·Anandamālā
с
All rights reserved
First Edition, 1970 (1000)
Edited by
Bannanje Govindacharya
Udipi-3
Published by
Dašapramat Prakāšana Samiti
Udipi
Cover design by
R K De'gar
Printed at
Manipal Power Press
Manipal, S India

·Dedicated
to the Holy Feet
of
Sri Visvcsha Thirtha Swamiji of
Sri Pejavar Mutt

·INTRODUCTION Liſc is a process, being imprisoned aluays cruce for libention At times we come in contact with great souls appoinırd to enlighten the suffering lot, to show thic smutable path in liberation Good souls do descend to carth with abundance of spiritual energy, fir supenor to any other Ig), to shape up thing in accordance with the divine will Ilhen in operation these souls ridinie unintelligible powers that suppress the lead and cnluen the good qualities without nonce Perlups, aficr a lons, we in Udipi were fortunate criough to smell a umilar atmosphere, during the pir zam period of Sri Vinesla Turihız Sus amiji of Srı l'enver Mure As one could feel the entire aiminpliere was rather spintally charged through his intensely active engagements in spirituu discourses and encountls conscious attachment with Lord Kiln1 lic attracted many • gixxed soul, Belped them thost in the right puth Indeed, a sinfoncr canno: but open itu pera'sulirn the sun is in the rise ·Viu Thus the Pravachan went on Various types of people -- teachers, office bearers etc etc assembled to have this rare opportunity of listening to Swamiji with great enthusiasm Some of us took notes, posed questions foreign to traditional philosophy and some times chuldish questions (as we could descern later) also Swamiji was kind enough to give patient hearing, reply with affirmity and convince us, the mostly non-vedantic students His impressive teaching make us realize that the philosophy of Sri Madhwa is based on very fundamental truths of creation Meanwhile our dear friend Sri Bannanje happened to find a rare manuscript of ĀNANDAMĀLĀ, a commentary on Sangraha Bhashya 2 e Anu Bhashya in the Ms library of Sri Palimar Aſutt We started copying 11 This is a masterpiece by Traivikramarya Dasa, probably a grandson of Sri Trivikrama Panditha of Tattwa Dipihafame and the son of Sri Narayana Panditha, the renowned author of Sri Madhwa Vijaya To edit such a treatise, a work of thus class, a single Ms wornout and brittle, with elisjons here and there was not enough So we were in search of other Mss In thus, Sri Vishvothama Thirtha Swamin of Srı Sode Vadiraja Muth came to help us He gladly provided us with a manuscript from the Muth's library We are grateful to Swamiji for his timely help Again Srı Bannanje went to Alysore and carefully studied the Mís preserved there in the Oriental Research Institute With the help of these three Mits this well-edited version of Anandamala 1; finally ready to reach the hands of lovers of philosophy

·This precious work, we feel blessed and proud to dedicate
to the holy feet of H H Sri Viswesha Tirtha Swamiji of Sri
Pejavar Mutt
Finally we can never forget to thank Manipal Power
Press for their splendid cooperation and excellent printing
5–11–1970
UDIPI
PRESIDENT
Dasapramalı Prakasana Samith

·EDITOR'S NOTE Some seven hundred years ago a storm arose in the belt of Indian philosophy to cleanse the spiritual path and remove the fetters of the good souls Thus was Mladhwa the great (1238 - 1317 AD) A combination of spiritual and physical perfectness he was A beau ideal of Herculean strength, a manifest of wisdom and benignuty His sermons aroused good souls all over the world for centuries after centuries This philosophical monarch had left some immortal imprints on earth for us He composed 39 treatisest of uncomparable scholarship His works were chuselled by wisdom He spoke as none else in the history of Indian philosophy ever spoke minimum words with maximum contents It was an exposition of real bliss (trade) which the good souls were and are craving for Sangraha Bhashya or Sarva Shastrartha Sangraha as known otherwise, is a breaf gloss by Sri Madhwa on Srı Badarayana's Brahma Meemamsa Sootra It is a microcosm containing macrocosm within as Sri Madhwa Vijaya puts it अनन्तोऽर्थ *fcakaalsot H16TIUÈ (15 82) 1 It is generally believed that Sri Madhwa had composed only 37 treatises But I, while searching for old Mss happened to trace other two important works of Sri Madhtva Tith Nirnaya and Njasa Paddhath Now the identity of authorship is undoubtedly proved But this is not the proper place to go into the details ·Xu Known so far there are five commentaries on this great work Among these the commentary by Sri Raghavendra Thirtha (तत्वमञ्जरी) is already printed It is quite popular among the students of philosophy The other four preserved in the Mysore Oriental Library (2) थीमद्ब्रह्मसूत्राणुभाप्यार्य author unknown (C 1338, ps 12), (3) अणुभाप्यविवरणम् by Srinivasa Thirtha, a disciple of Yadupathi Acharya (C2124_ps 17), (4) अणुभाप्यविवृति by Ananda Thirtharya Sutha of Kagalurs (C 2245, ps i3), and (5) Ananda Mala All of these are Devanagari are paper Mss Among these four the first three commentaries are quite ordinary Nothing new, nothing original is disclosed No new light is shed on the text The pale and stale good old method is followed But Ananda Mala is something remarkable, something outstanding The author did not reveal his name This much is evident through the colophont and the Mangalı Slokas 2 It is stated in conclusive Sloka and colophon अणुभाप्य मया श्रीनिवासेन विवृत गुरो । यादवाचार्यसन्नाम्न कृपामालम्ब्य लेशत । यदुपतिशिप्यश्रीनिवासविरचिताणुभाष्यविवरणम् । 3 Thus says the conclusive statement कागलूरखुलाग्रण्यानन्दतीर्थार्यसूनुना । विवृतिस्त्वणुभाप्यस्य रचिताऽस्तु सता मुदे । 4 विनमार्यदासकृतावानन्दमालायाम् - etc 5 त्रिविनमार्यान् परमान् गुरुन् मे नारायणार्यांश्च गुरून नमामि । Here गुरु means father and परमगुरु grandfather Cp Madhwa ·XII that he was a grandson of Sri Trivikrama Panditha (विक्रमार्यदास) and son of Sri Narayana Panditha The Style of the composition has much resemblance to that of his grand father, Sri Trivikrama Panditha The title Ananda Mālā is an epithet to this work It is a type of composition possible not through sheer scholarshup but through the spirit of devotion and dedication and the grace of great Guru Sri Madhwa vouchsafed this Likucha family such a grace Sri Trivikrama Panditha had the opportunity of having a philosophical dialectics with Sri Madhwa for 15 days that gave him the vision of real philosophy So blessed was this family Sri Madhwa's blessings worked in this gloss also The devotional approach of the author towards the divine guru is evident almost in every page To mention a few नहि बहुविशेषज्ञचूळामणि सर्वज्ञभास्करमन्तरेणतादृशभाष्यानु- भाप्यविरचने चतुरतरचेताश्चतुर्दशभुवनेप्वस्ति । (p 27) ब्रह्मसूत्रार्थसारान्वेपणेन तद्व्याख्यानमुख्याधिकारस्तु मुख्य- प्राणस्यवेति हि किञ्चिदवोचाम । (p 30) इहापि हि मुख्याधिकारिणो देवादय एव भगवन्त श्रूयन्ते। अस्माक तु तदनुगृहीत एव कश्चिदधिकारलेश आशास्यते । नतु स्वयमे वाधिकार ! (p 30) - This commentary reveals a new world Through the light shed by this work the depth of the text, we feel, deepened Vijaya गुरूस्तान् त्रिविक्रमार्यान् प्रणमामि वर्यान् | Narayana Panditha also called himself as fathri in the colophon of Naya Manyan वित्रमार्पवृत्तो नपमर्थम् et ·XIV IS and the width widened Rare interpretations and meanings are given to the text which we can nowhere find No commentary has done more justice to the text than this does Such a precious tone, adorable in the chest, was till now hidden in darkness! His skill in textual interpretations are clearly seen in Strateforhozat (ps 28-29), perferieur (ps 38-39) etc etc This work of superexcellence also the oldest available commentary and the nearest to Sri Madhwa But the later commentators had unfortunately not come accross this glossary Had they, the whole method of their interpreting the text would have changed "The only commentator happened to witness this work was Sri Jagannatha Yathu of Sri Vyasaraya Muth He quotes some passages from Ananda Māla in his Bhasha Dipiha There is one more revealing fact worth-noting to the research students Current reading of the Sangraha Bhashya is a bit variant Bul Ananda Mālā follows the ancient reading, a reading found in the oldest scripture of Sarva Moola written by Sri Hrishikesha Thirtha, the first disciple of Sri Madhwa The first mention of this work is perhaps by Dr BN K Sharma in his scholarly thesis "A History of the Dwaitha School of Vedantha and its Literature" He writes thus "A son (?) and disciple of Narayana Pandithacharya, who describes himself merely as "Trialvikramāryadasa'—a disciple and 'slave' of the son of Trivikrama, wrote a gloss on the Anu. Bhashya, entitled Anandamālā, of which a devanagari Ms is preserved in the Mys O L A passage from it is quoted Jagannatha Thirtha's Bhashya dipika (p 1097) dismissing ·the explanation given by Vadiraja of the passage सच्चिदानन्द आत्मेति with the remarks that his explanation is opposed to that of the Anandamála The S K (p 20) wrongly attributes this work to Padmanabha Thirtha Internal evidence leaves no room for doubt that the author was a disciple of Narayana Panditha He has not, however, chosen to reveal his name The commentary which is the eariest known on the Anubhashya is full and informing His ornate style leaves a family resemblance to that of Trivikrama and his son In him, too, we meet with the same gushing rhaprodies of admiration for Madhwa The following passage is a typical example नहि बहुविशेपज्ञचूळामणि सर्वज्ञभास्करमन्तरेण एतादृशभा- प्यानुभाप्यरचने चतुरतरचेताश्चतुर्दशभुवनेप्वस्ति । किम्पुन- रेवेनैव वाक्येन पदेनाक्षरेण वा तत्तदधिकरणार्थसग्रहभापणे कुशलमतिर्नास्तीति । यदभिप्रेतार्थस्य अशाशमपि लेशत एव वय वक्तु सम्प्रति यथामति यतामहे । नचास्माक तत्प्रति- पादनपाटवमपटुधियाम् । यद्यप्यस्मदाचार्याग्नय मध्वसूर्य सन्दशितार्थान् तत्प्रसादेकवलमवलम्व्य कथञ्चित् प्रायश प्रकायितु शक्नुवन्ति । तथाऽपि न खलु वय सद्योतसमद्यो- तत्वादेतद्योतितानपि तानशाशेन च प्रकारायितु शक्नुम । किन्तहि? मनोवाग्भिस्तद्भाप्यभावावर्तनलोल्यादेवायमस्म- त्सनाहविजृम्भ । The other short works of Traivikramaryadasa have been brought to my notice by my friend Sri K T Pandurang! They are (2) a gloss on Madhwa's Kathopanishad Bhashya and (3) ·XVI another on the Mändūka Bhashya Both are available in complete Devanagari Mss with Sri Gurjali Srinivasacharya of Malkhed Their identity of authorship 13 established by the style, the introductory statements and colophon (Vol 1, P 290 291 ) > Tulu Mss of these commentaries on the Upanishad Bhashyas are also available in the Ms library of Srı Sode Vadıraja Muth, Udipi I wish both the works be published soon I had three Mss before me while editing this work Apart from the Devanagari paper Ms (refered as T gfitti here) of the Mysore Oriental Library I had been able to procure two Tulu palm leaf Mss in Udupi itself One is from Srı Palimar Muth (refered as # TFF), and the other from Sri Sode Vadıraja Muth (ET IFT) I am always grateful to these Institutions for their cooperation for the great cause -- Bannanje Galindacharya ·The lustorical house of Sn Trivikrama Panditha, grandfatter of the author, in Kasaragod, now in Kerala State The great works like Tatluadipika, lladhua Vijaya and Ananda Alală were probably composed under this roof Except some modifications - roofing with Mangalore Tiles, lime plastering etc. etc, the old house remains the same in its basic structure as it wa in the time of Sri Afadhaa This old house, a pilgrim centre to the Alädhu as is known as Kiatu Matha There is an image of Sn Larmi Narayana vouchsafed by Sri Afadhara to Sn Trizzkrama Pandita, his beloved disciple, wluch is still being sorshipped with great reverence, though the housc is now occupied by some non-madhwas

·आनन्दुमाला
श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितं
सग्रहभाप्यं च

·सर्वशास्त्रार्थसग्रहः १ ॐ॥' विष्णुरेव विजिज्ञास्य सर्वकर्ताभगमोदित । समन्वयादीक्षतेश्च पूर्णानन्दोऽन्तर खबत् ॥ प्रणेता ज्योतिरित्याचं प्रसिद्धरम्यवस्तुपु । उच्यते विष्णुरेवंक सर्वे सर्वगुणत्वत ॥ २ . ० ० सर्वगोऽत्ता नियन्ता च दृश्यत्वाद्युमित सदा । विश्वजीवान्तरत्वाद्यलिङ्ग सर्वेर्पत स हि ॥ ३ . . . . सर्वाश्रय पूर्णगुण सोऽक्षर सन् हृदब्लग सूर्यादिभासक प्राणप्रेरको देवतैरपि । शेयो न वेदै शूद्राद्य कम्पकोऽन्यश्च जोवत ॥ ४ पतित्वादिगुणयुक्तस्तदन्यत्र च वाचक । मुख्यत सवशब्दश्च वाच्य एको जनार्दन ॥ ५ . . ० . ० 1 प्रचलितपाठेऽत्रादी- "नारायण गुण मरदीर्ण दोपवर्जितम् । शेय गम्य गुरुश्चापि नत्वा सूत्राथ उच्यते ।' इति भाप्याद्यपद्य पठ्यते । मूलमोशेषु तु न क्वापि । न व्याचल्यो चाऽनन्दमाला पृत् । तत्वमञ्जर्याद्या अन्या मर्वा अपि व्याख्या इद पद्य संग्रहभाष्यम्याप्याद्य पामिनि परिजगृह ।

·२ अव्यक्त कर्मवाच्यश्च वाच्य एकोऽमितात्मक । अवान्तर कारण च प्रकृति शून्यमेव च ॥ ६ इत्याद्यन्यत्रनियतरपि मुख्यतपोदित । शब्दरतोऽनन्तगुणो यच्छब्दा योगवृत्तप । ॥०॥ प्रथमोऽध्याय ॥०॥ ७ श्रौतस्मृतिविरुद्धत्वात् स्मृतयो न गुणान् हरे । निषेद्य शक्नुपुर्वेदा नित्यत्वान्मानमुत्तमम् ॥ देवतावचनान्नाऽपो वदन्तीत्यादिना वच । नायुक्तवाद्यसन्नव कारण दृश्यते क्वचित् ॥ असज्जीवप्रधानादिशब्दा ब्राँप नापरम् । वदन्ति कारणत्वेन यवापि पूर्णगुणो हरि । स्वातत्र्यात् सर्वकर्तृत्वानायुक्त तद् वदेच्श्रुति ॥ ६ १० . . . . . भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तित । न तद्विरोधाद् वचन धैदिक शङ्कयता व्रजेत् ॥ o . . . 0 1 अयमेव हृपीकेशतीर्थमम्मत पाठ । 'वर्मवाक्यंश्च इत्यान दमालापाठ इति भाति । पेजावरमठीयप्राचीनकोशे तु तथैव पाठ । 2 अय मूलकोशपाठ ! आन दमालासम्मतश्च । 'देवतावचनादापो वदतीत्यादिव वच इति तु व्याख्यानान्तरसम्मत प्रचलितपाठ ।

·३ आकाशादि समस्तं च तज तेनैव लीयते । सोऽनुत्पत्तिलयः फर्ता जीवस्तद्वशगः सदा । तदाभासो हरिः सवरपेयपि समः सदा ॥ १२ ० . ० . D मुस्यप्राणश्चेन्द्रियाणि देहावैव तदुद्भवाः' । मुख्यप्राणवशे सर्व स विष्णोर्वशगः सदा ॥ १३ सर्वदोपोजिशतस्तस्माद् भगवान् पुरुषोत्तमः । उक्ता गुणाश्चाविरुद्धास्तस्य वेदेन सर्वथा ॥ ॥०॥ द्वितीयोऽध्यायः ॥०॥ शुभेन कर्मणा स्वर्ग निरयं च विकर्मणा । मियाजानेन च' तमो ज्ञानेनय परं पदम् । याति तस्माद् विरक्तः सन् ज्ञानमेव समाश्रयेत् ॥ १५ . . o . . ० सर्वावस्याप्रेरफाच सर्वस्पेवभेदवान् । सर्वदेशेषु कालेषु स एकः परमेश्वरः । तद्भक्तितारतम्येन तारतम्यं यिमुक्तिगम् ।। १६ ० . ० . सच्चिदानन्द आत्मेति मानुषस्तु 'सुरेश्वरः । ययाम बहुगुणब्रह्मणा त्वखिलगुणः । १७ . 1 "तदृदय." इति प्रचलितपाठ. । 2 "सर्वश" इति प्रचलितपाट । 3“मिथ्यामानेन तु" इति क्वचित् चोरी । 4 "मानुपश्च" इतिप्रचलिनपाठः ।

·उपास्य सर्ववेदश्च सर्वैरपि ययाबलम् । ज्ञेयो विष्णुविशेषस्तु ज्ञाने स्यादुत्तरोत्तरम् ॥ १० . . ० . . १६ सर्वपि पुरुषार्या स्पर्शानादेव न संशय ! न लिप्यते ज्ञानवाश्च सर्वदोषरपि क्वचित् ॥ गुणदो मुखस्यापि वृद्धिह्रासौ विमुक्तिगौ। नृणा सुराणा मुक्तौ तु सुख वलप्त ययाक्रमम् ॥ ॥०॥ तृतीयोऽध्याय ॥०॥ २० -०- विष्णुब्रह्म तथाऽदातेत्येव नित्यमुपासनम् । कार्यमापद्यपि ब्रह्म तेन यात्यपरोक्षताम् ।) २१ प्रारब्धकर्मणोऽन्यस्य ज्ञानेन स्यात् ' परिक्षय । अनिष्टस्योभयस्यापि सर्वस्या यस्य भोगत ॥ २२ ० ० . . . उत्तरेपूत्तरेल्वेव यावद् वायु विमुक्तिगा। प्रविश्य भुजते भोगास्तदन्तर्बहिरेव वा ।। वायुविष्णु प्रविश्यव भोगश्चवोत्तरोतरम् । उस्क्रम्य मानुषा मुक्ति यान्ति देक्षयात् सुरा ॥ २४ . . . . . अचिरावि पथा वायु प्राप्य तेन जनार्दनम् । थान्त्युत्तमा नरोच्चाया ब्रह्मलोकात् सहामना । २५ . . . . . 1 "ज्ञानादेव इति प्रचलितपाठ । 2 "उत्तरेपूत्तरेष्वेवम् ' इति प्रचलितपाठ ।

·५ यथासङ्कल्पभोगाश्च चिदानन्दशरीरिण । जगत्सृष्टमादिविषय महासामध्यमप्यते ॥ पयेप्टशक्तिमन्तश्च विना स्वाभाविकोत्तमान् । अनन्यवशगाश्चच पद्धिहासविजिता । दु सादिरहिता नित्य मोवन्तेविरत सुखम् ॥ 1०॥ चतुर्योऽध्याय ॥०॥ २७ पूर्णप्रजेन मुनिना सर्वशास्त्रार्यसग्रह । कृतोऽस्य प्रीयता तेन परमात्मा रमापति ॥ २८ नमो नमोऽशेषदोषदूरपूर्णगुणात्मने । विरि चायपूर्वस्यवन्द्याय श्रीवराय ते ।। २६ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादकृत 'सर्वशास्त्रार्यसग्रह समाप्त - 1 अस्य च क्वचित् 'अणुभाष्यम्', 'अणुवेदान्त', 'माप्यसग्रह' 'सग्रहमाप्पम् इति च व्यपदग । "अनन्नोऽयं प्रकटितस्त्वयाऽणी भाष्यमग्रहे" (म०वि० १५८२) इति नारायणपण्डिताचार्या । सग्रहभामिति चानन्द- मानान्ले ।

·६ १ ॐ॥ स्वानन्दसविन्मय मङ्गलाग निर्दोषमात्मानमनन्तरूपम् । ब्रोकवेद्य सकलोक्ति विष्णु स्मराम सतत रमेशम् ॥ स्वानन्दतीर्यायसदागमान्त- विद्यामहाचार्यतमान् मुनीन्द्रान् । निरस्तदुस्तकंदुरागमौघान् वन्दे मुहुर्यासपदाश्रयाश्च ।। २ ॐ॥ विजानतामवित्तस्य मध्वम्य जगतीगुरो । पूर्वाचार्यमहिप्ठानामिय प्रणतिमालिका ।। स्वानन्देत्यादि प्रतिपाद्य परिचित्य प्रणमति । स्वयमेवानन्द । स्विति दुखा. सम्भिनश्च । प्रथमेन प्रथमाध्याय द्वितीयेन च विशेषणेन द्वितीय विवृणोति । उपपद्यते चानन्तनामत्वमनन्तरूपत्वात् । सच्चिदानन्द आत्मेति साधनाध्याय- मारसग्रह । निर्दोपमिति सत्पदार्थ । “मत्त्व नाम निर्दोषत्वम्” इति तृतीयस्य तृतीये तत्त्वदीपिका । वाहमनसदेवता रमा । स्वरूपानन्देन रमन्त इति मुक्ताश्च रमा । रतिमानरूपत्वाच्च । तदिद फलाध्यायनिप्पपं । ब्रह्मेति वेदा उच्यन्ते । वेघा अप्युच्यते । एवेति केवल मुम्यतया च । अन्येऽपि यथायोगमर्था । वेद्यमिति प्रतिपाद्य च । केवल वेदैरेव मुख्यतया च वेधसा विलक्षणत्वादिना वेदित वित्तं च । मरलेभ्य उर्वी सक्ला च शक्ति । विष्णुमिति व्याख्यानव्याख्येययोरकार्य- माह॥१॥ सूत्रकार भाष्यकार च द्वितीयेन प्रणमति-स्वानन्दतीर्थम्य अयं आर्यों वा स्वामी गुम्वा । वेदान्तमूत्रप्रणयनाद् वेदान्तविद्यामहाचार्यतम । व्यास इति पदस्य वाच्यतयाऽध्यय । अथच स्वानन्दतीर्थार्यानव सदागमान्त- " १ "सच्चिन्मय - ग २ "-- बन्दाम्" ख

·७
३
अबोषवेदान्तकृतान्तसार-
घ्याख्याविहारान् हरिभक्तिसिन्धून् ।
पिवित्रमार्यान् परमान् गुरुन् मे
नारायणाश्चि गुस्न् नमामि ।।
स्वानन्दतीयं परतत्त्वसूत्र-
भाप्यानुभाये बहुविस्तृतायें ।
धुर्थश्च तत्सग्रहमावभाषे
स्वल्पाक्षर स्वल्पमतेहार्यम् ।
अनन्तमुख्यार्थमनन्तमध्व-
गुरुसमाचार्यवरप्रसादात् ।
अत्यल्पपोस्त विवृणोमि शक्त्या
तत्सादससेवननित्यसिद्धी ॥
५
विद्यामहाचार्यतमान् । “मौन निदिध्यागनम् । मौनयुक्तो मुनि" इति पूर्वा-
चार्या । वेदव्यासचरणपारणाश्च ॥ २॥
पूर्वाधविशेषणद्वय विशेप्यद्वयस्यापि यथासम्भवम् । वृतान्तसार सिद्धान्त-
निवर्ष । हरिभव या स्यन्दनात् चित्तद्रवणात् सिन्यव ।। ३ ।।
भाप्यानुभाष्ये इति । भाप्य कृत्वाऽनुभाप्य च परिप्पग्नित्यर्थ । स्वल्पमते-
रपि ग्रहार्यम् । नहल्लमतिरेवावाधिकृत । अनन्तमुस्यार्थमित्यनुपदमेव
वक्ष्यमाणत्वात् । अनल्पमतिरेव मुख्यतोऽधिकृत । उक्त चैतत् "बालमवमपि
बोधयद् भृशम्" इति ॥ ४
अनन्ता मुष्यार्या यत्र । "अनन्तोऽयं प्रकटित" इनि सवादात् । अनन्तो
भगवानेव च मुस्याओं यत्र । अनन्तमध्धेत्युतरवाक्यसवादात् । अनन्ता इति
यहा ।" रानार्थस्य भाप्यस्य" इनियत् । आचार्योऽपि वर । प्रमादोऽपि वर ।
प्रमादात्तसरत्या यथाशक्ति च । तदपि न गतिरस्तीति । रिन्तु तत्पादसमेवन-
नियगिदप।त्तिलिच मिदि ॥५॥

·"ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा" (१ ११ ) इति सूत्रार्थमाह - "विष्णुरेव विजि- शास्यः" इति । तदर्थ ब्रुवाणो मध्वदेवोऽनेनैव भाप्यवाश्यन स्वात्मनोऽभीष्ट- देवता प्रणम्य प्रसादयन्नभिष्टुवन् ध्यायति' । तद्वाक्यस्य तदुपलक्षणार्यत्वात् । जिज्ञासाप्रतिज्ञावाक्येनैव तत्पूर्वभाविन प्रणामाद्यर्था उपलक्ष्यन्ते; 'सग्रहाधि- कारत्वादित्यर्थः । मङ्गलाचरणाय च प्रणामाद्यर्था इप्यन्ते । स हि परम- मङ्गलचिदानन्दरपो४ विष्णु सर्वेषामपोष्टदेवता५ भवति । प्रणाममन्ते। "नमो नम" इति करिष्यमाणो भगवानाचार्य इति सिद्धम् । प्रयोजनान्तरा- . 4 1 'अनोकृतमासुरम्' इति प्रमाणसिद्धमोङ्कार पठित्वा सूत्र पठति - ॐ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा । अत एव न्यायविवरणम् - "स्वयम्प्रकाशत्वान जिज्ञास्यतेति प्राप्ते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेत्याह" इति । सन्यायरत्नावली च - "ओङ्कारस्तु स्रवत्यनोकृत ब्रह्मेत्यादिवचनात् प्रत्यधिकरणमावर्त- मानत्वात् पृथगुच्चारितो वेदितव्यो नात्राथशब्दवत् सूत्रोपनिबद्ध" इति । नयचन्द्रिका च - "ओङ्कार पृथगेवोच्चार्यते । नाथशब्दवत् सूत्रे निवद्ध" इति । 2 प्रणम्येति शारीरम्, अभिष्टुवन्निति शाब्दम्, घ्यायतीति मानसमिति त्रिविध मङ्गलमाह । 3 भाष्यसग्रहस्यैवाऽरब्धत्वात् । विस्तरानवसरात् । अविस्तरमपि सविस्तार हि सग्रह । 4 सग्रहभाप्यस्यान्ते "नमोनमोऽशेषदोषदूरपूर्णगुणात्मने" इति मङ्गलश्लोकेन प्रणामरूप च मङ्गल मुखत सिद्धम् । " क १ "प्रसादयन्नभिष्ट्रय साधयति" ग २ "जिज्ञासावाक्येनव" ख ३ "-चरणेन" ग ४ "इप्यन्ते । परमानन्दरूपो. ५ "सर्वेपामिष्टदेवता' क "इप्यन्ते । सहि परमानन्दरूपो-"ख ६ "प्रणामस्त्वन्ते" क ख "इप्यन्ते । स हि परममङ्गल ७ "करिष्यमाणेन सिद्धम्" के परमानन्द-"घ "करिप्यमाणेनान्यसिद्धम्" ख 'करिष्यमाणे.. सिद्धम् " ·ह इप्टेः । मस्य हि वाश्यस्य विष्णोरेव जिज्ञास्यत्वसापकत्येन तत्परत्वात् स्तुति-' रपरवमपि सम्भवति । एतदपि विस्पष्टं "वन्द्याय" इति वापति'। निना- साया' वस्तुनिणपद्वारेण ध्यानायंत्यात, प्येयस्यय जिजास्यत्वाच्च ध्येयो विरिति घ तत्रवाऽदितम् । 'विष्णोरेय य्यासत्येन समर्नुः स्वगुरुत्वादम- मेव सत्परतायश्च भति । विष्णुरेव सूत्रार्यत्वेन जिज्ञास्यः सर्यवेदात्या. शिति' यास्यपि निदिष्टमेय स्यात् । अनेनंशपिपारिविषपादपाय चिता भवन्ति । निमामुविष्णुभक्तोऽधिकारी। जिज्ञास्यो विष्णुविषयः । तस्य तदनानादिदोषापगमस्तग्नानादिगुण- राजमाच पसम्' । सम्बन्यो जिमारपनिनासपलक्षण इति । 1 "पिरिभगवपूर्येडप यन्वाय धीवराय ते" इत्युत्तरपलोरान यध्यति । अभिवादन स्तुती प हि यदति विदन्ति । 2 पागम्येन प्रगविष्णोरेय स्यान्दादित्यः । तेन विष्णुरेष व्यासरन रिजिताय. मृगत्वेन प विजिनाम्य इति तत्प्रम्नावश्च भवति । सन वग्मुनिगमुग प मगन गिदम् । + "अप्पयनमावा." पनि पापमानापिय पनिनारपनमिदम् । "मच मिनिष्टापा अध्ययनवन एवं प्रायेण गम्भयात्" शी हि गरवीति । "गानापियारी गम्प्रोग्तो विष्णुपादरममय." मी ग माये। 5 मिनि माशान् पनम् । तेन प्रमादलन्धिः । तेन च प्रमानस्य मम्पिरित परमम् ।

·१० 1 बल- सूत्राणां त्रिविधमपि प्रामाण्यमेवशब्देनावधारणात् साधितं भवति । अन्यया तदयोगात् ॥०॥ तत्र प्रयमतः प्रणवार्थमुक्त्वा सूत्रार्थ व्याख्याति । तन्मूलत्वात् तेषाम् । प्राणनादि गुणाप्तत्वं स्वविपपस्य२ वदन् विष्णुशब्द ओत इति तद्गुण- व्याप्ति सूचयत ओङ्कारस्याभिसन्धि वक्ति । एवं विजिज्ञास्य पदमपि विष्णोः सकलवेदपदकगम्यत्व प्रतिज्ञाय तद्गुणपूर्ति व्यञ्जयत् त्रिवेदसाराक्ष- रकरूपत्वेन तद्गुणाधिक्यविधिपरस्य तारस्याभिसन्धिमभिधत्ते। "सपकारण- फारमेव ब्रूयात्" *इति श्रुतावपि सविष्णुज्ञानमेव सहिताध्ययनविधेस्तत्सारस्य च तारस्यायं विष्णुशब्दो वक्ति । पणकारयोविष्णुनामस्वं तु६ भगवतयान- भाषितम् – “उपसर्गत्वतो वस्तु'-" (अनुव्या० १.४.४१.) इत्यादौ । 1 तथाह्यनुव्याख्यानम् - "आप्तवाक्यतया तेन श्रुतिमूलतया तथा । युक्ति मूलतया चैव प्रामाण्य त्रिविध महत्" इति । वक्ष्यति हि "प्रमाणान्तरवाध बाधित्वा तमेवार्थमवधारयति" इति । 2 "णकारो वल पकार प्राण आत्मा" इत्यंतरेयीवचन विप्ल व्याप्ताविति धातुपाठ च सङ्गमय्यार्थमाह - बलप्राणनादिगुणर्याप्तत्वमिति । 3 "तेनेय त्रयी विद्या वर्तते" इति श्रुत्या प्रणवस्य त्र्यक्षरता विवक्षित्वेद- मुदितम् -त्रिवेदेति । 4 "सपकारमेव ब्रूयात्", "सणकारमेव ब्रूयात्", (महैतरेय० २. ८. ६.) इति श्रुतिवचनद्वययर्थतोऽनूदित भवति । 5 "उपसर्गत्वतो वस्तु ताच्छील्यार्थादुनस्तथा । णवारश्च पकारश्च नाम- रूपतया मतौ” इति ह्यनुव्याख्याने । " १ २ -त्व विषयस्य" स. ४ "एव जिज्ञास्य 4 ख. " ग "-प्राणादि ३ "सूचयदोवार- ५ "व्यञ्जयति । वेदसा-"क.ख. ग -नामत्व भगवतवा-" क. ग. " ·2 "सर्वश्च वेदः परमो हि देवो जिज्ञास्यः -" (चतुर्वेदशिखा०') इति च श्रुतौ जिज्ञासाविषयस्यैव सर्ववेदायत्वाभ्युपगमाज्जिज्ञास्यपदमपि वेदार्थसार- मोडारायं वक्तीति च गम्यते । अतः प्रणवार्यत्वेनापि विष्णुरेव विशिष्टो जिज्ञास्यः । एवशब्दस्तत्र प्रमाणान्तरबाघ बाधित्वा तमेवार्यमवधारयति । एवं प्रणवार्थभूतो विष्णुरेवायात शब्दाभ्यामपि यथोक्तगुणविस्तरो' ब्रह्मशब्देन विषयोक्रियमाणो 'मनुष्येषु तेम्पो वा विशिष्टर्मोक्षाधिकारिभिविशेषण या जिज्ञास्यो विधीयते भगवत्तमेन नत्वन्य इति तद्भाप्यभावः । कुत एतदिति चेत्, "४त ब्रह्मेत्याचक्षते" (देवमो०), "एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते" (महतरेय० ३ २.३.) इति सूत्रे' वैदे चासकृत् तस्यैव मुरयब्रह्मत्वविधै 1 भाप्ये (३ ३.५) उदाहृता श्रुतिरियम् - "सर्वश्च वेद परमो हि देवो जिज्ञास्योऽसौ नाल्पवेदै प्रसिद्धयेत् । तस्मादेन सर्ववेदानधीत्य विचार्य च ज्ञातुमिच्छेन्मुमुक्षु" इति । 2 "अकार सर्ववागारमा परब्रह्माभिधायक । तयो प्राणात्मको प्रोक्तो व्याप्तिस्थितिविधायको" इत्युक्तगुणविस्तर । तथाच सर्वत्र व्याप्त नियामकतया मर्वगत च ब्रह्मेत्यथात पदयोरथं । तच्चान विष्णुरेवेति व्याख्यातम् । विष्णुशब्दस्यापि व्याप्त्यर्थत्वात् । पकारस्य च नियमना- परपर्यायप्राणनाथं सर्ववस्तुप्वन्तर्यामीत्यर्थत्वात् । 3 त्रिविधमुक्तजीवसङ्गहार्थं द्विधा ममस्यते । मनुष्येषु विशिष्टरिति मनुप्योत्तमा मोक्षयोग्येषु अघमाधिकारिण । तेम्यो विशिष्टा इति मध्यमाधिकारिण ऋषिगन्धर्वा उत्तमाधिकारिणो देवाश्च सगृहीता । विशिष्टेप्वपि विशेषेण जिज्ञास्य इति विशिप्य देवा । सूत्र इति देवतामीमासान्तिमसूत्रे । तत्र "विष्णुरेव हि तच्श्रुते" इति उपान्तिममूत्र प्रकृतस्यव समिति परामर्शात् । तथाच "विष्णुरेव" इति देवमीमासापदाम्यामेव भाप्यारम्भेण ब्रह्मपदोदितो विष्णुरित्यत्र साऽपि युक्ति स्मारिता भवति । १ "मवश्च वैदैजिज्ञास्य" ख ग २ "गम्यते । प्रणवा-"ख. ३ "जिज्ञास्योऽभिधीयते" क ग ४ "तमेत विष्णुमेव ब्रह्मेत्याचक्षते इति सूत्रे" क ख घ 4 ·१२ सिद्धत्वात् । “विष्णुया" इतीहापि यक्ष्यमाणत्वाच्च । तयाच धुति - "पठेत् वेदानयानिधीयोताय विचार्य ब्रह्म विन्देत्" (कोषारव०) इत्याविकाऽधि- कारापादनपूर्यकमेव ब्रह्मा विषया जिज्ञासां तत्फल ध वियते ॥०॥ अपातु - प्रातस्यास्प मन्यस्य निति (प्रति प्रतिरेव प्रधानपदादिता प्रभवेदिति सुवचम् । ) तस्मात् प्रधानमेव जिज्ञास्य प्रतिज्ञातव्यमिति । एतत्- परिहारश्चात्र प्रकटित । विष्णुरेव विजिज्ञास्य, नतु प्रधानमिति प्रतिमाकरणात । उपपन्नाचवम्भाव। यया राज्ञो दर्शनसम्ञात' प्रसाद. मन्तरेण यन्धकस्य निगळस्प ज्ञानमात्रान तद्विमुक्तिदृष्टा, एवमेव ब्रह्मणो दर्शन- समात प्रसादमन्तरेण यघकस्प प्रधानस्य ज्ञानमात्रान तद्विमुक्तिमुक्ता । तस्मात् पूर्णपुरप एव जिज्ञास्य सुष्ठ प्रतिज्ञेय । तपाच श्रुति - "आत्मा वा अरे द्रष्टव्य श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य" (यहदा० ४४५) इत्यादिका । न पर, 1 'नन्वेवमपि जीवात्मव जिज्ञास्य, तस्याविषयत्वादित्यत्रापि इस कोपारवश्रुतिरिति भाप्ये (३४३ ) अधिकारनिर्णयनये स्थितम् । 2 ब्रह्म विन्देदिति प्रधानेऽपि सावसरम् । तस्यापि ब्रह्मपदगदितत्वादिति जडविज्ञानवादी प्रथम शते । 3 एवम्भाव विष्णोरेव विजिज्ञास्यत्वम् । 4 दशनसजातमिति स्थितिकयनम् । राज्ञ प्रसादमन्तरेणेतीयता पूर्यते । "यथा दृष्टया प्रसन्न सन् राजा बन्धापनोदकृत् । एव दृष्ट स भगवान् कुर्याद् बन्धविमोचनम् (११४१-२) इत्यनुव्याख्यानम् । 5 जडमात्रवादी नास्तिवो निरस्त । इदानी जीवतत्त्ववादी शङ्कते । नन्वात्मा वा इत्यनया श्रुत्या अनात्मप्रधानव्यावृत्तिरेव क्रियते । नतु जीवस्य । तेन जीवात्मैवाऽत्मेति । तदेतदाह - नवित्यादि । १ ( ) एतदन्तर्गतो भाग सर्वत्र कोशेषु गलित इति यथाप्रकृतोपयोग- मर्थपूरणाय निवेशित । २ "प्रवृत ३ -रेव जिज्ञास्प मन्तव्य इत्यादिका क ख ५ जीव एव' ख ग " ख ग ४ ·विष्णुरेव विजिज्ञास्यो न जीव इत्युत्तरम् । नहि जीवस्य जिज्ञास्यत्वं ब्रह्मत्वं च प्रमाणसिद्धम् । विपर्ययेणानुभवात् । सिद्धं च परमात्मनः । श्रुतिदृष्टः । तद- विषयत्व च २ नास्माकं सिद्धम् । तद्वादिनोऽपि हि तदङ्गीकारे सविशेषत्व- प्रसङ्गः । विषपत्वनिषेघमात्राभ्युपगमे च ' तद्विषयत्य दुर्वारम् । तस्माद- विषयत्वं नाम वाडमानम् । वन्ध्या सुतवतीतिवत् । किञ्च, किमय जीवो ब्रह्मव्यतिरिक्त उत नेति पृच्छामः । आयेऽपसिद्धान्तः । अन्त्ये ५ स्वोक्तदोषः स्वपक्ष एवाऽपतति । नच तद्वयतिरिक्त एव जोवो जिज्ञास्प इत्यन्यो ' मन्यते । । तस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् । अमोचक- शक्तित्वाच्च । अहो तहि भेदवादे जीवस्य मोक्षदानादिकर्मण्यशक्तिः । ईश्वरस्य त्वविकारस्पानियस्य न किश्चिदपि कर्माम्युपगन्तु शक्यम् । अभेदवादे जोवस्प ब्रह्मभाव. स्वयमेव फलम् । नच तद् दातव्यम् । दातृदेयाद्यभावात् । 1 अविपयत्वधर्मेण धर्मित्वमिति सविशेपत्वम् । शानित्वमिवाज्ञानित्वमपि, मौनित्वमिवामोनित्वमपि, इभ्यत्वमिवानिम्यत्वमपि हि धर्म एव । 2 अङ्गीकृत च विषयत्वम् - "आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निविशेपचितिरेव" इति वर्दाग । 3 तथाहि तत्त्वदीपिका- "ब्रह्मणोऽविषयत्वमनपनोवेव प्रतिपादयति शास्त्र- मिति च विरुद्धम् । वन्ध्यात्वमनपनोद्यैव मातुर्जात पुत्र इतिवत् ।" 4 अन्यो मायावादी न मन्यते । ननु ततोऽप्यन्य कोऽपि साहसिकस्तहि' तदप्यचारु । कुत तस्य प्रमाणान्तरसिद्धत्वादित्यादि । 7 १ 'रेव जिज्ञा-" २ "-त्व तु नास्माकम्" क घ. ३ "श्रुतिसिद्धम्" क ४"-गमे तद्विषय-" ख ५ "अन्ते" ग. ६ "मन्येत" ख. ७ "अमोचकत्वाच्च" ग.

·१४ तस्माच्चेतनक्य 'मेव जिज्ञास्यमिति वय घूम इति चेत्, मैवम् । तत् किं तद्वतो भिन्नमभिन्न वेत्यादि विकल्पासहत्वात् । स च विकल्पस्तत्त्वदीपिकाचा- विस्पष्ट व्याख्यात "तत् किं तद्वतो भिन्नम्। उताभितम्' भिन्न चेत् सत्य मिथ्या वा सत्यत्वेऽद्वतहानि । मिथ्यात्वे भेदसत्यता स्यात् । अभिन्न चेत् जीवत्वे ब्रह्मत्वेऽपि स्वयम्प्रकाशत्वेन नित्यसिद्धमिति नोपदेष्टव्यम्" (तत्त्वदी० पु ६५ ७-६) इति । अपिच, दातृदेयाद्यनगोकारे सम्बन्धोऽपि न सम्भवति । प्रतिपाद्यप्रतिपादक- लक्षण सम्बन्ध इति चेत् तहि तद्भेदोऽङ्गीकर्तव्य । कुत पुन दान्तर- निवारणम् नचाय भेदस्तदेक्यवद् विकल्पासह । विशेषेण गतिसिद्धः। नचेश्वरस्याक्रियत्व कर्तृत्वनियारकम् । किन्तु कार्यत्वनिदारफमेव । थुत्यादिभिस्तया दर्शनात् । 1 यद्यप्यविषयत्वात् प्रतिपाद्यत्वमपि न समस्तीति पुरस्तात् प्रास्तावि । तथाऽप्यभ्युपगम्येद दोपान्तरमुच्यते--तहि तद्भेद इति । ससृष्टि सर्वाऽपि हि भेदन गर्भिणी भवति । यदि तु सोऽभ्युपगम्येत प्रतिपाद्यस्य च प्रतिपाद- कस्य च, किमिति न प्रतिपत्तु एवमन्येपामपि । 2 अक्रियत्वमित्यक्रियमाणत्वमेव । युज्यते तत्सर्ववर्तुरित्याह - नचेत्यादि । अत एव "मर्ववर्ता न क्रियते" इत्याहाऽचायं । न विक्रियते च । तेन उपादानतव निरस्तान निमित्तता । १ 'चतन्यक्य-" M ग ० "तहतो भिन्नमित्यादि" स घ ३ "तत्त्वप्रदीपिका ग ४ 'भिन्नत्वं मत्यम्" ख ५ "अभिन्नत्वे जीवत्ये" क. ६ "प्रवागमानत्वेन' ग ७ "लक्षण म इति चेत्" . .

·अविकारत्वं च प्रकृत्यादिवत् परिणामादिराहित्यमेव । तस्माद् भदवादि- नामेव दातृदेयादिसम्भवान्मोक्षसिद्धिरित्यभिप्रायेण "विष्णुरेव" इति भिन्ना- विधारणम् । स्वयमेव भगवान् भेदं २ विस्पष्ट ३ वक्ष्यति-"अन्यश्च जीवत." इति । "पृथगुपदेशात्" (२.३.२८.) इत्यादिना भगवतमश्च । “तथा जीवेश्वरौ भिन्नौ सर्वदेव विलक्षणो" इति च श्रुतिः । अतः परममङ्गलो' मुख्यष्टदेवो भगवान् विष्णुरेवेष्टफलदातृत्वाज्जिज्ञास्य इत्यधिकरणस्यायं. ५ ॥०॥१॥०॥ जिज्ञास्यस्य ब्रह्मण. ६ स्वरूपलक्षणविवक्षया "जन्माद्यस्य यत.” (१.१.२.) इति सूत्रार्थ वक्ति -"सर्वकर्ता" इति । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति । तद् विजिज्ञासस्व । तद् ब्रह्म" 1 विष्णुतत्त्वविनिर्णयोदाहृता श्रुतिरियम् - "यथा पक्षी च सूत्र च नानावृक्षरसा यथा । यथा नद्य समुद्राश्च शुद्धोदलवणे यथा । यथा चोरापहार्यों च यथा पुविषयावपि । तथा जीवेश्वरौ भिनौ सर्वदैव विलक्षणो" इति । परमोपनिपदियम् । विष्णुदासार्यस्तु महोपनिपदित्याह । एतद्वचनोदाहरणेन यदीद भेदे मान तर्हि तत्त्वमसीत्यभेदेऽपि ममानमिति शाऽपि निर्मूलिता। 2 परममङ्गल इत्यथशब्दस्यवार्थान्तरम् । एतदपि विष्णुपदेनैव मङ्गलाचर- णाद् भापितप्रायम् । मुख्येप्टदेव इति कार्यतावादापनोदार्थम् । विस्तृत चैतदनुव्याख्याने - "कार्य साधनमिष्टस्य भगवानिष्टदेवता ! मुख्येप्ट वा सुमनमा प्रेयस्तदिति च श्रुति" इति । तदेवाह - इप्टफलदत्वादिति । अत शब्दार्थोऽयम् । एतदपीप्टफलदत्वेन विशेषेण विशिष्टो जिज्ञास्य इति भापितमेव । १ "अविकारित्वम्" ग ३ "भेद स्पप्टम्" ग ५ "इत्यधिकरणार्थ स्यात्" ग २ "स्वयमेव भेदम्" ख ४ "-देवो विष्णु-" क स ग ६ “अस्य ब्रह्मण ·तस्माच्चेतनैक्य मेव जिज्ञास्यमिति वयं ब्रूम इति चेत्, मैवम् । तत् किं तद्वतो भिन्नमभिन्न वेत्यादि विकल्पासहत्वात् । स च विकल्पस्तत्त्वदीपिकाचा- विस्पष्ट व्याख्यातः- "तत् किं तद्वतो भिन्नम्? उताभिन्नम्? भिन्नं चेत् सत्य मिथ्या वा' सत्यत्वेऽद्वतहानिः । मिथ्यात्वे भेदसत्यता स्यात् । अभिन्न चेत् जीवत्वे ब्रह्मत्वेऽपि स्वयम्प्रकाशल्वेन ६ नित्यसिद्धमिति नोपदेष्टव्यम्" (तत्त्वदी० प ६५ ७-६) इति । अपिच, दातृदेयाद्यनङ्गीकारे सम्बन्धोऽपि न सम्भवति । प्रतिपाद्यप्रतिपादक- लक्षण. सम्बन्ध इति चेत् तर्हि तद्भेदोऽङ्गीकर्तव्यः' । कुतः पुनर्भेदान्तर- निवारणम् ? नचाय भेदस्तदैक्यवद् विकल्पासहः । विशेषेण गतिसिद्धेः। 'नचेश्वरस्याक्रियत्व कर्तृत्वनियारकम् । किन्तु कार्यत्वनिवारकमेव । श्रुत्यादिभिस्तथा दर्शनात् । 1 यद्यप्यविषयत्वात् प्रतिपाद्यत्वमपि न समस्तीति पुरस्तात् प्रास्तावि । तथाऽप्यम्युपगम्यैद दोपान्तरमुच्यते - तहि तद्भेद इति । ससृष्टि सर्वाऽपि हि भेदेन गर्भिणी भवति । यदि तु सोऽभ्युपगम्येत प्रतिपाद्यस्य च प्रतिपाद- कस्य च, किमिति न प्रतिपतु एवमन्येषामपि । 2 अनियत्वमित्यक्रियमाणत्वमेव । युज्यते तत्सर्वर्तुरित्याह - नचेत्यादि । अत एव "सर्वकर्ता न नियते" इत्याहाऽचार्य. । न विक्रियते च । तेन उपादानतव निरस्ता । न निमित्तता। १ "चैतन्यक्य- ग २ "तद्वतो भिनमित्यादि" क ख घ. ३ "तत्त्वप्रदीपिका-" ग ४ "भिनत्वे सत्यम्" ख. ५ "अभिनवे जीवत्वे" क. ६ "प्रवाशमानत्वेन" ग. ७ "लक्षण, स इति चेत्" क. ८ "निराकरणम्" ग ·१५ अविकारत्वं च प्रकृत्यादिवत् परिणामादिराहित्यमेव । तस्माद् भेदयादि- नामेय दातृदेयादिसम्भवान्मोक्षसिद्धिरित्यभिप्रायेण "विष्णुरेव" इति भिन्ना- विधारणम् । स्वयमेव भगवान् भेद २ विस्पष्ट वक्ष्यति- "अन्यश्च जीवत." इति । "पृयगुपदेशात्" (२.३.२८.) इत्यादिना भगवत्तमश्च । “तया जोयेश्वरौ भिन्नो सर्वदेव विलक्षणो" इति च श्रुतिः । अतः परममगलो' मुख्येप्टदेवो भगवान् * विष्णुरेवेष्टफलदातृत्याज्जिज्ञास्य इत्यधिकरणस्याः ५ ॥०॥१॥०॥ जिज्ञास्यस्य ब्रह्मण. । स्वर पलक्षणविवक्षया "जन्माघस्य पत" (१.१.२.) इति सूत्रायं यक्ति - "सर्वकर्ता" इति । "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । येन जातानि जीवन्ति । यत् प्रयन्त्यभिसविशन्ति । तद् विजिज्ञातस्य । तद् ब्रह्म" 1 विष्णुतत्वविनिर्णयोदाहृता श्रुतिरियम् - "यया पक्षी च मूत्र च नानावृक्षरसा पथा। यथा नद्य समुद्राश्च शुद्धोदलवणे यथा । यथा चौरापहायों च यया पुविषयावपि । तथा जीवेश्वरी भिन्नो मवंदैव विलक्षणों" इति । परमोपनिपदियम् । विष्णुदासार्यस्तु महोपनिपदित्याह । एतद्वचनोदाहरणेन यदीद भेदे मान तहि तत्त्वममीत्यभेदेऽपि ममानमिति शड्वाऽपि निर्मूलिता। 2 परममङ्गल इत्ययशब्दस्यैवार्थान्तरम् । एतदपि विष्णुपदेनैव मङ्गलाचर- णाद् भापितप्रायम् । मुख्येप्टदेव इति कार्यतावादापनोदार्थम् । विस्तृत चंतदनुव्याख्यान - "यायं मापनमिप्टस्य भगवानिप्टदेवता । मुख्येप्ट वा गुमनमा प्रेयस्तदिति च श्रुति" इति । तदेवाह - इप्टफलदत्वादिति । अत गन्दार्थोग्यम् । एतदपीप्टफ्लदत्वेन विभेपेण विशिष्टो जिज्ञाम्य इति भापितमेव । १ "अविवारित्वम्" ग. ३ “भेद सप्टम्" ग ५ "इन्यधिररणार्य स्यात्" ग २ "स्वयमेव भेदम्" ख ४ "-देवो विष्णु-" क स ग ६ "अस्प ब्रह्मण ग ·(तैत्तिरी० ३.१.१.) इत्यादिश्रुविणुरेव सर्वस्यास्य २ जगतो जन्म- मोक्षादेः 'सर्वस्य च कर्ता । अत एवासो वेदैविचारणीय: 10॥२॥०॥ अथ प्रत्यक्षादिग्राह्यत्वे तावतंव परिपूतन जिज्ञास्यत्वनियम' इति शङ्का- निवृत्तये "शास्त्रयोनित्वात्" (१.१३) इति सूत्र व्याख्याति - "आगमोदितः" इति । मोक्षादिकर्तुरीश्वरस्य प्रत्यक्षायोग्यत्वात्, अनुमानेन च 3 सप्रतिसाधनेन दुस्साधनत्वात्, निर्दोषवाक्यात्मकरागमरेव ग्राह्यत्वमेष्टव्यम् । "नेन्द्रिपाणि नानुमान वेदा हवेन वेदयन्ति" (भाल्लवेप०) इत्यादिश्रुतश्च । नचाऽगमस्य प्रामाण्य नास्तीति वस्तुं युक्तम् । तनिषेधकवाक्य स्यापि तदभावप्रसक्तेः । तस्मात् सर्वयाऽपि नागमप्रामाण्यनिषेधः शक्यः । युज्यते च तस्य प्रामाण्यं निर्दोषत्वात् । तच्च भगवान् वक्ष्यति- "वेदा नित्यत्वान्मानमुत्तमम्” इति । 1 मोक्ष इति बन्धान्मोक्ष । तेन कर्तेति युज्यते । यदि परममपि पद विवक्ष्यते तदा ति दाता। 2 यतो विष्णुरेव सर्ववर्ता, अत स एव विजिज्ञास्य इति समस्तान्वय । 3 वेदविचारणीयत्वनियम इत्यर्थ । 4 इय भाल्लवेयश्रुतिरिति तत्त्वनिर्णये स्थितम् । 5 निर्दोप हि वाक्यमागम. 1 अत एवैतावन्तमर्थमभिमूचयितु तत्पदमुपादत्त भगवानागमोदित इति । अन्यया शास्त्रोदितो वेदोदित इत्याद्यवक्ष्यत् । उक्त च-"प्रत्यक्षवच्च प्रामाण्य स्वत एवाऽगमस्य हि" इति । . १ "इति श्रुतेर्विष्णु-" क. २ "सर्वथाऽस्य" ग. '-मानेन सप्रति-" क. ४ "दुम्माधत्वात्" ख. घ. ५ "तग्निपेधवाक्य- ख. घ. ६ “च प्रामाण्यम्" ख " ·१७ अत. विलागमगम्यत्वादीश्वरोऽवश्य जिज्ञास्य. प्रत्यज्ञायि ।।०॥३॥०॥ यदि सच्छास्त्रकगम्यस्तदन्योऽपि स्यात्, तहि ' स वाश्य वा जिज्ञास्य इति विकल्प. स्यादित्याशङ्का परिहरन् “तत्तु समन्वयात्" (१.१४.) इति सून व्याख्याति - "समन्वयात्" इति । विष्णुरेव समन्वयादागमोदित , नान्य इत्यन्वय । अय भाव । सोऽय भगवानक एव २ तत्तद्वाक्यपदादीना सुमुल्यान्वयात् । सर्वकर्तृत्येन वेदेपूदित , तयवेतिहासपुराणादिप्वपि स एवोदित । कुत.? ततच्छब्दप्रवृत्तिहेतूना ५ गुणाना तस्मिन्नेव सम्यक् 1 निर्दोपताया अप्यागमपदार्थत्वादागमा इति सदागमा । सर्व वाक्य साव. धारणमित्यागमोदित इति सदागमकविज्ञेय । अथवा यत आगमोदित एव सर्वपर्ता यतश्च विष्णुरेव सर्वकर्ताऽगमोदिलोत स विष्णुरेव विजिज्ञास्य इति मूलान्वय । तदेतदुक्तम् - अत वेवलागमेत्यादि । 2 धर्माधर्मादेर्नाक्नरकादेश्च शास्त्ररगम्यत्वात् तद्वदिति । परममुख्य- तत्परत्वेनेत्यर्य । अवान्तर हि तत्परत्व धर्मादिषु । एक्शब्दो वा मुख्या- योऽपि व्याख्येय । परममुख्यवृत्त्या मोक्षदत्वेन वा शास्त्रगम्य इति । 3 भगवानेव सर्वैरपि पदै सर्वैरपि वेदाच्यते इति प्रथमा प्रतिज्ञा । कुत ममन्वयात्, पदादीना परस्पर सुमुख्यान्वयात् । तथाऽपि म एवेति कुत पाब्दार्थाना तस्मिन्नेव सम्यगन्वयात् । तदपि बुत? समन्वयादेव । उपक्रमादितात्पर्यलिङ्गादिति । उक्त हि भाष्ये- "अन्वय उपपत्यादि. लिङ्गम्" इति । अपिच श्रुत्यन्तरसमन्वयात् समाख्यातश्चंतत् सिद्धयति । यथा आत्मा वा इदमन आसीत् " इति श्रुति “नारायणो वा इदमन आसीत्" इति युत्या नारायणपर इति निर्णीयते । तयाच समन्वयादित्येक्नव भाप्यपदेन रिविक्रमपदेन पूर्वदेवा इव पूर्वपक्षा सर्वेऽपि प्रतिक्षिप्ता भवन्ति। ? 7 "तदा सवा" ग २ "भगवानेव" व ३ "सम् मुख्यान्वयात्" म ४ "- हामपुराणेऽपि" म ५ "-प्रवृत्तिनिमित्तानाम्" क ·१८ सम्बन्धात् । तदिद विचार्यमाणे सत्युपक्रमादितात्पर्यलिङ्गादवगम्यते । निर्णोत. श्रुत्युन्तरसाहाय्याच्च । अतो न विष्णोरन्यो मोक्षदरवन शास्नगम्योऽस्ति । मेनोक्तविकल्पाशङ्कावकाशः 1 "नान्य. 1_1 (पुरुप० १७.) इति श्रुति- प्रतिषेधबलाच्च तदभावोऽवसीयते ॥०॥४॥०॥ १ ६ ननु नाय सर्वशब्दसमन्वय परमात्मनि समस्ति' । अशब्दत्वश्रुतिभिस्तथा- त्वावधारणात २ । लक्षणपंव हि ३ तद्वयवहारो निर्वोढव्यो विद्वद्भिरिति पूर्वपक्ष प्रतिक्षिपन् ४ "ईक्षते शब्दम्" (१.१५.) इत्येतदपि करण विवृणोति - "ईक्षतेश्च" इति । अत्र चशब्दः नाशब्दमिति' सूत्राक्यवार्य- ग्राहक । ईक्षतेश्च आगमोदित एव विष्णुभंगवान् । तथाहि - यत्तत् समन्वय- गम्यत्वेन प्रतिज्ञात सर्वोत्कृष्ट विष्ण्वाख्यं ब्रह्म तत् तावन्नाशब्दम् । कुतः? "पुरषमीक्षते" (षट्प्रश्न० ५.५) इत्यादावीक्षणीयत्वप्रतीते. । नच वचन विनाऽऽगमगम्यस्य प्रत्यक्षगम्यस्यवेक्षणीयत्व सम्भवति । यया धर्मादः । तस्मा- दोक्षणीयत्वान्यथानुपपत्त्या कि तदिति प्रश्नपरिहारान्यथानुपपत्त्या च शब्दोदित- मेव तदेष्टव्यमित्यर्थः। 1 'तमेव विद्वानमृत इह भवति नान्य पन्या अयनाय विद्यते" इति तैत्तिरी- याणाम् । “तमेव विदित्वाति मृत्युमेति नान्य पन्था विद्यतेऽयनाय" इति च श्वेताश्वतराणा पाठ । 2 समस्ति सम्भवति । 3 आगमोदित इत्यनुवर्थश्चकार । तेन नाशब्दमिति सूत्रावयव सुगृहीतार्थो भवति । १ "येनोक्तशवावकाश" ख २ "तथाऽवधारणात्" ग ३ "लक्षणयैव तद्वयवः ४ "प्रतिक्षिपत" ग ५ "इत्यधिकरणम्" ग ६ "मूत्रावयवग्राहक" ख ·पुक्त्यादिभिर्वाच्यत्वदर्शनादिति वा ईक्षतिशब्दार्यः । अविषयस्य' पाय पाच्यत्वं युक्तितो दृश्यमिति चेत्, अविषयत्वमेव फयं दृष्म्? प्यातिदर्शनात् । "श्रोतव्यो मन्तव्यः" (बहदा०४.४.५.) इत्यादौ च २वागादिविषयत्व- दर्शनात् । अशब्दत्यश्रुतयस्त्वप्रसिद्धत्वादेवावाच्यत्वं वदन्ति "अशब्दम् -" (फट. ३.१५.) इतीति सुवचत्वात् । नचावाच्यस्य लक्षणा युज्यते । अदृष्टत्वात् । नच निविशेषत्वान्नायं दोष इति वाच्यम् । निविशेषत्वविशेषस्यानपायात् । 'नच निविशेषं नाम ' शून्यादन्यद् भवितुमर्हति । अन्योन्यलक्षणसाम्यात् । अस्माकं तु सविशेषानन्तगुणत्वाद् ब्रह्मणः सर्वशब्दवाच्यत्वं सुग्रहमित्यन- यद्यम् ॥०॥ "गौणश्चेनाऽत्मशब्दात्" (१.१.६.) इत्यादीनि च । ग्राण्यनेनैव वाक्येन य्याख्यातानि भवन्ति । तत् क्थम्? अशब्दत्वं निराकुवंश्चशग्दो गौणत्वमपि निराक्तूंमलम् । समुच्चययाधफत्वात् । ईक्षतिशब्दस्त्वात्मशब्दार्थमुप- । यदि निविशेषत्व प्रामाणिवम्, न तर्हि निविपत्वं विशेपो दोपः । निविशेषत्वमनपहायव हि धर्मान्तरनिवारण निविशेषत्व नाम । नहि राम. सभाया न भणितव्यमित्याना स्वेनैव व्याहृन्यते । स्यादेवम्, यदि निविगेपत्व प्रामाणिवम् । न भो. । गन्यसमानयोगक्षेमस्य तम्य सौगनादन्यत्र परणविरहणान् । तदेतदाह - नचेत्यादि । 2 अयमर्थः । ईक्षतेचति चवार आगमोदितरच इत्यप्यन्वैति । आगमोदित इत्याव्दत्व निरापारि 1 धराव्दाद् गौणत्वमपि । तथाच न केवलमाग- मोदित इत्याद इति विन्त्वगौणश्च । कुतः? ईक्षने । आत्मगदेनेक्षणादि- गुणगततत्वदर्शनात् । म हि साक्षादीक्षते । अप च "जानय आत्मानम्" इत्यारमशब्देन ततश्चागौणत्वेन स ह्यागमोदित इति वर्णकान्तरम् । १ "अप्रमेयस्य" ग. २ "इत्यादी वागादि-स. ३ "निविदोपत्व नाम" क.ग. ४ "इत्यादीनि मूत्रा स. " ·सक्षप'तीत्युपपत्ते । तद्वत् तनिष्ठमोक्षोपदेशादींश्च । अयवा, अस्मिनधि करणे "ईसते" इति प्रयम हेतु मुक्त्या घशग्देन आत्मसम्बादोनि ' हेत्वन्तराणि समुच्चिनोति । हेतुमतस्तु ' प्रागेव "आपमोदित" इति यचनात् सिद्धे ॥०॥ नचंतावता येनकेनचित् पदेन यत्किश्चित् समाहमित्यतिर सङ्ग । ईदृशमेवा- नेन सपाह्य नान्यादृशमिति विशेषक्लुप्ते । नहि वयमिह यत्किश्चिदनप्रितम- भाषितमवेदवेदितमयुक्तियुक्त चाभिप्रेत 'धूम । नापि सयंपाऽप्याक्यम्" । किन्तु सोक्तो वेदतो वास्दमेव हि वस्तु भय नाम । तदेवेष्टमप्यात बूम तत्सम्बद्धमेव चोपलक्षित समुच्चित घ सदृशमेव । अनयोरप्यैतादृशशक्ति- विषयत्वात् । परिगृहीतश्चाप न्याय सयंत्रापि शाम्दिकं । । सल्लक्षणे 1 ईक्षणादीनात्मनो धर्मान् वदन् धर्मिणमात्मानमुपलक्ष्यति तेन वाच्येन वाचकमात्मशब्द कटामयतीत्युपपत्ते । " क ग १ "उपलक्षयत्युपपत्ते " स ग घ २ "तनिष्टस्य मोक्षादीच" क स ग ३ "एतस्मिन्नधिकरणे" ग ४ "प्रथमहेतु -"ख ग ५ "आत्मशब्दादित्यादीनि" ख घ ६ "- मतस्तु आगमोदित ७ "सग्राह्यमिति प्रसङ्ग" स . "न वयमिह" क ग ६ "- युक्तमभिप्रेतम्" क ग "अयुक्तिक चाभिप्रेतम्" ग १० "नाप्यशक्यम्" ग ११ "-प्टमपि वक्तु ब्रम १२ “सर्वत्र शाब्दिक क " ·शास्त्रैष मुलक्ष्यत्वात् । । लोकेऽप्येव गृष्टिमदादित्यादौ वत्स चेत्यपि ग्राह्यम् । न तावता यत्सतरमपोत्यादि । अतोऽत्र नाति प्रसङ्ग। अत्रायमाशय । ईक्षते, आत्मशब्दात, तन्निष्ठमोक्षोपदेशात्, हेयत्वावचनात्, 1 "एकवारप्रसूता गौगुप्टि" इत्याभिधानम् । 2 भाप्य गदितमुपलक्षित समुच्चित च समुदितमधिकरणार्थसार सगृह्णाति - अत्रायमाशय इति । वस्तुतस्तु ईक्षतेरिति मुखत एव सर्वाण्यप्यधिकरण- मूत्राणि व्याचख्यो भगवान् भाष्यकार । तयाहि- ईक्षते पुरुषमीक्षत इतीक्षणीयत्वश्रवणादिति प्रथमसूत्रार्थ । "गौणश्चेनाऽत्मशब्दात्" (११६) इति द्वितीयमपि सूत्र व्याख्यातमीक्षतेरिति । "आत्मान पश्येदित्यात्मत्वेक्षणश्रवणात् । ईक्षणीय आत्मनि बहुलमात्मशब्द- प्रयोगवीक्षणात् । "तनिष्ठस्य मोक्षोपदेशात्" (११७) इति तृतीयम् । एतदप्याह - ईक्षते । सस्याऽत्मन ईक्षणादेव “यस्यानुविस प्रतिबुद्ध आत्मा” इति मोक्षोपदेशदर्शनात् । “हेयत्वावचनाच" (११८) इति चतुर्थम् । एतदप्युक्तम् - ईक्षते । "तमेवैक जानथ" इति तस्यैव वेवल हेयप्रत्यनीतियेक्षणीयत्वदर्शनात् । “स्वाप्ययात्" (११६) इति पचमम् । इदमप्याह - ईक्षते । “आत्मन्येव विलाययति" इति स्वस्मि- प्रेवाप्ययदर्शनात् । “गतिसामान्यात्” (१ ११०) इति षष्ठम् । इदन्तु सूत्र विष्णुरेव समन्वयात् सर्वागमोदित इति पुरैव निगदव्याख्यातम् । "धुनत्वाच्च" (११११) इति सप्तमम् । इदमप्युक्तम् - ईक्षतेरिति । श्रुतिभिरीक्षणीयत्वमेव हि श्रुतत्व नाम । एवमीक्षतेरिति यक्षरी साक्षादेव सप्तापि मूत्राणि व्याचक्षणा "अनन्तोऽर्थ प्रकटित इति प्रत्याययति । नच सूत्रपदाना तहि वैयथ्य सङ्ग्यम् । पञ्चरपाद्यमितार्थ- विवक्षयाऽनन्तश्रुतिनिर्णायक्तया च सार्थक्यात् । मन्तुरवबोधाय मग्रहण- मेव हि भाप्पोद्देश । न तावता गतार्थता । नह्योहारेण त्रयो गतार्या भवति। १ "सुलभत्वात्" ग २ 'चेत्यादि ग्राह्यम्" क ख ३ "यत्सान्तरमपीत्यादि" ग ४ "अतो नाति "अतो नावाति " वच - ·२३ 3 सङ्गोता ऽन्यनात्रापि' संगृह्यते । विषयोक्त्यैव संशयादेः सपलक्ष्यत्वात् । एवमेवाधिकरणान्तरेष्वपि साप्टाङ्ग' एष नयः पृथक् २ सर्वोऽपि सूच्यते, यत्राधिकरणार्यः पृथग् गृह्यते । सह गृह्यते चेन्नयोऽपि सहैव । अपिचास्मिस्तत्त्व- यादप्रमेये विष्णुरिति विशेष्यपदेन धर्मिण गृहीत्वा, विशेषणपदान्तरः सिपायि- पितानि धर्मान्तराणि तस्य प्रतिश्रुत्य, समन्वयादिति हेतुं प्रयुज्य, ईक्षतेरन्वय. व्याप्त्या चकारादनीक्षतेयंतिरेकव्याप्त्या च (साध्य प्रसाध्य ) खवदि- त्युदाहरणमुदाजहार । सिषापयिपिताना धर्मान्तराणामतिबहुत्वात् पर्यायण तत्तत्प्रतिज्ञानम् । नामहेत्वादेस्तु प्रायेण निर्विशेषत्वादपृथक्प्रयोगः । एवं तत्साधनधर्माणा साध्यमिणि सम्यक् संयोगात् स्वपक्षसाधने कृते परपक्ष- दूपणं द्वितीयेऽध्याय ५ करिष्यते । स्वपक्षदोषपरिहारश्च सूक्तिभि.' । अनेनंव 1 अन्यत्र मगीता कथिताऽत्रापि मगृह्यते । 2 ननु कानि तान्यगानि, यरप्टाङ्ग इत्युच्यते। उच्यते - विषयस्तावदादिम । सशयो द्वितीय । पूर्वस्य चापरस्य च पक्षस्य त्रीणि गीण्यङ्गानि । पूर्वपक्ष- समर्थनम्, सिद्धान्तयिप्यमाणनिराकरणम्, विपर्यये पर्यवसानमिति पूर्व- पक्षस्य । सिद्धान्तसाधनम्, पूर्वपक्षवाधनम्, प्रयोजनोपसहारश्चेत्यपर- पक्षस्येत्याहत्याप्टाङ्गो नय उच्यते । पूर्वपक्षस्यकीकरणेन, सिद्धान्त- साधनेनैव पूर्वपक्षवाधन च गतार्थं मन्यमाना पञ्चाङ्गमप्यधिकरणमाहु । 3 खशब्दवदित्ययं । तद्यथा “कूट ख विदल व्योम" इति भूताकाशे प्रसिद्धमपि खमिति नाम “स ब्रह्म" इति श्रौतप्रसिद्धया मुख्यवृत्त्या ब्रह्मपरमिति ज्ञायते तद्वदन्येऽपि लोक्शब्दास्तत्तद्गुणसमन्वयादिति । 4 ब्रह्मशब्दाभ्यामादिहेतूकृतधर्माणा साध्यमिणि विष्णौ सम्यक् सयोगात स्वपक्षम्य विष्णोरेवानन्दमयादित्वस्य साधने कृत इत्यादि । 5 वरिष्यत इति वर्तते द्वितीयाध्याय एव । १ "सगृहीता" ग. २ "नय. सर्वोऽपि" ख. ३ "व्याप्त्या वा" घ. ४१ ) एतदन्तर्गतो भाग कोगेषु गलित. । अर्थसाङ्गत्याय यथासम्भव निवेशित । ५ "द्वितीयाध्याये" ग.

·२२ स्वाप्ययात्, गतिसामान्यात्, श्रुतत्वाच्च न गौणो नाशब्दश्चापम्, तस्मात परमात्मन्येव सर्वशब्दसमन्वयप्रतिज्ञाया नाणुरपि विरोधोऽस्तीति ।।०॥५॥०॥ अयास्मिन्नध्याये । तमेव समन्वय साधयति । तत्र प्रथमपादेऽन्यत्र प्रसिद्धानां नाम शब्दाना साधयति। 219 "ब्रह्म पुच्छम् (तैत्तिरीय० २.५.२.) इति श्रुत्तेपंस्पकस्पचिदवपदमात्रत्वेन प्रतोते ब्रह्मणि ३ कयमानन्दमयादिशब्दानामवयविनि प्रसिद्धानां समन्वयः सिद्धयति? कुतश्चंतावन्मान मसमनं मीमास्यमिति मन्दाशङ्का परिहारायाव- यवमात्रातिरिक्त ब्रह्मेति वक्तुम् - "आनन्दमयोऽम्यासात्" (१.१.१२.) इत्यधि- करण व्याख्याति - "पूर्णानन्दः" इति । अनेन च भाष्यपदेनास्मिन्नधिकरणे आनन्दमयो विषय इत्युक्तं भवति । तत्राय सशयः-किमयमानन्दमयो ब्रह्मादिः प्रकृतिविष्णुर्वेति । किं तावत् प्राप्तमिति विचार्यते । ब्रह्मशब्दादेव ब्रह्मादिः प्रकृतिर्वाऽनन्दमय इति पूर्वः पक्षः । तत्र ब्रह्मशब्दस्य सोपचारत्वात्, अन परममुख्यार्यत्वाच्च विष्णुरेवाऽनन्दमय इति सिद्धान्त इत्याद्यधिकरण भङ्गी । 1 साधयति समन्वयमिति वर्तते । 2 "तस्माद् वा एतस्माद् विज्ञानमयात् । अन्योऽन्तर आत्मानन्दमय । तेनैप पूर्ण । स वा एप पुरुपविष एव । तस्य पुरुपविधताम् । अन्वय पुस्पविध । तम्य प्रियमेव शिर । मोदो दक्षिण पक्ष । प्रमोद उत्तर. पक्ष । आनन्द आत्मा । ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा" इति समग्राऊनुपूर्वी । १ "अस्मिनध्याये" ग २ "प्रसिद्धनामशब्दानाम्" ग ३ "प्रतीतब्रह्मणि" व "प्रतीतेब्रह्मणि" ख. ४ "कुतश्चैतन्मात्र-" स. ग घ. ५ "-मित्याशवापरि-" ग. ६ “पूर्वपक्ष" क स. ग. ७ "मुख्यत्वाच्च" ग ८ "यिकरण " ·२३ सङ्गीता न्यायापि' संगृह्यते । विषयोक्त्येव संशयादेः सूपलक्ष्यत्वात् । एवमेवाधिकरणान्तरेप्वपि साष्टाङ्गः एष नयः पृथक् २ सर्वोऽपि सूच्यते, यमाधिकरणार्यः पयग् गृह्यते । सह गृह्यते चेन्नयोऽपि सहैव । अपिचास्मिस्तत्त्व- यादप्रमेये विष्णुरिति विशेष्यपदेन धर्मिणं गृहीत्वा, विशेषणपदान्तरः सिपापयि- पितानि धर्मान्तराणि तस्य प्रतिश्रुत्य, समन्वयादिति हेतुं प्रयुज्य, ईक्षतेरन्वय- व्याप्त्या चकारादनोलतेय्यंतिरेक्याप्त्या च (साध्य प्रसाध्य) खवदि.' त्युदाहरणमुदाजहार । सिपाधयिपितानां धर्मान्तराणामतिबहुत्वात् पर्यायेण तत्तत्प्रतिज्ञानम् । नामहेत्वादेस्तु प्रायेण निविशेषत्वादपृथक्प्रयोगः । एवं तत्साधनधर्माणां साध्यमिणि सम्पक संयोगात् स्वपक्षसाधने कृते परपक्ष- दूपर्ण द्वितीयेऽध्याये ५ करिष्यते । स्वपक्षदोपपरिहारश्च सूक्तिभिः । अनेनंव 1 अन्यत्र मगीता धयितावापि सगृह्यते । 2 ननु वानि तान्यङ्गानि, यरप्टाङ्ग इत्युच्यते। उच्यते-विषयस्तावदादिमः। मायो द्वितीय. । पूर्वम्य चापरस्य च पक्षस्य त्रीणि पीण्यङ्गानि । पूर्वपक्ष. समर्थनम्, गिद्धान्तयिप्यमाणनिराकरणम्, विपर्यये पर्यवसानमिति पूर्व- पक्षस्य । मिदान्तमापनम्, पूर्वपक्षयाधनम्, प्रयोजनोपसंहारश्चेत्यपर- पक्षम्यत्याहत्याप्टाङ्गो नय उच्यते । पूर्वपक्षस्यवीपरणेन, मितान्त- साधनेनैव पूर्वपक्षवाधन च गतार्थ गन्यमानाः पञ्चाङ्गमप्यधिकरणमाहु. । 3 सान्दवदित्पर्यः । तद्यथा “यूट स विदल व्योम" इति भूताकाशे प्रमिदमपि समिति नाम “स ब्रह्म" इति श्रीनप्रमिद्धया मुत्यवृत्त्या ब्रह्मपरमिति जायते तद्वदन्येऽपि लोकशब्दास्ततद्गुणममन्वयादिति । 4 ब्रह्मशब्दाभ्यामादिहेनूकृतधर्माणा माध्यमिणि विष्णो सम्पर मयोगात म्वपक्षस्य विष्पोरेवानन्दमयादिलस्य माघने वृत इत्यादि । 5 परिप्यत इति वर्तते द्वितीयाध्याय एव । १ "मगृहीता" ग. २ "नय: गर्वोऽपि" म. ३ "ध्याप्त्या वा" प. ) एतदन्तर्गतो भाग. योगेषु गलितः । अर्थमाङ्गत्याय ययामम्भव निवेगित.. ५ "द्वितीयामा" ग, ·२४ वादेन साक्षात् तत्त्वे निर्णोते सत्यन्त्याध्यायाध्या साधन फल च प्रपञ्च्यते ' इति भवति रमणीयम् । तस्मात् सोऽप समन्वयशब्दस्तास्ता सिद्धान्तयुक्तोर्वक्ति । तथाचावोचद् भगवानेव भाष्ये - "अन्वय उपपत्त्यादिलिगम्" (११.४) इति । तैरेव च २ तत्त्व निर्णीयते। "ते सम्यक् प्रविचारिते । मुख्यार्थो भगवान् विष्णु '-" (१११२०) इति हनुव्याख्यायाम् । एवञ्चास्मिन्नधिकरणे ब्रह्मशब्दाभ्यास समन्वयशब्दोक्त । उत्तरे तद्धर्मोपदेश इत्यादि वैदितव्यम् ।।०॥ अयमधिकरणार्य -आनन्दमयादिप्रकरणेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासाद्' विष्णुरेव पूर्णानन्द. पूर्णान्नादिश्च । नचानादीना' विकारो मयडर्यो मन्तव्य । क्वचित् तदर्थस्पापि मयटो विष्णावर्यान्तरमेव सुघटमिष्टम् । निर्दिष्ट चैतद् विस्पष्ट प्राचुर्यापरपर्याय पूर्णत्व नाम' । यस्य खल्वानन्द " को ह्येव'-" (तैत्तिरीय० ३७) इति सहेतुव्यपदेश विधीयते' प्रतिज्ञामानणार्यसाधन- 1 "उपत्रमादिलिङ्गेभ्यो नान्या स्यादनुमा तत । त एवान्वयनामानस्त सम्यक् प्रविचारिते । मुख्यार्थो भगवान् विष्णु सर्वशास्त्रस्य नापर इत्यनुव्याख्यानवचन समन्वयाधिकरणगम् । 2 ईक्षतेश्चेति चकार पूर्वोत्तरत्र चान्वयी देहलोदीपसमानधर्मा । तेन पूर्णानन्द इत्यत्राप्याकृप्यते पूर्णानन्दश्चेति । तस्य चार्थ उच्यते - पूर्णा- नादिश्चेति । 3 'विकारशब्दाप्नेति चेन प्राचुर्यात् ' (१११३) इति द्वितीय सूत्रमनेन व्याकृतम् । 4 "को ह्येवान्यात् क प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति सममा श्रुति । 5 तथाहि मूत्रम् - "तद्धतुव्यपदेशाच्च" (१, नाल्प सुख भवेत्" इति वचनादिदमपि पूर्णा १ 'प्रपच्यते" क ग २ "तरव तत्त्वम्" ख ३ '-ब्दाभ्यासात ४ "नचाऽनन्दादीनाम् ·२५ पटनापि । घेदेन । नहि निहंतुकमेव केवलं २ केचित् कल्प्यते । स तावत् प्रमाणतः पूर्णानन्दः । मन्ययर्णयापयस्य सत्यादेः आनन्दादिप्रकरणानां च सामान्यविशेषोक्तित्वात् । तद्गीयमानस्य च तदानन्दादेः पूर्णत्वं भवति पूर्वा- परानुसन्पानेन । महायाश्यायस्यात् । नहि केवलाल्पयावयायः पूर्णतामहति । नच तदितरः प्रकृतिविरिश्चादिः पूर्णानन्द इति धक्तुं पार्यते । परतन्त्रत्वात, परिस्छिनत्याच्च' । यिष्णोः स्वातन्यादिसद्भायात्, स्वकीयेषु ब्रह्मादिषु पयायोग्यानन्दपरिपूरणाच्च पूर्णानन्दत्वं । सुयुक्तम् । भातमतांशादिभायेन सङ्घपया परिमाणेन च परिमिता" नन्देभ्यश्चतुर्मुख- मुन्यश्चित्प्रकृतेश्च परिच्छिमानन्दाया वाहमनसागोचरत्वेनामितानन्दस्य विष्णो दय्यपदेशोऽपि पूर्णानन्दपददितः । अमितस्यय मुख्यतः पूर्णत्य- सम्भवात् । ट 1 "मरय शानमनन्तं ग्रहा" इति वावयम्य । 2 सपाच मूत्रम् - "मान्त्रवणिकमेव च गीयते"(१११५.) । मन्त्रवर्णनन्त- पदैनवानन्दनिर्देशात् । पूर्णमेव हनन्तम् । तेन पूर्णानन्दपदेनैव मान्य- यणिवताऽपि निरूपिता । तथाचानुव्याख्यानम् - "अनन्तत्व सुनिर्णीत पूर्णानन्दो हि नाल्पके" इति । 3 तपान मूत्रम् - "नेतरोन्नुपपत्ते." । (१.१.१६.) परिन्टिनत्वादिति पूर्णपददित हेतुमाह । परिच्छेदो यपूर्णता । एव पूर्ण एव हि स्वतन्त्री भवति । स्ववीयेषु स्वयोग्यमानन्द पूरयनीति पूर्णानन्द इति घ गमनि- शान्तरम। 4 सपाप मूत्रम् - "भेदव्यपदेशाच" (१.१.१७.) इति । 4 १ "पटना वेदेन" म. ३ मन्दपूर्णत्वाच" ग. ५ "प गुमिता-" १. रा. प. -पढीदिन." ग. ग. २ "निहतुक्न पेवलम्" ग. ग. ४ "-स्व गुसम्" ग. ६ "परिधिनाया:" . ग. प. ८ "पूर्णानन्दस-" क.

·२४ - वादेन साक्षात् तत्त्वे निर्णोते सत्यन्त्याध्यायाम्या साधन फल च प्रपञ्च्यते ' इति भवति रमणीयम् । तस्मात् सोऽय समन्वयशब्दस्तास्ताः सिद्धान्तयुक्तीवक्ति । तथाचावोचद् भगवानेव भाष्ये - "अन्वय उपपत्यादिलिगम्" (१.१.४.) इति । तैरेव च २ तत्त्व निर्णीयते । "ते सम्यक् प्रविचारित । मुख्यार्यों भगवान् विष्णु '-" (१११२०.) इति झनुव्याख्यायाम् । एवश्वास्मिन्नधिकरणे ब्रह्मशब्दाम्यास समन्वयशब्दोक्त । उत्तरे तद्धर्मोपदेश इत्यादि वेदितव्यम् ॥०॥ अयमधिकरणार्य - आनन्दमयादिप्रकरणेषु ब्रह्मशब्दस्याभ्यासाद् विष्णुरेव पूर्णानन्द पूर्णान्नादिश्च । नचानादीना' विकारो मयडर्यो मन्तव्यः । क्वचित् तदर्यस्यापि भयटो विष्णावर्थान्तरमेव सुघटमिष्टम् । निर्दिष्ट चैतद् विस्पष्ट प्राचुर्यापरपर्याय पूर्णत्व नाम' । यस्य खल्वानन्द." को ह्येव '. (तैत्तिरीय० ३७) इति सहेतुव्यपदेश विधीयते प्रतिज्ञामात्रैणार्थसाधन- 1 “उपक्रमादिलिङ्गम्यो नान्या स्यादनुमा तत । त एवान्वयनामानस्त सम्यक् प्रविचारित । मुख्यार्थो भगवान् विष्णु सर्वशास्त्रस्य नापर इत्यनुव्याख्यानवचन समन्वयाधिकरणगम् । 2 ईक्षतश्चेति चकार पूर्वोत्तरत्र चान्वया देहलोदीपसमानधर्मा । तेन पूर्णानन्द इत्यत्राप्याकृप्यते पूर्णानन्दश्चेति । तस्य चार्थ उच्यते-पूर्णा- नादिश्चेति । 3 "विकारशब्दानेति चेन प्राचुर्यात्” (१ १ १३) इति द्वितीय सूत्रमनेन च्याकृतम् । 4 "को झैवान्यात् क प्राण्याद् यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति समग्रा श्रुति । 5 तथाहि सूत्रम् – “तद्धतुव्यपदेशाच" (१११४) इति । "भूमा सुख नाल्पे सुख भवेत्" इति वचनादिदमपि पूर्णानन्दपदोदितम् । " १ "प्रपञ्च्यते" क ग. २ "तैरेव तत्त्वम्" ख. ३ " - शब्दाभ्यासात्" ग. ४ "नचाऽनन्दादीनाम्" क ख घ ·२५ 3 पटुनाऽपि ' वेदेन । नहि निर्हेतुकमेव केवल ३ केनचित् कल्प्यते । स तावत् प्रमाणत. पूर्णानन्दः । मन्त्रवर्णवाक्यस्य सत्यादेः'आनन्दादिप्रकरणाना च सामान्यविशेषोक्तित्वात् । तद्गीयमानस्य च तदानन्दादेः पूर्णत्वं भवति पूर्वा- परानुसन्धानेन । महावाक्यार्थत्वात् । नहि केवलाल्पवाक्यायः पूर्णतामर्हति । नच तदितरः प्रकृतिविरिश्वादिः पूर्णानन्द इति वक्तु पार्यते । परतन्त्रत्वात, परिच्छिन्नत्वाच्च । विष्णो. स्वातन्त्र्यादिसद्भावात्, स्वकोयेषु ब्रह्मादिषु पयायोग्यानन्दपरिपूरणाच्च ३ पूर्णानन्दत्वं । सुयुक्तम् । शतदाताशादिभावेन सङ्घषया परिमाणेन च परिमिता नन्देभ्यश्चतुर्मुख- मुखेभ्यश्चित्प्रकृतेश्च परिच्छिन्नानन्दाया । वाङमनसागोचरत्वेनामितानन्दस्य विष्णो)दव्यपदेशोऽपि * पूर्णानन्दपदवेदितः । अमितस्यैव मुख्यतः पूर्णत्व- सम्भवात् । 1 "सत्य ज्ञानमनन्त ब्रह्म" इति वाक्यस्य । 2 तथाच सूत्रम् – “मान्यवणिकमेव च गीयते" (१ १ १५.) । मन्त्रवर्णेऽनन्त- पदेनवाऽनन्दनिर्देशात् । पूर्णमेव घनन्तम् । तेन पूर्णानन्दपदेनव मान्त्र- वणिक्ताऽपि निरूपिता । तथाचानुव्याख्यानम् - "अनन्तत्व सुनिर्णीत पूर्णानन्दो हि नाल्पके” इति । 3 तथाच मूत्रम् - "नेतरोऽनुपपत्ते" । (१११६) परिच्छिनत्वादिति पूर्णपदवेदित हेतुमाह । परिच्छेदी ह्यपूर्णता । एव पूर्ण एव हि स्वतन्त्रो भवति । स्वकीयेषु स्वयोग्यमानन्द पूरयतीति पूर्णानन्द इति च गमनि- 4 तथाच सूत्रम् - "भेदव्यपदेशाच्च" (११.१७.) इति । 4 १ "पटुना वैदेन" क ३ -नन्दपूर्णत्वाच्च" ग ५ “च सुमिता -" क ख घ --पदोदित स्वग २ "निहतुवेन विलम्" ख ग '-त्व युक्तम्" ग ६ "परिच्छिन्नाया" ब. स. . ८ "पूर्णानन्दत्व- । " " ७ ·१ नच तत्तदनुमानरानन्दस्य विष्णोरूनत्व केनापि स्वापादम् । यथाकामतया तेषामाभासत्वात् । किन्तु ययाश्रुतिसिद्धानेकविशेषाणामनपायात् पूर्णत्वमेव निर्णीत सुज्ञेयम्। स्वयोग्यतानुसारेण भक्तिज्ञानादिसाधनं पूर्ण जीव स्वसमीप आदाय आ समन्तात नन्दयति भगवानिति च पूर्णानन्दो भाप्यते । स हि सहभोग मुक्ताय करोति । 'सोऽयमवयविनि स्वस्मिन्नवयवैषु च स्वकीयेषु प्रत्येक ज्ञानादिगुण पूर्ण एवाऽनन्दनामको विष्णु । स्वगतभेदरहित्यात् । एवञ्चैकस्यवेश्वरस्या वयवावयविभाव सम्भवति, श्रुत्युपदिष्टत्वादित्यर्य । एव तावत् सकलकविकुलतिलको भगवानानन्दतीर्थार्याचार्यश्वर्य पूर्णानन्द- पदेनवाऽनन्दमयाधिकरणपठितसूत्रायमखिलमपि सग्रहेण च्याचख्यो एवमेवोत्तरत्रापीति : ज्ञातव्यम् । तत्तदधिकरणार्याना सग्रहस्यवेह चिकोषि- तत्वात् ५ । कुत' 'स्वयमेवामुना सात्यर्थविस्तर भाष्यस्य कृतत्वात् । . 1 यत पूर्णानन्द इत्येवागमोदित , अत नानुमानमपेक्ष्यते तत्त्ववादे । तथाच सूत्रम् – “कामाच्च नानुमानापेक्षा" (१११८) इति । 2 पूर्ण जीवमान दयतीति व्युत्पत्त्या 'अस्मिनस्य च तद्योग शास्ति' (१११६) इति सूत्रमपि भाप्यारूढ दर्शयति - स्वयोग्यतेत्यादि । ननु पुच्छताभिधानादब्रह्मत्वमिति पूर्वपक्षयुक्ते का गति' आह - साऽय- मिति । योऽय "आनन्दो ब्रह्म' इति श्रुतिगदित आनन्दनामा भगवान् स सर्वरूपेष्वपि पूर्ण एव । नहि तस्य वस्तुतोऽयवावयविभाव इति भाव । 4 "अन्थोऽयमपि बह्वयों भाष्य चात्यथविस्तरम् । बहुजा एव जानन्ति विशेपेणार्थमेतयो' इत्यनुभाप्यपदानि मनसि निघायाऽह - स्वयमवेत्यादि। 3 . १ "स्वात् यथाश्रुति -" क ख ग २ "-तीर्थाचार्य-" ३ "-करणपरिपठितानेक्सूत्रा. -प्रापि ज्ञातव्यम्" व ५ 'विवक्षितत्वात्" क " स ॥

·२७ करिष्यमाणत्वाच्च सबह्वर्यमनुभाप्यस्यापि । नहि बहुविशेषज्ञचूळामणि सर्वज्ञभास्करमन्तरेणैतादृ'शभाप्यानुभाष्यपिरचने चतुरतरचेताश्चतुर्दशभुवने- प्वस्ति । किम्पुनरेकेनैव वाक्येन पदेनाक्षरेण वा तत्तदधिकरणार्थसग्रहभापण कुशलमतिर्नास्तीति? यदभिप्रेतामितार्थस्याशाशमपि लेशत एव वय वक्तु सम्प्रति ययामति यतामहे । नचास्माक तत्प्रतिपादनपाटवमपटुपियाम् । 'यद्यप्यस्मदाचार्यादयो मध्वसूक्ति सन्दर्शितार्या स्तत्प्रसादकबलमवलम्ब्य कश्चित् प्रायश. प्रकाशयितु शक्नुवन्ति ५ । तथापि न खलु क्य खद्योतसमद्योतत्वादेतद्दयोतितानपि तानशाशेन च प्रकाशयितु शक्नुम । कि मनोवाग्भिस्तद्भाप्यभावावर्तनलौल्यादेवायमस्मत्सनाहविजृम्भ तस्मादिहास्मास्तन्मन्तन प्रणन्तुन् ६ महान्त. क्षन्तुमर्हन्ति ॥०॥६॥०॥ "अदृश्येऽनात्म्ये'-" (तत्तिरीय० २७) इत्यानन्दमयस्यो क्तमदृश्यत्व तु- "अन्स. प्रविष्ट कर्तारम् -न विजानन्ति'-" (ले० आ० ३.११.२ तहि ? 1 भाप्य चेत्यनुभाप्ये सग्रहभाप्यमपि परिगृह्यते । तदेतदाह - किं पुनरिति । क्वचित् “अस्मदाचार्याग्नय मध्वमूर्यसन्दर्शितान्" इत्यादि पेटु । सत्र मध्व सूर्य इव । स्वाचार्या अग्नय इव स्वय तु खद्योत इवैत्यर्थप्रकाशन- सामर्थ्य तरतमभावो रूपसार । 2 तन्मन्तारो ये पूर्वाचार्यास्तान् प्रणन्तनस्मान् । 3 "अदृश्येऽनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयनेऽभय प्रतिप्टा विन्दते । अथ सोऽभय गतो भवति" इति भृगूपनिषत् । 4 "अन्त' प्रविष्ट क्र्तारमैतमन्तश्चन्द्रमसि मनसा चरन्तम् । सहैव सन्त न विजानन्ति दया" इत्यानुपूर्वी । ॥ ख ख घ ॥ " " १ -मन्तरेण ताश २ "--चार्याग्नयो ३ 'मध्वगूर्य- स ५ "पाक्नुम ।" ग ७ "इत्युक्त मदृश्यत्वम्" स - क -चार्याश्रयात्" ग -सन्दर्शितास्तत्प्रसा "- हास्मान् मन्तृमहान्त ८ "कर्तारगित्यन्तस्थस्य" व " ·२८ अत्र इत्यन्तस्थस्य कस्यचिदुच्यते । सोऽन्तस्य इह विचार्यते । “इन्द्रो राजा- (ले० आ० ३.११.६.) 'इत्यादिवचनान विष्णुरिति पूर्व पक्षः । स्वपक्ष द्योतपति-"अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्" (१.१.२०) इत्यधिकरणम् । "अन्तरः" इति । - अस्मिन् ग्रन्ये "इत्यधिकरणम्", "इति सूत्रम्" इति वाऽस्मद्वाक्यस्य व्याख्याति भगवानिति क्रियाभिसम्बन्धो बोद्धव्य । व्याख्यायते भगवतेति वा । अन्त स्थित्या रमत इत्यन्तर. । तथाऽनु च्यात्यातत्वात् । चन्द्रेन्द्रादिषु स्वेच्छया वर्तमानः सर्वकर्ता विष्णुरेव । समुद्रान्तरत्वादित धर्मव्यपदेशात् । इन्द्रादेयंधिकरणत्वेन भेदव्यपदेशोऽप्यर्थत सुगृहीत. । व्यधिकरणत्वं हि भिन्नत्वे प्रमाणम् । अन्यशब्दपर्यायश्चायमन्तरशब्द प्रसिद्ध । मद्यप्यैव विषपश्रुतापक्रमा दिभि सिद्धान्तः साधितो भवत्यधिकरणेषु । तत्र पुनर्वितर्कपाटनाय तत्तल्लिङ्गवलोम्यप्रकटनेन ४ प्रतिपक्षोऽपि प्रतिक्षिप्त एव 1 "इन्द्रो राजा जगतो य ईशे सप्तहोता सप्तधा विक्लुप्त", "सप्त युञ्जन्ति रथमेकचक्रमेकोऽश्वो वहति सप्तनामा" इत्यादिवचनात् । 2 "अन्त स्थित्वा रमणकृदन्तर समुदाहृत" इति । 3 "अन्त समुद्र मनसा चरन्तम्" इत्यादि । तेन चन्द्रादिप्वन्तर विष्णुरेव । यत स एव समुद्रान्तर श्रूयत इति साध्य च साधन चैनव पदेनाऽह भगवान् भाष्यकार । एवमुत्तरसूत्रेऽपि । 4 इन्द्राद्यन्तरत्वेन अन्तर्यामित्वेन श्रूयमाणत्वादिन्द्रादिम्योऽन्तरः मिन इति द्वितीयमूत्रमपि व्याख्यातम् । तथाहि सूत्रम् - "भैदव्यपदेशाच्चान्य' (११२१) इति । " १ "इति वचना- २ "तथा व्याख्यातत्वात्" ग ३ "समुद्रेऽन्तर इत्यादि" ग ४ "स्वविपक्षोऽपि"ख ·२६ स्पात् । तथापि पुनर्मन्दातिशडाराडोः शकलशःशातनेन स्वमतात्यन्तदाढीयं यथासाधितसिद्धान्तसारानुसाराणि ' शतशः श्रुत्यन्तराण्यपन्यसनीयानोति युक्ततमम् । तस्मात् तत्संग्रहोऽपि "आगमोदितः" इत्यत्त्यैव सुकृतो लक्ष्यते । सूपपत्तिसाधितः स्वसिद्धान्तः सर्वोऽपि तस्तनिर्णीतश्रुतिस्मृतिरूपरप्यागमरुदित इति ३ चार्यसम्भवात् । नचंतेऽस्माभिः सनियममु पन्यस्यन्ते । मन्दधीत्वात्, अन्यबाहुल्यभयाच्च । एवञ्च "अहं तत् तेजः-" (चतुर्वेदशिखा०), "सोऽभि- (व्यासस्म०) इत्यादिभिविवक्षितधर्मद्वारेणान्तस्यो विष्णुरिति निर्णोयते ॥ ॥ ७ ॥०॥ अथ "आकाश इति होवाच" (छन्दोग० १.६.) इति श्रूपमाण आकाशः कि भूताख्य उत विष्ण्वात्य इति विचार्यते । लौकिकप्रसिद्धर्भूतात्य इति प्राप्तम् । अत आह-" आकाशस्तल्लिङ्गात्” (१.१.२२.) इति सूत्रम् । "खवत्" इति । ध्याय- 1 तथाहि भाष्यम् - ""सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर्विविधा प्रजाः । अप एव ससर्जाऽदौ तासु वीर्यमवासृजत् । तदण्डमभवद्धमं सहस्राशुसमप्रभम् । यस्मिन् जज्ञे स्वय ब्रह्मा सर्वलोकपितामह. । आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयन तस्य ता. पूर्व तेन नारायणः स्मृतः' इति व्यासस्मृतेः । 'अहं तत् तेजो रश्मीनारायण पुरुष जातमग्रतः । पुरुषात् प्रकृतिर्जगदण्डं (त्रिपुरुष मायावीजं जायते) इति च चतुर्वेदशिखायाम्" इति । १ "सिद्धान्तसाराणि क.ख.ग. २ "इति सुकृतो-" क. ख. ग. ३ "इत्यर्थसम्भवात्" क. ४ "नचते सनियममस्माभिरप क.ग. " ·३० । इह तावदत आहेतिवावयस्य तदुपरि परिगृहीत सूत्रमाहेति सम्बन्धो न ग्राह्य । तयाख्यानस्य तु 'मनसाऽपि कर्तुमसामर्थ्यात् । अनारब्धत्वाच्च ब्रह्मसूनार्थसारान्वेषणेन तयाख्यानमुरयाधिकारस्तु मुख्यप्राणस्यवेति हि किश्चिदबोचाम । कथ तहि तत्सम्बन्ध इति चेत् सूनादप्युपरिष्टादनूद्यमान तद्भाप्य यत् तदाहेत्येवास्माभि सोऽभिप्रेयते । एतद्वयाख्यानस्यैव शक्त्य- भावेऽपि कारणान्तरेण प्रारब्धत्वात् । इहापि हि मुख्याधिकारिणो देवादय एव भगवन्त धूयन्ते । अस्माक तु तदनुगृहीत एव कश्चिदधिकारलेश आशास्पते। नतु स्वयमेवाधिकार । सूत्रग्रहण तु व्याचिरयासयाऽनूद्यमानभाष्यस्य तदीय- त्वज्ञापनायव क्रियते । अत पूवपक्षपरिहारार्थमिद सूत्र व्यारयानिद भाष्यमाहेति गृह्यते । अनेकसूत्रग्रहाणापेक्षयाधिकरणमाहे 'त्युक्तेऽप्ययमेव न्याय ॥ ॥ . 1 अत आह खवदिति । आकाशस्तल्लिङ्गादिति सूत्रमिति स्ववाक्यस्य योजनाविशेष मनसि निधाय, पौन पुन्येन ग्रन्थगौरव श्रोतृशेमुषीमधि- रोहयितुमाह - इह तावदित्यादि । विस्पष्ट चैतत् तत्त्वदीपिकायामपि । तथाहि तद्वचनम् - "नतु वय कदाचिदपि सूनपद व्याख्यातुमिच्छाम , शक्नुमो वा' इति चतुर्थस्य द्वितीये । पुनश्चान्तर्भेदाधिकरणेऽप्युक्तम् - "अस्माक तु भाप्यार्थमात्रान्वेषणपरिखिन्नानामनवरत भाप्यानुवादेऽप्य- ध्यासितालस्यानामत आहेत्यभिसूत्र भाप्यानुकरणपि प्रतिवाक्यमन्य एवाभिप्रायो निश्चेतव्य । अत पूर्वपक्षप्राप्ते परिहारार्थं सूत्रमुदाहृत्य तस्य भाप्यमाह भगवानाचार्य इति । सूनग्रहण पुनरत्र तद्भाप्यव्याचि- ख्यासितस्यागृहीतप्रतीकस्य सनिधापकमिति भवति निरवद्यम्' इति । १ -नस्य मनसाऽपि" २ "कर्तुमशक्यत्वात्" व ग ३ "तद्व्याख्यानाधिकारस्तु" क ४ "तहि सम्बन्ध- ५ "- स्यवाशक्यभावेऽपि" क ६ "इहापि मुख्या-" ख ग ७ "गृह्येत" ख ८ "-करणमित्यु- . ग " घ ·अनानूदितभाप्यस्यायं भावः- "यदेष आकाशः (तत्ति० २.७.) इति प्रागुक्ताकाशो यया विष्ण्वाख्यः प्रकरणबलात् सिद्धः, तद्वदयमपि विष्ण्वाख्य एव योद्धव्यः । परोवरीयस्त्यादितल्लिङ्गात् । नतु भूताख्यः । आ समन्तात् फं कामान् वा अनाति काशते वेत्याकाशो विष्णुरिति यौगिकरूढे स्ढयन्तराद् पलिष्ठत्वात् । श्रुत्यन्तरानुकूलत्वाच्च नितराम् । अप्रायमपि न्यायः सुग्रहः- अनुमानस्यावयवा अपि प्रतिज्ञादयः पृथक् च प्रमाणत्वमर्हन्ति । प्रयोगप्रकारविशेषेण सापकत्वसम्भवात् । ततः किं स्यादिति चेत्, अनुमानस्यावयवयत्ता'कल्पनमितरवादिकृतं व्ययं स्यात् । च्याप्ति- सद्भावनियमस्यय प्रयोजकत्वादिति ॥०॥८॥०॥ "यद् देवान् प्राणयः-", "तद् वै त्वं प्राणो अभवः" (ले० आ० ३.१४.) इति प्राणो नाम वायुहीत्यत आह - "अत एव प्राणः” (१.१.२३.) इति सूत्रम् । "प्रणेता" इति । देवप्रणेता प्राणश्च विष्णुरेव । श्रीलक्ष्मीपतित्वादितल्लिङ्गा- देय ॥०॥६॥०॥ "ज्योतिहृदय आहितम्" (ऋ० ६.६.६.) इति श्रूयमाणं ज्योतिस्त्वग्निरेवेत्यत आह - "ज्योतिश्चरणाभिधानात्” (१.१.२४.), "छन्दोऽभिधानान्नेति चेन्न 1 अयायमपि भाप्यस्य भावः- यया ख ब्रह्मत्याकाशे प्रसिद्धमपि समिति पद ब्रह्मणि प्रयुक्न तद्वदाकागपदमपि । अर्यसाम्यात् । तथाहि खमिति मुपम् । आ समन्तात् क मुसमश्नातीति च स एवार्थ । एतेन सूने मुवतः उत्तमुपलक्षणम् । तत्ममानजातीयान्यन्यान्यपि पदान्यनेनैव पथा यथा- योग योजनीयानीति मूचितम् । 2 "तद् वै त्व प्राणो अभवो महान् भोग प्रजापतेः । भुज परिय्यमाणो यद् देवान् प्राणयो नव" इत्यानुपूर्वी । 3 "श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च पल्यौ" (शुक्लयजु०३१. २२.)इति श्रीलक्ष्मीपरिणता भगवानेव "देवान् प्राणय." इत्युक्तदेवप्रणेतापीति म एव प्राणः । - वयवनियमवल्पन स.

·तथा चेतोऽर्पणनिगदात् तथा हि दर्शनम्” (१.१.२५.) इत्यन्त दाधिकरणम् । "ज्योति." इति । विष्णुरेव ज्योति । कर्णादौना विचरणाभिधानात् । "ज्योति. दीप्यते"(छन्दोग० ३.१३ ७ ) इत्यत्र ज्योतिषो गाय 'युपक्रमानेद विष्णुश्छन्द एवेति चेत्, न । तच्च ज्योतिविष्णुरेवाग्निगापयादितत्तच्छन्दैरुपक्रम्पोच्यते, नान्यथा । युक्त्यादिभिस्तया दर्शनात् । 'एव ३त्वम्युपगम एव च 1 तथाहि तत्त्वदीपिका- “अस्मिन्नधिकरणे ज्योतिर्विचारोऽवान्तरोऽव- गन्तव्य । एक चेदमधिकरणम् । उत्तरानुवद्धत्वात् प्रथमविचारस्य । एतनान्तरीयत्वात् तस्य । अत एव चानुवर्तयति प्रथमविचारमुत्तरवाग्नि- गायन्यादिभाप्ये" इति । "अधिभूताध्यात्माधिवेदगतानाम्" इति न्याय- विवरणमपि अस्यकाधिकरणता पोपयति । अधिभूतमित्याकाश । अध्यात्म- मिति प्राण । अधिवेदमिति गायत्रीति ज्योतिर्विचारस्य गायत्र्युपसर्जन- त्वादवान्तरत्व स्फुटमेव । "नित्यत्वादेव शब्दस्य" इत्यनुव्याख्यानमपि गायत्रीपदमेव कटाक्षयति । तथाहि सन्यायरत्नावली- "द्योतकरणत्व- लिङ्गेन गायत्री ज्योति शब्दाभिधेया । नच तच्छब्देन विष्णुरभिधीयते । नित्यत्वेनानन्याधीनस्वभावत्वात् तस्या" इति । “शब्दस्य गायश्यादि- शब्दस्य" इति च नयचन्द्रिका । ज्योति शब्दस्यापि मुखत समन्वयलोभात् पक्षान्तरमाश्रित्य तत्त्वप्रकाशिकादिप्रवृत्तिरिति वक्तव्यम् । अधिकरण- रचनाया पादादिवनियत्यभावात् । 2 "अथ यदत परो दिवो ज्योतिर्दोप्यते विश्वत पृष्ठेषु सर्वत पृष्ठेप्वनुत्तमे- पूतमे लोवेष्विद वाव तद् यदिदमस्मिनन्त पुरुषे ज्योति" इति च्छन्दो- गाना श्रुति । "गायत्री वा इद सर्व भूत यदिद किञ्च" इति तत्प्रकरण- स्याऽदिम वाक्यम् । 3 समन्वयादिति पूर्वभाप्येणव गदितप्राय "भूतादिपादव्यपदेशोपपत्तेश्चैवम्" (११२६ ) "उपदेशभेदान्नेति चेन्नोभयस्मिन्नप्यविरोधात्" (१ १ २७.) इति सूत्रद्वयमेतदधिकरणगमित्याह - एव वित्यादि । १ "गायतीत्युपत्रमात्" ख २ "यादिशब्दवाच्यो विष्णुस्तच्छ . ३ "एव चाभ्युप-"क ग घ ·भूतादिचतुष्पादत्वव्यपदेश उपपद्यते। उपदेशभेदस्त्वपेक्षाभेदादुपपद्यते यस्त्वे कत्वऽपि ॥०॥१०॥०॥ । " 1 अतीतप्राणाधिकरणे प्रणेतृपदेन प्राणो विष्णुरित्युक्तम् । अत्रापि स एव स इति तेनैव सुवचम् । शब्दादिसाम्यात् । तस्मादत्र न पृथग व्याचल्यो । अयमिह योजनाविशेष. - "प्राणस्तथाऽनुगमात्" (१.१.२८) इत्यधिकरणम् । चक्षु. रादिप्रणेता च ' प्राणो विष्णुरेव । तच्छब्दादेस्तयाऽनुगमात् । अपिच "प्राणस्य प्राण." (तलवकार० १२.) इति वचनान्मुख्यप्राणप्रणेता च २ स एव । नच तस्यापि प्राणोऽनुक्तोऽप्यत्याशघेत' । "अप्राणो हि-' (आयर्वण० २.१.२.) इति प्रतिषिद्धत्वात् । 'यद्यपि देवाः शिष्यादिवेनं प्रणयन्तीति तदुक्तिः । तथापि प्रथमतः स्वयमेवायं स्वात्मानं वायावुपदेशेन प्रणयति वायुवेष्विति तेपामस्वातन्न्यादविरोधः । नच तेषा तत्प्रणयनं नाम नियमनम् । उपदेशमानत्वात् । तस्मात् "प्राणो वा अहम् ' - (ऐतरेय० नन्वय देव शिप्यादिषु प्रणीत । न प्रणेता । नवम् । प्रणीतश्चाय भवति । प्रणेता च भवति । यत स्वयमात्मान वायो प्रणयति । तेन न पर चक्षुरादे । प्राणस्यापि प्रणेता । इन्द्रप्रणेता विष्णुरेवेन्द्रे स्थित्वा "प्राणो वा अहमस्म्यषे । प्राणस्त्व प्राण सर्वाणि भूतानि" इत्याद्याह । यत म एव मर्वभूतप्रणेता च । यतश्च अन्त स्थित्वा प्रणेतरि नियन्तरि, भास्तरीति यावत्, शब्दाना मुख्या प्रवृत्तिस्तेन मवान्तर सर्वप्रणेता नारायण एव सर्वपदाभिधेय इत्यधिकरणसार । एतेन "न वक्तुरात्मोपदेशादिति चेदघ्यात्मसम्बन्धभूमा हस्मिन्" (१.१२६), "शास्त्रदृष्टया तूपदेशो चामदेववत्" (११३०) इति सूत्रे अपि सगृहीते । “जीवमुख्यप्राण- लिङ्गानेति चेप्नरेपासायविघ्यादाश्रितत्वादिह तद्योगात्" (११३१) इति चरममपि सूत्रमनेन यथितागयम् । यतोऽन्त प्रणेतृतयोपासनस्य शास्त्रेषु विहितत्वादुपासाभेदेनवोपपती न तावता जीवमुख्यप्राणी प्राणाविति । - १ 7 " - 4. -प्रणेता प्राणो च -- क्तोऽप्यस्तीत्यारावयेत" ग २ -प्रणेताऽपि म एव" व ४ "अह्मास्मि इत्या स्व ·२१.२) इत्यादाविन्द्राद्यन्तर्यामी विष्णुरेव साक्षात् प्रणयनस्वातन्त्र्यात् प्राण 'इत्युपदिश्यते । नतु मुख्यप्राणो नेन्द्रादिश्चेति सिद्धम् ॥ ॥११॥०॥ पादोक्तमय निगमति - "इत्याद्यैः प्रसिद्धैरन्यवस्तुषु । उच्यते विष्णु रेवैका सर्वे सर्वगुणत्वत." इति । इत्युक्ता ज्योतिरन्ता आद्या येषामनुक्त- शब्दाना त इत्याद्या ,ते । 'स्वात्मनोऽन्यवस्तुपु प्रकृत्यादिजडाजडेषु वाचकत्वेन लोक्त प्रसिद्धरपि एको विष्णुरेव मुख्यत उच्यते । वैदिकप्रसिद्ध । तथापि "देवाना नामधा'-" (ऋ०स० १०८२३) इत्येव श्रवणाद् देवादिषु प्रसिद्ध सूर्यसोमवरुणादिशब्दरेवोच्यते, नहि घटपटादिशब्दैरिति न मन्तव्यम् । "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति'-" (भाल्लवैय०) इत्यादेरविशेषण सर्ववस्तुपु २ प्रसिद्ध सर्वैरपि शब्दरुच्यत इति वदतु "सर्व " इति विशेषणम् । नचंतदौपचारिकम् । तत्तच्छन्दप्रवृत्तिनिमित्ताना गुणाना सर्वेषामपि विष्णो विद्यमानत्वात् । तदाह - "सर्वगुणत्वत" इति । अतो युज्यत एव सर्वशब्द- मुख्यार्थत्व विष्णोरित्यर्य ॥०॥०॥ - इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूनसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया ॥ प्रथमाध्यायस्य प्रथम पाद ।। 1 परमात्मन । “सु सुखम् । तदादत्त इति स्वात्मा परम ' इति तत्त्वदीपिका। "स्वात्मना चोत्तरयो" (२ ३२१) इति चोपरि सूत्रम् । 'त वा एत मभिवदन्ति स्वात्मेति । एप ह्यानन्दमदत्ते' इति च श्रुति । 2 "यो न पिता जनिता यो विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा। यो देवाना नामधा एक एव त स प्रश्न भुवना यन्त्यन्या" इति विश्वकर्मसूक्ते मन्त्र । शुक्लयजुर्वेदे च सप्तदशेऽध्यायें । 3 "नामानि सर्वाणि यमाविशन्ति त वै विष्णु परममुदाहरन्ति" इतीय भाल्लवेयश्रुतिरिति भाप्ये (१११) स्थितम् । १ 'प्राण उपदिश्यते'क घ २ "सर्ववस्तुप्रसिद्ध " क ग.

·। प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ * लिङ्गात्मकाना शब्दानामन्यवस्तुप प्रसिद्धाना विष्णो प्रवृत्ति यवस्मिन् पादे । 4 - ब्रह्म ततमम् '-" (ऐत०आर० २.४.३.) इति विष्णः सर्वगत. प्रागुक्तः । "-आदित्यो रस. .2" (ऐत० आर० ३.२.३.) इत्यादावन्यः प्रतीयते । अत आह- "सवंत्र प्रसिद्धोपदेशात्" (१.२.१.) इत्यधिकरणम् । "सर्वगः" इति । विष्णुरेयाऽप्रापि' सर्वग उच्यते । तत्प्रसिद्धशब्दोपदेशात् । "स योत.. (ऐत. १० आर० ३.२.४.) इत्यादिना विवक्षितगुणानपि स 1 "स एतमेय पुरप ब्रह्म ततममपश्यत्" इत्यादिश्रुत्या प्रथमपादान्त्याधि- करणे प्राणनामा विष्णुरेव सर्वगत प्रागृत । “ततम ततनमम् । लोप गमान इति मूत्रात्" इति तत्त्वदीपिका । 3 "तस्येतस्यामावादित्यो रम" इति प्रस्तुत आदित्य एव मवंगत इति चोत्तरयुत्याध्वगम्यते - "म यश्चायमदारीर प्रज्ञात्मा यश्चामावादित्य एकमेतदिति विद्यात् । तस्मात् पुरप पुरप प्रत्यादित्यो भवति । गूर्य आत्मा जगतस्तम्युपश्च एत गपु भूतप्वेतमेव ब्रह्मेत्या- चक्षते" इत्यादिवया । तेन स एवादित्य प्राण । स एव च ब्रह्म । तस्यच च गयामाग्जन्माचम्येति स एव विजिनाम्यो न विष्णुरिति । 3 नेतद् युक्तम् । सवं देगकालादिर गत इति पूर्णत्ववाची यो ब्रह्मशब्द स एयास्मादित्यस्य प्रगिदादि यत्व निवारयति । पिणारेव हि ग्रहत्व मुम्यमित्यादिनम् । 4 "ग योजोन्यतोऽगतोऽमनोनतोदृष्टो विज्ञातोनादिष्ट" इत्यानुपूर्वी । एनो "विवक्षिनगुणोपपत्तश्च" (१२२) इनि द्वितीयमूत्र विनम् । १ 'विष्णुय गर्यत्रापि" ग ·- एय हि सर्वान् गत । एय चक्षुर्मयत्यादीनि लिङ्गायपि सर्वाणि प्राप्त । नचाय जीव इति याच्यम् । एक एय जोय सर्वाणि शरीराणि गत इति यस्त. मयुक्त । नापि ब्रॉक्यात स उच्यते । तथापि तदयुक्ते । नच तदक्य धाक्यार्य इति निरपणीयम् । 'मकर्मादिभि सर्यकारक सहवायमिह प्यपदेश गत इति भेदस्यय याश्यार्यत्वसिद्ध । नोक्स्यय वस्तुन क्षमभाव औत्सर्गिक प्रसिद्ध । तव सम्प्रदानत्व' च । अपिच, कोऽयमभेदो नाम? कि जीवस्य ब्रह्मभाव , उत ब्रह्मणस्तद्भाय इति यक्तव्यम् । न तापदाय उपपद्यते । सयंजीवास्यभूतप' गत पर एव ग्रीति वेदविद्वचनात् । नाप्यन्त्य । नहि सर्वभूतहृदयगतस्य तत्तग्निपन्तु. स्मर्यमाणस्य 1 'अनुपपत्तेस्तु न शारीर (१२३) इति मूत्र व्यास्याति - एवमिति । चक्षुर्मय श्रोत्रमयश्छन्दोमयो मनोमयो वाडमय आत्मा" (ऐत० आर० ३२३) इत्यादिनोक्तानि चक्षुर्मयत्वादीनि लिङ्गानि । "सर्वदर्शन- सर्वश्रवणादिमामर्थ्याभिप्रायेण चक्षुमंयादिशब्दाना परमात्मनि प्रवृत्ति' इति पद्मनाभतीर्यभट्टारवा । 2 अनुपपत्तैरिति सूत्रखण्डमपि भाप्यारुढ करोति नचायमिति । एतेन सर्वग इति हेतुगर्भमित्युक्त भवति । सर्वशरीरगो ह्यत्रोच्यते । जीवश्च न तथेति । 3 एतेन "कमकर्तृव्यपदेशाच्च" (१२४) इति च सूत्र गदिताभिप्राय भवति । "स य एवमेतम् आत्मान परस्मै शसति दुग्घदोहा अस्य वेदा भवन्ति" (ऐत० आर० ३२३) इति श्रुति । 4 तत्त्वदीपिकाया च 'परस्मा इति सम्प्रदानव्यपदेशाच्च' इति । 5 "एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते इति भाप्यपूरितशेष 'शब्दविशेषात '(१२५) इति सूत्र निराह- सर्वजीवेति । 6 "स्मृतेश्च" (१२६) इति पष्ठ सूत्र व्याख्याति - नहीति । तथाहि स्मर्यते - 'अहमात्मा गुडावेश सर्वभूताशयस्थित" (गी० १०२०) इति । एतेनैव "अर्भकोवस्त्वात् तद्वयपदेशाच्च नेति चेन निचाय्यत्वादेव व्योमवच्च (१२७) इत्यपि सूत्र विवृतम् । सर्वभूतहृदयसुपिररूपाल्प स्थानगत्वेनापि स एव सदगतो विष्णुरपास्य इति । व्योमवदिति तु सवदिति पूर्वमेव निगदव्याख्यातम् । १ 'सवभूतास्यजीवेषु' ग २ "गत परमेव क ख ग ·तद्भाव सम्भवति । अनुभवविरोधात् । तस्मादज्ञानविम्भितमेव जीवद्राँक्स, मतम्। . नन्वहो खलु युष्मदीश्वरो जीवशरीरेऽपि तिष्ठति, आहोस्वितेति वाच्यम् । आये जोववदीश्वरस्यापि दु सभोगप्राप्ति । अन्त्ये सर्वगतत्वप्रतिजाहानिरिति सम एव पर्यनुयोग इति । तच्चाज्ञानवासनाविजृम्भितम् । नहीश्वरस्य स्वातन्त्र्यात् पारतन्न्यकृत दुखित्व क्वचित प्राप्यते । नरकवासिनोऽपि होश्वरस्य दु खित्व श्रुतिभिनिवारितम् । यस्य प्रसादभाजनेषु भूतेषु परतन्त्रवपि यदिद- मवश्य निवार्यते तस्मिन्नेव कथ 'तदिदमाशयेत? मुत्यन्यायनिवारितत्वात् । तदेतदाह-सर्वसामयं गत इति योजनया तद्भाष्येणव । तस्माद् विष्णुरेव सर्वदेशकालवस्तुपु स्थितत्वेन तत्तत्प्रतिपादकसर्ववाक्यगत परमवाच्यार्य इति निरवद्यम् ॥०॥१॥०॥ "मत्ता चराचराहणात्" (१.२६ ) इत्यधिकरणम् । “अत्ता" इति । "सर्व पा अति - 1 (बृह० ३२५) इति नादितिरत्नी निगद्यते। किन्तु 'घराचरा- दनवचनाद्विष्णुरेवात्ता युक्त । नादिते सर्वजगत्सहार श्रुत्यन्तरसम्मत । 1 "सम्भोगप्राप्तिरिति चेन वैशेप्यात' (१२८) इत्यधिकरणान्तिमसूत्र विवृणोति - नन्वहो इत्यादिना । 2 अधिकरणाङ्ग फ्लोपसहारमपि "सर्वग' इति भाप्येणवावादीद् भाप्यकार इत्याह-तस्मादित्यादि । 3 ‘स यद्यदेवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत । सर्व वा अत्तीति तददितेरदितित्वम इति हि सर्वस्य चराचरस्यादनमुच्यते । 4 निस्पपद पदमत्तेति सर्वात्तारमेवाहेत्या - घराचरेत्यादि । " १ रुस्मिनेर दिद कथमा- ३ 'चराचरवच क ख ग २"नादितिरत्र'ग " ·1 1 अपिच, "विसर्गगत्यत्त्यभिजल्पशिल्पा" (भाग० ५.११.१०.) इत्यादी पुत्रोत्पादन रूपस्य वीर्यविसर्गस्यापि भोगमानत्वादत्तिशब्दवाच्यत्व दृष्टम् । अतोऽत्तशब्देनैव सवत्सराबादिस्रष्टा च सुवच । एव चास्य नारायणप्रकरणत्व चाऽवेदित स्यात् ॥०॥२॥ ० ।। "गुहा प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात्” (१२ ११) इत्यधिकरणमायने व ध्याख्याति । "धा विहित वा इदमन्नम् । अशन पान खाद इति" ( ) इति श्रुतेरशनपानयोरुभयोरप्यन्नशब्दवाच्यत्वादशितृपानोश्चात्तशब्दवाच्यत्व सिद्धयति । एवञ्चास्मिन्नधिकरणे सोऽत्तृशब्द पातार यूते । हृदयगुहाया निहितावृत पिबन्तावात्मान्तरात्मनामानी विष्णो स्वरूपाशावैव; नतु जीव- 1 "प्रकरणाच्च' (१२१० ) इति सूत्रस्यापीदमेव भाप्यम् - अतेति । तदेतदाह - अपिचेत्यादि । पायुपादोपस्थमुखहस्ताना विसर्गगत्यत्त्यभि जल्पशिल्पा व्यापारा इति हि भागवते ब्राह्मणरहूगणसवादे । “अत्तिरपस्थ- विषय " इति भागवततात्पर्यम् । यत्तु "अतिम्पस्थविषय" इति तात्पर्य विजयध्वजीये च पठ्यते म लिपिकृत्भमाद एव । अत एव तत्त्वदीपिकायाम- प्यानन्दमयनये - "नहि भक्ष्यत्वमेवाद्यत्वम् । विमर्गगत्यत्यभिजल्पशिल्पा इति हि भागवते" इत्युक्तम् । एवञ्चात्ता स्रष्टा सवत्सरावादीनामिति फलितम् । स हि नारायणस्य धर्म । स हि सवत्सरनामान ब्रह्माणम- पश्चाग्दी ससर्ज । तच्च सप्दृत्वमत्र प्रकरणे श्रुतमिति तदपि तस्य नारायणत्व दृढयति । तथाहि श्रूयते बृहदारण्यके (३२१-५) -- "नवेह किञ्चनाऽमीत् । मृत्युनैवेदमावृतमासीत् । तस्यार्चत आपोज्जायन्त । तद्यदपा शर आसीत् सा पृथिव्यभवत् सवत्सरोऽभवत् वागभवत् म तया तेनाऽत्मनेद सर्वमसृजत" इत्यादि । १ "पुत्रोत्पादरूपस्य' क २ "इत्यधिकरणम्।" ख ·परौ । तयोविष्णुत्वदर्शनात् । 'एवञ्चको विष्णुरेव द्विरूपः पातत्यर्थः । सोमस्य पाता पशोरत्तेति यज्ञभुक्त्वाभिप्रायेण यजमानसेतुत्वं चार विवक्षितमिति “यः सेतुरोजानानाम् -" (कठ० १.३.२.) इति विशेषणमपि भापितमिति भाव ॥०॥३॥०॥ - "अन्तर उपपत्ते" (१.२.१३) इत्येतदधिकरणं चान्तस्थाधिकरणभाष्येणव व्याख्यात भवति- "अन्तरः" इति । तथाहि - 'यः सूर्यसोमविद्युत्सु अक्षिणि च दृश्यमानः पुरुषः सोऽन्तरोऽपि विष्णुरेव । तल्लिङ्गशब्दोपपत्तेः । '- सोहम् -" (छन्दो० ४ ११-१३.१.) इत्यग्निवावविरोध. । तदन्तर- नच 1 अत्तेति एक्वचनलब्धमर्थमाह -एवञ्चेत्यादि । एतेनैव भाप्यवचनेन "यात पिबन्ती सुकृतस्य लोके गुहा प्रविप्टो परमे परार्दै" (क्ट० १३१) इति विपयवाक्यमप्यमूचि । ऋतात्ता हि विष्णुरेवेति युक्तिरप्यदशि । द्वित्व क्स्य मुज्यत इति दोपोऽपि पर्यहारि । "धर्मा समन्ता- (ऋ० १० ११४ १) इति मन्त्रेण समन्तो व्याप्त एव द्विरूप श्रूयत इत्यत्रापि सर्वगोऽत्ता विष्णुरेव द्विरूप इति सवादोऽप्यपादि । आत्मराब्दसमानार्थस्य पुनरतशब्दस्यैव परिग्रहादात्मान्तरात्मनामनी ते रूपै इत्यप्यगाद्येव । 2 तथाहि सूत्रम् - "विशेषणाच्च" (१२१२) इति । “य सैतुरीजाना' नामक्षर ब्रह्म यत्परमिति" इति तय पूरणभाप्यम् । 3 एतदधिकरणोपसग्रहार्यवान्तरित्यवानुक्त्वा "अन्तर." इति रेफमदन्तमाह भाप्यकार पूर्वमेव । नहि महान्त परावरज्ञा पूर्व कृत्वोत्तर स्मरन्ति । किन्तूत्तर स्मरन्त एव पूर्व कुर्वन्ति । 4 तयाहि श्रुतिश्छन्दोगानाम् - "य एप आदित्ये पुरपो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मोति" (४१११) "य एप चन्द्रममि पुरषो दृश्यते सोहमस्मि म एवाहमस्मीति" (४१२१) “य एप विद्युति पुरपो दृश्यते सोऽहमस्मि स एवाहमस्मीति" (४ १३१) इति । अग्नीना गार्हपत्यान्वाहार्यपचना बनीपानामिद प्रमाद् वचनमुपकोसल प्रति । अन्ते गुरश्च सत्यकाम अगत्यान-"म एपोधिणि पुरो दरपर एष अरक्ति होकार (४.१५१.) इत्यादि।

·m त्वात् । 'चक्षुराख्यनिजस्थानस्यासङ्गत्व नाम विशेषमापादयतीत्यप्यन्तर' उच्यते । 'वामभामनेतृत्व च देवादिप्रणेतृत्वेऽन्तर्भूतम् । सुखविशिष्टत्वमत्रापिर हन्ता रमत इति रेफेणाभिप्रेयते । श्रुतोपनिषत्कगति "जनार्दन यान्ति" इति प्रकट वक्ष्यते । नच सूर्यादिनियमनायाग्निरलम्' । स्वयमेव नियम्प- त्वात् ॥०॥४॥०॥ नन्वीश्वरोऽपि सर्वान्तरो नेद नियच्छति । रमणरहणप्रसङ्गादित्यत आह - "अन्तर्याम्यधिदेवादिषु तद्धर्मव्यपदेशात्" (१.२ १८) इत्यधिकरणम् । "नियन्ता च" इति । न केवलमोश्वर सर्वस्यान्तर इत्येव मन्तव्य किन्त्वस्य 1 "विशेपेऽवमरेऽन्तरम्' (अभि० रत्न० ५८२) इति हलायुधाभिधानात् विशेपापादकोऽन्तर इति मनसि निधाय "स्थानादिव्यपदेशाच्च" (१२ १४ ) इत्यपि सूत्र भाप्यमारोहयति-चक्षुरित्यादि । तथाहि श्रूयते - "तद् यद्यप्यस्मिन् सपिर्वोदक वर सिञ्चति वर्मनी एवं गच्छति" (छन्दो०४ १५१) इत्यादि । 2 आत्मशक्तिस्तु प्रणेतेति पूर्वमेव व्याख्यातेत्याह – वामेत्यादि । “वाम सौन्दर्यम्, भाम तेज । सौन्दर्यतेज प्रधानत्वात् स्त्रीपुरुषा वामभाम शब्दिता' इति तत्त्वदीपिका । तदेतदाह - देवादिप्रणेतृत्वेऽन्तर्भूतमिति । तथाचेय श्रुति - "एप उ एव वामनि' (छन्दो० ४ १५२) इति, "एप उ एव भामनि" (छन्दो० ४ १५ ३ ) इति च । 3 'सुखविशिष्टाभिधानादेव च' (१२ १५) इति हि मूत्रम् । "प्राणो ब्रह्म क ब्रह्म ख ब्रह्म" (छन्दो० ४१०५) इति श्रुति सुखविशिष्टतामह । तामत्र रेपेणाऽह । पूर्व "प्रणेता खवत्" इति च स्फुटमाह । 4 तथाहि मूत्रम् - "श्रुतोपनिपलगत्यभिधानाच्च' (१२१६) इति । अन्ते स्वसमीपे रमयति तारतम्यमालायामन्ते स्थितेन प्राणेन द्वारभूतेनेति क्गतिरत्रापि सुवचा। 5 एतेन "अनवस्थितेरसम्भवाच्च नेतर ' (१२१७ ) इति सूत्र कटाक्षयति । १ "तीत्यन्तर-" क ख म ३ "नच कैवल-"ग २ "विशिष्टत्व दिमापट अवापि' । " "मत्तव्यम् 'ग - ·नियन्ता च भवति । अन्तर्यामीति यावत् । कुतः? अधिदेवादिषु' प्रकरणेषु प्रतिपदार्यम् - "अन्तरो यमयति-" (बृह० ५.७.३-२३.) इति नियमन- धर्मस्यापि व्यस्त व्यपदेशात् । नच सोऽन्तर्यामी न विष्णुरिति निरूपणीपम् । 'अविदितत्वादिनद्धर्मव्यपदेशात् । नच तावता रतिविहतिस्तस्यापद्येत । विचित्रसन्ततानन्तशक्तित्वात् । नच स्मात प्रधानं शारीरो वाऽन्तर्यामीति यत्तव्यम् । तदीयधर्मानुक्तेरन्यधर्मोक्तश्च । तस्माद् विष्णुरेच सर्वस्य प्रकृत्यादे- रन्तर्यामी श्रुत एप्टम्यः ॥ ॥५॥०॥ एव तावत् सर्यगतत्वाद्या भावधर्माः परस्य गुणाः साधिताः । अत एवास्य नामाव- धर्मा गुणा युज्यरग्नित्यत आह - "अदृश्यत्वादिगुणको धर्मोक्तः" (१.२.२१.) इत्यधिकरणम् । “दृश्यत्वाद्युज्जिातः" इति । दृश्यत्वं नाम परिच्छिनत्वम् । आदिशब्दात् परतन्त्रत्वम् । ताभ्याभुज्झितः । प्राकृतेन्द्रियगोचरत्वं तद्वत्वं धा दृश्यत्वादि । अतस्तमित इति वाऽयः । एवञ्च तत्तदोषाणामभावाश्च : गुणा एवास्येत्यभिप्राया। मचान तादृग्गुणकः प्रकृतिबिरिश्वादि; भवत्विति मन्तव्यम् । परविद्याविषय- त्यादिविष्णुधर्मोक्तः । अत्र भगवत प्राकृतेन्द्रियसम्बन्धस्य पारतन्त्र्यस्य च " 1 "अन्तर" इत्यपि भाप्यमत्राप्यावर्तते । “य पृथिव्या तिप्टन् पृथिव्या अन्लर" (यह०५७३ ) “य सर्वेषु भूतपुतिप्टन् सर्वेभ्यो भूनेम्पोऽन्तर' (बृह० ५७१५) इत्यादिना सर्वान्तरो विष्णुरेव हि तमोच्यत इति । 2 "दम्यत्वाद्युग्झिन" इत्यावृत्तस्यार्यमाह - अविदितत्वादीति । 3 "नच स्मातमतदर्माभिलापात्” (१२ १६.), "गारीरश्चोभयपि हि भेदेननमधीयते" (१२ २०.) इत्यवशिष्ट मूत्रद्वय विवृणोति-नच स्मारामित्यादि । प्रधानस्य शारीरम्य च निमन्तृत्वेन श्रवणान् “यो विज्ञान निप्टन" (बृह० ५७.२२ ) इत्यादिन प्रधानजीवावमाभिधीयते इत्यादि। १ "अधिदेवादिप्रकरणेषु" स. य २ "रतिविरहम्नस्यापद्येन" य. ग. "तस्य सम्पद्येन" स -पाभावाच गुण एवा-' ग.

·४२ निषेधात् स्वत एव नित्यमुक्तत्वमवगम्यते । तच्चास्य 'तादृक्सर्वज्ञत्वानुमापकम् । व्याप्यत्वात् । एवञ्चास्य सर्वज्ञत्वादिना जडादजडाच्च प्रकृतविशेषणम्, जन्मादि- मतो विरिश्चाद् रुद्राच्च भेदव्यपदेशश्चार्यतो व्याख्यातो स्याताम् । अथवा, प्राकृतेन्द्रियसम्बन्ध परिच्छिन्नत्व च दृश्यत्वम् । आदिशब्दाद 'सर्वज्ञत्वाधा जन्माद्याश्च दोषा गृह्यन्ते । ताम्या तश्चोज्झित इत्यदृश्यत्यादिगुणदो विशेषण- भेदव्यपदेशो च मुखत एव भाषिता भवेयु । उभयथा च विष्णुरेवादृश्यत्वापाणि- पादत्वादिगुणक इत्यर्य । नन्वत्तिनिपत्यादिक्रियाया कादाचित्कत्वादत्तत्वादिवमपि तात्कालिकमेवेति नित्य नास्ति । अदृश्यत्व च फेनचिद् दर्शनकाले विनश्यतीत्यत आह- "सदा" इति । क्रियादिधर्माणामपि शक्तिरूपेण नित्यत्वादत्तृत्वादिकमपि सदाकाल विद्यते । न केवल तात्कालिकम् । अदृश्यत्वशक्तेरप्यनपायात् । “ज्ञान नित्य क्रिया नित्या पल शक्ति परात्मन"" (पंङ्गिश्रु०) इत्यादिश्रुतेश्च ॥०॥६॥०॥ "वैश्वानर साधारणशब्दविशेषात्" (१२२४.) इत्यधिकरणव्याख्यानमुखेन पादार्य निगमयति -"विश्वजीवान्तरत्वाद्यैर्लिंग सधैर्युतः स हि" इति। 1 तादृगिति नित्य निरवधि च सवज्ञत्वम् । वस्तुतस्तु एतदपि सवग इति पूर्वभाष्येण सर्वं सर्वदा सवत्रावगच्छतीति निगदनिरूपितमेव । 2 तथाच मूत्रम् - विशेपणभेदव्यपदेशाम्या च नेतरौ (१२२२) इति । 3 इय पंङ्गिश्रुतिरित्यनुव्याख्यान (१२७ ) स्थितम् । नित्यानन्दोऽव्यय पूर्णो भगवान् विष्णुरच्युत इत्युत्तराद्धम् । 4 'रूपोपन्यासाच्च' (१२२३) इति चरम सूत्रमपि दृश्यत्वाद्युज्झि तश्च' इति चकारान्वयेन व्याख्यातमेष्टव्यम् । रूपवानपि दृश्यो न भवतीति । अस्य ग्रन्यस्य मननार्थत्वादेवमेव व्याख्यानौचित्यात् । "- शब्दैनासव- व ·|-अभिविमानमात्मानं वश्यानरमुपास्ते (छन्दोग० ५.१८.१.) इत्यत्र वैश्वानरायः कि हुतयह उताहो हरिरिति सन्दिहहते। "अयमग्निश्वानरः-- (यह० ७६.१.) इत्यादिश्रुतेः', पाचक्त्वादिलिङ्गान्चाग्निरिति पूर्वः पक्षः । नायं यहिः, विष्परेवेति स्वपक्षः । अप युक्नोक्ति विश्वनीयादिभाष्येण । विष्णुरेय हि विश्यनीयान्तरत्यातिङ्गर्यतः । विश्वजीवान्तरत्वं हि बैश्वानर- बाब्दप्रवृत्तिहेतुः । 'अभितो विगतमानत्यम्, आदानादिक्तत्वम्, पाचपत्यम्, हुतस्थानत्वम्, पूर्णत्वम्, पुरषषियत्व घेत्यादीनि तत्प्रकरणपठितान्यावशद- परिगृहीतलिङ्गानि । संरपि सर्वर्यतः । 1 "यस्त्वैतमेव प्रादशमात्रमभिविमानमात्मान वैश्वानरमुपास्ते म मर्वेषु लोवेषु मयेषु भूतेषु गर्वप्वात्मस्वन्नमत्ति" इत्यानु: । 2 "अयमग्निवैश्वानरो योज्यमन्तः पुग् येनेदमान पच्यते यदिदमद्यते" ति वाजसनेयके । तत्र वैश्वानरस्याग्नित्वश्रुति , पच्यत इति पाचरत्व- लिङ्ग च तस्य हुतवहतामेवाऽवेदयन । 3 अभिविमानमित्यभिनो विगतमानत्वम्, आत्मानमित्यादानादिर्तृत्वम्, पच्यन इति पाचवरत्वम्, “तद्यद् भका प्रथममागच्छन् तसीमीयम्" (एन्दो० ५ १६१) "वैश्वानरे तद्धन स्यात्" (छन्दो० ५०४४) इस्पादि हुसम्भानत्वम्, "मो न आत्मा कि ब्रह्म" (छन्दो० ५१११.) उनि प्रकरणोपरम ब्रह्मगब्देन पूर्णत्वम्, "मृधव सुतेजाश्चक्षुर्विश्वरूप (छन्दो० ५१८२) इत्यादि पुरपविधत्वम् । 4 एलेन "भन्दादिम्योन्त प्रतिष्ठानामेति चेन्न तथा दृष्टघुपदेशादगम्भवान् पुरपविधमपि पनमधीयते" (१२२६.) इति गूत्र व्याख्यानम् । म विष्णुग्वविद्युत इन्यवधारणान् "अत एव न देवता भूत च(१२२७) - १ 'इति श्री" ग ·अथवा, विश्वजीवान्तरत्वयुतो पैश्वानरो विष्णुरेवेति विस्पष्टं प्रतिज्ञाय युक्त्यपेक्षायामाधशब्देनाऽदातृत्वादिसर्वलिङ्गयुत इति ता वक्ति' । तस्मा दुभययाऽपि विष्णुरेव वैश्वानरः । 'निगमनावस्याया सवंगतत्वात्तृत्वाद्यानि तद्वारयोक्तानि । तत्तदधिकरणेषु मुखतोऽनुक्तानामपि सग्रहार्यम् "स" इत्युक्तम् । उक्तं च महोपनियदि - "सर्वनामा सर्वकर्मा सर्वलिङ्गः सर्वगुणः इत्यपि गतार्थम् । भाष्ये "स हि' इति स्मृतिप्रसिद्धि द्योतयितुम् । तेन "अह वैश्वानरो भूत्वा प्राणिना देहमाधित ' (गीता० १५ १४ ) इति स्मृति स्मारयति । तेन च "स्मर्यमाणमनुमान स्यादिति" ( १ २.२५) इति च मूत्रमुपसगृह्णाति । "साक्षादप्यविरोवम् - "(१२२८) इत्यादि- पञ्चसूत्री तु समन्वयप्रकारप्रतिपादनपरा समन्वयादित्येव सगृहीता भवेदिति न पृथग् व्याचख्यौ । अथवा विश्वजीवान्तरत्वाद्युरिति तदपि व्याचल्यो । तथाहि विश्वान्तरत्वान्मुख्ययोगेन विश्वनामा भगवान् इति परमार्थ । नथाऽप्यमुख्यतया लोकव्यवहार इत्यविरोध ! तदेतदाह - “माक्षादप्य। विरोध जैमिनि" (१२२८) इति । आदिपदेन "अभिव्यक्तरित्याश्म- रथ्य (१२ २६), "अनुस्मृतेर्बादरि." (१२ ३०), "मम्पत्तेरिति जैमिनि " (१२ ३१), "आमनन्ति चैनमस्मिन्” (१ २ ३२) इति मूत्रचतुष्टयोक्ता युक्तय. सगृहीता इति सर्वमवदातम् । एवमनेकै प्रकारा नियाममभिहारेण भाष्ये परिस्फुरन्ति । अर्थानामपरिच्छेदेन प्रथना- मम्भवादेवोपरम्यते । सुधियामनुक्तमपि मूहम्, दुधियामुकमपि बहुशी दुरुहमिति च । 1 नन्वाधशब्देनाधिकरणयुक्तय एव चेद् विवक्ष्यन्ते हन्त कय तहि तन्मुग्वेन पादार्थनिगमनम्, न । निगमनावस्थायामन्यार्यविवक्षणादित्याह - निगम- नेत्यादि। १ "इति वक्ति" ग.

·सर्वकामः सर्वधर्मः सर्वरूपः" इति । तस्मादन्यत्र प्रसिद्धर्नामात्मकलिङ्गात्म- पंच' शदपिप्णरेप मुरुपत उच्यत इति सिद्धम् ॥ ॥७॥०॥ इनि श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितम्य श्रीब्रह्मगूग्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया वित्रमार्यदामकृतावानन्दमालाया प्रयमाघ्यायस्य द्वितीयः पाद. । पादद्वयफलितमाह-तस्मादिति । १ "लिङ्गात्मकं. सर्वशन्दै ·॥ प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ 21 ॐ॥ अतीतपादयोमिलिङ्गशब्दवाच्यत्वं विष्णोरयोगव्यवच्छेदेन साधितम् । तदेवान्ययोगव्यवच्छेदेनापि साघयत्यस्मिन् पादे । उपपन्नश्चयम्भावः । 'शास्त्र. योनिसमन्वयसूत्राम्पा 'तद्वत् प्रतिज्ञातत्वात् । "अय परा- (आय० १.१.५.) इत्यादौ परविद्याविषयत्नोत्तस्य विष्णोः "यस्मिन् द्यो.-" (आय० २.२.५.) इत्यादिके द्युम्याधायतनवाक्ये प्राणा- धारत्व श्रुतम् । "प्राणाना अन्यिः-" (महाना० ३५.) इत्यादौ रद्रस्यापि तत्प्रतीतेः सोऽपि धुम्वाद्यायतन स्यादित्याशङ्कयाह - "शुम्वाद्यायतनं स्वशब्दात्" (१.३.१.) इत्यधिकरणम् । “सधियः" इति । सर्वस्य घुम्वादे- श्चराचरस्य जगत आयतन स्थानमाश्रयस्त्वेको नारायण एव श्रुतिस्मृति- 1 शास्नयोनिसूत्रेणायोग व्यवच्छिद्य समन्वययोगेन तस्यवान्ययोगमपि व्यवचिच्छेद हि । 2 "अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इति विष्णो परविद्याविषयत्वमुक्त पूर्वपादीयपप्ठाधिवरणे दृश्यत्वाद्युज्झित इनि । तत्रैव चाऽयर्वण्यामुपनिषदि उपरिप्टाद् “यस्मिन् द्यो पृथिवी चान्तरिक्षमोत मन सह प्राणश्च सर्वै." इति तस्यैव परविद्याविषयस्य प्राणाधारत्वमपि ध्यते । तच्च विशेषण- मन्यगमिति नारायणोपनिपदेवाह - "प्राणाना ग्रन्थिरसि रद्रो मा विशान्तक" इत्यादि । तेनोभयत्रापि सम्भवद् द्युम्वाद्यायतनत्व व्यवच्छेद- मेवान्ययोगस्य व्यवच्छिनत्तीति । " १ -सूत्राभ्या प्रति-"क २ "द्रस्यापि प्रतीते 'व ·४७ - प्रसिद्धः । 'सर्वेपामात्मा स्वामी च मुख्याश्रय उक्तः । स एव हि मुक्तानामपि सर्वेपामुपसृप्य आश्रय नचानुमितरद्र 'सर्वाथय उच्यते । तच्छब्दाभावात्, अन्यशब्दभावाच्च । अत एव न जीवो वायुश्च धुम्वाद्याश्रयः । अनेशजीवयोराश्रयामयिभावलक्षणः केवलभेदश्च सूचित.. । तस्माद् ब्रह्मरद्रादिजगतो विष्णुरेवाश्रय इति भावः ।। ० ॥१॥०॥ "भूमा सम्प्रसादादध्युपदेशात्" (१.३ ८.) इत्यधिकरणम् । “पूर्णगुणः" इति । पूर्णा. सद्गुणा अस्येति पूर्णगुणो भूमा भूयानिति ' भाव । अथवा, 1 ! "तमेव जानथ आत्मानम्" (आथ० २२५) इत्यात्मशब्दोऽपि हेतूकृत सर्वाश्रय इति कथितार्थ इत्याह - सर्वेपामिति । एतेन स्वशब्दादिति योगभाग कृतार्थ । 2 तथाहि सूत्रम् - "मुक्तोपमृप्यव्यपदेशात्" (१३२) इति । "अमृतस्यप सेतु" (आय० २२५) इति तद्वयपदेश । 3 सर्वाश्रय इत्यात्मशब्द हेतूकुवंताऽतच्टब्दत्वमपि रुद्रादिपु कथितमेवेति मन्वान आह - नचेत्यादि । तथाहि मूत्र - नाऽनुमानमतच्छन्दात्" (१.३३), "प्राणभृच्च" (१३ ४) इति । 4 "भेदव्यपदेगात्" (१३५) इति हि सूत्रम् । पिच मर्वस्या अपि पर- विद्याया स एव विपयतयाऽथय इति ततोऽपि हेतो स एव घुम्वाद्याय- सनम् । तयाहि सूत्रम् - "प्रकरणात्" (१३६) इति । " विद्ये वेदितव्यै" (आय० १.१.४ ) इति परविद्याविषयत्वोक्त्या तस्य ।तत् प्रपरणमिति तदर्यात् । सर्वस्य जीवजातस्य ससित्वेनास्थय इति “दा सुपर्णा सयुजा ससाया (आय ३ ११.) इत्युक्ते स्थित्यदने च भापित भवत । तथाच मूत्रम् - "स्थित्यदनाम्या च" (१३७) इति । दिडमात्र- प्रदर्शनार्यवोपत्रान्तत्वात् क्वचिवचिदेव व्याकरोति । क्वचिच्चोहस्यान्तर ददज्जहाति च टीराकृत् । १ "भूयादिति" ग ·1 "'अक्षर गार्ग्यदृष्टम् - (बृह० ५.८.११.) इत्यत्रादृश्यत्वादिगुणक चित्प्रकृतिः सूर्यादिधारणादित्यत आह - "अक्षरमम्बरान्तपते." (१.३.१०.) इत्यधिकरणम्। "सोऽक्षरः" इति । य “यत्तदद्रेश्यम् - "(आय० १.१.६.)- इति पूर्वोत्तो विष्णु स एवात्राप्यदृश्यत्वादिगुणकोऽक्षर उच्यते । सूर्याद्यतिरिक्तस्याम्बरान्तस्य धृतिवचनात् । दृश्यत्वादिनिवारणेन स्यूलाणु- त्वाद्यपि विष्णोनिवारितम् ॥०॥३॥०॥ 'तद् वा एतदक्षर गाय॑दृष्ट द्रष्ट्रश्रुत श्रोनमत मन्त्रविज्ञात विज्ञातृ" इत्यादिना यदक्षरमुच्यत मा चित्प्रकृतिरिति युक्तम् । कुत? "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठत" (बृह० ५८६) इति सूर्यादिधारणवचनात् । कुत इद ज्ञायते यत्सूर्यादिधारण प्रवृतिधर्म इति श्रुतेरेव । तथाहि मन्त्र - "अह सोममाहनस विभयंह त्वष्टारमुत पूपण भगम्" (ऋ० १० १२५२) इति । तेन प्रकृतिरपि स्यादेव प्रतिपाद्या । नेत्याह- सोऽक्षर इति । यस्माददृश्यत्वादिगुणकमाथर्वण्या- मुदितमक्षर ब्रह्मवेति पुरस्तादेव प्रस्तुतम्, तच्चादृश्यत्वादि "अदृष्ट द्रष्ट-" इत्यादिनाऽत्राप्यभिज्ञायते तेनैव सुशक यत् म एवाक्षरोऽत्रापि निगद्यत इति । अम्बरान्तघृतेरिति हेतुमपि स इति प्रत्यभिज्ञयाऽह । तथाहि तत्र श्रूयते-- “यस्मिन् द्यौ पृथिवी चान्तरिक्षमोतम्" (आय. २२५) इति । तदेवान प्रत्यभिज्ञायते - "एतस्मिनु खल्वक्षरे गाग्र्याकाश ओतश्च प्रोतश्च" (बृह० ५८ ११) इति । “सा च प्रशासनात्" (१३ ११) इति सूत्रमपि प्रत्यभिज्ञयव व्याख्यातम् । “यनेष भूतस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा" (आथ० २१६) इत्युक्त प्रशासनमेवात्राप्यक्षरे "एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने सूर्याचन्द्रमसौ विधृतौ तिप्टत" (बृह० ५८६) इति प्रत्यभिज्ञायते हि । नियन्तेति च स्पुट प्रशासनम् । “अन्यभावव्याव- त्तेश्च” (१३ १२ ) इति सूत्रम् । तदपि व्याचख्यो स प्रत्यभिज्ञात इति । 'नित्य विभु सर्वगत सुसूक्ष्मम्" (आय० ११६) इति यन्महत्त्वमणुत्व चाक्षरस्योक्त तदेवात्रापि "अस्थूलमनणु" (बृह० ५८८ ) इति प्रत्यभि- ज्ञायत इति स एव स । एवादृश्य २"-ष्णोनिर्धा- क ख ग ·सदेव (छन्दो० ६.२.१.) इत्युपकान्तं सर्वकारणं सत् प्रधानमित्यत आह- "ईक्षतिकर्मव्यपदेशात् सः" (१.३.१३.) इति ननम् । “सन्” इति । नात्रोपादानं सत् प्रधानमुच्यते । किन्तु? निमित्तमेय सन् विष्णुरेव । ईशाति- कर्मव्यपदेशात् ॥ ० ॥४॥०॥ "ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म -" (छन्दो० ८.१.१.) इत्यादौ हृदये तावत् फिश्चिदज श्रूयते । तस्मिश्च स्वल्पो भूताकाशः । उत्तरत्र तु "उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी'.... समाहिते" (छन्दो० ८.१.३.) इत्युक्तत्वात् सोऽल्पाकाशः सनिय इत्यत आह - "दहर उत्तरेभ्यः" (१.३.१४.) इत्यधिकरणम् । "हृदजगः" इति । न तावद् भूताकाशः सर्वाश्रयो युज्यते। "तस्मिन् यदन्त- स्तदन्वेष्टव्यम्" (छन्दो० ८.१.१.) इत्येव 'प्रतिज्ञानात् । एवं चेज्जीवस्यापि 1 "मदेव सोम्येदमन आसीत्" (छन्दो० ६२ १) इत्युपत्रान्त सत् “वहु स्या प्रजायेय" (छन्दो० ६२३ ) इति परिणामश्रवणात् प्रकृतिरिति । नेत्याह 'सन्' इति । सोऽक्षर. इति तच्छब्दोऽत्रापि वर्तते । यथाऽक्षर इति न प्रकृतिः किन्तु स एव तद्वदत्रापि स एव मन् । एतेन स इति मूत्र- पदमप्यनुचकार । कुत एतत् ईक्षतिपूर्व कर्मव्यपदेशात् - "तदक्षत तत् तेजोऽमृजत" (छन्दो० ६२३) इत्यादि । तदेतदीक्षते सर्वकर्तति व्याख्यातम् । म इति प्रत्यभिज्ञात च । तथापाथर्वणे - "तपसा चीयते ब्रह्म ततोऽन्नमभिजायते" (आथ० ११ ८ ) इति, "यम्य ज्ञानमय तप" (आथ० १.१ ६.) इति च । 2 "अथ यदिदमस्मिन् ब्रह्मपुरे-" इत्यादि च्छन्दोगाना पाठ । "एतस्मिन् ब्रह्मपुरे-" इत्यादि भाप्योदाहृत शाखान्तरपाठ । तदुभयसग्रहाय "ब्रह्मपुरे दहरम् - " इत्याद्येव पर्यग्रहीत् । तदुक्त तत्त्वदीपिकायाम् - "सर्वन च सर्वेपा समानजातीयाना श्रुत्यन्तराणा सहोपलक्षणार्थम् - 'अस्मिन् ब्रह्मपुरे इत्युमाहर्तव्यऽपि 'एतस्मिन् ब्रह्मपुरे' इत्युदाहृतम्" इति । 3 "दहरोऽस्मिन्नन्तराकाश" (छन्दो० ८११) इति तस्मिन् स्वल्पी भूतानाश । 4 "उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी अन्तरेव समाहित । उभावग्निश्च वायुश्च सूर्याचन्द्रमसावुभौ" इत्यानुपूर्वी । १ "इति प्रतिज्ञानात्" क.

·? " प्रस्तावात् स एवायमिति चेन्न । तस्य स्वतोऽपहतपाप्मत्वाद्यसम्भवात् । फस्तहि? जीवस्य हृदयाजे स्वल्पाकाशगतो महाकाश एव सर्वाश्रय श्रूयते । फुत "यावान् वा अयमाकाशस्तावानेपोऽन्तरहृदय आकाश उभे अस्मिन् -' (छन्दो० ८ १.३ ) इत्याधुवते । स च महाकाशो न पुनर्भतास्य । 'तद- सम्भाव्यश्रुतिलिङ्गविरोधात् । फ पुनरिति चेत्, उत्तरवाक्यगतरात्मत्वादि- स्वगुणविष्ण्वास्य एव महाकाश २ । सुप्तगम्योऽपि 'हृदब्जग प्राजनामको विष्णुरेव । प्रत्यादिमहिमोपलब्धिश्चास्येव साधनीया' । सोऽय हृदजग एव नारायण श्रुतौ प्रसिद्धश्च ॥०॥५॥०॥ । एतेन "अहरहर्गच्छन्त्य एत ब्रह्मलोक न विन्दन्ति इति सुप्तगति "गति शब्दाभ्या तथाहि दृष्ट लिग च” (१३ १५) इति मूत्रिता च भूचिता भवति । ब्रह्मणो लोक वासस्थान हृदब्नमित्यपि विवक्षणात् । स एव ग्रह्मशब्दोदित इति तच्युतिद्वारा ब्रह्मशब्दोऽपि सूत्रित स्मारितो भवति । एतेनैव नयेन "अरश्च हद ग्यश्चार्णवौ ब्रह्मलोके" (छन्दो० ८ ५ ३.) इति दृष्ट लिङ्ग च स्मारित भवति । ब्रह्मलोक इति हृदब्जग इत्यनुवादात् । 2 एतच्च "सूर्याचन्द्रमसौ विघुत" इति पुरव प्रत्यम्पशायोति न पृथग् वक्तव्यम् । तथाच व्याख्यात सूत्रम् - "घृतेश्च महिम्नो स्यास्मिन्नुपलब्धे (१३१६) इति । “स सेतुर्विति" (छन्दो० ८४१) इति श्रुतो तिवचनम् । 3 तयाच सूत्रम् - "प्रमिद्धेश्च" (१३१७) इति । एतच्च स इत्यावृत्तेन श्रुतिप्रसिद्धिवाचिना भाषितम् । पुरव सर्वसग्रहश्च वृत आगमोदित इति । 'नारायणश्रुतौ' इति समस्त वा । "तस्या शिखाया मध्ये परमात्मा व्यव- स्थित " इति प्रसिद्धेश्च । “इतरपरामर्शात् स इति चेनासम्भवात्" (१३१८), "उत्तराच्चेदाविर्भूतस्वरूपस्तु" (१.३ १६), "अन्यार्थश्च परामशं" (१३२०) "अल्पश्रुतैरिति चेत् तदुत्तम्" (१३२१) इत्यन्ययोगव्यवच्छेदपरा चतु:सूत्री चोपदगितयव दिशा व्याकृता भवितीति स्फुटमेव पटुपियाम् । अपदुधियम्त्वनाधिकृता एवैनि न बहूच्यते । प्रत्यगुप्य च । १ "तदमम्भवश्रुति - "स २ "महानाकाश" ग घ ·५३ "अनुकृतस्तस्य च" (१.३.२२.) इत्यधिकरणम् । "सूर्यादिभासकः" इति । स एव भगवान् सूर्यसोमाग्न्यादीना तद्धासा च स्वभासव भासको भवति । अतः स एवानिदेश्यसुखरूपः ॥०॥६॥०॥ 'प्राणोन्नयनादिकृत् सर्वदेवोपास्यः भूयमाणो' न मुख्यप्राण इत्यत आह - "शब्दादेव प्रमितः" (१.३.२४.) इत्यधिकरणम् । “प्राणप्रेरक." इति । प्राणापानयोर्मुख्यप्राणस्यापि प्रेरको' विष्णुरेवेति धामनशब्दादेव प्रमितः । मोऽयं सर्वेशानः शरीरमध्ये हृदये प्राणोन्नयनादि कुर्वग्नंगुष्ठमात्रस्तिष्ठति । अनंगुष्ठवत्सु तिर्यक्षु कथमिति चेत् तद्वतां मनुष्याणामेव वेदविद्यायामधिकार' इत्यविरोधः ॥०॥७॥०॥ 1 "न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः। तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति" (कठ० ५१५) इति सूर्यादीना तदायत्तप्रकाशत्वात् स एव मूर्यादिभासक । स एव चानिर्देश्यपूर्णानन्द - "तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्य परम सुखम्" (कठ. ५.१४.) इत्युक्त । प्रसिद्धश्च स तादृश स्मृतौ - "यदादित्यगत तेजो जगद् भासयतेऽखिलम् । यच्चन्द्रमसि यच्चाग्नौ तत् तेजो विद्धि मामकम्" (भ.गी० १५ १२) इति । तथाच मूत्रम् - "अपि स्मयते" (१.३.२३.) इति। 2 "कवं प्राणमुन्नयत्यपान प्रत्यगस्यति" (कठ० ५३.) इति प्राणोन्नय- नादिकृत् । “मध्ये वामनमासीन विश्वे देवा उपासते" (कठ० ५३) इति सर्वदेवोपास्य. । प्राणोन्नयनादि च मुख्यप्राणधर्म इति नाय विष्णु । नवम् । स. वामनशब्देन प्रसिद्ध नारायण एवात्रोच्यत इत्युचितम् । 3 तथाच सूत्रम् - "हृद्यपेक्षया तु मनुप्याधिकारत्पात्" (१.३.२५.) इति । तदेतत् हृदब्जग इति भापितम् । "अगुष्ठमान. पुस्पो मध्य आत्मनि तिप्टति" (कठ० ४.१२.) इति श्रुतेरगुप्ठवन्मानुषहृदब्जग इति पर्यवसितोय । '-माणो विष्णुरित्यत - "ग. २ "प्रेरकोऽपि विष्णु-" क -विद्याधिकार-" ग. १ ।

·अहो तहि देवादिभिनं वेदैज्ञेयो भगवानिति सर्वदेवोपास्यत्वोक्तिविरोध इत्यत आह- "तदुपर्यपि बादरायण सम्भवात्" (१.३ २६) इत्यधिकरणम् । "दैवतैरपि ज्ञेयः" इति । मनुष्यत्वादुपरि देवतापदप्राप्त्यनन्तरमपि तैर्देव तवेदशेयो' नारायण । तेषामधिकारवशेष्येण ज्ञानध्यानाधुपासनसम्भवात् । अपिशब्दागन्धर्वादिभिरपि वेदज्ञेय । विशिष्टा स्त्रियस्तिर्यञ्चोऽपि केचि- दपिशब्दसगृहीता । नच देवानामनित्यत्वेऽग्निष्टोमादो मन्त्रे वा कश्चिद् विरोध । अनेकप्रतिपत्त्यायनकयुक्तिश्रवणात' । नचात्र जैमिनिमतविरोध । विषयविभागप्रकटनात ॥०॥८॥०॥ एव चेन्मनुष्यजातिभि शूद्राद्यैरपि वेदज्ञेय स इत्याशङ्कयाऽह - "शुगस्य तदनादरथयणात् तदाद्रवणात् सूच्यते हि" (१.३ ३४ ) इत्यधिकरणम् । "न वेदै. शूद्राद्यैः" इति । शूद्रशकशबर'पुरस्सर सर्वयाऽपि न वेदज्ञेय . 1 तथाच सूत्रम् - "विरोध कर्मणीति चेनानेकप्रतिपत्तेर्दर्शनात् '(१ ३ २७) इति । तदेतत् दैवतरिति वहुवचनोक्तम् । एककस्यापि पदस्य एकस्या- नन्तरमेक इति बन्न हि देवतानि सन्ति । एतेनैव 'शब्द इति चेनात प्रभवात् प्रत्यक्षानुमानाभ्याम्” (१ ३ २८ ) "अत एव च नित्यत्वम्' (१३ २६), "समाननामरूपत्वाचावृत्तावप्यविरोधो दर्शनात् स्मतेदच (१३३०) इत्यपि सूत्राणि सगृहीतानि भवन्ति । 2 तथाच मूनाणि- "मध्वादिष्वसम्भवादनधिकार जैमिनि (१३३१), "ज्योतिपि भावाच्च” (१३ ३२), "भाव तु बादरायणोऽस्ति हि (१३ ३३) । तमेत विशेषमपिशब्देन सूचयाम्बभूव । ज्ञानिभिरपि प्राप्तफलैरपि देवरपास्य फतविशेषभावादित्यादि 1 शेयोपोज्योऽपीनि च । “कर्मण्यप्यधिकारिणो देवा" इति पद्मनाभतीर्था । ३ शका शबरा इति म्लेच्छविशेष । वात्या भूपतय शवा । पर्वतीया पुलिन्दादनतिभिन्ना शवराश्चण्डलभेदा । “गोमासभक्षको यस्तु लोकबाह्य च भापते । सर्वाचारविहीनोऽसौ म्लेच्छ इत्यभिधीयते" इति तल्लक्षणम् । मपि वर्देशयों- - " स ·परमात्मा । नहि कुत्रचिच्छूद्रो वेदाधिकारी दृष्टः । पौत्रायणोऽपि कारणान्तरेण' शूद्रशब्दोक्तत्वेऽप्यशूद्र एव हि वेदविद्यामौषीत् 1 लिङ्गविशेषेणोत्तरन क्षत्रियत्वावगमात् । अपिच शूद्रस्य सस्काराभावाभिलापात्, शूद्रत्वाभाव- निर्धारण एव सत्यकामस्योपनयनादिप्रवृत्तश्च नैव शूद्रो वेदाधिकारी । तस्य वेदश्रवणाध्ययनार्यावधारणरना प्रकटप्रतिषेधात् किम वक्तव्यम् । 'सामान्यस्नोब्रह्मबन्धूना सस्कारलेशदर्शनाद् यथोचित एवंप प्रतिषेधो बोद्धव्यः । एवञ्च तैर्गुणकर्मनाम्ना यथायोग्यश्रवणकीर्तनमात्रेणोपास्यो वेत्याकूतम् ॥०॥६॥०॥ "कम्पनात्” (१.३.३६.) इति सूत्रम् । “कम्पकः" इति । "-एजति -" । सुचारुद्रवणाख्येन कारणान्तरेण । 2 एधिकरणहेतवश्च "शूदाद्यै" इति भापिता । शुचाऽद्रवणादिभि- लिगरिति । "अयमश्वतरीरथ" (छन्दो० ४ २.२ ) इत्युक्तोऽश्वतरी- युक्तो रथ. क्षत्रियत्वावगमे लिङ्गविशेष । “गर्दभादश्वाया जाता अश्वतर्य" इति तत्त्वदीपिका । “गर्दभीषु अश्वर्जाता" इति व्यास- तीर्थीयस्य मूल मृग्यम् । भाप्य आदिशब्दोपात्तान् हेतूनाह - अपिचेत्यादि । तथाच सूत्राणि-"क्षत्रियत्वगतेश्चोत्तरत्र चैनरथेन लिङ्गात्” (१ ३ ३५) "सस्कारपरामर्शात् तदभावाभिलापाच्च" (१३ ३६ ) "तदभाव- निर्धारणे च प्रवृत्ते" (१.३ ३७ ) "श्रवणाध्ययनार्थप्रतिषेधात् स्मृतेश्च" (१.३ ३८.) इति । 3 शूद्राद्यैरित्यादिशब्दस्यार्थान्तरमप्याह - सामान्येत्यादि । 4 "यदिद जगत् सर्व प्राण एजति निस्सृतम् । महद्भय वज्रमुद्यत य एतद विदुरमृतास्ते भवन्ति" इति कठाना श्रुति । प्राण एजति प्राणाधार मत् पम्पते । चेप्टत इति यावत् । तदेतदाह -कम्पश्चेप्टक इति । १ "शूदशब्दितोऽप्य -" ग “शूद्रशब्दितत्वेऽप्य -"घ २ “शूद्रस्य तु सस्कारा- ३ "शूद्रोऽधिकारी" क ४ "तस्य श्रवणाध्य- ५ "एवञ्चैत-" क ग क ग " ·(कठ० ६२) इति भूपमाण कम्पकश्चेष्टको हरिरेव । अत स एवोद्य तवनादिहेतिनामा ॥ ॥१०॥०॥ पौरस्त्य एव ज्योति शब्दो "ज्योतिर्दर्शनात्" (१३४०) इति सूत्र व्यास्या- तुमलम् । "- हृद्यन्तज्योति पुरष" (बृह० ६३७) इत्यत्रापि ज्योति- विष्णुरेव । नतु जीव । तथा 'दशनात' ॥०॥११॥०॥ "आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात्" (१३४१) इति सूत्र च तव "खवत्" इति व्याख्यातम् । “आकाश इति होवाच" (छन्दो० १६१) इत्युक्ताकाशो यथा विष्ण्वास्यस्तद्वत् “आकाशो वै नाम -" (छन्दो० ८१४१) इत्यत्रापि विष्णुरेवोच्यते । फुत प्राकृतनामरूपवत प्रसिद्धाकाशादर्थान्तरत्वादि- व्यपदेशात ॥०॥ १२ ॥०॥ "सुषुप्त्युत्कान्त्यो देन"(१३४२) इति सूत्रम् । “अन्यश्च जीवतः" इति । "असङ्गो ह्यय पुरष" (बृह० ६३ १५) इति न जीव उच्यते । "प्राज्ञेनाऽत्मना सम्परिप्वयतो न किञ्चन वेद" (बृह० ६३२१.) इत्यसङ्गाज्जीवस्य भेदव्यपदेशात् । वस्तहि' अज्ञादुच्यमानाज्जीवादन्य प्राज्ञो हरिरेवासङ्ग । चशब्द केवलभेदमवधारयन् भेदाभेदमत निवारयति ।। ॥ १३ ॥ ० ।। "एप नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य" (बृह०६ ४ २३.) इत्यत्र विरिञ्चोऽप्युच्यत इत्यत आह - "पत्यादिशब्देन्य" (१३ ४३) इति सूत्रम् । “पतित्वादि 1 विष्णुरेव ज्योति" इति चतुर्वेदशिग्वाया दर्शनाद् विष्णुरेव ज्योति । 2 पूर्वोक्तखवदिदमप्यर्थान्तरम् । तथा व्यपदेशात् "आवाशो वनाम नाम रूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद् ब्रह्म तदमृत स आत्मा" (छन्दो० ८ १४१) इति । 3 "न बाह्य किश्चन बंद नान्न्तरम्" इत्यानुपूर्वी । . . १ 'दर्शनादित्यर्थ 'घ २ 'प्राजेन परिप्ववतो- ख ग घ ·" - गुणैर्युक्तः" इति । 'सर्वाधिपतित्वं सर्वेशानत्वमग्राह्यत्वमित्यादिगुणर्युक्तत्वा- नित्यमहिमो ब्राह्मणोऽपि विष्णुरेव । “यो ब्रह्माणं विदधाति -" (श्वेताश्व० १.१८.) इत्यादावनित्यमहिमत्वं विरिश्वस्यापि श्रुतम् । जन्मराहित्यं च मन्वन्तरकल्पादिप्येव । नतु परादौ । नच विष्णावष्यवन्त्वं शङ्कयम् । "विष्णोर्नु कम् (ऋ० १.१५४.१.), "परो मात्रया - "(ऋ० ७.६६.१.), “न ते विष्णो-" (ऋ० ७.६६.२.) इत्यादिश्रुतिभ्यः ॥ ० ॥ १४ ॥०॥ पादायं निगमति -"तदन्यत्र च वाचकैः । मुख्यतःसर्वशब्दैश्च वाच्य एको जनार्दनः" इति । अयं भावः- उक्तप्रकारेण 'रुद्रवाय्वादिविरिन- पर्यन्तेषु५ प्रसिद्धमुख्यवाच्यः स इति यत् तत् । तस्मात् कारणादन्यत्र 1 "सर्वस्यैशान मर्वस्याधिपति' (बृह० ६ ४ २२ ), “स एप नेति नेत्यात्माऽगृह्यो नहि गृह्यते" (वृह० ६४ २२ ) इत्यादिश्रुतिप्रमतान् गुणानाह-मवत्यादि। 2 "यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै" इति श्वेताश्वतरोपनिषत् । 3 "विष्णोर्नु के वीर्याणि प्र वोच य पार्थिवानि वि ममे रजासि", "परी मात्रया तन्वा वृधान न ते महित्वमन्वश्नुवन्ति", "न ते विष्णो जायमानी न जानो देव महिम्न परमन्तमाप" इति बाढ्षा मन्त्रा । 4 अधिकरणरमेणाह-रद्रवाय्वादिविरिञ्चपर्यन्तेप्विति । १ "मन्वन्तरादिष्वेव" ग २ "नतु कल्पादो" ग ३ "- वप्येवन्त्व कल्प्यम्" क ग ५ "रद्रवायुपिरिश्वादिपर्यन्तेपु" ग ६ “यत् तस्मात्" क. ग. ४ "भाव - इत्युक्तः " ·एतेभ्योऽन्ये प्वजगजादिघटलोष्टान्तवस्तुषु च वाचकत्वेन लोकसिद्धर्नाम- लिङ्गात्मकं सर्वशब्दश्च जनार्दन एक एव मुरयतो वाच्य । "तदन्यन च वाचक." इति विशेषणशब्दस्यान्योऽप्यर्थ - तत् तस्मिन् विष्णौ अन्यन जगति चेत्युभयनापि वाचकत्वेन प्रतीयमानैरिति । अथवा, तदन्यन तस्माद् अविष्णो- रन्यन जगति 'समाकोदमुख्यतो वाचकश्चेति । एवञ्चक एव नारायण सर्वशब्द मुख्यार्थ इति वचनात् समाधिकराहित्य तस्योक्त स्यात् ॥ ॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमायंदासकृतावानन्दमालाया प्रथमाध्यायस्य तृतीय पाद 1 एतेनोपरितन समाक्र्षाधिकरण कटाक्षयति । तदप्यत्रोपसहारमुखेन सङ्गमयितु शक्यमिति । 2 वक्ष्यमाणपादार्थ च मनसि निधायोपसहरति- एवञ्चेत्यादि । " - क १ "एतेभ्योऽन्येप्वजादि २ "- शब्दस्यान्योऽर्थ" ख ग घ --विष्णोरन्यत्र समाव- ४ "सर्वमुख्यार्थ इति" व " "" ३ - ·। प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ॐा अन्यत्रैव प्रसिद्धशब्दरपि विष्णुरेव मुख्यवाच्य इति साधयत्यस्मिन् पादे। "आनुमानिकमप्यपामिति चेन्न शरीररुपकविन्यस्तगृहोतेर्दर्शयति च" (१४.१.) इत्यधिकरणम् । "अव्यक्तः" इति । "अव्यक्तात् पुरषः पर" (कठ० ३.११.) इत्यव्यक्तशब्दो (दितो २ न विष्णु । किन्तु प्रधानमेव) तनोच्यते । तस्यैव पुरुषादवरत्वेन तत्प्रतियोगित्वसम्भवात् । नहि स्वस्मादेव स्वयमुत्तम इत्यादि साम्प्रतमिति चेन्न । अन्यदवरयतीत्यवरत्वस्य विष्णोरेव' सम्भवात् स एवाव्यक्तशब्देन मुख्यतो गृह्यते' । अन्यदमुख्यतयंव' । समा- फात्, सूक्ष्मत्वादियुपतेः५ श्रुतेश्च तथा दर्शनात् । नकस्यैव घमिप्रति- 1 शरीररूपेऽव्यक्ते स्थित एव भगवानव्यक्तशब्देन मुख्यतो गह्यते । 2 "तुच्छयेनाऽम्वपिहित यदासीत् तपसस्तन्महिनाऽजायतकम्” (ऋ. १० १२६३) इति दशममण्डले मन्त्र । "तुच्छमल्प गुणत । परमापेक्ष- याऽल्पत्व प्रकृते । आ समन्ताद् भूमात्मवत्वादामु ब्रह्म । यद् ब्रह्म प्रकृत्यापिहितमासीत् तदेव तपसो ज्ञानस्य महत्तया प्रधानमासीत्" इति तत्त्वदीपिकायाम् । एतेन प्रकृत्याऽपिहितत्वादव्यक्तो भगवानिति श्रुतिरेव दर्शयति । मूक्ष्ममेवाव्यक्तमिति साऽपि युक्तिरव्यक्तपदेन निगदिता। तथाहि सूनम् “सूक्ष्म तु तदर्हत्वात्" (१४२) इति । “सर्वान्तर्यामको विष्णु सर्वनामा" इति वचनादव्यक्तनियामको विष्णुरेवाव्यक्त इति च भाप्यते । तथाच मूत्रम् - "तदधीनत्वादर्थवत्" (१४३) इति । १ "प्रमिद्धरपि' २ अत्र मूलकोशेषु क्यिाश्चिद् भागो गलित इति वाक्यार्थपूरणायापेक्षितान्य- क्षराणि ( ) आवृतिचिह्नान्तर्गतान्युपक्षिप्तानि । एवमुत्तरत्रापि । ३ "विष्णावेव"ग '-दमुख्यत एव" ग ५ "सूक्ष्मत्वाद्युक्ते" के , ."

·६० योगित्व विरुद्धम् । 'अह माम्' इत्यादौ कर्तृकर्मत्ववद् विशेषादेव द्वित्वमानाद व्यवहागेपपत्ते' । “कृष्णात् पूर्वतनो राम" इत्यादिवत् । यथा च तयो पूर्वापरयोरुभयोरप्यनादित्व ब्रह्मत्व चास्ति, एवमेवानयोः परावरयोरुभयोर. प्युत्तमत्व ब्रह्मत्व च युक्तम् । अतो यया' महच्चमसशब्दो लोकस्टमवर विहाय श्रुतिसिद्धमर्थान्तरमेव मुख्य ब्रुवाते, प्रयोजनाधिक्यात्, एवमव्यक्तादि- शब्दा सर्वेऽन्यत्र प्रसिद्धा अपि श्रुतिसिद्ध विष्णुमेव परम ब्रूयुरिति मथि- तार्थ ४ ॥०॥१॥०॥ अव्यक्तपदेनैव "अव्यक्तमचल शान्त निष्कळ निष्क्रिय परम् । यो वेद हरिमात्मान स भयादनुमुच्यते" इति पिप्पलादशाखावचमप्येक्देशग्रहणेन स्मारयति । तत्राव्यक्तो हरिरेव ज्ञेय उच्यते नान्यदिति "ज्ञेयत्वावचनाच्च" (१४४ ) इति सूत्र च विवृतम् । "महत पर ध्रुव निचाय्य” (कठ० ३ १५) इत्यत्रापि विष्णुरेवाव्यक्तो नेयतयादित । तदिदमुक्तम् - "वदतीति चेन्न प्राज्ञो हि" (१४५) इति । "सोऽध्वन पारमाप्नोति तद् विष्णो परम पदम्” (कठ० ३ ६) इति विष्णुरेव ह्यव्यक्त इति च प्रकरणे प्रकृत । तदुक्तम् - "प्रकरणात्" (१४६) इति । "अणुरेप धर्म" (कठ० १२१) इत्यणुत्वेनाव्यक्तस्य परमात्मन एव प्रश्नाच्चान विष्णुरेवाव्यक्तपदगदित । तदुक्तम् - "त्रयाणामेव चैवमुपन्याम प्रश्नश्च” (१४७) इति । 1 अव्यक्तशब्देनेदमपि स्फोरयति - यथा महतो महीयान् भगवानेव मुख्यतो महत्पदार्थ एवमणोरणीयान् स एव मुख्यतोऽव्यक्त इति । अनेनैव न्यायेना- विशेषाद् दृष्टान्तान्तरमप्युपलक्षयति- यथा सोमपात्र प्रसिद्धोऽपि चमसमन्द श्रुत्या मुख्यत शिरोवाची तद्वदिति । तथाच सूत्रे - "महद्वच्च" (१४८), ' च ममवदविशेषात्” (१४६) इति । १ "व्यवहार उपपन्न ।' ग २ 'तथाच" ग '- मेव ब्रुवाते" ग ४"मथितोऽर्थ" ख ·२ एवं तावदोपनिषदैर्मान्धवणिकश्च ज्ञानवाक्यस्तत्तत्वियाकारकपदैश्च विष्णुरेव मुख्यतो वाच्य इत्यायातम् । अथेदानों ज्ञानेकफलरमप्रतिपादकवाक्यंश्च तदेक- वायपत्वेन मुख्यवाच्य इत्याह - "ज्योतिरुपकमात्तु तथा धीयत एके" (१.४. १०.) इत्यधिकरणम् । "कर्मवाक्यैश्च वाच्यः" इति । ज्योतिष्टोमादि- कर्मणि सृष्टभादौ च प्रसिद्धर्वसन्तादिभिरन्यश्च वाक्यः स एव भगवान् मुख्यतो घाभ्यः । तत्साधनायशेषकारक्षु' प्रसिद्धः सुनुवादिपश्चेति चशब्दार्थः । 'वाक्यपदाविगोचरंश्च वाक्याीर्वाच्य इति वा । तथाोके तत्सनामान्यस्मिन्नेव निरूप्यारधीयते । नच तावताऽग्निष्टोमाविव्यवहारासम्भवः । मुख्यामुण्य- कल्पनया तदुभयार्यत्वोपदेशात् । तच्चाविरुद्धम् । मध्यादिशब्दवत् । नन्वेवमपि मानस्य फर्मशेषत्वात् धार्मण एव मुख्यवाच्यत्वं तनेति चेत्, सत्यम्, अपरविद्याख्ये स्वर्गादिभात्रफले क्षुद्रशास्त्रे । नतु परविद्याख्ये समग्रफले महाशास्ने । कर्मण एव मानार्थत्वात् । अत्रापि स्वानुष्ठेयत्वान्यथानुपपत्त्या फर्मणोऽपि मुख्यत्व- मापततीति चेत्, सत्यम्, तथापि तत्साध्यज्ञानसाध्यस्य विष्णोः परममुख्यत्वा-3 पातादविरोधः ।।०॥२॥०॥ पञ्चदशेत्यादिवहुसङ्ख्यावाक्यरेक एय कयं वाच्य इत्यत आह -"न सवयोप- संग्रहादपि नानाभावादतिरेकाच्च" (१.४.१२.) इत्यधिकरणम् । “एकोऽ. मितात्मकः" इति । एकस्यैव विष्णोर्बहुसङ्खपाकाः स्वरूपांशशन्दिता आत्मानः 1 2 सूक्त वर्गो मन्त्र शब्द. प्रकरणमित्याद्य. । नाम धातु क्रियापदमित्याद्यश्च । अदेडादिभिश्च । तयाच सूत्रम् - "कल्पनोपदेशाच्च मध्वादिवदविरोध" (१.४.११.) इति । तदेतत् कर्मवाक्यरिति भापितमेव । अमुख्यतया कर्मापि वाच्य येपा तानि वाक्यानीति । । वर्मवाच्यरिति भाप्यपाठे प्रस्फुटोऽर्थ । १ "तरसाधनादिषु" घ. २ "निरच्याघी-" ३ "- त्वादविरोध." ग.

·सन्ति । त एव प्राणचक्षुरादिनामका "पञ्चपञ्च" (बृह० ६.४.१७) इत्युच्यन्ते । नतु भिन्नार्या । तच्च बहत्व विशेषादेव भवति, नतु भेदादिति ज्ञापयितु "एक" इति विशेषणम् । सर्वजीवेषु पश्चधा दशधा चावस्थितत्वा- दमितात्मक उक्त । अमित पञ्चजने सह न सवयात "यस्मिन् - " (बृह० ६.४१७) इति तदतिरेकेणव पठित रूपान्तरमस्यास्तोत्यप्यमितात्मा । नच तेषु रूपेषु (दु खले)शस्पर्शस्तस्याशय इति सुखंकाश्रयत्व 'कशब्दाद् व्रते ॥ ॥३॥०॥ मूलकारणभूतस्यावान्तरकारणत्वाभावात् तच्छब्द!च्यत इत्यत आह- "दारणत्वेन चाऽकाशादिषु यथाव्यपदिष्टोक्ते." (१४.१५) इति सूत्रम् । "अवान्तर कारण च" इति । आकाशादिषु सस्थित. परमात्मवावान्तर च कारणम् । दारबादीनामिति शेष । तयव श्रुत्युक्ते. ॥०॥४॥०॥५॥०॥ 1 "यस्मिन् पञ्चपञ्चजना आकाशश्च प्रतिष्ठित" इत्यानुपूर्वी । प्राण- चक्षु धोनानमनआख्यपञ्चजननामा ज्योतिर्नामा इत्यायेक एवामितात्मक । तथाच सूत्रे-"प्राणादयो वाक्यशेषात्" (१४ १३), "ज्योतिपकेपा- मसत्यने' (१४ १४) इति । 2 एतेन "अतिरेकाच्च" इति सूत्राशो व्याख्यात । “यस्मिन्निति तेषामधि- करणत्वेन तदतिरिक्तस्वरूपवत्त्वाच्च" इति तत्त्वदीपिकायाम् । 3 इत समावर्षाधिकरण पूर्वमेव मूचित तत्तदधिकरणन्यायप्रसङ्गाद् भापितप्राय च मन्वानो न पृथग् व्याचल्यो भगवान् भाष्यकार । तथाहि तत्सूत्राणि - "समावपत्”ि (१४ १६), "जगद्वाचित्वात्” (१७ ), "जीवमुख्यप्राणलिङ्गादिति चेत् तद् व्याख्यातम्" (१८), "अन्यार्थ तु जैमिनि प्रश्नव्याख्यानाभ्यामपि चैवमे" (१६), "वाक्यान्वयात्" (२०), "प्रतिज्ञासिद्धलिङ्गमाश्मरथ्य' (२१), "उत्पमिप्यत एवम्भावादित्यौडुलोमि" (२२), "अवस्थितेरिति काशकृत्स्न"(२३ ) इति । 'कर्मवाक्यैश्च', "नियन्ता" इत्यादिना भाप्यवचनेन सर्वाण्यप्येतानि सूत्राणि स्फुटतर व्याख्यातानि मन्तव्यानि । वक्ष्यति च-"अन्यत्र नियत" इति । १ "क्शब्दो ब्रूते" म " ·पुरुषोत्तमस्य स्नीशब्दवाच्यत्व सर्वथा नास्तीत्यत आह - "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञा. दृष्टान्तानुपरोधात्" (१.४ २४ ) इत्यधिकरणम् । "प्रकृति" इति । प्रकृतिर्युवतिरित्यादिस्त्रीशब्दरपि विष्णुरेव मुख्यत उच्यते । अधिकरण- सरितानेकयुक्तिप्रवाहसामर्थ्यात् । 'प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोध , अभिध्याया। प्रकृतित्वस्वरूपत्वोपदेश, 'साक्षादेव प्रकृतिपुरुषत्वाम्नानम्, 'प्रकर्पण परोतीति गुणयोग, अव्यव धानेनोत्पत्तिद्वारत्वमित्याद्या ह्यधिकरणोक्तार युक्तय ॥०॥६॥०॥ . 1 पञ्चसूत्रमिदमधिकरणम् । तन सूनिता युक्तिप्रवाहा के इति? आह . प्रतिज्ञेत्यादि । “हन्ततमेव पुरुष सर्वाणि नामान्यभिवदन्ति यथा नद्य स्यन्दभाना समुद्रायणा समुद्रमभिविशन्ति" इति प्रतिज्ञादृष्टान्तयो रनुपरोघ एव सत्येव स्यात् । प्रकृति प्रकृतत्वमुपत्रान्तत्वमिति सूचितमेवेद भाष्ये । 2 "अभिध्योपदेशाच्च" (१४ २५) इति सूनिता युक्तिमाह - अभिघ्याया इति । "प्रकृतिर्वासनेत्येव तवेच्छाऽनन्त कथ्यते" इति वचनादभिध्याया भगवदिच्छाया प्रकृतित्वम् । “सोऽभिध्या स जूति" इति स्वरूपत्वम् । एतच्च प्रकृतिरित्येव भाषितम् । अभिघ्या हि प्रकृतिरच्यते । भगवानेव च प्रकृति । तेन सा च स एवेति । 3 "साक्षाच्चोभयाम्नानात् ' (१४२६ ) इति सूत्रयुक्तिमाह - साक्षादेवेति । अत्र भाष्ये प्रकृतिरितिपद "एप पुरुष एप प्रकृति ' इत्युभयाम्नानश्रुति स्मारयति । 4 "आत्मकृते परिणामात् ' (१४२७ ) इति सूनयुक्तिमाह-प्रकणेति । स एव हि योगोपपत्तेर्मुख्यत प्रकृतिरिति । "तस्मात् प्रकृतिस्तस्मात् प्रकृतिरित्याचक्षते" इति भाल्लवेयश्रुते ! 5 'योनिश्च हि गीयते" (१४२८ ) इति सूत्रकथिता युक्तिमाह - अव्यवधानेनेति । समानार्थक प्रकृतिरिति योनिपदमपि व्यख्यातुमलम् । " - १ "अव्यवधानेन चोत्पति २ "-अधिवरणयुक्तय" ग ॥ - अधिकरणोक्तयुक्तय घ ·"एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याता."(१.४.२६.) इति सूत्रम्। "शून्यमेव च" इति । अभावमिषु प्रसिद्धः 'शून्या दिशब्दरपि हरिरेव प्रधानवाच्यः । भावार्थस्याप्यभावधर्मसम्भवात्। नच तावताधर्मिण एव शून्यत्वं शङ्कयमित्यभि- प्रायेण पूर्वोक्तलक्षणः सुसिद्ध भावत्वमेव 'एव' शब्दादवधारयति । चतु. दिभिनिपातश्च वाच्य इति च 'च'शब्दार्थः । ईश्वरस्य त्वोशितव्यसाहित्य चकारो वक्ति, वंशब्द श्रुतिप्रसिद्धत्वमित्यादि ॥०॥७॥०॥ पादार्य निगमयति - इत्याद्यन्यत्रनियतैरपि मुख्यतयोदितः शब्दैः" इति । इत्युक्ता अव्यक्तादिशून्यान्ता. शब्दा आदयो येषा त इत्यादयः । इत्यादि- भिर्जनार्दनादन्यत्र जगति नियतः साक्षादेव वाचका इति लोकतो निश्चितरपि तत्तच्छब्दः स भगवानेक एय मुख्यतयोदितः । तदेतत् पादोक्तयुक्तिसमुदायेन निश्चीयते ॥०॥०॥०॥ सौनस्य द्विवचनस्य कृत्य द्योतयन्नध्यायायमपि निगमयति - "अतोऽनन्त- गुणो यच्छब्दा योगवृत्तयः" इति । अध्यायोक्तयुक्तिभिः परममुख्यार्थों नारायणः सर्वशब्दानामिति यत्, मतोऽनन्तगुणगणपरिपूर्णमहार्णवः स भगवा निति निश्च्चीयते । तावतातग्निश्चयः कुत इति चेत्, अनन्तानामपि शब्दराशीनां 1 यत. भाप्यपद "एप ह्येव शून्य एष ह्येव तुच्छ एप होवाभाव" इत्यादि. श्रुतिगदितसकलोपलक्षणम् । तदर्थमेव श्रुतेराद्य नामाऽदत्त । 2 त्विति जगतो वैलक्षण्यम्, हीति पुनः श्रुतिप्रसिद्धिमित्यादि । 3 कृत्यमवधारणरूपम् । 4.ख.घ. १ "शून्यविताना(?) (नासा)दिशब्द- २ "पाद निग-"क. ३"-दिन ! पादोक्त-" ख -यार्थ निगमयति" ख.

·ततद्गुणयोगादेव तस्मिन् वर्तमानत्वात् । “गुणा श्रुता."2 (सौपर्ण०) इत्यादिश्रुते ॥ ॥०॥०॥ १ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विनमार्यदासकृतावानन्दमालाया प्रथमोऽध्याय 1 गुणयोगादेव शब्दाना प्रवृत्ति । यत्र गुणयोगोऽधिकस्तत्र ते मुख्या । भगवति निरवधिको गुणयोग इति स एव परममुख्यार्थ सर्वशब्दानामिति । 2 "गुणा श्रुता सुविरुद्धाश्च देवे सन्त्यश्रुता अपि नवाब शङ्का । चिन्त्या अचिन्त्याश्च तथव दोषा श्रुताश्च नाहि तथा प्रतीता" इत्यानुपूर्वी । इय चग्दे सौपर्णशाखाया श्रूयत इति गोतातात्पर्य द्वितीये स्थितम् । जावालखिलश्रुतिरिति गीताभाष्य एकादशे स्थितम् । श्रत्यक्य द्वि पाठो वेनि सर्व सुसम्पन्नम् ॥०॥ १ "इत्यादिश्रुति" स ·॥ द्वितीयाध्यायः॥ ॐा प्रथमाध्याये सर्वेश्वरो विष्णुरनन्तशब्दो क्तानन्तगुण साधित । तत्र सर्वप्रकारविरोध' परिहत्यस्मिन्नध्याये । प्रयमपादे युक्तिविरोधम् । युक्त्युपजीव्यस्मृतिविरोध परिहरन् “स्मृत्यनवकाशदोषप्रसङ्ग इति चेतान्य- स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्गात" (२११) इत्यधिकरण व्यारयाति-"धीत स्मृतिविरुद्धत्वात् स्मृतयो न गुणान् हरेः । निषेध्दु शस्नुयुः" इति । पाशुपतादिस्मृतयो रुद्रादीना सार्वज्ञयादिगुणविधितत्परास्तदन्येषा तान् निधन्तीति चेत् ता अपि हरेर्गुणान् निषेध्दु न शक्नुयु । श्रुत्यनुसारिणौभि- ासादिस्मृतिविरद्धत्वात् । प्रत्युत व्यासादिस्मृतय एव रुद्रादिगुणान्' निषेधन्ति । श्रुतिविरोधात् तासामेवाऽभासत्वोपपत्ते ५ 1 अलौकिकेऽर्थे प्रत्यक्षस्याप्रसराद् द्विविधस्तावदन विरोध शक्यप्रसर । अनुमानेन च, आगमेन च । स चैककोऽपि पुनर्द्वधा भवति । केवलनानुमानेन, अनुमानप्रचुरेण च समयप्रतिकर्मणेति प्रथम । केवलया श्रुत्या, युक्ति- सहमत्या चेति द्वितीय । सोऽय सर्वोऽपि प्रकारश्चतुर्भि पादैनिरस्यते । तत्र प्रथमतो युक्तिविरोध । तत्रापि प्रथमत आगममूलतया प्रतीयमाना अपि काश्चन स्मृतयोऽनुमानकशेरुका एवेत्यावेदयितु प्रथमतो युक्त्युप- जीव्यस्मृतिविरोध परिहियते । 2 रुद्रादीना सार्वज्ञयादिगुणान् । "-शब्दोक्तोऽनन्त- २"-विरोध परिहरति ।" ग ३ "निषेधयन्तीति"क ४ "निषेधयन्ति" क ५ -पत्ते । तासु श्रुतफल- घ - ·किश्न, तासु स्मृतिषु 'श्रुतफलसम्बन्धिन्यव्यभिचारित्वबुद्धिश्चात श्रौतस्मृति- रक्तातद्विरदत्व नाम तासूक्तफलव्यभिचारित्वम् । तेन च तासामप्रामाण्यमेव सुसाघम् । अतो नेप्टानिष्टविधिनिषेधस्तासामस्ति । उपजीव्यविरोधादाभा- सत्वसम्मते । "एतेन योग प्रत्युक्त "(२ १३ )इति सूमार्योऽप्येव व्याख्यात ॥०॥१॥०॥ वेदानामप्युक्तफलव्यभिचारदर्शनादमानत्व समानमित्यत आह- "न विलक्षण- स्वादस्प तयात्व च शब्दात्"(२१४) इत्यधिकरणम्। "वेदा नित्यत्वान्मान- मुत्तमम्" इति । नचेतरस्मृतिवद् वेदानाममानत्वम् । ताभ्यो विलक्षणत्वात् । नात्र फलोपलब्धिरेव प्रामाण्यस्यापिका । किन्तु? अज्ञानमूलत्वादिदोष- राहित्यमेय । तच्च "नित्यत्वात्" इत्युक्त्याऽर्थात् सिद्धम् । नित्यत्व च शब्दादेव प्रतीयते । अतो बैदा प्रमाणमेव भवन्ति । शब्दादिप्यनुप्रमाणेषु वेदप्रमाणस्य प्रत्यक्षानुमानाभ्यामाधिपविवक्षया "उत्तमम्" इति विशेषणम् । यथार्यज्ञानस्य फेवलाश्यस्य ततोऽप्युत्तमत्वात् । अथवा, इतिहासादिौतस्मृत्याख्या पौरपेय- वेदा अर्यकनित्यत्वान्मानम् । ऋगाद्या केवलवेदा शब्दार्योभनित्यत्वादुत्तम मानमिति विशेष । 1 श्रुत यत् फ्लम् । तत्सम्बन्धिनी श्रोती या स्मृतिमा॑नम् । “स्मृति स्मरण- धोन्डामु" इत्यभिधानात् पूर्वरालसम्बन्धप्रहाणेन ज्ञानमात्रमपि स्मृति- पदेगोच्यते । विशिष्टे विदोप्यमात्रग्रहणस्य करिफ्लभादिपु बहुलमुप- सम्भात् । तथाच स्मृतियोधितफलस्य प्रत्यक्षतो व्यभिचारदर्शनेन विरोधान प्रामाण्यम् । तथाच सूत्रम् - 'इतरेपा चानुपलब्धे" (२१२) इति । तदेतदाह-विञ्चेत्यादि । 2 फ्लव्यभिचारदर्शनादेव । "-रता । अतस्तस्या प्रत्यक्षविरद्धव च श्रौतस्मृतिविरुद्धत्वम् । दृष्ट- फलव्यभिचार इति यावत् 1 तेन च तासामाभासत्वादिष्टानिष्टविधि- निषेधयोराभासत्वमेव स्यात् । एतेन योग - क ख २ "तैम्यो विल-"क " ·६८ नच वेदोत्तफलव्यभिचार. । अधिकारतो दर्शनात् । स्वत एव वेदनाद् वेदा' इति तत्प्रामाण्य च स्वत' एवेत्यादितम् ।। ० ॥ २ ।। ।। मनु "आपोऽब्रुवन्” (शत०बा० ११३) इत्यादिवचनमचेतनाना' वक्तृत्व चक्ति । तच्च, आपो वक्त्र्यो न भवन्ति, अचेतनत्वादित्यादियुक्तिविरुद्धम् । तस्माद् वेदवचोऽपि क्वचिदयुक्तार्थवादित्वा दमानमित्यत आह - "अभिमानि- व्यपदेशस्तु विशेषानुगतिभ्याम्" (२१६) इत्यधिकरणम् । “देवतावचना- नाऽपो वदन्तीत्यादिना वचः। नायुक्तचादि" इति । तत्र ह्यभिमन्यमाना अचेतनरूपा आपो न वदन्तीत्युच्यन्ते । कुत ? तदभिमानिदेयतावचनात् । अस्य पदस्या उच्यन्ते - देवतावक्तृक हि तद्वचनम्, देवतानामेव वक्तृत्वमिति हि विद्वद्वचनम्, देवताविषय ह्यबादिशब्दच्यतो वचनमित्यादिना विषयविभाग- न्यायेन निरूप्यमाणे सति "युक्तार्थवादित्वावगमाद् वेदवचो नायुक्ताय वक्ति । उक्तप्रकारेण निर्दोषत्वात् । “ग्रावाण प्लवन्ते" ( ) इत्यादावप्येवमेव द्रष्टव्यम् ॥ ॥३॥०॥ 1 तथाच सूत्रम् - "दृश्यते तु" (२१५) इति । इदमपि नित्यत्वादित्युदित- प्रायम् । अधिकारे सति फलस्य नित्यत्वानियतत्वादिति । "नित्य नियतमेव च" इति ह्यभिदधति । 2 वदन्तीति नोच्यन्त इत्यन्वय ! किन्त्वभिमानिदेवता एव वदन्तीत्युच्यन्ते । 3 'दृश्यते च" इति द्वितीयमूत्रमपि देवतावचनादिति व्याख्यातम् । श्रीडा- व्यवहारादिशक्तिमतीना देवतानामेव वैदेषु वचनात् । तासा च वचन- सामर्थ्यदर्शनात् । १ “वेद इति" ख ३ "- मचेतनानामपि वक्तृत्वम्" ग "-वाचित्वा-"ग "-स्थार्थ उच्यते" ख २ 'स्वत इत्यावे-" क ख घ ४ "आपो न वश्य, अचे क ६ "तस्य" ग ८"उक्तार्थ क ·६६ - "असदेवेदमन आसोत्" (छन्दो० ३.१६ १.) इत्यादावसत् कारणमुच्यते । प्रळये तावत् कार्यस्यासत्त्वात् कारणमप्यसद् भवितुमर्हति वस्तुत्वादित्यत' आह ह - "असदिति चेन्न प्रतिषेधमानत्वात्" (२१८) इत्यधिकरणम् । "असनेच कारणं दृश्यते क्वचित्" इति । नव क्वचिद् देशे काले चासत् कारण वेददृश्यते । नापि प्रत्यक्षेणानुमानेन वा । विपर्ययदर्शनात् । असत् कारण न भवति, असत्त्वात्', वध्याणुप्रवदित्यादिना निषिद्ध च। विमत नासत्कारणकम्, कार्यत्वात् २, घटवदिति वा । नासत्कारणक किश्चित् कार्य क्यापि दृष्टम् । 'नचात्यन्तासन्मनोमानमपि कुर्वद् दृष्टम् । नच मुक्तम् । चेतनत्वेन भायत्व- प्रसङ्गात् । तहमनस्कमेवासत् कारणमस्तु । नो चेत् जीव प्रधान वा भवतु । तेषामपि 1 पूर्ववादिनोऽभिमत विमतमकारणम्, अमत्त्वात् प्रतिषेधमात्रत्वात्, धात्मनाऽभावत्वनयत्यात् "धर्मिणोऽभावरूपत्व मात्राब्देन विविक्षितम्" इति हि तत्त्वदीपिका । अत्र तु तत्त्वदीपिकादिरीत्या अन्यन्ता- सदेव कारणत्वेन पूर्वपक्षितम् । चन्द्रिकादौ तु प्रागभावो ह्यसदिति व्यवक्ष्यत । “सर्वधर्मरहितत्वस्यासद्वादिनाऽभ्युपगमात्" इति सन्याय- रत्नावळी चात्रात्यन्तासदेव कारणत्वेन पूर्वपक्षयति। 2 अत एव च "तदसदेव सन्मनोऽकुरत" इति श्रुति मनसि कुर्वन्नाह - नचात्यन्तासदित्यादि । 3 "नव दृश्यत" इति बदता भगवता श्रुतिमूलत्वविरहात् परपक्षप्रापिता सर्वा अपि यक्तय श्रुतिविरोधभग्नसक्थय सर्वथाऽनुत्थानमेवाईन्तीति पराकृतप्राया एव । तथाच सूत्राणि- "अपीतौ तद्वत् प्रसङ्गादसमञ्जसम्" (२१९), "नतु दृष्टान्तभावात्" (२११०), 'स्वपक्षदोषाच्च" (२१११), 'तर्वाप्रतिष्ठानादप्यन्यथाऽनुमेयमिति चेदेवमप्यनिर्मोक्ष- प्रसङ्ग" (२ १ १२) इति । अत्र "नासतोऽदृष्टत्वात्" (२ २ २६ ) इत्युतरपादीयमप्यधिकरण 'नैव दृश्यत' इति स्फुट कटाक्षितम् । १ "वस्तुरवात् घटवदित्यत: २ "कार्यत्वादिति वा" ग ३ "चेतनत्वे भावत्व- 17 ख " क ·७० युक्तः । “अकस्माखरेदमाविरासीत्" ( ) इत्यादेर्जगदाकस्मिवत्सत्त्वम्,' सत्त्वात्, ब्रह्मवत् । "जीवाद् भवन्ति भूतानि" । ) इत्यादेर्जीवकर्तृकम्, कार्यत्वात्, घटवत् । “प्रधानादिदमुत्पन्नम्" ( ) इत्यादेरचेतनफर्तृवम्, अचेतनत्वात्, दध्यादिवदित्याद्या शिष्टापरिग्रहा अप्यन निराकृताः । तथाच भाष्यार्था उच्यन्ते - अमनस्कमप्यसन्नव कारण प्रमाणदृश्यते । “य, मदोप..." (कापायण०) इत्यादिश्रुतेर्जीवस्तु सदोषत्वादसन्नित्युच्यते । सोऽपि नैव स्वतः कारण ज्ञायते । अस्वातन्त्र्यानुभवात् । अचेतनमपि नीचत्वेन निन्द्यत्वादसदिति गदितम् । तच्च जगतो निमित्तकारण न श्रूयते । यच्च पुनस्तस्तरोदृशमुत्प्रेक्ष्य-3 माण नानावस्तु तच्च असदभद्रम् । नाज प्रलपित कारणमिति विद्वबुद्धौ " 1 न चस्मादपि कारणाद् यस्य सत्त्वम् । किन्तु स्वत एव । 2 तथाच सूत्रम् - "एतेन शिष्टापरिग्रहा अपि व्याख्याता (२११३) तथाह्यन भाप्योदाहृता श्रुतय - "अकस्माद्धीदमाविरासीदवस्मात् तिष्ठत्यकस्माल्लयमभ्युपैति" इति, “प्रधानादिदमुत्पन्न प्रधानमधितिष्ठति। प्रधाने लयमभ्येति नान्यत् कारण मतम्" इति, "जीवाद् भवन्ति भूतानि जीवे तिष्ठन्त्यचञ्चला । जीवे तु लयमृच्छन्ति न जीवात् कारण परम" इति च । 3 "अथ य सदोष साजन सजनि स जीव" इत्यानुपूर्वी । “स्वपक्ष- दोपाच्च" (२१३०) इति सूत्रभाप्ये समुद्धृता श्रुतिरियम् । " १ - रासीदकस्मात् तिष्ठति" इत्या- २ "अचेतनोऽपि" क. ख ३ "पुनस्तस्तरुत्प्रेक्ष्य-" क. ४ "नासत्प्रल ग. - ·- ५ प्रतोयते । पूर्ववादोक्तहेतवाच' सर्वे कालात्ययापदिष्टा । प्रतिसाधन च प्रत्येक समस्ति । असदादिकमजगत्कारणम्, अस्वेच्छाधीनत्वात् , जीवप्रधानादि- वदिरपादिः । अपिच, विमतमनाकस्मिकसत्त्वम्, कार्यत्वात्, घटादिवत् । विमतमजीवकर्तृकम्, घटाद्यतिरिक्तकार्यत्वात्, दु खविशेषवत्, विमत नाचेतनमुख्यकर्तृकम्, अग्निमित्तकत्वात्, इच्छादिवदित्यादिक च प्रतिसाधन बोद्धव्यम् । श्रुत्यादिमूलत्यात् । 'एव चेदसदादिश्रुतीना का गतिरित्यत आह - "असजीवप्रधानादिशब्दा ब्रह्मैव नापरम् । वदन्ति कारणत्वेन फ्यापि" इति । असदादियादिभि- रुपन्यस्तथुतिषु पठ्यमाना असज्जीवप्रधानादिशब्दा सर्वेऽपि विष्ण्वाख्यमेक ब्रह्मव कारणत्वेन वदन्ति । अपर तरुत्प्रेक्षितमसदादिक धारणत्वेन न वदन्ति । सर्वमानविरोधोक्ते । तयाऽपि क्वचिदविरोधे मुख्यार्यानन्तरममुख्यमपि लोकरूढ यथायोग्यधर्मेण वदन्ति । तदेतत् "कारणत्वेन" इति विशेषणसामर्थ्यादव- गम्यते । अकिशब्दस्त्वसच्छन्दग्रहणाद् गृहीत । आदिशब्दात् - "कमव देह दैविक मानुष धा-" ( ) इत्यादिवाक्यगता कर्मादिशब्दाच ब्रह्मव परम कारण वदन्ति । अन्यस्यामुख्यत्वात् ॥०॥ ४ ॥ ० ॥ 1 असज्जीवेत्यादिभाष्येण पूर्वाध्यायोक्त विस्मृत्य पृच्छतस्तदेव स्फोरयती- त्याह-एवमित्यादि। 2 "अक , न कोऽपि, सर्वतो विलक्षण इत्यर्थ" इति तत्त्वदीपिका । १ "हेतवश्च काला क २ "अस्वेच्छानियतत्वात्" ग "-प्रधानवदित्यादि"ग ४ 'विमतमनाकस्मिक सत्, कार्यत्वात्, पटादिवत्, विमतम्" ग ५ न जीवकर्तृकम्” ग ६ 'विमतमनचेतन घ ·७२ "भोक्त्रापत्तेरविभागश्चेत् स्याल्लोकयत्" (२ ११४ ) इति सूत्रम् । “पूर्णगुण' इति । सुखदु खादिभोक्तु वस्य स्वातन्त्र्यादिगुणराहित्यादेव हि कारणत्य निषिद्धम् । परस्यापि तदेकोभावोक्ते कारणत्वासम्भव इति चेत्, न । स्थानाद्य- भेदवचनेऽपि लोकवत् स्वरूपभेदोपपत्ते. । अत सृष्टयादिषु कारणभूतं स्वातन्त्र्यसार्वज्ञयादिभि सप्तृत्वादिभिश्च प्रत्येकमपि पूर्णगुणे पूर्णतमो नारायण इति न तत्कारणत्वे कश्चिद् विरोध ॥०॥ ५॥०॥ "तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य (२ १.१५.) इत्यधिकरणम् । "हरि" इति । यद्यपि तत्तत्प्रवर्तन 'स्वातन्त्र्यसार्वज्ञपादिप्रकृष्टगुणविशिष्ट एव सृष्टयादौ निमित्तमिष्ट । तथाऽपि तत्तत्कार्यकरत्वाद्यनन्याधीनगुणयुद्ध नानासाघनमेव तनिर्वाहकमिति न मन्तव्यम् । किन्तु? ततत्कार्यकरत्वाद्यगणितगुणगणपरि- पूर्णत्वेन निर्वाहकोऽपि हरिरेव सुश्रुत । अतन्नियतस्य द्रव्यादे साधनस्य सर्वनानुपलभ्यत्वात् ।। ० ॥ ६ ॥०॥ 1 एतेन पूर्णगुण इत्यनाप्यावर्तनीयम् । स्वातन्त्र्यादिगुणपूर्ण इति । 'परतन्त्रो ह्यपेक्षेत स्वतन्त्र विमपेक्षते इति युक्तम् । हरिरिति विशेष्यपदेनैतामपि श्रुति स्मारयति - "असत्यमाहुर्जगदेतदज्ञा शक्ति हरेयें न विदु परा हि" इति । तथाच हरिरेवेति सावधारणत्वादस्य तदन्यसाधानाभाव "भावे चोपलब्धे' (२११६) इति सूषित सूचितो भवति । हरिरिति च श्रुतिस्फोरणेन तदधीनसाधनसद्भावसूचनात् 'सत्त्वाच्चावरस्य" (२१ १७) इति च गदिताशयम् । “नामदासीत् ' इति च पूर्णगुणोऽन्यो नास्ती- त्युच्यते । पारतन्त्र्यादितरसाधनानाम् । तथाच सूत्रम् - "अमद्यपदेशा नेति चेन धर्मान्तरेण वाक्यशेषात्" (२११८) इति । एव "युक्त शब्दान्तराच्च' (२११६), "पटवच्च' (२ १२०), "यथा प्राणादि' (२१२१) इत्यवशिष्टान्यप्यधिकरणसूत्राण्यनयंव दिशा सुतरामनु सन्धयानीति न बहु व्याघुप्यते । १ -प्रवर्तमान-"क "-प्रवर्तके स्वा-" ख ३ -वरवादनन्या-क ·नन्वेवमपि जीवस्य स्वतः कर्तृ त्वं स्वानुभवसिद्धमित्यत आह-"इतरव्यपदेशा- द्विताकरणादिदोपप्रसक्तिः” (२.१.२२.), "कृत्स्नप्रसक्तिनिरषयवत्वशब्दकोपो वा" (२.१.२७.) इत्यधिकरणे । "स्वातन्त्र्यात्" इति । हरिरेव जोवेऽपि सर्वस्वातन्त्र्यात् तद्गतकार्योपसंहरणादिगुणः सुपूर्णः, निरंशत्वेऽप्येकदेशप्रवृत्ति- करत्वाद्याश्चर्यगुणपूर्णश्च । जीवस्य तु स्वहिताकरणादिदोषरस्वातन्त्र्यदर्शनाद- फर्तृत्वम् ॥ ॥ ७ ॥ ८ ॥०॥ ईश्वरस्यापि सृष्टयादी प्रयोजनाभावादकर्तृत्वमित्यत आह -“न प्रयोजन- वस्यात्"(२.१.३३.) इत्यधिकरणम् । “सर्वकर्तृत्वात्" इति । अल्पकत णां हि लोके स्वप्रयोजनपरत्वात् तदभावे कर्तृत्वासम्भवः । आप्तकामतयाऽनिच्छोः . 1 अप्रैवं हृषीकेशतीर्थादिमम्मतः प्राचीनपाठनमः । "इतरव्यपदेशात् - इत्यादि "देवादिवदपि लोके" (२.१.२६.) इत्यन्त पञ्चसूत्री एकमधि- करणम् । "कृत्स्नप्रमक्तिः-" इत्यादि "विकरणत्वान्नेति चेत् तदुक्तम्" (२.१.३२.) इत्यन्त पट् सूत्राण्यपरमिति द्वे अधिकरणे । इतरव्यपदेशादि- त्येकमेव सूत्रमेकमधिकरणम् । अपरे च द्वे अधिकरणे इति तत्रैव विवक्षा- भेदेन पक्षान्तरम् । प्राचीनानामय पन्थाः । ततोऽर्वाचीनर्जयतीर्थादिभि- स्त्वन्यथाऽप्यधिकरणमारचितम् । आनन्दमालाकृत्तु प्रतनमेव पन्थान- मनुपपातेति स्फुटम् । 2 अत्र "स्वातन्त्र्यात् पूर्णगुणो हरि.” इति वक्तव्यम् । तथाच सूत्रम् "अधिक तु भेदनिर्देशात्" (२.१.२३.) इति । स्वातन्त्र्यादेव वर्तृत्वमिति वदता जीवस्य तद्विपर्ययोऽपि कथित एव । तत्रापि सूत्रम् - "अश्मादिवच्च तदनुपपत्ति." (१.१.२४.) इति । "उपसहारदर्शनान्नेति चेत् क्षीरवद्धि" (२.१.२५.) इति च । "देवादिवदपि लोके" (२.१.२६.) इति च १ "- देशवृत्ति-" क. २ "ईशस्यापि" क. स. प.

·प्रयोजनाभावेऽपि कर्तृत्वमविरुद्धम् । अतदर्थत्वात् । आप्तकामत्वे च कुत' फर्तृत्व सुवचमिति चेत्, सुखोद्रेव निमित्तादेव सर्वप्रवर्तनकर्तृत्वात् ॥०॥६॥ "वैषम्यनघण्ये न सापेक्षत्वात् तया हि दर्शयति (२१.३५.) इत्यधिकर- णार्थश्चतेनैव सुगृहीत । तयाहि - नच सर्वकर्तृत्वे वैषम्यादिदोषो विष्णो. शङ्कय । गुणदोषादेरपि सर्वस्य स्वयमेव कर्तृत्वात् । नह्यात्मनि दोषापादनेच्छा कस्यचिद् भवति ।। ० ।। १० ।। ० ।। "दृश्यत्वाद्युज्झित", "पूर्णगुण" इत्यादिना बहुशो व्याख्यातम् । अथ द्वितीयाधिकरणे "श्रुतेस्तु शब्दमूलत्वात्” (२ १२८), "आत्मनि चैव विचित्राश्च हि' (२१२६), "स्वपक्षदोपाच्च" (२ १३०), "सर्वोपता च तद्दर्शनात्" (२१३१), "विकरणत्वानेति चेत् तदुक्तम्" (२ १ ३२) इत्येतानि च सूनाणि "पूर्णगुण" इति व्याख्यातानि । विरुद्धतया प्रतीयमानैरपि विचित्र जीवेऽसम्भावित सर्वैरप्यपाणिपाद- त्वादिभि गुण पूर्ण इति सर्वोपसग्रहात् । 1 तथाच सूत्रम् - "लोक्वत्तु लीलावल्यम्” (२ १ ३४ ) इति । 2 "वैषम्यनघण्ये न सापेक्षत्वात् -" इति सूत्रमारभ्य आपादान्त पठितानि "न कर्माविभागादिति चेनानादित्वात्" (२ १ ३६ ), "उपपद्यते चाप्युप- लम्यते च” (२ १ ३७ ), "मर्वधर्मोपपतेश्च" (२ १ ३८ ) इत्यन्तानि चत्वारि सूत्राण्येकमधिकरणमिति प्राचीनाना मतमनुसृत्यैदमुदितम् । अन्त्यमेक सूत्र पथगधिकरणमिति तु जयतीर्थादय । अधिकरणार्थ स्फुट । १ "-कामत्वेन कृत २ "- णार्थश्च तेनैव" क ख ३ "कस्यापि सम्भवति" ग ·पादायं निगमयति - "नायुक्तं तद् वदेच्छुतिः" इति । उक्तमार्गेण निरूप्यमाणे सति युक्तियुक्तार्थवादिनी श्रुतिरिति यत् तत् तस्मादयुक्तार्थ सा न यदेत् । अतो ये ते विष्णोः श्रुत्युदितानन्तगुणाः प्रथमाध्यायसाधितास्तेषां न फश्चिद् युक्तिविरोध इत्ययः ॥०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्ममूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ·॥ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः ।। नारायणपरायणस्य स्वसमयस्य परसमयविरोधमाशय परिहरत्यस्मिन् पादे । "रचनानुपपत्तश्च नाऽनुमानम्" (२२१) इत्यारम्य' "उत्पत्यसम्भवात्" (२ २ ४२) इत्यन्तानि पादाधिकरणानि व्याख्याति -"भ्रान्तिमूलतया सर्वसमयानामयुक्तितः । न तद्विरोधाद् वचन वैदिकं शङ्कयतां व्रजेत्" इति । सासचपूर्वका शाक्तेयपर्यन्ता परकीयसमया सर्वेऽपि भ्रान्ति- मूलतया वर्तन्ते । यतो न युक्तिमूला श्रुतिमूला वा लक्ष्यन्ते । अतस्तद्विरोघेऽपि । . . 1 द्वितीयपादे तावदयमधिकरणक्रम । निरीश्वर साह्वय विन्ध्यमूल प्रथमाधिकरणेन निरस्यते। सेश्वरस्तु पतञ्जलिमूल द्वितीयेन साह्वयत्व- साम्येनोपस्थापिते सेश्वरे निरस्ते निरीश्वरत्वसाम्येनोपस्थापितो लोका यतस्तृतीयेन निरासि । पुनरपि द्वाभ्या चतुर्थपञ्चमाम्या साह्वयावेव द्विविधौ, पुरपोपसर्जनप्रकृतिकर्तृत्ववादी, प्रकृत्युपसर्जनपुरुपर्तृत्ववादी चेति । ततश्च वर्शपिकसमय पप्ठेन । ततश्चतुर्विधपु बौद्धेषु वैभापिका सौत्रान्तिकाश्च सप्तमेन, माध्यमिका अप्टमेन, वैज्ञानिका नवमेन क्रमाद पास्ता । दशमेन चाधिकरणेन स्याद्वादी जैन प्रत्यक्षेपि । पाशुपत शाक्तश्चैकादशद्वादशाम्यामिति । तदेव द्वादशस्वधिकरणेषु निरूपित युक्तिनिकुरम्दै श्रुतिकदम्बसावलम्ब साह्वयादिशाक्तेयान्तसर्वसमयाव नामयुक्तितो वैदिकवचनाना प्रामाण्य निराबाधमिति सर्वपादसार- मत्राऽचार्यपाद श्लोके सञ्जग्रन्थत्याह-नारायणेत्यादिना । - "- रम्य 'असम्भवात्" इत्यन्तानि' व - मूला लक्ष्यन्ते" क ख २ ·g9 घदगतं वेदानुकूलं स्मृतिगतं वा वचनं प्रमाणविरुद्धमिति न शवयम्' । तेषामनुमाभासत्येन प्रामाण्यानुपपत्तेः । वैदिकवचनस्योत्तममानत्वोक्त्या च तदन्तरविरोधाभावोऽवसीयते ॥०॥ १-१२ ॥०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया द्वितीयाध्यायस्य द्वितीय पादः " १ "शद्वयम् । आभास- क.

·॥ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः।। ॐ। जीवजडजनार्दनेषु' श्रुतीना परस्परविरोध परिहरत्यस्मिन् पादे । स्वसमयेऽपि पूर्वापरायविरोधस्य परिहरणीयत्वात् । "न वियदश्रुते "2 (२३१), "एतेन मातरिश्वा व्याख्यात (२३८), "तेजोऽतस्तथा ह्याह" (२३१०), "आप" (२३११), "पृथिव्यधिकार- रूपशब्दान्तरादिम्य" (२ ३ १२), "ज्ञोऽत एव" (२३१८) इत्येतानि तत्तद्वस्तूत्पत्त्यधिकरणानि व्याख्याति- “आकाशादि समस्त च तज्जम्" इति । अव्याकृतव्याकृताकाशा दिकर समस्तमपि पुरस्तात् प्रस्तुताद् विष्णोरेव' जातम् । सूक्ष्मत्वेन प्रकाशमाना प्रकृतिपुरुषकालवेदाश्चा*उकाश• 1 अल्पान्तरत्वाज्जीवजडयास्तयोरम्यहितत्वाच्च जीवस्य पूर्वनिर्देश । 2 "न वियत् -' इत्यादीनि सप्त सूत्राणि प्रथममधिकरणम् । एतेन -" इत्येक द्वितीयम् । “तेजोऽत -" इत्येक चतुर्थम् । "आप' इत्यैक पञ्चमम् । "पृथिवी-" इत्यायेक पष्ठम् । “ज्ञोऽत एव" इत्येव दशमम् । एतान्यत्र व्याख्यायन्ते । तृतीय सप्तमाप्टमनवमानि चोपरितनभाये- णानुपदमेव । 3 एतेनानुत्पत्तिववनानामव्याकृताकाशविषयत्वमिति न्यायविवरणमपि प्रौढि- वादेन प्रवृत्तमित्युदित भवति । 'पराधीनविशेषवत्वमाविषयत्व चेति व्यवस्था" इति तव स्फुटवचनात् । 4 तदभिमानिनो देवाश्च । तथाह्यनुव्याख्यानम् - "प्रकृति पुरुष कालो (देवा)वेदास्तदभिमानिन । महदाद्याश्च जायन्ते" (२३६) इति । "प्रकृति पुरुष कालस्त्रय एते विभागत । चतुर्थस्तु महान् प्रोक्त पञ्च- ग ॥ " १ 'अव्याकृतापाशा- २ -दि ममस्त- ३ 'विष्णोर्जातम्" व ·७६ सन्देन यथायोग सगृह्यन्ते । आविशब्देन महदाद्या वाय्वाद्याश्चोच्यन्ते । सर्वेषामपि पराधीनविशेषाख्योत्पत्तिसम्भवात् । अत एवाऽकाशायभिमानि- देवताश्चाऽकाशादिशब्दाहीताः। मच नित्यत्वान्यथानुपपत्त्याऽनुत्पतिमत्व प्रकृत्यादे. शङ्करम् । सर्वसृष्टिप्रतिज्ञा- न्यथानुपपत्या नित्यस्यापि नारायणाद् विवक्षितविशेषावाप्तिमात्रेण जनन श्रुतम्, अविशेषादितिर वक्तुम् "समस्त च" इति विशेषणम् । चशब्दाद् भौतिक च तत एव जातम् ॥०॥१॥२॥०॥४॥५॥६॥०॥१०॥०॥ "तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात् स." (२.३.१३), "विपर्ययेण तु क्रमोऽत उपपद्यते च" (२ ३ १४.) इत्यधिकरणे। तेनैव लीयते" इति । यतो विष्णोरे- माहतिर्मता । तद्विभागेन जायन्त आकाशाद्या पृथक् पृथ-"(२३७) इति च भाप्ये । “प्रवृति पुरुष काल इति श्रीभूदुर्गा" इति तत्त्वदीपिवा। 1 समस्त च तजमिति "इद सर्वमसृजत" इति श्रुतिमर्थतो गृह्णाति । तेन तस्या श्रुतौ श्रुताया सर्वसृष्टिप्रतिज्ञाया हानि "प्रतिज्ञाहानिरव्यतिरेका- च्छब्देम्य" (२३६) इति सूत्राभिप्रेताऽपि व्याख्याता भवति । एतेन "अस्ति तु" (२३२), "गौण्यमम्भवात्" (२ ३ ३), "शब्दाच्च" (२ ३ ४), "स्याच्चक्स्य ब्रह्मशब्दवत्" (२३५), "यावद्विकार तु विभागो लोक्वत्" (२ ३७ ) इत्यवशिष्टान्यपि प्रथमाधिकरणसूत्राणि यथासम्भव सूचितार्थानि । 2 "तदभिध्यानादेव-" इत्येक सूत्र सप्तममधिकरणम् । "विपर्ययेण-" इत्यादि प्रीणि सूत्राण्यप्टममधिकरणम् । अय भाष्यपक्ष । न्यायविवरण- पक्षे तु "अन्तरा विज्ञानमनसी प्रमेण तल्लिङ्गादिति चेनाविशेपात्" (२३ १५), "चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात् तदयपदेशो भाक्तस्तद्भाव- भावित्वात्" (२ ३ १६) इति द्वे सूत्रे अधिकरणान्तरम् । तदनुसारेण च टोकान्तरप्रवृत्ति । १ "- वाप्तिजननम्" व २ "अविरोधादिति" ३ "एव जातम्" क स घ. -घ ·भूताद्यनित्यत्ववत् साक्षादुद्भव । अप्राकृतत्वात्, नित्यत्वाच्च । नापि प्रधानवत् परिणाम । वस्त्वन्तरोत्पत्तावनुपादानत्वात्, निमित्तत्वात्, चेतनत्वाच्च । नच जोववद् विकारवस्त्वभिमान । नित्यमुक्तत्वात् । अस्तु तहि रमावत् पराधीन कश्चिद् विशेष , नित्यमुक्तत्वेऽपि तत्सम्भवादिति चेत्, मैवम् । पूणस्वातन्त्र्यात्, सर्वनियन्तृत्वा (च्च । न ता')वदस्वाधीन किञ्चित् कर्मादिकमुत्पत्त्यादी कारण समस्ति निमित्तमुपादान वा । तत्र प्रमाणाभावात् । पुण्यादे प्रकृत्यादेश्च भगवान् स्वपमेव हि साक्षानिमित्तम् । नन विष्णोरुत्पत्तिलपोक्ति फुत्रचिदाशङ्कनोपा । तन हि "अजायमानो बहुधा विजायते" (तं. आ० ३ १३), "तमसि निलोन प्युत्तिष्ठते-" ) इत्यादिना पराधीनविशेष लक्षणेन जन्मना पराश्रयप्रवेशलक्षणेन लयेन च विनंद सर्वेश्वर्य लक्षणया स्वेच्छया पदाकदाचिल्लोकदृष्टयपेक्षयादि- वितिरोभावावेव तस्पोच्यते । “अजायमान" इति जन्मप्रतिषेधात् । "व्युत्तिष्ठते" नहि लीयत इत्याल्लयप्रतिषेधाच्च । युज्यते तस्य स्तम्भावि- वाविर्भावो लोकजन्मवित्तक्षण , तव तादृशस्तिरोभावश्च । अधिक- शक्तित्वात् । तस्मात् “सोऽनुत्पत्तिलय" इति सुष्ठूक्तम् ॥ ॥३॥०॥६॥०॥ ५ 1 “स इद सर्व विलाप्यान्तस्तमसि निलीनस्तद् विलाप्य व्युत्तिष्ठते स इद सर्व विसृजति विस्थापयति प्रस्थापयत्याच्छादयति प्रकाशयति विमोचयत्येक एव" इति श्रुतिरिति भाप्ये स्थितम् । " १ अत्र कोशेष्वक्षराणि गलितानि यथायोग सयोजितानि । २ "अजायमानो विजायते" घ "-विपत्वलक्षणेन" ख घ ४ -लक्षणजन्मना" ग "-प्रवेशविशेषत्वलक्षणेन" क घ, प्रवेशत्वलक्षणेन" ख ६ "स्वैश्वर्य-"क ७ "नहि विली-"ग ८ "स्तम्भादाविर्भावो-"ग " ·5. तत्' समस्त जातमित्युक्त तेनैव भगवतर तल्लोयते, तस्मिन्नेव चेति शेष । मान्येन । तेनैव तु हरिणाऽनादिरपि ससारो लीयते । किमु सादिरित्यर्थ । सोऽय लयक्रम सृष्टिक्रमाद् विपर्ययेण भवति । तथाहि- यच्छाखागतवाक्येन "इद क्रमादुत्पद्यते - " (भाल्लवेय०) इत्युक्त तेनैव तदगतवाक्येनैव व्युत्क्रमा- ल्लीयत इत्युच्यते शाखान्तरानन्वेषणेऽपि ॥ ॥ ७ ॥ ८॥०॥ आकाशादिवदीशस्यापि केचिदुत्पत्तिलयो 'स्यातामित्यत आह - वस्तु सतोऽनुपपत्ते" (२३६), "नाऽत्मा(5) श्रुतॆनित्यत्वाच्च ताभ्य (२ ३ १७ ) इत्यधिकरणे। "सोऽनुत्पत्तिलयः" इति । स सर्वेश्वरो विष्णु सर्वथाऽप्युत्पत्तिलयजित । सर्वप्रकारेणाप्यसम्भवात् । तथाहि'-म तावद् दध्यादिवदीश्वरस्य पूर्वशब्दविलोपलक्षण जन्माभ्युपगन्तु पार्यते । तद्वदनि- वान्यथाभावस्याभावात् । सर्वदा सर्वरूपेषु सर्वशब्दवाच्यत्वाच्च । नच 21"असम्भ- " 2. असम्भव 1 "अत एव हि परादिद त्रमादुत्पद्यते क्रमाद् विलीयते' इति भाल्लवय शाखावचनमिति भाप्ये स्थितम् । तेनैव तच्छाखागतेनैव वाक्येन व्युत्क्रमा- ल्लीयते । तथाहि तद्वचनम् - 'कर्ता प्राणादिकस्यास्य हन्ता भूम्यादिकस्य च । य क्रमाद् व्युत्क्रमाच्चव स हरि पर उच्यते' इति । व्युत्क्रमोऽपि हि त्रम एव । " इति सूत्र तृतीयमधिकरणम् । “नाऽत्मा-' इति नवमम् । तथाचाऽदित दशाप्यधिकरणानि सगृहीतानि भवन्ति । 3 तदेतत् सर्वमवगम्यते भगवत्पादवचनेनैव- 'पूवशब्दविलोपश्च यदि जन्म (अनु० २ ३ २१), 'पराधीनविशेषाप्तिरनिवान्यथाभव । सीरादिवद् विकार स्यात्" (१४ ५६), "साक्षाद् भूतस्य चौद्भव' 'विकार एव जनन पुरुपे तद्विशेषणम्' (भा०२३६) इत्यादिना । १ 'विष्णोरेव तत्" क २ 'हि" ख घ ३ "स्याताम् - "असम्भवस्तु-'ख - ·८१ भूताद्यनित्यत्ववत् साक्षादुद्भव । अप्राकृतत्वात, नित्यत्वाच्च । नापि प्रधानवत् परिणाम । वस्त्वन्तरोत्पत्तावनुपादानत्वात्, निमित्तत्वात्, चेतनत्वाच्च । नच जोववद् विकारवस्त्वभिमान । नित्यमुक्तत्वात् । अस्तु तहि रमावत पराधीन कश्चिद् विशेष , नित्यमुक्तत्वेऽपि तत्सम्भवादिति चेत्, मैवम् । पूणस्वातन्त्र्यात्, सर्वनियन्तृत्वा (च्च । न ता')वदस्वाधीन किञ्चित् फर्मादिकमुत्पत्यादौ कारण समस्ति निमित्तमुपादान वा । तर प्रमाणाभावात् । पुण्यादे प्रकृत्यादेश्च भगवान् स्वयमेव हि साक्षानिमित्तम् । नच विष्णोरुत्पत्तिलमोक्ति कुप्रचिदाशङ्कनीया । तत्र हि "अजायमानो बहुधा विजायते" (ते० आ० ३ १३), "तमसि निलोन' व्युत्तिष्ठते -" ) इत्यादिना पराधीनविशेष लक्षणेन जन्मना पराश्रयप्रवेशलक्षणेन' लपेन च विनंच सर्वश्वर्य लक्षणमा स्वेच्छया यदाकदाचिल्लोकदृष्ट्यपेक्षपाऽवि- र्भावतिरोभावावेब तस्योच्यते । “अजायमान.” इति जन्मप्रतिषेधात् । "व्युत्तिष्ठते" नहि लीयत इत्पल्लयप्रतिषेधाच्च । युज्यते तस्य स्तम्भादि- वाविर्भावो. लोकजन्मवित्तक्षण, तथैव तादृशस्तिरोभावश्च । अधिक- शक्तित्वात् । तस्मात् "सोऽनुत्पत्तिलय " इति गुष्ठूक्तम् ॥०॥३॥०॥६॥ 1 "स इद सर्व विलाप्यान्तस्तमसि निलीनस्तद् विलाप्य ब्युत्तिप्टते स इद सर्व विसृजति विस्थापयति प्रस्थापयत्याच्छादयति प्रकाशयति विमोचयत्येक एव" इति श्रुतिरिति भाप्ये स्थितम् । १ अत्र कोशेष्वक्षराणि गलितानि यथायोग सयोजितानि । २ 'अजायमानो विजायते" घ ३ "-विशेषत्वलक्षणेन" ख घ लक्षणजन्मना" ग '-प्रवेशविशेपत्वलक्षणेन" क घ, -प्रवेशत्वलक्षणेन" ख ६ "स्वैश्वयं-"क ७ “नहि विली-" ग ८ "स्तम्भादाविर्भावो-"ग " ·८२ 'कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात्" (२ ३.३२ ) इत्यधिकरणम्'। "कर्ता जीयस्तर- शगः सदा" इति । शास्त्रे तावद् धर्माधर्मयोविधि प्रतिषेधश्च श्रूयते । नच तयो कार ससारिणमधिवारिणमन्तरेण' तत् सा (२धीय स्यात् । तस्माज्जीवोऽपि कर्ता । नच तावता विष्णोरेव सर्वकर्तृत्व- वचनविरोध शर्यत । यतो जीवस्तस्य विष्णोर्वशग सनेव कर्ता । नच समार एव तथा । स्त्रीभिर्वा-' (छन्दो० ८ १२ ३ ) इत्यादिना सदा मुक्तावपि तद्वश मन्नेव सर्वान् भोगान् गच्छति प्राप्नोतीत्युक्ते । लोकेऽपि प्रत्यक्षत एव प्रवश्चनादिप्रवत्तये परस्वाद्युपगमदर्शनात्, “आत्मानमेव लोक मुपासीत" (बृह० ३ ४ १५ ) इति श्रुतौ दर्शनाच्च तद्दत्त कर्तृत्व जीवेऽप्यस्तीति । अत एव च तस्य शक्तिविपर्ययममाध्यभावौ युज्यते । परवशत्वात् । यथा च तक्षजीव कारयितृवशग कर्ता च लक्ष्यते तथा सर्वोऽपि जीवो भगवद्वश क्र्तेति युक्तम् । 'न सन्ति यदुपेक्षया" (पंङ्गि.) इत्यादे । तत्प्रेरकत्वस्य च जीवकृतप्रयलापेक्षत्वान कोऽपि दोप ॥ ॥ १६ ॥ ० ।। "उत्त्रान्तिगत्यागतीनाम्" (२३ १६), "व्यतिरेको गन्धवत् तथाच दर्शयति" (२ ३ २६), "अदृष्टानियमात् ' (२३ ५०) इत्यधिकरणान्यप्यनेनंव भाप्यवाक्येन मुखतोऽर्थतश्च व्याख्यातानि वेदितव्यानि । तथाहि- "स एतेनैव १ ऐक्चत्वारिंश दशसूत्रमेकमधिकरणम् । तथाच सूत्राणि- "विहारोप- देशात्" (२ ३ ३३), "उपादानात्" (२ ३ ३४), "व्यपदेशाच्च क्रियाया न चेनिर्देशविपर्यय" (२३ ३५), "उपलब्धिवदनियम (२ ३ ३६), "शक्तिविपर्ययात्" (२ ३ ३७), "समाध्यभावाच्च" (२३३८), "यथा च तक्षोभयथा" (२ ३ ३६), 'परात्तु तच्श्रुते (२ ३ ४०), "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषेधावैयादिभ्य" (२ ३ ४१) इति । " १ "ससारिणमन्तरेण" ख २ इत परम् । ) एतच्चिह्नान्तर्गत सर्वोऽप्यश सर्वत्रापि कोशेष । अध्येतृणा मध्येग्नन्थमध्ययनभङ्गो मा भूदिति तदनुसारेण कानिचन वाक्यान्यत्र ग्रथितानि सन्ति । लुप्त ·। स्वात्मना (पोप्यायण.) इत्यादिना जीव परमात्मवश एवममम् च लोग गच्छति कर्म च कुस्त इत्यणुरेव । नहि व्याप्तस्य गमनागमन श्रूयमाणे सम्भवत । सोऽय यहशग स परमात्मैव हि व्याप्तोऽभिधीयते । "जीव प्राणधारणे' इति धातुपाटात्, प्राणस्य च हृदयसयतया जीववपदेनैव हृदि स्थितत्वोक्तैरवस्थिति- वैशेप्यात् चन्दनवदालोकवच्च प्रकाशव्याप्तिरपि भापितव । “त यथा यथेश्वर प्रकुरते' (शाण्डिल्प०) इति श्रुतैस्तद्वगगा एवाशिनो जीवादशा पृथम् गच्छन्ति गन्धवदिति व्यतिरेकोऽपि व्याख्यात । नच प्रतिबिम्बवैचिन्ये कारणाभाव । तदधीन एव प्रतिविम्ब स्थाविद्याकर्मादिवचिश्याद् वैचित्य गच्छतीत्युपपत्ते ।। ।। ० ।। ११ ॥ १२ ॥ ० ।।१८ ।। ० ।। "पृथगुपदेशात्" (२ ३ २७) इत्यधिकरण तु "अन्यश्च जीवन " इति पूर्वमेव स्फुट व्याख्यातम् । अत्रापि तद्वशग इति कटाक्षयति ।। ० ॥ १३ ॥ ॥ "अशो नानाव्यपदेशादन्यथा चापि दाशक्तिवादित्वमधीयत एवे" (२ ३ ४२) इत्यधिकरणम् । तत्र प्रथमतो जीवस्वरूपनिर्णायकानि "आभास एवन" (२३ ४६) इत्यादीनि सूनाणि व्याख्याति -- "तदाभास" इति । तत्प्रतिबिम्ब- त्वाच्च नेश्वराभेदो जीवस्य । नच तावता "ब्रह्म दाशा" ( ) इत्यादि- विरोध । यतस्तादृशा अभेदव्यवहारास्तदशत्वमेव भेदगर्भमनुमोदन्ते । “पृथ- गुपदेशात्" (२ ३ ३७ ) इति स्फुटवचनात् । प्रतिबिम्वभूतान् दाशादीन् प्रति विम्बत्व हि नामक्य तत्र)विहितम्, स्वातन्त्र्याक्य' वा। तस्मात् तदपि भेद एव प्रमाणम् । नन्वनयो द इति धर्मस्यकत्व धमिद्वित्व पर्यनुयुक्ते । नोकधर्मेण धमित्व- मुभयोः साम्प्रतम् । तस्मादक्यमेव जीवेशयोरिति । मैवम् । तत्र होकवचनस्य समुदायार्यत्वाद् धर्मद्वयनव भेदिनानुदितौ । 'उपवीतिनादितिवत् । 1 पर्यनुयोग आक्षेप । 2 उपवीतमस्त्यनयोरिति हि विगृह्यते । नटेकेनवोपवीतेनोभावप्युपवीतिनी। जात्याख्यान हि तत् । 'जात्याख्यायामेकस्मिन् बहुवचनम् -" (१२ १ स्वातन्त्र्यादक्यम्"क २ "-वत् । व्यावहारिक "क -वत् । तत्र व्यावहारिक "ग ·८४ हि व्यावहारिक प्रातिभासिकश्चेति भेदद्वयमभिधीयते' नापरमिति चेत्, किमेतत् बाध्यम्, आहोस्विदबाध्यम? आये नासोनारित न भविष्यतीति ज्ञानगम्यत्वात् सनोदितभेदस्य प्रतिषेधो नाम दोष प्रसज्येत । नाय दोष पूर्वमतत्वादस्येति चेत, कि तस्य प्रतिषेधकम्? उत्तरसूनमिति चेत्, तस्यापि तदुत्तर तथेत्यनवस्था' विपर्ययो वा किं न स्यात् नहि यत्किश्चिद् विवेचक- मस्ति । पूर्वपक्षसूत्राणा सिद्धान्तसूत्र निषेधवामित्येव ब्रूम इति चेत्, तदप्यचार । नोकमपि सून 'समग्न' पूर्वमतानुवादपर ब्रह्मसूत्रध्वस्ति । किमुत बहूनि । ५८ ) इति पाणिनिसूत्रे वहुवचनमिति न वक्तव्यम् । द्वयोश्च वचन भवति । जात्याख्यायामैकवचन द्विवचनं च द्वयोर्बहूना च वचन भवतीत्येतावद् वक्तव्यम् । अत एव स्तनौ स्त्रीणामिति च युक्तम् । 1 अनवस्थेत्यव्यवस्था । सर्वसूत्राणामुत्तरोत्तर प्रतिपेधात् सर्वोऽपि सूत्रार्थ पूर्वमतम्, असूत्रित च यत्किञ्चित् सिद्धान्त इति महतीयमव्यवस्थाया काष्ठा । अथवा सर्वसूत्राणामेव प्रतिषेधे सिद्धान्तस्यानवस्थानमेव स्यादिति व्याख्येयम् । तत्त्वदीपिकाकृदप्याह - "नच विवेचकमनालोच्य पूर्वोत्तर- मतभेदकल्पना विपश्चिता चेतसि चमत्कारमाविष्करोति । नचातिसरम्भण पूर्वपक्षीकृतमप्रतिवचनेन निरसितु शक्यते । नचोत्सूत्र सिद्धान्तप्रतिपादन मिति वाच्यम् । असूत्रितस्यासिद्धान्तत्वात् । मूत्रेषु निरस्यपक्षोपन्यास उत्सूत्र चोप्रेक्षणीयस्तत्रतत्र सिद्धान्त सूत्रविरुद्ध इति न सज्जनसमाजे भ्राजते" (पृ० २५४) इति । "सूत्रेषु येषु सर्वेऽपि निर्णया समुदीरिता" इति च भाष्ये स्कान्दवचनम् ।' निर्णयायव यत् प्रोक्त ब्रह्मसूत्र तु विष्णुना। व्यासरूपेण तद् ग्राह्य तत्रोक्ता सर्वनिर्णया । तस्मात् सूत्रार्थमागृह्य कर्तव्य सर्वनिर्णय " इति चानुव्याख्याने भविष्यत्पर्ववचनम् । 2 "असदिति चेन्न-" (२१८) इत्यादाक्शत पूर्वमतानुवाददर्शनात् सममित्याह । तदेव विवियते यत्रक्वचिद् य कश्चित् पदविशेषैरिति । " १ -मभिधीयत" ख २ "आद्ये नास्तिनासीन्न भवि-" ग ३ “समग्रपूर्वमता - क ·८५ प्रत्येकमपि सिद्धान्तपरत्वात् । पूर्वमतानुवादस्तु याक्वचित् य कश्चित् पद- विशेषरेव सुकर । अतो नान सून सूनान्तर प्रतिषेधति । नच जीवेशयोरभेदः कुनापि सूनित । अत सूनितभेदस्य पूर्वमतत्वासम्भवाद् बाध्यत्वाङ्गीगारो न सजाघटीति । उक्तदोपप्रसङ्गात् । चरमे जीवादीशस्य, ईशाज्जीवस्येति भेदद्वय पारमाथिकमेव तेनाप्यङ्गीकृतमिति कि नश्छिन्नम्। अपिच, जीवजडप्रतियोगिफ ईशभेदः, ईशजडप्रतियोगिको जीवभेद , जीवेश- प्रतियोगिको जडभेद, पुनश्च जीवानामन्योन्यप्रतियोगिक, जडानाञ्च तादृश , एवं पञ्चविधो भेद "पृथक् -" इति सूत्रितोऽत्राप्यभिप्रेयते । “अन्यश्च जीवत" इति विस्पष्टोक्तरेवान पुनर्मुखतोऽनुक्ति । तत्रेशभेद 'वाचकोऽन्य- शब्दश्चतुर्विधसमुच्चयार्यश्चशब्द ।' कुतस्तहि सोऽय भेदो भाष्ये न पञ्चधा प्रपञ्चित इति चेत्, प्रपश्चित एव हि मुखतोऽर्थतो वा तनापि । तयाहि -"भिन्नोऽचिन्त्य " इतीशभेद। "भिन्न 1 जीवजडप्रतियोगिकस्येशभेदस्य वाचकाऽन्यशब्द । ननु अन्यश्च जीवत इति श्रूयतें श्रूयताम् । किं होनम्? ननु प्रतिजैव हीना । वा हि सा या पिलाहीयतजीवजडप्रतियोगिषस्येत्येपा । कथम्' जीवत इति जीव प्रतियोगिकस्यैवेशभेदस्य बोधात् । अवोधोऽयम् । यतश्चकारोऽपि श्रूयते जीवतश्च जडतश्चान्य इति । ननु चकारो गत । क्व भो ? चतुर्विध- भेदसमुच्चये । नहि गत एव । तत्रापि गत । अत्राप्यस्ति । नन्वय देहल्या दोपो निक्षिप्त । अन्यश्चेत्याह । तेन चतुर्विध भेद समुच्चिनोति । जोवतश्चेत्याह । तेन जड च समुच्चिनोति । सोऽय चवारम्य स्वभाव , यदय विचिन्वन् समुच्चिनोति ययमिह समुच्चिनुयामहमिति । 2 तथाहि भाष्यम् (२ ३ २८) - 'भिन्नोऽचिन्त्य परमो जीवसङ्घात् पूर्ण परो जीवसहो ह्यपूण । यतस्त्वसौ नित्यमुक्तो य च बन्धान्मोक्ष तत एवाभिवाञ्छेदिति सोपपतिककौशिव श्रुतेभिन एव जीव ' इति । १ "तत्र भेद २'माष्ये पञ्चधा न प्रप-' ३ -तीशभेद 1 "जीवसवा-"ग ग ·एव जोवः" इति जीवभेदः । "जीवसद्धात्" इति मियस्तद्भेदः । "वन्यात्" इति व्यधिकरणोक्तबन्धफजडभेदस्यादवगमः । बन्धकस्य लिङ्गशरीरस्य प्रतिचेतनं विद्यमानत्यानडानामन्योन्यभेदश्चात् सिद्धः । नहि पूर्वापरकालेषु मुच्यमानाना तदातदा भज्यमान लिङ्गशरीरमेकमेवेति समञ्जसम् । भाध्यायशास्त्रे तात्पर्यार्थी नेतावानस्तोति शङ्करम् । तदेकदेशसम्बद्धे प्रकरणे' श्रुतिमुखत एव भेदपञ्चकस्योपन्यस्तत्वात् । तस्मादत्यर्थविस्तरे भाष्याख्ये महाशस्ने प्रपञ्चितोऽयं भेदप्रपञ्च सत्य एव सम्मतः सन्ननापि संगृह्यत इत्यन- नच वद्यम् । जगद्भेदस्य सत्यत्वेऽपि धर्मत्वात् फलश्यामत्ववद् विनाशसिद्धया रक्तत्ववदभेदः कुतो न भविष्यतीति चेत्, भेदस्यैव क्रमुकत्यादिवद् यावदाश्रयभावित्वादविनाश- सिद्धेः । तयाऽप्याश्रयनाशे नाशः स्यादिति चेत्, सत्यमनित्याश्रयाणा मुकत्वा. दीनाम् । नित्याश्रयस्य भेदस्य ब्रह्मत्वादिवदविनाश एवेति नेष्टहानिः । ननु ब्रह्मव्यतिरिक्तस्योत्पत्तिलयोक्लेर्जीवजडभेदस्याऽश्रयनाशाद् ब्रह्मभेदस्य प्रतियोगिनाशादिति सर्वभेदविनाशाद् वाँकवस्त्ववशेषः रवयमेव सिद्धयतीति च मातिथि । जीवजडयोरपि यावद्ब्रह्मभावित्वेन नित्यत्वात् । तथाहि- अनाद्यनन्तकालीनं हि ब्रह्म सम्प्रतिपन्नम् । तद् सदा यस्मिन् काले तिष्ठति जीवोऽपि तदा सर्वदाऽप्याभासत एव । स्वयम्प्रकाशमानस्तिष्ठति नित्यस्वरूप इत्यर्थः । नच जीवनाशो यत्रक्वापि श्रुतः सूनितो वा । "अच्छेद्योऽयमदा- ह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च" (भगी० २.२४.) इति विपर्ययश्रवणात् । नित्यत्वेऽपि जीवस्य स्वदेहसंयोगवियोगात्ये जन्ममृतो युज्यते, श्रूयते च । । तत्त्वनिर्णयाख्ये। 2 तथाच सूत्रम् - "यावदात्मभावित्वाच्च न दोषस्तद्दर्शनात्" (२.३ २६.) इति । चतुर्दश चेदमधिकरणमेकमूत्रम् । “नित्य परो नित्यो जीवोऽनित्या- स्तस्य धातवोस्त उत्पद्यते च म्रियते च विमुच्यते च" इति च श्रुतिरेत- मर्थमुपस्थापयति । "जीवो नित्यो धातुरस्य त्वनित्य " इति च भारते । एतेन भाप्ये 'तदा गाभाम.' इत्यपि विग्रहण विवक्षित भवति ।

·जडप्रकृतेरपि नित्यत्वमवगम्यते । “सत्त्वाच्चावरस्य" (२१.१७.), "अपीती तद्वत्प्रसङ्गादसमञ्जसम्” (२ १.६), "नतु दृष्टान्तभावात्" (२.१.१०.) इत्यादिसूनश्रुतिस्मृतियुक्तिसामर्थ्या विकृतिसतिम्या स्थूलत्वसूक्ष्मत्वापत्ती एव जन्ममरण (शब्दिते'1) अतो न ब्रह्ममानावशेषः कदाचिच्छङ्कय । "नच माश प्रयात्येप नचासो भ्रान्तिकल्पित.” ( ) इति भेदपञ्चकस्य सुस्ययं (मेव हि स्थिरीक्रियते । ननु कथ तहि पूर्वमनानन्दादिस्प पश्चादानन्दरूपों भवति । स्वरूपधर्माणा यावदाश्रयभावित्वादिति? उच्यते । नहि पूर्वम-) विद्यमान सुखादिस्वरूप पश्चादुत्पद्यते । कि तहि यो जीवः पूर्वं यद्रूपाभास आसीत् सुखादिरूपो दु खादिरूपो मिश्रस्पो या स तु पश्चात् स्वसाधनपरिपाके तद्रूप एवाभिव्यज्यते । ययंव वाल्यै पुंरूप स्त्रीरूपो वा वर्तमान. सन् यौवनेऽपि तद्रूप एवाभिव्यज्यते तयव स्वमोक्षेऽपि सम्भवात् ॥०॥ अशाधिकरणशेष पर्यवसाययन् "प्रकाशादिवन्नेव पर."(२.३.४५.) इत्यादीनि सूत्राणि व्याख्याति - "हरिः सर्वरूपेप्यपि समः सदा" इति । 'हर्यशाना 1 तथाच पञ्चदशाधिकरणे द्विमूने मूत्रे- "पुस्त्वादिवत्वस्य सतोऽभिव्यक्ति- योगात्" (२ ३ ३०), "नित्योपलब्ध्यनुपलब्धिप्रमङ्गोऽन्यतरनियमो वाऽन्यथा" (२ ३ ३१.) इति । 2 अशाधिकरणे सप्तदशे तावदप्टौ सूत्राणि । तत्र "अशो नाना-" (२३ ४२), "मन्नवर्णात्" (२ ३ ४३), "अपि स्मयंते" (२ ३ ४४ ), "आभास एव च" इति चत्वारि सम्प्रति सगृह्य भाषितानि । अवशिष्टानी- दानी व्याख्याति । 3 तथाच मूत्रे - "अनुज्ञापरिहारो देहसम्बन्धाज्ज्योतिरादिवत्" (२३४७ ) इति, "असन्ततेश्चाव्यतिकर" (२३४८ ) इति च । ) आवृत्यन्तर्गतानि कोशेषु गलिततया लुप्तान्यक्षराणि । ) एतावान् भाग कोरी लुप्त । ३ - व्यज्यते तथव मोक्षेऽपि" -व्यज्यते तथैव स्वमोक्षेऽपि" ग ४ "पर्यवसाय प्रकाशादि-" क " ·६८ च सम, जीवाना तदधीनत्वात् तदनुमाह्यस्वादिक युक्तम्' । तदशोऽपि मत्स्यादि परो न जीवसम इति मन्तव्यम् । किन्तु मत्स्यादिरूपी हरिः कर्मादिपु मूलरूपे मूलरूपी च हरिमत्स्यादिषु सम इत्येव' चेदितव्यम् । तच्च साम्य नाम स्वातन्त्र्याचशेषगुणोनद्धनिर्दोषकरूपत्वेनैव स्थिति. । नतु सादृश्यमानम् । तथा सति से सम इत्येव वक्तव्यत्वात् । नच मत्स्यादिरूपेण द्वैधीभावकाले पुनरेकोभावकाले वा कदाचिदपि पारतन्ज्यादिवैशिष्टयेन विषमः शङ्कयोऽयमिति सदाकाल सम इत्युक्तम् । ययाच 'हरि सूर्य अक्षिमानिना भिलाशानामनुग्राह कोऽपि स्वमण्डलप्रकाशमानिपुर स्वरूपाशेषु सम एक एव, तयवोपपत्ते. ।। ॥०॥ १४ ॥ १५ ॥ ० ॥ १७ ॥०॥ पादार्थनिगमनार्थश्चाय सदाशब्द । यदेतत् पादोक्त जगतो जन्मादि, विष्णो- रनुत्पत्यादि, जीवस्येशाधीनकर्तृत्वादि, तयो पृयक्त्वादि चेति तत् तावत् फेचिदेव परास्यकालेषु तथा भवतु, न सर्वेष्विति मा भूच्छड्का। अतीतानागता- मन्तपरपरम्पराल्यकालेषु सर्वदाऽपि तथैव तद् भवति, नान्यथेत्यर्थः ॥०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाष्यस्य टीकाया विरमार्यदासकृतावानन्दमालाया द्वितीयाध्यायस्य तृतीय पाद 1 हरिरिति सूर्यस्यापि नाम भवति । तेन "ज्योतिरादिवत्" इति सूत्रखण्ड- व्याख्यानपरतया भाप्य सङ्गमयति हरि सूर्य इत्यादि । एतेन "प्रका- शादिवतंव पर (२३४५), "स्मरन्ति च" (२ ३ ४६ ) इति सूत्रे अपि गदिताभिप्राये । “भास्वान् विवस्वान हरि" इत्यभिधानम् । " १ -दिक घ क्तम्" ख घ २ "इति वेदि-"क ३ "प्रकाशाभिमानिपु" ग ४ "स एक एव" ग ५ "काले सर्व" क ख ५ ·॥ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ . ॐ॥ युक्तिसहिताभिः श्रुतिभिविरोधं श्रुतीनामपाकरोत्यस्मिन् पादे । "तया प्राणाः" (२.४.१.), "तत्प्राक् श्रुतेश्च" (२.४.४.), "तत्पूर्वकत्वाद् वाच." (२.४.५.), "श्रेष्ठश्च" (२.४.६.), "सञ्ज्ञामूर्तिक्लुप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात्" (२.४.२१.) इत्याधिकरणानि व्यास्यात्ति-"मुख्यप्राण- श्चेन्द्रियाणि देहश्चैव तदुद्भवाः" इति । मुख्यप्राणादय. सर्वेऽपि तत एव सर्वेश्वराद् विष्णोद्भविनो निर्णायन्ते । उद्भवश्रुतियुक्तीनामेव बहुत्त्वादिना बलवत्त्वान्मुख्यार्यतोपपत्तेः । अनादित्वधुतियुक्तीनामल्पत्वादिना दुर्बलत्वाद् गौणार्यत्वोपपत्तश्च । अत्र तावत् सर्वजन्तूनामिन्द्रियाणि मनोयाक्पूर्वाणि, तनियन्ता मुख्यप्राणश्च, तेषामेतर्भोगस्याऽयतनं देहश्चेत्येतेषां विष्णोरेवोद्भव इति युक्तम् । ये 1 "तथा प्राणा" इत्यादीनि त्रीणि मूत्राणि प्रथममधिकरणम् । "तत्प्राक् -" इत्यैक द्वितीयम् । “तत्पूर्वकत्वात् । ." इत्येक तृतीयम् । "श्रेष्ठश्च" इत्यादि पप्ठम् । द्वे च सूत्रे । “सज्ञाति-" इत्यादि द्वादशगेक सूत्रम् । भाप्ये इन्द्रियाणीति प्राथमिकानि श्रीण्याधिकरणानि, मुख्यप्राण इति पप्ठम्, देहायवेति मूर्तिक्लुप्त्या द्वादश च मुखतो व्याख्यातानीति तानि सूनाणि मुखत पर्यग्रहीत् । आदिपदेन च चतुर्यपञ्चमे, दशमंकादशे, त्रयोदश चाधिकरणान्युपसगृोरन् । 2 तथाहि सूत्रे- "गोण्यसम्भवात्" (२४२), "प्रतिज्ञानुपगेधाच्च" (२४३) इति । समस्त च तज्जमिति प्रतिज्ञानुपरोध स्फुटमेवोक्त । 3 तेषा जन्तूनाम् । एतैरिन्द्रिय । । १ "युक्तिमहितश्रुति - "ग.

·पुनरेनेपा विशेषा इप्यन्ते ते चात्र चशब्दाम्या सगृह्यन्ते । तदाहि-श्रोत्रादि'. प्राणानामिद विषय प्रति द्रवणादिन्द्रियत्वम्', ज्ञानेन्द्रियत्वेन सप्तत्वम्, तेषामेय कर्मेन्द्रियसाहित्येन द्वादशत्वम्, स्वस्पतोऽणुत्वम्, प्रकाशतो व्याप्तत्वम् गुणतो जीवाधीनत्वम्, मुख्यतो मुण्यप्राणाधीनत्वम्, परममुख्यतो विष्ण्वधीनत्व च', अय मुख्यप्राणस्य त्यनिन्द्रियत्वम्, तन्नियन्तत्वम्, त 1 तथाचकादशमधिकरण व्याख्यातम् । तत्र हि त्रीणि सूमाणि- इन्द्रियाणि तव्यपदेशादन्यत्र थेप्ठात्' (२४१८), "भेदश्रुते" (२४ १६), वलक्षण्याच्च" (२४२०) इति । तदेताह - मुख्यप्राणश्चेन्द्रि- याणि चेति । प्राणा इन्द्रियाणि मुख्यप्राणस्त्वनिन्द्रियमिति किलोक्त भवति । तथाहि भाप्ये पौत्रायणश्रुति - "अथेन्द्रियाणि प्राणा वा इन्द्रि- याणि प्राणा हीद द्रवन्ति" इति । "प्राणी मुख्यस्त्वनिन्द्रियम्' इति च । "द्रवता हीन्द्रियाणा च नियन्ता प्राण एकराट्" इति । 2 तथाच चतुर्थमधिकरण व्याख्यातम् । तत्र हि द्वे सूत्रे - "सप्त गतेविशेषित- त्वाच्च" (२४६ ) इति, "हस्तादयस्तु स्थिते तो नवम" (२७) इति च । "सप्तप्राणास्त्ववगते पञ्च प्राणाश्च कर्मण ।एव प्राणद्वादशकम्" इति भविष्यत्पर्वणि । तदेतदाह - इन्द्रियाणि चेति । ज्ञेय प्रति द्रवणाद् यानीन्द्रियाणि सप्त, तानि च, वार्य प्रति द्रवणाद् यानीन्द्रियाणि पञ्च, तानि चेति । 3 तथाच पञ्चममधिकरण व्याख्यातम् । तत्रहि सूत्रम् – “अणवश्च" (२.४८ ) इति । अणवश्च वितताश्च प्ररणा इति । तदेतदाह - इन्द्रियाणि चेति । अणुत्वेनाभिमतानीन्द्रियाणि प्रकाशतो व्याततानि चेति पक्षान्तरे चशब्द । “च पादपूरणे पक्षान्तरे हेतो" इत्यभिधानम् । 4 तथाच दशममधिकरण व्याख्यातम् ! तत्र हि त्रीणि सूत्राणि- "ज्योति- राद्यधिष्ठान तु तदामननात्" (२४१५), "प्राणवता शब्दात्" (०४ १६), "तस्य च नित्यत्वात्" (२४१७) इति । तदेतदाह - मुस्यप्राण- -ख १ "श्रोत्रादीनामिदम्" "श्रोत्रादीना प्राणाना-" ग घ ·अन्तरणुत्दम्', बहिर्महत्व घेत्यादय प्राणविशेषा प्रथमचकारसगृहोता । अथ मासादेहावयवस्य भौमत्यम्, लोहितादेराप्यत्वम्, मज्जादेस्तैजसत्वमित्यादयो' देहविशेषाश्चरमचकार सगृहोता ॥०॥१॥२॥ ३ ॥४॥५॥६॥ ॥०॥१०॥११॥ १२॥ १३ ॥०॥ "पश्नवृत्तिमंनोवद् व्यपदिश्यते" (२४१३), "अणुश्च" (२४ १४.) " रचेन्द्रियाणि इति । कारयिता मुख्यप्राण करणानि चेन्द्रियाणोति । तदेव चकार करणत्व समुच्चिनोति । जीव प्राण परम प्रति चेति तस्य विध्य च स्वयमेव समाहरति । अत्र 'तेपा नियामक प्राण " इति प्राण प्रति वरणत्वमेकादशाधिकरणे गतम् । अप्टमे च - "ईशो ह्यसौ मर्व स्येशितव्यश्च परस्य" इति । 1 रतेन "पञ्चवृत्तिर्मनोवद् व्यपदिश्यते" (२४ १३ ) इत्यष्टमम्, 'अणुरच" (२४१४ ) इति च नवम चाधिकरणमुपसगृहीतम् - मुख्यप्राणश्चेति । पश्चात्मा पि प्राणस्तदुद्भव इत्येकोऽर्थ । अणश्च महाश्च प्राण इति द्वितीय । अत्र टीकाया प्राणस्य पञ्चवृत्तित्व तु “इत्यादय प्राणविरोपा इत्यादिशब्दगृहीतम् । 2 एतेन त्रयोदश चरममधिकरण व्यास्यातम् । तत्र हि द्वे पूत्रे- "मासादि भौम यथाशब्दमितरयोश्च (२४२२), "वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वाद (२ ४ २३ ) इति । तदेतदाह - देहश्चेति । द्वादशमधिकरण देह इति व्याख्यातम् । त्रयोदशस्य चाधिकरणस्यार्थविशेषाश्चकार समुच्चिनो तीति । उक्तमेतत् पुरस्तात् – सोऽय चकारस्य स्वभाव , यदय विचिन्वन् समुच्चिनोति ययमिह समुच्चिनुयामहमिति । अथर्वव व्याख्येयम् - हेत्वर्थश्चकार । यतो देह अत एव भूतं सम्भूत इति । भूतरुपचितमेव हि देह प्रणिगदन्ति । अत एव शरीरादिपद विहाय देहपदमुपादत्त देहश्चैवेत्येव- वारोऽधिकरणार्थमवधारयति । 3 यद्यपि पूर्व चकारेण समुच्चिकाय । तथापि स्पष्टत्वाय पुनरत्वाचेष्ट अधिकरणे इत्याह -पञ्चेत्यादि । N १ "चनारेण सग- क ·६२ इत्यधिकरणे।"मुख्यग्राणवो सर्वम्” इति । प्राणगणाधिपति प्रधानवाहि मल्पप्राणो नाम । स तावत् प्राणापानादिनामद्भि स्वरूपं पञ्चधा वर्तमान- स्वात् तादृग्दासनियामकत्वाद् था पश्चवृत्ति प्रपश्चित ' । तम्य पशगमेवेद' सक्लमपि जगज्जातम् । स होदमन्तबंहिश्च स्थित्वा यत्ते॥०॥८॥९॥ "चक्षुरादिवत्तु तत्महशिष्ट्यादिभ्य” (२४११) इत्यधिकरणम्। "स विप्णोशगः सदा" इति । अन्यजगदीश्वरो मुख्यप्राणो विष्णोरेव वाग । नत्वन्यवशग स्ववशो वा । अवान्तरमुख्येश्वरत्वात् तयो । ससारेऽप्यवान्तरेश्व- रस्य मुक्तौ मुख्यश्वरत्वमपि सुलभमिति सन्देहापोहार्यम् "सदा विष्णोर्वशग" इत्युक्ति । मुक्तावपि स्वातन्त्र्याभावान मुख्येश्वरत्वमित्ययं । नहि स्वतन्त्र- युगल युक्त श्रुत दृष्ट वा भवति । नाप्यन्यस्य तदस्य सर्वथेत्युक्तम् ॥०॥ ॥७॥०॥ 1 तथाच श्रुति - "प्राणो वाव पञ्चवृत्ति प्राणोऽपानो व्यान उदान समान इति । तेभ्यो वा एतेभ्य पञ्च दामा प्रजायन्ते । प्राणाद् वाव प्राणोऽपा- नादपानो व्यानाद् व्यान उदानादुदान समानादेव समान" इति । 2 तथाच कौण्डिन्यश्रुति - "स वा एप प्राणोऽणुमहान् नामान्तर्वाऽणुर्वहि- महान् प्राणो वा ईशितव्येश ईशो ह्यसौ सर्वस्येशितव्यश्च परस्य" इति । 3 अधिकरण सप्तम द्विसूत्रम् । तथाच द्वितीय मूत्रम् - "अकरणत्वाच्च न दोपस्तथाहि दर्शयति' (२४ १२) इति । तदेतदाह - "अन्यजगदीश्वरो मुख्यप्राण" इति । 4 तयाहि भाष्ये -- “सर्वकर्ताऽपि सन् प्राण परमाधारत स्थित । कथ- मेवान्यथा म स्याद् यतो नैवेश्वरद्वयम् । अवान्तरेश्वरत्वेन तस्येश्वरवचो भवेत् । अतो मध्यमतामाहुस्तस्य वेदेषु वैदिन । अनन्येश्वरता तस्य तदन्येश्वरवर्जनम्' इत्यादि । द्वादशाधिकरणे प्रपञ्चितोऽपि विरिञ्चोऽत्र मुख्यप्राणपदेनव गृहीत । तदाह तत्त्वदीपिकाकृत् - "स्वयमेवाय भगवान् प्राणात्वादूवं चतुर्मुखपदमधिष्ठास्यतीति ज्ञापयन् प्राणस्वरूपनिरूपणा- वसरे चतुर्मुख प्रसञ्जयति' इति । १ "वशमेवेदम्" क ग ·६३ 7 पादार्थेन सहैवाध्यायार्थमपि निगमयति-"सर्वदोपोज्झितस्तस्मा भगवान् पुरुषोत्तमः।उक्ता गुणाश्चाविरद्धास्तस्य वेदेन ' सर्वथा"इति ।अस्मिन् पादे तावत् सर्वोत्पादकत्वात् सर्वस्य तदधीनत्वाच्च भगवान् विष्णुरेव सर्वेश्वर इति हर्यादुक्तम् । तत्रोक्तयुक्तिप्रवाहात् सर्वेश्वरत्वरोधकं सर्वैरपि दोष. स उज्झित.। तस्य सर्वेश्वरत्वसिद्धये "स्माभिरुता सार्वजयादिगुणाश्च वैदेन न विरद्धा । तस्य वेदस्य सर्वप्रकारयुक्तिसाहित्ये केवलत्वेऽपि । कुत तादृग्वेदस्यानन्तयुक्तिसहितानन्तश्रुतिविरोधात् । नच तस्याप्यप्रामाण्यम् । एतदविरुद्धार्यसम्भवनियमात् । अत एव गतिसामान्यमवष्टम्य "सर्वथा" इति दृढमेव निगमयाञ्चके । स सर्वेश्वरो विष्णुभंगवानध्यायोपन्यस्तप्रमाणसामर्थ्यात् सर्वकर्तृत्वविरोधिभि सर्वदोषरज्झित । अज्ञानपारतन्न्यादिभिर्ग भावजन्मादिभिरशनायापिपा- सादिभी रागद्वेषादिभिगरिष्ठलंधिष्ठा सवैरपि दोषरज्झित. । ये चास्य विष्णोरनन्तवेदपदसमुदायेन योगवृत्तितः प्रतिपादितानन्तगुणाश्चतुर्थोऽप्य- विरुद्धा. । तथाहि - स्मृत्यादियुक्तिभि , सावयादिसमय , वियदादिकेवल- श्रुतिभि , प्राणादिसयुक्तिश्रुतिभिरित्यभि. प्रत्येकमपि चतुविविरोधिप्रमाण- ७ 4 1 इयमिह प्रक्रिया- युक्तिस्तावत् युक्तिभियोक्तसमय श्रुतिभियोक्तश्रुति- भिश्चेति चतुर्विधेन विरोधेन विरोधिनी भवति । एवमितरे अयोऽपि । एवं प्रत्येक च चतुर्विधमिति पोडशप्रकारमिद विरोधिप्रमाणमुदितम् । १ "वेदेषु" क ख २ "सर्वोत्तमत्वात्" ख ३ "सर्वस्य च तद- क 6 "इत्यर्था-"क ख ५ "सिद्धय येऽस्मा-" क ६ ध्यम् । तदा-"क "- रुज्झित । तथाहि- अज्ञान- ग १ ७ " घ ·रविरद्धा. । कयमेतदिति चेत्, घोडशप्रकारमपीदं किश्चित् सदोषं किञ्चि- निर्दोषमिति' द्विविधम् । तत्र सदोषस्य भगवद्गुणनिषेधकर्मण्याक्तिः । निर्दोषस्यानारम्भ एव' । तस्मादुभयथाऽप्यविरुद्धा एव । चशब्दानिर्दोषत्वं च हरेरविरुद्धम् । “गुणा श्रुता" (सौपर्ण०) इत्यादिश्रुते. ।। ० ॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमायंदामकृतावानन्दमालाया द्वितीयोऽध्याय १ गतिसामान्येन भगवत्येवोभयममन्वयात् । तदेतदुक्त भाप्ये सर्वथेति । तेन विरोधिप्रमाणानामेक्पदेन गतिरुक्ता भवति । ३ " - मिति । तत्र" क ·१५ ॥ तृतीयाध्यायः॥ ॐ॥ मोक्षसाधन विधीयतेऽस्मिन्नध्याये । वस्तुनिर्णयस्य पुरस्तात कृतत्वात् । तच्च साधन ज्ञानमेव प्रधानमिति वदन्, तन्मूलसाधन वैराग्य प्रतिपादपत्यस्मिन् पादे । तत्प्रतिपादन च कदिर्मोक्षव्यतिरिक्तनानाफलत्वप्रटनेन तन्निन्दनपूर्वक भवति । । "तदन्तरप्रतिपत्तो रहति सम्परिष्वक्त प्रश्ननिरूपणाभ्याम्" (३११), "ययतमनेव च" (३१६), "तत्स्वाभाव्यापतिरुपपत्ते" (३ १२३), "नातिचिरेण विशेषात्" (३१२४), "अन्याधिष्ठित पूववभिलापात्" (३ १२५), "रेत सिग्योगोऽय" (३१२७), "योने भरीरम २८) इत्यधिकरणानि ध्याख्याति -"शुमेन कर्मणा स्वर्गम्" इति। योऽयमिष्टापूर्त धरिष्ठ मन्यमानस्तदनुष्ठाता प्रमूढ स तावत् तेन शुभेन कर्मणा विष्णोरोप- प्रसादसाहित्यात् स्वप्नसुखकल्प स्वर्गसुख याति । तद्भुक्त्यवसाने तत पुन- 1 "तदन्तर-' इत्याचप्टी सूत्राण्येवमधिकरण भाप्यरीत्या । अष्टावपि सूत्राणि प्रत्यक्मप्टावधिकरणानि न्यायमालाविवरणयो रीत्या । तथा- चानुव्याख्यान्यायविवरणयोरेव पक्ष । भाप्यसग्रहभाप्ययोश्चापर इति । टीकान्तराणि तु न्यायविवरणावलम्बानि । आनन्दमाला तु हृषीकेश- तीर्यादिसम्मत भाप्यपक्षमेवानुसरति । "यथेतम इत्यादि चत्वारि सूत्राणि (६-१२) द्वितीयमधिकरणम्। 'तत्स्वाभाव्यापत्ति -" इत्येक सूत्र (२३) सप्तममधिकरणम् । 'नाति चिरेण -' (२४) इत्यप्टमम् । “अन्याधिप्टिते.' इत्यादि द्वे सूत्रे (२५-२६) नवमम् । 'रेतस्सिम्योगोऽथ' (२७) इति दशमम् । 'योने -" (२८) इति च चरममेकादशमधिकरणम् । इतीयमधिकरण- परिपाटी। " १ "इत्येतानि -क ख ·- रुदोषमिवाध पात च। तद् वक्ष्यमाणचशब्दाद् बोद्धव्यम् । अनाय विशेष 'धूमाद्यभ्राकाशमार्गेण चन्द्रलोक गच्छति । तत' आकाशवायुधूमानमेघवर्ष- - १ "कृतात्ययेऽनुशयवान् दृष्टस्मृतिभ्याम (३१८) इति सूत्रम् । 'तत शेपेणेम लोकमायाति पुन कर्म कुरुते पुनर्गच्छत्ति पुनरागच्छति" इति थुतिर्भाष्ये । अत्र गमनागमने भूतं सहेति ज्ञायते । भूतमोक्षे गतस्याऽगम नासम्भवात् । २ "धूमादभ्रमभ्रादाकाशमाकाशाच्चन्द्रलोक्म् इति कापायणश्रुति धूमा भ्राकाशचन्द्रलोकाना क्रमेण प्राप्तिमाह । य इमे ग्राम इप्टापूर्ते दत्तमित्यु- पासते ते धूममभिसम्भवन्ति घूमाद् रात्रि रात्रेरपरपक्षमपरपक्षाद् यान् पड् दक्षिणति मासास्तान् (नेते मवत्सरमभिप्राप्नुवन्ति) मासेम्य पितृलोक पितृलोकादाकाशमाकाशाच्चन्द्रमसमेप सोमो राजा तद् देवाना- मन्न त देवा भक्षयन्ति तस्मिन् यावत्सम्पातमुपित्वाऽथतमेवाध्यान पुन- निवर्तन्ते" इति च्छन्दोगाना श्रुतिरन्यानेव लोकान् मध्ये गम्यानाह । तदेतदुभयसङ्गमनाय घूमाद्यभ्राकाशमार्गेणेत्यादिपदभुपादत्त टीकायाम् । तेन ज्ञायते च्छन्दोगोपनिषद्यभ्र निवेशनीयम् । कापायगाना च श्रुतौ रान्यादीनि पितृलोकान्तानि । तेन श्रुती अविरोधिन्यौ भवत । ननु क्व प्रवेशनीयम्' किं धृमादभ्र गच्छति' किंवा धूमाद् रात्रि गच्छति' एव तु भवति -धूमादीति टीकास्वारस्यात् धूमस्याभ्रस्य च मध्ये कानिचित् सन्ति स्थानानि गम्यानीति । तानि च रात्र्यादीन्येव स्यु । श्रुतिस्वारस्यात्। ततश्च धूमाद् रानिकृष्णपक्षादिद्वाराऽभ्र गच्छति । अभ्रादाकाशम् । आकाशाच्च चन्द्रलोकमिति । आगमनमार्गे तु च्छन्दोगाना कापायणाना चकरूप एव पाठ 1 तथाहि - "यथेतमाऽऽवाशमाकाशाद् वायु वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वाऽभ्र भवत्यभ्र भूत्वा मेघो भवति मेघो भूत्वा प्रवर्पति" इति । आ आकाश यर्थत गत तथवाऽगच्छति । तत पर तु मार्गान्तरेणेति । ननु व्याति क्यश्चित् पहियत घूमाद् रानिमिति धूमादभ्रमिति । पुनरक्तिस्तु क्य परिहरिप्यते अभ्र भवति मेधो भवतीति? क्व भो पुनरक्ति । १ "तत्र" क ·६७ मार्गेणेम लोकमागच्छति । नच तत्र कमिणो घूमादिस्वारूप्यापत्तिः । नापि तत्पदप्राप्तिः । किन्तु तत्स्वाभाव्यापत्तिरेव' । तस्यवोपपत्ते. । 'नचाऽगमनं मन्वन्तरान्तराले क्वचिदिति मन्तव्यम् । वत्सरात्पूर्वमेवेति नियमात् । 'नच अन्योऽभ्रमानी । अन्यश्च लोक । अन्यच्चाभ्रम् । अन्य एव मेघमानी । अन्य एव च लोक । अन्य एव च मेघ । अभ्र कुत? अपा भरणाद् वाऽभ्रम् । भ्रमणाद् वाऽनम् । अभ्र गो। यदपो हि बिभ्रदवपद् भ्रमति न भ्राजते च । मेघ कुत ? वृष्टया सिञ्चन् हि मेघ । मिह सेचने । नन्वभ्र मेघ इति सह पठन्ति पठन्ति, ये पर्वत गिरिं च सह पठन्ति, वापी कूप च । तदेतदाह -- आकाशवायुधूमाभ्रमेघवर्षमागणेति । इति प्रथमद्वितीये अधि- करणे व्याख्याते । 1 समानदेशत्वादितत्सादृश्यापत्तिरित्यर्थ । “तस्य धूमादे स्वभावसदृश स्वभावो यस्य स तत्स्वभाव । गजमुख इतिवत्" इति तत्वदीपिका । "नह्यन्यस्यान्यथाभावो नच तत्पदमिप्यते । विद्यागम्य पद यस्मान तत् प्राप्य हि कर्मणा" इत्युपपत्तिर्गारुडे । सप्तममधिकरण व्याख्यातम् । 2 अप्टम व्याख्याति-नचागमनमिति । 3 "स्वर्गाल्लोकादवाक् प्राप्तो वत्सरात् पूर्वमेव तु । मातु शरीरमाप्नोति पर्यटन् यत्रतत्र च" इति नारदीयवचन भाष्ये । 4 इदानी नवम व्याख्याति-नचेत्यादि । “त इह वीयिवा ओपधिवनस्पतय- स्तिलमापा इति जायन्ते" इति स्थावरजातिहेतुत्वादन्ततो दुखफलत्व यज्ञादेरिति पूर्वमतम् । "सोऽवाग्गत स्थावरान् प्रविशत्यमोगेनव" इति श्रुतेर्जायन्त इति तत्समानस्थानत्वमेवोच्यते न तत्त्वमिति सिद्धान्तसार । । १ "स्वाभाव्यापत्ति"(?) ग २ “मन्वन्तरात् पूर्व-" क ·तस्य श्रीह्यादिपु दु खानुभव । प्रवेशमारवचनात् । 'रेतोरक्तसयोगा. च्छरोरी भूत्वा तत एव हि भोगान् भुक्ते । एव हीश्वरवलुप्तिरिति ॥०॥ ॥१॥२॥०॥७॥८॥६॥१०॥११॥०॥ "अनिष्टादिकारिणामपि च श्रुतम्" (३११३) इति सूत्रम् । “निरयं च विकर्मणा" इति । यश्च पुविहितमकुर्वन् निषिद्ध वा कुर्वन् मूर्ख स तु काम- क्रोधादिनाऽचरितेन विपरीतकर्मणा भगवद्वमुख्याद् रौरवादिनामक निरय याति, चशब्दात् कश्चित् तत पुनरुत्थाने तिर्यक्त्व च । अथवा कचिनिरय- शब्दित तिर्ययत्वमेव याति' । चशब्दात् पुनर्मानुष्य च । अय जीव शुभेन । अथ दशमैकादशे सहद निराह - रेतोरक्तेत्यादि । तथाच श्रुति -'ततो वै खलु दुनिष्प्रपतन योयो ह्यन्नमत्ति यो वा रेत सिञ्चति तद्भूय एव भवति ' इति । "दिव स्थास्नून् गच्छति स्थास्नुभ्य पितर पितुर्मातर मातु शरीरेण जायते' इति च । 'ततो रेत सिचमेवानुप्रविशत्यथ मातरमथ प्रसूयते" इति च । तदेतत सर्व समुचित चकारसमुच्चित चकार भाष्यकार शुभेन कर्मणा स्वर्ग चति । 2 सम्प्रति तृतीयमधिकरण चतुस्सूनमुपस्थापयति -अनिप्टेत्यादिना । 3 तथाहि श्रुति – 'तद् य इह् रमणीयचरणा अभ्यशो ह यत् ते रमणीया योनिमापद्येरन् ब्राह्मणयोनि वा क्षत्रिययोनि वा वैश्ययोनि वाऽथ य इह कपूयचरणा अभ्याशो ह यत ते कपूया योनिमापखेरन् श्वयोनि वा मूकर- योनि वा चण्डालयोनि वा इति । तदेतत् तिर्यक्त्वमपि निरय एव । निरय कुत? अयानिर्गतो हि निरय । नीचरयन वा । अयस्य निषेधो वा यत्र । सर्व समान नीचासु च योनिपु । १ 'ततो भोगान्" ग २ "विवर्मणा ग ·- कर्मणा स्वर्ग याति, विक्मणा निरयम्, चशब्दात् पुनरिम' लोर चेति हि तदुभयत पुनरावर्तन चशब्दो वक्ति । अनावृत्तियोग्यस्य तमसो मुक्तेश्च पृयगेव वक्ष्यमाणत्वात् ॥०॥ - "सयमने त्वनुभूयेतरेपामारोहावरोहौ तद्गतिदर्शनात्" (३ १ १४.) इति सूत्रम्। "मिथ्यानानेन च तमः" इति । सयमनमनुभूय केषाञ्चित् तत आरोह- वाचिन एतत्सूनावयवस्य व्याख्यान "निरय च" इति वाक्येन कृतम् । तस्मा- दवरोहवाचिन एवेद व्याख्यानम् । अयमर्थ - य एतद् वस्तुतत्त्व समस्तमपि विपरीत जानाति, नहि किश्चिदपि यथातथ वेत्ति, सर्वथाऽप्यत 'द्योग्यत्वात्, तद् यथा- अग्रह्म वहात्वेन, अन्यदनन्यत्वेन, २ सत्य मिथ्यात्देन, मानममानत्वेन, विपरीत विपर्ययण, सरूप सावयव सगुण सक्रिय सविशेष चातद्वत्त्वेनेत्यादि सोश्य मायी रुवेदद्वेष्टा तदवमन्ता च सन्ततमिति भगवतोऽत्यन्तमप्रिय । अत एव सोऽन्यथाज्ञानी तेनान्यथाज्ञानेनान्वन्तमोनामक नित्यनिरय च याति । 'कुम्भीपाक्नामकादनित्यनिरयाच्चावरु।ति शेष । चशब्दोऽवधारणे। 1 तथावेद वैराग्यबीजमुदित श्रुतावपि - "अर्थतयो पथोनं कतरेण च न तानीमानि क्षुद्रमिश्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भवन्ति जायस्व म्रियस्वे त्येतत् तृतीय स्थान तेनासौ लोको न सम्पूयते तस्माज्जुगुप्सेत ' इति । 2 तदेतदधिकरणे द्वितीय सूत्रमाह-सयमन इत्यादि । 3 "रौरवोऽय महाश्चैव वह्निवतरणी तथा ।कुम्भीपाक इति प्रोक्तान्यनित्य गरवाणि तु । तामिस्रश्चान्धतामिस्रो द्वो नित्यो सम्प्रवीतितौ । इति सप्त प्रधानानि बलीयस्तूत्तरोत्तरम् इति भारतवचन भाप्ये । अपि सप्त ((३ ११६ ) इति च सूत्रम् । १ "सर्वथाउतद्यो-'क २ दरमखेत, क. स. ग. ।

·१०० नच कदाचित् ततः पुनत्तिष्ठते । नाप्यन' कश्चित् सुखलेशः, दुःखस्यापि न पुनहाँसो विद्यते, यथाक्लुप्तपरिपूतिरेवेत्यादयोऽपि२ विशेपाश्चकारोप- लक्षिताः । विस्पष्टमेव श्रुतिस्मृत्युपदिष्टत्वात् । 'नच तमापि प्रवर्तपितु. विष्णोर्दुःखस्पृष्टिः शङ्कया । “सर्वदोषोज्झितः" इत्यादिना दत्तोत्तरत्वात् ॥ ॥०॥३॥४॥०॥६॥०॥ "विद्याकमणोरिति तु प्रकृतत्वात्" (३.१.१८.) इत्यधिकरणे तात्पर्यतो 1 एतेन “स्मरन्ति च" (३ ११५) इत्यपि व्याख्यातम् । तथाहि स्मरन्ति- "महातमसि मग्नाना न तेपामुत्थिति. क्वचित्" इति , "सुखस्यानन्तर दुख दु खस्यानन्तर सुखम् । इति मर्वत्र नियम. पञ्चवप्टे तु तत् सदा" इत्यादि । "ततोऽवरह्य तमसि प्रपतन्ति नवंत उत्तिप्टन्तेऽपि कहिचित्" इति च श्रुति । एतेनैव चकारेण तमसि सुखलेशवैधुर्यकेवलक्लेशप्राचुर्यसूचक पप्ठमप्यधि- करण व्याख्यातम् । तथाहि तत्र मूत्राणि- “न तृतीये तथोपलब्धे." (३.१ १६), "स्मर्यतेऽपिञ्च लोके" (३.१२०), "दर्शनाच्च" (३.१.२१.), "तृतीये शब्दावरोध सशोकजस्य" (३.१ २२.) इति । "न तम. सुखानुवृत्त केवल ह्येवात्र दु ख भवति" इति श्रुतिः । “नानो तममि मग्नाना मुखलेशोऽपि कश्चन" इति च स्मृति । "अत्यन्तदु ख- सल्लीनान् निश्शेपमुखर्जितान् । नित्यमेव तथाभूतान्" इति च पाने । 2 इदानी "तत्रापि च तद्वयापारादविरोध." (४.१ १७.) इति चतुर्थमधि- करण पूर्वभाष्येणैव व्याकृतप्रायमित्याह - नचेत्यादि । "नासो दु.ख- भुगीश्वर. प्रभुत्वात्" इति पौत्रायणश्रुतेः, "नासो नीचोच्चता याति पश्यत्येव प्रभुत्वत." इति भागवततन्त्राच्चायमर्थोऽवसीयते । 3 नहि महान्त. पूर्व पठित्वा उत्तर स्मरन्ति । किन्तूत्तर स्मरन्त एव पूर्व १ "नाम"ग २ -दयो विशेपा-"क ·विवक्षितमयं वदन् "विद्येव तु निर्धारणात्" (३ ३ ४८) इत्युपरि पठिष्य- माणमप्यधिकरणमिहैव व्याख्याति-"नानेनैव परं पदं याति" इति । अथ य एतद् वस्तुतत्त्व समस्त सम्यगेव जानाति च वदति च, नच किश्चिदन्यया व्यवहरति', सम्यग्ज्ञानयोग्यत्वात्, तद् यथा - स्वतन्त्र स्वतन्त्रत्वेन, परतन्त्र परतन्नत्वेनेत्यादि यथाविषयमेव स तु सम्यग्ज्ञानी तेन सम्यग्ज्ञानेनव भगवत्प्रसाद- सम्पदा देहोत्क्रान्त्यनन्तर ययाप्रथितेन पया गत्वा पर पद वैकुण्ठादिनामक विशिष्टस्थान प्राप्नोति । तच्च ज्ञान नारायणपरायणपरविद्याख्यसच्छास्नाविरतावृत्तिजन्य तद्भक्त्यादि- गुणवृहित तदापरोक्ष्येण च युतमभिप्रेयते । “दर्शनाच्च" (३ ३ ४६ ) इति पृथपसूत्रात् । यथाप्रथितश्च पन्था अचिरादिरिहैव वक्ष्यमाण । तच्च स्थान पयायोग्यपरिपूर्ण सान्द्रानन्दफभोजनायतनम् । नच कदाचित् तत पुनरावर्तते । असौ मोक्षी वैकुण्ठादिगत पर पद विष्णोरेव स्वरूप सम्पद्यत इति वा तदर्थ । एक्शब्द कर्मादेर्मोक्षसाधनत्व निवारयति ॥०॥५॥०॥ पादाय निगमयति - "तस्माद् विरक्तः सन् ज्ञानमेव समाश्रयेत्” इति । कर्मादिकमुक्तप्रकारेण मुक्तिव्यतिरिक्तस्यैव साधनमिति यत् तस्मान्मुमुक्षु पठन्तीत्युक्तम। तत स्मारयनैव पञ्चममधिकरणमवतारयति -विद्येत्यादि । 'विधव- इत्यादि तृतीयस्य तृतीये याविंशाधिकरणे प्रथम सूनम् । 'दर्शनाच्च' इति द्वितीयम् । श्रुत्यादिबलीयस्त्वाच्च न बाघ (३ ३५०) इति तृतीयम् । तदेता निसूनीमनत्यभाष्येणाऽमञ्जयति । 1 'दृष्टवैव त मुच्यते नापरण' इति सावधारणश्रुतिदर्शनाच्च इति तदर्थात् । तदेव बलीयस्त्वमुत्तरसूत्रेण 'श्रुत्यादि-' इत्याद्याह हि । १ व्यवहरति । तद् यथा क २ युक्तमभि--" ग ३ -पूर्णान दमान्द्रभोजना- ·१०२ सन् तत्सापनभूत सम्यग्ज्ञानमेव समाश्रयेत् । तच्चापरोक्षविषयं हि विवक्षितम् । वेदगम्यस्य विष्णोरापरोक्ष्य चोपास्तिजन्यम् । सा च भवरयायत्ता । भक्तिरपि वराग्यजन्या । तस्मात् तदर्यतया वैराग्यं प्रथमत आपादनीयम् । एवं ज्ञानस्य "मूलसाधनत्वादेवास्य "विरक्त सन्" इत्युक्तिः ॥ ॥ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्ममूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया वित्रमार्यदासमतावानन्दमालाया तृतीयाध्यायस्य प्रथम पाद १ "- गम्यम्" के २ "मुख्यसाधन- - ·॥ तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।। ॐ॥ संसारविरक्तस्य मुमुक्षोभंगवद्भक्तिरस्मिन् पाद उच्यते । तदर्थमिह तन्महिमोक्तिः। "सन्ध्ये सृष्टिराह हि" (३.२.१.), "पराभिध्यानातु तिरोहित ततो ह्यस्य सन्धविपर्पयो" (३.२.५.), "देहयोगाद् वासोऽपि" (३.२.६.), "तदभावो नाडीपु तन्धुतरात्मनि ह" (३.२.७.), "अतः प्रबोधोऽस्मात्" (३.२.८.), "स एव च कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्य." (३.२.६.), "मुग्धे सम्पत्तिः परि- पोपात्" (३.२.१०.), "अत एव चोपमा सूर्यकादिवत्" (३.२.१८.), "स्थान- विशेषात् प्रकाशादिवत्" (३.२.३५.), "प्रकृततावत्त्व हि प्रतिपेयति ततो ययोति च भूयः" (३.२.२२.), "फलमत उपपत्तेः" (३.२.३६.) इत्येतानि' ." इत्येव पञ्चमम् । 1 "सन्ध्ये -" इत्यादि चत्वारि मूत्राणि प्रथममधिकरणम् । "पराभि- ध्यानात् " इत्येव द्वितीयम् । "देहयोगात् - " इति तृतीयम् । “तदभाव -" इत्येर चतुर्थम् । “अत - "म एव च-" इत्याद्येक पप्ठम् । "मुग्ये. 'इत्येक मप्तमम् । “अत एव च-" इत्याद्येव दामम् । “स्थानविपान्-" इत्यादि द्वे सूत्र पञ्चदशम् । "प्रकृतताव- त्वम् - " इत्येक द्वादशम् । “फलमत -" इत्यादि चत्वार्यप्टादश- मित्यधिकरणविवेर । दगमे पञ्चदशे चोभयत्रापि प्रतिविम्वविचारात सूपरममतिहाय दरामानन्तर द्वादयात् पूर्व पञ्चदशस्याधिकरणस्य पाठ । " ग १ "-वत् । प्रकृतता २ "इत्यादीनि" ·१०४ व्याख्याति - "सर्वावस्थाप्रेरकश्च" इति । 'सर्वजीवरनुभूयमानाना स्वप्न- जाग्रत्सुषुप्तिमोहावस्याना सर्वासामपि तेजसविश्वप्राजनामको भगवानेक एव प्रेरक ' । तत्र तंजसप्राजावेवर च मोहा वस्थाप्रवर्तको । मोहस्यापि स्वप्न- सुपुप्त्यो. "समुच्चयरूपत्वात् । चशब्दात् स एव तासा निवर्तकश्च । समस्त- प्रवृत्तिनिवृत्त्योस्तदिच्छाधीनत्वात्। । 'एव ससारावस्थाप्रवर्तकस्विरूपो भगवान्; अथ वासुदेवाख्यस्तुरीयस्पस्तनिवर्तको मोक्षावस्याप्रवर्तकश्च । - । 1 सर्वेपा सर्वामा चावस्थानामिति व्यधिकरण समानाधिकरण च विग्रह- मभिप्रेत्य सर्वजीवरित्याद्युक्तम् । स्वप्नेति प्रथमाधिकरणम् । 'मन्ध्य स्वप्न" इति भाप्यात् । “सन्ध्य तृतीय स्वप्नम्थानम्" इति श्रुतिश्च । जाग्रदिति तृतीयमधिकरण व्याख्या- तम् । “देहयोगाद् वास जाग्रदपि तत एव' इति भाप्यम् । सुषुप्तीति चतुर्थम् । “जाग्रत्स्वप्नाभाव सुप्ति" इति भाप्यम् । सर्वजीवरनुभूय. मानानामिति एव एवेति च पप्टम् । "देशवालविशेपेपि स्वप्नादीना स एव हि । तिरस्कर्ता च कर्ता च न सण्डेश म राजवत्" इति श्रुते । मोहेति सप्तमम् । वं रूपरय प्रेरयति? आह - तैजसेति । अधिकरणनमेण तेजस प्रथमगृहीत । ननु चतस्रोऽवस्था । त्रीणि च रूपाणि । मुग्धस्य का गति ? आह-तत्रत्यादि । बाह्यविषयान् प्रकर्पण न ज्ञापयन् प्राज्ञ , स्वप्नवच्च दुखमात्र प्रतिस्मारयन् तैजसश्च मुग्ध नियुक्त । कण्ठानिगम हृदयस्य चाप्राप्तिर्दु खबीजम् । चशब्दादित्यादि द्वितीयपञ्चमाधिकरणे व्याख्याते । 2 एवमित्यादि विशिप्य द्वितीयाधिकरणव्याख्यानम् । “बन्धमोक्षप्रदत्वात्' इति भाप्यम् । 'स्वप्नादिबुद्धिकर्ता च तिरस्कर्ता स एव च । तदिच्छया यतो ह्यस्य वन्धमोक्षौ प्रतिष्ठितौ" इति हि पौराणा पठन्ति । १ 'प्रवर्तक 'घ २ "-वेव मोहा-"ख ग ३ 'मोहप्रवर्तको' क - वेव मोहनवर्तकौ' घ ४ "समुदाय ५ ' -वृत्त्योस्तदधीनत्वात् क 44 ग ·१०५ नचंतामन्य.' स एव वा कश्चिग्निवर्तयति । नित्यस्थितेरेव तदिष्टत्वात् । नच काश्चिदप्ययस्थामन्यः प्रवर्तयेन्निवर्तयेद् वा । स्वयमेव तद्वशत्वात् । एव सर्वावस्यासु तदधीनत्वादेव तदाभासो जीवः सूर्यकाद्युपम उच्यते । न पुनर्जडत्वादिना । 'सर्वस्य च जगतः सृष्टिस्थितिसंहाराद्यवस्थाश्च सर्वाः रा एव प्रेरयति । 'वर्मादीनाच साधनावस्थामा साम्यावस्याया चेश्वर एव प्रेरक । चशब्दान्मोक्षकाले निवर्तकश्च । तस्यैव तदुपपत्तेः ॥०॥ १-७ ॥ ० ॥ ॥१०॥०॥ १२॥०॥१५॥०॥१८॥०॥ s"न स्थानतोऽपि परस्योभयलिङ्ग सर्वन हिं" (३.२.११.), "अल्पवदेव हि तत्प्रधानत्वात्" (३.२ १४.), "तदव्यक्तमाह हि" (३.२.२३.), "उभय- 1 अन्य कश्चित् स एव वा । 2 तदेनेन विवृत भवति दराममधिकरणम् । तथाच भाप्यार्थ – सर्वावस्था- प्रेरकश्च मर्वावस्थाप्रेरको यस्मादत एव तदधीनो जीव सूर्यकाधुपम इति । प्रतिबिम्वत्वादेव प्रकाशादिवत् स्थानविशेपाद् आनन्दविशेप इत्येत- दपि चकारेण समुच्चीयत इत्युपस्वर्तव्यम् । तेन पञ्चदशमप्यपिकरण- मुपसञ्जग्राहैव भाप्यकृदिति भवति । 3 सर्वस्यैत्यादि द्वादशाधिकरणार्य । “सृप्टि च पालन चैव सहार नियम तथा । एक एव करोतीग सर्वस्य जगतो हरि " इति हि पठन्ति । 4 कर्मादीनामित्यप्टादशाधिकरणार्य । "स्वतन्त्र ईश एवैकस्तद्वश कर्म सर्वदा' इति च श्रुति । सर्वदेत्येतत् सर्वावस्थासु साधनावस्थाया साध्या- वस्थाया चेति व्याख्यातम् । " इत्यादि निसूनमप्टममधिकरणम् (११-१३) । "अरूप- वत् ." इत्यादि चतुस्सूत्री (१४-१७) च नवमम् । आसप्तम दशम 5 "न स्थानत १ "तद्दशगत्वात्" ख २ "-- नत्वादिनद" क ख घ ३ "सर्वस्य जगत" क ग ४ “चशदात् स्वेप्टकाले" ख ·व्यपदेशात्यहिकुण्डलचत्" (३.२.२८.) इत्यधिकरणानि' व्यास्थाति-"सर्व रूपेयमेदवान्" इति । स्वप्नादिस्थानानामन्योन्यभेदेपि तत्प्रेरफेघु रूपेषु न भेदो विष्णोरस्ति । नहि स्यानभेदस्त दस्य ज्ञापकः वारको वा स्यात् । न फेवल वासुदेवादिचतुर्मूतिप्वभेदो मूलमूर्तेः । किन्तु मत्स्यनारायणविश्वाजित- परादिषु' दशशतसहस्रामितानन्तमूतिप्वप्य दस्तस्पेति वक्तु सर्वशब्दोपसर्ज- नम् । अपरथा तेषु रूपेप्वित्येव पूर्णत्वात् । यद्यप्येकस्यैव रूपस्य योगशक्त्या च व्याख्यात पुरैव । एकादशमुपरिप्टाद् व्याकरिप्यते । द्वादश च व्याकृतम् । "तदव्यत्तम्- इत्यादि पञ्चव (२३-२७) प्रयोदगम् । “उभयव्यपदे- शात् - " इत्यादि सप्तक (२८-३४) चतुर्दशम् । 1 आदिपदस्य मत्स्यादिषु प्रत्येक मन्वय । मत्स्यादिपु नारायणादिष्वित्यादि । मत्स्यादिक्ल्वयन्ता दश । नारायणादिपुरातनान्ता शतम् । विश्वादि- सर्वप्रहरणायुधान्ता सहस्रम् । अजितपरादिग्वित्यन तु न यथासवचम् । परादिरमित । अजितादिरनन्त । श्रुतो वहूनीति चामितमेवोच्यते । तथाहि वृहद्भाप्ये- "परादिरूपो वहुधा सोऽनन्तात्माजितादिक " इति । ननु कयमिदम् अनन्तमेवामित भवति । अमितमेव चानन्त भवति । तत् किमिदमुच्यते - अमित चानन्त चेति? उपपतम् । सङ्खचातीतत्वा- दमितमुच्यते । सङ्ख्याधुदिनन्तमुच्यते । अतीत च यद् भवति, अनन्त च यन्न भवति तदमितम् । सवयापरम्पराया परपर्यन्त प्रमितत्वात् तदतीत ननु सर्वममितम् । अत एव "परोऽमितश्च" इत्याह । नहि न पारमस्तीति, किन्तु न पारयन्ति निर्देप्ट पारमस्येत्यमितम् । अत एव श्रुतौ सङ्ख्याविशेषमविवक्षित्वा बहूनीत्याह । "वृहतीसहस्रस्वरसमसङ्खच पर । व्यञ्जनसमसवयोमित" इति तु प्राञ्च । अत्र त्वन्यथैव । परस्यामितप्वेकत्वात् । 2 तदिद "न भेदादिति चेन्न प्रत्येवमतद्वचनात्" इत्यप्टमे द्वितीयसूत्रस्य विवरणम् । तथाहि बृहदारण्यके - "अय वै हरयोज्य वै दश च सहस्राणि बहूनि चानन्तानि च" (४५ १६) इति । -णानि । सर्व-" क ख २ "- शब्दोपादानम् । अन्यथा" ग ·१०७ बहुभावसम्भवात् तेषु रूपेव न्योन्यमिप्रतियोगिको भेदस्तद्वतो न विद्यत इति वचनादेकमेव तद् त्पमित्यभिप्रेयते । 'तथाऽपि रूपरपिणोविरुद्धलक्षण-२ त्वाद् भेदोऽस्तीति मा भूत; तेषु स्पेषु प्राकृतत्वविनाशित्वादिलक्षणोऽपि न भेदो विष्णोरस्ति, लोकतो विलक्षणत्वात्। अत एव सपिणि सिद्धं शुद्ध- ज्ञानानन्दमानत्वलक्षणं मुश्यक्यमेव तस्य स्पेष्वपीति राद्धान्तः श्रुतिहृदय- निर्लोडितः । 'किश्चिद् रूपं व्यक्तम्, किञ्चदव्यक्तम्, स्वयं तु व्यक्ताव्यक्त इति च न कश्चिद् भेदोऽस्य भवति । तेषु च रूपेषु विद्यमानर्गुणक्रियादिभिस्त- द्धर्मिको या भेदो न विद्यते । एकस्यव गुणगुण्यादिभावे निदर्शनवाहुल्यात् । एवं स्पाणां धमित्वप्रतियोगित्वाधिकरणत्वविवक्षया "स्पेषु" इत्येवोक्तिः । अन्यतरमात्रविवक्षायां तावन्मात्रानुसारेण प्रयोगोपपत्तेः । “नेह नानाऽस्ति 1 एतेन नवमाधिकरणविवरण कृतम् । “भौतिकानि हि रूपाणि भूतेभ्योऽसौ परो यत. । अरूपवानत. प्रोक्त. क्व तदव्यक्तत. परे" इति हि मात्स्य । "प्रकाशवच्चावयर्थ्यम्" (३.२.१५.) इति द्वितीयसूत्रार्थ - लोक- विलक्षणरूपत्वादरूपश्रुतीनामवयर्यमिति । “आह च तन्मात्रम्" (३२ १६) इति तृतीयसूत्रार्थ. शुद्धज्ञानेत्यादि । 2 त्रयोदशाधिकरणसारमाह - किञ्चिदित्यादि । 3 चतुर्दशाधिकरण च निर्वक्ति-तेप्वित्यादि । 4 सर्वस्पैरभेदवानित्यपि प्रयोगोपपत्ते. । तस्मादर्थविशेप मूचयिष्यन्नव रूपेविति सप्तमीमाह । श्रुतिरप्या 'नेह' इति सप्तमीमेव प्रयुञ्जाना भवति सवादिनी। के स. " ग. १ "स्पेवैवान्योन्य २ "-णोवितक्षण- ३ "मानसलक्षण मुख्य ." क "मात्रत्वलक्षणमुख्य ४ "राद्धान्तश्रुतिहृदय निलोडितम्" क. ग्व ५ "तेषु न विदामा - ६ "इत्युक्ति" स. " ·किञ्चन" (कठ० ४.११.) इति हि श्रुतिः। ध्यानजन्यस्य तु ग्रह्मत्वप्रतिषेधात् प्रतिबिम्बत्वोक्तेश्च भेद एव ।। ०॥८॥६॥०॥ १३ ॥१४॥०॥१६॥ देशान्तरे कालान्तरे वा तदन्योऽप्युक्तावस्थाना प्रेरकः स्यादित्यत आह - "अनेन सर्वगतत्वमायामयशव्दादिभ्य" (३.२.३८ ) इत्यधिकरणम् । "सर्वदेशेषु कालेपु स एकः परमेश्वरः" इति । अन्तर्वहिः समीपे दूरे चेत्यादिसर्वदेशेषु, तदानीमिदानों पूर्व पश्चाच्चेत्यादिसर्वकालेषु, इत्युभयेप्दपि स एको विष्णुरेव सर्वेश्वरत्वात् सृष्टिस्थित्यादिसर्वावस्थाना तासु' वा सर्वेषा प्रवर्तक उक्त ॥०॥१७ ।। ० ॥ "अम्बुवदग्रहणात्तु न तथात्वम्" (३.२.१६.) इत्यधिकरणार्य वदन् “वृद्धि- हासभावत्वमन्तर्भावादुभयसामञ्जस्यादेवम्" (३. २. २०.) इति सून' विशेषतो व्याख्याय पादार्थनिगमनं चाभिनंति - "तद्भक्तितारतम्येन 1 "तथाऽन्यत् प्रतिपेधात्" (३२ ३७) इति पोडशमप्यधिकरणमेतेनैव शक्यमुपमग्रहीतुमित्याह - ध्यानेत्यादि । रूपेष्वेवाभेदवान् । ध्यानजस्य तु प्रतिविम्बत्वमेव न रूपत्वमिति । 2 अथ सप्तदशमधिकरणम् । यद्यपीद "स एव च--" इति पष्ठाधिकरणेन गतम् । तथापि यदि सर्वशक्तोऽपि स्वयमकुर्वन् भगवान् कौतुकादेवान्य कमपि कदाचिन्नयोजयेत् तदा गत तस्य सदा सर्वप्रेरक्त्वमिति शवात्रा पनुद्यते । तथाच भाप्यार्य । मर्वदेशेषु कालेषु स एक सर्वावस्थाप्रेरक । कुत' यत सर्वदेशेषु कालेषु स एक । अनेन मूत्रोक्त मर्वगतत्वहेतु- याख्यात । पुनश्च कुत? यत परमेश्वर । वरूपभूतया मायास्थया शक्त्या स्वयमेव हि सर्वस्येप्टे । एतेन मायामयशब्दादिभ्य इति व्याख्यातम्। 3 "अम्वुवत् - " इत्यादि प्रीणि सूत्राण्येकमधिकरणमेकादशम् (१६-२१)। १ "तासु सर्वेपाम्" क २ "सूत्रार्थम्" क ग घ

·१०६
तारतम्यं विमुक्तिगम्" इति । येय भगपति विष्णौ भक्तिब्रह्मादीना
तारतम्येन विधीयमाना' तस्तारतम्येनानुष्ठीयमाना या दृश्यमाना
तत्तारतम्यानुसारेण तेपा विमुक्तिग सुखतारतम्यमवगम्यते । अत सा यया-
शक्त्यनुष्ठेया फलवृद्धचर्यमिति मथितार्यः ॥०॥११॥ ० ।।०॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य
श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया
विरमार्यदासकृतावानन्दमालाया
तृतीयाध्यायस्य द्वितीय पाद
1 अन 'विमुक्तिग तारतम्यम्" इति वदन् भाप्यकार तत्प्रतिपादक "अथात
आनन्दस्य मीमासा" इति श्रुतिवचन स्फोरयन् तत्सूचक 'दर्शनाच्च"
(३२२१) इति तृतीयमूत्रमपि व्यचप्टैव ।
on
- मानाऽनुष्ठीयमाना" ग

·।। तृतीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ ॐ॥ भक्ताना भगवदुपासनाऽस्मिन् पाद उच्यते । तस्या एव तद्दर्शनद्वारत्वात् । सा चोपासकाना'मधिकारभेदाद् भेदेनोच्यते । "आनन्दादय प्रधानस्य" (३ ३ १२), "आत्मशब्दान्च" (३.३ १६) इत्यादीन्यल्पगुणोपसहारसूनाणि व्याख्याति - "सच्चिदानन्द आत्मेति मानुपैस्तु" इति । यत्तग्निटु'खानन्दानुभवलक्षण साक्षान्मोक्षास्य धर्मादिषु तावन्मात्रलब्धियोग्यरल्पाधिकारिभिर्मानुषजातिभिस्तदर्थमानन्द- श्चित् सदात्मेत्यभिश्चतुर्गुणरुपास्यो' भगवान् विष्णुविधीयते । तैरनुपास्य तत्फलासिद्धः । गुणरुपासना गुण : सह भगवद्धधानम् । तुशब्दात् पूर्णत्व नाम वैलक्षप्य गुणाना स्मर्तव्यम् । अथ चतुर्गुणोपास्तेरशक्यत्वे५ आनन्दादीना. प्रधानफल " 1 "आनन्दादय इति पञ्चममधिकरणम् । “आत्मशब्दाच्च" इति तु मप्तमाधिकरणे चतुस्सूत्रे द्वितीय मूत्रम् । "आध्यानाय प्रयोजनाभावात्" (३ ३ १५) इति प्रथम सूत्रमुपरिप्टाद् व्याकरिष्यते । अतश्च प्रायो नाप्राधिकरणक्रमविवक्षा । यथार्यक्रम विपयोपक्षेपणात् । अत एव ह्यधि करणक्रमेण सूत्रानुपादान सूचयन् सूनाणीत्येवाह । नाधिकरणानीति । 2 एतेन "भूम्न ऋतुवज्ज्यायस्त्व तथाच दर्शयति" (३ ३ ५६) इत्यधि- करण त्रिंश व्याख्यातम् । “भूम्न ऋतुबज्ज्यायस्त्वमिति वक्ष्यमाणन्यायेन १ "चोपासनानामधि २ "- नन्दलक्षणम्' ३ '-पास्यो विष्णुवि-" क -पासनानुगुण ' क ख ग - रशक्यत्वादानन्दा- 11 । -पास्त्यशवयत्व आनन्दा- ·१११ मात्मगुण एकीफारेणापि कश्चिदुपास्ति. 'समस्ति । तयाच योजना- सच्चि- दानन्दो विष्णुरात्मेत्युपास्य इति । निर्दोषपरिपूर्णज्ञानानन्दः स्वामी विष्णुरिति ध्यान प्रवचन च कर्तव्यमित्यभिप्राय. ॥०॥ "नवा प्रकरणभेदात् परोवरीयस्त्वादिवत्" (३.३.८.), "सम्भतिधुव्याप्त्यपि चात" (३.३.२४.), "समान एव चाभेदात्" (३.३.२०.), "नवा विशेषात्" (३ ३.२२.) इत्यादीनि क्रमाद् बहूपसहारसूत्राणि व्याख्याति-"सुरेश्वरैः। यथाक्रमं यहुगुणैः” इति । अयमर्थः- ये पुनस्तत्फलेऽप्यानन्दोद्रेकपूर्वकान् विशेषानिच्छन्ति, नतु फलमानम्, योग्यतायामाधिक्यविशेषात्, तैः सुरेश्वर- पूर्णानन्द पूर्णज्ञान इत्याद्युपासन प्राप्यते” इति तत्त्वदीपिका । सच्चि- दानन्दस्त्वात्मेति मानुपस्पास्य इति । "तुशब्दस्तु विशेपे" इत्यभिधानम् । इदमुपलक्षणम् । अलौकिकत्व नाम वलक्षण्यमित्यपि वक्तव्यम् । तेन - "कार्याख्यानादपूर्वम्" (३ ३ १६) इत्यप्टम चाधिकरण व्याख्यातम् । । स्वामीत्यात्मशब्दार्थमाह । “स च पुरुषार्थ परतन्त्रस्य जीवस्य स्वामिन सवागाल्लम्यत इति स्वामित्व भगवत उपसहर्तव्य विशेषत । तच्चाह- आत्मेति । आदत्त इति ह्यात्मा" इति तत्वदीपिका । "आदानार्थत्वत- श्चायमात्मशब्द पति वदेत् । स्वामी मे विष्णुरित्येव नित्यदोपा- स्यमञ्जमा । स्वामी विष्णुरिति ध्यान विशेषणविशेप्यत । कर्तव्य सर्वथैवतन क्यञ्चन विस्मरेत्" (४ ११४-१५) इत्यनुव्याख्याने । "आत्मा विष्णुरिति ध्यान विशेषणविशेष्यत । सर्वेपा च मुमुक्षूणामुपदे- पाश्च तादृश" इति भाष्ये (४ १३) ब्राह्मवचनम् । 2 "नवा-" इत्यादि द्विसूत्र तृतीयमधिकरणम् । एतत्सूत्रस्थाने "प्रिय- शिरस्त्वाद्युपचयापचयो हि भेद" (३ ३ १३) इति मून पठितुमुचितम् । व्याख्यानस्वारस्यात् । “सम्भृति -" इति द्वादशम् । “समाने-" इति १ "- दुपास्ति । तथाच" क. २ "इत्यादीनि बहूप " ·स्तदर्थ स्वस्वयोग्यतातारतम्यक्रमानुसारेण सच्चिदादि चतुर्गुणेषु "प्रियशिर- स्त्वादिविशेषगुणाना सयोगाच्चतु सहयात्ययेन बहुभिः, बहुप्रकरणेषु बहुशाखासु वा पटितंर्गुणरुपास्यो भगवान् । न केवलं चतुभिरेव । सुरा ईश्वरा येपामूपिगन्धर्वाणा ते सुरेश्वरा उच्यन्ते । "पुनश्च स्वरूपसुखादिप्वतिव्याप्त स्वादिमहाविशेषलिप्सुभि सुरैरेव लोके- श्वरवह्निवरुण सूर्यसोमादिभिर्यथाश्म प्रियशिरस्त्वादिसहितेषु भूतिव्याप्त्यादि गुणाना सयोगात् तेम्योऽपि बहुभिर्महाशाखोदितमहागुणरपास्य । न केवल प्रियशिरस्त्वादिसहितरेव । ऋष्यादिभ्योऽप्येपामाधिक्यात् । अयापि पुनमाक्तिकेषु स्वगुणेष्वतिसान्द्रत्वादिमहिप्ठविशेषलब्धियोग्य सुराणामोश्वररिन्द्ररुद्राद्यैर्ययात्रम बहुगुणे. सर्ववेदोपवेदेषु आऽदित आऽन्ता. नवमम् । “नवा-" इत्यादि द्विसूत्रमेकादशम् । “यथाक्रम बहुगुण" इत्युक्तभाप्यक्रमापेक्षया मूत्रक्रममतिहाय निर्देश । तमेव क्रम दर्शयति - ये पुनरित्यादिना । 1 प्रियशिरस्त्वादि-" इत्याद्यधिकरण पष्ठ द्विमूनम् । तत् तावदादी व्याख्याति-प्रियेत्यादि । 2 पुनश्चेत्यादि सम्भृत्यधिकरण व्याख्यातम् । अत्र भृतिव्याप्त्यादीत्यादि- शब्देन वीर्यश्वर्यादय । तदिदमपिशब्दोक्त मूने । “अपिशब्दाद् वीर्य- श्वर्यादयोऽपि ग्राह्या । द्वित्वमात्रव्यावृत्त्यर्थं क्लिाप्रगृह्यासूत्रयत्” इति हि तत्त्वदीपिका । “अत एव भृतिव्याप्त्यायो गुणा" इति भाष्य प्रमाणवचनम् । 3 "समान एवञ्चाभेदात्" इत्यधिकरणम् । अथापीन्यादि । म ॥ " १ "सच्चिदानन्दादि क २ "पुन स्वस्वरूप- ३ -दिप्वभिव्याप्त ४ "वह्निवरणसोमादि-" ख "वह्निमोमवरणमूर्यादि-" ग ५ "- रद्रादिभिर्यथाक्रम बहुभि सर्व ग " खग ·दुदितद्रव्यगुणरियाणा सामान्यरूपरनन्तरूपत्वसर्वज्ञत्वसर्वकर्तृत्वादिभिरपि महा- गुणरपास्यः । नतु 'सहितरेव' । अथ "यथाक्रमं बहुगुणः" इत्येतद् दशगुणितैः शतगुणितः सहस्रगुणितरित्यादि- रूपेण गुणाना परिमाणविषयेऽपि द्रष्टव्यम् । नतु सङ्ख्यामानविषये । तयंवो- पासकविषयेऽप्येतद् विशेषणमिप्यते । तदा ययाऽऽत्मजातिरमं यतो हि भवत्यादयः शमादयो वैराग्यादयश्च स्वगुणा येषामृष्यादीनामिति बहुव्रीहिः ॥०॥ 'अङ्गावबद्धास्तु न शाखासु हि प्रतिवेदम्" (३.३.५७.), "मन्त्रादिवर वाऽविरोध." (३.३.५८.), "अङ्गेषु ययाश्रयभावः" (३.३.६३.) इत्या- द्यङ्गदेवोपास्ति सूनाण्यप्यनेनैव वाक्येन व्याख्यातानि लक्ष्यन्ते । तथाहि- अप्रधानेऽपि गुणशब्दप्रवृत्तैः “बहुगुणा इति बहवः परिवारजना अप्युच्यन्ते । यथात्माधिक्यक्रम तरपि सहैव भगवान् भक्तरुपास्यः । एकशब्दस्य प्रधानेऽपि 1 प्रियशिरस्त्वादिसहित , भृतिव्याप्त्यादिसहितश्च चतुर्गुणरेव । 2 नवा विगैपादित्युक्तमधिकारिविशेपमाह-अथ यथाक्रममित्यादि । एतेनैव "नवा प्रकरणभेदात् -" इत्यधिकरण च व्याख्यातम् । 3 "अगावबद्धा इत्याद्यप्टाविंशमधिकरणम् । “मन्त्रादिवत् -- इत्येवोननिशम् । “अङ्गेषु-" इत्यादि चतु मूत्र चतुस्त्रिशम् । 4 "अप्रधानानि च गुणा निगद्यन्ते निरुक्तिग" इत्यभिधानम् । " १ "न रूप. .दिसहितरेव ।" घ मध्ये वियाश्चिद् वाक्यभागो लुप्त । २ "नतु तेपा सद्धचा-" क ख. घ ३ "-देवतोपास्ति -" ग ·११४ प्रसिद्धरनेकपर्यायत्य बहुशब्दस्याप्यप्रधानवाचकत्व सिद्धयति' । तस्माद् बहुशब्देनाप्यप्रधानभूता अङ्गदेवा' गृह्यन्ते । तेषा गुणरपि यथाविधिक्रम स एवोपास्य इति वा ॥०॥ ननु यद्येव सिद्धर्यात, सिञ्जिनीपदम्याप्रधानमर्थ इत्यपि सेत्स्यति । कथम्? न्यायमाम्यात् । यो हि यस्यार्थस्तत्पर्यायस्यापि सोऽर्थ इतिन्याय- माम्यात् । कथम्? अप्रधान हि गुणपदस्यार्थ । सिन्जिनीति गुणपर्याय । "गुणशब्द सिजिन्या प्रयोजयन्त्यप्रधानेऽपि' इति ह्यभिदधति । तस्मात् मिजिनीत्यप्रधान स्यात् । न स्यात् । कुत ? अपर्यायत्वात् । सिञ्जिनीति न गुणपर्याय । गुण इति हि सिञ्जिनीपर्याय । कथमेतत्? परितो ह्यर्थ स्याऽयो पर्याय । गुणशब्दस्य यावन्तोऽर्थास्तावतो न वदतीति सिञ्जि- नीत्यपर्याय । सिञ्जिनीशब्दस्य तु यावन्तोऽर्थास्तान् वदतीति गुण इति सिञ्जिनीपर्याय । एवमिहापि । अनेकशब्दस्य यावन्तोऽस्तिान् सर्वानपि- वदतीति बहुरनेकपर्याय । युक्त चैतत् - बहुप्वप्रधानेपु एको हि प्रधानो ननु एक इति एकत्वसङ्खवाया वर्तते । अनेक इति तु न द्वित्वे । तेन ना तद्भिनार्थबोधो न भवतीत्यप्रधानमपि नार्थ स्यात् । स्यादेव । तहि द्वित्वमपि स्यात् । न स्यात् । नटेकस्माद् भिन्नोऽनेको भवति । किन्तु यस्य प्रतियोगी नक सोऽनेको भवति । अत एव द्विवचनस्य प्रवृत्ति । कथ सहि अनेकाल, अनेकज , अनेकगोत्र इति, कथञ्चानेपो द्विप इति? ननु भवतामपि कथमनेकाग्र ? एकाग्रो न भवतीति । समान समाधानम् । एकाल् न भवति । एकजो न भवतीति द्विजोऽनेकज । एकगोत्रो न भवतीति द्वयामुप्यायणोऽनेकगोत्र । एकपो न भवतीति द्विपोऽनेकप । सर्वत्र हि समस्त पद नना समस्यते । कय तर्हि "अनेकमन्यपदार्थ" इति । बहुव्रीहिणा समासेन भवति । नेकोपसर्जन ह्यनेकम् । चन हि तत् । एव यत्रक्वचिदपि चेत् प्रयोगस्तदपि गौणतया व्याख्येयम् । सङ्खचावाच्यनेक- शब्दो बहुवचनान्त इति वदन् वैयाकरणोऽप्य–व किलान्तत आजगाम । 2 यथाविधिनममित्येतेनैव "नवाऽतत्सहभावभुते (३३६५) इति १ "देवता गृह्यन्ते" ख भवति ।

·"उपसंहारोऽर्थाभदाद् विधिशेषवत् समाने च" (३.३.६.), "आध्यानाय प्रयोजनाभावात्" (३.३.१५.), "सर्वाभिदादन्यत्र" (३.३.११.), "सम्बन्धा- देवमन्यत्रापि" (३.३.२१.) इत्यादीनि' सर्वोपसंहारसूत्राणि व्यास्याति- "ब्रह्मणा त्वखिलैर्गुणैः । उपास्यः" इति । य एते२ सुरेश्वररुपास्यमाना आनन्दाद्याः प्रियशिरस्त्वाद्यः सम्भृत्याद्यः सर्वरूपत्वाचंश्च सहिताः सर्व- कर्तृत्वान्ताः पूर्वोक्ता गुणाः तेष्वेव प्रायशः सर्वशब्दवाच्येषु पुनस्तदेतत्कर्तृ- स्वादीनां क्रियाविशेषाणामपि गुणानां संयोगादखिलः सम्पूर्णसङ्खयाकः सर्व- वैदेष्वाद्यन्तत माक्षरादा स्वरादा घोषाच्चापुनरुक्त्योदितनिर्दोषपरिपूर्णर्गुण-४ रुपास्यः परमपुरुषो विष्णुः सर्वाधिकार्यधिपतिना' चतुर्मुखब्रह्मणा, नवान्यः द्विमूत्रं पादान्त्याधिकरणं पञ्चविंशमपि भापितम् । अङ्गदेवतानामङ्गेपू- पामनम्, तदवराणा नवेति व्यवस्थितविकल्पस्यैव क्रमस्य तत्राभिधानात् । 1 "उपमंहारः-" इत्यादि द्विसूत्रं द्वितीयमधिकरणम् । “आध्यानाय इति सप्तमं चतुस्सूत्रमिति (१५-१८.) इति पूर्वप्ररतुतम् । “सर्वाभेदात्-" इति चतुर्थे द्वितीयम् । "प्राप्तेश्च समञ्जसम्" इति प्रथमम् । आद्यमपहाय द्वितीयग्रहणं तु भाप्ये तस्य मुखतो व्याख्यानात् । “सम्बन्धादेवमन्यत्रापि" इति दशमाधिकरणम् । “सर्वे गुणाः सर्वदैव हुयपास्याः" इत्युपसंहारे श्रुतिः। "आप्त्वा धिया ध्यानार्य हि सर्वे गुणा उच्यन्ते" इति सप्तमाधिकरणे तत्त्वदीपिका । "गुणास्त्रविक्रमाद्याश्च संहर्तव्या न संशयः । विरिवस्यव नान्यस्य स हि सर्वगुणाधिकः" इति ददामाधिकरणे भाप्ये वृहत्तन्त्रवचनम्। 2 'ब्रह्मणा तु' इति भाप्यस्यार्य उच्यते - सर्वाधिकार्यधिपतिना चतुर्मुख- ब्रह्मणेति । नवान्यरिति च । "तु स्याद् भेदेऽवधारणे" इत्यभिधानात् । । " - ग. " ग. १ "इत्यादिमों २ "एत उपास्य- ३ "पूर्वोक्तगुणाः" प. ४ "- पूर्णगुण-"ग.

·११६ - 'सामान्याधिकारिभिरेवमुपास्य । “सम्पूर्णोपासनाद् ब्रह्मा सम्पूर्णानन्दभाग भवेत् । इतरे तु ययायोगम् - " (पाय०) इति वचनात् । त्रियादीना विशेषसामान्यविभागश्चानुव्याख्याया व्यारयात - "मह्या सर्वे. गुणश्चैव क्रियासामान्यतश्च गी. । गुणसामान्यतो रद्रो द्रव्यसामान्यत. परे" (३३ १७१) इति । तदर्थश्च नयचन्द्रिकाया गुरुभिरेव व्यक्त विवृत "ब्रह्मत्यादेरयमर्थ - ब्रह्मा तु सर्ववेदोदितं सर्वविशेषसहितंर्गुणक्रियाशा- द्यात्मक सर्वैर्गुण सहितत्वेन विष्णुमुपासीत । ब्रह्माणी तु तन क्रियाणा सामान्यत उपास्ति कुर्यात् । अन्येषा विशेषत एव । यया घटसष्टा पट- स्रष्टेत्यादिविशेषान् विना सर्वस्रष्टेत्यादीनाम् । रुद्रो गुणाना सामान्यत । अत्र तुरवधारयनयोग च व्यवच्छिनत्ति । इतराधिकारिभ्यो भेद च बोध- यति । स च भेद "इयदामननात्" (३३ ३५) इत्यप्टादशेधिररणे पञ्चभि सून मूत्रित । तेनैतदप्यधिकरण भापित भवतीति वक्ष्यति । "म ह्येषा भताना वरिष्ठो नह्यस्मात् कश्चनोपरि विना नारायण देव देवी च परमा श्रियम्" इति हि श्रुति ! विष्णोस्तत परत्व तु "एप तु वा अनिवदति' इति श्रुतौ तुशब्देन विशेषणादेव ज्ञायत इत्येतदपि तुशब्देनैव स्फोरयामाम । नित्यमुक्ताया थिय सकाशादस्य वलक्षण्य च तुशब्देनैवाह । "देवी च परमा थियम्" इति श्रुते । तथाच "कामादितरत्र तत्र चाऽयतनादिभ्य" (३ ३ ४०) इत्यादि त्रिसूत्रमेकोनविंशमप्यधिकरण कृतार्थम् । “सर्वायतना सर्वकाला मर्वेच्छा न वन्धका मपा प्रकृति" इति च श्रुति । एतदपि टीकाकृतोपरिप्टात् विवियते । 1 एतेन सर्वाभेदात् सर्वगुणाना भगवदभेदेनोपासनात् ब्रह्मा अन्यत्र इतर- विलक्षणे सम्पूर्णानन्दलक्षणे मोक्ष भवतीति सूत्र व्याकृत भवति । कथ तहि वहुवचनमिम इति? गतभाविब्रह्मणा वहुवात् । १ “साधारणाधिः ख २ -काया व्यक्त गुरभिरेव निरूपित" क - ·उपास्ति कुर्यात् । यया घटज्ञः पटज इत्यादिविशेषान् विनैव सर्वज्ञ इत्यादि । किमुत क्रियाणाम्? द्रव्याणा तु विशेषत एव । क्रियादीनामपि गुणान्तर्भूतत्वे सत्यपि ज्ञानादीना गुणशब्देन पृथगुक्तिना॑ह्मणपरिव्राजक- न्यायानुसारात् । परे पार्वत्यादयो द्रव्याणा भगवद्रूपाणामपि सामान्यत उपास्ति कुर्युः । किमुत गुणक्रियाणाम्" इत्यादि । अन तुशब्दाद् ब्रह्मणा दोषाभावश्चाखिलरुपास्यः । तदन्यर्यथाक्रम सामान्यत एव गुणोक्तन्यायवत् । तुशब्दस्त्वधिकारीयत्तां च सूचयति "इयदामननात्" (३.३.३५.) इति सूनिताम् । अथ यावन्तोऽनन्तगुणा' ब्रह्मणा गुणिनि हरा. खुपसंह्रियन्ते तावतस्तावतोऽनन्तगुणास्तदनन्तगुणेष्वपि प्रत्येकमुपसंहृत्यय नित्यमुक्ताऽपि प्रकृतिः स्वेच्छयव स्वपति विष्णुमुपास्त । न केवल विरिञ्चवद् गुणिन्येवानन्तगुणानुपसंहृत्य । सन्त्येव ।कस्मिन्नपि गुणे पुनरप्यनन्तास्त- द्विशेषगुणयुक्ताः । तयाहि - ब्रह्मणोपसह्रियमाणेषु रियाविशेषगुणेष्वको गुणो घटस्रप्टुत्वं हि । तस्मिन्नेव गुणे "तत्परमाणुस्रष्टुत्वाद्यास्तद्विशेषगुणाः पुनरनन्ता युज्यन्ते । एकघटपरमाणूनामपि घटादिद्रव्यवदनन्तत्वात्, तदेक- परमाण्ववयवानामपि५ तत्परमाणुवदनन्तत्वात्, तदेकावयवानामपि तद्वदनन्त- त्वमित्यपर्यवसितिः । नच परमाणुनिरंशः । दशदिवसम्बन्धान्यथानुपपत्त्या शून्यत्वाभावान्ययानुपपत्त्या कार्यप्रथिमान्यथानुपपत्त्या च परमाणुरपि साश एवेति सिद्धेः। तस्मादनन्तपदायेंप्वेककस्मिन्नेव वस्तुन्यपर्यवसितविशेषावस्थाप- कत्वाद्यास्तत्तद्विशेषगुणा अपर्यवसिता एव परमेश्वरस्येति निश्चीयन्ते । नच " १ - क ख ग - गुणा गुणिनि" ग २ "तावत्तावतो. ३ -स्मिन्नेव गुणे" क ४ "-गुणे तत्तत्पर घ -परमाण्ववयवानामपि तद्वदनन्त्वमित्य-"ग "-द्यास्तद्विशेप-" श " ·. तैयामल्पत्वमेवेति शङ्कयम् । अणोरणीयस्त्वेऽप्यश्वर्यातिरेकेण महतोऽपि मही- यस्त्वोपपत्तेः । तथाचोक्तमनुव्याख्याने "-ते चाखिलविलक्षणा । सर्वे सर्व- गुणात्मन. सर्वपार एव च । तथाऽपि सविशेषाश्च -" (३.२.१६७-८.) इत्यादि । नच देव्या अप्येवमे वमुपासीतेति विधिविज्ञेयः । नित्यमुक्तत्वेन तदतीतत्वात् । 'कादाचित्कमुक्ता अपि कृतकृत्यत्वात् स्वेच्छयव' ह्युपासते, कर्म वा कुर्वन्ति । अत एव ाधिकारीयत्तामुक्त्वैव प्रकृतिप्रस्तावः कृतः॥०॥ अथ येषामेवमुपासीतेति विविज्ञायते बद्धत्वात्, तैस्तदर्थे कि कार्यम्, उपास्य वा क्मेिपा स्पादित्यनयोरुत्तर वितरति-"सर्ववेदान्तप्रत्यय चोदनाविशे- पात्" (३ ३.१.), "प्रदानवदेव तदुक्तम्" (३.३.४४.), "लिङ्गभूयस्त्वात् तद्धि बलीयस्तदपि" (३ ३ ४५.), "पूर्वविकल्पः प्रकरणात् स्यात् नियामानस. १ नित्यमुक्तत्वेनेतरवलक्षण्यात् तुशब्देन प्रकृता रमा अखिलगुणरनन्त विशेपैहरिमुपास्त इति प्रस्तुतम् । इदानी तत्प्रस्तावात् कादाचित्कमुक्ता अपि तेनैव तुनोच्यन्त इत्याह -कादाचित्वेत्यादि । एतेन "हानी तूपायन- शब्दशेषत्वात् कुशाच्छन्दस्तुत्युपगानवत्" (३ ३ २७) इति द्विसूत्र चतुर्दशम्, “छन्दत उभयाविरोधात" (३ ३ २६) इति त्रिसूत्र पञ्चदश चाधिकरण सगृहीतम् । एतत्मग्रहायव च "कर्म वा कुर्वन्ति" इत्याह । कर्म कुर्वन्ति, नवा कुर्वन्ति । "स्वेच्छया कुर्वन्ति नदा" इति भाप्यात् । २ "सर्ववेदान्त-" इत्यादि (१-५) पञ्चमूत्री प्रथममधिकरणम् । “प्रदान- ." इत्येकविंशम् । “लिङ्गभूयस्त्वात् -" इत्यादि त्रीणि सूत्राण्येक- मधिकरण द्वाविंशमिति भाप्यमतमिति भाति । प्रतनकोशेवत्राधिकरण- भेदस्यानुल्लेखात् । तथाऽपि न्यायमालायाम् -" पुसाम्य प्राप्तसन्त्याग' इति, “विशेपोक्तिरमानत्वम्" इति च पृथर्गव पूर्वापरपक्षयुक्तिक्थनात्, वदेव- . ॥ १ "अप्येवमुपा-"स -यवोपासते" ग ३ "एवाधिकारी-" क ख ग ·वत्" (३.३.४६.), "तनिर्धारणार्यनियमस्तदृष्टेः पृथग्ध्यप्रतिबन्धः फलम्" (३.३.४३.) इत्यधिकरणानि । "सर्ववेदैश्च सर्वैरपि यथावलम् । आयो विष्णुः" इति । स्वस्वयोग्योपासनयं सर्वैरप्यधिकारिभिर्यथाशक्त्यधीत सर्ववेद- यथाशक्ति विचार्यमाण सर्ववेदान्तश्च विष्णुः सम्यग् ज्ञेय । चशब्दात् तदनुकूल- तश्च' । नयज्ञातस्योपासन कतुं शक्यम् । तच्च ज्ञानमाचार्योपदेश- शक्त्यनुसारेणव' भवति । तथैव स्वोत्साहशक्त्यनुसारेण च । "गुरू पदेशस्तु " - तदनुमारेण "लिङ्गभूयस्त्वात् - इत्येव सूत्रमेकमधिकरणम्, “पूर्व- विकल्प -' इत्यादि द्वे च मूने अपरम् । त पक्ष विवक्षित्वाय ते मूत्र उल्लिलेखेति मुवचम् । अध्यायपादयोरिवाधिकरणानामनियते । “विद्येव निर्धारणात्" (३ ३ ४८ ) इत्यादि निसून प्रयोविंशमधिकरण पुरव व्याख्यातम् - "ज्ञानेनैव पर पदम्" इति । "तनिधरण -" इत्यादि विशमधिकरणम् । 1 तथाच श्रुति - "नानावेदैरितिहास पुराण सुज्ञेय एको भगवान् युक्ति- भिश्च" इति । "सर्वान् वेदान् मेतिहामान् सपुराणान् सयुक्तिकान्" इति स्मृतिश्च । तदनेन प्रथमाधिकरणार्थ उक्त । 2 मूले यथावलमिति यथोपदेशबलमित्यर्थ । तेन "प्रदानवदेव-" इति व्याख्यातमित्याह- तच्चेत्यादि । “आचार्यवान् पुरुपो वेद" इति श्रूयते । 3 यथावलमिति यथोत्साह्वलमिति चार्थ । तेन 'लिङ्गभूयस्त्वात् - इत्यपि व्यारयातमित्याह -तर्यवेत्यादि । प्रमादानुगृहीतेन स्वप्रयत्नानुमा रेण । नच प्रसादमात्रेण पूर्यते । यद्यपि गुरुप्रसादो बलवान् । “तथाऽपि श्रवणदिश्च वर्तव्यो मोक्षसिद्धये" इति स्मरणात् । 4 इदानी "पूर्वविकल्प -" इत्यादि व्याख्याति-गुरूपदेशस्त्वित्यादि । यथा- बलमिति यथागुरप्रसादवलम् । यथावल पूर्व उत्तरो वा । तत्र उत्तमगुरणा यथात्मवल शिष्यग्रहण उपदशे च सनि तदनुमारेण बेदज्ञेय । उत्तमगुरोर- लाभे यथात्मवल स्वयमेव वेदज्ञेय । तदेतदुक्तमनुव्याख्याने – “मति- श्रुतिध्यानबालविशेष गुरुत्तम । देत्ति तम्योक्तिमार्गेण कुर्वत स्याद्धि -सारेण भवति" क N १ ·१२० तत्प्रसादबलानुसारेण हि सफलो लक्षित । समप्रानुग्रहबलानुसारेण गुरुरपि पूर्वप्राप्त उत्तरो ति निर्णोयते । तत्रोत्तमगुरोरात्मशक्त्यनुसारेण शिष्यग्रहणं शक्यम् । अवरस्य तूतमानुज्ञा बलानुसारेणेति विशेषः । शिप्यस्यापि " प्राप्य दर्शनम्" (३३७२) इति, "स्वतोऽधिकाभावे स्वयमेव ममभ्यसेत्" (३ ३ ७७ ) इति च । यथावलमिति यथानुज्ञावलमिति चार्थ । उत्तमा- नुज्ञयाऽवरेणाऽपि क्वचित् गुरणा कृत उपदेशे तदनुसारेण वेदेय । 'समग्रानुग्रहाभावात् मत्यकाम स्वक गुरुम् । ऋपभाद्यनुज्ञया चैव प्राप तस्माद्धि युज्यते" इति च भाप्ये : "असमग्रानुग्रहे तृत्तमस्य तदनुज्ञयाम्बर इति तत्त्वदीपिका । उपलक्षणमिद सदृशगुरोरपि । सदृययो पूर्वपरयो पूर्वानुज्ञयव पर प्राप्य । “समे विकल्प एव स्यात् पूर्वानुज्ञा च सर्वथा" (३ ३ १८६) इति ह्यनुव्याख्याने । 1 यथावलमिति यथास्वयोग्यतावलमिति च व्याख्याति-शिप्यस्यापीत्यादि । एतेन - "यावदधिकारमवस्थितिगधिकारिकरणाम्" (३ ३ ३३) इति द्विसूत्र सप्तदश चाधिकरण व्यास्यात भवति। तथाहि भाप्ये- "ज्ञान चोपा- सन चैव मुक्तावानन्द एव च । ययाधिकार देवाना भवन्त्येवोत्तरोत्तरम्" इत्यध्यात्मवचनम् । “तारतम्य विमुक्तिगम्” इति पूर्वमप्येतत् कटाक्षितम् । एतेनैव "पुस्पविद्यायामपि चेतरेपामाम्नानात्" (३ ३ २५) इत्यादि द्विमूत्र त्रयोदश चाधिकरण भापितप्रायम् । योग्यतावशादुपासनाभेद इति हि तभाप्युच्यते । "एक आत्मन शरीरे भावात्" (३३ ५५ ) इत्यादि द्विसूत्र सप्तविंश- मधिकरणमप्यन लेशत स्पृष्टम् । अशाशिनोरेवत्वादनादियोग्यतावगादेव फ्लमिति हि तनाप्युच्यते । “नाना शब्दादिभेदात्" (३ ३ ६० ) इत्यैक- नि। स्फुटमेव भापित भवति । "शब्दोऽनुमा तथैवाक्षो योग्यताभेदत सदा । ब्रह्मादीनामेकमर्थ बहुधा दर्शयन्ति हि" इति हि तदर्थ । यथावलमिति यथेच्छावलमिति व्याख्याने च "विकल्पो विशिष्टफ्ल. त्वात्" (३ ३ ६१ ) इति द्वात्रिंशम्, "काम्यास्तु यथाकाम समुच्चीयरन् १ "तूत्तमाला- क ग ·१२१ स्वयोग्यतावलानुसारेणैव स्वोत्साहस्तत्वज्ञानराग्रहस्तत्फल च स्यु । 'तस्मा- दाचार्यवर्यत 'स्तत्परिचर्यापूर्वक सच्छास्त्रश्रवणादि कृत्वा तत्तदशानसशयादीन् व्युदस्य परोक्षत एव भगवान् प्रथमतो जय । अपिचव सर्ववेदार्य वित्त्वाद् ययायोग्य सर्ववेदशब्दित. सर्वाधिकारिभिर्ययात्मध्यान बलमपरोक्षतोऽपि भगवान् विष्णुातु शक्य. स्यात् । एतदेव परोक्षजान मोक्षसाधनमिति निर्धारितम् ॥०॥ नवा पूर्वहत्वभावात्" (३ ३ ६२) इति प्रयस्त्रिंश चाधिकरणे व्याख्याते एव । 1 "तनिर्धारण-" इत्यादि व्याख्याति - तस्मादित्यादि । "श्रुत्वा मत्वा तथा ज्ञात्वा तदज्ञानविपर्ययो । सशय च पराणुद्य लभते ब्रह्मदर्शनम् ' इति हि ब्रह्मत। 2 ययावलमित्येतत् यथाभक्त्यादिसाधनसम्पर्लमिति च व्याख्येयम् । ता विना केवलश्रवणादिनाऽपरोक्षानुदयात् । तदेतदाह - "अनुबन्धादिभ्य " (३३५१) इति चतुर्विशमधिकरणम् । अनुवन्धो भक्ति । "भक्त्यैवन जानाति, भक्त्यैवन पश्यति, भक्त्यैव बन्धाद् विमुच्यते' इति हि थुति । "तद्भक्तितारतम्येन' इति पूर्वमप्येतत् कटाक्षितम् । एतेनैव "परेण च शब्दस्य ताद्विघ्य भूयस्त्वात् त्वनुवन्ध " (३३ ५४ ) इति पड्विंश चाधिकरण ममग्राह्येव । भक्ने करणत्व हि तत्रोच्यते । 3 निर्धारित "ज्ञानेनैव पर पदम्" इति पूवमेव । ज्ञानेन पर पद यात्यैव । तेन “अनियम मर्वेषामविरोधाच्छब्दानुमानाम्याम्" (३ ३ ३२) इति पाडश चाधिकरण गतार्थम् । इति चान्वय . १ क 4 -वर्यत परिचर्या- २ -वेदान्तार्थ -" -भियंथाध्यान-"ग ४ "-तो.पि विष्णु-" .

·१२२ "ययावल ज्ञेय." इति सामान्यत उक्त ज्ञानविशेष विस्पष्ट चाह- "प्रज्ञान्तर- पृथक्त्ववद् दृष्टिश्च तदुक्तम्" (३ ३ ५२ ) इत्यधिकरणम् । “विशेपस्तु ज्ञाने स्यादुत्तरोत्तरम्" इति । मनुष्यादीनामुपासनाया यद्वदुत्तरोत्तर विशेष उक्तस्तद्वदेव तेषामपरोक्षज्ञानेऽपि तज्जन्ये ययाक्रममुत्तरोत्तरमाधिक्य नाम विशेष स्यात् । तुशब्दात् तत्फलेऽपि मोक्षे तद्वद् विशेष स्यात् । देशकाल. विशेपाच्च तेपा ज्ञाने' विशेष इष्यते । देहाद् बहिरन्त सर्वत्र च ब्रह्माण्डे तदावरणे च तद्वहिश्चेति देवतो विशेष । तज्जन्मनि तन्मन्वन्तरे तत्कल्पे च तत्परे तत्पूर्वपरे ततोऽपि पूर्वस्मिनित्यादिक कालतो विशेष । उभयतोऽप्युत्त- रोत्तरमाधिक्येनैव तेषा ज्ञान जायत इत्यर्थ ॥०॥ एवञ्च तादृशमोक्षसिद्धये यथाशक्त्युपासन कार्यमिति पादाभिप्राय ॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्ममूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विक्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया तृतीयाध्यायस्य तृतीय पाद , प्रज्ञान्तर -' इत्यादि द्विसूत्र पञ्चविंशमधिकरणम् । 2 तथाहि भाप्ये - "अन्तर्दृष्टयो बहिदृष्टयोऽवतारदृष्टय सर्वदप्टय इति । देवा वाव मर्वदृष्टयस्तेषु चोत्तरोत्तरमाब्रह्मणोऽन्येषु तु यथायोगम्' इति कमठश्रुति ।" दृष्टयव ह्यवताराणा मुच्यन्ते केचिदजसा । दर्शनेनाऽन्तरे- णान्ये देवा सर्वत्र दर्शनात् ' इत्यध्यारमवचनम् । 'अन्यया विद्यया मुक्ति मुराणामन्यया नृणाम् । तथापि योग्यताभेदात प्रतिभेदा अवान्तरा इति मानसहितायाम् । 'ममोऽपि भगवान् स्वबिम्वदर्शन एवैन मोनयति इति च श्रुति । १ 'ज्ञान विशिष्यते ग -परे ततोऽपि पूर्वपरे ततोऽपि व ३ 'एवञ्च तादृश क ख ग । ।

·।। तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ ॐ।। उपतोपास्तिसिद्धस्य भगवदपरोक्षज्ञानस्य स्वभावसामर्थ्यमस्मिन् पाद उच्यते । साधनान्तरविरोधेऽपि मोक्षपर्यवसायित्वं स्यादेवास्येति प्रत्याययितुम् - "पुरुषार्योऽत. शब्दादिति बादरायणः" (३.४.१.) इत्यधिकरणम्' । “सर्वेऽपि पुरुषार्थाः स्युर्ज्ञानादेव न संशयः" इति । यदेतदुक्तोपास्तिसिद्धं निर्दोष विष्णुविषयमपरोक्षज्ञानं तस्मादेव ज्ञानात् साधनान्तरमन्तरेणापि पुरपार्या- श्चत्वारोऽपि स्युः । तद्दर्शिनामिति शेषः । ताप्यधि कानामाधिक्येनेति विशेषः प्रागेव तुशब्दात् सूचितः । स्वस्वजात्यनुसारेण प्रारब्धकर्मानतिशम्येत्यपि विशेषो ग्राह्यः । अपिशब्दो जैमिन्यादिमतेषु विवक्षितविशेषसूचकः । ज्ञानादेव मोक्षो" नान्यद्वारेण स्यात्, स्वर्गादयः कर्मद्वारेणेति हि तद्विशेषः । तहि तत्पक्षे मोक्षोऽपि कर्मद्वारेणेव स्यादिति च सशयो मा भूदित्यभिप्रायेण "न सशयः" इत्युक्तम् ।। ० ॥१॥०॥ . - 1 "पुरपार्थ इत्यादि नवसूत्र प्रथममधिकरणम् । "ज्ञानेनवाऽप्यते सर्व वर्मणा त्वधिन भवेत् । इति प्राह महायोगी पुमर्थाना विनिर्णयम्" इति पुराणवचनम् । १ "तनाप्यधिकाराधिक्येन विशेष" ग २ "- वर्माति-"स ३ "जैमिन्यादिषु विवक्षित - ४ "अपिशब्देन जैमिन्यादिमतेषु विवक्षितविशेष सूचित ।" ग. ५ "मोक्षोऽनन्यद्वारेण" ख ६ "-णेति तद्वि क ख ग " ·१२४ 'नचंतादृशे गाने सर्यजन्तयोपिशरिणः सूपाः । सोग इप पिपन्त एयेति विभागश्रयणात् । एय येत्' शिसभपास्त इति चेत्, “सयेदाच शेय." इति पुरस्तादुत्त्वादध्यपनयन्त एय मानाधिकारिण इति साथिन भयति।"ययायसम्" इति विशेषणात् ततारतम्य घ सत्रयोत्तम् । नचानपिशरिणस्तग्नान पर्याचत गल्लन्ति । सर्पयापि स्यभावस्यानभिभवात् । अधिकारिभिरप्पत्यधिशार न जन 1 "अमावंत्रियी' (३ ४ १०.) त्यादि धनुरगूत्र द्वितीयमधिारणम् । तर प्रथमगूनाथमाह -नचेनि । “विभाग मतपत्" (३४११) इति मूत्रा, मोम इवैति । "नवकोटयो हि देवाना तपा मध्ये गतम्य तु । गोमाधिागे वेदोतो यह्मणी शताधिरे । यथा तथैवामाघेया प्रजाग्नामु क्यिान् । सानाधिकारी गम्पोस्लो विपादामयय" इति स्मृति । "अध्ययनमानवन" (३४१२) इति तनीयम् । तदेतत् पूर्वपाद एव भाषितमित्याह - एवमित्यादि । "नायिोगात्" (३४.१३.) इत्यपि म्याग्यातमेवेत्याह - ययालमित्यादि। 2 "गवंयाऽपि तु त एयोभयलिगात्" (३४३४) इति मतगूत्रमेवमधि- चरण चतुर्थम् । तदेवग्निवंक्ति-ननेयादि । 3 तथाच मूत्रम् - "अनभिभय च दनयति" (३ ४ ३५) इति । “अन्नग चापिनु तदृष्ट " (३ ४ ३६ ) इति च । तदेतत् "अपि म्मयने" (३४. ३७) "अमुरा आसुरेणव स्वभावेन च वर्मणा । ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयान् । देवा देवम्वभावेन वर्मणा चाप्यमभयम् । सम्पग् मानेन परमा गति गच्छन्नि वैष्णवोम् । नानयोरन्ययाभाव कदाचिन् क्वापि विद्यते । मानुपा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च" इति । तदेतद् यथाबलमिति व्यास्यातमेव । यस्माद् यथाधिकारमेव भयो विष्णु- स्तस्मादनधिकारिभिनं जेय इति । नन्वधिवार मम्पाद्यते । ततश्च विष्णु- जिज्ञास्यते । नेत्याह- यथावलम् । स्वभावास्याया म्वरपशवनेरनति- प्रमणीयत्वाप्नानधिकारिभिरमुरादिभिरय सुज्ञेय इति । ननु ययावलमिति १ "एवच विलक्षणा- " ६ ·१२५ किन्धिदप्याकाश्यम्' । पतनप्रसङ्गात्। तस्माद् योग्य एव सन्नयोग्यप्वनायि- खुर्वन् योग्यायव तद्योग्योपास्तिमुपदिशेत् । तच्चास्य साक्षाद् विश्वरूप हपपासिनु योग्यम् । विम्बद्वारभूत एव च तदुपदेष्ट योग्य : प्रतिविम्बभूत एप च प्रोतुम् । सामान्ययोग्यतायां च सामन्योपदेशादि सम्भवेत् । उक्तलक्षणहीना एव ापोग्या । अत एव हि “मानुपस्तु", "ब्रह्मणा तु" इत्यादिना तत्तद्योग्यो. पास्तिमुक्त्वा तुशब्दाम्यामाद्यन्तयोरधिकारितावत्ता सूचयाम्बभूय ॥ ॥२॥ ॥०॥४॥५॥०॥८॥०॥ हेतुमाह । प्रतिज्ञा तु कुतोऽवगता नानधिकारिभिरसुरादिभिरय सुज्ञेय इति । कि समुच्चीयते? उतम्वित् स्वर पोनादानीयते' नोभयमपि । चिन्तहि? अध्याहियते । अध्याहारे मर्योऽपि सर्वस्यार्यो भवेत् । न भवेत् । उक्न हि "सावयाशे न तद् भवेत्" इति । वा प्रतिपत्ति प्राप्ते हि पूर्वपक्षे गिक्षान्त प्रसरति । स्पुरितपूवपक्षस्य हेतुक्थने नन्गर्भ सिद्धान्तोपि रपुरत्यैव। तत्र किमनपिंगतम्' येषा पूर्वपक्ष एव न स्फुरनि तेपा मना मुमैन गिद्धान्तकथनेपि कि पलम्' नहि मृत्पिण्डवुद्धिभि शास्त्रमधिनियते । 1 एतेन अधिमारिभिरप्पधिपारानतिनमेणवोपास्य इत्यभिदधत् "नचाघि वारिवमपि पताानुमानात् तदयोगात्" (३४४१) इत्यादि त्रिमूत्र पचममप्यधिकरण व्याख्यात भवति । एन "अनाविप्युवमन्वयात्" (३४ ४६ ) इत्यष्टममधिकरण गृही- तार्यम् । न येवल गान ययायलम्, किन्तु भापन च यथावलम् । श्रोतु- योग्याता यायनी तायदेवोपदेप्टव्यम् । अयोग्यासा तु नोपदेप्टव्यमय । तया- पोक्त न्यायविपरणे-"नचाविणारेण वयनादोपतोपि योग्या शानिनी भयन्नीत्यास्थानपत्यरादिपु यित्वद प्ररथनीयम् । नीव त्वरमाणे मिरिभात । अयोग्यानामपि ययणप्रसङ्गात् । तम्माद् विचार्य योग्याना- मेवातपरयय पमित्वा गिरिभवति' इति । 'त्यरवा त्वरा ब्रह्मविद्या ददे जनाम पोमाय मर्दय विद्वान् "सी पनि । । - , सिराश्यम्" ·१२६ "स्तुतपेऽनुमतिर्वा" (३.४.१४ ) इत्यादीनि कामचारश्रुतिसूनाणि व्याख्याति- "न लिप्यते ज्ञानवांश्च सर्वदोषैरपि क्वचित्" इति । अपिच प्रारब्धकर्म- वशात् क्रियमाणः कामक्रोधादिभिनिदोषः वर्मदोपैश्चाज्ञानिवदपरोक्षजानी न लिप्यते च । यल्लेपे तत्सामर्थ्याद् ययोक्तकालेऽपि मोक्षाभावः प्रसज्येत । कामचारवादभक्षादिसर्वदोषाणामपि ज्ञानफलप्रतिषेधशक्तिर्न स्यादित्ययं ॥ एव सति गुणदोषाणामाचरणे वर्जने वा न कश्चिद् विशेषस्तस्येत्यत आह - "शमदमाद्युपेत. स्यात् तथापि तु तद्विधस्तदङ्गतया तेषामवश्यानुष्ठेयत्वात्" (३.४.२७), "शब्दश्चातोऽकामकारे" (३४.३१.) इत्यादीनि' सूनाणि व्याख्याति - "गुणदोपैः सुखस्थापि वृद्धिहासो विमुक्तिगौ" इति । यद्यपि ज्ञानरदेव मोक्षसिद्धिनियता तयाऽपोत्यपिशब्दार्थ । ज्ञानिनः श्रुति- विहितः शमादिगुणवर्णाश्रमधर्मसहितयथाशवत्यनुष्ठितंनिक्फले मोक्षे सुखस्य वृद्धिः स्यात् । श्रुतिनिपिद्धब्रह्महत्यादिदोषर्यथाकाम माचरितस्तस्य ह्रासश्च 1 "स्तुतये - " इत्यादि तृतीयमविकरणम् । विंशतिरत्र सूत्राणि (१४--३३)। 2 "कामचारा कामभक्षा कामवादा कामे वेम देहमुत्सृज्याथ परात्पर- मोयु" इति श्रुति । “कामकारेण चैके" (३ ३ १५) इति सूत्रम् । "कामवार कामितचरणम् । तत् कामचारभक्षवादेषु विप्वपि समम्" इति तत्त्वदीपिका। 3 इत्यादीनि यानि सूत्राण्याह तानि व्याख्याति । 4 "एतमात्मानमभिपश्य शान्तो भवेत्” इति, “पश्यन्नपीममारमान कुर्यात कर्माविचारयन् । यदात्मन सुनियतमानन्दोत्कर्षमाप्नुयात्" इति च श्रुतिविहित । - १ "-कर्मादिवशात्" ग "-श्चातोऽकामचारे" क ख ग. ३ "ज्ञानेनैव" ४ "वालमाच- क ·१२७ 2 स्यात् । वृद्धिहासौ तु यथालभ्यस्यापि ज्ञानफलस्य पुनमहत्त्वाल्पत्वापत्ती एव । तस्माद् ब्रह्मदर्शिनोऽपि गुणानुष्ठान दोषवर्जन चावश्य कार्यम् । अयाय च विशेषो गवेषणीय -बहुज्ञस्य हि देवगणस्य गुणाचरणप्राचुर्य दृश्यते । अतो वृद्धिरेव' तस्य प्रायेणानुमेया । अल्पज्ञस्य तु नरवरस्य विपर्यप- प्राचुर्याद् विपर्यय । विरिश्वस्य तु परिपूतिरेव सुखस्य प्रमाणसिद्धा। विहिता- खिलगुणानुष्ठानात् । नवच हानि. काचिदपि भवेत् । निषिद्धाखिलदोप- वजनात् । नीचस्य तूच्चापराधतो विशेषेण च हानिर्भवेत् । अतो दूरादेव परिहरणीय स्वोच्चापराय. । परिचरणीयश्चाऽचार्य । सतात्पर्य यथाशक्ति प्रसत्त्य विहितमेव सर्वयाऽप्यनुसरणीयम् । अनाचरणोयमेव च निपिद्ध मनसाऽपि । 'अनापदि विशेषतोऽपि । किमर्थम्? यलुप्तस्यापि ज्ञानफलस्य पुन पूर्णत्वाय पुनरनल्पत्याय चेति ॥०॥३॥०॥ 1 तथाहि श्रूयते - 'एतावतोऽधिका नास्ति प्राप्तिरित्यन्तत स्थिता । या स्थितिम्ता ममाप्नोति यथाशक्ति प्रयत्नत । विपरीतप्रवृत्तैस्तु तस्या हासोऽधिप भवेत् ' इति । 'आनन्दो ह्रसतेऽवार्याच्छुभ कृत्वा च पद्धते" इतिच पुराणम् । 2 तदेतत् सर्व भगवताऽनुभाषितम् - "विमलेपो नैवास्ति सम्यग्दृष्टिमता याचित् । गुणहानिश्च नैवास्ति ब्रह्मणस्त्वविवर्मत । देवानामपि न प्राय फ्लुप्तस्य तु क्यञ्चन । प्राप्तह्रासो भवेत् ववापि महता तु विवर्मणा। तयाऽपि तत् क्लृप्तमेव तस्मान नियमोज्यिनि । चन्द्रमुग्रीवयोश्चर स्वोच्च- दारपरिग्रहात् । प्राप्तहानिरभूनंव कप्नहानि क्यञ्चन । हासोऽपि मानुपादीनामानन्दस्य विकर्मणा । भवेन्मुक्ती विशेपेण स्वोच्चानाम- (अनु० ३४५-७) इत्यादि । 3 "सर्वानानुमतिश्च प्राणात्यये तद्दगनात्" (३४१८) इति मूत्र मनमि निघायाह-अनापदि विशेषनोमीति । -रेवास्य" २ "कदाचिदपि" ग ३ "हानिर्भवति । पराधत . म ·१२८ "स्वामिनः फलश्रुतेरित्यारेय." (३.४४४ ) इत्यायधिकरणायं वदनध्या- यार्थमपि निगमयति - "नृणां सुराणां मुक्तीतु मुख फ्लुतं यथाक्रमम" इति । नरादौना सुरान्ताना ययोक्ताल्पबहुगुणोपसहारिणामप्रारब्धप्रतिबन्ध- जन्मनि' ब्रह्मदृशा तादृग्जन्मात्यय एव मुक्तिभाजा च सता तन मुक्ती यया. जातिकम सुख वलुप्तम् , एपामियदेयामियदिति । तुशब्दानरावराणामसुराणा चान्धे तमसि ययाक्रम दुख पलुप्तम् । पारिशेप्यान्नमध्यमाना नित्यससारे ययात्रम तदुभयमपि मिश्र यलुप्तम्, ईशनेति शेष सर्वत्रापि प्राह्य । नच तत्क्लुप्त क्वचित् पस्याप्यन्यया भवति । 1 "स्वामिन ." इत्यादि त्रिसूत्र (४४-४६) पप्ठमधिकरणम् । आदि- पदेन "वृत्स्नभावात्तु गृहिणोपसहार (३४४७) इत्यादि द्विसूत्र सप्तमम्, "ऐहिकमप्रस्तुतप्रतिवन्धे तद्दर्शनात्" (३ ४ ५० ) इति नवमम्, "एव मुक्तिफ्लानियमस्तदवस्थावधृतेस्तदवस्थावधृते " (३४५१) इति दशम चाधिकरण सगृह्णाति । अष्टम पुरैव व्याख्यातम् । 2 तुशब्दसूचितौ विशेषावुच्यते - अप्रारब्धप्रतिवन्धजन्मनि ब्रह्मदृशामिति' तादृग्जन्मात्यय एव मुक्तिभाजामिति च । एतेन "ऐहिकम् -" इति नवमम्, “एवम् -" इति दशम चाधिकरण गृहीतम् ।- 'सुराणा तु' इत्यन्वयन सर्वामित्वरूप विशेष च तुशब्द सुराणा वक्ति । तेन "कृत्स्न- भावात्तु गृहिणोपसहार" इत्यादि सप्तम चाधिकरण गृहीत भवति । 'देवा एव ब्रह्मचारिण" इत्याद्युक्त्वा "मर्ववर्णा सर्वाश्रमा सर्व ह्येते कर्म कुर्वन्ति" इति ह्याह। ॥ ग १ "इत्यधिकर- २ "तत्र यथाजन्मादिक्रमम्" ख "-मपि क्लुप्त मिथम्" क - मपि नित्य क्लुप्तम्" ग ·१२६ 'कंपा तहि क्यित्सुख वलुप्तमिति चेत्, उच्यते । प्रथम स्वातन्त्र्यादि-' गुणेष्ववराणा नराणा न्यूनम् । उत्तमाना सुराणामधिकम् । तुशब्दादत्युत्तमस्य ब्रह्मणोऽत्यन्ताधिकम् २ । तच्चाऽनन्दश्रुत्युदितप्रकारेण शताधिक शताधिक भवति । नहिं भृत्याना स्वामिनां च सता सममेव फल भवितुमर्हति । तस्मादपि नराणा भृत्यवदल्प घेतनफलम् । सुराणा क्षेत्रग्रामविषयस्वामिवत् प्रमाधिक- मायफलम् । ब्रह्मण सार्वभौमवत् फरफलम् । अथ "सत्रयागवृत्विजामिवाल्प- फरमवराणाम् । यजमानानामिव महन्मध्यमानाम् । तद्गुरूणामिव महत्तम- मुत्तमानामिति वा । 'शिष्याणां नृणा ययाश्रुत स्वालम्बुद्धिगोचर सुख फलम्, 1 इदानी पठाधिवरणप्रमेय विवृण्वन् ययात्रममित्युदित प्रमविशेषमाह - पा तहित्यादि। 2 तथाानुव्याख्यानम् - "स्वातन्त्र्यतारतम्येन फल हि पलिना भवेत्" (३ ४ २३६ ) इति । 3 तदेतदुक्तम् "स्वामिन फ्लश्रुरित्याय" इति । "स्वामी हि फ्लमश्नुते नास्वामी कर्म कुर्वाण" इति च श्रुति । “नपत्र प्रजागत कर्म ज्ञान च प्रतिपिध्यते । प्रत्यक्षविरोधात् । "वर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ' इत्यादेश्च । किन्तु पराधीन प्रतनु चाभिप्रेयते । “स्वामी हि फलमश्नुते" इति च मह- त्त्वापक्षया । अन्नवानितिवत् । “नास्वामी व कुर्वाण" इति च न प्रमाण- मिप्रवृत्तिफ्लप्रतिपेध । भृत्यप्यपि वेतनादिफलोपलब्धे" इति तत्त्व. दीपिरा। 4 एतेन "आत्विज्यमित्यौडुलोमिस्तस्मै हि परित्रियते” (३४४५) इति सूत्र विवृतम् । 5 तथाच मूत्रम् - "सहकार्यन्तरविधि पक्षण तृतीय तद्वत्तो विघ्यादिवत्" (३४४६ ) इति । १ "प्रयत्नम्वातन्त्र्यादि-" स २"-विवमित्यानन्दथुत्यु " क ·सद्गुरुपूर्वकाणा नृजाताना ततोऽप्टद्वयप्टादिगुणम् , तनियन्तृणा देयाना सहस्र- लक्षादिगुणम् , तेषामपि नियन्तुब्रह्मणो महोघगुणमित्येषा' हि तत्वलुप्ति. गुरुवृत्तोक्ता' । तुशब्दोऽधारणार्यश्च । तस्माद् ययोक्तसाधन यथाशक्त्यनु- प्ठेयमित्यध्यायार्यों निर्गीयते ॥०॥६॥७॥०॥६॥१०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहमाप्यस्य टीकाया विक्रमार्यदामकृतावानन्दमालाया तृतीयोऽध्याय । तथाहि गुरुवृत्ते श्रूयते - "मुक्तावष्टगुण शिप्याद् गुरुराप्नोति शोभनम् । तद्गुद्विगुण तस्मात् साधं तावत् ततोऽपरे । देवा सहस्रगुणित क्रमात् तस्माद् यथोत्तरम् । ब्रह्मा महोघगुणितमेव फलविनिर्णय" इति । सहस्र- महोघशब्दो यथाक्रम परिमाणाधिक्यार्थी । . १ त्येपा क्लृप्ति-" क स ग ·॥ चतुर्थाध्यायः ।। । है। उक्तः सापनभेदः प्रायेण ।' फलमाहास्मिन्नध्याप। प्रथमपादेऽनिष्टफर्म- दायास्यम् । नित्यशोऽत्यन्त पार्यमवस्यं भाग्यं च यत् तत् साधनं प्रथमतो निगद्यते। "मावृत्तिरराष्टुपदेशात्" (४.१.१.), "आत्मेति तूपगच्छन्ति पाहयन्ति च" ४.१.३.), "यह्मादृष्टिररकर्षात्" (४.१.५.) इत्यादीनि ध्यारयाति - "विष्णु- ग्रह तथाऽऽदात्येवं नित्यमुपासनम् । कार्यमापद्यपि ब्रह्म तेन यात्य- परोक्षताम" इति । विष्णः ग्रह परिपूर्णः, आदाता सर्वस्य स्वामीत्येवं 1 "तस्य पनसनिपृष्टत्वादयोक्ति । फनावस्यानुप्रवेशित्वाञ्च" इति तत्त्व- दीपिरा। 2 "आवृत्ति 'इत्यादि दे मूने प्रथममधिकरणम् । “आत्मनि-" इत्यादि चतुम्गूत्र द्वितीयमधिकरणम् । “ब्रह्मादृष्टि -" इति द्वितीयाधिकरण एव तृतीय गूगम् । भाप्ये मुगगो व्याख्यानात् पृथग् ग्रहणम् । अत एव इत्यादी. नीत्याह । नाधिकरणानीनि । मूले "विष्णुया" इति विष्णुपदग्रहणेन "आरमा विष्णुरिति ध्यान विशेषणविनोप्यत." इति ग्राहावचनम्, "ब्रह्मा- दृष्टपा गदोपाम्यो विष्णु गरपि ध्रुयम्" इति ग्रहातपंचचन च म्मान। . १ -भेद प्रायेण । प्रामेण पत्र-" घ २ "-पादेनिप्टायाम्यम्" -2. ३ "नित्यगोपन्नमवश्यम्" म ४"स्वंग निय-"प ·१३२ नित्यमुपासन कार्य मुमुक्षुभि । अय चात्र विशेष - यथा विष्णुब्रह्माऽदाते- त्युपास्य तथा आदाता च ब्रह्म विष्णुरित्युपास्यमित्यतज्ज्ञापनार्य तथाशब्दः। २एवशब्दस्त्वन्यथोपास्तिनिराकरणार्य. । अयमिह मथितार्थ - विष्णुर्मे परिपूर्ण स्वामी, स्वामी मे परिपूर्णो विष्णु - इत्यन्योन्यविशेषणविशेष्यतयोभयप्रकारेणाप्युपासन कार्यम्, नत्वन्यथेति । ननु अह ब्रह्मास्मि, ब्रह्माहमस्मि इत्येवोभयप्रकारेणोपास्यमिति' च मा शद्धि । तादृगुपास्तेरन्यथाविषयत्वात् । नहि जीवस्य ब्रह्मत्व प्रमाणसिद्धम् । पृथवत्वस्य- वोपदेशात् । सिद्ध हि 'तत्त्वमस्यादिवाक्ये तदेवयमिति चेत्, मवम् । तस्यातत्त्वमस्यादि- स्वात् । तथापि ""अह ब्रह्मास्मि" (वृह ३५४) इति वाक्ये कथमिति 1 अह ब्रह्मेति दृष्टिब्रह्मदृष्टिरित्मकपा मत मनसि निधायेदमदितम् । तदेव विवियते - अयमिहेत्यादि । कश्चिदन्योऽपि विष्णुरिव स्वामी स्यात् विष्णुरपि स्यादिति मा भूदिति विशेषणविशेष्यतयोपासन कार्यम् । नत्वन्यथा । न केवल विशेपणतया विशेप्यतया वा । नापि विशेषण- प्रहाणेनाहन्तया वेति । 2 तत्त्वमस्यादिपदघटिते वाक्य इत्यर्थ । एवमुत्तरवाक्येऽपि तस्य अतत्त्व- मस्यादिनगर्भपदघटितत्वाद्भद एव तन्मान भवतीत्यादिरथं । 3 तयाह्यव्याकृतब्राह्मणे वचनम् - "ब्रह्म वा इदमग्र आसीत् तदात्मान- मेवावेदह ब्रह्मास्मीति तस्मात् तत् सर्वमभवत्" इति । पूर्णमभवदित्यर्थः । नानाभेदस्य वार्ताऽपि श्रूयते । " " क घ १ -नाय तथा २ "एवशब्दः ३ - मिति मा" क ४ "- वाक्यपु" क ।

·चेत्, तर हि स्वात्मानमेव तद् ब्रह्म 'अहं ब्रह्मास्मि' इत्यवेत्। नतु जीवम् । नापि जीवस्तदस्मीत्यवेत् । उपक्रमादिविरोधात् । " मच "ब्रह्म वेद ब्राँव भवति" (आय० ३.२ ६.) इत्युक्तिविरोधः । ब्राह्मण- पूजकोऽपि ब्राह्मणो भवेदितिवत् तद्भाव दिना तदन्त'र्भावस्यैव विवक्षित- त्वात् । “नहि ब्राह्मणपूजकः स एव प्राह्मणो भवति" इति हि तत्त्वनिर्णये भगव- तेवोक्तम् । अपरया "तदेव ब्रह्म परमम् - (महाना० २.) इत्यवधारण- विरोधाच्च । तस्मान्नाह तद् ब्रह्मेत्युपास्यम् । *अपिच, यदेतदादेयं चराचरं विष्णोः प्रतीकमेव सत् तच्च ब्रह्मेति नोपास्यम् । तस्याप्यतद्भावात् । तस्मादस्मदुक्तप्रकारेणद तदुपासनं कार्यम् । तच्च आ 1 "तदेवर्त तदु सत्यमाहुस्तदेव ब्रह्म परम कवीनाम्" इति नारायणोपनिषद्- ग्रहणेनंतदप्याह - यदुपरिप्टात् तस्यामेवोपनिपदि “योऽहमस्मि ब्रह्माह- मस्मि । अहमस्मि ब्रह्माहमस्मि" इत्यादि तदपि व्याख्यातमनयैव दिशेति । यदेतदहेयत्वादिनाऽहमादिपदवाच्य ब्रह्म तदमस्मि ममाप्यन्तर्यामकमिति । "सर्वान्तर्यामको विष्णु सर्वनाम्नाभिधीयते । एपोऽह त्वमसौ चेति नतु सर्वस्वरूपत" इति वचनात् । "तत्तन्नाम्नोच्यते विष्णु सर्वशास्तृत्वतो हरि" इति च । "विष्णुरादाता" इति पदे आददान आचार्य एतमर्थमेवो- द्दिशति । आत्मशब्दस्य स्वरूपवचितयाऽभेदभ्रमसावकाशत्वेऽपि आदातृ- पदेनाऽदेयभेदस्य स्फुटमवगमात् । 2 अत एवाध्देयात् प्रतीकादादातु दोऽप्युदित स्यादिति “न प्रतीके नहि स." (४१४) इति द्वितीयाधिकरणे द्वितीय सूत्रमपि भापित भवतीत्याह-अपिचेत्यादिना । १ "तदन्तरभाव -"घ २ “अन्यथा" ·१३४ ३ दर्शनादा 'मोक्षाच्चैव विधीयत इति नित्यमित्युक्तम् । नचैतत् कदा-' चिदप्युपरन्तव्यम् । किन्तु? अत्यन्तायामापद्यपि यथावत्यनष्ठेयमेव । अपि- शब्दाद् देवस्तु स्वोत्पत्त्यादिस्थानं भगवदनंच तादृगित्युपास्यमिति सिद्धयति। स विष्णुः यथा यस्मात् स्वाङ्गान्ममाऽदाता स्रष्टा तस्मिन्नेव स्वाङ्गे ममाऽदाता स्थापयिता संहर्ता चेत्युपास्यमिति योजनयव' वा तसिद्धिः । तच्चादित्यादीनां सृष्टयादिस्थान भगवदङ्ग चक्षुरादीति श्रुतम् । ध्यानोपासनमासीनः कार्यमिति विशेषः सर्वेषामपि सम । तेनेत्यं कृतेनोपास- नेन ब्रह्मशब्दितो विष्णुस्तेषामपरोक्षता याति । यत्तदुत्तरोत्तर सविशेषमुक्तम परोक्षज्ञानं तदनेन जायत इत्यर्थः ॥०॥१-४।०॥ 1 आमोक्षादिति वदता नित्यमिति भाप्यपदेनैव "आ प्रयाणात् तनापि हि दृष्टम्” (४१ १२ ) इति चतुर्थमप्यधिकरण व्याख्यातमिति मूचि- तम् । "यावन्नारायण प्रति प्रयाणात्मको मोक्षस्तावदुपासनादि कार्यम्" इति हि तत्त्वदीपिका । 2 "आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्ते (४ १६.) इति चतुर्यमपि सूत्र भाष्येण सङ्गमयति - अपिशब्दादिति । अपिशब्दस्यनिशिरसि योजनेन लब्धोऽयमर्थ. - इत्यप्युपासन कार्यमिति । शक्यमन्यथाऽपि व्याख्यातु विनव पदच्युतिमपिपदस्येत्याह - स विष्णुरित्यादि । तथेति श्रवणाद् यथेति लम्यते । यथेत्यानुस्प्येऽनतिक्रमे च वर्तते । य कममनुसृत्य सृष्टि "चक्षो सूर्यो अजायत" इत्यादि तस्मिन्नेवाङ्गे तस्य लय इत्यादि । 3 भाप्य उपासनमिति सर्वेपामुपपन्नमासनम्, तेन तृतीयमप्यधिकरण व्याख्यातमित्याह - ध्यानेत्यादि । "आसीन सम्भवात्" (४.१.७ ) इत्यादि चतु मूत्र चैतदधिकरणम् । “स्मरणोपासन चैव ध्यानात्मपमिति द्विधा । स्मरण सर्वदा योग्य ध्यानोपासनमासने" इति च भाष्ये स्मृति । । १ "क्दाचिदुप-" व २ -पास्य मिद्धयति" क. '-यैव तावत्मिद्धि " ·१३५ एवं साधनशेषो' निशेषोऽप्युक्त । अयेदानों तज्ज्ञान उदितमात्रे भवत् फल- मुच्यते।"तदधिगम उत्तरपूर्दाघयोरश्लेपविनाशौ तद्वयपदेशात्" (४.१.१३.), "अनारब्धकायें एव तु पूर्वे तदवघे." (४.१.१५.), "अतोऽन्यदपीत्येक्पा- मुभयो" (४ १.१७) इत्यादीनि व्याख्याति -"प्रारब्धफर्मणोऽन्यस्य ज्ञानेन स्यात् परिक्षयः । अनियस्योभयस्यापि सर्वस्य" इति । उवत्तोपासनेन ब्रह्मदृशा यदेतत् प्रारब्धफलमघ पुण्य वा कर्म तस्मादन्यस्य कर्मणः पुण्यपापोभयस्याप्यनिष्टस्य ब्रह्मदृष्टचैव नाश. स्यात् । तयाऽप्यनादि- कालकृतस्यात्यन्तानन्तकर्मण सर्वनाशो न प्राप्यत इत्याशङ्कापरिहारायं "सर्वस्य" इत्युक्ति । 'ज्ञानोतरकालीनस्य" तदुभयस्यानिप्टस्याश्लेपोपि स्यादित्यपिशब्दार्थ । अयवा, यत्तदिष्टापूर्तव्यतिरिक्तत्वादप्रियत्वाच्चानिष्टशब्दितमध ज्ञानादुतर 3 1 "तदधिगमै - " इत्येव पञ्चममधिकरणम् । "अनारब्धकार्ये -" इति सप्तमम् । “अतोऽन्यदपि -" इति नवमम् । प्रारब्धकर्मणोऽन्यस्येति सप्तमाधिकरणार्थ । ज्ञानेन स्यात् परिक्षय इति पञ्चमार्थ । उभयस्यापीति नवमार्थ । अनिष्टस्येति विशेषणादिदमुच्यते - यदग्निहोनादिकमिप्ट मोक्षे ज्ञानबार्यानन्दानुभवविशेषायेति न तस्याश्लेपविनाशाविति । "ज्ञानादेवापवर्गस्तथाऽपि यथायथा कर्म कुरते तथातथाऽधिको भवति" इति झुक्नम् । तथाचाप्टममप्यधिकरण सगृहीतम् । 2 परिक्षयोऽपि स्यात् । अपिनाऽश्तेपोऽपि स्यादित्याह-ज्ञानेत्यादि । 3 परिक्षयपदेनदोभयसग्रहसम्भवे किमपिनाऽऽवृत्तेनी तर्हि तथवार्थ स्यादि त्याह - अथवेति । . १ "साधनविशेषो क ख ग २ "ज्ञानादेव" , "ज्ञानेनैव" ग -नेन यदेतद् ब्रह्मदृशा प्रार- ४ "-शद्वानिवृत्त्यर्थम्" क ५ "- कालीनस्यानिष्ट- ग ·पूर्व च तदघस्योभयस्यापि ज्ञानेनैव परिक्षयः स्यात् । परिक्षयो नामोत्तराघस्य परितोऽपगमात् कर्तर्यसङ्गः । पूर्वस्य भस्मीभाव इत्युभयथाऽपि स्यात् । अथोत्त- रस्य परितोऽभावः पूर्वस्य क्षयश्चेत्युभयसमुच्चयो वा परिक्षयः । पश्चादनि- च्छाविपपत्वादनिष्टशब्दितस्य पूर्वोत्तरपुण्यस्योभयस्यापि कर्तुरपगम २एव परिक्षयः । किश्च, उत्तराघविवक्षाया परिवादिषु द्विषत्सु स्वस्मादपगम. परिक्षयो नाम । पुण्यविवक्षाया परिवारेषु सुहुत्स्विति विशेषः । किमेतत्पूर्वमुत्तर वा पुण्यमनिप्टम्? न तावत् पूर्वम् । “सर्वापेक्षा-" (३.४. २६ ) इति विधे । नाप्युत्तरम् । अग्निहोत्रादिसूविरोधात् । तस्मादभीष्टमेव पुण्य सर्वमपोति चेत्, सत्यमकाम्यम् । काम्यमपि किश्चित् पुनरार्जने भोजने वा सावसर चेत् तदिच्छायामिष्टम् । नो चेत् तदनिष्टम् । स्वाजित- महासुख प्रतिबन्धकत्वात् । नहि स्वालम्बुद्धिगोचरसुखे सुसाधिते सत्यपि पुनरार्जनेच्छा जायते । नैरवकाश्यात् । नापि न्यूनभोगेच्छा, पूर्ण सौलम्यात् । अतोऽनिष्टत्वात् क्षीयत एव तादृशं पुण्यमपि पापवत् । तस्मादेतद्विवक्षयर 1 क्षिधातुर्निवासे गतौ च वर्तते । तत् क्षयो नामापगम । स च द्विविध । परिवादिप्वपगम , परिवारेषु चेति । तथाच श्रुति - "सुहृद माधुकृत्याम्, द्विपन्त पापकृत्याम्" इति । तदुभयसग्रहायोपसर्गयोजनमित्याह - पश्चादित्यादि । तथाच परिक्षयपदेन च अतोऽन्यदित्यादिनवममधिकरण व्याख्यातम् । अत्र "उभयस्यापि" इत्यपिशब्देन अनिष्टस्यापक्षय इव पुण्यस्य वृद्धिरपि भवतीति गम्यते ज्ञानेनैव । तेन "यदेव विद्ययेति हि" (४११८) इति दशम चाधिकरण सगृहीतम् । तथाच श्रुति – “यदेव विद्यया करोति तदेव वीर्यवत्तर भवति" इति । - १ "तदघस्य पूर्वस्यापि" व २ “वर्तुरसङ्ग एव" ग •महत्सुख-ख ४ "पूर्णस्य माल-"क ·१३७ "उभयस्यापि" इत्युक्तम् । 'अपिशब्दाद् ब्रह्मद्विषां पुण्यस्मापि तद्वत् परिक्षयः स्यात् ॥॥०॥५-१०॥०॥ प्रारब्धकर्मक्षयः कथमित्यत आह- "भोगेन वितरे क्षपयित्वाऽय सम्पत्स्यते" (४.१.१६.) इति' सूत्रम् । “अन्यस्य भोगतः" इति । ज्ञानस्वभावादेव परिक्षयिण उक्तादन्यस्य प्रारब्धकर्मणः पुण्यादेरनिष्टत्वेऽपि भोगादेव परिक्षयः स्यात् । अनारब्धेप्टशुभसद्भावे पुनरारभ्य भुक्त्ववास्यापि क्षपणम् । नो चेत् प्रारब्धस्य भोगत इत्येव वक्तव्यत्वात्, तत्क्षपणस्य गत्यन्तरानुक्तेश्च । अत्र परिक्षयः शोषणमल्योकार इत्युपमर्दोऽप्युक्त एव स्यात् । भोगोपमर्दाभ्यां तत्क्षपणमित्यर्थः । उपमर्दै भोगलाघवमधादेः, नो चेत् कृत्स्नभोग इत्येव विशेषः । सर्वथा तत् क्षपयित्वा हि ब्रह्म सम्पत्स्यते । एवं सर्वक्मक्षयवचनात् पादार्थनिगमनं च कृतं भवति ॥०॥११॥०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्ममूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया विनमायंदासकृतावानन्दमालाया चतुर्थाध्यायस्य प्रथम पाद 1 अथचार्थान्तरमप्याह-अपिशब्दादित्यादि । एतेन "इतरस्याप्येवमसश्लेपः पाते तु" (४ १ १४.) इति पप्ठमप्यधिकरण सगृह्णाति । 2 "भोगेन-" इत्यन्तिममेवादशमधिकरणम् । 3 एतेन "उपमदं च" (३ ४ १६) इति तृतीयस्य चतुर्थे तृतीयाधिकरणस्य तृतीय सूत्र कटाक्षयति । "आत्मानमभिपश्योपमृद्य पुण्य च पाप च काममाचरन्तो ब्रह्मानुब्रजन्ति" इति च तुरश्रतिर्भाष्ये । १ "इति । "अन्यस्य-" २ "भम्पद्यते" क.स ग ·॥ चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः॥ .. ॐ॥ यथोक्तानिष्टकर्मक्षयिणा ज्ञानिनां देहमोक्षोऽस्मिन् पाद उच्यते । "वाडमनसि दर्शनाच्छब्दाच्च" (४.२ १.), "अत एव च सर्वाण्यनु" (४.२. २.), "तन्मन. प्राण उत्तरात्" १४.२.३.) इत्यादीन्युत्तरोत्तरप्रवेशसूत्राणि व्याख्याति - "उत्तरेपूत्तरेष्वेव यावद् वायु' विमुक्तिगाः । प्रविश्य भुञ्जते भोगांस्तदन्तर्वहिरेव वा” इति । जोवन्मुक्ति प्रागेव गतवन्तो देवा विशिष्टामपि मुक्ति गच्छन्तः परान्तकाल उत्तरेषत्तरेषु स्वस्वबिम्बभूतेष्वेव देवेषु प्रविश्य स्व स्व लिङ्गदेहं तत्र क्षपयित्वा चिदानन्दात्मकदेहेन तास्ता- नभीष्टभोगान् भुञ्जते । यावद् वायु प्रविशन्ति तावदन्तश्चायं प्रवेशः । नातोऽपिकः । नहि ततोऽधिकोऽधिकारी कोऽप्यस्ति । इयदेवत्यामननात् । तस्मात् तत्तद्वारेण तमेव प्रविश्य भुञ्जते । नच तत्प्रवेश विना तदन्येषा भोगः सम्भवति । लिङ्गभङ्गसापेक्षत्वात् । अतस्तदनन्तरमेव भोग इति नियमः। ३ " 1 "वाडमनसि -" इति प्रथममधिकरणम् । “अत एव इति द्वितीयम् । "तन्मन -" इत्येक तृतीयम् । आदिपदेन “भूतेषु तच्श्रुते " (४ २५) इति पञ्चमम्, "नैकस्मिन् दर्शयतो हि" (४२६) इति पप्टम्, "तानि परे तयाह्याह" (४२१५) इति नवम चाधिकरण सगृह्णाति । 2 "बिम्बे लयो यन्नियतश्च मुक्ती चिदात्मना तद्वशता च सर्वदा" इति चानुव्याख्यानम् । “भूतेषु देवा विलीयन्ते" इति च श्रुति । "पृथिव्या- मुभवो विलीयन्तै वरणेऽश्विनावग्नावग्नयो वायाविन्द्र सोम आदित्यो १ "यावद्वायु" क ख २ "कोऽप्यधिविद्यते।" ३ "तस्मात् तदारेण" क स घ ·अय विकरपः-तदन्तः स्थित्वा, तहिनिर्गत्य वेति? उभययापि, "तदन्त- बहिरेव वा" इति । पुनरपि, वाशब्दादेवशब्दाच्च पुनश्चायं नियमः- प्रलये सर्वेषामप्यन्तरेव स्थितिः । पुनः सृष्टौ फेपाश्चिद् बहिरेवेति । पुनरपि वा- शब्दात् सृष्टिकाले केपाश्चिदन्तर्वा वहिर्वा इति च विकल्पो भवति ॥०॥ ॥ १-३॥०॥५॥६॥०॥६॥०॥ एव चेत् सर्वाधिको वायुः कयं भुंक्त इत्यत आह - "सोऽध्यक्षे तदुपगमादिम्यः" (४.२.४.) इति सूत्रम् । "वायुर्विष्णु प्रविश्यव" इति । अयं भावः- सोऽयं वायुशब्दितो विरिश्च: किं स्वात्मानमेवाश्रित्य भुंक्त, उत परं प्रविश्यति बृहस्पतिरित्याकाग एव साध्या विलीयन्ते" इति महोपनिषत् । अत्र अग्नय इत्यग्निपुत्रा । चतुर्वेदशिखा च- "मृत्यव पृथिव्या वरण आपोऽग्न- यस्तेजमि मस्तो मारत आकाशे विनायका विलीयन्ते" इति । वायौ मास्त इति च प्रघानवायो । “प्रधानवायुस्त्विह वायुनामा" इति ह्यनु- व्याख्यायाम् । मस्त इति भूतवायव । इन्द्र. सोम आदित्यो वृहस्पति- रित्यादय क्रमश. प्रधानवायौ । नमश्चानुव्याख्याने - "सोमस्तु वारीयुतो निरद्ध विशत्यसौ काममसो च वारुणीम् । सा शेपदेव स गिर च सैव वायु विदात्यञ्ज इतीह निर्णय" (४२.१२३.) इति, "सूर्योऽग्नियुक्तो गुरमाप्य तेन शक्र सहेनेन सुपर्णपत्लीम् । तया सुपणं सह तेन वाणी ब्रह्माणमेतद्गत एव यानि" (४.२.१२६ ) इति च । विनायका इति विनायकपुत्रा । अग्नय इतिवत् । 1 "सोऽध्यक्षे-" इति चतुर्थमधिकरणम् । 2 एतदप्यक्तम् - "उमागिरीगावपि भारतीरा- विति स्म वाग् वेदगता बदौति ।

·१४० संशयः। न तावदाद्य उपपद्यते । मुख्यश्वरत्वप्रसङ्गात् । नयवान्तरेश्वरस्यापि' मुख्येश्वरत्व मनसाऽपि प्राप्तु शक्यम् । “न ते महित्वम् -" (ऋ० ७ ११.१.) इत्यादिश्रुतेः । नव चास्य तदिच्छा जायते । न कहिचिन्मे मनसो मृषा गति." (भाग० २.६.३३ ) इत्याद्युक्ते । तस्मात् परमेवाऽयं प्रविश्यति निश्चीयते। स च परो विष्णुरेव । ता परमान्तरस्याभावोक्ते । । अतः सोऽय वायु. श्रीरितो विष्णुमेव प्रविश्य तत्र स्वकीय लिङ्गशरीर भक्त्वा, तत सच्चि- दादिशरीरत्वेन तत्पुत्रो भूत्वा, तस्मिन्नेव विष्ण्वाख्याश्रये स्थित्वा, तत्सह- भोगनामकान् सर्वानपि भोगान् भुक्ते । मच पुनस्तदन्तर्बहिर्वेति विकल्प । ततो निर्गमेऽपि सर्गे तस्मिन्नेव रूपान्तरेण स्थित्वोपपत्तः ॥०॥४॥०॥ ॥७॥०॥८॥०॥ 1 अहीन्द्रपत्लीमहिप विरिन्ध- पत्नी विरिञ्च च विमुक्तिकाले" (अनु ४२ १२८ )इति। "न भारती मेऽङ्ग मृपोपलक्ष्यते न कहिचिन्मे मनसो मृषागति । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठयवता धृतो हरि" इति नारद प्रति ब्रह्मवचन भागवते । 2 "वायुमादाय सा देवी याति विष्णु परात् परम् । द्वारमात्रा तु सा देवी वायुप्राप्पो जनार्दन" इति सत्तत्त्ववचनात् । अयमेवकारार्थ । विष्णावेव प्रवेश । न पुना रमायाम् । सा तु द्वारमात्रमिति । अब मुक्तभोगस्य च वायुपर्यन्तत्वकथनाद् रमाया नित्यमुक्तत्वेन परमपुरपसाम्यम्, विष्णु- " १ क - रस्य मुख्ये २ "शक्यने ।" व ३ "तत्र पुमन्तर-" घ "- वोक्त । सोऽयम्" व स ग ५ "स्पान्तरे स्थित्वोप व ·१४१ 1"अविभागो वचनात्" (४२.१६ ) इति सूत्रम् । “भोगश्चैवोत्तरोत्तरम्" इति । उक्तप्रकारेण भगवन्त प्रविष्टाना तत्कामसङ्कल्पापेक्षया सत्यकाम- सङ्कल्पाना च सतामेतेषा योऽसौ पूर्ववाक्ये भुजत इति सामान्योक्तो भोग सोऽयमुक्तकमा 'दुत्तरोतरमधिकाधिक एव भवति । चशब्दात् सत्यकामत्वाद्यपि तथा । नच तेपामुक्तगुणतारतम्ये साम्यवाक्यविरोध. शङ्कय । दोपाभावसाम्यस्याम्युपगतत्वात् ॥ ॥१०॥०॥ "तदोकोऽप्रज्वलनम् -" (४२१७ ) इत्यादिकमधिकरणम् । “उत्क्रम्य मानुपा मुक्ति यान्ति" इति । मुक्तिकालात् प्रागेव कदाचिन्मानुषलोके जाता देवाश्चात्र मानुपशवेनोच्यन्ते । न केवल मनुष्यचेतना । ते तावबुभयेऽपि ज्ञानसामर्यात् 'स्वसुपुम्नयाऽसुपुम्न मनुसृत्य स्वदेहादुत्क्रम्य तन्मुक्ति U मेवेति तस्या प्रवेशद्वारत्वमात्रकथनेनावरत्व च पथितम् । तेन 'समना चासृत्युपत्रमादमृतत्व चानुपोप्य" (४२७) इति सप्तममधिकरणम्, "तदापीते ससारव्यपदेशात्" (४२८) इत्यादि सप्तसूत्र (८-१४) अप्टम चाधिकरणमुपसगृहीतम् । “मत्स्यकूर्मवराहाद्या समा विष्णोरभे- दत । ब्रह्माद्यास्त्वसमा प्रोक्ता प्रवृतिश्च ममासमा ' इति हि स्मृति । 1 "अविभाग इति दगममधिवरणम् । 2 "तदोकोऽग्रज्वलन तत्प्रकाशितद्वारो विद्यासामर्थ्यात् तच्छेपगत्यनुस्मृति- योगाच्च हार्दानुगृहीत शताधिकया" (४२ १७) इत्यारभ्य आपादान्त पट् मूवाणि (१७-२२) एकमेवादशमधिकरणम् । 3 तथाहि श्रुति - "सहस्र वा आदित्यस्य रश्मय आसु नाडीप्वाततास्तत्र वेत सुषुम्नो ब्रह्मपान सुपुम्नायामाततस्तत्प्रवानप निर्गच्छति" इति । १ २ ३ -प्रमादधिक एव भवति च ।" स -तरमधिन एवं" घ - सुपुम्नामनु-" स. ग .

·१४२ यान्ति । उत्तान्त्यव देहमुक्ति' यान्तीत्यभिप्रायः । अस्माच्च देशात्म्म्य चिरादिमागंण गत्वा ब्रह्मलोकप्राप्तिरूपां च मुक्ति यान्ति । मोचक्त्यान्मुक्ति- शब्दितं ब्रह्मापि यान्ति । एवं स्थूलदेहिना मनुष्याणां तत उत्क्रान्त्यव तन्मुक्तायुक्तायां सूक्ष्मदेहिना देवाना देहस्य का गतिरित्यत आह - "देहक्षयात् सुराः" इति । (प्रवे२)प्टारः सुराः प्रवेश्येषु देवेषु स्वदेहस्य क्षयात् तन्मुक्ति यान्तीति । देवतादेहः प्रवेशकाले क्षीयते । मनुष्यचेतनाश्च प्रागेवोत्क्रम्य ब्रह्मलोकं गताः कश्चित्' सुर- भाग्देनोच्यन्ते । तस्मात् तेषामपि लिङ्गभङ्गो विम्यदेवप्रवेशादिति सिद्धम् ।। ॥०॥ ११ ॥०॥०॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टीकाया पवित्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया चतुर्थाध्यायस्य द्वितीय. पाद: 1 दुःसग्रहाणेन सुप्ठुरमणयोगादेवेत्यर्थः । रूढमपहाय योगमात्रामयणात् वञ्चित् । १ "देहमोक्षम्" घ. २ पोशेपु लुप्तम् । ३ "- देहा." स. ग. ४ "क्षीयन्ते" म ग.

·॥ चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः॥ " ॐ॥ उत्थान्ताना मार्गस्तद्गम्य चास्मिन् पाद उच्यते । "अविरादिना तत्प्रयिते " (४.३.१.) इत्यारभ्य "वद्युते व ततस्तच्यते' (४.३६) इत्यन्तानि मार्गसूत्राणि, "पर जैमिनि त्यत्वात्" (४.३ १२.), "अप्रतीमालम्बनान् नयतीति बादरायण उभयया च दोषात् तत्तुश्च" (४.३ १५), "कार्य यादरिरस्य गत्युपपत्ते" (४.३.७.), "कार्यात्यये तदप्यक्षेण सहात. परमभिधानात्" (४३ १०.) इत्यादीनि गम्यसनाणि घेति पादपरि पठितानि सर्वाणि व्याख्याति-"अचिरादि पथा वायु प्राप्य तेन जनार्दनम् । यान्त्युत्तमा नरोच्चाद्या ब्रह्मलोकात् सहा- मुना" इति । अय भाव - अतीतपादे सर्यपामप्यधिकारिणा स्थूलदेहादुत्त्रमण. 1 "अचिरादिना-" इति प्रथममधिकरणम् । “वद्युतेन-" इति पञ्चमम् । मध्ये च "वायुगब्दादविगेपविशेषाभ्याम्” (४३२) इति द्वितीयम् । "तटितोऽधि वरण सम्बन्धात्" (४ ३ ३) इति तृतीयम् । "आतिवाहिक- रतल्लिङ्गान्" (४३४) इत्यादि द्वे मूत्र चतुर्थमधिकरणम् । एतानि पञ्च गतिप्रयारप्रतिपादवानि । "कार्य यादरिरस्य गत्युपपते" (४३७) प्रत्यारम्य 'विशेष च दर्शयति" (४ ३ १६) इति यावत् आपादान्त दमा गूपाप्येष पष्टमधिररण गम्यप्रतिपादवम् । 2 येपाचिरादिपयचलन विहित तेषा रावपामित्युपतर्तव्यम् । अन्यथा स्वविम्बेषु देहलये गतिमानवसरात् । १ "पादपरिणानि"ध ·१४४ मस्तीत्युक्तम् । ते चान व्याप्तिदृष्टयोऽव्याप्तिदृष्टयश्चेति द्विविधा । तन व्याप्तिदृष्टयस्तु' ऋषिगन्धर्वप्रवरपूर्वका देवपर्यन्ता उच्यन्ते । अव्याप्ति. दृष्टयो मनुष्योत्तमाद्या ऋषिगन्धर्वान्ता एव । उत्तमा अधमाश्चेति यावत् । ते तावदुभयेऽपि अचिरादिना पया ऊवं गत्वाऽन्तत २ विद्युत्पतिमेव पर वायु प्राप्नुवन्ति । ततस्तेनैव गमपिता ब्रह्माख्य गम्य यान्तीत्येतावत् समम् । तन विशेष - व्याप्तिद्रष्टार उत्तमा साक्षात् परमेव ब्रह्म जनार्दन प्रथमत एव यान्ति । अन्ये नरोत्तमपूर्वका कार्यमेव ब्रह्म चतुर्मुख तत्काले यान्ति । तन' पुनर्यावग्रह्मलय स्थित्वा तल्लोकादमुना ब्रह्मणा सह गच्छन्तस्त जनार्दनमपि यान्तीत्येव विशेष । "अचिरादि" इति क्रियाविशेषणम् । तदादिप्रथितेन पयेत्यर्थः । तत्रादि- शब्द परिगृहीताश्चाऽतिवाहिकाद्या विद्यन्ते । तथाहि ब्रह्मतकें- - 1 एतेन "अप्रतीकालम्बनान् -" इत्यादिसूत्रप्रस्तुत प्रमेयजातमाह । "अप्रतीका देवतास्तु ऋषीणा शतमेव च । राज्ञा च शतमुद्दिष्ट गन्धर्वादि- शत तया । एतेऽधिकारिणो व्याप्तिदर्शनेऽन्ये नतु क्वचित्" इति भाप्ये गारुडवचनम् । 2 एतेन प्रथमे चत्वारो नया सगृहीता । मूले तेनेति सव्यवच्छेदम् । तेन "वैद्युतेनैव-" इति पञ्चमोऽपि नय सुसग्रह इत्याह - तत इत्यादि । 3 तत्र विशेप इत्यादि पप्ठाधिकरणानुसरणम् । 4 अचिरादिपथेति कथम् समासजमनित्यमिति वदन्ति । तेन "ऋक्पूरप्धू - पथाम-" इति न प्रसरतीति भवति । नतद् भवति । "पथो विभाषा" इति पृयग् योगात् । किं तेन तेनेद गम्यते - नसमास एव पथो विभापेति । । १ -दृष्टय ऋषि-" " २ “गत्वा तत ग. ३ "तत्र याव क - शब्दगृही-"क " ·१४५ 1 1"उत्सान्तस्तु शरीरात् स्याद् गच्छत्यचिपमेय तु । तनो हि यायो पुत्र च योऽमौ नाम्नातिवाहिए । सतोह पूर्यपक्ष चाप्युदर सयत्सर तया । तटित वरुण चंय प्रजाप सूर्यमेव च । सोम वैश्वानर चेद्र ध्रुव देवी दिव तया । ततो याप पर प्राप्य तेनति पुरषोत्तमम्" इति ।। ० ॥ १-६॥०॥ इति श्रीमदानदतीथभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्ममूत्रगग्रभाप्यस्य टीकाया वित्रमायंदामपृतावानन्दमालाया चतुर्याध्यायस्य तृतीय पाद योग पुपगक्रियतेती । ननद् गम्यत पपिप्रयोगमिदपमाह हि- आगमरमनित्यमिति, ममामजमनित्यमिनि । अयापि तुप्यतु भवान्, गमापानान्तरमुच्यते- 'अचिरादि इनि रियाविशेषणम् । 1 सदस गर्यो:पि पादार्थो प्रातर निभि सारं ममाम्नान । अब भाप्ये अरेन निबद्ध ।

·॥ चतुर्थाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ ॐ। उक्तप्रकारेण मुक्ताना तदुभयेषा भोगमाहास्मिन् पादे । "सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात्" (४४१), "सङ्कल्पादेव च तच्छुते" (४४८), "ब्राह्मण जमिनिरुपन्यासादिम्य" (४४५), "चितिमात्रेण तदात्मकत्वादित्यौडुलोमि" (४४६), "प्रदोपवदावेशस्तथा हि दर्शयति" (४४ १५), "जगद्यापारवर्जम्" (४ ४ १७), "अत एव चानन्याधिपति " (४४६), "स्थितिमाह दर्शयतश्चैव प्रत्यक्षानुमाने" (४४ २१), "भोग मानसाम्यलिङ्गाच" (४ ४ २२), "अनावृत्ति शब्दादनावृत्ति शब्दात्" (४ ४ २३) इत्येतानि तदन्तरितानि च सूत्राणि व्याख्याति- "यथासङ्कल्पभोगाश्च चिदानन्दशरीरिणः । जगत्सृष्ट्यादिविषय महासामर्थ्यमप्यते । यथेष्टशक्तिमन्तश्च विना स्वाभाविकोत्तमान् । अनन्यवशगाश्चेव वृद्धिहासविवर्जिताः। दु सादिरहिता नित्य मोदन्तेऽविरत सुखम्" इति । 1 भाप्ये यया विशेषणान्युपात्ताति तेनैव क्रमेण सूत्राण्यनूवादाधिकरणनम- मविवक्षित्वा-सम्पयेत्यादि । अय चाप्राधिकरणप्रक्रम - “सम्पद्य - इत्यादि त्रिसूत्र प्रथमाधिवरणम् (१-३) । तदेतद्व्याख्यातम् - यथासङ्कल्पभोगाश्च । 'यथाकाम सर्वान् कामाननुभवति" इति सौपर्ण- श्रुति ॥ ॥ "अविभागेन दृष्टत्वात्" (४४४) इति द्वितीयमधि करणम् । एतदपि 'सहामुना' इति पुरैव व्याख्यातम् । “सोऽश्नुते सर्वान् यामान्सह ब्रह्मणा" इति श्रुति । अत्रायें अमुर्नति परमात्मना ।। ० ।। 'ग्राह्मण -" इत्यादि त्रिपूत्र तृतीयमधिारणम् (५-७) । तदेतद् ·१४७ अनायमभिसन्धिः- उत्तप्रकारेण भगवन्तं नारायण सम्पद्यानादिसंसारसागरा- न्मुक्ता अविहायव हरिमविरत सुख मोदन्ते । 'ययाकाम रमन्ते, ययाकाम- मुपरमन्तै । तनोभयत्रापि सुखमेव । ययाकामत्वात् । नचंतेपा' २भोगस्तदा- 1 " व्याख्यातम् - चिदानन्दशरीरिण । “मत्यं देह परित्यज्य चितिमात्रात्म- देहिन" इत्याद्या स्मृतिरेतदेवाह ।। ० ॥ "मङ्कल्पादेव इत्यप्टम सून चतुर्थमधिकरणम् । एतदपि निगदव्याख्यातम् - यथासङ्कल्प- भोगाश्च । “म यदि पितृलोककामो भवति सङ्कल्पादेवास्य पितर समुत्तिप्ठन्ति" इत्यादिश्रुते ॥ ॥ "अत एवच ." इत्यादि नवम पञ्चमम् । तदेतद् व्याख्यातम् - अनन्यवशगाश्चैव विना स्वाभाविकोत्त- मान् । “परमोऽधिपतिस्तेपा विष्णुरेव न सशय । तत प्राणादिनामान्ता सर्वेऽपि पतय क्रमात्" इति स्मर्यते च ॥ ० ।। “अभाव बादरिराह ह्येवम्" (४४१०) इत्यादि सप्त सूनाणि (१०-१६) पष्ठमधि- करणम् । एतदप्युक्तमेव-दुखादिरहिता चिदानन्दशरीरिण । इद- मुपरिष्टाद् व्याख्यास्यते चिदचिच्छरीरपरतया ।। ० ॥ "जगद्वयापार- वर्जम्" इत्यादि चत्वारि सूत्राणि (१७-२०) सप्तमम् । एतदुक्तम् - जगत्सृष्टचादिविषय महासामर्थ्यमप्यते यथेप्टशक्तिमन्तश्च ।। "स्थितिमाह - " इत्यादि द्वे सूने अप्टमम् । एतद् व्याख्यातम् -- वृद्धिह्रास- विजिता । “न हसते न वर्द्धते' इति श्रुति । “न हीयते यन मत्वा यत्र गत्वा न वर्धते" इतीतिहास ॥०॥"अनावृत्ति शब्दादनावृत्ति शब्दात्" इति नवममधिकरणम् । तदेतदुक्तम् - नित्य मोदन्तेऽविरत सुखम् । "नच पुनरावर्तते नच पुनरावर्तते", "सर्वान् कामानाप्त्वाऽमृत समभवत् ममभवत्" इत्याद्या श्रुतय ॥०॥ 1 तदनेन "यथाकाम रमते यथाकाममुपरमते" इति श्रुतिवचन स्मारयति । तदेतत् सूत्रे "भोगमात्रसाम्यलिङ्गाच्च" इत्युक्तम् । . ॥ १ "नचते भोगा-"क २ "भोगास्तदा-"न स ग ·१४० तदोत्साहसाध्य । किन्तु यथासङ्घल्प एव । योयो भोगस्तरिष्यते स सङ्कल्पादेव समुत्तिष्ठति, प्रत्यलमकृत्वाऽपीत्यर्य' । चशब्दोऽवधारणे । नच तेषा भोगस्यवासम्भव , शरीरराहित्यादिति वाच्यम् । यतश्चिदानन्द- सन्दोहात्मकस्य ब्रह्मणस्तादृशमेव शरीरमेतेपा स्वभोगायतनमविरोपन सम्भवति । अपिच, तत पृथगेव चिदानन्दात्मक स्वशरीर च तेषा सर्वेषामस्ति । तेनैव, अन्येनापि वा भुञ्जते । उभयथा च थुत्युक्ते । अचिच्छरोरमपि किञ्चित् तेजिष्ठ सुखकायतन स्वेष्टत्वेन प्रवेष्ट शक्यम् । 1 "भोगेप्टर्टी भोगे तदनिष्टावुपरम च न प्रयत्नापेक्षा" इति हि तत्त्वदीपिका । 2 चिदानन्दो हि भगवान् । यत् तस्य शरीर तदपि चिदानन्दायेव । तेन चिदानन्दशरीरेण शरीरिणो मुक्ता चिदानन्दशरीरिण । स्वयमेव च चिदानन्दात्मकशरीरा चिदानन्दशरीरिण । एतेन "ब्राह्मण जैमिनि -", "चितिमात्रेण-' इति सूत्रे व्याख्याते । अत एवोभयाम्नानात् "एवमप्युप- न्यासात् पूर्वभावादविरोध बादरायण" (४४७ ) इत्यपि सूत्र सगृहीत- मेव । 3 अथेदानी 'भाव जैमिनिर्विकल्पाम्नानात्" (४४११) इत्यपि सूत्र- मननव भाप्यपदेन व्याचिख्यासदाचार्य इत्याह - अचिच्छरीरमपि । शरीरमिति जड विवक्ष्यते । चिदिति विकल्पाम्नानम् । तच्च केवल- मानन्दार्थम् । न ससार इव दुखभोगाय च । “ज्योतपंव रूपेण चिता वाऽचिता वा' इति विकल्पमाम्नाय "आनन्दी ह्येवैप भवति नानानन्द कञ्चिदुपस्पृशति' इति व्यवच्छेदात् । एतेनैव "द्वादशाहवदुभयविध बादरायणोऽत" (४४ १२ ) इत्यपि समग्राहि । १ 'साध्या ।" क ख ग २ -सङ्कल्पा एव" क ख ग - मपि यत्किञ्चित् तनिष्ठम्" क ४ 'स्वैप्टत्वे प्रवेष्टुम्" घ ।

·१४६ नान्यया' तदस्ति । तथाच योजना' आनन्दार्थ शरीरिणश्चिदित्यन्वय. । सुसंकभोगायं जडशरीरिणो वेत्यर्थः। एतद्भावाभावपक्षयोर्जाग्रत्स्वप्नयोरिव' भोग' सम्भवति । नच तन दुखस्पृष्टिराशनीति "दुखादिरहिता." इत्युक्तम् । आदिशब्दात् तत्कारणभूत पापम्, सुसानुत्पत्ति , तनाशश्चेत्यादि- दोपा गृह्यन्ते । अतस्तरपि रहिता इत्यर्थः । युक्त चैतन्मुक्ताना प्रदीपवत्, शुभ- स्यव भोगो नान्यस्येति । दीपस्य स्वभावशक्त्या तयात्व सम्भवति, नहि मुक्ताना- मिति मा भूत् । यथेप्टकर्मणि यथेप्टा च स्वभावशक्तिर्मुक्तानामप्यस्ति । घशब्दाग्नच काचिदशक्ति । सर्वकामावाप्तिश्रुते । एव चेत् यदाकदाचिज्जग- निर्माणकर्मापि कुर्वन्ति, इच्छाया सत्या सुकरत्वादित्येतदपवदति - "जगत्-" इरयादिना । यत्तजगत्सृष्टिस्थित्यादिव्यापारविषय महासामर्थ्यमोश्वरकाश्रय प्रसिद्ध तदृत एव तेषामेषा ययेष्टशक्ति प्रतिज्ञापते । अपिशब्दाजीवयोग्यमपि विकारविषयमृते । तयोरत्युच्चनीचत्वनायोग्यत्वात् । नचायोग्यमपि " 1 एतेन "तन्वभावे सन्ध्यवदुपपत्ते (४४ १३ ), "भावे जानद्वत्" (४४ १४ ) इति मूने मनसि क्रोति । 2 तदनेन “प्रदीपवत् - " इत्यादि विवृतम् । दीपिकाया सम्भवदपि कार्य यया न प्रदीपो भुक्त इति । 3 'विकारावति च तथाहि दर्शयति" (४ ४२०) इति मूत्रमेतेन व्याख्या- १ "नान्यथा । तयाच' घ २ "योजना । चिद्रूपा अपि आनन्दविशेपभोगार्थ जडशरीरिणोऽपि कदाचिद् भवन्तीति । एतद्भावा व स ग '- स्पेन योग्यत्वात्" इति कोशेषु पठ्यते । “अयोग्यत्वान्" इति भाव्ये प्रमादलिवितमिति भाति । ४ "नचायोग्य विमु-" व "नचायोग्यमपि मुक्ता " घ ·१५० विमुक्ता इच्छन्ति । निर्दोषत्वनियमात् । मनोदोपादेव झयोग्यमिच्छन्तो हन्यन्ते । तस्मात् तदुभयमृतेऽपि यदात्मयोग्यं सामर्थ्य शुभाशुभयो जन- वर्जनादौ निर्विघ्नकरत्वादिना निर्वाहक स्यात् तदेवानाभिप्रेयत इति नाति- प्रसङ्ग। नच मुक्तानामन्येऽधिपतयो भवन्ति, अनिष्टत्वात् । स्वयमेव स्वाधिपतय इति स्ववागा' एव । अतः शुभानुभवानियमविपर्यय परतोऽपि नापद्यते । नच बद्धा मुक्ताधिपत्यमर्हन्ति, अयोग्यत्वादिति चशब्दार्थः । न तावता नराधि- पत्यमधिमुक्त्याशङ्कयम् । योग्पान् विनवान्याधिपतिनिषेधात् । के तहि पारे गुरप ये येभ्यः स्वाभविकगुणरुत्तमा गुरुपरमगुर्वादय.' परमपुरुषो विष्णुश्च ते तेषामधिपतय एव क्रमाधिका अभिधीयन्ते । यत्प्रेरिता. शिव्यप्रशिष्याद्या- स्तरुणतराः सुरतरुसुरभिसुमनोमालभारिणः सुखमविरतमपि सरामा। मोदन्ते । अतस्तान् विनवान्याधिपतिनिषेध. कृतः । ४ तम् । “प्रकृतिविकारशरीराद्यभिमानिपु जन्ममृत्यादिविकारवत्सु समारिपु व्यापारो मुक्ताना न विद्यते" इति तत्त्वदीपिका । 1 भाप्येऽप्येतदुक्तम् - "आचार्याश्चव सर्वेऽपि यनि सुप्रतिष्टितम्' इति वाराहवचनम् । 2 "इप्टवेपीकामालाना चिततूलभारिपु (पाणि० ६३ ६५) इति सुमनो- मालभारिण । १ "स्ववशा एव" के २ "पा दाधिपत्य मानुषेपुये येभ्य "घ मध्ये अक्षराणि गलितानि ३ "अधीयन्ते" क ख घ ४ "-- सुमनोमनोहारिण" के ५ "सुरामा मो- " ख ·१ नच जीवन्मुक्तादिव' मुक्तावपि पुन:पुनरुपास्तौ फलस्य वृद्धिः स्यात् । नापि विपर्ययेण ह्रासः । विधिनिषेधयोर्मुक्तप्ववृत्तरित्येदभिप्रायेण "वृद्धिह्रास- विजिता." इत्युक्तम् । वृद्धिह्रासाभ्या विशेषतो वजिताः सामान्यतः सहिता इत्युपसर्गायः । तस्मादेव सम्प्राप्तसम्पदा क्रमाधिकानामधिवदेव वृद्धि- हासावतिमर्यादौ कदाचिदपि न भवेताम् । समर्यादौ तु स्यातामेव । अप्रति- पिद्धत्वात् । तस्माद् ययायोग्यपरिपूर्णत्वेन संस्थितिरेव मुक्तानामिति नियमा, नव कदाचित ततः पुनरावर्तन्त इति वक्तुं "नित्यम्" इति विशेषणम् । अविरतमिति तु यावत्संस्थितिनरन्तर्यमेव मोदस्य दर्शयति । नत्वनन्तकालीनत्वमित्यपुन- रक्तिः ॥ १-६॥०॥ उक्तार्यनिगमनाथ५ चैतन्नित्यपदम् । यदेतदध्यायचतुष्टय्यामाऽदित आऽन्ता- दुदितं सर्वार्थजातं तन्नित्यं निर्णीतम्, नतु सन्दिग्धम्, कुतः? अपरिमितवेद-६ सिद्धत्वादिति सकलमनाकुलम् ॥ ० ॥०॥ 1 तथाच भाप्ये - "अवृद्धिह्रासरूपत्व मुक्ताना प्रायिक भवेत् । कादाचि- त्वविशेषस्तु नैव तेंपा निपिद्धयते" इति कौमं वचनम् । 2 "नित्य मदातन चोक्न नित्य नियतमेव च" इति शब्दनिर्णय मनमि निधायाह - उक्तार्थनिगमनाथं च । " - व 11 १ -विव पुन पुनरूपा- २ -सम्पदा नमा स ३ "अप्रतिषेधात्" क ४ "-नैरन्तयं मोदस्य" क ग -निगमन चत-"स ६ "-वेदप्रवाहसिद्ध -"घ " ·१५२ अथेदानोमेव परिसमापितं (सिग्रहभाप्य भगवानाचार्य शिप्यशिक्षाय) विज्ञापयन्नात्मकृतं स्वस्वामिनि २ विष्णो समर्पयत्युत्तरपद्येन । तदुत्तरेण तु अन्यावसानेऽपि क्रियासमभिहारेण तस्मै नमस्क्रियामाचरति "पूर्णप्रज्ञेन मुनिना सर्वशास्त्रार्थसंग्रहः। कृतोऽयं प्रीयतां तेन परमात्मा रमापतिः ॥ नमोनमोऽशेपदोपदूरपूर्णगुणात्मने । विरिञ्चशर्वपूर्वेडयवन्धाय श्रीवराय ते" ॥ ॥ 'यस्य त्रिरूपाण्युदितानि वायो. दे बलज्ञानवतो बळादौ । दशप्रमत्याख्यतृतीयरूपी संक्षेपभाप्यं कृतवान् रमेशे ।। सम्प्रीयतां तेन कृतेन सोऽयं रमापतिमें परमेष्टदेवः । विरिञ्चवाणीविपवासवाना परात्पराणामपि यः परात्मा ॥ - 1 पडभिश्चरण प्रथमश्लोकार्थमाह । बळादौ वेदे वळित्थासूक्ने । परमात्मा व्याख्यायते परमेप्टदेव इति । 2 द्वितीयपद्यस्योत्तरार्धं विवृण्वन्नेव परमात्मशब्दस्यार्थान्तरमाह-विरिञ्चे- त्यादि । शर्व एव शेपो भविष्यन्निति न पृथगुक्त. । वासवानमिति वहुवचनमाद्यर्थे । ) एतावान् भाग. कोशेष लुप्त इत्यर्थानुगुण्याय पूरित । "-स्वामिनि समर्प-" ३ "नमारिया करोति" २ ख ·१५३ 'अज्ञानदुःखप्रमुखैः समस्तै- दोपैविहीनाय गुणार्णवाय । विरिश्चशवेन्द्रमुखरपीड्य नमोनमः श्रीरमणाय तुभ्यम् । सत्सौस्यविज्ञानपुरोगपूर्ण- गुणकदेहाय पुमर्यदोग्धे। अशेषवन्द्याय विशेषतो मे व्यासाय देवाय नमोनमस्ते ॥०॥ आपादतलमस्तिष्क निभृतानन्दचिद्घनः । नारायणो रमानायो रमता मे मनोरथे ॥१॥ I 1 द्वितीयश्लोक अमाद् व्याख्याति -- अज्ञानेत्यादि द्वाभ्या श्लोकाभ्याम् । एतत्पक्षे - दोपदूरपूर्णगुणात्मने" इत्येक पदम् । विशेपणयो समास । ईडयेति वन्द्यायेति च भिन्ने पदे इति कृत्वा व्याख्यानम् - विरिञ्च- शर्वेन्द्रमुखरपीड्य । 2 पूर्णगुणात्मने इति भिन्न वा पदमिति तदर्थमाह-सत्सोख्येत्यादि । आत्मशब्दो देहवचनश्चात्र भवति । विरिञ्चशर्वपूर्वेडयवन्द्यायेति समस्त वा पदमिति तदर्थ निद्रूते - पुमर्थदोग्धे अशेषवन्द्याय । विरिञ्चादिभि- रोपेरीडयैरपि वन्द्याय । इद परात् पराणामिति विशेषणात् पूर्वमेव सूचितम् । अरोपरीड्याय च वन्द्याय च । पुमर्थदोग्धा हि स्तूयते । “वृष्णे चोदस्व सुष्टुतिम्" इति हि श्रूयते । तदनेन श्लोवेन चतुर्लक्षणस्य शास्त्रस्य सर्वोऽप्यर्थ. सुगृहीतो भवति । तदर्थमेव चैव व्याख्येयम् । वन्द्यायेति भिन्न पदमिति कृत्वा पुनरर्थान्तरमाह - विशेषतो मे वन्द्याय व्यासायेति । "जगद्गुरुणा गुरुभन्जसव विशेषतो मे" इति युक्तम् । एतेनान्तेऽपि शास्त्रप्रभवो गुररपि प्रणतो भवति । 3 इदानी स्वयमन्ते मङ्गलान्याचरति । साक्षात्कृतप्राणप्रमुखावतारथीमुख- १ "- मस्तिप्कानिभू-"ग ·१५४ नन्दयन् मन्दहासेन सुन्दरोमिन्दिरा हरि । 'अमन्दानन्दनिष्यन्दी रमता मे मनोगहे ॥३॥ दोर्दण्डख (ण्डिता२)राति पालयन् भुवनत्रयम् । आनन्द ॥३॥ 3 ज्ञानिभिर्ह दयाम्भोजे निमंते रत्नविष्टरे। दृष्ट निविष्ट मुत्येप्ट सन्दिदृक्षे रमेश्वरम् ॥४॥ नन्तारोऽनन्तगरुडब्रह्मरुद्रपुरोगमा । यस्यामु सतत देव शुभ्रूपेऽह रमावरम् ॥५॥ सत्सूननिकरायर्यो य सर्ववेदार्यवृहित । त सद्धि प्रोदित सन्त प्रविविक्षे रमापतिम् ॥६॥ येनाय सकलोऽप्ययों भाषितोऽप्यनुभापित । प्रोदितश्चापि त मध्व प्राणेश प्रणमाम्यहम् ॥७॥ समुद्गतसच्छास्त्रप्रवचनानुभूतप्रभूतानन्दा पूर्व स्वगुरपरमगुरव सुदृढश्रद्ध सभक्त्यादर च यत्मच्छास्त्रमवृणत तदप्युपश्लोक्यति महता सरम्भेणेति मङ्गलम् । इमामाचार्यगोविन्द प्रमृप्टा शब्दतोऽर्थत । वितेने विमला व्याख्या विदुपामेव तोपणीम् ।। इत्याचार्यगोविन्दस्य वृतिपु आनन्दमालाटिप्पनी ममाप्ता १ "अमितानन्द--"क २ सुप्तै अक्षरे कोशेपु । ३ अक्षराणि लुप्तानि । 'आन्दम्पी भगवान् रमता चित्तमन्दिरे' इति पाठयमविच्छेदाय । ४ "यायानुगा म्युम्त देवम्" ए ·१५५ विष्णोः प्रसादकदलात् सर्वशास्त्रार्थसंग्रहम् । यश्चकार नमस्तस्मै पूर्णप्रजाय नित्यशः ॥ ८ ।। यत्प्रसादप्रासारेण दारुयोषेव मे मतिः । तट्टीका रचयामास लेशेनापि सुदुप्क्राम् ॥६॥ इमामानन्दमालाख्या स्वरपानन्दमालिने । दीपमालामिवात्यल्पा जगद्दोपाशुमालिने ॥ १० ॥ सुरः सम्पद्भिराय मानुपैरम्बुविप्लुपा । समर्पयामः पूर्णाय विष्णवे सर्वजिप्णवे ॥ ११ ॥ आ मेरोराऽण्डमाण्डात् सुरवरनिकरास्थानसस्थानमान्यात अन्यान्यानेकविद्वत्प्रयरशतशतोऊति पर्पूरपूरात् । आ प्रन्यावाद्धयर्णाद् रथचरणघरार्या विशेषः समर्थात् स्वासौ यादीन्द्रसिंहः पद्धतम उत यः खण्डयेन्मध्यशास्नम् ॥ १२ ॥ आ देवादा च माद् बहुदिवसमणेः प्रभाया को वा वादोन्द्रसिंह. कविकुलतिलकः कोऽयया मध्वशास्त्र । जल्पे जाज्वल्यमानो'. पक्षपाती जिज्ञासु नसारं सफलमनुपिबेन्मानुषो वा लयाब्धिम् आऽब्जोत्यादा प्रधानात् सफलचिचितो भाविताः सत्पदार्याः क्षुद्राय व दिशेयः परपुरुषवशा ह्यातणादा करीपात् । सपा योग्यसृष्टिस्थितिलयनियमाज्ञानदृम्बन्धमोक्षं कुर्यादेकः स्वतन्त्रो हरिरिति सुमते तच्च शास्त्रं प्रमाणम् ॥१४ ।। तभारतिीति- '-"ग २ सृप्तान्यक्षराणि । म पुस्तके तु "वीटके वा" (१) इतीव पठ्यते । ३ नुप्तान्यक्षराणि मर्वप्वपि कोगेषु । ४ "सुमते" ग २ .... १ - ·१५६ सत्य सत्य तदित्य शपयशतयुत वच्मि हस्तावुदस्तो अस्तव्यस्तोक्तिरास्तां शृणुत शृणुत हे मानवा माऽवमान्य' । स्वामी सर्वस्य विष्णु ववचन च सदृशो नाधिकस्तस्य हि स्यात् सत्ये भातीति सत्य श्रुतिपतिलिखिता वैजयन्ती जयन्ती वन्दे विष्णु सुरेश स्वजनपरिवृत ताश्च वन्दे क्रमेण श्रीभूरूपा तदिप्टामय विधिपवनौ तत्प्रिये वाग्देव्यो । पक्षीशाहीशरुद्रास्तदुदितदयिता या सुपादिसज्ञा शकादीन् काममुख्यानपि सकलसुरान् तद्गुरून मदगुरुश्च ।। १६ ।। नमस्ते श्रीशास्तु प्रियतम समस्तादपि सदा नमस्ते प्राणेश प्रणतसुरसङ्घष्ट शुभद । नमस्तद्दासा व परमगुवस्तत्त्वमतिदा नमस्तद्दासा व पुनरिति गुरुभ्यो मुहुरपि ॥ १७ ॥ इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादविरचितस्य श्रीब्रह्मसूत्रसग्रहभाप्यस्य टोकाया वित्रमार्यदासकृतावानन्दमालाया चतुर्थोऽध्याय --- समाप्तोऽय अन्य "माऽवमान्ये ।" (?) ग १ "माश्वमान्य 1" ख २ "सत्यम्"ग ३ नमस्तद्दासम्य"ग