात्तत्सामग्रयनुमानं, ततो रूपानु- मानमित्यनुमितानुमानाभ्युपगमात् रसलिङ्ग य कार्यलिङ्गेऽन्तर्भाव इति वाच्यं । आस्वाद्यमानरसेन रूपमनुमिनोमीत्यनुभवापलापापत्तेः।सामग्रया 1 तद्यापारसत्त्वादेव (ख). 2 कार्यमङ्गीकृत्य (ख). 3 अन्योन्याश्रयभयेन (ख).

·126 प्रमेयरलालङ्कारे रूपानुमाने कारणात् कार्यानुमानप्रसङ्गेन लिङ्गद्वैविध्ये नियमव्याघातस्य पूर्वमुक्तत्वाच्च। उक्तान् व्याप्यादिहेतून वालव्युत्पत्त्यर्थ स्फुटयिष्यन् प्रथम व्याप्यहेतुमुदाहरति- -- परिणामशिब्दः कृतकत्वात्, य एवं स एवं दृष्टो यथा घटः। कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामी । यस्तु न परिणामी, स न कृतको दृष्टो, यथा वन्ध्यास्तनन्धयः । कृतकश्चायं, तस्मात्परि- णामी॥६५॥ साध्योत्पत्तिसमानकालीनोत्पत्तिभिन्नत्वे सति साध्याभाववदवृत्ति- त्वघटितव्याप्तिमत्वं व्याप्यहतोलक्षणं। नित्यैकान्तेऽनित्यैकान्ते च परि- णामसम्भवस्य वक्ष्यमाणतया कथंचिदनित्यत्वरूपकृतकत्वे पूर्वोत्तरा- कारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामाभाववदवृत्तित्वसत्त्वाल्लक्षणस-- ङ्गतिः। रूपवान् रसादित्यादिसहचरवारणाय सत्यन्तं। पूर्वचरादिवारणाय विशेष्यं। अत्र बालन्युत्पत्त्यर्थ पञ्चावयवप्रसङ्गः। प्रथमतोऽन्वयदृष्टान्त- घटितन्यायप्रयोगानन्तरं व्यतिरेकदृष्टान्तघटितन्याये प्रयोक्तव्ये प्रतिज्ञा- हेत्वोरन्वयव्यतिरेकभेदेन भेदाभावाद्यतिरेकदृष्टान्तादित्रयमेव प्रदर्शितं। कार्यहेतुमुदाहरति- अस्त्यत्र देहिनि बुद्धिाहारादेः॥६६॥ व्याहारो वचनमादिशब्दाद्यापाराकारविशेषपरिप्रहः। यद्यपि ताल्वादिव्यापारस्यैव व्याहारादौ कारणत्वं, न त्वात्मन इति कार्यलिङ्गो दाहरणमयुक्तं । तथापि देवदत्तो वक्तीत्यादि व्यवहारे वचने देवदत्तस्य कर्तृत्वात् कारणत्वमावश्यकं। अन्यथा हस्तादिव्यापारजन्ये घटादौ कुला- लादेरपि कारणत्वानुपपत्तरिति। कार्यकार्यादेरपि कार्यहेतावन्तर्भावाना- धिक्यं । साध्यप्रयोज्यत्वे सति साध्याभाववदवृत्तित्वं कार्यहेतोर्लक्षणं । व्याप्यहेतुवारणाय सत्यन्तं । परंपरासाधारणकार्यमानस्य सङ्ग्रहाय जन्यत्वं परित्यज्य , प्रयोज्यत्वनिवेशः । कुलालादिजन्यस्य घटादेः कुलालादौ साध्ये हेतुत्ववारणाय विशेष्यदलं । कारणलिङ्गमुदाहरति- 1 व्याहारे (क).

·तृतीयपरिच्छेदः . 127 - अस्त्यत्र च्छाया छत्रात् ।। ६७॥ साध्यप्रयोजकत्वे सति साध्याभाववदवृत्तित्वं कारणहेतोर्लक्षणं । व्याप्यवारणाय सत्यन्तं । कारणकारणादेरपि सङ्ग्रहाय जनकत्वं परित्यज्य- प्रयोजकत्वनिवेशः । दण्डादेर्घटादौ साध्ये हेतुत्ववारणाय विशेष्यं । पूर्वचरलिङ्गमाह- उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् ॥ ६८ ॥ साध्याश्रयपूर्वत्वाभाववद वृत्तित्वं तल्लक्षणं। पूर्वपूर्वचरस्याप्यत्रै- वान्तर्भावः । उत्तरचरमुदाहरति- उदगाद्भरणिः प्राक्तत एव ।।६९॥ तत एव-कृत्तिकोदयादेवेत्यर्थः । साध्याश्रयोत्तरत्वाभावववृ- त्तित्वं तल्लक्षणं । उत्तरोत्तरचरस्याप्यत्रैवान्तर्भावः । सहचरलिङ्गमुदा- हरति- अस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात् ॥ ७० ॥ साध्यसमकालोत्पन्नत्वे सति साध्याभावववृत्तित्वं तल्लक्षणं । व्याप्यवारणाय सत्यन्तं । समकालोत्पन्नभिन्नदेशस्थघटपटादिवारणाय विशेष्यं । अथ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धभावरूपहेतुं विभजते- विरुद्धतदुपलब्धिः प्रतिषेधे तथा ॥७१॥ प्रतिषेधे साध्यविरुद्धानां सम्बन्धिनस्ते व्याप्यादयस्तेषामुपलब्ध यस्तथा षोडेत्यर्थः । यद्धर्मावच्छिन्नाभावस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यता, तद्धर्मावच्छिन्नविरुद्धव्याप्यतद्धर्मावच्छिन्नविरुद्धकार्यादिभेदेना- भाव साधकस्थले भावरूपहेतुष्षोढेति यावत्। तत्र विरुद्धव्याप्यरूपभाव- हेतुमुदाहरति- नास्त्यत्र शतिस्पर्श औष्ण्यात् ॥ ७२ ॥ साध्यभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धव्याप्यत्वमस्य- लक्षणं । अत्र साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नः शीत- स्पर्शस्तद्विरुद्धोऽग्निः। तद्याप्यत्वमौष्ण्यमिति । विरुद्धकार्यरूपभावहेतु- मुदाहरति- 1 वृत्तित्वं (क). 2 हेतुभावं (ख). साध्यकस्थले (ख). . -- - ·128 प्रमेयरत्नालङ्कारे नास्त्यत्र शीतस्पर्टी धूमात् ॥७३ ॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धकार्यत्वमस्य ल- क्षणं । अत्र साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नः शीतस्पर्श- स्तद्विरुद्धोऽग्निस्तत्कार्यत्वंधूमस्येति । विरुद्धकारणरूपभावहेतुमुदाहरति-- नास्मिन् शरीरािण सुखमस्ति हृदयशल्यात् ।। ७४॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धकारणत्वमस्य-- लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं सुखं, तद्विरुद्धं दुःखं, तत्कारणत्वं हृदयशल्यस्येति। विरुद्धपूर्वचरभावहेतुमुदाहरति- नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं रेवत्युदयात् ।। ७५ ।। साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धपूर्वचरत्वमस्य- लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नः शकटोदयस्तद्विरु- द्धोऽश्विन्युदयस्तत्पूर्वचरत्वं रेवत्युदयस्येति । विरुद्धोत्तरचरभावलिङ्ग , -- माह-- - नोदगादरणिर्मुहूर्तात्पूर्व पुष्योदयात् ॥७६ ॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धोत्तरचरत्वमस्य- लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नो भरण्युदयस्त- द्विरुद्धः पुनर्वसूदयस्तदुत्तरचरत्वं पुष्योदयस्येति । विरुद्धसहचरभाव- लिङ्गमाह- नास्त्यत्र भित्तौ परभागाभावोऽर्वाग्भागदर्शनात् ॥ ७७॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धसहचरत्वमस्य-- लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नः परभागाभावस्त- द्विरुद्धः परभागः। तत्सहचरत्वमर्वाग्भागस्येति। भावहेतुवदभावहेतुरपि द्विविधः। अविरुद्धाभावहेतुर्विरुद्धाभावहेतुश्चेति । तत्राविरुद्धाभावहेतो- भेंदमाह- आविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधे सप्तधा-स्वभावव्यापककार्य- कारणपूर्वोत्तरसहचरानुपलम्भभेदात् ।। ७८॥ स्वभावादिपदानां द्वन्द्वः। तेषामनुपलम्भ इति पश्चात्तासः । अभाव- साध्यकस्थलेऽभावरूपहेतुः पक्षविषयकप्रत्यक्षाभावपक्षव्यापकाभावत- ·तृतीयपरिच्छेदः 129 कार्याभावतत्कारणाभावतत्पूर्वचराभावतदुत्तरचराभावतत्सहचराभाव-- भेदात्सप्तविध इत्यर्थः । प्रत्यक्षाभावरूपं स्वभावानुपलम्भमुदाहरति- नास्त्यत्र भूतले घटोऽनुपलब्धेः।। ७९ ॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्ननिष्ठविषयतासम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रत्यक्षाभावत्वमस्य लक्षणं । अत्र भूतलनिष्ठा- भावस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन साध्यत्वं भूतलविशेष्यकप्रत्यक्षत्वाव- च्छिन्नविषयतासम्बन्धावच्छिन्नाभावस्य हेतुत्वं । एवं च साध्यभूतभूतल- निष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकघटत्वावच्छिन्ननिष्ठविषयतासम्बन्धावच्छि- नप्रत्यक्षाभावत्वमनुपलब्धिरिति । न च भूतलनिष्टाभावप्रतियोगिता- भाववति पिशाचादौ भूतलविशष्यकप्रत्यक्षस्य विषयतासम्बन्धेनाभाव- सत्त्वायभिचार इति वाच्यं । प्रत्यक्षयोग्यत्वे सति भूतलविशेष्यक- प्रत्यक्षाभावस्य हेतुत्वात्पिशाचादीनां प्रत्यक्षयोग्यत्वाभावेन व्यभिचारा- भावात् । व्यापकाभावरूपं व्यापकानुपलब्धिलिङ्गमाह- नास्त्यत्र शिंशुपा वृक्षानुपलब्धेः ॥८॥ साध्यभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नव्यापकाभावत्वमस्य- लक्षणं। अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकीभूतशिंशुपात्वावच्छिन्नव्यापक- वृक्षाभावत्वस्य वृक्षानुपलब्धौ सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । वृक्षानुपलब्धेर्वृक्षा- भावादित्यर्थः। कार्यानुपलब्धिमाह- नास्त्यत्राप्रतिबद्धसामोऽग्नि—मानुपलब्धेः॥८१ ॥ अप्रतिबद्धसामर्थ्यत्वमविनष्टकार्यजनकतावच्छेदकशक्तिमत्वं । साध्य- भूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नकार्याभावत्वमस्य लक्षणं। तादृश- निषेधप्रतियोगितावच्छेदकमप्रतिबद्धसामर्थ्य विशिष्टाग्नित्वं । तदवच्छिन्न- कार्यभूतधूमाभावत्वस्य धूमानुपलम्भे सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । कारणानु- पलब्धिमाह- नास्त्यत्र धूमोऽननेः ॥८२॥ साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नकारणाभावत्वमस्य लक्षणं । पूर्वचरानुपलब्धिमाह- - - - PRA. 9 ·- 130 प्रमेयरलालङ्कारे नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानुपलब्धेः ॥ ८३ ॥ कृत्तिकोदयाभावादित्यर्थः । साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नपूर्वचराभावत्वमस्य लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं शकटोदयत्वं । उत्तरचरानुपलब्धिमाह- नोदगादरणिर्मुत्प्रिाक्तत एव ।। ८४ ॥ कृत्तिकोदयाभावादेवेत्यर्थः । साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नोत्तरचराभावत्वमस्य लक्षणं । अत्र तादृशप्रतियोगितावच्छेद- कत्वं भरण्युदयत्वं । सहचरानुपलब्धिमाह- नास्त्यत्र समतुलायामुन्नामो नामानुपलब्धेः ॥ ८५ ॥ नमनाभावादित्यर्थः ।साध्यभूतनिषेधप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- सहचराभावत्वमस्य लक्षणं । तादृशप्रतियोगितावच्छेदकं समतुलोना- मत्वं । अभावरूपहेतुरभावसाधक एवेति नियमं विघटयन् 1 भाव- साधकविरुद्धानुपलब्धि विभजते- विरुद्धानुपलब्धिाधौ त्रेधा-विरुद्धकार्यकारणस्वभावानुप- लब्धिभेदात् ॥८६॥ 2 भावसाधकपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धाभावरूपविरुद्धानुपल. ब्धिर्विरुद्धकार्याभावविरुद्धकारणाभावविरुद्धस्वभावाभावभेदेन त्रिविधे- त्यर्थः। तत्र विरुद्धकार्याभावमाह- यथास्मिन्प्राणिनि व्याधिविशेषोऽस्ति निरामयचेष्टानुप- लब्धेः॥ ८७॥ प्रकृतसाध्याश्रयतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धकार्याभावत्वमस्य लक्षणं। अत्रास्तित्वरूपसाध्याश्रयतावच्छेदकं विधिविशेषत्वं । तदवच्छिन्न- विरुद्धस्तदभावः । तस्य कार्य निरामयचेष्टा । तदभावत्वमुक्तहेतावस्तीति लक्षणसङ्गतिः। विरुद्धकारणानुपलब्धिमाह- 1भावसाध्यक (ख). 2 भावसाध्यक (ख).

·तृतीयपरिच्छेदः 131 णम् । 1 अस्त्यत्र देहिनि दुःखमिष्टसंयोगाभावात् ॥ ८८॥ प्रकृतसाध्याश्रयतावच्छेदकावच्छिन्नविरोधिकारणाभावत्वमस्य लक्ष- साध्याश्रयतावच्छेदकं दुःखत्वं, तदवच्छिन्नविरोधि सुखं, तत्कारणमिष्टसंयोगस्तदभावत्वमुक्तहेतावस्ति । विरुद्धस्वभावानुप- लब्धिमाह- अनेकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानुपलब्धेः ॥ ८९ ॥ प्रकृतसाध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविरुद्धाभावत्वमस्य लक्षणं । साध्य- तावच्छेदकमनेकान्तात्मकत्वं । तदवच्छिन्नविरोधी नित्यायेकान्तः। तद- भावत्वमुक्तहेतावस्ति। ननु नास्त्यत्र शीतस्पर्शसामान्यव्याप्यः शीतस्पर्शविशेपो धूमात् । शीतस्पर्शविशेषस्य हि निषेधस्य व्यापकं शीतस्पर्शसामान्यं । तद्विरोधी अग्निस्तस्य कार्य धूम इति व्यापकविरुद्धकार्यादीनां परंपरयाऽविरोधि- कार्यादिलिङ्गानां च वहुत्वसम्भवात्तदुदाहरणेन न्यूनतेत्याशङ्कां वारयति- परम्परया सम्भवत्साधनमत्रैवान्तर्भावनीयम् ॥९॥ अत्रैवोदाहृतकार्यादिलिङ्गेष्वेवेत्यर्थः । उक्तान्तर्भावं स्फुटयितुं भावसाध्यकमेकं हेतुमभावसाध्यकं चैकमुदाहृत्यान्तर्भावयति- अभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ।। ९१॥ एतच्च किं संज्ञकं क्वान्तर्भविष्यतीत्याशङ्कायामाह- कार्यकार्यमविरुद्धकार्योपलब्धौ ॥९२॥ अन्तर्भावनीयमित्यनुवृत्त्य सम्बन्धो वोध्यः। शिवकस्य कार्य छत्रकं । तस्य कार्य स्थासः । शिवकच्छत्रकस्थासकोशकुसूलघटपर्या- याणां पूर्वपूर्व प्रत्युत्तरोत्तरस्य क्षीरदधिनवनीतघृतपर्यायवत् कार्यत्वात् । द्वितीयहेतुमुदाहृत्यान्तर्भावयति- - - 1 बहुलं सम्भवात्तदनुदाहरणेन (ख). 2 संबोधो. 9* ·132 प्रमेयरलालङ्कारे तथा - नास्त्यत्र गुहायां मृगक्रीडनं मृगारिसंशब्दनात् ॥ ९३॥ कारणविरुद्धकार्य विरुद्धकार्योपलब्धौ यथा-मृगक्रीडनस्य हि कारणं मृगस्तस्य विरोधी मृगारिस्तस्य कार्य तच्छन्दन मिति । इदं यथा विरुद्धकार्योपलब्धावन्तर्भवति, कार्यकार्यमविरुद्धकार्योंपलब्धावन्त- भवतीत्यर्थः। अत्र प्राचीननैयायिकाः-हेतवः पञ्चविधाः-कारणकार्यसंयोगिसम- वायिविरोधिभेदात् । अस्येदं कारणं कार्य संयोगि समवायि विरोधि लैङ्गिकमिति सूत्रे पञ्चविधत्वोक्तेः। तत्र कारणात् कार्यानुमानं यथा- अयं देशो भविष्यद्भस्मवान् , ज्वलदिन्धनवत्वादिति। कार्यात् कारणानु- मानं यथा-अयं देशो वृष्टिमान् नदीपूरवत्वादिति । संयोगिदर्शनात्सं- योगिनोऽनुमानं यथा-अयं देशो वह्निमान् धूमात् । समवायिदर्शना- त्समवायिनोऽनुमानं यथा-घटो रूपवान् रसादिति। विरोधिदर्शना- द्विरोध्यन्तरस्यानुमानं यथा-इदं वनं सन्निहितसर्पवत् विस्फूर्जितनकुल- वत्वादिति वदन्ति । तन-कृत्तिकोदयादिहेतूनामधिकानां सत्त्वेन पञ्चत्वसङ्ख्याव्याघातात् । एकान्तवादे कार्यकारणभावासम्भवस्य वक्ष्य- माणत्वेन कार्यलिङ्गादीनामसम्भवात् । समवायस्य निराकरिष्यमाणत्वेन समवायिलिङ्गासम्भवाच्च । नव्यनैयायिकास्तु-हेतुस्त्रिविधः-अन्वयव्यतिरेकी, केवलान्वयी, केवलव्यतिरेकी चेति। अन्वयसहचारज्ञानजन्यज्ञानविषयत्व व्यतिरेक- सहचारज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वोभयविशिष्टव्याप्तयाश्रयत्वमन्वयव्यतिरेकि- हेतोर्लक्षण । अन्वयसहचारस्साध्यहेतुसामानाधिकरण्यं । व्यतिरेक- सहचारस्साध्या भावहेत्वभावयोस्लामानाधिकरण्यं । वह्निमान् धूमा- दित्यन्वयव्यतिरेकिहेतो, यत्र धूमस्तत्राग्निरिति साध्यहेतुसामानाधि- करण्यज्ञानेन, यत्र वहिर्नास्ति तत्र धूमोऽपि नास्तीति साध्या- भावहेत्वभावयोस्सामानाधिकरण्यज्ञानेन च व्याप्तेर्शानात्तदुभयविशिष्ट व्याप्तयाश्रयत्वमस्तीति लक्षणसमन्वयः। अत्र पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वादिति केवलव्यतिरेकिहेतावतिव्याप्तिवारणाय व्याप्तावन्वयसह- चारज्ञानजन्यज्ञानविषयत्ववैशिष्ट्यनिवेशः। घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादिति केवलान्वयिहेतुवारणाय व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यज्ञानविषयत्ववैशिष्टय- 1 साधनाभावयोः (ख).

·तृतीयपरिच्छेदः 133 निवेशः।व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यान्वयसहचार'ज्ञानमात्रजन्यज्ञानविषय- व्याप्तिमत्वं केवलान्वयिहेतोर्लक्षण । घटोऽभिधेयः प्रमेयत्वादिति केवला- न्वयिहेतौ यत्र प्रमेयत्वं तत्राभिधेयत्वमित्यन्वयसहचार एव वर्तते । यत्राभिधेयत्वाभावस्तत्र प्रमेयत्वाभाव इति व्यतिरेकसहचारस्तु नास्ति । अभिधेयत्वप्रमेयत्वयोस्सर्वत्र सत्त्वेन तदभावप्रसिद्धः। तथा चान्वय- सहचारज्ञानमात्रजन्यज्ञानविषयव्याप्तिमत्वस्योक्तप्रमेयत्वे सत्त्वाल्लक्षण- सङ्गतिः। अत्रान्वयव्यतिरेकिवारणायाजन्यान्त ज्ञानविशेषणं । तादृश- शानाजन्यवह्निव्याप्यो धूम इत्याकारक शब्दादिज्ञानविषयव्याप्तिविशिष्ट- धूमादावतिव्याप्तिवारणायान्वयसहचारज्ञानजन्येति । अन्वयसहचार- ज्ञानाजन्यव्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यज्ञानविषयव्याप्तिमत्वं केवलव्यतिरे- किणो लक्षणम् । पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते गन्धवत्वादित्यादिकेवलव्यति- रेकिहेतौ पृथिवीमात्रस्य पक्षत्वेन तत्र साध्यस्य सन्दिग्धत्वेन तत्र साध्य साधनसहचारग्रहासम्भवेन यत्रतरभेदो नास्ति तत्र गन्धो नास्तीति व्यतिरेकसहचारमात्रग्राह्यव्याप्तिकत्वाल्लक्षणसमन्वयः । अन्वयव्यति- रेकिवारणायाजन्यान्तम् । तत्रैव शाब्दज्ञानमादायातिव्याप्तिवारणाय जन्यान्तमिति वदन्ति। तन्न-कृत्तिकोदयादौ शकटोदयनिरूपितव्याप्ते- स्साध्याश्रयपूर्वत्वहेत्वोः सहचारग्राह्यत्वेन साध्यहेतुसहचारेण साध्या- भावहेत्वभावयोस्सहचारेण वा ग्राह्यत्वाभावेनोक्तत्रिविधहेत्वनन्तर्भावेन त्रित्वसङ्ख याव्याघातात्। एवमुत्तरचरादेरप्याधिक्यं वोध्यम् । बाल- व्युत्पत्त्यर्थं पञ्चावयवप्रयोग इति प्राक्प्रतिपादितम् । व्युत्पन्नं प्रति कत्य- वयवप्रयोगा इत्याशङ्कायामाह- व्युत्पन्नप्रयोगस्तु तथोपपत्त्याऽन्यथाऽनुपपत्त्यैव वा ॥९४ ॥ तथोपपत्त्या साध्ये सत्येवोपपत्त्या, साध्याभाववदवृत्तित्वे सति साध्यसामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्तया । अन्यथाऽनुपपत्त्या-अन्यथा साध्याभावेऽनुपपत्तिस्तया साध्याभावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वादि- रूपव्यतिरेकव्याप्तयैव वा विशिष्टस्य हेतोयुत्पन्न प्रति प्रयोगः कर्तव्यः । व्युत्पन्न प्रति प्रतिज्ञाहेतुरूपावयवद्वयमेव प्रयोक्तव्यं । तत्र हेतुरन्वयव्याप्तया व्यतिरेकव्याप्त या वा विशिष्टः प्रयोक्तव्यः । प्रयोगप्रकारमुदाहरणद्वा- रेण दर्शयति- 1 शानजन्य (ख). 2 शान्दादि (क).

·134 प्रमेयरलालङ्कारे - अग्निमानयं देशस्तथैव धूमवत्वोपपत्तेधूमवत्वान्यथा- नुपपत्तेर्वा ॥ ९५॥ अत्र धूमवत्वोपपत्तरित्यनेनान्वयव्यातिविशिष्टस्य, धूमवत्वान्यथानु- पपत्तरित्यनेन व्यतिरेकव्यातिविशिष्टस्य प्रयोग इति शेयम् । ननु दृष्टान्ता- देरपि व्याप्तिग्रहार्थमावश्यकत्वाधुत्पन्न प्रति कथं तदप्रयोग इत्यत आह- हेतुप्रयोगो हि यथा व्याप्तिग्रहणं विधीयते सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नैरवधार्यते ॥ ९६ ॥ हिशब्दो यस्मादथै-यस्माद्धेतुप्रयोगो यथा व्याप्तिग्रहणं व्याप्ति- ग्रहणानतिक्रमेण विधीयते, सा च व्यातिस्तावन्मात्रेणैव तथोपपत्त्य- न्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रेणैव व्युत्पन्नैरवधार्यते । एवकारेण दृष्टान्तादि- प्रयोगव्यवच्छेदः । नापि साध्यसिद्धयर्थ दृष्टान्तादिप्रयोगस्सफल इत्याह- तावता च साध्यसिद्धेः ॥९७ ॥ चकार एवकारार्थे । तावता व्याप्तिनिश्चयमात्रेण साध्यसिद्धः साध्यानुमितेः । साध्यानुमितौ व्याप्तिज्ञानस्यैव कारणत्वात् दृष्टान्तादिजन्य बोधस्याहेतुत्वादनुमित्यर्थ न दृष्टान्तप्रयोग इति भावः । ननु व्याप्तिज्ञान- स्यानुमितिहेतुभूतस्य हेतुप्रयोगेनैव सिद्धव्या प्रतिज्ञाप्रयोगोऽपि व्यर्थ इत्यत आह- तेन पक्षस्तदाधारसूचनायोक्तः ॥९८ ॥ यतस्तथोपपत्त्यन्यथानुपपत्तिप्रयोगमात्रेण व्याप्तिप्रतिपत्तिस्तेन हेतुना पक्षः प्रतिज्ञा, तदाधारसूचनाय व्याप्तिविशिष्टहेतोनियताधार- ज्ञानायावश्यक इत्यर्थः । इत्यनुमानप्रमाणनिरूपणम् । अथागमस्वरूपं निरूपयति- आप्तवचनादिनिबन्धनमर्थज्ञानमागमः ॥ ९९ ॥ आप्तः प्रकृतार्थविषयकयथार्थज्ञानवान् । तदीयवचनादिजन्यमर्थ- शानमागम इत्यर्थः । अत्रादिपदेनाङ्गुल्यादिसंज्ञापरिग्रहः । अत्र यथार्थशान- वत्पुरुषकर्तृकत्वेन वाक्यसंशयोर्निवेशापेक्षया यथार्थज्ञानजन्यत्वेन तयो- ·तृतीयपरिच्छेदः 135 निवेशस्य युक्तत्वाद्यथार्थशानजन्यवाक्यसंशान्यतरजन्यार्थज्ञानत्वमागम- प्रमाणस्य लक्षणं पर्यवसन्नम् । अर्थज्ञानत्वस्य लक्षणत्वे प्रत्यक्षादावति व्याप्तिरतो वाक्यसंज्ञान्यतरजन्यत्वमर्थज्ञानविशेषणम्।वाक्यजन्यार्थशानत्वं लक्षणमित्युक्तेऽङ्गुलिभूनेत्रादिसंशाजन्येनाक्षरश्रुतेाप्तिरतस्संज्ञानिवेशः। अक्षरश्रुतसङ्गहाय वाक्यनिवेशः। भ्रान्तवाक्यजन्ये भ्रान्तचेष्टाजन्ये चार्थ- शानेऽतिव्याप्तिवारणाय वाक्यचेष्टान्यतरस्मिन्यथार्थज्ञानजन्यत्वनिवेशः। अर्थशानमित्यर्थग्रहणमपोहविषयकज्ञानमेव शाब्दवोध इति सौगतमत- निरासार्थम् । यद्यपि वाक्यसंज्ञान्यतरजन्यत्ने सति यथार्थज्ञानत्वं लक्षण- मुचितम् । तावतैव भ्रान्तवाक्यजन्य ज्ञानवारणसम्भवात् । तथाप्य पौरुषेयवेदादिजन्यार्थज्ञानस्य प्रामाण्यं नास्तीति सूचनाय यथार्थज्ञान- जन्यत्वपर्यवसितस्याप्तसम्वन्धित्वस्य वाक्यसंज्ञान्यतरस्मिन् निवेशः। न च यत्रातीतादिवाक्यस्मरणाद्बोधस्तत्राव्याप्तिस्तादृशबोधे वाक्यजन्यत्व- स्याभावादिति वाच्यम्-वाक्यसंज्ञान्यतरजन्यत्वस्थानेऽन्यतरविषयक ज्ञानजन्यत्वस्य निवेशात् । नैयायिकास्तु--प्रयोगहेतुभूतार्थतत्त्वज्ञानजन्यः शब्दः प्रमाणम् । प्रयोगो वाक्यं तद्धेतुभूतं यदर्थतत्त्वज्ञानं तजन्यशब्दत्वं शब्दप्रमाणस्य लक्षणमित्यर्थः। वाक्यार्थभ्रममादाय वह्निना सिञ्चदित्याद्ययोग्यवाक्येऽति व्याप्तिवारणाय तत्पदम् । तथापि वलयादिरूपपदार्थतत्त्वज्ञानमादाया- योग्येऽतिव्याप्तिरतः प्रयोगहेतुभूतेति । इत्थं चार्थपदस्य वाक्यार्थपर्य- वसानान्न पदार्थतत्त्वज्ञानमादायातिव्याप्तिरित्याहुः । तन्न-शब्दस्य स्वा- पूर्वार्थव्यवसायात्मकत्वाभावेन चक्षुरादेरिवोपचरितप्रामाण्येऽप्यनुपचरित- प्रामाण्यविरहात् । उपचरितप्रामाण्यस्य शब्दस्येदं लक्षणमित्यङ्गीकारेऽपि तथाविधसंज्ञायामव्याप्तेः। मीमांसकास्तु- आप्तोञ्चरितध्वनिव्यङ्गयवाक्यजन्यज्ञानत्वमागमप्र- माणस्य लक्षणम् । शब्दो हि द्विविधः । ध्वन्यात्मको, वर्णात्मक- श्चति । ध्वन्यात्मकशब्दोऽनित्यः। वर्णात्मकस्तु नित्यः । तत्रोचार- णेन ध्वनयो जायन्ते । ध्वनिमिश्च वर्णानां प्रत्यक्षं जायत इत्याप्तोञ्चरित ध्वनिव्यङ्गयत्वं वाक्यस्य सम्भवति । ध्वनिव्यङ्गयत्वस्य ध्वनिजन्य- प्रत्यक्षविषयत्वरूपत्वात् । तजन्यज्ञानत्वं चागमे वर्तत इति लक्षणसम- न्वयः। 1 श्रमवारणसम्भवात् (ख).

·136 प्रमेयरत्नालङ्कारे ननु वर्णात्मकशब्दस्य नित्यत्वे किं प्रमाणमिति चेत्-वर्णात्मकः शब्दो नित्यः, ध्वनिभिन्नत्वे सत्याकाशमात्रगुणत्वात् , गगनपरिमाणवत्। ध्वनौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । घटाकाशसंयोगे व्यभिचारवार- णायाकाशमात्रेति। न च हेतुरस्तु, साध्यं मास्त्वित्यप्रयोजकत्वशङ्का- वारकानुकूलताभावादुक्तानुमानेन नित्यत्वं न सिध्यतीति वाच्यं- सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञाने ह्येतत्कालीनगकारे पूर्वकालीनगकारा- भेदो भासते । स च गकारनाशे न सम्भवतीति शब्दो यदि नित्यो न स्यात्तर्हि पूर्वकालीनगकाराभेदावगाहिप्रमाणभूतप्रत्यभिज्ञानविषयो न स्यादित्यनुकलतर्कसत्त्वात् । न च चैत्रेण यदौषधं कृतं तदेव मया कृत- मिति प्रत्यभिज्ञानं यथा भ्रमस्तथा सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञानमपि भ्रम इति वाच्यम् । तत्रौषधयोर्मेंदग्राहिप्रत्यक्षस्य बाधकस्य सत्वेन प्रत्यभिज्ञानस्य भ्रमत्वेऽपि सोऽयं गकार इति प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वा- योगात्। अन्यथा प्रत्यभिज्ञासामान्यस्य भ्रमत्वापत्तौ जगतः क्षणिक- ताया दुरित्वात् । न चात्राप्युत्पन्नो गकारो विनष्टो गकार इति प्रती- तिर्बाधिकेति वाच्यम् । वर्णस्य तद्यक्षकध्वनेश्च भेदाग्रहात्। तत्प्रती- तेर्वर्णानां नाशे ध्वनिगतोत्पत्त्याद्यवगाहित्वेन भ्रमत्वात् । शरीरशरीरिणोर्मेंदाग्रहाजायमानया स्थूलोऽहं कृशोऽहमिति प्रतीत्यापि जीवस्य स्थाल्यादिसिद्धयापत्तेः। किंच शब्दो यदि नित्यो न स्यात्तर्हि शाब्दबोधजनको न स्यात् । अगृहीतशक्तिकात्पदावोधानुदयेन शक्ति- ग्रहविषयस्यैव शब्दस्य वोधकत्वात् । शब्दस्यानित्यत्वे च शक्तिग्रह- विषयस्य शब्दस्य शाब्दबोधपूर्वकालेऽभावेन बोधानुपपत्तेः। एवं च वर्णानां नित्यत्वेन तत्समुदायरूपस्य वेदस्यापौरुषेयत्वेनाप्तप्रणीतत्वा- योगादाप्तवचनादिनिबन्धनमिति लक्षणमसम्भवग्रस्तमित्यस्मदुक्तरीत्यैव लक्षणं वक्तव्यमिति वदन्ति । तन्न-शब्दस्य पुद्गलकार्यत्वद्रव्यत्वयोर्व- क्ष्यमाणतयाकाशमात्रगुणत्वघटितहेतोः स्वरूपासिद्धत्वात् । किंचान कथंचिन्नित्यत्वं साध्यते ? सर्वथा नित्यत्वं वा? आधे सिद्धसाधनं- सर्वेषां वस्तूनां द्रव्यरूपेण नित्यत्वस्य पर्यायरूपेणानित्यत्वस्य चाङ्गी- कारात् । द्वितीये साध्या प्रसिद्धिः-गगनपरिमाणादावपि सर्वथा नित्यत्वाऽसिद्धेः। यदि शब्दो नित्यो न स्यात्प्रत्यभिज्ञानविषयो न अन्यथा 1 वर्णाशे (क).

·तृतीयपरिच्छेदः 137 स्यादिति तर्कोपपादनमप्ययुक्तम् । उत्पन्नो गकारो, विनष्टो गकार इत्युत्पादविनाशप्रतीत्या प्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वावश्यकत्वात् । न चोत्पाद- विनाशप्रतीत्योरेव भ्रमत्वमुक्तमिति वाच्यं-उत्पादविनाशप्रतीत्योईयो भ्रंमत्वकल्पनापेक्षया एकस्याः प्रत्यभिज्ञाया एव भ्रमत्वकल्पनस्य युक्त- त्वात् । किंचोत्पत्तिविनाशप्रतीत्योभ्रंमत्वे कण्ठताल्वाद्यमिघातादीनां कत्वाद्यवच्छिन्नं प्रति कारणत्वासम्भवात्तद्वैयर्थ्यापत्तिः । न च कण्ठा- धभिघातस्य कत्वाद्यवच्छिन्नं प्रत्यहेतुत्वेऽपि कत्वाद्यवच्छिन्नविषयता- शालिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति कारणत्वात्तत्सार्थक्यमिति वाच्यम् । तथा सति कोलाहलस्थले तस्यापि कारणत्वानुपपत्तः। तत्र कत्वखत्वादि- कमप्यविषयीकृत्यैव शब्दप्रत्यक्षोदयेन कत्वाद्यवच्छिन्नविषयताशालि- प्रत्यक्षानुपपत्तः । न च ककारादिविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्येव कण्ठाभिघातादेर्हेतुत्वकल्पनान्नानुपपत्तिः । कोलाहलस्थले ककारादेः कत्वादिनाऽभानेऽपि शब्दत्वेन वर्णत्वेन वा भानात् ककारादिविषयक- प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं जायत एवेति वाच्यम् । तथापि ककारादिप्रत्यक्ष- त्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वापेक्षया कत्वादेः कार्यतावच्छेदकत्वे लाघवेन ककारादेरुत्पत्तिस्वीकारस्यैव युक्तत्वात् । एवं कठाभिघातादीनां वर्णाभिव्यञ्जकत्वे एकेन कण्ठाभिघातेन सकलवर्णानां प्रत्यक्षापत्तिः । उत्पादकस्यैकैककार्योत्पादकत्वनियमेऽप्यभिव्यञ्जकानां तथा नियमाभा- वात् । दीपादीनां घटायेकवस्तुदर्शनार्थमारोपितानामनेकवस्त्वभिव्यञ्जक- त्वदर्शनात् । यदपि शब्दो यदि नित्यो न स्यात्तर्हि शाब्दवोधजनको न स्यादिति तर्कान्तरमभिहितं तदपि न युक्तम् । न ह्यस्माभिर्यत्पदव्यक्तथा शाब्दबोधस्तत्पदविशेष्यकशक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वमुच्यते येनोक्तदोषः स्यात् । किंतु यादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नपदाच्छाब्दबोधस्तादृशानुपूर्व्यव- च्छिन्नविशेष्यकशक्तिज्ञानत्वेन । एवं च शक्तिग्रहविषयस्य पदस्य नाशेऽपि तद्वृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्नस्य पदान्तरस्य शाब्दवोधात्पूर्व सत्त्वाद्व- नामनित्यत्वेऽपि शाब्दबोध उपपद्यते । अन्यथा व्याप्तिग्रहविषयस्य धूमादेनाशे धूमान्तरेण वह्नयनमानानुपपत्तेः । ननु यद्धर्मावच्छिन्ने व्याप्तिग्रहस्तद्धर्मावच्छिन्नवत्ता ज्ञानस्यानुमिति हेतुत्वाद्धमत्वावच्छिन्ने पूर्व व्याप्तिग्रहात्पर्वते धूमवत्वावच्छिन्नवत्ता शानादनुमित्युपपत्तिरिति चेत् प्रकृतेऽपि तथैवेति तुल्यम् । एवं वर्णानां नित्यैकत्वाभ्युपगमे ककारादिशून्यदेशे तत्प्रत्यक्षानुपपत्तिः। न चाका- ·138 प्रमेयरलालङ्कारे शस्य विभुत्वेन तद्गुणस्य शब्दस्य सर्वत्र सत्त्वात् ककारादेरेकत्वेऽपि सर्वत्र व्यञ्जकसमवधाने प्रत्यक्षोपपत्तिरिति वाच्यम् । तथा सति कका- रादेः खण्डशः प्रतीत्यापत्तिः। बहुदेशव्यापिनो वस्तुन एकदेशे साम- स्त्येन ग्रहणायोगात् । अन्यथा पर्वतादेरप्येकदेशे सामस्त्येन ग्रहण- प्रसङ्गात् । अपि च यथा भेदप्रत्यक्षरूपस्य बाधकस्य सत्त्वाद्यथा तदे- वौषधमित्यादिप्रत्यभिज्ञाया भ्रमत्वं तथाऽयं गकारो मन्द्र, अयं गकार- स्तार इत्यादिप्रतीत्या मन्द्रत्वतारत्वरूपविरुद्धधर्माध्यासरूपवाधकसत्त्वा- सोयं गकार इत्यादिप्रत्यभिज्ञाया अपि भ्रमत्वं युक्तम् । न च मन्द्रत्व- तारत्वयोर्विरोध एव नास्ति-एकस्मिन्नपि मेरीशब्दे वीणादिशब्दा- पेक्षया तारत्वस्य घनगर्जनापेक्षया मन्द्रत्वस्य च दर्शनादिति वाच्यं- भिन्नप्रतियोगिकमन्द्रत्वतारत्वयोर्मिरोधाभावेऽप्येकप्रतियोगिकयोस्तयो - विरोधेनायं गकारस्तद्गकारापेक्षया तार इति प्रतीत्या तरकारैतद्गकारयोर्भ- दावश्कयत्वात् । तद्कारापेक्षया तारत्वं हि तद्कारविषयकप्रत्यक्षप्रतिबन्ध कत्वम् । तारशब्दप्रत्यक्षदशायां मन्द्रप्रत्यक्षानुदयात् । तद्विषयक- प्रत्यक्षे तस्यैव प्रतिवन्धकत्वासम्भवेन भेदं विना तारत्वमन्द्रत्वानुपपत्तेः । न च तारशब्दकालेऽपि मन्द्रवुभुत्सायां सत्यां मन्द्रप्रत्यक्षोदयेन तारस्य मन्द्रप्रत्यक्षप्रतिवन्धकत्वं न सम्भवतीति वाच्यं-मन्द्रबुभुत्साविरह विशिष्टतारत्वेन मन्द्रप्रत्यक्षे प्रतिवन्धकत्वस्वीकारे बाधकामावात्तस्मा. द्वर्णानां नित्यत्वासिद्धेःदस्यापौरुषेयत्वमप्रामाणिकम् । वर्णानां नित्यत्वेऽपि वेदस्य नित्यत्वं न सम्भवति । रचनाविशेषरूपानुपूर्ताऽ- नित्यत्वेन तद्विशिष्टवाक्यस्यानित्यत्वावश्यकत्वात् । यथा पुष्पाणां चैत्रकर्तृकत्वाभावे तद्विन्यासस्य क्षेत्रकर्तृकत्वेन चैत्रो मालां करोतीति व्यवहारस्तथा वर्णानां नित्यत्वेऽप्यानुपूर्विविशिष्टवेदस्य कृतकत्वमवर्ज- नीयम् । अन्यथा घटमानयेत्यादि वाक्यानामपि नित्यवर्णसमुदायत्वा- विशेषेणापौरुषेयत्वापत्त्या लौकिकं वाक्यं पौरुषेयम् । वेदः परमपौरु- षेय इति भवत्सिद्धान्तव्याघातात् । वेदान्तिनस्तु-यद्यपि वर्णात्मका अपि शब्दा अनित्या एव । अथापि वेदो नित्यः । तत्र नित्यत्वं न ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाप्रतियो- गित्वम् । वर्णानामुत्पत्तिविनाशशालित्वेन तत्समुदायरूपवेदे ध्वंसाद्य- प्रयोगित्वासम्भवात् । नापि ध्वंसाद्यप्रतियोग्यानुपूर्व्याश्रयत्वम् । घकारो- त्तरटकारत्वरूपाया आनुपूर्व्या जात्यात्मत्वेन ध्वंसाद्यप्रतियोगित्वेऽपि ·तृतीयपरिच्छेदः 139 ध्वंसाद्यप्रतियोग्यानुपूर्व्याश्रयत्वस्य वेद इव लौकिकवाक्येऽपि सत्त्वेन तस्यापि नित्यत्वापत्तः। किंतु स्वाश्रयवर्णध्वंसासमानकालीनवर्णवृत्त्या- नुपूर्व्याश्रयत्वमेव वेदस्य नित्यत्वमपौरुषेयत्वं च । स्वपदमानुपुर्विपरं । वेदस्य प्रवाहतोऽनादित्वनोपाध्यायायुश्चरितस्यानुपूर्वीविशिष्टस्य वेदस्य तादृशानुपूर्वीविशिष्टान्योच्चरितवेदध्वंससमानकालीनतया ईश्वरोच्चरित- स्यापि सर्गाद्यकालीनस्य तत्पूर्वसर्गस्थान्योञ्चरितवेदध्वंससमानकालीन- त्वेन तादृशध्वंसासमानकालीनवर्णावृत्तित्वस्य वेदगतानुपू- सत्त्वात्तस्य नित्यत्वाद्युपपत्तिः । लौकिकवाक्यस्य चापूर्वतयैव केन'चित्करणेन तद्तानुपास्तथाविधानपूर्व्याश्रयवर्णध्वंससमानकालीनत्वनियमाभावेन तादृशध्वंसासमानकालीनवर्णवृत्तित्वमेवेति न लौकिकवाक्यस्य नित्यत्वा- द्यापत्तिः । न च वेदस्य निरुक्तनित्यत्वे प्रमाणाभाव इति वाच्यम्-पूर्व- कालीनवदोच्चारणसामान्यं तत्पूर्वकालीन वेदोच्चारणध्वंससमानकालीनं वेदोच्चारणत्वादेतत्कालीनवेदोञ्चारणवत् । पूर्वकालसामान्यं वेदगतानु- पूर्व्याश्रयवर्णध्वंसवत् , कालत्वात् , एतत्कालवत् । तथा वेदोऽपौरुषेयोs- नवच्छिन्नसंप्रदायत्वे सत्यस्मर्यमाणकर्तृकत्वादाकाशादिवदित्याद्यनुमान स्यैव तन्नित्यत्वे प्रमाणत्वादनवच्छिन्नसम्प्रदायत्वमशिथिलस्वधर्मकत्वं वेदस्य स्वधर्मा वर्णक्रमः, पाठक्रम, उदात्तादिस्वराश्च । अत्र जीर्णकूपादा- वस्मर्यमाणकर्तृके पौरपेये व्यभिचारवारणाय लत्यन्तम् ; भारतादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यमिति बदन्ति । तन्न-तथा सति पूर्वकालीन भारतोच्चारणसामान्य तत्पूर्वकालीनभारतोच्चारणध्वंससमानकालीनं भारतोच्चारणत्वादेतत्कालीनभारतोञ्चारणवदित्याद्यनुमानेन भारतादेरप्य- पौरुषेयत्वसिद्धयापत्तेः । अथ व्यासकर्तृकं भारतोच्चारणं भारतोच्चारण ध्वंसासमानकालीनत्ववत् , पुराणादिषु तद्वत्वेन प्रतिपादितत्वात् । यत्पु. राणादिषु यद्धर्मवत्वेन प्रतिपाद्यते तत्तद्धर्मवत् । यथा गन्धवत्वेन पुराण- प्रतिपन्ना पृथिवी गन्धवतीति प्रत्यनुमाननिरस्तत्वादुक्तानुमानेन भारत- स्यापौरुषेयत्वं न सिध्यतीति चेत्-वेदापौरुषेयत्वसाधकप्रथमानुमान- स्यापि वेदोञ्चारणं किंचित् स्वपूर्वकालीनवेदोच्चारणध्वंसासमानकालीन- वाक्योञ्चारणत्वाद्भारताछुच्चारणवदित्यनुमानेन निरस्तत्वाद्वेदस्याप्यपौरु- षेयत्वसिद्धयनुपपत्तिः । एवं द्वितीयानुमानेनापि नापौरुषेयत्वसिद्धिः । . 1 केनचित्कारणेन (ख).

·140 प्रमेयरलालङ्कारे पूर्वकालीनसामान्य भारतोच्चारणध्वंसवत् कालत्वातमानकालवदित्यनु- मानेन भारतस्याप्यपौरुषेयत्वसिद्धयापत्तेः। व्यासकर्तृकभारतोच्चारणकालो भारतोच्चारणध्वंसाभाववान् , तथा पुराणप्रतिपन्नत्वादिति प्रत्यनुमान- निरस्तत्वाद्भारतस्य तदसिद्धौ वेदोच्चारणध्वंसो यत्किंचित्कालवृत्ति- क्यिोच्चारणध्वंसत्वाद्भारताद्युञ्चारणध्वंसवदिति प्रत्यनुमाननिरस्तत्वा- द्वेदस्याप्यपौरुषेयत्वसिद्धयनुपपत्तेः । तृतीयानुमानमपि न युक्तं । इह वटे वैश्रवण इत्याद्यज्ञातकर्तृकवाक्येऽनवच्छिन्नसंप्रदायेऽपौरुषेयत्वाभावेन व्यभिचारात् । असिद्धश्चायं हेतुः पुराणेषु वेदस्य ब्रह्मकर्तृकत्वस्मरणात् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृता इति । प्रतिमन्वन्तरं चैष, श्रुतिरन्या विधीयत इति च पुराणवचनात् ! यो वेदांश्च प्रहिणोतीति वेद- वाक्येऽपि तत्कर्तुः स्मरणात् । यथा मनुस्मृतिः । याज्ञवल्क्यस्मृतिरि- त्यादिऋषिनामाङ्कितानां स्मृत्यादीनां तत्तदृषिकर्तृकत्वं, तथा काण्वशाखा, माध्यंदिनशाखा तैत्तिरीयशाखेत्यादिऋषिनामाङ्कितत्वेन वेदघटकशा- खानां तत्तत्कर्तृकत्वावश्यकत्वाच्च । न चोदाहृतपुराणादिकं सर्व चतुर्मु- खादिप्रवक्तृकत्वाभिप्रायकं न तत्कर्तृकत्वाभिप्रायकमिति वाच्यं–प्रवक्तत्वं हि पाठयितृत्वं । तद्बोधनोपाध्यायादिसाधारणमिति विशिष्य चतुर्मुखे तदभिधानानुपपत्तेः । ऋषिभिः प्रवर्तितत्वाच्छाखायास्तन्नामाङ्कितत्वे उपाध्यायादिनामाङ्कितत्वस्यापि दुर्वारतापत्तेः । एतेन वेदोऽपौरुषेयो व्याख्यानेन तथा प्रतिपाद्यमानत्वात् । यद्न्थो व्याख्यानेन यादृशधर्म- वत्तया प्रतिपाद्यते स ग्रन्थस्तादृशधर्मको यथाऽष्टाध्यायादिकं पाणिनि- कर्तृकत्वेन व्याख्यानप्रतिपाद्यत्वात् पाणिनिकर्तृकं । अपौरुषेयतया च वेदो व्याख्यानेन प्रतिपाद्यत इत्यपौरुषेयो वेदः । व्याख्यानानुरोधेन मूले पुरुषविशेषकर्तृकत्वास्वीकारेऽष्टाध्याय्याः पाणिनिकर्तृकत्वासिद्धिप्रसङ्गः । तयाख्यानानुरोधेन तत्र पाणिनिकर्तृकत्वस्वीकारे वेदव्याख्यानानुरोधेन वेदेऽपौरुषेयत्वस्वीकारे कः प्रद्वेष इति निरस्त । पाणिनि सूत्रव्याख्यानस्य मूलाविरुद्धत्वेन तदनुरोधेन सूत्रे पाणिनिकर्तृकत्वस्वीकारेऽपि वेद एव सकर्तृकत्वप्रतिपादनस्योदाहृतत्वेन तद्विरुद्धव्याख्यानस्यानुपादेयत्वात् । व्याख्यातृभिरपि कैश्चित्पौरुषेयत्वस्वीकारेण व्याख्यानस्याव्यवस्थित- त्वाच्च। किं च वेदस्यापौरुषेयत्वे शाब्दबोधजनकत्वानुपपत्तिस्तात्पर्या- भावात्। तात्पर्य हीदं वाक्यमिममर्थ बोधयत्वित्याकारकवतृगतेच्छयो- चरितत्वं । ईदृशतात्पर्यज्ञानस्य च शाब्दबोधेऽवश्यं कारणत्वं स्वीकर्तव्यं । ।

·तृतीयपरिच्छेदः 141 अन्यथा सैन्धवमानयेत्यादिवाक्यात् कदाचिल्लवणानयनबोधः कदाचिद- श्वानयनवोध इत्यत्र नियामकाभावप्रसङ्गात् । तात्पर्यज्ञानस्य हेतुत्वे चाश्वानयनबोधेच्छयोञ्चरितत्वेऽश्वानयनवोधः। लवणानयनवोधेच्छयो- चरितत्वे च लवणानयनवोध इति नियामकनिर्वाहात् , वेदस्यापौरुषेयत्वे पुरुषेच्छाघटिततात्पर्यानिर्वाहात् । अत्र वेदान्तिनः तात्पर्य नाम न तदर्थप्रतीतीच्छयोञ्चरितत्वं । अर्थ- ज्ञानशून्येन पुरुषेणोच्चरिताद्वेदाच्छुकादिवाक्याञ्च शाब्दबोधाभावप्र- सङ्गात् । न च तत्र तात्पर्यभ्रमादेव बोध इति वाच्यं-अयमध्यापकोऽ- व्युत्पन्न इति विशेषदर्शनदशायामपि वोधोदयेन तत्र तात्पर्यभ्रमस्यापि कल्पयितुमशक्यत्वात् । न चेश्वरीयतात्पर्यज्ञानात्तत्र बोध इति वाच्यं- ईश्वरानङ्गीकर्तुरपि तद्वाक्याच्छाब्दवोधदर्शनात्। किंतु तत्प्रतीतिजनन- योग्यत्वमेव तात्पर्य । गेहे घट इति वाक्यं गेहघटसंसर्गप्रतीतियोग्यं । न तदन्यप्रतीतियोग्यमिति तद्वाक्यं घटसंसर्गपरं, न तु पटसंसर्गपर- मित्युच्यते। ननुसैन्धवमानयेति वाक्यं यदा लवणप्रतीतीच्छयोच्चरितं तदाप्यश्व- संसर्गप्रतीतिजनने स्वरूपयोग्यतासत्त्वाल्लवणपरत्वज्ञानदशायामप्यश्वादि- बोधापत्तिरिति चेन्न-तदितरप्रतीतीच्छयाऽनुचरितत्वस्यापि तात्पर्य विशेषणत्वात् । तथा च यद्वाक्यं यत्प्रतीतिजननयोग्यत्वे सति तदितर- प्रतीतीच्छयाऽनुच्चरितं, तद्वाक्यं तत्संसर्गपरमित्युच्यते । शुकादिवाक्येऽ- व्युत्पन्नोच्चरितवेदवाक्यादौ प्रतीतीच्छाया एवाभावेन तदन्यप्रतीतीच्छ- योञ्चरितत्वाभावेन लक्षणसत्त्वान्नाव्याप्तिः। एवं च वेदस्यापौरुषेयत्वेऽपि तात्पर्योपपत्ताधोपपत्तिरिति वदन्ति । तन्न श्वेतगुणविशिष्टवस्तुनि धावनवोघेच्छयोचरिते शुनि धावनसंसर्गबोधेच्छया चोच्चरिते श्वेतोधाव. तीति वाक्ये निरुक्ततात्पर्यलक्षणस्याव्याप्तेः । तत्र तत्पदेन श्वेतगुणवि- शिष्टवस्तुधावनसंसर्गोपादाने तदितरश्वादिसंसर्गवोधेच्छयोञ्चरितत्वेन तदितरप्रतीतीच्छयाऽनुच्चरितत्वाभावात् । अतस्तदर्थबोधेच्छयोच्चरितत्व- मेव तात्पर्यमिति स्वीकार्य। एवं च वेदस्यापौरुषेयत्वे तात्पर्यानुपपत्ति- र्दुवारा । निरुक्तरूपमेव तात्पर्य वक्तव्यं । न तु वेदान्त्युक्तरीत्येति च सूचितं प्रमेयरत्नमालायां । केषांचिद्वाक्यानामुभयार्थप्रतिपादनपरत्वेनापि दृश्यमानत्वात् । यथा श्वेतो धावतीत्युक्ते श्वा+इतो धावति, श्वेतगुण- युक्तो धावतीत्यर्थद्वयप्रतीतिरिति । उभयार्थप्रतिपादनपरत्वेनोभयार्थ- ·142 प्रमेयरत्नालङ्कारे बोधेच्छयोच्चरितत्वेनेत्यर्थः । न च तदितरमात्रप्रतीतीच्छयाऽनुच्चरितत्वे सति तत्प्रतीतिजननयोग्यत्वमेव तात्पर्य । उभयार्थबोधस्थले च तदितर- मात्रप्रतीतीच्छाविरहानाव्याप्तिरिति वाच्यं तदितरमात्रप्रतीतीच्छयानु- चरितत्वं हि तत्प्रतीतीच्छयोच्चरितत्वाभावविशिष्टं यत्तदितरप्रतीतीच्छयो- चरितत्वं तदभावरूपमितीदृशशिरोवेष्टनापेक्षया तत्यतीतीच्छयोञ्चरितत्वं तात्पर्यमित्यस्य युक्तत्वात् । शुकादिवाक्ये शिक्षयितृतात्पर्य, वेदे चेश्वर- तात्पर्यमस्तीत्यस्मदीयलक्षणस्य न कुत्राप्यव्याप्तिरिति वदस्य पौरुषेयत्व- मेव युक्तमिति दिक् । ननूक्तरीत्या वेदस्याप्तप्रणीतत्वेऽपि तस्माद्धोधो न सम्भवति। शाब्द- बोधे हि न तावदर्थोपस्थितिमात्रं कारणं, चक्षुरादिजन्यार्थोपस्थिति- दशायामपि शाब्दबोधप्रसङ्गात् ; किंतु पदजन्यपदार्थोपस्थितिः कारणं। तत्र च पदार्थोपस्थितेः पदजन्यत्वं न सम्भवति । उपस्थितेः स्मृतिरूपतया तत्रानुभवस्य कारणत्वेऽपि' पदस्य कारणत्वायोगात्। न च स्मृतौ संस्कारोबोधकस्यापि कारणत्वमावश्यकं, हस्तिहास्तिपकयोस्सम्बन्ध- ज्ञानवतः पुंसो हस्तिज्ञाने सति हास्तिपकस्य स्मरणदर्शनात् ; एकसम्ब- न्धिज्ञानस्यापरसम्बन्धिस्मृतावुरोधकत्वात् । एवं च पदतदर्थयोरपि परस्परं सम्बन्धितया पदज्ञानस्य पदार्थस्मृतिहेतुत्वावश्यकत्वात् पदा- र्थोपस्थितेः पदजन्यत्वं सम्भवतीति वाच्य-पदपदार्थयोस्सम्बन्धाभा- वेन सम्बन्धिज्ञानत्व पदार्थस्मृतौ पदस्य कारणत्वासम्भवादित्याशङ्कां वारयति सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दादयो वस्तुप्रतिपत्तिहेतवः ॥१०॥ सहजा स्वाभाविकी, योग्यता वह्नयादौ दाहजनकतावच्छेदकशक्ति- वत्पदेऽर्थबोधजनकतावच्छेदकशक्तिरूपा । तस्यां सत्यां यः सङ्केतोs- स्माच्छब्दादयमों बोध्य इतीच्छारूपस्तद्वशादित्यर्थः । शब्दादय इत्यादिपदेन चेष्टापरिग्रहः । तथा च गवादिपदेषु गवादिरूपार्थबोध- जनकतावच्छेदकशक्तिमत्वे सति सङ्केतरूपस्य सम्बन्धस्य सत्त्वाद्वादि- पदेन गवादिरूपार्थस्मृत्या शाब्दवोधनिर्वाह इति भावः। न च सङ्केत- रूपसम्बन्धेनैव पदस्यार्थस्मृतिजनकत्वोपपत्तौ योग्यताकल्पन व्यर्थमिति वाच्यं । योग्यता हि न पदतदर्थयोस्सम्बन्धार्थ कल्प्यते । यद्वस्तुनो ·तृतीयपरिच्छेदः .. 113 यत्कार्यजनकत्वं तत्र तत्कार्यजनकतावच्छेदकशक्तिमत्वमिति नियमेन दण्डादौ घटादिजनकतावच्छेदकशक्तिवत्पदेऽपि शाब्दबोधजनकतावच्छे- दकशक्तेरावश्यकत्वात् । अन्यथा पदाच्छाब्दबोधानुपपत्तः। न चैव गवादिविषयकबोधजनकतावच्छेदकशक्तिमत्वस्य गवादिपदे सत्त्वे तादृश- शक्तिमत्वरूपसम्बन्धेनैव पदार्थस्मृत्युपपत्तौ सङ्केतकल्पनं व्यर्थमिति वाच्यं तथा सति गवादिपदादश्वमहिषादिसकलार्थवोधापत्तेः । सर्वेषां पदानां सकलार्थविषयकबोधजनकतावच्छेदकशक्तिमत्वात् । अन्यथाऽनिश्चितसङ्केते पदे प्रयुक्ते कमर्थ वोधयितुमनेन शब्दः प्रयुक्त इति सन्देहानुपपत्तेः । उक्तं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये सर्वशब्दानां सर्वार्थेषु प्रत्यायनशक्तिरस्ति। न चैवं सकृत्सर्वार्थप्रतिपत्तिप्रसङ्गः, प्रति- नियतसङ्केतवशात्तेषां प्रतिनियतार्थप्रतिपादकत्वोपपत्तरिति । अयमाशयः -यथा सकलरूपविषयकप्रत्यक्षजनकतावच्छेदकशक्तिमतोऽपि चक्षुषस्स- हकारिभेदेनेकैकरूपचाक्षुषजनकत्वं । प्रत्यासन्नपदार्थे तिमिरसत्त्वे दूरस्थ- द्रव्यगतरूपचाक्षुषजनकत्वं दूरे तिमिरसत्त्वे समीपस्थवस्तुगतरूपचाक्षुष- जनकत्वं । अञ्जनादिसत्त्वेऽन्धकारेऽपि रूपादिचाक्षुषजनकत्वं । पित्तादि- दोषसत्त्वेऽविद्यमांनपीतरूपादिज्ञानजनकत्वं । तथा पदस्य सकलार्थ- बोधजनकतावच्छेदकशक्तिसत्त्वेऽपि सहकारिवशात्प्रतिनियतार्थवोधजन- कत्वमिति । तथा च पदानां वोधजनकतावच्छेदकशक्तिरूपयोग्यता सर्वार्थसाधारणी। सङ्केतश्च प्रतिनियतार्थगोचर इति विवेकः । गवादि- पदे गवादिविषयकबोधजनकतावच्छेदकशक्तेः सत्वेऽपि तज्ज्ञानं शाब्द- बोधे पदार्थोपस्थितौ वा न कारणं । तथा सति गवादिपदादश्वादेरप्यु- पस्थितिशाब्दवोधयोः प्रसङ्गात् । किंतु सङ्केतज्ञानमेव। सङ्केतश्चाऽस्मा- त्पदादयमर्थों बोद्धव्य इत्याकारिका एतत्पदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकार- तानिरूपितार्थनिष्ठविशेषताशालीच्छा । यद्वा-इदं पदमिममर्थ बोध- यत्वित्याकारिका तदर्थविषयकबोधजनकत्वप्रकारतानिरूपितपदनिष्ठवि- शेष्यताशालीच्छा। अयं च सङ्केतो द्विविधः-अनादिसङ्केतः, शास्त्र- कारसङ्केतश्चति । तत्राद्यो गवादिपदस्य गोत्वावच्छिन्ने सङ्केतः। द्विती- यस्तु वैयाकरणकृतो नदीवृद्धयादिसङ्केतः। तत्राद्यसङ्कतो वाच्यवाचक- भाव इत्युच्यते। द्वितीयस्तु परिभाषेति । अत्र मीमांसकाः-गवादिपदस्य गवादिविषयकवोधजनकतावच्छे- दकशक्तिमत्वमेव गवादिरूपार्थेन सम्बन्धः। न चैवं गवादिपदादश्वादे- ·144 प्रमेयरखालङ्कारे रपि बोधप्रसङ्ग इति वाच्यं--अश्वादिबोधजनकतावच्छेदकशक्तेर्गवादि- पदेऽकल्पनात् । शक्तिर्हि कार्यानुरोधेन कल्प्यते । गवादिपदेनाश्वादि- बोधस्याऽजायमानतया तजनकतावच्छेदकशक्तेस्तत्रानावश्यकत्वादन्यथा तन्त्वादावपि घटादिजनकतावच्छदकशक्तिप्रसङ्गात् । तस्माच्छक्तेरेव तत्तदर्थनियतत्वात्सङ्केतकल्पनं व्यर्थमिति वदन्ति । तन्न-अश्वन सह गामानयति चैत्र इत्यादिवाक्यादश्वसहितगवानयनविषयको बोधो जायत इति तद्वाक्ये तादृशबोधजनकतावच्छेदकशक्तरावश्यकत्वेन वाक्यस्य च गवादिपदसमुदायात्मकस्य गवादिपदानतिरिक्तत्वेन गवा- दिपदेऽश्वविषयकबोधजनकतावच्छेदकशक्ते१र्निवारकत्वात्। न च गवादि- विषयकत्वावच्छिन्नबोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदकशक्तिमत्व मेव गवादिवाचकत्वं ; एवं चोक्तवाक्ये गवादिपदस्याश्वविषयकबोध- जनकत्वेऽप्यश्वविषयकत्वावच्छिन्नवोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छे- दकशक्तिमत्वस्याश्वपद एव स्वीकाराद्गोपदे तदस्वीकारान्नातिप्रसङ्ग इति वाच्यं-एवमपि गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदेन तीरविषयकबोधो- त्पत्त्या तीरविषयकत्वावच्छिन्नबोधनिष्ठजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदक- शक्तिमत्वस्य तीरपदे आवश्यकतया तस्य तीरवाचकत्वापत्तः। सङ्केता. ङ्गीकारे च गङ्गापदस्य तीरे सङ्केताभावान्न तीरवाचकत्वमिति सङ्केत. कल्पनं सार्थकमेव ।। नैयायिकास्तु-पदानां वोधजनकतावच्छेदकशक्तिमत्वरूपयोग्यत्व- मप्रामाणिकमेव, शक्तिरूपपदार्थान्तरस्यैवाप्रामाणिकत्वेन वढ्यादावपि दाहानुकूलशक्तेरभावात् । किंतु-अस्माच्छब्दादयमर्थों बोद्धव्य इती- श्वरसङ्केत एव शक्तिशब्देनोच्यते । स एव पदपदार्थयोस्सम्वन्ध इति वदन्ति । तन्न-शक्तयाख्यपदार्थान्तरस्य प्रागेव प्रसाधितत्वात् । किंच तत्पदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितार्थनिष्ठविशेष्यताशालीच्छा- यास्तत्पदशक्तित्वे गङ्गापदजन्यबोधविषयत्वप्रकारतानिरूपिततीरादि . निष्ठविशेष्यताकेच्छायास्सत्त्वाद्गङ्गापदस्य तीरे शक्तधापत्तिः । न चेश्वरे- च्छाप्रवाह एव गङ्गापदजन्यबोधविषयतामवगाहते, न तीर इति वाच्यं- भवन्मते हीश्वरेच्छाया विद्यमानसर्ववस्तुविषयकत्वमङ्गीक्रियते। गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदेन तीरबोधोदयेन गङ्गापदजन्यबोधविषयताया- स्तीरे सत्त्वेन तस्यास्तद्विषयकत्वाभावे सर्व विषयकत्वानुपपत्तेः। ईश्वरा- नङ्गीकर्तृणां तदीयसङ्केतरूपशक्तिज्ञानासम्भवेन शाब्दबोधानुपपत्तेश्च ।

·तृतीयपरिच्छेदः 145 तस्मात्सहजयोग्यतावनिष्ठाऽनादिसङ्केतरूपैव शक्तिरिति युक्तं । सा च शक्तिः सामान्यविशेषात्मके वस्तुन्येव स्वीकार्या. न तु केवलसामान्ये केवलविशेषे वा । केवलसामान्यकेवलाविशेषयोरप्रामाणिकताया वक्ष्य- माणत्वादित्यभिप्रेत्योदाहरति- यथा मेर्वादयः सन्ति ॥ १०१॥ सन्तीत्यनेन सामान्यात्मकत्वस्य मेादय इत्यनेन विशेषात्मक त्वस्य च वस्तुनि वोधनादुभयात्मक एव वस्तुनि पदानां शक्तिरिति . भाव:। अत्र सौगताः-निरुक्तसङ्केतरूपा शक्तिर्हि न तावत्स्वलक्षणरूपे वस्तुनि, तस्य क्षणिकत्वेन व्यवहारकालपर्यन्तस्थायित्वाभावात् । सङ्केतस्य व्यवहारैकफलत्वेन व्यवहारकालपर्यन्तानवस्थायिनि सङ्केतस्य विफलत्वात् , किंत्वन्यापोहे। अन्यापोहश्च गवादो गवादिभिन्नभेदः । स चाभावत्वान्न क्षणिक इति तस्य व्यवहारकालस्थायित्वात्तत्र सङ्केतो- पपत्तिः। यत् सत्तत् क्षणिकमित्यनुमानेन भावसामान्यस्यैव क्षणिकत्वा- भ्युपगमात् । न चान्यापोहस्यैव गवादिशब्दार्थत्वे शुक्लां गामानयेत्यादी गवादिपदेन तस्य बोधानुपपत्तिः, अन्यापोहे शुक्लाद्यभेदस्यानयनयोग्य- त्वस्य चाभावादिति वाच्यं-तत्रान्वयानुपपत्त्याऽपोहाश्रये स्वलक्षणे गवादिपदानां लक्षणास्वीकारादिति वदन्ति । नन्न-वस्तुनः क्षणिकत्वस्य निरस्तत्वेन तस्य व्यवहारकालस्थायित्वेन तत्र संकेतोपगमे बाधका- भावात् । अन्यापोहस्य स्थायित्वेऽप्यानयनाद्यनहत्वेन व्यवहाराविषय- तया तत्र संकेतस्वीकारस्य विफलत्वात् । किंच-बहुव्यवहारविषये पदानां शक्तिः। अल्पव्यवहारविषये लक्षणा । यथा--गङ्गापदस्य प्रवाहे शक्तिस्तीरे लक्षणेति सर्वसम्मतं । अतोऽस्यापि व्यवहारस्यागोचरेऽ. पोहे शाक्तः। सर्वव्यवहारविषये वस्तुनि लक्षणेत्युपहास्यम् । ब्रह्माद्वैतवादिनस्तु-सर्वेषां पदानां मिथ्याभूते पदार्थ एव शक्तिः, ब्रह्मभिन्नसामान्यस्य मिथ्यात्वात् ; सत्यभूते ब्रह्मणि च पदानां लक्षणेति वदन्ति । तदपिन-ब्रह्मपदस्य ब्रह्मणि लक्षणाङ्गीकारे शक्तेरन्यत्र स्वीकार प्रसङ्गात् लक्षणायाः शक्यसम्बन्धरूपत्वेन ब्रह्मपदस्य शक्याभावे तत्स- म्बन्धरूपलक्षणानुपपत्तेः । न च ब्रह्म द्विविधं-मायोपहितं, शुद्धं चेति, 10 PRA.

·146 प्रमेयरत्नालङ्कारे तत्र मायोपहिते ब्रह्मपदस्य शक्तिः, शुद्धे तु लक्षणेति वाच्यं-मायोपहितं नाम मायारूपोपाधि तदाश्रयब्रह्मोभयमेवेति मायोपहिते शक्त व्यङ्गीकारे तटकशुद्धेऽपि शक्तर्दुस्त्यजत्वात् । न च शुद्धमायोपहितापेक्षया भिन्न- मेव विशिष्टशुद्धयोर्भेदाङ्गीकारात्, शुद्धस्य धर्मसामान्यशून्यतया माया- सम्बन्धानुपपत्तश्चेति वाच्यं- वाच्यं शुद्धस्य निर्धर्मकत्वे तत्र निर्धर्मकत्वे तत्र लक्षणाया भप्यसम्भवात् , तस्या अपि धर्मत्वाविशेषात् मीमांसकास्तु-गवादिपदानां न व्यक्तौ शक्तिरानन्त्यात्। देशान्तर- स्थस्य पुंसः काश्यां गौरित्यादिवाक्याच्छान्दबोधानुपपत्तश्च । देशान्त- रीणपुंसः काशीस्थगौरसन्निकृष्टत्वेन तत्र शक्तेरग्रहात् । तद्विशेष्यकशाब्द- बोधे तद्विशेष्यकशक्तिज्ञानत्वेन कारणत्वात् , किन्तु गोत्वादिरूपजाता- वेव । तस्याश्चैकत्वाच्छक्तयैक्यनिर्वाहः। गोत्वविशिष्ट शक्तिस्वीकारे विशेषणीभूतजातिविशेष्यभूत 1 व्यक्तयोद्धयोरेव शक्तेः स्वीकरणीयतया तदपेक्षया विशेषणमात्रे शक्तिस्वीकारे लाघवात् । तदुक्तं-"विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिविशेषण" इति। न च व्यक्तौ शक्तयभावे गवादिपदागोत्वादिजातेरेव बोधापत्तिर्न तु व्यक्तरिति वाच्यम् । गौरस्तीत्यादौ गोत्वरूपसामान्य एवास्तित्वान्वयसम्भवेन जातेरेव तत्र बोधात् । गामानयेत्यादौ तु गोत्वस्यानयनकर्मत्वासम्भवेन लक्षणया गवादेर्बोध इति वदन्ति । तन्न-यतो गोपदादेतद्गौर्बोद्धव्या तद्गौर्बोद्ध- व्येति सङ्केतो नांगीक्रियते येन व्यक्ति मेदेन शक्तथानन्त्यं स्यात् । किंतु गोपदागौर्बोद्धव्येत्याकारको गोसामान्यविषयक एक एव सङ्केतः स्वी- क्रियत इति जात्यात्मकव्यक्तौ शक्तिस्वीकारेऽपि न शक्तयानन्त्यप्रसङ्गः। एवं धूमो वह्निव्याप्य इति तर्केण धूमवत्वावच्छेदेन वह्निनिरूपितव्याप्ति- ग्रहवत् । गौर्गोपदवाच्येति तर्केण गोत्वावच्छेदेन सङ्केतग्रहोपगमान्न काशीवृत्तिर्गौरित्यादिवाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिः। किञ्च- बहुतरव्यव- हारविषये व्यक्तौ शक्तिं परित्यज्याल्पतरव्यवहारविषये जातौ शक्ति- कल्पनं चायुक्तमेव । तस्मात्सामान्यविशेषात्मके वस्तुन्येव पदसङ्केत. रूपा शक्तिरिति युक्तं । सा च शक्तिद्धिविधा-रूढिर्योगश्चति । तत्र समु- दायशक्ती मढिः । अवयवशक्तियोगः । उक्तशक्तिमेदेन तदाश्रयीभूतं पदं चतुर्विध रूढं, यौगिकं, योगरूढं, यौगिकरूढं चेति । तत्र गवादिपदं रहें, गोपदस्य गोत्वावच्छिन्ने समुदाये शक्तेः । यद्यपीत्थंभूतनयाभि- 1 शक्तयोद्धयोरेव (ख). ।

·तृतीयपरिच्छेदः 147 प्रायेण रूढशब्द एव नास्ति। तन्नयेन गवादिशब्दानामपि गच्छतीति गौरिति यौगिकत्वस्यैवाभिप्रेतत्वात् । तथापि समभिरूढनयाभिप्रायेणायं विभागस्तन्नयाभिप्रायेण रूढेः सत्त्वात् । तदुक्तं मार्ताण्डे "समभिरूढो हि शकनक्रियायां सत्यामसत्यां च देवराजार्थस्य शक्रव्यपदेशमभिप्रैति । पशोर्गमनक्रियायां सत्यामसत्यां च गोव्यपदेशवत्तथा रूढः सद्भावादिति"। यौगिकं पाचकादिपदं । तत्र पचधातोः पाके प्रत्ययस्य कर्तरि शक्तत्वेन पाककर्तृबोधस्यावयवशक्तयधीनत्वात् । पङ्कजादिपदं योगरूढं । तत्र पङ्कजनिकर्तुरवयवशक्तया पद्मत्वावच्छिन्नस्य समुदायशक्तया वोधनेन योगरूढयोद्धयोरपि सत्त्वात् । न च पङ्कजपदस्य योगेनैव पद्मबोधक- त्वसम्भवेन तत्र रूढिस्वीकारो व्यर्थ इति वाच्यं तथा सति भेकादावपि पङ्कजपदप्रयोगापत्तः। तत्रापि पङ्कजनिकर्तृत्वस्य सत्त्वात्, रूढिस्वीका- रस्यावश्यकत्वात् । न च रूढिमात्रेणैव सकलातिप्रसङ्गवारणसम्भवाद्यो- गकल्पनं विफलमिति वाच्यं पङ्कजपदादनुभवसिद्धस्य पङ्गजनिकर्तृत्व. बोधस्यापलापानहतया तदर्थ योगस्यापि स्वीकार्यत्वात् । मण्डपादिपदं यौगिकरूढं जनाश्रये मण्डपपदस्य रूढिशक्तर्मण्डपानकर्तरि योगशक्तेश्व सद्भावात् । यद्यपि योगरूढयौगिकरूढयोरविशेषः। उभयत्र शक्तिद्वय- साम्यात्। तथाप्येकस्मिन् धर्मिणि योगरूढ्योस्सत्त्वे योगरूढं। मिन्न- धर्मिणोोगरूढिसत्त्वे च यौगिकरूढिसत्त्वे च यौगिकरूढमिति विशेषो बोध्यः। एवं च योगरूढिभेदभिन्ना निरुक्तसंकेतरूपा शक्तिरेव पदपदार्थ- योस्सम्बन्ध इति सहजयोग्यतेत्यादिसूत्राभिप्रायः । ननु निरुक्तशक्तिर्यथा पदपदार्थसम्बन्धस्तज्ज्ञानजन्योपस्थितिश्च शाब्दबोधे कारणं, तथा लक्षणापि पदपदार्थयोस्सम्बन्धस्तज्ज्ञानजन्यो- पस्थितिरपि शाब्दबोधे कारणम् । गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदजन्यती: रोपस्थित्या तीरबोधजननात् । एवं च पदपदार्थसम्बन्धभूतलक्षणाया अनुक्तया न्यूनतेति चेन्न-न्यायवाक्यजन्यज्ञाने परार्थानुमानपदस्य शक्तिमभिधाय तद्वचनमपि तद्धेतुत्वादिति सूत्रे परार्थानुमानपदशकय- शानजनकत्वात् , न्यायवाक्येऽपि परार्थानुमानव्यवहार इत्युक्तया शक्य- सम्बन्धरूपलक्षणायास्तत्सूत्र प्रतिपादितत्वात् न न्यूनता । सम्बन्धरूपा लक्षणा द्विविधा-जहद्वाच्या, अजहद्वाच्या चेति। तत्राद्या गङ्गायां घोष इत्यादौ। तत्र गङ्गापदेन शक्यभूतप्रवाहं परित्यज्य तीरः शक्य 1 इदमधिकं पदं (क). 10* ·148 प्रमेयरत्तानकारे बोधनात् । द्वितीया तु काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यादौ । तत्र काकपदेन वाच्यभूतकाकस्यावाच्यभूतबिडालकुक्कुटादीनां च बोधात् । एवं च पदं प्रथम द्विविधं लाक्षणिकं वाचकं चेति। तत्र लाक्षणिकं जहद्वाक्य लक्षणाविशिष्टमजहद्वाक्यलक्षणाविशिष्टं चेति द्विविधं । वाचकं तु पूर्वोक्तरूढयौगिकयोगरूढयौगिकरूढमेदेन चतुर्विधमिति विभागस्सम्पन्न इति ध्येयं । पदसामान्यलक्षणं तु अर्थोपस्थितिजनकतावच्छेदकविषय- ताश्रयवर्णत्वव्यापकत्वे सति तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्यसमुदायत्व- वत्वं । घटादिरूपार्थोपस्थितिजनकतावच्छेदिका कारादिविषयताः । तदाश्रयवर्णत्वव्यापकं तद्व्याप्यं च यत्समुदायत्वं धकाराकारटकाराकार- समुदायत्वं । तद्वत्वस्य घटादिपदे सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः। मधुकरादि- वर्णचतुष्टयात्मकपदैकदेशे वर्णसमुदायेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । समुदायत्वविशेषणं वाक्यत्वात्मकसमुदायत्वमादाय वाक्यतिव्याप्ति- वारणाय तादृशविषयताश्रयवर्णत्वव्याप्येति । शाब्दबोधजनकतावच्छे- दकविषयताश्रयवर्णत्वव्यापकत्वे सति तादृशवर्णत्वव्याप्यसमुदायत्ववत्वं वाक्यस्य लसणं। पदत्वात्मकसमुदायत्वमादाय पदेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । ग्रन्थत्वात्मकसमुदायत्वमादाय ग्रन्थेऽतिव्याप्तिवारणाय तादृश विषयताश्रयवर्णत्वव्यापयत्वनिवेशः न च नीलं घटमानयेत्यादौ वाक्यैकदेशेनापि नीलं घटमित्यनेन खण्डवाक्यार्थबोषजननात्तादृश- खण्डवाक्यार्थबोधजनकतावच्छेदकविषयताश्रयवर्णसमुदायत्वमादाय नीलं घटमिति वाक्यैकदेशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । वोधे निराकाङ्क्ष- त्वस्य विशेषणत्वात् नीलं घटमिति खण्डवाक्यार्थबोधानन्तरं क्रिया- काङ्क्षोदयेन निराकाङ्क्षबोधानुत्पत्त्या तादृशबोधजनकतावच्छेदक- विषयताश्रयवर्णसमुदायत्वाभावात् । न च शब्दः परिणामी सत्त्वादिति न्याये उक्तवाक्ये लक्षणस्याव्याप्तिः, तत्रोदाहरणाद्याकाङ्क्षासत्त्वेन निराकाङ्क्षबोधानुदयादिति वाच्यं व्युत्पन्नस्य ततो निराकाङ्क्ष- बोधस्यैव जायमानत्वेन तं प्रति वाक्यलक्षणोपपत्तेः । अव्युत्पन्नस्य प्रतिज्ञाहेतुभ्यां निराकाङ्क्षबोधाजननेऽपि न क्षतिः। तं प्रति पञ्चावयर- समुदायस्यैव न्यायत्वेन तस्यैव वाक्यत्वादिति ॥ वैयाकरणास्तु-सुप्तिङन्यतरान्तत्वं पदस्य लक्षणम् । सुबन्तत्व- मात्रोक्तौ तिङन्ते, तिङन्तत्वमात्रोक्तौ च सुबन्तेऽव्याप्तिरित्यन्यतरान्त- त्वनिवेशः । तादृशपदसमुदायत्वं च वाक्यत्वमिति वदन्ति । तन्न- ·तृतीयपरिच्छेदः 149 अव्ययादौ सुबन्तत्वाभावेनाव्याप्तेः । न च तत्र सुपोऽश्रवणेऽपि लुप्त- विभक्तेरनुसन्धानमस्त्येवेति सुप्तिङन्यतरपूर्वत्वेनानुसन्धीयमानत्वमेव तल्लक्षणार्थ इति नान्याप्तिरिति वाच्यम् । यादृशपव्यक्तावन्यतरपूर्वत्वानु- सन्धानं नास्ति तत्राव्याप्तेः । न च सुबन्तत्वाद्यज्ञाने पदाच्छाव्दवोध एव न जायत इति सर्वत्रानुसन्धानं कल्पनीयमिति वाच्यम्-अव्ययादौ सुबन्तत्वाशानदशायामपि शाब्दबोधस्यानुभवसिद्धत्वेनानुसन्धानकल्पना नर्थक्यात् । सुबन्तत्वादिज्ञानस्य शाब्दबोधाहेतुत्वात् । हेतुत्वेऽपि यद्वाक्याच्छाब्दवोधो न जातस्तद्वाक्यघटकाव्ययेष्वव्याप्तेश्च । तत्रानु- सन्धानकल्पनस्य प्रसक्तरेवाभावात् । न च यद्वाक्याद्बोधो न जातस्त- द्वाक्ये बोधजनकताघटितभवदीयलक्षणस्याप्यव्याप्तिरिति वाच्यम्- वाक्यविषयकज्ञानत्वेन शाब्दबोधं प्रति कारणत्वेन वाक्याबोधाजननेऽपि वाक्यविषयतायां बोधजनकतावच्छेदकत्वानपायात् । अरण्यस्थदण्डस्य घटाजनकत्वेऽपि घटजनकतावच्छेदकदण्डत्वस्य घटे स्वीकारात् । एवं सुप्तिङन्यतरान्तत्वस्य पदलक्षणत्वे राजपुरुष इति समासस्यापि पदत्वा- पत्तिः, समासानन्तरमेव सुबुत्पत्तेः । पदसमुदायत्वं वाक्यत्वमित्यपि न युक्तं--वाक्यैकदेशेऽनेकवाक्यसमुदायात्मकग्रन्थे च पदसमुदायत्वस्या- मतत्वेनातिव्याने१रत्वादिति । नैयायिकास्तु-शक्तिमत्वं पदस्य लक्षणम् । न च धकारटकारादि समुदाये शक्तिसत्त्वे समुदायस्य प्रत्येकानतिरिक्ततया प्रत्येकवर्णेऽति व्याप्तिरिति वाच्यम्-पर्याप्तिसम्बन्धेन शक्तिमत्वस्य विवक्षितत्वात् । पर्याप्तिसम्बन्धेन शक्तर्घकारादिसमुदाय एव सत्त्वात्प्रत्येकवर्णेऽतिव्याप्ति- विरहादिति वदन्ति । तदपि न-प्रत्येकापर्याप्तस्य समुदाये पर्याप्तथयोगेन पर्याप्तिसम्बन्धेनापि प्रत्यकवणे शक्तिमत्वस्य दुर्वारत्वात् । न च शक्तता- वच्छेदकतापर्याप्तयधिकरणसमुदायत्ववत्वं पदस्य लक्षणमिति स्वीका- रान्न प्रत्येकवर्णेऽतिव्याप्तिः, धकारटकारसमुदायस्य घटे शक्तत्वेन तत्समुदायत्वस्यैव शक्ततावच्छेदकता पर्याप्तघधिकरणत्वादिति वाच्यम् । तथा सति मतङ्गजपदघटकगजशब्दे घनाघनपदघटकघनशब्दे चाति- व्याप्तेः । प्रत्येकस्य गजशब्दस्य पदत्वेऽपि मतङ्गजपघटकस्य पदत्व- विरहात् । अन्यथा समुदायप्रयोगवैयर्थ्यात् । गकारजकारसमुदायस्यापि गजे शक्ततया तदवच्छेदकता पर्याप्तयधिकरणत्वस्य गकारजकारसमुदा- यत्वे सत्त्वात् । अर्थोपस्थितिजनकतावच्छेदकविषयताश्रयवर्णत्वव्याप- ·150 प्रमेयरत्नालझारे कत्वघटितास्मदीयलक्षणस्य मतङ्गजपदैकदेशगजशब्दे नातिव्याप्तिः । तत्र समदायेनैवार्थोपस्थितिजननेनोपस्थितिजनकतावच्छेदकविषयताश्रयवर्ण- त्वव्यापकत्वस्यैकदेशसमुदायत्वेऽभावादिति दिक् । स्मृत्यादिप्रमितिप्रभेद भिदुरं मानं परोक्षाभिधम् । यद्देवैः प्रतिपादितं स्फुटतरं सूत्रैर्विचित्रक्रमैः ॥ तयाख्याविशदं ब्यधायि च मया सारं समुद्गह्मता । सन्तः सार्थकयन्त्विमा शुभगुणास्सानन्दमालोकनैः ॥ इति श्रीमत्स्याद्वादसिद्धान्नपारावारपारीणमानस्य देशिगणाग्रगण्यस्य श्रीमद्वेकुगुळपुरनिवास रमिकस्याभिनवचाकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृती परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरनालङ्कारसमाख्यायां परोक्षप्रमाणपरिच्छेदः तृतीयः ·अथ चतुर्थः परिच्छेदः - । विषयतावत्वम् । अथ स्वरूपसङ्ख्याविषयविप्रतिपत्तिं निराकृत्य विषयविप्रतिपत्ति- निरासार्थमाह- सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विषयः ॥१॥ सामान्यविशेषोभयात्मक एव विषयस्तदर्थः, तस्य प्रमाणस्याओं- ग्राह्य इत्यर्थः । अत्र केवलसामान्यस्य प्रमाणविषयत्वनिरासाय विशेष- ग्रहणम् । केवलविशेषाणां प्रमाणग्राह्यतानिरासाय सामान्यग्रहणम् । सामान्यविशेषयोरत्यन्तभिन्नयोः प्रमाणविषयतानिरासार्थमात्मग्रहणम् । अत्र सत्सामान्यरूपब्रह्मणः पूर्वमेव निरस्तत्वात्तदितरद्विचार्यते । अत्र प्रधानसामान्यवादिनः साङ्खयाः । ज्ञेयत्वं कालसम्बन्धित्वं वा पदार्थ- सामान्यस्य लक्षणम् । उक्तलक्षणलक्षितः पदार्थश्च द्विविधः-चेतना- चेतनमेदात् । स्वयं प्रकाशत्वं चेतनस्य लक्षणम् । तच्च स्वनिरूपित चेतनस्य स्वपदेनोपादाने तन्निरूपितविषयताया आत्मनि सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । घटादेः स्वपदेनोपादाने तन्निरूपित- विषयताया घटादावभावात्स्व भिन्नज्ञाननिरूपितविषयताया एव सत्त्वा- नातिव्याप्तिः । ते चात्मानो नित्या, विभवश्च । नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वे सति प्रागभावाप्रतियोगित्वम् । सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं विभुत्वम् । ते चात्मानो द्विविधाः--बद्धा मुक्ताश्च । तत्र न दुःखसम्बन्धित्वं बद्धत्वं, दुःखस्यान्तःकरणधर्मत्वेन तद्वत्वस्य जीवेऽभावात् । किंतु दुःखाश्रयान्तःकरणेन सह परस्परानुप्रवेशात्मकसंयोगवत्वमेव बद्धत्वम् । ताहशसंयोगध्वंसवत्वमेव मुक्तत्वम् । सत्त्वात्मकत्वं, रज आत्म- कत्वं, तम आत्मकत्वं वाऽचेतनसामान्यस्य लक्षणं । सत्त्वरजस्तमो- रूपगुणानामचेतनत्वात् । गुणगुणिनोरभेदाचाचेतने सत्त्वात्मकत्वो- पपत्तेः । तत्र प्रकाशलाघवादिहेतुभूतो गुणस्सत्त्वम् । चन्द्रिका- चण्डातपादौ प्रकाशलाघवादेस्सत्त्वकार्यत्वात् । चलनधारणादिहेतुभूतो 1 स्वामित्रज्ञान (क). 151 -- ·152 प्रमेयरलालबारे -- गुणो रजः । वाय्वादौ चलनधारणादेरजःकार्यत्वात् । गुरुत्वावरणादि- हेतुर्गुणस्तमः। पृथिव्यादौ गुरुत्वादेस्तत्कार्यत्वात् । न च पृथिव्यादौ सत्त्वात्मकत्वाभावात्तेजआदौ तमआत्मकत्वाभावादुक्तलक्षणानामव्याप्ति- रिति वाच्यं-पृथिव्यादावपि सत्त्वस्य सद्भावात् , तमोगुणाधिक्येन सत्त्वकार्यानुपलम्भात् । अन्यथा पृथिव्यादेस्सकाशात् लघुभूतानां तृणा- दीनां प्रकाशकानां मण्यादीनां चानुत्पत्तिप्रसङ्गात् । कार्ये कारणगुणानु- वृत्तेरेव सम्भवेन पृथिव्यां सत्त्वाभावे तत्कायें तृणादौ तदनुपपत्तेः । अचेतनसामान्ये सत्त्वादीनां न्यूनाधिकभावेन सत्त्वादुक्तलक्षणानामुप- पत्तिः। तच्चाचेतनं त्रिविधं-प्रकृति, विकृति, प्रकृतिविकृति चेति । तत्र प्रधानं प्रकृतिः। एकादशेन्द्रियाणि, पञ्च महाभूतानि च विकृतयः । महदहङ्कारौ, तन्मात्राणि पञ्च प्रकृतिविकृतयः। प्रकृतेर्महानुत्पद्यते । महतोऽहङ्कारः । स चाहङ्कारस्त्रिविधः-सात्त्विकराजसतामसभेदात् । तत्र सात्त्विकादेकादशेन्द्रियाणि जायन्ते । इन्द्रियाणि हि त्रिविधानि- ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियोभयेन्द्रियमेदात् । घाणरसचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणि ज्ञानेन्द्रियाणि पश्च । वाक्पाणिपादपायूपस्थभेदात्पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । उभयेन्द्रियं मनः । तामसाहकारामृतादिनामकात् शब्दस्पर्शरूपरसगन्ध- नामकानि तन्मात्राणि जायन्ते। तत्र शब्दतन्मात्रादाकाशम् । अत आकाशस्य शब्दगुणकत्वम् । शब्दतन्मात्रस्पर्शतन्मात्राभ्यां वायुः। अतो वायोश्शब्दस्पर्शोभयगुणवत्वम् । शब्दस्पर्शरूपतन्मात्रैस्तेजः । अतस्तेजसो गुणत्रयवत्वं । शब्दस्पर्शरूपरसतन्मात्रैर्जलं । अतो जलस्य गुणचतुष्टयवत्वं। शब्दस्पर्शरूपरसगन्धतन्मात्रैः पृथिवी। अतोऽस्याः पञ्चगुणवत्वमिति सृष्टिक्रमाङ्गीकारात् । अजन्यत्वे सति तत्त्वान्तरोपादानत्वं प्रकृतेर्लक्षणम् । मूलप्रकृतेः केनाप्यजन्यत्वान्महदादितत्त्वोपादानत्वाच्च लक्षणसङ्गतिः । महदादिवारणाय सत्यन्तम् । जीववारणाय विशेष्यं । जन्यत्वे सति तत्त्वान्तरानुपादानत्वं विकृतिलक्षणम्। एकादशेन्द्रियपञ्चमहाभूतानां तत्वान्तरानुपादानत्वादहङ्कारजन्यत्वाच लक्षणसङ्गतिः। जीववारणाय सत्यन्तम् । प्रत्यादिवारणाय विशेष्यं । पृथिव्यादेर्घटाछुपादानत्वे नाव्याप्तिवारणाय तत्त्वान्तरेति । जन्यत्वे सति तत्त्वान्तरोपादानत्वं प्रकृतिविकृतीनां लक्षणम् । महदहङ्कारतन्मात्राणां प्रकृत्याजन्यत्वात्तत्त्वा- न्तरोपादानत्वाञ्च लक्षणसमन्वयः। प्रकृतिवारणाय सत्यन्तम् । विकृति- वारणाय विशेष्यं । घटाधुपादानमृदादिवारणाय विशेष्यदले तत्त्वान्त- रेति । उकंच- ·चतुर्थपरिच्छेदः 153 मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयस्सप्त । षोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः ॥ इति ।। ननु एकादशेन्द्रियपञ्चमहाभूतानां प्रमाणप्रतिपन्नत्वाद्वाद्यन्तर- स्वीकृतत्वाञ्च युक्तत्वेऽपि प्रकृतिमहदहङ्कारतन्मात्राणां कल्पनमप्रामाणिक- मिति चेन्न-पञ्चमहाभूतानि स्वापेक्षया सूक्ष्मावस्थापनस्वगतगुणसजा- तीयगुणवद्दव्योपादानकानि कार्यत्वात्पटवत् । यथा नीलपटः स्वापेक्षया सूक्ष्मभूतनीलतन्तूपादानकस्तद्वत् आकाशं शब्दवत्सूक्ष्मद्रव्योपादानकं । वायुः स्पर्शवव्यशब्दवदव्योपादानक इति रीत्या पञ्चभूतोपादानानि पञ्च सूक्ष्मद्रव्याणि सिध्यन्ति । तान्येव तन्मात्राणीत्युच्यन्ते । एवं तन्मात्राणि ममेदं कर्तव्यमित्याकारकाभिनवद्रव्यमूलकानि कार्यत्वा- टादिवदित्यनुमानेनाभिमानवहव्यं सिध्यति । घटादेर्निरुक्ताभिमानवत् । कुलालान्तःकरणपूर्वकत्वदर्शनेन तन्मात्राणामपि तथाविधद्रव्यमूलकत्वा- वश्यकत्वात् । तादृशाभिमानद्रव्यमेवाहङ्कारः । न च घटादौ मृद उपादा- नत्वस्याभिमानवव्यस्य निमित्ततायाश्च दर्शनेनाहङ्कारस्तन्मात्राणां नमित्तः स्यादितरदुपादानं स्यादिति वाच्यं-घटादिस्थले विभिन्नो- गदानयोः प्रत्यक्षसिद्धत्वेनावश्यकत्वेऽप्यत्राभिमानवव्यस्यैवोपादानत्व. कल्पने उपादानान्तराकल्पनेन लाघवात् । न च तादृशाभिमानवान् वेतन एव, न त्वचेतनं प्रधानकार्यमिति वाच्यं-चेतनस्य निर्गुणत्वेन तत्र तादृशाभिमानासम्भवात्। तादृशाभिमानवद्दव्यं निश्चयवद्दव्यपूर्व- कमभिमानवद्दव्यत्वात् । मया घटः कर्तव्य इत्यभिमानाश्रयकुलालान्तः- करणवत् । घट एतादृशोऽहमेतादृश इति कुलालोऽभिमन्यते । तथा वाभिमानविशिष्टान्तःकरणस्य, निश्चयविशिष्ट तत्पूर्वकत्वमभिमान- वृत्तिकस्याहङ्कारस्य निश्चयवृत्तिकमहदुपादानकत्वमावश्यकम् । तदेव रहत्तत्त्वमहं सुखी, दुःखी, मुग्ध इत्यादिप्रत्यक्षसिद्धस् एवं सुखदुःखमोहात्मकं महत्तत्त्वं सुखदुःखमोहात्मकद्रव्यजन्य कार्यत्वे अति सुखदुःखामोहात्मकत्वात् कान्तावदित्यनुमानेन महत्तत्त्व- कारणभूतप्रधानसिद्धिः । कारणगुणानुसारेण कार्यगुणौचित्यात् । न चाहं सुखीत्याद्यनुभवेनाहमर्थस्य सुखादिमत्त्वेऽपि कान्तादिविषये सुखादिमत्वे ग्माणाभावादृष्टान्ते साधनवैकल्यमिति वाच्यम् । स्त्रीसुखं चन्दनसुख- 1 तत्पूर्वकत्ववत् (ख).

·154 प्रमेयरलालबारे -- न च मित्याद्यनुभवेन विषयाणामपि सुखादिधर्मकृत्वसिद्धेः । न च स्त्रीसुख- मित्यादौ स्त्रियो निमित्तत्वमेव प्रतीयते, नोपादानत्वमिति वाच्यं- स्त्रीसुखमित्यादौ स्त्रियो निमित्तत्वमन्यस्योपादानत्वमिति कल्पने कारण- द्वयकल्पनागौरवात् स्त्रिय एवोपादानत्वौचित्यात् । एवं च प्रकृतिश्चतु: विंशतितत्त्वात्मिका, पुरुषश्च पञ्चविंशतिरिति पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानान्मोक्षः “पञ्चविंशतितत्त्वज्ञस्संसाराद्विमुच्यत" इति शास्त्रादिति वदन्ति । अत्रो- च्यते-स्वनिरूपितविषयतावत्त्वं जीवस्य लक्षणमिति न युक्तम् । अन्तः करणवृत्तिरूपतया त्वन्मतसिद्धरयं घट इत्यादिज्ञाने स्वनिरूपितविषयता- सत्वनातिव्याप्तेः । वृत्तेवृत्त्यन्तरवेद्यत्वेऽनवस्थापत्त्या स्वप्रकाशत्वस्यैव युक्तत्वात् । न च नित्यत्वे सतीति । विशेषणान्न वृत्तावतिव्याप्तिरिति वाच्य-तथा सति स्वनिरूपितविषयतावत्वस्य व्यर्थत्वात् । न प्रधानस्य नित्यत्वात्तत्रातिव्याप्तिरिति तद्वारणाय तत्सार्थक्यमिति वाच्य- भवन्मते कार्यकारणयोरभेदेन महदादेरुत्पत्तिमत्वे तदभिन्नस्य नित्यत्वा- योगात् । अथास्मन्मते महदादिकमपि नोत्पद्यते, प्रधाने लदेव महदादिकं कालविशेषेऽभिव्यज्यते । तिले तैलवद्दनि नवनीतवञ्चति सत्कार्यवादा- भ्युपगमात् । सतोऽभिव्यक्तेरेव सत्कार्यवादशब्दार्थत्वात् । पूर्वमसत एवोत्पत्तिस्वीकारे तिलादेरिव सिकतादेरपि तैलोत्पत्तिप्रसङ्गादिति चेन्न-सर्वथा सतः कार्यत्वं सत्कार्यत्वं सत्कार्यवादस्य विषयः ? कथं चिद्वा? नाद्यः सर्वथा सतः कार्यत्वविरोधात् । न द्वितीयः-द्रव्यरूपेण सतः पर्यायरूपेण कार्यत्वे स्याद्वादिमतप्रवेशात् । एवमन्तःकरणवृत्तेरपि भवद्रीत्या नित्यत्वेन तद्विशेषणेन तत्रातिव्याप्तेर्दुरिता। किं चाभिव्यक्ति- रुत्पद्यते ? न वा? आये सत्कार्यवादभङ्गः । असत्या एवाभिव्यक्तेरुत्पत्ति- स्वीकारात् । द्वितीयेऽभिव्यक्तेर्नित्यत्वापत्तिः । तथा च घटाद्यभिव्यक्ते- रपि नित्यत्वेन कारकव्यापारवैयर्थ्य । अभिव्यक्तेरभिव्यक्तयन्तरस्वीकारे चानवस्थेति । आत्मनां नित्यत्वकथनमपि न युक्तम् । सर्ववस्तूनामपि भवन्मते नित्यत्वेन नित्यानित्यविभागस्यैवायुक्तत्वात् ! न च सर्वदाऽ- भिव्यक्तत्वं नित्यत्वं, कदाचिदनभिव्यक्तत्वमनित्यत्वं, जीवस्य प्रधानस्य च सर्वदाभिव्यक्तत्वान्नित्यत्वं, महदादेः कदाचिदनभिव्यक्तत्वादनित्यत्व- मिति विभागो युज्यत इति वाच्यम्-अभिव्यक्तनिरूपत्वेन सर्वदा . 1 विशेषणानुवृत्तौ (क).

·चतुर्थपरिच्छेदः 155 ज्ञानविषयत्वस्य जीवादावप्यभावात् । न च स्वात्मकज्ञानविषयत्वं जीवस्य सर्वदाऽस्त्येव, वृत्त्यात्मकज्ञानस्यैव कादाचित्कत्वादिति वाच्यम् -एवमपि प्रधानस्य निरुक्तनित्यत्वानुपपत्तः। ध्वंसाप्रतियोगित्वे सती- त्यादिनित्यत्वनिर्वचनविरोधाच्च। ध्वंसाद्यप्रतियोगित्वस्यैव नित्यतारूपत्वे शशविषाणादावतिव्याप्तिः, तस्यापि ध्वंसाद्यभावात् । दुःखाश्रयान्तः- करणेन परस्परानुप्रवेशात्मकसंयोगवत्वं बन्धत्वम् । तानसंयोगध्वंस- वत्वं च मुक्तत्वमित्यपि न युक्तम् । भवन्मते जीवानां विभुत्वेन मुक्तस्या- न्तःकरणेन सह परस्परानुप्रवेशात्मकसंयोगस्याक्षततया बन्धत्वापत्ते १ारत्वात् । चैत्रादेस्सञ्चारदशायामात्मन्येकैकप्रदेशेऽन्तःकरणसंयोग- नाशेन प्रतिक्षणं वन्धमोक्षोपपत्तर्दुरित्वाच। सत्त्वाद्यात्मकत्वमचेतनस्य लक्षणमित्यपि न सत् । सत्त्वादिगुणानामप्रामाणिकत्वात् । सत्त्वाद्या- त्मकप्रधानाभेदस्य जीवे सत्त्वेन सत्त्वाद्यात्मकत्वस्य तत्रातिव्याप्तेश्च । प्रधानजीवयोः परस्परानुप्रवेशेन कथंचिदभेदोत्पत्तः, द्रन्यत्वेनाभेद- सत्वाञ्च प्रकृतेर्महान् , महतोऽहङ्कार इत्यादिसृष्टिक्रियावर्णनमपि न युक्तम्-प्रधानस्य महदादिसृष्टौ प्रयोजनाभावेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । 'प्रयोजनमनुद्दिश्य न मन्दोऽपि प्रवर्तत" इति न्यायात् । यत्तु पुरुषस्य शब्दादिसाक्षात्काररूपभोगस्य मोक्षहेतुभूतप्रकृतिपुरुषविवेकज्ञानस्य च शरीरेन्द्रियादिकं विनाऽसम्भवात् । पुरुषस्य भोगमोक्षयोरुपपत्तये सृष्टौ प्रधानस्य प्रवृत्तिरिति तन्न-तथा सति सर्वेषामेकजातीयभोगस्यै- कदाऽपवर्गस्य च प्रसङ्गात् । न च कर्मवैचित्रयाद्भोगवैचित्रयमुपपद्यत इति वाच्यम्-जीवस्य निर्विशेषत्वेन कर्माश्रयत्वासम्भवात् । मोक्षस्य कर्मजन्यत्वाभावेन केषाञ्चिन्मोक्षः, केषाञ्चिन्नेति नियमानुपपत्तेः। किञ्चंद प्रधानं निरंश, सांशं वा महदाधुपादानम् ? आधे प्रधानस्य कृत्स्नत एव महद्रूपेण महतः कृत्स्नत एवाहङ्काररूपेण परिणामापत्त्या पृथिव्येकमात्रपरि- शेषप्रसङ्गः। द्वितीयेऽपसिद्धान्तो जगत एककारणकत्वानुपपत्तिश्च। तत्तदंशा- नामेव महदादिभिन्न भिन्नकार्यजनकत्वात्। एवं पञ्च महाभूतानि स्वापेक्षया सूक्ष्मभूतस्वगतगुणसजातीयगुणवद्दव्योपादानकानि कार्यत्वादिति तन्मा- असाधकानुमानमयुक्तम् । तन्मात्रे व्यभिचारात् , तदुपादानस्याहङ्कारस्य स्वगतगुणसजातीयगुणवत्वाभावात् । एवं तन्मात्राणामभिमानवव्यो- पादानकत्वमानमपि न युक्तम् । उपादानगुणस्योपादेयेऽनुवृत्तिदर्श- नेन तन्मात्राणामप्यभिमानवत्वापत्त्या भूतानामपि तद्वत्वस्य दुरिता- ।

·156 प्रमेयरमालङ्कारे कत्वात्, . . पत्तेः । सुखादेर्विषयधर्मत्वोपपादनमपि न युक्तम्। अहं सुखीतिवचन्दनं सुखीत्यादिप्रतीत्यापत्तेः । चेतनाचेतनविभागानुपपत्तश्चेति । तस्मात्सा- मान्यैकान्तो न श्रेयान् । विशेषकान्तवादिनो वौद्धास्तु-सर्वे पदार्थाः सामान्यरहितविशेषा- त्मका एव । सत्सामान्योपादानकत्वस्य प्रधानोपादानकत्वस्य चाप्रामाणि- सामान्योपादानकत्व एव तदाश्रयत्वसम्भवात । अस्माभिः प्रतीत्यसमुत्पादमङ्गीकृत्य विश्ववैचित्रयोपपादनात् प्रतीत्याऽन्योन्यहेतूकृत्य तां तां सामग्रीमाश्रित्य हेतु हेतुमद्भावेन यस्मिन् सङ्घातेभ्यः सङ्घाताः प्रभवन्ति प्रधानब्रह्मादिसामान्यकारणनिरपेक्षाः स प्रतीत्यसमुत्पादः। तस्य च द्वादशाङ्गानि हेतुफलभावेन व्यवस्थितानि। तथाहि-अविद्या, अविद्याप्रत्ययस्संस्कारः, संस्कारप्रत्ययं विज्ञानं, विज्ञानप्रत्ययं नाम रूपं, नामरूपप्रत्ययं षडायतनं, षडायतनप्रत्ययः स्पर्शः, स्पर्शप्रत्यया वेदना, वेदनाप्रत्यया तृष्णा, तृष्णाप्रत्ययमुपादानं, उपादानप्रत्ययो भवः, भवप्रत्यया जातिः, जातिप्रत्ययं जरामरणमिति । तत्र क्षणिकनिरात्मका- शुचिदुःखरूपेषु भावेषु 1 स्थिरत्वसात्मकत्वशुचित्वसुखरूपत्वप्रकारक- ज्ञानमविद्या । संस्कारा रागादयः। ते त्रिविधाःपुण्यात्मकाः, पापा- त्मकाः, उभयात्मकाश्चति । शुभाचरणहेतू रागः पुण्यम् । अशुभाचरण- हेतुढेषः पापं । मिनाचरणहेतुभूतो रागउभयम् । निरुक्तसंस्कारे चाविद्यायाः कारणत्वं स्थिरत्वसुखत्वादिज्ञानाभावे कुत्रापि रागाद्य- सम्भवात् । अविद्याप्रत्ययसंस्कार इत्यस्याविद्याहेतुकसंस्कार इत्यर्थ- त्वात् , प्रत्ययशब्दस्य कारणे परिभाषांगीकारात् । विज्ञानं षड्विधम् । पञ्चविधेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षात्मकनिर्विकल्पकानि पञ्च, सविकल्पकं चेति । तादृशज्ञाने च रागादिहेतुः । कामिन्यादिविषयकरागवतश्चक्षुरादि व्यापारेऽपि घटादिप्रत्यक्षानुत्पत्त्या तद्विषयकशाने तद्विषयकरागस्य कारणत्वात् । नामरूपं चतुर्विधं-रूपस्कन्ध, वेदनास्कन्ध, संज्ञास्कन्ध, संस्कारस्कन्धमेदात् । तत्र रूपस्कन्धः पञ्चेन्द्रियाणि, पञ्च तदर्थाः, अवि- शप्तिश्चेत्येकादशधा । तत्राविज्ञप्तिः प्राणिनां शरीरोपादानभूतं शुभा. शुभानुभवनरूपं कर्म । तस्याऽयोगिभितुिमशक्यत्वादविज्ञप्तिरित्यन्वर्थ- संज्ञा । तदर्थाः पृथिव्यादिभूतानि । भवन्ति भावयन्ति वा प्राणिनामुप- । 1 स्थिरात्मकत्व (ख).

·चतुर्थपरिच्छेदः 157 । योगमिति भूतानि । तत्राकाशं छिद्रम् । तञ्चालोकतमःपरमाणुभ्यो- नान्यदिति न पृथक्परिगण्यते । तानि च पृथिवीधातुरित्यादिसंज्ञामपि भजन्ते, उत्पत्तिस्थानत्वात् , ताम्रादिधातुवत् । सुनानुभवदुःखानु- भवोभयानुभवभेदेन वेदना त्रिविधा। अर्थेषु पदानां योगवृत्तिज्ञानं संज्ञा । यथा रूपणापम् । धारणाद्धातवः । अर्थक्रियायां घटनाद्धट इत्यादिरनेकप्रकारा। संस्कारोऽपि रागादिभेदादनेकधा। उक्तस्कन्ध- चतुष्टयरूपे नामरूपे विज्ञानस्कन्धः कारणं. विज्ञानाधीनसिद्धिकत्वादि- न्द्रियादीनाम्। विज्ञानस्य नामरूपशब्दवाच्यत्वाभावेऽपि स्कन्धशब्द- वाच्यत्वमस्त्येव । राशीभूतत्वरूप स्कन्धत्वस्य पश्चानामविशेषात् । रूपं ोकादशात्मको राशिः। वेदना त्रयात्मकः। संज्ञासंस्कारावनेकात्मको। विज्ञानं षडात्मकमिति । पञ्चन्द्रियादयस्सास्रवा निरास्रवाश्चति द्विविधाः । संसारहेतुभूतव्यापारवन्तस्सास्रवाः। तन्निरोधहेतुव्यापारवन्तो निरा- सवाः। तत्र सासवा दुःखाशब्दवाच्याः। निरानवा मार्गशब्दवाच्याः । निरोधो द्विप्रकारः। प्रतिसङ्ख्यानिरोधोऽप्रतिसङ्ख्यानिरोधश्चेति । घटा- दिसन्ताननाशः प्रतिसङ्ख्यानिरोधः। प्रतिक्षणजायमानो घटादिनाशोऽ- प्रतिसङ्ग्यानिरोधः । चक्षुरादीन्द्रियाणि षडायतनानि । नामरूपस्य पृथिव्यादेरिन्द्रियेषु कारणत्वान्नामरूपप्रत्ययत्वम् । चक्षुषा रूपं पश्या- मीति विषयेन्द्रियविज्ञानानां समुदायः स्पर्शः। तादृशसमुदाये इन्द्रियं हेतुः। दुःखाधनुभवो वेदना। लोभस्तृष्णा। तृष्णाया वैपुल्यमुपादानम्। पुनः शरीरारम्भकं कर्म भवः। अपूर्वस्कन्धप्रादुर्भावो जातिः। जरामरणं प्रसिद्धम् । इत्थं भवचक्रं भ्रमतीति वदन्ति। तन्न-जगति विद्यमानानां कार्यकारणभावापन्नानां पर्यायाणामनन्तत्वेऽनाद्यविद्यादीनि द्वादशान्येव प्रतीत्यसमुत्पादेऽङ्गानीत्यस्यायुक्तत्वात् । न च मुमुक्षूणां ज्ञातव्यानि द्वादशाङ्गान्येव, तेषामेव मोक्षोपयोगित्वादिति वाच्यम्-मिथ्याज्ञान- रूपाविद्यावत् विपरीतश्रद्धानाचरणस्वरूपयोमिथ्यादर्शनचारित्रयोरपि संसारहेतुत्वेन हेयतया सम्यग्ज्ञानादेश्च मोक्षहेतुत्वेनोपादेयतया तेषामपि मुमुक्षुज्ञातव्यत्वात्, द्वादशेति नियमायोगात् । स्थिरत्वज्ञानमविद्येति न युक्तम् । जगति क्षणिकत्वस्य निरस्तत्वेन तज्ज्ञानस्यैवाविद्यात्वात् । तदभाववति तत्प्रकारकज्ञानत्वस्यैवाविद्यालक्षणत्वात् । रागादीनां पुण्यादिप्रकारतावर्तनमयुक्तम् । लोके शास्त्रे च सुखादिसाधनेष्वेव पुण्यादिप्रसिद्धिसत्त्वेऽपि रागादौ पुण्यादिव्यपदेशस्य कुत्राप्यभावात् । न ·158 प्रमेयरत्नालङ्कारे च रागादेः पुण्यजनकत्वात्तव्यपदेश इति वाच्यम्-विहितकर्मादीनामेव तजनकत्वेन रागादेस्तथात्वाभावात् । परम्परया तजनकत्वस्याविद्या- दावपि सत्वनाविद्यादेरपि तद्यपदेशप्रसङ्गात् । विज्ञानस्य षट्प्रकारत्व- मयुक्तम् –निर्विकल्पकस्य प्रागेव निरासात् । विज्ञानप्रत्ययं नामरूप. मित्यपि न युक्तम् --विज्ञानस्य रूपादिस्कन्धचतुष्टयात्मकनामरूपजन्य- तायाः कथंचिद्युक्तत्वेऽपि स्कन्धचतुष्टयस्य विज्ञानजन्यताया अत्यन्तम- प्रामाणिकत्वात्। किंच विज्ञानं नामरूपे उपादानं ? निमित्तं वा? नाद्यः- विज्ञानं स्कन्धचतुष्टययोरत्यन्तविलक्षणत्वेन सुवर्णमृद्धटयोरिवोपादानो- पादेयभावासम्भवात्। न द्वितीयः- अन्वयव्यतिरेकाभावेन सहकारित्व- स्याप्यप्रामाणिकत्वात् । यत्तु शरीरहेतुभूतं कर्म विज्ञप्तिरित्युक्तं सा किं चिद्रपा ? अचिद्रपा वा? आधेऽपसिद्धान्तात् , द्वितीये इष्टापत्तः, कार्मण- शरीरस्य तथा नामान्तरकरणात् । नामरूपप्रत्ययं पडायतनमित्यप्य- युक्तम्--रूपस्कन्ध एव पडायतनस्यान्तर्भूतत्वेन पृथगभिधाने प्रयोजना- भावात् । यत्तु सजातीयविजातीयव्यावृत्ताः परस्परासम्बद्धा निरंशाः क्षणिका रूपादिपरमाणुरूपविशेषा एव तत्त्वम् । न च सामान्यस्य व्यावर्तकस्यानभ्युपगमात् कथं व्यावृत्तत्वमिति वाच्यम्-विशेषाणां सामान्येन व्यावृत्तत्वे सामान्य केन व्यावय॑ते ? सामान्यान्तरेण चेदन- वस्था। स्वतश्चद्विशेषाणामेव स्वतो व्यावृत्तत्वं युक्तम् । तेषां परस्परा- सम्वन्धत्वं च तत्सम्बन्धस्य विचार्यमाणस्यासम्भवात् । किमेकदेशे- नाणूनां सम्बन्धस्सर्वात्मना वा ? आये एकस्यैवाणोरुपर्यधस्ताञ्चतुर्दिक्षु च षभिः परमाणुभिर्युगपत्सम्बन्धत्वात्परमाणोः 1 षडंशत्वापत्तिः । द्वितीयेऽपि पिण्डस्याणुपरिमाणादधिकपरिमाणानुपपत्तिः। सर्वात्मना सम्बन्धे एकस्मिन्नणावन्याणोस्तप्तायःपिण्डे जलस्येव सर्वात्मना'लीन- त्वात् । उक्तंच- षद्केन युगपद्योगात्परमाणोः षडंशता । सर्वात्मना तु सम्बन्धे पिण्डः स्यादणुमात्रकः । इति । तथाविधाणुरूपविशेषाश्च निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण गृह्यन्ते । गृह्यन्ते । न च प्रत्यंसस्य स्थिरस्थूलाकारावगाहित्वेनैवानुभवान्न तादृशाणुविषयकत्व 1 षडङ्गत्वापत्तिः (ख).. 2 अधीनत्वात् (क). -- -- ·चतुर्थपरिच्छेदः 159 प्रत्यक्षस्येति वाच्यं---निर्विकल्पकानन्तरभाविविकल्प एव स्थिरस्थूलाकार- भानात् । निर्विकल्पकसविकल्पकयो दाग्रहेण स्थिराद्यवगाहिन्नानेऽपि विशदत्वारोपोपपत्तरिति । तन्न-ज्यावृत्तिकर्मत्वरूपव्यावृत्तत्व-व्यावृत्ति- करणत्वरूपव्यावर्तकत्वयो रेकवासम्भवात् । अन्यथा छेदनकर्मभूत काष्ठ- स्यैव तत्करणत्वापत्तः । अंशभेदेनाकारभेदेन वा करणत्वकर्मत्वयोरुप- पादनसम्भवेऽपि निरंश निराकारे परमाणौ तदुपपादनासम्भवात् । कृत्स्नैकदेशविकल्पानुपपत्त्या परमाणूनां परस्परसम्बन्धखण्डनमपि न युक्तं न ह्याला कात्मयनैकदेशेन वा सम्बन्धः स्याद्वादिभिरिभ्यते- ताभ्यां जात्यन्तरस्य स्निग्धरूक्षतानिबन्धनस्य परमाणनां सतोयादि- वदभ्युपगमात् । सम्बन्धो ह्यर्थानां विश्लिष्टरूपपरित्यागेन संश्लिष्टरूपतया- परिणामः, चित्रसंवेदननीलाद्याकारवत्। न हि चित्रज्ञानं नीलादिभिरेक- देशेन सर्वात्मना वा सम्बध्यते, प्रागुक्तरीत्या दोषप्रसङ्गात् । किंतु संश्लिष्ट- ताकारेण परिणामरूप एव सम्बन्धः स्वीकर्तव्यः। स च सम्बन्धः क्वचि- दर्थानां परस्परानुप्रवेशात्मको पथा सक्तुतोयादीनाम् । कचिञ्चैकदेश- संश्लिष्टतारूपो यथाऽङ्गुल्यादीनाम् । निर्विकल्पकप्रत्यक्षेण तादृशाणुसिद्धि- वर्णनमपि न युक्तं-भवदभिमतनिर्विकल्पकस्य पूर्वमेव निरस्तत्वात् । तस्माद्विशेषकान्तोऽपि न साधीयान् । अत्यन्तभिन्नसामान्यविशेषवादिनो नैयायिकास्तु-द्रव्यगुणकर्म- सामान्यविशेषसमवायाभावास्सप्तपदार्थाः। तत्र ज्ञेयत्वं पदार्थसामान्यस्य लक्षणं । ईश्वरज्ञानविषयतायाः सर्वत्र सत्त्वेनाव्याप्तिविरहात् । गुणवत्वं क्रियावत्वं वा द्रव्यस्य लक्षणं । घटादावाद्यक्षणावच्छेदेन गुणाभावेऽपि द्वितीयादिक्षणावच्छेदेन तत्सत्त्वान्नाव्याप्तिः। गुणवत्वं. समवायेन बोध्यते न कालिकेन गुणवति गुणादो नातिव्याप्तिः । न चाकाशादिविभुद्रव्येषु क्रियाविरहादव्याप्तिरिति वाच्यं-क्रियासमानाधिकरणसत्ताभिन्नजाति- मत्वस्व विवक्षितत्वात् । तादृशद्रव्यत्वादिकमादाय विभुषु लक्षणोपपत्तेः। अत्र सत्ताभिन्नगुणत्वादिजातिमादाय गुणादावतिव्याप्तिवारणाय समा- नाधिकरणान्तं. क्रियासमानाधिकरणसत्तामादाय गुणादावतिव्याप्तिवार- णायं सत्ताभिन्नति । द्रव्यगुणान्यतरत्वमादाय गुणादौ तद्वारणाय जातीति। तानि द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि नव । तत्र गन्धवत्वं पृथिवीलक्षणं । वाय्वाधानीतपुष्परजोरूपपृथिवीगत- एकत्वासम्भवात् (क). 2 काष्ठस्येव (ख). 3 उपादान (ख). 4 नाव्याप्तिः (क) .

·160 प्रमेयरबालधार - गन्ध एव वाय्वादेरुपलभ्यते इति न तत्रातिव्याप्तिः । न च सुरभ्यसुरभि- कपालारब्धघटेऽव्याप्तः, तत्र परस्परविरोधेन कस्यापि गन्धस्यानुत्पत्त- रिति वाच्य-गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वस्य विवक्षितत्वात्। तादृशपृथिवीत्वजातेः सुरभ्यसुरभिकपालारब्धनिर्गन्धघटेऽपि सत्त्वात् । अत्र द्रव्यत्वव्याप्यजलत्वादिकमादाय जलादावतिव्याप्तिवारणाय समा- नाधिकरणान्तम् । गन्धसमानाधिकरणद्रव्यत्वमादाय जलादौ तद्वारणाय द्रव्यत्वव्याप्येति। जलपृथिव्यन्यतरत्वजलपृथिवीसंयोगादिकमादाय जलेऽ- तिव्याप्तिवारणाय जातिरिति। पृथिवी द्विविधा--नित्यानित्या च । नित्या परमाणुरूपा । द्वयणुकादिरूपाऽनित्या । भनित्या त्रिविधा-शरीरेन्द्रिय- विषयभेदात्। शरीरमस्मदादीनां । इन्द्रियं गन्धग्राहकं घ्राणं। विषयो मृत्पा- षाणादिः । शीतस्पर्शवत्वं जलस्य लक्षणम् । पृथिव्यादिवारणाय शीतेति। तदपि द्विविध-नित्यानित्यभेदात् । नित्यं परमाणुरूपम् । तद्भिन्नमा नित्यम् । अनित्यमपि त्रिविध-शरीरेन्द्रियविषयभेदात्। शरीरं वरुणलोके। इन्द्रियं रसग्राहकं रसनम् । विषयः सरित्समुद्रादिः । उष्णस्पर्शवत्तेजः तदपि पूर्ववदेव द्विविधम् । किंतु तत्र शरीरमादित्यलोके । इन्द्रियं रूपग्राहकं चक्षुः। विषयो वह्नयादिः। रूपरहितत्वे सति स्पर्शवत्वं वायोर्लक्षणम् । पृथिव्यादिवारणाय सत्यन्तम् । गगनादिवारणाय विशेष्यं । सोऽपि पूर्ववदेव द्विविधः। किंतु शरीरं वायुलोके। इन्द्रियं स्पर्शग्राहकं त्वक् । विषयो व्यजनपवनादिः । शम्दत्वमाकाशस्य लक्षणं । तच्च्यैकं विभु नित्यं च । विभुत्वं सर्वमूर्तद्रव्यसंयोगित्वं । नित्यत्वं प्रागभावा प्रतियोगित्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वम् । सवारणाय सत्यन्तम् । प्रागभाववारणाय विशेष्यम् । अतीतादिव्यवहारहेतुत्वं कालस्य लक्षणम् । व्यवहारे व्यवहर्तव्यतावच्छेदकस्य कारणत्वेन घटोऽतीतकालवानिति, व्यवहारकालवानिति, व्यवहारे कालस्य हेतु- त्वाल्लक्षणसङ्गतिः। दण्डीतिव्यवहारहेतुभूते दण्डेऽतिव्याप्तिवारणाया- तीतेति । स चैको विभुर्नित्यश्च । तस्यैकत्वेऽपि सूर्यपरिस्पन्दादिरूपो- पाधीनां भेदात्तत्तदुपाधिविशिष्टस्य कालस्य क्षणादिव्यवहारविषयत्वमुप- पद्यते। न च सूर्यक्रियायाः क्षणचतुष्टयस्थायित्वात्तद्विशिष्टस्य कालस्य कथं क्षणत्वमिति वाच्यं-स्वजन्यविभागप्रागभावविशिष्टा या क्रिया 1 अतिव्याप्तिः (ख). प्रतियोगित्वे (ख). --- , .

·चतुर्थपरिच्छेदः 161 तद्विशिष्टमहाकालस्य क्षणत्वात् । क्रियाक्रियावतोर्विभागो, विभागात् पूर्व संयोगनाश, उत्तरसंयोगोत्पत्तिः, क्रियानाश इत्यङ्गीकारेण स्वजन्य- विभागप्रागभावविशिष्टक्रियाया एकक्षणमात्रस्थायित्वेन तद्विशिष्टकालस्य क्षणत्वे बाधकाभावात् । घटः प्राच्य इत्यादिव्यवहारहेतुर्दिक् । सा चैका विभुर्नित्या च । तस्या ऐक्येऽप्युपाधिभेदात्याच्यादिव्यवहारः। तत्रोदय- गिरिसन्निहिता दिक् प्राची । अस्तगिरिसन्निहिता दिक् प्रतीची। सुमेरु- सन्निहिता दिगुदीची। तद्वयवहिता दिगवाची । ज्ञानाश्रय आत्मा। स विभुर्नित्यश्च । स द्विविधः-जीवेश्वरभेदात् । अनित्यज्ञानवान् जीवः नित्यज्ञानवानीश्वरः । जीवः प्रतिशरीरं मिन्नः । सुखादि- साक्षात्कारजनकत्वे सतीन्द्रियत्वं मनसो लक्षणम् । चक्षुरादि- वारणाय सत्यन्तम् । आत्मवारणाय विशेष्यम् । तच्चानन्तं, परमाणु- रूपं, नित्यं । द्रव्यकर्ममिन्नत्वे सति जातिमत्वं गुणसामान्यस्य लक्षणम् । द्रव्यकर्मवारणाय सत्यन्तम् । सामान्यादिवारणाय विशेष्यं । सामान्यादी जात्यभावान्नातिव्याप्तिः । ते च गुणा रूपरसगन्धस्पर्श सङ्ख्यापरिमाणपृथक्तसंयोगविभागपरत्वापरत्वसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्न गुरुत्वद्वत्वस्नेहसंस्कारधर्माधर्मशब्दा इति चतुर्विंशतिसङ्ख्याकाः । तत्र त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षाविषयत्वे सति चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयगुणत्वं रूपस्य लक्षणम् । संयोगादिवारणाय सत्यन्तम् । धर्माधर्मवारणाय चक्षुरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयेति। प्रभावारणाय गुणत्वनिवेशः। रूपं शुक्लनीलरक्तपीतहरितकपिशचित्रभेदात्सप्तविधम् । तच्च पृथिवीजल- तेजोवृत्ति। तच्च सप्तविधमपि रूपं पृथिव्याम् । जलेऽभास्वरशुक्लम् । भास्वरशुक्लं तेजसि । रसनग्राह्यत्वे सति गुणत्वं रसस्य लक्षणम् । रसत्ववारणाय सत्यन्तम् । यो गुणो दिन्द्रियग्राह्यस्तनिष्ठा जातिरपि तदिन्द्रियग्राह्येति नियमात् । स च मधुराम्ललवणकटुकषायतिक्तभदात्य- विधः । स च पृथिवीजलवृत्तिः । तत्र षड्विधोऽपि रसः पृथिव्याम् । जले तु मधुर एव । प्राणग्राह्यो गुणो गन्धः । स द्विविधः-सौरभा- सोरभभेदात् , पृथिवीमात्रवृत्तिः । चक्षुरिन्द्रियाग्राह्यत्वे सति त्वगि- न्द्रियग्राह्यगुणत्वं स्पर्शस्य लक्षणम् । संयोगादिवारणाय सत्य- न्तम् । धर्माधर्मवारणाय त्वगिन्द्रियग्राह्येति । वायुवारणाय गुणत्व निवेशः त्रिविधः-शीतोष्णानुष्णाशीतभेदात् । स च पृथिव्यादिचतुष्टयवृत्तिः । तत्र शीतं जले । उष्णस्तेजसि । अनुप्णा- PRA. 11 ·162 प्रमेयरलालङ्कारे शीतः पृथिवीवाय्वोः। रूपादिचतुष्टयं पृथिव्यां पाकजत्वादनित्यमेव । जलादौ पाकाभावान्नित्यगतं नित्यम.नेत्यगतमानत्यमिाते । एको दावि- त्यादिव्यवहारहेतुत्वं सङ्ख्याया लक्षणम् । सा एकत्वादिपराय॑पर्यन्ता बहुविधा नव द्रव्यवृत्तिः । तत्रैकत्वं नित्यगतं नित्यमानत्यगत- मानत्यम् । द्वित्वादिकं तु सर्वत्रानित्यमेव, अपेक्षाबुद्धिजन्यत्वात् । अणुमहानित्यादिव्यवहारकारणं परिमाणम् । तच्चतुर्विधम् । अणुत्व- महत्त्वदीर्घत्वलस्वत्वभेदात् नवद्रव्यवृत्ति । घटः पटात् पृथागत्यादिव्यव- हारकारणं पृथक्तुं नवद्रव्यवृत्ति। संयुक्तव्यवहारहेतुस्संयोगो नवद्रव्य- वृत्तिः । सयोगनाशहेतुत्वे सति गुणत्वं विभागस्य लक्षणम् । रूपादि- वारणाय सत्यन्तम । क्रियावारणाय विशेष्यं । स च नवद्रव्यवृत्तिः। परा- परव्यवहारकारणे परत्वापरत्वे । ते द्विविधे-दिकृते, कालकृते चेति । दूरस्थे दिकृतं परत्वम् । समीपस्थे दिकृतमपरत्वम् । ज्येष्ठे कालकृतं परत्वम् । कनिष्ठे कालकृतमपरत्वम् । सर्वव्यवहारहेतुत्वं शानस्य लक्षणं । तच चानं द्विविधं-स्मृतिरनुभवश्चति । संस्कारमात्रजन्यं ज्ञानं स्मृतिः । तद्भिन्नं ज्ञानमनुभवः । स द्विविधः-यथार्थानुभवायथार्थानुभवभदात् । तद्वति तत्प्रकारकं ज्ञानं यथार्थानुभवः । स चतुर्विधः-प्रत्यक्षानुमित्युप- मितिशब्दभेदात् । प्रत्यक्षादिलक्षणं तु पूर्वमेवोक्तम् । इतरेच्छानधीनेच्छा- विषयत्वं सुखस्य लक्षणम् । सुखजनककान्तादावतिव्याप्तिवारणायेतरे- च्छानधीनेति । कान्तादाविच्छायास्सुखेच्छाधीनत्वान्नातिव्याप्तिः । इतरद्वषानधीनद्वेषविषयत्वं दुःखस्य लक्षणम् । दुःखजनकसोदावति- व्याप्तिवारणायेतरद्वेषानधीनेति । इच्छात्वजातिमत्वमिच्छाया लक्षणम् । अहमिच्छामीत्यनुभवसिद्धो जातिविशेषः । अहं द्वेष्मीत्याद्यनुभवसिद्ध- द्वेषत्वरूपजातिमत्वं द्वेषस्य लक्षणम् । प्रयत्नत्वरूपजातिमत्वं प्रयत्नस्य लक्षणम् । प्रयत्नस्त्रिविधः-प्रवृत्तिनिवृत्तिर्जीवनयोनिश्चति । इष्टसाधन- ताज्ञानजन्यत्वे सति यत्नत्वं प्रवृत्तिलक्षणम् । निवृत्त्यादिवारणाय सत्यन्तम् । इष्टसाधनताशानजन्येच्छावारणाय विशेष्यं । द्विष्टसाधनता- ज्ञानजन्ययत्नत्वं निवृत्तिलक्षणम् । प्रवृत्तिवारणाय जन्यान्तम् । प्राण- सञ्चारहेतु यत्नत्वं जीवनयोनेर्लक्षणम् । आद्यपतनासमवायिकारणत्वं गुरुत्वस्य लक्षणम् । द्वितीयादिपतनासमवायिकारणे वेगेऽतिव्याप्तिवार- णायायेति । पतनं चाधोदेशसंयोगानुकूलव्यापारः। आद्यस्यन्दनासम: वायिकारणत्वं स्नेहस्य लक्षणम् । द्वितीयादिस्यन्दनासमवायिकारणे ·163 चतुर्थपरिच्छेदः वेगेऽतिव्यानिवारणायाद्यति । स्यन्दनं स्रवणम् । निम्नदशसंयोगानु- कूलजनिष्ठव्यापारः चूर्णादिपिण्डीभावहतुगुणत्वं स्नेहस्य लक्षणम् । संस्कारत्वजातिमत्वं संस्कारस्य लक्षणम् । स त्रिविधः-वेगो भावना स्थितिस्थापकश्चेति । तत्र वेगः पृथिव्यत्तेजोवायुमनस्तु नृर्तद्रव्येष्वभि- घातविशेषाजायते । अनुभवजन्या स्मृतिहेतुर्भावना । आकर्षणादिना स्थानान्तरं प्रापितस्य द्रव्यस्य पुनः स्वस्थानप्राप्तहेतुभूतो गुणः स्थिति- स्थापकः। विहितकर्मजन्यः स्वर्गादिहेतु गो धर्मः। निषिद्धकर्मजन्यो नरकादिहेतुर्गुणोऽधर्मः। श्रोत्रग्राह्यो गुणः शब्दः। शब्दत्ववारणाय गुण इति। कर्मत्वजातिमत्वं कर्मणां लक्षणम् । कर्मत्वजातिश्चलतीति प्रत्यक्ष- सिद्धा। तानि कर्माणि पञ्च। उत्क्षेपणापक्षेपणाकुञ्चनप्रसारणगमनभेदात् । ऊर्ध्वदेशसंयोगहेतुकर्मत्वमुत्क्षेपणस्य लक्षणम् ! अपक्षेपणादिवारणाय हेत्वन्तम् । पूर्वदेशसंयोगनाशवारणाय कर्मत्वनिवेशः । अधोदेश- संयोगहेतुत्वे सति कर्मत्वमपक्षपणस्य लक्षणम् । उत्क्षेपणवारणाय सत्यन्तम् । पूर्वदेशसंयोगनाशवारणाय कर्मत्वनिवेशः । समीपदेशा- संयोगहेतुकर्मत्वमाकुञ्चनत्वम् । दूरदेशसंयोगहेतु कर्मत्वं प्रसारणत्वम् । एतच्चतुष्टयभिन्नकर्मत्वं गमनत्वमिति । नित्यत्वे सत्यनेकसम- वेतत्वं सामान्यस्य लक्षणम्। संयोगादिवारणाय सत्यन्तम् । गग- नादिवारणाय विशेष्यम् । सामान्यं त्रिविधं-परमपरं परापरं चेति । तत्र परं सत्ता-सर्वजात्यपेक्षया व्यापकत्वात् । अपरं घटत्वादि-सर्व- जात्यपेक्षया व्याप्यत्वात् । परापरं द्रव्यत्वादि । घटत्वाद्यपेक्षया ध्यापकत्वात्सत्तापेक्षया व्याप्यत्वाच्च । विशेषाणां स्वतो व्यावृत्तत्वं लक्षणम् । तञ्च स्वात्मकलिङ्गजन्येतरभेदानुमितिविषयत्वम् । ल चैत- द्विशेषो विशेषान्तराद्भिन्नः, तादात्म्येनैतद्विशेषादित्यनुमानेन स्वात्मक- लिङ्गजन्येतरभेदानुमितिविषयत्वं, यथा विशेषस्य तथा एतद्धटस्तद्धटा- द्भिन्नः, एतद्धटादिति स्वात्मकलिङ्गजन्येतरभेदानुमितिविषयत्वं घट- स्यापीत्यतिव्याप्तिरिति वाच्यं-स्वभिन्नलिंगजन्येतरभेदानुमत्यविष- यत्वस्य विवक्षितत्वात् । एतद्धटस्तद्धटाद्भिन्न एतद्धटत्वादित्यनुमानेनै- तटस्य स्वभिन्नलिंगजन्येतरभेदानुमितेरपि विषयत्वादतिव्याप्निविर- हात् । नित्यत्वे सति सम्बन्धत्वं समवायस्य लक्षणम्। संयोगवारणाय सत्यन्तम् । आकाशादिवारणाय विशेष्यम् । स चावयवावयविनोर्गुण- गुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्तयोर्विशेषनित्यद्रव्ययोश्च सम्बन्धो 11* ·164 प्रमेयरलालङ्कारे भवति । स चैक एव समवायः। स्वसमवायसमवेतत्वान्यतर- सम्बन्धेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावस्य लक्षणम् । द्रव्यगुणकर्मसु सम- वायसम्बन्धेन सामान्यविशेषसमवायेषु स्वसमवायिसमक्तत्वसम्बन्धेन सत्तायाः सत्त्वेनोक्तान्यतरसम्बन्धेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावे वर्तत इति लक्षणलमन्वयः । यद्यपि समवायस्य स्वरूपसम्वन्धेन द्रव्यादिषु सत्त्वेऽपि समवायसम्बन्धेनाभावात्स्वसमवायसमवेतत्वं समवायस्य न सम्भवति। तथापि समवायीयस्वरूपसम्बन्धस्य समवायात्मकत्वात्सम- वायस्यापि द्रव्या दसमवंतत्वं सम्भवतीति बोध्यम् । स चाभावश्चतु- विधः-प्रागभावप्रध्वंसाभावात्यन्ताभावान्योन्याभावभेदात् । तत्रोत्पत्ति- शून्यत्व सति ध्वंसप्रतियोगित्वं प्रागभावस्य लक्षणम् । घटादिवारणाय सत्यन्तम् । गगनादिवारणाय विशेष्यम् । स च घटो भविप्यतीत्यादि- प्रतीतिसिद्धः । भविष्यत्वस्य वर्तमानकालीनप्रागभावप्रतियोगित्व- रूपत्वात् । उत्पत्तिमत्वे सति ध्वंसाप्रतियोगित्वं प्रध्वंसाभावस्य लक्षणम् । गगनादिवारणाय सत्यन्तम् । घटादिवारणाय विशेष्यम् । स च घटो नष्ट इत्यादिप्रतीतिसिद्धः। नित्यत्वे लत्यन्योन्याभाव भन्ना- भावत्वमत्यन्ताभावस्य लक्षणम्। ध्वंसादिवारणाय सत्यन्तम् । अन्योन्या- भाववारणायान्योन्याभावमिन्नेति । गगनादिवारणायाभावत्वनिवशः । स च घटो नास्तीत्यादिप्रतीतिसिद्धः। तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावत्वमन्योन्याभावत्वम् । प्रागभावादिवारणाय प्रतियोगिता- कान्तम् । स च घटः पटाद्भिन्न इत्यादिप्रतीतिसिद्ध इति वदन्ति। अत्र ब्रूमः-यदुक्तं ज्ञेयत्वं पदार्थसामान्यस्य लक्षणं, ईश्वरज्ञानविषय- तायाः सर्वत्र सत्त्वाल्लक्षणसमन्वय इति । तन्न--भवदभिमतेश्वरस्य निराकरणेन तज्ञानविषयतामादाय लक्षणसमन्वयासंभवात् । न च सर्व प्रमेयमित्यादिवाक्यजन्यं यदस्मदादिज्ञानं तद्विषयत्वमादाय सर्वत्र लक्षणसमन्वय इति वाच्यं -तथा सति शशशृङ्गं तीक्ष्णमित्यादिवाक्य- जन्यज्ञानमादाय शशशृङ्गादावतिव्याप्त१रित्वात् । एप वन्ध्यासुतो याति शशशृङ्गधनुर्धर" इत्यादिवाक्यादसद्विषयकबोधो जायत इत्यस्य प्रमेयरत्नमालान्यायमणिदीपिकयोर्ग्रन्थारम्भ एवोक्तत्वात् । किंच शेयत्वं हि ज्ञाननिरूपितविषयत्वम् । तत्र विषयत्वमात्रस्य लक्षणत्व- सम्भवाज्ज्ञाननिरूपितत्वं व्यर्थम् । समवायेन गुणवत्वं द्रव्यसामान्य- लक्षणमित्यपि न युक्तं भवद्भिमतसमवायस्यैकत्वेन गुणकर्मणोविद्य- ·चतुर्थपरिच्छेदः 165 मानस्य सत्तासमवायस्य गुणसमवायादभिन्नत्वेन समवायेन गुणवत्वस्य गुणकर्मणोस्सत्त्वेनातिव्याप्तेः । न च गुणादौ । गुणलमवायसत्त्वेऽपि समवायेन गुणाभावान्नातिव्यातिरिति वाच्यं यत्र यदीयलम्वन्धलत्त्वं तत्र तेन सम्बन्धेन तत्सत्त्व मेति लियमाद्धटसंयोगवति भूतले घटादि- सत्त्ववत् , गुणसमवायवति गुणादौ समवायेन गुणवत्वस्यावश्यकत्वात् । चतुर्विंशतिर्गुणाः । पञ्च कर्माणि । सामान्यं द्विविधम् । रूपं रसात्पृथक्कर्मसामान्यात्पृथ गत्यादिव्यवहारेण गुणादौ संख्यापृथक्तुरूप- गुणसत्त्वेन गुणलक्षणातिव्याप्तेश्च । न च गुणाश्चतुर्विंश तेरित्यादावय- मेकोयनेक इत्याद्यपेक्षाबुद्धविशेषविषयत्वमेव चतुर्विंशतित्वम् , न तु संख्या, एवं रूपं रसात् पृथगित्यस्य रसाद्भिन्नमित्यर्थाद्भेद एव प्रतीयते, न तु गुण इति नातिव्याप्तेरिति वाच्यं सर्वत्र संख्याव्यवहारे पृथगिति व्यवहारे चोक्तापेक्षावुद्धिविशेषविषयत्वान्योन्याभावयोरेव विषयत्वसम्भवेन संख्यापृथक्तयोर्गुणत्वस्यैव लोपापत्तेः। यद पे क्रिया- वत्वं द्रव्यलक्षणमित्युक्त्वा तस्य क्रियासमानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्वे तात्पर्यमिति तात्पर्यवर्णनम् , तदपि न युक्तम् । क्रियासमानाधिकरणसत्ता- भिन्नजातिमत्वेन द्रव्यत्वनिवेशमङ्गीकृत्य तस्य द्रव्यलक्षणत्वापेक्षया द्रव्य-वजातिमत्वं लक्षणमित्यस्य युक्तत्वात्। एवं कतिपयद्रव्यवर्तिनोऽपि क्रियावत्वस्य द्रव्यलक्षणत्वे घटत्वादेरपि द्रव्यलक्षणत्वापत्तिः । समानाधिकरणसत्ताभिन्नजातिमत्वे तात्पर्याङ्गीकारेण घटादावव्याप्ति- वारणस्य संशयकत्वात् । एवं पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशेत्यादिना पृथि- व्यप्तेजोवायूनां द्रव्यचतुष्कत्वाभिधानमनुचितम् । पृथिव्यप्तेजोवायूना- मेकपुद्गलद्रव्यपरिणामत्वेनैकद्रव्यत्वात् । रूपरसगन्धस्पर्शवन्तः पुद्गला इति तल्लक्षणात् । न च यथा नवद्रव्याणां द्रव्यत्वन साम्प द्रव्या- वान्तरभेदवद्र्परसगन्धस्पर्शवत्वरूपपुद्गलत्वेन साम्येऽप द्रव्यावान्तर- भेदत्वं दुर्निवारमिति वाच्यं-पृथिव्यप्तेजोवायूनां भिन्नद्रव्यत्व उपादानो- पादेयभावानुपपत्तः । अस्ति चंद्रकान्ताजलस्य जलादेश्च मुक्ता- फलादेरुत्पत्तिः। न च तत्र चन्द्रकान्ताद्यन्तर्गतजलादिद्रव्यादेव जला- द्युत्पत्तिर्न तु चन्द्रकान्ता दति वाच्यं-चन्द्रकान्तादौ जला दमद्भावा- वेदकप्रमाणाभावात् , कार्यभूतद्रव्यस्योपादानांतर्वृ त्तत्वकल्पने मृत्पिण्डा घटत्व- 1 गुणसत्त्व (ख). 2 गुणवत्व (क).

·166 प्रमेयरत्नालङ्कारे .. दावप्यन्तर्वृत्तिनो घटादेरेवाभिव्यक्तिरिति कल्पनाप्रसङ्गेन सांख्यमत- प्रवेशापत्तः। अतो जलपृथिव्यादीनामुपादानोपादेयभावदर्शनादेक- द्रव्यत्वमावश्यकम् । एतेन गन्धवत्वं पृथिव्या लक्षणमित्यपि निरस्तम् । जलतेजोवायुष्वपि गन्धसत्त्वेनातिव्याप्तेः। सुरभि जलं, सुरभि पाग्निः, सुरभि युरिति प्रत्यक्षण जलाइयो गन्धवन्तः स्पर्शवत्वात्पृथिवीवदि- त्यनुमानेन च जलादो गन्धसिद्धेः। उक्तं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये- 'पुद्गलद्रव्यत्वेन जलादावपि गन्धादिगुणचतुष्टयसद्भाव" इति । एवं शीतस्पर्शवत्वं जलस्य लक्षणमित्यपि न युक्तं-चन्द्रकान्ता- दावतियातः। उप्णस्पर्शवत्वं तेजस इत्यपि न युक्तं-तप्तशिलादावति- व्याप्तेः । तत्र शिलादावेवातपादिसम्बन्धादुष्णस्पर्शात्मकपर्यायोत्पत्तः । रूपरहितत्वे सति स्पर्शवत्वं वायुलक्षणमित्यपि न । वायावप्यनुद्भूतरूप- सत्त्वादन्यथा पुद्गलद्रव्यत्वानुपपत्तेः। वायू रूपवान् , स्पर्शवत्वादित्यनु. मानेन वायावपि रूपसिद्धेः। यदपि पृथिव्यप्तेजोवायवो द्विविधाः- नित्यानित्यमेदात् । नित्याः परमाणुरूपाः। अनित्या द्वयणुकादिरूपा इति । तदयुक्तं-नित्यपरमाणुसद्भावे प्रमाणाभावात्-परमाणूनाम- तीन्द्रियत्वेन प्रत्यक्षासम्भवात् । न च द्वयणुकादिकार्य स्वपरिमाणा- दल्पपरिमाणववव्यारब्धं कार्यत्वाद्धटादिवदिस्सनुमानेन परमाणुस्सिध्य- तीति वाच्यं-रूपादौ पारमाणाभावेन स्वपदेन रूपाद्युपादानासम्भवेन निरुक्तसाध्याभावति तत्र व्यभिचारात्। द्रव्यत्वे सतीति विशेषणेऽपि अस्मतूलपिण्डादौ व्यभिचारात् । महतः पलालकूटात्प्रशिथिलावयव- कार्यासपिण्डाच्च न्यूनपरिमाणस्य भस्मनो निबिडावयवकासपिण्डस्य चोत्पत्तिदर्शनात् । किंच कार्यद्रव्यत्वस्य कारणद्रव्यारब्धत्वेनैव व्याप्तिः। न तु न्यूनपरिमाणकारणारब्धत्वेन । कार्य हि क्वचित्समपरिमाणादपि कारणाजायते । यथा मण्डादेर्दध्यादि। क्वचिन्न्यूनपरिमाणात्-यथा बीजाक्षः । क्वचिदधिकपरिमाणात्--यथा काष्ठकूटाद्भस्म । परमाणूनामसिद्धानत्याः पृथिव्यादयः परमाणुरूपा इति न युक्तम् । एतेन परमाणवो नित्याः, कारणशून्यत्वात् गगनादिवदित्यपि निरस्तं , आश्रयासिद्धः । कथंचिन्नित्यत्वसाधने जैनमतप्रवेशापत्तः। सर्वथा नित्यत्वसाधने च साध्याप्रसिद्धः । सर्वथा नित्यस्य गगनस्य निराकरिष्यमाणतया दृष्टान्तासिद्धेः । स्थूलावयविद्रव्यनाशात्सूक्ष्माव- यवोत्पत्तेः प्रत्यक्षादिसिद्धत्वेन परमाणोद्वर्यणुकनाशकारणकत्वाव- अतः ·चतुर्थपरिच्छेदः 167 .. श्यकत्वेन कारणशून्यत्वरूपहेतोरसिद्धश्च । न चावयवद्वयसंयोग- नाशादवयवानां विभागः, अवयविनाशश्च जायते तेन प्रत्येकमवयवानां स्फुटं प्रतीतिमात्रं न तूत्पत्ति रति वाच्यं-उक्त- रीत्या परमाणूनामहेतुकत्वोपपादने द्वयणुकादिस्कन्धस्याप्यहेतुत्व- प्रसङ्गात् । तत्रापि कुलालादिव्यापारेण कपालादिसंयोग एव जायते । न तु घटादिरूपस्कन्ध इति वक्तुं शक्यत्वात् । परमाणवः . स्कन्धनाश- पूर्वकाः, तदन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् । घटनाशान्वयव्य तिरेकानु- विधायिकपालवत् । न च स्वतन्त्रपरमाणुषु स्कन्धनाशमन्तरेणाप सद्भावप्रतीतेस्तेषूक्तहेतो गासिद्धिर्वाधश्चति वाच्यं-स्वतन्त्रपरमाणू- नामेवासिद्धः। विवादापन्नाः परमाणवः स्कन्धनाशपूर्वकाः, परमाणु- त्वात्, व्यणुकनाशपूर्वकपरमाणुवदित्यनुमानेन स्वतन्त्रपरमाणूनां निरस्तत्वाञ्च । न च पटोत्तरकालभाविनां तन्तूनां पटनाशपूर्वकत्वेऽपि पटपूर्वकालभाविनां तेषां पटनाशपूर्वकत्वाभाववत् , केषांचित्पर- माणूनां द्वयणुकनाश'पूर्वकत्वाभावसम्भव हात वाच्यं-पटपूर्वकाल- भाविनामपि तन्तूनां प्रवेणीनाशपूर्वकत्वेन स्कन्धनाशपूर्वकत्वाऽविघा- न च परमाणूनामेवासिद्धत्वात्तत्र स्कन्धनाशपूर्वकत्वानुमान युज्यते, आश्रयासिद्धेरिति वाच्यं भवदुक्तानुमानेनैव परमाणूनाम सद्धे- रुक्तत्वात् । अणुपरिमाणतारतम्यं क्वचिद्विश्रान्तं, परिमाणतारतम्य- त्वात् , महत्परिमाणतारतम्यवदित्यनुमानेन महत्परिमाणतारतम्यस्य गगनादौ विश्रान्तत्वमिवाणुपरिमाणतारतम्यविश्रान्त्याश्रयतया परमाणूनां सिद्धौ बाधकाभावात्। तस्मानित्याः परमाणव इत्ययुक्तम्। अनित्या द्वयणु कादिरूपावय वन इत्यपि न युक्तं-अवयविद्रव्यस्य वृत्तिविकल्पेनानुपपन्न- त्वात् । व्यणुकादिरूपमवयविद्रव्यं परमाण्वादावकदेशेन वर्तते ? सर्वात्मना वा? आये तथाविधैकदेशेऽपि वृत्तिविकल्पानतिवृत्त्याऽन- वस्था। द्वितीये घणुकादेरेकस्मिन्परमाणौ सर्वात्मना सत्त्वेन परमा- ण्वन्तरे सत्त्वानुपपत्तिरिति । यत्तु शब्दवत्वमाकाशस्य लक्षणं तच्चैकं विभु नित्यं चेत्युक्तम् । तन्न-शब्दस्य पुद्गलद्रव्यपरिणामत्वेनाकाश तद्वत्ताभावनासम्भवात् । भवदमिमताकाशे प्रमाणाभावाच्च । शब्दः किंचिद्व्याश्रितो गुणत्वाद्पादिवदित्यनुमानेन शब्दाश्रयतया 1 पूर्वकत्वासम्भव (ख). तात् ।

·168 प्रमेयरवालकारे आकाशं सिध्यतीति वाच्यं-शब्दस्य पुद्गलद्रव्यपरिणामत्वेन तदाश्रितत्व- मादाय सिद्धसाधनात् । नित्यविभुद्रव्याश्रितत्वसाधने रसगन्धादौ व्यभिचारी रूपादिवदिति दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं च । किंच शब्दस्य द्रव्यत्वाभ्युपगमाद्गुणत्वादिति हेतोः स्वरूपासिद्धिश्च । अथ शब्दो गुणश्चतुर्ग्रहणायोग्यत्वे स.त बहिरिन्द्रियग्राह्यजातिमत्वात् सुखादि- वदित्यनुमानाद्गुगत्वं सिध्यति । घटादौ व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं । कालादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यं । चक्षुर्ग्रहणायोग्यत्वे सति वहि- रिन्द्रियग्राह्यत्वादित्युक्ते शब्दत्वे व्यभिचारः । अतो जातिमत्वादिति । तथा च शब्दस्य गुणत्वसिद्धर्ना सिद्धिरिति चेन्न-गुणत्वाभाववति वायावयुक्तहेतुसत्त्वेन व्यभिचारात् । वायोस्त्वगिन्द्रियजन्यप्रत्यक्ष- विषयत्वस्य नवीनैः सिद्धान्तितत्वात् । शब्दो द्रव्यं गुणवत्वात् क्रिया- वत्वाद्धटादिवदित्यनुमानवाधितत्वेन भवदनुमान गुणत्वासिद्धेश्च । शब्दस्य गुणवत्वं च स्पर्शपरिमाणसङ्ख्यासंयोगाश्रयत्वादेव सिद्धम् । न च शब्दस्य स्पर्शवत्वमसिद्धम् । शब्दः स्पर्शवान् स्वसम्बन्धादर्था- न्तराभिचलनहेतुत्वात् वाय्वादिवदित्यनुमानेन स्पर्शवत्वसिद्धेः। दृश्यते हि शतघ्नयादिशब्दे निसृते सौधादिचलनं । न च तत्र शब्दसह- चरितवायुसम्बन्धादेव सौधादिचलनं ; न तु शब्दसम्बन्धादित्युक्तहेतुर- सिद्ध इलि वाच्यं-चलने शब्दसम्बन्धान्वयव्यतिरेकानुविधानप्रतीत्या शब्दसम्बन्धहेतुकत्वावश्यकत्वात् । अन्यथा घटादावपि दण्डादिहेतु- कत्वासिद्धिप्रसंगात् । न च शब्दस्य गुणत्वेन स्पर्शरहितत्वात् तत्स- म्बन्धस्य चलनहेतुत्वाऽसम्भवाद्वायुसम्बन्धस्यैव तद्धतुत्वं युक्तमिति वाच्य-तथा सति चक्रकप्रसंगात् । शब्दस्य गुणवसिद्धौ द्रव्यत्वा- सिद्धः प्रयोजिका। द्रव्यत्वासिद्धौ स्वसम्बन्धादर्थान्तरे चलनहेतुत्वा- दिति हेतुत्वसिद्धिः प्रयोजिका । तथाविधहेत्वसिद्धौ च गुणत्वं प्रयोजकमिति। तथा शब्दः स्पर्शवान् , स्पर्शवता द्रव्येण निरुध्यमान- त्वात् ; पाषाणादिना निरुध्यमानजलप्रवाहवत् । निरुध्यते च शब्दः स्पर्शवद्भिः प्रतिवातभित्त्यादिभिरित्यनुमानेनापि स्पर्शवत्वसिद्धिः । अयमल्पः, अयं महान् , अयमेको वर्णः, इमौ द्वौ वर्णी, अयं संयुक्तो वर्ण 5 . ३ 4 अर्था- 1 न सिद्धिरिति (क). 2 द्रव्यगुणत्वासिद्धेश्च (क). गुणवत्वाच्च (ख). न्तरे चलनहेतुत्वात् (क). 5 शतधन्यादि (क). हेत्वसिद्धिः (ख).

·चतुर्थपरिच्छेदः 169 इत्यादिप्रतीत्या शब्दे परिमाणसङ्ख्यासंयोगसिद्धिः। शब्दः संयोगाश्रयो वाय्वादिनाऽऽनीयमानत्वात्पांस्वादिवदित्यनुमानेनापि संयोगसिद्धिः । न च वाय्वानीयमाने गन्धे संयोगाश्रयत्वाभावाद्वयभिचार इति वाच्यं तत्र गन्धाश्रयसुरभिभागानामेव द्रव्याणां वाचुनाऽऽनीयमानत्वात् । न चात्रापि शब्दाश्रयद्रव्यानयन मिति वक्तुं युक्तं-शब्दाश्रयस्य गगनस्य विभुत्वेना नयनायोग्यत्वात् । एवं च शब्दस्य क्रियावत्वमपि सिध्यति । शब्दः क्रियावान् , पूर्वदेशविभागपूर्वकोत्तरदेशसंयोगवत्वात् , वाणादि- वदित्यनुमानात् । क्रियाशून्ये उत्तरदेशसंयोगाश्रये गगने व्यभिचार वारणाय विभागपूर्व केति । शब्दे उत्तरदः संयोगाभावे मेरीदेशे जातस्य तस्य श्रोत्रासनिकपात्प्रत्यक्षानुपपत्तेः शब्दानयन कल्पनावश्य कत्वात्। न च गगने भेर्यादिदेशमारभ्य श्रोत्रपर्यन्तं वीचीतरंगन्या- येन गइयारा जायते, न तु शब्दो वायुनाऽऽनीयत इति वाच्यं तथा सत्यनन्त शब्दकल्पनागौरवप्रसंगात् । देवदत्तमुखोद्गतं शब्दं शृणोमीति प्रतीतेर्भमत्वापत्तश्च। तत्र वीचीतरंगन्यायेन श्रोत्रदेशे जातस्य शब्दस्य श्रवणेऽधि सखोद्गतशब्दस्याश्रवणात् । प्राच्यं शब्द शृणोनि, प्रतीच्य शब्दं शृणोमीत्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिश्च । तत्तदेशजातशब्दानामग्रहणात् । अतः शब्दस्य द्रव्यत्वन गुणत्वाभावाद्गुणत्वेऽपि तदाश्रयतया पुद्गलस्यैव सिद्धर्नाकाशसिद्धिः। न चाकाशस्य जैनैरपि स्वीकारात्तन्निराकरणेऽ. पसिद्धान्तप्रसंग इति वाच्यम नैयायिकपरिकल्पितस्य सर्वथा नित्यनिरंश स्वभावस्यैवाकाशस्यास्माभिः प्रतिक्षेपात् । कथंचिन्नित्यस्य सांशस्या काशस्यांगीकारात् । ननु तादृशाकाशसद्भाव किं मानमिति चेत् युग- पन्निखिलपदार्थावगाहः साधारणकारणजन्यो युगपन्निखिलारगाहत्वात् एकसरस्सलिलान्तःप्रविष्टमत्स्यावगाहवदित्यनुमानस्यैव निखिलवस्त्व- वगाहनाधारत्वेनाऽऽकाशसाधकत्वात् न चालोकतमसोरेवा- शेषवस्त्ववगाहनाधारतया ताभ्यां सिद्धसाधनमिति वाच्यम् - आलोकतमसोरपि सन्तिर्गतत्वेन तदवगाहनाधारत्वस्य तयोर- सम्भवात् । न चाकाशस्य कल्पनेऽपि स्वावगाहनाधारत्वमाकाशस्य न सम्भवति, स्वस्यापि स्वावगाहनाधारत्वकल्पने च निखिल- पदार्थानामेव तथात्वसम्भवादाकाशकल्पनं व्यर्थमिति वाच्यम्-आका- 1 आनयनायोग्यत्वाभावात् (ख). ।

·170 प्रमेयरत्नालङ्कारे शस्य विभुत्वेनान्यत्रावस्थानासम्भवेन स्वाधारत्वोपपत्तः । तदति- रिक्तपदार्थानां चाल्पपरिमाणत्वेन स्वाधारत्वायोगात्तदवगाहनाधार- तयाऽऽकाशावश्यकत्वात् । न चैवं दिक्कालात्मनामाकाशेऽवगाहो न स्यात्तेपां विभुत्वादिति वाच्यं-दिग्द्रव्यस्यैवाप्रामाणिकत्वात् । कालात.नोः प्रामाणिकत्वेऽपि त्योर्विभुत्वस्य निराक रिप्यमाणत्वादिति यदप्यतीतादिव्यवहारहेतुत्वं कालस्य लक्षणमित्यादि, तदपि न-काल- स्यैकत्वे घटोऽतीतकालवान् , वर्तमानकालवान् , भविष्यकालवानि- त्यादिविलक्षणव्यवहारजनकत्वानुपपत्तेरुक्तलक्षणस्यासम्भवग्रस्तत्वात् । न व कालस्यैकत्वेऽपि प्रकृतशब्दप्रोगाधिकरणकालवृत्तिध्वंसप्रतियोगि- क्रियाविशिष्टत्वेनातीतव्यवहारविषयत्वं, प्रकृतशब्दाधिकरणत्वेन वर्तमान व्यवहारविषयत्वं, प्रकृतशब्दध्वंसवत्वेन भविष्ययवहारविषयत्वमङ्गी- क्रियते; विशेष्यस्यैक्यऽपि विशेषणभेदाद्यवहारमेदोपपत्तिः, एकस्यैव पुरुषस्य पचनयाचनादिक्रियाभेदेन पाचक याचक इति विलक्षणव्यव- हारदर्शनादिति वाच्यम्-एवमपि वर्तमानकालोऽयं, नातीतकाल इति मेदव्यवहारानुपपत्तेः । उदाहृतस्थलेऽयं याचको न पाचक इति व्यव- हारविरहात् , कालस्यैच्यासम्भवात् । एवं चिरक्षिप्रयोगपद्यघटिका- मुहूतै दनपक्षमासादिव्यवहार मेदानुपपत्तिरपि बोध्या । एवं चायं कालोs- गुरूपः प्रत्याकाशप्रदेशं विभिन्नोऽभ्युपगन्तव्यः, विभोरेकस्य स्वीकारे कुरुक्षेत्रलङ्काकाशप्रदेशयोर्दिवसादिभेदानुपपत्तरित्यन्यत्र बिस्तरः यदपि घटः प्राच्य इत्यादिव्यवहारहेतुर्दिगित्यादि तदपि न दिशो निरं- शैकद्रव्यत्वाङ्गीकारे घटः प्राच्यः, घटः प्रतीच्य इत्यादिविलक्षणव्यव- हारजनकत्वानुपपत्तेः । न च चैत्रापेक्षयेयं प्राचीत्यस्य चैत्रनिष्ठोदयगिरि- संयुक्तसंयोगापेक्षयाऽल्पतरोदयगिरिसंयुक्तसंयोगवन्मूर्तावच्छिन्ना दिगि- त्यर्थात् , चैत्रापेक्षयेयं प्रतीचीत्यत्र चैत्रनिष्ठोदय गरिसंयुक्तसंयोगापे- क्षयाऽधिकतरोदयगिरि संयुक्तसंयोगवन्मूर्तावच्छिन्ना दिगिन्यर्थादुपाधि- भेदेन विभिन्नव्यवहारजनकत्वोपपत्तिः, मूत च क्रियावद्व्यमिति वाच्यम्-एवमपीयं प्राची न प्रतीचीति व्यवहारानुपपत्तेः । तत्तदुपाध्य- वच्छिन्नाकाशप्रदशैरेव प्राच्यादिव्यवहारनिर्वाहेऽतिरिक्तदिग्द्रव्यकल्पने गौरवात् । आकाशप्रदेशानां मेदेनेयं प्राची न प्रतीच्यादिव्यवहारनिर्वा- हात् । तस्मादिग्द्रव्यं नातिरिक्तम् । यत्तु ज्ञानाश्रय आत्मा, स विभुर्नित्य- श्चेति । तन्न- आत्मनो विभुत्वे मानाभावात् ।

·चतुर्थपरिच्छेदः 171 -, ननु आत्मा विभुः, अणुपरिमाणानधिकरणत्वे सति नित्यद्रव्यत्वा- दाकाशवदित्यनुमानमेवात्मनो विभुत्वे मानम् । न च हेतौ विशेषणा- सिद्धिः । आत्माऽणुपरिमाणानधिकरणं, प्रत्यक्षविषयत्वाद्धटादिवदेत्य- नुमानेन विशेषणांशसिद्धेः । न च विशेष्यालिद्धिः । आत्मा नित्यः, स्पर्श- शून्यद्रव्यत्वात्, क्षणिकविशेषगुणवत्वाद्वा, आकाशवदित्यनुमानेन स्पर्शशून्यस्य क्षणिकशब्दाश्रयस्या'काशस्येव क्षणिकज्ञानाश्रयस्वात्मनोऽ- पि नित्यत्वसिद्धरिति चेन्न-अणुपरिमाणामधिकरणत्वे सति नित्यद्रव्य- त्वादित्यत्र नित्यत्वं यदि सर्वथा विवक्षितं तदा हत्वप्रसिद्धिः, लवथा नित्यत्वस्य काप्यसिद्धत्वात् । यदि कथंचित्तदा घटादौ व्यभिचारः । घटादेरपि द्रव्यरूपेण नित्यत्वान्निरुक्तहेतुमति तत्र विभुत्त्ररूपसाध्याभा. वात् । अत उक्तानुमानेन बिभुत्वासिद्धरणुत्वे प्रत्यक्षानुपपत्तदेहसमपरि- माणत्वरूपमध्यमपरिमाणत्वमेव युक्तमिति । यदपि सुखादिसाक्षात्कार- कारणत्व सतीन्द्रियत्वं मनसो लक्षणम् । तच्चानन्तं परमाणुरूपं नित्य- मिति । तन्न-मनसः पौगलिकत्वेनातिरिक्तद्रव्यत्वासिद्धः । मनः पौद्गलि- कमिन्द्रियत्वाञ्चक्षुरादिवदित्यनुमानेन तस्य पौगलिकत्वलिद्धेः । न च चक्षुरादीनां प्रतिनियतरूपादिग्राहकतया प्रतिनियतभूतान्तर्भावस्य युक्त- त्वेऽपि मनसः कस्मिन् भूतेऽन्तर्भावो विनिगमनविरहादिति वाच्यम्- पृथिव्यादिद्रव्यचातुर्विध्यस्यैव निरस्तत्वात् । पृथिव्यादिमेदाङ्गीकारेऽपि प्रतिनियतरूपादिग्राहकस्य प्रतिनियतभूतकार्यतावत्सकलरूपादिग्राहकस्य मनसः सकलभूतकार्यतया युक्तत्वात्। किं च मनसः सुखादिसाक्षात्कार जनकत्वं हि संयुक्तसमवायरूपसन्निकर्षद्वारा भवद्भिरिष्यते । भवन्मते आत्मनां विभुत्वेनान्यदीयमनसाप्यन्यात्मगतसुखादिसाक्षात्कारापत्तिः । न चान्यात्ममनस्संयोगव्यावृत्तं वैजात्यं कल्पयित्वा विजातीयात्मसनस्सं- योगत्वेन हेतुतास्वीकारान्न तदापत्तिरिति वाच्यं तथाविधवैजात्ये मानाभावागौरवाच । भवदभिमतात्ममनसोईयोरपि निरंशत्नेनैकदेशेन कात्स्नयन वा संयोगासम्भवाञ्चति । एवं रूपरसगन्धस्पर्शेत्यादीनां चतु- विंशतित्ववर्णनमपि न युक्तम् । शौर्यौदार्याधनेकगुणानां लोकसिद्धत्वात् । तत्र रूपस्य पृथिवीजलतेजोवृत्तित्वं रसस्य पृथिवीजलवृत्तित्वं, गन्धस्य पृथिवीवृत्तित्वं, स्पर्शस्य पृथिव्यादिचतुष्टयवृत्तित्वमिति नियमोपपादन- 1 आकाशस्यैव (ख). 2 प्रतीतिनियत (क). ३ अस्मिन् (ख). 4 सकलभूतकार्यताया.

·172 प्रमेयरलालद्वारे म.पे न युक्तम् । रूपादिचतुष्टयस्यापि पुद्गलद्रव्यगुणत्वेन स्पर्शवत्सर्व- त्रावस्थानस्य युक्तत्वात्प्रतिनियतव्यवस्थानुपपत्तेः । सङ्ख्यायास्तु गुणत्व- मेव न युक्तम् । गुणादावपि सत्त्वात्-चतुर्विंशतर्गुणाः, पञ्च कर्माणी- त्या देव्यवहारात् । द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्ववर्णनाप न युक्तम् । एक- त्ववदित्वादेरपि पदार्थेषु स्वभावसिद्धत्वात् । द्वित्वादिव्यवहार एवा- पेक्षावुद्धेः कारणत्वात् । यथैव स्वकारणकलापात् स्थूलत्वा दधर्मोप्तेषु बदरादिषूत्पन्नेष्विदमस्मात् स्थूलमिदमस्मात्सूक्ष्ममित्या दव्यवहार एवा- पेक्षावु द्धजन्यस्तहत् । ज्ञानमात्रेणार्थोत्पत्त्यङ्गीकारे सर्वस्याप्य भप्रेतार्थ- सिद्धप्रसङ्गात् । एवमपेक्षा देबुद्धेर्द्धित्वा.दहेतुत्वे कयाचिदपेक्षावुद्धया द्वित्वम् , कयाचिद्वहुत्व मिति नियमानुपपत्तिः। न च द्रव्यद्वयविषयतया तबुद्धया द्वित्वं, द्रव्यत्रयविषयिण्या बहुत्वमिति स्वीकारान्नानुपपत्तिरिति वाच्यं-द्वित्वादिसङ्ख्योत्पत्तेः प्रागद्रव्येषु द्वित्वस्य वहुत्वस्य वाऽसम्भ- वात् । एवं परिमाणाख्यगुणवर्णनमपि न सत्, वस्तुसंस्थानव्यतिरिक्तस्य तस्यासंभवात् । अन्यथा त्रयश्रत्वचतुरश्रत्ववर्तुलत्वादेरपि तथात्वप्रसङ्गेन परिमाणचातुर्विध्यानुपपत्तः । यदपि पृथग्व्यवहारकारणं पृथक्तमिति, तदपि न तथा सत्यपृथग्व्यवहारकारणस्यापृथक्तस्यापि गुणान्तरत्वा- पत्तेः । ननु घटः स्वस्मादपृथगिति व्यवहारविषयो भेद एव न गुणान्तर- मिति चेत्पृथक्तव्यवहारविषयोऽपि भेद एव न गुणान्तरमित्यस्य तुल्य- त्वात् । संयोगोऽपि नैरन्तर्यावस्थितपदार्थान्तरव्यतिरिक्तो नानुभूयते । नैरन्तर्येण परिणतानां पदार्थानामेव संयुक्तव्यवहारहेतुत्वात् । नैरन्तर्य- रूपसंयोगस्य च गुणत्वे सामीप्यदूरत्वादेरपि गुणान्तरत्वप्रसङ्गात् । विभागोऽपि नैरन्तर्याभावमात्रं, न गुणः । भवदभिमतविभागशून्ययोरपि सह्यविन्ध्ययोर्विभक्तप्रत्ययोत्पत्तिदर्शनात् । न हि तत्र भवदभिमतविभाग- सम्भवः-संयुक्तार्थेष्वेव संयोगनाशे विभागस्य भवद्भिरुक्तत्वात् । परा- परत्वे अपि न गुणौ, बहुकालवत्वन्यूनकालवत्वदूरदेशस्थत्वसमीपदेश- स्थत्वानामेव परापरप्रत्ययविषयतया गुणत्वायोगात् । अन्यथा काल- कृतस्य दिक्कृतस्य च मध्यव्यवहारदर्शनेन मध्यत्वस्यापि गुणान्तरत्व- प्रसङ्गात् । एवं गुरुत्वमपि न गुणः । तत्सद्भावे मानाभावात् । न च पतनरूपकार्येण तत्कारणभूतं गुरुत्वमनुमीयत इति वाच्यं-पतनरूप- कार्येण तजनकतावच्छेदकशक्तेरेवानुमानेन तदतिरिक्तगुणासिद्धः । अन्यथा गुरुत्ववल्लघुत्वस्यापि गुणत्वप्रसङ्गात् । न च गुरुत्वाभाव एव .

·173 चतुर्थपरिच्छेदः लघुत्व मिति वाच्यं-निनिगमनविरहेण लघुत्वाभाव एव गुरुत्वमित्यपि वक्तुं शक्यत्वात् । किंच गुरुत्वस्य गुणत्वे कारणगुणात् कार्ये गुणारम्भ- दर्शनेन तन्तुगतेन दशपलपरिमितगुरुत्वेन पटे गुरुत्वारम्भे दशपलतन्त्वा- रब्धपटे तदधिक गुरुत्वोपलम्भप्रसङ्गः । तथा द्रवत्वमपि स्यन्दनजनकता- वच्छेदकशक्ति विशेष एव न गुणः । तच्च पृथिवीजलतेजोवृत्तीत्यपि न युक्तम् । सुवर्णस्य तेजसत्त्वे प्रमाणाभावात् । तैजसत्वस्वीकारेऽपि तत्सं- युक्तपार्थिवभाग एव द्रवत्वस्य युक्तत्वात्-पीतं धृतमिति प्रतीत्य- पृथिव्यामेव द्रवत्वप्रतीतेः, तेजसि पीतरूपाभावात् । एतेन स्नेहस्यापि गुणत्वं निरस्तम् । चूर्णादिपिण्डीभावजनकतावच्छेदकशक्तरेव तथा- त्वात् । यत्तु संस्कारनिविध इत्युक्तं, तन्न-सन्तत क्रियाजनकतावच्छे- दकशक्त यतिरिक्तस्य वेगास्यगुणस्याप्रामाणिकत्वात् । न चैवं बेगेन गच्छतीति प्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यं-ताशप्रतीतेः सातत्येन गच्छती- ति प्रतीतिसमशीलतया वेगेनेत्यस्य सातत्येनेत्यर्थात् । अन्यथा सातत्य- स्यापि गुणान्तरत्वप्रसङ्गात् । वेगेन शास्त्रं जानाति, वेगेन पाटिकाः पच्यन्त इत्यादावपि वेगाख्यगुणापत्तेः । भावनाख्यसंस्कारोप्यात्मनिष्ठ- स्मरणजनकतावच्छेदकशक्तयपेक्षया नातिरिक्तः। एतेन स्थितिस्थापक- स्यापि गुणत्वं निराकृतम्। तस्यापि यथावस्थितवस्तुस्थितिजनकतावच्छे- दकशक्तिरूपत्वात् । धर्माधर्मी तु न गुणौ, तयोः पौगलिकत्वस्य पूर्वमेवो- क्तत्वात् । शब्दोऽपि पौद्गलिक इत्युक्तः । तन्न गुगपदार्थः परपरिकल्पितो विचार्यमाणो घटते । यदपि कर्मत्वजातिमत्वं कर्मणां लक्षणम् । तानि च कर्माणि पञ्चत्या द, तदपि न देशान्तरसंयोगहेतुपरिस्पन्दात्मकपरि- णामो द्रव्यस्य कर्मेत्येतावतैव पर्याप्तत्वेन तत्पञ्चप्रकारतावर्णनस्यायुक्त- त्वात् । अन्यथा भ्रमणरेचनोयज्वलनतिर्यग्गमनानामपि भेदेनोत्कीर्तन- प्रसङ्गात् । तेषां गमनेऽन्तर्भावे उत्क्षेपणादीनामपि तत्रान्तर्भावापत्तः । उत्क्षेपणादिदशायामप्यूर्व गच्छत्यधो गच्छतीत्या दिप्रतीत्यविशेषादिति। यदपि नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वं सामान्यस्य लक्षणमित्यादि । तदपि न-द्रव्यत्वादिसामान्यस्यानेकव्यक्तिगतस्यैकस्य स्वीकारेऽनेकस्तंभोपरि निक्षिप्तैकवंशादिवद्यक्तयन्तरालेऽपि प्रतीत्यापत्तः । न च द्रव्यत्वादि- प्रत्यक्षे चक्षुस्संयुक्तसमवायस्य कारणत्वात् स्वसमवायिसमवेतत्व सम्बन्धेन रूपस्य कारणत्वाच्च व्यक्तयन्तराले तयोरभावान्न तत्र जाति- प्रत्यक्षापत्तिरिति वाच्यं-जातौ व्यक्तयवच्छेदेन संयुक्तसमवायादि- - ·174 प्रमेयरत्नालङ्कारे सत्त्वेन 1 तदवच्छेदेन प्रत्यक्षवत्तथाविधसन्निकर्षबलादेवाऽन्तरालेऽपि प्रत्यक्षापतर्दुरित्वात् । न च तदवच्छेदेन जातिप्रत्यक्षं प्रति तदवच्छे- देन सन्निकर्षस्य कारणत्वात् अन्तरालावच्छेदेन सन्निकर्षाभावान्न जाति प्रत्यक्षमिति वाच्यं तथा सति रूपादीनामनेकव्यक्तिगतानामैक्यापत्ते- रुक्तरीत्यैवान्तराले तत्प्रत्यक्षवारणसंभवात् । ननु च सर्वगोव्यक्तयनुगतस्यैकस्य गोत्वस्यानङ्गीकारे गौगौरित्यनु- गतप्रतीत्यनुपपत्तिः। तथा गवादिपदसङ्केतानुपपत्तिश्च। व्यक्तीनामानन्त्येन सङ्केतासम्भवेन जात्यवच्छिन्न एव सङ्केतावश्यकत्वादिति चेन्न-सामा- न्यादौ जान्यभावेऽपि घटत्वं सामान्यं, पटत्वं सामान्यमित्यनुगतप्रतीति वत् सामान्यादिपदसङ्केतवञ्च गवादी जात्यभावऽपि तयोरुपपत्तेः । न चानुगतप्रतीतिलङ्केतयोर्न जात्युपपाद्यत्वनियमः, किंत्वेकधर्मोपपाद्यत्व- नियम इति सामान्यादौ जात्यभावेऽपि नित्यत्वे सत्यनेकसमवेतत्वरूपैक- धर्मसत्वान्नानुपपत्तिरिति वाच्यं-अनेकसमवेतत्वस्यानेकानुयोगिक- समवायप्रतियोगित्वरूपस्य स्वरूपसंबन्धरूपतया घटत्वपटत्वादिभेदेन भिन्नत्वात् । न च समवायप्रतियोगित्वानां मेदेऽपि समवायप्रतियोगिता- त्वस्यैक्यादनुगतप्रतीत्युपपत्तिरिति वाच्यं-प्रतियोगितात्वस्यापि स्वरू- पसम्बन्धरूपत्वेनैक्यायोगात् । अन्यथा सामान्य जातिस्वीकारेणाप- सिद्धान्तप्रसङ्गात् । एवं चाजुगतप्रतीतेरेकधर्मविषयकत्वनियन परित्यज्य सजातीयधर्मविषयकत्यं स्वीकर्तव्यमिति गौगौरित्याद्यनुगतप्रतीतेरपि सदृशपरिणामविषयकत्वमेव युक्तम् । अनुगतसामान्यस्वीकारे तथाविधं सामान्यमेकैकव्यक्तिष्वेकदेशेन वर्तते? सर्वात्मना वा? आधे सामा- न्यस्य सांशत्वापत्तिः । द्वितीये व्यक्त यन्तरवृत्त्यनुपपत्तिः । एकव्यक्तावेव सर्वात्मना स्थितत्वात् । ननु सदृशपरिणामस्यैव सामान्यरूपतापक्षेऽपि सदृशपरिणामेष्वनु- गतप्रत्ययः किं निवन्धनः ? सदृशपरिणामान्तरनिवन्धनश्चदनवस्था । स्वभावनिबन्धनश्चद्धटादावप्यनुगतप्रत्ययस्य स्वभावनिवन्धनत्वापत्त्या सदृशपरिणामकल्पनायैयर्थ्यमिति चेन्न-सदृशपरिणामस्य प्रत्यक्षसिद्ध- त्वेनापलापायोगात् । भावानां विचित्रशक्तित्वेन सदृशपरिणामस्य स्वभा- वतोऽनुगतप्रत्ययविषयत्वं, गवादीनां च सदृशपरिणामनिबन्धनमनुगत- प्रत्ययविषयत्वमित्यस्योपपत्तेः । अत एव घटादीनां दीपेन प्रकाशो, दीपस्य 1 न तदवच्छेदेन (क). 2 अनुगतप्रतीतिसामान्यादि (क).

·चतुर्धपरिच्छेदः 175 स्वतः प्रकाश इत्युपपद्यते । अन्यथा घटादीनामेव स्वतः प्रकाश रोपपत्ते- र्दीपकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गादिति । यदपि विशेषाणां स्वतो व्यावृत्तत्वं लक्षण- मित्यादि, तदपि न-विशेष सद्भावे प्रमाणाभावात् । ननु घटपटयोर्ध्यावृत्तिर्घटत्वपटत्वाभ्यां सम्भवति । घटयोरेव परस्परं व्यावृत्तिः कृष्णत्वरक्तत्वाभ्यां । रक्तघटयोरेव व्यावृत्तिः स्थूलत्वा- ल्पत्वाभ्यां । स्थूलनीलघटयोरेव व्यावृत्तिरारम्भकपालभेदात्। कालव्या- वृत्तिरपि कापालिकाभेदादिति रीत्या परमाणुपर्वन्तं व्यावृत्तिसिद्धावपि परमाणूनां परस्परव्यावृत्तिसिद्धयर्थ विशेषकल्पनमावश्यकम् । अन्यथैक- जातीयपरमाणूनां परस्परं व्यावृत्त्यसिद्धिप्रसङ्गादिति चेन्न- परमाणनां व्यावृत्त्यर्थ विशेषकल्पनं, विशेषाणां व्यावृत्त्यथै विशेषान्तरकल्पनेनानव- स्थापत्तः । विशेषाणां स्वतो व्यावृत्तत्वकल्पने परमाणूनामेव स्वतो व्यावृत्तत्वसम्भवेन विशेषकल्पनवैयर्थ्यात् । 'अन्ते रण्डा विवाहश्चेदा- दावेव तथा न किं" इति न्यायात् । यदपि नित्यत्वे साते सम्बन्धत्वं सम- वायस्य लक्षणमित्यादि । तदपिन- तादृशसमवाये प्रमाणाभावात् । ल च गुणक्रियादिविशिष्टवुद्धिर्विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषया विशिष्टबुद्धि- त्वात् , दण्डीति विशिष्टबुद्धिवदित्यनुमानेन गुणगुण्यादीनां संयोग- सम्बन्धस्य बाधात्समवायस्सिध्यतीति वाच्यं तादात्म्यसम्बन्धमादाय सिद्धसाधनात् । गुणगुण्यादीनां तादात्म्यसम्बन्धस्य जैनैः स्वीकारादुक्तं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये तन्तुपटादौ सम्बन्धमात्रं प्रसाध्यते ? तद्विशेषो वा? प्रथमे सिद्धसाध्यता, तादात्म्यलक्षणसम्बन्धस्येष्टत्वादिति । न चैवं पटरूपमित्यादिप्रतीत्यनुपपत्तिरिति वाच्यं-तादात्म्यस्यैव भेदस्यापि स्वीकारेण तादृशप्रतीत्युपपत्तः। किं च गुणगुण्यादीनां समवायसम्बन्ध- स्वीकारे घटो रूपसमवायवानित्यादिविशिष्टवुद्ध यनुरोधेन समवाय- स्यापि घटादौ सम्बन्धान्तरं स्वीक्रियते ? आद्यऽनवस्था- समवायप्रतियोगिकसम्बन्धस्यापि सम्बन्धान्तरस्वीकारावश्यकत्वात् । द्वितीये-विशेषणविशेष्यसम्बन्धविषयकत्वाभाववत्यां 2 समवायवानिति विशिष्टवुद्धौ विशिष्टबुद्धित्वरूपहेतोर्व्यभिचारः। तत्र तादात्म्यविषयक- त्वाङ्गीकारे गुणादिविशिष्टयुद्धावेव तादात्म्यविषयकत्वसम्भवात्समवाय- कल्पनं व्यर्थमिति । यदपि समवायस्वसमवायिसमवेतत्वान्यतरसम्बन्धेन सत्ताविशिष्टान्यत्वमभावस्य लक्षणमित्यादि । तदपि न-अभावलक्षणेऽ- 1 विशेषान्तरकल्पनप्रसङ्गेनानवस्थापत्तेः (क). 2 समवायं वा (क). न वा?

·176 प्रमेयरलालङ्कारे - न्योन्याभावस्य प्रवेशेनान्योन्याश्रयापत्तेः। तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावत्वस्यान्योन्याभावत्वरूपत्वेनान्योन्याभावशरीरेऽभावत्व प्रवेशात् । प्रागभावादिमेदादभावचातुर्विध्याभिधानमपि न युक्तं-घट- त्वादिपूर्वपर्यायस्य मृत्पिण्डत्वादेरेव घटप्रागभावरूपत्वादुत्तरपर्यायस्य कपालादेरेव प्रध्वंसरूपत्वादतिरिक्तयोस्तयोरप्रामाणिकत्वात्, गौरवा- भावाञ्च । अत्यन्ताभावोऽपि घटानधिकरणकालावच्छिन्नभूतलादिकमेव । भूतलवृत्ते तलातिरिक्तस्याभावस्य केनाप्यप्रतीयमानत्वात् । न चैवं भूतले घटाभाव इति प्रत्ययानुपपत्तिः, अभेदे आधाराधेयभावविरहादिति वाच्यं तथा सति घटाभावे घटो नास्तीति प्रतीत्या घटाभावेऽप्यतिरिक्त- घटाभावकल्पनाप्रसङ्गेनानवस्थापत्तः । न चाभावाधिकरणकाभावस्याधि करणस्वरूपत्वान्नानवस्था-अभेदेऽप्याधाराधेयभावोपगमाद्धटाभावे घटो- नास्तीति प्रतीत्युपपत्तिरिति वाच्यं-उक्तरीत्यैव भूतले घटो नास्तीति प्रतीत्युपपत्तरतिरिक्ताभावकल्पनावैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न चाभावरूपाधि- करणस्याभावरूपतासम्भवेऽपि कथं भावरूपाधिकरणस्याभावरूपत्वं विरोधादिति वाच्यं-भावाभावयोरैक्यानङ्गीकारे घटाभावाभावस्यापि घटरूपत्वानुपपत्त्याऽनवस्थापत्तेः । एवमन्योम्याभावोऽपि नातिरिक्तः । गवा दिवृत्तिमहिषत्वादिविशिष्टमहिषादेरेव गवादिभेदरूपत्वात् । गवादि- भेदस्य महिपादिगतस्यातिरिक्तत्वे भेदस्याप्यतिरिक्तत्वापत्त्यानवस्था- प्रसङ्गात् । तस्मान्नैयायिकाभ्युपगतः स्वतन्त्र सामान्यविशेषवादोऽप्य युक्तः । किं तु सामान्यविशेषात्मा अर्थ एव प्रमाणविषय इति ॥ ननु जीवाजीवानववन्धसंवरनिर्जरामोक्षपुण्यपापेषु नवपदार्थेषु प्रमाणविषयेषु सामान्यविशेषात्मकत्वव्यवस्थापनं कथं संगच्छते? विरोधादिदोषाणां सत्त्वात् । तथा हि-जीवपदार्थे तावजीवस्वरूपं सामान्य-4 संसार्यादयश्चित्सुखदुःखादयो विशेषाः । तदुभयात्मकं वस्त्वित्यभ्युपगम्यते। सामान्यविशेषयोश्च वस्तुनः सकाशाद्भेदाभेदावङ्गी- क्रियेते । तन्न युज्यते-मेदामेदयोः प्रतियोग्यभावरूपतया विरोधेनैकत्रा- सम्भवात् । तद्वत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयताश्रयत्वं मेदाभाव- रूपामेदस्य । तद्वत्तावुद्धौ तदभाववत्ताज्ञानस्य तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्य च प्रतिवन्धकत्वात् । यथा शीतस्पर्शवत्तावुद्धौ शीतस्पर्शाभावव्याप्योष्ण- 1 अन्यत्वाभावस्य. 2 भेदः । भेदस्यापि (क). 3 विशेष्यसामान्यवादोपि (ख). 4 संसारादयो वा सुखदुःखादयो वा (ख).

·177 1 चतुर्थपरिच्छेदः स्पर्शवत्ताज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात्तयोरेकत्रासम्भववतेंदामेदयोरप्येकत्र वृत्तिन सम्भवति । एवं भावाभावयोरेकाधिकरणावृत्तित्वस्य घटतद- भावादिस्थले दर्शनाद्भेदाभेदयोरप्येकाधिकरणवृधित्वं न सम्भवति । न च यथा वृक्षेऽग्रावच्छेदेन कपिसंयोगवत्ताज्ञानं प्रति मूलावच्छेदेन क्वचि- संयोगाभावज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वं नास्ति । तथैकरूपेण भेदवत्ताज्ञानं प्रति रूपान्तरेण भेदाभावरूपाभेदज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वाभावाद्भेदा- भेदयोः प्रतिबन्ध्यप्रतिवन्धकज्ञानविषयत्वरूपविरोधो न सम्भवति । धूपघटादी भिन्नदेशावच्छेदेन शीतस्पर्शज्ञानेऽपि तदन्यदेशावच्छेदेनोष्ण- स्पर्शज्ञानदर्शनेन तयोरपि तथाविधविरोधाभावात् । एवं भावालावयो- रपि संयोग । तदभावयोर्विभिन्नावच्छेदकावच्छेदेनैकाधिकरणवृत्तित्व- दर्शनेन तद्वद्भेदाभेदयोरपि भिन्नरूपावच्छेदेनैकवस्तुवृत्तित्वसम्भवात् न वैयधिकरण्यं चेति वाच्यं--तथा सत्यनवस्थापत्तेः । सामान्यविशेषयो- वस्तुनः सकाशाद्भदाभेदोपपादनाय रूपद्वयस्वीकारे ताशरूपयोरपि वस्तुनस्सकाशाद्भदाभेदयोर्वक्तव्यतया तदुपपादनायापि रूपद्वयकल्पना- पत्त्या विश्रान्तिविरहात् । न च वस्तुनोऽनन्तगुणपर्यायात्मकत्वा दयमन- वस्था न दोषाय प्रामाणिकत्वात् , प्रामाणिकानवस्थाया अदोषत्वं च सर्ववादिसंमतं, बीजाङ्करादिस्थलेऽनवस्थाया दोषत्वाभावस्य सर्व- सम्मतत्वादिति वाच्यं-एवमपि सङ्कराद्यापत्तेः । येन रूपेण भेदस्तेन रूपेणाभेदस्यापि प्रसङ्गाधन चाभेदस्तेन भेदस्यापि प्रसङ्गेन सङ्करस्य दुर्वारत्वात् । विरुद्धयोर्धर्मयोरेकत्र समावेशस्य सङ्करशब्दार्थत्वात् । एवं येन स्वभावेन भेदो भवतामभिमतस्तेन स्वभावेनाभेद एव स्यान्न तु भेदः। येन च स्वभावेनाभदोऽनुमतस्तेन स्वभावेन भेद एव स्यादिति व्यतिकरश्च भेदाभेदपक्षे दुस्त्यजः । परस्परविषयगमनं व्यतिकर इत्युक्तः । केन स्वभावन मेदः, केन चाभेद इति निश्चेतुमशक्यत्वात्संशय- श्शेति । अत्रोच्यते--सामान्यरूपेणाभेदस्य विशेषरूपेण मेदस्य च प्रत्यक्षा- दिप्रमाणप्रतिपन्नत्वेन तत्र संकराद्यनवतारात् । अन्यथा वृक्षेऽग्रावच्छेदेन संयोगस्येव तदभावस्य, मूलावच्छेदेन संयोगाभावस्येव संयोगस्य प्रसक्तया संकराद्यापत्तः । स्वतन्त्रेण प्रमाणेन पदार्थ व्यवस्थाप्यमाने . 1 तद्भावयोः (क). PRA. 12 ·178 प्रमेयरत्नालङ्कारे कुबुद्धिकल्पितानां चोद्यानामप्रवृत्तेः । खलु मदोन्मत्तो हस्ती सन्निहितं व्यवहितं वा मारयति? नाद्यः-गजपालस्यापि मारणप्रसङ्गात् । न द्वितीयः-सर्वेषामपि मारणापत्तरिति कुबुद्धिकल्पितखण्डनभयाद्धस्ती मारणादुपरमते । तस्मादभेदाभेदयोः प्रमाणसिद्धत्वात्तत्र विरोधायुद्भाव नमसङ्गतमेव । इदानीमनेकान्तात्मकवस्तुसमर्थनार्थमेव हेतुद्वयमाह- अनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्ययगोचरत्वात्पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थिति- लक्षणपरिणामेनार्थक्रियोपपत्तेश्च ॥२॥ गौौरित्याद्यनुवृत्तप्रत्ययस्य, श्यामः शवल इत्यादिव्यावृत्तप्रत्ययस्य च विषयत्वात्पूर्वपर्यायनाशोत्तरपर्यायोत्पत्तिधौव्यरूपस्थित्येतत्रितयात्म- कपरिणामेनार्थक्रियाकारित्वाच सामान्यविशेषात्मकोऽर्थ इत्यर्थः । अत्र प्रथमहेतुना तिर्यक्सामान्यव्यतिरेकविशषोभयात्मकत्वं वस्तुनस्साधितं भवति । द्वितीयहेतुनोचंतासामान्यपर्यायविशेषोभयात्मकत्वं वस्तुन- स्साधितं भवति । ज्ञानानां लक्षण्यं विषयवैलक्षण्यायत्तं, न स्वतः । अयं घटोऽयं पट इति विषयवैलक्षण्यादेव ज्ञानवैलक्षण्यानुभवात् । तथानुवृत्तज्ञानव्यावृत्तज्ञानयोरपि वैलक्षण्यस्य विषयवलक्षण्याधीनत्या- वश्यकत्वादुभयविधप्रतीनिविषयस्य वस्तुनो गोत्यादिरूपसदृशपरिणाम श्यामत्वादिरूपव्यतिरेकोभयात्मत्वं दुरपह्नवम् । एवं वस्तुनो द्रव्य- पर्यायोभयात्मकत्वेन नित्यानित्यरूपत्वमनङ्गीकृत्य नित्यैकान्तस्यानित्यै कान्तस्य वा स्वीकारेऽर्थक्रिया नोपपद्यते। अर्थक्रियाकारित्वं हि कार्य- जनकत्वरूपं । तच्चैककार्योत्तरकालीनापरकार्यजनकत्वरूपक्रमिकानेक- कार्यजनकत्वं युगपदनेककार्यजनकत्वान्यतरव्याप्यम् । तत्र नित्यस्याचं न सम्भवति। नित्यं येन स्वभावेन पूर्वकार्य करोति तेनैव यद्युत्तर- कार्य करोति तदा पूर्वोत्तरकार्ययोरेककालता स्यात्तयोरेकखभावजन्य- त्वात् । न वात्मत्वरूपैकधर्मावच्छिन्नस्य नित्यस्यात्मनः ऋमिकानेक- ज्ञानादिरूपकार्यजनकत्वेऽपि न युगपदनेकज्ञानजनकत्वापत्तिः ; इन्द्रिय- सन्निकर्षादिरूपसहकारिसमवधाने प्रत्यक्षस्य व्याप्तिज्ञानसत्त्वेऽनुमितेः पदज्ञानसत्वे शाब्दबोधस्योत्पादेन सहकारिक्रमात् ऋमिकानेककार्य- जनकत्वोपपत्तरिति वाच्यं-इन्द्रियसन्निकर्षादिभिरात्मनि कश्चन परि- णामो जायते? न वा? आये आत्मनः परिणामित्वापत्त्या नित्यत्व व्याघातः। द्वितीये सन्निकर्षादीनां सहकारित्वानुपपत्तिः । उपादाने ·179 अन्यथा . चतुर्थपरिच्छेदः कार्योपयोगिपरिणामविशेषसंपादकस्यैव सहकारित्वात् । मृदादिना घटे जननीये दण्डचक्रादीनामेव सहकारिन्वं न रासमादीना- मिति विभागानुपपन्तः । नित्य आत्मादिस्सहकारिलहितः कार्य करोति, न सर्वदेत्यभिदधताऽऽत्मनः परिणामित्वमेव स्वीकृतं भवति-पूर्वाकार- परित्यागोत्तराकारावास्योस्तत्त्वात् । नित्यमात्मादिकमेकस्वभावेन पूर्वकार्य करोने ; तद्भिनस्वभावेनोत्तरकायें करोतीति स्वीकारे, तादृश- स्वभावदयं नित्यमन्नित्यं का? नित्यत्वे उत्तरकार्यजननस्वभावस्यापि पूर्वकार्यजननकाले सत्त्वेन कार्ययोगपद्यापत्तिर्दुर्वारा । अनित्यत्वेऽ. नित्यानेकस्वभावकत्वेनात्मनोऽपि कथंचिन्नित्यत्वापत्त्या सर्वथा नित्यत्व- व्याघातः। अतो नित्यस्य ऋमिकानककार्यजनकत्वं न घटते । नापि युगपदनककार्यजनकत्वम्। एकस्मिन्नेव क्षणे सकलकार्योत्पत्तिप्रसंगेन द्वितीयादिक्ष आत्मनोऽर्थक्रियाकारित्वानुपपत्त्या गगनकुसुमवदसवा- पत्तेः। एवं च निन्यस्य कामेकानेककार्यजनकत्वयुगपदनेककार्यजनक- त्वयोरभावेन तयापकार्थक्रियाकारित्वायोगादसत्त्वं दुर्वारम् । प्रयोगश्च सर्वथा नित्यमात्मादिकमसत् , अर्थक्रियाकारित्वाभावात् शशविणवत्। न चालिद्धमात्मादिकमर्थक्रियाकारित्वाभाववत् । ऋसिकानेककार्य- जनकत्वयुगपदनककार्यजनकत्वान्यतराभाववत्वात् शशविषाणवदेवे- त्यनेन हतोस्साधनादिति । एवं क्षणिकैकान्तेऽपि कार्यजनकत्वं न सम्भवति । कार्यपूर्वकालवृत्तित्वे सति कार्यकालवृत्तिन एव कार्योपा- दानत्वात्। अन्यथा मृतशिखिनोऽपि केकायितं प्रत्युपादानत्वापत्तः । तथा च पूर्वघटक्षणस्योत्तरघटक्षणपूर्ववृत्तित्वेऽपि तत्समानकालीनत्वा- भावात् , कार्योपादानत्वरूपार्थक्रियाकारित्यासम्भवादसत्त्वं दुर्वारमतो द्रव्यपर्यायनयाभ्यां वस्तुनो नित्यानित्यात्मकत्वमेव स्वीकर्तव्यम् । "नोदेति न विलयमृच्छति भावो नियमेन पर्ययनयस्य । नोदेति नो विनश्यति द्रव्यनयालिहितो नित्यं" इति वचनात् । पूर्वपर्यायनाशोत्त- रपर्ययोत्पत्तिध्रौव्यरूपस्थित्यतत्रितयात्मकपरिणामोऽनेकान्तपक्ष एवोप- पद्यत इति। प्रथमोद्दिष्टं सामान्य विभजते- सामान्यं द्वेधा-तिर्यगूवंताभेदात् ॥३॥ तिर्यक्सामान्यमूर्खतासामान्यं चेति सामान्यं द्विविधमित्यर्थः । तिर्यक्सामान्यस्य स्वरूपमुदाहरण चाह- 12* - ·180 प्रमेयरत्नालङ्कारे तच्च सदृश सदृशपरिणामस्तिर्यक् खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् ॥४॥ अनेकविशेष्यकैकाकारप्रतीतिप्रकारत्वं तिर्यक्सामान्यस्य लक्षणम् । गोर्गोरिति तथाविधप्रतीतिप्रकारत्वस्य तत्र सत्त्वात् । परिणामात्मकमित्यर्थः। ऊर्ध्वतासामान्यस्य स्वरूपमुदाहरणं चाह-- परापरविवर्तव्यापि द्रव्यमूर्खता मृदिव स्थासादिषु ॥५॥ पूर्वोत्तरपर्यायव्यापकं द्रव्यमूर्खतासामान्यम्। यथा-स्थासकोश- कुसूलादिव्यापकं मृद्रव्यमित्यर्थः । न च गुणपर्यायातिरिक्तद्रव्ये माना भाव इति वाच्यं रूपस्पर्शाभ्यामेकैकेन्द्रियग्राह्याभ्यामतिरिक्तस्योभये- न्द्रियग्राह्यस्य द्रव्यस्य प्रमाणसिद्धत्वात् । द्वन्वात् । य एव घटो मया दृष्टस्तमेव त्वचा स्पृशामीति प्रतीतौ न तावद्पं भासते, तस्य त्वगिन्द्रियात्राह्य- त्वात्। नापि स्पर्शः, चक्षुरिन्द्रियाग्राह्यत्वादतो रूपस्पर्शाद्याश्रयभृतं द्रव्यमेव तादृशप्रतीतेविषय इति स्वीकर्तव्यम् । एवं पूर्वोत्तरपर्याययो- विनाशोत्पादवत् ध्रौव्यरूपेण स्थितेरपि प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । यत्सुवर्ण कुण्डलमभूदिदानीं तदेव कटकं जातमित्यादिप्रतीतेस्सर्वसिद्धत्वात्पूर्वोत्तर पर्यायव्यापकं द्रव्यमभ्युपगन्तव्यम् । विशेषस्यापि द्वैविध्यमाह- विशेषश्च ॥६॥ सामान्यं द्वेधेति सूत्रादतुषक्तेन द्वेधेत्यनेन सम्बन्धाद्विशेषोऽपि द्विविध इत्यर्थः। द्वैविध्यमेवाह--. पर्यायव्यतिरेकभेदात् ॥७॥ पर्यायविशेषस्य स्वरूपमुदाहरणं चाह- एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः पर्याया आत्मनि हर्षविषादादिवत् ॥८॥ तहव्याधिकरणकभिन्नकालावच्छिन्नोत्पत्तिमत्वं तद्दव्यपर्यायाणां लक्षणम् । आत्माधिकरणकभिन्नकालावच्छिन्नोत्पत्तिमत्वस्य हर्षविषा- दादिषु सत्त्वाल्लक्षणसंगतिः। स्थासकोशादीनां मुद्दव्यपर्यायाणामात्म- पर्यायत्ववारणाय तद्दव्याधिकरणकेति । गुणवारणाय मिन्नकालावच्छि- नति। न च हर्षविषादातिरिक्तात्मन एवासत्त्वादुक्तोदाहरणानुपपत्ति- ·चतुर्थपरिच्छेदः : 181 रिति वाच्यं-योऽहं पूर्व हर्षवान् सोऽहमिदानीं विषादवानित्युभया- श्रयस्य द्रव्यस्य प्रत्यभिज्ञासिद्धत्वात् । स्थिरस्यात्मद्रव्यस्थानभ्युपगमे कृतहानाकृताभ्यागमप्रसंगः । कर्तुर्निरन्वयनाशे हि कृतस्य कर्मणो नाशः, कर्तुः फलसम्बन्धाभावा।। अकृताभ्यागमश्चाकर्तुरेव फलासि- सम्बन्धात् । स चात्मा देहसमपरिमाणः । देवदत्तात्मा देवदत्तदेह एव सर्वत्र विद्यते, तद्देहमात्रव्यापकगुणाधारतयोपलभ्यमानत्वात् । यद्य- न्मात्रव्यापकगुणाधारतयोपल उभ्यते स तन्मात्रव्यापकः। यथा देवदत्त- गेहमात्रव्यापकः प्रभाविशिष्टदीप इत्यनुमानस्य प्रमाणस्य सत्त्वात् । साध्यभूतं देवदत्तदेह एव । सर्वत्र विद्यमानत्वं च देवदत्तदेहवाहप्रदेशा- वृत्तित्वे सति तद्देहप्रदेशत्वसमानाधिकरणसंयोगसम्बन्धावच्छिन्ना भाव- प्रतियोगित्वम् । अत्र विभुत्वमादाय साद्यपर्यवसानवारणाय सत्यन्तम् । अणुत्वमादाय साद्यपर्यवसानवारणाय विशेष्यं हेतुभूतम् । तदेहमात्र- व्यापकगुणाधारतयोपलभ्यमानत्वं च तदेहेतरप्रदशावृत्तियावत्तहेहप्रदेश- वृत्तिगुणाधारत्वप्रकारकप्रत्यक्षविषयत्वम् । सुरभिसुशीतल वाय्वादिस्पर्श- दशायां सर्वाङ्गेषु मुखवानह मिति प्रत्यक्षमादाय हेतुरुपपादनीयः तादृश- सुखस्य तद्दहेतरप्रदेशावृत्तित्व सति यावत्तद्देहप्रदेशवृत्तित्वात् । अत्र तद्देहे यावत्प्रदशवृत्तिसंयोगाद्याधारतयोग्लभ्यमाने तदेहाधिकपरिमाणे वायौ व्यभिचारवारणाय तदेहेतरप्रदेशावृत्तीति । उदरैकदेशवृत्तिस्पर्शाद्याधार- तयाप्रतीयमाने देहन्यूनपरिमाणपन्थ्यादौ व्यभिचारवारणाय यावत्तद्देह- प्रेदशवृत्तीति। उक्तं च प्रमेयरत्नमालायां-देवदत्तात्मा तहेह एव तत्र सर्वत्रैव च विद्यते। तत्रैव तत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोप- लम्भात् । यो यत्रैव यत्र सर्वत्रैव च स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते स तत्रैव तत्र सर्वत्रच विद्यते; यथा देवदत्तगृह एव तत्र सर्वत्रच चोपलभ्य- मानस्वासाधारणभासुरत्वादिगुणः प्रदीपस्तथा चायं, तस्मात्तथेति। अत्र- तद्देह एवेत्यनेन तद्देहेतरप्रदेशावृत्तित्वस्य तत्र सर्वत्रैव चेत्यनेन तद्देह- प्रदेशत्वसमानाधिकरणसंयोगसम्बन्धावच्छिन्नाभावाप्रतियोगित्वस्य यो- धनात्पूर्वोक्तानुमान एव 2 पर्यवसानं बोध्यम् । न्यायमणिदीपिकाकृता तु साध्यनिर्देशगत च शब्देनानुमानद्वयं सूचितम् । तथा हि-देवदत्तात्मा तदेह एव विद्यते । तत्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यमानत्वात् । 1 अभावाप्रतियोगिर्व (क). 2 पर्यवसन्नं (ख).

·182 प्रमेयरजालद्वारे यो यत्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते, स तत्रैव विद्यते; यथा देवदत्तसमन्येव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यमानः प्रदीपस्तत्रैव विद्यत इत्यनेन देहाबहिर्भावनिराकृतिस्तथा देवदत्तात्मा देवदत्तदेहे सर्वत्रैव विद्यते, तत्र सर्वत्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यमानत्वात्। यो यत्र सर्वत्रैव स्वासाधारणगुणाधारतयोपलभ्यते स तत्र सर्वत्रैव विद्यले ; यथा देवदत्तगेहे सर्वत्र स्वासाधारणगुणाधारतया प्रतीयमानो दीप इत्यनुमानन देहपरिपूर्णत्वलिद्धिरित्यनुमानद्वयपरतया व्याचक्रुः । व्यतिरेकविशेषमाह- अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको गोमहिषादिवत् ॥९॥ एकस्मादर्थात्लजातीयो विजातीयो वाऽर्थोऽर्थान्तरम् । तद्तो विसदृशपरिणामः । यथा गोषु खण्डमुण्डादिलक्षणो विसदृशपरिणामो महिषेषु विशालत्वविशङ्कटत्वलक्षणः। गोमहिषेपु चान्योन्यमसाधारण- स्वरूपलक्षणश्च व्यतिरेक इत्यर्थः। मानानां विषयस्तु वस्तुनिवहः स्याद्वादमुद्राञ्चितः सामान्याशुभयात्मको न तु सदायकैकमात्रात्मकः । इत्थं सूत्रगणैश्शुभोत्तरगुणैर्देवैर्यदाविष्कृतं तड्याख्यातमभूत्प्रभेन्दुवचनव्यासङ्गसङ्गान्मया ॥ इति श्रीमत्स्यादादसिद्धान्तपारावारपारीणमानस्य देशिंगणाग्रगण्य श्रीमद्वेलुगुळपुरनिवास रसिकस्याभिनवचारकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृती परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरलालङ्कारसमाख्यायां परोक्षप्रमाणपरिच्छेदः चतुर्थः.

·अथ पञ्चमः परिच्छेदः - अथेदानी फलविप्रतिपत्तिनिरासार्थमाह- अज्ञाननिवृत्तिहीनोपादानोपेक्षाश्च फलम् ॥१॥ तद्विषयकप्रवृत्तिहेतुभूतेच्छाजन मेच्छाविषयत्वं तत्फलत्वम् । यथा पाकप्रवृत्तिहेतुभूता या पाकेच्छा तजनकीभूता या भोजनेच्छा तद्विषय- त्वस्य भोजने सत्त्वाशोजने पाकफलत्योपपत्तिः। तथा प्रमाणप्रवृत्त. हेतुभूता या प्रमाणेच्छा तजनकीभूता याऽज्ञाननिवृत्त्यादीच्छा तद्विषय- त्वस्याशान नवृत्त्यादौ सत्त्वात्तस्य फलत्वोपपत्तिः। तच्च फलं द्वि वधं --साक्षात्परम्परया चेति । तत्र साक्षात्फलमान नियुत्तिः । परम्परया फलं हानादिकम् । हानादः प्रमेयनिश्चयात्मकाज्ञाननिवृत्त्युत्तरकालीन- त्वात् । न चाशान निवृत्तः प्रमाणभूतज्ञानस्वरूपत्वात् कथं प्रमाणफलत्वं ? स्वस्यैव स्वफलत्वानुपपत्तेरिति वाच्यं-अज्ञाननिवृत्तनिधर्मत्वेन कथं- चिद्भदस्यापि सत्त्वात् । यथा पिण्डत्वादेपर्यायविशिष्टस्य मृव्यस्योपा- दानत्वं, घटत्वपर्यायविशिष्टस्य तस्यैव फलत्वम्। एवं स्वपरनिश्चयहेतु- भूततादृशनिश्चयाव्यवहितपूर्ववृत्तिपर्यायविशिष्टस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वं तादृशनिश्चयात्मकपर्यायविशिष्टस्य फलत्वमिति स्वीकारेगैकस्यैव प्रमाणत्वफलत्वयोरुपपत्तः। नैयायिकास्तु--घटभूतलादिगतचक्षुस्सन्निकर्परूपप्रमाणस्य घटव- द्भुतलमित्याकारकभूतलविशेप्यकघटादिनिश्चयात्मकप्रनितिरूपं फलं प्रमाणाद्भिन्नमेव । तथाविधप्रमितेरपि भूतलं घटवन्नवेति संशयनिवृत्तिः फलम् । तदपि तदाक्षया भिन्नमेवेति वदन्ति । सौगतास्तु-अज्ञाननिवृत्तिः प्रमाणशानादभिन्नमेव फलम् । न चाभेद प्रमाणफलभावानुपपत्तिरिति वाच्यं-अप्रमाणव्या- वृत्तिविशिष्टत्वेन प्रमाणत्वस्याफलव्यावृत्तिविशिष्टत्वेन च फलत्वस्य 183 प्रमाणस्य ·184 प्रमेयरकालबारे स्वीकारेण व्यावृत्तिमेदात् प्रमाणफलव्यवस्थोपपत्तरिति वदन्ति । तदुभय- मत निरासाय प्रमाणफलयोर्मेंदामेदं व्यवस्थापयति-- प्रमाणादमिन्नं भिन्न च ॥२॥ प्रमाणफलयोः पूर्वोत्तरवृत्तिजन्यजनकभावापन्नपर्यायद्वयात्मकतया- अवग्रहेहारूपयोरीहावायरूपयोरवायधारणारूपयोर्वा मेदस्य प्रत्यक्षसिद्ध त्वात् । प्रमाणं स्वभिन्नफलजनकं, करणत्वाच्छिदाकरणकुठारवदित्यतु मानसिद्धत्वाञ्च । भेदांशे प्रमाणस्य स्फुटत्वादुपेक्ष्यं । कथंचिदभेदसमर्थ- नार्थ हेतुमाह- यः अमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्त उपेक्षते चेति प्रतीतेः॥३॥ आत्मद्रव्यस्यैकस्यैव प्रमाणाकारेण तत्फलभूताज्ञाननिवृत्तिहानो- पादानोपेक्षारूपेण च परिणामाद्दव्यरूपेणाऽमेदः प्रतीतिसिद्ध इत्यर्थः । मार्ताण्डन्यायकुमुदचन्द्रोदययोस्तु द्विविधं प्रमाणस्य फलं-प्रमाणादभिन्न भिन्न चेति । तत्राज्ञाननिवृत्तिलक्षणं फलं प्रमाणादभिन्नं, तद्धर्मत्वात् । सर्वथा भेदे सहाविन्ध्ययोरिव धर्मधर्मिभावासम्भवात् । हानोपादाना- दिकं तु भिन्नं फलमज्ञाननिवृतिलक्षणेन फलेन व्यवहितत्वादिति विभाग- मङ्गीकृत्य व्याख्यातम्। नन्वत्र केवल मेदस्य केवलामेदस्य च स्याद्वादविरुद्धत्वादज्ञान- निवृत्तौ हानादौ च प्रमाणाझेदा मेदयोरविशेषात् भिन्नत्वाभिन्नत्वाभ्यां विभागो नोचितः । यः प्रमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहा- तीति सूत्रेऽज्ञाननिवृत्ताविव हानादावस्यभेदोपपादनेन द्वयोरप्यभिन्न- त्वस्य सूत्रसिद्धत्वात्तयोरेकं भिन्नमपरमभिन्नमिति विभागस्सूत्रविरुद्ध- श्चेति चेदुच्यते-प्रमाणादभिन्न फलमित्यस्याव्यवहितपूर्वोत्तरवृत्त्येक- द्रव्यपर्यायत्वेनाभिन्नं फल मित्यर्थः । अज्ञाननिवृत्तिरेव तथाविध फलं, हानादाबेकद्रव्यपर्यायत्वेनाभिन्नत्वसत्त्वेऽप्यव्यवहितपूर्वोत्तरभावाभावेन तेन रूपेणाभिन्नत्वविरहात् । भिन्न फलमित्यस्यापि व्यवहितपर्यायरूपेण भिन्नमित्यर्थः । तच्च हालादिकमज्ञाननिवृत्तः, पर्यायरूपेण भिन्नत्वेऽपि व्यवहितपर्यायरूपेण मिन्नत्वाभावात् । भिन्नत्वाभिन्नत्वाभ्यां विभागस्यो- ·पञ्चमपरिच्छेदः 185 तरीत्या क्लिष्टतां सूत्रविरुद्धतां चाभिप्रेत्य लघुवृत्तौ साक्षात्परंपरया वा फलं द्विविधमिति भाग एव स्वीकृत इति बोध्यम् ॥ माणिक्यनन्दिगुरुणा परिणाहिभूम्ना घाना समस्तजिनशासनवारिराशेः। सन्दर्शितं समुचितं द्विविधं फलं य- द्वयाख्यातमेतदमुना सुमनस्सुखाय ॥ इति श्रीमत्स्याद्वादसिद्धान्तपारावारपारीणमानस्य देशिगणाग्रगण्यस्य श्रीमढेलुगुळपुरनिवास रसिकस्यामिनवचारुकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृतौ परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरत्नालङ्कारसमाख्यायां प्रमाणफलपरिच्छेद: पत्रमः.

·अथ षष्ठः परिच्छेदः अथ प्रमाणस्वरूपसङ्खयाविषयफलानि निरूप्य स्वरूपादिचतुष्टया- भासान्विवक्षुराभाससामान्यलक्षणमाह- ततोऽन्यत्तदाभासम् ॥ १॥ ततः प्रतिपादितस्वरूपात्प्रमाणस्वरूपसङ्ख्याविषयफलाद्यदन्यत्तत्त- दामासमित्यर्थः । ननु निरुक्तप्रमाणस्वरूपादन्यत्वं प्रमाणाभासादलक्षणं न सम्भवति, घटादेरपि तदन्यत्वेनातिव्याप्तेः । न च निरुतप्रमाणस्वरू- पान्यत्वे सति वाद्यन्तरैः प्रमाणत्वेन कल्पितत्वं प्रमाणाभासलक्षणम् । निरुक्तप्रमाणसङ्ख्याभिन्नत्वे सति वाद्यन्तरैः प्रमाणसङ्ख्यात्वन कल्पि- तत्वं सङ्ख्याभासत्वम् । तेन घटपटादिगतद्वित्वादिसङ्घ यायां निरुक्त- प्रमाणसङ्ख थाभिन्नत्वसत्वेऽपि न सङ्ख्याभासत्वम् । एवं विषया- भासादेरपि लक्षणमूह्यमिति वाच्यं--एवमपि रजतरङ्गयोरयं रजत इति ज्ञाने रङ्गशे रजतत्वप्रकारकत्वेन विपर्ययरूपे प्रमाणाभासेऽव्याप्तः । तस्यैव ज्ञानस्य रजतांशे रजतत्वप्रकारकत्वेन प्रमाणतया तद्भिन्नत्वा- भावात् । उक्तं च न्यायकुमुदचन्द्रोदये---द्विचन्द्रज्ञानमेकमेव चन्द्रद्वि- त्वांशे प्रमाणाभासं, चन्द्रगतधावल्यवर्तुलत्वादौ प्रमाणं भवतीति । एवं संशयविपर्यययोः प्रमाणत्वेन वाद्यन्तरकल्पितत्वाभावादव्याप्तिरिति चेदु- च्यते-निरुक्तप्रमाणतावच्छेदकधर्मभिन्नप्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदक- धर्मवत्वं प्रमाणाभासस्य लक्षणम् । प्रमाणतावच्छेदकस्वापूर्वार्थव्यव- सायात्मकज्ञानत्वभिन्नयोः प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकधर्मः । अस्व- संविदितज्ञानत्वगृहीतार्थज्ञानत्वसंशयत्वादयः (प्रमाणाभासाः) तेषां नैया- यिकादिकर्तृकप्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकत्वात् । तद्वत्वस्यास्वसंवि- दितादिप्रमाणाभासे सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः। जैनकर्तकप्रमाणव्यवहारविषय- तावच्छेदकधर्मवति प्रमाणेऽतिव्याप्तिवारणाय मिन्नान्तम् । निरुतप्रमाण- तावच्छेदकस्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकज्ञानत्वभिन्नघटत्वादिमति घटादा 1 इमे रङ्गरजते इति (ख). 186 - ·षष्ठपरिच्छेदः 187 वतिव्याप्तिवारणाय प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकेति । द्विचन्द्रादिज्ञाने द्वित्वादिप्रकारकज्ञानत्वरूपविपर्ययत्वस्य प्रमाणत्वावच्छेदकभिन्नत्वात्त- द्वत्वमादाय तत्राप्याभासतानिर्वाहः । विपर्ययत्वादेरपि साङ्खयादिकर्तृक- प्रमाणव्यवहारविषयतावच्छेदकत्वात्, निरुक्तप्रमाणसङ्घयागतसङ्ख्यात्व- व्याप्यधर्मभिन्नप्रमाणसङ्ख्याव्यवहारविषयतावच्छेदकधर्मवत्वं सङ्ख्यामा सत्वम् । मिराक्तयमाणसङ्ख्यागतस-यात्वव्याप्यधर्मो द्वित्वं । तद्भिन्नो नैयायिकादिकर्तृकप्रमाणसङ्ख्याव्यवहारविषयताच्छेदकधर्मश्चतुष्टयव-- त्वम् । तद्वत्वमादाय चतुश्यवत्वादिसङ्ख्याभाले लक्षणसङ्गतिः । निरुक्त- प्रमाणविषयतावच्छेदकधर्मभिन्नप्रमाणविषयव्यवहारविषयतावच्छेदकधर्म वत्वं विषयाभासत्वं । निरुक्तफलत्वावच्छेदकधर्मभिन्नफलव्यवहारविषय- तावच्छेदकधर्मवत्वं फलाभासत्वमिति बोध्यम् । तत्र क्रमप्राप्तं स्वरूपा- मासमुदाहरति अस्वसंविदितगृहीतार्थदर्शनसंशयादयः प्रमाणाभासाः ॥२॥ अस्वसंविदितं च गृहीतार्थ च दर्शनं च संशयश्च आदियेषां ते संशयादयश्चेति सर्वेषां द्वन्द्वः । आदिशब्देन विपर्ययानध्यवसाययोरपि ग्रहणम् । नैयायिकापरिकल्पितस्यास्वविदितज्ञानस्य, गृहीतग्राहिणो धारावाहिकद्वितीयादिक्षानस्य, बौद्धपरिकल्पितनिर्विकल्पकात्मकज्ञानस्य च प्रमाणत्वाभावः भवापूर्वार्थेत्यादिसूत्र एव प्रदर्शितः। तत्रैकर्मिनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितविरुद्धनानाधर्मनिष्ठप्रकारताकशानं संशयः । अयं स्थाणुर्वा पुरुषो वेति संशय एकधर्मिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितस्थाणुत्व- पुरुषत्वादिरूविरुद्धनानाधर्मनिष्टप्रकारताकत्वस्य सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । अयं स्थाणुरयं पुरुष इति भिन्नधर्मिकस्थाणुत्वादिनिश्चयेऽतिव्याप्तिवार- णाय निरूपितान्तम् । अयं स्थाणुरिति निश्चयवारणाय नानाधर्मेति । अयं स्थाणुर्द्रव्यं चेति निश्चयवारणाय विरुद्धेति । तदभाववनिष्ठविशेष्यता- निरूपिततनिष्ठप्रकारताकत्वं सति संशयान्यज्ञानत्वं विपर्ययलक्षणम् । शुक्ताविदं रजतमिति ज्ञाने रजतत्वाभाववत् शुक्तिनिष्ठविशेष्यतानिक- पितरजतत्वनिष्ठप्रकारताकत्वस्य च सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । रजते इदं रजतमिति शानस्य प्रमाण तस्य वारणाय निरूपितान्तम् । 1 चतुष्टम् (ख). 2 चतुष्टवादि (ख).

·188 प्रमैयरनालद्वारे संशयवारणाय तदन्यत्वनिवेशः । विशेषानवधारणमनध्यवसायः। कथमस्वसंविदितादीनां प्रमाणाभासत्वमित्यत्राह- स्वविषयोपदर्शकत्वाभावात् ॥३॥ स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकत्वासावादित्यर्थः । अत्र दृष्टान्तं यथाक्रम- माह-- पुरुषान्तरपूर्वीर्थगच्छत्तृणस्पर्शस्थाणपुरुषादिज्ञानवत् ॥४॥ पुरुषान्तरं च पुरुषार्थश्च गच्छत्तृणस्पर्शश्च स्थाणुपुरुषादिश्च तेषां ज्ञानमिति द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य प्रत्येकमभिसम्बन्धः। यथा चैत्रीयज्ञानं मैत्रस्य विषयोपदर्शकत्वाभावादप्रमाण, तथाऽस्वसंविदितज्ञानमपि । एवं धारावाहिकद्वितीयादिज्ञानवत्पूर्वार्थशानसामान्यं गच्छत उदासीन- तृणस्पर्शज्ञानवदर्शनं संशयादयश्च न प्रमाणं, किंतु प्रमाणाभास इत्यर्थः । सन्निकर्पस्य प्रमाणत्वं निराकुर्वतां नैयायिकैकदेशिनां मतं निराकर्तुमाह- चक्षूरसयोर्द्रव्ये संयुक्तसमवायवच्च ॥५॥ यथा चक्षूरसयोस्संयुक्तसमवायो विद्यमानोऽपि रसप्रत्यक्षजनकत्वा- भावादप्रमाणं तथा चक्रूपयोस्संयुक्तसमवायोऽपि न प्रमाणम् । प्रमित्यव्यवहितपूर्ववृत्तित्वे सति प्रमितिरूपेण परिणममानत्वाभावात् प्रमित्यव्यवहितपूर्ववृत्तिनः प्रमितिरूपेण 'परिणममानस्यैव पूर्वपर्यायस्य प्रमाणत्वमिति प्रागेव व्यवस्थापितं । चक्षुषः प्राप्यकारित्वाभावेन रूपादौ सन्निकर्षाभावादपि न तस्य प्रामाण्यम् । प्राप्यकारित्वं च पूर्वमेव निरस्तम् । अतस्सन्निकर्षोऽपि प्रमाणाभास एव । सामान्यतः प्रमाणा- भासमुक्ता प्रत्यक्षाभासमाह- अवैशये प्रत्यक्षं तदाभासं बौद्धस्याकस्मालूमदर्शनाद्वति विज्ञानवत् ॥६॥ प्रत्यक्षलक्षणभूतवैशद्याभाववत्वे सति प्रत्यक्षव्यवहारविषयत्वं प्रत्यक्षाभासलक्षणम् । विशदप्रत्यक्षेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । घटा- दिवारणाय विशेष्यम् । व्याप्तिप्रकारकधूमविशेष्यकशानजन्यं पर्वतो वह्नि- मानिति शानमनुमितिः। व्यानिस्मरणं विना केवलधूमदर्शनादकस्माध- 1 परिणममानस्येव (क).

·षष्ठपरिच्छेदः 189 द्वह्निविज्ञानं तत्प्रत्यक्षमिति सौगताः । तञ्च वह्निशानं न प्रत्यक्षं, वैशद्या- भावात् । किंतु तदाभास इत्यर्थः ! परोक्षाभासमाह- वैशयेऽपि परोक्षं तदाभासं मीमांसकस्य करणज्ञानवत् ॥७॥ अविशदत्वरूपपरोक्षलक्षणाभावे सति परोक्षव्यवहारविषयत्वं परोक्षाभासत्वम् । 1 परोक्षप्रमाणेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तं । घटादि- वारणाय विशेष्यम् । मीमांसकः प्रमितिकरणभूतमपि ज्ञानं वस्तुगत्या विशदमपि ज्ञाततालिङ्गकानुमानगम्यत्वात्परोक्षमित्युच्यते । तस्य वस्तु- गत्या परोक्षत्वाभावात्परोक्षाभासत्वमेवेत्यर्थः । सामान्यतः परोक्षा- भासत्वमुक्ता परोक्षविशेपाभासान्विवक्षुः प्रथम क्रमप्राप्तं स्मरणाभास- माह- अतस्मिस्तदिति ज्ञानं स्मरणाभासं-जिनदत्ते स देवदत्तो यथा ॥८॥ अननुभूतविषयकस्मृतित्वं स्मृत्याभासस्य लक्षणं । जिनदत्तवि- शेष्यकदेवदत्तत्वप्रकारकस्मरणं स्मरणाभासमित्यर्थः । प्रत्यभिज्ञाभास- माह- सदृशे तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन सदृशं यमलकवदित्यादि प्रत्यभिज्ञाभासम् ॥९॥ द्विविधं प्रत्यभिज्ञानं पूर्वमुक्तं-एकत्वविषयकं सादृश्यविषयकं चेति । तत्रैकत्ववति सादृश्यविषयकं सादृश्यवत्येकत्वविषयकं च प्रत्यभिज्ञानं प्रत्यभिज्ञाभासम् । एकत्ववनिष्ठविशेष्यतानिरूपितसादृश्यप्रकारताकत्वसा- दृश्यनिष्ठविशेष्यतानिरूपितैकत्वप्रकारताकत्वान्यतरवत्वं प्रत्यभिज्ञाभा- सस्य लक्षणम् । उभयविधमत्यभिज्ञासंग्रहायान्यतरनिवेशः । ननु गोविल- क्षणो महिषः, इदमस्माइरं, वृक्षोऽयमित्यादेरपि प्रत्यभिज्ञानस्योक्तत्वा- त्सदृश विलक्षणत्वज्ञानमासन्ने दूरत्वज्ञानादिकमपि प्रत्यभिज्ञाभासं सम्भव- तीति द्वैविध्योक्तिरयुक्तति चेन्न-द्वैविध्योक्तेम्पलक्षणपरत्वात् । प्रत्यभिज्ञा. भेदसमसयाकानां तदाभासमेदानां सम्भवात् । तर्कामासमाह- असम्बद्ध तज्ञानं तळभासम् 1 प्रमाणे (ख).

·190 प्रमेयरमालङ्कार - --- व्याप्तिशून्यहेतुविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकशानत्वं तर्कामासस्य लक्षणम्। सत्तर्कवारणाय विशेष्यैकान्तमुदाहरति- यावांस्तत्पुत्रस्स श्यामो यथा॥१०॥ श्यामत्वनिरूपितव्याप्तिशून्ये तत्पुत्रत्वे तन्निरूपितव्याप्तिज्ञानं तर्का- भासमित्यर्थः । अनुमानाभासमाह- इदमनुमानाभासम् ॥११॥ इदं वक्ष्यमाणमित्यर्थः । पक्षाभास हेत्वाभास दृष्टान्ताभास प्रयोगा- भासान्यतमत्वमनुमानामाससामान्यलक्षणम् । तत्र प्रथमं पक्षाभास- माह- तत्रानिष्टादिः पक्षाभासः॥१२॥ अनिष्टसिद्धबाधितपक्षान्यतमत्वं पक्षापासलक्षणमित्यर्थः । इष्टम- बाधितमित्यादिना पक्षलक्षणस्य पूर्वमुक्ततया तद्विपरीतस्य तदाभासतया युक्तत्वात् । तत्र वादिगनेच्छाविषयत्वाभाववत्साध्यविशिष्टः पक्षः । अनिष्टः पक्षाभासः । तमुदाहरति--- अनिष्टो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः ॥१३॥ भीमांसकैः शब्दस्य नित्यत्वाङ्गीकारेणानित्यत्वविशिष्टशब्दस्य मीमां- सकगतेच्छाविषयत्वाभावात् । प्रतिवादिगतनिश्चयविषयीभूतसाध्यवि- शिष्टः पक्षः सिद्धः पक्षामासः । तमुदाहरति- सिद्धः श्रावणः शब्दः ॥१४॥ शब्दे श्रावणत्वस्य श्रोत्रेन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वरूपस्य सर्वश- सिद्धत्वात्तथाविधसाध्यविशिष्टपक्षस्य प्रतिवादिगतनिश्चयविषयता । साध्याभावप्रकारकप्रमाविषयः पक्षबाधितः पक्षाभासः । तं विभ- जते- बाधितः प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैः ॥१५॥ साभ्याभावप्रकारकप्रत्यक्षविषयः; साध्याभावप्रकारकानुमानविषय- स्तथाविधागमविषयस्तथाविधलौकिकवाक्यजन्यज्ञानविषयस्तथाविध-- स्ववचनजन्यज्ञानविषयश्चति बाधितपक्षाभासः । पञ्चविध इत्यर्थः । तवाद्यमुदाहरति- ·षष्ठपरिच्छेदः 191 अनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वाजलवत् ॥१६॥ अत्रानुष्णत्वरूपसाध्याभाव उष्णत्वम् । तत्प्रकारकप्रत्यक्षविषयोऽ. ग्निरिति प्रत्यक्षबाधितः। अनुमानबाधितमुदाहरति- अपरिणामी शब्दः कृतकत्वाइटवत् ॥१७॥ अत्रापरिणामित्वरूपसाध्याभावः परिणामित्वं तत्प्रकारकम् । शब्दः परिणामी कृतकत्वादित्यनुमानम् । तद्विषयश्च शब्द इत्यनुमानबाधितः । आगमवाधितमाह- प्रेत्याऽसुखप्रदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत् ॥१८॥ पुरुषाश्रितत्वाविशेषेऽप्यागमे धर्मस्य सुखप्रदत्वोक्तेर्भरणोत्तरकालीन दुःखजनकत्वरूपं यत्साध्यं तदभावप्रकारकमागमजन्यज्ञानमिति धर्मस्य तद्विषयत्यादागमबाधितत्वम् । लोकबाधितत्वमाह- शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वाच्छंखशुक्तिवत् ॥ १९ ॥ अत्र शुचित्वं साध्यं, तदभावोऽशुचित्वम् । तत्प्रकारकमेव लौकिक- वाक्यजन्यज्ञानं प्राण्यङ्गत्वाविशेषेऽपि कस्यचित्शुचित्वस्य कस्यचिद- शुचित्वस्य लोकसिद्धत्वात् । तथाविधज्ञानविषयत्वस्य नरशिरःकपाले सत्त्वाल्लोकबाधितत्वम् । स्ववचनवाधितमाह--- माता मे वन्ध्या पुरुषसंयोगेऽप्यगर्भत्वात्प्रसिद्धवन्ध्यावत् ।। २० ॥ अत्रापत्यजनकत्वसामान्याभावरूपवन्ध्यात्वं साध्यम् । तदभावोऽ- पत्यजनकत्वरूपमातृत्वम् । तत्प्रकारकस्ववचनजन्यज्ञानविषयत्वस्य मातरि सत्त्वात्स्ववचनबाधितत्वम् । अत्र यद्यपि स्मृतिबाधितप्रत्यभिज्ञा- बाधिततर्कबाधितानामपि सम्भवादबाधितस्याष्टविधत्वमेव युक्तम् । न तु पञ्चविधत्वम् । तथाहि-ततलं घटाभाववत् , द्रव्यत्वाद्धटशून्यभूतला- न्तरवदित्यत्र तद्भतलं घटवदिति स्मृत्या बाधितत्वस्य क्षणिकत्वानुमाने प्रत्यभिज्ञावाधितत्वस्य धूमो वह्निनिरूपितव्याप्तिशून्यो द्रव्यत्वाद्धटवदि- त्यत्र धौ वहिनिरूपितव्यामिग्राहकतर्कवाधित्वस्य च सत्त्वात्। तथापि पञ्चविधत्वोक्तरुपलक्षणपरत्वादष्टविधत्वमपि सूत्रकारानुमतमेवेति बोध्यम्।

·192 प्रमेयरसालबारे 2 बाधः । मध्या- नैयायिकास्तु-प्रत्यक्षादिबाधितस्थले वाधरूपो हेत्वाभासः। अनु- मानबाधितस्थले सत्प्रतिपक्षो हेत्वाभासः। तत्र साध्याभाववान् पक्षः पक्षनिष्ठसाध्याभावः, साध्यवद्धेदवान् पक्षः पक्षनिष्ठसाध्यवद्रेदश्च यथा ह्रदो वह्निमानित्यादौ वह्नयभाववदो हदनिष्ठवह्नय- भावादिः। तल्लक्षणं तु पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकानुमितिप्रतिबन्धक- ज्ञानविषयत्वं, हृदो वह्निमानित्यनुमिति प्रति हृदो वह्नयभाववानिति ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात्तद्धिपयत्वस्य वह्नयभाववद्धदादः सत्त्वाल्लक्षण- सङ्गतिः। न च ह्रदो वह्निमानित्यनुमितौ वह्नयभाववत्ता ज्ञानस्येव वह्नयभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकत्वात्तद्विषयत्वस्य वह्नयभाव- व्याप्यवद्धदरूपसत्प्रतिपक्षे सत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यं-अनुमितिप्रति- बन्धकशाने साध्याभावानुमितिजनकत्वस्य विशेषणत्वात् । सत्प्रतिपक्ष- ज्ञानस्य साध्याभावानुमितिजनकत्वेन तदजनकत्वाभावात् । भावव्याप्यवान् साध्यवझेदव्याप्यवान्वा पक्षः। पक्षनिष्टसाध्याभाव- व्याप्यसाध्यवद्भेदव्याप्यादिकं च सत्प्रतिपक्षः। तल्लक्षण तु साध्यानु- मितिविरोध्यनुमितिजनकज्ञानविषयत्वं साध्यानुमितिविरोधिनी याऽनु- मितिः साध्याभावानुमितिस्लाध्यवद्भेदानुमितिश्च । तजनकज्ञानविष- यत्वस्योक्तसत्प्रतिपक्षेषु सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । न च साध्यानुमितिः विरोधिन्यनुमितिः साध्याभावाद्यनुमितिरिव साध्याभावव्याप्यानुमिति- रपि तज्जनकज्ञानविषयत्वस्य साध्याभावव्याप्यव्याप्यवत्पक्ष सत्त्वादति- व्याप्तिरिति वाच्यं-साध्यविरोध्यनुमितिजनकज्ञाने साध्यानुमितिप्रतिबन्ध- कत्वस्यापि विशेषणत्वात् : साध्याभावव्याप्यव्याप्यवत्ताज्ञानस्य च साध्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति वदन्ति । बाधितत्वस्य पक्षलक्षणप्रविष्टतया तवैकल्ये पक्षाभासत्वस्य युक्तत्वेऽपि हेत्वाभासत्वायोगात्, हेतुलक्षणवैकल्यस्थल एवं हेत्वाभासस्योचि- तत्वात् । अन्यथा हेत्वाभासस्थलेऽपि पक्षाभासाङ्गीकारप्रसङ्गेन हेत्वा- भासस्यैव विलोपापत्तिः। किंच साध्याभाववत्प्रक्षस्य बाध्यत्वं, तद्वयाप्य- वत्पक्षस्य सत्प्रतिपक्षत्वमिति स्वीकारे हेत्वमाववत्पक्षस्य स्वरूपा- सिद्धित्वम् । तथाप्यवत्पक्षस्य हेत्वाभासान्तरत्वं स्यादिति सव्यभिचार विरुद्धाऽसिद्धसत्प्रतिपक्षितबाधितमेदेन पञ्चहेत्वाभासा इति भवतां तन्न-अ- 1बोधरूपः (क). बोषः (क). ज्ञानस्यैव (ख).

·षष्ठपरिच्छेदः 193 - -- - प्रतिज्ञाया विलोपापत्तः। यत्तु यो यत्र हेत्वाभासस्तयाप्योऽपि तन्मध्य एवान्तर्भवति, विना बाधसत्प्रतिपक्षाविति । स्वतन्त्रच्छेन भुनिला बाधात् पृथक् सत्प्रतिपक्षस्य परिगणानादिति नैयायिकैरुक्तम् । तदपि न मने- रयुक्तवादित्वे तद्वचनस्पापे ग्राह्यत्वायोगादिति। इदानी क्रमप्राप्तान हेत्वाभासानाह-- हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धानकान्तिकाकिञ्चित्कराः॥२१॥ असिद्धाद्यन्यतमत्वं हेत्वाभाससामान्यलक्षण । हेत्वाभासाश्चतु- विधाः । असिद्धादिभेदादित्यर्थः । तत्रासिद्धहेत्वाभासलक्षामाह- असत्सत्तानिश्चयोऽसिद्धः ॥ २२ ॥ सत्ता च निश्चयश्च सत्तानिश्चयो । असन्तौ सत्तानिश्चयो यस्य सः। तथाऽसत्सत्ताकोऽसन्निश्चयश्चत्यसिद्धो द्विविध इत्यर्थः। पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपित हेतुतावच्छेद कावच्छिन्नप्रकारताशालिशान - प्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वहेतुतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयाविषयत्वान्यतरव त्वमसिद्धस्य लक्षणम् । शब्दः परिणामी चाक्षुपत्वादित्यत्र शब्दावृत्ति चाक्षुषत्वरूपाऽसिद्धशानस्य, शब्दश्चाक्षुषत्ववानिति पक्षविशेष्यकहेतु- प्रकारकशानप्रतिबन्धकत्वात्तथाविधज्ञानविषयत्वस्य शब्दावृनिचाक्षुषत्वे- अविद्यमानसत्ताकासिद्धेः सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । वहिमान् धूमादित्यत्र मन्द- मतिना बाप्पादिभावेन सन्दिग्धे धूमे विद्यमाननिश्चयरूपाऽसिद्धहेतुताव- च्छेदकप्रकारकनिश्चयाविषयत्वसत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । उभयविधासिद्ध- सङ्गहायान्यतरनिवेशः । तत्रासत्ससाकमसिद्धमुदाहरति- अविद्यमानसत्ताकः परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्वात् ॥ २३॥ कथमस्यासिद्धत्वमित्यत्राह- स्वरूपेणासत्त्वात् ॥ २४ ॥ चाक्षुपत्वं हि चक्षुर्जन्यज्ञानविषयत्वम् । तच्च शब्दे स्वरूपेणासत्त्वा- दसिद्धमित्यर्थः । अयं चासिद्धो द्विविधः-विशेषणासिद्धो विशेष्यासिद्ध- 1 स्वतन्त्रे जैनमुनिना (क). 13 PRA.

·191 प्रमेयरत्नालङ्कारे श्चेति : तत्र पक्षवृत्तिविशेपणघटितो हेतुर्विशेषणासिद्धः । यथाऽनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वे सति सामान्यवत्वादिति । अत्र लयायिकरीत्या प्रयुक्तऽनु- माने परमावादी व्यभिचारवारणाय सत्यन्तम् । घटादौ व्यभिचारवार- णाय विशेप्यम् । चाक्षुषत्वरूपविशेषणस्य पक्षावृत्तित्वाद्विशेषणासि- द्धत्वम्। विशेप्यासिद्धो यथा शब्दो नित्यः, सामान्यवत्वे सति चाक्षुषत्वा. दित्यत्र बोध्यः । अविद्यमान निश्चयमसिद्धमुदाहरति- अविद्यमाननिश्चयो मुग्धबुद्धि प्रत्यग्निरत्र धृमात् ॥२५॥ अस्यासिद्धत्वं कथमित्यत्राह- तस्य बाष्पादिभावेन भूतसंघाते सन्देहात् ॥ २६ ॥ अविद्यमाननिश्चयो द्विविधः-अज्ञानेनाविद्यमाननिश्चयो मताभिनिवे- शेनाविद्यमाननिश्चयश्चेति । तत्राद्य उदाहृतः । द्वितीयमुदाहरति- साङ्ख्यं प्रति परिणामी शब्दः कृतकत्वात् ।।२७ ।। अस्यासिद्धतायां निमित्तमाह- तेनाज्ञातत्वात् ॥ २८॥ तेन साङ्खयेनाज्ञातत्वात् । तन्मते ह्याविर्भावतिरोभावावेव प्रसिद्धौ नित्यैकान्ताङ्गीकारात् , उत्पत्तेस्तन्मते शशटङ्गप्रायत्वात् ॥ नैयायिकास्तु-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशप्यतानिरूपितहेतुताव- च्छेदकावच्छिन्नप्रकारताशालित्वे सति साध्यतावच्छेदकप्रकारकं यद्ज्ञानं तत्प्रतिवन्धकज्ञानविषयत्वमसिद्धसामान्यस्य लक्षणम् । हृदो द्रव्यं धूमादित्यत्र धूमाभाववदरूपस्वरूपासिद्धौ लक्षणसमन्वयः। हृदो धूम- वान्वह्नश्चेति ज्ञानं प्रति धूमाभाववद्धदज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्वात् । अत्र साध्यतावच्छेदकप्रकारत्वनिवेशात् पर्वतः काञ्चनमयवह्निमानित्यत्र काञ्चनमयत्वाभाववद्वह्निरूप'साध्यप्रसिद्धौ लक्षणसमन्वयः । तावच्छेदकप्रकारकज्ञाने साध्यतावच्छेदकाभावज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् । एवं काञ्चनमयपर्वतो वह्निमानित्यत्र काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वतरूपाश्रया- साध्य 1साध्याप्रसिद्धी (क).

·षष्ठपरिच्छेदः . 1956 सिद्धौ पर्वतो वह्निमान् काञ्चनमयधूमादित्यत्र काञ्चलमयत्वाभाववधूम- रूपसाधनाप्रालिद्धा च लक्षणसमन्वयो वोध्यः । आसिद्धस्त्रिविधः- आश्रयासिद्ध स्वरूपासिद्ध व्याप्यत्वासिद्ध भेदात् । काञ्चनमयपर्वतो वह्निमानित्यत्र शाञ्चनमयत्वाआववत्पर्वत आश्रयासिद्धः। हृदो द्रव्यं धूमादित्यत्र धूमाभाववन्दः स्वरूपासिद्धः। काञ्चनमयवह्नयादिसाधके काञ्चनमयत्वाभाववद्वयादिरूपसाध्याप्रसिद्धयादियित्वालिद्ध इति वदन्ति । तन्न -काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वतस्य पक्षामालतायाः काञ्चन- मयत्वाभाववहह्ने स्लाध्याभालतायाश्च युक्तत्वेऽपि हेत्वाभासत्वायोगात् । अन्यथा काञ्चनसयत्वाभाववन्महानसरूपदृष्टान्तासिद्धरपि हेत्वाभासता प्रसङ्गात् । किंच हेत्वभाववत्पक्षस्य स्वरूपासिद्धत्वे उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादित्यत्रापि स्वरूपासिद्ध यापत्तिः। तत्र पक्षे हेत्वभावेऽप्यनु- मित्युत्पादस्य सर्वानुभवसिद्धत्वात् । न चैवं सूत्रेऽविद्यमानसत्ताक- स्यासिद्धत्वकथनं विरुध्यत इति वाच्यं यत्र साध्याभाववद्धत्तित्वघटित व्याप्तिज्ञानमनुमितिकारणं, यथा परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्वादित्यादौ तत्रैव हेत्वभाववत्पक्षस्यासिद्धत्वम् । यत्र साध्याश्रयपूर्वत्वाभावघटितव्याप्ति- ज्ञानं कारणं तत्र तस्यासिद्धत्वं नास्तीत्यस्य सूत्रकाराभिप्रेतत्वादिति । विरुद्धहेत्वाभासं लक्षयति- - विपरीतनिश्चिताविनाभावो विरुद्धः साध्यविपरीतेन साध्या-नवेन निश्चितोऽविनाभावस्तदभाववद- वृत्तित्वं यस्यासौ विरुद्धः । निश्चितसाध्याभावाभावववृत्तित्ववान् निश्चि- तसाध्यवदवृत्तित्ववान् विरुद्ध इति यावत् । उदाहरति- अपरिणामी शब्दः कृतकत्वात् घटवत् ॥ २९॥ कृतकत्वं हि पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणपरिणामेन व्याप्तमिति परिणामाभावरूपसाध्यवदवृत्त्येव । यद्यपि साध्यवदवृत्तित्वेन निश्चितत्वरूपविरुद्धलक्षणस्योदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयादित्यत्र कृत्तिको- दये सत्त्वात्तस्यापि विरुद्धत्वापत्तिस्तथापि विरुद्धस्य साध्यसामानाधि- करण्यग्रहप्रतिबन्धकतया हेत्वाभासत्वेन साध्याभाववदवृत्तित्वरूपन्या- 1 साध्याभावतायाश्च (क). 13* ·196 प्रमेयरलालङ्कारे तावेव साध्यसामानाधिकरण्यस्य प्रविष्टकोन तथाविध यातिहस्य कारण- तास्थल एवोक्तविरोधस्य दोषत्वं । कृत्तिकोदयहागुरुस्थले र साध्या- श्रयपूर्वत्वाभावघटितव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वेन तत्र विरोधस्य दोपत्वासम्भ- वादिति । अनैकान्तिकं लक्षयति- - - विपक्षेप्यविरुद्धवृत्तिरनकान्तिकः ॥३०॥ अत्रापि शब्दः साध्याभाववतः साध्यबद्धेदवतः साध्याश्रयपूर्वत्वा- भाववदादीनां विपक्षाणां च सङ्गहार्थम् । तेन साध्याभावसाध्यवद्भद- साध्याश्रयपूर्वत्वाभावघटितसकलविधव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धसयभचाराणां संग्रहः। एवं च साध्याभाववदवृत्तित्वसाध्यवदन्यावृत्तित्वसाध्याश्रय- पूर्वत्वाभावववृत्तित्वादिप्रकारकहेतुविशेष्यकज्ञान प्रतिबन्धकशानविषय त्वमनैकान्तिकस्य लक्षणं । धूमवान्वह्नरित्यादौ क्षमाभाववद्वृत्तित्व- विशिष्टवह्नौ धूमवदन्यवृत्तित्वविशिष्टवह्नौ । उदेप्यात शक्टं कृत्तिको- दयनग शरोदयान्यतरस्मादित्यादौ साध्याश्रयपूर्वत्वाभाववत्तित्ववि- शिष्टकृत्तिकोदयमृगशिरोदयान्यतरस्मिश्च तत्तद्यालिग्रहप्रतिबन्धकज्ञान- विषयत्वसत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । स चानैकान्तिकः साध्या भाववदादिरूप- विपक्षे निश्चितवृत्तिः शङ्कितवृत्तिश्चेति द्विविधः । तत्राद्यं दर्शयति- निश्चितवृत्तिरनित्यः शब्दः प्रमेयत्वाद्धटवत् ॥३१॥ साध्याभाववति कस्मिन् प्रमेयत्वस्य वृत्तिनिश्चितेत्यत्राह- आकाशे नित्येप्यस्य निश्चयात् ॥३२ ।। अनित्यत्वरूपसाध्याभाववत्याकाशे विपक्षे प्रमेयत्वस्य निश्चयादनि- त्यत्वाभाववदाकाशवृत्तित्वविशिष्टप्रमेयत्वं निश्चितवृत्तिरनैकान्तिक इत्य- र्थः। द्वितीयं दर्शयति- नास्ति सर्वज्ञो वक्तृत्वात् ॥ ३३॥ अत्र सर्वज्ञत्वाभावः साध्यम् । तदभावः सर्वज्ञत्वम् । तद्वत्यपि वत्कृत्वं सन्दिग्धमिति शङ्कतवृत्तिरयं, ज्ञानोत्कर्षस्य वचनोत्कर्ष प्रति कारणत्वेन सर्वविषयकज्ञानस्य सर्वपदार्थनिरूपणपरवचनहेतुत्वेपि वक्तृ- त्वेन सह ज्ञानस्य विरोधाभावादिति भावः। एतदेवाह- ·षष्ठपरिच्छेदः 197 सर्वज्ञत्वेन वक्तृत्वाविरोधात् ॥३४॥ सर्वन्नोन वक्तत्वस्य विरोधाभावश्च प्रागेव सर्वज्ञसिद्धिप्रस्तावे दर्शितः। अथ व्यभिचारनिश्चयस्य व्याप्तिग्रहप्रतिवन्धकत्वेपि तत्संशय- स्याप्रतिवन्धकत्वात् कथं शङ्कितवृत्तहेत्वाभासत्वं । व्यभिचारसंशय- स्यापि व्यातिहप्रतिवन्धकत्वाङ्गीकारे चानुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गः । पर्वतो वह्निमानित्यादावपि पर्वतादौ वह्नयादिसन्देहसत्त्वेन तत्र धमस्य निश्चितत्वेन व्यभिचारसंशयस्य दुरित्वादिति चेन्न-व्यभिचारसंशयो हि द्विविधा-साध्याभावांशे संशयात्मको वृत्तित्वांशे संशयात्मकश्चति । तत्राद्यस्य व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वानङ्गीकारान्नानुमानमात्रोच्छेदः। द्विती यस्य प्रतिवन्धकत्वाङ्गीकाराच्छङ्कितवृत्तेर्हेत्वाभासत्वोपपत्तिश्चति । अकि- श्चित्करं निरूपयति- सिद्धे प्रत्यक्षादिवाधिते च साध्ये हेतुरकिंचित्करः ॥३५॥ पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारकसंशयप्रतिवन्धकज्ञानविषयपक्षवृत्तित याभासमानत्वमकिञ्चित्करहेतोर्लक्षणम् । पक्षविशेष्यकसाध्यप्रकारक- संशयः शब्दः श्रावणो नवेत्यादिसंशयस्तत्प्रतिबन्धकः शब्दः । श्रावण इत्यादिसिद्धयात्मकं ज्ञानं तद्विपयपआवृत्तित्वस्य शब्दत्वे सत्त्वाल्लक्षण- समन्वयः। एवमनुष्योऽग्निद्रव्यत्वादित्यादौ वह्निरुष्णो न वेति संशय- प्रतिबन्धकीभूतं यदह्निहष्ण इति बाधज्ञानं तद्विषयीभूतपक्षवृत्तित्वस्य द्रव्यत्वे सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः। अत्र हृदो वढिमान् धूमादित्याद्यकिंचित्क- रसङ्गहाय पक्षवृत्तित्वं परित्यज्य पक्षवृत्तितया भासमानत्वपर्यन्तानुधा- वनम् । अथवाऽनुमितिप्रतिवन्धकज्ञानविषयपक्षवृत्तितयाभासमानत्वं लक्षणम्। अनुमितौ बाधकज्ञानस्यैव सिद्धरपि प्रतिबन्धकत्वात्तद्विषय- पक्षवृत्तित्वं सिद्धसाध्यके बाधितसाध्यके च वर्तत इति लक्षणसमन्वयः। अकिञ्चित्करो द्विविधः-सिद्धसाध्यको बाधितसाध्यकश्चति । माह- तत्राद्य- सिद्धः श्रावणः शब्दः शब्दत्वात् ॥३६॥ ननु सिद्धसाधनस्थले नैयायिकैर्हेत्वाभासानङ्गीकारादुक्तस्थले शब्द- वस्याकिंचित्करहेत्वाभासत्वकथनमयुक्तमित्यत्राह- ·198 प्रमेयरत्नालङ्कारे किंचिदकरणात् ॥३७॥ अनुमितेरनुत्पादादनुमितिप्रतिवन्धादित्यर्थः । यथा हृदो वह्नि- मान् द्रव्यत्वादित्यत्र हृदो वह्नयभाववानिति ज्ञानस्याऽनुमिनिप्रतिवन्ध- कत्वात्तद्विषयस्य वह्नयभाववदादेदोपत्वं तादृशन्नोपविशिष्टत्वाद्रव्य- त्वस्य दुष्टत्वरूपं हेत्वाभासत्वमपि स्वीक्रियते; तथा सिद्धसाधनस्थले सिद्धेरनुमितिप्रतिवन्धकतया तद्विपयस्य साध्यवत्पक्षस्य दोपत्वं हेतो- र्दुष्टत्वरूपं हेत्वाभासत्वं चावश्यकं, साध्यवत्पक्षसाध्याभाववत्पक्षयोदयो रनुमितिप्रतिवन्धकज्ञानविषयत्वाविशेषेपि कस्यचिद्दोपत्वं कस्यचित्र- त्यर्धजरतीयस्य नैयायिकानामयुक्तत्वादिति भावः । इमनेवाभिप्राय द्वितीयमेदस्य दृष्टान्ततयोदाहरणेन स्फुटयति- यथानुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादित्यादौ किंचित्कर्तुमशक्यत्वात् ॥३८॥ अकिंचित्करमिति शेषः । किंचित्कर्तुमशक्यत्वात् , अनुमिति प्रतिबन्धात्। ननु प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैश्च बाधितः पक्षा- भासः प्रतिपादितः। तदोषेणैव हेतोर्दुष्टत्वात् । पृथगकिंचित्कराभि- धानमनर्थकमित्यत्राह- लक्षण एवासौ दोषो व्युत्पन्नप्रयोगस्य पक्षदोषेणैव दुष्टत्वात् ॥ ३९॥ लक्षणे लक्षणव्युत्पादनशास्त्र एव असावकिंचित्करलक्षणो दोषो विनेयव्युत्पत्त्यर्थं व्युत्पाद्यते, न तु व्युत्पन्नानां प्रयोगकाले । व्युत्पन्न- प्रयोगस्य पक्षदोषेणैव दुष्टत्वादित्यर्थः । दृष्टान्तोऽन्वयव्यतिरेकभेदा- विधेत्युक्तं। तद्विपरीतस्तदाभासोऽपि तद्भदाद्विधा भवतीत्यभिप्रेत्य प्रथममन्वयदृष्टान्ताभासमाह- दृष्टान्ताभासा अन्वयेऽसिद्धसाध्यसाधनोभयाः ॥४०॥ साधननिष्टसाध्यनिरूपितव्याप्तिीनश्चयस्थानत्वाभाववत्वे सति दृष्टान्ततयाऽभिधीयमानत्वं दृष्टान्ताभासस्य लक्षणं । असिद्धसाध्यकादौ दृष्टान्ते व्याप्तिनिश्चयाभावाल्लक्षणसङ्गतिः । अत्र सद्दष्टान्तवारणाय सत्यन्तं । घटायुदासीनवारणाय विशष्यं । व्यतिरेकदृष्टान्ताभासवारणाय ·- षष्ठपरिच्छेदः 199 साधनानिष्टसाध्यनिरूपितेति व्याप्तिविशेषणम् । अयं चान्वयदृष्टान्ताभास- श्चतुर्विधः । सिद्धसाध्यकः, असिद्धसाधनकः, असिद्धोभयकः, विपरीतान्वयश्चति । तालुदाहृत्य दर्शयति- अपौरुपेयश्शब्दोऽमूर्तत्वादिन्द्रियसुखपरमाणुघटवत् ॥४१॥ अस्मिन्ननुमाने दृष्टान्ताभासत्रयं दर्शितम् । तत्रेन्द्रियसुखमसिद्ध- साध्यकं, तस्य पौरुषेयत्वात् । परमाणुरसिद्धसाधनकः, तस्य मूर्तत्वात् । घटश्चासिद्धोभयः, तस्य पौरुषेयत्वान्मूतत्वाच्च । अस्मिन्नेवानुमाने चतुर्थ- मप्यन्वयदृष्टान्ताभासं दर्शयति- विपरीतान्वयश्च यदपौरुषेयं तदपूर्तम् ॥ ४२ ॥ अत्र व्याप्तेः प्रदर्शने .पि साधननिष्ठसाध्यनिरूपितव्यातेरप्रदर्शनादा- भासत्वम् । ननु समव्याप्तिसत्त्वादपौरुषेयत्वेप्यमूर्तत्वव्याप्तिरस्तीति तत्प्रदर्शनपरस्य दृष्टान्तस्य कथमाभासत्वमित्यत्राह- विद्युदादिनाऽतिप्रसङ्गात् ॥ ४३ ॥ अतिप्रसङ्गादमूर्तताप्राप्तेर्विद्युदादावपौरुषेयत्वसत्त्वेऽप्यमूर्तत्वाभावात् समव्याप्तिर्नास्तीत्यपौरुषेयत्वेऽमृर्तत्वनिरूपितव्याप्तिप्रदर्शनपरस्य दृष्टा- न्ताभासत्वमुपपद्यत इति भावः। व्यतिरेकोदाहरणाभासानाह- व्यतिरेकेऽसिद्धतव्यतिरेकाः परमाण्विन्द्रियमुखाकाशवत् ॥ ४४ ॥ व्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयस्थानत्त्वाभाववत्वे सति व्यतिरेकदृष्टान्ततया अभिधीयमानत्वं व्यतिरेकदृष्टान्ताभासलक्षणम् । असिद्धसाध्यव्यति- रेकादौ दृष्टान्ते व्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयाभावाल्लक्षणसमन्वयः। सद्ध्यति- रेकदृष्टान्तवारणाय सत्यन्तम् । उदासीनवारणाय विशेष्यम् । अयमपि चतुर्विधः-असिद्धसाध्यव्यतिरेकः, असिद्धसाधनव्यतिरेकः, असिद्धो- भयव्यतिरेकः, विपरीतव्यतिरेकश्चति । अपौरुषेयश्शब्दोऽमूतत्वायति- रेकेण परमाणुवदित्युक्ते परमाणुरसिद्धसाध्यव्यतिरेकस्तस्यापौरुषेय- त्वात् । इन्द्रियसुखमसिद्धसाधनव्यतिरेकस्तस्यामूर्तत्वात्। आकाशं तु असिद्धोभयव्यतिरेकं, तस्यापौरुषेयत्वादमूर्तत्वाच्च। चतुर्थ व्यतिरेक- दृष्टान्ताभासमाह-- ·200 प्रमेयरलालबारे विपरीतव्यतिरेकश्च-यन्नामूर्त तन्नापौरुषेयम् ॥ ४५ ॥ यन्नापौरुषेयं तमामून मेति साध्यध्यतिरेके साधनव्यतिरेकः प्रदर्शनीयः । तथैवाविनाभावसत्त्वात्तद्विपरीतनया व्याप्तिप्रदर्शनमण्या- भास इत्यर्थः। बालव्युत्पत्त्यर्थं पञ्चावयवप्रयोग इत्युक्तं । तत्र प्रयोगा- भासमाह- -- बालप्रयोगाभासः पञ्चावयवेपु कियद्धीनता ॥ ४६ ।। उचितानुपूर्विकत्वाभाववत्वे सति न्यायत्वेनामिधीयमानत्वं प्रयोगा- भासलक्षणम् । सन्नधायप्रयोगवारणाय सत्यन्तम् । उदासीनवाक्यवार- णाय विशेष्यम् । उचितानुपूर्वी च प्रतिज्ञोत्तरहेतूत्तरोदाहरणोत्तरोपन- योत्तरनिगमनत्वरूपात्तच्छ्न्यत्वं ज्यवयवप्रयोगे चतुरवयवप्रयोगे विप- रीतप्रयोगे सास्तीति लक्षणसङ्गतिः । उदाहरति - अग्निमानयं देशो धूमवत्वात् यदित्थं तदित्थं यथा महानस इति ॥४७॥ अवयवत्रयप्रयोगे सतीत्यर्थः । चतुरवयवप्रयोगे तदाभासमाह- धूमवांश्चायमिति वा ॥४८॥ अवयवविपर्ययेऽपि प्रयोगाभासमाह- तद्विपर्ययश्च तस्मादग्निमान् धूमवांश्चायमिति ॥४९॥ उपनयानन्तरं निगमनप्रयोगे कर्तव्ये निगमनानन्तरमुपनयप्रयोगो- प्याभास एव-उचितानुपूर्विकत्वाभावादित्यर्थः । ननु कथं व्युत्क्रम- प्रयोगे आभासत्वमित्यत्राह-- स्पष्टतया प्रकृतप्रतिपत्तरयोगात् ॥५०॥ बालोापनयपूर्वकं निगमनं साध्यप्रतिपत्त्यङ्गं मन्यते, नान्यथा- स्पष्टतया प्रकृतस्य साध्यस्य प्रतिपत्तेरयोगादित्यर्थः । व्युत्पन्न प्रति कियद्धीनता न प्रयोगाभास इति भावः। पक्षाभासाद्युपजानतमेवानुमानं तदाभासमित्यावेद्यागमाभासमाह- ·षष्ठपरिच्छेदः . 201 रागद्वेषमोहाक्रान्तपुरुषवचनाजातमागमाभासम् ।। ५१ ॥ तदमावति तत्प्रकारकत्वे सति वाक्यजन्यज्ञानत्वमागमाभास- लक्षणम् । मद्यास्तीरे मोदकराशयः सन्तीति वाक्यजन्यज्ञाने मोदक- राश्यभावति मोदकराशिप्रकारकत्वाल्लक्षणसङ्गतिः । आप्तवाक्यजन्य- ज्ञानयारणाय सत्यन्तम । इदं रजतमित्यादिभ्रमरूपप्रत्यक्षाभासवारणाय विशेप्यम् । तञ्चागमाभासं त्रिविधम्-रागजनितवाक्यजन्यं, द्वेषजनित- वाक्यजन्यं, मोहर्जानतवाक्यजन्यं चेति । तत्राद्यद्वयमुदाहरति- यथा नद्यास्तीरे मोदकराशयस्सन्ति धावध्वं माणवकाः ॥५२॥ यदा रागाकान्तः पुरुषः क्रीडावशीकृतचित्तः क्रीडार्थमिदं वाक्य- मुच्चारयति- तदा रागजनितवाक्यजन्यत्वम् । यदा कश्चित्कार्ये प्रवृत्तो माणबराकुलीकृतचित्तस्तत्सङ्गपरिजिहीर्षया द्वषेण तदुच्चाटनायेदं वाक्यं प्रयुते तदैतद्वाक्यजन्यज्ञानस्य द्वेषजनितवाक्यजन्यत्वन् । तृतीयमुदाहरति- अगुल्यग्रे हस्तियूथशतमास्त इति च ॥५३॥ सर्व सर्वत्र वर्तत इति साङ्ख्यमोहजन्यैतद्वाक्यजन्यज्ञानं मोहजनित- वाक्यजन्यम् । ननकानां त्रिविधवाक्यजन्यज्ञानानां कथमाभासत्व- मित्यत्राह- विसंवादात् ॥५४॥ तदभाववति तत्प्रकारकत्वादित्यर्थः । प्रमाणसामान्याभासं तद्विशे- पाभासं च निरूप्याधुना सङ्ख्याभासमाह- प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादि सङ्ख्याभासम् ॥ ५५ ॥ प्रत्यक्षत्वपरोभत्वप्रयुक्तद्वित्वसङ्ख्यातिरिक्तसङ्ख्यात्वं सङ्ख्याभासस्य लक्षणम् । प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादिचार्वाकाद्यभिमतसङ्ख्याया निरुक्त- सङ्ख्यातिरिक्तसङ्ख्यात्वसत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः । सङ्ख्याभासस्त्रिविधः- न्यूनसङ्ख्या, समसङ्ख्याऽधिकसलपा चेति । तत्र चार्वाकामिमता न्यून- सङ्ख्या, सोपवाभिमता समसङ्ख्या, साङ्खयामिमताधिकसङ्ख्या चेति बोध्यम् । चार्वाकाभिमतसङ्ख्यायाः कथमाभासत्वमित्यत्राह- - - - ·202 प्रमेयरत्नालङ्कारे लौकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिषेधस्य परबुद्ध्यादेश्चासिद्धरतद्विषयत्वात् ॥ ५६ ॥ अतद्विषयत्वात् प्रत्यक्षाविषयत्वादित्यर्थः । स्वाभिमतार्थासाधक- स्वाभिमतप्रमाणकत्वं हि प्रमाणसङ्ख्यायामाभासत्वम् । तत्र चार्वाकामि- मतेन प्रत्यक्षरूपैकप्रमाणेन चार्वाकाभिमतपरलोकनिषेधस्य पवुद्धश्चा- सिद्धेरेकत्वसङ्घ याया आभासत्वं, परलोकस्य प्रत्यक्षाविपत्वेन तनिषेध- स्यापि तदविषयत्वात् । प्रतियोगिनोऽप्रत्यक्षत्वेऽभावस्य प्रत्यक्षासम्भ- वात् । अन्यथा पिशाचाद्यभावस्यापि प्रत्यक्षापत्तः। एवं परवुद्धिरपि प्रत्यक्षेण न गृह्यते। अन्यज्ञानस्यान्यदीयप्रत्यक्षाविषयत्वात् । अन्यथा तदीयवचनादिकमनपेक्ष्यैवायं पण्डित इति ग्रहणापत्तरिति भावः । न्यून- सङ्ख्याया आभासत्वं दर्शयित्वासमाधिकसन्ययोरप्याभासत्वं दृष्टान्त- तया दर्शयति- सौगतसांख्ययोगप्राभाकरजैमिनीयानां प्रत्यक्षानुमाना- गमोपमानार्थीपत्त्यमांवरेकैकाधिकाप्तिवत् ॥ ५७ ॥ यथा सौगतसाल यप्राभाकरजैमिनीयानां मते प्रत्यक्षानुमानागमो- पमानार्थापत्त्यभावैः प्रमाणैरेकैकाधिकातिन सिात, व्याप्तरनुमानाद्य- विषयत्वात् । तथा स्वर्गादिपरलोकधर्माधर्मादिनिषेधोऽन्यबुद्धिश्च चार्वा- कस्य प्रत्यक्षेण न सिध्यतीति सौगताद्यभिमतद्वित्वादिसङ्ख्यायाः स्वाभि- मतप्रमाणाविषयस्वमतसिद्धपदार्थकत्वरूपाभासत्ववञ्चार्वाकानुमतैकत्व सङ्घयाया अप्याभासत्वं दुर्वारमित्यर्थः । स्वाभिमतप्रत्यक्षेण परवुद्धया- देरसिद्धरित्यर्थः । ननु प्रत्यक्षेण परवुद्धयादेरसिद्धप्यनुमानादितस्त- त्सिद्धिरस्त्वित्यत आह- अनुमानादेस्तद्विषयत्वे प्रमाणान्तरत्वम् ।। ५८॥ तच्छब्देन परबुद्धयादिरभिधीयते। अनुमानादेः परवुद्धयादिविषयत्वे प्रत्यक्षकप्रमाणवादो हीयत इत्यर्थः । चार्वाकस्य स्वाभिमतप्रमाणसङ्ख्या- व्याघाते सांगतादीनां स्वाभिमतप्रमाणसङ्ख्याव्याघातं दृष्टान्तत्वे- - नाह- ·षष्ठपरिच्छेदः 203 तर्कस्येव व्याप्तिगोचरत्वे प्रमाणान्तरत्वमप्रमाणस्याव्यवस्था- पकत्वात् ॥ ५९॥ सौगतादीनामिति शेषः । यथा सौगतादीनां तर्केण प्रमाणसङ्ख्या- व्याघातस्तथा चार्वाकस्यानुमानादिना प्रमाणसङ्ख्याव्याघातो दुर्वार इत्यर्थः । ननु परबुद्धरनुमानेन सिद्धावपि न चार्वाकस्य स्वाभिमतसङ्ख्या- व्याघातः, अजुमानस्य तन्मले प्रत्यक्षेऽन्तर्भावाङ्गीकारात्। तथा सौगता- दीनां तर्केण व्याप्तिसिद्धावपि न तत्तदभिमतसङ्ख्याव्याघातस्तर्कस्यानु- मानादिष्वन्तर्भावादित्यत्राह- प्रतिभासादिभेदस्य च भेदकत्वात् ।। ६० ॥ यथा चार्वाकेण चाक्षुषरासनादिप्रत्यक्षमेदो घटं पश्यामे रसमा- स्वादयामीति प्रतिभासभेदादभ्युपगम्यते तथा घटं पश्यामि, वद्विमनु- मिनोमीति प्रतिभासभेदात्प्रत्यक्षानुमानयोरपि भेद आवश्यक इति चार्वाकस्य प्रमाणसङ्ख्याविघटनं भवति । एवं सौगतादिभिः प्रत्यक्षानु- मानादिभेदो यथा प्रतिभासभेदादभ्युपगम्यते तथा तर्कप्रत्यक्षाद्योरपि तैर्भेदः स्वीकर्तव्यः-तर्कयामि, पश्यामीति प्रतिभालभेदात् । एवं च सौगतादीनामपि प्रमाणसङ्ख्याविघटनं दुष्परिहरमित्यर्थः। अथ विषया- भासमाह- विषयाभासस्सामान्य विशेषो द्वयं वा स्वतन्त्रम् ॥६१॥ परस्परतादात्म्यापन्नसामान्यविशेषातिरिक्तविषयत्वं विषयाभास- लक्षणम् । स च विपयाभासस्त्रिविधः-केवलसामान्यं, केवलविशेषः, स्वतन्त्रमुभयं चेत्यर्थः । कथं तेषां तदाभासतेत्यत्राह- तथाऽप्रतिभासनात्कार्याकरणाच ॥६२॥ येन रूपेण सत्सामान्यादिकं ब्रह्माद्वैतिप्रभृतिमिरभ्युपगतं तेन रूपे. णाप्रतिभासनात् , प्रत्यक्षादिप्रमाणाविषयत्वात्, कार्याकरणात्-कार्य- रूपेण परिणममानत्वाभावादित्यर्थः। केवलसामान्यादेः प्रत्यक्षाद्यगोच- रत्वं च विप विचारावसर एवाभिहितमिति नेह प्रतन्यते- ननु सत्सा- मान्यस्य परिणामित्वरूपं कार्यकरणं कुतो न सम्भवति? सत्सामा- ·204 प्रमेयरत्नालङ्कारे न्यादिकं कार्योत्पादासमर्थ तत्समर्थ वनि विकल्प्याये दूषण- माह- स्वयमसमर्थस्याऽकारकत्वात्पूर्ववत् ॥ ६३ ॥ यदि सामान्यादिकं कार्योत्पादासमर्थ तदा कार्यकारि न स्यात् , असमर्थस्य कार्यजनकत्वायोगात् । अन्यथा प्रागभावावस्थायामपि कार्यजनकतापत्तरित्यर्थः। द्वितीयपक्षे दूषणमाह- समर्थस्य करणे सर्वदोत्पत्तिरनपेक्षत्वात् ॥ ६४॥ यदि सामान्यादिकं समर्थमेव कार्यकारि तदा सर्वदा सर्वकार्याणा- मुत्पत्तिः स्यात्परानपेक्षत्वादित्यर्थः । नन्वनपेक्षत्वादिति हेतुरसिद्धः, सामान्यादेः कार्योत्पादने सहकारिसान्निध्यापेक्षत्वात् । एवं च कार्यो- त्पादने स्वयं समर्थमपि यदा सहकारिसान्निध्यलाभस्तदा कार्यकारि, नान्यदेति । सर्वदा कार्योत्पत्तिप्रसङ्ग इत्याशङ्कय परिहरति- परापेक्षणे परिणामित्वमन्यथा तदभावात् ॥६५॥ सहकारिवियुक्तावस्थायां ब्रह्मप्रधानादिकस्य कार्यजनकत्वे सह- कारिसमवधानवैयर्थ्यापत्त्या तद्दशायां सामान्य कार्यजनकमभ्युपगन्त- व्यम् । एवं सहकारिसमवधानदशायामपि कार्याजनकत्वे 1 कार्योत्पत्त्यनु- पपत्त्या तद्दशायां कार्यजनकमङ्गीकार्यम् । एवं च सहकारिसमवधाना- त्पूर्व विद्यमानं कार्यजनकत्वं परित्यज्य सहकारिसमवधानदशायां कार्य- जनकत्वस्वीकाराव्यरूपेणावस्थानाच्च परिणामित्वमवर्जनीयं । परिणा- मस्य पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्तिस्थितिलक्षणत्वादित्यर्थः। अन्यथा तद- भावादिति । यदि परिणामित्वं न स्यात्तदा पूर्वाकारत्यागाभावादुत्तरा- कारस्वीकाराभावात् पूर्ववदकारकत्वाविशेषात् कार्यकारित्वं न स्यात् । क्षणिकस्य तु सर्वथा कार्यकाले स्वयमसत्त्वादेव कार्यकारित्वाभावप्रसङ्ग इत्यर्थः । अथ फलाभासमाह- फलाभासं प्रमाणादाभिन्न भिन्नमेव वा ॥६६॥ प्रमाणाद्भिन्नाभिन्नफलव्यतिरिक्तत्वे सति फलत्वेन व्यवहारविषयत्वं फलाभासलक्षणम् । वास्तवफलवारणाय सत्यन्तम् । घटादिवारणाय 1 कार्योत्पत्त्यनुत्पत्त्या (ख). 2 पूर्ववदजनककारकत्वाविशेषात् (ख).

·षष्ठपरिच्छेदः 205 विशेष्यम् । तच्च फलाभालं द्विविध-केवलाभिन्नं केवलाभिन्नं चेति । तत्राs- भिन्नस्य फलस्याभासतां विवृणोति- अभेदे तद्वयवहारानुपपत्तेः॥६७॥ प्रमाणफलयोस्सर्वथाऽभेदे इदं प्रमाणमिदं फल मिति विलक्षण- व्यवहारानुपपत्तरित्यर्थः। जनु विलक्षणव्यवहारो हि कचिद्धर्मिदाद्भवति यथा घटः पट इति, क्वचिक्षेऽपि धर्ममेदात् भवति-घटो द्रव्यमिति । एवं च प्रमाणफलयोरैक्येप्यप्रमाणायावृत्तिविशिष्टत्वेन प्रमाणमिति व्यवहारस्याफलाद्यावृत्तिविशिष्टत्वेन फलमिति व्यवहारस्य चोपपत्तिरिति सौगतशङ्का निराकरोति- व्यावृत्त्यापि न तत्कल्पना फलान्तराद्यावृत्त्याऽफलत्व- प्रसङ्गात् ॥६८॥ अत्र दृष्टान्ततया दूषणान्तरमाह--- प्रमाणाद्यावृत्त्येवाऽप्रमाणत्वस्य ।। ६९ ॥ धम्र्यैक्येपि व्यावृत्तिमेदाद्विलक्षणव्यवहारोपपादने प्रत्यक्षेऽनुमान- रूपप्रमाणव्यावृत्तस्सत्त्वात्प्रत्यक्षमप्रमाणमिति व्यवहारप्रसङ्गः । एवं प्रत्यक्षफलेऽनुमानफलव्यावृत्तिसत्त्वात्प्रत्यक्षफलमफलमिति प्रसङ्गश्चेत्यर्थः॥ तस्माद्वास्तवोऽभेदः ।।७०॥ ननु प्रमाणत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नव्यावृत्तिसत्त्वेऽप्रमाणमिति व्यवहार आपादयितुं शक्यते; न तु प्रत्यक्षेऽनुमानव्यावृत्तिसत्त्वे, तादृशव्यावृत्तः प्रत्यक्षमनुमानं न भवतीत्येव व्यवहारापादकत्वात् । एवं फलत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नभेदसत्त्व एवाफलमिति व्यवहारापादन- सम्भव इति चेन्न-प्रमाणफलत्वरूपसामान्यधर्मस्य सौगतैरस्वीकारेण तैरेवं रीत्या परिहारस्य वक्तुमशक्यत्वात्सामान्यधर्मस्वीकारे च विशेषै- कान्तवादभङ्गप्रसङ्गादिति भावः । एतावता प्रमाणफलयोस्सर्वथाऽभेद इति पक्षं दूषयित्वा सर्वथा भेद इति पक्षं दूषयति- व्यवहार- ·206 प्रमेयरत्नालङ्कारे भेदे त्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः ॥ ७१ ।। यः प्रमिभीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्याददात्युपक्षले चेति प्रतीतेः प्रमातृरूपेणादस्य 'सिद्धत्वेऽपि तादृशममेमपलप्य सर्वथा मेदो यदि स्वीक्रियते तदा चैत्रात्मसमवेतज्ञानं प्रति तद्वतमतिरेव फलं, न तु मैत्रादिसमवेतप्रमितिरिति व्यवस्थानुपपत्तिः, द्वयोरपि प्रमित्योः प्रमाणाद्भिन्नत्वाविशेषानियामकान्तरस्य चाभावादित्यर्थः ॥ ननु तद्गतप्रमितितदन्यगतप्रमित्योर्द्वयोरपि तद्गतप्रमाणाद्भिन्नत्वा- विशेषेऽपि तद्गतप्रमाणं प्रति तद्वतप्रमितिरेव फलमित्यत्र सामानाधिकरण्य- मेव नियामकम् । अन्यगतप्रमितेरन्यगतप्रमाणसामानाधिकरण्याभावा- दिति नैयायिकाशङ्का निराकरोति- , समवायऽतिप्रसङ्गः ॥७२॥ प्रमाणफलभावनियामकीभूतं सामानाधिकरण्यं न येन केनचित् सम्बन्धेनाऽन्यात्मगतप्रमितेरपि स्वविषयकेश्वरज्ञानविपयत्वसम्वन्धेन चैत्रात्मनि सत्त्वेन तद्गतप्रमाणं प्रति फलत्वापत्तः। अतः समवायेन प्रमाणाधिकरणनिरूपितसमवायसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वरूपं समवाय- घटितसामानाधिकरण्यमेव नियामकं वाच्यं-एवमप्यतिप्रसङ्गो दुर्वारः । अन्यात्मसमवेतप्रमितेरपि चैत्रात्मनि समवायेन सत्त्वात् । तन्मते समवायस्यैकत्वादिति भावः ॥ नव्यास्तु-समवायस्य नानात्वान्नायमतिप्रसङ्गो दोष इति वदन्ति । अत्रोच्यते-धूमो वह्निव्याप्य इति व्याप्तिज्ञानं प्रमाण, पर्वतो वह्निमानित्यनु- मितिः फलमिति हि भवतां मर्यादा, सा न युक्ता-चैत्रस्य व्याप्तिज्ञानानन्तरं यद्धटादिज्ञानं जायते तस्यापि तत्फलत्वापत्तः सामानाधिकरण्यस्य सत्त्वात् । न च प्रमाणभूतव्याप्तिज्ञानजन्यत्वमेव तत्फलत्वे नियामकं, घटादिज्ञानस्य च व्याप्तिज्ञानजन्यत्वाभावान्न फलन्वापत्तिरिति वाच्यं- एवमपि परामर्शस्य व्याप्तिज्ञानजन्यतया फलत्वापत्तः। न च परामर्श- द्वारा व्याप्तिज्ञानजन्यत्वं नियामकमिति नातिप्रसङ्ग इति वाच्य-एवमपि परामर्शप्रत्यक्षस्य फलत्वापत्तः । प्रत्यक्ष विषयस्य कारणत्वेन तस्य परामर्शजन्यत्वात् । न च परामर्शप्रत्यक्षस्य परामर्शजन्यत्वमेव, न तु ·षष्ठपरिच्छेदः : 207 - प्रमाण- तहारा व्याप्तिज्ञानजन्यत्वमपीति वाच्यं-अनुमितेरपि परामर्शजन्यत्वभेव व्याप्तिज्ञानजन्यत्र जास्तीत्यस्यापत्तः। न च व्या जन्वत ललनुमि- तित्वमेव फलत्वे नियामकभिति वाच्यं-अनुमितित्वस्य व्याक्षिालजन्य- ज्ञानत्वरूपतया परामर्शप्रत्यक्षेऽपि तत्सत्त्वात्। ल चानुमितित्वं जाति- विशेष इति वाच्य-भवदभिमतजातेः प्रागेव निरस्तत्वादिति । इदानीं निरूपितयोः प्रमाणतदाभासयोञ्जनस्य जयपराजयव्यवस्थारूपं फलं दर्शयति- प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहतापरिहृतदोषौ वादिन- स्साधनतदाभासौ प्रतिवादिनो दूषणभूषणे च ॥७३॥ वादिप्रतिवादिसभ्यसभापतिलक्षणचतुरङ्गवादमुररीकृत्य तदाभासस्वरूपपरिज्ञानवता वादिना सम्यक्प्रमाणे स्वपक्षसाधनायोप- न्यस्ते तत्र च प्रतिवादिना दोषे उद्भाविते वादिना च परिहृते वादिनः स्वपक्षसाधकत्वाद्विजयः, प्रतिवादिनः पराजयश्च प्रमाणेन जायते । प्रतिवाझुद्भावितदोषपरिहारविशिष्टप्रमाणस्य वादिविजयं प्रति प्रतिवादि- पराजयं प्रति च कारणत्वात्। प्रमाणतदाभासस्वरूपपरिज्ञानशून्येन वादिना प्रमाणाभासे स्वपक्षसाधनायोपन्यस्ते प्रतिवादिना तत्रोद्भाविते दोषे वादिनाऽपरिहृते वादिनः पराजयः, प्रतिवादिनो जयश्च भवति। अपरि- हृतदोपस्य प्रमाणाभासोपन्यासस्य वादिपराजयं प्रति प्रतिवादिजयं प्रति च कारणत्वात् । वस्तुतस्तु तत्पक्षसाधकप्रमाणप्रतिपादकपुरुषगत- जयं प्रति तत्पक्षदूषकपुरुषगतपराजयं प्रति च तत्पक्षसिद्धेः कारणत्वम् । एवं तत्पक्षसाधकप्रमाणाभासप्रतिपादकपुरुषगतपराजयं प्रति 'तत्पक्ष- दृषकपुरुपगतजयं प्रति च तत्पशासिद्धेः कारणत्वम् । वादिना सत्प्रमाण- प्रतिपादनस्थले वादिजयप्रतिवादिपराजययोर्वादिना प्रमाणाभासप्रति- पादनस्थले वादिपराजयप्रतिवादिजययोरुपपत्तः ॥ अत्र प्राचीननैयायिकाः-छलजातिनिग्रहस्थानैरेव जयपराजयव्य- वस्था। तत्रार्थविकल्पप्रयुक्तवचनखण्डनं छलम् । यथा-नवकम्बलोऽयं देवदत्त इति नूतनकम्वलाभिप्रायेण वादिनोक्त एककम्बलमात्रवतोऽस्य नवकम्वलाः कुत इति नवत्वसङ्ख्याभिप्रायेण लण्डनम् । तथा चाश्रय- तत्पक्षदूषकदूषकपुरुषगत (ख). 1 ·208 प्रमैयरलालकारे १ - तासम्बन्धेन पराजयं प्रति च्छलस्य प्रतिपादकतासम्बन्धेन झारणत्वा- दुक्तच्छलवक्तुः पराजयो भवति। एवं साधय॑वैधाभ्यां प्रत्ययस्थानं जातिः। यथा-आत्मा क्रियावान् क्रियाहेतुभूतसंयोगाश्रयत्वावदिति साधम्र्येण प्रतिपादिते आत्मा निष्क्रियो विभुद्रव्यत्वादाकाशवदिति साध\ण प्रत्यवस्थानं जातिः । अत्र विभुत्वानिष्क्रियत्वसिद्धावपे क्रिया- हेतुगुणाश्रयत्वे क्रियावत्वनिरूपितव्यातर्विच्छेदाभावनेयं जातिवणा- भास इत्याश्रयतासम्बन्धेन पराजयं प्रति प्रतिपादकतासम्बन्धेन हेतु- भवति । एवं प्रतिज्ञाहान्याधन्यतमं निग्रहस्थानम् । यथा-अनित्यः शब्दः, ऐन्द्रियकत्वाद्धटवदित्युक्ते, तत्र परेण घटत्वादावनित्यत्वरूपसाध्याभाव- वत्यैन्द्रियकत्वसत्त्वाद्यभिचार इति व्यभिचारे उद्भाविते तर्हि घटत्वादिव देवदत्तशब्दोऽपि नित्योऽस्त्विति स्वप्रतिज्ञातार्थस्य शब्दानित्यत्वस्य त्यागः प्रतिज्ञाहानिः । अस्याप्याश्रयतासम्बन्धेन निग्रहं प्रति प्रतिपादक- तासम्बन्धेन हेतुत्वमिति वदन्ति । तन्न-नवकम्बलोऽयं देवदत्त इति वाक्ये नूतनकम्बलाभिप्रायेण प्रयुक्ते नवत्वस्य सङ्ख्याभिप्रायेण खण्डनस्य पराजयहेतुत्वे वादिवाक्यं विकल्प्य दूषयतोऽपि पराजयप्रसङ्गः। अनेका- थै पत्रवाक्यं व्याचक्षाणस्य पराजयापत्तिश्च । अतो वादिप्रतिवादिनोर्वि- वादविषयीभूतपक्षसिद्धयसिद्धयोरेव जयपराजयव्यवस्थाहेतुत्वं, न तु च्छलजातिनिग्रहस्थानानामिति बोध्यम् । अत एव नव्यनैयायिकैः स्याद्वादिमतरीत्यैव 1 पक्षसिद्धयसिद्भयोरेव जयपराजयहेतुत्वमङ्गीकृतं न तु च्छलादीनामिति । ननु प्रमाणतदाभासवन्नयतदाभासयोरपि वक्तव्यतया तदकथना- न्यूनता । न च नयतदाभासयोरवश्यवक्तव्यत्वाभावान्न न्यूनता । अवश्य वक्तव्यार्थाकथनस्यैव न्यूनताशब्दार्थत्वादिति वाच्यं--प्रमाणतदाभासयो- रिव नयतदाभासयोरपि विनेयानां व्युत्पत्तिप्रयोजकत्वेनावश्यवक्तव्यत्वान- पायादित्यत्राह- . सम्भवदन्यद्विचारणीयम् ॥७४ सम्भवद्विद्यमानं प्रमाणतदाभासस्वरूपादन्यं नयतदाभासस्वरूप शास्त्रान्तरप्रसिद्धमस्मिन्नपि शास्त्रे नयतदाभासविचारदर्विचारणीयम् । 1 इष्टपक्षसिद्धयसिद्धयोरेव (ख).

·पष्ठपरिच्छेदः 209 अस्य सूत्रस्य दिङ्मात्रप्रदर्शनपरत्वादित्यर्थः। तत्र द्रव्यपर्यायोभया- विषयकत्वे सति तदन्यतरविषयकज्ञानत्वं नयसामान्यलक्षणम् । द्रव्य- मात्रविषय के द्रव्याार्थकनये पर्यायमात्रविषय के पर्यायार्थिकनये चोभया- विषयकत्वस्यान्यतरविषयकत्वस्य च सत्त्वाल्लक्षणसङ्गतिः। प्रमाणवार- णाय सत्यन्तम् । घटादिवारणाय विशेष्यम् । न च निर्विशेषब्रह्म- ज्ञानादिरूपनयाभासेऽतिव्याप्तिराित वाच्यं--भ्रमान्यत्वे सतीति विशेष- णात् । निर्विशेषब्रह्मज्ञानादेर्धमत्वेन वारणात् । न च जीवगुणस्सुख- मिति ज्ञानरूपे नैगमेऽव्याप्तिः, तस्य द्रव्यपर्यायोभयविषयकत्वेन तदु- भयाविषयकत्वविरहादिति वाच्यं-उभयाविषयकत्वमित्यस्योभयनिष्ठ- मुख्यविशेष्यताशून्यत्वमित्यर्थात् । जीवगुणस्सुखमित्यत्र जीवस्य मुख्य- विशष्यत्वाभावात्सुखी जीव इत्यत्र सुखस्य तथात्वाभावेनोभयविधेऽपि नैगमेऽव्याप्तिविरहात् । अयं च नयो द्विविधः-द्रव्यार्थिकनयः, पर्या- यार्थिकनयश्चति । तत्र द्रव्यविषयकनयत्वं द्रव्यार्थिकनयस्य लक्षणम् । पर्यायविषयकनयत्वं च पर्यायार्थिकनयस्य लक्षणम् । न च नैगमे सुखादिपर्यायविषयकत्वसत्त्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यं-द्रव्याविषयकत्वे सति पर्यायविषयकनयत्वस्य तल्लक्षणत्वेन, नैगमे द्रव्याविषयकत्वविर- हेणातिव्याप्तयभावात् । द्रव्यार्थिकनयस्त्रिविधः-नैगमसंग्रहव्यवहार. भेदात् । तत्र परस्परविशेष्यविशेषणभावापन्नधर्मधर्म्युभयविषयकनयत्वं नैगमस्य लक्षणम् । जीवगुणस्सुखम् । सुखी जीव इत्युभयविधेऽपि नैगमे उक्तलक्षणं स्पष्टम् । नैकमने गमो विषयो यस्य स नैगमः । अनेकविषयक इत्यर्थः । विशेषणविशेष्यभावेन धर्मधर्म्युभय - विषयक इति यावत् । च नैगमस्य द्रव्यपर्यायोभय- विषयकतया प्रमाणत्वापत्तिरिति वाच्यं - प्राधान्येनोभयविषय- कशानस्य प्रमाणत्वात् , गुणप्रधानभावेनोभयविषयकज्ञानस्य नयत्वा- दिति । धर्मधर्मिणोः सर्वथा भेदशानं नैगमाभासः । तयोस्सर्वथाभेदे धर्मधर्मिभावस्यैवासंभवात् । समवायस्य च निराकृतत्वात् । अनेकदाश्रयवस्तुगतसामान्यनिष्ठैकत्वविपयकज्ञानं सङ्गहः समित्यस्यैकत्वार्थकत्वेन ग्रहधातोश्च ज्ञानार्थकत्वेन सहशब्देनैकत्व- प्रकारकज्ञानलाभात् । स द्विविधः-- परोऽपरश्च। तत्र सकलभावानां सदात्मकत्वेनैकत्वविषयकज्ञानं परसङ्ग्रहः । सत्ताद्वैतज्ञानं तदाभासः । द्रव्यत्वादिनाऽशेषद्रव्याणामेकत्वज्ञानं, तथा घटत्वादिना सकलघटव्यक्ती- नामेकत्वज्ञानं चापरसङ्गहः । सामान्यविशेषयोः सर्वथा भेदज्ञानममेद- शानं वाऽपरसङ्गहाभासः । 14 न । R.R.A.

·210 प्रमेयरत्नालङ्कारे . सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकतळ्याप्तिविरुद्धनानाधर्मप्रकारकशानं व्यवहारः, सङ्गहगृहीतार्थानां विधिपूर्वकमवहरणं विभजनं व्यवहार इति निरुक्तेः । स द्विविधो द्रव्यं पर्यायश्चेत्याकारकज्ञानरूपे व्यवहारे परसङ्गह- सङ्ग्रहीतसत्त्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वस्य सत्त्वव्याप्यपरस्पर- विरुद्धद्रव्यत्वपर्यायत्वरूपनानाधर्मप्रकारकज्ञानत्वस्य च सत्त्वाल्लक्षण- सङ्गतिः । द्रव्यं द्विविधं-जीवोऽजीवश्च । पर्यायो द्विविधः-सहभावी क्रमभायी चेत्याद्यपरसङ्ग्रहेष्वप्युक्तलक्षणं सङ्गमनीयम् । अयं चापरसंग्रह- व्यवहारप्रपञ्चः परसंग्रहादुत्तरः प्रागृजुसूत्रात्प्रतिपत्तव्यः; सर्वस्य वस्तुनः कथंचित्सामान्यविशेषात्मकत्वसम्भवात् । यद्यपि जीवस्सुखी- त्यादिनैगमे जीवत्वरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वे सति जीवत्व- व्याप्यसुखादिप्रकारकत्वमस्ति । तथापि परस्परविरुद्धनानाधर्मप्रकारक- त्वाभावान्न तत्रातिव्याप्तिरिति बोध्यम् । काल्पनिकद्रव्यपर्यायभेदविषयक- शानं व्यवहाराभासः। काल्पनिकार्थानां प्रमाणबाधितत्वेन बाधितार्थ- विषयकज्ञानस्य भ्रमत्वात् । द्रव्यपर्यायविभागस्य काल्पनिकत्वे खपुष्प वद र्थक्रियाकारित्वाभावप्रसङ्गात् । न च व्यवहारस्सर्वोऽपि बाधितार्थ- विषयक एव, व्यवहारस्यासत्यत्वादिति वाच्यं-द्रव्यपर्यायभेदविपय- कानां प्रमाणानां स्वप्नार्थभेदविषयकज्ञानानामिव प्रामाण्याभावप्रस- झात् । उतंच- व्यवहारानुकूल्यात्तु प्रमाणानां प्रमाणता । नान्यथा बाध्यमानानां ज्ञानानां तत्प्रसङ्गतः ॥ इति ॥ द्रव्यतभावोभयाविषयकत्वे सति वर्तमानपर्यायविषयकज्ञानं ऋजुसूत्रः । ऋजु प्राञ्जलं वर्तमानक्षणमात्रं सूत्रयतीति व्युत्पत्तेः । सुखक्षणः सम्प्रत्य- स्तीत्यादि ऋजुसूत्रे उक्तलक्षणं सङ्गमनीयम् । प्रमाणवारणाय द्रव्याविषय- कत्वस्य ऋजुसूत्राभासवारणाय द्रव्याभादिविषयकत्वस्य च निवेशः। घटादिवारणाय विशेष्यदलम् । क्षणिकवाद ऋजुसूत्राभासः। कालकारकलिङ्गसङ्ख यासाधनोपग्रहभेदप्रयुक्तार्थभेदविषयकज्ञानं-- शब्दनयः । कालादिभेदेन भिन्नमर्थ शपतीति शब्द इति व्युत्पत्तः । अभूद्भवति भविष्यतीति कालभेदेनकोप्यर्थी भिद्यते। अन्यथाऽतीतत्वाद्य- नुपपत्तेः । तथा करोति क्रियत इति कर्तृकर्मादिकारकभदेन । अन्यथा कर्नादिशब्दवाच्यत्वानुपपत्तेः । एवं कलत्रं भार्येति लिङ्गभदेनापि । अन्यथा लिङ्गभेदानुपपत्तेः । न च कालभेदेनार्थस्य भेदे क्षणरूपकालभेदे- नाप्यर्थभेदापत्त्या क्षणिकवादापत्तिरिति वाच्य-कालभेदेन तत्तत्पर्याय- विशिष्टार्थभेदेऽपि द्रव्यरूपेणाभेदसत्त्वात् क्षणिकवादप्रसक्तयभावात् ।

·षष्ठःपरिच्छेदः 211 ननु कालकारकयोरर्थपर्यायतद्भदेनार्थभेदोपपत्तावपि लिङ्गस्य शब्द- धर्मत्वेनार्थधर्मत्वाभावात् कथं लिङ्गभेदेनार्थभेदः । यत्तु स्त्रीत्वपुंस्त्वादि- कत्वं योनिमत्वशिश्नवत्वादिरूपमर्थधर्म एव । अत एवाजवत्यप्यजा ना- स्तीत्युक्ते योनिविशिष्टा जाया एव निषेधः प्रतीयते । अत्र स्त्रीप्रत्ययेन योनि- मत्ववोधनात् । अन्यथाऽजत्वरूपजात्यवच्छिन्नस्य तत्रासत्त्वेनाजा नास्तीति निषेधानुपपत्तिरिति । तन्न-कुटी कुम्मः कुड्यमित्यादौ लिङ्गप्रतीत्यनुप. पत्तेः कुटयादौ योन्यादिविरहात् । न च तत्र लिङ्गप्रतीतिरेव नास्तीति वक्तुं युक्तमनुभवापलापापत्तेरिति । अत्रोच्यते-इयमिति व्यवहारहेतु- भूतो धर्मविशेयः स्त्रीत्वम् । अयमिति व्यवहारहेतुभूतधर्मः पुंस्त्वम् । इदमिति व्यवहारहेतुधर्मो नपुंसकत्वम् । अनन्तधर्मात्मके वस्तुन्युक्त- धर्माणां सम्भवात् । न चैतादृशधर्माणां स्वीकारे प्रमाणाभास इति वाच्यं-इयमित्युक्त कुम्भकुड्यादिभ्यो व्यावृत्तस्य कुटीलताललनादिष्व- नुवृत्तस्य धर्मविशेषस्य खण्डमुण्डादिष्वनुगतस्य गोत्वस्येव प्रतीति सिद्धत्वात् । अयमित्युक्ते कुटीकुड्यादिभ्यो व्यावृत्तस्य कुम्भस्तम्भादिष्व- नुगतस्य धर्मविशेषस्येदमित्युक्ते कुटीकुम्भादिभ्यो व्यावृत्तस्य कुण्ड- कुड्यादिष्वनुवृत्तस्य धर्मविशेपस्याऽनुभवसिद्धत्वाञ्च । अतो लिङ्गस्यार्थ- धर्मत्वात्तद्भेदेनार्थभेदोपपत्तिः। एवं दाराः कलत्रमिति सङ्ख्याभेदेनाप्यर्थ- भेदः सङ्खयेयभेदाभावे सङ्ख्याभेदानुपपत्तेः । अथाप्यभेदे पटास्तन्तव इत्यत्राप्येकत्वापत्तेः । एवं भवति, भवसि, भवामीति साधनभेदेनाप्यर्थ- भेदः । अन्यथा एकस्यान्ययुष्मदस्मदर्थनिष्पाद्यमानशब्दवाच्यतानुप- पत्तरहं पचामि, त्वं पचसीत्यादिवत् । तथा संतिष्ठते प्रतिष्ठत इत्युपसर्ग- भेदेनाप्यर्थभेदः । अन्यथा प्रहरति विहरतीति प्रहारविहरणक्रिययोरप्य- भेदप्रसङ्गात् । अत्र वैयाकरणाः-कालभेदेनार्थभेदोन युक्तः-विश्वदृश्वास्य पुत्रो भवितेत्यत्र विश्वं दृष्टवान् विश्वदृश्वत्यतीतकालविशिष्टार्थस्य भवितेति भविष्यत्कालविशिष्टार्थेनाभेदप्रतीतः । तथा करोति क्रियत इति कारक- भेदेऽपि नार्थभेदः । चैत्रेण घटः क्रियते । घटो जलाहरणं करोतीत्येक- स्यैव घटस्य कर्मत्वकर्तृत्वयोः प्रतीतेः । एवं लिङ्गसङ्खयाभेदेपि नार्थभेदः। पुष्यस्तारकेत्यत्र लिंगभेदप्यभेदस्यापोम्भ इत्यत्र संखयाभेदेप्यभेदस्य च प्रतीतेः । तथा साधनभेदेऽपि नार्थभेदः । एहि मन्ये रथेन यास्यसि न हि यास्यसि यातस्ते पितेत्यत्र साधनभेदेप्यर्थाऽभेदात् । प्रहासे च मन्योपपद मन्यतेरुत्तम एकवञ्चत्यभिधानात् । तथोपसर्गभेदेऽपि नार्थभेद:- सन्तिष्ठते प्रतिष्ठत इत्यत्रोपसर्गभेदेप्यर्थाभेदादिति वदन्ति । तन्न-विश्व- ।

·212 प्रमेयरलालङ्कारे दृश्वास्य पुत्रो भवितेत्यत्रातीतकालस्वाविवक्षितत्वात् । भाविनः पुत्रस्या- तीतकालसम्बन्धासम्भवेन तत्कालविवक्षायाः कर्तुमशक्यत्वात् । चैत्रण घटः क्रियत इत्यादौ घटस्य द्रव्यरूपेणाभेदपि कर्मत्वरूपपर्यायभेदेन भेद- स्यापि तत्त्वात् । द्रव्यपर्याययोर्भेदाभेदस्य व्यवस्थापितत्वात् । एतेन लिंगसङ्ख्याभेदेनार्थभेद उपपादितो भवति । लिंगयोः संख्ययोश्च भेदस्य सर्वसम्मततया तद्भदस्यैवार्थभेदस्वरूपत्वात् । एवं साधनोपग्रहभेदेना- प्यर्थभेद ऊह्य इति । सर्वथाऽर्थदं विना शब्दभेदकथनं शब्दनयाभासः। पर्यायभेदप्रयोज्यार्थभेदविषयकज्ञानं समभिरूढनयः। इन्दनादिन्द्रः। शकनाच्छकः । पूर्दारणात्पुरन्दरः। इत्यादिशाने उक्तलक्षणं सङ्गमनीयम् । लिङ्गसङ्ख्या दिरूपपर्यायभेदेनार्थभेदविषयकत्वं शब्दनयस्याप्यस्तीत्यति- व्याप्तिः। तथापि लिङ्गसङ्घयादिभिन्नपर्यायभेदेनार्थभेदविषयकज्ञानत्वस्य समभिरूढनयलक्षणत्वाच्छब्दनये नातिव्याप्तिरिति ध्येयं । पर्यायभेदमन्त- रेणैवेन्द्रादिभेदकथनं तदाभासः। तत्तत्क्रियापरिणतिक्षण एव शब्दवाच्यत्वविषयकं ज्ञानमित्थंभूत- नयः। इत्थमेवं विवक्षितक्रियापरिणामप्रकारेण भृतं परिणतमर्थमभिप्रैतीती- त्थंभूतनय इति व्युत्पत्तेः । समभिरूढो हि शकनक्रियायां सत्यामसत्यां च 1 देवराजार्थस्य शक्रव्यपदेशमभिप्रैति । पशुविशेषस्य गमनक्रियायां सत्यामसत्यां च गोव्यपदेशवत्तथारूढेः सद्भावात् । अयं तु शकनक्रिया- परिणतिक्षण एव शक्रमभिप्रैति, न पूजनाभिषचनक्षणे। तथा सति पाकक्रियां कुर्वाणस्यापि गन्तेति व्यपदेशप्रसङ्गात् । एतेन शब्दाः पञ्चविधाः-जातिगुणक्रियायदृच्छाद्रव्यशब्दमेदात् । तत्र गवाश्वादि- शब्दो जातिशब्दः। शुक्लनीलादिशब्दो गुणशब्दः । पाचकादिशब्दः क्रियाशब्दः । देवदत्तादिशब्दो यदृच्छाशब्दः । दण्डयादिशब्दो द्रव्यशब्द इति निरस्तम् ! इत्थंभूतनयाभिप्रायेण सर्वेपामपि शब्दानां क्रियाशब्द- त्वात् । गच्छतीति गौराशुगाम्यश्व इति जातिशब्दस्य, शुचीभवना- च्छुक्लो नीलनान्नील इति गुणशब्दस्य, देवा एनं देयासुरिति देवदत्त इति यहच्छाशब्दस्य, दण्डोस्यास्तीति दण्डीति द्रव्यशब्दस्य च क्रियाशब्द- तायास्तूपपादत्वात् । क्रियानिरपेक्षत्वेन क्रियावाचिशब्देपु काल्पनिको व्यवहार इत्थंभूतनयाभास इति । इदमत्र बोध्यं-एतेषु नयेषु ऋजुसूत्रा- न्ताश्चत्वारोऽर्थप्रधानाः। शेषास्त्रयश्शब्दप्रधानाः । तत्रापि पूर्वः पूर्वो नयो बहुविषयः, कारणभूतश्च । उत्तरोत्तरस्त्वल्पविषयः, कार्यभूतश्च । तथा 1 देवराजार्थः (क). , ·षष्ठपरिच्छेदः 218 हि - धर्मधर्म्युभयविषयकानेगमात्सन्मात्रविषयकस्सङ्ग्रहोऽल्पविषयः । धर्मधर्म्युभयस्वरूपज्ञानानन्तरं सङ्ग्रहेण विवक्षादशायामेव सङ्ग्रहनयप्रवृ- त्तया नैगमकार्यः सङ्ग्रहः । मङ्गहेण सदादिसामान्याकारेण सङ्गहीतार्थानां जीवाजीवादिविभागविषयको व्यवहारस्ततोऽल्पविषयस्तत्कार्यश्च । काल- वयवृत्तिपदार्थगोचगव्यवहाराद्वर्तमानपर्यायमात्रविषयक ऋजुसूत्रस्त- तोऽल्पविषयस्तत्कार्य । कालत्रयवृत्तिवस्तुज्ञानानन्तरमेव तत्रायं वर्त-- मानपर्याय इति ज्ञानसम्भवात् । कालादिभेदेनाभिन्नार्थविषयकाजु सूत्रात् कालकारकादिभेदेन भिन्नार्थविषयकरझाब्दनयस्ततोल्पविषयस्त- कार्यभूतश्च । अयमनश्व इति ज्ञानेऽश्वज्ञानस्य कारणतावत् कालादिभेदे- नार्थभेदज्ञानेऽर्थाभदज्ञानस्य हेतुत्वात् । तद्विपरीतबुद्धौ तज्ज्ञानस्य कारणत्वात् । पर्यायभदेनार्थभदविषयकाच्छब्दनयात्तद्भदविषयकसमभि- रूढनयस्ततोऽल्पविषयः। द्विपरीतार्थविषयकतया तत्कार्यश्च । क्रियाभेदे- नार्थभेदविषयकात्लमसिरूढनयात्तद्भेदविषयक इत्थंभूतनयस्ततोऽल्प.. विषयकस्तत्कायश्च, तद्विपरीतार्थविषयकत्वात् । एवं यत्रोत्तरोत्तरो नयो वस्त्वंश प्रवर्तते तत्र पूर्वपूर्वोऽपि नयो वर्तत एव । यथा सहस्तेऽटशती, तस्यां वा पञ्चशत्यादयः। पूर्वसंखया उत्तरसंखयायामविरोधतो वर्तते । यत्र पूर्वो नयः प्रवर्तते न तत्रोत्तरः, पञ्चशत्यादावष्टशत्यादिवत् । एवं नविषयीभृतार्थे प्रमाणं प्रवर्तते, सांशवस्तुग्राहित्वात् । प्रमाणविषयी- भूतार्थे तु नया न प्रवर्तन्ते, वस्त्वंशमात्रग्राहित्वादिति । इदानीमात्मनः प्रारब्धनिर्वहणमौद्धत्यपरिहारं च दर्शयन्नाह- परीक्षामुखमादर्श हेयोपादेयतत्त्वयोः। संविद मादृशो बालः परीक्षादक्षवद्वयधाम् ॥ परीक्षामुखमहं व्यधामिति क्रियाकारकयोजना। परीक्षा तर्कः। परि समन्तादशेषविशपत ईक्षणं विचारणं यत्रार्थानामिति व्युत्पत्तेः। तस्या मुखं तयुत्पत्तौ प्रवेशार्थिनां प्रवेशद्वारम् । तथा च परीक्षामुख- शब्देन तर्कशास्त्रसारार्थप्रतिपादकत्वं विवक्षितमित्यस्य शास्त्रस्य परीक्षा- मुखमित्यन्वर्थसंज्ञा। एवं च परीक्षामुखनामकशास्त्रविषयकातीतकृति- मानह मिति बोधः । अत्र शास्त्रविषयककृतेरतीतत्वोक्तथा शास्त्रसमाप्तत्व. मवगम्यते । हयोपादेयतत्त्वयोरादर्शमिति परीक्षामुखस्य विशेषणम् । आदर्शशब्देनादर्शवत् स्पष्टप्रतिपत्तिजनकत्वं विवक्षितम् । हेयोपादेय- तत्वविषयकस्पष्टप्रतिपत्तिजनक परीक्षामुखमित्यर्थः । तत्त्वयोरिति षष्ठया विषयत्वार्थकत्वात् । न चादर्शस्य प्रत्यक्षजनकतया स्पष्टप्रतिपत्तिजनक- तासम्भवेऽपि परोक्षज्ञानजनकस्य ग्रन्थस्य कथं स्पष्टप्रतिपत्तिजनकत्व- 15 PRA.

·214 प्रमेयरलालङ्कारे । मिति वाच्यं-संशयविपर्ययादिव्यावृत्तप्रतीतेरेव स्पष्टप्रतिपत्तिशब्देन विवक्षितत्वात्, तजनकत्वस्य ग्रन्थे सम्भवात् । एवं च लोकोत्तरस्यास्य शास्त्रस्यारब्धस्य समापनमाश्चर्यावहमिति भावः। नन्वन्यैगचायॆरारब्धस्य शास्त्रस्य समापनकरणदर्शनात्तद्वदस्यापि समापनं स्यादत आह- बाल इति-अल्पप्रज्ञ इत्यर्थः । सर्वजैः पूर्वाचार्यरारब्धस्य शास्त्रस्य समापन युज्यते। अल्पप्रक्षेन मयाऽऽरब्धस्य महाशास्त्रस्य समापनमाश्चर्यावह- मेवेति भावः । नन्वाचायैरनायासेन शास्त्राण्यारभ्य समापितानि । भवतात्वतीवायासेनेदं शास्त्रं समापितमिति नाश्चर्यायेत्यत्राह-परीक्षा- दक्षवत् । परीक्षादक्षो महाप्रज्ञो यथाऽनायासेन शास्त्रं समापितवानहमपि तथेत्यर्थः। कस्मै प्रयोजनाय शास्त्रकरणमित्यत्राह-मादृशस्सविद इति । अत्रापि हेयोपादेयतत्त्वयोरित्यनुषज्यते। मादृशो मन्दप्रज्ञस्य हयोपादेयं- तत्त्वज्ञानार्थ शास्त्रकरणमित्यर्थः। नन्वल्पप्रज्ञस्य कथं महाशास्त्रकरण? • तत्करणे वा कथमल्पप्रज्ञत्वम्? परस्परं विरोधादिति चेन्न-पूर्वाचार्या- पेक्षयाऽल्पप्रज्ञत्वस्य विवक्षितत्वात् । औद्धत्यपरिहाराय प्रन्थकृता तथोक्तिसम्भवाच्च । यद्वा मादृशो बाल इत्यत्रऽवाल इति पदच्छेदः। एवं च शास्त्रकरणेऽनल्पप्रज्ञोऽहं शास्त्रार्थग्रहणेऽनल्पप्रज्ञस्य शिष्यस्य हेयोपादेयतत्त्वज्ञानार्थ शास्त्रमिदं कृतवानस्मीत्यर्थः । इति श्रीमत्स्याद्वादसिद्धान्तपारावारपारीणमानस्य देशिगणाग्रगण्यस्य श्रीमंडलुगुळपुरनिवास रसिकस्याभिनवचारकीर्तिपण्डिताचार्यस्य कृती परीक्षामुखसूत्रव्याख्यायां प्रमेयरलालङ्कारसमाख्यायां प्रमाणफलपरिच्छेद: षष्ठः. आत्मन मिथ्यावादतमश्छटादिनमणेर्माणिक्यनन्दिप्रभो- यच्छास्त्रं विमलं विराजितमहायुक्तिव्रजैर्भासुरम् । तद्वयाख्यातमभूत्प्रभेन्दुवचनोदारार्थसंशीलनात् किञ्च श्रीगुमटेश्वरस्य कृपया विन्ध्याद्रिचूडामणेः॥ श्रीमबेगुळमध्यभासुरमहाविन्ध्याद्रिचिन्तामणिः श्रीमान्बाहुबलिः करोतु कुशलं भव्यात्मनां सन्ततम् । यत्पादाम्बुरुहं सुरेन्द्रमुकुटीमाणिक्यनीराजितं कल्पद्रुप्रकरायते शुभदृशां पूजां सदा तन्वताम् ॥ ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः ॥

·॥ श्रीः॥ माणिक्यनन्द्याचार्यविरचित परीक्षामुखसूत्राणि अथ प्रथमसमुहेशः प्रमाणादर्थसंसिद्धिस्तदाभासाद्विपर्ययः। इति वक्ष्ये तयोर्लक्ष्म सिद्धमल्पं लघीयसः ॥ स्वापूर्वार्थव्यवसायात्मकं ज्ञानं प्रमाणम् ॥ १॥ हिताहितप्राप्तिपरि- हारसमर्थ हि प्रमाणं ततो शानमेव तत् ॥ २॥ तनिश्चयात्मकं समारोप- विरुद्धत्वादनुमानवत् ॥ ३ ॥ अनिश्चितोऽपूर्वार्थः ॥ ४ ॥ दृष्टोऽपि समा- रोपात्तादृक् ॥ ५॥ स्वोन्मुखतया प्रतिभासनं स्वव्यवसायः ॥ ६॥ अर्थ- स्येव तदुन्मुखनया ॥ ७ ॥ घटमहमात्मना वेनीति ॥ ८ ॥ कर्मवत्कर्तृकरण क्रियाप्रतीतः ॥ ॥ शब्दानुच्चारणेऽपि स्वस्यानुभवनमर्थवत् ॥ १० ॥ को वा तत्प्रतिभासिनमर्थमध्यक्षमिच्छंस्तदेव तथा नेच्छेत् ॥ ११ ॥ प्रदीपवत ॥ १२ ॥ नत्प्रामाण्यं स्वतः परतश्च ॥ १३ ॥ इति प्रथमसमु- देशः ॥ अथ द्वितीयसमुद्देश: तद्देधा ॥ १ ॥ प्रत्यक्षपरोक्षभेदात् ॥ २॥ विशदं प्रत्यक्षम् ॥ ३॥ प्रतीत्यन्तराव्यवधानेन विशेषवत्तया वा प्रतिभासनं वैशद्यम् ॥ ४॥ इन्द्रियानिन्द्रियनिमित्त देशतः सांव्यवहारिकम् ॥ ५॥ नार्थालोको कारणं परिच्छेद्यत्वात्तमोवत् ॥ ६॥ तदन्वयव्यतिरेकानुविधानाभावाच्च केशो- ण्डुकानवन्नक्तञ्चरज्ञानवञ्च ॥ ७ ॥ अतजन्यमपि तत्प्रकाशकं प्रदीपवत् ॥ ८॥ स्वावरणक्षयोपशमलक्षणयोग्यतया हि प्रतिनियतमर्थ व्यवस्थाप- यति ॥ २॥ कारणस्य च परिच्छेद्यत्वे करणादिना व्यभिचारः ॥ १० ॥ सामग्रीविशेषविश्लेषिताखिलावरणमतीन्द्रियमशेषतो मुख्यम् ॥११॥ सावरणत्वे करणजन्यत्वे च प्रतिवन्धसम्भवात् ॥ १२॥ इति द्वितीय- समुहेशः॥ 215

·216
प्रमेयरनालङ्कारे
अथ तृतीयसमुदेशः
परोक्षमितरत् ॥१॥ प्रत्यक्षादिनिमित्तं स्मृतिप्रत्यभिज्ञानतर्कानु-
मानागमभेदम् ॥ २ ॥ संस्कारोद्बोधनिबन्धना तदिन्याकारा स्मृतिः ॥३॥
स देवदत्तो यथा ॥४॥ दर्शनस्मरणकारणकं सङ्कलनं प्रत्यभिज्ञानं
तदेवेदं तत्सदृशं तद्विलक्षणं तत्प्रतियोगीत्यादि ॥ ५ ॥ यथा स एवायं
देवदत्तः ॥ ६॥ गोसदृशो गवयः ॥ ७ ॥ गोविलक्षणो महिपः ॥ ८ ॥
इदमस्माद्दरम् ॥ ९॥ वृक्षोऽयमित्यादि ॥१०॥ उपलम्भानुपलम्भ-
निमित्त व्याप्तिज्ञानमूहः ॥ ११ ॥ इदमस्मिन्सत्यव भवत्यति न भवत्ये-
वेति च ॥ १२ ॥ यथानावेव धूमस्तभाव न भवत्येति च ॥ १३ ॥
साधनात्साध्यविज्ञानमनुमानम् ॥ १४ ॥ साध्याविनाभाविन्वन निश्चितो
हेतुः ॥ १५॥ सहक्रमभावनियमोऽबिनाभावः ॥ १६॥ सहचारिणोया-
प्यव्यापकयोश्च सहभावः ॥ १७ ॥ पूर्वोत्तरचारिणोः कार्यकारणयोश्च
क्रमभावः ॥ १८॥ तकत्तिनिर्णयः ॥ १० ॥ इष्टमवाधितमसिद्धं माध्यम
॥ २० ॥ सन्दिग्धविपर्यस्ताव्युत्पन्नानां साध्यत्वं यथा स्यादित्यसिद्धपदम्
॥ २१ ॥ अनिष्टाध्यक्षादिवाधितयोः साध्यन्वं माभूदितीष्टावाधितवचनम्
॥ २२॥ न चासिद्धवदिष्टं प्रतिवादिनः ॥ २३ ॥ प्रत्यायनाय हीच्छा
वक्तुरेव ॥ २४ ॥ साध्यं धर्मः क्वचित्तद्विशिष्टो वा धर्मी ॥ २५ ॥ पक्ष इति
यावत् ॥ २६ ॥ प्रसिद्धो धर्मी ॥ २७ ॥ विकल्पसिद्धे तस्मिन्सत्ततरे
साध्ये ॥ २८ ॥ अस्ति सर्वज्ञो नास्ति खरविपाणम् ॥ २९ ॥ प्रमाणोभय-
सिद्ध तु साध्यधर्मविशिष्टता ॥ ३०॥ अग्निमानयं देशः परिणामी शब्द
इति यथा ॥ ३१ ॥ व्याप्तौ तु साध्यं धर्म एव ॥ ३२॥ अन्यथा तदघट-
नात् ॥ ३३॥ साध्यधर्माधारसन्देहापनोदाय गम्यमानस्यापि पक्षस्य-
वचनम् ॥ ३४ ॥ साध्यधर्मिणि साधनधर्माववोधनाय पक्षधर्मोपसंहार-
वत् ॥ ३५॥ को वा त्रिधा हेतुमुक्ता समर्थयमानो न पक्षयति ॥ ३६॥
एतद्वयमेवानुमानाङ्गं नोदाहरणम् ॥ ३७॥ न हि तत्साध्यप्रतिपत्त्यङ्गं
तत्र यथोक्तहेतोरेव व्यापारात् ॥ ३८ ॥ तदविनाभावनिश्चयार्थ वा विपक्ष
बाधकादेव तत्सिद्धः ॥ ३९ ॥ व्यक्तिरूपं च निदर्शन सामान्येन तु
व्याप्तिस्तत्रापि तद्विप्रतिपत्तावनवस्थानं स्यात् दृष्टान्तान्तरापेक्षणात्
॥ ४०॥ नापि व्याप्तिस्मरणार्थ तथाविधहेतुप्रयोगादेव तत्स्मृतेः ।। ४१ ॥
तत्परमभिधीयमानं साध्यधर्मिणि साध्यसाधने सन्देहयति ॥४२॥

·परीक्षामुखसूत्राणि
217
कुतोऽन्यथोपनयनिगमने ॥४३॥ न च ते तदङ्गे साध्यधर्मिणि हेतु-
साध्ययोर्वचनादेवासंशयात् ॥ ४४ ॥ समर्थनं वा वरं हेतुरूपमनुमाना-
वयवो वाऽस्तु साध्ये तदुपयोगात् ॥ ४५ ॥ बालव्युत्पत्त्यर्थ तत्त्रयोपगमे
शास्त्र एवासौ न वादेऽनुपयोगात् ॥ ४६ ॥ दृष्टान्तो द्वेधा-अन्वयव्यति-
रेकमेदात् ॥ ४७ ॥ साध्यव्याप्तं साधनं यत्र प्रदर्श्यते सोऽन्वयदृष्टान्तः
॥४८॥ साध्याभाव साधनाभावो यत्र कथ्यते स व्यतिरेकदृष्टान्तः
॥४९॥ हेतोरुपसंहार उपनयः ॥ ५० ॥ प्रतिज्ञायास्तु निगमनम् ॥ ५१ ॥
तदनुमानं द्वधा ॥ १२ ॥ स्वार्थपरार्थभेदात् ॥ ५३॥ स्वार्थमुक्तलक्षणम्
॥ ५४॥ परार्थ तु तदर्थपरामर्शिवचनाजातम् ॥ ५५॥ तद्वचनमपि
तद्धतुत्वात् ।। ५६ ।। स हेतुद्वैधोपलब्ध्यनुपलब्धिभेदात् ॥ ५७ ॥ उप-
लब्धिर्विधिप्रतिषेधयोरनुपलब्धिश्च ॥ ५८ ।। अविरुद्धोपलब्धिर्विधौ
षोढा-व्याप्य कार्य कारण पूर्वोत्तरसहचरभेदात् ॥ ५९॥ रसादेक-
सामग्रयनुमानेनं रूपानुमानमिच्छद्भिरिटमेव किञ्चित्कारणं हेतुर्यत्र
सामाप्रतिबन्धकारणान्तरावैकल्ये ॥ ६० ॥ न च पूर्वोत्तरचारिणो-
स्तादात्म्यं तदुत्पत्तिर्वा कालव्यवधाने तदनुपलब्धेः ॥ ६ ॥ भाव्यतीत-
योमरणजाग्रदोधयोरपि नारिष्टोद्वोधौ प्रति हेतुत्वम् ॥ ६२ ॥ तद्या-
पाराधितं हि तद्भावभावित्वम् ॥ ६३ ॥ सहचारिणोरपि परस्परपरिहा-
रेणावस्थानात्सहोत्पादाच ॥ ६४ ॥ परिणामी शब्दः कृतकत्वात् , य एवं
स एवं दृष्टो, यथा घटः, कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामी, यस्तु न परिणामी
स न कृतको दृष्टो, यथा वन्ध्यास्तनन्धयः, कृतकश्चायं, तस्मात्परिणामी
॥ ६५॥ अस्त्यत्र देहिनि बुद्धिाहारादेः ॥ ६६ ॥ अस्त्यत्र च्छाया
छत्रात् ।। ६७ ॥ उदेष्यति शकटं कृत्तिकोदयात् ।। ६८॥ उदगाद्भरणि
प्राक्तत एव ॥ ६९ ॥ अस्त्यत्र मातुलिङ्गे रूपं रसात् ॥ ७० ॥ विरुद्ध-
तदुपलब्धिः प्रतिषधे तथा ॥ ७१ ॥ नास्त्यत्र शीतस्पर्श औषण्यात् ॥७२॥
नास्त्यत्र शीतस्पर्टी धूमात् ॥ ७३ ॥ नास्मिन् शरीरिणि सुखमस्ति
हृदयशल्यात् ।। ७४ ॥ नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं रेवत्युदयात् ॥ ७५ ॥
नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्पूर्व पुष्योदयात् ॥ ७६ ॥ नास्त्यत्र भित्तौ परभागाः
भावोर्वाग्भागदर्शनात् ॥ ७७ ॥ अविरुद्धानुपलब्धिः प्रतिषेधे सप्तधा
स्वभाव व्यापक कार्य कारण पूर्वोत्तरसहचरानुपलम्भमेदात् ॥ ७८ ॥
नास्त्यत्र भूतले घटोऽनुपलब्धेः ॥ ७९ ॥ नास्त्यत्र शिंशपा वृक्षानुप-
लब्धेः ॥ ८०॥ नास्त्यत्राप्रतिबद्धसामोऽग्नि—मानुपलब्धेः ॥ ८१ ॥

·218 प्रमेयरलालबारे नास्त्यत्र धूमोऽनग्नेः ॥ ८२ ।। नोदेष्यति मुहूर्तान्ते शकटं कृत्तिकोदयानु- पलब्धेः ॥ ८३ ॥ नोदगाद्भरणिर्मुहूर्तात्प्राक्तत एव ॥ ८४॥ नात्यत्र समतुलायामुन्नामो नामानुपलब्धेः ॥ ८५ ।। विरुद्धानुपलब्धिर्विधौ त्रेधा-विरुद्धकार्यकारणस्वभावानुपलब्धिमेदात् ॥ ८६ ॥ यथास्मिन्प्रा- णिनि व्याधिविशेषोऽस्ति निरामयचेष्टानुपलब्धेः ।। ८७ ।। अस्त्यत्र देहिनि दुःखमिष्टसंयोगाभावात् ॥ ८८ ॥ अनेकान्तात्मकं वस्त्वेकान्तस्वरूपानुप- लब्धेः ॥ ८९ ॥ परम्परया सम्भवत्साधनमत्रैवान्तर्भावनीयम् ॥ ९० ॥ अभूदत्र चक्रे शिवकः स्थासात् ॥ ९१ ॥ कार्यकार्यमविरुद्धकार्यापलब्धौ ॥ ९२ ॥ नास्त्यत्र गुहायां मृगक्रीडनं मृगारिसंशब्दनात् ॥९३ ॥ कारण- विरुद्धकार्य विरुद्धकार्योपलब्धौ यथा-व्युत्पन्नप्रयोगस्तु तथोपपत्त्यन्य- थानुपपत्त्यैव वा ॥ ९४ ॥ अग्निमानयं देशस्तथैव धूमवत्वोपपत्तेमवत्वा- न्यथानुपपत्तेर्वा ॥ ९५ ॥ हेतुप्रयोगो हि यथा व्याप्तिग्रहणं विधीयते सा च तावन्मात्रेण व्युत्पन्नैरवधार्यते ॥९६॥ तावता च साध्यसिद्धिः ॥९७॥ तेन पक्षस्तदाधारसूचनायोक्तः ॥ ९८ ॥ आप्तवचनादिनिवन्धनमर्थज्ञान- मागमः ॥ ९९ ॥ सहजयोग्यतासङ्केतवशाद्धि शब्दादयो वस्तुप्रतिपत्ति- हेतवः ॥१०० ॥ यथा मेर्वादयः सन्ति ॥ १०१॥ इति तृतीयसमुद्देशः ।। अथ चतुर्थसमुद्देशः सामान्यविशेषात्मा तदर्थो विपयः ॥ १॥ अनुवृत्तव्यावृत्तप्रत्य- यगोचरत्वात्पूर्वोत्तराकारपरिहारावाप्निस्थितिलक्षणपरिणामेनार्थक्रियोप . पत्तश्च ॥ २॥ सामान्यं द्वेधा-तिर्यगूलताभेदात् ॥ ३ ॥ सदृशपरिणाम- स्तिर्यक्-खण्डमुण्डादिषु गोत्ववत् ॥ ४॥ परापरविवर्तव्यापि द्रव्य- मूर्खता मृदिव स्थासादिषु ॥ ५॥ विशेषश्च ॥ ६॥ पर्यायव्यतिरेक- मेदात् ॥ ७ ॥ एकस्मिन् द्रव्ये क्रमभाविनः परिणामाः पर्याया आत्मनि हर्षविषादादिवत् ॥ ८॥ अर्थान्तरगतो विसदृशपरिणामो व्यतिरेको गोमहिपादिवत् ॥ ९ ॥ इति चतुर्थसमुद्देशः ॥ अथ पञ्चमसमुद्देशः अज्ञाननिवृत्तिर्हानोपादानोपेक्षाश्च फलम् ॥ १ ॥ प्रमाणादभिन्नं च ॥२॥ यः प्रमिमीते स एव निवृत्ताज्ञानो जहात्यादत्त उपेक्षते चेति प्रतीतेः ॥ ३।। इति पञ्चमसमुद्देशः ।।

·परीक्षामुखसूत्राणि 219 . अथ षष्ठसमुद्देशः ततोऽन्यत्तदाभासम् ॥ १॥ अस्वसंविदितगृहीतार्थदर्शनसंशया- दयः प्रमाणाभासाः ॥ २॥ स्वविषयोपदर्शकत्वाभावात् ।। ३।। पुरुषान्तर- पूर्वार्थगच्छत्तृणस्पर्शस्थाणुपुरुषादिज्ञानवत् ॥४॥ चलरसयोर्द्रव्ये संयुक्तसमवायवञ्च ।। . ॥ अवैशये प्रत्यक्षं तदाभासं वौद्धस्याकस्माम- दर्शनाद्वह्निविज्ञानवत् ।। ६ ॥ वैशद्येऽपि परोक्षं तदाभासं मीमांसकस्य करणशानवत् ॥ ७ ॥ अतस्मिस्तदिति ज्ञानं स्मरणामासं : जेनदत्त स देव- दत्तो यथा ॥ ८ ॥ सदृशं तदेवेदं तस्मिन्नेव तेन सदृशं यमलकवदित्यादि प्रत्यभिज्ञानाभासम् ॥ ९ ॥ असम्बद्ध तज्ज्ञानं तर्काभासं-यावांस्तत्पुत्रः स श्यामो यथा ॥ १० ॥ इदमनुमानाभासम् ॥ ११ ।। तत्रानिष्टादिः पक्षा- भासः ॥ १२ ॥ अनियो मीमांसकस्यानित्यः शब्दः ॥ १३ ॥ सिद्धः श्रावणः शब्दः ॥ १४ ॥ वाधितः प्रत्यक्षानुमानागमलोकस्ववचनैः ॥ ३ ॥ अनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वाजलवत् ।। १६ ।। अपरिणामी शब्दः कृतकत्वात् घट- वत् ।। १७ ॥ प्रत्यासुखप्रदो धर्मः पुरुषाश्रितत्वादधर्मवत् ॥ १८ ॥ शुचि नरशिरःकपालं प्राण्यङ्गत्वाच्छङ्खशुक्तिवत् ॥ १९ ॥ माता मे वन्ध्या पुरुष- संयोगेऽप्यगर्भत्वात् प्रसिद्धवन्ध्यावत् ॥ २०॥ हेत्वाभासा असिद्धविरुद्धा- नैकान्तिकाकिश्चित्कराः ॥ २१ ॥ असत्सत्तानिश्चयोऽसिद्धः ॥ २२ ॥ अविद्यमानसत्ताकः परिणामी शब्दश्चाक्षुषत्वात् ॥ २३ ॥ स्वरूपेणा- सत्त्वात् ॥ २४ ॥ अविद्यमाननिश्चयो मुग्धबुद्धिं प्रत्यग्निरव धूमात् ॥२५॥ तस्य बाप्पादिभावेन भूतसङ्घाते सन्देहात् ॥ २६ ॥ साङ्ख्यं प्रति परिणा- मी शब्दः कृतकत्वात् ॥ २७ ॥ तेनाशातत्वात् ॥ २८ ॥ विपरीत निश्चिताविनाभावो विरुद्धोऽपरिणामी शब्दः कृतकत्वात् ॥ २९ ॥ विपक्षेऽप्यविरुद्धवृत्तिरनैकान्तिकः ॥ ३० ॥ निश्चितवृत्तिरनित्यः शब्दः प्रमेयत्वात् घटवत् ॥ ३१ ॥ आकाशे नित्येऽप्यस्य निश्चयात् ॥३२॥ शङ्कितवृत्तिस्तु नास्ति सर्वज्ञो वक्तृत्वात् ॥ ३३॥ सर्वशत्वेन वक्तृत्वा विरोधात् ॥ ३४॥ सिद्ध प्रत्यक्षादिवाधिते च साध्ये हेतुरकिश्चित्करः ॥ ३५ ॥ सिद्धः श्रावणः शब्दः शब्दत्वात् ॥ ३६ ॥ किञ्चिदकरणात् ॥ ३७ ॥ यथाऽनुष्णोऽग्निद्रव्यत्वादित्यादौ किञ्चित्कर्तुमशक्यत्वात् ॥ ३८ ॥ लक्षण एवासौ दोपो व्युत्पन्नप्रयोगस्य पक्षदोषेणैव दुष्टत्वात् ॥ ३९ ।। दृष्टान्ताभासा अन्वयेऽसिद्धसाध्यसाधनोभयाः॥४०॥ अपौरुषेयः शब्द ·220 प्रमेयरबालवारे अमूर्तत्वादिन्द्रियसुखपरमाणुघटवत्॥४१॥ विपरीतान्वयश्च यदपौरुषेयं तदमूर्तम् ॥ ४२ ॥ विद्युदादिनाऽतिप्रसङ्गात् ॥४३॥ व्यतिरेकेऽसिद्ध- तव्यतिरेकाः परमाण्विन्द्रियसुखाकाशवत् ॥४४॥ विपरीतव्यतिरेकश्च- यन्नामूर्त तन्नापौरुषेयं ॥४५॥ बालप्रयोगाभासः पञ्चावयवेपु कियद्धी- नता ॥ ४६ ॥ अग्निमानयं देशो धूमवत्वात्, यदित्थं तदित्थं, यथा महानस इति ॥४७॥ धूमवांश्चायमिनि वा ।। ४८॥ तस्मादग्निमान् धूम वांश्चायमिति ॥ ४९ ॥ स्पष्टतया प्रकृतप्रतिपत्तरयोगात् ॥ ५० ॥ रागद्वेप- मोहाक्रान्तपुरुषवचनाजातमागमाभासम् ॥ ५१ ॥ यथा नद्यास्तीरे मोद- कराशयः सन्ति धावध्वं माणवकाः ॥ ५२ ॥ अङ्गुल्यग्रे हस्तियूथशनमास्त इति च ॥५३ ॥ विसंवादात् ॥ ४ ॥ प्रत्यक्षमेवैकं प्रमाणमित्यादि सङ्ख्याभासम् ॥ ५५ ॥ लोकायतिकस्य प्रत्यक्षतः परलोकादिनिषेधस्य परवुद्ध्यादेश्वासिद्धेरतद्विषयत्वात् ॥ ५६ ॥ सौगतसाययोगप्राभाकर जैमिनीयानां प्रत्यक्षानुमानागमोपमानार्थापत्त्यभावरेकैकाधिकाप्ति वत् ॥ ५७॥ अनुमानादेस्तद्विषयत्वे प्रमाणान्तरत्वम् ॥ ५८ ॥ तर्कस्येव व्याप्तिगोचरत्वे प्रमाणान्तरत्वं-अप्रमाणस्याव्यवस्थापकत्वात् ॥ ५९ ॥ प्रतिभासभेदस्य च मेदकत्वात् ॥ ६ ॥ विषयाभासः सामान्य विशेषो द्वयं वा स्वतन्त्रम् ॥ ६१ ॥ तथा प्रतिभासनात् कार्याकरणाच्च ॥ १२ ॥ समर्थस्य करणे सर्वदोत्पत्तिरनपेक्षत्वात् ।। ६३ ।। परापेक्षणे परिणामित्व- मन्यथा तदभावात् ॥ ६४॥ स्वयमसमर्थस्य अकारकत्वात् पूर्ववत् ॥ ५ ॥ फलाभासं प्रमाणादभिन्न भिन्नमेव वा ॥६६॥ अभेदे तयवहारानुपपत्तेः ॥६७॥ व्यावृत्त्याऽपि न तत्कल्पना फलान्तराद्यावृत्त्याऽफलत्वप्रसङ्गात् ॥ ६८ ॥ प्रमाणाद्यावृत्त्येवाप्रमाणत्वस्य ॥ ६९ ॥ तस्माद्वास्तवोऽमेदः ॥ ७० ॥ भेदेत्वात्मान्तरवत्तदनुपपत्तेः॥७१॥ समवायेऽतिप्रसङ्गः ॥७२॥ प्रमाणतदाभासौ दुष्टतयोद्भावितौ परिहृतापरिहृतदोषौ वादिनः साधन- तदाभासी प्रतिवादिनो दूषणभूषणे च ॥७३॥ सम्भवदन्यद्विचारणी- यम् ॥ ७४ ॥ इति षष्ठसमुद्देशः ।। परीक्षामुखमादर्श हेयोपादेयतत्त्वयोः। संविदे मादृशो बालः परीक्षादक्षवद्यधाम् ॥ WD 889-GBPM-750-10-2-48.

·मैसूरु राजकीय प्राच्यकोशागारे परिष्कृत्य देवनागराक्षरैः संमुद्रय प्रकाशिताः संस्कृतग्रन्थाः ग्रन्थनाम मूल्यम् रू. आ. 112 10 .... .... 20 28 - 28 * ] आपस्तम्बगृह्यसूत्रम् , सुदर्शनार्यप्रणीततात्पर्यदर्श- नाख्यभाप्यसहितम् . * 2 आपस्तम्बयज्ञपरिभाषासूत्रम् , हरदत्तकपर्दिस्वामि- भाष्याभ्यां सहितम् . * : माधवीयधातुवृत्तिः (अदादि-दिवादि-जुहोत्यादयः) । तैत्तिरीयसंहिता, सस्वरचिह्ना सपदपाठा, भट्ट भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाष्यसहिता च, प्रथम- संपुटम् . 5 तैत्तिरीयसंहिता, सस्वरचिह्ना सपदपाठा श्रीभट्ट- भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाष्यसहिताच, द्वितीय- संपुटम् . * 6 दक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् , सुरेश्वराचार्यटीकासहितम् * 7 नैत्तिरीयसंहिता, सस्वरचिह्ना सपदपाठा भट्ट- भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाष्यसहिता च, तृतीय- संपुटम् . 8 श्रीभगवद्गीता, श्रीशंकराचार्यभाष्यसहिता * 9 तैत्तिरीयसहिता, सस्वरचिता सपदपाठा भट्ट भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाष्ययुता च, चतुर्थ- संपुटम् . 1 4 .... .... 2 12 30 *एतचिहाहिता अन्याः संप्रति विक्रयायात्र नोपलभ्यन्ते, ·2 ग्रन्थनाम .... 1 .... " 32 .... " .... " मूल्यम्-रू. आ. *10 मण्डलब्राह्मणोपनिषत् 06 *11. सौन्दर्यलहरी .0 *12 तैत्तिरीयसंहिता, सस्वरचिह्ना सपदपाठा भट्ट 30 भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाप्यसहिता च, पञ्चम- संपुटम् . *13 दशमसंपुटम् *14 एकादशसंपुटम 30 *15 आपस्तम्बधर्मसूत्रं हरदत्ताचार्यप्रणीतोजुलाख्य 110 वृत्तियुतम्. *16 तैत्तिरीयसंहिता, सस्वरचिह्ना सपदपाठा भट्ट 30 भास्करीयज्ञानयज्ञाख्यभाप्यसहिता च, अष्टमं संपुटम् . *17 नवमं संपुटम् *18 द्वादशं संपुटम् 1 12 *19 श्रीशंकराचार्यप्रबन्धावली, प्रथमसंपुटम् , (श्रीविष्णु- सहस्रनाम-सनत्सुजातीयभाप्यम् ). 20 द्वितीयसंपुटम् , (अपरोक्षानुभूतिः, शतश्लोकी, हरिस्तुतिः, दशश्लोकी च). *21 तृतीयसंपुटस्, (उपदेशसहस्त्री गद्य 20 पद्योभयात्मिका, रामतीर्थव्याख्यायुता). *22 चतुर्थसंपुटम् , (आत्मबोध विवेक- चूडामणि-वाक्यवृत्ति-स्वात्मनिरूपण -योग- तारावली-सर्ववेदान्तसिद्धान्तसारसंग्रहाः). *23 माधवीयधातुवृत्तिः भ्वादौ प्रथमसंपुटम् 20 *24 द्वितीयसंपुटम् 20 *25 गोत्रप्रवरनिवन्धकदम्वम् 20 *26 तैत्तिरीयारण्यकम् , सस्वरचिह्नम् , भट्टभास्करीय- 1 12 भाष्यसहितम् , प्रथमसंपुटम् (1-4 प्रश्नाः). एतचिह्नाङ्किता ग्रन्थाः संप्रति विक्रयायात्र नोपलभ्यन्ते. .... " " .... " " .... .... ....

·3 ग्रन्थनाम ... .... .... ... . मूल्यम्-रू. आ. *27 तैत्तिरीयारण्यकम् , सस्वरचिह्नम् , भट्टभास्करीय 1 0 भाष्यसहितम् , द्वितीयसंपुटम् (5-6 प्रश्नौ). *28 एकाग्निकाण्डः सस्वरचिह्नः, हरदत्तीयभाष्यसहितः 1 4 *20 तैत्तिरीयारण्यकम, सस्वरचिटं, भट्टभास्करीय 1 0 भाप्यसहितं तृतीयसंपुटम् (7-8 प्रश्नो). *30 ब्रह्ममीमांसा, श्रीकण्ठभाप्यसहिता 20 *31 माधत्रीयवानुवृत्तेः, स्वादिमारभ्य समग्रा 20 *33 बोधायनगृह्यसूत्रम्, सपरिशिष्टं (प्रथममुद्रणं) 2 4 *3:3 तैत्तिरीयप्रातिशाख्यम्, (वैदिकाभरणत्रिभाष्य 40 रत्नाख्यव्याख्याययुतम्.) *31 बोधायनधर्मसूत्रम, गोविन्दस्वामिविवरणसमे 30 तम्. *35 भाट्टदीपिका, प्रथमसंपुटम् (तृतीयाध्याये तुरीय 3 0 पादान्ता). *36 तैत्तिरीयत्रालणम् , लस्वरचितम भट्टभास्करीय 3 8 भाप्ययुतम्. *37 कौटलीयमर्थशास्त्रम् (प्रथममुद्रणम्) 3 0 *38 तैत्तिरीयत्राह्मणम् , सस्वरचिह्नम् , भट्टभास्करीय 38 भाष्यसहितम (तृतीयाष्टके 1-7 प्रश्नाः). * 3) श्रीमद्ब्रह्ममूत्रभाप्यम् , आनन्दतीर्थीयम् , तत्त्वप्रका 30 शिका-चन्द्रिका-प्रकाशसहितम् , I सं. *4) भाट्टदीपिका, द्वितीयसंपुटम्, (तृतीयाध्याये पञ्चम- 3 0 पादप्रभृति सप्तमाध्यायान्तम् ). 1 0 41 खादिरगृह्यसूत्रम्, रुद्रस्कन्दीयवृत्तिसहितम् *42 तैत्तिरीयब्राह्मणम्, सस्वरचिह्नम् , भट्टभास्करीय- भाष्ययुतम् (तृतीयाष्टके 8-19 प्रश्नाः), 8 43 स्मृतिचन्द्रिका याज्ञिकदेवणभट्टकृता, संस्कारकाण्डः 44 आहिककाण्डः 28 * एतच्चिदाङ्किता ग्रन्थाः संप्रति विक्रययात्र नोपलभ्यन्ते, .... .... , .... 24 1 .... " ·4 ग्रन्यनाम .... मूल्यम्--रु.आ. 45 स्मृतिचाद्रिका याज्ञिकदेवणभट्टकृता, व्यवहारकाण्डे :) 0 प्रथमसंपुटम्. *46 भाट्टदीपिका, तृतीयसंपुटम् (अष्टमाध्यायप्रभृति दशमे + पादान्ता). *47 श्रीमद्रह्मसूत्रभाष्यम्, आनन्दतीर्थीयम् , तत्त्वप्रका- शिका-चन्द्रिका प्रकाशयुतम्, II सं. सम- न्वयाधिकरणप्रभृति आकाशाधिकरणान्तम्. 48 स्मृतिचन्द्रिका, याज्ञिकदेवणभट्टकृता, व्यवहार : 30 काण्डे द्वितीयसंपुटम्. *49 भाट्टदीपिका, खण्डदेवकृता, चतुर्थसंपुटम् (दशमा 30 ध्याये पञ्चमपादप्रभृति समग्रा.) 50 गौतमधर्मसूत्रम्, मस्करिभाष्ययुतम् 38 51 अलङ्कारमणिहारः, प्रथमसंपुटम् (समासोक्तय 3 0 लङ्कारान्तः). 52 स्मृतिचन्द्रिका, याज्ञिकदेवणभट्टकृता, श्राद्धकाण्डः 53 श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यम्, आनन्दतीर्थीयम्, तत्त्वप्रका- शिका-चन्द्रिका प्रकाशयुतम्, III सं. (प्राणा- धिकरणप्रभृति प्रथमे द्वितीयपादान्तम्). *54 कौटलीयमर्थशास्त्रम् (द्वितीयमुद्रणम्) 30 55 बोधायनगृह्यसूत्रम्, सपरिशिष्टम् 24 56 स्मृतिचन्द्रिका, याज्ञिकदेवणभट्टकृता, आशौच 18 काण्डः. 57 तैत्तिरीयब्राह्मणम्, सस्वरचिह्नम्, भट्टभास्करीय- 38 क्वाचित्कसायणभाष्याभ्यां युतम्, द्वितीया- ष्टकम् 58 अलङ्कारमणिहारः, द्वितीयसंपुटम् (परिकरालङ्कार 38 प्रभृति मालादीपकालङ्कारान्तः). 34 .... .... ... .... * एतच्चिदाङ्किता अन्याः संप्रति विक्रयायात्र नोपलभ्यन्ते, ·ग्रन्थनाम .... , .... ... .... : 8 66 " मूल्यम्-रू.आ. 5) श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यम् . आनन्दतीर्थीयम्, तत्त्वप्रका 38 शिका-चन्द्रिका प्रकाशयुतम् , IV सं. (प्रथमा- ध्याये तृतीयपादे आदितः अपशूद्राधिकरणान्तम्. *6() काव्यप्रकाशः, मम्मटभट्टकृतः, माणिक्यचन्द्रकृत. 3 8 सङ्केताख्यटीकायुतः. 61 आयुर्वेद सूत्रम् , योगानन्दनाथभाष्यसहितम् 20 62 अलंकारमणिहारः, तृतीयसंपुटम् (सारालंकारप्र 38 भृतिहेत्वलंकारान्तः). 6:, विद्यामाधवीयम्, विष्णुशर्मकृतमुहूर्तदीपिकाटी 20 कायुतम् I सं. (1-5 अध्यायाः). 64 कौटलीयमर्थशास्त्रम्, (तृतीयमुद्रणम्) 30 65 अर्थशास्त्रपदसूची प्रथमसंप्टम् द्वितीयसंपुटम् 28 67 विद्यामाधवीयम्, विष्णुशर्मकृतमुहूर्तदीपिकाटीका 20 युतम् , II सं. (6-10 अध्यायाः). 68 अर्थशास्त्रपदसूची, तृतीयसंपुटम् 69 अभिलषितार्थचिन्तामणिः, प्रथमसंपुटम् 2 0 70 विद्यामाधवीयम्, विष्णुशर्मकृतमुहूर्तदीपिकाटी- कायुतम् , III सं. (11--15 अध्यायाः). 71 सरस्वतीविलासः, व्यवहारकाण्डः 72 अलंकारमणिहारः, चतुर्थसंपुटम् (रसवदंलकारप्र 24 भृति समग्रः). 73 आपस्तम्बशुल्बसूत्रम्, कपर्दीय -- करविन्दीय 212 सुन्दरराजीयव्याख्याभिस्सहितम्. 74 तर्कताण्डवम्, व्यासयतिकृतम्, न्यायदीपाख्य 3 0 व्याख्यायुतम्, प्रथमपरिच्छेदः, 75 अद्वैतसिद्धिः, मधुसूदनसरस्वतीकृता, गुरुचन्द्रि 312 काटीकायुता, I सं. (प्रथमपरिच्छेदे विश्व- मिथ्यात्वप्रभृत्यागमादिवाघोद्धारान्ता). 20 .... 1 8 38 .... - ....

·6 ग्रन्थनाम मूल्यम्-रु.आ. 1 () 76 तत्त्वमुक्ताकलापः, वेदान्ताचार्यकृत-सर्वार्थसिद्धि तद्याख्यानन्ददा यिनीभावप्रकाशाभ्यां युतः, प्रथमो जडद्रव्यसरः. 77 तर्कताण्डवम् , व्यासयतिकृतम् . न्यायदीपाख्य 2 0 व्याख्यायुतम् , II सं. (द्वितीय परिच्छेदे विधि- वादान्तम्). 78 अद्वैतसिद्धिः, मधुसूदनसरस्वतीकृता, गुरुचन्द्रिका- 3 4 टीकायुता, IT सं.प्रथमपरिच्छेदे असतस्साध- कत्वोपपत्तिप्रभृति अविद्याप्रतिपादकश्रुत्युपप- त्तिपर्यन्ता. 79 तर्कताण्डवं न्यायदीपाख्यव्याख्यायुतम्, III सं. 2 0 80 अद्वैतसिद्धिः गुरुचन्द्रिकोपेता, IIT संपुटम् 2 4 81 तत्त्वमुक्ताकलापः, वेदान्ताचार्यकृत सर्वार्थसिद्धि- तयाख्यानन्ददायिनीभावप्रकाशाभ्यां युतः, I] सं. 82 तर्कताण्डवं, न्यायदीपाख्यव्याख्यायुतम्, IV सं. 83 वाक्यार्थरत्नं सुवर्णमुद्रिकाख्यव्याख्यासमलङ्कृतम् 1 0 84 श्रीमदुमास्वामिविरचितं तत्त्वार्थसूत्रम् , सुख- बोधाख्यवृत्तियुतम्. 85 शङ्कराचार्यविरचिता लक्ष्मीधरव्याख्यासमलंकृता सौन्दर्यलहरी, भावनोपनिषत् भास्करराजभाष्य- सहिता, देवीपञ्चस्तवी च. (द्वितीयमुद्रणम्) 86 श्रीवेदान्ताचार्यविरचितं यादवाभ्युदयम्, श्रीमद 34 प्पय्यदीक्षितेन्द्रविरचितव्याख्या समलङ्कृतम्, सर्गाः 13-18. 87 आपस्तम्बश्रौतसूत्रम् श्रीरामाग्निचिद्धृत्तिसहितधूर्त 4 0 स्वामिभाप्यभूषितम्, I सं. प्रश्नाः 1-5. 1. मैसूरुपाच्यकोशागारस्थलिखितसंस्कृतग्रन्थ- 3 12 सूची सविवरणा, 1 सं. वेदाः (संहिता, ब्राह्मणं, आरण्यकं, उपनिषत् , मन्त्रसंग्रहश्च). 2. द्वितीयं संपुटम्-धर्मशास्त्रम् (स्मृतिः) 3. मैसूरु प्राच्यकोशागारस्थ मुद्रितसंस्कृतपुस्तक- 212 प्रदर्शिनी. 4 28 .... -- ·ಮೈಸೂರು ಗೌರ ಮೆಂಟ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕನ್ನಡ ಗ್ರಂಥಗಳು ಬೆರೆ ರೂ. ಆ. 2 8 2 12 1 8 *] ಪಂಪಮಹಾಕವಿಯ ಆದಿಪುರಾಣ * ರುದ್ರಭಟ್ಟನ ಜಗನ್ನಾಥವಿಜಯ (ಮೊದಲನೆಯ ಮುದ್ರಣ) 3 ಸದಾನಂದಯೋthಯ ಮಹಾಭಾರತ (ಪೌಲೋಮಾಸ್ತಿಕಪರ್ವ | ) 6 || ಗಳು ). ** 7 ) |bb *4 ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತ, ಸಂಭವಪರ್ವ ಜರುಗೃಹಾದಿಪರ್ವ *G ಸಭಾಪರ್ವ ಅರಣ್ಯಪರ್ವ 8 ವಿರಾಟಪರ್ವ 1) ಲಿಂಗಣ್ಣನ ಕೆಳದಿನೃಪವಿಜಯ 10 ಸೋಮರಾಜನ ಉದ್ಭಟಕಾವ್ಯ *11 ರುದ್ರಭಟ್ಟನ ಜಗನ್ನಾಥವಿಜಯ: (ಎರಡನೆಯ ಮುದ್ರಣ ) * 1) ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತ, ಉದ್ಯೋಗಪರ್ವ 13 ಸೋಮವಾಥನ ಅರಚರಿತ್ರೆ, ನಯಸೇನನ ಧರ್ಮಾಮೃತ ಸಂ. | 15 ಗೋವಿಂದವೈದ್ಯನ ಕಂಠೀರವನರಸರಾಜವಿಜಯ 16 ನಯಸೇನನ ಧರ್ಮಾಮೃತ ಸಂ. [] 17 ವೀರಭದ್ರನೃಪಾಲನ ಪೀರಭದ್ರವಿಜಯ 18 ಜನ್ನನ ಅನಂತನಾಥಪುರಾಣ *11) ಸಕಲವೈದ್ಯ ಸಂಹಿತಾಸಾರಾರ್ಣವ ಪಂ. | *2) ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತ, ಭೀಷ್ಮಪರ್ವ *21 ದ್ರೋಣಪರ್ವ 22 ನಾಗವರ್ಮನ ಕಾವ್ಯಾವಲೋಕನ (ದ್ವಿತೀಯ ಮುದ್ರಣ) *23 ಕುಮಾರವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತ ಕರ್ಣಪರ್ವ 24 ಶಲ್ಯಗದಾಪರ್ವಗಳು 2 0 1 12 1 12 2 0 1 8 1 8 2 0 ? 12 1 2 1 0 2 2 8 1 4 1 4 2 0 1 14 1 0 1 12 1 8 2 4 1 0 d) 1 0 6 ೨ | | | * ಈ ಗುರ್ತಿರುವ ಗ್ರಂಥಗಳು ಈಗ ಬೆಲೆಗೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ 7 ·10 PRICE Rs. e. . 3 3 0 0 3 3 8 0 3 8 ... 3 3 0 0 0 pad 2 1 2 2 2 4 8 8 0 8 *34. Bodhayana Dharma Sutra with a commentary *35. Bhattadipika., Vol. I *36. Taittiriya Brāhmana with the commentary of Bhatta-Bhaskara with Svirrapathi, Ashtaka I *37. Kautilya Arthasastra (Firit Erition) *38, Taittiriya Brahmana with the cominantiery of Bhatta Bhaskari with Svarapathi, Ahtaka III. Part I *39. Srimari-Brahmasutra Bhashıya (Annatirthiya) with Tatparya Candrika, etc., Vol. I *40. Bhattadipika, Vol. II 41. Khădira Grihya Sutra with Kuraskilmliya *42. Taittiriya Brahmana with Bhattit-Bhaskara's commentary, Ashtaka III, Part II 43. Smriticandrika, Samskara Kanda 44. Smriticandrika, Alnika Kanda 45. Smriticandrika, Vyavahara Kanda, Part I *46. Bhattadipika, Vol. III *47. Srimad-Brahinasutra Bhashya (Anandatirthiya) with Talparya Candrikiu, eto., Vol. II 48. Smriticandrika. Vyavahara Kanda, Part II *49. Bhattadipika, Vol. IV *50. Gautama Dharma Sutra with Maskariya 51. Alankāra Vanihāra, Vol. I Smriticandrika, Sraddha Kanda *53. Srimad-Brahmasutra Bhashya (Anamatirthiya) with Tatparya Candrika, oto., Vol. III *54. Kautilya Arthasastra (Second Edition) Bodhayana Grihya Sntia with Parisishtit 56. Smriticandrika, Asauca Kanda Taittiriya Brahman with tho commentary partly of Bhatta-Bhaskara and partly of Māyana, Ashtaka II 58. Alankāra Manihāra, Vol. II 59. Srimad-Brahmasutra Bhanhya (Anandatirthiya) with Tatparya Candrika, etc., Vol. IV *60. Kavya-Prakasa with the commentary of Sankota 61. Ayurveda Sutra with the commentary of Yogananılanatlit 62. Alankāra Manihāra, Vol. III 63. Vidyamadhaviya of Vidyamdhava with the commentary Mulurthadipika by Vishnu Sarma, Vol. I 3 0 3 0 3 0 38 3 () 3 * . 3 2 1 8 3 8 3 8 3 8 3 8 .. 2 2 0 8 2 N.B. --Numbers marked thus Are out of stock.

·11 PRICE Rs. &. ... ... .. . ... . ... ... .. ... .. ... 64. Kautilya Arthasastra (Third Edition) 3 0 65. Index Verborum to the published texts of Arthasastra of Kautilya, Vol. I 28 66. Index Verborum to the published texts of Arthasastra of Kautilya, Vol. II 8 67. Vidyamadhaviya of Vidyainadhava with the commentary of Muhurtadipika by Vishnu Sarma, Vol. II 2 0 68. Index Verboruin to the published texts of Artha- Sastra, Vol. III 2 0 69. Abhilashithartha Cintamani, Vol. I 2 0 70. Vidyamadhaviya, Vol. III 1 8 71. Sarasvati Vilasa (Vyavahara Kanda) 2 8 72. Alankara Manihara, Vol. IV 24 73. Apastamba Sulba Sutra 2 12 74. Tarkatandava with Nyayadipa, Vol. I ... 3 0 75 Advaitasiddhi with Gurucandrika, Vol. I 3 12 76. Tattvamuktakalapa with Sarvarthasiddhi, Bhava. prakasa and Anandadayini, Vol. I 4 0 77. Tarkatandava, Vol. II 2 0 78. Arvaitasiddhi with Gurucandrika, Vol. II 3 4 79. Tarkatandava, Vol. III 2 0 80, Advaitasiddhi with Guruchandrika, Vol. III 2 4 Tattvamuktakalapa with Sarvarthasiddhi, Bhavaprakasa and Anandadayini, Vol. II 3 0 82. Tarkataudava, Vol. IV 2 4 83. Vakyartharatna with the Suvarnamudrika 0 84. Tattvarthasutra of Umāsvami with the Sukhabodha of Bhaskaranandi 2 4 85. Saunlaryalahari Bhavanopanishat, Devipancastavi. 2 8 86. Apa-tanba Srauta Sutra with the Vritti and Bhashya 4 of Dhirtaswami, Vol. I, Prasuas 1-5 87. radava bhyudaya with the commentary of Appaya 3 4 dikshit, Vol. I, Sargas 13-18 .. ... P.. 1. MISCELLANEOUS. A Descriptive Catalogue of Sanskrit Manuscripts 3 14 in the Oriental Library, Mysore, Vol. I-Vedas. Do Do Vol. II-Smộtis. 1 4 A Catalogue of Printed Sanskrit Books in the Oriental 2 12 Library 2. N.B. -Numbers marked thus * are out of stock.

·12 B.Kannada Publications. PRICK Rs. a. *5. 1 mand *1. Adipurana of Pampa 2 8 *2. Jagannatha Vijaya (First Edition) 2 8 3. Mahabharatam-Pauloma and Astika Parvas 1 8 *4. Mahabharata by Kumara Vyara, Sambhava Parva 2 0 Mahabharata by Kumara Vyasil, atugriha Piirva 1 12 *6. Mahabharata by Kumara Vyasa, Sabha Parva 1 12 7. Mahabharata by Kumara. Vyisi, Aranyi larva 2 0 *8. Mahabharala by Kumar Vyasa, Viratiet. Parvat 9. Keladınripa Vijaya of Linganna 1 8 10. Udbhatakavya of Somaraja 2 0 * 11. Jagannatha Vijaya of Rudrabhatta (Second Elition) 2 12 *12. Mahabharata by Kumara Vyasa, Udyoga larva 2 13. Akrura Caritre of Somanatha 1 () 14. Dharmamrita of Nay.sena, Vol. I 2 4 15. Kantirava Narasaraja Vijaya 2 8 16. Dharmamrita of Nayasena, Vol. II 1 4 17. Virabhadravijaya 1 4 18. Anantanathapurana of Janna 2 *19. Sakalavaidya Sambita Sararnava by Virarajondra 1 14 *20. Mahabharata by Kumara Vyasa, Bhishina Parva 1 0 *21. Mahabharata by Kumara Vyasa, Drona Parva 1 12 Kavyavalokana by Nagavarma (Second Edition) 1 8 *23. Mahabharata, Karna Parva 2 4 24. Salya and Gada Parvas *254. Yogaratnakara with translation in Kannada and Telugu, Part I 97 N.B.-Numbers marked thus * Are out of stock,