·DUE DATE SLIP
GOVT. COLLEGE, LIBRARY
KOTA (Raj.)
Students can retain library books only for two
weeks at the most.
BORROWER'S
No.
DUE DTATE
SIGNATURE

·THE KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES,

·THE KASHMIR SERIES OF TEXTS AND STUDIES EDITED BY J. C. CHATTERJI, B. A. (Cantab.), VIDYĀVĀRIDHI DIRECTOR OF The Archäological and Research Department KASHMIR STATE. Vol. III. काश्मीरग्रन्थावली श्रीजगदीशचन्द्र-चट्टोपाध्याय- संपादिता तृतीय खण्डम् १ & RE HEOL yvp लोक STATE SRINAGAR, KASHMIR. 19111

·THE
PRATYABHIJNĀ HRIDAYA
BEING
a Summary of the Doctrines of the
Advaita Shaiva Philosophy of Kashmir
.
BY
KSHEMARĀJA
अथ
प्रत्यभिज्ञाहृदयम्।
..
al
HEPEARD
KA
Sa
TATE.COM
INEWS
श्रीनगर
(कश्मीर)
संवत् १६६८
Price, l'apcr coi'cr Re. 1.
In cloth Rs. 116.

·BOMBAY
Printed by B. R. Ghanckar at thc Nirnaya-Sagar Tress,
23, Kolbhat Lane, and published by the Archäological and
Research Department, Srinagar, (Kaslimir).

·PREFACE. The present edition of the Pratyabhijña Hridaya of Kshemarāja, printed now for the first time, has been prepared by a collation of the following Manuscripts:- TmA manuscript in Devanāgarī characters. 6--An old, much decayed manuscript in Shārada characters. A Shūrada manuscript on paper belonging to Pandit Hara Bhatta Shāstrin of this Department. 3-An old manuscript in Shārada characters on birch bark (obtained from Lahore by M. M. Panait Mukunda Rūma Shastrin, Head Pandit of this Department ). In the preparation of the text for the press the Paņạits of the Department have given me the same help, in their several capacities, as they rendered in regard to the edition of the previously published volume of the Shiva-Sūtra-Vimarshinī; and I am very grateful to them for this help. An account of this work by Kshemarāja is given in my Kashmir Shaivaisin, published as the Second Volume of this series. It bears the same relation to the Advaita Shaiva System of Kashmir as the Vedānta- Sāra of Sadūnanda does to the Vedānta System. That is to say, it is intended to be an easy introduction to, and a summary of the doctrines of, the System, Still, Kashmir Shaivaism being a hitherto neglected and little known System, a full comprehension of the Pratyabhijña Hřidaya will not perhaps be very easy for most students. To tliem a preliminary study of the "Kashmir Shaivaism" is recommended. Kasumir.} JAGADĪSUA CHANDRA CHATTERJI, ·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणां पाठानुक्रमणिका । सू० सं० पृ० सं० २ ५ ६ ८ सूत्राणि १ चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । २ स्वेच्छया खभित्तो विश्वमुन्मीलयति । ३ तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् । ४ चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः । ५ चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम्। ११ ६ तन्मयो मायाप्रमाता । १३ ७ स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः। १५ ८ तद्भूमिकाः सर्वदर्शन स्थितयः । १६ ९ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी । २१ १० तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति । २२ ११ आभासन-रक्ति-विमर्शन-वीजावस्थापनतस्तानि। २४ १२ तदपरिज्ञाने खशक्तिभिर्व्यामोहितता संसारित्वम् । २६ १३ तत्परिज्ञाने चित्तमेव अन्तर्मुखीभावेन चेतन- पदाध्यारोहाचितिः। ३२ १४ चितिवहिरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं प्लुप्यति । ३४ १५ वललामे विश्वमात्मसात्करोति । ३५ १६ चिदानन्दलाभे देहादिपु चेत्यमानेप्वपि चिदैका- म्यप्रतिपत्तिदाय जीवन्मुक्तिः । ३६ १७ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः । विलापतूत २ ·२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सू० सं० सूत्राणि पृ० सं० १८ विकल्पक्षय शक्तिसंकोचविकास-वाहच्छेदाधन्तको- टिनिभालनादय इहोपायाः। ३९ १९ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्याम- र्शात् नित्योदितसमाधिलाभः । ४६ २० तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहन्ता- वेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसंविद्देवता- चक्रेश्वरताप्राप्तिर्भवति इति शिवम् । ४८ इति प्रत्यभिज्ञाहृदये सूत्रपाठः समाप्तः ।।

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयसूत्राणां प्रतिसूत्रं संक्षिप्तविषयार्थसंग्रहः। . खसंविच्छतेरेवं मुख्यतया सर्वकारणत्वस्य, सुखोपायेन प्राप्तव्यता अत्युत्तमफलस्य च निरूपणम् । २ संविध्यतिरिक्तांना मायाप्रकृत्यादीनां विश्वसृष्टौ निमित्तो- पादानादिभावपरिहारप्रयोजनं विश्वस्य संविदैकात्म्यसत्तया अवस्थितिनिरूपणम् । ३ स्वसंविन्मयमानतायामपि तत्तदनुरूपविभागेन विश्वखरूप- प्रतिपादनम् । * संकुचितचित्तया भेदावभासमापन्नस्य पशोरपि परमशिववत् विश्वरूपताव्याहरणम् । ५ नीलसुखादिरूपार्थग्रहणोन्मुखत्वेन संकुचितग्राहकरूपत्वस्य, चित्तस्य वस्तुतः चितिखरूपत्वनिरूपणम् । ६ मायाप्रमातुरपि चित्तमयतानिरूपणम् । ७ प्रकाशरूपत्व-संकोचावभासवत्त्वाभ्यां द्वैरूप्य-त्रिमलावृतत्व- शून्यादिचतुरात्मत्व-शिवादिपञ्चत्रिंशत्तत्त्वखभावादिसत्तया नानाविधप्रपञ्चाभासेपि, चिदात्मनः तात्त्विकैकात्मत्वनिरू- पणम् । ८. चार्वाकनैयायिकादिदर्शनान्तराणामर्वाचीनपदप्रतिष्ठाव्यव- स्थितेः, नीलसुखादिसंवित्स्थितीनां स्वात्मस्वरूपाभिव्यक्त्यु- पायत्वस्य च कथनम् । ९ आत्मनः स्वातन्त्र्येण अभेदव्याप्तिनिमज्जनभेदव्याप्त्यवलम्बनात् इच्छादिशक्तिसंकोचोत्तरं मलावृतसंसारित्वप्रदर्शनम् । , ·४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १ १० शुद्धतराध्वस्फारणक्रमेण खरूपविकासरूपसृष्ट्यादिपञ्चकृत्य- कर्तुः भगवतः संसार्यवस्थापत्तावपि वरूपाभिज्ञानहेतुकल- मृत्वादिपञ्चविधकृत्यकारित्वनिरूपणम् । ११ आत्मनः संसार्यवस्थायामेव पञ्चविधकृत्यकारित्वरहस्याभि- ज्ञानानां प्रदर्शनम् । १२ पूर्वनिरूपितपञ्चविधकृत्यकारितानभिज्ञस्य स्वशक्तिकर्तृकव्या- मोहिततालक्षणपशुदशापोषणहेतूनां निरूपणम् । १३ खीयपञ्चकृत्यकारित्वपरिज्ञाने तदन्यथात्वकारिहत्वपगमात् मोहनिवृत्त्या स्वातन्त्र्यलाभात् अन्तर्मुखीभूतस्य चित्तस्य ख- रूपप्रत्यापत्त्यात्मचिद्रूपतावाप्तिप्रदर्शनम् । १४ मायाप्रमातृतायामपि चिच्छक्तेः अंशतः खकार्यकारितानि- रूपणम् । १५ अवाप्तस्वरूपस्फारचित्यात्मवललाभे पूर्वनिर्दिष्टमायाप्रमातुः विश्वस्य आत्मसात्काररूपाभेदावभासनानिरूपणम् । १६ विश्वात्मसात्कारसमावेशलामात् देहादिमत्त्वेऽपि जीवन्मुक्ति- लक्षणकथनम् । १७ संविद्विकासे ब्रह्मनाडीविकासे वा चिदानन्दलाभात्मजीवन्मु- क्तिफलनिरूपणम् । १८ प्रोक्तद्विविधमध्यविकासोपायभूतानां विकल्पक्षयादियुक्तीनां प्रदर्शनम् । १९ समावेशसमापत्त्यात्मसमाधिलाभस्य नित्योदिततायां युक्ति- निरूपणम् । २० समाधिलाभस्य पार्यन्तिकफलकथनम् । इति प्रत्यभिज्ञादयमूत्राणां संक्षिप्तविपयार्थसंग्रहः ।। ::

·ओं नमों मङ्गलमूर्तये । अथ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । नमः शिवाय सततं पञ्चकृत्यविधायिने । चिदानन्दघनस्वात्मपरमार्थावभासिने ॥१॥ शांकरोपनिषत्सारप्रत्यभिज्ञामहोदधेः । क्षेमेणोद्रियते सारः संसारविषशान्तये ॥ २ ॥ इह ये सुकुमारमतयोऽकृततीक्ष्णतर्कशास्त्रपरि- श्रमाः शक्तिपातोन्मिषित-पारमेश्वरसमावेशा- भिलाषिणः कतिचित् भक्तिभाजः, तेषाम् ईश्वरप्रत्यभिज्ञोपदेशतत्त्वं मनाक् उन्मील्यते । १ तत्वं हि 'चिदानन्दपणाज्ञानक्रियाणां सुस्फुटत्वतः । शिव-शक्ति-सदीशान-विद्याख्यं तत्त्वपञ्चकम् ॥' इति पञ्चकत्वेन आमातम् । उन्मील्यते इति, तेषां कृते संक्षिप्य प्रकटीक्रियते इति वाक्यार्थः । पं०४ क. ख. ग. पु० उद्धरामि परं सारं संसारविपशान्तिदम् ॥ इति पाठः। पं०५ ग. पु. कृततीक्ष्णशास्त्र इति पाठः। पं०६ ङ. पु० शक्तिपातवशोन्मिपत्पारमेश्वरेति पाटः। पं०७ ग. पु० समावेशाभिलापाः इति पाठः ।

·२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१ तत्र खात्मदेवताया एव सर्वत्र कारणत्वं सुखोपायप्राप्यत्वं महाफलत्वं च अभिव्यङ्गुमाह चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः॥१॥ 'विश्वस्य'-सदाशिवादेः भूम्यन्तस्य सिद्धौं'- निष्पत्ती, प्रकाशने स्थित्यात्मनि, परप्रमातृवि- श्रान्त्यात्मनि च संहारे, पराशक्तिरूपा 'चितिः' एव भगवती स्वतत्रा'-अनुत्तरविमर्शमयी शिवभट्टारकाभिन्ना 'हेतु:-कारणम्।अस्यां हि प्रसरन्त्यां जगत् उन्मिषति व्यवतिष्टते च, निवृत्तप्रसरायां च निमिषति;-इति खानुभव एव अत्र साक्षी । अन्यस्य तु मायाप्रकृत्याः चित्प्रकाशभिन्नस्य अप्रकाशमानत्वेन अंस- त्त्वात् न क्वचिदपि हेतुत्वम् ; प्रकाशमानत्वे तु. प्रकाशैकात्म्यात् प्रकाशरूपा चितिरेव हेतुः; पं०१ख. ल.पु० सर्वत्र इति पदं नास्ति । पं०२ क. ग. पु० महाफलाभिव्यक्ति चाह इति पाठः । पं. ५ ख. र. पु० स्खे चेत्यात्मनि इति पाठः । पं० ०७ स. ८. पु० तन्नानन्तविमर्शमयी इति पाठः। पं० १० स. ग. पु० च इति पदं नास्ति । पं० १२ स. पु० अप्रकाशत्वेन इति पाठः। पं. १३ रु. पु० असत्वादपि न चित् हेतुत्वम् इति पाटः। पं०१४ स. ७. पु. चिदेय इति पाटः ।

·सू० १] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । न त्वसौ कश्चित् । अत एव देशकालाकारा एतत्सृष्टा एतदनुप्राणिताश्च नैतत्स्वरूपं भेत्तु- मलम् :-इति व्यापक-नित्योदित-परिपूर्णरूपा इयम् ।-इत्यर्थलभ्यमेव एतत् । ननु जगदपि चितो भिन्नं नैव किञ्चित् अभेदे च कथं हेतुहेतुमद्भावः ? उच्यते ।चिदेव भगवती स्वच्छस्वतन्त्ररूपा तत्तदनन्तजगदा- स्मना स्फुरति,-इत्येतावत्परमार्थोऽयं कार्यका- - रणभावः। यतश्च इयमेव प्रमातृ-प्रमाण-प्रमेय- मयस्य विश्वस्य सिद्धौ-प्रकाशने हेतुः, ततोऽस्याः स्वतन्त्रापरिच्छिन्नखप्रकाशरूपायाः यदुक्तम् देशकालाकारभेदः संविदो नहि युज्यते । तस्मादेकैव पूर्णाह-विमर्शात्मा चिदुच्यते ॥ :" इति। पं० १ ग. पु० न त्वन्यः कश्चिदिति पाठः। पं० २ क. ग. पु० एतत्प्राणिता इति पाठः । पं० ३ क. पु० परिपूर्णोऽयम् इति, ग. पु० परिपूर्णयम् इति पाठः। पं० ४ क. ग. ङ. पु० इत्ययसलभ्यमेव इति पाठः । पं०६ क. पु. कथं हेतुसद्भाव इति पाठः । पं०७ ख. ग. अ. पु० जगदात्मना विश्वरूपेण इति पाठः । पं० ९ क. पु० अतश्चेयमिति, ङ. पु० यत् च इयमेवेति पाठः । पं०११ ख. छ. पु० स्वतन्त्राविच्छिन्नेति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सिद्धौ अभिनवार्थप्रकाशनरूपं न प्रमाणवराक- मुपयुक्तम् उपपन्नं वा । तदुक्तं त्रिकसारे 'स्वपदा स्खशिरश्छायां यदल्लविन्तुमीहते । पादोद्देशे शिरो न स्यात्तथेयं चैन्दवी कला ।' इति। यतश्च इयं विश्वस्य सिद्धौ पराद्वयसामरस्या- पादनात्मनि च संहारे हेतुः, तत एव स्वतन्त्रा। प्रत्यभिज्ञातखातव्या सती, भोगमोक्षस्वरूपाणां विश्वसिद्धीनां हेतुः।-इति आवृत्त्या व्याख्येयम्। अपि च 'विश्व'-नील-सुख-देह-प्राणोदि; तस्य या 'सिद्धिः-प्रमाणोपारोहक्रमेण विमर्शमयप्र- मात्रावेशः, सर्व हेतुः-परिज्ञाने उपायो यस्याः। ३ नहि सूर्यप्रकाशने दीपान्तरमुपयुज्यते इति भावः। ४ यो लवितुमीइते तस्य यथा पादोद्देशे शिरो न स्यात् तथा इयमि- त्यत्र संबन्धः। ५ नीलं बहिरिन्द्रियगम्यम्, सुखमन्तरिन्द्रियगम्यम्, प्राणादि जीवचेष्टागम्यम् । ६ यथा दूरस्थस्य अमेः अनुमितौ धूमः साधनं तददित्यर्थः । पं० १ ख. ग. पु० सिद्धौ प्रकाशनेऽभिनवार्थप्रकाशनेति, क. पु०. अभिनवप्रकाशरूपम् इति पाठः। पं०७ स. उ. पु. अत एवेति पाठः। पं०८ स.ड.पु. प्रत्यभिज्ञातस्वातघ्याभोगमोक्षसिद्धीनां हेतुः इति पाठः। पं० ११ क. पु० प्रमाणोपहारक्रमेण इति, ग. पु० प्रमाणोपाहरणक्रमेणेति पाठः। ख. पु० विमर्शमात्रावेश इति पाठः। पं०१२ ख. ड. पु० स एव हेतुरिति पाठः।

·सू०२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । अनेन च सुखोपायत्वमुक्तम् । यदुक्तं श्रीविज्ञान- भट्टारके 'ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः सामान्या सर्वदेहिनाम् । योगिनां तु विशेषोऽयं संवन्धे सावधानता ।' इति। 'चिति' इति एकवचनं देशकालाधनवच्छि- न्नताम् अभिदधत समस्तभेदवादानाम् अवा- स्तवतां व्यनक्ति । स्वतन्त्र'-शब्दो ब्रह्मवादवैल- क्षण्यम् आचक्षाणः चितो माहेश्वर्यसारतां व्रते। विश्व-इत्यादिपदम् अशेषशक्तित्व, सर्वकार- णत्वं, सुखोपायत्वं महाफलं च आह ॥ १ ॥ ननु विश्वस्य यदि चितिः हेतुः, तत् अस्या उपादानाद्यपेक्षायां भेदवादापरित्यागः स्यात्- इत्याशङ्कय आह स्वेच्छया स्वभित्तौ विश्वमुन्मी- लयति ॥२॥ 'खेच्छया', न तु ब्रह्मादिवत् अन्येच्छया, पं०३ क. पु० ग्राह्यग्राहकसंवन्ध इति पाठः। ०६ क. पु. अवच्छिन्नतामेवाभिदधत् इति पाठः । पं० ९ क. पु. माहेश्वरतां भूते इति, ख. ऊ. पु० माहेश्वरसारताम् इति पं० १० ग. पु० अशेपशक्तिमत्वम् इति पाठः । पं० १२७. पु० तदा अस्या इति पाठः। - 40 , पाठ।

·w प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०३ तयैव च, न तु उपादानाद्यपेक्षया, एवं हि प्रागुक्तखातव्यहान्या चित्त्वमेव न घटेत-ख भित्तौ',नतु अन्यत्र क्वापि, प्राकू निर्णीतं विश्वं' दर्पणे नगरवत् अभिन्नमपि भिन्नमिव 'उन्मी- लयति। उन्मीलनं च अवस्थितस्यैव प्रकटीकर- णम् ।-इत्यनेन जगतःप्रकाशैकात्म्येन अवस्था- नम् उक्तम् ॥२॥ अथ विश्वस्य स्वरूपं विभागेन प्रतिपादयि- तुमाह तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहक- भेदात् ॥३॥ 'तत्' विश्वं 'नाना'-अनेकप्रकारम् । कथं ? 'अनुरूपाणां'-परस्परौचित्यावस्थितीनां 'ग्राह्या- णां ग्राहकाणां' च भेदात्'-वैचित्र्यात्। तथा च . ७ ग्राहकाः सप्त प्रमातारः, ते च (१) शिवः (२) मन्त्रमहेश्वराः (३) मन्त्रेश्वराः (४) मत्राः (५) विज्ञानाकलाः (६) प्रलयाकला: (७) सकलाः इत्यागमप्रसिद्धाः । पं० १ क. पु० तथैव चेति पाठः। पं० २ क. पु. चित्तत्त्वमेव इति पाठः । पं०४ क. ग. पु. दर्पणनगरवत् इति समस्तः पाठः । पं० ५ क. पु०उन्मीलयतीत्यनन्तरम् 'अवभासयति' इत्यप्यधिकः पाठोम्ति। पं० १३ ख. पु० अनणुरूपाणाम् इति पाठः । पं० १४ क. पु० ग्राहकताभेदात् इति पाठः।

·सू०३] ७ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । सदाशिवतत्त्वे अहन्ताच्छादित-अस्फुटेदन्ताम- यं यादृशं परापररूपं विश्वं ग्राह्य, ताहगेव श्रीसदाशिवभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रमहेश्वराख्यः प्रमातृवर्गः परमेश्वरेच्छावकल्पिततथावस्था- नः। ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकर- ण्यात्म यादृक् विश्वं ग्राह्य, तथाविध एव ईश्वरभट्टारकाधिष्ठितो मन्त्रेश्वरवर्गः। विद्यापदे श्रीमदनन्तभट्टारकाधिष्ठिता वहुशाखावान्तर- भेदभिन्ना यथाभूता मन्त्राः प्रमातारः, तथा- भूतमेव भेदेकसारं विश्वमपि प्रमेयम् । मायो- वें यादृशा विज्ञानाकलाः कर्तृताशून्यशुद्धवो- धात्मानः, तादृगेव तदभेदसारं सकल-प्रलया- कलात्मक-पूर्वावस्थापरिचितम् एषां प्रमेयम् । मायायां शून्यप्रमातृणां प्रलयकेवलिनां खो- पं. १ क. पु. अहन्ताच्छादितेऽपि स्फुटे इदन्तामयम् इति पाठः । ३३ व. पु. भट्टारको मन्त्रमहेश्वराख्य इति पाठः । पं०५ क. पु० समानाधिकारात्म इति, ग. पु० सामानाधिकरण्यात्मतया इति पाठः। पं. ७ ग. पु० विद्यातत्वे इति, ख. पु० विद्यापदेश-श्रीमत् इति पाठः। पं०८ ग. पु. अधिष्ठितानन्तबहुशाखेति, क. पु. वहुशाखा अवान्तर- भिन्ना इति, ख. पु० अधिष्ठितबहुशाखेति पाठः । पं. स. पु० कर्तृत्वशून्यति पाठः । पं० १२ ख. पु० अभेदसारसकलेति समस्तः पाठः। पं० ११ क. पु० मायायाः प्रमाणामिति पादः ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०४ चितं प्रलीनकल्पं प्रमेयम् । क्षितिपर्यन्तावस्थि- तानांतु सकलानां सर्वतो भिन्नानां परिमितानां तथाभूतमेव प्रमेयम् । तदुत्तीर्णशिवभट्टारकस्य प्रकाशैकवपुषः प्रकाशैकरूपा एव भावाः।श्रीम- त्परमशिवस्य पुनः विश्वोत्तीर्ण-विश्वात्मक-पर- मानन्दमय-प्रकाशैकघनस्य एवंविधमेव शिवा- दि-धरण्यन्तम् अखिलम् अभेदेनैव स्फुरति; न तु वस्तुतः अन्यत् किंचित् ग्राह्यं ग्राहकं वा; अपि तु श्रीपरमशिवभट्टारक एव इत्थं नानावैचि- यसहस्त्रैः स्फुरति ।-इत्यभिहितप्रायम् ॥३॥ यथा च भगवान् विश्वशरीरः, तथा चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः॥४॥ श्रीपरमशिवः स्वात्मैक्येन स्थितं विश्व सदाशिवायुचितेन रूपेण अवविभासयिषुः पूर्व पं० १ क. पु० स्थितिपर्यन्तेति पाठः । पं०९ उ. पु० इत्थमित्यमेतदिति-नानाविधवैचित्र्येति पाठः । पं०११यथा च इत्यादि-अवतरणिकावाक्यपाठः ख. उ. पुस्तकाभ्यामुपन्यन्तः। पं० १५ ग. पु. सदाशिवाधुदितेनेति, ख. उ. पु० सदाशिवाभ्युदितेन इत्ति पाठः।

·सू० ४] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । चिंदैक्याख्यातिमयानाश्रितशिवपर्याय-शून्या- तिशून्यात्मतया प्रकाशाभेदेन प्रकाशमानंतया स्फुरति; ततः चिद्रसाश्यानतारूपाशेषतत्वभु- वन-भाव-तत्तत्प्रमात्राद्यात्मतयापि प्रथते । यथा च एवं भगवान् विश्वशरीरः, तथा 'चितिसं- कोचात्मा' संकुचितचिद्रूपः 'चेतनो' ग्राहकोऽपि वटधानिकावत् संकुचिताशेषविश्वरूपः । तथा च सिद्धान्तवचनम् 'विग्रहो विग्रही चैव सर्वविग्रहविग्रही ।' इति । त्रिशिरोमतेऽपि 5 'सर्वदेवमयः कायस्तं चेदानीं शृणु प्रिये । पृथिवी कठिनत्वेन द्रवत्वेऽम्भः प्रकीर्तितम् ।।' इत्युपक्रम्य 'त्रिशिरोभैरवः साक्षायाप्य विश्वं व्यवस्थितः।। इत्यन्तेन ग्रन्थेन ग्राहकस्य संकुचितविश्व- मयत्वमेव व्याहरति । अयं च अत्राशयः-ग्राहकोऽपि अयं प्रकाशै- पं०३ क. ग. पु० रसाश्यानरूपः अशेप० इति पाठः । पं०६ क. पु० असंकुचित इति पाठः । पं० ११ स. पु. कालस्तचेदानीम् इति पाठः । पं० १५.स. ह. पु. ग्राहकेण संकुचितेति० ग. पु० ग्राहकेणासंकुचित इति पाटः। .

·१० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०४ कात्म्येन उक्तागमयुक्त्या च विश्वशरीरशिवै- करूप एव, केवलं तन्मायाशक्त्या अनभिव्य- क्तखरूपत्वात् संकुचित इव आभाति; संको- चोऽपि विचार्यमाणः चिदैकात्म्येन प्रथमानत्वात् चिन्मय एव, अन्यथा तु न किंचित् । इति सों ग्राहको विश्वशरीरः शिवभहारक एव । तदुक्तं मयैव 'अख्यातिर्यदि न ख्याति ख्यातिरेवावशिष्यते । ख्याति चेत् ख्यातिरूपत्वात् ख्यातिरेवावशिष्यते ॥ इति। अनेनैव आशयेन श्रीस्पन्दशास्त्रेषु ८ यदुक्तं न्यायभूषणे कर्तृकर्मादिकारकलक्षणविचारे।संभूय कारकाणां क्रियाजनकत्वे हि तुल्यव्यापारत्वात् कः साधकतमार्थः स्वतन्त्रार्थों वा. इति सार्वपारिषदं व्याकरणं विरुध्येत । अत एव ज्ञातृव्यापारस्य प्रमाणत्वमाहुः, स च ज्ञातृव्यापारः चिद्रूपे ज्ञातरि तादात्म्येन स्थितत्वात बोधात्मकः इति । तथा च अत्रैव 'विवक्षातः कारकाणि भवन्ति इति । यथा चितिः विश्वं साधयति, चितिमासाद्य विश्वं भवति, चित्या विश्वमीश्वरः करोति, चितेः विश्वं भवति, चितेः विकारो विश्वं भवति, चितौ विश्वं स्थितमिति ॥ पं० २ ख. पु. केवलं मायाशक्त्यनभिव्यक्तेति पाठः। पं० ३ ख. पु० एव इति पाठः । पं० ६ क. पु० विश्वशरीरशिवभट्टारक एवेति पाठः । पं० ८ क. पु. ख्यातिः ख्यातिरेव इति, ग. पु. यदि ख्यातिश्चेत् ख्या- तिरेव इति पाठः।

·सू०५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । 'यस्मात्सर्वमयो जीवः" इत्युपक्रम्य 'तेन शब्दार्थचिन्तासु न सावस्था न यः शिवः ।। इत्यादिना शिवजीवयोरभेद एव उक्तः । एत- तत्त्वपरिज्ञानमेव मुक्तिः, एतत्तत्त्वापरिज्ञानमेव च वन्धः, इति भविष्यति एव एतत् ॥ ४ ॥ ननु ग्राहकोऽयं विकल्पमयः, विकल्पनं च चित्तहेतुकं; सति च चित्ते, कथमस्य शिवात्म- कत्वम् ?-इति शङ्कित्वा चित्तमेव निर्णेतुमाह चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्य- संकोचिनी चित्तम् ॥५॥ " न चित्तं नाम अन्यत् किंचित्, अपि तु सेव भगवती तत् । तथा हि सा खं स्वरूपं एं अन्यथा तटः पिपतिपति' इत्यादि.शब्दार्थचिन्तासु निश्चेतनस्य तटस्य कथमिच्छा घटेत । पं० ३ ख. ट. पु० तसाच्छब्दार्थेति, ग. पु० तस्मात्सर्वार्थ इति पाठः । पं०४८. पु० जीवशिवयोरभेद उक्त इति पाठः, उ.पु० एव पदं नास्ति । पं० स. उ. पु० चेलभावः संकोचिनी इति पाठः । 4.१२ क. पु. चितिरेवेति चित्तं न चान्चत्किंचित् इति, ग. पु० चित्तं नान्यत् किंचित् अपि तु सैव इति पाठः ।

·१२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०५ गोपयित्वा यदा संकोचं गृह्णाति, तदा द्वयी गतिः, कदाचित् उल्लसितमपि संकोचं गुणी- कृत्य चित्प्राधान्येन स्फुरति, कदाचित् संको- चप्रधानतया । चित्प्राधान्यपक्षे सहजे प्रकाश- मात्रप्रधानत्वे विज्ञानाकलता; प्रकाशपरामर्श- प्रधानत्वे तु विद्याप्रमातृता । तत्रापि क्रमेण संकोचस्य तनुतायाम्, ईश-सदाशिवानाश्रित- रूपता । समाधिप्रयत्नोपार्जिते तु चित्प्रधानत्वे शुद्धावप्रमातृता क्रमाक्रमं प्रकर्षवती।संको- चप्राधान्ये तु शून्यादिप्रमातृता । एवमव- स्थिते सति, 'चितिरेव' संकुचितग्राहकरूपा 'चेतनपदात् अवरूढा'-अर्थग्रहणोन्मुखी सती 'चेत्येन'-नील-सुखादिना संकोचिनी उभयसं- कोचसंकुचितैव चित्तम् । तथा च पं० १ क. ग. पु० 'संकोचं' इति पदं नास्ति । पं० ५ ग. पु० प्रधान विज्ञानाकलता इति पाठः। पं० ७ क. पु० संकोचांशतनुतायाम् इति, ग. पु० संकोचतनुतायाम् इति पाठः । पं० ८ ग. पु. समाधिप्रयत्नोपार्जितेन चित्प्रधानत्वेन इति पाठः । पं० ९ क. पु० संकोचांशप्राधान्येन इति पाठः । पं० १० उ. पु० एवमेव स्थिते सति इति पाठः । पं० ११ के. पु० असंकुचितग्राहकरूपाचेतनादवरूढार्थग्रहेति पाठः । .

·सू०६] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १३ 'खाङ्गरूपेषु भावेषु पत्युर्ज्ञानं क्रिया च या । मायावृतीये ते एव पशोः सत्त्वं रजस्तमः ॥ इत्यादिना स्वातत्र्यात्मा चितिशक्तिरेव ज्ञान- क्रिया-मायाशक्तिरूपा पशुदशायां संकोचप्रक- र्षात् सत्त्व-रजस्तमःखभावचित्तात्मतया स्फु- रति;-इति श्रीप्रत्यभिज्ञायामुक्तम् । अत एव श्रीतत्वगर्भस्तोत्रे विकल्पदशायामपि तात्त्विक- स्वरूपसद्भावात् तदनुसरणाभिप्रायेण उक्तम् 'अत एव तु ये केचित्परमार्थानुसारिणः । तेपां तत्र स्वरूपस्य वज्योतिष्वं न लुप्यते ॥ इति ॥५॥ चित्तमेव तु मायाप्रमातुः स्वरूपम्, इत्याह तन्मयो मायाप्रमाता ॥६॥ देहप्राणपदं तावत् चित्तप्रधानमेव; शून्य- पं०३ ग. पु० इति प्रत्यभिज्ञोक्तनीत्या स्वातध्येति पाठः । पं० ४ क. पु० संकोचप्रकाशात् इति पाठः । पं० ६ ग. पु० 'श्रीमत्यभिज्ञायामुक्तम्' इति वाक्यं नास्ति । पं०८ ख. पु० तदनुसारिणा इति पाठः । पं० ९ क. पु० अत एव तु केपांचित्परमार्थति पाठः । पं० १० ग. उ. पु० तेषां तत्रापि रूपस्य (तन्नापि, विकल्पदशायामपि) इति पर्यायोपेतः पाठः। पं० १४८. पु. देहप्राणपदात् तावचित्तं प्रधानमेव इति पाठः।

·१४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०६ भूमिरपि चित्तसंस्कारवत्येव; अन्यथा ततो व्युत्थितस्य स्वकर्तव्यानुधावनाभावः स्यात् ;- इति चित्तमय एव मायीयः प्रमाता । अमुनैव आशयेन शिवसूत्रेषु वस्तुवृत्तानुसारेण 'चैतन्यमात्मा' (१-१) इत्यभिधाय, मायाप्रमातृलक्षणावसरे पुनः 'चित्तमात्मा' (३-१) इत्युक्तम् ॥६॥ अस्यैव सम्यक् स्वरूपज्ञानात् यतो मुक्तिः, असम्यक् तु संसारः, ततः तिलश एतत्स्वरूपं निर्भक्तुमाह १० चैतन्यमात्मा इति, चेतयते इति चेतनः, सर्वेषु ज्ञानेषु सर्वासु च क्रियासु स्वतन्त्रः; तस्य भावः चैतन्यं, सर्वज्ञानक्रियासंबन्धमयं परिपूर्ण स्वातत्र्यं तच्च परमशिवस्यैव भगवतः संभवति, नान्येषां तत्परतत्राणा- मिति प्रथमसूत्रमुक्त्वा पुनः तृतीयोन्मेपे 'चित्तमात्मा' इत्युक्तम् । अस्यार्थः यदेतत् विषयवासनाच्छुरितत्वात् नित्यं, तदध्यवसायादि- व्यापारबुद्ध्यहंकृन्मनोरूपं चित्तं, तदेव अतति चिदात्मकस्वस्वरूपाख्यात्या सत्त्वा दिवृत्त्यवलम्बनेन योनी: संचरति इति आत्मा अणुरित्यर्थः; न तु चिदेकरूपस्य अस्य अतनमस्ति; अत एव चैतन्यमात्मा' इति स्वभा- वभूततात्त्विकैतत्स्वरूपप्रतिपादनाशयेन पूर्वमात्मा लक्षितः, अनेन तु एतदीयसंकोचावभासप्रधानाणवदशौचित्येन, इति न पूर्वापरवैषम्यम् । पं०४ ग. पु० वस्तुवृत्यनुसारेण इति पाठः । पं० ११ ग. पु० विभम् इति पाठः । .

·१५ : सू०७] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । स चैको हिरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः॥७॥ निर्णीतहशा चिदात्मा शिवभट्टारक एव 'एक' आत्मा, न तु अन्यः कश्चित् ; प्रकाशस्य देशकालादिभिः भेदायोगात्; जडस्य तु ग्राहकत्वानुपपत्तेः । प्रकाश एव यतः स्वात- घ्यात् गृहीतप्राणादिसंकोचः संकुचितार्थग्राह- कतामश्नुते, ततः असौ प्रकाशरूपत्व-संकोचा- वभासवत्त्वाभ्यां द्विरूपः'। आणव-मायीय-का- ममलावृतत्वात् 'निमयः' । शून्य-प्राण-पुर्यष्टक- ११ वामदेवेन च मलत्रयस्वरूपमभिहितमस्ति । यथा गोपितस्वमहिम्नोऽस्य संमोहाद्विस्मृतात्मनः । यः संकोचः स एवास्मिन्नाणवो मल उच्यते ॥ १ ॥ पटूचुकव्याप्तिवशाद्विलोपितनिजस्थितेः । भूतदेहस्थितिर्यासौ मायीयो मल उच्यते ॥ २ ॥ यदन्तःकरणाधीनबुद्धिकर्मेन्द्रियादिभिः । बहिर्व्याप्रियते काम मलमेतस्य तन्मतम् ॥ ३॥ तत्र आणवेनैकेन मलेन संयुक्तो विज्ञानाकलः, द्वाभ्यामाणव-मायीया- भ्यामपवेद्यः प्रलयाकला; त्रिभिः आणव-मायीय-कार्ममलैः संवेद्यः कलादिधरण्यन्ततत्त्वमयः सकला, इति । पं०६ स. ग. ह. पु. एव च इति पाठः । पं० ९ ग. पु० मायीयाणवकार्ममलिनत्वात् इति पाठः। पं० १० क. पु० मलानिमय इति पाटः ।

·६ १६ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [ सू०८ शरीरखभावत्वात् 'चतुरात्मा । सप्तपञ्चकानि'- शिवादिपृथिव्यन्तानि पञ्चत्रिंशत्तत्त्वानि 'तत्व- भावः। तथा शिवादि-सकलान्त-प्रमातृसप्तक- खरूपः; चिदानन्देच्छा-ज्ञान-क्रियाशक्तिरूप- त्वेऽपि अख्यातिवशात् कला-विद्या-राग-काल- नियतिकञ्चुकवलितत्वात् पञ्चकखरूपः। एवं च शिवैकरूपत्वेन, पञ्चत्रिंशत्तत्त्वमयत्वेन, प्रमा- तृसप्तकस्वभावत्वेन चिदादिशक्तिपञ्चकात्म- कत्वेन च अयं प्रत्यभिज्ञायमानो मुक्तिदः, अन्यथा तु संसारहेतुः ॥ ७ ॥ एवं च तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः॥८॥ 'सर्वेषां' चार्वाकादिदर्शनानां स्थितयः'- सिद्धान्ताः 'तस्य' एतस्य आत्मनो नटस्येव खेच्छावगृहीताः कृत्रिमा 'भूमिकाः' । तथा च 'चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा ।' इति चार्वाकाः। पं० १ क. पु० पञ्चकानि पृथिव्यन्तानि इति 'शिवादि' पदहीनः पाठः । पं० ३ क. पु० सकलान्तं प्रमातृरूप इति पाठः । पं० ७ ख. ङ. पु० शिकत्वेन इति पाठः । पं० १५ क. ङ. पु. कृभिमभूमय इति पाटः ।

·सू०८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १७ नैयायिकादयो ज्ञानादिगुणगणाश्रयं बुद्धि- तत्त्वप्रायमेव आत्मानं संस्कृती मन्यन्ते, अप- वर्गे तु तदुच्छेदे शून्यप्रायम् । अहं-प्रतीतिप्रत्येयः सुखदुःखाद्युपाधिभिः तिरस्कृतः आत्मा-इति मन्वाना मीमांसका अपि बुद्धावेव निविष्टाः। ज्ञानसंतान एव तत्वम्-इति सौगता बुद्धि- वृत्तिषु एव पर्यवसिताः। प्राण एव आत्मा-इति केचित् श्रुत्यन्तविदः। असदेव इदमासीत्-इत्यभावब्रह्मवादिनः शून्यभुवमवगाह्य स्थिताः। माध्यमिका अपि एवमेव । परा प्रकृतिः भगवान् वासुदेवः तद्विस्फु- लिङ्गप्राया एवं जीवाः-इति पाश्चरात्राः परस्याः प्रकृतेः परिणामाभ्युपगमात् अव्यक्ते एव अभिनिविष्टाः। पं० ४ क. पु० अहं-प्रत्ययः सुखदुःखेत्यादि पाठः । ग. ख. पु० दुःखा- धुपाध्यभिभूत आत्मेति पाठः । पं०९ क. पु० शून्यचादिन इति पाटः। पं० १३ क. पु. वासुदेवपदं नास्ति । ३ ·१८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ सांख्यादयस्तु विज्ञानाकलप्रायां भूमिम् अवलम्बन्ते । सदेव इदमय आसीत्-इति ईश्वरतत्त्व- पदमाश्रिता अपरे श्रुत्यन्तविदः। शब्दब्रह्ममयं पश्यन्तीरूपम् आत्मतत्वम्- इति वैयाकरणाः श्रीसदाशिवपदमध्यासिताः। एवमन्यदपि अनुमन्तव्यम् । एतच्च आगमेषु 'बुद्धितत्त्वे स्थिता चौद्धा गुणेष्वेवाहताः स्थिताः । स्थिता वेदविदः पुंसि अव्यक्त पाश्चरात्रिकाः ।।' इत्यादिना निरूपितम्। विश्वोत्तीर्णमात्मतत्त्वम्-इति तान्त्रिकाः। विश्वमयम्-इति कुलाद्याम्नायनिविष्टाः । विश्वोत्तीर्ण विश्वमयं च-इति त्रिकादि- दर्शनविदः। एवम् एकस्यैव चिदात्मनो भगवतः स्वा- तत्र्यावभासिताः सर्वा इमा भूमिकाः स्वातन्त्र्य- प्रच्छादनोन्मीलनतारतम्यभेदिताः; अत एक पं० २ ख. ग. पु० अवतिष्टन्ते इति पाठः । पं. ४ क. पु. शून्यान्तविद इति पाठः। पं० ५ क. पु. मयं रूपं पश्यति इति पाठः। पं०१४ क. ग. पु० दर्शनवादिन इति पाठः।

·सू०८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । १९ एव एतावद्व्याप्तिक आत्मा । मितदृष्टयस्तु अंशांशिकासु तदिच्छयैव अभिमानं ग्राहिताः, येन देहादिषु भूमिषु पूर्वपूर्वप्रमातृव्याप्तिसा- रताप्रथायामपि उक्तरूपां महाव्याप्तिं परश- क्तिपातं विना न लभन्ते । यथोक्तम् 'वैष्णवाद्यास्तु ये केचिद्विद्यारागेण रञ्जिताः। न विदन्ति परं देवं सर्व ज्ञानशालिनम् ॥' इति । तथा 'भ्रमयत्येव तान्माया ह्यमोक्षे मोक्षलिप्सया ।' इति। 'त आत्मोपासकाः शैवं न गच्छन्ति परं पदम् ॥' इति च । अपि च 'सर्वेषां दर्शनानां'-समस्तानां नीलसुखादिज्ञानानां याः स्थितयः'-अन्तर्मुख- रूपा विश्रान्तयः ताः 'तद्भूमिकाः'-चिदानन्द- घनस्वात्मस्वरूपाभिव्यक्त्युपायाः । तथा हि पं० १ ग. पु० एतव्याप्त्या इति पाठः । पं०३ ख. ग. पु० देहादिभूमिपु इति समस्तः पाठः । पं० ७ क. पु० सर्वज्ञ ज्ञानशालिनम् इति श्लोकपादो नास्ति । पं० ९ क. ग. पु० तन्माया इति पाठः । पं० ११ ग. पु० अनात्मोपासका ोते इति पाठः। पं० १५ ग. पु० चिदानन्दात्मरूपेति पाठः।

·२० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०८ यदा यदा बहिर्मुखं रूपं स्वरूपे विश्राम्यति, तदा तदा बाह्यवस्तूपसंहारः; अन्तःप्रशान्तपदाव- स्थितिः, तत्तदुदेष्यत्संविसंतत्यासूत्रणम् इति सृष्टि-स्थिति-संहारमेलनारूपा इयं तुरीया संविद्भट्टारिका तत्तत्सृष्टयादिभेदान् उद्वमन्ती संहरन्ती च, सदा पूर्णा च, कृशा च, उभय रूपा च, अनुभयात्मा च, अक्रममेव स्फुरन्ती स्थिता। उक्तं च श्रीप्रत्यभिज्ञाटीकायाम् 'तावदावलेहेन उत्तिष्ठति, पूर्णा च भवति' इति । एषा च भट्टारिका क्रमाक्रमम् अधि- कमनुशील्यमाना खात्मसात्करोत्येव भक्त- जनम् ॥ ८॥ यदि एवंभूतस्य आत्मनो विभूतिः, तत् कथम् अयं मलावृतः अणुः कलादिवलितः संसारी अभिधीयते ?-इत्याह :- पं०६ ख. ड. पु० संपूर्णा चेति पाठः। पं० ७ ग. पु. क्रमेणैव स्फुरन्ती इति पाठः । पं० ९ ख. पु० अर्थावहेलेन इति, १० पु० अर्थावहेलना उत्तिष्ठन्ति इति पाठः । ग. पु० पूर्णा च भविष्यति इति च पाठः ।

·सू०९.7 प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २१ चित्तच्छक्तिसंकोचात् मलारतः संसारी ॥९॥ यदा चिदात्मा' परमेश्वरः खस्वातत्र्यात् अभेदव्याप्तिं निमज्य भेदव्याप्तिम् अवलम्बते, तदा तदीया इच्छादिशक्तयः' असंकुचिता अपि संकोचवत्यो' भान्ति; तदानीमेव च अयं 'मलावृतः संसारी' भवति । तथा च अप्रतिहतस्वातत्र्यरूपा इच्छाशक्तिः संकुचिता सती अपूर्णमन्यतारूपम् आणवं मलम् ; ज्ञानशक्तिः क्रमेण संकोचात् भेदे सर्वज्ञत्वस्य किंचिज्ज्ञत्वाप्तेः अन्तःकरण-बुद्धीन्द्रियतापत्ति- पूर्वम् अत्यन्तं संकोचग्रहणेन भिन्नवेद्यप्रथा- रूपं मायीयं मलम् ; क्रियाशक्तिः कमेण भेदे पं० १ ख. पु० चिहिभुः शक्तिसंकोचेति पाठः । पं० ३ क. ग. पु. स्वातघ्याभेदवृत्तिव्याप्तिम् इति, पं० १ उ. पु० अभेदप्राप्तिम् इति पाठः। पं०५ क. पु. शक्तयः संकुचिता इति पाठः। पं०६ ग. पु. भवन्ति इति पाठः । पं० १० क. पु० ज्ञानशक्तिक्रमेण इति पाठः। ख. ग. पु. मेदसर्वज्ञत्व- किंचिज्जत्वान्तःकरणेत्यादि पाठः। पं० १२ क. पु० संकोचग्रहेण इति पाठः । पं० १३ क. पु० कियाशक्तिकमेण इति पाठः ।

·२२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [ सू० १० सर्वकर्तृत्वस्य किंचित्कर्तृत्वाप्तेः कर्मेन्द्रियरूप- संकोचग्रहणपूर्वम् अत्यन्तं परिमिततां प्राप्ता शुभाशुभानुष्ठानमयं कार्म मलम् । तथा सर्व- कर्तृत्व-सर्वज्ञत्व-पूर्णत्व-नित्यत्व-व्यापकत्वशक्त- यः संकोचं गृह्णाना यथाक्रमं कला-विद्या- राग-काल-नियतिरूपतया भान्ति । तथाविधश्च अयं शक्तिदरिद्रः संसारी उच्यते; स्वशक्ति- विकासे तु शिव एव ॥ ९॥ ननु संसार्यवस्थायाम् अस्य किंचित् शिव- तोचितम् अभिज्ञानमस्ति येन शिव एव तथावस्थितः?-इत्युद्धोष्यते । अस्ति ।-इत्याह तथापि तहत् पञ्चकृत्यानि करोति ॥१०॥ इह ईश्वराद्वयदर्शनस्य ब्रह्मवादिभ्यः अय- मेव विशेषः, यत् 'सृष्टिसंहारकर्तारं विलयस्थितिकारकम् । अनुग्रहकरं देवं प्रणतातिविनाशनम् ॥' पं० १ ख. ग. पु० भेदसर्वकर्तृत्वकिंचित्कर्तृत्वकर्मेन्द्रियेत्यादि-पाठः । पं० १० ङ. पु. शिवतोचितं किञ्चिदभिज्ञानमस्ति ? इति पाठः । पं० ११ ख. पु० येन तथावस्थानः शिव एवेत्युदोप्यते इति पाठः। पं० १५ क. पु० यतः इति पाठः ।

·सु०१०]
प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ।
२३
इति श्रीमत्स्वच्छन्दादिशासनोक्तनीत्या सदा
पञ्चविधकृत्यकारित्वं चिदात्मनो भगवतः ।
यथा च भगवान् शुद्धतराध्वस्फारणक्रमेण
स्वरूपविकासरूपाणि सृष्टयादीनि करोति,
'तथा' संकुचितचिच्छक्तितया संसारभूमिकाया-
मपि 'पञ्चकृत्यानि विधत्ते । तथा हि
'तदेवं व्यवहारेऽपि प्रभुदेहादिमाविशन् ।
भान्तमेवान्तरथौघमिच्छया भासंयंद्रहिः ।।
इति प्रत्यभिज्ञाकारिकोक्तार्थदृष्ट्या देहप्राणा-
दिपदम् आविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मु-
खीभावावसरे नीलादिकमर्थं नियतदेशका-
लादितया यदा आभासयति, तदा नियतदे-
शकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्टता; अन्यदेशका-
लाद्याभासांशे अस्य संहर्तुता; नीलाद्याभासांशे
स्थापकता; भेदेन आभासांशे विलयकारिता;
प्रकाशैक्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता । यथा च
पं० ५ ट. पु. तथा तथा संकुचच्छक्तितया इति पाउः ।
पं० ९ ग. पु० प्रत्यभिज्ञाकारोकशा इति पाठः ।
पं.
०१० सु. ३. पु० विद्रुपमहेश्वर इति समतः पाठः।
पं० १३.३.पु. 'अस' पद नानि ।
पं० १५ क. पु० भेदनांटो इति, ङ. पु. भेटेनाभेदांश इति पाठः ।

·२४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० ११ सदा पञ्चविधकृत्यकारित्वं भगवतः, तथा मया वितत्य स्पन्दसंदोहे निर्णीतम् । एवमिदं पञ्चविधकृत्यकारित्वम् आत्मीयं सदा दृढप्रतिपत्त्या परिशील्यमानं माहेश्वर्यम् उन्मीलयत्येव भक्तिभाजाम् । अत एव ये सदा एतत् परिशीलयन्ति, ते खरूपविकास- मयं विश्वं जानाना जीवन्मुक्ता-इत्याम्नाताः । ये तु न तथा, ते सर्वतो विभिन्नं मेयजातं पश्यन्तो बद्धात्मानः ॥ १० ॥ न च अयमेव प्रकारः पञ्चविधकृत्यका- रित्वे, यावत् अन्योऽपि कश्चित् रहस्यरूपो- ऽस्ति ।-इत्याह आभासन-रक्ति-विमर्शन-बीजावस्था- पन-विलापनतस्तानि ॥ ११॥ 'पञ्चविधकृत्यानि करोति'-इति पूर्वतः सं- पं० ३ ख. ङ. पु० पञ्चकृत्येति पाठः । पं०४ ख. पु० माहेश्वर्यमेवोन्मीलयेत् इति पाठः । पं०६ क. पु० सदैव तत् इति, ग. पु० संदेवैतत्परिशीलयन्त इति पाठः। पं० १० क. ग ढ० पञ्चकृत्यकारित्वे इति पाठः। पं० ११ क. पु० अन्यदपि किंचिदहस्यरूपमस्तीति पाठः । पं० १३ क. पु. आभासमान इति, क. ग. ट. पु० बीजावस्थानतद्वि- लापनेति पाठः। पं०१५क.ग.ह. पु०पञ्चकृत्यानि इति, क.ग. पु०पूर्वण संबन्ध इति च पाठः।

·सू०११] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २५ वध्यते ।श्रीमन्महार्थदृष्टया हगादिदेवीप्रसरण- क्रमेण यत् यत् आभाति, तत् तत् सृज्यते; तथा सृष्टे पदे तत्र यदा प्रशान्तनिमेषं कंचित् कालं रज्यति, तदा स्थितिदेव्या तत् स्थाप्यते; चमत्कारापरपर्यायविमर्शनसमये तु संहियते । यथोक्तं श्रीरामेण 'समाधिवज्रेणाप्यन्यैरभेद्यो भेदभूधरः । परामृष्टश्च नष्टश्च त्वद्भक्तिवलशालिभिः ।। इति । यदा तु संहियमाणमपि एतत् अन्तः विचित्राशङ्कादिसंस्कारम् आधत्ते, तदा तत् पुनः उद्भविष्यत्संसारबीजभावमापन्नं विलय- पदम् अध्यारोपितम् । यदा पुनः तत् तथा अन्तः स्थापितम् अन्यत् वा अनुभूयमानमेव हठपाककसेण अलंग्रासयुक्त्या चिदग्निसाद्भा- वम् आपद्यते, तदा पूर्णतापादनेन अनुगृह्यते एव । ईदृशं च पञ्चविधकृत्यकारित्वं स- पं० १ क. पु० महागादिदेवीप्रसरणक्रमेणेति पाठः। पं० ३ . पु० 'पदे' इति पदं नास्ति । पं० ५ ख. रु. पु० विमर्शसमये इति पाठः । पं०८ क. पु० भक्तिभरशालिभिरिति पाठः। पं० १२ क. पु. पुनस्तदन्तस्तथा स्थापितमन्यदा इति पाठः । पं० १६ ग. पु० ईदृशपञ्चकृत्यकारिता सदा संनिहितापि इति पाठः। ४ ·२६ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ र्वस्य सदा संनिहितमपि सद्गुरूपदेशं विना न प्रकाशते, इति सद्गुरुसपर्यैव एतत्प्रथार्थम् अनुसतव्या ॥ ११ ॥ यस्य पुनः सद्गुरूपदेशं विना एतत्परिज्ञानं नास्ति,तस्य अवच्छादितस्वस्वरूपाभिःनिजाभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं भवति ।-इत्याह तदपरिज्ञाने स्वशक्तिभिर्व्यामोहि- तता संसारित्वम् ॥ १२॥ 'तस्य' एतस्य सदा संभवतः पञ्चविधकृत्य- कारित्वस्य अपरिज्ञाने'-शक्तिपातहेतुकखवलो- न्मीलनाभावात् अप्रकाशने 'स्वाभिः शक्तिभिः व्यामोहितत्वं'-विविधलौकिकशास्त्रीयशङ्काश- झुकीलितत्वं यत्, इदमेव 'संसारित्वम् । तदुक्तं श्रीसर्ववीरभद्दारके पं० २ क. पु० सद्गुरूपसत्यैवेति; अनुमन्तव्येति च पाठः । पं० ५ क. पु० तस्य छादितस्वरूपाभिः इति पाटः; निजाभिः इति पदं ङ. पुस्तकादुपक्षिप्तम् । पं० ६ ग. पु० शक्तिव्यामोहितत्वं संसारित्वमित्याहेति पाठः । पं० ७ ख. पु० स्वशक्तिव्यामोहितता इति, उ. पु. शक्तिव्यामोहितत्वम् इति पाठः। पं० ९क. ग. पु० तदा इति पाठः ।

·सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २७ 'अज्ञानाच्छङ्कते लोकस्ततः सृष्टिश्च संहतिः॥ इति। 'मत्रा वर्णात्मकाः सर्वे सर्वे वर्णाः शिवात्मकाः ।। इति च । तथा हि-चित्प्रकाशात् अव्यति- रिक्ता नित्योदितमहामत्ररूपा पूर्णाहविमर्श- मयी या इयं परा वाक्शक्तिः आदि-क्षान्त- रूपाशेषशक्तिचक्रगर्भिणी, सा तावत् पश्यन्ती- मध्यमादिक्रमेण ग्राहकभूमिकां भासयति । तत्र च परारूपत्वेन स्वरूपम् अप्रथयन्ती मायाप्रमातुः अस्फुटासाधारणार्थावभासरूपां प्रतिक्षणं नवनवां विकल्पक्रियामुल्लासयति, शुखामपि च अविकल्पभूमि तदाच्छादितामेव दर्शयति । तत्र च ब्राह्मयादिदेवताधिष्ठितक- कारादिविचित्रशक्तिभिः व्यामोहितो देहप्रा- णादिमेव परिमितम् अवशम् आत्मानं मन्यते मूढजनः । ब्राह्मादिदेव्यः पशुदशायां भेद- पं० ३ क. ग. पु० मन्त्राः शिवात्मका इति पाठः । पं०५ क. ग. पु. नित्योदितमन्त्ररूपा इति पाठः । पं०६ क. पु० आदिक्षान्तशेपशक्तीति पाठः । पं० ८ ख. ढ. पु० मध्यमादिग्राहकेति पाठः । पं० ९क० पु० स्वरूपं प्रथयन्तीति पाठः। पं० १० क. ग. पु० अर्याभासां प्रतिक्षणे इति पाठः । पं० १४ स. ए. पु० शक्तिच्यामोहित इति पाठः।

·२८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१२ विषये स्मृष्टिस्थिती, अभेदविषये च संहारं प्रथयन्त्यः, परिमितविकल्पपात्रतामेव संपाद- यन्ति; पतिदशायां तु भेदे संहारम् , अभेदे च सर्गस्थिती प्रकटयन्त्यः, क्रमाक्रमं विकल्प- निर्हासनेन श्रीमद्भरवमुद्रानुप्रवेशमयीं मह- तीम् अविकल्पभूमिमेव उन्मीलयन्ति । 'सा ममायं विभव इत्येवं परिजानतः । विश्वात्मनो विकल्पानां प्रसरेऽपि महेशता।' इत्यादिरूपां चिदानन्दावेशमन्नां शुद्धविकल्प- शक्तिम् उल्लासयन्ति । ततः उक्तनीत्या खश- क्तिव्यामोहिततैव संसारित्वम् । किंच चितिशक्तिरेव भगवती विश्ववमनात् १२ विज्ञानभैरवेपि 'सर्वज्ञः सर्वकर्ता च व्यापकः परमेश्वरः । स एवाहं शैवधर्म इति दााच्छिचो भवेत् ॥' इति । पं०२ क. पु० प्रयान्त्य इति पाठः। पं० ४ क. पु० विकल्पहासेन इति पाठः। पं० ७ क. ग. पु० इत्येवं परीत्यादि-पादत्रयहीनः पाठः । पं० ९ क. ग. पु० नन्दावेशसाराम् इति, अशुद्धां विकल्पशक्तिमिति च, ख. पु. शुद्धविकल्पां शक्तिम् , शुद्धामविकल्पेति पाठान्तरयुक्तः पाठः। पं० ११ क. पु० शक्तिभिर्व्यामोहितत्वम् इति पाठः । पं० १२ क. पु० विश्वावसाननात् इति पाठः ।

·सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । २९ संसारवामाचारत्वाच्च वामेश्वर्याख्या सती, खे- चरी-गोचरी-दिक्चरी-भूचरीरूपैः अशेषैः प्र- मातृ-अन्तःकरण-बहिष्करण-भावस्वभावैः परि- स्फुरन्ती, पशुभूमिकायां शून्यपदविश्रान्ता किंचित्कर्तृत्वाद्यात्मक-कलादिशक्त्यात्मना खे- चरीचक्रेण गोपितपारमार्थिकचिद्गगनचरीत्व- स्वरूपेण चकास्ति; भेदनिश्चयाभिमान-विक- ल्पनप्रधानान्तःकरणदेवीरूपेण गोचरीचक्रेण गोपिताभेदनिश्चयाद्यात्मकपारमार्थिकस्वरूपेण प्रकाशते; भेदालोचनादिप्रधानवहिष्करणदेव- तात्मना च दिक्चरीचक्रेण गोपिताभेदप्रथा- मकपारमार्थिकस्वरूपेण स्फुरति; सर्वतो व्य- वच्छिन्नाभासखभावप्रमेयात्मना च भूचरी- चक्रेण गोपितसार्वात्म्यखरूपेण पशुहृदय- व्यामोहिना भाति । पतिभूमिकायां तु सर्व- पं०३ क. पु० बहिष्करणभावरिति, ख. पु० बहिष्करणभावाभावस्थ- भावरिति पाठः । पं०४ क. पु० विधान्तकिंचित् इति पाठः । पं०५ ख.पु० खेचरीक्रमेण इति, ग. पु० खेचरीत्वक्रमेणेति पाठः। पं० ६ क. पु० गगनचरीत्वक्रमेण इति पाठः । पं० १० क. ग. पु० प्रधानतावहिष्करणेति पाठः । पं० १४ ख० पु० सर्वात्मस्वरूपेणेति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयन् । [ल०१२ कर्तृत्वादिशक्त्यात्मकचिद्गगनचरीत्वेन, अभेद- निश्चयाद्यात्मना गोचरीत्वेन, अभेदालोचना- द्यात्मना दिक्चरीत्वेन, स्वाङ्गकल्पाद्वयप्रथासा- रप्रमेयात्मना च भूचरीत्वेन पतिहृदयविका- लिना स्फुरति । तथा च उक्तं सहजचमत्कार- परिजनिताकृतकादरेण भट्टदामोदरेण विमु- तकेषु 'पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर्बहिष्करणभावगाः । वामेशाद्याः परिज्ञानाज्ञानात्स्युर्मुक्तिवन्धदाः॥ इति । एवं च निजशक्तिव्यामोहिततैव संसा- रित्वम् । अपि च चिदात्मनः परमेश्वरस्य वा अन- पायिनी एकैव स्फुरत्तासारकर्तृतात्मा ऐश्वर्य- शक्तिः ।सा यदा स्वरूपं गोपयित्वा पाशवे पदे पं० ४ क. पु० पतिहृदये विकासिता इति पाठः । पं०५ तथा चेत्यारभ्य मुक्तिवन्धदा इत्यन्तः पाठः क. ग. पु० नास्ति, उपन्यन्तशात्र स. ह. पुस्तकाम्या, तत्र ङ. पु० पूर्गावि- च्छिन्नमानान्तु इति पारः। पं० १२ क. ग. पु० सानपायिनीति पाठः। पं० ३ क. पु० स्फुरणसारा कर्तृता आत्मैश्वर्यशकिरिति पाठः। पं०६४ स. पु० गृहयित्वा इति पाठः ।

·सू०१२] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ३१ प्राणापान-समान-शक्तिदशाभिः जाग्रत्स्वप्न-सुषु तभूमिभिः देह-प्राण-पुर्यष्टककलाभिश्च व्यामो- हयति, तदा तद्व्यामोहितता संसारित्वम् । यदा तु मध्यधामोल्लासाम् उदानशक्तिं, वि- श्वव्याप्तिसारां च व्यानशक्तिं, तुर्यदशारूपां तुर्यातीतदशारूपां च चिदानन्दघनाम् उन्मी- लयति, तदा देहाद्यवस्थायामपि पतिदशात्मा जीवन्मुक्तिर्भवति । एवं त्रिधा स्वशक्तिव्यामो- हितता व्याख्याता । 'चिद्वत्' इति (९) सूत्रे चित्प्रकाशो गृहीतसंकोचः संसारी इत्युक्तम्, इह तु स्वशक्तिव्यामोहितत्वेन अस्य संसा- रित्वं भवति,-इति भणयन्तरेण उक्तम् । एवं संकुचितशक्तिः प्राणादिमानपि यदा स्वशक्ति- व्यामोहितो न भवति, तदा अयम् १३ आत्मा मनसा, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन संयुज्यते इति चतुष्टयसंनिकपः जाग्रदवस्था । आत्मा मनसा, मनो विषयेण इति त्रितय- संनिकर्षः स्वभावस्था । आत्मा विषयेण इति द्वयोः संनिकपः सुपुप्तिः । केवलात्मसंनिकर्पः तुर्या । निस्तरङ्गमहोदधिकल्पावस्थानं तु तुर्यातीता- वस्था इति । पं० ३ क. पु० तदा व्यामोहता संसारीति पाठः । पं० ४ क. पु० धामोल्लासात् उदानशक्तिव्यासिसारां व्यानेति, ख. पु. उदानशक्तिं व्याप्तीति विश्वपदहीनः पाठः।

·३२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१३ 'शरीरी परमेश्वरः। इत्याम्नायस्थित्या शिवभद्दारक एव,-इति भङ्गया निरूपितं भवति । यदागमः 'मनुष्यदेहमास्थाय छन्नास्ते परमेश्वराः।' इति । उक्तं च प्रत्यभिज्ञाटीकायाम् 'शरीरमेव घटायपि वा ये पत्रिंशत्तत्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति तेऽपि सिध्यन्ति' इति ॥ १२॥ उक्तसूत्रार्थप्रातिपक्ष्येण तत्त्वदृष्टिं दर्शयि- तुमाह तत्परिज्ञाने चित्तमेव अन्तर्मु- खीभावेन चेतनपदाध्यारो- हात् चितिः॥१३॥ पूर्वसूत्रव्याख्याप्रसङ्गेन प्रमेयदृष्ट्या वितत्य पं० १ क. पु० परमेश्वर एवेति 'एव' पदाधिकः पाठः। पं० ६ क. पु. शरीरमेव ये पत्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति अर्च- यन्ति च तेपि सिध्यन्ति, घटादिकमपि तथाभिनिविशन्ति तेपि इति नास्त्यत्र विवाद इत्युक्तसूत्रार्थेति पाठः । पं० ११ क. ग. पु० अन्तर्मुखीभावे चेतनेति पाठः । पं० १२ ख. पु. पदाधारोपात् इति पाठः । पं० १४ क.पु० दृष्टया विततप्रायमेतत् शब्दसंगत्या व्याक्रियते इति पाठ।

·सू०१३] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । व्याख्यातप्रायमेतत् सूत्रम् ; शब्दसंगत्या तु अधुना व्याख्यायते । 'तस्य' आत्मीयस्य पञ्च- कृत्यकारित्वस्य 'परिज्ञाने' सति अपरिज्ञानलक्ष- णकारणापगमात् खशक्तिव्यामोहिततानिवृत्ती खातव्यलाभात् प्राक् व्याख्यातं यत् 'चित्तं' तदेव संकोचिनी बहिर्मुखतां जहत्, 'अन्तर्मु- खीभावेन चेतनपदाध्यारोहात्,-ग्राहकभूमिका- क्रमणक्रमेण संकोचकलाया अपि विगलनेन स्वरूपापत्त्या 'चितिर भवति; खा चिन्मयीं पर भूमिमाविशति इत्यर्थः ॥ १३॥ ननु यदि पारमार्थिकं चिच्छक्तिपदं सक- लभेदकवलनखभावं, तत् अस्य मायापदेऽपि तथारूपेण भवितव्यं यथा जलदाच्छादित- १४ तथा चोक्तम् 'स पुनः शाम्भवेच्छातः शिवाभेदं परामृशन् । कमान्मन्नेश-तन्नेतृरूपो याति शिवात्मताम् ॥' इति । पं०४ क. ग. पु० करणापगमादिति पाठः । पं०५ क. पु० स्वातव्यालाभादिति पाठः । पं० ६ क. पु० संकोचिनी बहिर्मुखता इति पाठः । पं०८ग, पु० विगलने इति सप्तमीनिर्दिष्टः पाठः। पं० ९ क. पु. पराभूमिम् इति समस्तः पाठः। ५ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [ सू०१४ स्यापि भानोः भावावभासकत्वम् । इत्याशङ्कय आह चितिवह्निरवरोहपदे छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं प्लु- ष्यति॥१४॥ 'चितिरेव' विश्वग्रसनशीलत्वात्'वह्निः; असौ एव अवरोहपदे'-मायाप्रमातृतायां 'छन्नोऽपि'- स्वातन्यात् आच्छादितखभावोऽपि, भूरिभूति- च्छन्नाग्निवत् 'मात्रया'-अंशेन, नीलपीतादिप्रमे- येन्धनं 'शुष्यति'-खात्मसात् करोति । मात्रा- पदस्य इदम् आकूतम्-यत् कवलयन् अपि सार्वात्म्येन न ग्रसते, अपि तु अंशेन संस्का- रात्मना उत्थापयति । ग्रासकत्वं च सर्वप्रमा- तृणां स्वानुभवत एव सिद्धम् । यदुक्तं श्रीमदु- त्पलदेवपादैः निजस्तोत्रेषु पं० ६ क. ग. पु० चितिरेव प्रसनेति विश्वपदहीनः, असावारोहिपदे इति च पाठः। पं० ९ ख. ङ. पु० मात्रयाप्यचेतनया नीलेति, क. पु० पीतादिमेयमे- वेन्धनमिति पाठः। पं० १२ ग. पु० सर्वात्मकत्वेनेति पाठः । क. ग. पु. संस्कारात्मक तत्स्थापयतीति च पाठः।

·सू०१५] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ३५ 'वर्तन्ते जन्तवोऽशेपा अपि ब्रह्मेन्द्रविष्णवः । ग्रसमानास्ततो वन्दे देव विश्वं भवन्मयम् ॥ इति ॥१४॥ यदा पुनः करणेश्वरीप्रसरसंकोचं संपाद्य स- गसंहारक्रमपरिशीलनयुक्तिम् आविशति तदा बललाभे विश्वमात्मसात्क- रोति ॥ १५॥ चितिरेव देहप्राणाद्याच्छादननिमज्जनेन वं- रूपम् उन्मन्नत्वेन स्फारयन्ती बलम् ; यथोक्तं 'तदाक्रम्य बलं मत्रा................ । इति । एवं च 'वललाभे'-उन्मनस्वरूपाश्रयणे, क्षित्यादि-सदाशिवान्तं 'विश्वम् आत्मसात् करोति'-स्वखरूपाभेदेन निर्भासयति । तदुक्तं पूर्वगुरुभिः खभाषामयेषु क्रमसूत्रेषु 'यथा वह्निरुद्घोधितो दाह्यं दहति, तथा विष- यपाशान् भक्षयेत्' इति। पं० ५ क. पु० सर्वसंहारेति पाठः। पं० ११ क. पु० तन्मजनस्वरूपाश्रयेणेति, ग. पु० श्रयत्वेनेति पाठः। पं० १३ ग. पु० यथोक्तमिति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० १६ 'न चैवं वक्तव्यम्,-विश्वात्मसात्काररूपा समावेशभूः कादाचित्की, कथम् उपादेया इयं स्यात् इति यतो देहाद्युन्मजननिमजनवशेन इदम् अस्याः कादाचि- कत्वम् इव आभाति । वस्तुतस्तु चितिस्वातच्याव- भासितदेहाद्युन्मजनात् एव कादाचित्कत्वम् । एषा तु सदैव प्रकाशमाना; अन्यथा तत् देहादि अपि न प्रकाशेत । अत एव देहादिप्रमाताभिमाननि- मज्जनाय अभ्यासः, न तु सदा प्रथमानतासारप्रमा- तृताप्राप्त्यर्थम' इति श्रीप्रत्यभिज्ञाकाराः ॥ १५ ॥ एवं च चिदानन्दलाभे देहादिषु चेत्यमाने- प्वपि चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदाय जीवन्मुक्तिः ॥१६॥ विश्वात्मसात्कारात्मनि समावेशरूपे 'चिदा- नन्दे लब्धे' व्युत्थानदशायां दलकल्पतया देहप्राणनीलसुखादिषु आभासमानेषु अपि, पं० १ ख. पु० विश्वात्मसाक्षात्कारेति पाठः । पं० २ क. ड.पु० उपादेयमिति, ख. पु० उपादेया स्यादिति पाठः । पं०४ क. ग. पु० स्वातव्यावभासितं देहेत्यादि, पाठः। पं० ५ ख. ङ. पु० उन्मजनादि एवेति पाठः । पं०७ 6. पु. निमजनया अभ्यास इति पाठः। पं० ८ ग. पु० सारपरप्रमातृता इति पाठः। पं० १२ ख. पु० देहादिष्वपि चेत्येति पाठः ।

·सू०१७] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । यत्समावेशसंस्कारवलात् प्रतिपादयिष्यमाण- युक्तिक्रमोपबृंहितात् 'चिदैकात्म्यप्रतिपत्तिदा- यम्'-अविचला चिदेकत्वप्रथा, सैव 'जीव- न्मुक्तिः'-जीवतः प्राणान् अपि धारयतो मुक्तिः प्रत्यभिज्ञातनिजस्वरूपविगाविताशेषपाशराशि- त्वात् । यथोक्तं स्पन्दशास्त्रे 'इति वा यस्य संवित्तिः क्रीडात्वेनाखिलं जगत् । स पश्यन्सततं युक्तो जीवन्मुक्तो न संशयः॥' इति ॥ १६॥ अथ कथं चिदानन्दलाभो भवति?-इत्याह मध्यविकासाच्चिदानन्द- लाभः॥१७॥ सर्वान्तरतमत्वेन वर्तमानत्वात् तद्भित्तिल- ग्नतां विना च कस्यचित् अपि खरूपानुपपत्तेः संविदेव भगवती 'मध्यम् । सा तु मायादशायां तथाभूतापि स्वरूपं गृहयित्वा पं० २ ख. ऊ. पु० मुक्तिक्रमेणेति पाठः । पं०३ ग. पु० अविचलचिदेकत्वेन या प्रथा इति पाठः । पं० ४ स. ड. पु० मुक्तिः निजस्वरूप विद्रावितेति, पाठः । पं०५ क. पु० रूपे विद्गावितेति पाठः । पं०८ क. पु० संपश्यन् इति पाठः । पं० १४ ग. पु० स्वात्मत्वानुपपत्तेः इति पाठः । पं० १६ ग. पु. स्वात्मस्वरूपमिति पाठः।

·३८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१७ 'प्राक् संवित्मा परिणता' इति नीत्या प्राणशक्तिभूमि स्वीकृत्य, अवरो- हक्रमेण बुद्धिदेहादिभुवम् अधिशयाना, नाडी- सहस्रसरणिम् अनुस्मृता । तत्रापि च पलाश- पर्णमध्यशाखान्यायेन आ ब्रह्मरन्ध्रात् अधो- वनपर्यन्तं प्राणशक्तिब्रह्माश्रयमध्यमनाडीरूप- तया प्राधान्येन स्थिता; तत एव सर्ववृत्ती- नाम् उदयात्, तत्रैव च विश्रामात् । एवं- भूतापि एषा पशूनां निमीलितस्वरूपैव स्थिता। १५ यथा सर्ववाहनसंपत्समृद्धोपि राजा स्वेच्छया पक्ष्यां गच्छति, तथेयं संविद्भगवत्यपि स्वेच्छया परिमितप्रमात्रात्मदेहादिभूमि स्वीकुरुते इति भावः । १६ पशवः अविज्ञातपरतत्वाः । तथा च अविज्ञाते परे तत्त्वे योगाभ्यासो हि निष्फलः । विज्ञाते च परे तत्त्वे योगाभ्यासो हि निष्फलः॥' इति । पं०३ ख. पु. नानानाडीति पाठः। पं० ६ क. पु० प्राणशक्तिब्रह्माश्रयमध्यनाडीरूपत्वेनेति, ख. पु० प्राण- ब्रह्माश्रयेण मध्यमब्रह्मनाडीरूपतयेति, ग. पु० ब्रह्माशयेति पाठः । पं०७ ख. पु० सर्वचित्तवृत्तीनामिति, ङ. पु० सर्ववृत्तीनां प्रलयात् पं० ८ क. पु० विश्रमणादिति पाठः । इति पाठः। पं० ९ स.पु० स्वरूपावस्थितेति पाठः ।

·३ सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । यदा तु उक्तयुक्तिक्रमेण सर्वान्तरतमत्वे मध्यभूता संविद्भगवती विकसति, यदि वा वक्ष्यमाणक्रमेण मध्यभूता ब्रह्मनाडी विक- सति, तदा 'तद्विकासात् चिदानन्दस्य उक्त- रूपस्य लाभ:'-प्राप्तिर्भवति । ततश्च प्रायुक्ता जीवन्मुक्तिः॥१७॥ मध्यविकासे युक्तिमाह विकल्पक्षय-शक्तिसंकोचविकास- वाहच्छेदाधन्तकोटिनिभाल- नादय इहोपायाः ॥१८॥ 'इह' मध्यशक्तिविकासे 'विकल्पक्षयादय उपाया। प्रागुपदिष्टपञ्चविधकृत्यकारित्वाद्यनु- सरणेन सर्वमध्यभूतायाः संविदो विकासो जायते-इति अभिहितप्रायम् । उपायान्तरम् अपि तु उच्यते;-प्राणायाम-मुद्रावधादिसम- पं० १ स. उ. पु० तमत्वेन संभूता इति पाठः। पं०३ स. पु० मध्या ब्रह्मनादीति पाठः । पं० ७ ख. ट. पु० विकासे जीवन्मुक्तियुक्तिमिति पाठः । पं०१० ख. पु० दयो छुपाया इति, क. पु० उपाय इत्येकवचनान्तः पाठः। पं० ११ ख. पु० सूत्रादनन्तरम्, 'प्राणावारोहारोहच्छेदा विकल्पक्षयादय' इति पाठः।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० १८ स्तयत्रणातत्रत्रोटनेन सुखोपायमेव, हृदये निहितचित्तः, उक्तयुक्त्या स्वस्थितिप्रतिबन्धक विकल्पम् अकिंचिच्चिन्तकत्वेन. प्रशमयन् , अविकल्पपरामर्शेन देहायकलुषस्वचित्प्रमातृ- तानिभालनप्रवणः, अचिरादेव उन्मिषद्वि- कासां तुर्य-तुर्यातीतसमावेशदशाम आसाद- यति । यथोक्तम् 'विकल्पहानेनैकाय्यात्क्रमेणेश्वरतापदम् ।' इति श्रीप्रत्यभिज्ञायाम् । श्रीस्पन्देऽपि 'यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम् ।।' इति । श्रीज्ञानगर्भेऽपि 'विहाय सकलाः क्रिया जननि मानसीः सर्वतो विमुक्तकरणक्रियानुसूतिपारतव्योऽवलम् । स्थितस्त्वदनुभावतः सपदि वेद्यते सा परा दशा नृभिरतन्द्रितासमसुखामृतस्यन्दिनी ।' इति। अयं च उपायो मूर्धन्यत्वात् प्रत्यभिज्ञायां पं० १ ख.पु०समस्तयन्त्रबोटनेनेति ख.पु० हृदयनिहितेति च समस्तः, पाठः। पं०२ ग. पु. संनिहितेति, क. पु० प्रतिवन्धनात् इति च पाठः । पं०१४ ख. पु० स्थितस्त्वदनुभावेति पाठः। पं० १५ ख. पु० तन्द्रिता शमसुखेति पाठः । पं०१६ क. पु० मूर्धत्वादिति पाठः ।

·सू० १८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४१ प्रतिपादितत्वात् आदौ उक्तः। शक्तिसंकोचाद- यस्तु यद्यपि प्रत्यभिज्ञायां न प्रतिपादिताः, तथापि आम्नायिकत्वात् अस्माभिः प्रसङ्गात् प्रदर्श्यन्ते; बहुधू हि प्रदर्शितेषु कश्चित् केनचित् प्रवेक्ष्यति इति। 'शक्तेः संकोच'-इन्द्रियद्वारेण प्रसरन्त्या एव आकुञ्चनक्रमेण उन्मुखीकरणम् । यथो- क्तम् आथर्वणिकोपनिषत्सु कठवल्यां चतुर्थ- वल्लीप्रथममत्रे 'पराश्चि खानि व्यतृणत्स्वयंभू- स्तस्मात्पराङ्पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीरः प्रत्यगात्मानमैक्षद् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमश्नन् । इति । प्रसृताया अपि वा कूर्माङ्गसंकोचवत् त्राससमये हृत्प्रवेशवच्च सर्वतो निवर्तनम् । यथोक्तम् १७ उपायेषु । पं० १ ख.पु० शक्तिसंकोचः, प्रतिपादितः, प्रदर्श्यते इत्येतेपामेकवचनत्वे- पं० ४ क. पु० कः केन प्रविशेत् इति पाठः । पं० १२ क. पु० कश्चिन्द्वीमान् इति, व्यावृत्तचक्षुरिति, च पाठः । सर्वेषु मूलौपनिपदपुस्तकेषु मुद्रितेपु 'अमृतत्वमिच्छन्' इति पाठः संदृश्यते । नैव पाठः। ६ ·४२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०.१८ 'तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः। इति। 'शक्तेर्विकासः' अन्तर्निगूढाया अक्रममेव सकलकरणचक्रविस्फारणेन 'अन्तर्लक्ष्यो बहिदृष्टिनिमेपोन्मेपवर्जितः।' इति । भैरवीर्यमुद्रानुप्रवेशयुक्त्या बहिः प्रसर- णम् । यथोक्तं कक्ष्यास्तोत्रे 'सर्वाः शक्तीचेतसा दर्शनाद्याः खे खे वेद्ये योगपद्येन विष्वक् । क्षिप्त्वा मध्ये हाटकस्तम्भभूत- स्तिष्ठन्विश्वाधार एकोऽवभासि ॥ इति । श्रीभट्टकल्लटेनापि उक्तम् १८ भैरवीयमुद्रा खेचरीमुद्रा । तल्लक्षणं च यथा 'मनः स्थिरं यस्य विनावलम्बनं वायुः स्थिरो यस्य विनावरोधनम् । दृष्टिः स्थिरा यस्य विनावलोकन स्यात्सव मुद्रा विमला च खेचरी ॥' इति। पं० १ कः ग. पु० नित्यस्थितिरिति पाठः ।, पं०३ क. पु० विकासोन्तर्विमूढाया अपि क्रममेव इति, ग. पु० विकासो मूढाया इति पाठः। पं०९ख. उ. पु० सम्यक् इति पाठः। पं०११ क. ग, पु० विश्वाकार इति पाठः।

·सू०१८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४३ 'रूपादिषु परिणामात् तत्सिद्धिः।' इति । शक्तेश्च संकोचविकासौ, नासापुटस्प- न्दनक्रमोन्मिषत्सूक्ष्मप्राणशक्त्या भ्रूभेदनेन क्रमासादितोर्ध्वकुण्डलिनीपदे प्रसरविश्रान्ति- दशापरिशीलनम् ; अधःकुण्डलिन्यां च षष्ठ- वनरूपायां प्रगुणीकृत्य शक्तिं, तन्मूल-तदग्र-त- न्मध्यभूमिस्पर्शावेशः । यथोक्तं विज्ञानभट्टारके 'वहेविपस्स मध्ये तु चित्रं सुखमयं क्षिपेत् । केवलं वायुपूर्ण वा सरानन्देन युज्यते ।।' इति । अत्र वह्निः अनुप्रवेशक्रमेण संकोचभूः, विषस्थानम् प्रसरयुक्त्या विकासपदम्, 'विष्ल व्याप्तौ' इति अर्थानुगमात् । १९ पष्ठवनात्मनः शक्तर्मूलभूर्वह्निः संकोचहेतुत्वात्, प्रसरणात्मव्या- सिहेतुर्विपं, तयोर्मध्ये सृष्टिग्रन्थौ मध्यनाड्यात्मनि, केवलमारोहावरोह- विषयसंबन्धरहितं वायुपूर्ण वा मध्यनाडीस्थिताक्रमोच्चारानच्ककलात्मक- प्राणभरितम् ईदृशं सुखमयं हादात्मकं चित्तं भावनया क्षिपेत् , ततः सरानन्देन युक्तो भवति सर्वविषयविस्मारकारणत्वात्कामानन्दस्य आन- न्दान्तरेभ्यः परत्वात् इति । पं० २ क. पु० विकास इत्येकवचनपाठः। पं० ३ ख. पु. स्वाभेदेन क्रमेति, ग. पु० भ्रूभेदसमासादिता इति पाठः । पं०६ ख. पु० पटचक्ररूपाम् इति, ग. पु. वक्ररूपायामिति पाठः । पं० ११ स. पु० प्रसरत्या विकासेति पाठः। पं० १२ ख. पु. अर्थावगमात् इति पाठः ।

·४४. प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०१८ 'वाहयो'-वामदक्षिणगतयोःप्राणापानयोः 'छेदो-हृदयविश्रान्तिपुरःसरम् अन्तः ककार- हकारादिप्रायानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् । यथोक्तं ज्ञानगर्ने 'अनच्कककृतायतिप्रसृतपार्श्वनाडीद्वय- च्छिदो विधृतचेतसो हृदयपनाजसोदरे। उदेति तव दारितान्धतमसः स विद्याङ्कुरो य एष परमेशतां जनयितुं पशोरप्यलम् ॥' इति। 'आदिकोटिः' हृदयम्, 'अन्तकोटिः' द्वाद- शान्तः; तयोः प्राणोल्लासविश्रान्त्यवसरे निभा- लन'-चित्तनिवेशनेन परिशीलनम् । यथोक्तं विज्ञानभैरवे 'हृद्याकाशे निलीनाक्षः पद्मसंपुटमध्यगः । अनन्यचेताः सुभगे परं सौभाग्यमानुयात् ।। इति । तथा 'यथा तथा यत्र तत्र द्वादशान्ते मनः क्षिपेत् । प्रतिक्षणं क्षीणवृत्तेलक्षण्यं दिनैर्भवेत् ॥' पं० १ ग. पु० वामदक्षिणगत्योरिति पाठः । पं० ३ क.पु०प्रायेणानच्कोच्चारेणेति,ख. पु.अनच्कवर्णोच्चारणे इति पाठः। चितिनिवेशनेनेति पाठः। पं० १८ क. पु० वैलक्ष्यं दिनशो भवेदिति, ख. पु० वैलक्षण्यं क्षणैर्भवेत् इति पाठः। पं० १२ क. पु० ·सू० १८] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४५. इति । आदिपदात् उन्मेषदशानिषेवणम् । यथोक्तम् 'उन्मेपः स तु विज्ञेयः स्वयं तमुपलक्षयेत् ।। इति स्पन्दे । तथा रमणीयविषयचर्वणादयश्च संगृहीताः । यथोक्तं श्रीविज्ञानभैरवे एव 'जग्धिपानकृतोल्लासरसानन्दविजृम्भणात् । भावयेद्भरितावस्थां महानन्दमयो भवेत् ।। गीतादिविपयास्वादासमसौख्यैकतात्मनः । योगिनस्तन्मयत्वेन मनोरुडेस्तदात्मता ॥ यत्र यत्र मनस्तुष्टिर्मनस्तत्रैव धारयेत् । तत्र तत्र परानन्दस्वरूपं संप्रकाशते ।।' इति। एवमन्यदपि आनन्दपूर्णखात्मभावनादि- कम् अनुमन्तव्यम् । इत्येवमादयः अत्र मध्य- विकासे उपायाः ॥१८॥ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः, स एव च परमयोगिनः समावेशसमापत्त्यादिपर्यायः स- माधिः, तस्य नियोदितत्वे युक्तिमाह पं० ०१ स. उ. पु० दशापरिशीलनं विशेषेणेति पाठः। पं० ७ स. उ. पु. भैरवावत्यान् इति क. पु० सदानन्दस्ततो भवेदिति, ग. पु० महानन्दोदय इति, मूले तु महानन्दस्ततो भवेदिति पाठः। पं० ८ क. पु० विपयावादात्समास्येति पाठः । पं०९ क. ग. पु० मनोख्या तदेति पाठः। पं०३० . पु० तुष्टितन्त्र तत्रैव धारयेदिति पाठः ।

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० १९ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्यामर्शान्नित्योदित- समाधिलाभः॥१९॥ आसादितसमावेशो योगिवरो व्युत्थाने अपि समाधिरससंस्कारेण क्षीव इव सानन्दं घूर्णमानो, भावराशिं शरदभ्रलवम् इव चिद्ग- गन एव लीयमानं पश्यन् , भूयो भूयः अन्त- र्मुखताम् एव समवलम्बमानो, निमीलनस- माधिक्रमेण चिदैक्यमेव विमृशन् , व्युत्थाना- भिमतावसरे अपि समाध्येकरस एव भवति । यथोक्तं क्रमसूत्रेषु 'क्रममुद्रया अन्तःस्वरूपया बहिर्मुखः समाविष्टो भवति साधकः । तत्रादौ वाह्यात् अन्तः प्रवेशः, आवेशवशात् जायते इति सबाह्याभ्यन्तरोऽयं मुद्राक्रमः' इति । अत्रायमर्थः सृष्टि-स्थिति-संहृतिसंविच्च- आभ्यन्तरात् बाह्यस्वरूपे प्रवेशः पाठः। पं० ५ क. पु. समाधिसंस्कारेति, क्षीय इव चात्मानं पूर्यमाणभावेति च पं० १२ क. पु० बहिर्मुखसमाविष्ट इति समस्तः पाठः । पं० १३ ख.पु० तत्र चेत्यस्ति । 'तत्रादौ' इति वाक्यं (ङ० पुस्तकात्) उप- न्यस्तम् । क. पु. वासानुप्रवेशोऽभ्यन्तरादिति पाठः।

·- सू० १९] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । कात्मकं क्रमं मुद्रयति, स्वाधिष्टितम् आत्मसात् करोति येयं तुरीया चितिशक्तिः, तया क्रममु- द्रया'; 'अन्तरिति-पूर्णाहन्तास्वरूपया; 'बहिर्मुः ख'-इति, विषयेषु व्यापृतः अपि: 'समाविष्टः- साक्षात्कृतपरशक्तिस्फारः 'साधकः-परमयोगी भवति। तत्र च 'वाह्याद्' ग्रस्यमानात् विषयग्रा- मात् 'अन्तः'-परस्यां चिति भूमौ, ग्रसनक्रमे- णैव 'प्रवेशः-समावेशो भवति । 'आभ्यन्तरात्' चितिशक्तिस्वरूपात् च साक्षात्कृतात् 'आवेशव- शात्'-समावेशसामर्थ्यात् एव चाह्यस्वरूपे'-इद- न्तानि से विषयग्रामे, वमनयुक्त्या प्रवेशः'- चिद्रसाश्यानताप्रथनात्मा समावेशो जायते;- इति 'सवाह्याभ्यन्तरः अयं नित्योदितसमावे- शात्मा, 'मुदों-हर्षस्य वितरणात् परमानन्द- स्वरूपत्वात् , पाशद्रावणात्, विश्वस्य अन्तः पं० २ ख. पु० यैव इति पाठः । पं० ३ क. पु० अन्तरितपूर्णाहन्तारूपयेति पाठः। पं०८ ग. पु० अभ्यन्तरस्थचितिशक्तिरूपादिति पाठः। पं० ९ क. पु० साक्षात्कृतायेशसामर्थ्यादेव वायेति, उ. पु. साक्षा- स्कृतात्समावेशसामर्थ्यादेव बाह्येति पाठः। पं०1१ ख. र. पु० वमनेतिस्थाने ग्रसनयुक्त्या इति पाठः। ६.

·४८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२० तुरीयसत्तायां मुद्रणात् च मुद्रात्मा, क्रमः अपि सृष्टयादिक्रमाभासकत्वात् तत्क्रमाभासरूप- वात् च 'क्रम' इति अभिधीयते इति ॥१९॥ इदानीम् अस्य समाधिलाभस्य फलमाह तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्या- त्मकपूर्णाहन्तावेशात्सदा सर्वसर्ग- संहारकारिनिजसंविद्देवताच- केश्वरताप्राप्तिर्भवतीति शिवम् ॥२०॥ नित्योदिते समाधौ लब्धे सति, 'प्रकाशा- नन्दसारा-चिदाहादैकघना 'महती मन्त्रवीर्या- मिका'-सर्वमत्रजीवितभूता 'पूर्णा' पराभट्टारि- कारूपा या इयम् 'अहन्ता'-अकृत्रिमः खात्म- चमत्कारः, तत्र 'आवेशात्' 'सदाकालाग्यादेः चरमकलापर्यन्तस्य विश्वस्य यौ 'सर्गसंहारौ'- विचित्रौ सृष्टिप्रलयौ 'तत्कारि' यत् निजं संवि- पं. १ क. पु० तुरीयदशायाः सत्तायामिति पाठः। पं० २ क. पु० सृष्टयादिक्रमाभासरूपत्वात् च क्रम इति पाठः । पं० १४ ख. पु० सदाशिवान्तं कालाश्यादेरित्यादि, क. पु० सदा काला. ग्यादीश्वरसतत्त्वकलान्तस्येति पाठः।

·सू०२० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ४९ देवताचक्र' 'तदैश्वर्यस्य' 'प्राप्ति:-आसादनं 'भ- बति, प्राकरणिकस्य परमयोगिन इत्यर्थः; 'इति' एतत् सर्वं शिवखरूपमेव इति उपसंहारः-इति संगतिः। तत्र यावत् इदं किंचित् संवेद्यते, तस्य संवेदनमेव स्वरूपं; तस्यापि अन्तर्मुखविमर्श- मयाःप्रमातारः तत्त्वम् ; तेषामपि विगलितदेहा- ग्रुपाधिसंकोचाभिमाना अशेषशरीरा सदाशि- वेश्वरतैव सारम् ; अस्या अपि प्रकाशैकसद्भावा- पादिताशेषविश्वचमत्कारमयः श्रीमान् महे- श्वर एव परमार्थः;-नहि पारमार्थिकप्रकाशा- वेशं विना कस्यापि प्रकाशमानता घटते-स च परमेश्वरः स्वातन्यसारत्वात् आदि-क्षान्ता- मायीयशब्दराशिपरामर्शमयत्वेनैव एतत्स्वी- कृतसमस्तवाच्य-वाचकमयाशेषजगदानन्दस- पं०२ क. पु० प्राकरणिकयोगिन इति पाठः। पं०४ क. ग. पु० यदिदम् इति पाठः । पं० ५ ख. पु० अन्तर्मुखमया इति पाठः। पं० ६ ख. ङ. पु० देहादिसंकोचेति 'उपाधि' पदहीनः पाठः । पं. ७ क. पु० सदाशिवेश्वरता तत्रैवेति पाठः। पं० ९ क. पु० श्रीमहेशः परमार्थ इति पाठः । पं० १२ ख. पु० आदिक्षान्तमायीयेति पाठः। पं० १३ छ. पु० तस्वीकृतेति पाठः । पं० १४ क. पु. भानन्दमयसंभवापादादिति पाठः।

·५० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२० द्भावापादनात् परं परिपूर्णत्वात् सर्वाकाङ्क्षा- शून्यतया आनन्दप्रसरनिर्भरः; अत एव अनु- त्तराकुलस्वरूपात् अकारात् आरभ्य शक्तिस्फा- ररूपहकैलापर्यन्तं यत् विश्वं प्रसृतं, क्षकारस्य प्रसरशमनरूपत्वात् तत् अकार-हकाराभ्यामेव संपुटीकारयुक्त्या प्रत्याहारन्यायेन अन्तः स्वी- कृतं सत् अविभागवेदनात्मकबिन्दुरूपतया स्फुरितम् अनुत्तर एव विश्राम्यति;-इति शब्द- राशिस्वरूप एव अयम् अकृतको विमर्शः । यथोक्तं 'प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिरह-भावो हि कीर्तितः। उक्ता च सैव विश्रान्तिः सर्वापेक्षानिरोधतः॥ खातञ्यमथ कर्तृत्वं मुख्यमीश्वरतापि च ।' इति। एषैव च अहन्ता सर्वमन्त्राणाम् उदयवि- २० हकारो व्योमशक्तिरूपः हकला व्योमकला, 'ततः परं किमपि नास्ति, तत्सर्वत्रास्ति तत्र न किंचिदस्तीति भावः । पं० १ 6. पु. परिपूर्णत्वेनेति पाठः । पं० २ क, पु० अनुत्तराकुलसंभवापादनस्वरूपादिति पाठः। पं. ४ ख. ङ. पु. हकारपर्यन्तम् इति ग. पु० क्षकारस्याप्यप्रसररूप- त्वात् अकारेति, क. पु० क्षकारस्यापिप्रसरणत्वात्तदिति च पाठः । , ·सू० २०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ५१ श्रान्तिस्थानत्वात् एतहलेनैव च तत्तदर्थक्रि- याकारित्वात् महती वीर्यभूमिः । तदुक्तम् 'तदाक्रम्य बलं मन्त्रा ...........।' इत्यादि 'त एते शिवधर्मिणः ॥ इत्यन्तम् श्रीस्पन्दे । शिवसूत्रेषु अपि 'महादानुसंधानान्मत्रवीर्यानुभवः, (१२०२२सू०) इति। तदत्र महामत्रवीर्यात्मिकायां पूर्णाहन्ता- याम्'आवेशो-देहप्राणादिनिमज्जनात् तत्पदा- वाप्त्यवष्टम्भेन देहादीनां नीलादीनामपि तद्- साप्लावनेन तन्मयीकरणम्। तथा हि-देहसुख- नीलादि यत् किंचित् प्रथते, अध्यवसीयते, स्मयते संकल्प्यते वा, तत्र सर्वत्रैव भगवती चितिशक्तिमयी प्रथा भित्तिभूतैब स्फुरति;-त- दस्फुरणे कस्यापि अस्फुरणात् इति उक्तत्वात् । केवलं तथा स्फुरन्त्यपि सा, तन्मायाशक्त्या २१ शब्दराशिस्फारात्मकपराहन्ताविमर्शो यस्य, तस्य मन्त्रवीर्यस्या- नुभवः, खात्मतया स्फुरणं भवतीत्यर्थः । पं० २ क. पु० महती वीर्यभूमिः इति वाक्यं नास्ति । पं० १० क. पु० देहादीनामपि वा तदसेत्यादि पाठः। पं० १२ ख. पु० व्यवसीयते इति पाठः ।

·५२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू० २० अवभासितदेहनीलाद्युपरागदत्ताभिमानवशात् भिन्नभिन्नखभावा इव भान्ती ज्ञानसंकल्पा- ध्यवसायादिरूपतया मायाप्रमातृभिः अभिम- न्यते; वस्तुतस्तु एकैव असौ चितिशक्तिः। यथोक्तम् 'या चैषा प्रतिभा तत्तत्पदार्थक्रमरूपिता । अक्रमानन्तचिद्रूपः प्रमाता स महेश्वरः ॥' इति । तथा 'मायाशक्त्या विभोः सैव भिन्नसंवेद्यगोचरा । कथिता ज्ञानसंकल्पाध्यवसायादिनामभिः ।। इति। एवम् एषा सर्वदशासु एकैव चितिशक्तिः विजृम्भमाणा यदि तदनुप्रवेश-तदवष्टम्भयु- त्या समासाद्यते, तत् तदावेशात् पूर्वोक्तयुक्त्या करणोन्मीलननिमीलनक्रमेण सर्वस्य सर्वमय- त्वात् तत्तत्संहारादौ अपि 'सदा सर्वसर्गसंहार- कारि' यत् 'सहजसंवित्तिदेवताचक्रम्'-अमा- यीयान्तर्बहिष्करणमरीचिपुञ्जः, तत्र ईश्वरता'- पं० १ क. ग. पु० उपरागेदन्ताभिमानेति पाठः । पं० ३ क. ग. पु० रूपताप्रमातृभिरिति पाठः । पं० ७ क. पु० प्रमाता परमेश्वर इति पाठः। पं० १५ ग. पु० तत्समाधाविति पाठः। पं०१६ ख. ङ. पु० यन्निज संविद्देवेति पाठः। पं० १७ क. पु० ईश्वरत्वसाम्राज्यपरभैरवात्मा इति पाठः ।

·सू०२०] प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । साम्राज्यं परभैरवात्मता, तत्प्राप्तिः भवति पर- मयोगिनः । यथोक्तम् 'यदा त्वेकत्र संरूढस्तदा तस्य लयोद्भवौ । नियच्छन्भोक्तृतामेति ततश्चक्रेश्वरो भवेत् ।। इति । अत्र एकत्र इति 'एकत्रारोपयेत्सर्वम्... ........ इति । चित्सामान्यस्पन्दभूः उन्मेषात्मा व्याख्यातव्या । तस्य इति अनेन 'पुर्यष्टकेन संरुद्ध"... ......" इति । उपक्रान्तं पुर्यष्टकम् एव पराम्रष्टव्यम् । न तु यथा विवरणकृतः 'एकत्र सूक्ष्मे स्थूले शरीरे वा' इति व्याकृतवन्तः । स्तुतं च मया 'स्वतन्त्रश्चितिचक्राणां चक्रवर्ती महेश्वरः । संवित्तिदेवताचक्रजुष्टः कोऽपि जयत्यसौ ।' इति । इतिशब्द उपसंहारे, यत् एतावत् उक्त- प्रकरणशरीरं तत् सर्वं 'शिवम्-शिवप्राप्तिहेतु- पं० ४ ख. पु० तदा चक्रेश्वर इति पाठः। पं० ७ ०. पु० इतिवत्सामान्येति, क. पु० सामान्यभूरुन्मेपेति पाठः । पं० ८ स. पु० व्याख्याता इति पाठः ।

·, ५४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । [सू०२० स्वात्, शिवात् प्रस्मृतत्वात् शिवस्वरूपाभिन्न- त्वात् च, शिवमयमेव इति शिवम् ॥ देहप्राणसुखादिभिः प्रतिकलं संरुध्यमानो जनः पूर्णानन्दघनामिमां न चिनुते माहेश्वरी खां चितिम् । मध्येवोधसुधाब्धि विश्वमभितस्तकेनपिण्डोपम यः पश्येदुपदेशतस्तु कथितः साक्षात्स एकः शिवः ।। येपां वृत्तः शांकरः शक्तिपातो येऽनभ्यासात्तीक्ष्णयुक्तिष्बयोग्याः । शक्ता ज्ञातुं नेश्वरप्रत्यभिज्ञा- मुक्तस्तेषामेप तत्वोपदेशः॥ समाप्तमिदं प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ॥ कृतिस्तत्रभवन्महामाहेश्वराचार्यवर्यश्रीमदभि- नवगुप्तपादपद्मोपजीविनः श्रीमतो राजानक- क्षेमराजाचार्यस्य ॥ शुभमस्तु । पं० १ ग. पु. शिवात्मसतत्त्वात् इति पाठः । पं० ५ ङ. पु० विश्वमखिलमिति पाठः। पं० ६ ङ. पु. यः पश्यत्युपदेशत इति पाठः । पं० ८ क. ग. पु० युक्तिवतीक्ष्णा इति पाठः ।

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृदये परिशिष्टभागः। तत्र प्रथमपरिशिष्टम् । अकारादिक्रमेण सूत्राणामनुक्रमणिका। ८ or सूत्राणि सूत्राङ्क: पृष्ठाङ्कः आभासन-रक्ति-विमर्शन-वीजावस्थापनतस्तानि । ११ २४ चितिरेव चेतनपदादवरूढा चेत्यसंकोचिनी चित्तम् । ५ ११ चितिवहिरवरोहपदे च्छन्नोऽपि मात्रया मेयेन्धनं प्लुप्यति । १४ ३४ चितिसंकोचात्मा चेतनोऽपि संकुचितविश्वमयः । चितिः स्वतन्त्रा विश्वसिद्धिहेतुः । चिदानन्दलामे देहादिषु चेत्यमानेष्वपि चिदै- कात्म्यप्रतिपत्तिदायै जीवन्मुक्तिः । १६ ३६ चिद्वत्तच्छक्तिसंकोचात् मलावृतः संसारी । ९ २१ तत्परिज्ञाने चित्तमेवान्तर्मुखीभावेन चेतनपदाध्या- रोहाच्चितिः। १३ ३२ तथापि तद्वत् पञ्चकृत्यानि करोति । १० २२ तदपरिज्ञाने स्वशक्तिभिर्व्यामोहितता संसारित्वम्। १२ २६ तदा प्रकाशानन्दसारमहामन्त्रवीर्यात्मकपूर्णाहता- वेशात् सदा सर्वसर्गसंहारकारिनिजसं- विद्देवताचक्रेश्वरताप्राप्तिर्भवति । २० तद्भूमिकाः सर्वदर्शनस्थितयः । १६ तन्नाना अनुरूपग्राह्यग्राहकभेदात् । ४८ ८ ३ urn ·५८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । . सूत्राणि सूत्राङ्कः पृष्ठाङ्कः तन्मयो मायाप्रमाता। ६ १३ बललाभे विश्वमात्मसात्करोति । १५ ३५ मध्यविकासाच्चिदानन्दलाभः । १७ ३७ विकल्पक्षय-शक्तिसंकोचविकास-वाहच्छेदाद्यन्त- कोटिनिभालनादय इहोपायाः । १८ ३९ स चैको द्विरूपस्त्रिमयश्चतुरात्मा सप्तपञ्चकस्वभावः । १५ समाधिसंस्कारवति व्युत्थाने भूयो भूयश्चिदैक्या- मान्नित्योदितसमाधिलाभः। १९ ४६ खेच्छया खभित्तौ विश्वमुन्मीलयति । २ ५ इति प्रत्यभिज्ञाहृदयस्थसूत्राणामकारादिक्रमसूची समाप्ता ॥

·अथ द्वितीयपरिशिष्टम् । प्रत्यभिज्ञाहृदये संवादितप्रमाणवाक्यानाम- काराद्यनुक्रमणिका । पृष्ठाङ्कः प्रमाणप्रतीक ग्रन्थाङ्कः अख्यातिर्यदिन ख्याति १० (क्षेमराजः) (8) अज्ञानाच्छङ्कते लोकः २७ सर्ववीरभट्टारकः अत एव तु ये केचित् १३ तत्त्वगर्भस्तोत्रं अनच्कककृतायति ४४ ज्ञानगर्भस्तोत्रं अन्तर्लक्ष्यो बहिर्दृष्टिः ४२ (१) इति वा यस्य संवित्तिः (२नि०५का०) ३७ स्पन्दः उन्मेपः स तु विज्ञेयः(३नि०९का उत्तरार्ध)४५ स्पन्दः एकत्रारोपयेत्सर्व ५३ (3) क्रममुद्रयाऽन्तास्वरूपया ४६ क्रमसूत्रं ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) ५ विज्ञानभैरवः चित्तमात्मा (३ उ० १ सू०) १४ शिवसूत्रं चैतन्यमात्मा (१उ०१सू०) १४ शिवसूत्रं चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा १६ चार्वाकमतं (१) जग्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) ४५ विज्ञानभैरवः ते आत्मोपासकाः शैवं (८अधि३०श्लो० पूर्वार्ध) मृत्युजित् (तथा४ पट०३८७उत्त०) स्वच्छन्दः तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः (१) तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२नि०१का०) ३५,५१ स्पन्दः ४२ ·६० प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पृष्ठाङ्कः 'न चैवं वक्तव्यम् प्रमाणप्रतीक ग्रन्थाङ्कः तदेवं व्यवहारेऽपि (१अ०६आ०७का०) २३ प्रत्यभिज्ञा 'तावदर्थावलेहेन २० प्रत्यभिज्ञाटीका ३६ प्रत्यभिज्ञाटीका पराञ्चि खानि व्यतृणत्वयंभूः (२अध्या० ४वल्ली १ म०) ४१ कठोपनिषत् पुर्यष्टकेन संरुद्धः (३ नि०१७का उत्त०)५३ स्पन्दः पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर ३० भट्टदामोदरः(१) प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त २३) ५० अजडप्रमातृसिद्धिः प्राक्संवित्प्राणे परिणता ३८तत्त्वार्थचिन्तामणिः बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धाः १८ आगमः(१) भ्रमयत्येव तान्माया (८ आह्नि १९ तन्त्रालोकः मनुष्यदेहमास्थाय .३२ आगमः मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे २७ सर्ववीरभट्टारकः महाहूदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः(१-२२)५१ शिवसूत्रं मायाशक्त्या विभोः सैव (१अधि०५आह्रि० १८ का) ५२ प्रत्यभिज्ञा यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) विज्ञानभैरवः यथा वह्रिरुबोधितो ३५ क्रमसूत्रं यदा क्षोभः प्रलीयेत(१नि०९का० उत्त०) ४० स्पन्दः यदा त्वेकत्र संरूढः (३ नि०१९का ) ५३ स्पन्दः यस्मात्सर्वमयो जीवः ( ३ नि० ३ का) ११ स्पन्दः या चैपा प्रतिभा तत्तत्(१अधि०७आह्नि०१का०)५२ प्रत्यभिज्ञा रूपादिपु परिणामात्तत्सिद्धिः ४३ भट्टकल्लटः (१) वर्तन्ते जन्तवोऽशेपा(२० स्तो० २७ श्लो०)३५ शिवस्तोत्रावलिः ४४ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ६१ पृष्टादः (2) प्रमाणप्रतीक ग्रन्थाङ्कः वहेर्विषस्य मध्ये तु (६८ श्लो०) ४३ विज्ञानभैरवः विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (४अधि०१आह्नि० १ का० उत्त) ४० प्रत्यभिज्ञा विग्रहो विग्रही चैव ९सिद्धान्तवचनं() विहाय सकलाः क्रियाः ४० ज्ञानगर्भस्तोत्रं वैष्णवाद्यास्तु ये केचित् १९ (१) शरीरमेव घटाद्यपि वा ३२ प्रत्यभिज्ञाटीका शरीरी परमेश्वरः ३२ समाधिवजेणाप्यन्यैः २५ श्रीरामः (१) सर्वदेवमयः कायः त्रिशिरोमतं सर्वाः शक्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः ४२ कक्ष्यास्तोत्रं सर्वो मयायं विभवः (४ अधि० १ आहि० १२ का०) २८ प्रत्यभिज्ञा सृष्टिसंहारकर्तारं ( १ पट ३ श्लो०) २२ स्वच्छन्द: स्वतन्त्रश्चितिचक्राणां ५३क्षेमराजाचार्यः(१) स्वपदा स्खशिरश्छायां त्रिकसारः स्वाङ्गरूपेषु भावेषु (४ अधि० १ आ० ४ का०) १३ प्रत्यभिज्ञा हृद्याकाशे निलीनाक्षः ( ४९ श्लो०) ४४ विज्ञानभैरवः ४ इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रमाणवाक्यानुक्रमणिका समाप्ता ॥

·अथ
तृतीयपरिशिष्टम् ।
प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्रमाणानां
यथायथं समुच्चयनम् ।
पृ०सं०
५०
अजड़प्रमातृसिद्धौ।
प्रकाशस्यात्मविश्रान्तिः (२२ उत्त० २३)
आगमे ।
बुद्धितत्त्वे स्थिता बौद्धाः
मनुष्यदेहमास्थाय
ईश्वरमत्यभिज्ञाटीकायाम् ।
तावदर्थावलेहेन उत्तिष्ठति पूर्णा च भवति
१८
३२
२०
न चैवं वक्तव्यम्
शरीरमेव घटाद्यपि वा ये षट्रिंशत्तत्त्वमयं शिवरूपतया पश्यन्ति
तेऽपि सिद्ध्यन्ति ।
३२
ईश्वरप्रत्यभिज्ञायाम् ।
तदेवं व्यवहारेऽपि (१ अधि० ६ आ० ७ का) २३
मायाशक्त्या विभोः सैव (१ अधि० ५ आ० १८ का) ५२
या चैषा प्रतिभा तत्तत् (१ अघि ७ आ० १ का) ५२
विकल्पहानेनैकाग्र्यात् (४ अधि० १ आ० ११ का० उ०)४०
सर्वो ममायं विभवः (४ अधि० १ आ० १२ का) २८
स्वाङ्गरूपेषु भावेषु (४ अधि० १ आ० ४ का) १३
कक्ष्यास्तोत्रे ।
सर्वाः शक्तीश्चेतसा दर्शनाद्याः
४२

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ६३ १४ ४० कठवल्ली। पृ०सं० पराचि खानि व्यतृणल्वयंमूः (२ अ० ४ ० १ मन्त्र) ४१ क्रममत्रेषु । क्रममुद्रयाऽन्तःवरूपया ४६ यथा वहिन्दोधितो ३५ ज्ञानगर्भस्तोत्रे । अनच्कककृतायति विहाय सकलाः क्रियाः तत्त्वगर्भस्तोत्रे । अत एव तु ये केचित् १३ तत्त्वार्थचिन्तामणौ। प्राक् संवित्प्राणे परिणता ३८ त्रिकसारे। वपदा स्खशिरश्नायां त्रिशिरोमते ।। सर्वदेवमयः कायः मृत्युजिति । ते आत्मोपासकाः शैवे-न.(१ अघि० ३० श्लो० पूर्वार्ध तथा वच्छ० ४ पट० ३८७ श्लो० उत्त०) १९ विज्ञानभट्टारके। ग्राह्यग्राहकसंवित्तिः (१०६ श्लो०) जन्धिपानकृतोल्लास (७२ श्लो०) १५ यथा तथा यत्र तत्र (५१ श्लो०) ११ वहेर्विपत्त्य मध्ये तु (६८ श्लो०) ४३ हृद्याकाटो निलीनाक्षः (१९ लो०) ४ ४४ ·६४ प्रत्यभिज्ञाहृदयम्। शिवसूत्रेषु । पृ०सं० चित्तमात्मा (३ उन्मे० १ सू०) १४ चैतन्यमात्मा (१ उन्मे० १ सू०) १४ महाहदानुसंधानान्मन्त्रवीर्यानुभवः (१ उन्मे० २२ सू०) ५१ शिवस्तोत्रावलौ। वर्तन्ते जन्तवोऽशेषाः (२० स्तो० १७ श्लो०) ३५ सर्ववीरभट्टारके। अज्ञानाच्छङ्कते लोकः २७ मन्त्रा वर्णात्मकाः सर्वे सिद्धान्तवचनम् । विग्रहो विग्रही चैव ९ स्पन्दें। ३७ ४५ ३५,५१ ५३ ४० इति वा यस्य संवित्तिः (२ नि० ५ का०) उन्मेषः स तु विज्ञेयः (३ नि० ९ का० उत्त० ) तदाक्रम्य बलं मन्त्राः (२ नि० १ का०) पुर्यष्टकेन संरुद्धः (३ नि० १७ का० उत्त०) यदा क्षोभः प्रलीयेत (१ नि० ९ का० उत्त०) यदा त्वेकत्र संरूढः (३ नि० १९ का०) यस्मात्सर्वमयो जीवः (३ नि० ३ का० ) स्वच्छन्दे । सृष्टिसंहारकर्तारं (१ पट० ३ श्लो०) (2)" अख्यातिर्यदि न ख्याति अन्तर्लक्ष्यो वहिदृष्टि एकत्रारोपयेत्सर्व ५३ ११ २२ १० ४२

·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् ।
६५
२
चैतन्यविशिष्टं शरीरमात्मा
तदपोद्धृते नित्योदितस्थितिः
पूर्णावच्छिन्नमात्रन्तर
रूपादिपु परिणामात्तत्सिद्धिः
वैष्णवायास्तु ये केचित्
शरीरी परमेश्वरः
समाधिवजेणाप्यन्यैः
स्वतन्त्रश्चितिचक्राणां
इति प्रत्यभिज्ञाहृदये प्रामाणिकग्रन्थ-तत्प्रमाणानां
यथायथं समुच्चयनम् ॥
पृ०सं०
१६
४२
३०
४३
१९
३२
:
२५

·अथ प्रत्यभिज्ञाहृद्य चतुर्थपरिशिष्टम् । अकारादिक्रमेण पारिभाषिकपदसंग्रहतदर्थ- विवरणात्मकम् । पृ० सं० पदानि अर्थविवरणम् अख्यातिः संकोचः । १० अणुः सकलप्रमाता ( अर्थान्तरं शिवसू० वि० पु० ११ शे पृष्ठे ५२ तमटिप्पन्यां द्र- ष्टव्यम् )। २० अनन्तभट्टारकः विद्यातत्त्वावस्थितानां मन्त्रप्रमातॄणामधि- ठाता। अनाश्रितशिवः शून्यातिशून्यात्मा, शिवतत्त्वावस्थितकारणप- ञ्चके प्रथमं कारणं वा । द्वादशान्तः। अलंग्रासयुक्तिः प्रशमविशेषः (यत्र अत्यर्थं सृष्ट्याधुपा- धीनां खात्मसात्कारः)। २५ अवरोहपदम् मायाप्रमातृभावः । ३४ आणवमलम् अपूर्णमन्यता। १५ आदिकोटिः हृदयम् । ईश्वरतत्त्वम् स्फुटेदन्ताहन्तासामानाधिकरण्येन तथावि- धविश्वावभासनमयी व्यवस्था । ईश्वरभट्टारकः ईश्वरतत्त्वावस्थितानां मन्त्रेश्वराणामधि- छाता। अन्तःकोटिः ४४ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । w ४३ ४८ पदानि अर्थविवरणम् पृ० सं० उन्मीलनम् अवस्थितस्यैव प्रकटीकरणम् । उन्मेषः सन्दभूमिः। ४५ ऊर्ध्वकुण्डलिनी औन्मनसं पदम् । करणेश्वर्यः खेचरी-गोचरी-दिक्वरी-भूचरीचक्रम् । ३५ कला संकुचिता कर्तृत्वशक्तिः । १६ कार्ममलं शुभाशुभानुष्ठानम् । (अर्थान्तरं शि० सू० वि० १५ पृ० ७०टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम्)। १५ संकुचितनित्यताशक्तिः । १६ कालाग्निः निवृत्तिकलायां कालाग्निभुवनेशो नाम रुद्रविशेषः, (यत्प्रकोपोपक्रमे विश्व समुपरम्यते संहारारम्भे)। क्रममुद्रा तुरीया चितिशक्तिः, (सृष्टि-स्थिति-संह- तिसंविच्चक्रात्मकं क्रमं मुद्रयति साधि- प्ठितमात्मसात्करोति इति)। ४६ खेचरीचक्रम् कलादिशक्तिचक्रम् । प्रमातृभूमिकाश्रितो योगिनीगणो वा २९ गोचरीचक्रम् भेदनिश्चयाभिमानविकल्पनप्रधानान्तःकर- णदेवीसमूहः । २९ ग्राहकः विकल्पमयो जीवः । ११ चरमकला शान्त्यतीताख्या कला। चित्तम् संकोचप्रकर्षात् चितिशक्तेः सत्त्वादिख- भावतया स्फुरणखरूपम् । मायीयप्रमातुः स्वरूपं वा। १३ दिकरीचक्रम् भेदालोचनादिप्रधानवहिप्करणदेवताच- कम्। २९ ४८ ·६८ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । .. पदाति नियतिः पञ्चकृत्यानि अर्थविवरणम् पृ० सं० संकुचितव्यापकत्वशक्तिः । ममेदं कर्त- व्यमिति नियमहेतुः तत्त्वविशेषो वा । १६ सृष्टिः स्थितिः संहारो विलयोऽनुग्रहः इ- त्येवमभिधानानि । अथवा आभासन-र- क्ति-विमर्शन-बीजावस्थापन-विलापना- ख्यानि । तत्र देहप्राणादिपदमाविशन् चिद्रूपो महेश्वरो बहिर्मुखीभावावसरे नी- लादिकमर्थ नियतदेशकालादितया यदा भासयति तदा नियतदेशकालाद्याभासांशे अस्य स्रष्टुता, अन्यदेशकालाद्याभासांशे संहर्तृता, नीलाद्याभासांशे स्थापकता, भे- देन आभासांशे विलयकारिता, प्रकाशै- क्येन प्रकाशने अनुग्रहीतृता, इति । २२-२४ परप्रमातृदशा, शुद्धावप्रमातृता, मु. ३१ विश्वोत्तीर्णविश्वात्मकपरमानन्दमयप्रकाशै- कघनः स्वभावः। अनन्यापेक्षाहंपरामर्शमयी पराशक्तिः, पर- मानन्दात्मकखातन्त्र्यशक्तिर्वा । २७ पारमेश्वरी खातन्त्र्यशक्तिः, (यया इदं शि- वादिधरण्यन्तमविकल्पकसंविन्मात्ररूपत- या विभर्ति च पश्यति च भासयति च परमेश्वरः)। अज्ञानी, अविद्यास्मितादिभिः पाशितो जीवः । ३८ पतिदशा तिर्वा । परमशिवः परावाक् पराशक्तिः २ पशुः ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ६९ पृ० सं० २७ बैन्दवी कला ४ पदानि अर्थविवरगम् पश्यन्ती वाग्विशेषः (यत्र वाच्यवाचकयोः क्रमा- नुल्लासेन अस्फुटविभागः, चित्प्राधान्यात् पराशक्तेः द्रष्टरूपताप्राप्तिश्च)। पुर्यष्टकम् तन्मात्र-मनोऽहंकजुद्धीनां संघातात्मकम- टकं सूक्ष्मशरीरम् । प्रलयकेवलिनः मायातत्त्वावस्थिताः शून्यप्रमातारः, प्रलया- कला इत्यभिधान्तराः। बन्धः शिवतत्त्वापरिज्ञानम्, (अर्थान्तरं शि०सू० वि० १२-१३ पृ० ७४ टिप्पन्यां च द्रष्टव्यम् )। ११ स्वातन्त्र्यशक्तिः। ब्रह्मनाडी सुषुम्नाच्या मध्यनाडी। भूचरीचक्रम् सर्वतो व्यवच्छिन्नाभासखभावप्रमेयचक्रम् । २९ भूमिका चिदानन्दघनस्वात्मस्वरूपाभिव्यक्त्युपायः। १९ मध्यम् संवित् । मध्यधाम ब्रह्मनाडी। ३१ वाग्विशेषः (यत्र वाच्यवाचकक्रमस्य आ- सूत्रितविभागत्वेऽपि स्फुटास्फुटरूपतया बुद्धिमात्रपरिनिष्ठा, पराशक्तेः दर्शनप्रधा- नतया द्रष्टदृश्यान्तरालवर्तित्वम् च ।) मध्यशक्तिः संविच्छक्तिः । ३९ मन्त्रमहेश्वराः प्रमातृवर्गः (यः परमेश्वरेच्छया सदाशिव- तत्त्वे अवकल्पितपरापरात्मविश्वग्रहीतृभा- वावस्थानः)। मन्त्राः विद्यातत्त्वमध्यासिताः प्रमातारः । मध्यमा ७ ·७० प्रत्यभिज्ञाहृदयंम् । पृ० G.G . पदानि अर्थविवरणम् सं० मन्त्रेश्वराः प्रमातृवर्गविशेषः (ईश्वरतत्त्वे स्फुटेदन्ता- हन्तासामानाधिकरण्यात्मनि ग्राह्ये विश्व- स्मिन् परिकल्पित-तथाविधतद्रहीतृभावा- वस्थितिः। माया दुर्घटसंपादनसमर्थः शक्तिविशेषः । मायाप्रमाता जीवः, सकलाख्यः प्रमाता वा । . १४ मायीयमलम् भिन्नवेद्यप्रथा, मायादिविद्यातत्त्वान्तकञ्चको वा। १५ मुक्तिः शिवभट्टारकात्मतत्त्वपरिज्ञानम् , अज्ञानग्र- थिभेदात्स्वशत्तयभिव्यक्तिः, विश्वोत्तीर्णप- रमशिवीभावो वा । ११ रागः पट्त्रिंशत्तत्त्वान्तवर्तितत्त्वविशेषः,संकुचित- पूर्णत्वशक्तिर्वा । १६ वह्निः षष्ठवनात्मशक्तेर्मूलभूमिः संकोचहेतुः । वामेश्वरी विश्ववमनशीला, संसारवामाचारशालिनी च शक्तिः। २९ वाहच्छेदः वामदक्षिणगतयोः प्राणापानयोः हृदयवि- श्रान्तिपुरःसरमन्तः ककार-हकारादिप्रा- यानच्कवर्णोच्चारेण विच्छेदनम् । विज्ञानाकलाः मायतत्त्वस्य उपरि शुद्धविद्यातत्त्वात् अधः कल्पितावस्थानः कर्तृताशून्यशुद्धवोधात्मा ३ ४४ प्रमातृवर्गः। ७ विद्या उन्मनाशक्तिः । किंचिज्ज्ञत्वकारणं त- त्वम् । संकुचिता सर्वज्ञत्वशक्तिर्वा, (अर्था- न्तरं शि० सू० वि० ५० पृष्ठे द्रष्टव्यम्)। १६ ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । ७१ पृ०.सं० ४ पदानि अर्थविवरणम् विद्यापदम् विद्यातत्त्वम् , मायाप्रमातरि शून्यादिरू- पेऽपि अनुल्लसिते चिन्मात्र एव प्रमातरि कर्तरि च सति चिदेकरूपेष्वपि भावेषु यदचिद्रूपतया भेदप्रकाशलक्षणं खातव्यम्। १७ विश्वम् सदाशिवादिभूम्यन्तः तत्त्वनिचयः । यद्वा प्रमातृप्रमाणप्रमेयरूपम् । अथवा नीलसु- खदेहप्राणादि । २-३-४ विश्वसिद्धयः: भोगमोक्षस्वरूपाः । विषस्थानम् प्रसरयुक्त्या विकासपदम् । ४३ शक्तिपातः अनुमाहिकाख्यायाः शक्तेः स्वमरीचिच- यस्फारः। शक्तिविकासः अन्तर्निगूढायाः शक्तेः अक्रममेव सकल- करणचक्रविस्फारणेन भैरवीयमुद्रानुप्रवे- शयुत्तया वहिःप्रसरणम् । ४२ शक्तिसंकोचः इन्द्रियद्वारेण प्रसरत्या एव शक्तेः आ- कुञ्चनक्रमेण उन्मुखीकरणम् । प्रसृताया अपि वा कूर्मासंकोचवत् त्राससमये ह- प्रवेशवच्च सर्वतो निवर्तनम् । ४१ शिवभट्टारकः मन्त्रमहेश्वराद्युत्तीर्णः प्रकाशैकवपुः स्वस्वभावः। ८ शुद्धावा शिवादिविद्यातत्त्वान्तं तत्त्वपञ्चकम् । १२ शुद्धतराध्या अशुद्धाध्वा (क्षित्यादिमायान्तः तत्त्वस- मूहः)। २३ शून्यप्रमातारः शून्ये जडत्वादवोधरूपे, प्राणे बुद्धौ वा येपामहमिति चमत्कारयोगात् कर्तृत्वम् , ·७२ प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पृ० सं० पदानि अर्थविवरणम् कलातत्त्वोपलक्षितकरणकार्यरहिता अबो- धरूपाः कर्तारश्च प्रलयाकलाः । शून्यभूमिः प्रलयाकलावस्था। १३ षट्त्रिंशत्तत्त्वानि १ शिव २ शक्ति ३ सदाशिव ४ ईश्वर ५ शुद्धविद्या ६ माया ७ कला ८ विद्या ९ राग १० काल ११ नियति १२ पुरुष १३ प्रकृति १४ बुद्धि १५ अहं- कार १६ मनः १७ श्रोत्र १८ त्वक् १९ चक्षुः २० जिह्वा २१ घ्राण २२ वाक् २३ पाणि २४ पाद २५ पायु २६ उपस्थ २७ शब्द २८ स्पर्श २९ रूप २०रस ३१गन्ध ३२ आकाश ३३ वायु ३४ वह्नि ३५ सलिल ३६ भूमयः । ३२ संवित्तिदेवताचक्रम् खेचर्यादिदेवीचक्रम् , अन्तर्वहिप्करणम- रीचिपुञ्जो वा। ५२ सकलाः मायातत्त्वान्तरालवार्तनो देवादिस्थावरान्ता मलत्रयभाजः कार्ममलप्राधान्यात्संसारिणः कार्यकारणसंवद्धा जीवाः । सदाशिवतत्त्वम् तृतीयं तत्त्वम् । अहन्ताच्छादितास्फुटे- दन्तावभासनमयोऽवस्थाविशेषः, (महा- शून्यातिशून्याख्यायां शक्तौ महेशस्य अह- मिदमित्यभेदेन पूर्णाहन्ताचमत्कारमयाव- स्थाविशेपो वा)। सदाशिवभट्टारकः सदाशिवतत्त्वावस्थितानामधिष्ठातृविशेपः। ८ GG ·प्रत्यभिज्ञाहृदयम् । पदानि समावेशः सिद्धिः अर्थविवरणम् पृ०सं० मितपमातृभावगुणीकारात् स्वतन्त्रवोधता- दात्म्यम् । निप्पत्तिः सृष्ट्यात्मा, प्रकाशात्मा स्थितिः, परप्रमातृविश्रान्त्यात्मा संहारः । यद्वा पराद्वयसामरस्यापादनात्मा संहारः । अ- थवा प्रमाणोपारोहकमेण विमर्शमयप्रमा- त्रावेशः । २-४॥ भावाभिप्वङ्गः । सिद्धान्तः । अन्तर्मुखरूपा विश्रान्तिर्वा । १६-१९ हठः क्रमातिक्रमरूपसकृदुपदेशात्मवला- कारः तेन पाकः चिदग्मिसात्कारः, तस्य क्रमेण सृष्ट्याधुपाधीनां विगलनम् , इति हठपाकक्रमाख्यः प्रशमविशेषः । २५ स्थितिः हठपाकक्रमः इति प्रत्यभिज्ञाहृदये सविवरणः पारिभाषिकपदसंग्रहः समाप्तः ॥ १०

·THE
KASHMIR SERIES
OF
TEXTS AND STUDIES.
BEING A PROSPECTUS OF THE PUBLICATIONS
OF THE
Archæological and Research Department
OF THE
JAMMU AND KASHMIR STATE.
EDITED BY
JAGADĪSHA CHANDRA CHATTERJI,
B. A. (CANTAB. ), FIDYAVĀRIDHI,
DIRECTOR
OF THE DEPARTMENT.
SRINAGAR,
KASayin.
February, 1912.
N. B.-Tho Publications to b2 had of the principal Oriental
Booksellers throughout the world,

·PUBLISHED BY
JAGADISHA CHANDRA CHATTERJI, B. A.
(CANTAB. ), VIDIĀVĀRIDNI.
Directer of the Archäological and Research Department, Kashmir.
BOMBAY:
Printed by B. R. Ghanekar at the Nirnaya-Sagar Press,
23, Kolbhat Lane, for the publisher.

·THE ARCHÆOLOGICAL AND RESEARCH DEPARTMENT, JAMMU AND KASHMIR STATE. THE KASHMIR SERIES OF TEX7S AND STUDIES, A FULL LIST OF Torks in the Press and in Preparati072. The Archaeological and Research Department of the Jammu and Kashmir State has been preparing for publication a number of Sanskrit and Kashmiri Works which have remained unpublished till this day. These works when published will form a Series, lo be called the Kashmir Series of Texts and Sudies." The first of the Series was to be: 1. The Ranavīra. Prayashchilta-Nibandha. Which His Higbness the Nabārājā Sahib Bahadur wanted the Department to take in hand first. But although quite ready for the press, it cannot be published yet owing to certain difficulties in regard to its printing. It is a work which in MS. covers over 1,000 pages ( foolscap size ). It forms part of a great work entitled Dharma Slāstra Prapañcha, compiled by order of His late Highness Dalīrīja Raņavīra Simba, and consists largely of quotations from nearly all branches of Hindız Scriptures. All of those quotations were given in the original compilation without any exact reference. In many cases the vague references given ·3 6. ij. Shiva-Sūtra-Vyti-This also is, as the name implies, & commentary on the Shiva Sūtras by an unknown author; or it may be merely an abstract from the Shiva Sūtra Vimarshini of Kshemrāja, almost every word of it being found interspersed in the latter work. 7. iii. Sponda-V șitti.—By Kallața. It is a short commentary on the Spanda Kārikās. 8. iv. Spanda-Tivriti.-by Rāma or Ramakantha. A second commentary on the Spanda-Kärikās. 9. v. Spunda-Pradīnikā.---By Utpala Vaishnara (this Utpala is not the same as the author of the Ishvara-Pratyabhijñā-Kārikās ). It is also called the Utpala-Vaişbụarī and is a third commentary on the Spanda-Kārikās. Althongh it has been printed before in Benares, the present edition is being brought out after carefully collating a number of MSS. The above three works, being commentaries on the Spanda-Kārikās, naturally deal with the same subject and explain, in more o less detail, what are technically called (a) Svarūpa Spanda (1) Sahaja-vidyodaya and (c) Vibhuti-yoga; 10. vi. Spanda-Sandola. It is a sort of commentary on the first of the Spanda Kārikās wherein is given the purport of the whole of the latter work. It is also by Kshemaraja. 11. vii, The īshvara-Pratyabhijñā Sūtras or Karīkās of Utpalācharya together with the Vimarshini of Abhinava Gupta (and the incomplete Yritti by Utpalichirya himself). 12. viii. Parőprūvesliku.--By Kshemarāja, very ·4 14. . short work on the Shaiva Philosophy, dealing with the 36 principles ( Tattvas) recognised by the system, 13. ix. Tattva-Sandoha.—Another small work by the same author in Āryā Verses and dealing with the same subject. Paramārtha-Sara.—By Abhinava Gupta with a commentary by Yogarāja. For an account of this work, see "The Kashmir Shaisvaism" 2. c. the second of the published volumes of this series. 15. xi. Stava-Chintāmani.—By Bhatta Nārāyaṇa. As the name implies it consists of Stotras and is a devotional work from the standpoint of the Shaiva Philosophy. IN PREPARATION, 16. i Tantraloka--the great work of Abhinava Gupta on the Shaivaism of Kashmir together with its Commentary called Viveka by Jayaratha (as far as the latter is available ). 17. ii. Tantrasāra—being an abridgemont in proso of the above work by the same author 18. iii. Mālini-Vijaya (Tantra ) 19. iv. Svachchhanda (Tantra), together with a Kśliema. raja's commentary on it called Udyola. 20. v. Vijñāna-Bhairava (Tantra), together with its commentary partly by Kşlcmarāja and partly by Shivopādhyāya. 21. vi. Matanga Tantra, with its commentary called the Vșitti by Rūmakantha. 22. vii. Para-Trinishikā, being an extract said to bo taken from the Rudia-Yamala, together with iis cumucotary called the Vivarana by Abhinava Gupta.

·5 25. S. 23. viii. Dabartha-Mañjari. 24. ix. Nareshvara-Parikslā. Netra Tantra 26. xi. Malānaya-Prakāsha 27. xii. Saivit-Sphāra. All the above are works on the Kashmir Shaivaism. An account of most of them is to be found in "The Kashmir Shaivaism' 1. C. Vol. II. of the series. Besides the above the following other works are aleo included in the series ( some of them quite ready for the press and others are still in preparation.) 28. i. Commentary on the Bhagavod Gīlā. by Abhinava Gupta. 29. ii Another commentary on the same by Rãma- Kantha; it is called Sarvatobhadra. 30. iii. Another commentary on the same called Tattva- Prakashika by Lakshmīrāma or Lakshmidhara. 31. iv. Shārīraka Sāra, by Lakshmīdhara. 32. v, Pañchikaranarürttika- 33. vi. Tripuropanishat. 34. vii. Vedānta-Sära. (Not the well known Vedānta. Sāra by Sadānanda.) 35. vii Ānanda Lahari.A work on Yoga. 36. ix. Vişlını Dharmottarci.--A work of the Purāạn style, being a short Encyclopædia of the Hindu religion and learning. 37 s. Lolice-Pralūska. The later Rūja-Tarariginīs. (These will most likely not noir be published by this Department). Further, thore are included in the series the following works in Kashmiri, some of which are ready for the press and others are in preparation,

·6
38. i. Shiva-Lagan ( Shiva's Marriage ).- A poem
covering some 400 leaves in Ms.
39. ii. Rama-Avatāra (Story of Rāma ).-A poem
200 leaves in Ms.
40. iii. Krishna-avatāra—By Prakāshānanda.
41. iv. Krishna-avatāra. - Another work on the same
subject by Paramānanda, covering 345 lenves
in Ms.
42. v. Yonuka Wanvun, -Songs sung by Hindu
women on the occasion of the Sacred Thread
ceremony.
4.3. vi. Natrul: Tanvu 12..-Marriage songs sung by
Ilindu women.
44. vii. Mar Tyanvilar.Death lamentations.
45. vii. The Philosophical sayings of Lalleshvari.
46. viii. The Philosophical sayings of Rüpa Bhavini.
47. ix. A poem on the life of Sudāma.
48. x. A translation of the Bhagavad Gitā in verse,
49. xi. The Mahabharata in Kashmiri.