·No text on this page.

·PREFACE. The Dakshinamurti-Store is one of the many hymus published under the name of Sankaracharya and may be classed among the fuw genuine productious of the author excepting lus commentaries on the l'panishads, the Bhagavadgitá and tho Brahma útruth "There is a l'irtoku or comme'ntary by Sorescurrichiryat on the lignan, uaned Memasollísa. It is one of the five Värikas atributed to Suresvarachárya. Manuscripts of the Parlika nie very rare in this part of the Country, and the work has not luthertu been easily accessiblo to the publie at larga head dough the others* luso, if Into, Leon published everalls - Bombay, l'ins and Madran The publication of Mansulla wil undertaken under the direction of Sir K Schúcle' lyer, hotini, who has sincu kindly put Wo iu prosoppafonds of lus maus Bipt copy of the mate's Sinherentlar liyain and the culmeubur in the author of Mher the nationellos ham. The commentator refors in his Váruket to the author at babyen los meregneral terms such as kull mathrammi ciuru inn 101) 'I hestyle and the subjectmattis, butter vel, of the the worluv uy tu bohovou their ko!1!'?" Verswathsammg thus attempts of suveral Oriental bars for tix the share of Sinkari hury, there has berri a cirun amunt of watterns regarding it, thu dato us-inneid ero hun vilkynnige tonto the mixth century before Christ to the exhth corntury A. 1). The data of Surcávaráchárya, closely exdirectorul ins if it with that of his reputod touchor, has not been more hat-tactorily settled. The hymn in termed Dukalınámúrti-Stotra meroly because the pine Dak-lunámurta vecur, in the last line of cach Ferse as the burthen of thu hymu. Il 14 not dedicated to the 1. Saskaradh (Bowiny and Benaren.) 2 Tarung pansart-lihlahya. V'Antika. & Brihadanoyakuspanukal blashga (Poona ) Vertika 4. Panehiharana Vertiks. (Salmus ) As the Main Edition has been print el in Telagelanceer, I have appendelt thía volamo Domaigaat EdiLOD dhe maine collaced with the 188. at may dispool.

·ii worship of any form of Siva as the title may at first sight imply. The chief object of the hymn is, as stated in the Vártika, to expound briefly the nature of the A'tman-the highest self of man as of all other beings, its relation to the Universe, the incans hy which it may be realised, and the final blive resulting from this realisation. In meditating apon tho truths embodied in this short hymn with a view to their complete realisation, the devotee has to bear in mind the fact that the Altun is Puramerrara, the Supreme Lord Imself, and to book upon his Guru, the spiritual teaclier, Ak the embeddament of the Supreme Lord. The problems to which the Run 1930, obod 1. offer blutions are stated in the initial verspre noi the latteland and at the cominencement of the pentrul motivill some They compone the main heads of tho suliject-matter of the Bradım-rútras and are arranged in & mimilar ordre Though the hyen muboru in mark of preference on the giant vif sex mutdinot for the Suva religun in generul or any partikular form of it, the author of the Vártika eapout be and launve bren] **+plasseh free from the autueuro of tho Saira cult II, vackrin Sarden and modernes at the commencement of loss Warkaud draws upon Suva-A'mumas, or mumlar wurdecat in the Sava cule, fas the classifi. cation and 1199Xn: lature of the prizpile's cuns?uting buman naturu and tho (**!**** 11., derulconnated with ibo wyals practi00* ***911!!**suded in the work may also for tho mon pare the traced as the Marko Aruree. lu fact, Suria thecrophy and mystic.sin posso have become the furtu of religion 1942** accepsalile publes Vendee ammentatons and Mimbanue writory of this partumed. Bat the metapbynes that forms the claf feature of thiet lárika is purrils Vedántic and clowly follows tho durinime of sankarikárya, whiuso great Barrio to the ch04 turbodur llindaism conksted in the reconciliation be elected of the everal warring religions pratama of lus day by supplying them with a common make ·physical basis which had the effect of turning for soveral conturies the attention of their respective followers to the essentials of religion and away from the unmeaning formalities and revolting practices that passed for religious exercise in those days of corruption. The two other commentaries that are inoluded in this rolume-the one on the hymn itself by Svayamprakásu* and the other on the Vártika by tárthat-havo no indi. viduality of their own, and they wo valued as explaining cloarly brief or obscuro statements of doctrine, of which there are several in the Stutra and tho Vártika. Tho works comprised in this volumo have boon oditod from the following manuscripts.- 1. The Text with Svayamprakasa's commentary. 7.- A Tolngu MS. belonging to Pandit Dakshinamurti Sástri of tho Oriental Library. 4.- Nágnri MS. procurod by Pandit Narahari Jokyar of the Oriental Library. M. A Telugu MS. kindly lent by Pandit Gangadhara Sáutri of II. II. tho Maharaja's Sanskrit College. II. The Vartika with Ramatirtha's commentary. 6.-A Cirantha MS, of the Vártika belonging to Sir K. Seshadri lyer, Dewan of Mysore. This codex is very much injured, and in consoquenco por tions of the work havo also disappoarod. 2.-A Telugu MS. copy of tho Vártika kindly lent by Paudit Káma Sástrar of Madras. 11.- A Grantha MS. of the Vártika with Rámatirtha's commentary thoroon, belonging to the Oriontal Library. *Arayamprabant aloo commented on the HarimidonStotra del Banlarlabarya, and on the Adula-makaranda at Lakuamliber. He ale the windmover of commentarios am Maitreyaniyopaniahad and the Upadesssakaari at Sankazáchárya, ·. The 155. Sraşamprakáka's crimmcntary are indiffer- F1.4, ma's Brass Alustus error of comandasyon and ruf 1!!>,,1..9 prigo'clarial Tl. O idees of the liruka, on sliram! Il lor iar the best. 1"}a fo is clerica! (ope's s, i ham turl froid a very 1.4!1;•°?**?hitsanalled in which it 12: 06.44. rof the 1 + 2 Filmwry 1-20) 1 MILITOVI SASIRI. L'OSTSCRIIT. . 1. Sind Ubieral --- I noto ni * ܨܙ | ܢ܃ ܃ ܂ !!!!!!!!! - bas dinioni. A.N.

·विषयसूचिका. पुटसमा १-२४ स्वयंप्रकाशयतिविरचिनव्याख्या मानमोल्लासविषयानुक्रमणिका. ... ... २१ ... ... ... ... स्तोत्रस्य विषयप्रयोजने... म्तोत्रम्याम्य प्रकरणावस्फोरणम् अस्तित्वप्रकाशले कम्मिन्प्रतिष्टिते.ईवाल जीवलसत्मिसानि कीरशानि. तत्त्व. मानं कय. तत्माधनं कि. नफल कि. जीवश्वग्यारक्य कणं. इति परि: प्रयः स्तोत्रावतरणम् आघपनिमाण मानमोग्रामव्याख्यात्कृतम् श्वरम्यान्मान्तवार्तता ... सत्तास्करणयोगमकायतनत्वम् अनज्ञानमितिः इयालजीवनमामिलानपणम् २६ झानस्य म्वप्रकाशत्वमेकल च परिणामपरिम्पन्द लक्षणे क्रिये जावेश्वग्नयोगशाधकतम प्रथमोखामोपमहार: जगत्परमाणकारणक, कारण ममवाप्यादिमटेन त्रिविधमिति नैयायिकमातम जगन् प्रधानकारणमिति साइपमतम् तन्मतद्वयषणाय द्वितीयपधानमाणम् द्वितीयपविवरण, मानमोडासयाख्यासकतम जगत: परमाणुकारणकवनिराकरणम् विगतकापणनम् हानक्रियाभन्यो: चंतनाश्रयता चेतननिरपेक्षस्य प्रधानस्य कारणलवारिसाइयमनिराकरणम्... झानस्य निर्विकम्पकविकम्पकमेदेन विध्यम, सविकम्पस्य संकस्पादिमेदेन मानाविधवम् ... . , . ... ... ... ... " ...

·* * * : বৃনয়া, পাষান্ধালানিলালম; মাজমােস: মাখামাখানা নিয়ে লাশাস! সি বলন বলিয়নগম মাশন পাপাশা নাগাদ মার্মান পক্ষ 1 স ৭ ** ?? খাল না খায় । খ7 ** *'':}{} • h?v ৫। ” ????? লাখ • •থ :: ''' । মাথা শাহপর। *** *** : ?? বাপ শ 'এ'।'; '' । . } *; } - { } লাল:' : জমা থ৯*** ' ' ' । মশা ****** : খাম; বিব কাহাজাও শাখা ক্ষা মন থখলা মা গ্রাম सत्तार करण्यासायनिकरणम ·... ... पुटसप भन्नःकरणमागविशेषसंपन्धान कर्तवसातत्वव्यपदेशः भन्त:करणस्यूतनादीद्वारा इन्द्रियाणां सचरणम् मूलाधारम. कुण्डलिनी प्राणामिबिन्दुनादा: মহিলা: जागरितस्वप्रमुपुष्यवस्थाः सर्वदा सचिदानन्दम्पम्फरणम् सत्तास्फुरणयोगधरेका श्रयत्वम्यापनम् अहंकारत्रवियम् घोशसोपसंहार: दहमाणन्द्रियपढीनामात्मवादिना चार्वाकादीनां मननिराकरणाय पञ्चमाव. ... ... ... ... " ... " ... " ... ... ... पञ्चमपद्यविवरणम् मानसोहामायाख्यानम देहात्मवादनिगमः इन्द्रियात्मवानिगमः प्राणान्मवादनिगमः बुद्धपाम वाटनिगमः देहादिमधानात्मवादनिगमः आत्मनः पच्छिमपरिमाणनिगमः देहात्मवादादिनिगमोपमहण पचमी लामोपमहार: शून्यवादविज्ञानवादपञ्चकन्धवादाननाय तरणाय पटपथावतारणम् থ্যালম মনমাপ্লামাবসম शून्यवादनिगमः पञ्चकन्यवादनिगम क्षणिक विज्ञानवाद निगमः हात्मविवेको मोक्षध ... भास्मन्नरूपम् पष्टोखामोपसंहादः प्रत्यभिज्ञाप्रामाण्याक्षेपपरिहाराय सलमपद्यावतारणम् स रमपविवरणम् मानसोबासय्याख्यानम् प्रत्यभिज्ञास्तरपम् भात्मत्यभिधानम् ... १५ ... ... ... १२२ ... ..

·... " पुटसमा. आन्मनम्म्यम् १२४ ... मायाऽविधयाम्वरूपम ... १२७ भिप्रन्या भाया मोहनिवृतिः १२९ प्रमाणफलम माननिति ... १३. दामनी: परम्पगध्यामः १३३ सन्यायमस्यागत्यायन्यवाख्यान्यान्मख्यानिपक्षाग्निगकृत्य अनिर्वचनीय- यालिममनम वामिया आत्मनस्पति. सम्माराममहार १३८ अद्वितीयात्मनि नबन्धमाक्षीपंदशादिन्यवहागनुपपत्याक्षेपपरिहाराय अष्टम- पनामाजम अरमपकिरण मानमोगमायालयातहतम parmTTET.Iम १४० (मायाम Amयसपा ITTPापन १४२ माक्षणा हाममा म " " ... ... HI11ATTR नाननियनमण्यावरणम् नामपक्षण मलयालम ririnterry गरपुरसमा REMITTER समान अमाप योगस्या uttarvar सुषमाया धन REETTE पुरुषाय नमपसमा दोगोपोमोपहार पब मासोमा .. १५८ .. ...

·पुटसापा
"
...
"
एतत्स्तोत्रफलकयनाय दशमपद्यावतरणम् ...
दशमपद्यविवरणम्. मानसोबासव्याख्यातकृतम्
एनत्स्तोत्रस्य सर्वफलसाधनत्वम्
अणिमाद्यष्टसिविस्तरुपनिरूपणम्
सर्वात्मभावभावनामाहात्म्यम्
दशमीशासोपमहारः

·No text on this page.

·ओम्. श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् स्वयंप्रकाशयतिविरचितव्याख्यासहितम्, मौनव्याख्याप्रकटितपरब्रह्मतन्न युवानं वर्षिष्ठान्लेश्मदृषिगणेगवृतं ब्रह्मनिष्ठेः । आमापेन्द्र करकलितनिन्मुद्रमानन्दमुनि स्वान्मागर्म मुदिनवदनं एक्षिणामूर्तिमीडे ॥ १ ॥ कैवल्यानन्दयोगीन्द्रशुद्धानन्दयतीश्वरी । नत्वार लघुव्याच्या दक्षिणाशामुखस्नुतेः ॥ २ ॥ इह खलु मर्वज्ञो भगवान्भाप्यकागे लोकानुग्रहकप्रयोजनकृतशरीर- परिग्रहः मकलवेदान्तदुग्धाब्धेः न्यायमन्दरेण विचारनिर्मन्यनादा- विर्भूताद्वैतामृनस्य विन्यामकलशमृतं श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रं सकललो- कानुनिघृक्षया भोक्तृनीवभोग्यनगडोगप्रदपरमेश्वरमोक्षप्रदगुरूणामत्यन्ता- मेदवोधकं मरुत्पाठश्रवणार्थमननादिमात्रेण परमपुरुषार्पप्रापकमारप- माणस्तस्य वेदान्नमारभृतनवनीतपिण्डात्मकत्वेन तदीयविषयादिमिरेष सहतासिरिमभिप्रेत्य, आदौ प्रतीचस्मकलमगदधिष्ठानत्वेन परमे- परतां दर्शयन् दक्षिणाशामुखं परमेश्वरं मनसा पूषयति-विश्वमिति ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्, विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गत पश्यनात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया। यस्साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥१॥ 'विश्व' विविधप्रत्ययगम्यं वियदादि सर्वमिदं जगत, 'निनान्त- ग' निनं म्वीयं अन्तः मध्यं गतं प्राप्तं, प्रत्यक्स्वरूपे स्थितमिति पानन् । निर्विकारे नीगन्धेऽनिस्वच्छेऽमझे मृमे प्रतीचि जग- तम्नहिपगतम्य स्थिती तत्मदृशं दृष्टान्तमाह-'दर्पणदृश्यमाननगरी- मुल्यम्' इति । दर्पणे आदर्श नीगन्धे अमङ्गे स्वच्छे मृत्मे निर्वि- कार प्रतिविम्बिता मनी दृश्यमाना अवलोक्यमाना या नगरी पुरी शनिवेशा मप्तवापीगुका नानोपवना दक्षिणोत्तरनानिमनोहर- मार्गइयविभूषिता मदीपिकाइयविगनिता अनेकक्रीडाशिस्वरियता नानाविधमनमान्य कनिष्ट'मार्गप्रदशगुता च, तत्तुल्यं नत्ममानम् । तदुक्त भारनीती:- . - निस्किदर्पणे भाति पम्नुगर्भ वृहजगत् । सचित्मने नपा नानामगर्भमिदं वियत् ॥ इति । पामिऽपि शिलोपाख्याने पदमुक्तम्- योः मा पारपाकाश पर्वतास्मरिनो दिशः । सन्ति तस्या शिला मा म मुषिरा न मनागपि ।। पित'सि पाहातो. पाखा १.९ ·सव्यायम. अप्यत्यन्तधनानायास्मुनीरन्धाकृतेरपि । विद्यतेन्त गहन्दं व्योनीव विततोनिल ॥ इति । ननु प्रतीचोन्तरे यदि सदा विश्वं तिष्ठति तर्हि रागादिवदन्त- रेवानुभूयेतेत्याशायाह-आत्मनीत्यादिना । 'आत्मनि' स्वप्रकाशे प्रतीचि विषये आश्रये न या माया अविद्या सूर्ये पेनकादीनामन्धकार प्रतीतिवन्मामहं न जानामीति भ्रमानुभवमिडा तया 'मायया'' 'बहिः' स्वस्माद्वाह्यदेशे 'उतमित्र' आविर्भूतमिव ‘पश्यन् ' अवलोकयन्, 'यः' इत्युत्तरत्र मम्बन्धः । अन्तर्विद्यमानस्य जगतो बाह्यत्वेनानुभवे दृष्टान्नमाह-यथा निद्रयति । यथा निद्रया ' स्वानं जगत् साक्षिीण स्वस्मिन्नध्यम्नतया स्थितमपि स्नम्माहिरिस्थतमिवानुभवति तहदेवेदं नाग्रत्प्रपथमपि स्वम्मिन प्रत्यक्तन्ये अध्यस्ततया स्थितमेव स्वा- ध्यस्तदेहादितादात्म्याध्यामवशान स्वम्मादहिरिव पश्यति । अन्यथा जडस्य जगतः प्रत्यक्चतन्येन मह मयोगाद्यन्यतममम्बन्धासम्भवेन प्रतीचम्सकाशाजगदानं न स्यात् । नम्मात्तत्राध्यस्नमेव नत् । नया व प्रत्यगात्मानं प्ररत्य श्रुतिर्भवति- - पुरत्रये क्रीडति यश्च विस्ततस्तु नातं मकलं विचित्रम् । आधारमानन्दमम्वण्डबोधं यस्मिन् लयं याति पुरत्रयं च ॥ एतस्माज्जायते प्राणो मनमन्द्रियाणि च । खं वायुयोतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ निर्वाणकरणे भध्याये, ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् - , मय्येव सकलं जातं मयि सर्व प्रतिष्ठितम् । मयि सर्व लयं याति तद्ब्रह्माद्वयमस्म्यहम् ॥ इति । यथा स्वमप्रपञ्चोयं मयि मायाविजृम्भितः । एवं जाग्रत्प्रपञ्चश्च मयि मायाविजृम्भितः ॥ इति पुराणवचनं च । ततः प्रतीच्येव जाग्रत्प्रपञ्चोध्यस्तोनुभूयते भ्रान्त्या बहिरिवेति भावः । ननु स्वात्मनि प्रपञ्चोध्यस्तश्चेद्वाध्येन । न च कदाचिदपि बाधोनुभूयते । अनो नात्मन्यध्यस्तः, किन्तु बहिः परमार्थत एव स विद्यत इत्याशय यथा स्वमप्रपञ्चोध्यस्तोपि तदा सत्य इन भाति, प्रबोधसमये बाध्यते, तथैवायमपि नाग्रत्प्रपञ्चः तत्रज्ञानात्पूर्व मत्यत्वेन भानोप्याचार्येण परमदयाकुना माक्षात्परमेश्वगवताररुपणोपदिष्टतन्वमस्यादिमहावाक्य- जन्यमत्यम्बीक्यमाक्षात्कारममय ममृतं बाधिनस्मन् प्रत्यगभिन्नाहि. तीयब्रह्ममात्रतया पारेशिप्यत इत्यभिप्रत्याह-यम्साक्षादित्यादिना । 'ग' अध्यम्नप्रपनाधिष्टानभूत प्रत्यगात्मा. 'प्राधममये ' गुरूपदिष्ट- महावास्यात् ज्ञानापत्तिकान्, अहय' मप्रपक्षस्य समूलस्य बाधि- तत्वेन वियदादित्यहितं, 'तात्मानमेव 'वियदाद्यधिष्ठानभृतब्रह्माभिन्न सारिणदानन्दात्मकं प्रत्यर्थमेव, 'माक्षात्कृस्ने मञ्चिदानन्दात्मकं ब्रह्माह- मस्मीत्यप्रतिबन्धेनाव्यवधानमनुभवनि : यत्र त्वस्य मर्वमात्मेवाभूतत्के- न के पश्येत् " इत्यादिश्रुते । 'तम्म' उक्तरूपाय, 'श्रीगुरुमूर्तये,' श्रीगुरुः माक्षात्कृतबापतन्त्वनया विविधपरिच्छेदगन्यो ज्ञानोपदेष्टा पुरुषः, तन्मूर्तये नपणावस्थिनाय, 'श्रीदक्षिणामूर्तये' दक्षिणा दक्षिण- दिगभिमुन्ना मूर्निर्षिग्रहो यस्य तस्मै । बस्योपविधी. . . Namasummer ·सध्याध्यम - परमाद्वैतविज्ञानं कृपया वै ददाति यः । सोयं गुरुर्गुरुस्साक्षाच्छिव एव न संशयः ॥ इत्यादिवचनशतेम्यो ज्ञानोपदेष्टा गुरुस्माक्षात्परमेश्वर एव । अथवा- श्रीमती सञ्चिदानन्दात्मिका गुर्वी अतिमहत्तरा मूर्तिस्वरूपं यस्य स तया, तस्मै श्रीगुरुमूर्तये । श्रिया अनाद्यचिन्त्यमायाशक्तया दति- णः सृष्टिस्थित्यन्तविरचनानिपुणश्चामौ परमार्थतोऽमूर्तिश्च आकारविशेष- रहितः, ‘अस्थूलमनणु '' इत्यादि श्रुतेः । म दक्षिणामूर्तिः तस्मा 'इदं' नमः' प्रहीभावोस्त्विति शेषः । प्रडीभावश्च स्वात्मनः पर- मेश्वरे एकत्वेन ममर्पणम् । अत्र च पूर्वार्धेन त्वंपदार्थ उक्तः, उस- राधे श्रीगुरुमूर्तये श्रीदक्षिणामृतय इति पदद्वयेन मृर्तिद्वययुक्तस्तत्पदार्थ उक्तः । स्वात्मानमहयमिति पदयमामानाधिकरण्येन यत्तच्छब्दाभ्यां च प्रत्यग्ब्रह्मक्यलक्षणो वाक्यार्थ उक्तः । मकलवेदान्नप्रमिदोयमेवार्यः उत्तरश्लोकः प्रपभचते ॥ दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्नर्गतं विश्वं यथा निद्रया तथा- त्मनि मायया बहिरुठूतामिव पश्यन् यः प्रबोधसमयेऽयं स्वात्मा- नमेव माक्षात्कुरुले तस्मा इदं नम इत्यन्वयः ॥ एवमेवास्यार्थो वार्तिककारेण मट्टयोक्तः- ईश्वरो गुरुगत्मेनि मूर्तिभेदाहिभागिने । व्योमवद्याप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ इति ॥१॥ - ५.३. ५.८.० ·- पीक्षिणामूर्तिस्तोत्रम्. नन्यात्मनि प्रपत्रस्यावस्थान नोपपद्यते, तदकारणत्वात् । तथाहि- किमात्या मगदारम्पक: उन तदाकारपरिणामी ! नाद्यः; एकस्य विमोश्रियम्य नरपवारम्मकन्यामम्भवात् । नापि द्वितीयः ; निर- क्यवनिर्विकारनिद्रुपस्य परिणामामम्भवात् । नतो नित्याश्चतुर्विधाः परमाणो अगदारम्भका इति नवव तम्य स्थितिः । यहा-प्रधा- नमेन नरं त्रिगुणात्मक नगदाकारपरिणामि, नवदं जगत्परमा. नाम्नि न निदात्मनि । उनि नगायिकानां मायानां वा मत- माशाप-न तावत्परमाण्वारम्भवाद उपपद्यते, निरवयवानां तेषां मान्मना मंगोंगे प्रथिमानुपपत्ते, भिन्नमार्गवाश्ववन्कार्यकारणभावायो- गान, पूर्णममनका कार्यम्य शशविषाणयदुत्पन्यनुपपने , अत्यन्त- भिन्नकार्या कार्य गुम्यादितगण्यापत्ते , परमाणुमदांव प्रमा- णाभावात. कायंद्रव्यम्य मान्यनपरिमाणारब्धत्वनियमस्य स्थल- अन्तपिण्रारम्भमन्या दावदर्शनाम । नापि प्रधानपरिणामवादःः तस्य पानाधिष्ठितम्य कार्यान्वाद मातामामध्यांत. लोके रथादेवना- चिठितस्यैष प्रवृत्तिदर्शनात, नत्मड़ाव प्रमाणाभावात, 'अनाम् " इत्यादिश्रुतच मोबजादिमस्त्यव्यालपरत्वाच । किंतु श्रुती · सत्यं ज्ञानमनन्तं प्रल 'स्मा एतस्मादात्मन आकाशस्मम्भूतः । 'मदेव मोम्येदमा आसीन् । निर्देशन बहु म्यां प्रनार्ययनि । 'यतो भूतानि नायन्ते यस्मर्वजस्मर्वपिन यस्य ज्ञानमयं सपः । तस्मादेतमाम नाम रूपमन्नं च मायने इत्यादिषु 12 पा इमानि .....

·सहस्रशः परमात्मन एव चेतनाज्जगदुत्पत्तिश्रवणात, विलक्षणयो- रपि कार्यकारणभावस्य गोमयवृश्चिकपुरुषकेशलोमादौ वर्शनात्, आर- म्मपरिणामव्यतिरेकेण तत्त्वतोन्यथाभानलक्षणविवर्तरूपप्रकारस्यापि कार्योत्पादे स्वमप्रपञ्चशुक्तिरनतादौ दर्शनान्.* अत्र विवर्तवादस्य वेवक्षितत्वात् + 'सर्व तं परादाद्योन्यत्रात्मनस्मर्व वेद" इत्यादिश्रुती आत्मनोन्यत्र जगवेदनस्य निन्दितत्वात, घटोस्ति पटोस्ति घटस्फुरति पटस्स्फुरतीति मत्तास्फुरणानुविद्धतयाऽनुभूयमानस्य जगतो मृदनुवि- घटस्य मृत्कार्यत्ववत् मत्तास्फुग्णात्मकार्यत्वस्यत्र युक्तत्वाचात्मैव जगदुत्पत्यादिकारणमित्यभिप्रेत्याह-बीजस्यान्तरिवेति ॥ बीजस्यान्तरिवारो जगदिदं प्रातिर्विकल्पं पुन- र्मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यस्स्वेच्छया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ २ 'इदम्' अनुभूयमानं मवं 'जगत् ' 'प्राक्' उत्पतेः पूर्व 'निर्विकल्प' भोकृमोम्यादिविकल्परहितमात्ममात्रमेवासीत ; 'आत्मा वा इदमेक एवान आसीत" 'मदेव साम्येदमन आमीन" इत्यादिश्रुतेः। पत्र दृष्टान्तमाह-बीनस्येति । 'बीमस्यान्नः' मध्ये 'पुर इव' । उपलक्षणमेतत्-पडवपत्रपुष्पफलशावाविटपात्मकवृक्षो यथा उत्पसेः - - 'उपाहानसमसत्ताककार्यापत्तिः परिणामः, उपादानविषममताककार्यापतिविपत हात' इति ख. ग. कोमयोधिकः पाट:. भि हेतुः क. को नामित. ५. ३.४.४.६. १२.३.1.1.1. छा, 3. ५.२.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम पूर्व निर्षिकम्यं बीनमात्रमामीत्तहन् । 'पुनः' पथात् सृष्टिसमये 'मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीस्तं' माय या ईश्वराधिष्ठि- तथा कल्पिनों यो देशका नयोन कलना सम्बन्धस्तवचित्रचे पित्रीरलं नानाविधभेदभित्रनया विभक्तम; 'तं नामरूपाम्यामे व्याकिया" इति श्रुतेः । ननु कथमीश्वरम्याहिनीयस्य बाह्यमाधनरहि- तस्य मगदुत्पादक-बम ! लोके कुलालांदा माधनवन एवं कार्यकर- पदर्शनादित्याशय, ईश्वरभ्यानाद्यनिर्वचनीयमायाशक्तयुपहितस्य स्खे- स्यमाणेन्द्रमालिकलपिपित्रादियोगिवघ्नोपपद्यते जगदुत्पादकत्व- मेत्यभिप्रत्याह-मायानावत्यादिना । 'यः' परमेश्वगं 'मायावीच 'लोकप्र- मिनमालिकमायाविषन् 'महायोगीन' विश्वामित्रादिमहायोगिवा 'संधाया' समल्पमात्रेण, विजृम्भनि' रदं जगदुत्पादयति 'इन्दो मायाभिः पुरुरूप ने नदात्मानः स्वयमकुरुन पवामपन्" इति श्रृंगः । नापि मायया तस्य महिनीयत्वम, तस्या अनि कल्पितत्वात् । नापि तस्य कारणलेन विकारित्वम, जगत्कारणत्वस्या- मापनिर्वचनीयमायापटितनया कलिपनम्वेनोपलक्षणत्वेनापि तत्र विका- नापादकवात नत्र कस्यापि दोपस्याभावात् बामेव प्रत्यगभि. सकसमगदुत्पतिस्थिनिलयहनुरिति भावः । नम्में नमः ॥ २॥ . . ....... पायकार्यपत्यापिरहेतोपारिता । कावाचिकतया मेचीदनुरुपलक्षणम्॥' क.न.कोमपोराधकः पाह:. 8..१७ ·- . . नन्वसदेव नगतः कारणं, पिण्डादिनाशादेव घटायुत्पत्तिदर्शनात, जागराद्यकालीनकार्यस्य चासत्पूर्वकत्वदर्शनात्, तदृष्टान्तेन जगतोपि तथात्वानुमानान्, ‘असहा इदमग्र आसीत्" इति श्रुतेश्रेत्यसद्वाद- माशायाह-यस्येवेति ॥ यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थगं भासते साक्षात्तत्त्वमसीति वेदवचसा यो बोधयत्याश्रिता- न् । यन्साक्षात्करणाद्भवेत्र पुनरावृतिर्भवाम्भोनिधौ तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥३॥ 'यम्य ' प्रत्यगभिन्नम्य परमेश्वरम्य स्वरूपभृतं 'मदात्मक' सदूपं 'स्फुरणमेव ' नेतन्यमेव · अमकल्पार्थगं' अमत्कल्पा अमसुख्याः स्वतम्मत्तारहिता अनि ननीया में अां वियदाद्याः तान गच्यतीत्यम- स्कल्पागम, अनिर्वचनीयवियदादिपदार्थनिष्ठमिति यावत, 'भामते' प्रकाशते । अयं भाव-जगतीमत्कारणलो घटोमन पटोमन इत्य- मत एवं मत्रानुवृत्तिम्म्यात, न तु मनः । किश-नस्यामतोस्वप्रका- शत्वेन तत्र वर्तमानजगत आन्ध्यमपि म्यात । नगञ्च मदविक्ष प्रकाशते । तथा च म्वतम्मन्नप्रकाशरहितं जगत नदधिष्ठानभृतात्ममसा- प्रकाशाभ्यामेव मत्ताप्रकाशवदवतीति नत्राध्यम्नत्वेन तत्कारणकमेव जगत् । नापि पिण्डादिनाशम्य घटादिकारणत्वम, अनुगतमृदादेव कारणत्वात् । नागगद्यकालीनम्य कार्यम्य नामत्पूर्वकस्वं नास्मत्स- म्मतम् ; मुषप्तिकालीनमदूपात्मनः कारणत्वाङ्गीकारात, मुषुप्तावात्म- सस्वस्य च माधयिप्यमाणत्वात् । 'अमहा इदमग्र आमीत्" इति . . 1. उ. २-७. B ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम श्रुनिश्रानभिव्यक्तमत्कारणपरा, 'कथममतस्मज्जायेत " इति श्रुत्यैवा- महादस्य प्रतिपेषादिति । अथवा-नन घटस्मन् पटम्मन् इत्येवं सच्चे प्रतीयमानस्य जगतः कपममत्कल्पलमध्यम्नन्वेनोच्यते ! इत्याश- स्याह-पस्यवेत्यादिना । मप्रकाशरूपाधिष्ठानात्ममत्तेवागेपितनग- निष्ठनया प्रतीयो, न नम्य सतम्मत्तमः अथान आदेशो नेति नेति ? 'नेह नानाम्नि किन न" इत्यादिश्रुन्या प्रपत्रस्य मनिषेधात, भ्रान्त्यापि नाप्रतीत्युपपनश्च । नम्यामहिलक्षणत्वाङ्गीकारान्न शविषाणममन्तम् । नतोपरोक्षप्रतीनिम्प्युपपद्यत इति नान्पर्यायः । अ- तगर्यस्तु पूर्ववत् । ययममत्ये प्रपों मन्यत्यदिग्नात्मनि देहादी चामित्व वृद्धिपियमन मकलसंगार्गनदानम् । अम्याश्च निवृत्तिगुरुपदि- एमममम्यादिवास्यनन्यापरीक्षनानेन मृन्टाज्ञाननितन्यन्यभिप्रायेणाह -माक्षादित्यादिना । 'यो' गुरुरूपः परमेश्वरः - आश्रितान ' विधिन- दुपमन्नान निमममीति वेदतनमा ' यजगत्कारणं मदहिनीयं ब्रह्म त- काममि न तो भिन्नामानि वदवनमा वंदवायन 'माक्षात अपरोक्षालन तन्वं बोधयति ज्ञापयतीत्यर्थः । ननु कथं किञ्चिङ्गत्व- सर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्मकयो विश्वरयोगभेदमयोग्यं वदो बोधयति ! इति वदुध्यते-मायं देवदन इत्यादिवास्यं तदेतद्देशादिविरुद्धांश स्पताऽविरुडांश पिण्डमात्रमादाय भागत्यागलक्षणया यथाऽभेदं बोध- पति, तथा तन्वमस्यादिनाम्यमपि जीवेश्वरयोर्मायान्नःकरणोपाधि तनिमित्तकिपिलवमर्वज्ञत्वादिविरुद्धाशं त्यक्त उभयत्रानुगता- विरुदचिन्मात्रादानेनाभेदे बोधयति । अत्र महावाक्यार्थविषये ...१.१.२. MARATurmwarwau main ·. याया अनुपपत्तयः परैरुवाविनास्तास्सस्सर्वैराचार्यस्सर्वत्र परा- क्रम्य निरस्ता इति नास्माभिस्तत्र यत्यते, संग्रहव्यास्याने - वृत्तवान् । नन्वेवं वाक्यनन्यज्ञानानिवृत्तीपि संसारः मुषुप्तिप्रळय- योरिव पुनरपि कदाचिदुइवेदित्याशश्याह-'यत्साक्षात् ' इत्यादिना। यत्माक्षात्करणात ' यम्य स्वप्रकाशनिप्प्रपञ्चमच्चिदानन्दस्वरूपस्य ब्राह्मणस्माक्षात्करणात् अपरोक्षनया मोहमस्मीतिज्ञानात् 'भवाम्भो- निधी ' मंमाग्ममुद्र 'पुन ' भृय 'आवृत्ति' आवर्तनमागमनं 'न भवेत्' न म्यात. 'नति शांकमात्मवित" 'ब्रह्म वेद ब्रमेव भवति" 'न म पुनगवते' त्यादिश्रीतशतभ्यः । मुनिप्रळययोर्मुलाज्ञा- नम्य विद्यमानन्यात पुनरुत्थानम, तम्य वाक्यनन्यज्ञाननात्र नष्ट- त्वान्न मुक्तभ्य पुनरुत्थानमिति भावः । तम्म नम इति ॥ ३ ॥ 4 जगतः कथमात्ममनाभानाम्यां तहवम् ! आत्मवत्स्वत एवं मत्ताप्रकाशी नगती भवनामिन्याशयम, आत्मवज्जगतस्स्वत- स्मन्चे नहंदवाव्यत्तिविनाशानुपपत्ते, नदेव करणाद्यनपेक्षया सर्व- दा भानप्रमाञ्च, न तम्मत्ताप्रकाशौ भवतो जगतः; किन्नु आत्ममत्ताप्रकाशाभ्यामेव जगतोपि मत्ताप्रकाशी । नन्वेवं नहि मर्वस्य जगत आत्मन्यध्यम्नन्वे भवन्म कथं करणाद्यपेक्षा! प्रकाशरूर- पात्मसम्बन्धादेव मनं मर्वदा किमिति न भायात! मर्वगतनन्य- स्याविरोधनाज्ञानानन्वे व कथं कादानित्कं नगतो मानम् ! अज्ञानस्य नेतन्यानिरिक्तनिवर्तकाभावात्तस्य चाविगेधित्वादित्याश- कल्याह- नानाच्छिद्रति ॥ it... 'मुर, ३.२.१. कालामि ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् नानाच्छिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं जानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिस्स्पन्दते । जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत् तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥४॥ 'नानालिटीदर्गस्थतमहादीपप्रभाभास्वर' नानाच्छिद्रस्य अनेक- रन्ध्रयकम्य घटस्य कुम्भम्य उदंर अन्तः स्थितो वर्तमानो यो महादापालभ्य प्रभव भामर भामनशीलं दीपवत्तमाविरोधि- लक्षणप्रकाशमा 'यभ्य ' परमेश्वरम्य घटवदनंकच्छिद्रयुक्त दो अन्न कारण प्रतिविम्बितम्य मामिलनारम्धितम्य स्वरूपभृतं 'जान' नेतन्य नदिकराटाग' चश्नोत्रादीनि यानि क- रणानि विषयोपाधिमाधनानि नहाग नद्रिण बहिः' विष- गंश प.' मनि ।न्द्रियाणां विषयमम्प्रयोग नवाग मान्योपाध्यन्न को गरति मति নদাননি মন नेत- न्यमपि गा.लि. ना न विषय भागयतीत्यर्थ । अयमभिप्रा- या-तन्य न तोऽज्ञानाविगंध्यप्यन्तःकरण সনিশিদিন मसगिधि । अन एवान्न करणार्मा गगादयम्बमनायां मर्वदा भामन्ने । घटपटादिविषय विम्बनतन्य ब्रह्मण्यवाध्यम्नम्निटति। अन्न करंणन मागविहाग नियंदश गरता घटाधिष्ठानबिम्ब- पैनन्यमुपाधीयते । तथा नापाभिमम्बन्धादन करणे प्रतिविम्व्या- बस्थितेन माक्षिणतन्यन पटाद्याधष्ठाननेतन्यमकीभवति । नतम्माति- पतन्येन नदज्ञाने निवृत्ते घटादिविषयों भामते न मर्वदा । अनोऽ- गनावरणमा पनरायपेक्षेति न कोपि दोषः ।

·सव्यापम. केचित्तु-अचिदूपात्मनिष्ठज्ञानेन घटादिविषयो भासत हरि पदन्ति । तन्न; आत्मनिष्ठज्ञानस्य जडस्य स्वप्रकाशस्य पा घटा- दिविषयेण मंयोगादिसम्बन्धाभावात्. स्वरूपसम्बन्धस्य चातिप्रसक्त- त्वात् । केनित्तु विषयनिष्ठस्फुरणेन घटादिभानमिति कथयन्ति तदपि न ; विषयनिष्ठस्यात्मना मह सम्बन्धाभावेन अहं जाना- मीति सम्बन्धप्रत्ययानुपपत्तेः । तस्मादस्मदुक्तप्रकारेण स्वप्रकाशसा- क्षितन्यमम्बन्धादेव घटादिविषयभानमिति । तदेतदाह -जानामी- त्यादिना । बटादिकमहं जानामानि घटादिविषयमम्बद्धतया 'भान्नं' प्रकाशमानं 'नमक ' माक्षित्वेनावस्थितं परमेश्वग्मेव 'अनु' पश्चात. एतत् ' विविधशब्दप्रत्ययगम्यं 'समस्त' मर्व 'जगत् ' भाति' प्रकाशते । अनुभानमपि न तस्य स्वतः, किन्तु अनि दहन्नमन्वया दहनीतिवदध्यामादेवेत्यर्थः । तथा च श्रुति:--'तमेव भान्नमनुमानि म तम्य भामा ममिदं विभाति" इति तस्मै नमः ॥४॥ अत्र केनित ममतदभिनिनित्र. दहव्यतिरिक्तात्मन एवाभा. वात् , देहम्मेव गच्छामि तिटामि स्थलोहं कशाहमित्यात्मत्वानु- भवादिनि वदन्ति । अन्य कनित नान हम्नेन वाग्यन्त आहुः- जीवात्मनिर्गमे शरीरमरणम्य दर्शनात, वच्मि पश्यामि श्रुणोमी. त्यादिवृद्धिदर्शनादिन्द्रियाण्यवात्मेति । नतोप्यन्ये केचिदीपच्युदयु- दयश्चक्षुरादीन्द्रियनाशपि प्राणमन्वं जीवनदर्शनात, अन्यथाs दर्शनान, बुभुक्षिनाहं पिपामिताहमित्यादिप्रतीतेश्व, प्राण एवात्मेति मुन-२.२.१..

·४ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम. फणन्ति । इतरे तु माणस्य बाह्यवायुवजडत्वेन भोक्तृत्वाद्यसम्भवात् मन एव भवन मोक चात्मेति वदन्ति । योगाचारस्तु-मम मन इनि भिन्नतया प्रतीयमानम्यान्मन्यामम्भवान, क्षणिकविज्ञानम- हमिति प्रनीयमानं वृद्धिशब्दापरपर्यायं मंमार्गति जल्पति । तद्धि- वकृत्यान्यः कश्चिहियुदभ्रनिमेपादिवन्क्षणिकम्य तम्यात्मत्वानुपपत्तेः, मुपमा तम्याप्यभावादन्यम्याप्यनुपरधरगन्यमेवात्मेत्यहिति । एते प समापक्षदायिनम्नाश्च यां कां चितिमादायोदाहरन्ति अन्य तदन्यवात्मस्वरूपं फगन्नि । म न देवोपहतचित्ता प्रान्नास्मकर निम्मृतीनिहामपुगणन्याय विद्वत्प्रत्यक्ष विस्वार्थपरिग्राह- का । नैषां मार्ग प्रान्मनश्याथिभिम्वमप्यनुमरणीय इत्यभि- प्रत्यार-दर प्राणमपानि ।। दहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः स्त्रीवालान्धजडोपमास्वहमिति भ्रान्ता भृशं वादिनः। मायाशक्तिविलामकल्पितमहाव्यामोह- संहारिणे तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणा- मूर्तये ॥ ५॥ • देहमशिरक पिण्डं, प्राणं' पनवृतिकं मुग्वनामिक- सचारिणं, 'इन्द्रियाणि ' चक्षुगदीनि ननद्राळवृत्तीनि रूपादि- प्राहकाणि, 'बनगं ' क्षणिकां मन्नतोदयां · बुद्धि' विज्ञानं 'शून्य' तुम नकारातार्किकायभिमनात्मानम्, बादिनः .

·चार्वाकादयः, 'खीवालान्धमडोपमाः' स्त्रीवालान्भमस्पद्विवेकविज्ञा- नरहिताः, अत एव 'भ्रान्ताः' तवमन्यथा प्रतिपद्यमानाः, 'अहमिति विदुः ' आत्मत्वेन जानन्ति, अन्यानुपदिशन्ति पेत्यर्थः । . नन्वते वादिनः परीक्षका अपि किमित्येवं नास्तिकास्सन्तोन्यथान्यथा तन्त्र प्रतिपद्यन्ने! इति नेदीश्वरानुग्रहाभावात् । ये त्वास्तिका- श्श्रुतिस्मृत्युक्तमार्गेण कर्मानुष्ठानेन भगवन्तं परमेश्वरं भवन्ते, तेषां परमेश्वरप्रमादान्नेताहशो व्यामोह इत्यभिप्रेत्याह-मायेत्यादिना । 'मायाशक्तिविलामकल्पितमहाव्यामोहमंहारिणे ' भगवतः परमेश्वर- स्यानानिननीया या मायाशक्तिः पग्ल्यामोहिका तस्याः विला- सेनेकदेशेन कल्पितो यो महाव्यामोहः महाननन्नोपरिमाणो व्या- मोहो देहाद्यान्मनभ्रमः, तं मंतुं नाशयितुं शीलमस्येति स तयो- कः । नम्मे नमः । नया नोनं श्रीभागवत- . - येषां म एव भगवान्दययेदनन्न- स्मर्वात्मनाश्रितपदी यदि निर्व्यळीकम् ॥ ने दुम्नरामतितरन्ति न देवमायां नेषां ममाहमिनिधीश्वमृगालभक्ष्ये ॥ इति ॥ ५ ॥ नन् शून्यवादिना मुगुप्ता कस्याप्यनुपलम्माच्छून्य एवात्मेति यदुक्तं, तम्य किं ममाधानम! इत्याशय, मधुप्तावात्मास्तित्व साधयन् समाधत्ते-राहुग्रस्तति ॥ . २-७-४३.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम. राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादना- सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योभूत्सुपुप्तः पुमान् । प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥६॥ 'यः पुमान् ' प्रत्ययूपः परमेश्वर: 'करणोपमहरणतः ' विशेष- विज्ञान हेनुनलगदिकरणानामुपसंहागत मन्मात्रः ' पूर्णानन्दादिरू- पेण स्फुटमप्रकाशमानतया केवलं मन्मात्रेणावस्थितम्मन 'मृषुप्तो- भृत ' मुक्ति प्राप्ताभत । करणाभांवपि पूर्णानन्दभानवतो मुक्ता- मनम्मकाशात्मपृतात्मनो वषम्यमाह.--' मायाममाच्छादनात् ' इति । मागयाऽऽमाविद्यया ममाच्छादनादावरणात. मन्मात्र इति सम्बन्धः। स्फुटमप्रकाशमानम्य मारपत्रम्मने दृष्टान्तमाह-गहुग्रम्नेनि । 'गहु प्रम्नदिवाकन्दमदशः गरणा महिकेयेन प्रस्ती गृहीती यो दिवाकरन मुर्गचन्द्रो नमदृशः तन्ममानम्मन, मुषुप्तोभृदिति सम्बन्ध । यथा गहणा अम्लो दिवाकरश्चन्द्रो वा म्फुटं न प्रकाशन इत्येतावना दिवाकरम्यै मन्द्रममा वा नामन्चम ; तह- करणानामुपमहागन्माययावृतन्याच मुषप्तो स्फुटमात्मा न भामत इत्ये- तापता नात्मनोमन्वमित्यर्थः ।। ननु राहमस्तस्य मूर्यम्य चन्द्रममो वा स्फुटप्रकाशाभावपि मानुपाविशेषतस्सग्रहणादनि सन्चम् । न तहदात्मनः केन चित्म- समनुपूषत इत्याशाप, मुचुप्तावात्मनोप्यावेशेषतो भानं साधयति- मागत्वाप्समित्यादिना । 'यः' मुप्तिकास्मनात्मा 'प्रबोधसमये' ·. कत्वम् । मृप्तित उत्थानसमये, 'प्रत्यभिज्ञायते ' । कपम् ! 'माक्' योहे 'अस्वाप्स' स इदानीं जागर्मीति । न च सदाननुभूतस्य प्रत्य. भिज्ञानं मम्भवनि, अन्यत्र देवदत्तादननुभूते प्रत्यभिज्ञानादर्शनात् । न च तदा करणेनात्मानुभवः, इन्द्रियादिकरणानां मुषमावभावात् । अनस्स्वप्रकाशस्यात्मनम्मन्यान्न तदा शून्यत्वम् । नापि तस्य क्षणि- नारि जडत्वमुक्तयुक्तरेव ॥ मुपुप्तिकाले मकले विलीने नमोभिभृतम्मुग्वरूपमेति । पुनश्च जन्मान्तरकर्मयोगात्म एव जीवसम्पपिति प्रबुद्धः ॥ मता माम्य तदा सम्पन्नो भवति "इत्यादिश्रुतिश्चात्मनस्सथिदा- नन्दरूपयन मुगुप्ता ववम्यानं दर्शयति । आत्मनम्मुग्वरूपत्वं चोत्थितेन नेनानुमतीयते मुग्यमहमवाप्ममिति । अतो न कोपि दोष इति भावः ॥ ६ ॥ इदानी मुनादिपीकामिन देशादिभ्यो विविच्य मच्चिदानन्दरूपं प्र- त्यगात्मानं प्रदय, नभ्य परमेश्वगं श्रुनिगुश्विरप्रमादलभ्यं प्रदर्श- यन्नार-बाल्यादिष्विति ॥ वाल्यादिप्वपि जाग्रदादिपु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि घ्यावृनास्वनुवर्तमानमहमिन्यन्नस्स्फुरन्तं सदा । स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥४॥ 'बाल्यादिषु' बाल्यं शैशवं, तदादिषु शैशवकामारयौवनमध्यवयस्स्था वेररूपामु, 'नामदादिषु' जाग्रत्वममुपृप्तिमानन्ममगमरणरूपासु, यस्योपनियन 'छ.1-6-1.

·क्षिणामूर्तिस्तोत्रम् 'तपा' अन्यास्वप्यवान्तरामु दर्शनश्रवणादिलमासु कर्तृत्वभोक्तृत्वादि- काम प 'मास्ववम्यामु' दशाम 'व्यावृत्तामु' परस्परं व्यावर्तमानामु अनुवर्तमानं ' अनुगततया मास्ववम्याम वर्तमानम् | अयं भावः- यो पमन्यानडानानन्दरूपामु मर्वाम्यवस्था व्यावर्तमानामु योहं मुप्तो स्वाममद्राक्ष मामिदानी नागीनि अवस्थावये, योहं बालो युवा चा- भुवं मारमिदानी नृडाम्मीति बाल्यादिवपि च मन्वनानुवर्तमानोनुभूयते, नया द्रष्टुलनाभिमनेषु नःशुगदिप च्यावनमानेषु वयं तत्सकलमाक्षित्वेन यश्चिद्रपम्मशानुवर्तमानानुभूयत, तथा प्रियवनाभिमनवित्तपुत्रपिण्डादिषु ज्यावतमानप च यमय मा प्रोनिविषय मशेषित्वन निरतिशय- मानिविषयतया भानारूपचनानुवर्तमानानुभूयंत, तहदेवाहबुद्धिविषय- तयामन्यनाभिर्मत हादिभाकन्ला व्यायर्नमानेषु यत्र स्वयमहबुद्धिम- प्यभिमान मा आत्मपनानुवर्तमानानुभूयते, तनम्मपत्वं निदृपत्व- मानन्दरूपतया प्रियन्त अदिविषयतया प्रत्यक्तुं च यः कदापि नध्यभिमाति म एव पदलल्या आमिति । तथा न तापनी- यभूति --- वा एतमामानं नामन्यस्वमममुपुप्तं स्वभऽनाग्रतममुषप्तं मधुमेऽभान नमस्मभं गयेऽनाग्रतमममममपुनमव्यभिनारिणं निन्या- नन्दमदेकरम शेष नषो द्रष्टा श्रीवस्य द्रष्टा वाची दृष्टा मनमो प्रा डेटा प्राणस्य द्रष्टा नममी द्रष्टा मनम्य द्रष्टा " इति । एत- देवाह-अहमित्यन्नाम्फग्न्न मनि । 'अन्नः ' शर्गगदिषु मध्ये अहमिति' अहंमुरिविषयलेन ‘मदा' मर्वेप्नपि कालेषु स्फुरन्तं' मास- माने, उपक्षणमेतत. मनेन प्रियत्वेन च सदा स्फुग्न्तमित्यपि प्रा- मतिहत्तरता. इसमे indanemommmmsmameemewomanorwaineutrar ·. व्यम् । एवम्भूतं प्रत्यगात्मानं 'यः' परमेश्वरः, 'स्वात्मानमेव ' स्व 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म " 'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इत्यादिषु श्रुतिपु मचिदानन्दात्मकत्वेन त्रिविधपरिच्छेदशून्यतया प्रसिद्धः परमेश्वर एवात्मा स्वरूपं यस्य प्रत्गगात्मनः, न तु कादिरूपेण प्रतीयमानः आत्मा मः स्वात्मा प्रत्यगात्मा, ते स्वात्मानं ब्रह्माभिन्नमिति यावत्, 'मद्या' शोभनया 'मुद्रया' करकलितज्ञानमुद्रया भजनां' स्वभक्तानां प्रकटीकरोति' तेषां प्रत्यगात्मानं ब्रह्मस्वरूपलेनाप्रकटं प्रकटं करोनि स्फोग्यनि । नम्मे नमः ।। बाल्यादिषु तथा नागदादिष्वपि मम्यगम्या मु व्यावृत्ताम्वनुगर्नमानं मदाऽन्लाहमिति माग्नं भानगां प्रत्यगात्मानं गो भद्रया मुद्रया मामानं प्रकटीकगति तम्मे नम मन्वय || ७ || ननु बमव्यनिरिक नकिमपि न यम्लम्नि, नहि कथं परमार्थोप- देगादिव्यवहारः। न हि नानु कश्रिनत्र बहोम्नि, येन बन्धनिवृत्तये विद्योपदेशम्म्यान, बन्यता: कम्यायभावात । नापि विद्यावती मुक्ति- स्मम्भवति, तडेनुगुरुशास्त्रादीनामभावादित्याशय अनाद्यनिर्वचनीय- परमात्माध्यस्तमायावशादेव मो व्यवहागे ब्रह्ममाक्षात्कारपर्यन्नं घटन इत्यभिप्रेत्याह-विश्वं पश्यतीति ।। विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसम्बन्धत- शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्वाद्यात्मना भेदतः। है. उ.२-1. र. ५.५.२०.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम. .. . स्वने जाग्रति वा य एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥८॥ 'पुरुषः' पूर्णः 'यः श्रन्यन्नप्रसिद्धः परमेश्वगे 'मायापरि- भ्रामितः ' सोपाधिभृतमायया मलिनमन्वप्रधानया कार्यकारणमचा- नाकारेण परिणतया मन प्रतिष्टया परिभ्रामितः बहुविध भ्रमं मापितः 'मर्वप्राण्यपरोक्षनीवस्मन ममाग्विन भावितः, 'विश्वं' जगत् 'भेदनः ' बहमदभिन्नतया भ्रमण पश्यति ' अवलोकयति । भेद- मेन दर्शयति-कार्यकारणतया ' सत्यादिना । अयमर्थः यद्यपि परमार्थमो ब्राह्मव्यतिरिक्त किसप नाम्न्या. नह नानानि किभन" इत्यादिना श्रन्या निषधात . तथापि अनाद्यनिर्वाच्याविद्यावशान्मुधैव भ्रान्नी नीन प्रपनं बांभभिन्न पश्यति. निद्राग्यश जानेकविध स्व- मम् । सम्य न वस्तुता ब्रह्मेश मन्नमा मानं निग्निटानमालया मायया ঘন সম্রলিমিথাংশ শ্রাবাবিবা মা मना निवर्ग, निद्राणस्येव स्वामच्याघ्रदर्शनममुप नातभयेन प्रबुहम्य समः । बसम्ममागमुक्त. मम्मरुप मचिदानन्दात्मनि निरतिशयम- हवमम्पन्न एत रममाणावतिष्ठने । तदुक्त मज्ञान्ममनिभि- तस्मादापाविद्यया नीवमानं प्राप्य स्थित्वा नाके तु म्वरूपे । स्वधितेन स्पन्दिनं विश्वनान माशादि श्मावमानं च पश्यः । स्वीयाविद्याकल्पिताचार्य वेदन्यायादिभ्यो नायने नम्य विद्या । विधामन्मध्वस्नयोहस्य तम्य म्बीये रूपवस्पिनिम्नप्रकाशं ॥ इनि •जीवमातमिति मुस्लिमाक्षेपतरकोरपाठ..

·ड ततत्सर्वस्य परमार्थतो ममात्रत्वेपि मायावशाझान्या सर्वमुपपत्त इति । कार्य मन्यम्, कारणं जनकम्, वं गृहनेत्रधनादि, सामी तद्वान् देश शादिः, शिप्यः विद्याग्रहणार्थ विधिवद्गुरुमुपसाः, आचार्यः विद्योपदेष्टा, पिता निषेता, पुत्रस्तच्छसम्भवः, इत्यादिरूपेण विश्वं यः पश्यति तस्मै नम इति मम्बन्धः ॥ ८॥ wwwmuk-mwwA Anand . इदानीमुक्तरूपब्रह्मापरोक्षनाने मन्दाधिकारिणामष्टमूर्युपासनं क्रम- मुक्तिदायक. उत्तमाधिकारिणां श्रोतव्यादिश्रुतिमिडवेदान्ततद्विषयम- अविनाग्म्माघनमित्यभिप्रेत्याह-भूगम्भांमीति ॥ भूरम्भांस्यनलोऽनिलोम्बरमह यो हिमांशुः पुमा- नित्याभाति चगचरान्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम्। नान्यत्किञ्चन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥९॥ 'भूः' पृथिवी. • अम्भामि ' जानि, 'अनल: ' अमिः, 'अनि. लो' वायुः, · अम्ब' आकाश , ' अहाय ' मर्यः, हिमांशुः' मन्द्रः, पुमान ' मकलकर्मविद्याधिकारी नीवः, इनि' एवम्प्रकारे. ण, · यम्गव ' परमेश्वरम्य मतम्य मर्वशक्तंः मचिदानन्दाहयस्य मदाशिवम्येव 'मृत्यष्टकं ' मीनां विग्रहभूतानामष्टकं 'आमाति' आ ममन्नादाति । अयमर्थ:---उपासकम्बदेहे वर्तमानपथमूतानि व्य- टिभूतानि ममष्टिभूतैः प्राणापानौ च मर्यशशाङ्काम्यामेकीकृत्य, पक्ष- भूतात्मकशरीराभिमानिनं स्वात्मानमष्टमूर्ति परमेश्वरेणकीकृत्य, सकल- व्यापी आटमूर्यात्मकस्सदाशिवोस्मीति चिन्तयेत् । ततो भावनातिशयेन . . .

·- श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम तस्मायुज्यं प्राप्य मश्वर्यसम्पन्नोन्ते तत्प्रमादासादिततत्त्वज्ञानेन तस्व- माक्षात्कारेण विमुच्यत इति । 'विमृशा ' तन्वं विधिवद्गुरुश्चतिम्यो वृकया पानिशं विचाग्यता पुरुषाणां 'परस्मात् ' कारणात् 'विभोः । विविध पश्चात्मना भवतः विवर्तमानात् 'यस्मात् ' सर्वा- विधानात् सचिदानन्दान्मकात्परमेश्वगदन्यत् पृथक् 'किचन' किचिदपि न विद्यते न भवनि, सर्वस्य तस्मिन् परमेश्वरेध्यस्तत्वेन सन्मात्रलान । नया पोतं महिनम्नवे- लमम्न मोमम्त्वममि पवनम्न हुनवह- स्लमापन व्योम त्वम् धरणिगत्मा लमिति च । परिजिनामवं लगि परिणतां विभ्रति गिर नविनम्नत नगमिह त यनं न भवमि ॥ इति । अनिश्र- नि भूतं भवन नि बहुभा जात नायमानं च यत । मोप रुद्रम्मम्मै रुद्राय नमो अम्नु । • यस्मात्परं नापरमम्नि किभिधम्मानाणीयो न ज्यायोलि कश्चित् । स इस सधी विवि तिष्ठत्यकलेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् । इत्याद्याः । नम्धः निश्रल, दिवि स्वप्रकाशे स्वरूप । तथा पोतरूपयह्मात्मज्ञानादुत्तमाधिकारिणामिहेंव सचिदानन्दायपरशिव- कोणावस्थानलक्षणा मुकिगमाचते, ' अत्र ब्रह्म मम ने इत्यादि सुतेरिति भावः । तस्मै ज्ञानोपदेष्ट्रे गुरुरूपाय दक्षिणामूर्तये परमे- भराय नमोस्त्विति॥ " . mum- 8...-९. बटो...

·इदानीमेतत्स्तोत्रपाठादी प्रवृत्तानां पुरुषपोरेयाणामवस्पमावि फर्स कीर्तयन् स्तोत्रमुपसंहरति-सर्वात्मत्वमिति ॥ सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मि स्तवे तेनास्य श्रवणानदर्थमननाडयानाच सकी- तनात् । सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वर- त्वं स्वतस्मिध्येनत्पुनरष्टधा परिणतं चैश्वर्यम- व्याहतम् ॥ १० ॥ • इति ' उक्तप्रकारेण · अमुमि स्लो' अस्मिन् स्तोत्रे 'इदं' श्रुतिषु 'इदं म यदयमान्मा " इत्यादिषु श्रयमाणं 'मर्वात्मत्वं, प्रत्यगात्मनस्तरूपत्वं स्टीरुतं' स्फुटमादितं यस्मात् ' 'ते- नास्य ' स्तोत्रस्य श्रवणात ' गुरुतो विधिवच्छूवणात् तदर्थम- ननात् ' श्रुतस्यार्थस्य युक्तिभिग्नुनिन्तनात् ' ध्यानात् ' श्रवणमनना- भ्यां निर्णीतस्य नव माहं मात्मा परमेश्वगेस्मीति विभातीयप्रत्यय- निरस्कारेण मनानीयप्रत्ययकविषयीकरणात ‘मकीर्तनात् ' मम्य. परेभ्यः कयनाच • सर्वात्मत्वमहाविभूतिमहितम् ' मर्वात्मत्वमेव म- हाविभूतिः महनी मिद्धिणिमाद्यपेक्षया, नस्य त्रिविधपरिच्छेदशून्य वात्, तया महितं युक्तं ' ईश्वरत्वं' मत्यज्ञानानन्दलक्षणपरमेश्वरत्वं 'तन् ' श्रुतिप्रमिडं म्यतः ' एवं नित्यं विद्यमान । स्यात् । भवेत, अधुना ज्ञायत इत्यर्थः । पुनः' भृयः ‘अष्टवा' अष्टप्रका- रेण 'परिणतं' मायापरिणामरूपं 'ऐश्वर्य च' अणिमादिक - . - ·बौदक्षिणामस्तोत्रम् 'अव्याहत' चिदप्यमनिहतं 'मिध्ये '-'म एकता भवति विधा भवति " 'म यदि पितृल्यककामो मवनि सङ्कल्पादेवास्य पितर- स्ममुपनिष्ठन्न" त्यादिश्रन्युक्तं मयं भवेदित्यर्थः ॥ १० ॥ एवंमपा कला व्याख्या दक्षिणाशामुम्बम्नुतेः । पयाति तया तृष्टी दक्षिणामूनिग्मन न ॥ इति श्रीमत्परमहंमपरिमानकानायकेचन्यानन्दयोगीन्द्रपादकमल- भृजायमाणमयम्प्रकाशयनिविर्गननश्रीदक्षिणामूनिम्नोत्र- व्याम्या चमचाम्ध्या ममाता.

·श्रीदक्षिणामूर्तये नमः मानसोल्लासो नाम. श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् सव्याख्यानम्. मगळं दिशतु मे विनायको मगळं दिशतु मे सरस्वती। मगळं दिशतु मे महेश्वरी मगळं दिशतु मे मदाशिवः ॥ १ ॥ प्रोद्यच्छाग्वमहानगुमन: योगासनस्थं प्रभु प्रत्यक्तनभन्मुभिः प्रतिदिशं प्रोडीयमाणाननम् । मुद्रा नकमयीं दधानममन्दं करगौरं शिवं रात करंग मरन्नमनिशं श्रीदक्षिणामूर्तिकम् ॥ नवाद्यांन गगनायमुम्यान्मान गर्गयमः । मानमालामवृ तान्नं वर्णयामि यथामति ।। इह हि भगवान भाप्यकार: श्रीमच्छङ्गगनार्यनामा मन्दम- नीन नचनिनामृननुगृहीतुं दक्षिणामूनिम्नात्रव्यांनन ममम्नवेदान्त- रहस्यमाविश्वकार दयामः पद्ययन्धः । नच्छित्यविश्वरूपाचार्यः मुंग्श्वगपरनामभिः तत्पद्यरन्धार्थतन्वं तात्पर्यती मानमोल्लामनाना वातिकात्मना ग्रन्थमन्दर्भणाविकतम । नमिमं अन्यं यथाशक्ति विवृणोमि । नत्र विशिष्टानामरक्षणाय स्तमच्यावरणद्योत्योऽय- माद्यश्लोकः-मङ्गळं दिशचित्यादि ॥१॥ सि.-महेश्वरी D ·. प्रारक्षिणामतिस्तोत्रम् आत्मलाभात्परो लाभो नास्तीति मुनयो विदुः । तल्लाभार्य कविस्स्तीति स्वात्मानं परमेश्वरम् ॥२॥ अन्य लोत्रम्य वेदान्नशालप्रकगणरूपत्वात, तम्य च शास्त्र- कदेशमम्मरवादिलक्षणवानहर्शनाय शास्त्रीये विषयप्रयोजने ताव- दार-आम्मलाभादित्यादिना || आत्मा प्रत्यक्कमः मर्वमाक्षी, तस्य लाभः पगगमा भदभेदनेनोहत्य यमरूपेणावगतिः, नल्लाभात परो- न्यो बोनटो वा लामा नाम्नीनि मृनय आपम्नम्बादयो विदुः, आत्मनामान परं विटांना इत्यादिमि स्मृतिवननः उक्तवन्त इस्पर्ष । मा निगम्नानाननकार्यप्रपथब्रह्मान्मनावस्थानं प्रयोजनं मन पद बांग्रेस भवति इत्यादिशामिद्धमुक्तम् । इदानी विषयमा- १-नलाभामिति । वाल्मान परमेश्वरमिनि मामानाधिकरण्यात- सम्पदाक्यं भावविषयां दर्शित ॥ ॥ स्वेच्छया सृष्टमाविदय विश्वं यो मनमि स्थितः स्तोत्रेण स्तूयतेऽनेन म एव परमेश्वरः ॥३॥ पशामी यनिपयप्रयोजन मरूपती निर्दिश्य रह म्नोत्रे मम्पादयितुमग प्रकरणाव टयनि-बध्यति ॥ संच्छ। नाम सशक्तिर्माया-या. नया मृष्ट निदात्मनि विवर्तितं विश्वं स्थूलं ममं च ममष्टिव्यष्टिरूप ब्रमणाविश्य माविम्वमिवादकुम्भे नन्म- विहित कुरवादी काऽभामहाग प्रविश्य यो मनमि वृत्तिमदन्नः- करणे स्थित नत्र विशेषरूपणाभिव्यकिमुपगतः, म एल परमेश्वगंड- नेन स्लोत्रेण स्तुयने. साध्यम्नप्रपशव्युदामेन निदेकरमतया प्रत्य गदेन प्रतिपान इत्यर्थ । तवमति शासकंदशमम्बद्धन्वमः स्पोपपादितम् ॥३॥ . मु. ३. ३.२.१.

·- अस्ति प्रकाशत इति व्यवहारः प्रवर्तते । तशास्तित्वं प्रकाशत्वं कस्मिन्न प्रतिष्ठितम् ॥१॥ इदानीं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितस्वमस्य लक्षणं सम्प्रदर्शयन् तत्रा- विकारिणमुपस्थापयति-अस्ति प्रकाशत इतीति ॥ इह यार. च्छिकानेकपूर्वनन्मकृतपुण्यपुञ्जपरिपाकवशाद्विवेकवैराग्यसम्पन्नः शमा- दिगुणयुक्तश्च सन्नापानालोचनया सर्वपदार्थेषु दृश्येषु व्यवहारकाले अवभाममानमस्तित्वं प्रकाशत्वं न न दृश्यधर्मों दृश्यत्वव्यावसावपि अस्तित्वप्रकाशवयोग्च्यावृत्तेरित्यवगम्य, किन्धर्मा वेतो सर्वदृश्येप्यनु- गतावित्यनध्यवसितमतिः कश्चिच्छिप्यः प्रष्टोपस्थाप्यते । एवमुत्तरे- वपि प्रभेप्वापानदर्शननिबन्धनत्वं योज्यम् । तत्रायमक्षरार्थ:- अम्ति प्रकाशन इति सर्वपदार्थेषु व्यवहारः प्रवर्तन इनि त्ववि- वादम । नचाम्नित्वं प्रकाशन न कम्मिन्नऽन्यनिरपेक्ष प्रतिष्ठित पर्यवमितमिति प्रच्छन्नं 'वकुमारमते गुरुः' इति वक्ष्यमाणेनान्वयः॥४॥ किं तेषु तेषु वायेंषु किं वा सर्वात्मनीश्वरे । ईश्वरत्वं च जीवत्वं सर्वात्मत्वं च कीदृशम् ॥५॥ तत्र जिन्नामानिमितं मंशयमेवाह-कि नेविति ॥ यत्रयत्र तदुभयमुपलभ्यते तत्रैव प्रतिष्ठित प्रतिव्यक्ति कि भिन्नं परिमाण- वदित्येका संशयकोटिः । किं वा विशेषोल्लेम्वमन्तरेणानयोः प्रति- व्यक्ति स्वरूपभेदानवगमात् मामान्यमिव ननहयक्तिषु सर्वानुस्यूत एकस्मिन् तदुभयं प्रतिष्ठिनमिति हिनीया कोटिः । तस्य 'मस्मि- नीश्वरे' इति विशेषनिर्देशः 'इंशावास्यमिदं सर्वम् ' ' तस्य लोकः स उ लोक एवं ' इत्यादिश्रुत्या आपानदर्शननिबन्धनः । पुनरपि श्रुत्यापानदर्शनरुतं संशयान्तरनिबन्धनं प्रभमुत्यापयति-श्वरत्वं *.... t. 3. (...

·-
श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम
चेनि । किमीश्वरत्वं जगत्कर्तुर्महारानकुलालादिवसाटस्थ्येन !, कि
पा रग्बादिवा, स्वाध्यस्तम्य मत्तादिप्रदत्वेनाधिष्ठातृतया वा!।
तथा नीवयमपि प्रत्यगात्मनः स्वाभाविकं? किं वा पगेपाधि नि-
पन्भनमिनि! | नया मर्वान्मन्वं च कीदृशं गोणं मुख्यं वा !
इति विमर्श इत्यर्थः ॥ ५ ॥
जानीयानत्कथं जीवः किं तज्ज्ञानस्य साधनम् ।
ज्ञानानस्य फलं किं स्यादकत्वं च कथं भवेत्॥६॥
पुनः प्रभान्ना-नानीयादिति ॥ यदि मत्नादिप्रदत्वेनाधिष्ठा-
मत्वमेश्वरचं, पगपाणिनिमिनं न नीववं सुवर्णा देग्नि स्वविका.
रसुमागपत्र न मा मन्यं त . नाम जीम्मन्यतः कयं जानी.
यात! कौशन जानना नगन्ना मंदिय । तम्य नादशज्ञानस्य
पकि. माधनं । न मानन नापास यर्ग | नम्य जीवेश्वर-
सन्दम्य सानाकि फन्द च्यान' मालित प्रयतमिडम, अ
प्रयामरा पण्टगतनामी हाय ।किन-जीवश्वग्यो.
रकत्वं नाणं काय भवन हिममानवान गोणं श्र.
पमाणमेनं. १. ना विगागाभागवान मुरगमति ॥ ६ ॥
सर्वज्ञस्मर्वकर्ता च कथमान्मा भविष्यति ।
शिप्यं प्रतीत्थं पृच्छन्तं वक्तमारभने गुरुः ॥ ७ ॥
मोवायोरेस्यायोगे नंदा किधर्मत्वमुपन्यम्यनि-मर्वज्ञ
इति ॥ आत्मा नीव. शिशित किंचिकनां परमेश्वरः कथं
मरिष्यति। यहाशनि. कमी न मनीश्वरः कथं सहिप.
नामा भविष्यति! ति योजना । एपां प्रभानामुत्तरं वक्त
स्तोत्रस्थापयनि-शिप्यामिति । इत्यं पृच्छन्नं शिष्यं प्रति
प्रतिपयन कमेण वक्तुं गुरुरारभत इति योजना ॥ ७॥

·"विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्य निजान्तर्गत पश्यन्नात्मनि मायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया । यस्साक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाहयं तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥१॥" नत्राम्नि प्रकाशन इत्यादि माश्लोकेन कृतप्रश्नस्य माक्षा- दुत्तरत्वेनाद्यश्लोकमुपादत्ते-विश्वं दर्पणेति ॥ एषास्याक्षरयोजना- नम्मै श्रीदक्षिणामून ये इयं नमः नमस्करणमम्लिति क्रियाकारक- योनना । दक्षिणाभिमग्वामूर्तियम्य ग दक्षिणामूर्तिः शिवः । श्री. मांश्च श्रीरिन्युच्यते । नया न श्रीनलोधात्मिका आविष्कता शोभा अस्मिन्नम्नाति श्रीमान. म नामी यक्षिणामूर्तिश्चेति श्रीदक्षि- णामूर्तिः, तम्मा त्यर्थः । तम्य विशेषणं श्रीगुरुमूनय इति । गृणानि नन्तज्ञानमुपदिशनि शिष्यभ्य इति गुरुः, श्रीमांश्चामो गुरुत्र विलक्षगया श्री गुरु, तम्य मुनिम्ति मूर्तिर्यम्य म नथा। तस्म । अनेन सापटगुन्मिना नाम्य ध्येयनां विवक्षितम् । देव- नारूपेण गुलपण न गृहीतमूर्तिद्वगायत्युक्तं भवनि । तच्छ- ब्दापतितं यच्छन्दं वपन विश्वम्य मत्तास्फुरणयानिरपेक्षमधिष्टानं : य ईश्वरः म एप दक्षिणामूर्ति[मिनि प्रभानरं प्रकटयति- विश्वमित्यादिना; यो निनान्तर्गतं विश्वमात्मनि मायया बहिरुबूत- मिव पश्यन् प्रबोधममय स्वात्मानमेवाहयं माक्षात्कुरुत इति सम्बन्धः । निनमित्यमाधारणं स्वप्रकाशमदाम्मकं स्वस्वरूपमुच्यते। तस्मिन्नन्तर्गतं नामताप्रकाशव्याप्तं, नम्मिन्नध्यस्नामिनि यावत् । विश्व मूलभौतिकरूपं विषयनानम । मायया अनाद्यनिर्वाच्यया स्वावमा. स्थया स्वात्मनि कल्पिनया । बहिः स्वात्मनः पृथक् दन्ता- सदतया । उबूतमिवेतीवशब्दो विद्वदृष्टया प्रयुक्तो न प्रतीत्य. - ·. श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम मिमायेण । वस्तुगत्यानुतमेवोड्नं पश्यन्नित्युक्तं भवति । इश म्दा रश्यस्य मायामयत्वं नवज्ञाननिवर्त्यत्वेनोपपादयति-प्रमो. धनि । प्रबोधममयः आचार्योपदिष्टमहावास्यायंसाक्षात्कारसमय मम्मिन्समय । सामानमेव मत्ताप्रकाशात्मकमेव । एक्कारा स्वयमेवाह-अयमिनि । हयशन्दवाच्यविश्वशुन्यं प्रविलीनप्रपञ्चं सात्मानममाधारणस्वस्वरूपं माक्षात्कुरुतं अहमस्यद्वयानन्दप्रका- शास्मेति । नम्म प्रत्यर्थः । सामनि वस्तृतोऽसतापि तत्रत्यमिवा- वमा दृष्टान्तमाह-दर्पणदृश्यमाननगर्गतुल्यमिनि । विश्वविशे- पणमेनन् । अननात्मनो विश्वाकारपरिणाम निरम्ना । बहिर- विद्यमानम्यापि बहिनभामे दृष्टान्तं वदन प्रबोधनिवर्त्यत्वमपि ननेव दयनि-यथा निद्रयति । यथा कश्चित मुनो निमा- नगंतमेव वामनामयं विश्वं निद्रया बहिर्विषयलेन उद्धृतमिव पश्यन प्राधममये मानदसम्यागमनममय स्वात्मानमेवाहयं स्वमो- पलभपवर्गलं माशा काम नबन्यर्थः । अब विश्वं पश्यन्त्र- समान्मान साभारत इति शनिदेशी न लक्षणार्थः, मापि वर्षः : किन्नु तिष्ठन्गायतीनियत क्रियाहयनग्न्नर्यद्योतनार्थः । पा-क्षणाय शता; पूर्व यः समम्बन्धिविश्वदर्शनेन सहयः मंगारी सिर म एवं प्रबंधममये विद्याबाधितविश्वः सामानमेवाइयं साक्षात्कुल पनि द्रष्टव्यम् ।। १ ।। अस्यार्थ:- अन्तरस्मिनिमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत् । बहिर्वन्माययाऽऽभाति दर्पणे प्रतिबिम्बितम् ॥६॥ .. उदाहतं मूलभोकं तात्पर्यतो वार्तिकोकैर्व्याख्यानमारमने- भस्या इति ॥

·तत्र प्रथमपादार्य श्रुनिमुदाहृत्य व्यावष्टे-अन्तरस्मिन्निति ॥ इमे प्रमिद्धाः प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धाः लोकाः विश्वशब्दनिर्दिष्टाः अस्मिन् परमात्मनि अन्तर्मध्ये वर्तन्ते, न ततो यहिः स्वतन्त्र- तयेत्यर्थः । उक्तमेवायं प्रकटयति-अन्तर्विश्वमिदं जगदिति । विश्वं सर्वमेवेदं जगत् अन्तः, नात्र मदोनकारणमित्यर्थः । 'य. खैव भूतानां ज्येष्ठम । तेल कोर्हति स्पर्धितुम । ब्रह्मन्देवास्त्रयस्त्रिः शत्। ब्राह्मन्निन्द्रप्रनापती । ब्रह्मन् ह विश्वा भृतानि । नावीवान्तस्ममा- हिता ।' इति श्रुतियास्यशपः । इदं विश्वं दर्पणे प्रतिबिम्बितमिय दर्पणान्तर्गतमिवान्तम्यमेव विश्वं. मायया बहिनि आभातीनि योजना ॥१॥ स्वप्ने स्वान्तर्गतं विश्वं यथा पृथगवेक्षते । तथैव जाग्रत्कालेपि प्रपञ्चायं विविच्यताम् ॥९॥ उदानी यथा निद्रयति दृष्टान्नार्थमाह-सम इति ॥ निगद- व्याख्यानं पद्यमेतत् ॥ ९ ॥ स्वप्ने स्वसनवार्थानां मना नान्येति निश्चिता। कोजाग्रति विशेपोस्ति जडानामाशुनाशिनाम्।।१० स्वमदृष्टान्नेनैव मत्ताम्फुरणयो आन्मेकायतनत्वमुक्तमित्याह- स्वप्ने स्वमत्तवनि ॥ स्वने दृश्यमानार्थानां या सत्ता मा स्तसत्ते- वात्ममत्व निश्चिता नान्या मामान्यात्मिका कार्यात्मिका वा । तयाहि-न तावत् वने बाह्यानुपलभते द्रष्टेति विप्य- ते, तदुपलम्भकारणानामिन्द्रियाणामुपरतत्वात, 'म यत्र प्रस्वपित्यस्य से.हा..... कि.-निवेश्यते.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रम् कम्य मर्वावनी मात्रामपादाय '• इति श्रुतेः, स्वमदृष्टदेशकाल- वस्तूनां नाप्रति संवादादर्शनाच । तम्मायने देहनाड्यन्नस्स्थिनो न बापायांन पश्यात नापि बहिनिगन्य पश्यति. तथा मनि अनुदर्शनशीप नागरण मगरम्यान । देशान्तरगतं तत्रत्यवस्त्ववलो- फिनमान्मानं मन्यमान एव विना प्रन्यागमनं मुप्तदेहदेशपि प्रबु. ध्यमान उप-रभ्यत । अनी ने हिंगोपलभ्यत इति । अन्तस्तु गयाप्रदर्शनयागंदेशका नमिनीवरहान वानां दश्यमान तदभावे मन मनामामान्य कार्यपा-गत मद मम्म व्यंत । अथ ग्यान गयोगान ५५ रनन । ति अतिर्वा मनोनिनिमित्तदर्शन- मा विषया. गायोगन परमार्थ वानृपपत्तेः । तम्मानारदर्श- नामनाममा निद्रा 1 बात नि युक्तोऽयं माहिषयमय दृष्टान्न । तमादागभितम्याधिटान- मता पनि तानिपत बिधानमनाममतेन भने म- म्य मा. नांगर मि टानीक.मयं बाटान्तिक यां- मगन्ननमान पाचार - का माननीति. जाग्रदृष्टायां मर्व आत्म- मतगत मना... नम्मरमा यमनारंगीपरभ्यमानत्यान म्बामा धान । मिना समकाहिना , नरवात स्वामाधवन । न मामिल मला. नया हमे यांना 31-मानी मान व्यभिनारित्वात नामाहा ! काम डमा गति बमाधवञ्च त्य i.. स्वप्नं प्रकागो भावानां स्वप्रकाशान हीतरः । जाप्रत्यपि तवति निश्चिन्वन्ति विपश्चितः।।११॥ .......

·एवं दृश्यसत्ताया अधिष्ठानपर्यवसायित्वं व्युत्पाय तस्कुरण- स्थापि तत्पर्यवमायित्वं व्युत्पादयति-स्वप्ने प्रकाश इति । आत्मनेवायं ज्योतिषाने अत्रायं पुरुषस्स्वयंज्योतिः" इति श्रुतेश्च स्लभे भावानां दृश्यानामर्यानां प्रकाशः स्वप्रकाशादधि- छानात्मप्रकाशान होनर: सतन्तः : स्वतस्मत्ताहीनस्य स्वतस्फुर- णस्याप्यभावादित्यर्थः । अत्राप्यनुमानमाह-जाग्रत्यपीति । विम- ताः नारदृश्याः अन्याधीनप्रकाशा. अन्यस्मिन भासमान एवं मनि भाममानन्यात. मनदृश्यवदिति विपश्रितो निश्चिन्तीत्यर्थः । न चाप्रयोनकवं शायम. सश्यानामागनन्याधीनप्रकाशये मनि इन्द्रि याद्यनपेक्षणात नन्मृष्टियपत्रमादिति द्रष्टव्यः ॥ ११ ॥ निद्रया दर्शितानान पश्यति यथोत्थितः । सम्यग्ज्ञानोदयादृध्य तथा विश्वं न पश्यति ॥१२॥ नंदवं मायावस्थमेव मायिक विश्वदर्शन, न विश्वस्यान्यनिरपे. क्षमतास्फुरणे म इति पर्वाध न्याम्यानन प्रतिपाद्यदानामुत्तग व्या- चक्षाण आत्ममत्ताम्फुरणयोग्यभिनागनित्यच मृनयनि-निद्रया दर्शितानिति ॥ यम्य, मर्वाधिटानभ्य प्रत्यगात्मना ब्रह्मणी याथा- त्स्यज्ञानोदयादित्यर्थः ॥ १॥ अनादिमायया मुनो यदा जीवः प्रत्रुध्यते । अजन्मनिद्र मस्वप्नमहतं बुध्यते तदा ॥ १३ ॥ उक्तर्य वृद्धम्मृति मंवादयन अहतमाक्षात्कागदयप्रकारं सूच- यनि अनादीति || 'अनादिमायया मुप्त इति' स्वतो मावस्य ज्ञानं न मम्भाव्यत इनि मृनयति । | यदा प्रमुध्यते' इत्युक्तचान्यतोपि प्रबोधम्य दुर्लभन्वं द्योतयति । तथा च श्रुतिः- - मा.का.१.११.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकम. [१. उसः. अषणा शापि बहुभियों न लयः शृण्वन्तोपि बहवो यन्त्रविद्युः । आश्रयों वक्ता कुशलोम्य लब्धा आश्चर्यो नाना कुशलानुशिष्टः ॥ त । स्मृतिपि- आश्चर्यवत् पश्यति कश्चिदेनम् " इत्यादि । यदेवं नीतः प्रवृध्यंत आनार्योपदेशनी वदान्तवाक्यात प्रबोधं नयंत नदातमा मतनं प्रमध्यने माक्षात्कंगति । किलक्षणमडेतं ! अनं आगन्तुकप्रबोधयानारदवण्यावनितम् । अनिद्रं निद्रोपल- लिगतिरतम । अन ममाम्यमध्यावम्याविहिनम् । अन ए मायावयहनन्यवान अनमिन्यर्थ ॥ १३ ॥ श्रुन्याचार्यप्रमादन योगाभ्यामवशेन च । ईश्वगनुग्रहणापि स्यात्मवाधी यदा भवेत् ॥१४॥ नाम यनयनयामाह -अन्यानाति वानिकह- चन ।। मानायंप्रम नान योगा, ममा भावनाहिलवाया श्रुत्या, योगाभ्यामी पान नोन नानुटानप्रभावन, वरः प्रारमितानगांमा प्राना नागध्यमान परमा मा. तम्यानुग्रह उपामानिने मनमावि, नन । अपिशम उतमर्वमाध- मममुश्वार्थ । नया श्रुतय ---विज्ञाननिश्चितार्थाः '' • मायागंगान पान " सतरा पगने निकळं ध्याय- • गाने नन लभ्यम्नस्यप आत्मा वृणुत नूं काम इति । एम्मा ने यस मापने पुरुषस्नदा प्रय इति स्मृत्युकयाशब्दी च्याम्यात ॥१४॥ भुक्तं यथानं कुक्षिस्थ स्वात्मत्वेनैव पद्यति । पूर्णाहन्ताकबळितं विश्वं योगीश्वरस्तथा ॥ १५ ॥ मान me- .

·तदाशब्दार्थमटेनबोधं विवृणोति-भुक्तमिति ॥ स्फुटार्थमेतत् । अनेन 'जानीयातत् कथं जीवः इति प्रभस्याहतप्रत्यगात्म- रूपेण नानीयादित्युत्तग्मुक्तं वेदितव्यम् । श्रुत्यानार्येतिपूर्वलोकेन किन्तत् ज्ञानस्य साधनम् ' इत्यस्योत्तरमुक्तं द्रष्टव्यम् । अस्य ज्ञानस्य फलं तृतीयश्लोकेन समागनिवृत्तिलक्षणं वक्ष्यति ॥१५॥ यथा स्वप्ने नृपो भूत्वा भुक्ता भोगान्यथेप्सितान् । चतुरङ्गबलोपेतदशत्रु जित्वा रणागणे ॥ १६ ॥ एवं श्लोकस्य पदशः प्राप्तमर्थमाविष्कृत्याविकमर्थमाविष्कुर्वन् 'ईश्वरत्वं न जीतत्वम' इत्याशिष्टप्रभानामुत्तरमाह-यथा सम इत्यादिना ॥ निदात्मनो नीवेश्वरभाषा मागानिबन्धन इत्यत्र दृष्टान्त उच्यते---माने कविद्यया नृपान्मतामात्मनानुभूय स्वातन्त्र्यम्मन्यते तहत् पगन मशीन्य जगत्पतितया सातन्त्र चावस्थापत्तिश्चि- दात्मन ईश्वरतमित्यर्थः ।।१६॥ परात्पराजिता भूत्वा वनं प्राप्य तपश्चरन ।' मुहूर्तमात्रमात्मानं मन्यते कल्पजीविनम् ॥१७॥ नीनले दृष्टान्तमाह-पगदिति ॥ परतन्त्री प्राप्ताभिलापो जीत इत्यर्थः ॥ १७॥ तथैव जाग्रत्कापि मनोराज्यं करोत्यमी। कालनद्योघयोगेन क्षीणमायुर्न पश्यति ॥ १० ॥ यथा सो नीवभावः तथा जाग्रहशायामपि । अनि दृष्टान्त इत्याह-तथेवेति ॥१८॥ मेघच्छन्नोंशुमालीव मायया मोहितोधिकम् । किञ्चित्कर्ता च किञ्चिज्ञो लक्ष्यते परमेश्वरः।।१९॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रशार्तिकम. [१. उलसः आय:क्षयादर्शनमम्याज्ञत्वमीश्वरवैपरीत्यमुक्तम्, ईश्वर एव सः मायापरवशतया जीवो भवति, न जीवो नाम कश्चित्स्वतन्त्रोस्ती- न्येतदृष्टान्नेनीपादयति-मेघच्छन्न इति ॥ १९ ॥ यद्यत्करोति जानाति तस्मिन्तस्मिन्परेश्वरः । राजा विहान स्वमामादीश्वरोयमितीयते॥२०॥ सामनारयस्य नावाष्टान्नम्य साष्टान्तिकमुक्ता स्वप्नेश्वरदृष्टा- नम्य राष्ट्रनिकमार यद्ययागनानि ॥ यो यद्यत स्वमामर्थ्यान् मानायगान तम्मिननम्मिन क्रियमाण परेश्वरः पर. मेश्वगं गता । नमा वामश्या गदाजानानि तम्मिननरिमन म विहान मान मानवानशगंगामनाय ने ति योजना ॥२०॥ ज्ञानक्रिय शिग्नक्यानमकान्ते सर्वजन्तुषु । ईश्वरत्वं च जीवानां मिडं तच्छक्तिमामात॥२१॥ माविकांगा। जीवनमागमा का पारा मामन नि- दान्मनी त्यागन मामा न बादशम ' त्यम्य प्रभ स्यानरमार -- जानकिये ति ॥ मनिन्तुषु ये ज्ञानकिये ज्ञातृ लं ने सातगण ज्ञातृतीगततयातेषु मान्ने, अन्गत्यादिवाग पि मम । अत श्वशक्तियोगात् जी. बानामीपावं भिम र ममिति मिहं तम्य सर्वात्मत्यमित्यर्गः ॥ ॥ अप घटोयं पट इत्येवं नानाप्रतीति । अर्कप्रमेव ज्ञानं तत्स्वयमेव प्रकाशते ॥ २२ ॥ मनिन्नप्पविशिष्ट यत् ज्ञान तस्य स्वप्रकाशत्वमेकत्वं । - ·Home साधयति-अयमिति ॥ स्वज्ञानं सस्य द्रष्टुः स्वरूपभूतं ज्ञान स्वयमेव प्रकाशते स्फुरतीत्यर्थः ॥ २२ ॥ ज्ञानं न चेत्स्वयं सिई जगदन्धं तमो भवेत् । न चेदस्य क्रिया काचित् व्यवहारः कथं भवेत्॥२३ ज्ञानस्यास्वप्रकाशवान्युपगमे बाधकमाह-ज्ञानं न नदिति ॥ भव. वेवं ज्ञानमीश्वरस्य, नम्यामृग कुतः क्रियेत्यत आह-न ने. दिति । ईश्वर. कतति व्यवहार्गमद्धगे क्रियापि यादृशी नाह यस्याङ्गीकार्यत्ययः ॥ २३ ॥ क्रिया नाम परिस्पन्दपरिणामस्वरूपिणी। स्पन्दमाने बहिर्जाने तदङ्गुरवदुद्भवेत् ॥ २४ ॥ नहि किस्वरूपा किंगत्यरक्षा यामाह --क्रिया नामति ॥ परि. सन्दश्चलनं, परिणामावग्यान्लगपत्तिः । एवंम्वरूपिणी क्रिया प्रमिडा शरसुवर्णादिप्जिन्यर्थः । मा अमृतप्तप्युपाधिवशात भातीत्याह- स्पन्दमान इति । इन्द्रियद्वारकमनावृत्तिहाग ज्ञाने बहिः स्पन्द माने नदावनम्य ज्ञानम्याइवत कार्यमिव पृक्तिा क्रियाद्ववेत् ज्ञानव्याप्तर्षे अतिशयहेनुक्रिया ज्ञानाश्रयायत्तप्राणाधिष्ठितथलोपाधि- निबन्धना भवेदित्यर्थः । अनामीश्वरमन्निधानायत्सत्यात प्राणा- दिचेष्टायाः, मर्वनन्तुषु प्रतीयमाना नेष्टापीश्वरम्यवेत्यर्थः ॥ २४ ॥ उत्पाद्यप्राप्यसंस्कार्यविकार्योपाश्रया किया। करोति गच्छत्युन्मार्टि छिननीति प्रतीयते ॥२५॥ इदानीं कियाकायं दर्शयन क्रियामहावं माधयनि-उत्साये- ति ॥ यहा-परिसन्दरूपां क्रियामुक्ता परिणामरूपामुदाहरति- उत्पाद्येति ॥ उत्पाद्यादीनां यथामसपमुदाहरणं-करोतीत्यादि ।

·श्रीदशिलामतिस्तोत्रवार्तिकम. [P. उमास:- उन्माटि माननेन संस्कगेतीत्यर्थः । इति कर्मकारकव्यपा- श्रया परिणामक्रिया प्रनीयत इत्यर्थः ॥२५॥ शिवो ब्रह्मादिदेहेषु मर्वज्ञ इति भासते। देवतियानुप्येषु किञ्चिज्ञम्तारतम्यतः ॥ २६ ॥ रदानी मान्य कनिनचे एकन्मिन्नप्युपाधिभेदेनाप्यवतिष्ठते इत्युपपादयनि--शिव इति ॥ २६ ॥ जगयुजोण्डजश्चैव स्वंदजः पुनरुद्भिदः । एते चतुर्विधाः पूर्वक्रमशो न्यूनवृनयः ॥२७ ।। भारतम्यत युक्तः किन जीने तारतम्यमित्यपेक्षायां नन- पगपाकिर नाइत्याह -- जगमन ति ॥ अवापि पुरुषत्वे पाविमगमि. नि अंत नंगयुनावपि ज्ञानादितारतम्यं दृष्ट- । घाम।।२॥ ब्रह्मादिम्तम्बपर्यन्ता स्वप्रकल्पैव कल्पना । साक्षाकर्षनवच्छिन्नप्रकाशे परमात्मनि ॥२०॥ भिरबांधायामगन्यमुपपादितमुपमहर्गन - ब्रह्मादीति ॥ अनन- चिानमा परमात्मनि मामालने मनि म कल्पना जाग्रनि प्रबोध विनयमानम्मामवन महर्मव विनीयमान वान समतल्यवे. त्यर्थः ॥२८॥ अणोरणीयान्महतो महीया निति वेदवाक् । रुद्रोपनिषदप्येवं स्तौति मर्वात्मकं शिवम् ॥२९॥ उक्तं मर्यात्मत्वे प्रमाणमाह-अयोग्णीयानिनि ॥ १९ ॥ Men-yar me ·१.स:.1 ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने । व्योमवद्याप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः ॥ ३० ॥ गुरुमूतये दक्षिणामूर्तय इति पदद्वयस्यार्थमाह-ईश्वर इति ॥ इदं नम इत्यस्यात्मसमर्पणं प्रहीभात्र विवक्षन 'आत्मेति मूर्तिभेद, इत्युवान | नया नेश्वगे गुरुगन्मेत्येवं मूर्तिभेदभिन्नाय दक्षिणामूर्त. ये नम इत्यर्थ । मूर्तित्रयस्तपरिच्छेदशाल्यावृत्तये व्योमवहया- संदेहायति विशेषणं, व्यापकायेत्यर्थः ॥ ३० ॥ इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके। प्रबन्ध मानसोल्लामे प्रथमोल्लाससंग्रहः ।। ३१ ॥ प्रथमश्लोकव्याख्यामुपमहानि-नानि ।। ३१ ॥ इति श्रीमानमोल्लामवृत्तान्ने प्रथमोल्लामः ।। उपादानं प्रपञ्चस्य संयुक्ताः परमाणवः । मृदन्वितो घटस्तम्मादामते नेश्वगन्वितः ॥१॥ मायया बहिग्विादृतं म्यान्नगतं विश्वं पश्यन्निति विश्वस्या- त्मनि मायाध्यम्नल मुक्तं ; नग्नोपपद्यते, विश्वम्यान्म.न्यमत्योपादानक- त्वादिति वादिनः कषिप्रत्यवतिठन्नं; नेपाम्मतमुत्तरश्नांकन निरा- कर्तुमुपन्यम्यति-उपादानमिन्यादिना ॥ अत्र वैशेषिका मन्यन्ते- प्रपञ्चस्य कार्यद्रव्यात्मकम्य परम्परं मंयुकाः परमाणवो निरव- पवाः परममृत्मद्रव्यविशेषाः उपादानं आश्रयविशेषाः । तदत- क-मूर्तिभेदाद्वि. ब-मूर्नित्रयवि.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [२. सास गुणविशेषान तदुपादानकाः (निन्यद्रव्यगुणकाः) । कर्मापि मूर्त- द्रव्यममवतन्वात्तदुपादानकमेव । नित्यद्रव्यगुणनातिविशेषममवायास्तु नित्या एकति न तपां कारणापेक्षा । एनतिरिक्तं च भावरूपं न किनिम्ति, प्रभाष भावप्रतियोगिकी न स्वतन्त्र इति । नेश्वगामापादानकः प्रपथः, नापि मायामय इति । प्रपत्रस्य ईश्वरानुपादानत्वं माध्यनि-मृदन्वित इति । अयमर्थः-विमता भनेतनापासानकाः, अनननाविनतया भाममानत्वात : यः स्वमत्ता- यां यन्तिी नियमन मामले म नदुपादानको दृष्टः. यथा मृदावनतयातनाममानी चटी मृपादानक.., नथानेमे, नम्मा तथेति । सम्मादीश्वगन्मानितनया कभ्यायामामादर्शनात नश्वगंपादानकः प्रपन यं ॥।॥ परमाणुगता एवं गुणा रूपरमादयः । कायें ममानजातीयमारभन्त गुणान्तरम् ॥२॥ कारणरतगणना कार्यगुणा पत्ते तत्रापि नेश्वर कार्यहेतु- रित्याह-परमाणुगना इति ॥ ममान नानीयमिति विशेषगुणाभि- मागम . हमण कादिपरिमाणभ्य परमाण्वादिगतमट्यायोनिन्वाङ्गीका- गत. परवापर त्वयादिक कापिण्मयोगयोनिन्वाङ्गीकागच्च ॥ २ ॥ कार्य यत्र समन्वति कारणं समवायि तत् । चकायं साधनं यनु घटस्यासमवायि तत् ॥३॥ भावकार्याणां कारणं विविध प्रमिर, ममवायिकारणं निमित्त- कारणमममाथिकारणं पेति । तेषु विविधप्वपि कारणेप्वीश्वरस्य कर्तृताहानिमित्तविशेषत्वमन्तरेणान्यः कारणत्वप्रकागे नास्तीति क- पयितुं कारणमेदानां लक्षणान्याह-कार्य यत्रेति ॥ यस्मिन् ·१.स.] सयामार समवायसम्बन्धसम्बडे कार्य जायते तत्समवायिकारणं, तदेवोपा- दानशब्दवाच्यं नेत्यर्थः । यत्पुनः समवायेतरसम्बन्धसम्बर का. योत्पत्तिकारणं ननिमित्तमिति विवक्षित्वा उदाहरति-पकाचमिति । न समवायि नदममवायि. निमिसमित्यर्थः ॥ ३ ॥ समवायिनितिष्ठेद्यत् समवाय्याश्रये तथा। कार्येऽवधृतसामर्थ्य कल्प्यतेऽसमवायि तत्॥४॥ अममवायि कारणं लक्षयनि-ममवायिनीति ॥ स्वकार्यस्य ममवाया यम्मिन तन्ममवायि, नम्मिन्यत् तिष्ठेन, यथा-तन्तु- मंयोगः पटममयायिकारणेषु तन्तृनित्यर्थः । अनेन कार्यकार्थम- मनागलक्षणा प्रन्यामनिरुका । नथा समवाय्याश्रये यत्तिष्ठेदिति यो. जना । स्वकार्यममागिकारणभ्याश्रय उत्यर्थः । अनेन कारणेकार्थ- ममनाया प्रन्यामनिरुता । यथा-जन्तुगता रूपादयः पटग- तरूपाश्रयण कार्यममा श्रया इत्यम्योगहरणम् । अन्यथामिद्धतन्तु- त्वादों प्रसङ्गलागणायाह-कार्य इति । अवकृतमामर्थ्यमनन्यथा मिद्धमित्ययं ॥ १ ॥ निमित्नं कारणं तेपामीश्वरश्च कुलालवत् । एवं कारणत्रयं कापितितं स्वरूपती निर्दिश्य तत्रेश्वरस्यापि मर्वकार्यान्पत्तिनिमित्तकारणत्वमेष्टव्यमिति नत्मदावं माधयनि- निमित्तमिति ॥ अन्येषु निमित्तषु मत्म्पपीश्वगंपि निमित्तं तेषां मर्वेषां कार्याणां चाङ्गीकार्यम, चतनाधिष्ठात्रा विना अंनतनप्रवृत्ते- ग्योगात ; यथा-चक्रादिपु कारणान्नगेषु मत्स्यपि कुलाब्यादिना विना घटादिकायांनुत्पत्तिरित्यक्षगर्थः । विमनं चतनाधिष्ठिताचेत- नकारणकं, कार्यवान, घटादिवदित्युक्तं भवति । यत्कार्य जायते यस्मानस्मिन् तत्प्रतितिष्ठति॥५॥ मृनिकायां घटस्तन्तौ पटस्स्वर्णेकुलीयकम् । - ·श्रीदक्षिणामूनिम्तोत्रवार्तिकम. [२. उमासः. यम्मादेवं युक्तियुक्ता कल्पना. तम्माञ्चतनम्य जगदुपादानत्वं मात्मन्वमिनि कल्पनं व्यापकोपन्धविरुद्वामिन्युपसंहरति-यत्का- यमिति ॥ गन्मादुपादानाद्या कार्य जागते तत्तस्मिन् प्रतिनिष्ट- नि, यया-निकायां घट इत्युदाहरणम् । नथा न मर्व- स्य काम्यानंतनप्रतिष्ठन्वोपलम्माविरुद्धं नेतनोपादानत्वकल्पनाम- त्यर्थः॥ . इति वैशेषिकाः प्राहुस्तथा नैयायिका अपि ॥६॥ कपामगं कल्पनत्यपेक्षायामाह-दति वशपिका रनि ॥६॥ रजस्मत्त्वं तमश्चति प्रधानस्य गुणास्त्रयः। साना मा पनामाह-रज न्यादिना ॥ प्रधानं प्रकृतिः मागापानमध्यनम यमानाम | तम्य प्रधान- प रम मिति चयो । 'विगृणाविवकिविषयः' त्या आमट प्रधानमय गुपयात्मकत्वमित्यर्थः ।। रजो रक्तं चलं तेषु मत्त्वं गुलं प्रकाशकम् ॥७॥ तमः कृष्णं चावरकं सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । नबोकमा गुणाना लक्षामार-जी रक्तमिनि ॥ नेषु गुणेषु मर्थ रन जना मा. उपटाभामिति यावत् । चलनामा यस मामिय । मनरत्रापि योजना । गुवं राम माविमाधा. मनम् । नम. रुण गुरुत्यापन मलिनसभा नावा. अनिलेककर्गमत्यर्थः । एषां सहावं माधयति-मृष्टिस्थित्यन्नता इति । रजोगुणः मृष्टिहेनुः, सर्व स्थिनिहेत. नमः प्रलय हेतुरिनि योनना । कपमेषां मृष्टयादिहंगुत्वम् ! इत्यस्योत्तरमुत्तरत्र भविष्यति ।। .मा समनी. 1. तथा नलं बा. 1-1.

·- । . अत्र आत्मा इति साड्याच भाषन्ते तेषां दूषणमुच्यते ॥ अन्मिन्मने निमित्तत्वेनापि न नेतनापेक्षा नगत इत्युपमहरति- इति मायाश्च भाषन इति ॥ नकारादन्यपि ये सभाववा- दिनः, शून्यवादिनः, शैवाः, योगाः, पांगणिकाच गृह्यन्ते तेषां मर्वेषां दृषणमुच्यत इत्युत्तरश्लोकोत्यापनमतत् ॥ ८॥ “वीजस्यान्तरिवाङ्गे जगदिदं प्राविर्विकल्प पुन- मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम् । मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यस्स्वेच्छया तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥२॥" मदा माम्येदमग्र आमीदेकम गाद्वितीयम् वा इनमेश आमीनान्या कमन मित्' इत्यादिश्रु- निमाश्रित्य नगलागणतन्चमम्मिन पये नियंते । अतः मयु- डिमात्रा प्रतितं मतान्तरं श्रुतितिरूहमिभिप्रायः । अम्पाऽ क्षरयोजना-दं नगन्यागुत्पत्ते पूर्व निर्विकल्पं नातिगृणक्रियादि. विकल्पर्गहलं मन्मात्रमामीदिनि शेषः । गन्मात्रं न बागति पूर्वमुपपादितम । तत्र दृष्टान्नमाह. --~-बीजम्यान्तरिया इर इति । न हि बी नातम्थायां तम्मिन्नविद्यमानोगेनेकमहकाग्मिग्निधानानन्तरं जायन इनीप्यते. कुट नवीना इपि वटा इगत्पत्तिप्रमगात । तस्य तत्रामामर्थ्यान्न प्रसङ्ग रति नत, कुतोऽमामध्यमवगतम! कुटन- बीनाहटा गेन्पन्यदर्शनादिति चन-तर्हि वटची नादपि वटाग- सत्यदर्शनात् तस्यापि नत्र कुतः मामय्यमवगम्यंन ! नदन्वय- व्यतिरेकाम्यां नदवगम इति चत्-तार्ह वटा मननात्प्राजियमे- एवाग्र छा.... ऐ. 3-1-1.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकम. [२. टासास. गान्विनानामनन्यपामिद्धानां सर्वेषामेव भावानां तदुपादानवप्रसङ्गः । पत्र-यदन्विनं कार्य मदा दृश्यते तदुपादानम्, इतरदुत्पत्तिमात्रे ने मित्तमिति नातिप्रमङ्ग इति चेत्-एवं तर्हि बीजान्वितस्याङ्करस्य कायदर्शनात न बीनमुपादानं मिद्ध्यति । बीनावयवानामेवोपा- दानन्यं न बीनावविनः इति चन-ने किमावयवेभ्योन्ये, नए ना! | आधे न नेपाम हरे अनुगतिः । हितीये त्वस्म- न्मनापसि. ; बीनावयवानामेव बीजमंग्यानपरित्यागेनाइगन्मनापत्ति- रिति अम्माभिरक्रियते । अनः सर्वपि सम्यानविशेषाः कार्य- शम्दवाच्याः पर्वान्गनावयवात्मना मिथता एव तत्रतत्र महकारि- विशेषणाविभागनिंगमावण तया विभाव्यन्न इत्यनिदिपि अच्छ- मनिभिग्दीकाम नपा २ मा विशेष कार्यकार ग- मावाद्या मना मायमानेर . अगं नदियालग्नयोग्यं गद- भिनार मन्मात्रमनुगम्यमानमनि नदेव सर्वम्योपादानं ; नच घाग्रेग नान्यदिशा चीन मग जगदिदं मान्तर्गत यो वि- म्भयनि नम्म नम इत्यर्थ । नहिं यथा बीनस्याङ्करन ने मलि- लवामनभायनाममार्गपक्षा दृष्टा, नथाम्य ब्रह्मणी जगज्जनने किमम्नि, उन नानि । भनि नेत~'एकमवाहिनीयं नान्यत् किशन मिषन ' इति श्रुतिकिंगा । नाम्नि ना-दृष्टविरोध इत्यत आह-पुनर्गित । पुन मृष्टियां प्राप्त मागया देवात्मशक्ति स्वगुणनिगृहाम इत्यादिभूतो ब्रह्मणः शक्तिवन निर्दिष्टया कल्पिना ये देशा. कालाश्र । उपलक्षमता ततकार्यमाधना- नामपि । नेां कलना मम्बन्धनिशेषः, तम्माचहनिय नेन नित्री- कृत विविधविशेषावम्यापनमित्यर्थः । एतेन ब्रह्मणः कारणवस्य मायामयस्योपपादनादारम्भवादः, परिणामवादः, स्वभाववादश्च नि.

·. राहतः । शून्यवादश्र मद्पोपादानत्यागीकारादेव निरस्तो वेदि- तव्यः । ननु कार्यस्यापि मायाकल्पितत्वे प्रागिति च पुनरिति च कथं निर्देश इति नेत नैष दोषः, परप्रत्यायनार्थतया यथाव्यव. हारं प्रामानुवादमात्रलात । एवं सति न श्रुतिविरोधी नापि दृष्टविरोधः: परमार्थस्य महकारिणोनङ्गीकागदिति सर्वमनवद्यम् । मायामहकारिकस्य कारणयं कोपलब्धमित्यत उदाहरणमाह- मायावी वेति । मयावी लोकममिद्ध ऐन्द्रनालिकः । म यथा मणिमन्त्रादिप्रयोगमभ्यमागमायामात्रमहागो ग्यगनतुरगाद्यनेक न- गत्मृननि नयागौशर ट्यर्थ । दृष्टान्नान्नग्माह-अपि महा- योगीव यम्स्वेच्छेयनि । अपिः दृष्टान्नयोमियरममञ्चयार्थः । बाह्यमहकाग्मिायनहींनाम्मपमानमहकारिणो यथा योगिनः विश्वा. मित्राच्या मिनिटं जगहोगाममानितान्त इति पुगणादिषु प्रमिहम तवेक्षणमात्रेण महापरपयर्यायण भगवानपि विनियं जगन्मृमदिति नात्रायम्भापना कार्यत्यर्थः ॥ २ ॥ अस्यायमभिप्रायः- अङ्गुरादिफलान्तेषु कार्यप्वस्तित्वमिप्यते । कुत आगन्य सम्बडा वटवीजेपु ते कणाः ॥९॥ लोकव्यायां प्रतिनानीने-अम्यायमभिप्राय इति ॥ यदुक्तमगुकारणं नगदिति नहयापकाविरुहोपलब्धिपगहनामिति उपपादयनि-अगदीति ॥ कार्यपु गर्वप्वन्विततया उपलम्य- मानम्योपादानन्यमिति स्थिती, मर्वग्र मत्तामात्रस्यान्वयदर्शनात, परमावादम्नवदर्शनात, मच्छव्यवाच्यं ब्रह्मोपादानं, नाण्यादय इति वार्तिकश्लोकनात्पयार्यः । पूर्वाधाक्षगर्थम्नु स्पष्ट एव । यद- मीनेषु चम्मकार्यभृनषु ने कणाः परमाणुलक्षणाः कुत आगत्य सम्बद्धाः! तेषां व्यणुकमात्रेऽन्वयमम्भवेपि सर्वकार्यानन्वयात् ·. Mशिणामूर्तिस्वीरवातिकमा [२. जास नने उपादानमित्यर्थः । ड्यणुकादीनान्नु त्र्यकाद्यन्वयित. नाम्नि प्रमाण नया मति पिदानितो घट उपलभ्येत, शकलेगु घट, क.पान्टेषु या पिण्डः । नतदम्नि : पूर्वावस्था- विनाशमन्नंग्णानगतम्याप्राप्ययांगात. नष्टम्य नानुपादानत्वात । नश्यांवम्पाययवानां उनगमायोपादानले नग्मकार्यम्यापि पर- माणन एवोपादानमिति प्रमन्यत । तयां नातीन्द्रियत्वात नदा- धिनं कामप्रत्यक्ष म्यान । तम्मान पत्र कार्यान्वयिन उपादानन्यम्, नच ममा अहोरालगना पर्याय । ननु कायार्थिना यदु- पाहीयते मान्यतया नावाने प्रमिड. तञ्च बीनाद्यव, न ब्रह्म- पता. तर लम्यानमिन नेत---- तु.. गमता परमाणुवा- र । - हातीन्द्रिया परमाणात कायोगिभिरूपायिन्ले. निका- गत गा. वि. बीमायोति । ननु नदारधावी वीन- -- नहीं शापि महिनी बीनमुपादीयत पनि नलगम । मनम्नु बीमा यनयानम्ति न परमाणनाम, इत्यस्यविका क्रिरित्या निम्तरण ॥ २ ॥ कारणान्तर्गत कार्यमिति मश्च मम्मतम् । तस्मान्मना स्फुरना च मर्वत्राप्यनुवर्तते ॥ १० ॥ उ.मा स्पष्टयनि- काणान्नम्नमिति ।। उपादानान्तर्गतमित्यर्थः । प्रकाशमाना मला मवर्गमा जनानंतर मनीपादान .मि- मुपाया पुप्पे फलत्वमापने क्षीरे च दधितां गते । विजातीयाः प्रवर्तन्ते गुणा रूपरमादयः ॥११॥ पूर्णपर्वकार्यस्यातरीसरोपादानन्चे बाधकमाह-पुष्प फलवामिति॥ उपादानगतगुणाः कार्येसमानभानीयं गुणान्तरमारमन्त इति सम्म ·१. स.] अरः तप । नदिह पुष्पफलयोः क्षीरदध्नो श्रीपादानोपादेयभाने ममानस्वभावा एवोभयत्र गुगास्म्यः : न न नया टशने । तस्मात् पूर्वापर- भावपि न पूर्व कार्गमूत्तर कार्योपादानमित्यर्थः ॥ ११ ॥ कारणं कार्यमंशांशी जातिव्यक्ती गुणी गुणः । क्रिया क्रियावानित्याद्याः प्रकाशस्यैव कल्पनाः॥१२ ननु प्रकाशमन्मात्रस्याकाशवदमृतम्य कथं कार्यारम्भकत्वमिति नेत् । न कनिदिति बुम । कथं नहि कारणन्याभ्युपगम इति मन । मल्पनारूपविताभिधानन्येन ना उस मर्पधारादिकारण- त्यमित्याह-कारण कामिति ॥ नीनं कारण, कार्य, पटांगी. नन्नवांशा . गावादिनानि, माम्नादिमल्लक्षणा: पिण्र व्यनयः, पादिगणी. रूपाणि, चलनं क्रिया, तदाश्रयन्ये- नाभिमतः किमान वाण नकाति, आदिशब्दाहिशेषों, विशेषी, समवायः, ममवायी. विशेषणं, विशेष्यं. महशः, मादृश्यामित्यादि गृह्यते । एता. कल्पनाः व्यवहाग प्रकाशस्यत्र गमात्रस्फरण- स्त्र विवरणा रत्यर्थः । भारम्भमाद वा, परिणामवाद बा, परमार्थत कार्यकारणभावनिरूपणासम्मवात, वादान्तरस्यानितुच्छत्यान स्वप्रकाशचिद्रूपे निदान्मनि मायाचिनृम्भित नगदित्यभिप्रायः ॥ १२ ॥ चैतन्यं परमाणनां प्रधानस्यापि ज्ञानक्रिये जगक्लप्तो दृष्टयते चेतनाश्रये ॥१३॥ नन्वेवमपि परमाणवा वा प्रधानं वा मञ्चननं भविष्यति 'म एषोणिमैतदात्म्यमिदं मवं" 'तम आमीतममा गुदम् । इति च श्रुत्योः परमाणुप्रधानयोः मर्वकारणत्वावगमादिति चेत्तत्राह- पैतन्यमिति ॥ नेप्यते वैशेषिक, माश्रुति शेषः । न नप्यते। - ·श्रीदक्षिणामतिलाचवार्तिकमा [२. सासः. यज्यते च यतो जगत्कारणे ईक्षणपूर्विका मृष्टिः श्रुती श्रूयते 'नदेशा" इति । न न नतटस्थेश्वरम्य कर्तुः निमित्तभृतस्येति युक्तम बस्यां प्रनाय । हन्यात्मन एन बहुभवनश्रवणान् । तेन च प्रधानपग्माण्वाग्नान्मत्यागीकागदेवानुपपन्नमिति उदाढते श्रुती न हिगंग नि । ननु नश्वर कुटम्धाभिमतः, तस्य कयं भातृत्वको म्गानामिन्यागाय. न अपि तस्येव मायाशक्तियोगात् स्यानां नान्य गन्यभिप्रत्यार-जानकिंग टनि। अननने काप्यनयोरद- शनात, नाने कलाला रानात नगमलनापि न बननाश्रये एवा- जीकार्य इत्यर्थ । नपान नगलागाभ्यश्वरम्य कार्यकार गोपाध्या- शान रानीवस्या कार्यातमागमकमायोपाध्यायशात् मानक्रिय शती भविष्यत यक्का । तपान यच्यामिकन्याय- मुत्रं यमा च नागदा नि ॥ १३ ॥ कालरूपक्रियाशक्तया क्षीगत्परिणमद्दधि । ज्ञातृज्ञानंजयरूपं ज्ञानशाक्त्या वजगत् ॥ १४ ॥ ननु मनननिरपरमपि कार्य जायमान दृश्यते. यथा दुग्धं शयमेव दध्यात्मना पारगमन इति माइयशामपाकगेति-काल- कंपति ॥ य मषु भने निष्ठन ' इति श्रृंतः सर्वगतस्या- লামি শ না তা কিলগিনা মাস दथ्यात्मना परिणाम: : न सारस्वभावात नधामति मदा परि- णामप्रमत इत्यर्थः । एतन मागपीश्वरम्यव शक्तयाकाग्भेद इनि मुषितम् । नथान अयंग-पगम्य शक्तितिविधव श्रृयने " इति । इदानी ज्ञानरूपां शक्ति विविच्य तम्याः नगडेतुत्वमाह- शाज्ञानेति । ज्ञानं नाम जगक्ततुंगक्षणव्यवहारप्रवृत्तिक्षमा या वृत्तिः माभामाच्यते । स्वायम्य मायाराबळितस्य ....................१५. ता. ४-६.८. - ·ज्ञातृत्वं सम्पादयति । स्वरूपतो ज्ञानात्मना वर्तते । शेयं । मृज्य मगदवभामयन्ती नदाकागकारिततया ज्ञेयरूपा च भवति तयाविधया ज्ञानशक्तया जगनवेदित्यर्थः ॥ १४ ॥ ज्ञान द्विधा वस्तुमात्रद्योतकं निर्विकल्पकम् । सविकल्पन्तु संज्ञादिद्योतकत्वादनेकधा ॥१५॥ उक्तां ज्ञानशक्ति मामान्यविशेषात्मना विभनते-ज्ञानं हिपनि । बम्नुमात्रद्यानक 'बहु म्याम " इनि मामान्याकारण मृज्यममस्तव. स्मृलेवीन्यर्थः । पुनगकाशादिभूतभौतिकप्रकारेणानेकधा मृत्यार्थवि- शेषद्योतकन्वानदेव मविकल्पकत्वं मयानीति योजना ॥ १५ ॥ सङ्कल्पमंशयभ्रान्ति स्मृतिसादृश्यनिश्चयाः । ऊहोनध्यवसायश्च तथान्येनुभवा अपि ॥ १६ ॥ ज्ञानभ्य सरूपता भेदाभानपि जगाकागतमामनिबन्लनी भदो भवतीत्यभिप्रत्य द्योतकवादनको गुक्तं, नालोकानुभगेन प्रपनगति- माल्पनि ॥ इमिदानी कारिष्य उत्यवमाकाग मनोवृत्तिः माल्पः । अनिधाग्निानेककाटिकं ज्ञानं मंशयः । मादृश्यामिदमनन महश- मित्येवमाकागवृत्तिः । उहाँ दृष्टमाधर्म्यण वैधयंग वान्यम्योत्प्रेक्षा। अनध्यमायो दृश्यमानेपि वस्तुनि अनिश्चयमात्ररूपा वृत्तिः, यथा किन्नामायं वृक्ष इत्यवमाकाग। अन्य प्रमिहायाः । यथायं विशेषो लोकदृष्टम्नथानुभवा अप्यन्ये यथार्थवषयाः प्रमाझपाः प्रत्यक्षादिभेदनानकविधा भवन्तीत्यर्थः ॥ १६ ॥ प्रत्यक्षमेकं चार्वाकाः कणादमुगतौ पुनः । अनुमानञ्च तचापि माट्याइशब्दच ते अपि॥१॥ .

·बाक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम
[२. उसस
न्यायैकदेशिनोप्येवमुपमानञ्च के चन।
अापत्त्या संहतानि चत्वार्याह प्रभाकरः ॥१८॥
अभावषष्ठान्येतानि भाहा वेदान्तिनस्तथा ।
सम्भवैतिरयुक्तानि तानि पौगणिका जगुः॥१९॥
नदेवं वाहिनिप्रतिपन्यपन्यामन विवृणाति-प्रत्यक्षमित्यादिना ।।
नानाका दृष्टमात्रनन बृद्धयः, न प्रत्यक्षमन कमिन्द्रियार्थमन्निकर्षो-
स्पन्नं यथाज्ञानं प्रत्यक्षमिति नदन्ति । कणाद पदार्थतन्त्रवादी।
मृगतो र गिज्ञानात्मवादी । नविना अनुमानं व्याप्ति-
पराधमताविशिष्टताना तन्नापि प्रत्यक्षमपाति है प्रमाणे
न । माग
पविशतितन वादिन शमानवाक्यलक्षणं
प्रमाण ने परि प्रत्यक्षानुमान अपाति त्रीणि प्रमाणानीच्छन्तिा
न्यायकदेशिनोप्या श्रीगानानि । के नन नंयायिका गान-
मीयाः उपमानं न पक्तित्रयांपेक्षया नर्थमनिदेशवाक्यार्थज्ञान-
महरनमारश्या शिष्टपिण्डमानलक्षणं प्रमाणमिच्सन्नि । प्राभाकरो
मीमांभकदेशी अनुपपरमानार्थदर्शनेन तदुपपादकमर्थान्तरकल्पन-
मर्यापमिरित्युक्तलक्षणार्यापन्या महेनानि प्रत्यक्षादीनि नत्वाति
१५ प्रमाणान्याह । एनान्युनप्रमाणानि अभावाम्यं प्रमाणमनु-
पसभिलक्षणं पठं पाम, ए. पदमाणानीति भामतानुमारिणी
मीमांसकाः । नया वदान्निनापि व्याहारकालं आहुरिति योग्यम्।
तान्युक्तानि पमाणानि म भनिह्याभ्यां युक्तानि अष्टो प्रमा-
गानीति पौराणिका अगु । मम्मको नाम स्वायां द्रोणाडकमम्मा-
बनोपनायकं मानम् । ऐतिहां त्वस्मिन् पटे यक्षोस्तीत्युपदेशपरम्प
मात्रमन्यं ज्ञानमिति भेदः ॥ १९॥

·1 द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्य सविशेषकम् । समवायं च काणादाः पदार्थान्यष्ट्रचक्षते ॥२०॥ प्रमाणेषु वादिनां तत्त्व विप्रतिपत्तिमुक्त्वा तत्प्रमङ्गेन तेषां प्रमे- यतत्त्वविप्रतिपत्तीदर्शयन आदी वैशेषिकमतमुपन्यस्यति-द्रव्यमित्या- दिना ॥ गुणवञ्च द्रव्यम् । नातिमात्राश्रयत्वे मत्यस्पन्दात्मा गुणः । चलनात्मकं कर्म । नित्यमनेकानुवृत्ति मामान्यम् । नित्यद्रव्यमात्रा- श्रिना विशेषा' | नित्यमम्बन्धः ममनायः । एवंलक्षणभेदभिन्नान पदार्यान् प्रनक्षत्र इत्यर्थः ॥ २० ॥ नव द्रव्याणि भूतानि दिकालात्ममनांसि च । चतुर्विंशतिरेव स्युगुणाशब्दादिपञ्चकम् ॥२१॥ परिमाणं च मया च हौ मंयोगविभागको । स्वभावतः पृथक्त्वं च गुरुत्वं द्रवता पुनः ॥२२॥ परत्वं चापरत्वं च स्नेहस्मंस्कार इत्यपि । धीपमुखदुःखेच्छाधर्माधर्मप्रयत्रकाः ॥ २३ ॥ नत्र द्रव्याणि भिनति-नवेति ।। भृतानि पृथिव्यादीनि पच, दिपलात्ममनामि नत्वारि, एवमेतानि नव द्रव्याणीत्यर्थः । गुणान् भिनत्ति-चतुर्विशनिव स्गंणा इति । तानेर विभनते-शब्दा- दीति । आदिपदेन म्पर्शरूपरमगन्धा गृह्यन् । परिमाणमण- स्वं महहीर्घमिति चतुर्विधम् । मलया एकत्यादिलक्षणा । संयोगो वेमागति हो । पृथक्त्वं एयग्व्यवहागमाधारणकारणं द्रव्य- गतम् । मोप्यको गुणः । तस्य स्वभावत इति अधिका वा- क् आकाशादरुपाधिप्रयुक्तमेदवनापि न स्वप्रतियोगिकभेदान्तरमस्तीति हेतु 'मेह' इत्यधिकः पाठः इसपाइपिडनिक्षेपपूर्वक प्रति.. ।

·५३
श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्
दर्शयितुम् । गुरुत्वद्रवत्वे प्रसिद्धे । परत्वमपरत्वं चेति हो गुणौ।
स्नेहोऽपाममाधारणो गुणः । संस्काराख्यो गुणः अपरः । धीर्बुद्धिः ।
पामहिष्णुतालक्षण आत्मगुणविशेषः । मुखदुःखेच्छाः प्रसिद्धाः ।
धर्मो विहितक्रियानन्यांतीन्द्रियो गुणः । अधर्मः प्रतिषिद्धक्रिया-
जन्यः तादृशः । प्रयत्न उत्साहः । इति चतुर्विंशतिः गुणाः ॥२३॥
संस्कारखिविधा वेग इप्वादेर्गतिकारणम् ।
दृष्टश्रुतानुभृतार्थस्मृतिहेतुश्च भावना ॥ २४ ॥
स्थितस्थापकता नाम पूर्ववस्थितिकारणम् ।
आकृष्टशाग्वाभादी स्पष्टमेवोपलक्ष्यते ॥२५॥
पनप मंस्कागाग्यं विभज्यादाहरणन प्रत्याययनि-संस्कारखि
विध नि । धनक नागनिकारणं गुणी वेगाव्यसंस्कार इत्यर्थ::
दृष्टमित्य नमानादम्पन्न म । दृष्टश्रुताभ्यामनुभृतार्थविषयस्मृतिहेतु-
गुणी भानन्यथं । स्थितम्यापकतानि स्पष्टार्थः ॥ २५ ॥
उत्क्षेपणमवक्षपो गमनं च प्रसारणम् ।
आकुञ्चनमिति प्राहुः कर्म पञ्चविधं बुधाः ॥२६॥
कविभागप्रन्यामि सटा ॥ २६ ॥
सामान्य हिविधं प्रोक्तं परं चापरमेव च ।
पर सनैव मर्वत्र तदनुस्यूतवर्तनम् ॥ २७ ॥
द्रव्यत्वं च गुणत्वायं सामान्यमपरं तथा ।
मामान्य विभय व्यापट-मामान्यमित्यादिना । सत्तायाः
परत्वनाम व्यापकन्वमित्यभिप्रेत्याह तदनुस्यूनवर्तनमिति ।।
विशेषास्युरनन्तास्ते ब्यावृत्तिज्ञानहेतवः ॥२८॥

·विशेषाः स्युरिति च सष्टम् ॥ २८॥ रूपस्येव घटे नित्यः सम्वन्धस्समवायकः। नित्यः मम्बन्धः ममवायक इति स्वार्थे तद्धितः । तस्योदा- हरणं रूपस्येव घट इति ॥ कालाकाशदिगात्मानो नित्याश्च विभवश्च ते॥२९॥ चतुर्विधाः परिच्छिन्ना नित्याश्च परमाणवः । उक्तानां नवानां द्रव्याणां नित्यानित्यविभागमाह-कालनि ।। इति वैशेपिकमते पदार्थाप्पड्कीर्तिताः ॥ ३० ॥ वैशेषिककल्पनां मक्षपत उपन्यस्य उपमंहनिइति यशपि- केति ॥ ३० ॥ माया प्रधानमव्यक्तमविद्याऽज्ञानमक्षरम् । अव्याकृतं च प्रकृतिः तम इत्यभिधीयते ॥३१॥ मायायां ब्रह्मचैतन्यप्रतिविम्बानुषङ्गतः । महत्कालपुमांसस्म्युः महत्तत्त्वादहतिः ॥ ३२॥ तामसात्स्युरहङ्कारात्खानिलाग्यम्बुभूमयः । इदानी सायकल्पनां मेधगमपन्यम्यति-मायाप्रधानमित्यादिना।। मायादिशब्दः मूलप्रकृतिभिशीयन श्रुनिस्मृतिपुगणेपित्यर्थः । मायायां ब्राह्मचैतन्यस्य मायाधिष्ठातुर्गश्वरचनन्यस्य यः प्रतिविम्यः ममः सदनुपानः तन्ममर्गमहिना महसल्वं कालः पुमानिति प्रयः पदा- पस्स्युि यन्त इत्यर्थः । कालो गुणक्षोभकः । पुमान् कार्योपाधि- श्रीवः । नत्र कालो ब्रह्मचैतन्यस्यावस्थाविशेषः प्रतिममावेशतः। भीषः संसारी पुमान् स्वतन्त्रोनादिरपि । महत्तत्वं प्रस्तः प्रथमकि.

·भौशिलामूनिस्तोत्रवातिकम, २.स. कारमुपष्टभ्य मोक्तृत्वेनोस्पिन इत्यर्थः । महत्तन्वादहड्डतिरहारो मायन इनि शेषः । मोहारविविधः नाममः माविको रानसभ। तत्र नाममादहागन स्वादयः मृत्मभृतविकन्याःस्युरित्यर्थः ।। शब्दस्पर्शश्च रूपं चरमो गन्धोप्यनुक्रमात् ॥३३॥ इन्द्रियाणां च विषया भूतानामपि ते गुणाः । खादीनां मारारिकाणां स्वरूप क्रमेणाह-शब्दस्पर्शश्चेति ।। ने शब्दादय इन्द्रियाणा विषया भूतानामपि महतां गुणा भव- नीत्यर्थ ॥ देवास्मदाशिवश्वेशो रुद्रा विष्णुश्चतुर्मुखः ॥३४॥ उताना भूतमभ्माणाविष्ठानदेवानार-दवा इति ॥ यथा बममंत गोया ||३४ ।। सात्त्विकात्स्यादहमागदन्तःकरणधीन्द्रियम् । मनो बुद्धिरहङ्कारश्चिनं करणमान्तरम् ॥ ३५ ॥ माभिषाहारकायंमार --~मानिकादिति ॥ धीन्द्रियं बुडीन्द्रि- पम् । अन्न रणानि धीन्द्रियाणि नत्यन्न करणधीन्द्रियमिति योजना | अन्न कारणानि विभनने—मनोटिनिति ॥ ३५ ॥ संशयो निश्चयो गर्वस्स्मरणं विपया अमी। चन्द्रः प्रजापती रुद्रः क्षेत्रन इति देवताः ॥३६॥ तेषां विषपानक्रमण निर्दिशन तसहिषयमाधनवं तेषां लक्षणं मूषयति-संशय इति ॥ चतुर्गामन्त करणानां देवनाः क्रमेणाह- पनत्यादिना ।। ३६ ॥ श्रोत्रं त्वकक्षुषी जिहा प्राणं ज्ञानेन्द्रियं विदुः । दिग्वातसूर्यवरुणा नासत्यौ देवतास्मृताः॥ ३७ ·समापन दीन्द्रियाणि विमनो-प्रोत्रमिति ॥ एषामपि क्रमेण देवता आह-दिगिति ॥ ३७॥ राजसात्स्युरहङ्कारात्कमेन्द्रियसमीरणाः । कर्मेन्द्रियाणि वाक्पाणिः पादःपायुरुपस्थकम्॥३८ वचनादानगमनविसर्गानन्दसंज्ञकाः । विषया देवतास्तेषां वहीन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः ॥ ३९ ॥ गनमाहारकार्यमाह-गनमादिति ॥ कर्मेन्द्रियाणि न ममी- रणश्रेति विग्रह । मन्द्रियाणि मविषयाणि निमनते-कर्मेन्द्रि- याणीति । नेपा देवता आर-देवता इति । विषया इत्येतावानंशः पूर्वेण सम्बन्यते. शेष उत्सरेण ।। ३९ ॥ प्राणोपानम्ममानश्चीदानव्यानी च वायवः । स्दानी ममीग्णान्त्रिमन-प्राणोपान इति ॥ भूतैस्तु पञ्चभिः प्राणैः चतुर्दशभिरिन्द्रियैः ।।४०॥ चतुर्विशतितत्त्वानि माड्यशास्त्रविदो विदुः । एषां प्रनयशिष्टमहामनकामन उक्तमुपमहरति-भूतम्विनि ॥ अम्य मते मायानादीना नन्मात्रान्नाना कारणवेनानुगमात्र एपक्तया गणनेति द्रष्टव्यम् । अनेनानीश्वग्माययमतपप्यदुक्तं वेदितव्यम् । नत्रयान्विशेष --मूलप्रति स्वतन्त्रा | विनयश्च मह- दायाः मत प्रकृतिविन्यात्मका । नत्र माविकाहागदन्तःक- रणं सर्वाणि ज्ञानेद्रियाणि च मायन्ने, गनमास्कोद्रियाणि, ताम- सात्पच तन्मात्राणि, नेभ्यः पच महाभूतानि । प्राणास्तु न तत्वा तरं, किन्विन्द्रियाणां साधारणवृत्तयः । पुरुषाः अनन्ताः न प्रकृतयो म विकतयः । कस्य चित्काला भूतं भवाविप्यदिति व्यवाही- ·गरिमापूलिस्लीवातिकमा यमाणपदार्यव्यतिरेकेण न स्वतन्त्रोम्नीति । तथा च मूलप्रकृति- रेका, प्रतिविम्त्यान्मकाः मान महदादयः, एकादशेन्द्रियाणि पक्ष महाभूतानि पनि पारश विकाग इति मर्विशनितल्वानि पुरुषः पंचविशनिक रनि नेपाम्मतम ।। महान्कालः प्रधानं च मायाविद्ये च पुरुषः॥४॥ इति पांगणिकाः प्राहुत्रिंशनत्त्वानि तैम्मह । इदानी पांगणिकमनमाह-महान काल इनि। महान प्रश्ते- गया पिवार । प्रगान मप्रकृति । बाश्रयमच्यामोहयन्ली कोरियामनुमन्नी माया. नहिपता त्वनिति भदः । कालपुरुषो व्यायानी । गहा-बाल धरभ्य नष्टा । नया नाक्तं- ‘योग कालम्नम्य व्यकवली नष्टामाईश्रष्टते गेन विश्वम्' इति अध्यक्त प्रयानं. तम्य बन्न प्रा. अन्यक्तवला. तम्य सम्बोधन अध्यनरमी । मा परमा मनोश । नदप्युक-एकस्यैव ममाशम्य जीवस्या महामत' नि. 'ममवाशी नीवलोक जीव- भुगमनानन लिन । एते पति निश्चशिनिनवेश मह निवानि पांगणिका प्राररित्यर्थः ।। बिन्दुनादी शक्तिशिवी शान्तातीतो ततः परम्।।४२ पशिनत्त्वमिन्युक्तं शैवागमविशारदैः । शेगमतमा -- विनाशिनि । बिम्मताधिष्टानं मदाशिवायं निर्गणं तत्त्वम् । नाम्नयन प्रातात्मना मनार्थम्फारकत्वेनाभि- याक सरुपान्तरम् । शक्तिमायाविद्याभ्यामन्या मर्वाधिष्ठानमाम- यम् । शिश्शनि.मानीश्वगं लीलाविग्रहधारी । शान्नानीना सभ्यवावस्थाविशेषों । नपा र श्रुति - तम्यने ननुवो घोगन्या शिवान्या इति । ततः पूर्वोक्तत्रिशसल्वान् परमेतेप्पदिशत्तत्त्वमिति ·५. २. सा..] शैवागमविशारदैरुक्तमिति योजना । शैवागमविशारदग्रहणेनास्याः कल्पनाया. मूलमिदं मुच्यते ॥ सर्वे विकल्पाः प्रागासन बीजेङ्गुर इवात्मनि॥४३ इच्छानानक्रियारूपमायया ते विजृम्भिताः । किं वरना-यम्नािर्य विकल्पा कताम्ने मा एकस्येन पग्रह्मणी मायाविन्यामा न परमार्था इति चीनभ्यान्तग्निापूर उन्यननोच्यते इति श्रीन मतमनमर्गन -म विकल्पा दनि ।। किया प्रयज । नामिभिरिया दनि नगा । या चित कविः काच्यमिया प्रमगं कल्प गया पिनारगन संगपि नरह प्यादिरूपम म्याय ननामनिर्माग गाँन । किन जानाद्यया दृष्टं गो. नानम-नाय गति यया च्यामारुपेण महाभारतादीन न.पान | प्रगतनायि-यया महागना दिरूपंग महानगरमा पनि मवर । तया माय- गा महानिरूपया भनिननीयया ने का मनवा निमिता प्रारिता न परमाया न्या. । गर्ग- था - नातन नया नत परमा नहिं वादिना विवाद न भ्यान : दृश्यंत न म, यता न परमानंकल्पनात भाव । विमत प्राग पने नश्वगत परमार्थत यक मत, तो यन्ना- विविकार-गावात , यंदा न गया बीनावम्पाका इति । इच्छाज्ञानक्रियापूर्वा यस्मात्माः प्रवृनयः ॥४४॥ सर्वेपि जन्तवस्तस्मादीश्वरा इति निश्चिताः । ईश्वगजगत पृथक्का भावमुत्पने प्रागवम्यायामुपपाद्य स्थित्य- वस्थायामपि नदुपपादयनि-इच्छानाननि । सर्वाः प्रवृत्तय. इच्छाज्ञानक्रियापूर्वा. तम्मात्मवेपि मन्तवः ईश्वरा कापनाप्रकाग- यम्मान सपा ।

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. एक निश्चिता, इच्छानानप्रयज्ञानां मायाशबळितादीश्वराख्या- दन्यत्राचनियनृपपत्तेः, परोपाधिपरामर्शमन्नंग्ण स्वतवेतनमेदे प्रमाणाभावात मानन्तनां मिमीश्वगदभिन्नत्वम् । तथा न तद्ग- नग्लादमायामयत्यानिमित्तम्य मवस्यापि प्रपवस्य युक्तं मायामय- स्वमिति भावः ॥ बीजादृक्षस्तगीजं पारम्पर्यण जायते ॥ ४५ ॥ इतिशङ्गानिवृत्त्यर्थं योगिदृष्टान्तकीर्तनम् । विश्वामित्रादयः पूर्व परिपक्कममाधयः ॥ ४६॥ उपादानापकरणप्रयोजनविवर्जिताः । स्वच्छया ममृजुम्स्वर्ग मांगोपबृंहितम् ॥४॥ ईश्वगनन्तशक्तित्वात्स्वतन्त्रोन्यानपक्षतः । स्वेच्छामात्रण सकलं मृजत्यवति हन्ति च॥४८॥ ननु बाजाग्योति जगायो यदि कार्यकारणता तदा पृसपी नव्यक्त यान त्यतीश्वरजगह बनयानन्य भवेत : नचानिष्टं न मागंत सिंगने वा विपश्चित '• · अविकार्योयमुच्यते । इति श्रुतिस्मृतिविगंधान : सम्पादयं दृष्टान्तानुपपन्न ल्याशामुद्राव्य योगिटष्टान्लेन प्रत्यानी ..... बीनादिति li गोगिदष्टान्नतात्पर्य मुदाहाणेन पश्यति -विश्वामित्रादय इति ॥ दृष्टान्लदान्तिक कोकार्य मष्ट ।। । न कारकाणां व्यापारात्कर्ता स्यानित्य ईश्वरः । नापि प्रमाणव्यापारात् ज्ञाताऽसौ स्वप्रकाशकः।

·निर्व्यापारः कथमीश्वरः मृष्टिस्थिनिमहारान् कुर्यादित्याशङ्कयाह-
न कारकाणामिति ॥ कारकव्यापारयितृत्वं हि विकारः । म
ईश्वरे नाम्लि, विकारिणोऽनित्यत्वात, ईश्वरस्य न नित्यत्वात् ।
किन्नु, मनिधिमतामात्रेण गजाहितदयकान्नादिवटा निर्व्यापार
एव कारकप्रयोक्ता का नेत्यर्थः । तपेश्वरस्य ज्ञातृत्वमपि
लोकविलक्षणं व्यापागक्षमित्याह-नापनि । स्वप्रकाशक इति
हेतुगर्भ विशेषणम् ॥ ४२ ॥
ज्ञातृत्वमपि कर्तृत्वं स्वातन्त्रयं तस्य केवलम् ।
या चेच्छाहाक्तिवैचित्री मास्य स्वच्छन्दकारिता॥५०
उम्मंहगत -- सातत्वमिनि ॥ मान-व्यं पग पक्षमित्यर्थः ।
केवलं. मगविहागनंप-मिन्या ।हाशकिपीश्वरम्ग पग-
नपेक्षा प्रतिहना पति करगति-या ति ॥ ५० ॥
यया कर्नु न वा कमन्यथा कर्तुमर्हति ।
स्वतन्त्राश्विग्च्छां के परिनुमिहशते ॥ ५१ ॥
मच्छन्दकारियमन विशदयति-योनि ॥ १ ॥
श्रुनिश्च मोकामयंतीच्छया सृष्टिमाशिनुः ।
तस्मादात्मन आकाशस्मम्भत इति चाब्रवीत॥५२॥
ईश्वरम्पच्छापूर्वक एवं नगन्मृष्टयादिव्यापार इत्यत्र प्रमाण
माह-श्रुतिश्चति ॥ २२ ॥
निमिनं चेद्ववेदस्य जगतः परमेश्वरः ।
विकारित्वं विनाशित्वं भवेदस्य कुलालवत् ॥५३॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिम्तोत्रवार्तिकम.
[२. उल्लास:.
मगत
नंदवं म्वात्मनि स्थिते तन्नान्यचाभ्यामनिर्वचनीये नामरूपे
स्वमायांवभावशाहयात्रीश्वगे नगतः उपादानं निमित्तं वा
अधिकारितया मायावीव महायोगीवति न दृष्टान्ताभ्यां स्वमत-
मुपपादितम् । नच मवंशावापनिषदेकवाक्यतापनिवद्धन्वादर्वाचीन-
लोकिकप्रमाणाबाध्यमवनि मिळमंत्र नम्य प्रावल्यम् । इदानीं
तटस्यन्वीनरम्य कुलालम्यंत्र निमित्नवमिनि मते दृषणमाह-
निमिनं नदिति । अभ्य
परमाणपादानकम्य निमित्तं
कना नीश्वर जलालपन मन परमात ता विकाग्त्विं
क्रियावर तग प्रमात । न हि माग क्रियाहीनान्यं वि
कार्गगतमी । क्रिया न नागरिवाहिनाशिन्यमवश्यं भवेत् ।
न विक्रियमा च निन्य नि मा प्रत्यवाहगामाम्न ।
नम्मान परमात तो शिवरिया रोपप्रसङ्गो गार य
मित्राय ।।
बुहयादयो नव गुणाः निन्या एवेश्वरम्य चेन ।
नित्यच्छावान
जगन्सृष्टी
प्रवनव मर्वदा ॥५४॥
भगानमारम्य नित्यज्ञारामचम्मचमिग्राहकप्रमाणमि-
उत्यानन नांगरण्यामनीकपाका नि ननवाह-
बुरयाय मि ॥ नर राति जगपामाभिप्रागम । तपा
मांगा नगरपाीयमानत्वावर गगनम । यहा
तनहल्यापारी यानी र या दृत्य निर्दिष्टाने तह-
धान्यनिए मर्मान समा यथा पृथिल्या चतुर्दश गुणा
मनपिनी यक्किए नाता तो न न्यूना नाप्यविका . तयामत्वाव-
चिनात्मद्रव्यम्यायामापाची মৰ ननुशगुणविशेषत्तया
भवितव्यम् । नया नरभ्याप्यात्मदव्यान्न पानिवान बड्यादयो
नादिषगुणा. गुरित्यापाधवननमतद्दष्टव्यम । न नदीश्वरन्ग नित्या
निरपेक्षा तदा दोषं प्रमजयनि-नित्यच्यावानिनि ॥२४॥

·- . १. खास..] प्रवृत्त्युपरमाभावात्समारो नैव नश्यति । मोक्षोपदेशो व्यर्थस्स्यादागमोपि निरर्थकः ॥५५॥ अग्नु नहि मनंदा प्रवृत्तिः, ततः कि. म्यादित्यत आह- प्रवृत्तीनि ॥ मास्नु मंमाग्नाश नत्राह--- मोक्षोपदेश इति । न केवलं मोसापदेशीयीमात्र शास्त्रप्रणयनं न निर्मकं स्यादि- त्याह-आगमापि निर्णक यति ।। २ ।। नम्मान्मायाविलामोयं जगत्कर्तृत्वमीभितुः । वन्धमाक्षापदेशादिव्यवहांगपि मायया ।! ५६ ॥ परमले प्रष्टये जाणि मन न न नाग निमियपमंहगति- नम्मानि । मनमनगर मागिन्या मापदेशोपि मायिक गायन । तर पाप मागिकत्यति मन्या- थविषयवासम्ममा शास्त्रम्य प्रामाण्यमागपिन वायांश्विन विक- ध्यन नि मामासान ।। इति श्रीदक्षिणामूर्तिम्तोत्रार्थप्रतिपादकं । प्रबन्ध मानमालाम द्वितीयालाममहः ॥ ५७ ॥ द्वितीयमारल्यायामपमहानि-तीति ।। .. || इनि श्रीमानमालाम नान्न हिनी योल्लाम . - मनास्फुग्ने भावेषु कुन आगन्य मङ्गते । बिम्बादिदर्पणन्यायादिन्यं पृच्छन प्रबोध्यते ॥१॥ मायंद्रष्टुत्वेनापक्षित निदान्मा वंपदार्थ एति प्रथमश्लाकार्य, वं नगन स्वान्मन्यापीय स्वयमेव विश्वं म्वमायया विजृम्भयन ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोमवार्तिकम् मर्वानुम्यूतमिदात्मत्वनोपलक्षिनश्चिदात्मा तत्पदार्थ इति द्वितीयश्लोकार्थः इति तात्पर्यमुपवयं इदानी पदार्थहयेयवाक्यार्थप्रकाशनपरं तृती. योकं व्याख्यान प्रभानुत्यापयनि-पत्ताम्मरते इति ॥ यदुक्तं मत्ताम्फग्ने न दृश्यधर्मों किन्तु द्रष्ट्रधर्माविति नत्रेदं पृच्छामि- यदि हांगषु न न नः कथं तर्हि नपलभ्यते ? ति । द्रष्टुनिष्ठे एक मति मामले नि नेहि किदर्पणादावित मुखादि दृश्येषु- प्रतिविम्वभावमाभरत । ति । एतच नोपपाने, अमृतयोस्तयोः प्रतिबिम्बमावानुपपत्तः । अत एव चाय पिण्डग़दावग्रेरित मटूमो- प्यनुपपन्न । अनः कथं ममत्ताम्पुग्णरूपं ब्रह्मान्मनि एच्छन् शिष्या निविध्यते उतरलोकनेत्यर्थः || || 'यस्यैव स्फुरणं मदात्मकममत्कल्पार्थकं भासते साक्षानत्त्वमीति वदवचमा यो वोधयत्या- धितान ।। यत्साक्षात्करणाद्भवेन पुनरावृनिर्भवाम्भोनिधौ तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥३' यस्येत निदात्मन ए फरणं मरूपप्रकाश मदात्मकं मन्मानं मदा मानुगत भामंत सागमन पनि मधिमा दक्षिणामृ. निस्तस्मै नम इत्यन्वयः । स्मरणविशेषणमम कल्पाकर्मिति, अमन्नु यो नात्यन्नममनवा विषयी यम्य ननथा. अनिननीयविषयाकार- मित्यर्थः । न तु विषयो भाममानम्मन. आगमापायित्वात शुक्तिरज- तबन् : नाप्यत्यनममन. अपरोक्षप्रतिमामात अक्रियाकारित्वास मायाविनिर्मितनधादिवदित्यर्थ । तथा न विषयाणां निदात्मव्य- तिरेकेण सहपानिरूपणाचिदात्मनि मायाकल्पनान् विषयाकारान् एकत्मदिविवेकज्ञानेनाभिभूय स्वयमहयं प्रत्यस्तमितसमस्तविशेषा-

·१.मार
..
कारमात्मानमनुभवन तत्वममीनि वेदवचमा य आश्रितान् उपा-
सकानात्मनिज्ञामन माक्षात बोधयति तस्मै श्रीगुरुमूर्तय इत्यन्वयः।
ज्ञाननिवर्त्यवादप प्रपद्यरूपी कन्धोऽज्ञानकल्पितः न परमार्थ इत्य-
मित्याह-यत्माक्षात्कग्णादिति । भवाम्भोनिधी अम्भोनिधिवदपारे
अगाचे दुस्तरे भवे मंमारे न पुनगवृत्तिः पुनः समागभाव इत्यर्थः ॥३॥
इदमवाकूतम्.-
लोकव्याख्यामाग्भने- इदमत्राकृतमिति ।। अभिप्रेतमित्यर्थः ।।
असत्कल्पेषु भावेषु जडेषु क्षणनाशिषु ।
अस्तित्वं च प्रकाशत्वं नित्यान्मामतीश्वरात ॥२॥
यदुनं भावात्ममताम्मरणे त आगत्य मने, प्रतिबिम्ब-
भावेन वा महामणेन ना मझ्ने दनि । नत्र कि भावपु पृथ-
दर्पणादयःपिण्टाविहिद्यमान पिं मन त पृच्छमि !
किं वा भानानामेव मत मत्ताम्फरणमम्मी किमान्मम नाम्फरणमामे
नेनि! नत्राचं प्रन्याह-म-कल्पग्विति ॥ अमकल्पन नं-
डेविति । विमतमानाननीय महिलक्षणमिति वा, नरत्याक्ति-
रजतवदित्यर्थः । नरव स्त्रः क्षणनाशिष्विति । विप्रतिपन्नं नरं
दृष्टनष्टवरूपन्यात मुनिग्नतवदित्यर्थ । एवंविधए भविषु नित्या-
दीश्वगदम्निवं न प्रकाशन्वं न महामहिपयस्थमित्र विषयाकार-
मवमाने नितान्मनेव शुक्तिमनास्फुरणे इत्यर्थः । अत्र मङ्गमण-
शब्दो विशेषाकागवभाम भित्राय , न प्रशाभिप्रायः: न हिरनंत
ममागेपिने क्रिमना महानि, ममापितम्याधिष्ठानव्यतिरेकेण
स्वरूपाभावातः नहदिदमपीति भाव
आत्मसत्तैव मत्नयां भावानां न ततोधिका ।
तथैव स्फुरणं चैषां नात्मस्फुरणतोधिकम् ॥ ३ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवानिकम.
[३. उमासः
भावानां मिथ्यान्वमृतं स्पष्टयति-आत्ममनैवेति ॥ यदि दर्प-
पादिवत प्यमन्म भावप प्रतिबिम्ब मामी वा आत्मसत्ता-
स्मरणयाम्म्यानदा मुम्ववियुकदर्षणायच्छीनाय पिण्डवहा भावाः पृथग-
बामग्न, नाव मामन्त । अतः आन्नमनापरणाधिकमत्तास्फुरणा-
भावान पारंगयांगांव मनि न प्रतिविम्ब मामा वा कम्य चित्कापी-
यभिप्राय ||
नानानि बहुरूपाणि तेषां च विषया अपि ।
अहङ्काग्नुपज्यन्तं सूत्र मणिगणा इव ॥ ४ ॥
निीय निमगनि - जानानानि ॥ यानि बहरूपाणि बहुप्र-
कारण नानि । नपा ये पिया में अपार माभामान्नः-
करा परिपन यन्ने प्रयात मग ति योजना ।
नया - शि:
11व्यायामपर्मिनपनाल राव्याप्यन
विषयमनानन्यभिप्राय । 47 परमादृष्टिमा-
श्रित्य
विति गा ममत्तामाङ्गम व्यक्तम् ।
जनन याष्टिमाश्रिय समास र गाणार.कया आत्म
मनाउनुगममता न याही पण मना ना गोमति विशेपो
यथा जला-
प्रकाशामिन्नमवैतहिवं
सर्वस्य भामत।
लहरीबुहुदादीनां सलिलान
पृथक्म्थितिः ॥ ५॥
तम्माशुपतीनमतापनिमत्त नम्मिन परिवपिनं.
धीनमत्तास्पतिमदादि पितम. नयम भाषा मच्चि-
दामाधीनमताम्फनिकालस्मिन परिकल्पना इति मिड मचिदात्म-
नोस्तनपदार्पयादिनीयवं परमाधमिन्युपमहर्गन-प्रकाशाभिन्न-
मिनि ॥ सर्वस्य व्यवहतं. प्राणिमात्रस्येत्यर्थः ॥ ५ ॥

·-
जानामीत्येव यग्ज्ञानं भावानाविश्य वर्तते ।
ज्ञातं मयेति तत्पश्चाद्विश्राम्यत्यन्तरात्मनि ॥ ६ ॥
विषयस्फुर्तिगत्मधर्म ए, न विषयधर्म इत्येतदुपपादयति-
नानामीति ॥ गत नानं नानामीत्यत्र मर्षकर्मत्वेनोलिव्यमानं भावा-
विषयानाविश्य मनेने तन ज्ञानं पश्चादन्नगत्मनि मया ज्ञातमिति
विश्राम्यति पर्यनम्यतीत्यर्थः ॥ ६ ॥
घटादिकानि कार्याणि विश्राम्यन्ति मृदादिषु ।
विश्वं प्रकाशाभित्रत्वाहिश्राम्येत्परमेश्वरे ॥ ७ ॥
नत्र दृष्टान्तमाह-मादिकानानि ॥ पाष्टान्तिकमाह-विश्व-
मिति । अय भाव ---- यपि इसमहं मानामि, विज्ञानमिदम्मयेति
म मविषयं जगन निभाव्यत ने ममानमेव ; नथापि प्रथम-
प्रयोगे त क्रियया कमव्याप्तिमात्र विवलितमिति भावानाविश्ये-
त्युक्तम् ।
दिनाय तु मकर्मकायाः क्रियाया समवेतत्वेनानु-
मन्नानम्य वितन्वात परमात्मनि विश्राम्यदिगुकमिनि । यस्य
यत्कार्य नदन्यापरततया भाममानर्माप मकारण एक विश्राम्यति,
कायं च कारणामान्यन्नभिन्नमिति दृष्टान्नदालिकयोगंभप्रायः ।।
यहा-विषयगतप्रकाशन्याममात्रात्मकतामुक्त्या प्रकाश्यस्य विष-
यस्यापि नानप्रकाशानुपिढनयेव नियमनापन्नम्भात्तदेकात्मत्वामिति
प्रकाशात्मन्यध्यम्नायादव प्रकाशांशष्टयन भानं विषयाणामित्यभि-
प्रेत्य दृष्टान्नं मदाष्टांन्तिकमाह-बटादिकानानि ॥ यथातथाशनों
पूर्वोत्तगयोरध्याहर्तव्यों ॥ ५॥
स्वगतेनैव काळिम्रा दर्पणं मलिनं यंथा।
भनानेनावृतं ज्ञानं तेन मुद्यन्ति जन्तवः ॥७॥

·भादक्षिणामूतितोत्रवातिकमा ययेवमहिनीयमेव नन्, तहि कयं मयों लोको न प्रत्येतीत्या- शाध महनदोषवशादित्यभिप्रेत्य दृष्टान्तनापपादयनि-स्वर्गनवेति ॥ यथा दर्पणगतेन कातिम्रा दर्पणम्भाव: आच्छाद्यत. नया स्वग- तनानाधनियंचनायनाज्ञाननात्मयापाध्यमाच्छाद्यते । तन जन्तवो मुह्यन्ति, माहे. मिथ्यानानं द्रष्ट्रदृश्य कार्यकरणादिविभागं परमार्थ- विषयक प्रामन्नान्यथं ॥ ८ ॥ घटाकागा महाकाशी घटोपाधिकृतो यथा । देहापाधिकृतो भदो जीवात्मपरमात्मनोः ॥ ९ ॥ एवं मांग भरल्यवहारभ्य मृटमज्ञानमित्यता नीवेश्वर भेद- भान ति निमिमं दृष्टान्नाह-पटाकाश नि ।। यथा स्वभा- मतोनापियनं आमांग परमपाधि निमिनीरत्य मंटन कोडीलतत्वे- नांशं कांगना मा रत्यकी भागी व्यपदिश्यते, घटादहि- टापक्षया महाश नि. न परमार्थन आकाशम्पामृतम्य केन- निता पनि मम्मति : नया भावात्मपरमात्मनाहापाधिस्तो भी द्रष्टव्य . निकी परमात्मन्यवदभ्य परमार्थनानुपपत्तेः । नया ना मनुष्य इत्यादिप्रकांगण विशंप्यमाणः म एवं निदामा नातामन्यन्गने. मनाविशंप्यमाण ईश्वर इति । दांदीपविभिदा मन्यन्याममलंग मम्बन्धानिरूपणान जीवेश्वर- योनिको भदम्मम्भनीन्यभिप्रायः । जीवम्य परमात्मांशत्वताहि- कारवाम्मतन्त्रत्वपक्षा अंग्रे निमिप्यन्नं ।। ९ ।। उसमस्यादिवाक्यैस्तु तयोरैक्यं प्रददर्यते । सोयं पुरुष इन्युक्ते पुमानेको हि दृश्यते ॥ १० ॥ यस्मादारोपितदेहापाधिनिबन्धनो भेदप्रतिभामः तस्मादेव तादा. ज्योपदेशो भोपपरयोदोशवारे प्रत्योपदिश्वन इवाह- :

·७ स्यादिवाक्यरिति ॥ प्रदश्यते ज्ञाप्यते, न तु विधीयते, मन्यस्या- न्यात्मत्यविधानायोगात् । मिरमोस्यं विरुडांशापोहेन प्रकटीकि- यत इत्यर्थः । तत्र लोके प्रमिदं दृष्टान्नमाह-सोयामिति ॥१०॥ यजगत्कारणं तत्त्वं तत्पदार्थस्स उच्यते । देहादिभिः परिच्छिन्नो जीवस्तु त्वंपदाभिधः॥११॥ वास्यार्थप्रत्यगोपनिप्रकारं नवं प्रथमं वाक्यनिविष्टयोः पर. योर्वाच्याभ्याभदं कथयनि-यजगदिति ॥ अभिदेवावस्थविक्षप- प्रधानमायादिशब्दवाच्याज्ञानत कार्यभूत भौतिकप्रपभोपहिततया परोक्ष- स्वादिधमांगशिष्टः निदामा तत्पदनाच्या हत्यर्थः । त्वंपदनाच्या माह-देहादिभिरिति । अध्यान्मारस्थावरणशकिप्रधानाविद्यादिश- भवाच्यानाननकायंदेहहयप्रपनोपहितनया अपरोक्षन्यादिधर्मविशिष्ट श्रिदान्मा यंपदनाच्यार्य इत्ययं ॥ ११ ॥ तहदाकालावस्थादी दृष्टस्म इति कथ्यते । तथैतहेशकालादी दृष्टीयमिति कीर्त्यते ॥ १२ ॥ परोपाधिविशिष्टम्य वाच्यार्थचे दृष्टान्लमाह-नवेशकालेति ॥ स्पष्टाः ॥ १२॥ मुख्यं तदेतद्वशिष्टयं विसृज्य पदयोईयोः । पुम्मात्रं लक्षयत्येकं यथा सोयंपुमान्वचः ॥१३॥ वाच्यांशे विरुडांशपरित्यागेनोमयानुगताविरुडांश उभयत्र लक्ष्या पति मन्वा लक्षणयाऽम्वण्रवास्यायनांधनं मोयं देवदत्तति वाक्यष्टा- न्तेनोपपादयनि-मुख्यमिति ॥ तद्वंशिष्टयं म इतिपदनिर्दिष्टं परो- पदेशकासादिवैशिष्टयम् । एतशिष्टयं अयमितिपदनिर्दिष्टमपरोक्ष- सादिवशिष्टयम् । मुख्यं वाच्यं विमृज्यानुगतमुमपत्र घुमात्रम् ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [१. उमासः. प्रत्यक्तं च पराक्कं च त्यक्ता तत्त्वमसीति वाक् । वथैव लक्षयत्यैक्यं जीवात्मपरमात्मनोः ॥१४॥ यथा सायं देवदत्त इति वाक्यं लक्षयत्यरवण्डं एवं तत्त्वम- मेवाक्यमपि स्वपदार्पगतविरुद्धांशाहाणेनानुगतचिन्मात्रांशमादायाखण्ड पत्वं लक्षदिन्याह-प्रत्यक्त्वं चनि ॥ १४ ॥ सामानाधिकरण्याख्यम्सम्बन्धः पदयोरिह । विशेषणविशेष्यत्वं सम्बन्धस्स्यात्पदार्थयोः॥१५॥ एतम सम्बन्धत्रयोपतं महाक्यार्थ बोधयतीति मम्बन्धत्रयं व्युत्पा- दर्यात-मामानाधिकरण्याथ्य इति ॥ पदया. मामानाधिकरण्याख्यः सम्बन्ध । मामानाधिकरण्यरक्षणां वक्ष्यति । पदार्थयााच्ययोः विशेषणविशंप्यन्वं सम्बन्ध । यथा मायमयं म इति परस्पर- भवभ्रमव्युहामाय विशेषणविशेन्यभाव', नया तत्वंपदार्थयोरपी. त्यर्थः ॥ १५ ॥ लक्ष्यलक्षणमंयोगाढाक्यमक्यं च वोधयेत् । नाच्यांशयोगिध मति पदयो मामानाधिकरणं श्रृयमाणं यदा नापपाने तदा लक्षणया वाच्यापैकदेशमादाय मामानाधिकरण्ये सत्यखण्डामिडिरित्यभिप्रेत्याह-:यरक्षणमंगोगामिनि ॥ प्रत्य- बैतन्यपदयालयालक्षणभार सम्बन्धी सभ्यरक्षणमयोगशब्दार्थ । गयां घोष इतिवन्न जहल्लक्षणा भवेत् ॥१६॥ नाजहल्लक्षणापि स्याच्छेतोधावतिवाक्यवत् । तत्र लक्षणा त्रिविधा, नहातणा अनहल्लक्षणा महदनहत क्षणा पेति प्रमिडा । तत्र का लक्षणेह वाक्यार्थगोरे ग्राहो- साकाहायो तृतीया परिशेषयितुं इतरे है अपि निरस्पति- ·गङ्गायां घोष इतिवदिति ॥ वाच्यार्यमशेषतः परित्यज्य तस्स- म्बन्धिन्यन्नरे वृत्ति हल्लक्षणोच्यते, यथा गङ्गापदं सवाच्यं प्रवा- हमशेषं परित्यज्य तत्संबई नीरं लभगति । तदिह लक्षणा न मङ्गच्छते. जडानडात्मसम्भेदात्मकम्या शेषवाच्यस्य परित्यागे न सम्बन्धिनः पदार्थस्यान्यस्य लक्षणीयम्याभावान्यपर्यनमायि वाक्यं स्यात: नचानिष्ट. अभिपदेन मन्माववानिना समभिव्याहारनिरो- धादित्यभिप्रायः । अनहल्लक्षणाप्या न स्यात; यथा श्वेतो भाव- तीत्युक्तं गणतानिना शेतशब्देन तदाश्रयद्रव्यं गान्यार्थगुणापरि- त्यागेन लभ्यते, न गमिह वान्यापरित्यांगन तत्सम्बन्धिनि वृत्ति- रित्येवंदागा नहान्यायापि मम्मानि, विगतस्य नाट्यस्पयात, ऐक्यवास्यामिही मामानाधिकरण्यवाधप्रमहाचत्यमित्याह-नान- हल्ललगापि भ्यादिति ॥ ६ ॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यानां लक्षणा भागलक्षणा॥१७॥ सोयं पुरुष इत्यादिवाक्यानामिव कीर्तिता । परिशेगाजहानहल्लापत्रनिति मदृष्टान्नमाह -तनमानि ।। उभयोः पदाया. जटाशपरित्यागेन मनिगनिन्मानं लक्षणया ममादायाम्वण्टवाक्या वो वयनि तन्नमिवाक्य, यथा मौर्य पुरुप उनि वाक्यं नानदेशकालशावण्याशं परित्यज्योभयावस्थान: स्तं पुरुषम्वरूपमात्रमा दाया वण्डमर्थ बोधयति नहदित्यपः ॥१७॥ भिन्नवृनिनिमिनानां शब्दानामंकवस्तुनि ॥ १० ॥ प्रवृनिस्तु ममानाधिकरणवमिहोन्यते । मामानाधिकरण्यं पदया. मम्बन्ध न्युक्तं, तम्य लक्षणमाह- भेन्नवृत्तीति ॥ पर्यायशब्दव्यावृन्यथं भिन्नवृत्तिनिमित्तानामित्युक्तम् । मृतिः प्रवृत्तिः । घटः परः स्तम्भ इत्याद्यनेकार्यनिष्ठशब्दव्या- ये एकवस्तुनीत्युक्तम् ॥ १८ ॥ - ·- . . श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोपवार्तिकम [३. शास.. परम्यांशो विकागेवा जीवो वाक्येन नोच्यते॥१९॥ जीवात्मना प्रविष्टत्वात्स्वमायामृष्टमूर्तिपु । निशो निर्विकार्गमा श्रुन्या युक्त्या च गम्यते॥२०॥ घटाकाशी विकाग वा नांशी वा वियतो यथा । नन्तपदयों मामानाधिकरणं मामानाधिकरण्यं संपृष्टार्थपरवपि मगच्छते, अनः किमित्यप्रमिहमम्बा रार्थपरत्वमाथी यत इति नेत्तत्र वक्तव्यं- कि जनपदाययोः कगङ्गल्यास्तित अंगाशिभावः मंमर्गः, किं वा भग्गपरवन विकावाग्विं, कि यान्यन्नभदापि मातृस्नृत्य- भाष , अगवा मागयोगः, कार्यकारणभाती ना. जातिव्यक्ति- भावी ना, माणिबरगो वा. पामकगापामनाकर्मत्वं वा, अन्गरम्यान्गतम्भावकल्पनाविषयत्वं वा।। नर नाद्यानित्याह- पायांश नि । नपं जीर, परमात्मनांगो विकाग वा न भवति ! ममैवांशी जीवों के जीवभूतम्मनातनः' इति स्मृती जीवस्य परमात्माशत्यागमात, 'म एवा एन आ.मानी व्यञ्जलि + इति भूतो विकारत्वावगमाञ्चति त मैत्र, प्रशश्रुतिविरोधादित्याह- जीवात्मनेति । नन्मृष्ट्वा । नावानप्राविशत ': अनेन जीवे. नात्मनानुप्रविश्य ' म एप रह प्रविष्ट आनम्बाग्रेभ्यः - 'स एतमेव सीमानं विधार्ग एतया हाग प्रापद्यत '.. ' अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम् अन्तः प्रविष्टं कांग्मतम् "it इत्याद्यनक- झुनिष बागेश्वरस्य त्वष्टा मंगनेजविस्तभ्येत प्रवेशः श्रूयते । अतोनेन प्रवेशवाक्यमन्दोहेनाविगंधाय मायानत्कार्योपाधिकल्पिता- - . . 10. 3-1-1-२.. माध्यन्दिनराठे. Nm. 3-.१.२. 1.भा-.".

·पच्छेदभेदमाश्रित्याशस्मरणं विकागपतिप्रवणं चौपचारिक व्या- व्येयमित्यभिप्रायः ॥ १९॥ ननु प्रशश्रृंतर्गर घटे चूर्णपत फले चीनाटा प्रोश ईश्वरस्य मृष्टेषु कार्यविन्यहीकारेशादिप्रमाणातिगेध इति नेत. एतदप्यमत, निरंशवनि कारय भूनियुक्ति विगंधादित्याह --निश इति ।। 'नि कळं निप्कियं शान्नं निग्मा निरअनम 'नित्यं कि सर्वगतं ममःम नदव्ययम् । इत्यादिश्रुनिभिः, ' अधोयमदा- खोयविकार्योयमुच्यन ' इति स्मृतिभिश्न निरंशी निर्विकागेड सावीश्वगन्मा गगने जागत रत्येका योजना । युक्त्या म निरंशी निर्विकारश्रामी गम्यत इत्यपग । गतिश्च नगकर्तुम्नायन मावगवतो तम्यान्यपूर्वन्यनियमात मृत्यकोटिपतितवन नगकर्तृत्वव्या हनः मजलमांगतियायांगा दन:श्वग्लापतिः । नगलनास्था न कन्नग गुपगमे भ्यान । म कारणं करणाधिपाधिपो न चा- स्य कश्रिजानना न गाविप इति वर्गवषयनिगराधप्रमाञ्च । मथा निकागेश्वर न युज्यने । विभाग नाम परिणामः परि. स्पन्दो परम्परमम्बन्धकतानिशययोगी या । मयापि नोपपद्यते, अमृत निरवयंव मन्माचे मप्रकारभ्यापि विकारम्यानु- पपत्तेगिन । विभुनांगविकाग्योरभात दृष्टान्तमार-वटाकाश नि। वेमतो नाशविकारवान विभन्वादाकाशदित्यर्थः ॥ २० ॥ चमिन्द्रोमातिवडाक्यं न खलु स्तुतितत्परम॥२१॥ रदानी नृतीयं विकल्पमपाकगतिमिन्द्रामानि ॥ यथाऽ- नेन्द्र एव मन काश्रदिन्द्रवारोपणन मृगत त्वमिन्द्रामीति, यताs . म. T-... मग. गो-१.९० ·. दक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकमा [.स. नीश्वर एत्र मन नीवः ईश्वरवागेपणन स्तूयते तल्वममीति, एवमेतद्वार म्नुतिपमिति न म्वन्दु वाच्यामात योनना । —मदेव माम्येदमन मीदकमवाहिनीयं '* निदाम्यमिदं मम । इन्यपक्रमोपमंहार- योनिगशाहिनायन्वश्रवर्णावगेधाजीवम्यश्वगइदाभावे मनि स्तुनि- कल्पनाया अनयकामादित्यर्थ ॥1॥ न माहट्यपरं वाक्यमग्निर्माणवकादिवन । न कार्यकारणत्वस्य माधनं मृद्रटादिवत् ॥२२॥ वर्ष ५: प्रतिक्षिपति- - न माश्यपमिति ।। गगावयक्रिया- गामागतमभ्यम्यभामान्य मादृश्यं, नदीश्वरे निगा निग्वयंवे निष्क्रि- यं तामनि । गत ' अनिर्माणक रत्याश्विन माटश्य- गर्गम गारामत्यर्थ ।। पनम पमपापनि नावागावस्यति । अयमर्थ- निम्बयामांसदव्यत्या माम्मावानपपन. पाचकंदेशल्पिा- महत्यास परिणामानपपने . मानास्टिम्य दृगपानवान्न मृद्र- वित कार्यकारणभागीश्वरयोगिन न तत्परन्य मामानाधि- करण्यगीति ॥ २ ॥ न जातिव्यक्तिगमकं गौः खण्ड इतिवद्वचः । गुणगुण्यात्मकं वाक्यं नैतनीलोत्पलादिवत् ॥२३॥ पष्ठं पति-न नानीति ।। नीवरूपाच्यक्ति श्वगं जातिरि- १ कल्पनायामीश्वरस्य मोत्यादिनदनतनवं मत्यनीश्वरवापत्तेः । भगे हि माविषयज्ञानच्याप्रयसवानिनि धर्मिग्राहकप्रमाणत- सरम । अती नंद वाक्य नातिव्यक्तिपरमित्यर्थ ॥ म-६.८-७.

·नापि मतम न्याह-गुणगुण्यात्मकमिति । ईश्वरस्य भीव- गुणकवे तेन विशंप्यमाणमा तहत मंमारियापत्तेः सर्वज्ञत्वादि- माधरप्रमाणत्यागर । नीम्ग भरगुणकन्ये मंमारित्वबाधा- नित्यमुक्तवापती तम्य श्रेयम्माननिधागि शाखमनर्थकमापयेते. त्यर्थः ॥2॥ नोपामनापरं वाक्यं प्रतिमास्वीशबुद्धिवत् । न चौपचारिकं वाक्यं राजवद्राजपूरुपे ॥ २४ ॥ जीवात्मना प्रविष्टोमावीश्वररश्रूयते यतः । नायरम गा! --- नोपामनामिति ॥ोपामीनत्यंतसानिकि यान्धयामासा. मनाप्रापाटामागन, मीनिपएममभिव्याहा- गा रूपमायामाननिया. किया नगध्याहागनापतेश नांगमनाममा नागमित्यर्थः ।। नयममप नाममा प्रनिमिपति ---न नोपचारिकमिति ॥ पुनः पुन परिना ना नारवा यामम्य उपनारपक्षऽमङ्गतः, न पपचारप्रयोगायोगान काश! यता नापनारपरमपी मित्यर्थ ॥२४ तृतीया' मनाए माघारगां पामार - भावात्मनेति ॥ प्रतियातन वरगा महातहातमा वन्यज्यपदा मानवं न नना यांना जीन नि निश्रय मति मनानम्नातव्यत्यादि दकल्पनानवकाशात प्रकागन्तगमम्मी मति नानाभिमतम्यात्मन उपाधिकृतनावन्यापहिन नभ्य साभाविकब्रह्मत्वचाधकमवदं वाक्य- मिन्यपः देहेन्द्रियमनावुद्धिप्राणाहकारमंहतो ॥२५॥ आत्ममलनादहगत्मत्वं प्रतिपाद्यते । वहिधीः काष्ठलोहादौ वहिसङ्कलनादिव ॥२६॥ x ·है श्रीदक्षिणामूर्णिस्तोत्रवार्तिकम. [३. गलत.. ननु ग्राम मेन्सर्वम्यान्मा नहिं कथमहं प्रगति नित्यमात्मा न भनिभासने, मन्यामिन्याद्यान्मन। कम्माप्रतिभापत इत्याद्याशाय उपाध्यविषयनिबन्धनभ्रमणमादित्यभिप्रय उपाध्यपोहेन त्वंपदार्य- शोधनप्रकारमारत-पतन्द्रिगन्यादिना || ग्नानावृतनिजतत्व मी यहादीनां महती महान आत्ममइन्टनादान्ममनन्यव्यापनात. आविभावाहिनि गायत. आमन्वं प्रतिपादाने महान आमनि ज्ञायते न बोन्य । उन हिमाभ्यार्थी दृष्टान्माह-वद्विधी- देहमन्नमयं कोदामाविश्यामा प्रकाशते। स्थूलो वालः कृताः कृष्णा वर्णाश्रमविकल्पवान।। प्राणकोशेपि जीवामि क्षुधितास्मि पिपामितः । संशिता निश्चिती मन्ये इति कादश मनोमय ॥२८॥ विज्ञानमयकांशस्था विजानामीति निपनि । आनन्दमयकोशाख्ये वहङ्गार पुगकृतैः ॥ २ ॥ पुण्यरुपासनाभिश्च सुग्वितास्मीति मोदते । इदानी भूगाधनी दर्शनन्गागन मुआविषीकामगागागन वान्न. रात्मन मृमभ्याडणप्रसारमार ---मन्नमय वासमिति ।। अगमर्थः- अहमनभामो र प्रत्यगामानमामाहन त्यश्विारम् । म न स्थ- स्त्वादिभिर्टस्यविशिष्टविषय परमानी न गुद्धं आत्मानमव- गारले । अन पहिरो जीगत्मा कयं व्यापर परमात्मा भवितुमर्हनीन्यसम्भावना जागते । ततश्वाहारगृहीतम्येदमंशविशिष्टस्या- हारसारित्वेनेदमंशप्रहाणनादरण सत्यहानिरपेक्षः स्वयंप्रकाश- आत्मा शुरः परिपूर्णः परमात्मेवेति ज्ञातुं शक्यत इति ·(उदरणप्रकारमाह: । तत्रानमयः प्राणमयो मनोमयो विज्ञानमय आनन्दमय इति पक्षकोशा अहमनभामविषयतया प्रसिद्धाः । तेम्योन्यः तत्साक्षी प्रत्यगामेति शुद्ध आत्मा निर्विशेषः मिध्यति । कयं ! स्थलोहं ब्राह्मणाहं ब्रह्मनार्गमिति विशिष्टविषयोहागेतिबहिष्ठः । क्षुधितोम्मि पिपमित रति प्राणधर्मविशेषविषयः नतीभ्यन्तरः । उपलक्षणमेतत् पश्यामि शृणामीत्यादीन्द्रियधर्मनेशिष्टयविषयत्वस्य । মান: মাখন নিশানান মনামধামা: সালাম- यादण्यान्लग मनोमयशावगाही । अहमिदं जानामि करोमि नेवमादिप्रांगण मनमायभ्यता रिजानमयकोशमयगाहंत । येनाह- धागणान्मनेतन्यानिननराशा आभाम्यन्न माहवार आनन्दमय- कोशः तस्मिन आनन्दमयाशाग्थ्ये । तम्म विज्ञानमयकोशान्तर्ग- तस्यानन्दमयन्ये मविशेषारयान्यं निमित्तमाह --पुगतः पुण्य. रुपामनामश्चति ॥ एवं कञ्चकितः कोशः कञ्चुकैरिव पञ्चभिः ॥३०॥ परिच्छिन्न इवाभाति व्याप्तापि परमेश्वरः । एवं काशपनकमनृद्य नकताकदव्युदामन तदनुस्यूतमाक्षि- रूपात्मा स्वयं परिपूर्णवादीश्वर एवत्यान्मतल्यमांवदति-वं कभु- कित इति । यथा मलिलमाविश्य बहुधा भाति भास्करः।।३१ तथा शरीगण्याविश्य बहुधा स्फुरतीश्वरः । तदेवमात्मनः परिच्छेदावमामभ्यापाधिनिबन्धनवान म्वनोपरिच्छि- अपरमात्मवेति प्रतिपाद्य तम्य प्रतिशगर भेदप्रतिमामोप्युपापिनि कधनो न स्वत इत्येतदृष्टान्नेनोपपादयति-यथा सलिलमिति ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [३. उसः. यथा बहुषु जलभाजनेषु प्रतीयमानस्य भानुबिम्बस्य जलोपाधिप- रामर्शमन्तरेण स्वतो भेदो न निरूपणपथमवतरति तथानेकेषु देहेषु स्फुरत आत्मबिम्बस्यापि देहोपाधिपरामर्शमन्तरेण स्वतो भेदो न निरूपणपथमर्हति । अतः सर्वशरीरेषु परमार्थत एक एवात्मा परि- पूर्णश्चेति सिद्धम् । एतेनेदमपि निरस्तं, यदाहुः-एकात्मत्वपक्षे एकस्मिन् सुखिनि सर्वे सुखिनस्स्युरित्यादि। जलगतप्रतिबिम्बानामन्यतमे कम्पना- दिमत्तया विभाव्यमानेप्यन्येषां तद्वत्ताया अभावनिश्चयात् यथा धर्मव्य- वस्था एवं जीवप्वपि व्यवस्थोपपत्तेः । जीवेश्वरयोरेकत्वेपि धर्म- भेदव्यवस्थाया अयमेव दृष्टान्तः, यथा प्रतिबिम्बे चलनादिमति न भानुश्चलनादिमान भवति, एवं जीवे कर्तृत्वादिसंसारधर्मवत्तया भासमानेपि न परमात्मा तद्धर्मवान् भवतीति ॥ कारणत्वं च कार्यत्वं तटस्थं लक्षणं तयोः॥३२॥ शाखायां चन्द्र इतिवन्नैव मुख्यमिदं मतम् । तदेवमात्मनः परिच्छिन्नत्वमनेकत्वमीश्वरादन्यत्वं चौपाधिवशात् प्रतिभासते न वस्तुतस्तंत्रते धर्माः मन्तीति प्रतिपाद्येदानीं जीवे- श्वरयोस्तटस्थस्वरूपलक्षणप्रदर्शनद्वारा तयोरक्यस्य वाक्यार्थत्वयो- ग्यतां सम्भावयति-कारणत्वमित्यादिना ।। तयोस्तत्त्वमर्थयोः । कार- णत्वं तत्पदार्थस्य तटस्थलक्षणं, कार्यत्वं त्वम्पदार्थस्येति योज्यम् । तथा च श्रुतिः-' कार्योपाधिरयं जीवः कारणोपाधिरीश्वरः' इति । भूतभौतिकप्रपञ्चकारणत्वं तत्पदार्थोपलक्षणं, देहेन्द्रियादिसङ्घातरूपका- योध्यक्षत्वं त्वम्पदार्थोपलक्षणमित्यर्थः । उक्तलक्षणमिदमुभयोस्सद्भा- वसम्भावनामात्रहेतुः, न स्वरूपपर्यवसायीत्येतदृष्टान्तेन स्पष्टयति- शाखायामिति ॥ महानारायणोपनिषदि पाध्याये.

·३. उसासः.] सव्याख्यमं. ७७ महाप्रकाशमित्युक्तं स्वरूपं चन्द्रलक्षणम् ॥ ३३॥ सच्चिदानन्दरूपत्वं स्वरूपं लक्षणं तयोः । स्वरूपर्यवसायि लक्षणं मदृष्टान्तमाह-महाप्रकाशमिति ॥ यथा प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति चन्द्रस्वरूपलक्षणं, नैतद्विशिष्टार्थपरं, चन्द्र- प्रातिपदिकार्थमात्रबुभुत्सया कृतप्रश्नस्योत्तरत्वेनास्य प्रवृत्तेः; वैशि- ष्टयपरत्वे अबुभुत्सितार्थविषयपरत्वेनानवधेयवचनतापत्तेः । यः प्रकृष्टः प्रकाशः स चन्द्र इति निर्देशे यतच्छन्दयोः सामानाधिकरण्ये- नैकार्थत्वनियमात् प्रकृष्टप्रकाशचन्द्रपदयोः स्वरूपमात्रपर्यवसान- स्यावश्यम्भावाञ्चन्द्रस्वरूपलक्षणमखण्डचन्द्रप्रातिपदिकार्थमात्रं बोधयती- ति युक्तम् । तथा च तयोस्तत्वम्पदार्थयोः सच्चिदानन्दरूपत्वं स्वरूपलक्षणं, अनृतजङदुःखपरिच्छेद्यविरोधिसच्चिदानन्दानन्तरूपता तत्त्वम्पदार्थस्वरूपमित्यर्थः ॥ एकलक्षणयोरैक्यं वाक्येन प्रतिपाद्यते ॥३४॥ तथा च कार्यकारणलक्षणोपाधिद्वयपहाण्या विरोधाभामे बाधिते सति सच्चिदानन्दानन्तस्वभावमात्रे भेदलेशस्याप्यभावादेकलक्षणयो- गित्वेनैकवाक्यार्थप्रतिपत्तियोग्यतानयोर्युक्तेति वाक्यार्थमाह-एकलक्ष- णयोरिति ॥ ३४ ॥ तस्मादेकप्रकाशत्वं सर्वात्मत्वमिति स्थितम् । एतावता 'साक्षात्तत्वमसीति वेदवचसा' इति द्वितीयः पादो व्याख्यातः । इदानीमुक्तवाक्यार्थतत्वमनूद्य तृतीयं पादं व्याचष्टे- तस्मादित्यादिना ॥ एकप्रकाशत्वम्, एकत्वं प्रकाशत्वं च, एकरूप- प्रकाशत्वमिति वा । इदमेव सर्वात्मत्वं तदात्मानमेवावैदहं ब्रह्मा- स्मीति तस्मात्तत्सर्वमभवत् '* इति श्रुतौ उक्तं, नानेकरूपापत्तिः, इति स्थितं निश्चितमित्यर्थः ।। .

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, [३. उसास:.
देवतिर्यमनुष्याणां प्रकाशान्न पृथस्थितिः ॥३५॥
जीवप्रकाशाभिन्नत्वात्सर्वात्मेत्यभिधीयते ।
कथमेतन्निश्चीयते देवमनुष्यादिभेदस्य विद्यमानत्वादित्याय प्राक
प्रतिपादितमर्थ ज्ञापयति-देवेति ॥ जीवोपि परमेश्वरप्रकाशात्मपृ-
थक्स्वरूपाभावात् सर्वात्मेत्याह—जीव इति ।।
एवं प्रकाशरूपत्वपरिज्ञाने दृढीकृते ॥३६ ॥
पुनरावृत्तिरहितं कैवल्यं पदमभुते ।
एवं वाक्यार्थतत्वमनूद्य तद्विज्ञानफलमाह-एवं प्रकाशेति ॥
सकृत्प्रसक्तमात्रोपि सर्वात्मत्वे यदृच्छया ॥३७॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते ।
एवं जीवब्रह्मणोरेकत्वज्ञानमाहात्म्यं कैमुतिकन्यायेनाह-सक-
दिति । यदृच्छया प्राचीनपुण्ययोगेनाकस्मिकतद्विषयमतिप्राबल्येन
सर्वात्मत्वे सकृत्प्रसक्तमात्रोपि पुमान् सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके
महीयते पूज्यते, शिववत्पूज्यो भवतीत्यर्थः । सर्वभावविनिर्मुक्त
इति पाठे तु सर्वविषयभावनाविनिर्मुक्त इत्यर्थः ॥
सर्वात्मभावना यस्य परिपक्का महात्मनः॥३०॥
संसारतारकस्साक्षात्स एव परमेश्वरः।
सकत्सर्वात्मेश्वरभावावगमस्य चेदशं फलं, तदभ्यासस्य दृढ-
तायां सकारणसंसारनाश इति किमु वक्तव्यमित्याह-~सर्वात्म-
भावना यस्येति ॥
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके ॥३९॥

·सव्याख्यम्, ४. सास-] प्रबन्धे मानसोल्लासे तृतीयोल्लाससङ्ग्रहः ॥ तृतीयश्लोकव्याख्यामुपसंहरति ॥ इतीति ॥ इति मानसोल्लासवृत्तान्ते तृतीयोल्लासस्समाप्तः ॥ स्वतस्सन्तः प्रकाशन्ते भावा घटपटादयः। नेश्वरस्य समावेशादित्यस्योत्तरमुच्यते ॥ १ ॥ तदेवं त्रिभिश्श्लोकैः तत्त्वंपदार्थों संशोध्य तदैक्यं वाक्यार्थः प्रतिपादितः । एष सर्ववेदान्तानां समन्वयः प्रथमः शास्त्रार्थो दर्शितः । इदानीमुक्त समन्वयार्थे ब्रह्मात्माद्वैते तत्त्वे विरोधशङ्का प्रत्यक्षादिप्रमाणाभासनिबन्धनां वादिमतिविलासनिबन्धनां च प्रति- क्षिप्य तमेवोक्तं समन्वयार्थ दृढीकर्तुमुत्तरश्लोकत्रयं प्रववृते । तत्र आत्मस तैव सत्तेषां 'भावानां न ततोधिका । तथैव स्फुरणं चैषां नात्मस्फुरणतोधिकम् ।। इति यदुक्तं पूर्व सर्वभावानां स्वतस्सत्तास्फुरणराहित्यं तदनु- भवविरुद्धं घटोस्ति घटस्स्फुरतीति चानुभवात् बाधादर्शनाच्चेति प्रथ- ममाशङ्कते-स्वतः सन्त इति ॥ स्वत एव सन्तः स्वत एव प्रका- शन्ते, नेश्वरस्य समावेशात्, तस्यादर्शनात, तत्कल्पनायां प्रमाणा- भावाञ्चेति । अस्याक्षेपस्योत्तरत्वेन उत्तरश्लोकमवतारयति-अस्यो- त्तरमुच्यत इति ॥ १ ॥ "नानाछिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रज्ञाभास्वरं ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिस्स्पन्दते । *मा, उ.३-३. , ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, [४. उल्लास:. जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत् तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥४॥" नाना अनेकानि छिद्राणि यस्मिञ् स नानाछिद्रः स चासो घटश्चेति तथा, तस्योदरे मध्ये स्थितो यो महादीपोऽक्षुद्रदीपः तस्य प्रभावत् भास्वरमनन्याधीनालुप्तप्रकाशस्वरूपम् । यस्य चिदात्मनोऽनेकच्छिद्र- वति देहे स्थितस्य ज्ञानं स्वरूपभूतं चक्षुरादेिकरणद्वारा तत्त- दिन्द्रियच्छिद्रमार्गेण बहिः विषयेषु रूपादिषु स्पन्दते गच्छति । यथा घटच्छिद्रेभ्यो विप्रसृताः दीपप्रभास्तत्सन्निहितान्विषयान् प्राप्य तदाकाराः सत्यः तद्गततमोभिभवन्ति, तथा देहच्छिद्रगतेन्द्रियद्वारा प्रमरन्मनोवृत्त्यवभासकतया तदात्मकतामापन्नानि चिदात्मस्वरूपाणि ज्ञानानि स्फुरणस्वभावानि तत्तदर्थं प्राप्य तदाकाराकारितानि विष- यगताज्ञाततामभिभवन्ति, विषयप्रकाशशब्दवाच्यानि भवन्तीत्यर्थः । यस्य ज्ञानमेवंप्रकारेण बहिस्स्पन्दते तस्मा इति सम्बन्धः । उक्तमर्थ श्रुत्या द्रढयति—जानामीति । अहमिदं जानामीति स्वगतेन निरपक्षप्रकाशरूपेण विषयमवभामयन यः स्वयमेव भासते तमेव भान्तं प्रकाशमानं अनु अनुमृत्य एतत्समस्तं जगत् भाति न स्वत इत्यक्षरयोजना । तथा च श्रुतिः-'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमग्निः' इति सर्वप्रकार- प्रकाशविषयत्वोक्त्या स्वप्रकाशत्वं प्रत्यग्ब्रह्मणः उपपाद्य 'तमेव मान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति '* इति भासमा- नात्मप्रकाशानुविद्धमेतत्सर्वं जगदवभासत इति निर्धारयति । तथा चैतत् समस्तं जगदग्निं दहन्तमयो दुहतीतिवचं भान्तमनु . सर्व भातीत्युच्यते तदेवैकं सर्वविषयभानं, न पुनर्विषयेषु भानान्तरं स्वतः परतो वोपपद्यत इति तात्पर्यार्थः ॥ ४ ॥ * मुण्ड. २.२.१०, ·४. उल्लास:.] सव्याख्यम्. - . तत्र अस्यायं भावः- श्लोकव्याख्यां प्रतिजानीते-अस्यायं भाव इति । अहमित्यनुसन्धाता जानामीति न चेत्स्फुरेत्। कस्य को वा प्रकाशेत जगञ्च स्यात्सुषुप्तवत् ॥२॥ 'जानामीति तमेव भान्तम्' इति तृतीयपादभावार्थ वर्णयन् ईशसंसर्ग विना विषयसत्तास्फुरणयोरङ्गीकारे बाधकं वक्तु- मीशस्य स्वप्रकाशसद्रूपतां साधयति -अहमित्यनुसन्धातेति ॥ जाना- मीत्यनुसन्धाता अहमिति न चेत् स्फुरेदिति सम्बन्धः । यद्वा- जानामीत्यस्मिन्नवभासे अहमित्यनुसन्धाता चेन्न स्फुरेदिति सम्बन्धः । तदा जगदान्व्यं प्रसज्येतेत्युत्तरार्धार्थः । एतदुक्तं भवति–विषया यदि स्वत एव प्रकाशेरन् तदाहं जानामीति ज्ञानाश्रयत्वेन विष- यानुसन्धातुः स्फुरणं न स्यात् । तदभावे च शिलाघनपिहितगु- हागतप्रदीपवन्मया विदितोयमिति कस्यापि नावभासेत । तथा च सुषुप्ताविवाप्रकाशमानस्य जगतः स्फुरणाभावात् न तद्व्यवहा- रप्रसङ्ग इत्यतोन्याधीनस्फुरणं जगतोभ्युपेयम् । यदधीनश्चास्य प्रकाशः स नित्यप्रकाशरूप एवास्थेयः, तस्यापि प्रकाश्यत्वेनव- स्थाप्रसङ्गादिति ॥ २॥ प्रागूधं चासतां सत्त्वं वर्तमानेपि न स्वतः । तस्मादीशे स्थितं सत्त्वं प्रागूर्ध्वत्वविवर्जिते ॥३॥ विषयाणां प्रकाशवत् सत्त्वमपि पराधीनमित्यत्र युक्तिमाह ॥ य- द्वा-विषयाणामनन्याधीनप्रकाशत्वे विषयत्वानुपपत्तिप्रसङ्गमापाद्यान- न्याधीनसत्तायामपि तमापादयति-प्रागूध चेति । विमता भावा न स्वतस्सत्तावन्तः, कदाचिदेवोपलभ्यमानत्वात्, शुक्तिरजतादिव- दित्यर्थः । तथा च प्रकाशवत् सत्ताप्यन्याधीना भावानामिति ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [४. उल्लास:. सिद्धमित्याह-तस्मादिति । अनन्याधीनसत्तावत्वेस्यात्मवदनन्याधी- नप्रकाशत्वापत्तौ विषयत्वानुपपत्तिरिति । ईश्वरस्य तु न प्रागूर्व चासत्त्वशङ्का अप्रकाशत्वशङ्का वा स्यात्, सर्वभावानामागमापाया- वधित्वेन तस्य सदा सत्त्वात्, सर्वावस्थसाक्षिप्रत्यगात्मरूपेण सदा प्रकाशमानत्वाच्चेति भावः ॥ ३ ॥ स्वयमेव प्रकाशेरन् जडा यदि विनेश्वरम् । सर्वं सर्वस्य भासेत नावभासत किञ्चन ॥४॥ विषयत्वान्यथानुपपत्यैवेश्वराधीना सत्ता स्फुरत्ता च विषयाणामा- स्थेयेत्युक्तम् । इदानीं तदेव स्फुटयति--स्वयमेवेति ॥ विनेश्वर- मिति, स्वतस्सिद्धप्रकाशस्वग्राहकमनपेक्ष्येत्यर्थः ॥ ४ ॥ तस्मात्सर्वज्ञमज्ञं वा जगत्स्यादेकरूपकम् । तुल्ये स्वयंप्रकाशत्वे जडचेतनयोमिथः ॥ ५ ॥ तुल्यमेव प्रसज्येरन् ग्राह्यग्राहकतादयः । सर्व सर्वस्य भासतां मा वा भासिष्ट, किं तत इति चेत्तत्राह- तस्मात्सर्वज्ञमिति ॥ यदि सर्व सर्वस्य सदा भामेत तदा सर्वः सर्वज्ञस्स्यात् , यदि नैवं भासेत तदा सर्वोप्यज्ञस्स्यादिति योजना ॥ विषयाणामप्यात्मवत् स्वयंप्रकाशत्वे दूषणान्तरमाह--तुल्य इति ॥ इन्द्रियाणामनियमाञ्चाक्षुषाः स्यू रसादयः॥६॥ ग्राह्यग्राहकव्यवस्थानङ्गीकारे दोषमाह-इन्द्रियाणामिति ॥ सर्व- स्य सर्वग्राह्यत्वे सर्वग्राहकत्वे चक्षुरपि रसादिग्राहकं स्यात् रसा- दयोपि चक्षुर्लाहकाः स्युरित्यर्थः । तस्माद्विषयविषयिव्यवहार- नियमस्य सर्वप्रकाशकत्ववादे विरोधप्रसङ्गात्, स्वतस्सत्तायां विष- याणां स्वरूपाव्यभिचारित्वप्रसङ्गात्, अन्याधीनसत्तास्फूर्तिकाः विषयाः ·1. उल्लास:.] सव्याख्यम् अन्यश्च स्वतस्सत्तास्फुरणवानीश्वर एव नान्य इति सिडमिति पर्यवसितोर्थों लोहन्यः ॥६॥ मलिनामलिनादर्शपश्चात्प्राग्भागतुल्ययोः । क्रियाशक्तिज्ञानशक्तयोरन्तःकरणक्षागयोः॥ ७॥ प्रतिबिम्बे स्फुरन्नीशः कर्ता ज्ञातेति कथ्यते । नन्वीश्वरो भावेषु सत्ताप्रकाशयोर्व्याप्रियते ? न वा? । न चेत्, न सत्ता भावानामीप्टे, सन्निधतोप्याकाशवदकिंचित्करत्वात् । व्या- प्रियते चेत्, विकारित्वापत्तौ अनित्यत्वादनीश्वरत्वप्रसङ्ग इति चेत्- नायं दोषः, स्वतो निर्व्यापारत्वादुपाध्यायत्तव्यापारवत्त्वाच्चेति मत्वा कर्तृत्वज्ञातृत्वे ईश्वरस्योपपादयति-मलिनामलिनेति ॥ मलिनश्चा- मलिनश्च मलिनामलिनो । आदर्शस्य पश्चात्प्राग्भागौ मलिना- मलिनौ । मलिनामलिनौ च तावादर्शपश्चात्प्राग्भागौ चेति तथा, तत्तुल्ययोरिति विग्रहः । एवंविधयोः क्रियाशक्तिज्ञानशक्तयोरन्तः- करणस्य भागयोः क्रियाशक्तिरूपो भागः प्राणः; स आदर्शस्य मलिनपश्चाद्वागतुल्यःः ज्ञानशक्तिर्मनोबुद्ध्यात्मको भागः; दर्शामलिनप्राग्भागतुल्य इति विवेकः । भागयोरिति सप्तमीद्विवच- नम् । तयोः प्रतिबिम्बः प्रत्यगात्मनः प्रतिच्छाया । तस्मिन् प्रतिबिम्बे स्फुरन्... तद्गतप्रतिबिम्बाभेदेन स्फुरन्नीशः आत्मा कर्ता ज्ञानीति च कथ्यते । व्यापारवत्प्राणोपाधिः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वे- नानुगम्यमानः चिदात्मा करोतीति व्यपदिश्यते । परिणममान- मनआधुपाधिः सत्तास्फूर्तिप्रदत्वेनानुगम्यमानो जानातीति व्यपदेश- भाग्भवतीत्यर्थः ॥ बुद्धिस्सत्त्वगुणोत्कर्षानिर्मलो दर्पणो यथा ॥८॥ गृह्णाति विषयच्छायामात्मच्छायानुभावतः । आत्मनो जावतोपाधिज्ञानशक्तिरन्तःकरणमित्युक्तं प्रपञ्चयति- स आ- - ·८४ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [४. उल्लासः. बुद्धिरिति ॥ बुद्धिः स्वगतात्मच्छायानुभावतो विषयच्छायां गृह्णा- तीति सम्बन्धः । तत्र हेतुः-सत्त्वगुणोत्कर्षादिति । रजस्तमसोरुद्रेके लोभप्रमादादयो जायन्ते, तन्मा भूदिति सत्त्वोत्कर्षादित्युक्तम् । तथा च भगवानाह- सवात्संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोही तमसो भवतोऽज्ञानमेव चेति ॥ अन्तःकरणसम्बन्धान्निखिलानीन्द्रियाण्यपि ॥९॥ रथाङ्गन्नेमिवलये कीलिता इव कीलकाः। इन्द्रियेषु विषयग्रहणोपाधिषु सत्सु किं बुद्धयेत्याशङ्कय तेषा- पि तया विना नोपलब्धिसाधनत्वमित्यभिप्रेत्याह–अन्तःकरण- म्बन्धादिति ॥ स्वभावतो बहिर्मुखप्रवृत्तानामिन्द्रियाणामपि प्रव- काभावे विषयनियमाभावादन्तःकरणवृत्तेस्तन्नियामकता वक्तव्या। तथा च रथाङ्गस्य रथचक्रस्य नेमिसंज्ञे वलये कीलिता अर्पिताः कोलकाः अरा इव स्वस्वविषयेषु निखिलान्यपीन्द्रियाणि अन्तः करणेन नेमिस्थानीयेन नियामकेन सम्बन्धादर्पितानि भवन्तीत्यर्थः ।। नाड्योन्तःकरणे स्यूता जालसंस्यूतसूत्रवत्॥१०॥ ताभिस्तु गोळकान्ताभिः प्रसर्पन्ति स्फुलिङ्गवत् । करणानि समस्तानि यथास्वं विषयं प्रति॥११॥ इदानी देहान्तरानुप्रविष्टतया जीवभावमापन्नस्येश्वरस्योक्तोपाधिद्वा- रावस्थात्रययोगं वदिष्यन्तदनुभवसंचारस्थानमादौ प्रपञ्चयति-नाड्य इत्यादिना ॥ नाड्यो देहान्तराळगताः सिराः अन्तस्सुषिराः स्नायवा- ख्याः । ता अन्तःकरणे ज्ञानक्रियाशक्तिसम्मूर्छिते लिङ्गे स्यूताः भ.गी.-१४.१७.

·४. उल्लास:.] सव्याख्यम. ८५ अथिताः । तत्र दृष्टान्तः–जालसंस्यूतसूत्रवदिति । यथा मत्स्या- वरोधसाधनं जालं प्रसिद्ध, तत्र सम्यक्प्रोतानि सूत्राणि परस्परा- विनाभूतानि, तथा सर्वविषयावरोधसाधने वृत्तिमदन्नःकरणे नाड्यः प्रोता वर्तन्त इत्यर्थः । ताभिर्नाडीभिः द्वारभूताभिः पूर्वोक्तानि करणानि समस्तानीन्द्रियाणि मनोवृत्तिभिः सह यथास्वविपयं प्रति प्रसर्पन्ति सञ्चरन्ति । कियत्पर्यन्ताभिरित्युच्यते--गोळका- न्तादिभिरिति । इन्द्रियायतनमिन्द्रियाभिव्यक्तिस्थानं देहदेशविशेष- रूपं गोळकं, तत्पर्यन्ताभिर्नाडीभिः प्रसर्पन्तीत्यर्थः । स्फुलिङ्गव- दिति दृष्टान्तः स्पष्टः । गोळकान्तानीति पाठे करणविशेषणं, सुषुप्तेर्जागरितं प्रत्यागमनं गोळकान्तपर्यन्तं भवतीत्यर्थः ॥११॥ देहस्य मध्यमं स्थानं मूलाधारमितीर्यते । गुदात्तु व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ़ात्तु व्यङ्गुलादधः ॥ १२ ॥ नाडीद्वारेन्द्रियाणि सञ्चरन्तीत्युक्तं, तत्र का नाड्यः, कियन्त्यः किंपरिमाणा इति जिज्ञासायामाह-देहस्येति ॥ मध्यमं स्थानं मध्यम- देहदेशः । तदेव विशिष्य निर्दिशति-गुदादिति । गुदं पायुः मे, शिश्नः ॥ १२ ॥ त्रिकोणोधोमुखाग्रश्च कन्यकायोनिसन्निभः । यत्र कुण्डलिनी नाम परा शक्तिः प्रतिष्ठिता ॥१३॥ प्राणाग्निबिन्दुनादानां सवित्री सा सरस्वती। तस्य मूलाधारस्य लक्षणमाह-त्रिकोण इति ॥ तदेव साह- श्योक्तया बुद्धिमारोहयति-कन्यकेति । तस्याधिष्ठात्री देवतां नामगु- गाभ्यां निरूपयति—यत्रेति । परा शक्तिः .मलप्रकृतिः, सा स्थिता सर्पकुण्डलाकारा कुण्डलिनीसंज्ञिता परात्मतेजसा दीप्ता सती प्राणादीनां सवित्री प्रसवित्री । प्राणः पञ्चवृत्तिको तत्र ·na श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, देहान्तसंचारी वायुविशेषः । अग्निः कोष्ठगतोष्मरूपोन्नरसादीनां पाचकः । एतौ प्राणानी अग्नीपोमौ चन्द्रसूर्याविति च योग- शास्त्रे प्रसिद्धौ । तत्र प्राणश्चन्द्रमाः सोम इति चोच्यते, अग्निः सूर्य इति । एतौ च वक्ष्यमाणेडापिगळयोर्दैवते । बिन्दुरव्यक्त- रूपो ध्वन्यवस्थाविशेषः । नादस्तु सर्ववर्णसाधारणः ओंकारो घोषात्मा, यं कर्णावपिधाय शृण्वन्ति । एतेषां प्रसवः सञ्चारः । तत्क: परा शक्तिः देहमध्यस्थिता कुण्डलिनीत्यर्थः । सा प्राण- घोषावस्थां प्राप्य वर्णात्मनाभिव्यज्यमाना सरस्वतीत्युच्यते ॥ मूलाधाराग्रकोणस्था सुषुम्ना ब्रह्मरन्ध्रगा ॥ १४ ॥ मूलेर्धच्छिन्नवंशाभा पडाधारसमन्विता । एवं वक्ष्यमाणमहानाडीत्रयस्य मूलाधारं सोपस्करं ध्यानायोप- दिश्य इदानीं ततो मध्यनाडीनिर्गममुपदिशति-मूलाधाराग्रकोण- स्थति ॥ मूलाधारस्य हि कोणत्रयमुक्तं । तत्राग्रकोणस्था अग्रकोणः अधःकोणः मुखं, तत्र स्थिता अभिव्यज्य आस्थिता, जातेति यावत् । सुषुम्नाख्या नाडी च सा ब्रह्मरन्ध्र शिरःकपाल. च्छिद्रं, तत्पर्यन्तं गता, एकरूपातिदीर्घा ऋज्वी चेत्यर्थः । तस्या- योगिगम्यं लक्षणमाह-मूल इति । अर्धच्छिन्नवंशवदवभासमाना मूले सूक्ष्म- रन्ध्रेत्यर्थः । पड्रािधारेरुत्तम्भकैः समन्विता, मूलाधारस्वाधिष्ठानम- णिपूरकानाहतविशुद्धाज्ञाख्यैराधारेः क्रमेण चतुप्पट्टशद्वादशषोडशविद- ककमलमयेर्मूलाधारलिङ्गनाभिहृदयकण्ठभ्रूमध्यदेशगतैः समन्वितेत्यर्थः ॥ तत्पार्श्वकोणयोर्जा ते वे इडापिङ्गले स्थिते ॥१५॥ नाडीचक्रमिति प्राहुस्तस्मानाड्यस्समुद्गताः । सपन्नासन्निहितं नाडीद्वयमाह-तत्पार्चेति ॥ तस्याः सुषनायाः - ·सव्याख्यम्. पार्श्वयोः यो द्वौ कोणौ मूलाधारस्य त्रिकोणस्य दक्षिणोत्तरावुप- रिभागौ तयोजीते निर्गते इडापिङ्गळे नाड्यौ स्थिते । वामपा- धै इडा, दक्षिणपार्चे पिङ्गळेत्यूह्यम् । एते च ललाटमूलपर्यन्तं प्रसृते इति ज्ञेयम् । उक्तं नाडीत्रयसन्निवेशलक्षणं-नाडीचक्रमिति । आहुर्योगशास्त्रविद इति शेषः । तस्मान्नाड्यो वक्ष्यमाणाः समुद्गताः विभक्ताः जायन्त इत्यर्थः ।। गान्धारी हस्तिजिह्वा च नयनान्तं प्रधावतः॥१६॥ नाडीचक्रेण संस्यूते नासिकान्तमुझे गते । एता एव नाडीः प्रधानतो नामभिनिर्दिशति-गान्धारीत्या- दिना ॥ आधारचक्रान्निगते नयनगोळकान्तं प्रमृते इत्यर्थः । एते गान्धारीहस्तिजिह्याख्ये यदा नाडीचक्रेण पूर्वोक्तेन संस्यूते अथिते भवेतां तदा उभे एते नासिकान्तं गते भवतः । इडापि- गळ्योर्वायुपूरणेनो;(!)न्नमितावस्थायां ताभ्यामुन्नीयमाना नाड्यः अन्याः नासिकान्तमुन्नीयन्त इत्यभिप्रायः । यहा-गान्धारी हस्तिजिह्वा च द्वे नाड्यौ स्वाधिष्टानचक्रादुद्गते नाडीचक्रे संस्यूते स्वभावतो नासिकान्तं गते उन्नीयमानदशायां नयनान्तं प्रधावत इति योजना ॥ नाभिमण्डलमाश्रित्य कुक्कुटाण्डमिव स्थितम्॥१७ पूषा चालम्बुषा नाडी कर्णद्वयमुपाश्रिते। नाडी शुक्लाह्वया तस्माद्भूमध्यमुपसर्पति ॥१८॥ सरस्वत्याह्वया नाडी जिह्वान्ता वाक्प्रसारिणी। नाडी विश्वोदरी नाम भुकेनं सा चतुर्विधम्॥१९॥ पीत्वा पयस्विनी तोयं कण्ठस्था कुरुते क्षुतम् । इदानीं नाड्यन्तरोद्गमनस्थानमाह---नाभिमण्डलमिति ॥ मणिपूरच- ·८८ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [४. उल्लासः. . क्रस्थानमित्यर्थः । नाभिमण्डलस्योपमा-कुक्कुटाण्डमिवेति । तदा- श्रित्य तत्पार्श्वयोरुभयतो निर्गते पूषा चालम्बुसा चेति प्रसिद्धे । नायौ कर्णद्वयमुपाश्रिते, तावत्पर्यन्तं प्रसृते इत्यर्थः । पूपालम्बु- सयोरन्तराळे तस्मान्नाभिमण्डलादुद्गता शुक्लाह्वया नामतो वणर्तश्च शुक्ला नाडी मूमध्यमुपसर्पति । तत्रैव स्थिता सरस्वत्याह्वया नाडी जिह्वान्तं जिह्वाग्रपर्यन्तं प्रसृता वाचः प्रसारणक: भवति । अन्या विश्वोदरी नाम नाडी या अस्ति सा चतुर्विधं लेा चोप्यं भोज्यं भक्ष्यमित्येतत्प्रकारमन्नमदनीयं भुते जाठराग्निना पच्यमानरसं ग्रसति । पयस्विनी नामान्या नाडी पेयं तोयं पीत्वा कण्ठस्थाने स्थिता सती क्षुतं कुरुते । विश्वोदरी जठरस्था नाडी, पयस्विनी कण्ठस्था नाडीति ज्ञेया ॥ नाडीचक्रात्समुद्भूता नाड्यस्तिस्रस्त्वधोमुखाः॥२०॥ राका शुक्लं सिनीवाली मूत्रं मुञ्चेत्कुहूर्मलम् । एवमूर्ध्वगा नाडीः सस्वकार्या अनुक्रम्याधोमुखास्तथा सार्था- उपक्रामति-नाडीचक्रादिति ॥ स्पष्टार्थः ॥ भुक्तानरसमादाय शलिनी धमनी पुनः ॥२१॥ कपालकुहरं गत्वा मूर्ध्नि सञ्चिनुते सुधाम् । अन्या पुनश्शङ्खिनी नाम नाडी नाडीचक्रादेव उद्गता धमनी धमनकी भुक्तान्नानां रसं सारमादाय मूर्षि मस्तके सहस्त्रारप- प्रस्थाने सुधाममृतं संचिनुते सुधोपचयं कुरुते, (कपालकुहरमिति) पां लम्बिकायोगलभ्यां मन्यन्ते योगिनस्तामित्यर्थः । किं कृत्वा ! कपालकुहरं शिरःकपालाकाशं गत्वा प्राप्येत्यर्थः ।। शतं चैका च नाड्यस्स्यस्तासामेका शिरोगता॥२२ ·४. उल्लास:.1 सव्याख्यम् ०) तयोर्ध्वमायन्मुक्तस्स्यादिति वेदान्तशासनम् । किं बहुना ? सन्त्यन्याः शतशो नाड्यः प्राणेन्द्रियमनःप्रचार- मार्गभूना इत्युपसंहरांत-शतं चैका चेति । तासामेकोत्तरशतनाडीनां मध्ये एका सुषुम्नाख्या नाडी शिरो ब्रह्मरन्ध्र प्रति गता । तस्याः कार्यमाह-तयेति । तया नाड्या उर्ध्वमचिरादिमार्गेण ब्रह्मलोकं प्रत्यायन् गच्छन्मुक्तस्स्यात् विमुक्तसंसारबन्धनस्स्यात् पुमान, इति वेदानुशासनं, वेदान्तेषूक्तमित्यर्थः । तथा च वेदान्तवाक्यम्- शतं चैका च हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिस्सृतका । तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वड्डन्या उत्क्रमणे भवन्ति । यदा बुद्धिगतैः पुण्यैः प्रेरितेन्द्रियमार्गतः ॥ २३ ॥ शब्दादीन् विषयान् भुङ्क्ते तदा जागरितं भवेत् । इदानीं नाडीभेदतत्स्वभावकार्याद्यनुक्रमणप्रयोजनं चिदात्मनोव- स्थात्रययोगोपपत्तिमनुक्रमते—यदा बुद्धिगतैरिति ॥ अयमर्थः यद्यत्कर्मायमाचरति जीवस्तदा बुद्धिगतस्वचिदाभासद्वारा तदविविक्त एवं करोति न स्वत इति स्थितम् । तथा च कृतसर्वकर्म- कृतोतिशयो बुद्धिगत एवेति बुद्धिगतैः पुण्यरित्युच्यत इति । एवं बुद्धिगतैः पुण्यैः प्रेरितानि यानीन्द्रियाणि । पुण्यग्रहणं श्रैष्ठ्याभिप्रायं, न तु पापव्यावृत्यर्थम्, अकल्याणदर्शनादेरपि दर्शनात्, ‘तस्मात्तेनोभयं पश्यति' इत्यादिश्रुतेश्च । तथा च यथादेशकालनिमित्तोद्भवपुण्यपापप्रेरितेन्द्रियमाणैः पूर्वोक्तनाडीभिस्तत्त- दिन्द्रियगोळकस्थानप्रसृताभिः, देहावकाशात् बहिः प्रसर्पद्भिरिन्द्रि- यैरिति यावत्, यदायं चिदात्मा शब्दादिविषयान् देहबाह्याना- कठो-५-१६ छा.3, १-२.४.

·- श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [४. उल्लासः ध्यात्मिकांश्च मुळे प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैरनुभवति तदास्य जाग- रितं, जायदवस्था भवेदित्यर्थः । तथा चोक्तम्, ‘इन्द्रियैरर्थोप- लब्धिर्जागरितम्' इति ॥ संहृतेष्विन्द्रियेष्वेषु जाग्रत्संस्कारजान्पुमान॥२४॥ मानसान्विषयान्भुते स्वप्नावस्था तदा भवेत् । स्वप्नावस्थाप्राप्तिमाह-संहृतेप्विति ॥ एप्विन्द्रियेषु देहगत- नाडीछिद्रेषु उपसंहृतेषु सत्सु, नाडीजालसूत्रेणान्तःकरणेन प्रा- णसहितेन तत्तद्गोळकस्थानेभ्योन्तर्हि तेषु. सत्स्वित्यर्थः । यदा पुमा- नात्मा मानसान जाग्रत्संस्कारवासितमनःपरिणामरूपान् विषयान् मुड़ेः तदा स्वप्नावस्था भवेत् । तदप्युक्तं करणेषूपसंहृतेषु जागरितसंस्कारजः प्रत्ययः मविपयः स्वप्नः' इति ।। मनसोप्युपसंहारस्सुषुप्तिरिति कथ्यते ॥ २५ ॥ तस्मान्मायासमाच्छन्नस्सन्मात्रो वर्तते पुमान् । मूढो मत्तोज्ञ इत्येवं मायावेशात्प्रकाशते॥ २६ ॥ सुषुप्तयवस्थामाह-मनस इसी ॥ सवासनस्य मनसः कारण- रूपेणावस्थानमुपसंहारः । स यदा भवेत् तदास्यात्मनः सुपुप्ति- रिति कथ्यत इत्यर्थः । तदुक्तं सर्वप्रकारज्ञानोपसंहारो बुद्धेः कारणात्मनावस्थानं सुषुप्तिः' इति । यस्मादेवमुपाधिगतविशेषाव- स्थोपाधिका एव चिदात्मनो जाग्रदाद्यवस्थाः, उपाधीनां च मायां विना चिदात्मसम्बन्धाभावश्च यस्मात्, तस्मादयं पुमानात्मा माया- समाच्छन्नः समावृतब्रह्मभावः सन्मात्रोस्तीत्येव व्यवहारयोग्यमात्री वर्तते । पहा-सन्मात्री निर्विकल्पकसत्तामात्रोप्ययं पुमान माया- ·सव्याख्यम्. ४. उल्लास:.] समाच्छन्नो वर्तत इति योजना । तल्लिङ्गमाह-मूढ इति । स्वभावताश्चिदानन्दरूपे सन्देहविपर्यासाज्ञानाविषये कथमन्यथाभाव- रूपमूढत्वाद्यवतार इति भावः ॥ २६ ।। सुखमस्वाप्समित्येवं प्रबोधसमये पुमान् । सच्चिदानन्दरूपं च सम्यगेव प्रकाशते ॥२७॥ सर्वदा स्वप्रकाशचित्सदानन्द एवात्मेत्यत्रापि लिङ्गमाह-सुख- मस्वाप्समिति ॥ अयमर्थः--सुखमिति स्वरूपमनागन्तुकस्वप्रकाशसदा- नन्दरूपं परामृश्यते । अस्वाप्समित्युपाध्युपशमः । न च सुषुप्ता- वागन्तुकं सुखमस्ति, तत्साधनाभावात् । न च व्यापारोपशम एवोपाध्युपशमकृतः सुखसाधनम्, अन्यनिवृत्तिमात्रेणान्योत्पत्तेरदृष्ट- चरत्वात्, अभावागावोत्पनेग्नङ्गीकाराच्च । न च दुःखाभाव एव सुखशब्देनोच्यत इति वाच्यं, तस्य सुषुप्तावनुभवसाधनाभावात्, अननुभूतस्य परामर्शायोगात् । न चेदं सौषुप्तदुःखाभावानुमानं न स्मरणमिति वक्तुं युक्तं, अस्मर्यमाणत्वादेर्व्यभिचारात्, सामग्रचभा- वादेश्चासिद्धेरिति विस्तृतमन्यत्रेत्यास्तां तावत् । तस्माद्यथावस्थि- तमेव स्वरूपं तदा सुखम् । यतः निष्क्रियस्य निरंशस्य चिदा- त्मनः शयन गमनं वा स्वापः प्रबोधो वा स्वतो न सम्भवति अत उपाधिकृतमेवैतत्सर्वमित्युपाध्युपशम एवास्य स्वापोस्वाप्समित्युः ल्लिख्यते इति । अतः सर्वास्वप्यवस्थासु सच्चिदान्दरूप एवाय मात्मेत्यर्थः ॥ २७ ॥ इत्थं जगत्समाविश्य भासमाने महेश्वरे । सूर्यादयोपि भासन्ते किमुतान्ये घटादयः ॥२८॥ एवं वर्णितेर्थे मूलसङ्गति विशदयति-इत्थमिति ॥ जगत् कारणं Paneer ---.-- wrpmmmmun- ·९१ श्रीदक्षिणामर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [:. उल्लास.. कार्य चाज्ञानतत्कार्यद्वयात्मकमवस्थात्रयं मायया समाविश्य विश्वतैज- सप्राज्ञरूपेण वैश्वानरहिरण्यगर्भाव्याकृतरूपेण चाध्यात्मिकमाधिदै- विकं च भासमाने महेश्वरे सति सूर्यादयोपि सवार्थप्रकाशकतया प्रकाशस्वभावा अपि भासन्ते, न स्वमहिम्रा । तत्राप्रकाशस्वभा- वतया प्रसिद्धानां घटादिविषयाणां कुतः स्वभावप्रकाशशङ्का इत्यर्थः ॥ २८॥ तस्मात्सत्ता च भावानामीश्वराश्रयणाश्रया । सत्यं ज्ञानमनन्तं च श्रुत्या ब्रह्मोपदिश्यते ॥२९॥ तस्मादीश्वर एव सत्तास्फुरत्ते इति निश्चीयते तत्सम्पर्का देवा- न्यत्र, इत्येतत्सिद्धमित्युपसंहरति-तस्मादिति ॥ चकारः स्फुरत्तां गम- यति । ईश्वरमाश्रयन्त इतीश्वराश्रयणाः ईश्वरव्याप्ता आश्रयो यस्याः सा ईश्वराश्रयणाश्रया, ईश्वराध्यस्तविषयाश्रया, न रूरूप- सद्विषयगतेत्यर्थः । ईश्वरस्य स्वत एव सत्ताज्ञानस्वरूपत्वे प्रमा- णमाह-सत्यं ज्ञानमिति । सत्यज्ञानानन्तशब्दैः ब्रह्मणो लक्षण- मुक्तं 'सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" इति । लक्षणं च सजातीयविजातीय- व्यावर्तकं. सत्स्वरूपमात्रपर्यवसितमुच्यते, यदाहुनैयायिकाः- असा- धारणो धर्मो लक्षणम्' इति । तत्र 'यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । इत्यादिवाक्येन ब्रह्मोपलक्षणदशायां जगत्कारणत्वोपल- क्षितस्य वादिपरिकल्पितप्रधानपरमाण्वादेः प्रसङ्गे जगत्कारणत्वेन ब्रह्मसजातीयाः प्रधानादयः प्रत्युपस्थिताः, विजातीयाश्च भूतभौ- तिकरूपाः कार्यवर्गाः । तेभ्य उभयविधरूपेभ्यः अनतजडपरिच्छि- नस्वभावेभ्यो व्यावृत्तब्रह्मस्वरूपबोधक वाक्यमिति स्थिते, सत्य- ज्ञाने सत्तास्फुरणरूपे ब्रह्मण एवासाधारणौ धौ, नान्यस कस्य चिदिति निश्चीयत इत्यभिप्रायः ॥ २९ ॥ . 1. उ.२-१ ते. उ. ३-१.

·सव्याख्यम्. जाग्रत्स्वप्नोद्भवं सर्वमसत्यं जडमन्धवत् । ईश्वरश्चाहमित्येवं भासते सर्वजन्तुषु ॥ ३० ॥ एतच्छुतिबलादेतत्सिद्धमित्याह-जाग्रदिति ॥ अथ वा-श्रु. त्या ब्रह्मणि सत्यताद्यवधारणादर्थसिद्धमर्थमाह-जाग्रदिति । विमतमसत्यं, जडत्वात् मृगतृप्णिकोदकवत् । विमतं जई, परा- धीनचेष्टत्वात, अन्धवत्, अन्धपमुवदित्यर्थः ॥ एवं सर्वनगदधिष्ठानरूपतया सर्वानुस्यूतस्येश्वरस्य सर्वसत्तास्फु- रत्तात्मत्वमुपपाद्य तस्यैव प्रत्यगात्मत्वं पूर्वश्लोकोक्तमुपपादयति- ईश्वरश्चाहमिति । योहमिति सर्वजन्तुषु भासते स ईश्वर एवेति योजना ॥ ३० ॥ निर्विकल्पश्च शुद्धश्च मलिनश्चेत्यहं त्रिधा । प्रतिज्ञातमर्थमुपपादयितुं अहङ्कारं भिनत्ति-निर्विकल्पश्चेति ॥ निर्विकल्पं परं ब्रह्म निर्धूताखिलकल्पनम् ॥३१॥ धूळ्यन्धकारधूमाभ्रनिर्मुक्तगगनोपमम् । तत्र निर्विकल्पोहमवभासः ईश्वरविषय एवेत्याह-निर्विकल्प परं ब्रह्मेति ॥ ब्रह्मणो निर्विकल्पत्वं विशदयति-निर्धूताखिल- कल्पनमिति । निरस्तसमस्तविशेषतया अहमित्यवभासमान आत्मा ब्रह्मैवेत्यर्थः । तदेवं दृष्टान्तेन स्पष्टयति-धूळ्यन्धकारेति ॥ विवेकसमये शुद्धं देहादीनां व्यपोहनात् ॥ ३२ ॥ यथान्तरिक्ष संक्षिप्तनक्षत्रैः किञ्चिदीक्ष्यते । नैवात्मा कदापि भासत इत्याशङ्कय स्वभावतः सर्वेषां भा- नाभावेपि विचारिततत्त्वम्पदार्थतत्त्वस्य कदाचिदानं भवत्येवेत्यभिप्रेत्य ·१४ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [४. उल्लास.. तत्साधनं शुद्धमहङ्कारमुदाहरति—विवेकसमय इति । विवेकसमरे देहादीनामनात्मत्वेनाहमवभास्यत्वस्य व्यपोहनात् परिच्छेदकाभावाच्छु- हमेवात्मतत्वं ब्रह्म भासत इत्यर्थः । विवेकसमये भासमान- माकारं दृष्टान्तेन स्पष्टयन् अस्य साक्षाद्ब्रह्मभावाद्विशेषमाह- यथान्तरिक्षमिति । संक्षिप्तनक्षत्रैरुपशान्तद्युप्रकाशैरुपलक्षितमन्तरिक्ष- माकाशं यथा किञ्चिदीक्ष्यत इति, ईक्षणकालस्य किञ्चित्वाभि- प्रायं, एवमित्यर्थः ॥ देहेन्द्रियादिसंसर्गान्मलिनं कलुषीकृतम् ॥ ३३ ।। यथाकाशं तमोरूढं स्फुरत्यनवकाशवत् । तृतीयमहङ्कारं सर्वप्राणिसाधारणमाह -देहेन्द्रियादीति ॥ संस- र्गोध्यासः । अनवकाशवत् परिच्छिन्नमिवेत्यर्थः ॥ अहमित्यैश्वरं भावं यदा जीवः प्रबुध्यते ॥३४॥ सर्वज्ञस्सर्वकर्ता च तदा जीवो भविष्यति । त्रिविधाहकार निर्देशस्य प्रयोजनमाह-अहमित्यैश्वरं भावमिति । यदेति प्रबोधोत्पत्तिदोर्लभ्यं सूचयति । अत्र जीवस्य सनक्षत्वा- दिभवनं न विधीयते. किन्त सर्वज्ञत्वाद्युपलक्षितेश्वरस्वरूपेणाभि- व्यक्तो भविष्यतीत्यर्थः ।। माययाधिकसम्मूढो विद्ययेशः प्रकाशते ॥ ३५॥ निर्विकल्पानुसन्धाने सम्यगात्मा प्रकाशते । कथमन्यस्यान्यात्मनाभिव्यक्तिस्तात्विकीत्याशङ्का न कार्या, अ- न्यत्वस्य जीवेश्वरयोर्मायानिबन्धनत्वादित्यभिप्रेत्याह-माययेति ॥ तस्मान्मायानिवृत्तये निर्विकल्पात्मावभासने यत्नः कार्य इत्याह- निर्विकल्पानुसन्धान इति ॥

·५. उल्लास:.] सव्याख्यम, अविद्याख्यतिरोधानव्यपाये परमेश्वरः ॥३६॥ दक्षिणामूर्तिरूपोसौ स्वयमेव प्रकाशते । प्रकरणार्थमुपसंहरति-अविद्याख्येति ।। इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके ॥३७॥ प्रबन्धे मानसोल्लासे चतुर्थोल्लाससङ्ग्रहः ॥ चतुर्थश्लोकव्याख्यामुपसंहरति—इतीति ।। इति मानसोल्लासवृत्तान्ते चतुर्थोल्लासस्समाप्तः. अथ पञ्चमोल्लासः. प्रमाणमेकं प्रत्यक्षं तत्त्वं भूतचतुष्टयम् । मोक्षश्च मरणान्नान्यः कामार्थों पुरुषार्थकौ ॥ १ ॥ पूर्वश्लोकव्याख्यानेन प्रत्यक्षादिप्रमाणाभासनिबन्धना ब्रह्मात्मैकत्व- वाक्यार्थे विरोधाशङ्का परिहृता । इदानीं पञ्चमेन श्लोकेन वावदू- कानां मतिविलसितकल्पनानिबन्धनां विरोधाशङ्कां परिहर्तुं तेषां मतान्युपन्यस्यति-प्रमाणमेकमित्यादिना । परमनास्तिकश्चार्वाको मन्यते-एकं प्रत्यक्षमेव प्रमाणं नानुमानादीनीति । अस्यायम- भिप्रायः-प्रत्यक्षातिरिक्तेन प्रमाणेन यदस्तीति गृह्यते तद्यावत्प्र- त्यक्षेण न संवाद्यते तावन्न विश्वासार्ह भवति, भूयस्सु स्थलेषु व्यभिचारोपलम्भात्, प्रत्यक्षदृष्टस्य चाव्यभिचारात्, अतः प्रत्यक्ष- मेवैकं प्रमाणमिति । भूतचतुष्टयं पृथिव्यप्तेजोवायवः तत्वं पदार्थत- त्वम् । न त्वाकाशादयः पदार्थाः सन्ति, तेषामप्रत्यक्षत्वात् ।

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [५. उल्लास. वायुस्त्वस्माकं प्रत्यक्ष एवेत्यभिप्रायः । प्रमाणं प्रमेयं चोक्ता पुरुषार्थतत्त्वमाह-मोक्षश्चेति । मरणादन्यो ‘नास्ति मोक्षो नाम पुरुषार्थ इत्यर्थः । चकाराद्धर्मोपि न पुरुषार्थ इति समुच्चीयते । परिशेषात् कामार्थो हौ प्रसिद्धौ पुरुषार्थों पुरुषेणाभिलषणीयौ सम्पाद्यौ च । तत्राप्यर्थः कामसाधनत्वेनैवामिलापगोचरः, काम- स्तु साक्षादिति विवेकः ॥ १ ॥ न हि खल्वीश्वरः कर्ता परलोककथा वृथा । ननु भूतचतुष्टयमेव प्रमेयमिति कुतः? तस्य परिणमयितुरी- श्वरस्य तद्विलक्षणस्याङ्गीकरणीयत्वात्, तथा जन्मत एव प्राणिनां सुखदुःखवैचित्र्यदर्शनात्तहेतुभूतौ पूर्वतधर्माधर्मों स्त एवेत्यप्यङ्गीकार्य- त्वात्, कारणवैचित्र्यमन्तरेण कार्य वैचित्र्यायोगादित्याशङ्कयाह- न हि खल्विति ॥ भावानां स्वभावत एव परिणामोपपत्तेः प्रति- व्यक्ति परिणमयितुरन्यस्य उपलम्भाभावाच्च । न हि धनुर्मुक्तेषो- मयिता कश्चिदुपलभ्यते, कृपीवलोप्तानां बीजानां परिणमयिता। यदि स्यात्तदा उपलभ्येत । तदभावाच्च तदभाव इति प्रत्यक्षः । कुत ईश्वरकल्पनावकाशः । तथा सुखादिवैचित्र्यस्यापि तत्तत्स- ड्वातस्वभावादेवोपपत्तौ नालौकिको हेतुः कल्प्य इति । उक्तं च- स्वर्गः कर्तृक्रियाद्रव्यनाशेपि यदि यज्वनाम् । भवेत् दावाग्निदग्धानां फलं स्याद्भूरि भूरुहाम् ॥ इति ॥ देहं विनास्ति चेदात्मा कुम्भवदृश्यतां पुरः॥२॥ ह्रस्वो दीर्घो युवा बाल इति देहोभिदृश्यते । तथा देहातिरिक्तात्मकल्पनापि प्रत्यक्षविरुद्धेत्याह-देहं विने- ·५. उल्लास:.] सव्याख्यम, ति ॥ अमूर्तद्रव्यस्य सद्भावसाधकामावादिति भावः । देहस्या- त्मत्वेस्ति प्रमाणं प्रत्यक्षानुभव इत्याह-हस्वो दीर्घ इति ॥ अस्ति जातः परिणतो वृद्धःक्षीणो जरन्मृतः॥३॥ इत्येवमुक्ताष्षड्यावविकारा देहसंश्रयाः । षडावविकारा देहसंश्रया एवोक्ताः, न तदतिरिक्तात्मसंश्रयाः । तस्माद्विकार्यप्यात्मा न देहादन्योस्तीत्यर्थः ॥ वर्णाश्रमविभागश्च देहेष्वेव प्रतिष्ठितः॥४॥ जातकर्मादिसंस्कारो देहस्यैव विधीयते । शतं जीवेति देहस्य प्रयुञ्जन्त्याशिष शुभाम्॥५॥ किञ्च-आस्तिकानां शास्त्रीयोपि व्यवहारो देहाश्रयो दृश्य- ते; तदतिरिक्तात्मकल्पनं तेषामप्रामाणिकमेवेत्याह-वर्णाश्रमविभाग- श्रेति ॥ इति प्रपञ्चं चार्वाको वाचयत्यल्पचेतनः । चार्वाककल्पनोपन्यासमुपसंहरति-इति प्रपञ्चमिति । वाचयति शिष्यान् पाठयतीत्यर्थः । अल्पचेतनः अतिस्थूलमतिरित्यर्थः ॥ केचिच्छसिमि जीवामि क्षुधितोस्मि पिपासितः॥६॥ इत्यादिप्रत्ययबलात् प्राण आत्मेति मन्नते। अस्मादीषत्सूक्ष्ममतिकल्पनामाह-केचिदिति ॥ यदि भूतसङ्घात- मात्रो देह एव श्वासादि कुर्वीत, तर्हि मृतदेहस्यापि तद्रूपत्वा- विशेषाच्छ्रासादिव्यापारप्रसङ्गः । अतोपि देहातिरिक्तः प्राणः आत्मेति केचिन्मन्यन्त इत्यर्थः ॥

·मौदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातकम ५. उसस. केचिच्छृणोमि पश्यामि जिघ्रामि स्पन्दयाम्यहम्॥५ इतीन्द्रियाणामात्मत्वं प्रतियन्ति ततोधिकम् । एतन्मतैकदेशिमतमाह-केचिच्छृणोमीति ॥ अहमनुभवस्येन्द्रिय- व्यापारायत्तत्वात्, तदतिरिक्तस्य देहचालकस्य प्राणस्य सद्भावे प्रमाणाभात्, इन्द्रियोपरमे स्वापे देहचलनादर्शनात्, तत्र दृश्य- मानस्य श्वासादन्तिमात्रत्वात्, इन्द्रियाणां च युगपद्भोगादर्शनात्, नियतभोगविशेषवत्त्वाच्च, व्यस्तान्येवेन्द्रियाणि एकशरीरमारूढानि अत एवानेके आत्मान इति इन्द्रियात्मवादिनो मतमित्यर्थः । अत्रेन्द्रियात्मवादोपन्यासानन्तरं प्राणात्मवादोपन्यासो द्रष्टव्यः । तत्र चेन्द्रियोपरमेपि प्राणव्यापारानुपरमादिति युक्तिरनुसन्धया । पाठ- क्रमस्तु मूलश्लोकानुरोधादिति ॥ जानामिप्रत्ययबलाढुद्धिरित्यपरे जगुः ॥८॥ मायाव्यामूढचित्तानां तेषां दूषणमुच्यते । इदानी बौद्धमतमाह-जानामीति ॥ बुद्धिः क्षणिकविज्ञानमात्मेति अपरे विज्ञानवादिप्रभृतयो बौद्धा जगुरित्यर्थः । इन्द्रियाभावेपि स्वप्ने बुद्धेरविकलायाः सत्त्वात्, व्यासङ्गदशायामिन्द्रियसम्बन्धेप्यर्थे व्यवहारानुदयात्तदतिरिक्ता बुद्धिरात्मेत्यर्थः । उपलक्षणमेतच्छून्य- वादिमतस्यापि । स हि सुषुप्तौ विज्ञानस्याप्यभावात्, अवस्थान्तरे- हमित्यकस्मादहकारोदयस्य संवृतिमात्रत्वात्, शून्यमात्मेति वदति । अन्यान्यास्तिकमतान्यप्यद्वैतमतविरोधीनीत्यत्रोपन्यस्तानि द्रष्टव्यानीति ॥ उक्तमतकल्पनानां मायाभ्रान्तिमूलकत्वान्न तेषु विश्वासः कार्यः प्रामाणिकैरिति दूषणायोत्तरश्लोकमुत्थापयति-मायाव्यामूढचित्ताना- मिति ॥

·सध्याख्यम. देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं च शून्यं विदुः स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रान्ता भृशं वा- दिनः। मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥५॥ .. देहं प्राणमपीन्द्रियाणीति ॥ चलां बुद्धि क्षणिकां बुद्धिं ये वादि- नोहमात्मेति देहं प्राणमित्यादि विदुः जानन्ति, ते भृशं अत्यन्तं भ्रान्ताः, यतो विवेकशून्या इत्याह-स्त्रीबालेति ॥ जडा ग्रहग्रस्ताः। कुत एतदिति चेत्, सर्वासां कल्पनानां मिथोविरुद्धत्वेन विप्रति- पत्त्यास्पदत्वात्, तस्याश्चैकस्मिन्धर्मिणि विरुद्धकोट्यालिङ्गनरूपत्वात् । सर्वविकल्पास्पदतया विकल्पोत्पत्तेः प्राक्सिद्धं सर्वकल्पनानामागमा- पायसाक्षिभूतं सत्यज्ञानानन्दस्वभावमात्मेश्वरतत्त्वमवश्याश्रयणीयं, यत्स्व- रूपानवगमात् विकल्पोदयः, यदवगमे सति तद्बाध इत्यभिप्रेत्याह- मायाशक्तीति । अक्षरार्थः सुगमः ॥ ५ ॥ इदमस्य तात्पर्यम्- देहादीनां जडार्थानां पाषाणवदनात्मनाम् ॥ ९ ॥ कथं भवेदहम्भावः समावेशं विनेशितुः । पञ्चमश्लोकव्याख्यां प्रतिजानीते-इदमस्येति ॥ अत्रेदं वादिनः प्रष्टव्याः-देहादयो बुद्ध्यन्ताः चेतना अचेतना वेति । तत्राद्यो न प्रामाणिक इत्याह-देहादीनामिति ॥ जडाश्च ते अर्थाश्चेति जडार्थाः। तेषामिति विग्रहः । अर्था विषयाः दृश्या इत्यर्थः । विमता अना- स्मानः, जडत्वात् पाषाणवत्; जडत्वं च दृश्यत्वात् तद्वदेवेत्यर्थः।

·श्रीदक्षिणामूर्विस्तोत्रवार्तिकम् [५. उस.. तस्मात् सालमञ्जिकातुल्यानामेषां कथं स्वतश्चिदात्मकेश्वरसमावेश विनाहम्भावश्चेतनता भवेदिति योजना ॥ देहस्तावदयं नात्मा दृश्यत्वाजाड्यवत्त्वतः ॥१०॥ रूपादिमत्त्वात्सांशत्वानौतिकत्वाच्च कुम्भवत् । एवं साधारणदूषणमुक्ता प्रत्येकं दूषणमाह-देहस्तावदयमिति।। दृश्यत्वं पराधीनप्रकाशत्वम् । न चास्मदभिमतात्मनि व्यभिचारः, तस्य स्वप्रकाशत्वाङ्गीकारात् । जाड्यवत्त्वं स्फुरणभिन्नत्वम् । न हि देहस्स्फुरणात्मा, स्वसत्तायां स्फुरणव्यभिचारात् स्तम्भवत् । रूपा- दिमत्त्वादयः प्रसिद्धा एव हेतवः । न चात्र साध्याप्रसिद्धिः, देहातिरिक्तस्यात्मनोप्रसिद्धत्वात्, तत्प्रतियोगिकान्यत्वस्यानात्मत्वस्य चा- प्रसिद्धेरिति वाच्यम्; अहमवभासगोचरमात्रे सर्वेषां वादिनामात्म- त्वप्रसिद्धेः, तदन्यत्वस्य च घटादौ प्रसिद्धत्वादिति ॥ मूर्छासुषुप्तिमरणेष्वपि देहः प्रदृश्यते ॥ ११ ॥ देहादिव्यतिरिक्तत्वात्तदात्मा न प्रतीयते । - उक्तानुमानेष्वप्रयोजकत्वशङ्कानिवृत्तये विपक्षबाधकं तर्कमाह- मूर्छति ॥ यदि देह एवात्मा स्यात्तदा तस्मिन्नवभासमाने आत्मानव- भासो न स्यात् । भवति च मूर्छाद्यवस्थास्वात्मानवगमः सम्प्रति- पन्नः। अतस्तास्ववस्थासु अहमित्यनवभासमानः अवस्थान्तरे चावभास- मान आत्मा देहान्य एवेति सिद्धमित्यर्थः ॥ ११ ॥ यथा जगत्प्रवृत्तीनामादिकारणमंशुमान् ॥ १२॥ पुमांस्तथैव देहादिप्रवृत्तौ कारणं परम् ॥

·५. उमासः.]
सव्याख्यम्.
मम देहोयमित्येवं स्त्री बालोन्धश्च मन्यते॥१३॥
देहोहमिति नावैति कदाचिदपि कश्चन ।
,
देहातिरिक्तात्मसद्भावेनुमानान्तरमाह-यथेति ॥ गाढान्धकारव्या-
तगुहान्तस्स्थदेहव्यापारो देहातिरिक्तप्रकाशसंसर्गनिमित्तः, देहव्या-
पारत्वात्, दिवा बहिर्दिवाकरप्रकाशसान्निध्यनिमित्तदेहव्यापारवदि-
त्यर्थः । अपि च-देहो नात्मा, ममप्रत्ययविषयत्वात् वस्त्रादिवत् ।
न चायमप्रसिद्धो हेतुः, अस्यानुभवस्य सार्वजनीनत्वादित्यर्थः ।
यद्ययं देह आत्मा भवेत् तदाहं मनुष्य इतिवत् अहं देह इत्यपि
स्फुरेत् । न चैवमस्ति, अतो न देह आत्मेत्यर्थः । न च मनु-
प्योहमित्यनुभव एव देहात्मानुभवः, तस्याहमनुभवव्यभिचारात् ।
तथाहि-जाग्रदवस्थायां मनुष्योहमित्यभिमन्यमानः स्वप्ने कदाचित्
व्याघ्रोहमित्यभिमन्यते; तत्राहमनुभवाव्यावृत्तावपि मनुष्यत्वाद्यनुभवस्य
व्यावृत्तेर्मनुष्यत्वादिधर्मकदेहादन्य एवाहमवभासविषयः आत्मेति सिद्ध
देहातिरिक्तात्मास्तित्वमिति ॥
ननु प्रत्यक्षकप्रमाणवादिनं चार्वाकं प्रति अनुमानैर्देहातिरि-
तात्मास्तित्वसाधनमसङ्गतमिति चेत्, अत्र ब्रूमः-अनुमानाद्यनभ्युप-
गमे प्रतिवाद्यभिप्रायस्य प्रत्यक्षाविषयत्वात्तदुक्तिमार्गादिसमाश्रयण-
मन्तरेण तं प्रत्याक्षेपसमाधानादिप्रवृत्त्यनुपपत्तेः, यत्किञ्चित्कल्प-
यित्वा वदतोनवधेयवचनत्वात् वादित्वं प्रतिवादित्वं वा न भवेदि-
ते विद्वद्भिरस्योपेक्षणीयतापत्तिः । पूर्वदृष्टसजातीयत्वादिना लिङ्गेन
दृश्यमानेष्वर्थेष्विष्टानिष्टसाधनत्वानुमानाप्रवृत्तौ प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यवहारा-
नुदयात् जीवनमप्यस्य दुर्लभमित्यनुमानादेरनेनावश्याश्रयणीयत्वात्
युक्तमेवानुमानाद्देहातिरिक्तात्मसाधनमिति सर्वमवदातम् । तथा च
परलोकादिनास्तिकवादोस्य प्रलापमात्रमित्युपेक्षणीयमेतदिति ॥ १३॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [५. उल्लास:. इन्द्रियाण्यपि नात्मानः करणत्वात्प्रदीपवत्॥१४॥ इन्द्रियाण्यपि नात्मान इतीन्द्रियात्मवादिमतनिराकरणग्रन्थः प्रा- यः स्पष्टार्थः ॥ १४ ॥ वीणावादन*वच्छ्रोत्रं शब्दग्रहणसाधनम् । चक्षुस्तेजस्त्रितयवद्रूपग्रहणसाधनम् ॥ १५ ॥ गन्धस्य ग्राहकं घ्राणं पुष्पसंपुटकादिवत् । रसस्य ग्राहिका जिह्वा दधिक्षौद्रघृतादिवत् ॥१६॥ करणत्वेन हेतुनेन्द्रियाणामनात्मत्वं साधितम्, तत्र हेत्वसिद्धि- शहां परिहरन् प्रत्येकमिन्द्रियाणां करणत्वं साधयति-वीणावा- दनवदित्यादिना ॥ यथा वीणादिवादनं शब्द ग्राहयत् शब्द- ग्रहणसाधनं तथा श्रोत्रमपि तत्साधनं करणमित्यर्थः । एव- मुत्तरत्रापि योजना । चक्षुस्तेजस्तया रूपग्रहणसाधनम् । तेज- स्त्रितयवदिति सूर्यसोमानिवदित्यर्थः । सौद्रं मधु ॥ १६ ॥ इन्द्रियाणि न मे सन्ति मूकोस्मि बधिरोस्म्यहम् । इत्याहुरिन्द्रियैींना जनाः किं ते निरात्मकाः॥१७ इन्द्रियाणां ममतास्पदत्वात् तत्सम्बन्ध्यास्पदोन्यस्तेभ्यः आत्मा स्यादिति युक्तया साधयति–इन्द्रियाणि न मे सन्तीति ॥ उ- कानुमाने विपक्षे बाधकतर्कोयमुक्तो वेदितव्यः ॥ १७ ॥ प्राणोप्यात्मा न भवति ज्ञानाभावात्सुषुप्तिषु । जाग्रत्स्वप्नोपभोगोत्थश्रमविच्छित्तिहेतवे ॥१८॥ *क-दिवाद्य.

·सव्याख्यम् ५. उल्लास:.] १०३ सुषुप्तिं पुरुषे प्राप्ते शरीरमभिरक्षितुम् । शेषकर्मोपभोगार्थ प्राणश्चरति केवलम् ॥ १९ ॥ इदानीं मुख्यप्राणात्मवादे दोषमाह-प्राणोप्यात्मेति ॥ प्राण आत्मा न भवति स्वसत्तायां चैतन्यव्यभिचारात् देहवदित्यर्थः । सुषुप्तिप्विति सुषुप्तिमूर्छामरणेप्वित्यर्थः । सुषुप्तौ चैतन्याभावं प्राणस्य साधयति-जाग्रदिति । शेषकर्मोपभोगार्थ शरीरमभिरक्षितुं प्राणश्चरति केवलमिति सम्बन्धः ॥ १९ ॥ प्राणस्य तत्र चैतन्यं करणोपरमे यदि । प्राणे व्याप्रियमाणे तु करणोपरमः कथम्॥२०॥ सम्राजि हि रणोद्युक्ते विरमन्ति न सैनिकाः तस्मान करणस्वामी प्राणो भवितुमर्हति ॥२१॥ प्राण एव स्वश्रमापोहाय सुषुप्तः, नान्यः पुरुषः यस्य शेषकर्म- भोगाय प्राणः शरीरेभिरक्षन् चरतीति कथ्यत इति चेत् तत्राह- प्राणस्य तत्रेति ॥ तत्र सुषुप्तौ करणोपरमे यदि प्राणस्य चैतन्यमात्मत्वं स्यात्तदा प्राणस्तस्यामवस्थायां निर्व्यापारस्स्यादिति शेषः । व्यापारवत्त्वे सुषुप्तित्वव्याघातादित्यर्थः । किञ्च–प्राण- श्वेदात्मा स्यात्तदा तस्मिन् स्वव्यापारनिरते तदायत्तव्यापाराणां कर- णानामुपरमो न स्यात्, उपरमन्ते च सुषुप्तौ करणानि, तस्मान्न करणाधिपतिः प्राणः, किन्त्वन्य एवेत्येतमर्थं सदृष्टान्तमाह-प्राणे व्याप्रियमाण इति ॥ २१ ॥ मनसः प्रेरके पुंसि विरते विरमन्त्यतः । करणानि समस्तानि तेषां स्वामी ततः पुमान् ॥ परिशेषात् प्राणान्यस्यात्मत्वं सेत्स्यतीत्याह-मनस इति ।। , .

·. तु १०४ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [५. उल्लासः 'यो मनोन्तरो यमयति '* इति श्रुतेर्मनःप्रेरकोन्तर्यामी आत्मा पुरुषः। मनोहाराणि चेन्द्रियाणि । सर्वाध्यक्षे पुरुषे उपरते समनस्कानी- न्द्रियाण्युपरमन्त इति च युज्यते । तस्मात्समनसां सर्वकरणानां स्वामी पुमान् प्राणादन्य एवेत्यर्थः ॥ २२ ॥ बुद्धिस्तु क्षणिका वेद्या गमागमसमन्विता । आत्मनः प्रतिबिम्बे भासिता भासयेजगत् ॥ इदानी क्षणिकविज्ञानात्ममतमपाकरोति-बुद्धिस्त्विति ॥ गमाग- मावुत्पत्तिविनाशौ । एतावता तस्यानात्मत्वे किमायातमित्यत आह- आत्मन इति । साप्यन्याधीनप्रकाशत्वादेव नात्मेत्यर्थः ॥ २३ ॥ अत्मन्युत्पद्यते बुद्धिरात्मन्येव प्रलीयते । प्रागुषं चासती बुद्धिः स्वयमेव निषिध्यते॥२४॥ अन्याधीनप्रकाशत्वमस्याः साधयति-आत्मनीति ॥ स्वोत्पत्ति- विनाशयोः स्वग्राह्यत्वाभावात्, अग्राह्यत्वे च तदसिद्धेः, उत्पत्ति- विनाशवतश्चान्यग्राह्यत्वनियमात्, सिद्धं क्षणिकविज्ञानस्यान्यग्राह्यत्वे- नानात्मत्वमित्यर्थः ॥ २४ ॥ ज्ञानाञ्चेत्पूर्वपूर्वस्मादुत्तरोत्तरसम्भवः । युगपबहुबुद्धित्वं प्रसज्येत क्षणे क्षणे ॥ २५ ॥ बुढ्यन्तरं न जनयेन्नाशोत्तरमसत्त्वतः। मास्तु विज्ञानस्वरूप आत्मा, तत्सन्तान एवात्मा भविष्यती- त्याशङ्कय स एव दुर्निरूप इत्याह-ज्ञानाच्चेदिति ॥ अयमर्थः- ज्ञानात् ज्ञानान्तरमुत्पद्यत इति वदन वादी प्रष्टव्यः-पूर्वेणान्वित- मुत्तरं जायते अनन्वितं वेति । तत्राद्ये दोषमाह-युगपदिति । *प. उ. ५-७-२०० ·५. उल्लास:.J सव्याख्यम्. पूर्वपूर्वबुद्ध्यन्वितानामुत्तरोत्तरबुद्धिजनकत्वे तत्तद्बुद्वयुत्पत्तिक्षणेष्वनन्त- बुद्ध्यनुवृत्तिप्रसङ्गात् विज्ञानक्षणिकत्ववादहानं प्रसज्येतेति । द्वितीयं प्रत्याह-बुद्धयन्तरमिति । पूर्वबुद्धेर्निरन्वयविनाशे तस्यासतोन्यसा- धकत्वानुपपत्तेस्ततो बुद्धचन्तरानुत्पाद इत्यर्थः । असतो जनकत्वे अतिप्रसङ्गादिति भावः ॥ एषां सङ्घात आत्मा चेदेकदेशे पृथक्कृते ॥ २६ ॥ न चैतन्यं प्रसज्येत सङ्घाताभावतस्तदा । एवं देहादिबुद्धयन्तानां प्रत्येकमात्मत्वे निराकृतेपि यदि कश्चित् ब्रूयात् एषां सड्वात आत्माभ्युपगम्यते न प्रत्येकमिति, स प्रष्टव्यः-सवात एव चेतयते? तदद्वयवा अपि प्रत्येकम् ? इति । तत्राद्यमनूद्य दूषयति-एषामिति ॥ सङ्घातो नाम सम्पूर्णोवयवी, स चेदात्मा तदा तस्यैकदेशे नयने श्रोत्रे मनसि वाचि वा नष्टे सड्डातस्य नष्टत्वाच्चैतन्यं न स्यात् । न चायमिष्टप्रसङ्गः, अन्धबधिरमूकनडादेरपि जीवनदर्शनात् । अतो न समुदायचेतनत्वपक्षो युक्तिमानित्यर्थः ॥ भिन्नदिग्गत्यभिप्रायो बहु चेतन पूजितम् ॥२७॥ सद्यो भिन्नं भवेदेतत् निष्क्रियं वा भविष्यति । अवयवचेतनपक्षं दूषयति-भिन्नेति ॥ बहु चेद्बहवश्चेदेकस्मिन् सङ्घाते आत्मानः स्युः, तदा कदाचित् भिन्नदिग्गत्यभिप्रायो विरुद्धदिक्षु गमनेच्छा तेषांस्यादित्यर्थः। अस्त्विति चेत्तत्राह-तन्न पूाजितमिति । कस्मान्न पूजित- मिति चेत्तत्राह-सद्यो भिन्नमिति । एकनात्मना पूर्वस्यां दिशि आकृष्य- माणमेतत्सङ्घातरूपं तदैवान्येन प्रतीच्यां यथारुष्यते, तथान्ये ·, श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [५. उल्लासः नोदीच्यामन्येन दक्षिणस्यामिति, तदा भिन्नं भवेत् विदीर्यतेत्यर्थः यदि न विदीर्येत तथापि निष्क्रिय कदाचित् भविष्यति, एकेना- कृष्यमाणस्यान्यैस्स्थाप्यमानत्वादित्यर्थः । तस्माद्विचार्यमाणे सवात- तदवयवानामात्मत्वं न सङ्गच्छते इति तद्विलक्षण एवात्माभ्युपगन्तव्र इति सिद्धम् ।। देहस्यान्तर्गतोप्यात्मा व्याप्त एवेति बुध्यते ॥२८॥ अणुप्रमाणश्चेदेष व्याप्नुयानाखिलं वपुः । एवमपि यावान् देहः तावानेव तदन्तर्गत आत्मेति जैनमतानु- सारिणः, अणुपरिमाण एवेति वेदान्त्येकदेशिनः, विभुरेवात्मेत्यन्ये साड्यादयो मन्यन्ते । अतो देहादिविलक्षणोप्यात्मा किंपरिमाण इति विचिकित्सायामाह-देहस्यान्तर्गतोपीति ॥ व्याप्त एवेति कतरि निष्ठा, व्यापक एवेत्यर्थः । इति बुध्यते ज्ञायते निश्ची- यत इति यावत् । कथमिति चेत्, पक्षान्तरयोर्दुष्टत्वादित्यभिप्रे- त्याणुपरिमाणात्मवादे दोपमाह-अणुप्रमाणश्चेदिति । अस्मिन्पक्षे सर्वाङ्गगतशीतोप्णादिनिबन्धनवेदनानुसन्धानयोगपद्याभावः प्रसज्येत । तथाचाणुमात्रचेतनाधिष्ठितस्य युगपदनेकाङ्गव्यूहनप्रत्यूहनादिव्यापारा- भावप्रसङ्ग इत्यादिदोपो दुप्परिहर इत्यर्थः ।। देहप्रमाणश्चेन्न स्याहालस्य स्थविरादिता ॥२९॥ देहवत्परिणामी चेत्तद्वदेव विनयति । देहपरिमाणात्मपक्षे दोषमाह-देहप्रमाणश्चेदिति ॥ अस्मिन्मते बालस्य स्थविरादिता युवः स्थविरादिभावो न स्यात्, शरीरपरिमा- णानां भिन्नत्वात् तद्गतात्मानोपि भिन्ना इति नैकस्य बाल्याद्यवस्था सिम्येत् । तस्यानङ्गीकारे प्रत्यभिज्ञाविरोधः प्रसज्येतेति भावः ॥

·100 ५ उल्लास:.] सव्याख्यम् कर्मणां परिणामेन क्रिमिहस्त्यादिमूर्तिषु ॥३०॥ व्याप्तत्वात्प्रविशत्यात्मा घटादिष्वन्तरिक्षवत् । अत्रैव दूषणान्तरमाह-कर्मणामिति ॥ अयमभिप्रायः-सन्त्ये- वैकस्यात्मनोनेकानि कर्माणि विरुद्धानेकदेहप्रवेशयोग्यानि । तत्र मनुष्यशरीरपरिमाणस्यात्मनः कदाचित्केनचित्कर्मणा हस्तिनन्म प्राप्नु- वतः तच्छरीरं न पूर्येत । कदाचित्क्रिमिशरीरं प्राप्नुवतो न तत्र जीवः स मीयेत । अतो नायमपि पक्षः साधुरिति । व्यापकात्म- पक्षे नायं दोष इत्याह-व्याप्तत्वादिति । अन्तरिक्षवदाकाशवदि- त्यर्थः ॥ परमाणुप्रमाणेपि मनसि प्रतिभासते ॥ ३१ ॥ स्वप्ने चराचरं विश्वमात्मन्येव प्रतिष्ठितम् । - अल्पपरिमाणेपि प्रतीयमान आत्मा व्यापक एवेत्यत्र लिङ्गमाह- परमाणुप्रमाणेपीति ॥ परमसूक्ष्मेपीत्यर्थः । लिङ्गान्तरमाह—स्पन इति । एतल्लिङ्गडयमर्थापत्त्या आत्मनो व्यापकत्वगमकमिति द्रष्टव्यम् ॥ देहादिष्वहमित्येवं भ्रमस्संसारहेतुकः॥ ३२ ॥ अन्तःप्रविष्टदशास्तेति मोक्षायोपादिशच्छुतिः । तस्माद्देहाद्यात्मवादानां युक्तचसहत्वात् प्रमाणशून्यत्वाञ्च देहादि- प्वहमभिमानो भ्रम एवेति सिद्धमित्युपसंहरति-देहादिष्विति ॥ संसार- हेतुकः संसारहेत्वविद्याहेतुक इत्यर्थः । सृष्टेषु देहादिष्वात्मनो- न्यस्य प्रवेशश्नुतेरपि समातादन्य आत्मवैष्टव्य इत्यभिप्रेत्याह- - ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [4उल्लासः, अन्तः प्रविष्ट इति । तथा च श्रुतिः-'अन्तः प्रविष्टश्शास्ता जनानाम् । एकस्सन् ‘बहुधा विचारः'* इति । मोक्षायेति सङ्घा- तविवेकायेत्यर्थः ॥ एवमेषा महामाया वादिनामपि मोहिनी ॥३३॥ यस्मात्साक्षात्कृते सद्यो लीयते च सदाशिवे । प्रकरणार्थमुपसंहरति-एवमेषेति ॥ एषा महेश्वरशक्तिः । ईश्व- रशक्तिकृतव्यामोहनिबन्धनैव वादिनां कल्पनेत्यत्र नियामक- माह-यस्मादिति । सदाशिवे साक्षात्कृते यस्मात् सद्यो लीयते तस्मान्मायामयी सर्वकल्पनेत्यर्थः ॥ देहेन्द्रियासुहीनाय मानदूरस्वरूपिणे ॥ ३४ ॥ ज्ञानानन्दस्वरूपाय दक्षिणामूर्तये नमः । तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इत्यस्य तच्छब्दार्थ प्रकटयन् अर्थमा- ह-देहेन्द्रियासुहीनायेति ॥ इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके ॥ ३५ ॥ प्रबन्धे मानसोल्लासे पञ्चमोल्लाससङ्गहः । पञ्चमश्लोकव्याख्यामुपसंहरति-इतीति ।। इति श्रीमानसोल्लासवृत्तान्ते पञ्चमोल्लासस्समाप्तः. * तै, आ. ३-१

·६. उल्लास..]
सव्याख्यम.
१.९
स्वप्ने विश्वं यथा तत्स्थं जाग्रत्यपि तथेति चेत् ।
सुषुप्तौ कस्य किं भाति कस्स्थायी तत्र चेतनः ॥१॥
आत्मनि परमेश्वरे स्वप्न इव दृश्यजातं, मायाशक्तिविलासक-
ल्पित एव जाग्रत्प्रपञ्चः ।
आत्मा चाधिष्ठानभूतो नित्य एको
निर्विकार इति देहाद्यात्मवादनिराकरणेन प्रतिपादितम् । तत्र
बौद्धाः स्थाय्यात्मा सद्रूपो न युक्तिपथमवतरति, अतः कथं वि-
ज्ञानशून्यपञ्चस्कन्धवादा ईश्वरमायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोह.
रूपाः? इति प्रत्यवतिष्ठन्ते--स्वप्ने विश्वमित्यादिना ॥ यथा विश्वं
दृश्यं सर्वं स्वप्ने तत्स्थमीश्वराधिष्ठितं तथा जाग्रत्यपि नित्यसिद्धे-
श्वराश्रयमिति यदभिमन्यते भवान् तदभिमन्यतां नाम ; तथापीदं
वक्तव्यम्-सुषुप्तौ कस्य द्रष्टुः किं तत्वं भाति ? तत्र सुषुप्तौ
कः स्थायी चेतनः ? न कोपि तत्र चेतनो न कस्यापि किमपि
भाति । अतो नास्ति त्वदभिमत आत्मेति शून्यवादी मन्यत
इत्यर्थः ॥ १॥
सर्वं च क्षणिकं शून्यं सर्वमेव स्वलक्षणम् ।
विज्ञानवादिमतमाह—सर्व चेति ॥ सर्वं च जगत् आत्मसहितं
क्षणमात्रं सत्, तथा सर्व शून्यं प्रागुत्तरक्षणयोरसत् । तथा
सर्व स्वलक्षणं स्वग्राह्यम्, न ग्राह्यग्राहकभेदवदित्यर्थः ॥
सवातः परमाणूनां मह्यम्वग्निसमीरणाः ॥ २ ॥
इदानीं पञ्चस्कन्धसमुदायमतमुपन्यस्यति-सङ्घात इति ॥ मह्य-
ब्वग्निसमीरणाश्चत्वारि भूतानि परमाणूनां चतुर्विधानां संघातः,
नारब्धावयवी, नापि परिणाम इत्यर्थः ॥ २॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [६. उल्लासः.
मनुष्यादिशरीराणि स्कन्धपञ्चकसंहतिः ।
स्कन्धाश्च रूपविज्ञानसंज्ञासंस्कारवेदनाः ॥ ३ ॥
अणुहेतुकं बाह्यसवातमुक्ता स्कन्धहेतुकमध्यात्मसवातमाह-
मनुष्यादीति ॥ के ते स्कन्धा इत्यपेक्षायामाह-स्कन्धाश्च रूपेति।।
रूप्यन्त इति रूपाणि विषयाश्चेन्द्रियाण्यपि ।
विषयन्द्रिययोर्ज्ञानं विज्ञानस्कन्ध उच्यते ॥४॥
उद्देशक्रमेण तेषां स्वरूपमुपदिशति-रूप्यन्त इति ॥ सवि-
षयाणीन्द्रियाणि रूपस्कन्धः । विज्ञानस्कन्धस्वरूपमाह-विषये-
न्द्रिययोरिति । ज्ञानमात्रं विज्ञानस्कन्ध इत्यर्थः ॥ ४ ॥
संज्ञागुणक्रियाजातिविशिष्टप्रत्ययात्मिका ।
पञ्चधा कल्पना प्रोक्ता संज्ञास्कंन्धस्य सौगतैः॥५॥
संज्ञास्कन्धस्वरूपमाह-संज्ञेति ॥ संज्ञा शब्दः, गुणो रूपादिः,
क्रिया तत्तत्कार्यजननसामर्थ्य, जातिरवच्छेदको धर्मविशेषः, विशि-
टप्रत्ययो नानावयवसंस्थाननिबन्धनप्रत्ययः । एवं पञ्चधा कल्पना
संज्ञास्कन्धस्य सौगतैः सौत्रान्तिकादिभिः प्रोक्तेत्यर्थः ॥ ५ ॥
गवां गौरिति संज्ञोक्ता जातिगोत्वं तु गोगतम् ।
गुणारशुक्लादयस्तस्य गच्छत्याद्यास्तथा क्रियाः॥६॥
शृङ्गी चतुष्पाल्लाङ्कली विशिष्टप्रत्ययो ह्यसौ।
एवं पञ्चविधा क्लप्तिः संज्ञास्कन्ध इतीर्यते ॥७॥
पञ्चधाकल्पनामुदाहरणेन व्युत्पादयति-गवामिति ॥ ७ ॥

·६. उल्लास:.]] सव्याख्यम्. रागाद्याः पुण्यपापे च संस्कारस्कन्ध उच्यते । सुखं दुःखं च मोक्षश्च स्कन्धस्स्यावेदनाह्वयः॥॥ संस्कारस्कन्धमाह--रागाद्या इति ॥ वेदनास्कन्धमाह-सुख- मिति । मोक्षो नाम निरुपलवविज्ञानसन्तानोदयः । मोहश्चेति पाठे विषयाद्याकारोपप्लुतविज्ञानसन्तान इत्यर्थः ॥ ८ ॥ पञ्चभ्य एव स्कन्धेभ्यो नान्य आत्मास्ति कश्चन । न कश्चिदीश्वरः कर्ता स्वगतातिशयं जगत् ॥९॥ आत्मा पञ्चस्कन्धातिरिक्तः कोपि स्थायी भविष्यतीत्याशक्य तत्सत्वे प्रमाणाभावान्मेवमित्याह-पञ्चभ्य एवेति ॥ पञ्चभ्य एव स्कन्धेभ्यो नान्य आत्मास्ति कश्चन । तथापि संहन्तुरभावे स- वातासिद्धेः संहन्तेश्वरोन्योभ्युपेयः, स एवात्मा भविष्यतीत्याशङ्खया- ह-न कश्चिदिति । स्वगत एवातिशयो यस्य तत्स्वगतातिशयं, नान्यक्रतातिशययोगीत्यर्थः ॥९॥ स्कन्धेभ्यः परमाणुभ्यः क्षणिकेभ्योभिजायते । पूर्वपूर्वक्षणादेव क्षणस्स्यादुत्तरोत्तरः ॥ १० ॥ स्वगतातिशयत्वमुभयविधेपि सङ्काते साधयति-स्कन्धेभ्य इति ॥ स्कन्धेभ्यः आध्यात्मिकसङ्घातोभिजायते, परमाणुभ्यो बाह्य इत्यक्षरार्थः । ईश्वरः किमन्यत्किमप्यनपेक्ष्य संहन्ता स्यात् ? अपेक्ष्य वा ? आद्ये दृष्ट- वेरोधः । न हि तक्षा दार्वादिनिरपेक्ष एव गृहसङ्घातकर्ता दृष्टः । न गुज्यते च, संहन्तृतायाः संहन्यमानसापेक्षत्वात्, तदभावे अनु. पत्तेः । द्वितीये स्वयं संहननसमर्थान् पदार्थान् संहन्यादीश्वरः, असमर्थान्वा ? नाद्यः, समर्थानामन्यानपेक्षत्वात्, अन्यथेश्वरस्यापि ·११२ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [६. उल्लासः. स्वप्रेरकान्तरापेक्षया प्रवृत्तिप्रसङ्गात् । एवं सत्यनवस्थाप्रसङ्गः न द्वितीयः, जलेनापि दध्युत्पादनप्रसङ्गात् । अतो न संहन्ता चेतनोन्यः कल्पनां लभत इति भावः । किञ्चाणूनां स्कन्धानां वा क्षणिकानां कुर्वद्रूपत्वेनाकुर्वत ईश्वरस्य सत्तानुपपत्तेः पूर्वपूर्वक्ष- णहेतुकः उत्तरोत्तरक्षणोभ्युपेय इत्याह-पूर्वपूर्वक्षणादेवेति ॥ १० ॥ पूर्वस्मादेव हि ज्ञानात् जायते ज्ञानमुत्तरम् । स एवायमिति ज्ञानं सेयं ज्वालेव विभ्रमः॥११॥ विषयविषयिणोपि ज्ञानस्य क्षणिकत्वात्तदपि न हेत्वन्तरसापे- क्षमित्याह-पूर्वस्मादेवेति ॥ ननु स एवायं घटः सोहं पुमानस्मी- त्येवं विषयविषयिणोः प्रत्यभिज्ञायाः स्थायित्वावगमात् कथं तहि- रुद्धं क्षणिकत्वमित्यत आह—स एवायमिति । ज्वालावनिरन्तरो- त्पत्तेः भेदाग्रहनिबन्धनो विभ्रमः प्रत्यभिज्ञेत्यर्थः ॥ ११ ॥ अस्ति भातीति धीन्तैिरात्मानात्मसु कल्प्यते। हानोपादानराहित्यादाकाशः किं प्रकाशते. ॥१२॥ उपसंहरति-अस्तीति ॥ आत्मानात्मसु विषयविषयिष्वित्यर्थः । सविकल्पकज्ञानं भ्रम इत्यर्थः । कुत इत्यत आह—हानोपादा. नराहित्यादिति । यथाप्रतिपत्ति संवादाभावादिति यावत् । तथा चाहेयानुपादेयस्याकाशवदवस्तुत्वात् न स्तोस्तित्वभाने इत्यर्थः ॥१२॥ इत्येवं बौद्धसिद्धान्ती भाषमाणो निषिद्धयते । पद्यमवतारयति- उपन्यस्तपूर्वपक्षमनूद्य निराकरणायोत्तरं इत्येवमिति ॥

·६. उल्लासः. सव्याख्यम. 'राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात् सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योभूत्सुषुप्तः पुमान् । प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥६॥" राहुग्रस्तति ॥ राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुमदृशः यः पुमान् प्रागस्वाप्स- मिति तस्मै नमः । यः पुमानात्मा करणोपसंहरणतः, इन्द्रियाणां विशे- पविज्ञानाकारहेतूनामुपसंहारात् कारणात्मनि लयात्, सुषुप्तोभूत् विशेष- विज्ञानरहितोभूत् । केनात्मना सुषुप्तो भवेदित्यपेक्षायामाह-सन्मात्र इति। स्वप्रकाशसत्तामात्र इत्यर्थः । यहा—करणोपसंहरणतः मुपुप्तः सन्मात्रो यः पुमानभूदिति सम्बन्धः । अर्थः पूर्ववत् । एवं सन्मात्रोपि स्वेन ज्योतिषा भासमानोपि तदानीं पूर्णप्रकाशात्मना न भासत इति । तस्यानवभासमानतां दृष्टान्तेन स्पष्टयति-राहुग्रस्तदिवा- करेन्दुसदृश इति । तत्र हेतुः-मायासमाच्छादनादिति । मायया अना- दितमोरूपया समाच्छादनात् आवृतब्रह्मात्मस्वरूपत्वादुपरक्तचन्द्रार्क- वद्यथावदनवभासमानोपि सन्मात्रः, न शून्यः क्षणिको वेत्यभिप्रायः । अथ कथमवगम्यते सुषुप्ती सन्नेव पुमानिति ? प्रत्यभिज्ञानप्रमाणा दित्याह–प्रागस्वाप्समिति । प्रबोधसमये अस्मात्प्रागेतावन्तं कालं सुखमहमस्त्राप्समिति प्रत्यभिज्ञायते । य एतावन्तं कालं सन्मात्री- भूवं न कमपि विशेषमज्ञासिघ सोहमिदानी प्रबुद्धो विप्रसृतकरणग्रा- मतया जागर्मीत्यात्मा प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् न शून्यः क्षणिको वेत्यभिप्रायः । तस्मा इत्युक्तार्थम् ॥ ६ ॥ अंस्यायमाशयः-- शून्यं चेन्जगतो हेतुः जगदेव न सिद्धयति ॥१३॥ " ·" Partner श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [६. उल्लास:. घटश्शून्यः पटश्शून्यः इति कैः प्रतिपाद्यते। श्लोकतात्पर्यार्थमाह-अस्यायमिति ॥ यदुच्यते बौद्धैः, जगहेतुत्वेनोपलक्षित ईश्वरः आत्मा नास्ति, शून्यमेव जगतः प्रागवस्थेति, तदनूद्य दूषयति-शून्यं चेदिति ॥ कस्माज्जगतोसिद्धिः शून्यहेतुकत्व इत्यत आह-घटः शून्य इति । यदुपादानकं हि यत्कार्य तत्तदात्मना प्रतीयते. उपादीयते.च, यथा सुवर्णोपादानकं कु- ण्डलादि सुवर्णात्मना ; तथा शून्योपादानकत्वे जगतः शून्यात्म- नैव व्यवहारः प्रसज्येत न सदात्मना ; सदात्मनैव तु व्यवही- यते सर्वैः, न शून्यात्मनेत्यर्थः । अकारणकार्योत्पत्त्यभ्युपगमे कार्या र्थिना उपादानप्रवृत्तिदर्शनविरोधात्, असत्पूर्वकत्वकल्पनायामसतः सदात्मतापत्तौ दृष्टान्ताभावात्, ‘कथमसतः सज्जायेत'* इति श्रु- तिनिरस्तत्वाञ्च, असत्कारणत्वपक्षो न प्रामाणिकैरादरणीय इति भावः ॥ १३ ॥ नैव भासेत शून्यं चेत् जगन्नरविषाणवत् ॥१४॥ वस्त्वर्थी किमुपादद्याद्भारातः किं परित्यजेत् । उक्तमेव सर्वव्यवहारविरोधं प्रपञ्चयति-नैव भासतेति ॥ यहा- शून्यकारणकं जगदपि शून्यमेवास्तु, व्यवहारस्तु संवृतिमात्रेण भविष्यतीत्याशङ्कच शून्यस्य निरुपाख्यत्वात् संवृत्यापि न व्यव- हारसिद्धिरित्यभिप्रेत्याह-नैव भासतेति । न हि नरविषाणं संव- त्यापि क्वचित्प्रतीयत इति भावः । उपादानपरित्यागयोः सिद्ध- विषयत्वाच्छून्यपक्षे किमुपादद्यात् किं वा परित्यजेदित्यर्थः ॥१४॥ को विदध्यानिषिद्धयेद्वा शून्यत्वात्स्वस्य चात्मनः॥ . *भा, 3. ६.२.२.

·सव्याख्यम्. ६. उल्लास:.] अवसीदेनिराकृतं तस्मात्सर्वमिदं जगत् । व्यवहार्यवद्वयवहर्तुरप्यभावात् शून्यवादे व्यवहारानुपपत्तिरि- त्याह-को विदध्यादिति ॥ शून्यवाददूषणमुपसंहरति-अवसीदे- दिति । निराकूतं निहतुकम् ॥ १५ ॥ स्कन्धानां परमाणूनां न सङ्घातयितास्ति चेत्॥१६ सातो न विना हेतुं जडा घटपटादयः । इदानीं पञ्चस्कन्धसङ्घातात्मवादं निराकरोति-स्कन्धानामिति ॥ सोयं प्रष्टव्यः-स्कन्धानां परमाणूनां सङ्घातकर्ता कश्चिदस्ति न वा ? अस्ति चेत् स स्थिरः क्षणिको वा ? आये, तवापसिद्धान्तः । द्वितीये सङ्घातोत्पत्तिक्षणासम्बन्धिनः सङ्घातयितृत्वानुपपत्तिरित्यभिप्रेत्य द्वितीयमनूद्य दूषयति-न सहातयितास्ति चेदिति । अस्य दूषणम्- सनातो न विना हेतुमिति । संहन्तारं हेतुं विना न सङ्घात- स्मिध्येत्, यतो घटपटादयः संहन्यमानाः पदार्था जडाः, स्वय- मेव संहननासमर्था इत्यर्थः । न हि लोके जडानां तन्तुवीरण- मृद्दार्वादीनां कुविन्दपुरुडकुलालतक्षाद्यनधिष्ठितानां स्वयमेव पटकट- घटरथाद्यात्मना संहन्यमानतोपलभ्यते । अतो दृष्टान्ताभावात्, प्रत्युत दृष्टान्तविरोधाच्च, निरात्मकस्कन्धवादोऽप्रामाणिक इति भावः ॥१६॥ महानुभावो भूयासमिति भ्रान्तश्च मन्यते ॥१७॥ आत्मापलापको बौद्धः किमर्थं चरति व्रतम् । क्षणिकात्मपक्षमङ्गीकुर्वतां बौद्धानामविवेकं प्रकटयन् असामञ्जस्यं तन्मतस्य सूचयति-महानुभाव इति ॥ भ्रान्तो दृष्टमात्रप्रत्ययः । व्रतं पारलौकिकं चैत्यवन्दनादीत्यर्थः । क्षणिकात्ममते कर्तुर्भोक्तु-

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [६. उल्लासः.
श्थैकस्याभावात् व्रताचरणं व्यर्थमिति तद्विधानशास्त्रं तस्य न
प्रामाणिकमिति भावः ॥ १७ ॥
प्रत्यभिज्ञा यदि धान्तिः भोजनादि कथं भवेत् ।।
यदुक्तं ज्वालाप्रत्यभिज्ञावत् सोहमिति प्रत्यभिज्ञा भ्रम इति तद-
नूद्य दूषयति-प्रत्यभिज्ञति ॥ १८ ॥
इष्टसाधनमेवैतदनं गतदिनान्नवत् ।
इति निश्चित्य वालोपि भोजनादौ प्रवर्तते ॥१९॥
कथं न भोजनादि भवेदित्यत आह–इष्टसाधनभिति ॥ अ-
यमर्थः-वस्तुनि दृष्टे पुरुषस्य तस्मिन् प्रवृत्तिर्वा ततो निवृत्ति-
र्वा जायत इत्येतदनुभवसिद्धम् । प्रवृत्तिनिवृत्ती च ममैतदनुकूलं
प्रतिकूलमिति बुद्धिनिबन्धने । यदुपभुज्यमानं स्वात्मनि मुग्वं
जनयति तदनुकूलतया प्रतीयते, दुःखननकं तु प्रतिकूलतयेति प्र-
सिद्धम् । तथाचानुपभुक्तसजातीये अकस्मादुपनते वस्तुन्यनुकूल-
त्वादिबुद्धयनुदयात् सहसा तत्र प्रवृत्तेरसम्भवात, यत्र सहसा
वस्तुदर्शनमात्रात् प्रवृत्त्यादि दृश्यते तत्र पूर्वानुभूतमजातीयत्वेन
लिङ्गेन तस्य स्वानुकूलत्वमननुकूलत्वं वानुमाय प्रवर्तते निवर्त ते
चेत्यङ्गीकार्यम् । एतच्च पूर्वोत्तरकालयोरतिविप्रकृष्टयोरनुगतस्यैक-
स्यानुसन्धातुरात्मनोऽभावे नोपपद्यत इति जीवनमपि
जीवनमपि दुर्लभ
क्षणिकात्मवादिन इति । विमतोऽयमोदनो मदिष्टसाधनं, ओदन-
त्वाद्गतदिनभुक्तोदनवदिति निश्चित्य बालोपि अर्भकोपि भोजनादौ
प्रवर्तते । अत आबालवृद्धमागोपपण्डितमविप्रतिपन्नं व्यवहारमार्ग-
मपलपन् बौद्धो दूरत एव परिहरणीयः श्रेय इच्छनिरिति
नावः॥ १९ ॥

·६. उल्लास:.] सव्याल्या. अवकाशप्रदातृत्वं आकाशार्थक्रिया यथा । तथैवार्थक्रिया पुंसः कर्तृत्वज्ञातृतादिका ॥ २० ॥ यदप्युच्यते बौद्धैः स्थायिनोर्थक्रियानुपपत्तेः क्षणिक एवात्मै- ष्टव्य इति, तदप्यविचारिताभिधानमित्यभिप्रेत्यात्मन्यर्थक्रियां ताव- साधयति-अवकाशेति ॥ न चावरणाभावमात्रत्वादाकाशस्य ना- र्थक्रियाकारित्वमिति वाच्यम्, आवरणाभावमात्रस्यापि निरधिष्ठान- स्यानुपलम्भान्, तदधिष्ठानतया कस्य चित्सत्ताङ्गीकारे तस्यैवाका- शत्वात् । तथा च पक्ष्यादेरुपगमे सति यदावियते, तदपगमे च यद्विवियते तदस्त्वाकाशाख्यं भावरूपं वस्विति गमयितव्यम् । ज्ञातृत्वकर्तृत्वे त्वात्मनः प्रसिद्धे । अतोर्थक्रियाकारित्वात् सत्त्व- सिद्धौ प्रागुक्तयुक्तया सिद्धमस्य स्थायित्वमिति भावः ॥ २० ॥ सुषुप्तिसमयेप्यात्मा सत्यज्ञानसुखात्मकः । सुखमस्वाप्समित्येवं प्रत्यभिज्ञायते यतः ॥२१॥ नन्वर्थक्रियासमय एव सत्त्वात्तामङ्गीकुर्वतो जाग्रत्स्वप्नयोस्सत्त्वेपि सुषुप्तावर्थक्रियाभावात् असत्त्वमात्मनः प्राप्तमित्यत आह-सुषुप्ति- समयेपीति ॥ प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्यं प्राक्साधितमेव । पूर्वोत्त- रक्षणयोरेकस्य द्रष्टुस्सद्भावानङ्गीकारात सादृश्यग्राहकाभावात् बौ- बस्य प्रत्यभिज्ञाभ्रमोपि न सिद्धयतीति न तस्या भ्रमत्ववाचो- युक्तियुक्तेति भावः ॥ २१ ॥ प्रत्यभिज्ञायत इति प्रयोगः कर्मकर्तरि । आत्मा स्वयम्प्रकाशत्वाजानात्यात्मानमात्मना। सुखमिति प्रत्यभिज्ञायत इति वदता आत्मनो विषयत्वमुक्तं, ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [६. उल्लास:. कर्मप्रत्ययनिर्देशात् । तथा च वेदान्तिनस्तव स्वयजयोतिरात्मेत्य- भ्युपगमविरोध इति कस्यचिदाशङ्का परिहरति-प्रत्यभिज्ञायत इति ॥ प्रयोग इति । मुच्यते वत्सः स्वयमेवेतिवत् कर्मकर्तरि- प्रयोगात् न स्वप्रकाशत्वाभ्युपगमविरोध इत्येतत्स्पष्टयति-आत्मे- ति ॥ २२॥ सुषुप्तौ मायया मूढः जडान्ध इव लक्ष्यते। अप्रकाशतया भाति स्वप्रकाशतयापि च ॥२३॥ एवं तात्पर्यवर्ण नेनात्मनो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावतामुपपाये- दानीं राहुग्रस्तेत्यक्षरार्थमर्थतो वर्णयति-सुषुप्तावित्यादिना ॥ जड- त्वमचेतनत्वं, अन्धत्वमज्ञातृत्वमिति भेदः । अतो विशेषविज्ञानाभा- वादप्रकाशतया भाति, स्वरूपविज्ञानस्य विलोपाभावात् स्वप्रका- शतयापि चाभातीत्यर्थः ॥ २३ ॥ जडात्मनि च देहादौ साक्षादीशो विविच्यते । एतावता पूर्वाध व्याख्यातं, उत्तरार्धाद्यपादार्थमाह-जडात्म- नीत्यादिना ॥ देहेन्द्रियमनोबुद्धिषु जडेपु स्वपरव्यापारानभिज्ञेषु योहमद्राक्षं सोहं निघ्रामि, शृणोमि, वच्मि, मन्ये, जानामि, गच्छामि, तिष्ठामि, लङ्घयामीति सर्वावभासकतया प्रत्यभिज्ञाता आत्मा सा- क्षादीश्वर इति विविच्यत इत्यर्थः ॥ एषव मोहिनी नाम मायाशक्तिर्महेशितुः ॥२४॥ मोहापोहः प्रमातॄणां मोक्ष इत्यभिधीयते। एवं नित्यशुद्धत्वादिलक्षणेश्वरस्वभावत्वमात्मनो ययाऽऽव्रीयते, यस्याश्चास्तमये भेदकाभावात् विद्यावतां संसारबन्धनिवृत्तिः, एषैव - .

·उलास.J सव्याख्यम्, १६ मोहिनी मायाशक्तिः, यया मोहिता बौद्धाः नैरात्म्यवादमुपगता इत्युपसंहरति-एषैवेति ॥ अवस्थात्रयनिर्मुक्तो दोषादिभिरनाविलः॥ २५ ॥ प्रबोधसमये प्रत्यभिज्ञायमानस्यात्मनः स्वरूपमाह-अवस्था- त्रयेति ॥ अवस्थात्रयसाक्षित्वादेवावस्थात्रयवर्जितः । एवमपि देहा- दिभिरनाविलोऽकलुपितः साक्ष्यसम्बन्धकृतदोषरहितोऽसङ्गत्वादित्यर्थः ॥ इषीक इव सन्मात्रो न्यग्रोधकणिकोपमः । बाह्याबाह्यदळोन्मुक्तकदळीकन्दसन्निभः ॥ २६ ॥ अस्यात्मनः सदैकरूपत्वमिन्द्रियागोचरत्वं च दृष्टान्ताभ्यामाह- इपीक इवेति ॥ मुअतृणपुञ्जान्तश्शलाका इपीकेत्युच्यन्ते । अस्य शब्दस्योभयलिङ्गत्वेन पुंस्त्वेन निर्देशः । तस्यान्तरेवोपलभ्यत्वं द. ष्टान्तेनाह-बाह्यादिति ॥ २६ ।। निरंशो निर्विकारश्च निराभासो निरञ्जनः । पुरुषः केवलः पूर्णः प्रोज्यते परमेश्वरः ॥ २७ । उक्तदृष्टान्तवशादेव सावयवत्वपरिच्छेदविकारित्वादि स्यादिति शङ्कां वारयति-निरंश इत्यादिना ॥ निराभासो जन्यज्ञानाविष- यः । निरञ्जनो निर्लेपः । केवलः उपाधिसंसर्गरहितः । पूर्णोपरि च्छिन्नः । एवंविधः परमेश्वर एव पुरुष आत्मा, आत्म पुरुष एव परमेश्वरः प्रोच्यते सर्व वेदान्तेष्वित्यर्थः ॥ २७ ॥ वाचो यत्र निवर्तन्ते मनो यत्र विलीयते । एकीभवन्ति यत्रैव भूतानि भुवनानि च ॥ २८ ।

·- १२. श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [६. उल्लास:. समस्तानि च तत्त्वानि समुद्रे सिन्धवो यथा । कश्शोकस्तत्र को मोह एकत्वमनुपश्यतः॥२९॥ उक्तलक्षणेश्वरात्मनः सर्वप्रपञ्चधर्मविलक्षणस्वभावत्वं श्रुत्युक्तं विशदयति-वाचइति ॥ तथा च श्रुतयः ‘यतो वाचो निव- र्तन्ते । अप्राप्य मनसा सह '* 'आत्मेत्येवोपासीतात्र ह्येते सर्व एकं भवन्ति में 'परेव्यये सर्व एकीभवन्ति ' 'यथास्यैव प्रज्ञायै सर्वाणि भूतानि एकं भवन्ति तद्व्यख्यास्यामः' अथा- स्मिन् प्राण एवैकधा भवति' इत्याद्याः ॥ २८ ॥ जीवानामुपाधिपरित्यागेन ब्रह्मात्मैकतापत्तिप्रतिपादक श्रुत्यर्थमाह- समस्तानि चेति ॥ तत्त्वानि जीवाः । तथा च श्रुतिः- यथा नद्यस्स्यन्दमानास्समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामरूपे विहाय । तथा विद्वान्नामरूपाद्विमुक्तः परात्परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ||** इति एवमेकात्मत्वं पश्यतो निखिलबन्धनिवृत्तिरित्यत्रापि श्रुतिमुदा- हरति-कः शोकस्तत्रेति ॥ यस्मिन् सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः । तत्र को मोहः कश्शोक एकत्वमनुपश्यतः ।। इति ईशावास्योपनिषन्मन्त्रोनेनोक्तः ॥ २९ ॥ वाव्यवाचकरूपत्वात् सविकल्पोपि सन्नहम् । देहादीनां व्यपोहेन सम्भवेनिर्विकल्पकम् ॥३०॥ - कथमेवलक्षण आत्मा स्यात्, तस्य नामरूपप्रपञ्चाधिष्ठानत्वेन *ते. उ. २.४. का. उ. ३-४, बृ. उ. ३-४-२. का, उ. ३.३. मु. उ. ३-२-७. **मु. उ. ३-२.८

·७. उल्लासः.]
वा तदुपादानत्वेन वा तदन्तःपातित्वादित्यत आह-वाच्यवाचक-
रूपत्वादिति ॥ ३० ॥
असन्नेव भवेद्विद्वानसद्ब्रह्मेति वेद चेत् ।
अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद सन्तमेनं ततो विदुः ॥३१॥
देहादिव्यपोहस्य शून्यावसानत्वात् कथं निर्विकल्पकात्मसिद्धि-
रित्याशय विचारपूर्वकं श्रुत्या निर्विकल्पकात्मसत्तानिर्धारणान्म-
वमित्याह-असन्नेवेति ॥ यः कोपि असन्नास्ति ब्रह्मेति वेद चेत् सो-
प्यसन्नेवाविद्यमान एव भवति, ब्रह्मण एवात्मत्वात् तस्य ना-
स्तित्वे स्वस्यैव नास्तित्वापातादित्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ३१ ॥
इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके ।
प्रवन्धे भानसोल्लासे षष्ठोल्लासस्य सङ्ग्रहः ॥३२॥
षष्ठश्लोकव्याख्यामुपसंहरति--इतीति ॥ ३२ ॥
इति मानसोल्लासवृत्तान्ते षष्ठोल्लासः ।।
प्रत्यभिज्ञावलादात्मा स्थायी निर्धार्यते यदि ।
का नाम प्रत्यभिज्ञैषा किं वा तस्याः प्रयोजनम्॥
प्रत्यभिज्ञाबलादात्मनः स्थायित्वमुक्तम्, तत्र प्रत्यभिज्ञायाः प्र-
नाणत्वमाक्षिपति-प्रत्यभिज्ञाबलादिति ॥ १ ॥

·१२२ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [७. उल्लासः प्रत्यक्षादिप्रमाणेषु प्रत्यभिज्ञा न पट्यते । कथं तस्याः प्रमाणत्वं इति पृच्छन् प्रबोध्यते॥२॥ का नाम प्रत्यभिज्ञेत्याक्षेपार्थं प्रकटयति-प्रत्यक्षादीति ॥ इ. न्द्रियार्थसन्निकर्षमात्रजन्यज्ञानविशेषः प्रत्यक्षम्, न प्रत्यभिज्ञा तथ विधा, तस्यां संस्कारस्यापि कारणत्वात् । अतः प्रत्यक्षं ताव भवति प्रत्यभिज्ञा । अनुमानादिप्वस्याः प्रसङ्ग एव नास्ि अर्थसम्प्रयोगस्यापि कारणत्वात् । नापि स्वतन्त्रमिदं प्रमाणान्त- रम् । तस्मान्न प्रत्यभिज्ञा आत्मनस्स्थायित्वे प्रमाणमित्यर्थः एतत्परिहारायोत्तरश्लोकमवतारयति इति प्रच्छन् प्रबोध्यत इति ॥२॥ "बाल्यादिष्वपिजाग्रदादिषुतथा सर्वास्ववस्थास्वपि व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तस्स्फुरन्तं सदा । स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रय तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥ ७' यः भजतां शिष्याणां स्वात्मानं प्रकटीकरोति, कया ? भ- द्रया कल्याणकारिण्या मुद्रया तर्कमुद्रया प्रकटीकरोति, व्याख्या- नमुद्राप्रदर्शनेन शिष्याणां स्वात्मतत्त्वं साक्षात्कारयति, तस्मै श्रीगुरुमूर्तय इत्यन्वयः । किंलक्षणं स्वात्मानं ? सदा सर्वदा अहमित्यन्तःस्फुरन्तं अहमिति प्रत्यग्रूपेण शरीरान्तःस्फुरन्तं प्रकाशमानमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-अहमित्यनिदं चिदात्मनि जादात्म्येनाध्यस्तमविद्याकार्यमन्तःकरणमुच्यते । तच्चाहमित्येवमा- कारया स्ववृत्या स्थूलदेहपर्यन्तं प्रसर्पति । तथा च स्वाध्य.

·७. उल्लास:.] सव्याख्यम १२३ स्ताहकारात्मनावभासमानमेवात्मानमहङ्कारगतेदमंशापोहेन विविच्य स्वं स्वाभाविकं ब्रह्मरूपं पूर्णमात्मानं प्रकटीकरोति । तत्र विवेक- प्रकारं दर्शयन्नात्मानं विशिनष्टि-बाल्यादिप्विति । बाल्यको- मारयौवनवार्धकेषु तथा जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु तथान्यास्वपि सर्वासु मूर्ऋतुरास्वास्थ्यसस्वनिस्स्वाद्यनेकावस्थासु, किंलक्षणासु ? व्याव- त्तासु प्रतिप्रत्ययकालं भिन्नासु अनुवर्तमानमभिन्नमहमाकारानुरक्त- देहेन्द्रियादेरनेकविधपरिणामवतः सर्वावस्थस्य सदैकरूपोऽपरिणममानः सन् अवभासकश्चिदानन्दायब्रह्मरूप आत्माहमस्मीति जानते- ति शिष्यान् बोधयन्तमित्यर्थः ॥ ७ ॥ एतदुक्तं भवति- भातस्य कस्य चित्पूर्वं भासमानस्य साम्प्रतम् । सोयमित्यनुसन्धान प्रत्यभिज्ञानमुच्यते ॥ ३ ॥ श्लोकतात्पर्य वक्तुमारभते—एतदुक्तं भवतीति ॥ तत्र 'का नाम प्रत्यभिज्ञा' इति किं प्रश्नः कृतः ? उत आक्षेपः ? इति पूर्ववादी प्रष्टव्यः । तत्राद्यस्योत्तरमाह-भातस्येति ॥ कस्य चित्पदार्थस्य पूर्व क्वचिद्भातस्यावगतस्य साम्प्रतमिदानी भासमान- स्यावगम्यमानस्य सोयमिति सामानाधिकरण्येन यदनुसन्धानं तत्प्र- त्यभिज्ञानमुच्यते । पूर्वोत्तरदेशकालवैशिष्टयांशपरित्यागेनानुगतावि- शिष्टवस्तुमात्रानुसन्धान प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः ॥ ३ ॥ तद्देशकालाकारादीनवधूयानुषङ्गिकान् । यथैकं वस्त्वनुस्यूतं प्रत्यभिज्ञानमात्मनः ॥ ४ ॥ उक्तं च बाह्यार्थगोचरं प्रत्यभिज्ञानं सप्रकारमनूद्यात्मनि तद्द- र्शयति-तद्देशेति ॥ आकारोवयवसंस्थानविशेषः । आनुषङ्गिकान् ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [७. उासः अन्यतःप्राप्तान् अस्वाभाविकानिति यावत् । यथैकं वस्त्वनु- स्यूतमवगम्यते तथात्मनः प्रत्यभिज्ञानं भवतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ मायानुषङ्गसञ्जातकिञ्चित्वाद्यपोहनात् । सर्वज्ञत्वादिविज्ञानं प्रत्यभिज्ञानमात्मनः॥५॥ दाान्तिकमात्मप्रत्यभिज्ञानमुपपादयति--मायेति ॥ पदार्थपरि- शोधनदशायामनृतजडपरिच्छिन्नानात्मतद्धर्मविलक्षणतया अपरिच्छिन्न- ज्ञानरूपेण . सम्भाषितस्य वाक्यार्थावगमसमये मायातत्कार्याध्यास- निबन्धनकिञ्चित्त्वादेरध्यस्तांशापोहेनापोहनात् सर्वज्ञत्वादिविज्ञानम् । आदिशब्दादनन्तानन्दरूपता गृह्यते । अपरिच्छिन्नज्ञानानन्तानन्द- रूपसाक्षात्कार आत्मनः प्रत्यभिज्ञानमित्यर्थः ॥ ५ ॥ पूर्वजन्मानुभूतार्थस्मरणान्मृगशाबकः । जननीस्तन्यपानाय स्वयमेव प्रवर्तते ॥ ६ ॥ प्रश्नोत्तरमुक्ता आक्षेपः पूर्व मेव प्रत्यभिज्ञा यदि भ्रान्तिभैं- जनादि कथं भवेत् ' इत्यनेन परिहृत इति मत्वा आत्मनः स्थायित्वं साधयति--पूर्वजन्मेति ॥ मृगशाबको मृगबालकः सद्यो- जातः तत्कालमेव जननीस्तन्यपानाय स्वयमेव यत्प्रवर्तते तत्पूर्व- जन्मानुभूतार्थस्मरणादेव, अन्यथा अनुधावनायामपि प्रवर्ते तेत्यर्थः । तथा च बाल्यादिस्थाविरान्तं विपरिणममानेपि देहे यथात्मा न वि- परिणममानो भिन्नास्ववस्थास्वभिन्नः तथा देवतियङ्गनुप्यादिक्रममा- व्यनेकशरीरेषु जायमानेप्वजायमानो म्रियमाणेष्वम्रियमाण एवात्मेति तस्य सिद्धा .नित्यतेत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥ तस्मानिश्चीयते स्थायीत्यात्मा देहान्तरेष्वपि ।

·७. उमास:.]
१२५
स्मृति विना न घटते स्तन्यपानं शिशोर्यतः॥७॥
आत्मनः स्थायित्वोपपादनमुपसंहरति-तस्मादिति ॥ एतदुक्तं
भवति–पूर्वानुभूतविषयसंस्कारवशादनुभूतसजातीयदर्शने पूर्वानुभूतवि-
षयस्वभावं स्मरन् परिदृश्यमानविषयेपि तज्जातीयत्वेन लिङ्गेना-
स्यापि ताहक्स्वभावतां कल्पयन् उभयवस्त्वनुभवकालानपायिनमेक-
मात्मानं प्रत्यभिजानाति पुमानिति । एवं च सति प्रत्यभिज्ञा प्रमा-
णमेव, सा च प्रत्यक्षेन्तर्भवति, सामग्रीभेदस्य प्रत्यक्षव्यक्तिभेदनि-
यामकत्वेन जात्यन्तरगमकत्वाभावात् । न हि दोषसंस्कारसहित-
सम्प्रयोगजन्यं भ्रान्तिज्ञानमप्रत्यक्षं भवति । तस्मात् प्रत्यभिज्ञानं
प्रत्यक्ष प्रमाणमिति स्थितम् ॥ ७ ॥
.
पूर्वत्रानुभवे काले स्मृतिकाले परत्र सन्।
आत्मा संस्काररूपेण स्मरत्यर्थं स्वनिष्ठितम् ॥६॥
उक्तमेवार्थ विशदयति--पूर्वत्रेति ॥ स्मृतिकालः प्रागनुभूतस्या-
नुभूतत्वेनानुभवकालः । उभयकालेपि सन्नात्मा संस्काररूपेणा-
व्यक्तरूपेण स्वनिष्ठितं स्वगतमर्थं स्मरति प्रत्यभिजानातीत्यर्थः ॥८॥
प्रत्यभिज्ञेति भावानां स्मृतिश्चेदभिधीयते ।
आत्मस्थैर्ये प्रमाणत्वं स्मृतिश्च प्राप्नुयात्कथम्॥९॥
स्मरतीत्यत्र यथाश्रुतमादाय पूर्वपक्षी प्रत्यवतिष्ठते-प्रत्यभिज्ञे-
ति ॥ स्मृतेरप्रमाणत्वस्य सर्ववादिसम्मतत्वादित्यर्थः ॥ ९ ॥
स्मृतौ प्रकाशो नार्थस्य न चाप्यर्थस्य निश्चयः।
न चाप्यर्थानुभवयोरगुल्योरिव सम्भवेत् ॥१०॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् ७. उल्लास:. स्मृत्यप्रामाण्यं स एव साधयति-स्मृताविति ॥ स्मृतिर्न प्र. त्यक्ष प्रमाणं यतीर्थस्य स्मृतौ प्रकाशो यथावस्थितस्वरूपावभा- सो नास्ति । नाप्यनुमानादिरूपमित्याह-न चापीति । निश्चयः सद्भावनिश्चयः । न हि स्मरणदशायामर्थसत्तानिश्चयोस्तीत्यर्थः । 'न चार्थानुभवस्य च' इति यदि द्वितीयपादपाठो लभ्यते तदा उत्त- राध सुसङ्गतं भवति । पूर्वानुभूतार्थानुभवस्य वा न च स्मृतौ प्रकाशः, तस्य नष्टत्वादिति तस्यार्थः । अत एव नोभयोरपि प्रकाशः सम्भवेदित्याह-न चापीति । अङ्गुळ्योरिवति व्यतिरे- कदृष्टान्तः ॥ १० ॥ नानुभूतिविशिष्टस्य पदार्थस्य च दण्डिवत् । सर्वत्राप्येवमित्येवं प्रसङ्गादिति तच्छृणु ॥ ११ ॥ तथाप्यन्यतरविशिष्टस्यान्यतरस्मृतौ प्रकाशो भविष्यतीत्याशङ्कय तदपि दुर्घटम्, अतिप्रसङ्गादित्याह-नानुभूतीति ॥ चकारात् पदार्थविशिष्टानुभूतिगृह्यते । पदात्पदार्थस्मृतावप्यनुभवविशिष्टार्थप्रका- शप्रसङ्ग इत्यर्थः । निराकरोति तच्छृण्विति ॥ ११ ॥ प्राक्तनानुभवे नष्टे तदवष्टम्भसम्भवात् । संस्कारसंज्ञात्सामग्रयात् पौरुषाजायते स्मृतिः ॥ न वयं स्मृति प्रमाणं ब्रूमः, किन्तु स्मृत्यन्यथानुपपत्तिमात्मस्थै- ये प्रमाणमभ्युपगच्छामः, अतो न कोपि भवदुक्तदोपोस्मन्मते इ. त्यभिप्रेत्य स्मृत्युत्पत्ती तावत्सामग्री दर्शयति-प्राक्तनानुभव इति ।। पूर्व यदा कदाचिज्जातोनुभवः प्राक्तनानुभवः, तस्मिन्नष्टे सति तद- वष्टम्भः प्राक्तनानुभवाश्रयः तस्मिन् सम्भवो यस्य तथा । संस्कार इति संज्ञा यस्य, तस्मात् सामग्रयात् समग्रभावात् असाधारणकार- ·६. उल्लास:.] सव्याख्यम्. णादिति यावत् । पौरुषात् पुरुषेण चैतन्यप्रधानेन प्रमात्रेश्वरेण चा- विष्ठितादित्येतत्, एवंलक्षणात् सामग्रचात् स्मृतिर्जायते ॥ १२॥ आवेद्यानुभवे नष्टे तदीयं विषयं प्रति । अनुभावकमात्मानं बोधयत्यनपायिनम् ॥१३॥ एवं जायमाना स्मृतिः किं करोत्येतदाह---आवेद्येति ॥ आवे- द्यस्य सम्यग्वेदनीयस्यानुभवे नष्टे तदीयं विषयमावेद्यं प्रति यः पूर्वमनुभावकोनुभवितात्मा तमात्मानमनपायिनं नित्यमेकं बोधयति ज्ञा- पयति स्मृतिरिति शेपः । तथा च पूर्वानुभवजनितसंस्कारात् पू- र्वानुभूतं विषयं स्मरन्निदानींतनविषयानुभवसमनन्तरमेवम्मन्यते पुरुषः- योहं पूर्व हस्तिनरतुरगादिसडुलं राज्यमन्वभूवं सोहमद्य हिमगिरि- कुहरगुहापरिसरप्रपतन्मन्दाकिनीघोषमनुभवामीत्यात्मानं प्रत्यभिजानाति। एवं जन्मान्तरीयमपि विषयं स्मरञ्जन्मान्तरीयमप्यात्मानं प्रत्यभि- जानाति पुमानिति स्मृतिहारत्वात् प्रत्यभिज्ञानस्य स्मृतिरेव प्रत्य- भिजेत्यभिहितमिति भावः ॥ १३ ॥ विषये च प्रमुषिते नष्टे चानुभवे सति । स्वविश्रान्तं स्मरत्यर्थं देवोऽप्रमुषितस्सदा ॥११॥ वेद्यवेदनयोावृत्तावपि वेदिता न व्यावर्त ते, अतोपि वेदि- तात्मा नित्य इत्याह-विषये चेति ॥ प्रमुषिते नष्टे स्वविश्रा- न्तं स्वात्मनि संस्काररूपेण विलीनमित्यर्थः, देव आत्मा अप्र- मुषितोऽनन्तर्हितः ॥ १४ ॥ प्रमोषणं प्रमातॄणां मायया तमसा कृतम् । मायाविद्ये प्रभोशाक्ती भानोश्छायाप्रभोपमे ॥१५ १ ·110 श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [६. उल्लासः कथं देवोऽप्रमुषितः सदैवेत्युच्यते ? तस्य सुषुप्तिप्रळययोः प्र- मोषणसम्भवादित्यत आह-प्रमोषणमिति ॥ मायिकमेवात्मनः प्र- मोषणं न पारमार्थिकं, तच्च विशेषाकारानवभासमानं न स्वरू- पनाशरूपम् । तस्मादविद्यातत्कार्योपाध्यविवेकादुपाधिषु प्रलीयमानेषु आत्मापि प्रलीनो नष्ट इति भ्रम इत्यर्थः । मायारूपोपाधेरा- त्मावरणस्यानादिभावरूपत्वेनानुच्छेद्यत्वादात्मनो मोक्षाभावप्रसङ्ग इत्या- शङ्कय विद्यापोद्यत्वान्मायाया अविद्यामात्रत्वात् तस्याश्चानिर्वचनीय- त्वान्नोक्तदोष इत्यभिप्रेत्य मायाविद्ययोरेकत्र पूर्वापरभावेन सङ्गति- माह-मायाविद्ये इति । प्रभोरात्मन ईश्वरस्य शक्ती सामर्थ्य, आभ्यां बन्धमोक्षौ भवतः स्वात्मन्यनुभवति इत्यनयोश्शक्तित्वमुप- चारादुच्यते, न वस्तुतः ; यतोऽसङ्गस्यालुप्तप्रकाशस्वभावस्याविद्या त्मकमायाश्रयत्वं व्याहतं, ज्ञानस्वरूपस्य चागन्तुकज्ञानानपेक्षत्वात् तदाश्रयत्वायोगः । अत्र दृष्टान्तमाह-भानोरिति । छाया राहुः । यथा राहुवस्तुतो भान्वसम्बद्धोपि तत्सम्बन्धितया प्रती- यमानः तदाच्छादकः । एवं मायापि वस्तुत आत्माऽसम्बन्धिन्य- प्यात्मतत्त्वाच्छादिका । प्रभादृष्टान्तस्तु स्वरूपस्यैव सतः केन चि- निमित्तेन धर्मित्वव्यवहारसिद्धयर्थः ॥ १५ ॥ सर्वानाच्छादयेन्माया विद्या व्याक्षिप्य दर्शयेत् । प्रत्यभिज्ञैव सर्वेषां प्रमाणानां च साधनम् ॥१६॥ उक्तयोर्मायाविद्ययोः कार्यमाह-सर्वानिति ॥ प्रमातृनित्यर्थः । व्याक्षिप्य व्यावृत्य उदास्येत्यर्थः । कथं सर्वावरणभूतां माया- मपावृत्य जीवानां तवं विद्या दर्श येत्, तस्या जडत्वात्, जडा हि विद्या, अन्तःकरणवृत्तिरूपत्वात् तस्या इत्याशङ्कयाह-प्रत्य- मिझैवेति । सर्वेषां प्रमाणानां, चकारादप्रमाणानां च, साधनं ·सव्याख्यमः यः ५. उशास:.] साधकं प्रत्यभिज्ञैव, प्रत्यभिज्ञायते सर्वेष्ववभासेष्वनुस्यूततयावगम्यत इति प्रत्यभिज्ञा, साक्षी, स एव सर्वविज्ञानसाधक इत्यक्षरार्थः । वेद्यायास्वरूपतो जडत्वेप्यशेषविज्ञानाधिष्ठानसाक्षिचैतन्यव्याप्ततया तप्तायःपिण्डवदापन्नप्रकाशत्वात् सा मायानिवारणसमति भावः । यद्वा-कथमवगम्यते 'विद्या व्याक्षिप्य दर्शयेत्' इति? तबाह-प्र- त्यभिज्ञैवेति । सर्वेषां प्रमाणानां प्रमाणवृत्तीनां या प्रत्यभिज्ञा इदमज्ञासिषमहमित्याकारा सा साधनं विद्यारूपप्रमाणवृत्तिस्वभाव- साधकं, विद्याया विषयावरणतिरोधानसामर्थ्य प्रत्यायकमित्यर्थः । अथ वा-केयं विद्या? या अविद्यां व्याक्षिप्य सर्वेषां तत्त्वं प्रदर्शयेदित्याकाङ्क्षायामाह- -प्रत्यभिज्ञैवेति । प्रतिप्रत्ययं प्रतिविषयं च प्रकाशकतया प्रत्यभिज्ञायते प्रकर्षणाभितोनवच्छेदेन ज्ञायते प्रत्यगात्मा साक्षी सा प्रत्यभिज्ञा, यतः सर्वप्रमाणानां साधनं सर्वप्रमाणवृत्तान्ताभिज्ञानात्मकमित्यर्थः ॥ १६ ॥ ईश्वरोन्योहमप्यन्य इति विच्छेदकारिणीम् । व्याक्षिप्य विद्यया मायामीश्वरोहमिति स्मृतिः॥ तामेव प्रत्यभिज्ञा स्वरूपतो निर्दिशति-ईश्वरोन्य इति । स्मृतिः प्रत्यभिज्ञेति शेषः । यद्वा-मायास्वभावमनूद्य तस्या विद्ययापबाधने सति स्वयमेव स्वरूपाविर्भावः प्रत्यभिज्ञेति दर्शय- ति-इश्वरोन्योहमिति ॥ १७ ॥ ईषत्प्रकाशोभूदीशो मायायवनिकावृतः । सम्यगावरणापाये सहस्रांशुरिव स्फुरेत् ॥१८॥ विद्यया अविद्यामात्र बाध्यते न स्वरूपं प्रकाश्यत इत्येत- सपश्चयति-पत्यकाश इति ॥ मायैव यवनिका तिरस्करिणी.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [७. उल्लासः. मेघावरणापाये यथा सहस्रांशुः सूर्यः सदा स्वसिद्धप्रकाशेनैव स्फुरति, एवं मायावरणस्य विद्ययापाये जाते स्वतस्सिद्धप्रकाशे- नैवात्मा स्फुरेत् । तथा च पूर्वसिद्धस्फुरणेनैव यथावत्स्वरूपा- भिव्यक्तिमात्रं प्रत्यभिज्ञेत्यभिप्रायः ॥ १८ ॥ न कारणानां व्यापारात् प्रमाणानां न वा पुनः। प्रत्यभिज्ञापनं नाम मोहापसरणं परम् ॥१९॥ कथं पूर्वसिद्धस्वरूपमात्रं प्रत्यभिज्ञानमुच्यते, आगन्तुकमेव किञ्चिद्धर्मरूपं कथं नेष्यत इत्याशय, तत्कि कारणव्यापारात् प्रमाणव्यापाराद्वा स्यादिति विकल्प्य क्रमेण निराकरोति-न कारणानामिति ॥ कारणव्यापारादुत्पाद्या न प्रत्यभिज्ञा, न पुनः प्रमाणव्यापारात् ज्ञाप्येत्यर्थः । किन्तर्हि ? मोहापसरणं परं अभि- व्यक्तिकारणमित्यर्थः ॥ १९ ॥ यावन्ति सन्ति मानानि व्यवहारप्रवृत्तये । तेषां मोहापसरणात् व्यापारोन्यो न विद्यते ॥२० - विद्यया आत्मावभासः स्वतस्सिद्धः, आवरणतिरोधानमेव मा- नकृत्यमित्येतत्सर्वप्रमाणसाधारण्यप्रतिपादनेन साधयति-यावन्ति स- न्तीति ॥ अयं भावः-अयं घट इत्येवं प्रमाणेनावभासमाने घटे प्रमाणजनितातिशयः किमपूर्वधर्मोपजनिः १. किं वा तद्गतयत्किञ्चि- निवृत्तिः ? इति विवेक्तव्यम् । आद्यपि, किं स्फुरणरूपस्य ? किं वा ज्ञाततादिरूपस्य ? नाद्यः स्फुरणस्य चेतनतया जडे घटे जन्मानुपपत्तेः, घटज्ञानवानहमिति ज्ञातरि प्रमाश्रयत्वानुभवानुपप- तेश्र । जानातिक्रियाया ज्ञातृगामित्वेपि फलस्थ प्रमाया विषय- गतत्वमेव वक्तव्यं, घटस्तिष्ठतीतिवत् घटः स्करतीति स्फरणस्य ·५. उमासः.] 'सब्यालय घटकर्तृकत्वप्रतीतेरिति चेत्, मैवं, घटो मम स्फुरतीति ज्ञातुरेव स्फुरणधर्मवत्त्वानुभवात् । ज्ञातारो हि ममेदानीमिदं स्फुरति न स्फुरतीति वा व्यवहरन्ति, नार्थः कदाचिदपि । किञ्च-अनु- भवस्य स्वाश्रय एव संस्कारजनकत्वनियमात् संस्काराश्रय एव स्मृत्युत्पत्तिनियमाञ्च ज्ञातरि विषयस्मरणाभावप्रसङ्गस्स्यात्, तथा च ज्ञातुरर्थस्मृत्यभावात् तस्य तद्विषयव्यवहारलोपाज्जीवनमपि दुर्घटमित्यनाशकनीय एवायं पक्षः । न द्वितीयः ; ज्ञातता नाम द्रव्यं, गुणो वा, कर्म वा, सामान्यं वा, यत् विषये ज्ञानेन जन्यत इत्यभ्युपगम्यते । सर्वथापि नोपपद्यते । एषामतीन्द्रियत्वे तदा- धारो विषयोपि न स्फुरेदिति ज्ञातो मया घट इति व्यवहा- रानुदयप्रसङ्गः । इन्द्रियग्राह्यत्वे तु घटगतालोकरूपादिवदन्यवे- द्यतापि स्यात् । किञ्च-तत्र स्वजनकज्ञानेन ज्ञाततावभासते ? ज्ञानान्तरेण वा ? नाद्यः, जन्मावभासयोर्योगपद्याभावात्, क्रमेण तु ज्ञानस्य विरम्य व्यापारवत्त्वानुपपत्तेः । ज्ञानान्तरेणावभासमाने तस्यापि ज्ञाततान्तरोत्पाद एवोपक्षयादनवस्थाप्रसङ्गः; ज्ञानेन विषये कश्चिदपूर्वधर्मोपजनिः क्रियत इति स्थितम् । तबस्तु आत्मन्येव स्फुरणोत्पत्तिर्ज्ञानजन्योतिशयः, तार्किकैरपि तथा- श्रीकारादिति चेत् । एतदपि न सम्यगिव, घटस्स्फुरतीति स्फुर- गस्य घटत्वसामानाधिकरण्यानुभवविरोधात् । स्फुरणस्य घासं- सर्गित्वे परावगत इव 'ज्ञातो मया घटः' इति स्वात्मनि ज्ञातृ- ज्ञेयसम्बन्धो न स्यात्, विशेषाभावात् । स्वेन्द्रियसंसृष्टत्वं विशेष इति चेत्, न । तस्यातीन्द्रियत्वेन तत्सम्बन्धताया अनवगमात्, अनिबन्धनस्य ज्ञेयसम्बन्धस्यात्मनि प्रत्यक्षत्वायोगात् । आश्रयात्मज्ञान- द्वारा विषयसम्बन्धो ज्ञानस्येत्यपि नोपपद्यते, तस्य सर्वगतात्माश्रयत्वे सर्वसंसर्गिस्वादात्मनो युगपत्सर्वावभासप्रसङ्गात् । देहावच्छिन्नात्माश्रयत्वे हाहित्सम्बन्धाभावात् पहिर्विषयानवमासप्रसङ्गः । किञ्च-पिपये तस्मान्न ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकम वात्मनि वोत्पद्यमानं ज्ञानं प्रागसदुत्पद्यते ? सहा ! नाद्यः, असतः सत्तासम्बन्धानुपपत्तेः । सत्तासम्बन्धो हि समवायः, स सतोरेव धर्मोभ्युपगतः, न सदसतोर्वा असतोर्वा । स्वकारणसम्बन्ध उत्तर- क्षणसम्बन्धो वा सर्वोपि भावधर्म एवेति असदयोगः समान एव । सिद्धं भूत्वा संबध्यत इत्यभ्युपगमे त्वन्योन्याश्रयः, उक्तसम्बन्धि- सम्बन्धात्प्राक्सिद्धतानुपपत्तेः, उपपत्तौ वा, सत्कार्यवादापातात् । तथा च सिद्धे सत्तादिसम्बन्धे स्वरूपसिद्धिः, तस्मिन् सिद्धे इतरसिद्धिरिति परस्पराश्रयो दुर्वार इति नासदुत्पद्यते । नापि सदुत्पद्यते, सिद्धस्य साध्यत्वव्याघातात् । नापि सदसदात्मक- मुत्पद्यते, विरुद्धस्वभावस्य वस्तुनोसम्भवात् । अत एव न सदस- द्विलक्षणमप्युत्पद्यत इति । तस्मान्नापूर्वधर्मोत्पत्तिरात्मनि विषये वा सम्भवति । नापि विषयगतयत्किञ्चिन्निवृत्तिनिकृतोतिशयः पर- मार्थो युज्यते । तथा हि-सतो ज्ञानेन निवृत्तिस्तावन्न स- म्भवति, ज्ञानस्यारोपितमात्रनिवृत्तिसाधनसामर्थ्यस्यैव सर्वत्रोपलम्भात्, यथा शुक्तितत्त्वज्ञानमारोपितरजतं तद्विशिष्टं चाज्ञानं निवर्तयति, न शुक्तिगतमलमपि । उत्तरज्ञानेन पूर्वज्ञानस्य सतोपि निवृत्तिई- श्यत इति चेन्न, ज्ञानस्योत्पन्नस्य विनापि ज्ञानान्तरोदयं स्व- रसत एव निवृत्तिदर्शनान् । कदाचिद्भवदप्युत्तरज्ञानं न तन्निव- तकं, अन्यथा मुषुप्तयभावप्रसङ्गात् । प्रमाणसिद्धं हि सदि- त्युच्यते, तच्च न प्रमाणान्तरेण बाधितुं शक्यते, बाध्यविषय- कस्याप्रमाणत्वनियमात् । तस्मान्न सन्निवृत्तिः प्रमाणफलम् । ना- प्यसन्निवृत्तिः, असतो नित्यनिवृत्तत्वात् । प्रामभावस्यासतोपि प्र- तियोग्युत्पत्त्या निवृत्तिर्दश्यत इति चेन्न, अमावस्य ध्वंसप्रतियो- गित्वे भावत्वापत्तेः । निवृत्तिर्हि ध्वंसः स भावधर्मः, न त्वभा- वधर्मः । तस्मान्नासन्निवृत्तिरपि ज्ञानसाध्या । नापि सदस- निवृचिः सम्भवति, सदसदात्मकस्याभावादेव । तस्मात्परिशेषाद- ·७.बाबास..] सब्याज्यम निर्वचनीयस्य कस्य चिदनिर्वचनीयेन निवृत्तिरिति मोहनिवत्ति- मात्र प्रमाणकत्यमिति सिद्धमिति ॥ २० ॥ जडानृतपरिच्छिन्नदेहधर्माश्चिदात्मनि । सत्यज्ञानसुखात्मत्वं मोहादेहेपि कल्प्यते ॥२१॥ यत एवं सर्वप्रमाणानां स्वस्त्र विषयाज्ञानरूपमोहनिवर्तकत्वं स्वभावः, तस्मादात्मन्यपि वेदान्तवाक्यजनितवृत्तिरूपं प्रमाणं तद्गतानाद्यनिर्व- चनीयाज्ञानरूपमोहनिवृत्त्या तत्कार्य देहादिबन्धनिवृत्तिमात्रं करोति, नाधिकमाचरतीत्येतदेव विशदयितुं देहात्मनोः परस्पराध्यासनिबन्धन एव संसारबन्धो न परमार्थ इति दर्शयति-जडानृतेति ॥ २१ ॥ शुक्तौ रजतमित्येवं यथा व्यामुद्यतेन्यथा । सदेव रूप्यं चेदाति विलयस्ते न सिध्यति ॥२२॥ उक्ते देहात्मनोरन्योन्यस्मिन् अन्योन्यधर्माध्यासे दृष्टान्तमाह- शुक्तौ रजतमिति ॥ व्यामुह्यते लोक इति शेषः । वस्तुगत्या शुक्तयादावरजते रजतमिदमित्यन्यथा अनिदमि रजते इदं रजत- मिति च । एवं परस्पराध्यासरूपं व्यामोहं प्राप्नोति लोक इत्यर्थः ॥ शुक्तौ भासमानस्य रजतस्यानिर्वचनीयत्वोपपादनेन मायामयत्वं साध- यति-सदेवेति । ते तव मते सदेव चेद्रूप्यं शुक्तौ भाति तदा तस्य विलयो बाधो न सिध्यतीति योजना । उक्तं चैतद्भग- वता--' नाभावो विद्यते सतः '1 इति ॥ २२ ॥ नात्यन्तासत्प्रकाशेत नरशृङ्गादिवत्कचित् । कान्ताकरादौ रजतमिति स्यात्स्मरणं भ्रमे ॥२३॥ सत्त्वनिषेधात् प्राप्तमसत्त्वं प्रत्याचष्टे-नात्यन्तासदिति ॥ प्रत्ये- कं सदसत्पक्षदूषणोपजीवनेन प्रवृत्तस्य सदसत्समुच्चयपक्षस्योपनी- 'भगव २.16

·"
श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [७. उल्लास
व्यनिषेधादेव निषेधसिद्धेः सोप्यानिषिद्धो वेदितव्यः । नन्व-
न्यसम्प्रयोगेन्यविषयकज्ञानं स्मृतिरेव नानुभवः, अतः कुतो भ्रान्तिः !
इति प्राभाकरमतमाशय अस्य स्मरणाकारवैपरीत्यान्न स्मरणमि-
दमित्याह-कान्ताकरादाविति । यदिदं पूर्वदृष्टमेव भासेत तदा
यत्र दृष्टं तत्रत्यमित्येव तदवभासेत, नेदमिति । दोषवशात् तत्ता-
प्रमोषात्तथा नावभासत इति चेत्, तर्हि तत्ताप्रमोषे स्मृतित्व-
स्यैवानिश्चयात् यथावभासमनुभवत्वोपपत्ते ख्यातिवादाद्यवकाश इति
भावः ॥ २३ ॥
तेनेदं तुल्यमित्येवं स्यात्सादृश्यात्तु विभ्रमः ।
पीतश्शो गुडस्तिक्त इत्यादौ नास्ति तुल्यता॥
ननु माभूत्स्मर्यमाणता रजतस्य, तथापि मायामयत्वं न सिध्यति,
पूर्वदृष्टरजतसादृश्यसन्दर्शनात् तत्संस्कारसमुद्बोधे स्मृतरजतस्य पुरो-
वर्तिन्यारोपे रजतमिदमिति प्रतीतिसम्भवात्, स्मर्यमाणरजताभेदेन
शुक्तिकाया एव रजतात्मत्वानुभवाद्वा, इत्यन्यथाख्यातिवादिनां मत-
द्वयं क्रमेणानूद्य दूषयति-तेनेदमिति ॥ यदि रजतसादृश्याद्वि-
भ्रमो भवेत्तदा तेन रजतेनेदं पुरोवर्ति सदृशम् इति वा अनेन
तत्सदृशम् इति वा विभ्रमोल्लेखस्स्यात् न विदं रजतमितीत्यर्थः। किञ्च-
सादृश्यात् भ्रमं वदन् प्रष्टव्यः-किं विभ्रमस्य सादृश्यं व्यापकं व्याप्यं वार
तत्र नाद्य इत्याह-पीतः शङ्ख इति । तुल्यता सादृश्यम् । न द्वितीयः,
शुक्तिकायाः शुक्तिकान्तरसादृश्ये सत्यपि तहिश्रमोदयादर्शनादिति
प्रष्टव्यम् ॥ २४॥
तादात्म्येन स्फुरति चेद्रजतत्वेन शुक्तिका ।
विभ्रमो निरधिष्ठानो बाधो निरवधिर्भवेत् ॥२५॥

·सव्याख्या द्वितीयमन्ययाख्यातिमतं दूषयति-तादात्म्येनेति । शक्तिरमन- योस्तादात्म्यं चेत् विभ्रमालम्बनं, तदोभयोरध्यस्तत्वान्निध्यात्वे साहि सत्यस्य वस्तुनोन्यस्याभावात् शून्यवादापातप्रसङ्ग इत्यर्थः । के- शोण्ड्रकादिविभ्रमाणामपि दृश्यमानालोकाधिष्ठानकत्वस्यान्यन निरू- पितत्वात् न निरधिष्ठानविभ्रमे निरवधिबाधे वोदाहरणमस्तीति नायं शून्यवादिनोपीष्टप्रसङ्ग इति असख्यातिरप्यनेन. निराक- तेति वेदितव्या ॥ २५ ॥ बुद्धिस्थितं चेद्रजतं बाह्यत्वेन प्रतीयते । गुञ्जादौ ज्वलनारोपे देहदाहः प्रसज्यते ॥२६॥ इदानीमात्मख्यातिपक्षं निराकरोति-बुद्धिस्थितमिति ॥ २६ ॥ युक्तिहीनप्रकाशत्वात् भ्रान्तेर्न हस्ति लक्षणम् । यदि स्याल्लक्षणं किंचिद्धान्तिरेव न सिद्धयति ॥ यदि क्वचित्कथञ्चित् सद्रनतं न भासते अत्यन्तासदपि न भासते चेत्किमिदमलौकिकं किञ्चिदुच्यते बुद्धयनारूढमेव शुक्तौ रजतमित्येवमित्याशङ्कय केनापि रूपेण रूपवत्त्वे प्रामाणिकत्वेन ज्ञानापनोद्यत्वासम्भवात् रजतज्ञानस्य भ्रान्तित्वप्रसिद्धयनुपपत्तिस्स्या- दित्यभिप्रेत्याह-युक्तिहीनेति ॥ २७ ॥ जलचन्द्रवदेकस्मिन् निर्भये रजुसर्पवत् । प्रतीयते यथा स्वर्णे कारणे कटकादिवत् ॥२॥ दृष्टान्ते मायामयत्वमुपपाद्य दार्टान्तिकेपि मायामयत्वं सिद्धम- नेन दृष्टान्तान्तरानुवादेन उपसंहरति-जलचन्द्रवदिति सार्धद्वयेन ॥ एकस्मिन् चले. जलोपाधिभेदाद्यया अनेक एवमेकलिए कि ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [७. उल्लासः. मन्दाहयात्मनि देहोपाधिभेदादनेकत्वमवभासत इत्यादिदृष्टान्तार्यो वि- पक्षिवः । निर्भये भयहेतुत्वरहिते चिदात्मनि रज्जुसर्पवत् संसा- रभयावभास इति द्वितीयदृष्टान्तार्थः । एकस्मिन्ननेकत्वं प्रतीयते निर्भये भयं प्रतीयत इति च योजना । कार्यकारणवादं लो- कप्रसिद्धमाश्रित्य कारणादन्यत् कार्य नास्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह- यथा स्वर्ण इति । कटकादिवदिति स्वार्थे कः(?), वतिप्रत्ययः कट- कासत्यवार्थः ॥ २८॥ उपात्ते रूप्यवच्छुक्तौ व्याप्ते यक्षपुरीव खे । रश्म्यम्बुवत्स्फुरद्रूपे स्थाणौ चोरवदक्रिये ॥२९॥ असत्कल्पमिदं विश्वं आत्मन्यारोप्यते भ्रमात् । इदानीं श्रुतियुक्तिभ्यां निर्णीतं विवर्तवादमाश्रित्याधिष्टानात् पृथक्सत्त्वं न दृश्यस्यास्ति, किन्त्वधिष्ठाने भ्रान्तिसिद्धं जगदित्यत्र दृष्टान्तद्वयमाह-उपात्त इति ॥ शुक्तौ रूप्यवत् उपात्ते स्वयमेव सिद्धे चिदात्मनीदं विश्वमसत्कल्पमित्यन्वयः । व्याप्ते अपरिच्छिन्ने कूटस्थे चिदात्मनि खे यक्षपुरीव गन्धर्वनगरमिव विश्वमिति ; तथैव सर्वत्रान्वयः असत्कल्पमिति । स्वयंप्रकाशतया स्फुर- द्रूप चिदात्मनि रश्म्यम्बुवत् मरुमरीचिषूदकविभ्रमवत्, अक्रिये नि- प्पारे चिदात्मनि व्यापारवत्त्वाध्यासः स्थाणौ चोरत्वाध्यास- वदित्यर्थः । भ्रमात् मिथ्याज्ञानात् आरोप्यते व्यवह्रियत इत्यर्थः ॥२९॥ स्वयंप्रकाशं सद्रूपं भ्रान्तिबाधविवर्जितम् ॥३०॥ प्रत्यभिज्ञायते वस्तु प्राग्वन्मोहे व्यपोहिते। तथा च जीवभेदस्य बाह्यप्रपञ्चस्य चाविद्यांमात्रत्वाद्विद्यया तद्वाचे अद्वैतानन्दब्रह्मरूप आत्मावभासत इत्युपसंहरति-स्वयं ·- ७ उल्लास:.] सव्याख्यम्. प्रकाशमिति ।। भ्रान्तिबाधविवर्जितं अनागमापायधर्मकमित्यर्थः । वस्तु परमार्थं मोहे व्यपोहिते तत्त्वज्ञानेनाज्ञाने बाधिते सति प्राग्वद्यथा वस्थितस्वरूपं प्रत्यभिज्ञायते साक्षाक्रियत इति योजना ।। मां विद्धि! श्वरम्' देहाद्युपाधौ नि ते स्यादात्मैव महेश्वरः ॥ ३१ ॥ कारणाविद्यावाधात् कार्यबाधे सति आत्मतत्वब्रह्मस्वरूपावभास- प्रतिबन्धाभावात्तदात्मैवेश्वरत्वोपलक्षितं ब्रह्म भवतीत्याह-देहाद्युपा- धाविति ॥ ३१ ॥ स्मृतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमित्यादीन्यपराण्यपि । प्रमाणान्याप्तवागाह प्रत्यभिज्ञाप्रसिद्धये ॥ ३२ ॥ न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमै- इत्याद्या स्मृतिः । प्रत्यक्षं ब्रह्माहमस्मीति विद्वदनु- भवः । ऐतिह्यं गुरूपदेशवाक्यं तन्वममीति । आदिशब्देनानु- मानं गृह्यते । जीवेश्वरौ न तत्वतो भिन्नौ एकस्वभावत्वे सति उपाधिपरामर्शमन्तरेणाविभाव्यमानभेदवत्वात् आकाशवदित्याद्यनुमा- नम् । न च विशेषणासिद्धिः, 'सत्यं ज्ञानं ' 'प्रज्ञानघन एव'' इत्युभयोश्चित्स्वभावताश्रवणादिति । आप्तवागाहेति, ‘स्मृ- तिः प्रत्यक्षमैतिचं । अनुमानश्चतुष्टयम् । एतैरादित्यमण्डलम् । सर्वै रेव विधास्यते ।। इति श्रुतिराहेत्यर्थः । आदित्यमण्डलमित्यध्या- त्ममधिदैवं चाक्ष्यादित्यमण्डलोपलक्षितं प्रत्यग्ब्रह्मतत्त्वं विधास्यत इत्यु- दाहृतश्रुत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञाप्रसिद्धय इति, अहं ब्रह्म ब्रह्मैवाह- मिति ब्रह्मात्मनोरेकत्वप्रसिद्धय इत्यर्थः ॥ ३२ ॥ भगव, १३-२. भगव. ९.५. तै. उ. २-१. 'माण्डू. ५. ते. आ. १.२.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, [८. उल्लास:. इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके। प्रबन्धे मानसोल्लासे सप्तमोल्लाससङ्ग्रहः ॥ ३३ ॥ सप्तमश्लोकव्याख्यामुपसंहरति ॥ इतीति ।। ३३ ॥ इति श्रीमानसोल्लासवृत्तान्ते सप्तमोल्लासः ॥ अष्टमोल्लासः. प्रकाशव्यतिरेकेण पदार्थः कोपि नास्ति चेत् । परमार्थोपदेशान्तो व्यवहारः कथं भवेत् ॥ १ ॥ इदानीमुक्तस्यैव सर्वशास्त्रार्थस्योपसंहारार्थमुत्तरश्लोकः, तमुत्थाप- यति-प्रकाशव्यतिरेकेणेति । वस्तुगत्या कालत्रयेपि चित्प्रकाश व्यतिरेकेण कोपि पदार्थो भूतभौतिकरूपो नास्तिचेत् तदा पर- मार्थोपदेशान्तो गुरोस्तत्त्वज्ञानग्रहणोपदेशात् प्राक्तनो व्यवहारः संसाररूपः किमालम्बनस्स्यादित्यर्थः ॥ १ ॥ कस्य बन्धश्च मोक्षश्च वध्यते केन हेतुना । मायाया लक्षणं किं स्यात् इत्येवं परिपृच्छतः । प्रभस्स्यादुत्तरं वक्तुं प्रतिपत्तुं सुखेन च । उक्तोर्थस्सप्तभिश्श्लोकैः पुनस्संक्षिप्य कथ्यते॥३॥ न केवलमेतावत्, अन्यदप्यस्ति दुर्घठमित्याह-कस्येति ॥ बन्धा- भावे कस्य मोक्षोपि, बन्धनिवृत्तिरूपत्वात्तस्येत्यर्थः । एतत्स मायामयमिति चेत्, तर्हि किंलक्षणा सेति वक्तव्यमित्याह-

·८. उल्लासः.]
सव्याख्यम
१३१
मायाया इति । इत्येवं परिपृच्छतः प्रश्नस्यात् भवेत् इति ।
सम्भावनायां लिङ् । एतस्य प्रश्नत्योत्तरं वक्तुं गुरुणा शिप्ये-
ण च सुखेन प्रतिपत्तुं च पूर्व सप्तभिश्श्लोकैरुक्तोर्थः पुनरस्मि-
नष्टमे श्लोके संक्षिप्य कथ्यत इति योजना ॥ ३ ॥
पौनरुक्त्यं न दोषोत्र शदेनार्थेन वा भवेत् ।
अभ्यासेन गरीयस्त्वमर्थस्य प्रतिपायते ॥४॥
तत्राप्यशेषशास्त्रार्थश्चत् सप्तभिः श्लोकैः निर्णीतः, तदा पुनः
कथनं निरर्थकमित्याशङ्कयाह-पोनरुक्तयमिति ॥ अत्रारिमन् शास्त्रे
पौनरुक्तयं न दोपः, प्रतिपाद्यवस्तुनोतिसूक्ष्मवेन सकदेव दुरधि-
गम्यत्वादित्यर्थः । अर्थस्य ब्रह्मात्मवस्तुनः गरीयस्त्वं श्रुतितात्पर्य-
गोचरत्वम् ॥ ४ ॥
"विश्वं पश्यति कार्यकारणतयास्वस्वामिसम्बन्धतः
शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्त्राद्यात्मना भेदतः।
स्वप्ने जाग्रति वा य एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः
तस्मै श्री गुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये॥८॥"
य एष पुरुषः कार्यकारणभावेन स्वामिभृत्यमावेन वा, शि-
प्याचार्यतया वा, तथा पितृपुत्त्रभ्रातृदुहितृमातुलश्वशुराद्यात्मना वा,
येन केनापि प्रकारेण देवतिर्यङ्गनुप्यादिरूपेण च भेदतो भेदवत्तया
स्वप्ने जाग्रति वा विश्वं पश्यति मायया अनाद्यनिर्वचनीयया
अज्ञानात्मिकया परिभ्रामितो मोहितः आच्छाद्य विक्षिप्तस्सन् न
परमार्थतः, तस्मै प्रत्यग्रूपाय तत्त्वज्ञाननिवृत्तमायाविभ्रमाय । श्री-
गुरुमूर्तय इत्युक्तार्थम् ॥ ८॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [4. उल्लास:. अस्यायमभिसन्धिः- स्वयंप्रकाशे सद्रूपेऽप्येकस्मिन् परमेश्वरे । कार्यकारणसम्बन्धाद्यनेकविधकल्पना ॥५॥ श्लोकव्याख्या प्रतिजानीते--अस्यायमभिसन्धिरिति ॥ एक- स्मिन्नेवाखण्डानन्दचिदात्मनि यावद्विद्यया अविद्या नापोह्यते ताव- सर्वो व्यवहारोऽविद्या, माया, अव्यक्तं, इत्यभिधानाभिधेयानाद्यनिर्वच- नीयाज्ञानविलमितप्रपञ्चालम्बनो न विरुध्यत इत्यभिप्रेत्याह-स्वयं प्रकाश इति ॥ ५॥ राहोशिशरस्सुषिः खस्य ममात्मा प्रतिमावपुः । इत्यादिकल्पनातुल्या न पृथग्वस्तुगोचरा ॥ ६ ॥ एकमप्यनेकधा व्यवहारास्पदं भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह-राहो- रिति ॥ खस्याकाशस्य सुपिश्छिद्रं, प्रतिमावपुः प्रतिमायाः शरीरं, इत्येवमादिकल्पनातुल्या कार्यकारणरूपेण प्रपञ्चभेदकल्पना च, न तत्त्वतः पृथग्वस्तविषयत्यर्थः ॥ ६ ॥ उपास्योपासकत्वेन गुरुशिष्यक्रमेण च । स्वामिभृत्यादिरूपेण क्रीडति स्वेच्छयेश्वरः॥ ७ ॥ न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते । परास्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी ज्ञानवलक्रिया च ।। इति श्रुत्यर्थमनुसन्दधानो ' लोकवत्तु लीलाकैवल्यम् । इति न्यायेन ईश्वर एवानेकधा विभाव्यत इत्याह-उपास्योपासकत्वे-नेति ॥७॥ वेताश्च. ६.८, ब्रह्मस. २.२.३३.

·८. उल्लास..]
सव्याख्यम्.
-
पितरं प्रति पुत्रो यः पुत्रं प्रति पितैव सः।
एक एव हि नानेव कल्प्यते शब्दमात्रतः॥८॥
पितृपुत्रादिभावो नैकस्मिन् नियतो दृश्यते, अतोपि कल्पित एवे-
त्याह-पितरमिति ॥ पितृत्वादेस्सापेक्षत्वान्न परमार्थत्वमित्यर्थः ।।
तस्मात्प्रकाश एवास्ति परमार्थनिरूपणे ।
भेदप्रतीतिमिथ्यैव माययात्मनि कल्पिता ॥ ९ ॥
यत्सापेक्षमिहेश्यते तत् स्वप्नवन्मायामयमेव, न परमार्थमित्युपसं-
हरति-तस्मादिति ॥ ९॥
मिथ्यात्वं नाम बाध्यत्वं सम्यग्ज्ञानोदये सति ।
शिष्याचार्योपदेशादि स्वप्नवत्प्रतिभासते ॥ १० ॥
यदुक्तं 'मायाया लक्षणं किं स्यात् ' इति तदुत्तरमर्थादर्श-
यन् 'भेदप्रतीतिर्मिथ्यैव' इत्युक्तस्य मिथ्यात्वस्य लक्षणमाह-मिथ्यात्वं-
नामेति ॥ तत्वज्ञानापनोद्यत्वं बाध्यत्वं मिथ्यात्वमित्यर्थः । इद-
मेव मायाया लक्षणम् । न हि प्रमाणसिद्धं प्रमाणज्ञानबाध्य
भवेत्, बाध्यत्वे तस्य प्रामाणिकत्वव्याघातात् । बाधश्च यत्र य-
त्प्रतिपन्नं तत्रैव तस्य कालत्रयाभावावबोधव्यवहारयोग्यतया लीय.
मानत्वम् । विमतः शिष्याचार्यरूपो भेदप्रपञ्चो वस्तुत आत्मन्यन्यत्र
वा न कालत्रयेप्यस्ति, यत्र यत्प्रतिपन्नं तत्रैव ज्ञानापनोद्यत्वात्
स्वमदृष्टप्रपञ्चवदित्यनुमानमाह-शिप्याचार्येति ॥ १० ॥
मिथ्याभूतोपि वेदान्तस्सत्यमर्थं प्रबोधयेत् ।
देवताप्रतिमावञ्च चित्रवत्प्रतिबिम्बवत् ॥ ११ ॥

·१४२ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [८. उल्लास:. नन्वेवं सति प्रत्यग्ब्रह्मबोधकवेदान्तशास्त्रस्य कथं प्रामाण्यमित्य- त आह-मिथ्याभूतोपीति ॥ स्वरूपेण मिथ्यात्वेपि वेदान्तस्य सत्यार्थज्ञापकत्वे दृष्टान्तमाह-देवतेति । यथा अदेवतायां प्रति- मायां अरोपितापि देवता पूजकस्य सत्यं फलं ददाति, न हि प्रतिमैव देवता, तथा सति तदुचितानेकलौकिकव्यापारवत्ताप्रसङ्गात् । यथा वा चित्रव्याघ्रगजादिः सत्यभयादिहेतुः बालस्य, यथा वा प्रतिबिम्बं बिम्बावदाततादिसत्यबोधकं,. तथा वेदान्तः स्वयं मि- थ्याभूतोपि सत्यब्रह्मतत्त्वबोधक इत्यर्थः ॥ ११ ॥ सोपि व्यवहारोयं मायायाः परिजृम्भणम् । सुषुप्तिसदृशी माया स्वप्रबोधेन बाध्यते ॥ १२ ॥ किं बहुना--सर्व एव व्यवहारो मायामय इत्यत्र न कोपि विघ्न इत्युपसंहरति--सर्वोपीति ॥ परिजृम्भणं विवर्तः । मायायाः स्वरूपं दृष्टान्तेन बुद्धिमारोहयति-सुषुप्तीति । स्वप्रबोधेनात्माव- बोधेन वेदान्तजनितेन बाध्यते अपलप्यत इत्यर्थः ॥ १२ ॥ युक्तिहीनप्रकाशस्य संज्ञा मायेति कथ्यते । नासती दृश्यमाना सा बाध्यमाना न वा सती॥ इदानी मायायाः साक्षाल्लक्षणमाह-युक्तिहीनेति ॥ युक्तिहीनः प्रकाशः प्रतीतिमात्रं यस्य तस्य भासमानस्य मायेति संज्ञा कथ्यत इत्यर्थः । सर्वप्रकारयुक्तयसहत्वे सत्यपि प्रकाशमानत्वं मायाया लक्षणमित्यर्थः । तस्या युक्तिशून्यप्रकाशत्वं साध्यते- नासतीति । दृश्यमाना अपरोक्षतयेति शेषः । न सती बाध्य- मानत्वात् ॥ १३ ॥ - ·८. उल्लास:.] सव्याख्यम न प्रकाशादियं भिन्ना छायेवार्कस्य तामसी । न चाभिन्ना जडत्वेन विरोधान्नोसयात्मिका॥१४॥ शक्तिः । 1 . सदसद्विलक्षणत्वेपि भिन्नाभिन्नत्वाभ्यां सावयवनिरवयवत्वाभ्यां वा युक्तिं सहे तेत्याशङ्कय निराकरोति-न प्रकाशादिति ॥ यथा- कस्य छाया तामसी रात्रिरूपा अर्काद्भिन्ना न तथेयमिति व्यति- रेकदृष्टान्तः । यहा-अर्कस्य छाया अर्काच्छादिका तामसी तमोदृष्टिभिर्दिवान्धैः आरोपिता नार्काद्भिन्ना यथेत्यर्थः । 'परास्य इति श्रुतौ मायायाः आत्मशक्तित्वावगमात्, न हि शक्तिः शक्तिमतो भेदेन विभाव्यते । नापे चिदात्मनोऽभिन्ना, भिन्नाभिन्ना वा, ' जडत्वाद्भिन्नत्वाद्विषयत्वानुपपत्तिप्रसङ्गात् जडानड- योरेकत्वायोगाच्चेत्याह-न चाभिन्नति ॥ १४ ॥ स्वहेत्ववयवाभावान्नेयं सावयवोच्यते । न चावयवहीना सा कार्येष्ववयवान्विता ॥ १५ ॥ प्रकारन्तरमप्यपाकरोति-स्वहेत्ववयवाभावादिति ॥ अनादित्वादि- त्यर्थः । तस्या एव कार्याकारत्वात् कार्यस्य च सावयवत्वात् सैव कार्याकारणावयवान्वितेत्यर्थः । न हि मायाविनिर्मितहस्त्यश्वादि निरवयवं भवतीति भावः ॥ २५ ॥ अविचारितसिद्धेयं मायावेश्याविलासिनी। पुरुषं वञ्चयत्येव मिथ्याभूतैस्स्वविभ्रमैः ॥ १६ ॥ अतः प्रकारन्तराभावात् सिद्धमस्या युक्तिहीनप्रकाशत्वं लक्ष. णमित्युपसंहरति-अविचारितेति ॥ १६ ॥ 1 श्वेताश्व. ६-८.

·10. उसास:. श्रीदक्षिणामूतिस्तोत्रवातिकम. न तस्या मूलविच्छेदमभिवाञ्जन्ति केचन । तेषां पक्षे कथं मोक्षो मनसस्सम्भविष्यति ॥१७॥ ये वेश्याविलासवञ्चिताः चपलेन्द्रियग्रामाः वेश्यामायाविलासवं- चिताः तां न जिहासन्ति तान् शोचन्नाह न तस्या इति ॥ मूल- विच्छेदः सवासनानिवृत्तिः । तदनिवृत्तौ को दोष इति चेत्, संसारदुःखपरम्पराया अनिवृत्तिरित्याह-तेषां पक्ष इति । मनसो मोक्षः मनसस्सकाशान्मोक्षः मनोविलयो वा परमोपशमलक्षितपर- मानन्दस्तेषां कथं स्यादित्यर्थः ॥ १७ ॥ तिस्रोप्यवस्था मनसो जाग्रत्वप्नसुषुप्तयः । चक्रवत्परिवर्तन्ते भेदभ्रान्त्येकहेतवः ॥ १८॥ मनोमोक्षाभावे कथं परमानन्दालाभ इत्यत आह–तिस्लोपीति ॥ मनसि सति तस्य मनसः तिस्रोपि जायदाद्यवस्थाश्चक्रवत्परिव- तन्ते, भेदभ्रान्तेः मुख्यकारणभूता इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति– मनसो यदा बाह्येन्द्रियद्वारा बाह्यविषयाकारता भवति तदा जाग्र- दवस्था, यदा जाग्रदृष्टवासनामात्रतयान्तः प्रविशति तदा स्वप्ना- वस्था, यदा पुनर्नाडीच्छिद्रप्रचारं परित्यज्य स्वकारणे लीयते तदाऽशेषविशेषवेद्यवेदनाकारप्रविलयात् मुषिप्तिर्भवति । एवं मनसः संचारात भेदविभ्रमा जायन्ते कर्तृक्रियाकारकफलाश्रया इति ॥१८॥ ताभिः करोति कर्माणि पुनस्तैर्बध्यते मनः । मनसः केवलस्साक्षी भानुवत्पुरुषः परः ॥१९॥ सति च भेदविभ्रमे किं स्यादिति तदाह-ताभिरिति ॥ भेदभ्रान्तिरित्यर्थः । कथं मनसः संसारवर्णनं क्रियते. आत्मन ·4. उमास:.] सव्याख्यम्. 1 एव संसारित्वादित्यत आह-मनस इति । मनसोनेकविकारिणः साक्षी पुरुषः केवलो निर्विकारो मनसः परेन्यो, यथा जग- साक्षी भानुरित्यर्थः । साक्षिणोवस्थासंसारधर्मवचे तस्यापि सा- श्यकोटिपतितत्वादसाक्षिकमवस्थात्रयं स्यादिति भावः ॥ १९ ॥ यथा प्राणिकतैरर्कः कर्मभिर्नैव वध्यते । तथा मनःकृतैरात्मा साक्षित्वान्नैव बध्यते ॥२०॥ कर्मसाक्षित्वादेवायं पुरुषः कर्मभिः न लिप्यत इत्याह—यथा प्राणितैरिति ॥ तथा च श्रुतिः 'सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुः इत्यादिः ॥२०॥ आत्मा करोति कर्माणि बध्यते मुच्यते च तैः । इत्यौपचारिकी कृप्तिर्धममात्रैव केवलम् ॥ २१ ॥ यद्येवमकर्ताऽभोक्ता चात्मा, कथं तर्हि तस्मिन्वादिनां लोका- गमयोश्च कर्तृत्वादिप्रसिद्धिरित्याशङ्कय जपाकुसुमादिसन्निहिते स्फ- टिके लौहित्यावभासवत् कर्तृमनआदिनन्निव्युवाविनिमितस्तस्मिन् कर्तृ- त्वाद्यवभासः, अविवेकाद्वादिलोकागमप्रसिद्धिरुपपद्यत इत्यभिप्रेत्याह- आत्मा करोतीति ॥ २१ ॥ धूमाभ्रधूळीनीहारैरस्पृष्टोपि दिवाकरः । यथा छन्न इवाभाति तथैवात्मापि मायया ॥२२॥ यद्यात्मनो मनआधुपाधिसम्बन्धाद्यथावदप्रकाशः, तर्हि तस्य कथमसङ्गकूटस्थत्वादिस्वभावनेत्याशङ्को दृष्टान्तेन प्रत्याचप्टे-धूमामेति ॥ मायया मायातत्कारित्यर्थः ॥ २२ ॥ को. ५-११ ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् [.उलासः. यथा लीलावशात्कश्चिद्राम्यमाणः कुमारकः । भ्रमत्तत्पश्यति जगत् शतचन्द्रं नास्स्थलम् ॥ परमार्थत आवृतत्वाभावेप्यात्मनः आवृतत्वप्रतीतिं दृष्टान्तेनोप- पाद्य विक्षेपावभासोपि तस्य न परमार्थत इत्यत्र दृष्टान्तमाह- यथा लीलावशादिति ॥ २३ ॥ तथैव मायया जीवो भ्रामितो वासनावशात् । नानाकारमिदं विश्वं भ्रममाणं च पश्यति ॥२४॥ दार्टान्तिकमाह-तथैवेति ॥ वासनावशात् पूर्वपूर्वभ्रमनसंस्का- रोद्बोधवशात् । नानाकारं देवतिर्यड्नुप्याद्यनेकाकारं भ्रममाणं चञ्चलमित्यर्थः ॥ २४ ॥ संसृज्य मनसा देवस्संसरन्निव लक्ष्यते । यथार्को जलसंसर्गाञ्चलनानेव लक्ष्यते ॥ २५ ॥ मायया भ्राम्यमाणस्यापि जीवस्य न परमार्थतो भ्रमणमस्ती- त्येतदृष्टान्तेनोपपादयति--संसृज्य मनसेति ॥ देवः आत्मा । आत्मनो नानात्वप्रतिभासोप्यनेन दृष्टान्तेन मिथ्येत्युपपादित इति दर्शयति-नानेव लक्ष्यत इति । चलन्निव नानेवेति योजना ॥ योगाभ्यासवशायेन मनो निर्विषयं कृतम् । निवृत्तस्स पुमांत्सद्यो जीवन्मुक्तो भविष्यति ॥२६ तदेवं मायाद्वारकं जीवस्य चिदात्मनो बन्धमुपवर्ण्य ससाधनं तत्त्वज्ञानद्वारकं मोक्षमाह-योगाभ्यासेति ॥ निर्विषयं कृतं आल- म्बनशून्यमविषयब्रह्माकारं कृतमित्यर्थः । अत एव स पुमान ·सध्याच्या r ९. उल्लास:.] उपस्थिताद्वाह्यविषयान्निवृत्तस्सन् जीवन्मुक्तः सद्यो निर्षिक्यात्मज्ञा- नोदयसमय एव भविष्यतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ द्वा सुपर्णी च सयुजावभवन्मायया शिवः । अजामेकां जुषन्नेको नानेवासीदिति श्रुतिः ॥२७॥ अत्र जीवेश्वरयोर्मायिकभेदानुवादिन्यावृचाबुदाहरति-द्वा सुप- विति ॥ द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परिषस्वजाते । तयोरन्यः पिप्पलं स्वाहत्त्यनभन्नन्यो अभिचाकशीति ॥ अनामेकां लोहितशुक्लकृष्णां बबी प्रजा जनयन्ती सरूपाम् इत्यादि ॥ २७ ॥ इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके । प्रबन्धे मानसोल्लास अष्ठमोल्लाससंग्रहः ॥ २८॥ अष्टमश्लोकव्याख्यामुपसंहरति-इतीति ॥ २८ ॥ इति श्रीमानसोल्लासवृत्तान्ते अष्टमोल्लासः ॥ 2 नवमोल्लासः कथमेवंविधा माया निवर्तेतेति पृच्छतः । ईश्वरोपासनारूपस्तदुपायः प्रकीर्त्यते ॥ १ ॥ अधुना यथोक्तात्मेश्वरतत्त्वज्ञानसाधनविधानायोत्तरश्लोक इति सङ्गतिमाह-कथमेवंविधेति ॥ १ ॥ याशि १२०५: मुण्ड. ३...

·१४८ श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [.. उल्लासः षट्त्रिंशत्तत्त्वरूपासु परमेश्वरमूर्तिषु । प्रत्यक्षेणोपलभ्यन्ते सर्वैरप्यष्टमूर्तयः॥ २॥ किमालम्बनेश्वरोपासना कार्या? न हि निरालम्बनोपासना सम्भ- बति ; नच ईश्वरस्स्वरूपत एव तदालम्बनं भवति, तस्य निरा- कारत्वेन तदयोगादित्याशय प्रपञ्चोपधानकल्पितविग्रहस्येश्वरस युक्तमुपासनालम्बनत्वमिति परिहरति-पष्ट्रिंशत्तत्त्वरूपास्विति ॥ षष्ट्रि शत्तत्त्वानि शैवागमे प्रसिद्धानि । निर्धारणार्था सप्तमी । आका- शस्यापि मनोगोचरत्वं साक्षिमात्रगोचरत्वं वेति मतमाश्रित्य 'प्रत्यक्षे. णोपलभ्यन्ते' इत्युक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ २॥ अनुमयासु न मनः क्षिप्रमारोहतीत्यतः । मूर्त्यष्टकमयों ब्रूते गुरुस्सर्वात्मभावनाम् ॥ ३ ॥ कथमष्टावेवेमा मूर्तय उपादीयन्ते नान्याः ? इत्यत आह- अनुमेयास्विति ॥ गुरुः श्रीशङ्कराचार्यः । प्रकाश्यप्रकाशकाति रिक्तस्य ज्ञेयस्याभावात् तस्याष्टमूर्त्यतिरिक्तत्वाभावात् अत्र वश्य- मागाष्टमूर्तिध्यानमेवेश्वरस्य सर्वात्मभावनेत्यभिप्रेत्योक्तं-सर्वात्मभावना- मिति ॥ ३॥ "भूरम्भस्पिनलोनिलोम्बरमहर्नाथोहिमांशुः पुमा- नित्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम् नान्यक्तिंचनविद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विक्षो- स्तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ॥ अहर्नाथः सूर्यः । पुमान् त्रैलोक्यान्तर्यामी पुरुषः । यद्वा- पुमान् भोक्ता । अन्यत्प्रसिद्धम् । इत्येवं यदिदं चराचरात्मकमा- ·६. उल्लास:.] सव्याख्यम् १४ म भाति तत्सर्व यस्यैव मूर्त्यष्टकं तस्मै इति सम्बन्धः । कथमेत द्विश्वमीश्वरमूर्तिरूपं ईश्वराद्भिन्नत्वादस्य? इत्याशङ्कयाह-नान्यदिति ॥वि. मृशतां विचारं कुर्वतां यस्मात् परस्मात्सर्वकारणाद्विभोरपरिच्छि. नादीश्वरादन्यन्न विद्यते, विचार्यमाणे ईश्वरात्पृथक् स्वातन्त्र्येण जगतोऽभावात् सर्वमस्मिन् कल्पितं, अस्यैव शरीरमित्यभिप्रायः यत्तदोरन्वयः पूर्ववत् ॥ ९॥ अस्यैवं सिद्धान्तः- विराष्टुरीरे ब्रह्माण्डे प्राणिनामपि विग्रहे । शित्तत्त्वसंघातस्सर्वत्राप्यनुवर्तते ॥ ४ ॥ अस्य तात्पर्यतो व्याख्यानप्रपञ्चनामारभते-अस्यैवमिति ॥ अ- त्रेदं विवक्षितं-अष्ठमूर्त्यात्मकं सर्वं जगत्, तच्च महेश्वरविग्रहं पष्ट्रिंशत्तत्वात्मकम्, तञ्च द्विविधं । अधिदैवमध्यात्म चेति । तंत्राद्यं ब्रह्माण्डं चतुर्दशभुवनात्मकं, द्वितीयं पिण्डात्मकम्, एतयोः कार्यकारणरूपेणाभेदात् । समष्टिब्रह्मण्डावयवान् सर्वान्व्यष्टिपिण्डा- वयवेषु सम्पाद्य पिण्डावयविनं च ब्रह्मण्डावयव्यात्मना सम्पाद्य महेश्वरं तदात्मतयानुगतं ध्यायन् तस्मिन् स्थिरीकृतान्तःकरणस्त- प्रसादात्तस्यैव निर्विशेषं तत्त्वं पूर्वश्लोकैरष्टभिः प्रतिपादितं साक्षा- त्कृत्य कृतकृत्यो भवतीति । तदेतत्सर्व क्रमेण दर्शयति-विराडि- त्यादिना ॥ ब्रह्माण्डे समष्टिरूपे ; प्राणिनां विग्रहे व्यष्टिरूपे । षट्टि शत्तत्वानि द्वितीयश्लोकोल्लासे विवृतानि । 'पञ्चभूतानि, पञ्चप्राणाः चतुर्दशेन्द्रियाणीति चतुर्विंशतिः; महान्, कालः, प्रधानं, माया, विद्या पुरुष इति षट्, बिन्दुनादौ शक्तिशिवौ शान्तातीताविति षट् ; एवं पष्ट्रिंशत्तत्त्वानि यानि शैवागमे प्रसिद्धानि तानि सर्वत्र पिण्डे ब- 1५६. मेपृष्ठे.

·श्रीदक्षिणा मतिस्तात्रवार्तिकम्, [९. उल्लास:. - ह्माण्डेप्यनुवर्तन्त इत्यर्थः । न हि पिण्डं ब्रह्माण्डातिरिक्तं किं- चिदस्ति, तदप्यष्टमूर्तिव्यतिरिक्तं नास्तीति भावः ॥ ४ ॥ व्याप्तिय॑ष्टिशरीरेस्मिन् मनसो व्यष्टिरूपिणः । तस्मात्सर्वात्मकमिदं स्वशरीरं विचिन्तयेत् ॥५॥ तत्र पिण्डे ब्रह्माण्डसम्पादनप्रकारं वक्तुं तावन्निमित्तमाह- व्याप्तिरिति ।। व्यष्टिरूपिणो मनसोस्मिन व्यष्टिशरीरे व्याप्तिर्यस्मात्त- स्मादिति योजना । 'त एते सर्व एव समाः सर्वेनन्ताः' इति वा ड्नःप्रणाननुक्रम्य हिरण्यगर्भरूपेणाम्नानान्मनसो व्यापकत्वम् । तस्य मनःप्रधानालङ्गात्मनः समष्टिशरीरस्य तत्कार्यव्यष्टिशरीरे व्याप्त्युपप- तेश्च तद्द्वारा व्यष्टिपिण्डस्यापि युक्तं सर्वात्मकत्वमिति भावः ॥५॥ व्यापासनया पुंसस्समष्टिव्याप्तिमाप्नुयात् । उपसंकामतीत्येवं दशकृत्व उपादिशत् ॥ ६। यस्माञ्चैवं पिण्डब्रह्माण्डयोरेकहिरण्यगर्भरूपत्वादत्यन्तमभेदः, स्मात्पिण्डात्मना महेश्वरोपासनया समष्टिब्रह्माण्डात्मतां लभत इति पिण्डे ब्रह्माण्डसम्पत्तिः कर्तव्येत्याह-व्यष्टीति ॥ पुंसो व्यष्टयुपास- नयेत्यन्वयः । पुंसः परमेश्वरस्य व्यष्टिशरीरान्तरात्मनोपासनये. त्यर्थः । आनुयात् उपासक इति शेषः । तत्र प्रमाणमाह-उप- संक्रामतीत्येवमिति । तैत्तिरीयोपनिषत्सु प्रथममध्यात्म पञ्चकोशा- नन्नमयादीननुक्रम्यान्ते 'एतमन्नमयमात्मानमुपसामति । एतं प्राण- मयमात्मानमुपसङ्कामति । एतम्मनोमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति इति पञ्चकत्वस्सइमणमानन्दमय- त- वृ. उ. ३-५-१३. 'ते.उ, २-८-५.

·.. ५. उल्लासः.] सव्याख्यम कोशान्तर्गतसर्वाधारव्यापकब्रह्मप्राप्तिरूपमुक्तम् । तथा भृगुवलयां चाधिदैवं पञ्चकोशाननुक्रम्यान्ते एतमन्नमयमात्मानमुपसङ्कम्य इत्यादिना पञ्चकृत्वः तस्यैव सङ्क्रमणमानातमिति परिच्छिन्नदृष्टेरपि पूर्णात्मविषयतया परिपूर्णप्राप्तिहेतुता प्रमाणसिद्धेत्यर्थः ॥ ६ ॥ ब्रह्माण्डस्योदरे लोकास्सप्तभूरादयः स्मृताः। मूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तेष्वाधारेषु वसन्ति ते ॥ ७ ॥ इदानी सम्पत्तिमनुक्रमते-ब्रह्माण्डस्येति । भूरादयस्सप्त लोकाः ये ब्रह्माण्डस्योदरे स्थिताः वर्तन्ते, ते मूलाधारादिब्रह्मरन्ध्रान्तेषु स्वा- धारेषु वसन्ति, मूलाधारस्वाधिष्ठानमणिपूरकानाहतविशुद्धाज्ञासह- स्वारेषु क्रमेण भूर्भुवस्स्वर्महर्जनस्तपस्सत्यमित्येते लोका वसन्तीति ध्यायेदित्यर्थः ॥ २॥ वीणादण्डो महामेरुरस्थीनि कुलपर्वताः । गङ्गा तु पिङ्गळा नाडी यमुनेडा प्रकीर्तिता ॥८॥ सरस्वती सुषुम्नोक्ता नाड्योन्याः पुण्यनिम्नगाः । द्वीपास्स्युर्धातवस्सप्त स्वेदवाष्पादयोब्धयः ॥९॥ सम्पूर्णे पिण्डे लोकसंस्थानसम्पत्तिमुक्ता तत्रैव भूलोकसंस्थान- विशेषप्रकारमाह-वीणादण्ड इति ॥ अन्तस्सुषिरः पृष्ठवंशो वी- णादण्डः, स महामेरुः मध्यत्वोन्नतत्वसामान्यात् । तत्पार्धा- स्थीनि कुलपर्वताः पारियात्रादयः, परितो विक्षिप्ततया स्थितत्वात् । गङ्गानदीं पिङ्गळानाड्यां सम्पादयेत्, इडायां यमुनां, सुषुम्नायां सरस्वती; पार्श्वयोर्मध्ये च प्रकटगुप्तत्वसामान्यात् नाडीत्रयं नदी- 1ते. उ. ३.१०.५.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [९. उल्लासः.
त्रयात्मना ध्येयमित्यर्थः । अन्यामु नाडीषु सर्वा अन्या नदीः
सम्पादयेदित्याह-नाड्योन्या इति । त्वगादयः
जम्बादिद्वीपा ध्येया इत्यर्थः । स्वेदबाप्पादयः शरीरगाः द्वीपा-
वेष्टितसप्तसमुद्रत्वेन ध्येया इत्यर्थः ॥ ९ ॥
सप्त धातवो
मूले तिष्ठतिकालाग्निरस्थिमध्ये च बाडबः ।
वैद्युतोनिस्सुषुम्नायां पार्थिवो नाभिमण्डले ॥१०॥
हृदि तिष्ठति सूर्याग्निः कपाले चन्द्रमण्डलम् ।
नक्षत्राण्यपराण्याहुनॆत्रादीनीन्द्रियाण्यपि ॥११॥
मूले मूलाधारे कालाग्निः प्रळयकालानलः, अस्थिमध्ये अस्थि-
कूटान्तराळे स्वेदाद्यब्धिशोषको बाडवाग्निः तिष्ठतीत्यर्थः । वैद्यु-
तोग्निदिव्योनिस्सुषुम्नायां तिष्ठति क्षणस्फुरणत्वात्, सर्वनाडीषूष्मधा-
राप्रवर्तकत्वाद्वेत्यर्थः । पार्थिवः पृथिवीधातुशोषणोग्निः, स नाभिम-
ण्डले ध्येय इत्यर्थः । हृदीति प्रसिद्धार्थम् । कपालं ललाटम् ।
अपराणि नक्षत्राणि चन्द्रव्यतिरिक्तानि अश्विन्यादीनि सप्तविंशति-
सवयानि, तथा मङ्गळबुधादिग्रहाश्च नक्षत्ररूपेण दृश्यमानाः ते
सर्वे नेत्रादीन्द्रियेषु ध्येया इत्यर्थः ॥ ११ ॥
धार्यन्ते वायुभिर्लोकाः यथा प्रवहणादिभिः ।
प्राणादिभिर्दशविधैर्धार्यते वायुभिर्वपुः ॥१२॥
स्वप्रचारेण ब्रद्याण्डधारकं वायुमन्तश्शरीरे देहधारकप्राणात्म-
ना ध्यायेदित्याह-धार्यन्त इति ॥ प्रवहणसंवहनादिभिः सप्तभिः
भेदैरित्यर्थः ॥ १२॥

·उल्लास:.]
सव्याख्यम्.
१५
प्राप्येडापिङ्गळे प्राणो मूलात्सूर्यस्वरूपतः ।
नासिकाभ्यां बहिर्गत्वा लीयते द्विषडङ्गुले ॥१३॥
प्राणस्य दशविधत्वं तत्कार्यनिर्देशनद्वारा दर्शयति-प्राप्येति।
मूलान्मूलाधारात् उत्थिते इडापिङ्गळे नाड्यौ प्राप्य सूर्यरूपतः सू.
र्यवदूष्माश्रयस्मन् नासिकाभ्यां द्वागभ्यां बहिर्दैहात गत्वा द्विष-
डङ्गुले द्वादशाङ्गुलमात्रदेशे लीयते लयमदर्शनं गच्छतीत्यर्थः ॥१३||
अष्टाङ्गुळेन सोमात्मा नाडीभ्यामन्तराविशत् ।
मलमूत्रमरुच्छुक्राण्यपानो विसृजेबहिः ॥१४॥
सोमात्मा सन म एव प्राणोपानं प्राणुदन अष्टाङ्गुलेन देशे-
नागत्य नाडीभ्यामिडापिङ्गळारूपाभ्यां नागिकाछिद्राभ्यामन्तश्शरीरमध्रे
आविशत् । तत्रापानो वायुमलादि बहिर्विमृजेत् गुदद्वारेत्यर्थः ॥१४॥
अग्नीषोममयो भूत्वा सुषुम्नारन्ध्रमाश्रितः ।
आब्रह्मरन्ध्रमुद्गच्छन्नुदानो वर्धते स्वयम् ॥१५॥
तस्यवोदानापत्तिमाह-अग्नीषोममय इति ॥ वर्धते विजृम्भते।।
व्यापयेदपुषि व्यानो भुक्तानरसमन्वहम् ।
सन्धुक्षणं समानस्तु कायाग्नेः कुरुते सदा ॥१६॥
भुक्तान्नरसं अन्वहं प्रत्यहं य उपरि देहनाडीषु व्यापयेत्
विविधमासमन्तात् प्रापयेत्, प्रचारयन् सर्वनाडीळमोतीत्येतत्, स
व्यान इत्यर्थः । सन्धुक्षणं प्रज्वलनानुकूलो व्यापारः । का-
याग्नेः सदा सन्धुक्षणं कुर्वन् समान इत्यर्थः ॥ १६ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकम [.. उमासः नागो हिक्काकरः कूर्मों निमेषोन्मेषकारकः । क्षुतं करोति ककरो देवदत्तो विजृम्भणम् ॥१७॥ स्थौल्यं धनञ्जयः कुर्यान्मृतं चापि न मुञ्चति । श्रुतिप्रसिद्धान् प्राणादिपञ्चवायून् विभज्य योगशास्त्रप्रसिद्धा- नागादीनपरान् पञ्च वायून्विभजते-नागो हिलाकर इत्यादिना ॥ निमेषोन्मेषणे नेत्रयोः कुर्वन् कूर्म इत्यर्थः । विजृम्भणं तन्द्री- वशात् आस्यविदारणम् । स्थौल्यं देहोपचयम् । मृतं च शवरूपमपि न मुञ्चति, तत्राप्युच्छूनत्वकारणवायुर्धनञ्जय इत्यर्थः ।। आकाशो बहिरप्यन्तरवकाशं प्रयच्छति ॥१॥ एतावता “भूरम्भांस्यनलोनिलः' इत्यन्तं व्याख्यातम् । इदा- नीमम्बरादीन्व्याचक्षाणः तत्सम्पादनं सूचयति-अकाश इति॥१८॥ चन्द्राकौं कालनेतारौ प्राणापानौ शरीरिणाम् । साक्षी पुरुष इत्येवं मूर्त्यष्टकमिदं वपुः ॥१९॥ यौ कालनेतारौ सिद्धौ चन्द्रार्को तो शरीरिणां शरीरे प्रा. णापानौ ध्येयावित्यर्थः । यः साक्षी संघातस्य स पुरुषः पुमा- नित्युक्त इत्यर्थः । ‘इत्याभाति चराचरात्मकम्' इत्येतद्व्याचष्टे-इत्ये- वमिति ॥ १९॥ समनस्कमिदं योगी सेवमान उपासनम् । अष्टाङ्गयोगयुक्तस्सन्नमनस्कं स गच्छति ॥२०॥ एवमष्टमूर्तिस्वरूपं देह एव सम्पाद्य ध्यायतः फलमाह-सम- नस्कमिति ॥ मनसा व्याप्तत्वात् समनस्कमिदमष्टमूर्तिलक्षणमुपासनं ·९. उबास:.] सध्याच्यम. ध्यानं सेवमानोभ्यस्यन् योगी योगनिरतः । कथं योगी ? अष्टा- योगयुक्तस्सन् । सोमनस्कमलिङ्गमीश्वरं गच्छति, तत्पदमानो- तीत्यर्थः ॥ २० ॥ मनःप्रसादस्सन्तोषो मौनमिन्द्रियनिग्रहः। दया दाक्षिण्यमास्तिक्यमार्जवं मार्दवं क्षमा॥२१॥ भावशुद्धिरहिंसा च ब्रह्मचर्य स्मृतिधृतिः । इत्येवमादयोन्ये चमनस्साध्या यमास्स्मृताः॥२२॥ इदानीं योगाष्टाङ्गानि विभजते-मनःप्रसाद इत्यादिना ॥ मनस उद्रिक्तसत्त्वावस्थापत्तिः प्रसादः प्रसन्नता, लक्ष्ये विक्षेपाभावे- नावस्थितिरिति यावत् । सन्तोषो यदृच्छालाभसन्तुष्टिः । मौनं वृधावागुत्सर्जनत्यागः । इन्द्रियनिग्रहः तद्वशीकरणम् । दया भूतद्रोहाकरणम् । दाक्षिण्यं व्यवहारे दक्षता, आग्रहराहित्यमि- त्येतत् । आस्तिक्यं शास्त्रायुक्तविषये विश्वासः । आर्जवमृजु- त्वमकुटिलत्वम् । मार्दवम्मृदुत्वमकठिनत्वम् । क्षमा क्रोधहेतुप्वपि क्रोधपरित्यागः । भावशुद्धिर्वचनोच्चारणादो मनःशुद्धिः, शुद्धान्तः- करणत्वमिति यावत् । अहिंसा परपीडावर्जनम् । ब्रह्मचर्यमष्टा- अमैथुनत्यागः । स्मृतिर्जन्ममृत्युनराव्याधिदुःखदोषानुसन्धानम् । धृति- धैर्य मनःप्राणेन्द्रियाणामवसादप्राप्तावुत्तम्भनमिति । एवमादयः 'अ- मानित्वमदम्भित्वमित्यादयः, अन्ये च अद्वेष्टुत्वादयश्च ये मनसः सा- ध्या योगसाधनभूता धर्माः ते इमे यमास्स्मृताः उक्ता विद्वद्भिरि- त्यर्थः । मनोमात्रसाध्या निवृत्तिलक्षणयोगाङ्गविशेषा यमा इति य- मलक्षणमनेनोक्तमिति द्रष्टव्यम् ॥ २२ ॥ स्नानं शौचं क्रतुस्सत्यं जपो होमश्च तर्पणम् । तपो दानं तितिक्षा च नमस्कारः प्रदक्षिणम्॥२३ ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, [:. उल्लास:. व्रतोपवासाद्याश्चान्ये कायिका नियमास्स्मृताः। नियमान् कायसाध्यलक्षणान् योगविशेषानाह-स्नानमिति ॥ स्वानशोचे बाह्ये एव ग्राह्ये, भावशुद्धेर्य मेषूक्तत्वात् । ऋतु- रीश्वरपूजनम् । सत्यं यथार्थवचनम् । तितिक्षा द्वन्द्वसहनम् । व्रतोपवासाद्यास्त त कालोचिताः । अन्येपि ये योगाविरोधिनः आहारविहारादयः कायिकाः कायसाध्याः । उपलक्षणमेतत, का- यवाक्साध्या इत्यर्थः ॥ स्वस्तिकं गोमुखं पद्मं हंसाख्यं ब्राह्ममासनम्॥२४ नृसिंहं गरुडं कूम नागाख्यं वैष्णवासनम् । वीरं मयूरं वजाख्यं सिद्धाख्यं रौद्रमासनम्॥२५॥ योन्यासनं विदुश्शातं शैवं पश्चिमतानकम् । आसनान्याह-स्वस्तिकमित्यादिना ॥ स्वस्तिकाद्यासनचतुष्टयं ब्राझं ब्रह्मदेवत्यमित्यर्थः । नृभिहादिचतुष्टयं वैष्णवं विष्णुदेव- त्यम् । वीरादिचतुष्टयं गैद्रं रुद्रदेवत्यम् । योन्यासनं शक्ति- देवत्यं विदुरित्यर्थः । पश्चिमतानकं नामासनं शैवं विदुर्योगिन इति योजना ॥ निरालम्बनयोगस्य निरालम्बनमासनम् ॥२६॥ निरालम्बतया ध्यानं निरालम्बस्सदाशिवः । योगविशेषे चासनविशेषमाह-निरालम्बनेति । निरालम्बनं करचरणादिसंस्थानविशेषनियमालम्बनरहितम् । कोसौ निरालम्ब- योग इत्यपेक्षायामाह-निरालम्बतया ध्यानमिति । को निरालम्ब इत्यत आह-निरालम्बः सदाशिव इति । सदाशिवो निर्वि.

·९. उल्लास..]
सव्याख्यमं.
शेषः परमात्मा, तदालम्बनं तस्मिन्मनस्समाधानं निरालम्बनयोग-
इत्यर्थः । स्वस्तिकाद्यासनानां लक्षणानि योगग्रन्थेभ्योवगन्तव्यानि॥
रेचकः पूरकश्चैव कुम्भकः प्राणसंयमः ॥२७॥
इदानीं प्राणायामानाह-रेचक इति । रेचकपूरककुम्भकरूप-
स्त्रिविधः प्राणनिरोधः प्राणायाम इति तात्पर्यार्थः ॥ २७ ॥
इन्द्रियाणां समस्तानां विषयेभ्यो निवारणम् ।
प्रत्याहार इति प्रोक्तं प्रत्याहारार्थवेदिभिः॥२८॥
प्रत्याहारानाह--इन्द्रियाणामिति ॥ स्पष्टोर्थः ॥ २८ ॥
आधारे क्वापि मनसस्स्थापनं धारणोच्यते ।
धारणाख्यं योगाङ्गमाह-आधार इति । क्वापि मणिपूरकादिषु
चक्रेप्वित्यर्थः । अथ वा-क्वापि शुभविषये हृद्याविष्कृतविष्ण्वा-
दिमूर्तावित्यर्थः ॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां चिन्ता ध्यानं प्रचक्षते॥२९॥
ध्यानमाह-ब्रह्मविष्णुशिवादीनामिति ॥ धारणा प्राणेन सह
मनसः क्वापि स्थिरीकरणमात्रं, ध्यानं तु विषयविशेषे विष्ण्वादौ मनो-
वृत्तिधाराप्रवाह इति भेदः ॥ २९ ॥
ध्यानादस्पन्दनं बुद्धः समाधिरभिधीयते ।
अमनस्कसमाधिस्तु सर्वचिन्ताविवर्जितम् ॥३०॥
अष्टममङ्गं समाधिमाह-ध्यानादिति । अयं सविकल्पकः स-
माधिः समनस्को ज्ञातृज्ञेयविभागोल्लेखलेशसहितोङ्गमित्यर्थः । एतै-
रङ्गैः साध्यं निर्विकल्पकसमाधिरूपं अङ्गिनं योगमाह-अमनस्कस-
माधिस्त्विति । सर्वचिन्ता ज्ञातृज्ञेयविभागोल्लेखः, तद्विवर्जितं लय.
विक्षेपरहिततया प्रशान्तावस्थमित्यर्थः ॥ ३० ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवातिकम. मासः चिने निश्चलतां याते प्राणो भवति निश्चलः। चित्तस्य निश्चलत्वाय योगं सध्यानमभ्यसेत् ॥३१ चित्तनैश्चल्यफलमाह-चित्त इति ॥ प्राणनैश्चल्ये चित्तनैश्चल्यं हेतुरुक्तः । चित्तनैश्चल्ये त्वष्टाङ्गयोग एव हेतुः । अतस्तं यत्ने- नाम्यसेदित्याह-चित्तस्येति । सध्यानमिति ध्यानमात्रग्रहणं तत्रा- दरातिशयद्योतनार्थम् ॥ ३१ ॥ आकुञ्चनमपानस्य प्राणस्य च निरोधनम् । लम्बिकोपरि जिह्वायास्स्थापनं योगसाधनम्॥३२॥ पुनरेकमन्यं योगसाधनमाह-आकुञ्चनमिति ॥ गुदद्वारस्य सङ्को- चनेन वायोरूलस्रोतःप्रवर्तनमाकुञ्चनं ; कुम्भकेन प्राणस्य शरी- रान्तनिरोधनं ; लम्बिका तालुमूले स्तनाकारो मांसखण्डः, तदुपरि जिह्वायाः स्थापनं बलान्निरोध इत्येतद्योगस्य चित्तवृत्तिनिरोधलक्ष- णस्य साधनमुत्कृष्टो हेतुरित्यर्थः ॥ ३२ ॥ चित्ने निश्चलतां याते प्राणे मध्यपथं* गते । चिह्नान्येतानि जायन्ते पञ्चभूतजयात्पृथक् ॥३३॥ इदानीमभ्यासवशीकृतचित्तप्राणस्य योगिनश्चिह्नान्याह-चित्ते नि- श्चलतां यात इति ॥ पञ्चभूतजयात्टथगित्यस्यायमर्थः-पादा- दिजानुपर्यन्तं पृथिवीस्थानं, जान्वादिनाभिपर्यन्तं अपां स्थानं, तदादि कण्ठपर्यन्तं तेजस्थानं, ततो भ्रूमध्यपर्यन्तं वायुस्थानं, तत उर्ध्व ब्रह्मरन्धूपर्यन्तं आकाशस्थानं, एतेषु धारणाभ्यासक्रमेण एतज्ज- यादेतानि चिह्नानि भवन्तीति ॥ ३३ ॥ संग-प्राणमध्ये लयं.

·मलमूत्रकफाल्पत्वमारोग्यं लघुता तनोः । सुगन्धस्स्वर्णस्विर वर्णत्वं प्रथमं योगलक्षणम्॥३१ कानि तानीत्यपेक्षायामाह-मलमूत्रेति । प्रथमं योगलक्षणं एथिव्याख्यप्रथमभूमिकाजयपर्यन्तस्य योगस्य लक्षणमित्यर्थः । एव- मुत्तरत्रापि योजना । अत्रास्ति श्वेताश्वतरीयाणां मन्त्रोपनिषत् युश्चानः प्रथमं मनः । इति योगं प्रकृत्य । पृथ्व्याप्यतेजोनिलखे समुत्थिते पञ्चात्मके योगगुणे प्रवृत्ते । न तस्य रोगो न जरा न मृत्युः प्राप्तस्य योगाग्निमयं शरीरम् ॥ लघुत्वमारोग्यमलोलुपत्वं वर्णप्रसादं स्वरसौष्ठवं च । गन्धः शुभो मूत्रपुरीषमल्पं योगप्रवृत्तिं प्रथमां वदान्त ॥' इति ॥ ३४ ॥ कण्टकाग्रेष्वसङ्गत्वं जलपङ्केष्व मजनम् । क्षुत्तृडादिसहिष्णुत्वं द्वितीयं योगलक्षणम् ॥३५॥ द्वितीयभूमिकाधारणासिद्धिचिह्नान्याह-कण्टकाग्रेविति ॥ अस- अत्त्वं कण्टकैरवेधनम् ॥ ३५ ॥ बबनपानभोक्तृत्वमातपानिसहिष्णुता । दर्शनं श्रवणं दुरात्तृतीयं योगलक्षणम् ॥३६॥ तृतीयामाह-बहन्नेति ॥ ३६ ॥ मण्डूकप्लवनं भूमौ मर्कटप्लवनं द्रुमे । आकाशगमनं चेति चतुर्थं योगलक्षणम् ॥३७॥ चतुर्थलक्षणमाह-मण्डूकप्लवनमिति ॥ ३७ ॥ जलसनेप्य. वे. उ. २.१२,१३.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्.
[९. उलासः.
ज्ञानं त्रिकालविषयमैश्वर्यमणिमादिकम् ।
अनन्तशक्तिमत्त्वं च पञ्चमं योगलक्षणम् ॥३८॥
पञ्चमं योगलक्षणमाह-ज्ञानमिति ॥ अनन्तशक्तिमत्चमपरि-
मितबलवत्त्वम् ॥ ३८ ॥
प्राणे सुषुम्नां संप्राप्ते नादोन्तश्श्रूयतेष्टधा ।
घण्टादुन्दुभिशङ्खाब्धिवीणावेण्वादिताळवत् ॥३९॥
एवं स्थानविशेषाभिजये चिह्नान्युक्तानि । सुषुम्नायां प्राण-
निरोधनेन तत्र मनोवशीकारे चिह्नमाह-प्राणे सुषुम्नां सम्प्राप्त
इति ॥ अष्टधात्वमेवाह—घण्टेति । वेण्वादीत्यादिपदात् मृदङ्गादि
गृह्यते । एतेषां ध्वनिसहशा नादा श्रुतिगोचरा भवन्तीत्यर्थः ॥ ३९ ॥
तनूनपानटित्तारातारेशतपनोपमम् ।
ब्रह्मनाडी गते प्राणे बिम्वरूपं प्रकाशते ॥४०॥
एवं सिद्धे सुषुम्नायां धारणायोगे प्रत्यग्रुपेश्वराविर्भावो भव-
तीत्याह-तनूनपादिति ॥ तनूनपादग्निः । तटित्सौदामिनी ।
तारा नक्षत्राणि । तारेशश्चन्द्रः । तपनस्सूर्यः । ब्रह्मनाडी सुषु-
नाम् । बिम्बरूपं परमेश्वरचैतन्यं क्रमेणानचादिभासवत् अवभा-
सत इत्यर्थः ॥ ४० ॥
श्वासाश्चरन्ति यावन्तो मनुष्यस्य दिन प्रति ।
तावन्ति योजनान्यः श्वासेश्वासे प्रधावति॥४१॥
इदानीं तत्र प्रणवाभिव्यक्तिप्रकारमाह-श्वासाश्चरन्तीति ॥४१
एकविंशतिसाहस्रं षटुतं श्वाससङ्ख्यया ।
सोहमित्युञ्चरत्यात्मा मन्त्रं प्रत्यहमायुषे ॥४२॥

·९. उकास:.]
सव्याख्यम्.
मनुष्यस्य दिन प्रति कति श्वासाश्चरन्तीत्यपेक्षायामाह-एक
विंशतीति ॥ आ सूर्योदयात् सूर्योदयपर्यन्तं अहोरात्रं यावत्तावत्
षटुताधिकैकविंशतिसहस्रसङ्घयं श्वासोच्छ्वासमाचरन् हंसः मोहमिति
मन्त्रमुच्चरति स्वभावत एव । किमर्थम् ? आयुषे आयुर्वृद्धयर्थ-
मित्यर्थः ॥ ४२ ॥
सकारं च हकारं च लोपयित्वा प्रयोजयेत् ।
सन्धिं वै पूर्वरूपाख्यं ततोसौ प्रणवो भवेत् ॥४३॥
ततः किमित्यत आह-सकारं चेति ॥ सकारे हकारे च लुप्ते
ओकारः अकारः बिन्दुश्चावशिष्यते । तत्र पूर्वरूपाख्यं सन्धि
प्रयोजयेत्, अकारमोकारात्मन्येकीकुर्यात् बिन्दुं चोंकारेण योजये-
दित्यर्थः ॥ ४३ ॥
अकारश्चाप्युकारश्च मकारो बिन्दुनादकौ।
पञ्चाक्षराण्यमून्याहुः प्रणवस्थानि पण्डिताः॥४४॥
अस्य ओंकारस्य प्रणवाख्यस्यावयवान्विभजते तच्चिन्तनार्थम-
अकारश्चाप्युकारश्चेति ॥ अश्च उश्च ओ, एतदुपरि मकारे यो-
जिते, अयं च मकारः स्वरहीनत्वात् परेण बिन्दुना योज्यः ।
तदा ओमिति रूपं निप्पद्यते । एतच्च घोषवता प्राणेन ए.
कीकारेण नादेन मूलाधारादुत्थितेन प्राणोप्मसञ्चरणनाडीगतसुषिरा-
भिव्यक्तेन अभिव्यज्यत इति नादावसान उच्यते । एवं प्रण-
वस्थानि प्रणवशब्दवाच्यपिण्डस्थान्यमूनि पञ्चाक्षराणि, अकार
उकारो मकारो बिन्दुश्चेति चत्वारि, नादश्च तेषां सामान्यात्म-
कः पञ्चममक्षरं, इत्येवं पञ्चाक्षराण्याहुः पण्डिताः आत्मविद्यासु
कुशला इत्यर्थः ॥ १४ ॥

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्. [९. उसासः. ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्चापीश्वरश्च सदाशिवः । तेष्वक्षरेषु तिष्ठन्ति षट्त्रिंशत्तत्त्वसंयुताः ॥१५॥ अर्थतेषामक्षराणां क्रमेण देवता आह-ब्रह्मा विष्णुश्चेति । पष्ट्रिंशत्तत्वसंयुता इति, तान्यांप तत्त्वानि प्रणवान्तर्गतान्येव, न ततो बहिः सन्तीति द्योतयन् प्रणवस्य पूर्णात्मतां ध्वनयति । सर्व हि वाच्यं वाचकैर्ग्रस्तमवभासते । सर्व च. वाचकं प्रणवाक्षरेण गृह्यते, तस्य सर्वशब्दसामान्यात्मकतया सर्वशब्दव्यापकत्वात् । तथा च श्रुतिः- तद्यथा शकुना सर्वाणि पनि सन्तृण्णा- न्येवमोङ्कारेण सर्वा वाक्सन्तृण्णोद्वार एवेदं सर्वम्" इति । 'ओमित्येत- दक्षरमिदं सर्वम् २ 'सर्व ह्येतद्ब्रह्म'" इत्योहारब्रह्मणोरभेदप्रतिपादनात् पूर्णाद्वितीयब्रह्मात्मकः प्रणवः संवृत्त इति स तथोपास्य इति तात्पर्यार्थः ॥ ४६॥ गुरुप्रसादाल्लभते योगमष्टाङ्गलक्षणम् । शिवप्रसादाल्लभते योगसिद्धिं च शाश्वतीम्॥४६॥ इदानीम् यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ । तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति श्रुतिमाश्रित्य गुरुदेवतोपासनाधीना सर्वसिद्धिरिति तत्क- र्तव्यता सूचयन्नाह-गुरुप्रसादादिति ॥ योगसिद्धिरात्मतत्त्वाविर्भावः ।। सच्चिदानन्दरूपाय बिन्दुनादान्तरात्मने । आदिमध्यान्तशून्याय गुरूणां गुरवे नमः ॥४॥ व्याख्यानान्ते मङ्गळमाचरन्नुक्तप्रणवार्थ प्रकटयति–सच्चिदानन्द- माण्डू १. छा. २.२३.४. श्वेता. ६-२३.

·16. उल्लास:.] सव्याख्यम् रूपायेति ॥ स्वरूपमुक्तम् । बिन्दुनादान्तरात्मन इति ताम्यामुप- लक्षणीयतया उपलक्षणमुच्यते । एतदुक्तं भवति–सच्चिदानन्दाः अकारोकारमकारात्मकाः प्रणव[व] ब्रह्मस्वरूपनित्यकूटस्थं च । वि- न्दुनादौ तु रूपनामनी आविर्भावतिरोभावधर्मको स्तः, उत्पत्ति- स्थितिलयाधारं वस्तु गमयत इति प्रणवब्रह्मोपलक्षणमिति । नाम- रूपात्मकनादबिन्द्वधिष्ठानस्याश्रयान्तरशङ्कामपाकुर्वन्नाह-आदिमध्या- न्तशून्यायेति । कोसावेवंविध इत्यत आह-गुरूणां गुरवे नम इति । दक्षिणामूर्त ये नम इत्यर्थः ॥ ४७ ॥ इति श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रार्थप्रतिपादके। प्रबन्धे मानसोल्लासे नवमोल्लाससङ्ग्रहः ॥४८॥ नवमश्लोकव्याख्यामुपसंहरति-इतीति ॥ ४८ ॥ इति श्रीमानसोल्लासवृत्तान्ते नवमोल्लासः. - दशमोल्लासः. परिच्छिन्नमहम्नावं परित्यानुषङ्गिकम् । पूर्णाहम्भावल भोस्य स्तोत्रस्य फलमुच्यते ॥१॥ उत्तरश्लोकतात्पर्य मंक्षिप्य कथगन् तस्य पूर्वेण सङ्गतिमाह- परिच्छिन्नमिति ॥ आनुषङ्गिकं देहाभिनानानुषङ्गादागतमित्यर्थः । उच्यते, उत्तरश्लोकेनेति शेषः ॥ १ ॥ "सर्वात्मत्वमितिस्फुटीकृतमिदयस्मादमुस्मिनस्तवे तेनास्य श्रवणात्तथार्थमननादयानाच्च सङ्कीर्तनात् ।

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम. [१०. उलासः. सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादीश्वरत्वं ततः सिद्धयेत्तत्पुनरष्टधापरिणतं चैश्वर्यमव्याहतम्॥१०॥ यस्मादमुप्मिन् स्तवे दक्षिणामूर्तिस्तोत्रे, इति उक्तप्रकारेण सर्वा- त्मत्वमिदं प्रत्यक्षं स्फुटीकृतं, तस्मादस्य स्तोत्रस्य श्रवणात् गुरो- रर्थतोवगमात् ; तथार्थमननात्, यथा श्रुतं तथा अर्थस्य युक्तया व्यवस्थापनात् ; ध्यानात् श्रुतमताकारवृत्तिनैरन्तर्यकरणाच्च ; सकी- र्तनात्, केवलं स्तोत्रकीर्तनमात्रादपीत्यर्थः ; सर्वात्मत्वलक्षणा या महाविभूतिस्तया सहितमीश्वरत्वं निरुपमितं निरतिशयमीश्वरत्वं स्यात्, स्वतः स्वभावतः सिद्धं, न प्रयत्नसाध्यं, तस्यानित्यत्वावश्यम्भावादि- त्यर्थः । यत्पुनः प्रसिद्धमष्टधा परिणतमणिमाद्यैश्वर्य, तच्च सिद्धये- दनुषङ्गादेव । तच्चाव्याहतमप्रतिहतम् । अत इदं स्तोत्रमर्थतः पाठतो यत्नेन गुरुभ्योवगम्य तन्निष्ठो भवेत्, मुमुक्षुरभ्युदयार्थी वेत्यर्थः ॥ १० ॥ इदमत्राकृतम्- पुत्रपौत्रगृहक्षेत्रधनधान्यसमृहयः। अर्वाचीनाश्च सिद्धयन्ति स्वर्गपाताळभूमिषु ॥२॥ अस्य व्याख्यां प्रारभते-~-इदमत्राकूतमिति ॥ यद्यप्यस्मात् स्तोत्रात् सर्व एवाभिलषणीयार्था लभ्यन्ते, त- थापि बुद्धिमता न क्षुद्रलाभायेदं प्रयोक्तव्यं, किन्तु महाफलार पारमेश्वरपदायैव ; अर्वाचीनानेकफलानि तु प्रसङ्गतो वस्तुमहिने भविष्यन्तीति तात्पर्यमभिप्रेत्याह-पुत्रपौत्रेत्यादिना ॥ स्वर्गे व पाताळे वा भूमौ वा भविष्यन्त्येव यथाकालं सर्वाचीनाः फल- भेदा इत्यर्थः ॥ २॥ - ·. सव्याख्यम्. १०. उल्लास.. पाके प्रवर्तमानस्य शीतादिपरिहारवत् । प्रासङ्गिकाश्च सिद्ध्यन्ति स्तोत्रेणानेन सर्वदा ॥३॥ तत्रासङ्कल्पितस्यापि फलस्यानुषङ्गिणः सिद्धिं दृष्टान्तेनोपपादयति--- पाके प्रवर्तमानस्येति ॥ ३ ॥ ऐश्वर्यमीश्वरत्वं हि तस्य नास्ति पृथस्थितिः । पुरुषे धावमानेपि छाया तमनुधावति ॥ ४ ॥ एवं तात्पर्यमुक्ता स्यादीश्वरत्वमित्युक्तमीश्वरत्वं व्याचष्टे-ऐश्व- र्यमीश्वरत्वं हीति ॥ ईश्वरस्य स्वरूपमैश्वर्यं ; तस्येश्वरात् पृथ- विस्थतिः पार्थक्येनावस्थानं नास्तीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह-- पुरुषे धावमान इति ।। ४ ॥ अनन्तशक्तिरैश्वर्यं निष्यन्दाश्चाणिमादयः। स्वस्येश्वरत्वे संसिद्ध सिद्धयन्ति स्वयमेव हि ॥५॥ किन्तदैश्वर्य यच्छायावदवियुक्तमीश्वरस्य सदेत्यपेक्षायामाह- अनन्तशक्तिरिति ॥ वाचामगोचरमनतिशयं सहनं सामर्थ्य तदैश्व- यमित्यर्थः । नन्वणिमादिसिद्धयो यैश्वर्यमिति प्रसिद्धिः, कथमनन्त- शक्तिरैश्वर्यमिति ! तत्राह---निष्यन्दाश्चेति । अणिमादयः सिद्धयः ईश्वरशक्तेर्निप्यन्दा विपुण्मात्राः, तासां परिच्छिन्नत्वात्, अन्येष्वपि तारतम्येन भावात् । तथा च श्रुतिः ‘एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि पात्रामुपजीवन्ति " इति । तस्मादीश्वरत्वसिद्धयर्थमेव स्तोत्रं प्रयो. क्तव्यं, नाणिमादिसिद्धयर्थ, तस्य तस्मिन्नानुषङ्गिकत्वादित्याह- स्वस्येति ॥५॥ बृह, ०३.३२.

·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम्, [.. उसास. यदीयैश्वर्यविडिब्रह्मविष्णुशिवादयः। ऐश्वर्यवन्तो भासन्ते स एवात्मा सदाशिवः ॥६॥ तथापि ब्रह्माद्यैश्वर्याय एथक्प्रयोक्तव्यमित्याशक्य तदप्यस्यैव लेश इत्याह-यदीयेति ॥ विघुद्भिः बिन्दुभिः लेशैरिति यावत् । कथं विद्वदैश्वर्यलेशा ब्रह्माद्यैश्वर्यभेदाः, तेषां सदाशिवविभूतित्वादित्या- शङ्कयाह-स एवात्मा सदाशिव इति । सदाशिव एवात्मा, आत्मैव सदाशिव इत्यर्थः ॥ ६ ॥ पुष्पमानयता गन्धो विनेच्छामनुभूयते । पूर्णाहम्भावयुक्तेन परिच्छिन्ना विभूतयः ॥ ७ ॥ अतो ब्रह्माद्यैश्वर्यमपि स्वभावमहिनैवोपनमते विदुष इत्येतह- ष्टान्तेनाह—पुप्पमानयतेति ॥ तस्मात्पूर्णात्मनि सदाशिवरूप एवं सम्भावना कार्या, न ब्रह्मादिप्विति स्थितं स्तोत्रफलस्तुतेस्तात्प- र्यम् ॥ ७॥ अणिमा महिमा चैव गरिमा लघिमा तथा । प्राप्तिः प्राकाम्यमीशित्वं वशित्वं चाष्टसिद्धयः॥ इदानीमणिमाद्यैश्वर्याणि विभज्य व्युत्पादयन् ‘अष्टधा परिणतं चैश्वर्यमव्याहतम्' इत्येतद्वयाचष्टे-अणिमा महिमा चेति ॥ ८ ॥ अत्यन्तमणुषु प्राणिष्वात्मत्वेन प्रवेशनम् । अणिमासंज्ञमैश्वर्यं व्याप्तस्य परमात्मनः ॥९॥ तत्राणिमाख्यां सिद्धिं दर्शयति-अत्यन्तमिति ॥ पुत्तिकापुल- कादिप्राणिष्वित्यर्थः ॥९॥ - ·१०.उमास:.] सध्याच्यम ब्रह्माण्डादिशिवान्तायाःषष्ट्दिशत्तत्त्वसंहतेः। बहिश्च व्याप्यवृत्तित्वमैश्वर्यं महिमाह्वयम् ॥१०॥ महिमाख्यामाह-ब्रह्माण्डादीति ॥ शिवो विराज्यभिव्यक्तः पुरुषः ॥ १० ॥ महामेसमाङ्गस्य समुद्धरणकर्मणि । लाघवे तूलतुल्यत्वं लघिमानं विदुर्बुधाः ॥११॥ लघिमाख्यामाह-महामेरुसमाङ्गस्येति ॥ योगिनो विशेषणमेतत् । इच्छयातिस्थूलतामापत्रस्यान्यैः समुद्धरणे तूलतुल्यत्वं लघिमेत्यर्थः ॥ परमाणुसमाङ्गस्य समुद्धरणकर्मणि । गौरवे मेरुतुल्यत्वं गरिमाणं विदुर्बुधाः ॥१२॥ गरिमाख्यामाह-परमाणुसमाङ्गस्येति ॥ अस्यापि सर्व वैपरी- त्येन योजना ॥ १२ ॥ पाताळवासिनः पुंसो ब्रह्मलोकावलोकनम् । प्राप्ति म महैश्वर्यं सुदुष्प्रापमायोगिनाम् ॥१३॥ प्राप्तयाख्यमैश्वर्य व्युत्पादयति-पाताळवासिन इति ॥ १३ ॥ आकाशगमनादीनामन्यासां सिद्विसम्पदाम् ॥ स्वेच्छामात्रेण संसिद्धिः प्राकाम्यमभिधीयते॥१४॥ प्राकाम्याख्यां सिद्धिमाह-आकाशगमनादीनामिति ॥ १४ ॥ स्वशरीरप्रकाशेन सर्वार्थानां प्रकाशनम् । प्राकाश्यमिदमैश्वर्यमिति केचित्प्रचक्षते ॥१५॥ कि-दुष्प्रापमपि. *ख-योगेन, ग-योगिनः, ·श्रीदक्षिणामूर्तिस्तोत्रवार्तिकम् 1१०उल्लासः प्राकाश्यनामकमैश्वर्यमाह-स्वशरीरप्रकाशेनेति ॥ १५ ॥ स्वेच्छामात्रेण लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तकर्तृता । सूर्यादीनां नियोक्तृत्वमीशित्वमभिधीयते ॥१६॥ ईशित्वाख्यामाह-स्वेच्छामात्रेणेति ॥ 'जगद्व्यापारवर्जम्' इति न्यायेन यद्यपि विदुषो लोकविषये स्वातन्त्र्यं वारितं, त- थापि विश्वामित्रादिवत् ब्रह्माण्डस्थितावेव वापीकूपतटाकनगरीवि- हारस्थलसृष्टचाद्यभिप्रायमेतद्दष्टव्यम् ॥ १६ ॥ सलोकपालास्सर्वेपि लोकास्स्ववशवर्तिनः। तदैश्वर्यं वशित्वाख्यं सुलभ शिव योगिनाम्॥१७॥ वशित्वमाह-सलोकपाला इति ॥ १७ ॥ यस्त्वेवं ब्राह्मणो वेत्ति तस्य देवा वशे स्थिताः । किं पुनः क्षमापतिव्याघ्रव्याळस्त्रीपुरुषादयः ॥१८॥ शिवायोगिनामुक्तमैश्वर्यं सुलभमित्यत्र प्रमाणश्रुतिमुदाहरति-यस्त्वे- वमिति ॥ ‘यस्त्वैवं ब्राह्मणो विद्यात् । तस्य देवा असन्वशे इति मन्त्रस्वरूपस्य प्रतिनिर्देशोयम् । योगिनां मापत्यादिवशी- करणं कैमुत्यन्यायेनाह–किम्पुनरिति ॥ १८ ॥ सर्वात्मभावसाम्राज्यनिरन्तरितचेतसाम् । परिपक्कसमाधीनां किंकिं नाम न सिद्धयति॥१९॥ न परिगणितमैश्वर्यं सर्वात्मभावनामाहात्म्येन, यद्यदभिलषितं तत्त- दखिलं भवेदेवेत्याह-सर्वात्मभावेति ॥ १९ ॥ 'ब्रह्मसू. ४--४-१७. सर्व. 2 त. आ.३-१३. *सर.

·शुद्धपाठपाठान्तरयोस्सूचिनी. पुटे. स्थाने. पाठयम्. २८ २० " " १४ " " ३७ " ૨૬ Yo १ सभेदभेदने संभेदने *पाधि नि पाधिनि *किञ्चित्कर्ता परमेश्वरः किञ्चित्कर्ता सर्वकर्ता परमेश्वरः *मुखाम् मुखा मू *कृत्याधिक कृत्यार्थिक परात्परा पश्चात्परा परादिति पश्चादिति योगेन वेगेन *यस्यङ्गी श्यस्याङ्गी *स्थलोपाधि स्थूलोपाधि पूर्व देहा: वाचि स्तरामि नाविस्तरमात्मा *त्कर्तनवच्छिन्न स्कृतेऽनवच्छिन्ने विशेषाः विशेषः *(नित्यद्रव्यगुणकाः)।क ।क नेश्वरात्मोपा नेश्वगेपा दीश्वरात्मान्वित दीश्वरान्वित *सम्बद्धे सम्बद्धं चेतना चतनना कारणतत्त्व कारणत्व इन्यर्थः इत्यन्वयः भवनश्रवणात् भवनाशंसनश्रवणात् *मित्याशङ्खय मित्याशय जीवस्यैव जीवस्येव रीक्षण रीक्षण क्षमा या का माया साभासो सा भासेत्यु प्राभाकरो प्रभाकरो *एतचिहयुतमशवं वेदितव्यम्, " " ४१ २० " १२ ४४ ४८ ३ . २३ २४ " ·पुटे. पतो . स्थाने. पाठयम. ३ ४ " " ५२ ५३ २२ " २३ " २५ " ५८ २ १ तत्त्व* विप्रति तत्त्वभेदे विप्रति विप्रतिपत्तीर्द विप्रतिपत्ति द *पदार्थान् षट्दार्थान् काणादाः का वाक् कालाप: संस्काराख्यं संस्काराख्यं गुणं *त्वं च गुणत्वाचं त्वगुणतेत्यादि *नादिरपि । नादिरपि मुपष्टभ्य मवष्टभ्य राजसश्च राजसश्चेति *चन्द्रत्या चन्द्र इत्या वरुणा नासत्यो देवतास्स्मृताः वरुणनासत्या इति देवताः *विशतिक विंशक *१५-७. १-५-७ परोपाधि परोपाधिभेद कर्तु न वा कर्तु कर्तुमथाकर्तु *सिद्धात्मले सदात्मले तेन तेन आच्छादनेन दृश्यते बुध्यते बाधे बाधनेन विक्षेप विक्षेपशक्ति जडांश जडदृश्यशावल्यांश *सर्व एवा [एत आ]त्मानो सर्व एत आत्मानो श्वाच्योमीत वाच्यमिति *मृदट इत्याद्याशङ्कय इत्याशङ्कय *नाव न वा प्रवर्तकाभावे प्रवृत्त्यङ्कुशाभावे गोळकान्तादिभि गोळकान्ताभि स्थिते स्थिरे *नोर्खा(?)नमिता नाोन्नमिता *एतधिहयुतमशुद्ध वेदितव्यम्, ४ " २२ २४ ६७ ७० १४ ७२ " २१ ८७ ·पुटे. स्थाने. पाठयम्. १४ सुधोप *भवन्ति ।। तदविविक्त स्थितम् जः प्रत्ययः सविषयः " रूपं च सदोप भवन्ति॥इति॥ तदभिव्यक्त स्थिति: जन्यविषयः रूपस्सन् श्रुत्या सत्यज्ञानानन्त न कश्चिदीश्वरः न कश्चिदिति बीजानां वा परि नास्तिक्यवादो न्ध्यहमास्पदो ९२ १४ १२ " सत्यज्ञानानन्त न हि खल्वीश्वरः न हि खल्विति *बीजानां परि *नास्तिकवादो *न्ध्यास्पदो १४ १०१ २४ १६ १०२ १०४ विम्बे तु विम्बे न ६ ११ १०६ १ २१ ११२ ७ ११८ १२. ६ २२ कौ. उ. ३-४ का. उ. ३.३ १२१ *निषिध्यते न सिद्धयति *तदा भिन्नं तदा सद्यः भिन्नं *युवः स्थविरादि युवस्थविरादि ज्वालेव विभ्रमः ज्वालेतिवद्धमः *विषयविषयिणो विषयवद्विषयिणो *जडान्ध जडोन्ध *का. उ. ३.४ *का. उ. ३-३ *तस्याः प्रयोजनम् तस्याश्च कारणम् अनुधाव खुरधाव त्पाद एवोपक्षयाद त्पादकत्वापेक्षया तद धर्मा धर्म के तिमिरान्धकदृष्टीनां यथा के शोण्डूकादि खे । स्फुरत्येवं ज. गद्रूपमनात्मन्येव तिष्ठति ॥इति वासिष्ठे । के स्वार्थे कः(१)वतिप्रत्ययः स्वाथे कप्रत्ययः [स्वार्थिको व. तिप्रत्ययः] *एतचित्युतर्मशुद्ध वदितव्यम. १७ १३१ ३ १३५ १३६ ·स्थाने. पाठयम. १० १० " १ " वस्तु प्रत्यभिज्ञायत इति ।। वस्तु सेन से हि पाद्य पद्य *गम्य कश्चि कौश्चि २ भ्रमत्तत्प भ्रमातः प अनुमेयासु न मनः क्षिप्रमा- अमेयासु मनः क्षिप्रमारोहूँ रोहतीत्यतः नाहतीत्यतः अनुमेया अमेया १५० *पिण्डं ब्र पिण्डब १७ *ৰিাষ विशेषसंपादनप्र १५२ १९ *बद्याण्ड ब्रह्माण्ड विशत् विशेत ६ *प्रकृत्य। प्रकृत्य तपाग्नि तपादि भासवत् भाववत् १६३ प्रणव वः ब्रह्मस्वरूपनित्य प्रणवब्रह्मस्वरूपं नित्यं उ १६५ नेपि ने हि गवि विनगिरिवि १५ योगिनां क्षमापत्यादिवशी. शिवयोगिनां सर्ववशित्वं करणं १९ भावनामाहात्म्येन यद्यद सदाशिवात्मध्याननिष्ठाफलं भिलषितं तत्तदखिलं भवेदपि तु सर्वमेव सदा मतिः कार्येत्यु मति कुर्यादिति प्राणिनो हि- तमु न मनुते इत्यत आह पि न मन्यते तत्राह १५ देव इति॥ देव इति ॥ श्रुतिरेवैषा १७० ११ मद्दक्षिणाशामुखशिवः मद्दक्षिणामूर्तिरीश्वरः प्रीयतां भजतां गुर्वात्मा प्रीयता पञ्चीकरणवार्तिके ४७ श्लोके ‘स्य उ' स्थाने 'स्यादु' इति पाठ्यम्, *एतचिहयुतमशुबं वेदितव्यम्. سے स्तः, . " ४ "

·APPENDIX.
पजीकरणवार्तिकम्
श्रीसुरेश्वराचार्यविरचितम् .
ओंकारस्सर्ववेदानां सारस्तत्त्वप्रकाशकः ।
तेन चित्तसमाधानं मुमुक्षूणां प्रकाश्यते ॥
आसीदेकं परं ब्रह्म नित्यमुक्तमविक्रियम् ।
तत्स्वमायासमावेशाबीजमव्याकृतात्मकम् ।।
तस्मादाकाशमुत्पन्नं शब्दतन्मात्ररूपकम् ।
स्पर्शात्मकस्ततो वायुस्तेजो रूपात्मकं ततः ॥
आपो रसात्मिकास्तस्मात्ताभ्यो गन्धात्मिका मही ।
शब्दैकगुणमाकाशं शब्दस्पर्शगुणो मरुत् ।।
शब्दस्पर्शरूपगुणैस्त्रिगुणं तेज उच्यते ।
शब्दस्पर्शरूपरसगुणैरापश्चतुर्गुणाः ॥
शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा मही ।
तेभ्यस्समभवत्सूत्रं लिङ्ग सर्वात्मकं महत् ॥
ततः स्थूलानि भूतानि पञ्च तेभ्यो विराडभूत् ।
पञ्चीकृतानि भूतानि स्थूलानीत्युच्यते बुधैः ॥
सूक्ष्म.
ख.

·९
..
१२
एपिन्यादीनि भूतानि प्रत्येकं विभनेविधा ।
एकैकं भागमादाय चतुर्धा विभनेत्पुनः ॥
एकैकं भागमेकस्मिन् भूते संवेशयेत्क्रमात् ।
ततश्चाकाशमूतस्य भागाः पञ्च भवन्ति हि ॥
वाग्वादिमागाश्चत्वारो वाग्वादिष्वेवमादिशेत् ।
पञ्चीकरणमेतत्स्यादित्याहुस्तत्त्ववेदिनः ॥
पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्य च विराड्वेत् ।
स्थूलं शरीरमेतत्स्यादशरीरस्य चात्मनः ॥
अधिदैवतमध्यात्ममधिभूतमिति त्रिधा ।
एकं ब्रह्म विभागेन भ्रमाद्भाति न तत्त्वतः ॥
इन्द्रियैरर्थविज्ञानं देवतानुग्रहान्वितैः ।
शब्दादिविषयं ज्ञानं तज्जागरितमुच्यते ॥
*श्रोत्रमध्यात्ममित्युक्तं श्रोतव्यं शब्दलक्षणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं दिशस्तत्राधिदैवतम् ।।
त्वगध्यात्ममिति प्रोक्तं स्प्रष्टव्यं स्पर्शलक्षणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं वायुस्तत्राधिदैवतम् ॥
चक्षुरध्यात्मामित्युक्तं द्रष्टव्यं रूपलक्षणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तमादित्योत्राधिदैवतम् ।।
निहाध्यात्म तयास्वाद्यमधिभूतं रसात्मकम् ।
वरुणो देवता तत्र निहायामधिदैवतम् ॥
अत्र श्लोको वा श्लोका? वा गलित इति भाति,
१५
१६

·३
२०
२२
घाणमध्यात्ममित्युक्तं घातव्यं गन्धलक्षणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तमश्विनावधिदैवतम् ॥
वागण्यात्ममिति प्रोक्तं वक्तव्यं शब्दलक्षणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तमग्निस्तत्राधिदैवतम् ॥
हस्तावध्यात्मामित्युक्तमादातव्यं च यद्भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तमिन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
पादावध्यात्ममित्युक्तं गन्तव्यन्तत्र यद्भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं विष्णुस्तत्राधिदैवतम् ॥
पायुरिन्द्रियमध्यात्म विसर्गस्तत्र यो भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं मृत्युस्तत्राधिदैवतम् ।।
उपस्थेन्द्रियमध्यात्म स्याद्यानन्दस्यि कारणम् ।
अधिभूतं तदित्युक्तमधिदैवं प्रजापतिः ॥
मनोध्यात्ममिति प्रोक्तं मन्तव्यं तत्र यद्भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं चन्द्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
बुद्धिरध्यात्ममित्युक्तं बोद्धव्यं तत्र यद्भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं अधिदैवं बृहस्पतिः ।।
अहंकारस्तथाध्यात्ममहंकर्तव्यमेव यत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं रुद्रस्तत्राधिदैवतम् ॥
चित्तमध्यात्ममित्युक्तं चेत्तव्यं तत्र यद्भवेत् ।
अधिभूतं तदित्युक्तं क्षेत्रज्ञोत्राधिदैवतम् ॥
तमोध्यात्ममिति प्रोक्तं विकारस्तत्र यो भवेत् ।
२३
२४
२१
२७

·४
२९
.
३२
अधिभूतं तदित्युक्तमीश्वरोत्राधिदैवतम् ।।
बाह्यान्तःकरणैरेवं देवतानुग्रहान्वितैः ।
स्वं स्वं च विषयज्ञानं तज्जागरितमुच्यते ॥
येयं जागरितावस्था शरीरं करणाश्रयम् ।
यस्तयोरभिमानी स्याद्विश्व इत्यभिधीयते ॥
विश्वं वैराजरूपेण पश्येद्भेदनिवृत्तये ।
ज्ञानेन्द्रियाणि पश्चैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च ।।
श्रोत्रत्वङ्मयनघ्राणजिहादी[धीन्द्रियपञ्चकम् ।
वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेन्द्रियपञ्चकम् ।।
मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तं चेति चतुष्टयम् ।
सङ्कल्पाख्यं मनोरूपं बुद्धिनिश्चयरूपिणी ।।
अभिमानात्मकस्तद्वदहंकारः प्रकीर्तितः ।
अनुसंधानरूपञ्च चित्तमित्यभिधीयते ॥
प्राणोपानस्तथा व्यान उदानाख्यस्तथैव च ।
समानश्चेति पञ्चैताः कीर्तिताः प्राणवृत्तयः ॥
खवावग्न्यम्बुक्षितयो भूतसूक्ष्माणि पञ्च च ।
अविद्याकामकर्माणि लिङ्ग पुर्यष्टकं विदुः ।।
एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मायिकं प्रत्यगात्मनः ।
करणोपरमे जाग्रत्संस्कारोत्थप्रबोधवत् ।।
ग्राह्यग्राहकरूपेण स्फुरणं स्वप्न उच्यते ।
अभिमानी तयोर्यस्तु तैजसः परिकीर्तितः ॥
३३

·५
३९
४१
४२
४३
हिरण्यगर्भरूपेण तैजसं चिन्तयेद्बुधः ।
चैतन्याभासखचितं शरीरद्वयकारणम् ॥
आत्माज्ञानं तदव्यक्तमव्याकृतमितीर्यते ।
न सन्नासन्न सदसद्भिन्नाभिन्नं न चोभयम् ॥
न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम् ।
ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानहेयं मिथ्यात्वकारणात् ॥
ज्ञानानामुपसंहारो बुद्धेः कारणतास्थितिः ।
वटबीजे वटस्येव सुषुप्तिरभिधीयते ॥
अभिमानी तयोर्यस्तु प्राज्ञ इत्यभिधीयते ।
जगत्कारणरूपेण प्राज्ञात्मानं विचिन्तयेत् ॥
विश्वतैनससौषुप्तविरासत्राक्षरात्मभिः ।
विभिन्नमिव संमोहादेकतत्त्वं चिदात्मकम् ॥
विश्वादिकत्रयं यस्माद्वैराजादित्रयात्मकम् ।
एकत्वेन समं पश्येदन्याभावप्रसिद्धये ॥
ओझारमात्रमखिलं विश्वप्राज्ञादिलक्षणम् ।
वाच्यवाचकताभेदानेदेनानुपलब्धितः ॥
अकारमानं विश्वस्य उकारस्तैजसस्स्मृतः ।
प्राज्ञो मकार इत्येवं परिपश्येत्क्रमेण तु ॥
समाधिकालात्पागेवं विचिन्त्यातिप्रयत्नतः ।
स्थूलसूक्ष्मक्रमात्सर्व चिदात्मनि विलापयेत् ।।
भकारं पुरुषं विश्वमुकारे प्रविलापयेत् ।
४४
४५

·४९
६०
५१
६२
५३
उकारं तैजसं सूक्ष्मं मकारे प्रविलापयेत् ॥
मकारं कारणं प्राज्ञं चिदात्मनि विलापयेत् ।
चिदात्माहं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तसदद्वयः ॥
परमानन्दसन्दोहवासुदेवोहमोमिति ।
ज्ञात्वा विवेचकं चित्तं तत्साक्षिणि विलापयेत् ॥
चिदात्मनि विलीनं चेत्तच्चित्तं नैव चालयेत् ।
पूर्णबोधात्मनासीत पूर्णाचलसमुद्रवत् ॥
एवं समाहितो योगी श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
जितेन्द्रियो जितक्रोधः पश्येदात्मानमवयम् ।।
आदिमध्यावसानेषु दुःखं सर्वमिदं यतः ।
तस्मात्सर्व परित्यज्य तत्त्वनिष्ठो भवेत्सदा ॥
यः पश्येत्सर्वगं शान्तमानन्दात्मानमद्वयम् ।
न तेन किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वाऽवशिष्यते ॥
कृतकृत्यो भवेद्विद्वान् जीवन्मुक्तो मवेत्सदा ।
आत्मन्यारूढभावस्तु जगदेतन्न वीक्षते ॥
कदाचिद्वयवहारेषु द्वैतं यद्यपि पश्यति ।
बोधात्मव्यतिरेकेण न पश्यति चिदन्वयात् ॥
किं तु पश्यति मिथ्येदं दिनोहेन्दुविभागवत् ।
प्रतिभासशरीरस्स्यात्तदा प्रारब्धसंचयात् ॥
तस्य तावदेव चिरमित्यादिश्रुतिरब्रवीत् ।
प्रारब्धस्यानुवृत्तिस्तु मुक्तस्याभासमात्रतः ॥
५४
१५
५९
५९