·BIBLIOTHECA INDICA :
COLLECTION OF PRIENTAL WORKS,
PUBLISHED BY TITE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL,
N1.9 Seurs No. 13afo.
:'FITH II
ramuanaidamngatan
THE CATAPATUA BRATAMINA
or THE WHITE VAIVAVCI),
N
VITI 1117:
COMMESTAY OF SAYANACISHI:
SIR-WILLAMJONES
MDCCXLVI-MDCCXCM
EDITED BY
LATE, ACHARYA SATYAVRATA SAMASRAMI'S
son and pupi
PROF, HITA VIATA SAYAKANTHA.
Assistant Laturit, l'edas, The liniversity of Calcutra.
VOL. IX, FASC. I.
CALCUTTA!
TRINTED DY S. VECIIATTERJI, SATYA PRESS, 161, CHOSE LANE.
AND TUOLISHED BY THE
ASIATIC SOCIETY, 1, FARK STREET,
1911.

·॥ शतपथब्राह्मणम्॥ ॥ नवमकाण्डम ॥ अथ प्रथमः प्रपाठक: ॥ प्रथमं बाधणम् ॥ यपिया प्रथमाध्याये प्रथमं ब्राक्षणम् । ॥ हरिः ॐ॥ अथातः शतरुट्टियं जुहोति। अत्रैष सर्वी ऽग्निः संस्कृतः स एषो ऽत्र सट्टो देवता तस्मिन् देवा एतदमृत रूप मुत्तम मदधुः स एषो ऽव- दीप्यमानोऽतिष्ठदन्न मिच्छमानस्तस्माद्देवा भविभयुर्य है नो ऽयं न हिस्यादिति * ॥ १ ॥ * 'चिरस्यादिति'ति ग, घ । Catabatha Breansernam, of Ix Fatt

·मतपथब्राप्रपम् ।
(१० वा.)
से ऽब्रुवन् । अन्न मस्मै सम्भराम तेनैनए शमया
मेति तस्मा एतदबए समभरछान्तदेवावं तेनेन-
मशमयं तदेतं देव मेतेनाशमयंस्तस्माकान्तदेवत्यए
शान्तदेवत्यर ह वै तछतरुट्रिय मित्याचचते
परोऽवं परोऽधकामा हि देवास्तथैवास्मिन्नय मेतद- .
मृतए रुप मुत्तमं दधाति स एषोऽव दीप्यमान
स्तिष्ठत्यन्न मिच्छमानस्तस्मा एतदुन्नए सम्भरति शान्त-
देवत्यं तेनैनए शमयति ॥ २॥
जतिलैर्जुहोति। जायत एष एताचीयते स
एष सबस्मा भिन्नाय जायत ऽउभयम्वेतदन्न यन-
तिला यच्च ग्राम्यं यच्चारण्यं यदह तिलास्तेन याम्यं
यदुकष्ठे पच्यन्ते सेनारण्य मुभयेनैवैन मेतद्दन प्रौद्याति
ग्राम्येण चारण्येन च ॥ ३ ॥
। अर्कपर्णेन जुहोति । अन्न मर्को ऽन्नेनैवैन मैतत्
प्रोग्याति ॥४॥
परिथित्सु जुहोति। पम्नय एते यत्परिश्रित
स्तयो हास्यता पम्निमत्येवाहुतयो कुता भवन्ति ॥ ५ ॥

·(११. मा.)
* ॥ नवमकाण्डम् ॥
P
यद्देवैतच्छतरुट्टियं जुहोति । प्रजापतेविस-
स्ताद्देवता उदक्रामस्तमेक ऐव देवो नाजहान्मन्युरेव
सो ऽस्मिनन्तर्विततो ऽतिष्ठत् सो ऽरोदीत्तस्य यान्य-
शूणि प्रास्कन्दस्तान्यस्मिन् मन्यौ प्रत्यतिष्ठन्स एव
शतशीर्षा रुद्रः समभवत् सहसाक्षः शतेषुधिरय या
अन्या विग्रुपो ऽपतस्ता असंख्याता सहसाणीमाँ-
लोकाननुप्राविशंस्ताद्भुदितात्समभवंस्तस्माट्टाः सो
ज्य शतशीर्षा रुद्रः सहसानः शतेषुधिरधिज्यधन्वा
प्रतिहितायी भीषयमाणोऽतिष्ठन्न मिच्छमानस्तम्मा-
हेवा अविभयुः ॥ ६ ॥
ते प्रजापति मनुवन् । अस्मादै विभीमो यदै
नोऽयं न हिएस्यादिति सो ऽब्रवीदन्न मस्मै सम्भरत
नैनए शमयतेति तस्मा ऽएतदन्नए समभरञ्छता-
ट्रियं तेनैन मशमयस्तादेतए शतशीर्षाणए रुद्र
मेतेनाशमयं स्तम्माच्छतशीर्षरुद्रशमनीय शतशीर्ष-
मद्रशमनीयए ह वै तच्छतद्रिय मित्याचक्षते परोऽक्षं
परोऽनकामा हि देवास्तथैवारमा ऽअय मेतदन्न सम्भ-
रति शतरुट्रियं तेनैनए शमयति ॥ ७ ॥

·मतयधनाप्रयम्। (श्म. १०) गवेधुकासक्नुभिर्जुहोति । यत्र के सा देवता विसस्ताशयत्ततो गवेधुका: समभवनेनैवैन मेत- भागेन खेन रसेन प्रोणाति ॥ ८ ॥ अपर्णन जुहोति। एतस्य वै देवखाशयादक: समभवत्खेनैवैन मेतड़ागेन स्वेन रसेन प्रोणाति ॥६॥ परिश्रित्सु जुहोति। लोमानि वै परिश्रितो न वै लोमस विषं न किञ्चन हिनस्त्युत्तराईऽग्ने- सुदङ् तिष्ठन् जुहोत्येतस्याए ह दिश्येतस्य देवस्थ गृहाः खाया मेवेन मेतद्दिशि प्रोणाति खायां दिग्यव यजते ॥१०॥ सवै जानुदने प्रथम वाहाकरोति । अध- नूव वै ताजानुदन मध-दूव तादयं लोकस्ता ऽइम लोकए रुद्राः प्राविशंस्तां स्तुत् प्रीणाति ॥ ११ ॥ अथ नाभिदने । मध्यमिव वै तान्नाभिन्न मध्यमिवान्तरिक्षलोकसो ऽन्तरिक्षलोकए रुद्राः प्रा- विशस्तां तत् प्रौणाति ॥ १२॥ • 'नाभि - इनि , ·(१५० वा.) ॥ नवमकाण्डम् । ३ अथ मुखदन। ऽउपरीव वै तद्युन्मुखदघ्न मुपरीव तादसी लोकस्तोऽमुं लोकए रुद्राः प्राविशंस्ता स्तत् प्रोणाति साहाकारणान्न वै स्वाहाकारोऽन्नेनैवैना- नेतत् प्रोणाति ॥ १३ ॥ नमस्ते रुद्र मन्यव ऽइति। य एवास्मिन्सो ऽन्तर्मन्युर्विततोऽतिष्ठत्तस्मा ऽएतन्नमस्करीत्युतो त द्विषवे नमो वाहुभ्या मुत ते नम इतीष्वा च हि बाहुभ्यां व भौषयमाणो ऽतिष्ठत् ॥ १४ ॥ स एष क्षच देवः । यः स शतशीर्षा समभव- दिश दूम तिरे ये विप्रुभ्यः समभवंस्तम्मा ऽए- तस्मै क्षत्रायता विश एवं पुरस्तादुद्धार मुदहरन्य एष प्रथमो ऽनुवाकस्तेनैन मप्रौणंस्तथैवामा ऽभय मेतं पुरस्ताददार मुद्दरति तेनैनं प्रीणाति तम्मादेष एकदेवत्यो भवति रौद्र एतए येतेन प्रीणाति ॥ ॥१५॥ चतुर्दशैतानि यज्रएषि भवन्ति । बयोदश मासा: संवत्सरः प्रजापतिचतुर्दशः प्रजापतिरग्नि- * 'देव'-दति ग, ५।

·शतपथबाप्रपम् ॥ (1.मा.) र्थावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतेवेन मतदान प्री- गाति नमो नम इति यत्रो वै नमो यनेनैवैन मेतनमस्कारेण नमस्थति तस्माद नायनियं ब्रूयान्नमस्त ऽइति यथा हैनं ब्रूयाद्यन्नम्त ऽति ताहतात् ॥ १६॥ अथ इन्दुिभ्यो जुहोति। नमो ऽमुप्रै चेति तद्यथा वै ब्रूयादसौ+ त्वं च एष चमा हसिष्ट मित्येव मतदाह नतराए हि विदित आमन्त्रितो हिनम्ति ॥ १७॥ नमो हिरण्यवाहवे। सेनान्ये दिशां च पतये नम इत्येष एव हिरण्यवाहुः सेनानीरेष दिशां पतिस्तद्यत् किचात्रैकदेवत्य मेतमेव तेन प्रोणाति क्षवमेव तद्दिश्यपिभागं करोति तस्मादाद्विशतस्मिन् नतियो ऽपिमागोऽथ या असंख्याता सहस्राणीमाँ- लोकाननुप्राविशन्नेतास्ता देवता याभ्य एतज्जुहोति । • साइक्तत-इति ग, + 'धूयादमौ'-इति च दृष्टं बा. देघरमहोदयेन । * 'जुहोमि' -रति ग, घ ।

·१. मो.) । नवमकागइम् ॥ अथ नातेभ्यो जुहोति। एतानि ह जातान्येते हा अनुप्रविविशुर्यव-यते तदेवनानेतत् प्रौणा- पथो ऽएवर हैतानि रुद्राणां नातानि देवानां वै वेधामनु मनुष्यास्तस्माद् हेमानि मनुष्याणां जा- पनि यथाजातमेवैनानेतत् प्रोणाति ॥ १६ ॥ तेषां वा उभयतो नमस्कारा अन्ये * । अन्य- परतोनमस्कारा अन्ये ते ह ते घोरतरा अशान्ततरा उभयतोनमस्कारा उभयत एवैनानेताजेन नम- कारेग शमयति ॥ २० ॥ स वा ऽअशीत्यां च खाहाकरोति। प्रथमे वानुवाके ऽथाशीत्या मघाशीत्यां च यानि चोर्द्धानि एष्यावतानेभ्यो ऽन्न मशीतयो ऽन्नेनैवैनानेतत् प्री- याति ॥२१॥ अथैतानि यजूएषि जपति। नमो वः किरि- कैम्य इत्येतद्धास्य प्रतिज्ञाततमं धाम यथा प्रियो वा पुत्रो दृदयं वा तस्माद्यवतस्माद्देवाछवेत तदेता- . 'अन्ये । इनामरतो-तिघ।

·शतपयवानखम्। (१.बा.) भिर्व्याहृतिभिर्जुहुयादुप हैवैतस्य देवस्य प्रियं धाम गच्छति तथो हैन मेष देवो न हिनस्ति ॥ २२ ॥ नमो वः किरिकेभ्य इति। एते हौदए सर्च कुर्वन्ति देवाना हृदयेभ्य इत्यग्निर्वायुरादित्य एतानि ह तानि देवानाए हृदयानि नमो विचि- वकेभ्य इत्येते होदए सर्च विचिन्वन्ति नमो विक्षिणत्केभ्य इत्येते वै तं विक्षिणन्ति यं विचि- क्षौषन्ति नम श्रानिहतेभ्य इत्येते होम्यो लोकेन्यो इनिहताः ॥ २३ ॥ अथोत्तराहि जपति। द्रापे ऽपवसस्पत ऽङ्कः त्वेष वै ट्रापिरेष वै तं द्रापयति यं दिदापयिषत्य- वसस्पत इति सोमस्य पत ऽइत्येतहरिद नौल- लोहितेति नामानि चास्यैतानि रूपाणि च नाम- याइ मेवैन मेतत् प्रोणात्यासां प्रजाना मेषां पशूनां मा भन्मी रोझो च नः किञ्चनाम अदिति यथैव यजुस्तथा बन्धुः ॥२४॥ स एष ज्ञ देव तस्मा एतौ चवायता "देव' इति ग, ध। .

·(१५० वा.) ॥ भवमका विशो ऽमुं पुरस्तादुदार मुदहरन्यो ऽसौ प्रथमो ऽनुवाको ऽथामा एत मुपरिष्टाटुशार मुदहरंस्तेनैन मीणांस्तथै- वारमा ऽअय मेत मुपरिष्टादुद्दार मुडरति तेनेनं प्रोणाति तस्मादप्येष एकदेवत्यो भवति रौद्र एवै- त येवैतेन प्रोणाति * ॥ २५ ॥ सप्तैतानि यएषि भवन्ति। सप्तचितिकी- ऽग्निः सप्तऽर्तवः संवत्सरः संवत्सरो ऽग्निर्यावा- नग्निर्यावत्थस्य मावा तावतेवेन मेतन्नेन प्रोणाति तान्युभयान्येकविएशतिः सम्पद्यन्ते द्वादश मासाः पञ्चऽर्तवस्य इमे लोका असावादित्य एकविश एता मभिसम्पदम् ॥ २६ ॥ अथावतानान् जुहोति। एतद्दा ऽएनान् देवा एसेनान्नेन प्रौत्वाथैया मैतैरवतानैर्द्वन्ध्यवातन्वंस्तथै- वैनानय मैतदेत नान्नेन प्रौलाथैया मेतैरवतानेईनए- प्युवतनोति न हावततेन धनुषा कंचन हिनस्ति । ॥२०॥ 'प्रोणाति' इमि के।

·१० गितपयगाभषम्। (प्रा.) OM सबै सहस्रयोजन ऽवृति। एतद परमं दूर यत् सहसयोजनं तद्यदेव परमं दूर तदेवैषा मेत- इनरष्यक्तनोति ॥२८॥ यहेवार सहषयोजन ऽइति। पय मग्निः सहसयोजनं न तस्मादिति नेत्यन्यत् पर मसि तादम्नौ जुहोति तदेवैषाए सहस्रयोजने धनूए- प्यवानोति + ॥ २६॥ भसंख्याता सहस्राणि । पस्मिन् मास्ववि इति यव-यत्र तदेवैषा मेतहनूएष्यवतनोति ॥ ॥३०॥ दृशैतानवतानान् जुहोति। दृशादरा बिग- डिराऽग्निईश दिशो दिशोऽग्निईग मागणाः प्राणा पनियांवानम्लियवित्यस्य मात्रा तावतवैषा मेताइनए- ध्यवतनोति ॥ ३१॥ पथ प्रत्यवरोहान् जुहोति। एतता ऽएतदिमा- शोकानित कहीं रोहति स स पराजिव रोहड्य •.1: 'नयानोति-दमि क।

·(१५. मा.) ॥ नवमकाणम् । म वै प्रतिष्ठा ते देवा इमां प्रतिष्ठा मभिप्रत्याय स्तथै- वैतयजमान इमां प्रतिष्ठा मभिप्रस्थैति ॥ ३२ ॥ यद्देव प्रत्यवरोहति। एतहाऽ ऐनामेतत् प्रण- अन्ववैति तत एवैतदात्मान मपोडरते जीवात्व तथो हानेनात्मना सर्व मायुरेति ॥ ३३ ॥ यदेव प्रत्यवरोहति। एतहा एतदेतान् रुद्रा- नित ऊर्ध्वान् प्रौणाति तान् पुनरमुतो ऽवाचः ॥३४॥ नमोऽस्तु सट्टेभ्यो ये दिवौति। तद्ये ऽमुनि- मोके मद्रास्तेभ्य एतन्नमस्करोति येषां वर्षमिषव इति वर्षए ह तेषा मिषवो वर्षेण ह ते हिएसन्ति यं जिहिएसिषन्ति ॥ ३५ ॥ नमोऽस्तु कट्रेभ्यो ये ऽन्तरिक्ष ऽइति । तो ऽन्त- रिक्षलोके मद्रास्तेभ्य एतन्नमस्करोति येषां यात हुपव इति वातो ह तेषा मिषयो वालन ह ते हिप्सनि यं जिहिएसिमित ॥ २६ ॥ नमोऽस्तु कट्रेभ्यो ये पृथिव्या मिति। तो ऽस्मिंशोकै रुद्रास्तेभ्य एतन्नमस्करोति येषा मन्न- ·मतपथबापम्। (१५. मा.) मिषव इत्यन्नएह तेषा मिषवो ऽब्रेन ह ते हिरासन्ति यं निहिएसिषन्ति ॥ ३० ॥ तेग्यो दश प्राचीः। दृश दक्षिणा दश प्रतीची- ईशोदीचीईशीर्वा दृति दशावराब्विरागिडग्निईश दिशो दिशो ऽग्निईश प्राणाः प्राण पग्नियावा- नग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतेवनानेतदनेन प्रोणातिक । - यदेवाइ दुश-दशेति । दश वा अञ्जलेरगुलयो दिशि-दिश्येवेभ्य एतदञ्जलिं करोति तस्माद हैतद्- भीतो ऽञ्जलिं करोति तेभ्यो नमो ऽभस्त्विति तेभ्य एष नमस्करोति ते नो मृडयन्त्विति एवाम्मै मृडयन्ति ते यं विमो यश्च नो हेष्टि त मेषां जम्भे दम इति य मेव हेष्टि यश्चैनं दृष्टि त मेषां नमे दधात्यमु मेषां जम्भे दधामीति ह ब्रूयाद्यं शिष्या- ततोऽह तस्मिन्न पुनरस्त्यपि तनाट्रियेत स्वयंनिर्दिष्टो येव स यमेवं विहेष्टि ॥ ३६॥ * 'प्रीयाति-रति क।

·(१५. मा.) नवमकारकम् । विष्कृत्वः प्रत्यवरोहति। विदग्निर्यावानग्नि- वित्यस्य मावा तावतैवैनानेतन्नेन प्रोणाति खाहा- कारणानं वे स्वाहाकारो ऽन्नेनैवैनानेतत् प्रोणाति विरित जी रोहति तत् पट तस्योती बन्धुः ॥ ४० ॥ यदेव विष्कृत्वः प्रत्यवगेहति । विहिं कृत्व अझै रोहति तद्यावत् कृत्व जर्नी रोहति तावत् कृत्वः प्रत्यवरोहति ॥ ४१ ॥ अध तदछपी चात्वाले प्रास्यति । एतहा ऽएनेनैतड्रौद्रं कर्म करोति तदेतदृशान्त तदेतत्तिरः करोति नेदिद मशान्तं कथिदभितिष्ठात्तने दिनस- दिति तस्माच्चात्वाले यहेव चावाले ऽग्निरेप यच्चा- वालस्तथो हैनदेषो ऽग्निः सन्दहत्ययातः सम्पदेव * ॥ ४२॥ तदाहुः। कथ मस्येतछतराट्रिय संवत्सर मग्नि माप्नोति कथ संवत्सरेणाग्निना सम्पद्यत ऽइति षष्टिश्च ह वै त्रीणि च शतान्येसच्छतरुद्रिय - 'सम्पदेव' इति ग, घ ।

·१४ मतपत्राप्रपम् ॥ - मथ विएशय पञ्चविएशत्ततो यानि यष्टिश्च बौषि च शतानि तावन्ति संञ्चत्सरस्याहानि तत् संवत्-. सरस्थाहान्याप्रोत्यथ यानि विएशविएशन मासस्य रामयस्तन् मासस्य रातोराप्रोति तटुभयानि सव्वत- सरस्थाहोरापाण्यानोत्यथ यानि पञ्चविएशत्स बयो- दशो मासः स पात्मा विएशदात्मा प्रतिष्ठा हे प्राणा दे शिर एव पञ्चविएश मेतावान् वै संवत्सर एव मु हास्यैतच्छतरुट्रिय संवत्सर मग्नि मागोव्येवर संवत्- सरेणाग्निना सम्पद्यत ऽएतावत्य उ वै गाण्डिले ऽग्नी मध्यतो यजुम्नत्य दृष्टका उपधीयन्ते ऽग्नयो हेते पृथग् यदेता इटका एज मु हास्यैते ऽग्नयः पृथक् शतद्रियेणाभिहुता भवन्ति * ॥ ४३ ॥ तुदाः। कथ मस्यैतछतरुट्रियं महटुक्थ मा- प्रोति कथं महतोक्थेन सम्पद्यत इति यान्य- मूनि पञ्चविशतिर्यरष्यभितो ऽशौतीः स पञ्च- विएश आत्मा यव वा पारमा तदेव शिरस्तुत • 'भवन्ति'-ति ।

·(१५० वा.) नयमकागहम्। पक्षपुच्छान्यथ या पीतयः सेवाशीतीना माप्तिर- भीतिभिईि महटुक्य माख्यायते ऽय यदूई मशीतिभ्यो यदेवादो महत उक्थस्योई मशीशिभ्य एतदस्य तदेव मु हास्यतच्छतरुट्रियं महटुक्य मामोत्येवं महतोक्थेन सम्पद्यते ॥ ४४ ॥ १ ॥ ॥ इति प्रथमप्रमाठके प्रथमं व्राह्मणम् ॥ श्रीगणेशाय नमः॥ वागीगावाः सुमनसः सर्याथाना मुपक्रम । यं नस्या कृतकृत्याः स्युस्सं नमामि गजाननम् । यस्य निःखसितं वेदा यो वैदेभ्योऽखिलं जगत् । निर्ममे, त महं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ चितीनामुपधानं हि कापडेऽष्टम ऽउदीरितम् । प्रथास्मित्रमे कर्म मश्चितस्याभिधास्यते ॥ "तवादी तायछतमद्रियहोम विधत्ते - "मथास इति 'प्रथ' शब्देनात्र चित्युपधाय परिसमाता- मायद्योत्पशः प्रत इति यतः कारणात् मधितः अग्निरूप • का. श्री. र. १८.१.१. वा. म. १६१ - १६॥

·॥ शतपयवाणम् (१.मा.) समयनीयः प्रतो हेतोः गंतद्रिय मिति कर्मनामधेयं यथा अग्निहोत्रं जुहोतीति। 'गतमद्रियं जुहोति' शतरुद्रायास्वं होम भावयेदित्यर्थः। विहितोऽयं होमो रुद्ररयतायबस्थाग्नेरुप शमनार्य इत्याइ । 'अवैष' इत्यादिना तैननए समय- तोत्यन्तेन प्रवास्मिवसरे एषः 'अग्निः' साकल्येन संस्कृती भवति। अतवासी 'रुद्रो देवता:' यत: कारणाद्देवास्तथि- वेतञ्चयमलक्षणेन संस्कारण निष्पत्र 'ममृत' पतएवोत्तमं रूपं 'अदधुः' विसंसनात् प्राक् यदमृतं रुप मस्ति तस्य विसं- सनावसरे गतवादेव पुनरा चयनसंस्कारेणादधुः । सस्था दीपोऽग्निः 'दीप्यमानोन मिच्छमानो' तिष्ठन् इच्छमान इति व्यत्ययेन शानच् xxx तथाभिधानात् रुद्रादेवा पनेनोपायेन नोऽयं हिंस्यादिति पविभयु रिति ॥ १ ॥ 'ते' देवा 'अस्म' सद्राय 'नं' सम्भराम तेननं शमयामेति परस्य मुका तथवाकार्षः। 'शान्तदेवत्यं शान्तदेवतार्थ देवतागास्यर्थ मित्यर्थः। प्रतएव गमनार्थत्वात् तदनं शान्तदेवत्यं तच देवाः परोक्षकामवात् 'शतरुद्रीय' मित्यर्थः । तदा साध्यत्वात् कर्मापि तथेष ध्यपदिश्यते । तथाच पूर्व यथैव देवा कार्युः तथैवासावपि घजमानः तेन सहमितवान् भवति ॥ २॥ पकते होमे द्रव्यविशेषं विधाय तस्व चोभयविधानात्मकत्वात् चयनसंस्कारे जात नद्रदेवतोचित रुपलेग सति- "अखिले- जुहीमोत्यादिना * 'अर्तिला' पारस्पतिलाः स एष' इति उत्प यमानस्य सर्वस्य सांभोगार्थ मुत्पन्ने म एष पम्निः 'सर्वसमा . का. सौ.सू.११.१।

·(१.१मा.) नवमकागदम्ब -- - अनाय जायते' सर्पावभोगार्थं जायत इत्यर्थः । साधारणेन होम- साधनतया जुहाः प्राप्तावपवाद माहः॥ ३॥ "श्र पर्षति । अन्न 'मर्क' इति । अर्कस्य भोग्यं प्रपञ्चान्तः पातिवादबत्त्वं जुहोतोतिचोदितत्वेनाइवनीये होमे प्रसतावाह परिथिस्विति । परिथित इति चितीः परितो निक्षिप्ताः तुद्रपापाणा: तेवयं होमः कत्तयः । सेपां चाग्नेः परितः श्रयणादग्नि नेता पाहुतयोऽग्नि मत्येव प्रदेश हुता भवन्ति । अत्र कात्यायन:-"शतरुद्रियहोम उत्तरपक्षस्या परस्याए सतयां परिचिवकपणेनार्ककाठेन मातयनितिन" अर्क काठच दण्ड. स्थाने करणोयम् ॥ ४, ५ ॥ प्रथ पुनस्तमवहोमे गतगीर्पस्य रुट्रस्येतरपाच रुद्राणा मुत्- पत्तिाकारं दर्शयन् तच्छमनार्थतत्वेन प्रशंसति- “यतिदित्या- दिना। 'प्रजापतेः सकाशात् विलंसनावसरे सर्वासु देयतासु तिर्यग्यतास्वपि एक एव 'मन्यु' देवस्तमपरित्यज्य तस्मिनेवान्तः विस्तृतो तिष्ठन् पथात् 'स' प्रजापति विस्रंसनात् 'अरोदोत्' रोद- माश्च ततो 'यान्ययूणि मास्कन्दन्' अपतत् तान्यन्तर्वर्तमाने 'मन्यो' प्रतिष्ठितान्यभूषन् ततः स 'मन्यु' गायोर्षत्त्वादि गुणको रुद्रोऽभूत् । अय ततो ये अनुकणा जाता ते अनेके भूत्वा । पृथियादि लोकान् 'प्राविशत्' "ततय ते अनेक 'रुद्राः' जाताः, 1 । . 'प्रमतावादपरिणित्म्पिति'-दति न । का. यौ० मू० १८. १.।। 1 'रुद्राजना:-तिज । 3 ·शतपथबामणम् (१५० वा.) रोदनाच तेया मुत्पत्तेः रुद्रत्वम् । 'य' पुनः 'शतगीर्षा रुद्रः' शतशीर्षो रुद्रोऽभूत् 'प्रतिहितायो' स प्रतिहितार्थ अभिमुखस्थाय प्रजाय भयाय सत्रात्र मिच्छतिष्ठत् ॥ ६ ॥ तमादेवा अविभीत्वा प्रजापतिं दृष्ट्वा ततोत्रसम्मरणः शमयतेत्युपदेशं प्राप्य तयेवान् अतिष्ठत् । एतच्चावं शतशीर्ष- रुद्रशमनार्थवाच्छतशीर्ष रुद्रशमनीयं तच्च परोक्षकामत्त्वाद्देवाः शतरुद्रिय मिति व्याहरन्ति । भतो यर्थव देवाः शतशीर्ष शतरुद्रं शमयत्तथैवाय मपि यजमान एनं शतरुद्रियहोम- लक्षणेनोपायेन शमितवान् भवति ॥ ७ ॥ तथैव होमद्रव्यान्तरम् विधाय प्रशंसति-- "गवेधुकासाभि- रिति। गयेधुका पारया गोधुमाः तेषां पिटः शतरुट्रियं जुहुयात्। 'सा' मजापतिरूपा 'देवता''यत्र' यस्मिन् : प्रदेश 'विस्रस्ताशयस' प्रशयदिति शेते डि व्यत्ययेन परस्मैपदशाब्दि- करणे च रूपं, 'तत:' प्रदेशात् गवेधका जाताः । अतस्तोम- सम्मादने खेचभागे तस्ययार्थप्रदर्शनम् । "खेन रसनेति । खकीयेन रसेन येन भागनेनं प्रोणितधान् भवति । पन जतिलेर्जुहोति गोधुकासक्लुभि होतीप्ति पृथगेव विहितत्वायविकल्पः । प्रत. एवापस्तम्वेन सूषितम् ,-- "शतरुट्रियं जुहोति जर्तिलयवाग्वा गवोधकयवाग्वा जतिलैर्गवोधु कसनुभिः कुसयसर्पिषाजासोरण मगोसोरणयेति । यत्युनर कात्यायनेन,- "जर्मिलमियान् 'यदिनीवा-इति । 1. देवाभयसिन पदेशे' इति । था. भौ. सू.१७ ११.३। ।

·(१५० १ब्रा.) ॥ नवमकारहम् । १८ गवेधुकासन्" --इतीति समुन्हयेनेतच्छाखान्तरानुसारणोक मित्यवगन्तव्यम् ॥ ८॥ पर्कपर्णेन जुहोत्यवकर्म इत्यनेनैवार्कपर्णहोमसाधनत्त्वेन विहितम्। पुनरपि प्रकारान्तरेण स्तौति- “अर्कपणेनेति । भाशयो हृदयदेगः ॥ अर्कपर्णवदेव परिथितोऽपि प्रकारान्तरेण स्तौति-- "परिथिसुजुहोतीति। 'लोमानि' देह 'परिश्रितः' ययन्ति परिथितोप्यग्निं परितः अयम्तीति लोमानि 'लोम' विपनास्ति लोमस विष संस्पृष्टेवपि बाधाभायात् । अतथ लोमात्मक परिथिस्सु होमाहृदोपि न किञ्चनापि वह हिन. "एतस्यां ह दिश्येत्यस्येत्यादिकस्याय मर्थ:- एतस्य देवस्य रुद्रस्य यहादुत्तरस्यां दिशि भवन्ति । तस्या दिश्या न हिंस्यालकत्त्वात् । अत एतदुत्तराईहोमेन वस्या मेव (0) दिशि एनं रुद्र प्रोणाति खस्या मेव तमवयजते पृथक करोति ॥१०॥ स वा अशोत्याच स्वाहा करोतीत्यादिना तिसृष्वपिशीतिः खाहाकारः क्रियत इत्युपरिष्टादश्यते तन कस्मिन् प्रदेथे स्वाहाकार इति तत्राह- "म दै जानुदन इति। 'जानु- दने' जानुप्रमाण प्रदेशे सोऽश्वर्युः प्रथमं स्वाहाकरोति । सति देशस्याधोदेशत्त्वादधस्थानां पृथिवीं प्रविष्टान् रुदानेतेन स्ति। तथा प्रोणाति ॥ ११॥ • का. मो. सू. १८. १।।

·२ . शतपथबाधयम्। (१प्र. वा.) - एवं 'नाभिददने' 'मुखदने' च । स्वाहाकारणान्तरिक्षगतायु- लोकं गतांयरुद्वान् मौणितवान् भवति । लोकतयपि पतिता अशु- कणाः असङ्ख्याता रुद्राः समभवनिति प्रागुतम् । अथ या पन्या .. इत्यादिना स्वाहाकारस्य हविलक्षणानप्रदानसाधनत्वेनाइलाफोन होमविधानिन एतान् रुद्राननेन प्रीणितयान् भवतीत्याह- "स्वाहाकारणेति ॥ १२, १३ ॥ अथ प्रथमानुपास्यस्य प्रथमा म व्याचष्टे- “नमस्त इति । अस्मिन् प्रजापतौ स प्रागुतोयमेव 'मन्युर्विततोऽतिष्टत् । 'तस्मा' एदेतेन नमस्करोति । यद्ययन मन्युरेव गतशीषर्षा रुद्राः समभवत् इति मन्युरेर रुद्रः समभवदिति मन्यु रेव रुद्रः तथापि 'रुद्र'-शब्देना। तदाधारत्वेनाभेदात् प्रजापति रुते । 'उपवे वाहुभ्यां नम' इति । तैरेव 'भोपयमाणो तिष्ठत्' इति। तेभ्य एव नमस्कारं करोति। मन्युरेव मतमोर्षी रुद्रो भूत्वा इषुषा बाहुभ्यां सर्वेषां भय मुत्पादयामामेति तविवन्धन भयपरिहाराय तेभ्यः सर्वेभ्यो नमस्कारः क्रियते ॥१४॥ "स एप क्षमित्यादिकस्याय मर्थः-- प्रजापते रोदनावसरे 'स' मन्युरुपो यो देयः - शतशोर्यो रुद्रो ऽभूत् स एव देवः क्षत्र 'विगुड्भ्यो' ये जाता स्त इतरे 'विशः' ततय एता विश: 'तस्मै शवाय' य एव प्रथमोऽनुवाक एतं पुरस्तादुहारं भाग मकुर्वन् । * 'म्या'-इति ज। t 'मन्युरुभयोरया-ति न ·१५.वा.) नवमकाण्डम्॥ रन च भागनक रुद्रं प्रीणितवन्तः । यथा लोके प्रजा राजाभागं पदाय मीणयन्ति तहत् । प्रतो यजमानोऽपि तथैव तस्य प्रथमानुवाकलक्षणं भागं कृत्वा तेनैन तर्पयति। प्रथमानुवाकस्य पुरस्तात् उहार:: कुतः अत एकदेवत्यः तदेव प्रदर्शित रोट्र इति ॥ १५ ॥ प्रथमानुवाके पोडश मन्नाः तत्र चतुर्दश मन्नानवयुत्य स्तौति- "चतुर्दशैतानोति । अधिमासेन सह 'त्रयोदशमासाः संवत्सरः प्रजापतियतुर्दशः' चतुर्दशसक्ष्यापूर्वकः स पुनः प्रजापति रनन्यात्मक. । ततोऽग्निरपि चतुर्दशः तथा चाग्नियंत्यरि- अस्य च ताहयोऽपि तत्परिमाणकः तत् परिमाणे- नैवान्नेनाग्न्यामकं रुद्रं प्रीणाति। चतुर्दशमन्त्रसाध्यहोमलक्ष. पिनानेनाग्न्यात्मक रुद्र कात्नेन प्रोणातीत्यर्थः । मन्चे पीन: पुण्ये नमः शब्दः प्रयुज्यते स च पूजावचनत्वेन यत्रात्मकः, ततय 'नमोनम इति'। अनेन यन्त्ररूपेणेष नमस्कारणेनं पूजितवान् भवतोत्याह- "नमोनम इति । नमस्य तोति नमोवग्विपित्र कचितम्यत्र नमस: पूजाया मिति वचनात् पूजार्थे क्यच् प्रत्ययः । तस्मादुहेति यस्मात्रमः शब्दो यज्ञः तस्मान्नमस्त इत्येतदयजियन ब्रूयात् । किन्तु 'यभियं' यन्त्रकर्माह मेव भूयात् तत्तश्च एनं रुद्रं 'यस्त इति' यथा श्रूयात् नमस्त इत्यपि तहदेवोही माणकः भवति ॥ १६॥ भय इन्दिभ्यो होमं विधत्ते, "अथेति। "नमो हिरबाहव इत्यादिषु मन्लेषु प्रतिपाद्या देवता इन्दितः नत्र योई यो हेव- ·॥ शतपथब्राह्मणम् ॥ (१५. ब्रा०) तयोः प्रतिपादनात् 'दिशाच पतये नम' इत्येतविरस्यबाहवे सेना- न्य इत्येतयो विशेषणम् । एव मुत्तरचापि एककस्य विशे- पणाण यत् दयोदेवतयो र प्रतिपादनं भवति । अमुचामुवेति 'नमो हिरण्यवाहव' इत्यादि दहिमा निर्देशः, यथा लोके 'प्रसी त्व' च एष च उभावपि नो'मा हिंसिष्ट' मिति जनो ब्रूयात् एवं मेयायुमा अमुमा इत्यपि नाभिहितं भवति। लोके 'प्रमो त्वं च एप च नो मा हिंसिष्ट मित्येव' मभिधानस्य प्रयोजनं दर्शयति । 'विदितो' जातोजन 'आमन्त्रितः' सन् 'नतरां हिनस्ति' । ततय प्रकृतेऽपि तहदेवाभिधानात् रुद्री हिनस्तीति भावः। ततो नय इंदिनी दर्शयति-- "नमो हिरबाहये" इति। 'एष एवं' रुद्र एव 'हिरण्यबाहुः सेनानीः' दिशाम्मतिय । अत उती मन्त्रे 'नमो हिरण्यवाइय' इति प्रथमानुवाकः यतशीर्षरुद्रो देवत्यः । हितीयायनुयाका इतररुद्रदेवत्याः । तत्रापि 'यकिचा- वैकदेवत्यं तदपि शतशोपरुद्रस्येत्याह। “यत्किञ्चेति । पनापि हितीयाद्यनुवाकेष्वपि यत्किञ्चकदेवत्य मैकवचनाम्तमन्वसाध्य- होमलक्षणमन मस्ति तेनापि एत मेय रुद्रं प्रोणाति । '' तव स एष भवं देवः' । 'विश इमे ये इतर' इति उक्त- वात् । प्रजाया मपित क्षत्रभाजनं करोति । तस्मालोकेऽपि प्रजाया यदछ मस्ति, तवापि क्षत्रिय सम्बन्धो भागो विद्यते । वृक्षेभ्यो हरिकेशेभ्य इत्यादि बहुवचनान्तमन्त्रमतिपादिताभ्यो * "स्योरेवदेवतयोः -इति में। to पुरमादिहवे १५ करडी, ४०५, प.६, १.. -y ·(अ.प्रा. ॥ नवमकाण्डम् । याभ्यो देवताभ्य एतदोमं करोति, ताः पृथिव्यादि लोकात् प्रविष्ठा विगुड्भ्यो जाता अनेका रुद्र देवताः बहुवचनान्तमन्त्र- साध्यो होमोऽपि विमुङ्गाना रुद्राणा मित्यर्थः ॥ १७, १८ ॥ इन्दिहोमानन्तरम् 'जातेभ्यो' जुहुयादित्याह- "अथेति नमः सभाभ्यः सभापतिभ्य इत्यादि प्रतिपादितानि इन्दिविशेप- भूतान्येवजातानि एतानि खलु जातान्येतरुद्राः प्रविविशः । तत्र तत्रैवेनान् प्रीणाति । किञ्चवं 'एतानि रुद्राणां जातानि' खलु देवताविधानं प्रकार मनुसत्य मनुष्या भवन्ति । तमा- देतानि मनुष्याणा मपि जातानि । प्रतो मनुष्यजातेभ्यो एय होमे सति देवजातेभ्योऽपि स्यादिति जाते एय तान् कद्रान् प्रोणाति ॥ १८॥ तेषां मन्वाणां मध्ये केचन उभयतो नमस्काराः, केचनान्य- तरतो नमस्कारा इति। तपम्य कारण माह- "तेषां वा इति । अन्यत्र सर्वत्र होमे प्रतिमन्नद्रव्यप्रक्षेपे स्वाहाकार इत्यतापि तथव प्राप्तावावाह ॥ २० ॥ "सवा ति। स सब भर्यु मलाणा 'मशीत्या' सकत 'स्वाहा करोति' । 'प्रथमेऽनुवाके च' सकृत् स्वाहा करोति । अथ पुनरशीत्यां तथैवोत्तरवाशीत्याच तत्र प्रथमानवाको पोड़श- मन्याः । तेषां सर्वेषा मन्ते मात् स्वाहाकारः । हिरण्यवाहव' इत्यारभ्य 'अर्भकेय वो नम' इत्यन्त मका अशीतिः सम्पद्यते । एक कस्यां कण्डिकाया मष्टावष्टौ मन्त्राः । 'दिशांच अथ 'नमो • पा. सं. १६.१७-१६ ।

·१४ ॥ शतपधारणम् । (१.बा.) पतये नमः' इत्यादिकं विशेषणतया सम्बन्धनीय मिति मागे- योताम् । तथा च दशसु कडिकास मन्त्राणा मशीतिः मम्पद्यते 'नम स्तमभ्य इत्यारभ्य 'सधन्दने चेत्यन्त एका अशीतिः सम्प- यते । पुन 'नमः भुत्त्याच' इत्यारभ्य 'धनुष्कृताच वो नम' इत्येत मेका प्रशीतिः सम्पद्यते । एतस्या अगोत्या का अवदानमन्वेभ्यः पूर्वाणि च यपि सन्ति । एतहोत्तरत्र विनियोगाय, प्रमि. निष्टं निर्दिष्टं 'पत्रागोत्या व खादा करोति', यानि 'चो नि' वेति यदुमय निर्दिष्ट तवायोतिः प्रशंसति- “धन मशीतय इति प्रशोति-गदेः अशिधातः स्मरणादमत्यर्थतमास्तीतिषु स्वाहाकार भनेवनान् रुद्रान् प्रोणाति ॥ २१ ॥ अथ यानि चेति निर्दिष्टानां विनियोग माद "प्रयता- नीति। "एतहास्येत्यादिकस्याय मर्य:-- 'यथा प्रियः पुत्री वा । हृदयं वा' 'प्रतिज्ञातम' अभिमतं "धाम' स्थानं तदेतत् मन्त्र- चतुष्टय मपि “प्रियं धाम तस्मावत्रतम्मा देवाच्छ त' माहिती भवति तत्वेताभि ा तिमि र्जुहुयात् । सथा तस्य रुद्रस्य प्रियं धामेव प्रामोतीति स देव पवादेनं न हिनस्तीति ॥ २२ ॥ मन्वान् क्रमेण व्याचष्टे,- नमो वः किरिकेभ्य इति एत हि रुद्रा इदं सर्व मपि जगत् कुर्वमि । एतेषां प्रजापत्ययुकण- . हेव पुरमात १८ कण्डी, ए.६, पं.१॥ १ वा. मं. १६. २७-३६ । वा. म. ६. सं. १६४६ ख।

·(प.बा.) । नवमकाण्डम् निष्पवत्वेन प्रजापत्यात्मकत्वात् । अत एते 'किरिका: कतारः सतस्तादृशेभ्यो वो नमोस्विति मन्त्रार्थः। “अग्निर्वायु रिति । 'अनिर्वायुरादित्य' इत्येतानि 'देवानां हृदयानि' यथा हृदयं प्रधानं तदेतेऽपि प्रधानानीत्यर्थः। परास्तदामकेन्यो रुद्भ्यो मम इत्ययः । भवाग्निर्वायुरादित्यप्रकाशमयसाहित्येनतेषां मन्त्राणां व्याडतिशब्देनाभिधानं ; किच्चाग्निवायुसूर्यादेवानां हृदयानीति तत् प्रकाशकामा मपि मन्त्राणां हृदयत्वं तमा. तदभिप्रायेण 'एतहास्य प्रतिभातम धाम था' यथा प्रियो वा पुत्रो दयं इन्युक्त * विचिन्वन्त एव विचिन्वरकाः ; एसे हि बद्रा इदं सर्वं विचिन्वं त्यभ्यय हारार्थम्। पतस्सत् परिहाराय तेभ्यो नम इत्याह । यिक्षिण्वन्त एव विक्षिणका: एरी रुद्रा यं विक्षोणं कर्तु मिक्छन्ति तं विचिण्वन्ति । अतय तेभ्यो नम इत्याहाजिजय इत्यस्य व्यत्ययेन प्राप्रत्यये रूपम्। "एतेहोति । 'एसे' हि रुद्रा एभ्यः' पृथियादिसोकेभ्यो “निईता' निर्गताः। सत्र वियोगम्योशुकणेभ्य पत 'पानिहतेभ्यो' बट्रेश्यो नम इरयाह॥ २३ ॥ व्यावृतिजपानन्तर एव मुत्तराणि यजुपि जपदिल्या "अथेति । सत्र प्रथमं मन्त्र व्याचष्टे-"एष वा इति । 'य' जनं 'दिदापयिषति कस्सितं कर्तुमिच्छति। तं तथा करोति । अतएव 'एष' रुद्रो 'द्रापे अन्धः' शब्देन मोमलक्षण मन्त्र विवक्षित मित्याह, • पुरस्तात रहेब २२ करडी, पृ.७, पं. १५ । 'तं तथैव करोति'-इति भ ।

·तपासाम्। (१.मा.) - "सोमस्येति । 'दरिद्रनीलरोहितति' एतान्येतस्थ गद्रस नामानि च रूपाणि च भवन्तीति । तस्य नाम यहीवन पद्रं प्रोणिसवान् भवतीत्याई 'दरिद्रेति'। 'प्रासां प्रजाना मेषां पशूना' मित्येष भागस्त सष्टार्थ इत्याइ। “यथैवेति। अस- खातरुद्ररूपविशं गतशीर्ष रुद्ररूपाय बाय प्रथमानुवाक्यम् । पुरस्सादुद्वारमुदहरन् 'पय द्राप पन्ध सस्त' * इत्येव मनुवाक मुपरिष्टादुहार मुहृत्य त मनीषत् । तथैव यजमामीप्येतदनुवाक- अपन छतवान् भवतीत्याह ॥ २४ ॥ "म एष इत्यादिना । यतोऽस्य रुद्रस्य कोऽनुवाक उचारः कृतः तस्मात् स बदेकदेवत्य इत्याह "तस्मादिति। एतसिवनुवाके यजुर्गता समत्वमायाकारोन ढप्तिहेतु भवतीत्याह ॥ २५ ॥ "मसानोति । 'सप्तवितिकोऽग्निः' इत्यनेनकेन प्रकारणाने सप्तखसध्या सम्बन्ध उत! 'सप्तसवः संवसरः संवत्सरी ऽग्निः' इत्यनेन प्रकारेण सप्तत्वसवायोगित्वं प्रदखते। पधि- मासापचया संवार सप्तासयो भवन्ति । प्रथमानुवाके एत- मिनुवाके च मिसिताया यजामवास्वित्यपीदानों प्रशं. सति ;- "तान्युभयानोति । चतुर्दशैतानि यषि भवतीति । सोतवात्तानि चतईम पनत्यानि सप्त च मिलित्वा उभया. न्यपि एकविंशतिः सम्पते । सा कविंगति सवा हादश मासाः पञ्चविनय मे लोका प्रभावादित्य एकविंश' इति। । .पा.सं.११.१७॥

·१५. वा.) नयमकाण्डम्। २७ न यैषा सधासम्पतिस्ता ममिलक्ष्य भवति, तथा विधा सया- सम्मत्तिरत्र सम्मादिता भवतीत्यर्थः ॥ २६ ॥ पथावतानाख्यान् होमान् कुर्यादित्याह- "पथेति । सहस्राणि सहस्रश इत्यादि मन्त्रस्याध्या होमा अवतानाः; तेषान्यवतान्यन्ते अवरोधन्ते धनूंथेभिरित्युपविंश इति तत् समा। तेषा मुना होमे वायें प्रयोजनतया दर्शयति- "एतक्षा धनूष्यवातन्वन्ति पारोपितानि धनूष्यवरोपितवन्त इत्यर्थः । अवततेत्यनेनावरोपणस्य प्रयोजन दर्शितम् ॥ २७ ॥ मन्त्रेषु सहस्रयोजनस्थादग्निहोमेन पदप्रयोगात् परमे दूरे धनुषा मवरीपणं कृतं भवतीत्याह- तहा इति। "प्रथाग्नेः सह प्रयोजनवादनि होमेन सहस्रयोजन एव धनुषा मव- रोपणं सम्पादितवान् भवतीत्याह ॥ २८ ॥ "यदेवेति। पय मग्निः सहस्रयोजन इत्येसहेवोपपाद्यते । मधेसम्मिन् एतातिरिक मन्यत् किश्चिदपि च पुपरबाधक नास्ति (1)। तस्याग्नेः प्रायत्यामकत्वेन सर्वाधिकलात् । पत- चाग्ने सहस्रयोजमवेन तर होमे सहस्रयोजन एवं धनुपा मव- रोपणं सम्पादितवान् भवति ॥ २८॥ मन्छ 'पसंख्याता सहस्राणि । अस्मिन् महत्यसक • "थावतानारयान् होमा व्यवसानाः। नेयायवमन्यत यद- फर्यादिव्या-विम, म । + 'परमे धुर धनुषा मवरोपणं कृतं भवतीत्याह'-इति भ, ण । : समाचौ होमेन'-इति ।

·शितपथब्राधणम् इत्येतत् पदप्रयोगस्याभिप्राय माह- "पहाता इति । 'यत्र यत्र स्थाने एते भवन्ति तव तव तेषा भतन धनुयावरोपयति। 'पर्णवः' शब्देन पृथिम्यादयो लोका विव. त्यन्ते। तस्य च महतोत्पनन कारमा वियश्यते । एवं च पृथिव्यादिलोकेषु सर्वध 'पसमाता सहस्राणि' अपरिमित सहस्रसहवाका एते रुद्रा पतिष्ठन्ते। तेषां सवेंधा मेव धनुषा भवरीपर्ण सिध्यतीति ॥ ३० ॥ उतां विहिताना मयतानानां छोमानां समाविशेष विधाय प्रशंसति- “दशैतानवतानान् जुहोतीति । 'विराडम्मिरिति पष्टिय त्रीणि च शतानि यजुभत्य इष्टका उपघीयन्ते । ताय पवियहथकानि भवन्ति । अतथैवं दशसङ्ख्यायोगादग्ने बिराड़ मधिो दिग्भ्यां स * दियां दशत्वम् । भग्नेस्तु दिगाम- कत्त्वं सर्वदिम् व्यापकत्वात् मुखे सप्त माणाः, प्रधो पायूपस्थी हो नाभि ईशम इति 'दश प्राणाः' । प्राणानास सूचालकत्वादमिः प्राणामकः एव सत्यवतानां दगत्वेनाम्यामकानां रुद्राणां यावत्परिमाणं सावतेवेनानि धनूष्यवरोपयति । साकस्येन सर्वेषां चतुरवरोपणं कृतं भवतीति भावः ॥ ३१ ॥ प्रवतानहोमानन्तरं प्रत्यवरोहान् जुहुयात् इत्याह-- "प्रधति 'नमोऽस्तु सभ्य इत्यादि मम्बसाध्याहोमा: प्रत्य- M . "जहांधो दिभिः सह-इति भ, म । 1 वा. मं० १६.६४-६।

·(१५.वा.) । नवमकाण्डम् ।' २८ वरोहाः, तान् कुर्यादित्यर्थः। सेषा मुपयोग माह,- “एतद्दा इति। एतस्मिन् काले खलु एतेन होमेन 'इमान् पृथियादौन् 'लोकानित' 'जों' भूचा 'रोहति' 'स' यजमान: "एतक्षा इत्यनेन बुडिस्थः काल परामृश्यने ५५ एव, इति च जान्वादि- प्रमाणेषु कृती होमः पतय 'स रोहः पराडिव' भवति। तदा- रोहणमाना पृयताया तथैवोई मेव भवतीत्यर्थः। पतय 'देवा' अस्या पृथिव्याः तिहारमकत्वात् 'इमा प्रतिष्ठाः प्रत्यागतवन्तः । प्रथो यथैव देवाः प्रत्यागतवन्तः तथैवायं यजमानोप्येतेन प्रत्य- वरोहहोमनेत्यां प्रतिष्ठात्मिकां पृथिवी प्रत्येति, प्रकारामारे प्रत्यवरोहान् प्रशंसति ॥ ३२ ॥ “यहवेति । एतस्मिन् खल्व काले एतेन जान्वादिषु प्रमा- पिए कृतेन होमेन 'एतत् कद्र.न् 'प्रीणन्' भनुगच्छति यज- मानः । अयतेन प्रत्यवरोहणेन त एव गद्रेभ्य 'पात्मन' जीवनये पृथक् करोति। तथा सत्य नेनेदानी क्रियमाणेन 'एवामना' शरीरेण 'सर्व मायुरेति ॥ ३३॥ प्रथ पुनरपि कनचिप्रकारेण तानेव स्तौति- "यवेति । पूर्व जान्वादिप्रमाणेषु कृतेन होमेन 'इत जहान् ‘रुद्रान् प्रोणाति'। पूर्व पृथियादि लोकत्रयानुप्रविष्टान् रुद्रान् पृथिवी मारम्य दुलोकपर्यन्तं प्रीणाति । इदानी युलोक मारभ्य पृथिवीपर्यन्तं मीणातीत्यर्थः। अतएव सत्रे प्रतिलोमं "प्रत्य- * 'अद्विस्यः कालः दायते' इति च ।

·'मतपक्षनामवम्। (१५. मा. वरोहान् जुहोति" " इत्युतम् । प्रतिलोम्यच प्रथम मुखममा पयाजानुप्रमाणे होमः ॥ ३४ ॥ प्रय प्रत्यवरोहान् प्रदर्शन व्याचष्टे- नमोऽस्वित्या- दिना। 'नमोऽस्तु रुद्रेभ्यो ये दिवोति', भनेन धुलोकसेभ्यो रुद्रेभ्यो नमस्कारः क्षती भवति। नपत्याए रुद्रायं हिंसितुं तं "यण हिमन्ति') असच 'तेषां वो वयं खलु पत या भन्चे,- 'येषां वर्षमिषव इति । तेभ्यो दश प्राचीरित्या- दिक् स मन्त्रभागस्त्रयाणा मपि समा इत्यु तरन सकदेव व्याख्या- स्थत इति ॥ ३५॥ द्वितीयं मन्त्र व्याचष्टे "नमोऽस्तु रुद्रेभ्यो ये ऽन्तरिक्ष इति । स्पष्टार्थ इति ॥ २६ ॥ अन्यत् मन्त्रवय साधारणम् ॥३७॥ "तेभ्यो दशेत्यादिक मन्बयेपे पौनः पुन्येन 'द-मन्द प्रयोगस्याभिमाह- "दशति। दशाक्षरा विराडि-कन्तु प्रागेव व्याख्यातम् । पूर्वदश प्राचीन दक्षिणेत्यादौ सोयम् दिग्वियेषं च पर्यालोथ समा मात्र मुपजीव्य प्रशंसति ॥ ३८॥ • का. श्री. सू.१८ १.५। 'सिलोम्या प्रथम मुखमा ततो भाभिमात्र पुनर्जाइमात्र इति ।' का. औ. स. १८. १.।। पा• सं० १.७ पा. सं. १६ .. वा. सं. १६. ५६ 1 दशायरा दै विराट-ति रक्षा का प्रपत्रा. २२ काही दृश्यम् ।

·(१५. वा.) नयमकाण्डम् ॥ "इदानी सत् सर्व मुपजीय प्रशंसति- “यदेवाहेति। पुटोकसं करहय मनलिरित्यु थले । तस्य ‘वा प्रिनलेरालयो दग' भवन्ति । प्रत्येक हस्तयोः पञ्चाङ्गलीनां भाग । तथा च सति माचोरित्यादिना मनभागेन तेभ्यो 'पञ्चलिं' करोति । होमावसरे तेभ्यो दश प्राचीरित्यादिना .मन्त्र- भागेन तेभ्यो रुद्रेभ्यः प्राणादि मुखादयः दशानलयः कत इत्यस्यार्थस्य प्रतिपादनात् प्रतिदिश्येवेभ्यो रुद्रेभ्यो अनलि करोति । होमावसरे तेभ्यो दगमाचीरित्यादि मन्वभागकय- मेनय तत्र तत्र दिशि वर्तमानेभ्यो रुद्रेभ्यो ऽनसिं कृतवान् भवतीत्यर्थः । “तष्मादु हेतद् इत्यनलिकरणस्य कारणम् प्रदार्यते। 'तमाशीतः सतेनानलिं करोतीति अथवा एनं व्याख्यातम् । यतोऽसी यजमानाध्वर्युः मुखेन रुद्रेभ्यों भीत: सन् उत्तवान् । सम्मादेतस्मिन् लोकेऽपि जनः भीती प्रश्नलिं करीतीति। "सेभ्यो नमोऽअस्वित्यावशिष्टमावभागप्रयोगस्यो- पयोग माह "सेभ्यो नम इत्यादिना। 'त एवेति'; त एव रुद्रा 'मम' यजमानाय 'मृडयन्ति' मुखयन्ति । असौ यज- मानोऽयमेव पुरुष 'हेष्टि', यो धेनं यजमानं हेष्टि त मेया' रुट्ठाणां 'जम्भे' मुखे निदधातीत्यर्थः । त मेषां जम्भे दक्ष इत्यव समिमस्य स्थाने अमु मिति प्रयुनादिति कस्य चिन्मत पूर्वपक्षयितु माह “पस भेषा मिति । पुरुष द्विपम्ति तम् । 'अमु मैयां जम्भे दमः' इति भूयात् । प्रम मिति तमामनिर्देशः। • "पूवाकर्मगः प्रयह पायौ देवान पूजयन्ति'-निर० २.७.४ ।

·१२ भितपथनाधपम्॥ (१५. बा.) - सतय तमिम् हिस्यमायु युनर्नकिश्चिदम्यति मियतेत्यर्थः । उत्पन्धस्तं मतं निराचरे; पोति तदुनो मत नाट्रियेते. त्यपि कथं तस्य वध्यस्य निर्देशः मेस्यतीति तथा स्वय मिति यं पुरुषं एवं यं हिम इति विष्टि स वय मेव निर्दिष्टो भवति । नामधेयग्रहणं तविगसिध्यर्थं भवति स च नियो यं हिमो यस नी देष्टि त मेपा मित्यभिधानादेव सिह इति तथा न कुर्यादित्यर्थः ॥ २८ भय प्रत्ययगेहान् जुहोतीति सामान्येन विधानात सक्ष्याविशेपे पर्यवसान मभिधत्ते । “विष्कृत्व इति । सा विय मया रुद्राणां साकस्येन एप्तिहेतु भवतीत्यार, "वि. दिति । पम्नेषु विदिति अग्नेस्तु 'त्रिहर' प्रकारः, সঞ্চাশ ऽभिहितः * । 'पग्निर्यायान् पस्य च मात्रा' यावती तावतेवना नेतदवेनग्न्यात्मकान् रुट्रान् प्रीणितवान् भवति । मन्त्राग्ने खाहाकारान्तप्रदानसाधनत्वादवरूपेण प्रशंसति, खाहाकार- योति। परोहणां प्रत्यवरोहणाच मिलिता साग प्रशंसति । विरित इति जान्दादि मुखान्तेषु विषु प्रमाणेषु होमकरणा- दित अर्द्ध निकवी रोहत्विति पुनय विकल: प्रत्यवरोहति तथा मति षट्समा सम्पयते । तस्याच बाधणम् 'षड्डा कसम:' इत्यादिना प्रागेवोल मित्यर्थः ॥ ४॥ प्रकारान्तरेणापि विस्व सहमा मुपपादयति- "यवेति। . रहे का. ३. १ बा. २५ कही। त्रि परतात ४ का. ५ . ५ मा ११ कही।

·१५. वा.) ॥ नवमकाकम् । A माव- बात' उई मारोहपाता तदनुसारेण विकावा एव प्रत्य- रोपं तं भवति। उपपत्रं चैतत् , मोचेन्युमातिरकपातः , म्वेवं, किं तत इति चेत्, मैमन्यून वेदापर्याप्तत्त्वागतिरो- गधियाद्यथा पूर्व मवस्थानं न सुलभ मिति । भारोह समानु- वारणेव प्रत्यवरोहत् सस्लम मितिव मनोचितेत्यर्थः ॥४१॥ उसहोमानम्तरं सहोमेसाधन 'मर्कपर्य पारवाले' अधिप- दिया,- "अथेति । चास्वान्नमपस्य कारण "एतहा इति । एतस्मिन् काले खलु 'एतनायणमेतष्ट्रीः फार्म करोति। प्रतय 'एसद' पर्व 'मया' भवति । मदिद ममान्त पर्ण कश्चिदपि नाभितिष्ठेत् । स न किमपि हिनस्त्यिति । तदेतत् पर्ण ततः करोति व्यवहितं करोति । पारयानस्य गसखादित्यः । अथ पुनरपि सप प्रक्षेप भुप- पादयति । “यवेति । चावासाम्याधियावेनाम्नि सप मधि सदकपः एप' चारखालापीग्निः 'सन्दहति' सम्यम् दति ॥ ४२ ॥ इयं प्रप्तरुट्रिय होम मभिधायेदानी तस्य सम्पत्यभिधानं प्रतिजानीते । [अथात: सम्मदेवेन सम्यत् सम्पत्तिः केनचित् प्रका. रण सादृश्य सम्पादनम् ] । यत: कारणात् शर्मानुष्टानापसरे सम्मतिरनुसन्धातव्या। प्रतः कारणात् मा सम्पदेयाभिधानस्यप्त प्रत्यर्थः। एवफारणाव होमकरणकारस्य कारन विधाम स्थते सम्यदेव मदर्य से, न पुनोमकरए प्रकारः। तस्य • बन्धनोचिगनतः प्रदर्शितः पाठोप-पतकमात्र अधिकः । 5 ·॥ शतपयवानपम् ॥ (१.१वा.) संघस्याभिहितत्वादिति । ता मेय सम्पतिः प्रोत्तराभ्यां दर्शयति-- "सदाहु इत्यादिना । तत् तव गतरुद्रियविषये 'पस्य' यजमानस्य एतसरुद्रियं कथं संयमरामक मम्मि मानोति' । 'कथं च सेन 'सम्पयते' सदृशी भवतीत्याहु र्यानिकाः । एतस्योत्तरं षष्टिय ४ वा' इत्यादि । एत छतरुद्रियं षड्युत्तराषि बीपि प्रतानि यजूंषि । पशाचिंगत् ततः पञ्चविंगदिति । तत पात्र यानि षट्युत्तराणि त्रीणि च शतानि संवत्सरस्याहान्यपि तावन्ति सम्भवन्ति । ततस्तैः संवत्सरस्याहानि प्राप्नोति । 'प्रथ यानि विंशत्' यजूपि मासरावोणा मपि विंगत्वात् रात्रोः प्राप्रोति । एवं सति समस्तस्य सर्वस्य संवत्सरवनावात् तत्संवसरात्मकत्वात् उमयात् संवत्सरस्यान्याहोराधान्यानोति । पयावशिष्टानि यानि पञ्चविंशयिम् तानि त्रयोदशो मासः स चाधिको मास; संवत्- सरस्यात्मा मध्योभाग: हे यजूपी पादौ प्रतिष्ठापदेन पादावुच्येते पुमा यजुषी प्राणा इन्द्रियाणि यद्यपि ते प्राणा बइव स्तथापि यानि पञ्चविंशदिनाधिक न मासस्य संवत्सरान्त:पातिख मभिदधत् सन्मासात्मकेन पत्रिंशता. संवत्सरः कारणादि- विशिष्ट पुरुषकारतया प्रदर्श्यते । “एतावानिति । एतत् प्रमा- पकः खलु संवत्सरः। एवं च सति संवत्सरे यावती सञ्जास्ति प्रासरुद्रियेऽपि तावतो सहमा विद्यत इति संसाहारा 'मतरुद्रियं संवासर मग्नि माप्रोति' तेन च सहशी भवति । "एतावत्य - 'यामि' (1)-इति छ,भ, म। + 'मविशादिवदिनाधिका-रति न।

·(१५. वा.) ॥ नवमकारहम् । १५ इग्नयः । माह- उभया इत्यादिकस्याय मर्यः- 'शाण्डिले गाण्डिलष्टेऽस्मिन् 'पानी' (मिन) 'मध्यतो' मध्यप्रदेश एमावत्यः पथ्युत्तरशसमय- सहयाका घरका मम्ववत्य उपधीयन्ते। इयं च परिगणनी. सरस्मिन् काण्डे निधास्यते। इष्टकाशाग्न्यषयवत्वात् पृथगेवा एवच सति सवासामान्यात् गतरुद्रियेणेष्टकारुपा प्रग्नयः- पृथगेवाछुता भवन्तीति ॥ ४३ ॥ पथ प्रकारान्तरेणापि शतरट्रियस्य सम्पत्तिः प्रश्नोत्तराभ्या "सदाह इत्यादिमा । 'महदुक्थ मिति' प्रयहाजर्तसार- व्यपदेशं (0) शस्त्रास्तेनानुशंसनीयं स्तोत्रं पक्ष्याकारं भवति । सत्र पञ्चविंयस्तोम मामाभागः प्रतयात्रापि प्रशीतीना मभितीविद्य- मानानि यानि ( सानि) पञ्चविंशति यजूंषि तान्येव महदुपये पञ्चविंश स्तोमामक पात्मभागः । यद्ययात्र पक्षाकारता स्तो- वस्यैवेति पामभाग इत्यपि तत्रय तथापि तदनुशसनामके शस्त्रे भेदेनोच्यते । यत्रामा भयति तक थिय. पक्ष पुच्चा- मीत्येतामि. भवन्ति । पात्मभागादेव तेषा सर्वेपा मुत्पत्तः प्रात्मभागे सानि सर्वापसभूतानि । पात्मभागसम्पादना देव शिरः प्रमतोन्यपि संग्टहीतानि भवतीत्यर्थः । भतरद्रिये या प्रमीतयो भवन्ति तामि महदुक्थस्याशीतिभि राख्याता, तत् सम्बन्धिनीना मशीतीना माप्ति भवति । प्रय भतरुट्रिये प्रशीतिभ्यो य देयोई मन्च जात मस्ति अथात्तः * "महारते दृहम्पति सहस्र अपदेश -इति न। "यात्ममामोऽयं यदना'-इति भ, ·मतपथहाप्रपम् ॥ (१.१.) संस्थाभिहितत्वादिति । ता मेय सम्पतिः प्रोक्तराभ्यां दर्शयति- "तदाडु इत्यादिना । तत् तव शतरद्रियविषये 'पस्य' यजमानस्य एतशतरूद्रियं कथं संवत्सरामक मम्मि प्राप्नोसि' । 'कथं च तेन 'सम्म यते' सहगो भवतीत्या योनिकाः । एतस्योत्तरं षष्टिय ४ वा' इत्यादि । एत छतरुद्रियं षड्युत्तराधि नीणि गतानि यजूंषि । पचाधिंशत् ततः पञ्चविंशदिति । तत पात्र यानि पथ्युत्तराणि बीपि च शतानि संवत्सरस्याहान्यपि सावन्ति सम्भवन्ति । ततस्तेः संवत्सरस्याहानि मानोति । 'पथ यानि विंगत्' यजूपि मासरावोणा मपि विंग स्वात् राषोः प्राप्रोति । एवं सति समस्तस्य सर्वस्य संवत्सरवनावात् तत्संवसरात्मकत्वात् उमयात् संवत्सरस्यान्याहोराधान्यानोति । पयावशिष्टानि यानि पञ्चविंशदियन्ते तानि वयोदशो मासः स चाधिको मासः संवत्- सरस्थात्मा मध्योभाग: हे यāषी पादौ प्रतिष्ठासम्देन पादावुयेते पुनः यशुपी प्राणा इन्द्रियाणि यद्यपि से माणा बहय स्तथापि यानि पचविमहिनाधिक + मासस्य संवसरान्तःपातिख मभिदधत् तमासात्मकेन पत्रिंशता संवत्सरः करचरणादि- विशिष्ट पुरुषकारतया प्रदश्यते । “एतावानिति । एतत् प्रमा- पक. खलु संवत्सर। एवं च सति संवत्सरे यावती सक्षास्ति शसद्रियेऽपि तावतो सहा विद्यत इति संज्ञाहारा 'मतरुद्रियं संवरसर मग्नि माप्रोप्ति' तेन च सहमी भवति। "एतावत्व 14 . 'याभि' (0)-इति छ,भ, भ। प्रशिस्विमित्राधिकर-तिन।

·(बा.) ॥नबमकाणम् उभया इत्यादिकस्यायं मर्थः,- 'मारिहने' गाण्डिलदृष्टेऽस्मिन् 'पानी' (स्मिन) 'मध्यतो' मध्यप्रदेशे एतावत्यः पयुत्तरशतनय- सयाका घरका मम्नवत्य उपधीयते। इयं च परिगणनो- तरस्मिन् कागडे निधास्यते। इटकाचाग्न्यवयवत्वात् प्रथरीवा नियः। एव च सति सवासामान्यात् तद्रियेपेष्टकारूपा भग्नयः- पृथगेवाहुता मयन्तीति । ४३ ॥ पथ प्रकारान्तरेणापि शतद्रियस्य सम्पत्तिः प्रश्नोत्तराभ्या “तदाह इत्यादिमा। 'महदुक्थ मिति' प्रयहाजर्स साथ- व्यपदेशं (2) * मनाम्तेनानुशंसनीयं सोनं पत्याकारं भवति । तर पथविंयस्तोम मामाभागः प्रतयावापि प्रयोतीना मभितोविद्य- मामानि यामि (! सानि) पचविंशति यजुपि तान्येव महदुषधे पञ्चविंश स्तोमाम क पात्मभागः । यद्ययाव पचाकारता स्तो- अस्यवेति पामभाग इत्यपि तव तथापि तदनुशंसनामक शस्त्रे भेदेनोचते। यभामा भवति तत्रय चियः पक्ष पुच्छा- मोत्येतानि भवन्ति । पामभागादेव तेषां सर्वेषा मुत्योः पामभागे सानि सर्वारयन्सर्भूतानि। प्रात्मभागसम्पादना . देव शिरः प्रभृतोन्यपि संग्रहीतानि भवन्तीत्यर्थः । भारुट्रिये या प्रशीतयो भवनिस ताभि महदुक्यस्याशीतिभि राख्याता, सत् सम्बन्धिनीना मगीतीना माप्ति भवति । प्रय भतरट्रिये प्रशीतिभ्यो य देयो मन्त्र जात मस्ति । अथातः • "महारते क्षति सहस व्यपदे -इति ज । 'ग्रामभागोऽयं यदला-ति भ, ।

·। ময়না!
(*)
মাঘয়ামীশিম আ খ য ম আ সং সি।
দল সৎ লে;- বি মাঘ এই মশা
दुति परामयते । হ অ মা হয় খিমা-
বল ত স মাম মাসি র বিমার সর ও
চাৱা: মায়ায় মা মামি য়া মাল
শিল্পায়খায়হির মাধহীর বাগমার
মিয়াম
এখনও প্রভাব খান গায়।

·॥ अथ द्वितीयं ब्राह्मणम् ॥ अथैन मतः परिषिञ्चति । एतडा एनं देवाः शतरुट्रियेण शमयित्वाथैन मेतडूय एवाशमयंस्तथै- वैन मेव मेतच्छतरुट्रियेण शमयित्वाथैन मेतडूय एवं शमयति ॥१॥ भभिः परिषिञ्चति। शान्तिवा॑ ऽपापः शम- यत्येवैन मेतत् सर्वतः परिषिञ्चति सर्चत एवैन मेलच्छमयति त्रिष्कृत्वः परिषिञ्चति त्रिदग्निर्यावा- नग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतैवैन मेतछमयति ॥२॥ यहेवैन परिषिञ्चति। इमे वे लोका एषो ऽग्निरिमांत लोकाशिः परितनोति समुद्रेश्य हैनां- सात् परितनोति सर्वतस्तस्मादिमाल्लोकानसर्चत: समुद्रः पर्येति दक्षिणात्तस्मादिमाखोकान् दचिणा- वृत् समुद्रः पर्येति ॥३॥ अग्नीत्परिषिञ्चति । अग्निीष यदाग्नीधी नो या ऽआत्मात्मानए हिनस्त्यहिएसाया ऽअश्मनो ऽध्य-

·शतपथमाधयम्।
(१३. मा.)
॥
दक्षिणा निरस्यति य हिमस्त ते शुगृच्छरिवति य
मेव दृष्टि त मस्य शुराकत्यमुं ते शुकृत्विति ।
ब्रूयाद्यं हिण्यात्ततो ह तम्मिन्न पुनरस्त्यपि तन्नाद्रियेत
खयंनिर्दिष्टो छोव स यमेवंविटेष्टि यदि न भिद्येत
भेत्तवै ब्रूयाद्यदा घेव स भिद्यतेऽथ तए शुरच्छति
यं वेश्यप्रतीक्ष मायन्यातीच मेव तच्छुचं पानानं
बहति * ॥ १२॥
प्रत्येत्ये प्टका धेनूः कुरुते। एतथा एनं देवाः
मतहद्रियेण चाथि शमयित्वा शुच मस्य पामाम
महत्व प्रत्येत्येष्टका धेनुरकुर्वत तथैवैन मय मेत-
पतझद्रियेगा चाहिश्च शमयित्वा शुच मस्य पाप्मान
मपहाय प्रत्ये त्येष्टका धेनूः कुरुते ॥ १३ ॥
पासौन: कुर्वीतेत्यु हेक ऽआहुः । पासोमो
वै धेनुं दोग्धीति तिहंस्त्वेष कुर्चीतेमे वे लोका
एषो ऽग्निस्तियन्तीव वा इमे लोका पयो तिइन्ने
सौर्यवत्सरः ॥१४॥

·(१५. मा.) नवमकाग्दम् - उदङ प्राङ तिष्ठन् । पुरस्ताहा ऽएषा प्रतीची यजमानं धेनुरुपतिष्ठते दविणतो वै प्रतीचौं घे, तिष्ठन्ती मुपसीदन्ति ॥ १५ ॥ स यवाभ्यानोति। तदभिमश्वेतद्यजुर्खपतीमा मे ऽअम्न ऽदृष्टका धेनवः सन्वित्यग्नितासां धेनु- करणस्येप्टे तस्मादेतायतीनां - देवताना मग्नि मेवा मन्त्रयत ऽएका च दश चान्तथ पराईचेत्येष हाय- राझै भूमा यदेका ध दश चाय हेष पराभूमा यदन्तश्च पगईश्चावराईतच्चैवैना एतत् पराईतश्च परिगृह्य देवा धेनूरकुर्वत तथैवैना अय मेतदव- राईतचैव पराईतच परिराय धेनूः कुरुते तस्मा- दपि नाट्रियेत वह्वीः कर्तुं ममुत्र वा एष एता ब्रह्मणा यजुषा वतीः कुरुते ऽथ यत् सन्तनोति कामानेव तत् सन्तनोति ॥ १६ ॥ वेष्टका धेनूः कुरुते ।। वाग्वा ऽअय मग्नि- |चा हि चितः स यदाहेका च दश चान्तव 'कहते' -इति ग, ध। 6 ·१२ असपधनाअषम् ॥ (१५. २द्रा.) पराईवेति वांग्या एका बाग्दश ब्वागतो वाक्- परा: व्वाच मेव तहेवा धेनु मकुवत तथैवैतदान- मानो व्याच मेव धेनु कुमते ऽथ यत् सन्तनोति बाच मेव तत् सन्तमोत्येता मे ऽअन्न इष्टका धेनवः सन्ख मुनामुप्रिलोक इत्येतहा एना अभिश्लोक धनुः कुरुते ऽथैना एतद मुग्मिंल्लोके घेः कुरुते तथो हैन मेता उभयोलीकयो चन्त्यस्मिंशा मुभिंच। तव खेति। ऋतको घेता ऽक्ताध इति मत्यधऽइत्येततुष्वा स ऽऋताध ऽइत्यहोरावाचि था इष्टका ऽस्तुषु वा अहोरात्राणि तिष्ठन्ति वृत- चुतो मधुश्रुत इति तदेना तथुतश्च मधुयुतख कुरुते ॥ १८॥ विराजो नामेति । एतद देवा एता पुष्टका मामभिरुमालयन्त यथा यथैना एतदाचक्षते ता एनानम्युपावर्तन्ताथ लोकम्पृणा एव पराच्यस्तपुर- जितनाम्न्यो निमे मिहत्यस्ता बिरानो नामाकुवत ·(१५. २४ा.) ॥ नवमकाणम् ता एनानभ्युपावर्तन्त तस्माद्दश दृशेष्टका ऽउपधाय लोकम्पृणयाभिमन्वयते तदेना बिरानः कुमते दशाक्षरा हि विराट् कामदुधा ऽअक्षीयमाणा ऽति सदेना: कामदुधा अक्षीयमाणाः कुरुते * ॥ १६ ॥ अथैनं विकर्षति । मण्डूकनावकया वेतस- शाखयैतहा ऽपन देवाः शतमट्रियेण चाद्विश्च शम- यित्वा शुच मस्य पाप्मान मपहत्याथैन+ मेतडूय एव शमयति । सर्वतो विकर्षति सर्वत एवैन मैतछ- मयति २०॥ यहेवैन विकर्षति। एतद यवैसं प्राणा जप- योग्रे ऽग्निए समस्कुर्वस्त महिरवोर्खस्ता पापः सम- स्कन्दस्तै मण्डूका अभवन् ॥ २१ ॥ साः प्रजापति मगन् । य? नः कमभूट्याक्त- . 'कमी-इति । + 'मन्यान-इति ग, च। * "मयं जवेग मय मेत छत्तरदिपेण चाहिए मयिषा शुष मस्य पासान मपहत्यायन मेसष्य एव शमयति' इत्यत्राधिको पाठ: का, स, पुक्षक।

·*88 अतएपबाधयम् (१. मा.) दगादिति सोऽब्रवीदेष व एतस्य बनस्पतिविति वेत्तु संवत्तु सोऽह वै तं बेतस ऽइत्याचक्षते परोऽवं परोऽक्षकामा हि देवा अथ यद[वनवाड्नः कम- गादिति ता ऽअवाका ऽभवद्भवाका र वै ता पत्रका ऽइत्याचक्षते परोऽक्षं परोऽक्षकामा हि देवास्ता हैता- स्वय्य ऽआपो यन् मण्डूको ऽवका व्वेतसशाखैताभि- रैवैन मेतत् वयोभिरहिः शमयति ॥ २२ ॥ यहेवैनं विकर्षति। जायत ऽएष एतद्यञ्चीयते स एष सर्वस्मा ऽभन्नाय जायते सर्वम्वेतदन्नं यन् मण्डूको ऽवका वेतसशाखा पशव घेता श्रापथ बनस्पतयश्च सर्वेणैवैन मेतनेन प्रोणाति ॥ २३ ॥ मण्डूकेन पशूनाम् । तस्मान् मण्डूक पशूना- मनुपजीपनीयतमो यातयामा हिसो ऽवकाभिरया तस्मादवका अमा मनुपजीवनीयत,मा यातयाम्न्यो हिता व्वेतसेन बनस्पतीनां तस्माइतसो वनस्पती- ना मनुपजीवनौयतमो यातयामा हि स ॥ २४ ॥ * पशनाम् - सिम ·A (१५. मा.) नवमकाणम् - सानि व्वएशे प्रबथ। दक्षिणाईनानरमारणा परिश्रितः प्रागये विकर्षति समुद्रस्य त्वावकयाग्ने परिव्ययामसि पावको अस्मभ्यम् शिवो भवति समुद्रियाभिस्वाङ्गिः शमयाम इत्येतत् * ॥ २५ ॥ अथ जबनाईनोदक ।। हिमस्य त्वा जरायु- गाग्ने परिव्ययामसि पायको प्रस्मस्य शिवी भवति यद यौतस्य प्रथौत सहिमस्य नरायु गौतस्य स्वा प्रशीतन शर्मयाम इत्येतत् + ॥ २६ ॥ १. अधोत्तरान प्राक् । उप उमन्नुप. वेतसे ऽवसर नदीष्वा पाने पित्त मपामसि मण्डकि ताभिरागाह सेम नो यन' पावक़वमए शिवं कृधीति यथैव यजुस्तथा बन्धुः ॥ २७ ॥ अथ पृार्डन दक्षिणा || अपा मिदं न्ययनए समुदस्य निवेशनम् अन्यास्ते ऽअस्मत्तपन्तु हेतयः "त्येसत'- ति मध। शक - इति 1, छ। इनोवा-सि , महोबा-इति । 1 दिना'-रति म , 'दशिया' इति त 4 .

·मतपत्राणम् । (१.२.) पावको ऽपस्मभ्यए शिवो भवति यथैव बस्तथा बधरित्यये विकर्षन्यथेति प्रथेत्ययेति ताधिका- वृत्तहि देववा २८॥ पात्मान मिये विकर्षति । पात्मा बेवाये सम्भवतः सम्भवत्यथ दक्षिणं पक्षमय पुच्छमयोत्तर तइक्षिणात्तहि देवत्रा + ॥ २८ ॥ अभ्यात्म पक्षपुछानि विकर्षति । अभ्यात्म मेव तछान्तिं धत्ते , परस्तादांवपरस्तादेव तद- ह्यचौए शान्ति पत्तेऽग्न पावक रोचिषेति दक्षिणं पक्षए स नः पावक दीदिव इति पुच्छ पावकया यश्चितयन्त्या कृपेत्युत्तर पावकं पावक मिति यहे शिवए शान्त तत् पावकर शमयत्येवैन मेतत् ॥ ॥३०॥ सप्तभिर्चिकर्षति । सप्तचितिकोऽग्निः सप्त- उत्तवः संवत्सरः संवत्सगे ऽग्नियांवानम्निवत्यस्य - . 'देववा-ति ग, है 'देवघा रति ग, देवचा' इति ।

·प.बा.) नवमकागहम् ॥ ४७ वा तावतवैन मेतहिकर्षति तं वएश मुत्करे- प्रस्य ॥ ३१ ॥ पधेनए सामभिः परिगायति+पवैष सर्वी- ग्नि. सस्कृतस्तस्मिन् देवा एतदमृतए रूप मुत्तम ग्दधस्तथैवास्मिन्नय मेतदमृतए रूप मुत्तम दधाति नामानि भवन्ति प्राणा वै सामान्य मृतमु वै पाणा अमृत मेवास्मिन्नेतद्रूम मुत्तम दधाति सर्व्वतः परिगायति सर्चत ऽएवास्मिन्नेतदमृतए रूप मुत्तम दधाति ॥ ३२॥ यद्देवैनए सामभिः परिगायति। एतद्वै देवा भकामयन्तानस्थिक मिम ममृत मात्मानं कुर्सीमही- ति ते ऽब्रुवन्नुप तयानीत यथेम मात्मान मनस्थि- क ममृतं करवामहा इति ते ऽब्रुवंश्चेतयह मिति चिति मिच्छतेति वाव तदब्रुवसदिच्छत -यथेम- मात्मान मनस्थिक ममृत करवामहा ऽति ॥ ३३ ॥ . . पस्य-इति क , म्यस्य'-इति स, ग्यस्थ'-इति ग, । पुरिगायति'-इति क।

·। गतपयहाअषम् ॥
(१५ ग्रा.)
-
है तयमाना । एतानि सामान्यपश्यन्तैरेन
पर्यगायस्तरेत मात्मान मलिक ममत मकुर्वत
तथैवेताजमानो यदेनए सामभिः परिगायत्येत
मेवैतदारमान मनस्थिक ममृतं कुरुते सर्चत: परि-
गायति सर्वत ऽण्वैतदेत माल्मान मनसिक ममतं
कुरुते तिष्ठन् गायति तिष्ठनीष वा उर्म लोका
ऽअथो तिइन्च वीर्यवत्तरो हिहत्य गायति तब हि
सर्व करनए साम भवति ॥ ३४ ॥
गायत्र पुरस्ताद्गायति। अग्निवं गायव मग्नि
मेवास्यैतच्छिर करोत्यथो शिर एवाश्चैतदनस्थि-
क ममत करोति ॥ ३५॥
रथन्तर दक्षिणे पहे। दूय वैग्यन्तर मिय मु
वा ऽएषा लोकाना र रसतमो ऽम्या मे सबै
रसा रसन्तम ह वै तद्रयार मित्याचक्षते परो-
ऽधं परोऽक्षकामा हि देवा इमा मेवास्यैतद्दक्षिण
पक्ष करोत्यथो दृधि मेवास्यैतत्पक्ष मनस्थिक ममत
करोति ॥ ३६॥

·(ए. मा.) नयमकाण्डम् । , वृहदुत्तरे पक्षे * । द्यौवें वृहद् द्यौर्हि वर्हिता दिव मेवायैतदुत्तर पक्षं करोत्यथो ऽउत्तर मेवाण्यै- तत् पन मनस्थिक ममृतं करोति ॥ ३७ ॥ ब्वामदेव्य मात्मन् । प्राणो 'वै वामदेव्यं ब्वायुरु प्रागः सर्वेषा मु हैष देवाना मात्मा यहाळयुमेवाण्यैतदात्मानं करोत्यथो ऽआत्मान मेवास्यैतदनस्थिक ममृतं करोति ॥ ३८ ॥ यज्ञायन्तियं पुच्छम् । चन्द्रमा वै यज्ञायनियं यो हि कम यत्नः सन्तिष्ठत ऽएत मेव तस्याहु- बौनाए रसोऽप्येति तद्यदेतं यज्ञो-यजो इति तस्माच्चन्द्रमा यसायजियं चन्द्रमस मेवास्यैतत् पुच्छ करीत्ययो पुच्छमेवास्यैतदनखिक ममृतं करोति अथ प्रजापतेर्हदयं गायति। असौ वा ऽश्रा- दियो वृदय रक्षण एप चार दस परि- मण्डल एष परिमण्डलए हृदय सात्म, गायत्या- • 'पई-सिग, 'पई-ति घ । । 'करोति-इति । +॥३६॥ . 7

·। गतपथमाधवम्
(१५. सा.)
-
त चेतयमानाः । एतानि सामान्यपध्यस्तैरेनं
पर्यगायतैरेत मात्मान मनस्थिक ममृत मकुर्वत
तथैवैतराजमानो यदेमए' सामभिः परिगायावेत
मेवैतदारमान मनस्थिक ममृतं कुरुते सर्वतः परि-
गायति सवत ऽण्वैतदेत मात्मान मनसिक ममृतं
कुमते विष्ठन् गायति तिष्ठतौर वा बूम लोका
ऽअथो तिष्ठन्दै वीर्यवत्तरो हित्य गायति तब हि
सर्च करनए साम भवति ॥ ३४
गायत्रं पुरतागायति। पग्निवं गायव मनि
मेवास्तछिरः 'करोत्यथो शिर एवायेतदनस्थि-
क ममृतं करोति । ३५R.
ग्थन्तर दक्षिशे पक्षे । इयं वै रथन्तर मिय मु
वा एषां लोकानार रसतमो ऽम्या ही मे सबै
रसा रसन्तमए ह वै तद्रयन्तर मित्याचक्षते परो-
sधं परोऽक्षकामा हि देवा इमा मेवातहषिर्ण
पन करोत्यथो दृधिगा मेवास्यैतत्पन मनस्विक ममत
करोति ॥ ३६॥

·(१५. मा. । नवमकाण्डम् ॥ हएदुत्ती पक्षे । धोबैं हद द्यौहि वर्हिता दिय मेवाचैतदुत्तर पर्श करोत्ययो ऽउत्तर मेवाने- तत् पक्ष मनस्थिक ममृतं करोति ॥ ३७॥ व्वामदेव्य मात्मन् । प्राणो वै व्वासदेव्यं वायुम प्राणः सपा मु हैष देवाना मात्मा यहायुझ्युमेवाग्यैतदारमानं करोत्ययो ऽघात्मान मेवारयेतदनस्थि क ममृतं करोति ॥ ३८॥ यज्ञायनियं पुच्छ म् । चन्द्रमा वै यज्ञायनियं यो हि कव यत्तः सन्तिष्ठत ऽएत मेव तस्याहु- बौनाए रसोऽप्येति तादेतं यज्ञो-यज्ञो ऽति तम्माचन्द्रमा यज्ञान्तियं चन्द्रमस मेवास्यैतत् पुच्छ फरीत्यथो पुच्चमेवरस्यैतदनस्थिक ममृतं करोति ॥ ३६॥ अथ प्रजापतेर्हदयं गायति। असो वा ऽथा- दित्यो दृदयए लक्ष्ण एष लक्षाए हृदयं परि- मण्डल एप परिमण्डलए हृदय यात्मन् गायत्या- . 'पहे-ति ग, 'पचे -रति घ। 1 करोति' इति ख।

·1 मतपयबामणम् ॥ (१५.आ.) त्मन् हि हृदय निकचे निकचे हि दयं दक्षिणे निकोऽतो हि हृदयं नेदीय पादित्य मेवास्यैत- हृदयं करोत्यथो हृदय मेवास्यैतदनस्थिक ममत करोति ॥ ४॥ प्रजासु च प्रजापतौ च गायति । तद्यत प्रजासु गायति तत् प्रजासु हृदयं दधात्यय यत् प्रजाः पती गायति तदानी हृदयं दधाति ॥ ४१ ॥ यहेव प्रजासच प्रजापतो च, गायतिः। अयं वा अग्निः प्रजाश्च प्रजापतिश्च तादग्नी गायति तदेव प्रजासु च प्रजापतौ च हृदयं दधाति ॥ ४२ ॥ ता हैता अमृतेष्टकाः। ता उत्तमा उपदधात्य- मृतं तदस्य सर्वस्योत्तमं दधाति तस्मादस्य सर्वस्या मृत मुत्तमं नान्यो ऽध्वोर्गायेदिष्टका वा ऽएता वि- चितो इ स्थायदन्यो ऽध्वर्योगायेत् ॥ ४३ ॥२॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके द्वितीयं ब्राह्मणम् । • 'सररका:'-रति ।

·(11.वा.) नयमकापहम् ॥ , पूर्वस्मिन् माधणे 'शतरुद्रीयहोमोऽभिहितः पयास्मिन्बनी परिरीकधेनुकरणायिकपंपादिक कर्माभिधास्यते । कान्यायन' "चि यं परिषिसत्यग्नीदक्षिणे निक क्षेऽद्रिं क्षयामधूर्ज- মিথি” -নি গালীচী ঘিষজ বাধা নিঘাষ "अश्म वूर्ज" + मिति मन्वेष पाषाणम्योपरित धारभ्याग्गिं परिविश्वेदिति स्वार्थ; त मेकं परिपेकं विधत्ते- “अथेति । यतः कारणात् मचिसोग्निः रुद्ररूपलादशान्तः पर एनं मान्य परिपित गनु पात्र सषितस्याग्नेः रुद्ररुपत्येमा- गान्तस्य मनार्य मेव गतरुट्रीयहोमः। अतएवीत "नस्मा एस नए समभयान्तदेवत्य" इति प्रात: किमर्थ पुनः शम- मार्य परिवेकस्य विधान! नहि शान्तः पुनरपि शान्त मपे- न हि भुतावान् भीजन मपेचत इत्यत भार- "एतहा इति । पतदिति देवानां कर्मानुष्ठामावसरपरामर्गः। एतस्मिन्द- 'यसरे से देवा भयान्त भेग मनि शतद्रियेण शमयित्वाधे. सेन परिवकेण भूय एवाधिक मेवाथागमयन पतो यथे व देवा अकुर्वन् नयाय मपि यजमानः गतमट्रियेग गात मपि पुनरधिकयमनाथ परिपिचति । अतः गमनाधिक्यार्थ- स्यात् परियेकोऽवयं विधेय इति भावः। “पयम ममः परि. विवति"-इति सामान्य विधानात्मय आदिनापि परिपेकः • का• प्रो. सू. १८. ३.१। + वा. सं. १७१। व पुरस्तात !,१.१.२३ BIARY 18 ·। मतपयवामपन् (१५. मा.) त्याह, . स्यादिगाह - "अग्निरिति । परिषेकस्य गमनार्थवादय- चान्यादितसन्तापशमनक्षमत्त्वेन शान्तिवादभिः सम्पादितन परियेकेणेनं शमयति ॥१॥ "अहि' रपि वाचिदेवपरिपकेसाकल्पेन शमनं न सेत्स्यती. "सर्वत" इति । सतत् को शास्त्रार्य इति न्यायेन सझदपि परियेके । कतै परिकविधिस इत्यर्थः। स्यादित्य- भिप्रेत्य तदाहत्ति सध्या दर्शयति । 'चिः कत्व' इति । चिख- सध्यत्य कारसेगमेन शमनहेतु इत्याह ,-- "चिदग्नि" रिति अथ त मेय परिपेकं प्रकारान्तरेण प्रशंसति ॥ २॥ "यविन मिति। एष सञ्चितोऽग्निः प्राजापत्यामकान मजापतेस सर्वलोकहेतुलेन सदाम्मकचात् 'इमे' पृथियादयो. लोकाः खलु पतय तादृशस्याग्ने: परिपेकप इमानेव 'लोका- नशिः परितमोति' परिष्टयति । समुद्रग्यायामक चादतिः परिवके समुद्रेवेनान् लोकान् परिवेष्ठयति । स च परिपेकः 'मर्पतः' सम्पादित इति समुद्रोपोमान् लोकान् सर्वत: (पयति पृधिया: भमुद्रेण वनसत्वात् अन्तरिक्षालोकयोः पृथिव्या मुपरिवर्तमानत्वात् धियादीन् मन् लोकान् मर्वः समुद्रः पर्यतीत्युच्यते सर्वतः ) - परिपेक: सध्यादपि कर्तुं गत्यात 'दक्षिणादिति। पतः प्रादाक्षिण्य फगेष परि- पैकः सम्मादितः पतः समुद्रोऽपि तथैव पयेति ॥३॥ त्यत पाच- बन्धीचित्रात प्रदर्शिनः पाठी पुना कमा चिकः।

·(१५. २वा.) नवमफाइन। 'पए समाख्याविनियोगाचाध्वर्यो: परिपेक प्राप्तापवाद माह -- "अग्नीदिति । अथ कस्मादश्वर्युपरियागेनाग्नीधः परिग्य वन्द दत्य त्राह अग्निरेष इति परिपेयस्याग्नशमनन क्षय- वादध्वर्यो परिवतरितो हिंसा सम्भ विता स्यात् अग्नौनस्य पुनरन्य मकत्त्वेन पालनयालनो हिंसाया असम्भवाहिस तस्य परिग्रह इत्यर्थः। परिकावरे दशि निको कश्चित् पाषाण निधाय सत प्रारम्यत इत्याह। “अश्मनोधीयादिना । निफछ, कच प्रदेशः तय सन्धिस्थानं गोकेऽपि पर्वतादिषु दक्षिणापापासन्धिस्थामाद सर्वत 'स्तेरस्थस्थाने (१) पाप निधाय त पारभ्य परिपिशेत् इत्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रस्थं कार परिषेक विधाय अय तन मर्म प्रदर्शन प्याचष्टे- "भगनूज मिति । पाप इति यत् एषा पर्वनच श्मनि 'यिता अर्करस पसेषु पापासयिभ्यो या मुत्पा पतयारमार्ज मित्वेषभागो य एवाभिधत्ते । "गिथियाणा मिति ययते मानषि इयडादे परूपम् । उत्तरच 'राणा' इत्येतदपि निजतं पदम् । पहा प्रोमधीभ्य इत्यतम् भन्न भागपरिपाचोर्य: प्रसिह इत्याध - "एतस्माद्वीति । 'पयः' सीर तच अनादिभ्यः सम्पाद्यन्ते इत्येतत् प्रसिद्ध मेव अब त्यु - वतीम्यो गोभ्यः सदुत्पत्तरिति । 'सान पं' इत्यनेन भागो न . * 'त्यत ग्राह-इति ज, भ । इत्यना'-इति छ, न । + "आयध्वयों (१) परिषेकरि मो ('-obserred b: Dr. Vebler, था. सं. १७ ..

·पूर समयाधापन् । (१५. मा.) . - स्थादिया यह "अग्निरिति । परिपेकस्य शमनार्थवादय चान्यादितमन्तापगमनवमत्त्वेन शान्तिवादहिः सम्पादितन परिपकेणेन शमयति ॥ १ ॥ "अद्धि' रपि क्वचिदेवपरिपकेसाकस्पेन शमनं न सेस्थती "मवंत" इति । सतत् को शास्वार्थ इति न्यायेन मादपि परिपेके रुते परिरीकविधिय इत्यर्थः । स्यादित्य- भिमेत्य तदाति सद्ध्यां दर्शयति । 'त्रि; सात्व' इति । पित्य- सक्षस्य काग्नेन शमनहेत इत्याह , “बिहदग्नि" रिति अथ त मेव परिपेक प्रकारान्तोष प्रशंसति ॥२॥ " यम मिति। एष सञ्चितोऽग्निः प्राजापत्यामकत्वेन प्रजापतेय सर्वलोकहेतुलेन तदात्मक चात् 'मे' पृथियादयो- लोकाः खलु अतय ताहगस्याग्ने. परियकेल इमानव 'लोका. नधि परितनोति' परिवष्टयति । समुद्रस्यावामकन्यादतिः परिवेके ममुद्रेणैवेनान् लोकान् परिवेष्यति । स च परिपेकट 'सर्वत' सम्पादित इति समुद्रोपोमान् 'लोकान् सर्वतः (पयेति प्रथिथा: ममुट्रेण वलवत्त्वात् पन्तरिषद्युलोकयोः पृथिव्या मुपरिवर्त्तमानत्वात् पृथिव्यादीन् सर्वान् लोकान् सर्वः समुद्रः पयेतीत्युच्यते सर्वत ) * परिपेकः सव्यादपि कर्तुं शक्यत इत्यत आह - "दक्षिणादिति । पत: प्रादाविण्य क्रमेण परि- पेकः सम्मादितः प्रतः समुद्रोऽपि तव पयेति ॥३॥ - . बन्धनौषिद्धात प्रदर्शित. पाटो ज-पुस्तकमा अधिकः। D ·१५. २वा.) "नवमकाणम्। समाख्याविनियोगाचाध्वयोः परिपेक प्राप्तापवाद माह , "भग्नीदिति । अथ कमादध्वर्युपरियारीनाग्नीध्रः परि हात त्यवाह अग्निरेष इति परिकथस्थाग्नेरगमनेन च्य- त्वादध्वर्यो परिवतरितो हिंसा सम्भ विता स्यात् अग्नोधस्य पुनरग्न्य मकत्वेन प्रामनेवालनो हिंसाया मम्भवादहिसार्थ तस्य परिग्रह प्रत्यर्थः। परिवेकावसरे दक्षिणे निकने कश्चित् । पाया निधाय तत चारभ्यत इत्याह । "अश्मनोधी सादिना गिकधः कप प्रदेश: ता सन्धिस्थानी लोकेऽपि पर्वतादियु दक्षिणापाषाणसन्धिस्यामाद सर्वत तेरस्थस्थाने (१) पाप गं निधाय रात आरभ्य परिषिक्षेत् इत्यर्थः ॥ ४ ॥ प्रत्यं , कारं परिषेकं विधाय अय तग मनं प्रदर्शन प्याचष्टे- “प्रगभूर्ज मिति । थाप इति या 'एपा' पर्वनच. श्मनि 'यिता अर्करसः पर्वतेषु पाषाणसधिभ्यो या मुत्य भतयारमज मित्येपभागो य एवाभिधत्ते । "शिथियाणा मिति ययतेः शानपि एयड देगे च रूपम् । उत्तरच 'राणा' प्रत्येतदपि निजन्तं पदम् । “अर प्रोत्रधीम्य इत्य तन् मन्त्र भागपरिपाद्यो: प्रसिद्ध इत्याह "एतस्माहोति । 'पयः नीरं तच अनादिभ्यः सम्पायन्ते इत्येतत् प्रसिद्ध मेव अपात्युल- यतोम्यो गोभ्य; स्टुत्पत्तेरिति । 'तां न इपं' इत्यनेन भागो न - 'इत्यन व्याह' इति ज, म । इत्यनार'-इति छ, । 1 'आयध्वर्यो (१) परिध करि नो 0-observed by Dr. Webvir. था. सं. २७.

·। शतपधाभा। (१५. मा.) -- . मरुतस् तत् पदाप्रवन्य प्रतिपादनात् नेनो तत् प्रेरकत्वेन तदुपपादय मरुतो वा पति मन्त्र म्याय मा-पी' परम नि शियिणा' पिता अजै रस पप इत्यर्थः । ता मूर्ज महाः श्रापवाभ्या वनन्यतिभ्यष सम्म दित पया न्याहरन्ति तहसलात् । हेतु मतः मंगरा रादाने, सम्यग्दाता यूय ता मिष मिच माग मूर्ज ग्मनोमयं धत सम्म दोति परिषेकानन्तरं परम- मत त्यनेन मन्वेण पाषाय कुम्भ निदध्यात् पया। "परम के दिति, निदधातीति। पश्मनि कुभव निधाने परिपोष मतस्य रुद्रस्य सुधं पाषाणे निहितवान् भवति रवाह । तमा दरमनि सुध दधाति । "तमादिति। यतोरमनि विहिता तस्मा- थाद्यो न भक्षणीय । तस्यामि धारवे नवरत्वात् नत्वग्नि ममभिन्या तुधो निशानं पाषाण यति र खानपि बत्तव्य स्य त् । अतस्तदुष्टनेना कि मिति मिहिनति माइ,-"भयो इति 'परमा कठिगलात् स्थिर:' प्रदपि तथा पिरादिदानी सपशान्तादि कालान्तरेऽनुवर्तनात् । अतोऽश्मनि सुधो निधानो स्थित एव सिर दवाति 1 प्रल महिलस्य कुम्भस्य पुन मन्त्रेष खोकारं विधत- “मयि त रनि। सत् सेम स्वीकारण रामन्यूज प्रशामिकायते। पूर्व सुधापगममाये पश्मनि कुम्भे निहित । तदात्मन्यू ध रण न सिध्योवेदिति तदर्थ पुम "स्तथा द्वितीय तथा तोय इति । ढतीय वा एव स्थाने कि कर्तव्य मिति ॥५॥ सवार,-"निधायेति । उदकं हियतेऽनेनेति उदाहरण कुम्भः - ·(११.२मा.) । नवमकाण्डम् । - *उदक स्त्रोदः सनायाम्” * युदादेशः । तनिधाय विवर विपक्षयते प्रतिपयति । सस्थावर्षेति विपस्पयत प्रति "उपसर्गसायतामिति नवं' किमर्थ विपर्यण मिचाह "एतहा पूति । एतस्मिन्नयसरे खलु एन मग्निं समन्तात्पर्येतीति . यत एतेनेनए लघुयति लघुमियाचरति अतस्तया कोऽग्नि हिस्या- दिति । पहिसार्य तमा एकाग्नये मिझुने खवतं तषिय मप राध मपमार्टीत्यर्थः। लघूयौति उपमानादावाति इति क्यच मत्ययः । “तस्मा इति । “माघहडित्य दिना मम्प्रदान सजाया चतर्यो । त्यर्थः प्रकारान्तरेणाप विपर्ययण प्रशंसति ॥ ६ ॥ "यति । प्रदक्षिणप्रकावसरे सेनाग्नि मनुगतो भवतोति विपर्ययणात् । सत एव जोवनायामानं पृथक् करोनि । तथा सत्ये नेदानी प्रियमापन भरोरेणैव सर्व मायुः' मानोति विपर्यणस्य विवार करणं पसात,- विपिस्पयत इति ॥ विवारं पर्यत्य पात् सारमानं कुम्भं नैटयो दिणि प्रक्षिपेदित्याह "पधेति । "एतां दिशए" नेऋसी दिशं हस्तेनाभिनीय दर्श: यति । “एषा नैऋती' दिगिति विवरणात् ॥2॥ . .पा.यू...३.५७। पा. स. ९.१.१५। पा. सू. ३.१ १.। 8.३४॥

·मतपत्राप्रपम् । (१५. मा.) - "एता इति। पूर्व देवा एत मग्निं 'शतरूद्रियेण धानिय शयिवाय स्यग्नरेनोना प्रदेश प्रदोपण शोक रुपं पापं इत । अतो यजमानोपि तत्र प्रक्षेपण तथैव कृतवान् भवति ॥ प्रक्षेप' हरपरसर प्राधिभागेन हरदित्याह,- "बाहो- नग्न मिति । तथा हरणेम शोधः पृथिव्यादि लोकेभ्यो बहिर्दा तो भवतीन्याह ,- 'इमे वा इति । अग्ने पृथिव्यादि लोकवय मकवं प्राजापत्यात्मकत्वात् तथैव वैदेरपि वहि ईरण मभिधाय प्रशमति। "बहिवेंदौति । ११ उत्प्रकरण साश्मान कुम्भक्त्वा 'वेदैर्दक्षिणस्या थीणी' मानुषस्तिष्ठन् य दिम' इत्यनेन मन्बण दचिणतो निरस्ये. दिया। "स वा इत्यादिना ! उ मन्त्रेण निरसने मन्त्रार्थ साथव फन्नतोचाह - 'य मेदिति। प्रभु ते यच्छवित्यादि. कन्तु भगेय व्याख्यातम् । निरस्तस्य तस्याश्मनो भेदने कुर्या- दिात तवाह। यदोति। भेगव भेत्तु गच्छत्य यंत्यादि सूवेए तु मयं तवे प्रत्यय | निरसनेनाभिवस्य तस्य बालोद्भेदनेन कि लभ्यत इति तबाह । यदा भासि पष 'यदि न भिवेत भेसवै बूयाद' इति सामान्येन च तद्भेदन पश्मविषय उदकुम्भ- विषय इति नियो दृश्यते । पतोऽत्र विचार्यते, कि मेतद भेदन कुम्भविषय मरमविषय एवेति । कि तायत् प्राप्त सामर्थ्यात् कुम्भविषय मेतझेदन नामविषयं, कुत एतत् एव मेसझेद- यन समर्थ भवति । यदि न मिवेत मत के यूयादिति ।

·(. ना.) # नवमकाण्डम् । पद्रोल सम मेव न हि तस्य कठिनत्वात् भेदन मानते इसि पाभिधीयते * । पश्मविषय मेसझेदन प्रतिपत्तव्यम् ।न कुन विषयम् । कुल एतत् पर्ययादात् यदा होत स भिद्यतेऽथताए हरति । य हेटौति ॥ १२ ॥ साच रागश्मनि निहिता तदस्मनि बुधं दधातीति । किश पारममिवायबभेदनं कुम्भे भेदनए सामयादगनिर्वार्थवादादाच. वाचेति धेनुकरणं नाम वश्यमाष मन्त्रजपपूर्वकं धेनुरूपेणानु- सन्मानम् अतरुट्रियादि कुंभनिरसनान्तं कर्मकत्वा प्रत्येत्य देवधेनुकारणायजमानोऽपि एरोम तथैव सतवान् भवतीत्याग,- "एतथा' इति ॥ १५॥ विदित धे मुकरणं भामीनेन सम्पाच मिति केयाधिशाखिना सोपपत्तिर्फ मतं पूर्वपदायितुं दर्शयति । 'भासीन' इति स्वमत माह-- "तिष्ठं स्वेविति । तिष्ठनेद कुर्वीत न पुमरासीन इत्येवकारेण पूर्व मुपन्यप्तस्य मतस निरामः । स्वमते उपपत्ति माह- इमे वा इति । एवं मषितोनि रिति पृथिष्यादयोलोकाः प्रजापति स्तावत् पृथिव्यादि- लोकरावेन तदात्मक एपोऽग्निः प्राजापत्यत्मिकः । स प्रजापतिर्यसंमत् मेव योऽय मम्मियीयत इत्युत्मस्वात् । इत्यं प्राजापत्यात्मना अम्नि रिमे सोकाः, तोकाने तिष्ठ, • का. श्री. सू. १२७। * या मं. १७.१ ख * 'ए-इति का• पौ. सू. १८. ३.८। कुतः ·५८ मतपयमाघपम् । (१५. ना.) . स 1 -- न्तोष अमा भवतिष्ठन्त य । प्राद पृषिष्यादिलोकत्रया- मकस्थाग्नेरवयवोमूताना मिष्टकानां धेनुकरणं स्थित्वा सम्माब मित्यर्थः । भपि च लोके तिष्ठन् पुरुपो वीर्यवतरो भवति । तत्वासीन: समय वीर्यवानेष भूत्वा धेनु करोति। यथा धेनयो- ऽभिमतं पयो * दुन्ति तहदेवता अपिष्टका: स्वाभिलाषितं दुन्ति युध्या धेनुपेणानुसन्धानं क्रियते धेनवष वीर्यपत्र रेप जमेन दुधमाना भूयः पयो दुइन्ति न पुनलेम । अतो- ऽसापि स्वाभिलषितदोहनार्थ धेनुकरणं वीर्यवता सम्मा- दन्तश्च वीर्यवत्त, तिहतः सम्भवतीति तिठमेव धेनुः कर्या- दिति भावः तिष्ठपि कर्ष सिष्ठन् कुर्यादिति ॥m तवाद "उदा प्राडिति" ऐशानीदिगुचते । तदभि- मुखस्तिमित्यर्थः । सोफे हि यजमानस्य पूर्वभागे धेनोः प्रत्यनुबतयावस्थानो दोधृणाच प्रत्याखा यास्तेन दक्षिणभाग उपसदनात् स्वाभिमपितदोहनार्थे प्रष्टकानां धेनुकरणे तपावसान मचित मित्याह- "पुरस्साहा इति ॥ १५ ॥ प्रक्षते धेनुकरणे स्थानविशेषस्पर्शपूर्वकं मन्नं विधते- *स यति। घग्नेराममागस्योपरि यत्र स्पष्ट मानोति 'सत्' स्थान मभिमश्य इमा मे भग्न इति मन्वं जपेदित्यर्थः । • 'या'-प्रतिभा चौर्यबखें-ति का का. श्री. सू. १८ २१. d on ·(१५. मा.) । नधमकायाम् ॥ कात्यायन: "बामन उपरि प्रापणान्ते अयतोमाम इति । प्रधामन इति अग्न्यात्मभागस्य त्वर्थः। अग्मादिश्यतिरिक्षास बद्रीषु देवतासु सतीष्वपि मन्त्र अग्नि मेव प्राधान्येन कि मिति सम्बोधयतोत्यत आह,- अग्निहेंतासा” मिति । अवयय- व्यापार अवधविन सामर्यापलमादिष्टकाना मान्यवययत्त्वेनाग्नि- स्सासा करण असमर्थ इति भावः मन्चे पादावेकाच दशचेति । अवसाने अन्तवापरावयति समाविशेष प्रयोगस्याभिप्राय मार--- “एका च दशचेति । य एप पराहणे भूमा पपसष्टं बहुवं पवरसच्यापर मसीमाशतावपेचया दशत्वसध्या अवग सतोऽप्यवरा एकच सश्या ततथाचीनायाः सध्याया प्रभा- वादिति । अतोऽन्तर पगाईयेति यत् एप परार्थो भूमा उंग्लाष्ट बहुवं भधिकसयाकाष्टादशशतसहस्रादिमध्यापेक्षया अन्तस्याधिकारव' ततोऽपि पराईस्यापिकवं सस उतरण्या अधिकमवाया प्रमायादित्यर्थः । एवं च देवाम् पून सध्या भूना अधिक सक्ष्या भूम्मा च मध्यतः शतादि साकाः । एना: इष्टका: परितो यहोवा धेनुरकुर्वत । यत एव तमा- दिदानी यजमानोऽपि एकापेल्यादिमं मन्षपाठेम तहदेव परिया घेतः कुरुत इति । तन्वय सति मन्चे यत् सधाकामां मिटकामां धेनुरूपता सम्पाद्यते तत् सयाका इष्टकासा धेभवः क्रियन्ते। तथाप्युलसमातिक्रमेण तशष्यानुसाराम बधोः कर्तृराट्रिये- कथ' तोंटकास्तसहयाका धेनवः * का प्रो. सू....। तेत्यथैः । सम्पावता ·। मतपाबामपम्। (१.२४ा.) . , इत्यत पार "प्रमुत्र वा इति । एप यजमानो मु- मिन् लोके उपलक्षण मैतत् इहलोकेऽपि ब्रश वृहता वीर्यवता तेन यजुर्मन्येषता इष्टका बहीः एकादिपराधान्त • सयाकाः करते, मन्त्र सामादल्पस्य बहुवचनम् ॥ तैत्तिरीयके यूयते ,-धान्यमसि धिमुहि देवान्” '-इत्यारा एतस्य यशुमो वीर्यण यावदेका कामयने यावदेका तावदाहुतिः, प्रथने न सिदक्षिणावदेव स्थान यावज्जुहोतीप्ति मन्त्र एका च दशवत्वादिनोसरोतराधिकसयासन्तानस्य ,फल "प्रथेति । भय तदेवेष्टका धेनुकरणं वाग्धेनुकरणामना - प्रशंसति, “यवेति। मन्त्ररूपया वाचितत्वात् । पम्-ि. गामकः एकवादिका भपि सध्याः वापा प्रकास- मानत्वात् वागामिकाः एव भवति। अन्यषययो भूतामा- मिष्टकाना एकादप चेत्यादि सहा प्रकाराम मन्नेव देवा. वाचा मेव धेनु मकुर्वन् । प्रत इदानोन्तनोऽपि यजमानतद- देव करोति । एकवादि सध्यानां वागात्मकत्वात् उत्तरो- सराधिकसहवासासानन वाच मैव भूयसी मविकिवां सम्मा- दितत्त्वाशपतीत्या:--, "प्रथेति । ननु “इमा मेरी बम + "साकेपिरति मा + वीर्यवतेन्यर्थ:-रतिज, भ, म । ''वहुभवनम्'-रति च भ, भ। ति. मं. १.१.। वा. मं. १७२० ·(१९. मा.) । नवमकाणम् इष्टका धेमकः सखित्यनेमेवेव * धनुष्यत्वं सम्मादमात् । पुन- रपि नदेवता मे पग्न इत्यादिना सम्पाद्यत इति । पौन- ज्या शहा विधारयति । एतहा इति मा मे अग्न इत्येतेमेवा शुष्टका पमिलोके धेन करोति । अर्थता मे भग्न त्यनेम अमुर्णिमोके खर्गे धेन करोति असर पृथगर्य- स्वाय पुननि रितिभावः । इटकामा सोकायेऽपि धेनु' पपता सम्मादमस्य फल माह- "पथो इति। तथासति एसा इटकारुपा धेनयः अस्मिथामुभिवेत्युभयोलॊकयो रप्येनं यज- मान भुनन्ति पालयन्तीत्यर्थः। भुवन्तीति भुजो भवन इत्यामने पदं विधामो भवन निषेधात् परस्मैपदम् । हे भग्ने इमा इटका रहस्होके एकलादि पराबामा सहयाविमिष्टा धनय, केवलं हि मिहलोक एव किन्तु हे अग्ने प्रमुनेत्येतत् पर्दै मस एप विहयोति । भमुभिशोक इति समापिएता इष्टका मे धेनवः सन्विति मन्वयार्थः ॥ १७ ॥ पथ तवेव मन्त्रालरम् प्रदर्शयन् व्यापष्टे- "शतक स्थेति । ऋतवो हीति एता इष्टका ऋतव खलु संवत्सरा मकस्याम्ने प्रयययत्वादित्यर्थः । अहोरावाणि वा प्रत्यवाप्ययमेवाभिमायः । असाहय इति शन्दसो दीर्घः; उधति पुनवचन मादरार्थः । स्पष्ट मन्यत् ॥ १८॥ इष्टका परता- • 'मनि यानेव' इति ।

·। शतपथबापम् ॥ (१.२४ा.) - "विराजो नामयादिकम्याय मर्य: एतम्मिन् काले खलु 'देवा' यया 'यथा एता का भावयते' यर्मा मभिरमा इटका पाचक्षते अमा ते रेव ना मभिरेना इष्टका प्राचक्षते जमाः ते रेव नामभिः स्वय मयाहयन्ताम् । तसर्यता इटका एनान् देवान् ‘भभ्युपावलम्' तत् समोप मगमत् । 'पय लोकम्मृणा एवं' अविहितमानाः धेनुरूपतया प्रत्यर्थ मूत्र यिमजन्यः; पराग खा एव तस्थुः पन्यासा मिटकानां स्वयमावणा रेतः सिवियज्योतिरपस्याप्राणभृदित्यादिकानि विद्यन्ते लोकम्पृणानान्तु तथा प्रातिखिकनामधेयाभावादि. एकावत् स्वनामानाजानन विमुखा भूत्वा अवस्थिताः * इत्यर्थः । पचाद्देवास्ता इश्का विराजमानो रकुर्वत । अतः वय मपि तत् समीय मगमत् । अतएव तस्मादुपधानावसरे- ऽपि लोकम्ग्या दशदयोपधाय मन्त्रेणाभिमन्त्रयतें एवं च सति विराजो दशाक्षरत्वात् देवा विराज: सतवान् भवतीति । समान् मन्चे लोकम्पृणा उद्दिश्य विराजो नामति प्रयुक्त मिति ॥१८॥ विशद मन्यत् ऋतपस्थेत्यादि मन्त्रस्य योजनं यथा- शुत मेष इष्टकानां धेनुरुपता सम्पादनानन्तरम "मण्डूकेनाष- कया वेतसशाज्ञाभिरग्निस्थम्नस्य विकर्षणं विधत्ते-- "मति । • 'वनस्थिर:-रति ब, 'वनस्थित'-ति भ। t'रकुर्वत-रति छ।

·। मधमकाडम्। A एतषा इत्यादिकस्य सम्बन्धम्तु प्रागेवामिहितः। विहितं सदि. कर्पण 'सर्वसः' कर्तव्य मित्याह ॥ २० ॥ सर्वत इति सर्वचापि विकर्षणस्य शमनार्थतां दर्शयति- "यहवन मिति। 'एन' मग्नि मण्डूकादिमि 'विकर्षति इति 'यत्'- यव एतत् कारणं खस्विति कारणाभिधानं प्रतिज्ञाय 'यत' मित्यादिमा तत् प्रदश्यते,- 'अग्रे पूर्व यत्र यस्मिन् प्रस्ताये ऋपिशब्दाभिधेया: 'प्राणा' एत मग्निं समस्कुर्वन् संस्कार- मकारस्तु पाठ कायस्थादार; सदाति प्राणास्त मग्नि 'प्रद्भि' रेयोधितयतः ता याप: सस्कमा मण्डया' अभवत् ॥ २१ ॥ ततः प्रजापतिः प्रतिनोऽम्माकं रसो वानादित्यद्विरुको म प्रजापतिर्व एतस्य 'रसस्य एप' यमस्मति वेंगु इति भधोत् । तस्येति कर्मा पाटो एष इति प्रत्यक्षेण निर्दिष्टम् । 'त' वनस्पति वेतस इति परोक्षणाप्याइ । यत एव म सेन समोऽभूत् खलु 'त' देवा: परोऽक्षकामवा तस इत्याचक्षते। प्रथापो यदब्रुवन् भवाबाटगादिति तप्मात् स रस 'प्रवाधा अभवन् । ताय देवता: परोचकामत्वा दवका इत्याचक्षते । "ता ता इति । उमा प्रकारेण 'मण्डूकाः' साचादेवापः पैतसोऽपि तसयेदानान् अवकास्तुत इमामकलादिति सर्वेष्येते मण्डू कादयः अवकामका इति । ता एता स्तिविधा श्रापः खलु तस्माले रवकर्पपेरेता स्विविधा. भिरम्यनिरेन मग्नि शमयितवान् भवति ॥ २२ ॥ "तदेत-इति ।

·है तधामयम्। (१४.सा.) माय- इत्य' मण्डू कादीमा मवात्मकत्वेम समयमार्थत्वं प्रद- प्यमानव कल्यातरूपेण प्रशंसति ,-- “यति। पूर्व प्रशासटिनिबन्धनम विसंसनेम परासः प्रजापति दामी स्वयमसक्षम संस्कारेण प्राणादीनां निधामात् पुन सत्पद्यत इति धायमानाग्मिलक्षणः प्रजापति ायत एव । मानस्य च सर्वानभान्धार्थ मेवोत्पत्तः । एषोऽपि सर्वमा पत्राय जायते । मलूकादयय करख मन्त्रम् । तदेव प्रयते,- “অমথ মা দি। যা মান্ধাধন মান্তা' प्रमेण पराव पादौ वनस्पतयस भवन्तीति । मण्ड कादय स्थावरजममात्मकं सत्सं मन्वं भव मदर्यते । मण्डकादयः सय पपिच पवामकाः । तथापि पदकामालेका यम नबाद- माप्ति वनस्पतिरूपत्वाच ता पाप रत्युक्तम् । एवम सति मा- कादिभिषिकर्षणेप एन मम्मि सर्वानवेन प्रीपातीति ॥ २५ ॥ विकर्षन वीतरसान् मटू कादयोऽनुपकोवनीयः असबि. त्या,- "मण केनेति पशूमाम् । पशूनां मध्ये मटकेन विकष्ट- वानिति यत् यस्मात् पशूना मध्ये मण्डका गमदारत्वात् पखन्तरवदुपकारको भ भवतीति। सो अध्वर्यु रुचते एय मेवावका पपि मत्सा पेयावान् भवतोति वेससोऽपि वनस्पत्यन्तर- यस् पुष्पकलादि नोपकारको न भवतीति । एते सर्वे मनुजीव. भौयाः अभूवग्नित्यर्थः ॥ २४ ॥ .का. प्रौ. सू. १८ २१.। वा. म. १७ ॥ MP ·(प.शा.) जिताया मार; मण्ड कादिभिः कथं सम्भवती सि सदुपाय माह- १ तानोति सोऽधयुः 'नानि' मंजूकादीनि 'वंये प्रवध्य' विकर्षपनेति मेष । पूर्व मग्निस्थलस्य सामान्येन विकर्षण मुभम् । पर्यन विकति । सतो विकर्षसोति। सवे. दामों कस्मिन् कस्मिन् प्रदेशे केन वेग प्रकारणेति विशेष "दक्षिणामेति । परिथिता मम्मरणाग्ने- रमना भागस्य दक्षिणभागे प्रथम 'माग' अपवर्म कर्षति । "समुद्रस्यत्वेवेति * मन्वेदित्यर्थः । दपिणानेति व्यत्ययन पतोया। समुद्र त्यावकयाम्ने परिव्ययाममोत्यस्य तात्पर्य मार - "समुद्रियाभिस्वेति। समुद्रशदेनार असायय उच्यते । समुद्र सम्बन्धिनोभिरभि 'स्वा शमयाम' इत्येतदुकं भवति । भवकाया भवाम्मकत्वात् तया सक्षरणेन गममा मिष्या- दनादित्यर्थः । “समुद्रियाभिरिति समुद्रा भार इति प्रात्ययः । तस्य चायनेयों इत्यादि सूवेगापि यादेपः। धमें 'खा' समद्रसम्बन्धिन्या 'पवकया' यदि 'परिव्ययामसि' परितः गाद गुणः इदन्तो ममि रित्युत्तमपुरुष गावचन सकार- स्थाले कारागमः । तेन सवरन यान्त 'पाय' पम- दर्य पावयति गोधयतीति 'पावक' पाययिता 'शिव' यान्त: पानुकूत्यवान् भवेति मन्नस्वार्य. २५॥ .वा. सं. १७४। पा. सू .. ११८ । , ·प्रसपान्। (स.मा सहा प्रकारेण दवियागे विलय परिमभागे उदगप- पंगं हिमस्यवेत्यनेन मण, विकदित्याह- "मक अधमानेति। 'यई शीतस्य' इत्यादिकस्याय मर्थ:-- 'या' खलु 'गोतस्यापि प्रशो' प्रष्ट गीतं 'सहिमस्य नरायु बरायुगदी गर्भवेटमवचनः मतम अरायुर्यया गर्भ माछा- दयति तदधिकं मोतमभिभवेमावादयतीति । भरायुषेति गोसादप्यधिकमोनल मुचने , इति । रमका मड्कादय एप हिमस्व जरायुपेत्यनेन विषच्यते । तेन च गष्देन तेषा मभिधानं प्ररुटममनसमर्थत्वात् सूचनार्थ मिति प्रतिपत्तव्यम् ॥ २१ प्रथोत्तरभागे प्रागपवर्ग "उपम चुपैति । मन्त्रेण विक- अति विध- "पयोसरामेति मन्नत सष्टार्थ त्याच पत्र पत्रा- पर्यवेति ॥ २०॥ अथ पूर्वभाग "पपा मिद मित्यादि मन्त्रेण दक्षिणापवर्ग विकपत्याह भय पूनिति । भय मपि मन्दस्मार्थ इत्याह- *यक्ति के पन्ने यदेवन् मण्डूकावकावेतसः शाखालाएं अस्तु रदं पान्ययनं नितरां स्थानं अपा मल्पीयस्वेति तदय मलं सम्भवतीति। सवाह समुद्रस्येति नचल्पीयसी मपानयन मेतत् । अपि तु 'समुद्रस्य' जलमिधिरेष 'निवेशन' निदे- .वा.सं. १७ ५ । था. मं. १७ ।।

·गतेऽमिनिति नियेमनं अधिकरणे स्थुट् स्वामि मित्यर्थः । एक्च तथाविधेन मकादिना विजष्यसे यसः अतस्त्या अवोमि तहसयो वालाः प्रमादन्या 'स्तपन्सु प्रस्मभ्यं स त्वं पावकं 'शिवयं भवति मन्त्रार्थः। तागे विकर्षणमकार हस्ताभिनयेन दर्शयम दक्षिणभागादिक्रमेण पिकर्षणात् सिई मादक्षियक्रम प्रशंसति । इत्य विकर्पतीति, ~ "देवति । देव मनुष्येभ्यो * सूत्रेण देवार्थे वा प्रत्ययः । देवं देवं देवोचित भयतीत्यर्थः ॥ २८॥ भारमभागविकर्षणस्य प्राथमिक व मुपपादयति रमान मिति दक्षिणाई नेत्यादिना विहितं विकर्षण मग्ने- रात्मभागे एव कियते । प्रतधाग्ने पात्मानं विकर्यतीत्येतदुप- पवं कुतः सम्भवति । वारचरणावयवजातस्य मध्ये पूर्यमारमभाग एव सम्भवति तत् सकाशात् करचरणादीमा मुस्पोरिति । पथ दक्षिणपक्षादीनां विकर्षणं विधाय तामसि भादधिणं पूर्यवत् प्रशंसति ॥ २८॥ पयेति पधादीनां विकर्षण मारमभाग ममिला कर्या- दित्याह । प्रभ्यारममिति अन्यात्ममा मभि पम्यात्म सचणे- माभिमती पाभि मुख्य इत्यष्ययवी भावसमासः। पनवेति समासान्सर विकर्षणानुसारेण 'मानि' निहितवान् भवतो. "देवमनुष्यपुरुषपुरामाभ्यो हितीयासत म्योहुलम-~मा. स. जायमागण्य .

·१६ तिमाह (१.शा.) भवति। त्या। पम्यान मेवेति कप मभ्या विकर्षक भवतीति सपाह परप्तादिति। আয় বিষখাৱীৰা যিয়ালা विधते-पने पावक रोविवादिना मो. पावक- सब्दमयोगस्वाभिप्राय मा- 'पावकं पावक मिनि "यत्' खरा वस्त "गिर्व' तस्वार्य प्रदानं 'मामा' मिक तत् 'पावक भयात्तस्य यहि सम्मादशवाद मायामे: साता सिक्ये तेन पदेन सम्बोधन मिति ।..॥ भावः विक विनियुशांना मन्ना समवसाय प्रमति, "मामि रिति । 'सपितिकोऽग्नि' रित्यनेन 'सत्सवः सम्मसर सम्परोऽम्मिरिस्यनेन च पथवा ससायागः प्रदीते। पण चितयों मित्याः रतरे पिती नैमित्तिक रति समषितयः भविमासापेक्षया समर्शवः । यस्मिन् वये मल कादीनि या विष्टन्तं वय मुलरे 'मारिदित्याग मिति ॥ १ पयन मग्नि परितः सामभि वेदित्या--"पथेति । विहित सामगान ममतपतया प्रशंसति। पनप इति। कव मेतत् सामा ममतरुपच मिति, तवाह "सामानोति। सगानाके गरोष स्थानाधिकारादि · पञ्चभेदविशिष्टत्वात् वा साना प्रौपत्वं प्रापयामः खलु माणसम्बन्धे मरणाभावात् । तर प्राप रूपेण सामामप्यधमनरूपत्वात् सामगानेगा मत मुत्तम रूपं ममिनमो निधातीत्यर्थतन सामगानं सर्वतः कर्तव्य •पा. म. १७८ ·(१५. मा.) मित्याह। “मवंत इति । पत: पुनस्तदेव सामगानं प्रजा- पति सम्बन्धिन पामनः पनखिकामतरूपत्वसाधमतया प्रशं. सति ॥ ३२॥ “यदेवेन मिति । एतस्मिन् काले पतु 'देवा 'मं प्रजापतिसम्बन्धिन 'पामानं मरोर 'पनकिमत' एव 'मिति' पकामयन्त प्रस्थाविनम्वरत्वेन नहिगिस्यापि गरी रस विनखरत्वात् तद्रहितं प्राणगरी कर्मनभ्यप्यनित्यर्थः । तत से चेन प्रकारे 'ममामान मनस्थि करवामह' एतत् प्रकार मुपजामीतेत्युबा पयात कयं तत् जागोपाय इत्य- पेक्षायां “चेतयध्व मित्यहुवन् । तदाक्यय अति ग्व्य मेव विद्य- जोति,-"चिप्ति मित्यादिना । 'चिति' विममिच्छसि लु 'ने अनुवन्' एक मपि किमर्य मनुवन् नियामनार तदि. तेति। तदिति लिायत्ययः येन प्रकार 'ममामान मन- स्थिक' कुर्वी महिला प्रकार परिजाय चिति मिति ध्रुव वित्यर्थः ॥ १३॥ पपाते तया विचारयमाणा स्तदुपाया एतानि वय- मालानि गायादीनि सामानि दृष्टाते रेनं परि गीयत मामानं यमोद्दिष्ट मकुर्वन् पतम्तहदेव यजमानोऽपि करते सर्वत इति । पूवादिभागेषु सर्वतो गानेन गरीर सर्वत: कारन मनस्थिक ममतं करोति। विहितं गान मासी. नेन विहता वाना मिति । सप बेष्टयान्यता प्रकारेष तत् प्रमको नियम माप 'तिहत्रिति । तपोवस्वार्थ ·क. मितयबहारम्। (१५. मा.) विरदं करच मिति । तर हिजार खलु कर साम भवति । सामान्यरूपेण हिद्वारे करम मपि सामवत रति पोनवाभिमायण गुत्यन्तरेग्युत हिंकरोति । सामे या करोति। पथनं सामभिः परिगायतीति सामान्येन विधामात् देशविशेष मामविशेगगान मभिधसे । ३४॥ "गायत्र मित्यादिना । 'तत् सवितुर्वरेस - मित्या गायत्रा मधुप साम गायनम् । तत् पूर्वभागे गायेत् । एवच गायवा पम्मिना महोत्पते तवोस्पयस्यादि सानो ग्नित्वादस्य सञ्चिताखिसलचस्व प्रजापते रग्नि मेव पिर: प्रदेशत्वात् किशस्य गिर एतेन सामगानेन 'मनस्थिक ममत' करोति। ३ । 'पभित्त्वा गूरनोनुम' इत्येतस्या मथुत्पत्र साम रचन्तरं तषिषपदे गायेत् । एक्चास्य पृथियो मेव दक्षिणं पर्व सतवान् भवतीति पार- "रयन्सर मित्यादिना पस्याए • गायममामा- तत्सवितुर्वरेण्यम मर्गोदेवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचोदयात। ---रति उ.प्र. ३ म. १.सू. १षि । रियस्तरम- यभि वा भूर नोनुमी दिपाप धेनदः। ईशान मस्य जगतः एईम मीशान मिड तस्युषः । -दति ... (स.१.१ चि ०१५.११.समा ·(१..) . तीति। इमे इति। हताभिनन दयति। यत मे में रमा पस्या मतिठसे। पतोऽगियरमा पारत्वेन यं सियतः रससम एव रसंतम. तव परोपकामलादेवा रघर मभिदध इत्ययः ॥ ३६॥ 'स्वामिति इलाम इस्येतस्या साधन माम महत् सदु- सरे पचे गायेत्। तयापदिय मेवाम्योर पक्ष आसवान् भव मोत्या- "बहदुसरे पक्ष इति। 'बहिष्ठा पतिगयेन सहती दादगियार्थ इटनिटिलीये चं रूपम् ॥ ३०॥ 'कयामषित पाभुवद इत्यस्या मृOपर्व साम वाम देव्यम् । तदाबभागे गायेदित्याह । “वामदेव्य मिति • पाल- • 'रमतमा रमतम एव रमसमः:-ति छ। वा मिद्धि हवामहे साती वानस्य कारपः । वो हषिक सत्यति गरला काठाववतः । -रतिछ. ५.१.११.२ अधि, या. १४. १. २७ साम : महापामदेशसाम,- জয় শখি আ বকুনি সহায়; দয়া। कया चिया ता शक्षा भयो मदालो मदिछो मत्सदधमः। दाचिदारले वस।२॥ पमोगा ससोगा मधिप्ता जरिगणाम् । सतम्भवास्यप्तये। -रति उ.१५.१२.१५.११.२०१६.१५. ५ मामा ·(१५. मा.) भागे वामदेयस मानेन वायु मेवामानं रोतीया प्राणे वारनि। “मषा मुहैय देवाना मामा यायुरिति । तई. भारे तेषां पाराम वादियः ॥१८॥ पय पुच्च 'यत्रायत्रो घाम गायेदिखार.- यहा यनिय मिति । 'यत्रा यमा वो बिनय रत्येतता भयुप साम यज्ञायनोय ।। यमाय मदोलिभस्तोति विपन मतो छ: सलमामोरिति सामाः । इस स्यादयः, भव यचायतोय मिति। खसं छान्दसम् । यमायनीय । चन्द्रा- मतां प्रतिजमोह। 'चन्द्रमा में आयनीय' मिति। तदे- वोपपादयति "यो र कति। 'यस: सन्तिहते' सम्पूर्णता मेति। तस्याइतीनाए रसा" नं चन्द्रमस मेोति। देवा स मुपगोवन्ति। पतो यमाहुति रसय चन्द्र पति प्रापिधारा यज्ञायमः बारम एव यतः एत मप्येति । तस्मात् 'यनो यत' एत मैतौति , चन्द्रमा यमायत्रीय मिय: २८ पन यनायीयस्य चन्द्रामक चम् । ततः किं प्रतते समा. यात मि त त मा-- चन्द्रमस मेति “प्रजापउँदय मिति । 'कचित् साम नदया गायेदित्या- “अथेति। तत् साम पादित्यानमा मोति। "सो वा रति। पादित्यस्य दय पतपय * • यज्ञायसीय साम - यहायज्ञापो अपये गिरा गिरा च चर्स । प्रप्रययममतं जातवेदमं प्रिमियर वितम् । -निद. १५.१. शुचि, गे• १५. २. १५ माम।

·(१५. सा.) नयमकामा गायत्रमा सादृश्य प्रदर्शनेनो प्रजापत दयसादृश्य प्रजापतनो प्रजा. पतेर्हृदयात्वं उपपादयति । 'सत्य' लचए एत इति । दोनां गानस्य स्थान विशेष उसः । प्रयतहास कस्मिन् स्थाने कर्तव्य मिति तबाह,- 'सामन्' इति प्रामभागेति । यव क्वचिस्क्रियतति तवाह “निकक्ष इति । निकचावप्युभी विद्यते इति तत्रान्तरस्मिन् क्रियसेत्यत पाह "दक्षिणे निकच इति। अतोऽमाधिकचा वदयं 'ने दीय उत्पन मविहितं तदीय इत्यस्यान्तिकार्यत्वात्तद्योगे 'दूरान्तिकार्थः षष्ठान्यतरस्या' " मिति पक्षे प्रकरणात् पयस्याविधागादत इति शमी इत्यं प्रजायते हृदयस्यादित्यात्मकत्वान्तस्य माननादित्य मेवाग्ने रात्मभागं करोतोत्याच "मादित्य - मेवेति ॥४ ॥ नच प्रजापते हृदय गायत्रादिसामवत् च कस्याञ्चिदचि न गीयते । पपि त केवलं प्रजाशब्दे प्रजापतिशय्दे च गोयते प्रतएव पाप- स्तम्बेन सूचित "प्रजापत: सामानच गायतीति अतस्तस्य साम स्तयोः शब्दयोर्गान प्रशंसति "प्रजास चेति। ता प्रजासु प्रजापता वित्यभिधेय निच. कियते नदि तत्र गानं सम्भवति अशक्यत्वात् नचाय शब्दनिर्देश । प्रजास्त्विति बहुववनयर्थात् । कय मस्य वचनस्योपपत्तिरिति नेतदस्ति वाच्यवाचकयो)द विवचया याचकाई क्रियमाणं गानं t प्राप• मो. शु.२ १२ .। 10 ·तपामा (५. मा.) ॥ वास्ये क्रियत इत्युपचर्यते । तद्यत् 'प्रजासु दयं दधाति' पय 'यत् प्रजापतो गायति सदग्नी दयं दधातीति'। अभियफल सम्पधादर्शनातदनुरोधवाभिधे ये एव गायतीति । उपधारोकेरभिप्रायः पूर्व प्रजा प्रजापतिशम्दयो गनिन प्रवास पग्नौ च हदयं निधीयत इत्यु तम् ॥ ४१ ॥ अथाग्ने स्तदुभयात्मकवास् तव गाने तबोभयत्रापि उदयं निधोयत इत्याह,- “यदेवेति । प्रजागदेन प्रजापतिशम्देन छ तस्य गान मग्नो क्रियते । पतर पूर्वन्तकृदयाभिधेयपाधान्ये माग्ने रुपसर्जनत्त्वं मुक्तम् । पत्र तु पग्निमाधान्येन तच्छब्दया. भिधेयस्योपसर्जनत्व मुख्यत इति विभागः। "मयं वा अग्निः प्रजाय प्रजापतियति। स यः प्रजापतिर्यसंसताया मेव 'स योऽय मग्निसियत इति श्रुतेः प्रग्निस्तावत् प्रजाः प्रजापतेय सर्वप्रजा निर्माहत्त्वेन तदात्मकत्वासहाराग्निरपि प्रजात्मक इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ "मर्थतानि गायत्रादीनि सामानौटकारूपेण स्तौति- "ता हैता इति । समानि भवन्ति प्राणा ये सामान्यमृत मुवे प्राणा अमृत मेयास्मि तद्रूप मुलमं दधातोति सामान्ता. पद मृतत्त्वं मुमा मेव इष्टकाना प्रतिदिश सुपधोयमानत्वा. दुपधानवादा तेषा प्रतिदिश गानादिष्ट कावोपचारः । सान्येतानि सामान्य मूतेष्टका भवन्ति । "ता हैता ति सीलिङ्गविशेषयेएका परे तायेटका उसमा: सभ्य पटकाभ्यः उरित य उपरिन य उपवाति । तेनाम्य दृश्यमानस्य एक्च ४ ·पहनाया। इतरस्य सर्वस्याप्यमृत मुत्तमं दधाति । तस्मादस्य सर्वस्य प्रपञ्चस्या- मन मुत्तमं भवति। विहितं सामगानं समाखानाहातः मामोतीति। तदपवाद माह- "मान्योऽध्वर्योरिति । मात्तृत्त्वे दोष माह 'टका या एता इति। एतेषां साना मिटकावादिष्टकाना चाध्ययुगोपधेयत्वादिनरम्य * गावे तदु- पधानवैधुर्येणाधयुजित पराभूतो भवेदित्यर्थः ॥ ४३ ॥ २ ॥ इति घोसायणाचार्यविरचिरी माधवीये वेदार्थ प्रयास माध्यन्दिाशतपथवाधाभाष्ये नयमकाण्डे प्रथमाध्याये द्वितीयं बाधाणम् ॥ वेदार्थस्य प्रकाशन नमो हाई निवारयन् । प्रमथारो देयाद विद्यातीर्थमहेसरः ॥ १ ॥ ब्रह्मारई गोसहस्रं कनकहयतलापूरुषो स्वर्णगर्भम् , सप्तायौन पक्षसोरों सिदशतगलताधेनुसौवर्णभूमौः । रजोमा रुसवाजिडिपसहितरधी सायणिः सिनणार्यो , व्ययायोहिखचक्र प्रधितविधिमहाभूतयुक्तं घटच ॥ 'वाध्वर्युरिति हास्य'~ति: छ, न ।

·॥ अथ दितीयाध्याये प्रथम बानापम् । उपवसीयेऽप्रातरुदित आदित्ये * | ब्वाचं बिमलते ब्वाचं विसज्य पञ्चराहीत माज्यं गृहीते गव पञ्च हिरण्यशकलान् प्रास्यत्यथैनत् वयए समासिक्तं भवति दुधि मधु घृतं पाल्यां वा स्थाल्यां बोरुविल्या तटुपरिष्टाहर्भमुष्टिं निदधाति-- ॥ १ ॥ पयाग्नि मारोहति। नमस्ते हरसे शोचिषे नमस्ते ऽअस्त्वर्षिष ऽइत्यवैष सर्वोऽग्निः संस्कृतः स एषोऽव तम्मा ऽअलं यदि स्याद्यं निहिए- सिषेद्य मु वा एष शिनस्ति इरसा वैनए शोधिषा ब्वाचिषा वा हिनस्ति तथो हैन मेष एतेन हि- नस्त्यन्यांस्ते उभस्मत्तपन्तु हेरायः मावको ऽसमस्या शिवो भवति यथैव यजुस्तथा बधुः ॥२॥ पामधाग्निए खयमाढणां व्याघारयति । भाज्येन पञ्चगौतेन तस्योतो बन्धुः ॥ ३ ॥ . 'पाहिये-दसि ग, घ । 1 नियाति-रति ग, ·।मतपथावा। (१५. सा. - खयमाटणां व्याधारयति । प्रायः स्वयमाटमा प्राणे तदन्नं दधाति * ॥ ४ ॥ यद्देय स्वयमाटणां व्यापारयति। उत्तरवेदि- पारनेरथ या ममू पुष्वी व्याधाग्यत्यध्वरस्य साथ पाग्नेस्ता मेतद् व्याधारयति ॥ ५ ॥ पश्य स्तव हिरण्यं व्याघारयति। प्रत्यघं वै, तात् पश्यसि प्रत्यक्षए सोत्तरवैदिः प्रास्ता एवंह भवन्ति परोऽई वै तात्. प्रास्ताः परोऽक्ष मिय मुत्तरवेदिः ॥ ६ ॥ स्वाहाकारण सा व्याधारयति । तात् खाहाकारः प्रत्यक्षए -सोत्तरवैदिइँट्कारेणे- मां परोऽतं वै तदेट्कारः परोऽध मिय मुत्तर- वेदिराज्येनाज्येन इतरवेदिं व्याघारयन्ति पञ्च- गृहौसेन पञ्चग्रहौतेन धुत्तरवेदि व्याघारयन्ति व्यति हार व्यतिहार र शुक्तरवेदि व्याधारयन्ति ॥ ७ ॥ प्रत्याचं वे . दधाति-दति ख। t'यापारयनि-इसि ।।

·(२५. मा.) वृषदे वेडिति। प्रायो वै नृषन् मनुष्या नरस्तद्योऽयं मनुष्येषु प्राणो ऽग्निस्त मेतत् प्रोणात्य- सुपदे वेडिति यो ऽप्सग्निस्त मैतत् प्रोणाति वर्हिषदे वेडिति य ओषधिष्वग्निस्त मेतत् प्री- गाति व्वनसदे ब्वेडिति यो व्वनम्य तिष्व ग्निस्त मेतत् प्रोणाति खर्चिदे वेडित्यय मग्निः सचि- दिम मेवैतदग्नि प्रौणाति ॥८॥ यवाह। नृषदे वेडसुपदे वेडित्यस्यै वैता- न्यग्नेर्नामानि तान्येतत् प्रोणाति तानि हविषा देवतां करोति यस्ये वै देवतायै हविर्गद्यते सा देवता न सा यस्यै न गृह्यतेऽयो ऽएतानेवैतदग्नी- नस्मिन्नग्नौ नामग्राई दधाति ॥ ६ ॥ पञ्चैता आहुतीर्जुहोति। पञ्चचितिकोऽग्निः पञ्चऽत्तवः सव्व सरः संञ्चत्सरो ऽग्निांवानग्निर्याव- त्यस्य मावा तापतेवैन मेतदन्नेन प्रोणाति ॥ १ ॥ अथैन समुक्षति। मधुना वृतेग दधा . • 'प्रोगाति'-इति ख।

·(१५. मा. जायत एष एतद्यच्चीयते स एष सम्मा ऽभन्नाय जायते सर्ववेतनं यद्दधि मधु घृतए सर्वेणे- वैन मतदन्नेन प्रोणाति सर्चतः समुधति सर्चत एवैन मेतत् सणानेन प्रीयाति । ११ ॥ यहेवैनए समुक्षति । अवैष सो ऽग्निः सस्कृतस्तस्मिन् देवा एतद्रूप मुत्तम मदधस्तथैषा- स्मिन्नय मेतद्रूप मुत्तमं दधात्यन्नं वै रूप मेतदु परम मन्न यद्दधि मधु तं तद्यदेव पग्मए रूप तदस्मिन्नेतदुत्तम दधाति सर्चतः समुचत्यपि बाह्येन परिश्रितः सर्चत एवास्मिन्नेतद्रूप मुत्तम दधाति दर्भस्त हि शहा मेध्या अगैरयर डि देवानाम् ॥ १२ ॥ यहेवैनए समुक्षति । एसई यतं प्राणा क्रपयोऽये ऽग्निए समस्कुर्व स्तदस्मिन्नदोऽमुं पुर- माद भाग मकुवंतादः सज़रब्दीय मथामिन्नेतए सञ्चित उपरिघाट भाग मकुर्वत तद्यत् समुहति • "ममुनि-ति ख। 'मसति-तिग।

·कर मा.) ॥ नवमकान्छन्। य एवास्मिंस्त प्रागा ऋषयः सहित उपरिष्टाद भाग मकुर्वत तानवैतत् प्रोणाति दधा मधुनों वृतेन तस्योत्तो वन्धुः ॥ १३ ॥ ये देवा देवानाम्। यजिया · यजियाना मिति देवा होते देवानां यजिया उ यजियानाए सव्वत्सरोण मुप भाग मासत ऽइति संवत्सरीण होत एतं भाग मुपासते ऽहुतादो हविषो यजे ऽअस्मिन्नित्य हुतादो हि माणाः स्वयं पिवन्तु मधुनो मृतस्येति खय मस्य पिवन्तु मधुनच घृतस्य चेत्ये- तत् * ॥१४॥ ये देवा देवेषु+ । अधि देवत्व मायन्निति देवा होते देवेष्वधि देवत्व मायन्ये ब्रह्मणः पुर :एतारो ऽअस्येत्यय मग्निब्रह्म तस्यैते पुर ऽएतारी येभ्यो न ऽक्ते , पवते. धाम किञ्चनेति न हि प्राणेभ्य ऽऋते पवते धाम किञ्चन न ते दिवो न पृथिव्या- + . 'वेत्येतत-इति ग। । 'देवा'- इनिस, 'देवेषु' इति ग। 11 ·। मतपषबामदम् ॥ (१५. मा.) - ऽअधि स्नुध्विति नैव से दिपि न पृथिव्यां यदेव प्राणभृत्तस्मिस्त ऽइत्येतत् * ॥ १५ ॥ द्वाभ्याए समुक्षति। दिपाद्यनमानो यजमानो ऽग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतवैन मेतत् समुक्षति + ॥ १६ ॥ अथ प्रत्यवरोहति। प्रागदा अपानदा ऽति सर्वे हैते प्राणा योऽय मग्निश्चितः स यदेता मवा- त्मनः परिदा न वदेताब हैवास्यैष प्राणान् वृद्धी- ताथ यदेता मत्रात्मनः परिदां वदते तथो हास्यैष प्राणान वृड ते प्रागदा अपानदा व्यानदा वर्ची- दा वरिवोदा इत्येतद्दा मे ऽसीत्येवैतदाहान्यांत अस्मत्तमन्तु हेतय पावको ऽअस्मभ्यम् शिवो भवेति यथैव यजुस्तथा वन्धुः + ॥ १७ ॥ प्रत्येत्य प्रवर्योपसया प्रचरति । प्रवर्योप- . इत्येतत-इति ग, घ । 1 मुमुक्षति रति ख। * बन्धु-ति ।

·(२०१०) ॥ नवमकाकम्। मयां प्रचर्यायाम्मै तं वाहवतं का प्रयच्छ- त्यय प्रवोपसया मय प्रबर्य मुत्सादयत्याप्त्वा तं कामं यस्मै कामायनं प्रणति ॥ १८ ॥ तवै परिष्यन्द उत्सादयेत् । तप्तो पा एप शशुचानो भवति तं यदस्या मुत्सादयेदिमा मस्य शुरच्छेद्यदसूत्सायेदपोऽस्य शुगृच्छेध यत् परि- प्यन्द ऽउत्सादयति तथो ह नैवापो हिनस्ति मैमा यदहाप्सुन प्राथति सेनापो न हिनस्त्वथ यत् समन्त मायः परियन्ति शान्तिा ऽआपस्तेनो ऽदमा न हिनस्ति तस्मात् : परिष्यन्द उत्सादयेत ॥ अग्नौ त्वेवोत्सादयेत् । इर्म वै लोका एषी ऽग्निरापः परिथितस्त यदाना उरसादयति तदे- वैनं मरिष्यन्द ऽउत्सादयति * ॥ २० ॥ यहेवाग्ना उत्सादयति । इमे वे लोका एपो ऽग्निरग्निायुरादित्यस्तदेते प्रवाः स यदन्यवा- • 'इमादयति'-रति ख। - ·८४ मतपयमानम् 'ग्नरुत्सादयेदेतांस्तद्देवान् वहिईभ्यी लोकेभ्यो दध्या- दय यदग्ना ऽउत्सादयत्येतानेवैतद्देवानेषु लोकेषु दधाति * ॥२१॥ यद्देवाग्ना उत्सादयति। शिर एतदात्तस्य यत् प्रवय॑ ऽआत्माय मग्निथित: स यदन्यवाग्ने- रुत्सादयेतहिस्मिाच्छिरो दध्यादथ यदग्ना ऽउर- सादयत्यात्मान मेवाखेतत् संस्कृत्य शिर: प्रति- दधाति ॥ २२ खयमाया सएस्पृष्टं प्रथम मवर्य मुरसाद- यति । प्राणः स्वयमाटमा शिरः प्रवर्य आत्माय मग्निश्चितः शिरच तदा निं च प्राणेन सन्तनोति सन्दधात्युत्साद्य प्रवर्यं यथा तस्त्रोत्सादनम् ॥ ॥ २३ ॥ ३ ॥ ॥ इति प्रथमप्रपाठके तृतीय ब्राह्मणम् [२.१.] • 'दधाति:-इति स ·(२५० रा.) । भषमकाण्डम् ।। Ja यीगणेशाय नमः ॥ यस्य नि:स्वसितं वैदो यो वैदेभ्योऽखिल जगत् । नियमे , समई यन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १॥ पोपवसष्यदिवसार प्राचीने दिवसे कर्तव्यं प्रयोग मभिः धाय तथा तस्मिन् दिपसे कर्तव्य मभिवते। पषसयो- येहन् त्यादिना । 'प्रातदिन पादिये याचं विसजते' च यजमानः वाई विराज्येत् । यत्र पूर्वकाल माने का प्रत्ययः লছি ময় দুৰী জিয়া বল ল মক্কি" অল मानस्य याग्विसर्जनाचोराज्यग्रहणादिप्ति पात्रो • गया- काग स्थाली तु पिठरा 'कारां* उरविल्या महामुखी व्यत्ययेन डी-प्रत्ययः । “सदुपरिधादिति । यत्र प्राथा साया क्षा दध्यादिवयं समासि सदुपरिष्ठादित्यर्थः ॥ १ ॥ प्रयाग्नि मारोहतोति “दर्भमुटि निधानानन्तरम् तदाज्य दध्यादित्रयं समामि तदुपरिष्टाचादाय "नमस्त+ पति मनो- णाग्नि मारोहेत्। पतएव कात्यायन:, "उभय- मादाय चित्यारोहणं नमस्त इति इति पारोष्णे नमस इत्यस्य मन्यस्य पूर्वाईस्य पाठे प्रयोजन माह- "पथ सर्वोऽग्नि रिति । "पिडरोकाह (कविलय (Oy-इति । 'मिडराको उल्या'-तिभ। " पिएको उत्योदसि । वा. मं. १७११। का प्रोसू. १८. ३. ५ ।

·(२. मा.) না । प्रका- मातम्या प्राणोपेतत् स्वयमामन पाहते इति । प्रतवानि- सम्बन्धिनि प्राणे तदाज्यसपणमन्वनिहितवान् भवति । रान्तरेणापि स्वयमारणायां व्याधारण मुपपादयति ॥ ४ ॥ । यति । एपा खयमारमा अग्ने हत्तरवेदिः मथ या ममुम् बुडी परामर्श पूर्वा मुत्तरवेदि व्याधारयति । 'सा पुनः सोमयागस्य पतोस्यां स्वयमालायां पाघारपाणि कारवेदिः) - तर्हि तहाघार पूर्वोतरवैदिवत् ॥५॥ हिरण्यदर्शनादि पूर्वकत्वेन भवितव्य मित्यत पाह- "पग्य स्तवेति । प्रत्यई सोत्तरयेदिसंयुतमन्नादि निर्मितत्वा- भाधनोपचारिकोतरावदित्वादित्यर्थः ।। खाहाकारस्य सर्वत्र विरमदानसाधनलेन प्रत्यच बेट- कारस्य तथाभावेन परोचत्वं पादेन पञ्चगृहीतेन व्यतिहार मतर वैदेाधारणात् तथैवास्या पंपि सत्तर- वेदिवेग व्याघारण मुपपन मित्याह । “भाग्येनेत्यादिना । व्यतिहार मित्यनेश पूर्य दक्षिणाये व्याघारषं तत उत्तरयोणी पाइविषयोणौ गत उपरांसे मत मध्ये इत्यय 'क्रमो विचितः। अय कमेण मन्वान् प्रदक्ष व्याचष्टे । “पदे वेडिति तृप सोदतीति। नृपत् इति प्राणश्यसिरिल मषि व * 'बन्धनौचिहान्तः प्रदर्शित: पाटो न-पुस्तकमा गाति । + का. औ. सू. १८. ३. । * वा. सं. १७.१२।

·। बतपक्षमाप्रपन्। (१३. मा." माध्य- . शाप्त इति । विजितोर्यो दर्शित:- "प्राणो ३ वृषविता ऋषदित्यत ऋ-शब्दस्य प्रसिद एवार्थो विवक्षितो नेतर इत्युको मनुवा नर प्रति एतन् मन्नसाधण्याघारपस्य फल मुक्तम् । "तयोऽय मिति । वेडिति सम्प्रदानार्थीयो निपातः। तृपदे मनुष्थेषु वर्तमानाय प्राणरूपायामये वेट् इद रूपं हविर्दत मित्यर्थः। "प्रय मग्निः खर्विदिति 1 "भय' सविनोम्निः 'स्वर्वित्'- स्वर्ग लमयतोति स्वर्षित् अशा मन्यत् • प्रकारान्तरेण मन्त्राणामभिधानं प्रसंसति- "योवार प्रमुषदे वेडिति । इत्य वेति - मन्दः प्रकारवाचोनेन बहिषरे डित्यादीन्यपि संग्रहीतानि भवन्ति। एतानि नृपदित्या- होनि पस्येव सविताग्नेर्नामानि अस्य सर्वात्मकत्वेन मनुष्यादि. खिताग्न्या भकलात् । 'मत एनेम नान्येवनामानि प्रोणित- न केवल सेषां प्रोणनं पपि तदेव ता- सम्पत्तिरपो याद,- सानोति । 'यस्य खतु देवतायै विचते भा देवता न' भवति । प्रतोष पदादि नामानि चतुर्थ तालार्यहोमविधानात्तदर्थ हविर्षहण मिति इविषा तानि मामि देवता कतवान् भवति । किञ्च नृषदादि शब्दाभि- नबिगामा मस्मिन् सञ्चितेऽसी मिदधाति ८ कारन मोति भवतीत्यार, पान् भवति ।

·। नवमीगडम "पञ्चैता इति। पञ्चमहोत मान्यं दध्यादिकच्चे युभय मध्यम्ने रूपयानोतं तवाज्यस्य विनियोगोऽभिहितः ॥ १० ॥ प्रयावशिष्टय विनियोग माह- "प्रयन मिति। तदु- पंयोग माह, “जायत एप इति । ११६ दध्यादीनो बहुवात् सर्वायत्व' विहितं सत् समक्ष' परिथिनो बहिरपि कर्तव्य मित्याह "सर्यत इति । परिटाइभमुष्टिं निदधातोत्युत्लान् दर्भान् समुचणे विनियुज्य प्रशंसति --- "हमें रिति। ' हि देवाना मिति' हि पदः भावान्तरसहिं द्योतयति । अतएव तैत्तिरीय के श्रूयते,-- "या परुपि दिनं सद्देवाना मिति" । पथ ते दध्यादिभिः समुच्चय मा मन् सं कृतेऽग्मो उत्तमरुपनिधानं भवतोति प्रशंसति ।' यह वेति ' अ'रूप' मियादिना परमरूपत्व मुपपाद्यते । अनन्तावदू. पकारणवाद रूपं परमत्वं सदध्यादीनो रसातिपयवत्वादिति यादीनि परमं रुप मित्यर्थः ॥ १२ ॥ प्रय पुनस्ताम्येव दयादी न्यग्रेसपरिटाझागरूपेण प्रशं- ससि--- "ययन मिति । प्राने पूर्व 'यत' यस्मिवर्षसे पाविपदाभिधेयाः 'प्राणा' वित्रस्तं प्रजापति 'समस्कुर्वन्' सददः काले 'पदः' शब्दप्तस्य कालस्य विश्कर्ष मभिधने 'प्रमुंभाग' मकुर्वत 'अमु' मियपि विप्रकष्टो भाग उच्यते । “सर्वतः समक्षत्यपि बाह्येन परिप्रित इति'-ति का थी. । • प्रा.....। 12 ·मिपक्षमाप्रपम् । (१५. मा.) । तर सप्तम- 'अK भाम' मिति यदुक्तं - नदेवाह पत: () 'मजूरब्दीय' मिति सजूरदो ऽभययोभिरित्येतेन मन्वेष प्रतिपादितं होमरूप मर प्रथामिन् सञ्चितेऽग्नी एवं तं दध्यादिलक्षण · भुपरिष्टामाग मकुर्वतानेय मीणाति। सधिमस्याग्नेः प्राणविशिष्टलेन प्राण. सतोग्नेर्भागः प्राथाना मपि भवतीति तस्याग्नेरनेमोपरियाद भागेन तागेव' प्राणान् प्रीणितवान् भवतीत्यर्थः। दध्यादि- विषयं ब्राह्मणम् प्रागुल मित्याह,- दनि । काणे कूर्मोपधानकथनावसरेऽभिहितम् ॥ ११ ॥ पथ समुचये प्रथम मन्त्र दर्शयन् ष्याचष्टे - "ये देवा देवाना मिति न देखा 'यजियानां' यमाणा मपि यनिय तत् पूर्व कथ मेव सर्वेषां यधाईवादित्ययः दितीय वतीय मादी प्रशिक्षार्थी वित्याह 'संववारीपा' मिति । एतस्य समुचणस्य संवाराद क्रियमाणत्वादेतत् 'सवत्सरीणो भाग' यतः प्राणादध्यादोनाइता. न्येषादग्नि पतोऽहुतादी 'हविष' इत्यु लम् । धतुर्थपादे मधुनो वृत्तस्येत्यनेन प्रकृत मेर मध्यादि उच्थत स्याह- ("संपत्स- रोणा मिति । एतस्य समुक्षणस्य संवसराद क्रियमाणस्वा- देता 'संवत्सरीणो भाग' यतः) स्वयमस्येति ॥ १४ ॥ पय हितोय मम्ब व्याचष्टे-"ये देवा देवेथिति । 'देवा' • पुरस्तात ७ का. ४. मा.१। +घा. सं. १७ १३॥ : बन्धनीपिसान्तः प्रदर्भितः पाठोप-प्रतकमा धियः। प्रा.सं. १.१४॥

·(२. मा.) । नवमकाण्डम् । रति। एते देवाः प्राणादेवेषु 'पधि देवत्वं' पधिका देवास्तेषां भाव स्तत्व 'मायन्' प्रावन तान्प्रति स्तेपा मुपजीव्यत्वात् । पत उत 'ये देपा देवेचिति' द्वितीयपादे सर्वामक स्वम् । मनुहारलाशब्देनाग्नि रयत इत्याह "प्रयमगिरिति । तीयपादः प्रसिद्वार्य इत्याह-"न हि प्रालेभ्य इति । तुरीयपादे ऽभिमेतं विशेषमादानेवति इति। '' प्राणादित्यपि 'ग' सन्ति प्रथिन्या मपि न सन्ति 'कि' तु यदेव प्राणभृदस्तु तस्मिन् सन्तीत्ये- सदुतं भवति। देवामा मपि देवा यघियामा मपि यपिया के प्राणा: संवत्सर सम्बन्धिनं भाग मुपासते । पस्मिन् पक्ष पविषा हताशयात्पर स्से स्वयमस्य मधुनी तस्य पिवन्तु मधुनो घृतस्येति व्यत्ययेन कर्मणो षष्ठी, मधु एतं उपलक्षण मैतत् । दध्यपि पिलिति प्रधमस्यायः। ये देवाः देवेष्वपि पधिक- देवत्वं माप्नुवन् कि ये पया प्रग्नेः पुरो गन्तारो भवन्ति येभ्यो विना विधिदपि शरीरं म प्रवर्तते माणा दियः सानुपु प्रथिया पपि सानुषु न सन्ति। किन्तु यदेव प्राण. भत् सवेव सन्तीति द्वितीयस्यार्थः। 'सार' गब्दस्य (यदा- दिषु मास्मृत स्ना मुपसमा मितिस्तु पादेशम्। समुचण- मन्बयो विस्वसझा पन्नेः पमुचणसाकल्ये हेतुत्वेन प्रशंसति ॥१५॥ "हाभ्या मिति । यजमानस्थानिचयनेगामित्वप्रासे यजमानो- ऽग्निः समुषणानन्तरम् प्रत्नपरोहेदित्याइ यथेति) * ॥१६॥ • बन्धनोविज्ञान प्रदर्शित; पाठो नारित अ-पुस्तकारयन।

·८२ गमपथमाधणम्। (म. ३ा.) । - पवरोहगम वनपस्यानधनयतिरेकयो गुणादोषावाद 'मर्षे इस' इत्यादिना 'गोऽय मग्नि' एयनेन संस्कृतः एम स.प्राणा: प्राजापत्यात्मकत्वात् सर्वपा माणा इत्यर्थ । मत' सोऽध्वर्युः रवायसरे यदि 'पारमन' एमां “प्रायदा येतान् मन्त्रमयां प्राणरक्षण न वदेत मईि एषोऽग्निरस्यावर्यो 'प्राणान् इजीत' पर्जयेदपगमोदित्यर्थः । प्रापादेत्यादिमन्त्ररूप परिदाभिधाने रा सथा न कुर्यात् । रस्य मन्त्ररूपस्योपयोग मभिधायाय मन्त्र व्यापटे- “प्रापदा तिन! एता मेऽसीत्येतदिति। 'मे' मदर्य ए माधादीनां नासीत्येतदेवोतं भवति न पुनरम्पार्थ मित्यर्थः । हेपने त्वम् मे मायापागाव्यामानां वर्चसो धनस्य च दातासि । पतो अधीमि ते हतयो मादन्या 'रापन्त' 'पमभ्यं' 'पानक: भिवष भव ॥ १७॥ भग्नरवरुध्ध पयार काव्यं प्रयोग मार "प्रत्येत्येति। पथामा रति 'पने यजमानाय 'पत' पय काम वा पर्द- प्रतं प्रयच्छति' 'प्रथ' तदा मेवोपरालिकाम्या 'प्रवर्योपसमा प्रचर्य पथ प्रचार्य मुसादयति 'यम्कामायन मपति' तस्य 'कामस्या स्यात् इत्यर्थः ॥१८॥ 'अवयं मुसादयति' मामान्येन विधानाधव कषित् प्रसन्ना- पार,- "त का इति । परितः पन्दो बलसप यम .प्राणदा यारोति'-रति का. पी. सू. १३.८ .

·. (२. (मा.) नयमकाण्डम् । - 1 परिप्यन्दो होपा मनु प्रथिव्या मनवा कास्माकोत्सायात त्या,--- "सप्तो वा इति। एष प्रवर्य , साप्तलाशोक- विभिटो भवति। मत यदि पृथियो मावादयेत् तदा तस्ययोकः पृथिवों प्राप्नोति । पथ यद्यपु, उत्सादयेत समास्य गोकायः सानोति । तस्मात् तब मोत्सादनीयः- किन्तु परियन्द तथा च पृथिवी मप य न हिनसि ना : परिष्यन्द उत्सादनेऽपि तक तदुमय सम्भवान. कथं तास हिंसाभावः पनि। तवाल, "यदक्षामिति। पांमध्ये. नुक्षादयो हिनम्ति य ग्रहीये पृघि यो मेयोत्सादयति । परिमितः। गान्तिहेतु भूताभिरद्भिर्यायिगलात् पृथिव्या अपि हिंसानास्तो इयर्यः ॥ १८... अपर्योदासगस्य स्थानागारं विधत्ते~ "प्रनीत्वे येति । पूर्वोत परिष्यन्दे पनी वा प्रपयं उसाचते. रति विकल्प विधान मेतत् । अतएव, कात्यायन:- "पानी परिष्यन्दे वा इति । तत्तय प्रवग्यस्य परियन्द एवोदासने, कस्यचिदपि वाधाभावादम्याप्यग्नेः परिशन्दत माr- "मे व मोका इति। रथिस्थादिलोकामयाग्नेः समुद्रयदेमात परिथिता. भवात्मकत्वम् ॥ २॥ "अयो एकाधिस; स्थलरूपे. परिप्यन्दै यस्य परितः याप: स्पन्दन्त परिगति परिष्यन्दो दीप: जलमध्यस्यो जलानामादित उच्चप्रदेश:-रहि का• थी. सू. १८. ३. ५। । “उपसद प्रपातमादनं यथोक्त मम्मी परिष्यन्दै वा -रति का और द. १८. ३.१.।

·। बतपषमाप्रपम्॥ (१५. मा. पथानादेवीरासन प्रमंसति “योति। पन्यादयो देवादीप्यमानवेन 'प्रबग्यो' पतय सोकनयामकादग्नेरन्या अवार्यो चादने मान्यादौमतमो लोकेभ्यो बहिदा र्यात् । भनी तहाने तु एथेय लोकेषु पन्यादीविरितवान् भवति । पम्मावुत्सादयतोति लोपः साकत्यति * वकारस्य पीय. २१॥ पव पुनप्तबोरामनं याप्य गिरः सरीरमपानरुपण प्रसंशति- “योवाना उरसादयतीति । २१ ॥ यदावग्न्याकुरमादनं तदोहासने विशेष मार- "खयमावस- येति । प्रथम प्रवर्य' लयमाटखाया 'संसष्ट' मुहावयेत् । स्वयमापाया: न पापप्पलात् प्रवलिकम्य यस पिरस: सशिलान्यामकस्य यसरीरस्य प्राणेन समानं करोति । "सन्द- धातीति । प्रस्यैव विवरण 'उरसाद प्रवयं मिति'। तस प्रव. মৰ অহা বল সকা সাবন্তীমতান্ধৈ ষাতে মুশ तेन प्रकारे प्रवर्दी मुत्सादयेत् प्रत्ये स्थाग्नि प्रारिष्पनिया- शुलकासकियापचयोरसायोतिस्पयन्तस्य प्रयोगः ॥ २१ ॥ १ ॥ २ ॥ रति योसायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाये मायन्दिनशतपथमाभ्रथमाथे नवमका रितीयाध्याये प्रथमं ग्राम पम् । " * पा...८.१८ का मौ. सू. १८ १. ११ ।

·(२१.मा.) •नियमकाहन्। ५ ॥पय हितीयं ब्राझणम् । प्रत्येत्याग्नि प्रहरिष्यन् * । पाहुतीय जुहोति समिधवादधारयेतद्वा ऽएनं देवा एष्यन्त पुरस्ताद- नेनामी पन्नाहुतिभिश्च समिनिश्च तथैवैन मय मेत- देष्यन्त पुरस्तादनेन प्रौगात्याहुतिभिश्च समिद्भिश्र स वै पञ्चहीतं गृहीते तस्योक्ती बन्धुः ॥ १ ॥ अथ षोडशगृहीतं गृहीते । षोडशकल: प्रजापतिः प्रजापतिरग्निरात्मसम्मिलेनैवैन मेलदनेन प्रोणाति यदु वा आत्मसम्मित मनं तदवति तन्न हिनस्ति यहयो हिनस्ति तद्यत् कनीयी न तदयति समान्याए सुचि गृहीते समानो हिस य मेतत् प्रोणाति ब्वैश्वकर्मणाभ्यां जुशेति विश्व- फर्माय मग्निस्त मेवैतत् प्रोणाति तिन आहुती- • 'प्रदरिधान्' --ति ग, घ । 'बन्ध::-इति ।

·मतपक्षमाप्रपम्। + ५ (.). जुहोति विष्टदग्निर्यावानग्निर्यावत्यस्य मावा तापते- वैन मेतदन्नेन प्रौणाति * ॥ २ ॥ अय समिध ऽआदधाति । यथा तर्पयित्वा परिविष्यातादृतदौटुम्बर्यो भवन्त्यूर्वे रस उटुम्बर ऽऊोवैन मेतद्रसैन प्रौगात्याा भवन्त्येतद वन- स्पतोना मनात्तं जीवं यदा,, तद्यदेव वनस्पती- ना मनातं जीवं तेनैन मेतत् 'प्रोणाति घृते न्युत्ता भव त्याग्ने यं वै घृतर खेनैवैन मतदं मागेन म्वेन रसेन प्रीपाति सर्चाए राषि व्वसन्ति तव हि ता रसेन सम्पद्यन्ते तिषः समिध आदधाति विदग्निांवानग्निर्यावत्यस्य मात्रा तावतेवैन मेत- दोन प्रौशाति ॥ ३॥ यदेवता आहुतीर्जुहोति । पतहा एनं देवा एष्यन्त पुरस्तादन्नेन समस्कु व नेताभिग- हुतिभिस्तथैवेन मय मेतदेष्यन्त पुरस्तादन्ने न संस्करो- त्यताभिगहुतिभिः ॥ ४ ॥ . 'श्रीणाति-रति ख। SH AYH