·No text on this page.

·Will the best me
regaris glas
C!
From the Journal of the Brhar and Orissa Research Society,
Vol XVII, 1931, Parts II-III
THERE
>
Mīmāṁsā-Šāstra-Sarvasva
By Halāyudha. Edited by Umesa Mısra, M A.

·No text on this page.

·हलायुधकृते मौमांसाशास्त्रसर्वस्वे प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । १ धर्मशास्त्रारम्भप्रतिज्ञाधिकरणम् । ॐ नमो गणेशाय ॥ इह खलु साङ्गवेदाध्ययनानन्तरं विचार- कर्त्तव्यतार्थ गुरुग्रहवासावसाननिवृत्तिं प्रतिपादयितुं जैमिनिना श्राद्यसूत्रं प्रणीतम् । तत्र 'स्वाध्यायोऽध्येतव्य' इत्यनेन विहिताया भावनाया भाव्याकाङ्क्षायां किं विश्वजिन्यायात् स्वर्गः फल्लं. उताक्षरादिग्रहणद्वारा वाक्यार्थज्ञानमिति सन्देहः । तत्र यद्यप्यर्थज्ञानं दृष्ट' मुत्तरकर्मानुष्ठानोपयोगि च तथा- ऽप्यध्ययनस्य तत्साधनत्वं मानान्तरसिद्धमिति स्वर्गाद्यर्थवाध्ययनस्य युक्ता न चावधातादिवन्नियमविधिः । नियमो हि न ज्ञानस्वरूपे प्रमाणान्तरविरोधात् नापि क्रत्वपूर्व । अनारभ्य विहितस्याध्ययनस्य श्रुत्याद्यभावेन क्रत्वनङ्गत्वात् । अवघातादौनां तु क्रत्वङ्गतया तत्साधनरूपे नियमो युक्तः । एवञ्च स्वर्गार्थाध्ययनात् न शब्द- महिन्ना जायमानमपि ज्ञानं उपयुक्तमिति कदाचिद्विचारे सम्भवत्यपि अध्ययनानन्तरमवश्यकर्त्तव्यता तस्येति पूर्वपक्षः । १ दृष्टफल मित्यर्थ । २ वाक्यार्थज्ञानम्। ३ अध्ययनस्येति शेष । यथा तण्डलनिष्पत्तो अवधातस्य नियमस्तथाऽर्थज्ञाने. ध्ययनस्य नियमविधिरस्तौति भावः । ४ न हि ज्ञानव रूपे नियम सम्भवति तस्य खत' सिद्धत्वात् इत्याह-नियमो हौति।

·228 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J B.O.RS सिद्धान्तस्तु-दृष्टेऽप्यर्थज्ञानेऽध्ययनं नियम्यते । ज्ञानस्य हि उत्तरकर्मानुष्ठानाङ्गत्वे सामर्थ्यात् सिद्धे तदुद्देशेन' चाध्ययने विहिते तेनैव निराकाङ्क्षरुत्तरक्रतुविधिभिरुपायान्तरानाक्षेपे अध्ययन- जन्यज्ञाननियमस्यापशूद्राधिकरण वक्ष्यमाणस्याध्ययनविधिप्रसाद- लभ्यतया विधेः साफल्यात् । तेनार्थज्ञानावसानमध्ययनविधिना विधीयत इति विचारं विना तदनुपपत्तेः। अध्ययनविधिरेव विचार- माक्षिपस्तद्विरुद्धमधौत्य स्वायादिति स्मार्त्तस्नानं बाधत इति । एवञ्च वेदाध्ययनानन्तरं यतोऽध्ययनमर्थज्ञानार्थमतो हेतोस्तदुप- योगिविचारफलिका धर्मजिज्ञासा कर्त्तव्येति- अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ प्रथमसूत्रार्थः । धर्मग्रहणमुपलक्षणम् । अधर्मस्यापि हानाय जिज्ञास्यत्वात् । जिज्ञासा च चतुर्धा-धर्मस्वरूपप्रमाणसाधन- फलविषयत्वात् । २ धर्मलक्षणाधिकरणम् । तत्र को धर्मः कथं लक्षणक इत्येवं जिज्ञासाविषयौकृतयोर्धर्म- स्वरूपविशेषप्रमाणयोर्निरूपणाय द्वितीयं सूत्रम्- चोदनालक्षणोऽर्थो धर्मः ॥२॥ यद्यपिरंगोदोहनादिद्रव्यं यागादिक्रिया नौचैस्वादिगुणश्च फलसाधनत्वात् धर्मशब्देनोच्यते न त्वपूर्वादय इति श्रेयस्करभाष्ये २ अर्थाद्देशेन। २ अत्रानुरूपा' पतयः शास्त्रदीपिकाया (पृ. ७ निर्णयसागरसस्करणे) द्रष्टव्या' । ३ चत्राप्यनुरूपा पत्रय' शास्त्रदौपिकाया (ट० १७) द्रष्टव्या । ४ धनुदण्डादि।

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 229 स्थितं तथापि तेषां' फलसाधनत्वेन रूपेण न प्रत्यक्षादिविषयत्वं किन्तु चोदनैव तत्र प्रमाणमित्यर्थः । उक्तञ्च वार्त्तिके द्रव्यक्रियागुणादौनां धर्मत्वं स्थापयिष्यते । तेषामन्द्रियकत्वेऽपि न ताद्रुप्येण धर्मता ॥ श्रेयःसाधनता ह्येषां नित्यं वेदात्प्रतीयते । तालूप्येण च धर्मत्वं तस्मान्नेन्द्रियगोचरः ॥ अथ प्रामाण्यविचारः । प्रामाण्यं तु स्वत एव, अप्रामाण्यं तु परतः । अपौरुषेये च वेदे भ्रमप्रमादाद्यप्रामाण्यप्रयोजक नास्त्येव । तत्र श्येनादौ लोके धर्मव्यवहारदर्शनादिबोधितं अनिष्टाननुबंधौष्टसाधनमेव धर्मः। व्यव- हारानादरेण वाच्यलाघवे तु वेदबोधितेष्टसाधनमात्रम् । उकञ्च- यदि घेनेष्टसिद्धिः स्यादनिष्टाननुबन्धिना । तम्य धर्मत्वमिव्येत ततः श्वेनादिवर्जनम् ॥ यदा तु चोदनागम्यः कार्याकार्यानपेक्षया। धर्मः प्रौतिनिमित्तं स्यात्तदा श्येनेऽपि धर्मता ॥ इति ॥ ३ धर्मप्रमाणपरीक्षाधिकरणम् । तस्य निमित्तं परौष्टिः ॥३॥ तस्य धर्मस्य निमित्तं प्रमाणं चोदना तस्याः परौष्टिः परीक्षणा- मस्मिन् पादे क्रियते इत्यर्थः । दूषुगतावित्यस्मात् ‘दूषेरनिच्छार्थस्य १३ इति नित्ये युचि प्राप्ते ' परे'ति' विकल्पात् पक्षे निन् । १ द्रयादौनामित्यर्थ । २ श्लोकवार्तिके, चोदनासूत्रम्, कारिका १३-१५ । B ण्यासश्रन्यो युच् ३-३-१०७ इति पाणिनीयसूत्रस्थ वार्तिक, सख्या २२२० । ४ पाणिनौयसूत्रवार्तिक, स० २२२४ । .

·230 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J B.ORS तथा च ४ धर्मे प्रत्यक्षाद्यगम्यत्वाधिकरणम् । सत्संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्ष- मनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४ ॥ चोदनैवेत्यस्यार्थस्य साधनाय प्रत्यक्षादौनामनिमित्तत्वमुच्यते । इन्द्रियाणां विद्यमानार्थसन्निकर्ष सति प्रत्यक्षमुत्पद्यते । असनिकृष्टानां जनकत्वे पो वार्जवावस्थानमेव संप्रयोगशब्दार्थः । वार्त्तिकम् - सम्यगर्थे च संशब्दो दुष्प्रयोगनिवारणः । प्रयोग इन्द्रियाणाञ्च व्यापारोऽर्थेष कथ्यते । यदि वार्थार्जवे स्थानं संप्रयोगोऽत्र वर्ण्य ते । संख्यादौन् वा विनिर्जित्य प्राप्तिपक्षोऽत्र दूष्यताम् । तच्च भाविस्वर्गजनकत्वे न प्रमाणं वर्तमानार्थग्राहित्वादित्यर्थः । इन्द्रियाणि तु घाणरसनचक्षुःश्रोत्रत्वङ्मनोभेदात् षट्। श्रोत्रं तु कर्णशाकुल्यवच्छिन्ना दिक् “ दिशः श्रोत्र"मिति दर्शनात् । मनस्तु पृथिव्यादौनामेवान्यतमात्मकं तेभ्योऽन्यदा? सर्वथा तावदस्ति मनः । तञ्चात्मतद्गुणेष्वेव स्वतन्त्र प्रवर्त्तते न बाह्येषु रूपादिष्वित्यर्थान्तर- मित्युच्यते। तच्च चक्षुरादिभिरपि घटादौ ग्राह्ये सहकारि अन्य - मनस्केन रूपाद्यनुपलब्धः। इन्द्रियजज्ञानञ्चापरोक्षम्। ज्ञानजन्यो हि विषयगतः फलविशेषोऽयम्। अपरोक्षं नाम सर्वस्य संवेद्यः । यद्भावाभावाभ्यां लिङ्गाभ्यां पश्यामि न पश्यामौतिव्यवहारः । १ श्लोकवा. प्रत्यक्षसूत्र का० ३८, ४३ । २ अादर्श पुस्तके 'दुश्योग' इति पाठ । ३ मुद्रित पुस्तके 'प्राप्त' इति पाठ । ४ प्रत्यक्षम् । .

·VoL XVII. PTS II-III] प्रथमोऽध्यायः । 231 अपरोक्षञ्च विविधम्-अविविक्रसामान्य विशेषविभागं सम्मग्धवस्तु- मात्रगोचरमालोचनात्मकमेकम्, सविकल्पकञ्चापरम् । प्रत्यभिज्ञा तु मृत्यनुभवरूपम् । तदनं वार्त्तिके - विविक्ता एव तेऽर्था हिर स्मृतिप्रत्यक्षगोचराः । एकमेव ज्ञानं संस्कारेन्द्रियाभ्यां जायमानमंश म्मरणमंशान्तरे प्रत्य तमिति' तयाख्यायां न्यायरत्नाकरः । . औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तस्य ज्ञान- मुपदेशोऽव्यतिरेकश्चार्थऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं बादराय- णस्यानपेक्षत्वात् ॥५॥ प्रत्यक्षादौनां धर्म प्रामाण्यनिरासेन चोदनैवेत्यवधारणस्य मिद्धो चोदना प्रमाणमेवेत्यस्य माधनार्थमिदं मुम् । अस्यार्थः- त्पत्तिकोऽनित्यः शब्दार्थसम्बन्धः तस्य धर्मस्य निमित्तं पूर्वसूत्रे समासान्तर्गतो निमित्तशब्द दहानुषज्यते । तथा च सम्बन्धकर्ट- निमित्तदोषशङ्का नास्तौति भावः। कथं धर्म प्रमाणमित्य पेक्षायां उपदेशो विधिर्ज्ञानं ज्ञापको यत्र इत्युक्तम् । न च तत्र बाधक- प्रत्यय दूत्याह-अव्यतिरेकश्शेति। अनपेक्षत्वात् प्रमाणान्तरसम्बा- दानपेक्षत्वात् । आह च- उपदेशो हि भवति ज्ञानं तस्येति योज्यते । ज्ञायतेऽनेन तज्ज्ञानमेकाधिकरणत्वतः ॥ १ श्लोकवार्तिक, प्रत्यक्षसूत्रे २३० कारिका । २ तेहौत्यस्य स्थाने तेऽप्यर्था इति मुद्रितपुस्तकपाठ । ३ (क) प्रत्यक्षसूत्रे २३० कारिकाव्याख्याने । (ख) जायमानमित्यत पर शब्द तत्सम्बन्धयो स्मरण, मन्निकटे प्रत्यक्ष मिति पाठो मुद्रितपुस्तके । अर्थरूपे विन्द्रिय- ·232 मौमांसाशास्त्रसर्वखे (J BORS औत्पनिकगिरा दोषः करणस्य हि वार्यते । अबाधोऽव्यतिरेकेण स्वतस्तेन प्रमाणता ॥ सर्वस्थानुपलब्धेऽर्थ प्रामाण्यं स्मृतिरन्यथा । चोदना चोपदेशश्च विधिश्चैकार्थवाचिनः१ ॥ उपवर्षस्तु तस्य निमित्तं परीष्टिरित्येवमादिसूत्रत्रयमष्टधा कृत्वा व्याचक्षाण: प्रत्यक्षादिप्रमाणानां धर्म असामयं वदन प्रसङ्गात् प्रमाणभासानपि व्युत्पादयामास । तत्र हेतुदोषास्त्रयः- असिद्धिरनेकान्तिको बाधश्चेति । असिद्धिः पञ्चधा-स्वरूपासिद्धिः, सम्बन्धासिद्धिः, व्यतिरेकासिद्धिः, आश्रयासिद्धिः, व्याप्यसिद्धिश्चेति । सर्वज्ञत्वखपुष्यादिः स्वरूपासिद्धिः । पक्षधर्मताविकलो द्वितीयः । पक्षमात्रवृत्तिर्धर्मिव्यतिरेकेणान्यत्रासत्वाद्व्यतिरेकासिद्धिरित्युच्यते । स्पष्टौ धौ। अनेकान्तिको द्विविधः-सव्यभिचारः, सप्रतिसाधनश्च । शब्दव्युत्पादनप्रसङ्गेन च वर्णानां वाचकता वाच्यस्य च गोत्वादि- सामान्यस्य साधनं तस्य व्यक्त्या सह भेदाभेदौ अवयवावयविनोर्गुण- गुणिनोश्चेत्यादिप्रपञ्चितम् । गुणेष्वयं विशेषः । घटः पटेन संयुको न तु घटेनेति प्रतौतेर्घटनिष्ठः संयोगः पटनिष्ठानिनः पट- प्रतियोगिकश्च । परमते अन्योन्याभाववत् । रूपादयोऽपि कारण- गुणप्रक्रमेणावयविन्दुत्पद्यन्त इति वैशेषिकादिप्रक्रिया नाभ्युपगम्यते रूपयाप्रतौतेः । गुरुत्वाद्याधिक्याभावाच्च । अवयवनिष्ठमेव रूपं तत्तादात्म्यापनेऽवयविन्यपि वर्त्तते । अत एव नानारूपसमाहार- श्चित्रम् । एतेन संयोगजसंयोगोऽपि निरस्तः । कर्म तु संयोग- विभागपरं परातिरेकेण नास्तौति यद्यपि भाष्यस्वरसस्तथापि १ श्लोकवार्तिक, सू. ५ कारिका -११ । .

·VOL XVII PTS II-III.] प्रथमोऽध्यायः। 233 तदसमवायिकारणतया विप्रतिपन्नं प्रत्यनुमेयम् । वस्तुतः प्रत्यक्षमेव । भाष्यन्त्वन्यार्थकमिति वार्त्तिककाराः । अात्मा चानन्दरूपः, 'त्रानन्दं ब्रह्मेति' श्रुतेः । स च संसारे- णाभिभूतत्वादिदानौं नोपलभ्यते । मुनस्य तु वाह्येन्द्रियनिवृत्तावपि मनसोऽनुवृत्तेर्मानसप्रत्यक्षेण परमानन्दानुभवः । श्राह च- निजं यत्त्वात्मचैतन्यं श्रानन्दश्चेष्यते हि यः । यच्च नित्यविभुत्वादि तेनात्मा नेव मुच्यते ॥ यद्दा दुःखोच्छित्तिरेव मोक्षः । तथा च वार्त्तिकम् तस्मात्कर्मक्षया देव हेत्वभावे न मुच्यते । न ह्यभावात्मकं मुक्त्वा मोक्षनित्यत्वकारणम् ॥ दिक् तु स्वरूपेण यद्यपि न प्रत्यक्षा तथाऽपि शब्दविशेषणत्या श्रोत्रग्राह्या, प्राच्यां शब्द इत्यनुभवात् । कालोऽपि घटादिविपोषणतया षडिन्द्रियवेद्यः । ध्वनयश्च वायुगुणाः संयुक्ततादात्म्येन श्रोत्रग्राह्याः । वर्णास्तु नित्यविभवोऽपि संयोगेन श्रोत्रग्राह्याः । श्रानुपूर्वी तु ध्वन्यौपाधिका । उक्तञ्च- तद्वोन च वर्णानां व्याप्तित्वेऽपि क्रमग्रहः । एवं ध्वनिगुणान् सर्वान् नित्यनेन व्यवस्थितान् ॥ वर्णा अनुपतन्तः स्थरर्थभेदावबोधकाः ॥ एवञ्च क्रमरूपविशेषणानित्यत्वेऽपि वेदः प्रवाहनित्य एव। यद्यपि वर्णानां प्रवाहनित्यतयापि सम्बन्धनित्यत्वोपपत्तिस्तथापि वस्तुगति- मनुरुध्य कूटस्थत्वव्युत्पादनम् । आह च- २ ध्वनि । १ श्लोकवा० सू. ५, का० १०६-१०७। ३ श्लोकवा. अधिकरण ६ कारिका ३००-३०१ ।

·234 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J.B O.R.S. व्यक्त्याकृतिकृतो भेदो यद्यष्येकान्ततो भवेत् । वर्णेषु जैमिनेः पक्षस्तथापि न विरोत्स्यते ॥ तस्माच्छब्दार्थयोर्नित्यत्वे तत्सम्बन्धोऽपि नित्यः । स च तत्तदर्थ- ज्ञानानुकूलशक्तिरूपः । अन्त्यो वर्णों वाचक इति भाथ्याच्चरम- वर्णनिष्ठः । वार्तिकमते तु सर्ववर्णनिष्ठः । आह च- अन्त्यवर्णऽपि विज्ञाते सर्वसंस्कारकारितम् । स्मरणं योगपद्येन सर्वध्वन्ये प्रचक्षते ।। तदारूढ़ास्ततो वर्णा न दूरेऽर्थावबोधनात् । तस्मात्पदतदर्थसम्बन्धाय न पुरुषापेक्षेति स्थितम् । उत्पत्तौ वाऽवचनाः स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् ॥ २४ ॥ वाक्यार्थरूपे धर्म पुरुषसंकेतापेक्षायां सापेक्षत्वादप्रामाण्यम् । तदनपेक्षायां तु वाक्यार्थबोध एव न सम्भवतीति निर्मूलो धर्म इति प्राप्ते केचिदाहुः- वाक्येनैव हि वाक्यार्थः साक्षादेवाभिधीयते । उपलक्षणतश्चास्य सम्बन्धग्रहणोद्भवः ॥ वाक्यं गोपदयुक्तं यत् तत्मास्नादिमदन्वितम् । वाक्याथं वदतीत्येवं व्युत्पत्तिः सुकरैव हि ॥ सत्यं व्युत्पत्तिरेवं स्यात् तथापि तु न वाक्यतः । वाक्यार्थावगतियुक्ता तिरोभावेऽपि दर्शनात् ॥ पूर्वभागेषु वाक्यस्य विस्मृतेष्वपि दृश्यते । वाक्यार्थावगतिः पुंसां पदार्थस्मृतिशालिनाम् ॥ . १ श्लो० वा० सू० ५ स्फोटवाद, कारिका ६३, ४० ५२६ । २ 'पूर्व' इति पाठान्तरम् । ३ श्लोकवा० स्फोटवाद, सू० ५ का० ११२ । ४ श्लो० वा. स्फोटवाद, सू. ५ का० ११६ ।

·VOL XVII PTS II-IIT] प्रथमोऽध्यायः। 235 तस्मात्यदोपस्थापितेभ्यः पदार्थभ्यः एव लक्षणया वाक्यार्थप्रति- पत्तिः । न त्वन्विते शक्तिरिति । वेदाँश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ २७॥ वेदानां पौरुषेयं, वाक्यत्वात्, भारतादिवत् । काठकादिसमाख्यापि नित्यत्वे घटते न हि ॥ तस्मात्प्रेक्षामूलकत्वादप्रामाण्यमिति प्राप्ते आह सूबकारः- उक्तन्तु शब्दपूर्वत्वमाख्या प्रवचनात् ॥ अवश्यस्मर्तव्यस्य कर्तुरस्मरणादभाव एव निर्णेयते । अन्यथा हि मन्वादिरिव स्मर्यंत । किञ्च- वेदस्याध्ययन सर्व गुर्वध्ययनपूर्वकम् । वेदाध्ययनता साम्याद्यथेदानीन्तनं तथा ॥ तदिदमाह- उक्तन्तु शब्दपूर्वत्वमिति ॥ २८ ॥ शब्दः शब्दाध्ययनं काठकादिसमाख्या तु प्रवचननिमिना। तस्मादपौरुषेयत्वाच्चोदनानां प्रमाणताम् । चोदनेतिप्रतिज्ञार्थः पादेनानेन साधिता ॥ चोदनैवेत्यवधारणेन हि प्रत्यक्षादौनामप्रामाण्यं प्रतिज्ञातम् । तत्प्रत्यक्षमुत्रेण साधितम् । औत्पत्तिकस्त्वित्यादिना पादशेषेण तु प्रमाणमेवेत्यंशः साधितः । उत्तरपादत्रयं तु जिज्ञासासूत्रोक्त्या को १ मुद्रितपुस्तके एते द्वे सूत्रे । याख्या प्रवचनादित्यस्य द्वितीयत्वेन पाठ' । २ श्लो० वा० अधिकरण ७ कारिका ३६६। अत्र द्वितीयपादे वेदाध्ययन. वाचत्वादधुनाऽध्ययन यथा' इति मुद्रितपुस्तकपाठ ·236 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J BORS. धर्मः किं प्रमाणक इति प्रतिज्ञयैव संगच्छते । न चार्थवादादि- प्रामाण्ये चोदनैवेति प्रतिज्ञाव्याकोपः । चोदनैकवाक्यतया चोदना- मूलतया च प्रमाणौभवतां तेषां प्रत्यक्षादिवत्स्वातन्त्र्यविरहादिति दिक् ॥ दूनि तर्कपादः ॥ अथ द्वितीयः पादः । १ अकार्यबोधकवाक्यप्रामाण्याधिकरणम् । आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानां तस्मादनित्यमुच्यते ॥ १॥ वायुर्वै क्षेपिष्ठा देवतेत्यादिविषयः । धर्म प्रमाणमप्रमाणं वेति- संशयः । विधिभावनातदंशत्रयाप्रतिपादकत्वान्निराकानतया च विध्यैक- वाक्यताविरहान्नैतद्धर्म प्रमाणम् । तथा हि- अर्थवादा निराकाङ्क्षा भूतार्थप्रतिपादनात् । विध्युद्देशः समाप्यन्ते विशिष्टार्थविधानतः ॥ सिद्धान्तस्तु-विधिना ह्येकवाक्यत्वात् स्तुत्यर्थन विधीनां स्वाध्यायविधिर्हि फलवदर्थपर्यवसानं कृतस्वस्य वेदस्थ बोधयन् प्राशस्त्यपरतया विनाऽर्थवादानां तदनुपपत्तेस्तत्र तात्पर्य गमयति । विधिरपि पुरुषप्रवृत्तिप्रतिबन्धकोभूतालस्यभङ्गार्थ प्राशस्त्यज्ञानमपेक्षते ततश्चोभयाकाझ्या विध्यर्थवादयोरेकवाक्यत्वात् प्रमाणमर्थवादाः ।

·VOL. XVII PTS II-III प्रथमोऽध्यायः । 237 उडुम्बरः ऊपशवः ऊर्जेवास्या तदुक्क्रम्-स्वाध्यायविधिना वेदः पुरुषार्थाय नौयते । सर्वस्तेनार्थवादानां प्रापान्त्येन प्रमाणता ॥ इति एवञ्च पूर्वसूत्र एव मन्त्रनामधेययोरप्यप्रामाण्यं पूर्वपक्षीकृत्य स्वाध्यायविधिवशादेवार्थवत्तया भवितव्यमिति साधारण्येन सिद्धा- न्तयितव्यम् ॥ २ विधिवन्निगदाधिकरणम् । विधिर्वा स्यादपूर्वत्वाद्दादमा ह्यनर्थकम् ॥ १६ ॥ औडुम्बरो यूपो भवति ऊर्वा (स्मा) ऊर्ज पशूनाप्नोति ऊोऽवरुध्ये ' दूति विषयः । किमू|ऽवरुध्या इति फलमुतार्थवाद इति सन्देहः । तत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या साध्यत्वं श्रुत्यैव लभ्यते प्रायशम्त्यं लक्षणया । न च मुख्यार्थसम्भवे लक्षणा युक्रेति फलविधिरयमिति पूर्वः पक्षः । वा - - सिद्धान्तस्तु–श्रीडम्बरताया' फल्ने विधौयमानाया अनेनेव वाक्येनाश्रयस्थापि समर्पणे वा भेदः न च दध्नेन्द्रियकामस्येत्यादा- विव प्रकरणादायलाभः। पशुयागो हौह प्रकृतः । स चायोग्यः । फले विधायमानो हि गुणौ यत्र कारकतामापद्यते स आश्रयः यथा होमो दध्नः। न चौडुम्बरता यागे कारकोभवितुं शक्नोति। पशु- नियोजनं तु यद्यपि यूपद्वारेण योग्यं तथापि तत्सहैव यूपेनाप्रकृतम् । न च प्रकृतिवच्छब्देन तत्मन्निधिः । स हि प्राकृतमित्थम्भावं सामान्येन सन्निधापयति। न तत्र यूपस्य स्वरूपेण विपरिवृत्तिः । सामान्यतस्तु जुकादौनामप्यस्तौति तेषामप्याश्रयत्वं स्यात् । तथा च यूपग्रहणानर्थक्यम् । तत्र वाक्येनेवाश्रयसम्बन्धे तु वाक्यभेदः। तस्मा- दौडुम्बरता यूपोद्देशेन विधीयते । ततः स्तुतिरियमू|ऽवरुध्या इति ॥

·238 मौमासाशास्त्रसर्वस्खे [B O.R.S. ३ हेतुवन्निगदाधिकरणम् । हेतुर्वा स्यादर्थवत्वोपपत्तिभ्याम् ॥ २६ ॥ 'शूर्पण जुहोति तेन ह्यन्नं क्रियत' इति विषयः । किं शूर्पण होमे कर्त्तव्ये अन्नकरणता हेतुरुतार्थवाद इति संशयः । तत्र हि शब्दश्रुत्या हेतुत् गम्यते। लक्षणया तु प्राशस्त्यम् । अत एव च हेतु निर्देशात् व्याप्तिमन्तरेणानुपपद्यमानात् व्याप्तिवचनं कल्यम् येन येन अन्नं क्रियते तेन तेन होतव्यमिति। तेन व्याप्तिवचनेन सर्वान्नकरणविधायिना शूर्पस्यापि होमसाधनत्वसिद्धेः। शूर्पण जुहोतौत्यत्र अनुवाद इति प्राप्तेऽभिधीयते- शूर्पस्य हतीया श्रुत्या करणत्वं गम्यते । न तदानुमानिकैर्दों- पिठरादिभिर्विकल्पितुमर्हति । न च वेदेनोच्यमानं शूर्पस्य होम- साधनत्वं हेतमपेक्षते। अर्थवादस्त्वपेक्षितः प्ररोचनार्थम् । एवञ्चा- प्रसिद्धव्याप्तिवचनकन्यनाक्लेशोऽपि न भविष्यति तस्मादर्थवादत्वम् । ४ मन्त्रलिङ्गाधिकरणम् । तदर्थशास्त्रात् ॥ ३१॥ मन्त्रविदानों चिन्ता। तेषामानर्थक्यमाशय स्वाध्यायविधि- वशनार्थवत्तेत्यवसितमेवाद्याधिकरणे कथितम् । तत्पर्यवसानाये- दानौमर्थविशेषश्चिन्यते। तेषां क्रत्वङ्गत्वं भवेत् किं दृष्टेनेवार्थप्रकाशनद्वारेण किं वोच्चारणमात्रेणादृष्टं कुर्वतामिति संशयः । यदि दृष्टार्थतैव स्यान्मन्त्राम्नानमनर्थकम् । प्रत्यायनाददृष्टं चेत्तदुच्चारणतो वरम् ॥

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 239 दूति प्राप्ते ब्रमः- यस्य दृष्टं न लभ्येत स्यात्तस्यादृष्ट कल्पना । अनुष्ठेयस्मृतेश्चेह मन्त्रोच्चारणमन्त्रवत् ॥ स्मरणच्च प्रयोगार्थ प्रयोगाच्च फलोदयः । एवं दृष्टार्थतालाभान्नादृष्टपरिकल्पना ॥ इति मौमांसाशास्त्रसर्वखे प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः १ अथ स्मृतिप्रामाण्याधिकरणम् । धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यात् ॥ १॥ स्मृत्याचाराणां धर्म प्रामाण्यमुत नेति संप्रायः । प्रायेणानृतवादित्वात् पुंसां भ्रान्त्यादिसम्भवात् । चोदनानुपलब्धेश्च श्रद्धामात्रात्प्रमाणता ॥ इति प्राप्ते महे- वैदिकैः स्मर्यमाणत्वात् तत्परिग्रहदाय॑तः । सम्भाव्यवेदमूलत्वात् स्मृतौनां स्यात्प्रमाणतारे ॥ कथं तर्हि मूलभूतश्रुत्यनुपलब्धिरिति चेत्- १ ‘धनपेक्षे' इति भाम्बदौपिकात पाठ । २ 'वेदमूलता' इति शास्त्रदीपिकात पाठ । - ·240 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J.B O.R.s. उच्यते- शाखानां विप्रकीर्णत्वात् पुरुषाणां प्रमादतः । नानाप्रकरणस्थत्वात्स्मृतेर्मूलं न दृश्यते २ श्रुतिप्राबल्याधिकरणम् । विरोधे त्वनपेक्ष्यं स्यादसति ह्यनुमानम् ॥३॥ स्मृतिप्रामाण्यमुत्सृष्टं प्रसनं सर्वगोचरम् । सति वेदविरुद्धत्वे तदिदानौमपोद्यते ॥ प्रत्यक्षश्रुतिविरुद्धाः स्मृतौरुदाहृत्य चिन्यते-प्रमाणमप्रमाणम्वेति ? तत्र—पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रमाणमिति पूर्वपक्षः । न च प्रत्यक्षश्रुतिविरोधात् स्मार्त्तश्रुतिकल्पना नवक्तृप्तिः । ब्रौह्यादिवदुभयसम्भवात् । तदुक्रम्- परस्परविरुद्धत्व श्रुतौनां न भवेद्यदि । स्मतेः श्रुतिविरुद्धायास्ततो मूलान्तरं भवेद् ॥ राद्धान्तस्तु- खातन्येण प्रमाणत्वं स्मृतेस्तावन्न संमतम् । वेदमूलानुमानञ्च प्रत्यक्षेण विरुध्यते ॥ यत्तूभयसम्भवादिति तन्न अष्टदोषदुष्टविकल्पापत्तेः । स हि ब्रोहियवयोरगत्यास्वीकृतः । न हि तत्रैकरूपत्वे चिकं किच्चियवस्थितम् । येनेकत्र प्रमाणत्वं स्यादन्यत्राप्रमाणता ॥ १ तन्त्रवार्तिक, ४० ७६ । २ तन्त्रवार्तिक, १०८२ । ३ तन्त्रवार्तिक, ४० ८४ । ४ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० ८७ । ५ तन्त्रवार्तिक, पृ० १२ । , ·VOL. XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 241 . , श्रुतिस्मृत्योः पुनः स्पष्टं व्यवस्थाकारणद्वयम् । येन श्रुतेः प्रमाणत्वं स्यात्स्मृतेश्चाप्रमाणता ॥ ३ दृष्टमूलकस्मृत्यप्रामाण्याधिकरणम् । हेतुदर्शनाच्च ॥ ४॥ वैसर्जनहोमौयं वासोध्वर्युर्टलाति,' 'यूपहस्तिनो दानमा- चरन्ति' इत्यादि प्रमाणमप्रमाणं वेति संपाये श्रुतिविरोधाभावात् प्रमाणमिति प्राप्तौ- उच्यते- लोभाख्यस्य हेतोर्दानात् नात्र श्रुतिमूलानमा । उपपन्नतरञ्चतघदवाक्यानुमानत । दृष्टे हि सत्यदृष्टस्य कल्पना निष्प्रामाणिका ॥ अतः श्रुतिविरुद्धं दृष्टकारणञ्च स्मरणमप्रमाणम् । अन्यत्तु प्रमाणमिति स्थितम् ॥ आचार्यास्तु-अनन्तशाखाप्रभेदभिन्नस्य वेदस्यास्मदादिभिः कायं- नानुपलम्भात् स्मृतिमूलवेदाभावो निश्चेतमशक्यः । तेनात्र यदि वा कर्मप्रयोगोऽयं निरूप्यते । यदि वा बाध्यमानत्वमुक्तं बाह्यं स्मृतीः प्रति ॥ एतद्धि जैमिनिना हितोपदेशिना जिज्ञासुभ्यः प्रतिपाद्यते । यावदेकं श्रुतौ कर्म स्मृतौ वान्यत्प्रतीयते । तावत्तयोविरुद्धत्वे श्रौतानुष्ठानमिष्यते ॥ १ तन्त्रवार्तिक, ४ . १२ । २ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० १०४ । ३ तन्त्रवार्तिक, पृ० ११३ । ४ कारिकेय शास्त्रदीपिकायामपि (पृ. २६ ) यथा चाउरित्यादिना उड़ता , तन्त्रवार्तिक, पृ० ११ः।

·242 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J.B.O RS. 'अणुरपि विशेष ' इति न्यायात् । अतश्चैवं श्रुतिस्मृत्योर्विशेषोऽनेन दर्श्यते । नात्यन्तमेव बाध्यत्वं न चाप्यत्यन्ततुल्यता ॥ 'यदा यान्येतानि त्रयौविद्भिन परिग्टहौतानि सांख्ययोग- पाञ्चरात्रपाशुपतशाक्यनिर्ग्रन्थनिर्मितानि धर्मशास्त्राभासानि तेषा- मनेनाप्रामाण्यं, पूर्वोक्तसूत्रोतकर्तृसामान्यप्रत्युदाहरणत्वेन प्रामाण्यं प्रत्यक्षसूत्रे निराकृतम् । मन्वादिवदेव वेदमूलतया प्रामाण्यमिति तु दह निराक्रियते । सिद्धान्तस्तु—अविच्छिन्नवैदिकपरिग्रहानुपपत्त्या हि मन्वादि- स्मृतिष्वनुपलभ्यमानोऽपि वेदः मूलत्वेन कल्पितः । शाक्यादिम्चिद- मत्यन्तविपरीतं अवैदिकमप्रमाणञ्चेत्येव शिष्टानां स्मरणम् । वेद- विवेषिण एव च तेषां प्रमाणत्वं मनुते । दृष्टानुसारिणौ च कल्पना न तद्वैपरौत्येन। अतोऽत्र वेदकल्पना दवीयसौ। अतोऽप्रामाण्यमेव तेषामिति । ४ पदार्थप्राबल्याधिकरणम् । शिष्टाकोपेऽविरुवमिति चेन्न, शास्त्र- परिमाणत्वात् ॥ ५॥६॥ 'आचान्तेन कर्त्तव्यं' यज्ञोपवीतिना कर्त्तव्य मित्येवमादौनि क्रत्वार्थाङ्गस्मरणानि प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयः । १ 'अणुरपि विशेषोऽध्यवसायकर ' इत्येष न्याय । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० ११४ ।। ३ एता पड्तय शास्त्रदीपिकायामुपलभ्यन्ते, ४० २७ निर्णयमागर । ४ अत्र सूत्रद्वयमेकत्र पठितम् ।

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 243 तत्र- यश्च श्रुत्युकानां क्रमादौनां स्मात्तैराचमनादिभिः । व्याकोपः स्यादतस्तावदिस्पष्टैव विरोधिता ॥ ततः श्रुतिबलौयस्त्वात् स्मृतेः स्यादप्रमाणता । पूर्वभाविप्रमाणस्थं प्रमेयस्थाबलाबलात् ॥ ज्यायस्तेनैव निर्णेते न पश्चादितरादरः । नैराकाझ्यात् प्रमाढणामतः स्मृत्यर्थबाधनम् ॥ वेदंर कृत्वा वेदि करोतीति' क्रमः । कालश्च यः प्रधाने- नाङ्गानामविप्रकर्षः प्रयोगप्राशुभावश्च प्रयोगवचनावगतः । पूर्वाहादिः। परिमाणञ्चाविस्मृतसमस्तपदार्थानुष्ठानसिद्धार्थ प्रयोग- विधिनैराकाशितं पदार्यविधिप्रचयावगतम्। तत्त्रितयमपि क्रम कालपरिमाणात्मकं प्रयोगमध्येऽनुष्ठीयमानैराचमनादिभिरन्यथात्व प्रतिपद्यते। विरोधे च श्रुतिबलौयस्त्वात् स्मार्त्तस्याचमनादेधिः । न च श्रुत्यर्थत्वेऽपि पदार्थगुणत्वात् क्रमादेदौर्बल्यम्। पूर्वभावि- प्रमाणबलाबलचिन्तयैव निराकाङ्गत्वात् । "पश्चादवगतं प्रमेयबला- बलस्थानादर्तव्यत्वात्। तस्मादाचमनादिस्मतौनामप्रामाण्यमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु- पदार्थप्राप्यपेक्षत्वात् क्रमादेरविरोधिता । विरोधेऽपि च दौर्बच्छं पदार्थभ्यो गुणत्वतः ।। १ शास्त्रदौपिकायामुद्धृता' कारिका । २ वेदो नाम दर्भमय सम्मार्जनसाधनम् । ३ वेदिराहवनौयगार्हपत्यमध्यवर्तिनी चतुरनुलखाता भूमिरिति माधवः । ४ पचापि शास्त्रदीपिकानुरूपा' पद्धयो द्रष्टव्या' ।

·244 मीमांसाशास्त्रसवखे (J BORS. सर्वेषु हि पदार्थषु प्रबलदुर्बलश्रुतिसमाख्याप्रमाणकेषु प्राप्तेषु प्रयोगवेलायां तद्विशेषणतया क्रम पाश्रीयते। तेन स्मार्तपदार्थान्त- र्भावणेव तत्तृप्तिः । एवं यावन्तः पदार्था अवधारितास्तेषामेव पूर्वाह्लादिकालसम्बन्धः प्रधानमन्निकर्षः प्रयोगप्राशुभावश्च कल्यते । परिमाणन्तु न कस्य चिच्छब्दस्यार्थः । तथात्वेऽपि वा प्रयोज्यपदार्थ- प्राण्यपेक्षत्वात् पाश्चात्यमेवेति न स्मार्त्तानां श्रुतिविरोधः । सत्यपि वा विरोधे क्रमादौनां पदार्थगुणत्वाद्दौर्बल्यम् । आचमनादौनां तु पदार्थत्वात् प्राबल्यम् । यत्तु प्रमाणबलाबलं पूर्वभावौति तन्न, स्वरूपेण प्रमाणयो- रविरोधात् प्रमेयविरोधद्वारको हि प्रमाणविरोधः। तथा च यदैव प्रमेययोर्विरोधो गम्यते तदैव तयोर्बलाबलमपौति तत एव निर्णये जाते नैराकाझ्यात् प्रमाणबलाबलमनादर्त्तव्यमिति तस्मादाच- मनादिस्मृतौनां अबाधात् प्रामाण्यम् । प्राचार्यास्तु-" यज्ञोपवीतादेः प्रत्यक्षश्रुतिविहितत्वेनानुदाहरण- त्वान्नेदमधिकरणान्तरं किन्तु पूर्वोक्तशाक्यादिग्रन्थाप्रामाण्यमेवाक्षिप्य समाधीयते। यद्धि तेष्वहिंसादिवचनं श्रुतिस्मृतिविशिष्टं न कोपयति तत्प्रमाणं भवत्विति चेत्- न, शास्त्रपरिमाणत्वात् ॥६॥ न खलु येन केनचित्प्रमितो धर्मः फलं साधयति । पुराणन्यायमौमांसाधर्मशास्त्राङ्गमिश्रिताः । वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ इत्यादिपरिगणितैरेव धर्मप्रमितेनियमात्" । १ शास्त्रदीपिका, ४० ३० । .

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः। 245 " यत्तु तौयं सूत्रम्- अपि वा कारणाग्रहणे प्रयुक्तानि प्रतोयेरन् ॥ ७॥ तदधिकरणान्तरम् । अत्र वसन्तोत्सवादयः प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयः । "तत्र स्मृत्यधिकरणे कर्तुमामान्यादाचाराणां स्मृतिवत्प्रति- पादितमपि प्रामाण्यं निर्निवन्धनतयार" वसिष्ठविश्वामित्रादौनां महतामपि “व्यतिक्रमदानाच्चाक्षिप्य समाधीयते । यदि वसन्तोत्सवादयोऽष्टकादिववेदमूलकाः स्युस्ततस्तद्वदेव मन्चा- दिभिर्निबध्येरन् । तथा वसिष्ठस्य पुत्रशोकार्तस्य जलप्रवेश- रूपात्मत्यागे विश्वामित्रस्य च चाण्डाच्या जले प्रवृत्तिदर्शनात् कथमचौनानामाचारे विस्रम्भः। तस्मानान्धादिमूलत्वात् अप्रमाए मा चार इति पूर्वः पक्षः । राद्धान्तस्तु-धर्मबुध्या वैदिकैरनुष्ठानमसति वेदमूल्नकत्वेऽनुप- पन्नम् । व्यतिक्रमस्तु रागद्वेषनिबन्धनो न तु धर्मबुद्धिनिबन्धनः । मन्वादिभिस्तु लाघवाथं श्टङ्गग्राहिकतया तत्तदाचाराननुप- निबन्धद्भिरपि शिष्टाचारः प्रमाणमिति सामान्यात्मनोपनिबद्धमेव । तस्मात् स्मृतिवदाचाराणामपि धर्म प्रामाण्यम् । ५ शास्त्रप्रसिद्धपदार्थप्रामाण्याधिकरणम् । तेवदर्शनादिरोधस्य समा विप्रतिपत्तिः स्यात् ॥८॥ यवमयश्चरुर्भवति,' वाराही उपानहौ,' वैतसे कटे प्राजा- . . १ शास्त्रदीपिका, पृ० ३०-३१ । २-४ शास्त्रदीपिका, ४० ३१ । ५ तेष्वदर्शनाविरोधस्येत्येवमुपक्रम वा सूमिति नन्त्रवार्तिककारा, पृ० १४५ ।

·246 मौमासाशास्त्रसर्वस (J B.ORS पत्यान् सञ्चिनोतौति श्रूयते । तत्र यववराहवेतसशब्दाः किं प्रियङ्गुवायसजम्बूनां वाचकाः, किं वा दीर्घशूकसूकरवञ्जुलाना- मिति शिष्टानामेव मिथोऽभिधानविप्रतिपत्तेः सन्देहः । अविशेषादुभयार्थतेति प्राप्तेऽभिदधाहे-वाक्यशेषाद्दौर्घशूकादय एव वाच्याः। ‘यवमतौभिरभिवौडम्बर्याः प्रोक्षणे विधीयमाने वाक्यशेषोऽयम् । 'यत्रान्या औषधग्लानिः सर्वासामेव मोदनात् ।। एवं वराहवेतसशब्दावपि वराहं गावोऽनुधावन्ति,' 'अमुजो वेतस' इति वाक्यशेषानिर्गीयते । प्राचार्यास्तु- " नैवोच्यन्ते क्वचिद्देशे यवश्रुत्या प्रियङ्गवः । जम्बू न वेतसं प्राइवराहं नापि वायसम् ॥ अध्यारोग्य विचारेण किं मुधा खिद्यते मनः । सन्दिग्धेषु च सर्वेषु वाक्यशेषेण निर्णयम् ॥ वक्ष्यत्येव न तेनापि पृथक्कार्या विचारणा । तस्मादन्यदुदाहृत्य विचार्यमिदमौदृशम् ॥ यत्र विप्रतिपत्तिः स्यादार्यम्नेच्छप्रसिद्धिजा । तत्र किं तुल्यता युक्ता किमेकैव बलीयसौ" ॥ १ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० १४७ । २ 'यत्रान्या चौषधयो स्वायन्ते, अथैते मोदमाना इवोत्तिष्ठन्ति' इति श्रूयते , तन्त्रवार्तिके- फाल्लानेऽन्यौषधीना तु जायवे पत्रशातनम् । मोदमानास्तु तिष्ठन्ति यवा' कणिशशालिन' पृ० १४८ । ३ कुमारिलभट्टाचार्थास्तु । ४-६ तन्त्रवार्त्तिक, ४० १४८ । ७ प्रयोगजेति मूलपुस्तकपाठः । मन्त्रवार्तिक, पृ० १४८ । .

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 247 - तत्र पूर्वः पक्षः- आर्यास्तावद्विशिष्येरन्नदृष्टार्थेषु कर्मसु । दृष्टार्थषु तु तुल्यत्वमार्यम्नेच्छायोगिणाम् ॥ तस्मात् पौल्लादिशब्दानां वृक्षहस्त्यादिबोधने । समा विप्रतिपत्तिः स्वादार्यम्नेच्छप्रयोगतः१५॥ राद्धान्तस्तु- प्रतिपादकतामात्र म्लेच्छवष्यवगम्यते । अविलुतस्तु शब्दार्थ: शिष्टेम्वेवावधार्यते ॥ न तावदनेकार्थत्वं गौरवात् । • प्राब्दप्रयोगेऽप्यन्यतरस्याप्यनव- धारणेन कदा चिन्कस्य चिदुपादानेऽष्टदोषदुष्टविकल्यापत्तेः। तत्र यद्यणुरपि विशेषो नावधार्यत तदा गत्यभावात् द्वयोरप्यभिधेया. स्यात् । अस्ति त्वभियुकानभियुक्योर्विशेषः । शास्त्रस्था हि शब्दक- समधिगम्यधर्माधर्माविभुतिलिप्सया शब्दार्थतत्त्वं निगमनिरुकव्याकर- णादिभिर्विविच्य परिपालयन्ति । म्नेच्छास्तु दृष्टार्थव्यवहारम्य यथाकथंचित् सिद्धेः प्रयोजनाभावात् तस्मादार्यप्रसिद्धिरेव बलौयसौति । नाविप्लुतिसिद्धौ यतन्ते ४ , १ १ तन्त्रवार्तिक, पृ० १४९ । • शास्त्रदीपिकाकारेणाप्युद्धतेय कारिका, १० ३३ । ६ हस्तियक्ष योरुभयोरप्यर्थत्वकला नागन्तर पौलुशन्ट प्रयोगे यदा हस्तौ सद्यते नदा वृक्षार्थत्वग्राहक यत्यमाण तस्य प्राप्तप्रामाण्यपरित्याग प्राप्ताप्रामाण्यस्वीकारश्चेति दोषद्वयम् । पुन प्रयोगे यदा वृक्षो र द्यते तदा वृक्षार्थताग्राहकप्रमाणस्यैव परित्यक्त- प्रामाण्यवौकार स्वीकृताप्रामाण्यपरित्याग इति दोषद्वयमित्येव चत्वारो दोषा । तथा हत्यर्थताग्राहकप्रमाणस्य प्राप्तप्रामाण्यपरित्याग अप्राप्ताप्रामाण्यखौकार इति दोषद्दय, पुन प्रयोगे यदा हस्तौ यद्यते तदा हस्त्यर्थताग्राहकप्रमाणस्य खौकृताप्रामाण्य- परित्याग परित्यक्तप्रामाण्यखौकारश्चेति एव पर्यायत्रयेणैकैकस्मिन्पमाणे चत्वारश्चत्वारी दोषा इत्यष्टदोषदुष्टविकन्यापत्तिरिति मयूखमान्निका, ४० ३० । ४ शास्त्रदौपिका, पृ०३३ । 4 ·218 मौमांसाशास्त्रसवख [J B.O RS. यद्दा यत्र मातुलदुहिटपरिणयनादिषु स्मृत्याचारयोर्विरोधस्तत्र किं तुल्यकक्षत्वमुत स्मृतौनां बलौयस्त्वमिति संशयः । “ " " यथैव श्रुतिम्लत्वात् स्मरणानां प्रमाणता । आचाराणां तयवेति न विशेषो बलाबले "। एव प्राप्ते ब्रमः- सप्रत्ययप्रणौता हि स्मृतिः सोपनिबन्धना । तया श्रुत्यनुमानं हि निर्विघ्नमुपलभ्यते ॥ श्राचारात्तु स्मृतिं ज्ञात्वा श्रुतिर्विज्ञायते ततः । तेन घन्तरित तस्य प्रामाण्य विप्रकथ्यते 'प्रत्ययिततरा हि मन्वादयः स्मारः। तत्स्मरणं गुणवत्तर- कर्तृकत्वेनेतरजनचारियादिसम्भणौयतरम् । किञ्च आचरितॄणां जनानां स्वयमितस्ततो विप्रकौर्णपरप्रकर- गादिगतश्रुत्युद्धरणेनाथं प्रतिपत्तुं सामर्थ्याभावादवश्यमेते महर्षिभि- रेव ज्ञात्वा स्मृत्वा समर्पितमर्थमनुतिष्ठन्तीत्यङ्गीकार्यम् । अत- श्वाचारस्य स्मृतिकल्पनेन श्रुतिकल्पकत्वमिति यन्तरितं प्रामाण्यम् । अपि च कर्मस्वरूपमात्रमाचारेषु प्रत्यक्षम्, कर्त्तव्यता तु सुखादिहेत्वन्तरमालोच्य परिशेषात् कल्या! पश्चान्मूलभूतश्रुति- कल्पनम् । स्मृतिषु तु द्रागेव ग्रन्थतः कर्त्तव्यतावगतौ सत्यां मूलमा कल्यमिति महानविशेषः । न चात्र विकल्पः । वस्तुनि तद- - . १ सन्त्रवार्त्तिक, पृ० १५० ।। २ शास्त्रदीपिकायान्न कारिकायारुत्तरार्धन्विस्थ पश्यते तस्यास्तेन बलीयस्व माचारानिर्निबन्धनात्'। 'उपजायते' इति मूलपुस्तकपाठ' । ३ तन्त्रवार्तिक, पृ० १५० ।

·VOL XVII PTS II-III] प्रथमोऽध्यायः। 249 सम्भवात्। न हि मातुलदुहित्परिणयन प्रत्यवायं जनयति चेति सम्भवति। तस्मात् ग्टह्यमाणकादिहेत्वन्तरस्याचारस्यैवाप्रामाण्यम् । अथवा" "त्रिवृच्चश्विबालादेर्लोकेऽन्योर्थः प्रतीयते । वेदे तदभियुक्तश्च तस्मादन्यो विलक्षणः । यथा त्रिवृच्छब्दस्य लोके त्रिगुणत्वमर्थः त्रिवद्रज्जुरिति, वेदे तु त्रिवहिष्यवमान’मित्युत्वा त्य॒चत्रयस्थानुक्रान्तत्वात् स्तोत्रीयानव- कमर्थः। चशब्दस्थापि लोके स्थालौ वाच्या, वेदे त्वादित्यः प्रापणीयश्वरु'रित्युत्वा · अदितिमोदनेने तिवचनादोदनोर्थः । 'माश्वबालः प्रस्तर' इति लोकप्रसिया अश्वजातीयबालमय इति गम्यते। वाक्यशेषात्तु काशमयः । “ऐतव्यो विधुतौ' इतौववय - वात्मिके लोकात् । वाक्यशेषात्तु काशमूलकेर ” । " तत्र लोकवाक्योषयोस्तुल्यवलत्वमुत वाक्यशेषस्था प्रतौति- बलौयसौति संशयः । एव- पदार्थपदसम्बन्धे तुल्यत्वं लोकवेदयोः । अदृष्टसाधनत्वे हि लोकादेदोऽतिरिच्यते " तस्मादिकल्पनार्थदयं ग्राह्यमिति पूर्वः पक्ष' । सिद्धान्तस्तु- वाक्यैकत्वं विधिस्तुत्योर्विषयेक्यादृते न हि । तेनात्र वाक्यशेषस्था प्रतिपत्तिबलौयसौ ॥ " १ शास्त्रदौपिका, ४० ३४ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० १५२-१५ ३ , शास्त्रदौपिका, पृ. ३५ ३ शास्त्रदौपिका, पृ० ३५ । .

·250 मौमासाशास्त्रसर्वखे (J BOR.S तस्माद्यत्र वाक्यशेषः त्रिवृहिष्पवमानमित्यादिषु तत्र तावत्त- दनुगुण एवार्थः समाश्रयणीय इति तावदिह स्थितम् । यत्र तु वाक्येशेषो नास्ति त्रिवृदग्निष्टुदग्रिष्टोम इत्यादिषु तत्रापि रूढ़ि- वशादयमेवार्थ इति दशमे वक्ष्यते । चरुशब्दोऽपि स्थाल्यां लाक्षणिकः । तेनासत्यपि वाक्यशेधे · सौर्य चरु'मित्यादावोदन- वचनत्वमेवेति दामे वक्ष्यने । न च 'सन्दिग्धेषु वाक्यशेषा'दित्य- नेन गतार्थत्वम् । दूह वाक्यशेषात्मागर्थान्तरं निर्णीतं वाक्यशेषेण बाध्यते न तु प्रथमं सन्दिग्धं तेन निर्णीयत इति । ६ म्लेच्छपसिद्धार्थप्रामाण्याधिकरणम् । चोदितं तु प्रतौयेताविरोधात् प्रमाणेन॥१०॥ " ये शब्दा न प्रसिद्धाः स्युरार्यावर्त्तनिवासिनाम् । तेषां म्लेच्छप्रसिद्धोऽर्थः किर ग्राह्यो नेति चिन्त्यते ॥ पिक-नेम-सत-तामरसाब्दा हि आर्याणामप्रसिद्धार्थकाः, क्षेच्छानां तु कोकिलादिषु प्रसिद्धाः । तत्र यदि म्लेच्छप्रसिद्धि- रप्रमाणमेव ततो निरुता दिवशेनार्थः कल्यः। अथ मा प्रमाणं तर्हि सेव ग्रहीष्यते । १ तन्त्र- " निरुकव्याक्रियाद्वारा प्रतिपत्तिबलीयसी। शास्त्रस्या वेत्यनेनासौ कल्यापि हि बलीयसौ ॥ म्लेच्छा हि दृष्टार्थव्यवहारित्वात् न शब्दार्थाविप्लवे यतन्ते तस्मा- शास्त्रदीपिका, ४० ३५-३६ । + मूलपुस्तके 'कि' इत्यस्य न पाठ । • तन्त्रवानिक, पृ० १५५ । ४ तन्त्रवार्तिक, पृ० १५६ ।

·VOL. XVII PTS II-III.] प्रथमोऽध्यायः । 251 . तेषु प्रसिद्धोऽप्यों न विस्तम्भणीयः । निस्तादिद्दारेण तु अर्थ- वत्ताकल्पने तेषामप्यर्थवत्ता भविष्यतीति पूर्वः पक्षः । उच्यते- " पदानि तावदेतानि वेदादिष्वेव दर्शनात् । अविप्लुतानि तेषाञ्च भाव्यमर्थन केन चित्१" ॥ स च म्लेच्छप्रसिद्धोऽपि ग्टह्यते । आर्यैः सहाविरुद्धत्वात् तस्य तैरप्यपेक्षणात्” । यत्तु शास्त्रस्था बलीयसौ ति तन्न । प्रसिद्धौ विद्यमानायां तद्दलीयस्त्वमिष्यते । असत्यां तु बलौयस्त्वं बन्ध्यासुतबलोपम्" ।। निरुतादिप्रसिद्धिस्तु- विक्षिप्ता बहरूया च या सन्देहप्रवर्तिनी। अनन्योपायतामा कचिदेव ग्रहीयते " ॥ तस्मान्लेच्छप्रसिद्ध एव पिक इति कोकिलः । नेमोऽर्धम् । सत इति दारुमयपात्रम्, वर्तुलं पातछिद्रम् । तामरस एनम् । दूत्येवमादिरों ग्राह्यः । ७ कल्पसूत्राणामस्वतःप्रामाण्याधिकरणम् । प्रयोगशास्त्रमिति चेत् ॥११॥ “ कल्पसूत्राण्यदाहृत्य संप्रत्येतद्विचार्यते । किमेतेषां स्वतन्त्राण प्रामाण्यं वेदवद्भवेत् ॥ १ ॥ . + शादीपिकायामुद्दतेय कारिका । • तन्त्रवार्तिक, ४० १५८ । • तन्त्रवार्तिक, पृ० १५८ । ४ तन्त्रवार्तिक, पृ० १५८ । ५ तन्त्रवार्तिक, पृ० १६० । चत्र 'प्रवर्तिनी'त्यस्य स्थाने प्रदायिनीति मुद्रित. पुस्तकपाठ।

·252 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J.B O RS “ किम्वा वेदत्वमेवेषां मन्त्रब्राह्मणवन्मतम् । वैदिकार्थप्रबन्धाद्धि नेतेषां स्मृतितुल्यता ॥ २ ॥ सिद्धरूपः प्रयोगो यैः कर्मणामनुगम्यते । ते कल्पा लक्षणार्थानि सूत्राणौति प्रचक्षते' " ॥ ३ ॥ अथवा मन्वादिस्मृतयोऽप्यत्रोदाहरणम् । यद्दा अङ्गान्यत्रोदा- हरणम् । शाक्यादिग्रन्या वा। तदेतानि चत्वार्यपि विचार- स्थानानि समानन्यायानि सह विचार्यन्ते-किमेषां स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यं नवेतिर " तत्र शाक्यादिव्यतिरिकानां प्रामाण्यं तावदवगौत- मेव । तत्किमेषामेवापौरुषेयत्वं वेदत्वं वा कल्यं उत वेदमूलकत्व- मिति संशये- " वेदं हि कल्पयित्वेभ्यः पुनस्तस्यापि नित्यता। वक्रव्यैव वरं तेन सा तेष्वेवावधारिता ॥ ४ ॥ सिद्धानां नित्यतैवैका सुबोधा वेदतापि वा। शाक्यादिग्रन्थेभ्योप्यवगतिस्तावज्जायते सा च स्वतः प्रमाणम् । न च तेषां पौरुषेयत्वम् । येनेवाकृतकत्वं हि वेदस्य प्रतिपाद्यते ॥ ५ ॥ न्यायेन तेन शाक्या दिग्रन्थस्थापि भविष्यति । शुद्धवाक्यसमाख्यापि प्रवकृत्वे निबन्धना ॥ ६ ॥ तच्छिष्टत्वनिमित्ता वा काठकाङ्गिरसादिवत् । तदुक्तः (कं) शाक्यैः-यथोत्पादादा तथागतानामनुत्पादादा स्थितैवैषा धर्मनित्यतेति । उत्पादिति प्रवाहनित्यत्वमभिप्रेत्य १ तन्त्रवार्तिक, पृ० १६१ । २ शास्त्रदीपिका, पृ० ३९ । ३ तन्त्रवार्तिक, ४० १६६ । ४ नन्त्रवार्तिक, पृ० १६८ ·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः 253 “ अनुत्पादादिति कूटस्थनित्यत्वम् । तथागता बौद्धाः । तस्मात् स्वातन्त्र्यममौषामिति प्राप्तावाचमहे- नेतेषां पौरुषेयाणं स्वातन्यमुपपद्यते । विस्पष्टं पौरुषेयत्वं दृढ़कर्तृम्मृतेर्वशात् " ॥ पुरुषपरम्परयैव ह्येषु कर्तारः स्मर्यन्ते । न काठकादिवत् प्रवचनेन परिहत्तुं शक्यन्ते । तत्र हि समाख्यानमात्रम् ”। न च कल्पादौनामनित्यत्वे नित्यब्रह्मयज्ञाङ्गतया विधेयत्वानुपपत्तिः । ग्रन्थव्यतरनित्यत्वेऽपि सर्वकालमेवंविधकिञ्चियक्तिसत्वेन तदुपपत्तेः । तल्लादेदमूलकत्वनैव कल्पादीनां प्रामाण्यम् । शाक्यादौनां तु खरूपेण नित्यताभ्युपगमे सर्व क्षणिकमितिसिद्धान्तयाकोपः । प्रवाहनित्यत्वात्तत्र कजात्(?) परक(?)यत्किञ्चियक्तिसार्वदिकत्वरूपा अशक्याभ्युपगन्तुमपोहवा दिना। तस्मात् स्थितैव धर्मनित्यतेत्येतत् स्वसिद्धान्तविरुद्धमेव ॥ ८ सामान्यश्रुतिकल्पनाधिकरणम् । अनुमानव्यवस्थानात्तत्संयुक्तं प्रमाणं स्यात् ॥ १५ ॥ प्राच्यादिभिरेवानुष्ठीयमाना होलाकादयः छन्दोगादिभिरेव परिग्टहौता गौतमादिस्मृतयश्च किं तेषामेव धर्मा उत सर्व- साधारणा इति संशयः । तत्र- १ शास्त्रदौपिकाकारैर्धतेय कारिका, ४० २६ ! २ शास्त्रदीपिका, पृ० ३९ । ३ वसन्तोत्सवो होल्लाका चर्कवृक्षादिरूपखकुलक्रमागतस्थावरदेवताभ्यर्चनरूपा किनबुकादयो दाक्षिणात्यैदिगण पूजालक्षणयागादय प्रतीच्यैर्येष्ठपौर्णमास्यामचना- पूर्वकक्रियमाएषभधावनरूपा वृषभयज्ञादय उदीयरित्यादिशब्दार्थ -मयखमालिका - ४० ४१ ।

·254 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J BORS लिङ्गव्यवस्थया लिङ्गी व्यवस्था प्रतिपद्यते । धूमो हि यत्र तत्रैव वहिर्नान्यत्र मौयते " ॥ १ ॥ इत्येव प्राप्ते ब्रूयात्- " विशेषाभावमात्रेण प्रसिध्यत्मर्वधर्मता । विशेषणायवस्था स्यात्तच नेहोपपद्यते " ॥ २ ॥ न हि सर्वधर्मत्वे प्रमाणान्तरमपेक्षितम् । विधिनैव सामान्यतः प्रवृत्तेन तत्मिद्धेः । व्यवस्थावादिना तु विधेर्विशेषघटितत्व वाच्यम् । न च तत्र प्रमाणमस्ति, न वा सम्भवति सर्वेष्वाचरित्वषु अनु- गतस्यानाचरित्भ्यश्च व्यावृत्तस्य जातिगुणसंस्थानादेदुर्निरूपत्वात् । प्राच्यादिसमाख्यापि व्यभिचारिणी निर्देशस्थैरपि कैश्चिदनाचरणात् चिरविनिर्गतपुत्रपौत्राणां तदाचरणदर्शनाच्चेति । तस्माविशेषस्य निष्प्रमाणकत्वात् दुर्निरूपत्वाच्च सर्वधर्मत्वमाचाराणां स्मृतीनां रेति सिद्धम् । ६ साधुपदप्रयुक्त्यधिकरणम् । प्रयोगोत्पत्त्यशास्त्रत्वाच्छब्दषु न व्यवस्था स्यात् ॥ २४ ॥ व्याकरणं प्रमाणमप्रमाणं वेति चिन्यते । तत्र- निर्मूलत्वादिगौतत्वान्नष्फल्यावेदबाधनात् । पूर्वापरविरोधाच्च नास्य प्रामाण्यसम्भवः३” ॥ नियमदयायं हि व्याकरणम् । साधूनेव प्रयुञ्जौतेति प्रयोग- नियम एकः । गवादय एव साधवो न गाव्यादय इति साधुत्व- १ शास्त्रदौपिकाकाईतेय कारिका, पृ० ४१ । २ शास्त्रदीपिका, पृ० ४२ । ३ शास्त्रदीपिकाकारैर्धतेय कारिका, पृ. ४३ ।

·VOL. XVII PTS II-ILI ] प्रथमोऽध्यायः । 255 स्वरूपनियमोऽपरः । तत्राद्ये तावत् प्रत्यक्षादौनां न मूलत्वं, तेषां धर्माधर्मयोरप्रवृत्तेः । नापि वेदवाक्यानि मूलं, गवादिषु प्रतिपद- मनन्तवाक्यपाठासम्भवात् । अपठितानां च मूलत्वानुपपत्तेः। न च साधूनेव प्रयुचौत इति एकेनैव लक्षणेन सर्वसङ्ग्रहः । साधुत्वस्य दुर्वचत्वात् । वाचकत्वमेव तदिति चेत्-प्रयोगप्रत्ययानुपपत्त्या गाव्यादिवपि तत्सिद्धेः । अनादित्वं तदिति चेत्-गाव्यादिवपि सम्बन्धक रस्मरणेन तत्सिद्धेः । अदृष्टसाधनवं तदिति चेत् तस्य प्रत्यक्षाद्यविषयत्वात् । साधुभिर्भाषितेति वेदादेव तत्प्रमितावात्मा- श्रयापत्तेः। एतेन द्वितीयनियमोऽप्यपास्तः । तस्मान्मूलाभावा- दप्रमाणं व्याकरणम् । किञ्च सूत्रकारो हि “समर्थः पदविधि"रित्यादि सूत्राणि प्रणयति । भाष्यकारश्च प्रत्याचष्ट इति परस्परविगानम् । अपि च उनरोत्या निर्मूलत्वादेव निष्फलत्वम् । अपि च दृष्टं सामे'- त्यधिकृत्य ‘कलेढुक्', 'वामदेवाड्यड्या' वित्युक्तम् । वेदे तु 'यदकालयत्तत्काले यस्य कालेयत्वं ततो वसु वाम समभव'दित्युप- न्यस्य वामं वा इदं देवेभ्योऽजनि तस्माद्दामदेव्य मिति । वेदबाधः । अपि च- " ब्राह्मणार्थों यथा नास्ति कश्चिद्राह्मणकम्बले । देवदत्तादयो वाक्ये तथैव स्युरनर्थकाः२” ॥ इत्यभ्युपगमादर्थवत्प्रातिपदिकं क्रियावाचको धातुरिति चाभ्यु- पगमात् पूर्वापरविरोधः । तस्मादप्रमाणं व्याकरणम् । गाव्यादयोपि गवादिवदेव प्रयोकव्या इति । . तथा च ततश्च १ पाणिनीयसूचम् । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० २२० । .

·250 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J BORS - " ॥ तन ब्रम- " चव तुल्यपाण्यादिरूपत्वावर्णसङ्करम् वदतः स्मृतिबाधः स्यात् तथा वाचकसङ्करम् यत्तु स्मृतिर्निमूलेति तन्न । प्रयोगनियमे मन्वादिवत् वेदमूल- त्वात् । प्रत्यक्षमेव च वाजसनेयादिषु वचनम्-' तस्मात् ब्राह्मणेन न म्नेच्छित' इति । द्वाभ्यामेव च वाक्याभ्यां साधून प्रयुञ्जौत नासाधूनिति समस्तशब्दापशब्दविधिप्रतिषेधसिद्धेर्नानन्तवाक्यकल्प पत्तिः। अनादित्वं वाचकत्वं अनपभ्रष्टत्व व्याकरणाभ्यासजनित- संस्कारव्यङ्ग्यो जातिविशेषो वा साधुत्वम् । तदभावश्चासाधुत्वम् । च गाव्यादौनामशक्कत्वेऽबोधकतापत्तिः । साधुशब्दस्मृतिद्वारा प्रबलतरशनिभ्रान्तिबलाद्वा तदुपपत्तेः । एवञ्च- “ यथा रत्नपरोक्षायां साध्वसाधुत्वलक्षणम् । तथा व्याकरणात् सिद्धं साधुशब्दनिरूपणम् एवञ्च वरूपनियमेऽपि उदातादिविभाग व प्रत्यक्षं मूलम् । तस्मा देकस्यैव वाचकत्वे दूतरेव तदशक्रिजाः' इति नाष्टदोषदुष्ट- विकल्पापत्तिः । "या तु हस्तः करः पाणिरित्यत्रानेकशब्दता । अनन्यगतिकत्वेन सा दृढ़स्मरणेन च " ॥ यदपि विगीतत्वादिति तन्न। सूत्रप्रत्याख्यानादेरवेदमूलत्वे केन उपायमात्रतया उपेयांश अविगानात्। समूलवादेव च वैफल्यमपि निरस्तम् । १ अत्र 'यथा चेत्यादि मुद्रितपुस्तकपाठ । २.३ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० २३२ । ४ तन्त्रवार्तिक, १० २२६ ।

·VOL. XVII. PTS. II-III ] प्रथमोऽध्यायः। 257 " यदपि वेदबाधना दिति तदपि न । धर्मसाधनतांशे हि विगानं नैव विद्यते । अन्वाख्यानविगान तु लक्ष्यभेदान्न दृष्यति' " ॥ यदपि पूर्वापरविरोधादिति तदपि न । प्रकृतिप्रत्ययविभागस्य कल्पितत्वेन निरवयवस्फोटव्युत्पादन एव तात्यर्थमिति वैयाकरण- सिद्धान्ते तात्पर्यविषयोभूतांश अविरोधात् । आपातप्रतीतिविरोधस्तु अर्थवादेब्धिव न दोषमावहति । तस्मात् याकरणं प्रमाणमिति सिद्धम् । १० आकृतिशक्त्यधिकरणम् । प्रयोगचोदनाभावादकत्वमविरोधात् ॥ ३० ॥ गवादयो वाचका न तु गाव्यादय इति निर्णेते वाचकप्रसङ्गा- द्वाच्यविशेषश्चिन्तयिष्यते-किमाकृतिरुत व्यकिरिति । तदुपोहातत्वेनेदं चिन्यते-किं लोकवेदयोः शब्दार्थो भिन्नावुता- भित्राविति । तथा हि-भेदपक्षे लोकव्यवहाराननुपातिनां वैदिकमब्दानां शक्तिरेव दुर्ग्रहा। उपायाभावात् । अतो नारम्भणीयमाकृत्यधि- करणम् । अभेदपक्षे तु लोके वृद्धव्यवहारानुसारेण कृतः शब्दार्थनिर्णयो वेदे फलिय्यति । तेनाकृत्यधिकरणस्यायमुपोद्दातः । तत्र सत्यपि कतिपयवर्णाभेदे खरच्छान्दसवर्णागमलोपविकारविपर्यायादिधर्मभेदेन लोकवेदयोः पदानां भेदः । स्वरूपादिशब्दसाहचर्याच्च । तथा १ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० २३८ । २ विभागादिति मुद्रित पुस्तकपाट ।

·258 मौमांसाशास्त्रसवखे [J BORS. 'उत्ताना वै देवगवा वहन्तौ'त्यादिदर्शनादर्थोऽप्यन्य इति प्राप्ते - “ “ प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानाद्वर्णकत्वं प्रतिष्ठितम् । वर्णात्मकं पदं तच्च तदभेदान्न भिद्यते " ॥ ननु स्वरादिभेदात्यदभेदो वाक्याधिकरणे दर्शितः । पदावधारणोपायान् बहनिच्छन्ति सूरयः । क्रमन्यूनातिरिक्तत्वस्वरवाक्यश्रुतिस्मृतौः२ " ॥ इति सत्यम् । यो ह्यर्थप्रतीत्यौपयिको धर्मस्त देन भिद्यत एव पदम् । यथा पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वे बहुव्रौद्यर्थत्वम् । अन्तोदात्तत्वे स्वार्थ- वृत्तिता स्मरणादवगम्यते । ब्रह्मब्राह्मणादिषु तु न्यूनातिरिक्तत्वात् जराराजादिषु क्रमान्यत्वात् । चैवं लोकवेदयोरौँपयिकधर्म- भेदोऽस्ति । यदि हि अनियतस्वराणामन्योऽर्थः, नियतस्वराणां चान् इति स्यात्तदा स्थादेव पदभेदः । पद्यते गम्यतेऽनेनेति हि पदम् । अतो गमकस्वरूपस्य भेदे सत्येव भिद्यते । न तु धर्ममात्रभेदात् । एवं देवासः त्मनेत्यादिषु लौकिकेन्यो न्यूनातिरेककृतस्वरूपभेदे सत्यपि अर्थान्तरानवगमात् सत्यपि वा केषांचित् भेदे अग्नि- मित्रादौनां भेदस्याप्रमाणकत्वात् सिद्धमेकत्वं लोकवेदयोः पदानाम् । पदैक्ये चार्थानामप्येकम् । उत्तानादिवचनं त्वन्यपरम् ॥ एवं स्थिते विचार्यते–किमाकृतिः शब्दार्थ उत व्यकिरिति । दौ च पक्षावुपन्यस्तौ भाष्यकारेण यद्यपि । व्याख्यातारस्तथाप्यत्र ब्रूयुः पक्षान्तराण्यपि ॥ नियोगेन विकल्पेन दे वा सह समुच्चिते । सम्बन्धः समुदायो वा विशिष्टा वैकयेतरा ॥ १.२ शास्त्रदीपिकाकारैरडते कारिके ।

·VOL XVII. PTS. II-III ] प्रथमोऽध्यायः। 259 १ ॥ एते पक्षाः पुनर्योज्या व्यतिकीर्णः परस्परम् । लिङ्गकारकसङ्ख्याभिः संहतासंहतात्मभिः ॥ पुनर्जात्यादिपक्षाणां तादृश्येवात्र योजना । एवं शब्दस्वरूपस्य पुनर्जात्यादिभिः सह " गोशब्दार्थः किमाकृतिरेव, अथ व्यकिरेव, उताकृतिर्वा व्यकिर्वा । अथाकृतिश्च व्यक्तिश्च । किं वोभयोः सम्बन्धः । उत समुदायः । किमाकृतिविशिष्टा व्यक्तिः, उत व्यक्तिविशिष्टा प्राकृतिरिति । एषैव चाष्टपक्षी लिङ्गादिभिर्व्यस्तसमस्तैोज्या । एवञ्च यद्यप्यनेकपक्ष- सम्भवेत् तथाप्याकृतिरेवेति दृढ़ः पक्षोऽयमेकतः । इत्यन्यतः सर्व व्यतिपक्षानुपातिनः । तस्मात्- दर्शितेष्वपि सर्वेषु विचारः क्रियते द्वयोः । का शब्देनाकृतिव्यक्त्योरुच्यते काऽनुगम्यते " -४ " ॥ प्रयोगचोदनाभावाड्यक्तरेवाभिधेयता । न ह्याकृतिरमूर्त्तवाड्यवहारोपयोगिनी न हि प्राकृताववहननास्लम्भनादौनि सम्भवन्ति। न चाक्षिप्तव्यक्तौ तदन्वयः। आक्षेपो हि अनुमानमर्थापत्तिर्वा । तथा चाशब्दार्थत्वा- यक्रः पदार्थान्तरान्वयो न स्यात् । उक्त्रं हि तङ्गताधिकरणे- गम्यमानस्य चार्थस्य नैव दृष्टं विशेषणम् । शब्दान्तरैर्विभक्त्या वा धूमोऽयं ज्वलतौति वत् ॥ इति अथ लक्षणयेवाक्षेपः तथापि तस्याः शक्यान्वयानुपपत्तिज्ञाना- धौनतया प्रथमं सामान्यबोधस्यानुभवविरुद्धस्यापातात् । तस्मा- १-२ तन्त्रवार्तिक, ४० २४५-२४७ । ३ तन्त्रवार्तिक, ४० २४८ । ४ भास्वदौपिका, ४० ५० ।

·260
मीमांसाशास्त्रसर्वखे
(J B O.RS
यः
यतिरेवार्थः । कथं तर्हि व्यक्त्यन्तरे प्रयोगः । या एवमाकृतिका
सा गौरिति सामान्यमुपलक्षणोकन्य शतिग्रहादित्यवेहि ।
शुक्लवासाः स देवदत्त इतिवत् । यथा चोपलक्षणभूतं वासो न
शाक्यकोटिनिविष्टं तथेह जातिरपि । अस्तु वा जातिविशिष्टव्यक्ति-
रेव वाच्येति पूर्वः पक्षः ।
सिद्धान्तस्तु-
विशेष्यं नाभिधा गच्छेत् हौणानिर्विशेषणे ।
व्यकावापलब्धायामवघातादिसम्भवः ॥
यत्तूतमनुपपत्तिज्ञानाधौना लक्षणेति तन्न । निरूढलक्षणाया
अतथात्वात् ।
वस्तुतस्तु जातिव्यक्त्योरभेदादेव लक्षणाप्यनावश्यकी।
“ तेन तन्नक्षितव्यक्तः क्रियासम्बन्धचोदना ।
जातिव्यक्त्योरभेदो वा वाक्यार्थेषु विवक्षितः ” ॥ इति
अस्मिंश्च पक्षे यद्यपि व्यायः सामान्यात्मना वाच्या एव तथापि
विशेषरूपेण वाच्यत्वं नास्तीति प्रतिपादयितुमिदमधिकरणम् ।
अत्र च नामाख्यातयोरेव विचार्यता । न तु निपातोपसर्गयोः ।
तदुक्तम्-
चतुर्विधे पदे चात्र द्विविधस्यार्थनिर्णयः ।
क्रियते संशयोत्पत्तेर्नोपसर्गनिपातयोः ॥
तयोरर्थाभिधाने हि व्यापारो नैव विद्यते ।
यदर्थद्योतकौ तौ तु वाचकः सविचार्यते " ॥ इति
१ शास्त्रदौपिका, ४० ५९ ।।
२ तन्त्रवार्तिक, पृ० १६०-२६१ ।

·VOL. XVII PTS II-III] प्रथमोऽध्यायः । 261 नानामपि मध्ये जातिशब्द एवोदाहरणम् । न तु गुणक्रिया- द्रव्ययदृच्छासर्वनामशब्दाः । प्रयोजनन्तु पूर्वपक्षे सामान्यविशेष- शब्दयोरेकविषयतया सामान्यशिष्टस्य विशेषशिष्टेनाबाधः। सिद्धान्ते तु बाध इति । इति मौमांसाशास्त्रसर्वखे प्रथमाध्यायस्य हतीयः पादः । प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः। १ उद्भिदादिशब्दानां यागनामतया प्रामाण्याधिकरणम् । उक्तं समाम्नायैदमर्थ्य तस्मात् सर्वं तदर्थ स्यात् । दह सम्भवदाख्यातसामानाधिकरण्यानुद्भिदभिजिच्चित्राज्यपृष्ठ बहिष्यवमानाग्निहोचण्येनादिशब्दानुदाहृत्य चिन्यते किमेते धर्म प्रमाणमुक्त नेति । तत्र विधिभावना तदंशत्रयाप्रतिपादकत्वेन विधिबहिर्भावात् स्तावकत्वाभावेन चार्थवादे बहिर्भावान्मन्त्रत्व- प्रसिद्धभावेन चामन्त्रत्वान्नाममात्रस्य च प्रवृत्तिविशेषकत्वाभावेनान- र्थकत्वादप्रसिद्धार्थकत्वाच्चाप्रमाणमेवंजातीयकमिति प्रापय्य स्वाध्याय- विध्यध्यापितस्यानर्थक्यासम्भवात्त्वदुतमार्गण मन्त्रार्थवादत्वा- सम्भवाद्विध्युद्देशान्तर्भावनैव प्रामाण्यमेषामावश्यकमित्यपर्य्यवसितमेव सिद्धान्तयितव्यम् । तदेतदर्थवादप्रस्तावेऽभिहितमपि अनेकविचार- व्यवहितत्वात् विशेषविचारायोपस्थापितम् ।

·262 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J.B ORS. २ उद्भिदादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् । अपि वा नामधेयं स्याद्यदुत्पत्तावपूर्वमविधायक- त्वात्॥२॥ नामधेयानि प्रमाणमिति स्थितम् । तत्रोभिदादिषु यौगिकेषु चिन्यते-गुणविधिः कर्म नामधेयं वेति । " तबावयवयोगेन खनित्रादौ प्रसिद्धितः । प्रवृत्त्यौपयिकत्वाच्च गुणो यागे विधीयते " न च मत्वर्थलक्षणा यागानुवादात् । उनं हि- करणेषूपदिष्टेषु यार्थात्साध्यत्वकल्पना । तस्यां गुणविधानेन नास्ति मत्वर्थलक्षणा" ॥ " यदि ह्यत्र यागो विधौयेत ततस्तस्य करणत्वात् उभिदादेरपि करणस्य करणान्तरसम्बन्धायोगात् सामानाधिकरणनिर्वाहायोनि- च्छब्देन तदन्तं यागं लक्षयित्वा उभिदता यागेनेति वर्णनौयं स्यात् । यदा तु यागभाव्यकायां भावनायां करणत्वेन गुणो विधीयते तदा वैयधिकरण्येनेवान्वयान्नोकदोषः । न चैवं ज्योतिष्टोमवाक्ये- ऽपि गुणविधानं न तु यागविधिरिति क्वाप्यविहितस्य यागस्य कथमनुवाद इति वाच्यम्, प्रकृतकर्माभावेनागत्या ज्योतिष्टोमवाक्ये मत्वर्थलक्षणमाश्रित्य गुणविशिष्टकर्मविधानात् । उभिदादयस्तु तत्रैव गुणविधयः । न चोत्पत्तिशिष्टज्योतिष्टोमगुणावरुद्धे उद्भिदादि- गुणविधानासम्भवः । काम्यत्वेन तेषां बाधकत्वात् । प्रकृतं , १ शास्त्रदीपिका, पृ० ५५ । २ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० २९८ । ३ शास्त्रदीपिका, ४० ५६ । ४ 'न चौत्पत्तिकच्योतिष्टोमादिगुणावरुद्धे' इत्यादि शास्त्रदौपिकापाठ', पृ०५७।

·VOL. XVII. PTS II-III] प्रथमोऽध्यायः । 263 “ ज्योतिष्टोममाश्रित्योद्भिद्गुणः पश्चर्थत्वेन विधीयत इति वास्तु । तस्माद्गुणविधिरिति प्राप्तेऽभिधीयते- धातोरत्यन्तपारार्थ्यादिप्रकृष्टविधेस्तथा । फले कर्मणि वा नेह गुणो वाको विधीयते " ॥ " फले विधीयमाने गुणे परपदसम्बन्धविधानाद्धातोरत्यन्त- पारायं विप्रकष्टार्थविधिश्च । अथ तु कर्मण्येव गुणो विधीयते तथापि विप्रकृष्टार्थविधानं, धातोश्च किञ्चित्पारार्थमस्त्येव फलपदं चानर्थकं स्यात् । दध्यादौ गत्यभावेन सर्वमेतत्ममाश्रितम् । उभिदादिषु तन्नैवं नामधेयत्वसम्भवात् ३ " ॥ " दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात्,' बौहिभिर्यजेतेत्येवमादिषु दधिवौह्यादिपदानामर्थान्तरे निरूढत्वान्न सामानाधिकरण्येन यजि- नामत्वम् । अप्रसिद्धार्थ हि प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्येन निर्णय न त्वत्यन्तनिरूढमपि तदुताम् पदमज्ञातसन्दिग्ध प्रसिद्धरपथक्श्रुति । निर्गीयते निरूढं तु न स्वार्थादपनीयते " ॥ इति तथा च गत्यभावाध्यादौ धातुपारायं विप्रकृष्टार्थविधानं चाश्रितम् । उद्भिदादयस्तु यथैवावयवदारेण खनित्रादौ वर्तन्ते तथैव स्वफलोद्भेदनकारित्वाद्यागेऽपौति धात्वर्थविधानं बाधितव्यम्- ४" " १ शास्वदौपिका, पृ. ५७ । २ शास्त्रदीपिकाया 'समञ्जस'मिति पाठ । ३ शास्त्रदीपिका, ४० ५७-५८ । ४ शास्त्रदीपिका, ४० ५८। ५पत्र सम्बन्धमिति पाठान्तरम् । ६ तन्त्रवार्तिक, पृ० २८६ ।

·- 264 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J BORS. " “ . विशिष्टविधिपक्षे तु भवेन्मत्वर्थलक्षणा । सोमादौ गत्यभावात्मा न त्वत्र गतिसम्भवात् " ॥ प्रयोजनञ्च नाम्नां व्यवहार एव सर्वत्र न ह्यनन्तरेण नाम- धेयं ऋत्विग् वरणादिध्वनेनाहं यक्ष्य इति लघुराख्यानोपायः । क्वचिच्च गुणफलोपबन्धेनार्थवत्ता। दर्शपूर्णमासावारश्यमानोऽन्वा- रम्भणीयामिष्टिं निर्वपेदिति गुणोपबन्धः । ‘दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग- काम' इति फलोपबन्धः । क्वचित्कर्मभेदकतयाऽर्थवत्वम्-यथा- ऽत्रैवो निदा यजेते तिर"। क्वचिच्चानिर्देशकत्वेन यथा कुण्ड- पायिनामयने मासमग्निहोत्रं जुहोतौति । ३ चित्रादिशब्दानां यागनामताधिकरणम् । यस्मिन् गुणोपदेशः प्रधानतोऽभिसम्बन्धः ॥३॥ 'चित्त्रया यजेत पशुकामः,' 'पञ्चदशान्याज्यानौ'त्युदाहृत्य चित्यते-किं चित्त्राज्यशब्दौ विधेयगुणसमर्पको उत नामधेयमिति । तत्र चित्त्रयेत्यग्रौषोमोये गुणविधिः । तथाहि- " चित्तवस्त्रौत्वयोगो हि प्राणिजातौ स्वभावतः । तेनैते प्राणियागाङ्गं प्रकृति देक्षमाश्रिते३ " ॥ स्त्रौत्वादिविभागो हि प्राणिव्यतिरिक्तऽर्थ शब्दानुकारमात्रेण विज्ञायते। पश्वादिषु तु वास्तवः । प्रकृतञ्च दधि मधु घृतं पयो धाना उदकं तण्डुलास्तत्मसृष्टं प्राजापत्यमितिदध्यादिद्रव्यकं कर्म तच्च स्त्रीत्वान्वयायोग्यमिति प्रकरणादुल्टष्यमाणे वाक्याद्यागमात्र- सम्बन्धिनौ प्रसक्ने सामर्थ्यात् प्राणियागमाकान्तौ प्रकृतौ वा . १ शास्त्रदीपिका पृ० ५८ । २ शास्त्रदीपिका, पृ. ५९ । ३ तन्त्रवार्तिक, पृ० २८८ ।

·VOL. XVII PTS II-III] प्रथमोऽध्यायः । 265 ब्रमः- द्विरुक्तवादित्यनेन न्यायेन सर्वप्राणियागपरमप्रकृतिमनीषोमौर्य चित्त्रत्वस्त्रौत्वे गच्छतः१११ ।। न चोद्भिन्यायः निरूढत्वात् नापि मत्वर्थलक्षणा। " उत्पत्तिवाक्यावगतकरणत्वेनाक्षिप्तं यद्यागस्य साध्यत्वं तदनुवादेन वैयधिकरण्येन गुणविधानात् । नापि वाक्यभेदः । एकपदोपात्तत्वाच्चित्त्रत्वस्त्रौत्वयोरुभयविशिष्टककारक- विधानात् पशुकामपदमपि साधनकामनानुवादः । अस्ति हि पशुयागं कुर्वतः पशौ कामना। एवं पञ्चदशान्याज्यानौत्यत्रापि सङ्ख्या विशिष्टाज्यविधानान्न वाक्यभेदः । तस्माहुणविधिः। एवञ्चाज्यैः स्तुवत इत्याद्युत्पत्तिवाक्येऽप्याज्यादिपदं गुणवाक्यप्राप्तगुणानुवादकं न नामधेयमिति प्राप्ते" " वाक्यभेदप्रसङ्गेन सामानाधिकरण्यतः । अन्वाख्यानार्थवादाच्च नामतैवोपपद्यते “चित्त्रत्वं स्त्रीत्वं च नैकेन वाक्येन विधातुं शक्यम् । उभय- विशिष्टकारकविधानेऽपि गौरवम् । कामपदं च फले मुख्यं साधने तु गौणम् । प्रकृतफलाकाइदध्यादिद्रव्यकयागातिक्रमश्च न न्याय्यः । तस्मात् तस्यैव फले विधानम् । चित्तापदं च सामानाधिकरण्येन नामधेयम्"। दध्यादिचित्रद्रव्यकत्वाच्च यागेऽपि चित्र- शब्दोपपत्तिः। पञ्चदशान्याज्यानौत्यत्रापि समासाभावान्न विशिष्ट- द्रव्यविधिः। द्रव्यसङ्ख्ययोर्विधाने तु वाक्यभेदः । न वा क्रिया- विशेषणं विधीयते । विधायकस्य नामपदैः सह साक्षादसम्बन्धात् । " १ तन्त्रवार्तिक, पृ० २८८ । शास्त्रदीपिका, पृ० ३१ २ शास्त्रदीपिका, पृ० ६२ । ३ शास्त्रदीपिका, पृ० ६२ ।। ४ तत्रैवेति शास्त्रदीपिकासम्मत पाठ । ५ शास्त्रदीपिका, पृ० १२ । .

·266 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J B O R.S न चेह क्रिया काचिदुपाया विधीयमानार्थादनेकमपि गुणमा- क्षिपेत् । श्राह च- अर्थादनेकमप्यर्थ विधापयति भावना । विशेषणविधिस्त्वन्यन्न ग्टह्णाति विशेषणम् ॥ ॥ इति " न चैषां स्तुतिप्रयोगवचनेन ग्रहणम् । अक्रियात्मकत्वात् । नावान्तरक्रियायोगादृते वाक्योपकल्पितात् । गुणद्रव्ये कथ भावैर्टहन्ति प्रकृताः क्रियाः२ " आज्यस्य संसर्गिद्रव्यत्वेन साक्षात्पञ्चदशत्वानुपपत्तौ अश्रुतफलादि- परिमाणकल्पनापत्तिश्च । तस्मादाज्यानुवादेन सङ्ख्यामा विधीयते । अतः पञ्चदशानौति शब्दोऽपि स्थात् समञ्जसः ॥ 'स्तोमे डविधिः पञ्चदशाद्यर्थ' इति हि स्तोमे डप्रत्ययः स्मर्य्यते । स्तु तेश्च मानस्तोमः स्तुतिसाधकतमस्तोत्री पापविच्छेदक इत्यर्थः । तस्मात् गुणवाक्यवशेन नामधेयत्वम् । सामानाधिकरण्याच्चाज्यैः स्तुवत इति वाक्यशेषाच्च । यदाजिमौयुस्तदाज्यानामाज्यत्व- मिति” । ४ यागनामधेयताधिकरणम् । तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रन् ॥ ४॥ 'श्राधारमाघारयति,' अग्निहोत्रं जुहोतो त्याघारशब्दोऽग्नि- होत्रशब्दश्च गुणविधिः कर्म नामधेयं वेति संशयः । १ तन्त्रवार्तिक, पृ० २६१ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० २९३ । ३ तन्त्रवार्तिक, पृ० २९४ । , ·VOL. XVII PTS. II-III] प्रथमोऽध्यायः । 267 " तत्र " प्रसियादिभिर्गुणविधिः । न च मत्वर्थलक्षणा। अग्निहोत्र- शब्दे बहुबौहिणेवाग्नये होत्रमस्मिन्निति मत्वर्थस्योकत्वात् । उपसर्ज- नार्थोऽग्निर्दवता विधीयते " । आह च- सर्वत्राख्यातसम्बद्धे श्रूयमाणे पदान्तरे । विधिशक्त्युपसंक्रान्ते स्थाद्धातोरनुवादिता " ॥ इति नामधेयत्वे चारूपत्वं स्यात् । यद्यपि च दध्यादिवाक्यै व्यं लभ्यते तथापि देवताभावादरूपत्वम् । न च यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति', 'यत् सूर्याय च प्रजापतये च प्रातरिति देवता- लाभः अनेकगुणोपपादनेन विशिष्टकर्मविधायकत्वात् अन्यथा वाक्य- भेदात्"। यदाह- " प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयेरन् बहवोऽप्येकयत्नतः ॥ इति आधारशब्देनापि क्षरणसमर्थ श्राज्यपयःप्रभृतिद्रव्यमभिधीयते । तच्च द्वितीया निर्देशादाधारणसंस्कार्यत्वेनावगम्यते । निष्प्रयोजनस्य च संस्काराभावात् प्रयोजनापेक्षायां प्रकृतद्रव्यापेक्षोपांशयाजार्थता विज्ञायते। प्रकरणेन च गुणे विधीयमाने नास्ति मत्वर्थलक्षणा। मतुप्पत्यययुक्तस्यैव वाक्यस्य कल्पनात्" । श्राह च- श्रूयमाणस्य वाक्यस्य न्यूनाधिकविकल्पने । लक्षणावाक्यभेदादिदोषो नानुमिते त्वसौ इति । तस्मात् गुणविधिः । " “ " ॥ १ शास्त्रदौपिका, पृ. ६३ । २ तन्त्रवार्त्तिक, ४० २९० । ३ शास्त्रदीपिका, ४० ६३-६४ । ४ तन्त्रवार्तिक, ४० ४७६ ॥ ५ शास्त्रदौपिका, ४०६४-६५ । ६ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० २९१ ।।

·268 मौमासाशास्त्रसर्वखे [ B O.RS. ॥ ॥ " एवच्चाघारस्थ संस्कारत्वात् द्वितीयानिर्देशोप्युपपद्यते। अग्नि- होने चाक्षिप्तसाध्यत्वानुवादेनोपसर्जनार्थविधानात् । नामधेयत्वे तु कमैव विधेयम् । तच्च करणमिति हतौयान्तं स्यादिति प्राप्तावुच्यते- "विधित्मितगुणप्रापि शास्त्रमन्यद्यतस्विह । तस्मात्तप्रापणं व्यर्थमिति नामत्वमिष्यते " किञ्च- " वाक्यार्थो न विधातव्यो धात्वर्थविधिसम्भवे । पदान्तरं न चानन्दगतिनामत्वसम्भवात' "किं पुनः शास्त्रान्तर यदस्य गुणस्य प्रख्यापक, उच्यते- अग्नेस्तावद ग्निोतिर्योतिरग्निः स्वाहेति सायं जुहोति सूर्यो ज्योतिर्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रातरिति वाचनिकमन्त्रवर्णात् प्राप्तिः । ' यदनये च प्रजापतये साय जुहोतो त्येतत्तु मन्त्रवर्णप्राप्ताग्निसूर्यानु- वादेन प्रजापतिसमुच्चयविधानम् । अतो न वाक्यभेदः। आधार- वाक्येप्याघारसंज्ञके कर्ममात्रे विहिते 'चतुर्ट होतं वा एतदभूत्त- स्थाघारमाघार्यत्यनेनैवाज्यप्राप्नेः क्षरणात्मकत्वं प्राप्तमिति तन्निमित्त- नामधेयत्वसम्भवात् कर्मविधानमेव युक्तम् । दृष्टं हि • अाघार- यतौति मान्त्रवर्णिकेन्द्रदेवतावत्वाद्यागत्वसिद्धेः। अतो नामत्वम् ।” कथ पुनर्दितीयानिर्देशः । न चाक्षिप्तसाध्यांशाभिप्रायकः सः । अशाब्देनानध्याहृतेन च शब्दस्यानन्वयात् । न च भावनान्तरा- ध्याहारः अग्निहोत्रहोमं कुर्याद्धोमेन च फलमिति वाक्यभेदप्रसङ्गात् उच्यते-"अस्ति तावदार्थिकं धात्वर्थस्य साध्यत्वम् । अतः साध्य- १ शास्त्रदौपिका, ४० ६५ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० २६६। ३-४ शास्त्रदीपिका, पृ. ६६.६८ ।

·VOL XVII. PTS. II-IIT ] प्रथमोऽध्यायः। 269 साधनदयोरेकार्थसमवायात् साध्याभिधायिनौ द्वितीया साधनत्व- मेव लक्षयन्ती धातुसामानाधिकरण्यं प्रतिपद्यते इत्यविरोध:१" । ५ श्येनादिशब्दानां यागनामधेयताधिकरणम् । तद्यपदेशञ्च ॥५॥ "दूह रूढ़शब्दा एव वाक्यभेदरहितास्तव्यपदेशवन्त उदाहरणम् । यथा-'श्येनेनाभिचरन्यजेते'त्यादिषु श्येनादिशब्दाः तेषु गुणविधिः कर्मनामधेयं वेति संशयः । अत्यन्तनिरूढत्वाद्गुणविधियॊतिष्टोमादिषु काम्यत्वाच्च नित्य- मुत्पत्तिशिष्टमपि सोमं बाधते । यदा गुणविशिष्टकर्मविधानं अप्र- सिद्धार्थकल्पनातो वरं मत्वर्थलक्षणा सोमादिवत् । न च गौणवृत्त्या कर्मवचनत्वं युक्तं लक्षणातो गौणत्वस्य जघन्यत्वात् । लक्ष्यमाण- गुणैर्योगात् वृत्तिगौणौति हि वक्ष्यतिर"। अपि च गौणत्वे श्रौतार्थ- परित्याग एव स्यात् । “लक्षणायां तु तइत्यपि वर्तमानः श्येनशब्दो लोहितोष्णोषादिवदुपसर्जनौभूतश्येनविधिपर एव करणीभूतेन तु यागेन करणीभूतस्यैकवाक्यता नान्तरेण मत्वर्थलक्षणां लभ्यत इत्येक- वाक्यत्वार्थ लक्षणाश्रयणम् । तात्पर्य तु श्रुत्यर्थ एवेति न श्रुतिबाधः । उच्यते- गुणविधौ तावत् स एव स्तोतव्यः । तस्य चात्मनवोपमानमनुप- पत्रमिति"। वैश्येनो निपत्यादत्त एवमयं द्विषन्तं भ्राव्यं निपत्यादत्त इति "तड्यपदेशात्मकवाक्यशेषानुपपत्तिः। विशिष्ट- विधिस्तु गौरवादेवायुक्तः । न च सोमादिवत् पदान्तरस्थानन्य- गतिकत्वम् । उक्तवाक्यशेषानुसारात् गौणत्वेन नामत्वसम्भवात्" । यथा १.४ शास्त्रदीपिका, ४० ६६.६८ .

·270 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J BORS वाक्यशेषबलादेव च लक्षणातो दुर्बलाऽपि गौण समाश्रयणीया । प्राह च- " गौणं लाक्षणिकं वापि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्ययं को नु तं प्रतिकूलयेत्” ॥ इति " तस्मान्नामधेयम् । एवं यौगिकवाक्यभेदतत्प्रख्यतयपदेशेश्चतुर्भि- नामवं साधितम् । एतैरेव च सर्वत्र नामधेयत्वमिति द्रष्टव्यम्"। ६ वाजपेयादिशब्दानां नामधेयताधिकरणम् । नामधेये गुणश्रुतेः स्याद्दिधानमिति चेत् ॥६॥ वाजपेयेन स्वारज्याकामो यजेते ति वाजपेयशब्द गुणविधिः कर्मनामधेयं वेति चिन्यते । तदर्थमिदं विचार्यते- यजेतेत्याख्यातं गुणफलाभ्यां तन्त्रेण सम्बटुं क्षमते न बेति सर्वाणि चोनिदादौन्यत्रोदाहर्त्तव्यानि । सर्वव्याख्यातशब्देषु तन्त्रसम्बन्धसम्भवात् । मत्वर्यलक्षणादोषो नास्तीत्याक्षिप्यतेऽधुना ॥ कर्मत्वं करणत्वं वा नाख्यातेनाभिधीयते । यागादेः किन्तु सम्बन्धमा साधारणं हि तत् ॥ यदि हि यजेतेत्यनेन यागस्य कर्मत्वमुच्यते ततः साध्यदया- समवायान्न फलं सम्बध्येत । गुण एव तु साधनतया सम्बध्येत । अथ तु करणत्वमेव यागस्य ततः करणयासमवायान्न गुणः सम्बध्येत । फलमेव तु सम्बध्येतेति न स्यात्तन्त्रत्वम् । इह तु १ तन्त्रवार्तिक, पृ० १५५ । शास्त्रदीपिका, पृ०६९।

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 271 . प्रकृत्या यागमाचमुळे प्रत्ययेन तु भावना । तयोस्तु समभि- व्याहारात् सम्बन्धमात्रं गम्यते। तच्च कर्मत्वकरणत्वयोः साधारण्या- द्यागकर्मिका यागकरणिका चेति द्विरुपाभावना भवति। सा च यागकर्मत्वांशेन गुणसम्बन्धं तत्करणकत्वांशेनरे फलसम्बन्धं तन्त्रेणेव लभते । अतो विनैव मत्वर्थलक्षणया यागे गुणविधानमुपपन्नमिति । अत्रोच्यते- सम्बन्धमात्रतात्पर्य नेकस्याप्यन्वयो भवेत् । तद्विशेषपरत्वे तु स्यादन्यतरसङ्गतिः ॥ रूपदयपरत्वन्तु विनाऽऽवृत्त्या न लभ्यते । तस्मानाख्यातशब्दस्य तन्त्रसम्बन्धसम्भव: " "यद्याख्यातेन धात्वर्थभावनयोः सम्बन्धमात्रमवगत ततः फल- गुणयोर्मध्ये एकस्यापि तदन्वयो न स्यात् । फलस्य साधनापेक्ष- त्वात् यागकरणिकैव भावना फलसम्बन्धमर्हति । तथा गुणस्य साध्यापेक्षत्वाद्यागकर्मिकयैव भावनया सह सम्बन्धः । अनिर्धारि- तोभयरूपा तु नैकेनाप्यन्वीयते । अयोग्यत्वात् । तस्मात् लक्षणया विशेषपरता। तत्र कर्मपरत्वे गुणस्यैव सम्बन्धः करणपरत्वे तु फलस्यैव । उभयपरत्वं त्वावृत्तिं विना दुर्लभम् । एवं गुणप्रधानत्वोद्देश्योपा- दान विध्यनुवादत्वकृतमपि वैरूप्यमतो न तन्त्रता । श्राह च- " तन्त्रत्वमैकरूप्येण भवेत्तुल्योपकारतः । उपकारान्यथात्वे तु भवेदावृत्तिलक्षणम् " ॥ इति १ 'यागकर्मिकाशेने ति शास्त्रदीपिकासम्मत पाठ । २ 'करणिकांशेने ति च शास्त्रदौपिकासम्मत' पाठ । ३ शास्त्रदीपिका, पृ० ६९-७० | 'गुणप्रधानत्वोद्देश्योपादेयत्वे'ति शास्त्रदीपिकाभिमत पाठ । ५ नन्त्रवानिक, पृ० ३०० । .

·272 मीमांसाशास्त्रसर्व [J BORS “न तु यथा भावनाकर्मकरणत्वादिरूपभेदमन्तरेणैव साध्या- दिभिः सम्बध्यते दूदमनेनेत्थं कुर्यादिति तथा यागोऽपि कर्मकरण- त्वादिरूपमनादृत्यैव गुणफलाभ्यां सम्बध्यत इति न वैरूप्यमिति चेत्- न । भावना हि क्रियारूपा सर्वकारकसाधारणरूपैवेति युक्तं पद- वैक्रयेणानेकसम्बन्धं लभते। यागस्त्वक्रियारूपः कथमिव कारकरूपै- गणादिभिः सम्बध्यते । तदसौ भावनाद्वारेणैव प्रारुल्कहायनौवद्गुण- फलाभ्यां सम्बध्यत इति वक्रव्यम् । भावनासम्बन्धोऽपि चास्य न स्वरूपेण सम्भवति। कारकं हि क्रियया सम्बन्ध्यते न वस्तुस्वरूपम् । अतोऽवश्यं कर्मात्मना करणात्मना वा धातुना यागः प्रतिपादनौयः । तथा चोकरीत्या न तत्र सम्बन्धः । तेन गुणविधिपक्षे मत्वर्थलक्षणा स्थादेव । तदरं वाजं पेयं सुराद्रव्यमस्मिन्निति सुराग्रहविधानात्त- प्रख्यतया नामधेयत्वम्" । एवमुद्भिदादौनामिति स्थितम् । ७ आग्नेयादौनामनामताधिकरणम् । तगुणास्तु विधीयेरन्नविभागाद्दिधानार्थे न चेदन्येन शिष्टाः स्युः ॥६॥ यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां च पौर्णमास्यां चाच्युतो भवती'त्यत्राग्नेयशब्दो गुणबिधिर्नामधेयं वेति विचारः । “तत्रानेकगुणविधाने वाक्यभेदादष्टाकपालद्रव्यकं कर्ममात्र विधीयते । तस्य च स्थानक्रमादग्निदेवत्यं याज्यानुवाक्यायुगलमङ्गं अतो मान्त्रवर्णिकोऽग्निरग्निहोत्रवत्याप्त इति तहदेव तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयत्वमित्येवं प्राप्ते ब्रूमहे- भवति । १ शास्त्रदीपिका, पृ० ८१-७३ ।

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः । 273 मन्त्राकाङ्क्षा न त्रास्ति सत्यामपि न योग्यता । मन्त्रस्य नास्ति वचनमग्निहोत्रेऽस्ति तत्त्रयम् ॥ न ह्यष्टाकपालो भवतीत्येतावता पुरुषव्यापारः कश्चिदुको योऽनुष्ठानाय स्मारकं मन्त्रमपेक्षेत । सत्यामपि तु मन्त्राकांक्षायां पुरोडाशमात्रविषयस्य व्यापारस्य देवतावाचिमन्त्रसम्बन्धायोग्यत्वान्न सम्बन्धः । न च वाचनिको मन्त्रः । येनाघारवदलान्मान्त्रवर्णिको देवता स्यात् । अग्निहोत्रे तु होमस्य पुरुषव्यापारत्वादस्ति मन्त्रा- काङ्क्षा। योग्यश्च होमो देवताभिधायिना सम्बन्धुं वाचनिकश्च तत्र मन्त्रः । तेन युक्त मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पनम् । इह तु सम्बन्धस्याकाङ्कायोग्यतावशेन कल्प्यत्वान्न यागात्यासिद्धिरस्तौति न वाक्यभेद: " ८ बर्हिरादिशब्दानां जातिवाचिताधिकरणम् । बर्हिराज्ययोरसंस्कारे शब्दलाभादतच्छब्दः ॥ १० ॥ नामधेयप्रसङ्गेन द्रव्यनाम्नां बर्हिराज्यपुरोडाशशब्दानां संस्कृतेषु शास्त्रस्यैः प्रयुज्यमानानां असंस्कृतेऽपि जातिमात्रे कैश्चिदशास्त्रस्यैः प्रयुक्तानां किं यूपादिशब्दवत् संस्कारनिमित्तता उत जातिशब्दतेति चिन्यते । "तत्र पोल्वादिवदश्ववालादिवच्च शास्त्रस्थयाज्ञिकप्रसिद्धिः । सार्वलौकिकौं जातिमपहाय केचिदेतान् प्रयुञ्जतेरे ”। संस्कारत्व- मपहाय जातिमात्रे लौकिकाः प्रयुञ्जते । तेनेषामव्यभिचाराज्जाति- वाचिता। “न च जातिमात्रे शास्त्रस्थानामप्रयोगादतवचनत्वम् । १ भास्त्रदीपिका, पृ० ७३-७४ । २ शास्त्रदीपिका, पृ० ७५ ।।

·274 मौमांसाशास्त्रसर्वखे [J.B 0 Rs. तस्मा- न हि यो यत्र शक्तः स तत्मर्वैः प्रयोक्तव्य इति नियमः । ज्जातिशब्दः१"। ६ प्रोक्षण्यादिशब्दानां यौगिकताधिकरणम् । प्रोक्षणीधर्थसंयोगात् ॥ ११॥ “ प्रोक्षणौशब्दस्थापि पूर्ववत् संस्कारनिमित्तत्वं प्राप्तमपोद्यासंस्कृते- ऽपि क्वचित् प्रयोगादव्यभिचाराच्च जातिनिमित्तता प्राप्ता । न चावयवार्थता युक्ता समुदायप्रसिद्धेबलौयस्वात् । अवयवद्वारेण हि विशिष्टार्थप्रतौतिक्यिादिव वाक्यार्थप्रतीतिः पदार्थनिमित्ता लाक्षणिकौ समुदायप्रसिद्धौ तु श्रुत्या प्रतीतिरिति सैव बलौयसौ। उच्यते- रूढिलधात्मिका योगं बाधते न त्वलब्धिका । तत्रैव चात्मलाभोऽस्था यत्र नावयवार्थतारे " " यथा वृक्षेऽश्वकर्णस्य सत्सु त्ववयवार्थेषु तत एवोपपन्नत्वा- दर्थापत्तिः परिक्षोणा। नादृष्टा समुदायशक्ति कल्पयति"। ॥ " भवेतां यदि वृक्षेषु वाजिकौँ कथञ्चन । अदृष्टां समुदायस्य कः शक्ति जातु कल्पयेत् " ॥ " दुह च सन्न्यवयवार्थाः प्रकृष्टोक्षणहेतुत्वात् । स्त्रीलिङ्गत्वाच्च । तेनात्र नात्मानं लभते रूढ़िः वाक्यार्थ वाक्यवत् । तस्माद्यौगिकः प्रोक्षणौशब्दः "। , १.२ शास्त्रदीपिका, ४० ७५-७६ । ३ शास्त्रदौपिका, ४० ७६ । ४ तन्त्रवार्तिक, पृ. ३०६ । ५ शास्त्रदीपिका, ४० ७७ । .

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः। 275 १० निर्मन्थ्यशब्दस्य यौगिकताधिकरणम् । तथा निर्मन्थ्ये ॥ १२ ॥ “निर्मन्थ्यशब्दस्यापि शास्त्रप्रयोगात् संस्कारवाचित्वे अव्यभि- चाराद्वा जातिनिमित्तत्वमुद्भाव्य प्रसिद्धाऽवयवार्थत्वात्पूर्ववद्यौगिकत्वं साधनीयम्। विशेषस्त्वयं-प्रोक्षणी शब्दो हि सेचनसाधनत्वनिमित्तः । अस्ति चापां प्रोक्षणमाधनत्वं सर्वदेति युक्तं यौगिकत्वम् । निर्मन्थ्यशब्दस्तु मन्थनकर्मत्वनिमित्तः । न च निष्पन्नस्यारोमन्थन- कर्मत्वमस्ति । निष्पन्ने चानावयं शब्दो लोके वेदे च प्रयुज्यते । निर्मन्थ्यमानय पक्ष्यामह इति। निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्त्वव्यभिचारा- ज्जातिनिमित्त इति शङ्कां निवर्तयितुमतिदेशः क्रियते । भूत- पूर्वमपि योगं निमित्तौकृत्य सन्तानाभिप्रायेणापि प्रयोगोपपत्तेन रूढ़िः कल्या? "। तस्माद्योगः प्रयोजनं तु- पाकेनाग्नेरुपात्तत्वाविशेषणपरा श्रुतिः । तच्च पाकाङ्गभूतत्वात्तद्देशादौ करिष्यते ॥ यथैव लोहितोष्णोषादिविधिषु विशेष्याणां प्राप्तत्वाविशेषण- परत्वं एवमिहापि विशेष्यानुवादेन विशेषणभूता निर्मन्थनक्रियेव पाकाङ्गत्वेन विधीयते। अङ्गानाञ्च प्रधानेन एकदेशकालकर्तृत्वं वक्ष्यते। तेनाचिरनिर्मथितेनादूरनिर्मथितेनानन्यकर्तृनिर्मथितेने"- ष्टकाः पनव्या इति । ११ वैश्वदेवादिशब्दानां नामधेयताधिकरणम् । वैश्वदेवे विकल्प इति चेत् ॥ १३ ॥ चातुर्मास्येषु प्रथमे पर्वणि अष्टौ यागाः समानाताः- “ , १ शास्त्रदीपिका, पृ० ७७ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ. ३०६-३०७ ।

·276 मौमासाशास्त्रसवखे [J BORS. आग्रेयमष्टाकपालं निर्वपति। सौम्यं चर सावित्रं द्वादशकपालं सारस्वतं चर्स पौषणं चर्स मारुतं सप्तकपालं वैश्वदेवीमामिक्षां द्यावापृथिव्यमेकादेशकपाल मिति । तत्सन्निधाविदमानायते- वैश्वदेवेन यजेतेति । तत्र संशयः । किं यजेतेत्यनूदितानां यागानां वैश्वदेवशब्देन गुणविधिः किम्वा तेषामेव नामधेयमिति । तत्र नामत्वपक्षे स्थादाक्यमेतदनर्थकम् । देवतातो विधेया स्यागत्याभावाद्विकल्यते ॥ नामत्वपक्षे हि तस्थाविधेयत्वाद्यागस्यारूपत्वेनाविधेयत्वात् समस्त- वाक्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्माद्गुणविधिः । अन्याद्यवरुद्धेषु यागेषु देवतान्तरमनवकाशमिति चेत्-न । विकल्पसम्भवात् । न चाद्यापि सूत्रभाष्यकाराभ्यामुत्पत्तिशिष्टप्रावन्यं कथितं, इति तुल्यबलतां मन्यते । गुणाधिकरणे बलाबलं वक्ष्यते तेन गतार्थमिति चेत्-न । पानर्थक्याच्च। वक्ष्यति हि- श्रुतिलिङ्गाधिकरणे भानर्थक्यप्रतिहतानां बलाबल इति वाक्य- स्थानर्थक्यं माभूदिति देवतैव विधेया। सा च गत्यभावादुत्पन्न- शिष्टायुत्पत्तिशिष्टैरग्यादिभिर्विकल्पयिष्यत इति प्राप्तावाचत्महे-- तत्त्वनुवादत्वेऽपि समुदायोकरणेनार्थवत्" । एकशब्दोपादाने हि सत्येकप्रतीत्यारूढ़ानामाग्नेयादीनां सामानाधिकरण्यादेकसंज्ञा- सम्बन्धो लभ्यते । " ततश्च प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेतेत्यादौ वैश्वदेवमामकस्याग्नेयादिसमुदायस्य ग्रहणं सिध्यति”। दूतरथा वामिनायागस्यैव ग्रहणं स्यात् । एवञ्चैकदेशदेवतात्वेन विश्वेषां देवानां समवायात्तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयं वैश्वदेवशब्दः" । " १-३ शास्त्रदीपिका, ४० ७८.८० ।

·VOL XVII PTS II-III ] प्रथमोऽध्यायः। 277 द्वादशसु प्राप्ने । १२ वैश्वानरेष्टत्वाद्यर्थवादताधिकरणम् । पूर्ववन्तोऽविधानार्थास्तत्सामर्थ्य समाम्नाये॥१७॥ "वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् पुत्रे जाते” इत्युक्त्वा यदष्टाकपालो भवति गायत्र्येवेनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति यन्नवकपाल इत्येवमादिश्रूयते । तत्र विचार:-किमष्टाकणलादिशब्दाः प्रकृत- वैश्वानरयागस्य नामधेयं उत तत्रैव गुणविधिः उत फले गुणविधिः उत अर्थवाद दृति। तत्र वैश्वानरसामानाधिकरण्यादष्टत्वादीनां तत्प्रख्यन्यायेन च नामधेयत्वमाशय द्रव्य- वचनत्वात् यागसामानाधिकरण्याभावात् तत्प्रख्यत्वाभावाच्च गुण- विधिः । तथा हि यद्यपि द्वादशस्वष्टौ सन्ति तथापि न द्वादश- कपालेऽष्टाकपालः सम्भवति । यो ह्यष्टसु कपालेषु संस्कृतः पुरो- डाशः सोऽष्टाकपालः। न च पुरोडाशान्तरमस्ति पुरोडाशे। न च द्वादशकपाल एवाष्टसु संस्कृत इति शक्यते वकुम् । अष्टभिश्चतुर्भिश्च संस्कृतोऽसौ न केवल्लेरष्टभिः । ततश्चासामर्थ्यात्तद्धि हितानुपपत्तिः । तस्मात् प्राण्यभावान्न तत्प्रख्यत्वम् । अस्तु तर्हि गुणविधिः। अष्टा- कपालद्रव्यं वाष्टत्वसंख्या वा वैश्वानरयागे विधीयते न चोत्पत्ति- शिष्टद्वादशकपालविरोधादविधानम् । सर्वेषामुत्पत्तिशिष्टत्वात् । एक हौदं वाक्यं वैश्वानरमित्यादि यस्मिन् जात इत्यन्तं एकोप- क्रमावसानत्वात् तन्मध्ये च श्रुताष्टत्वादयः सर्वेऽप्युत्पत्तिशिष्टाः । यद्वा सर्व एवोत्पन्नभिष्टाः वैश्वानरं द्वादशकपालमिति देवता- विशिष्टयागविधानात् । तत्र तु यदष्टाकपाल इत्यादिवाक्यान्तरै- वैकल्पिकद्रव्यविधानम्। उपक्रमे तु द्वादशकपालशब्दो गुणवाक्य- प्राप्तद्रव्योपलक्षणार्थ इति । उच्यते- ·278 मौमासाशास्त्रसर्वस्खे (J BORS उत्पत्तिवाका शिष्यत्वं न तावदपपद्यते । सर्वेषामभेदेन वाक्यं तत्र हि भिद्यते ॥ अर्थवादत्वे ह्येकवाकत्वं सिद्ध्यति । त्वत्पक्षे तु नानागुणविधा - नेनार्थभेदादाकम्भेदः । किञ्च निर्भय तिनार कर्मविधान स च द्वितीयान्तेन द्वादशकपालेनैव सम्बध्यते न तु प्रथमान्तैरष्टा- कपालादिभिः । द्वाद प्रात्वमुत्पत्तिवाक्यगतत्वादितरेभ्यो वाक्यान्तरगतेभ्यो बलवत् स्यात् । न चाप्युत्पन्नशिष्टत्वं सर्वेषामुपपत्तिमत् । न द्वादशकपालस्य ह्यविवक्षोपपद्यते ॥ वैश्वानरसामानाधिकरण्या द्वितीयान्तं द्वादशकपालपदं निर्वपति- संयुक्त नाविवक्षितं तस्मादुत्पत्तिशिष्टं द्वादशकपालत्वम् " ! अस्तु तर्हि ब्रह्मवर्चमादिफलार्थत्वेन वैश्वानरयागमाश्रित्याष्ट- त्वादिगुणविधानकाम्यत्वाच्चोत्यत्तिशिष्टबाधेनापि निवेशः। तथा हि- पुरुषार्थसमासे तु काम्यं नित्यस्य बाधकम् । विशेषतश्च सामान्ये पूर्वप्राप्ने प्रवर्तनात् ॥ एवं प्राप्तेऽभिधीयते- फलार्थषु गुणेषु स्याहाकभेदोऽर्थभेदतः । उपक्रमोपसंहारसाम्याच्चाकवाक्यता ॥ वैश्वानरं द्वादशकपाल मिति यैवेष्टिरुपक्रान्ता तामेव यस्मिन् जात एतामिष्टिं निर्वपतीत्युपसंक्रियमाणामन्ते पश्यन्तो न तन्मध्ये वाक्यान्तरमुपगन्तुमौश्महे । फलेभ्यस्तु गुणे विधीयमानेऽर्थभेदा- द्वाक्यभेदः स्यात् । तस्मादर्थवादत्वम् । अवयवदारेणावयविस्तुतिः । , १ शास्त्रदीपिका, पृ० ८१-८२ । २ कारिकेय तन्त्रवार्तिके नोपलभ्यते, शास्त्रदीपिकाकारैरपि नोड़ता।

·VOL XVII PTS 11-111 ] प्रथमोऽध्यायः । 279 यो ह्यवयवोऽष्टासु कपालेषु संस्कृतः सोऽष्टाकपालपुरोडाशसादृश्या- गोण्या वृत्त्याष्टाकपाल इत्युच्यते स्तोतुम्” । १३ यजमानशब्दस्य प्रस्तरादिस्तुत्यर्थत्वाधिकरणम् । तत्सिद्विजातिसारूप्यप्रशंसाभूमलिङ्गसमवाया इति गुणाश्रयाः ॥ २३-२७॥ यजमानः प्रस्तरः,' यजमान एककपाल' इत्यत्र गुणविधि- र्नामधेयमर्थवादो वेति संशयः । तत्र प्रस्तरशब्दो यजमानस्य यजमानशब्दो वा प्रस्तरस्य सामानाधिकरण्यान्नामधेयमिति प्राप्ते भिन्नार्थत्वेन प्रसिद्धत्वान्न नाम- धेयमिति निराकार्य तस्माद्गुणविधिः । तत्रापि यजमानस्य मुख्य - त्वात् ' मुख्यं वा पूर्वचोदनात् लोकव'दिति न्यायेन प्रस्तरलक्षिते तत्कायें मुग्धारणादौ कार्य यजमानो विधौयन इति गुणविधि- रिति प्राप्तम् । तदपि न मुग्धारणे विनियुक्रस्य यजमानस्य स्वपदार्थकरणविरोधात् । प्रस्तरवच्च मूकवाकेन प्रहरणादेककपाल- वच सर्वहुतकरणात् सर्वतन्त्र विलोप: स्यात् । तस्मादर्थवादः । गुणाच्च सामानाधिकरण्यं यजमानशब्दाभिहितो ह्यर्थः स्वसमवेतं स्वकार्यकरत्वं सम्बन्धाबोधयति । तच्च प्रस्तरेऽस्तौति तत्प्रकारकः प्रस्तरबोधः। एवञ्च स्वार्थसदृशे तद्गुणशालिनि तात्पर्यभाक् शब्दो गोण इत्युच्यते, गुणादागतत्वात् ; यथा सिंहो देवदत्त इति। श्राह च- अभिधेयाविनाभूते प्रवृत्तिलक्षणेष्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगातृत्तेरिष्टा तु गौणता" " ॥ इति १ भास्वदौपिका, पृ०८२-८३ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३१८।

·280 मौमासाशास्त्रसर्वख [J BORS । यत्तु आरोपितार्थवृत्तित्वं गौणत्वमिति तन्न। शाब्दबोधस्य भमत्वापत्तेः वेदे श्रारोपयितुरभावाच्च । गुणविवक्षया श्रावश्यक- सिंहत्वाद्यारोपकल्पने प्रमाणाभावाच्च । कथं तर्हि 'खपुष्प भरद्धान्त इत्यादिप्रयोगेषु खपुष्पादिशब्दानां गौणत्वं इति । ---खपुष्पशब्दस्य हि आरोपितत्वविशिष्टं पुष्पमर्थः। तद्गुण- शारोपितत्वं तथा च यथा वे पुष्पमारोपितं तथा जगत्कार परमाण्वादौ सुखदःखमोहात्मकमारोपितं तनिष्ठा अत्यन्ताभावप्रति- योगौति यावत् । प्राह च- परमाणशरीरादिकारणामादिवादिभिः । ततोऽन्यादृक् प्रधानात्मरूपं नास्तीति वर्ण्यते " ! इति तस्माद्यजमानवत् कार्यकारित्वात् प्रस्तरस्य प्रशंसेयम् । प्रस्तरमुत्तर वर्हिषः सादयतौति विधेः शेषः । एवं यजमान एक कपाल दूत्यपि एककपालं सर्वहन करोतीतिविधेः पोषः । १४ आगेयादिशब्दान ब्राह्मणादि- स्तुत्यर्थताधिकरणम् । जातिः ॥ , 'अग्निर्वे ब्राह्मण' इत्यादिव्वपि प्राग्वद्गुणविधित्व च निराकृत्यार्थ- वादत्वं साधनीयम् । पूर्वत्र पर पशब्दस्य परबत्तौ तसिद्धिकरत्वं निमित्तमुक्तमिह तु जातिर्जननमिति यावत् । प्रजापतिरकामयते ह्यर्थवादे हि अग्निब्राह्मणी धावपि सृष्टिकाले ब्रह्मणो मुखाज्जाता- वित्युक्तम् । अनेन निमित्तेनानिशब्दो ब्राह्मणे प्रवर्तते स्तोतुम् । १ तन्त्रवार्तिक पृ. ३१८ - ·VOL. XVII PTS II-IIT ] प्रथमोऽध्यायः । 281 . १५ यूपादिशब्दानां यजमानस्तुत्यर्थताधिकरणम् । सारूप्यात् ॥ श्रादित्यो यूपो यजमानो यूप इति । अत्र सारूप्यं प्रवृत्ति- निमित्तम् । यद्यपि सादृश्यमा सर्वत्रास्ति तथाऽपौह चक्षुर्गाद्यं तद्विवक्षितम् । चानुषं हि यूपस्य यजमानसारूप्यमूर्धत्वं, आदित्य - सारूप्यमञ्जननिमित्तं तेजस्वित्वम् । तहारेण यजमानादित्य- शब्दाभ्यां यूपः स्वयते । १६ अपश्वादिशब्दानां गवादिप्रशंसार्थत्वाधिकरणम् । प्रशंमा ।। 'अपशवो वाऽन्रे गो अश्वेभ्यः पावो गो अश्वाः इत्यत्र पशुकार्य गवाश्वव्यतिरिकानां प्रतिषेधप्रतोतेर्गुणविधित्वेन पूर्वपक्ष. सिद्धान्तस्तु-तत्र तत्राजादीनां विहितत्वात् प्रतिषेधोऽनुपपन्नः न च विकल्पो वैषम्यात् कल्यो ह्यत्र विधिः । अन्यत्र क्लृप्तस्तम्मादर्थ- वादः। प्राब्दप्रतिनिमित्तं तु प्रशंसा। तथा हि-अपशव दूति नसमासगतेन पशुशब्देन गवाश्वगतं प्रापान्त्यमुपादाय पश्चात्तदभावो नञा पश्वन्तरेषु कथ्यते । आह च- गवाश्वादिगतां पूर्वमुपादाय प्रशास्तताम् । तदभावोऽन्यपश्वादौ नसमासेन कथ्यते " || इति गवाश्वेषु यत्प्राशस्त्यं न तदन्येष्वस्तौति । सोयं गवाश्वगत- प्राशस्त्याभावः पश्वन्तराणामपशूनाञ्च तुल्य इत्यनेन सादृश्येन घटादिवचनस्यापशुशब्दस्थाजादिष्वपि प्रयोगः । तस्मादप्रशस्तास्ते गवाश्वमेव प्रशस्तमिति प्रशंसैव फलं यद्यपि न सियादावपि १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३२६ ।

·282 मौमासाशास्त्रसर्वखे (1 BORS प्रशंसाफलकत्वमविशिष्टं तथापि तत्र प्रशंसा न प्रतिनिमित्त- मिति शेषः । १७ भूमाधिकरणे बाहुल्येन सृष्टिव्यपदेशाधिकरणम् । भूमा॥ सृष्टीरुपदधातौ'ति श्रूयते । दह च अ(च?)यनेनार्थग्टहीत- मप्युपधानं अध्वर्यकर्टकत्वसिद्ध्यर्थं विधीयते तदाहु:- कृप्तवन्य पि वक्रव्या पुनरेवंविधा क्रिया। प्राध्वर्यवसमाख्यानं तथा हि प्रतिपद्यते किञ्च संहतस्यायनेनापि चयनोपपत्तेन नियमत उपधानप्राप्तिः न चैवमपि संहतानामेवोपधानं किन्न स्यादिति वाच्यम् । तस्येष्टकाः प्रत्युपधानतया प्रतिप्रधानमादत्ते । तस्मादुपधानमात्रं विधेयम् । सृष्टौरिति तु लिङ्गप्राप्तमन्त्रानुवादमात्रमिति भाष्यकारः । केचित्तु मन्त्रोऽपि विधेयः। अविशिष्टसामर्थ्यतया हि ग्रहणा- दावपि प्राप्तः सः । ॥ इति अपि च- " प्रत्यक्षब्राह्मणोकानां मध्यमा चितिराश्रयः । तदर्थमपि सम्बन्धः कार्यों मन्त्रोपधानयोः" ॥ तस्माद्विशिष्टविधिर्गुणविधिर्वत्याहुः । न चास्मिन् सूत्रे सृष्टौनां विधानमादर्त्तव्यम् । गुणवृत्तिनिमित्तकथनमात्रपरत्वात् । गुणश्चेह भूमा। सृश्यसृष्टिसमुदायेऽप्ये ' कया स्तुवते' इत्यनुवाके सृष्टि (भूमास्तीत्यनेन सादृश्येन सृष्टिशब्दः । ) १ अत्र ‘प्राप्नुवन्त्यपौ'ति वार्तिकपाठ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३२८ । • इन पर प्रथमाध्यायग्रन्थ वादणे नोपलभ्यते ।

·अथ द्वितीयोऽध्यायः १ अपूर्वस्याख्यातप्रतिपाद्यत्वाधिकरणम् । भावार्थाः कर्मशब्दास्तेभ्यः क्रिया प्रतौयेतैष द्यर्थो विधीयते ॥१॥ सम्बन्धमात्र प्रतीतम् । न तु करणत्वं कर्मत्वं वा। तदुक्तम्- " सम्बन्धमात्रमुकं च श्रुत्या धात्वर्थभावयोः । तदेकांशनिवेद्यो तु व्यापारोऽस्या न विद्यते' " ॥ इति तत्र साध्यान्तरसम्बन्धे धात्वर्थस्य योग्यत्वात् करणत्वमेव श्रुति- वशाद्भवति। नामार्थस्य तु ग - - य करणत्वं दुर्वलम् । यागश्च साधननिष्पादितः सन् फल साधयिष्यति। न हि शास्त्रप्रवृत्तेः प्राक् तन्निष्पत्तिः क्वचिदपपद्यते। तस्माद्धात्वर्थस्य फलभावना- करणत्वमिति। यस्य च फलसाधनत्वं म धर्म इति। तद्भेदस्य सापवादस्य शब्दान्तरादिभिर्निरूपयिष्यमाणस्योयोट्वानोऽयम् । केचित्तु-शास्त्रभेदमेव द्वितीयाध्यायार्थमाहुः। प्रथमे हि शास्त्र- प्रामाण्ये निरूपिते तदेव शास्त्रं कुत्र भिन्नं कुत्र नेति जिज्ञासा संभवति। ननु कर्मभेदगोचरेति। तन्न । शास्त्रभेदस्यानुष्ठानानौप- यिकत्वेनाचिन्यत्वात् । वक्ष्यमाणशेषोषिभावाद्यनुपयोगाच्च। चोदना- प्रामाण्यबलेन सिद्धस्य चेत्यवन्दनादिव्यावृत्तस्य धर्मस्वरूपस्य कुत्र भेद दृति जिज्ञासासम्भवात्। पोषोषित्वादिविचारोपयोगाष्टभेद- स्थेति दिक् । तदेवं समानप्रत्ययोपात्तविधिबलात् धात्वर्थस्य फल- भावनाकरणमिति स्थितम् । १ तन्त्रवार्मिक, पृ. ३५६ ।

·284 मौमासाशास्त्र मर्वखे [I BORS - न अथ भावनानिरूपणम् । का पुनर्भावना कश्च विधिः । उच्यते- करोत्यर्थामिका उत्पादनापरपाया परोत्पत्त्यनुकूलव्यापाररूपा भावना। सा चाख्यातवाच्या। पाख्यातार्थस्य करोतिना विवरणात् । उक्तञ्च- सिद्धकर्तक्रियावाचिन्याख्यातप्रत्यये सनि । सामानाधिकरण्येन करोत्यर्थोऽवगम्यते? "॥ दृति अयं भावः। अभवतो गगनादरक्रियमाणत्वात् भवतश्च घटादेः क्रियमाणत्वान् भवत्यर्थकत्तः करोति कर्मत्वम् । नथा च करोत्यर्थ- कर्त्तर्भविदप्रयोजकतया भवः प्रयोजकन्यापारे गिजुत्पद्यमानः करोत्यर्थमवलम्ब्यते : तेन स भावना। श्राइच- " करोतिः क्रियमाणेन न कश्चित्कर्मणा विना । भवत्यर्थस्य कर्ता च करोतेः कर्म जायते ॥ करोत्यर्थस्य यः कर्ता भवितुः स प्रयोजकः । भविता तमपेच्याय प्रयोज्यत्वं प्रपद्यते ॥ प्रयोज्यकर्त्तकैकान्तव्यापारप्रतिपादकाः । ण्यन्ता एव प्रयुज्यन्ते तत्प्रयोजककर्मसु । तेन भूतिषु कर्तृत्वं प्रतिपन्नस्य वस्तुनः । प्रयोजकक्रियामाहुर्भावना भावनाविदः " ॥ इति स्थादेतत् । भावना धातुवाच्चैव । भोकव्यमित्यादावाख्यात विनापि तत्प्रतौतेः। तथा च तत्रापि कारकापेक्षा दृश्यते । अस्ति च तत्रापि करोतिसामानाधिकरण्यम् । किं कर्त्तव्यम् । १.२ तन्त्रवा बार्तिक पृ. ३४२-३४४ ·TOL XIII PTS II HI | द्वितीयोऽध्यायः 235 भोकव्यम्। किं कृतवान् । भुक्तवानिति। धातुत्वेन भावना- वाचकत्वाविशेषेऽपि पचित्यादिप्रातिस्विकरू पेण विक्लेदनादौ प्रक्रिः । न चैव पचतिविल्लिद्यत्योः सकर्मकत्वाकर्मकत्व विभागानुपपत्तिः । पचतीत्यस्य हि विक्लितिविशिष्टं करोतीत्यर्थः । तेन विनित्याख्य - फलव्यधिकरणस्यैव देवदत्तादिनिष्ठम्य फलानुकूलव्यापारस्य पचि- वाच्यतया परसमवेतक्रियाफलशालित्वरूपं कर्मत्वं तण्डुलादौनां न विरुध्यते। विक्लौद्यन्तीत्यस्य तु विक्रिति कुर्वन्तीत्यर्थः । तेन फलसमानाधिकरणव्यापारवाचकतया क्रियाफलम्य परसमवेतत्वा- भावात् । विलिदिरकर्मकः। एतेन घटो जायने घट करोत- त्याद्यपि व्याख्यातम् । जनेरुत्पत्याख्यफलसमानाधिकरणतदनुकून्न- व्यापारवाचित्वात् । उकञ्च- " अवादावपि को भाव्येऽस्त्येव हि भावना । अन्यत्ताशेषभावात्तु तथा सा न प्रकाशने' " ॥ इति कर्तुत्वं च निष्पन्नावयवाभेदात् सूक्ष्मरू पेल वेत्यन्य देतत् : प्रत्युत त्वन्मत एवोक्र विभागानुपपत्तिः। किञ्च भावयति घटमिनि- वत् भवति घटमित्यपि प्रयुज्येत । तुल्यार्थत्वात् । एकत्र हि कर्तुः कुम्भकारस्य व्यापार णिजाचष्टे अन्यत्र त्वाख्यातप्रत्यय इति । ननु प्रयोजकव्यापारो णिजयः । कर्तृव्यापारस्वाख्यातार्थ इति भेद इति चेत्- न। कारकचक्रप्रयोः कर्तृत्वे घटस्थातथात्वात् । यदि तु " धातुनोतं क्रियेन्नित्यं कारके कर्त्ततेव्यते इति वैयाकरणोतरीत्या प्राधान्येन धावपात्तव्यापारवत्त्वं कर्तृत्व तवापि सम्मतम् । १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३४९ ·286 मौमांसाशास्त्र सर्वस्खे [J BORS आख्यातार्थनिरूपणम् । कस्तोदानौमाख्यातार्थः । व्यापारस्य धातुनवाभिहितत्वात् । अपि च ज्योतिष्टोमयाजोत्यादौ धावपात्तभावनां प्रति ज्योति- ष्टोमयागरूपस्यांशान्तरस्य धावपात्तस्यैव करणत्वे यज इति णिनिः संगच्छते। न चैवं प्रयोत स्वास्थयमित्यादिप्रयोगापत्तिः। शयनस्य भाव्यतयैवान्वयात् । तथैव व्युत्पत्तेः। त्वत्पक्षेऽपि साम्याच्च । एवं च क्रियावाचको धातुरितिव्याकरणस्मृतिर्नान्यथयितव्येति । उच्यते- प्रत्ययार्थ सह ब्रतः प्रकृतिप्रत्ययौ सदा । प्राधान्यानावना तेन प्रत्ययार्थोऽवधार्यते ॥ तथा क्रमवतोर्नित्यं प्रकृतिप्रत्ययांशयोः । प्रत्ययश्रुतिवेलायां भावनात्माऽवगम्यते " ॥ प्राधान्यबलेन तदागमे हि तदृश्यत इति न्यायेन च भावनायाः प्रत्ययार्थत्वं निश्चीयत इत्यर्थः । यत्तु कृदन्तेष्वपि भावना प्रतीयत इति तत्सत्यम्, किन्तु धात्वर्थे रेव तदाक्षेपः । श्राह च- धात्वर्थकारकैरेव गुणभूतोऽवगम्यते । भावनात्मा कृदन्तेषु तस्मान्नवाभिधीयते " ॥ " यथैव भावप्रधानत्वादाख्याते तत्सम्बन्धादेव गुणभूतकारक- प्रतौतिसिद्धेर्न कर्तृकर्मणोरभिधानं एवं कर्नाद्यभिधानादेव तद- न्यथानुपपत्त्यारे" वा धात्वर्थाव्यभिचाराद्या भावनालाभः । “तथा- भूतयैव च भावनया कारकसम्बन्धोप्यपपद्यते” । एतेन करोति- %3D १ तन्त्रवार्तिक, ४० ३४८ । २.४ तन्त्रवार्तिक, ४० ३५८ ।

·FOL XVII PTS II-III] द्वितीयोऽध्यायः 237 सामानाधिकरण्यं व्याख्यातम् । न चवं धातोः सकर्मकाकर्मकत्व - विभागानुपपत्तिः । “अन्यदेव हि धात्वर्थप्राप्यं कर्मसकर्मके । अन्य देव च सर्वत्र प्रत्ययार्यनिबन्धनम् ॥ ओदनं पचति ग्रामं गच्छतौति धात्वर्थापवर्गलभ्यमेकं कर्म अपरं पुनर्भावनाकर्म। तत्र कदा चिद्धात्वर्थकमव भावनाकर्मत्वमपि प्रतिपद्यते पाकेन प्रोदनं भावयतीति। कदा चित् पुनः स्वकर्म- विशिष्टधात्वर्थयुक्ता भावना कर्मान्तरेण युज्यते ग्रामगमनेन स्वार्थ भावयेदिति शोहनपाकेन चेति। तच्च प्रायेण एवं कामशब्देन सम्बध्यते । सुखकाम आसीत् स्वास्थ्यकामः शायौ तेति । अत्र हि धात्वोरकर्मकल्वेऽपि प्रत्ययार्थभावनां प्रति कर्मत्वेन स्वादौन्यवधार्यन्ते । आस्ते पोत इत्यादौ तु धात्वर्थ एव कर्मतया संबध्यते । तस्मात्- साक्षादव्यभिचारेण धात्वर्थो यत्र कर्मभाक् । सकर्मकः स धातुः स्यात् पारम्पर्य त्वकर्मकः ॥ श्रासनशयनादौ हि अानन्तर्येण नियमेन वा कर्मविशेषो न निरूप्यत इत्यकर्मकत्वम्। पचिगम्यादीनां तु विक्लिद्यत्तत्संयुज्य- मानसाक्षात् सम्बन्धिकर्माव्यभिचारात् सकर्मकत्वं न तु भावना- विशेषणत्वे कश्चिविशेषः१ ”। अस्तु वा त्वदुक्करौत्या फलभावनयोः सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्याभां विभागः । एतेन भवति घट- मित्यादि प्रयोगापादानमपि प्रत्युक्तम् । तत्र धात्वर्थसमानाधि- करणस्यैव व्यापारस्य व्युत्पत्तिवलात् प्रतीतेः । ज्योतिष्टोमयाजौ- त्यादौ तु धात्वर्थनव भावनाक्षेप इति दिक् । तस्मात् प्रत्यय- वाच्यैव भावना। भावनाशब्दोऽप्यदूरी रविप्रकर्षण तहाचकः । १ तन्त्रवार्तिक, ४० ३५४-३५५ ।

·288 मौमासाशास्त्रसर्वस्वे (J BORS “ यादृशौ भावनाऽऽख्याते धात्वर्थश्चापि यादृशः । नासौ तेनैव रूपेण कथ्यतेऽन्यः पदैः क्वचित् ॥ इति भावनाशब्दो हि निष्पन्नात्मिकां सत्त्वरूपापन्नां लिङ्गसंख्या- योगिनौं अभिधत्ते। आख्यातं तु लिङ्गसंख्यारहितरूपेण "। अत ण्वानन्याख्येयो भावार्थ इति सिद्धान्तः । तदेवं भावना निरूपिता। विधिनिरूपणम् । विधिस्तु पुरुषप्रवर्त्तनात्मकः । शब्दनिष्ठप्रेरणाख्यः शब्दभावने - त्युच्यते । अभिधा भावनेति च । मा च लिङादिवाच्या । अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः । अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातेषु गम्यते " ॥ इति तस्था अप्यंशत्रयमुक्तमभियुक्तः- लिङ्गोभिधा सेव च शब्दभावना भाव्यं च तस्याः पुरुषप्रवृत्तिः । सम्बन्धबोधः करणञ्च तस्यां प्ररोचना चाङ्गतयोपयुज्यते ॥ इति कथमप्रसिद्धायां तस्यां शकिग्रह इति चेत्-उच्यते- प्राब्दश्रवणानन्त प्रवृत्तिमुपलभ्य तद्धेतुभूतप्रेषणाध्येषणादि- व्यापारानुवृत्तप्रवर्त्तनासामान्ये शनिग्रहः । अपौरुषेये तु वेदे पुरुष- धर्मस्य प्रेषणा देरसम्भवात्तयतिरिक्तस्य विशेषस्य तर्कितस्य लक्षण- मालिङादिर्बोधकः । तदाहु:- १ तन्त्रवार्तिक, ४० ३५२ । २ यस्तु शब्दगत प्रयोजकव्यापार' यत्र पुरुषप्रति माध्यता प्रतिपद्यते सा शब्दभावनेति न्यायमञ्जरौकाराः, पृ० ३४३ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३४४-४५ ।

·VoL XVII PTS II-III ] द्वितीयोऽध्याय' । 289 अस्ति प्रवर्त्तनारूपमनुस्यूत चतुर्वपि । तत्रैव लिड विधातव्यः किं भेदस्य विवक्षया ॥ न्यायव्युत्पादनार्थं वा प्रपञ्चार्थमथापि वा । विध्यादौनामुपादानञ्चतुर्णामादितः कृतमिति || कृत्यानां तु षवाचित्वेऽपि प्राप्तविषयप्रवर्तनात्वरूपप्रेषस्य वेदे- ऽसम्भवात् । प्राप्तविषयत्वाख्यविशेषणत्यागेन लक्षणया विशेष- परत्वमेव । तदाऊः- " प्रवर्त्तनम्मृतिः प्राहे प्रेष इत्यभिधीयते । अप्राप्तप्रेषण सई विधित्वं प्रतिपद्यते सा च शक्तिशक्तिमतोरभेदात् शब्दात्मिकेत्युच्यते । सा च यद्यपि समानप्रत्ययोपात्ततयाऽर्थभावनयैव सह विशेषणतया सम्बध्यते तथापि दना जुहोतोत्यादौ तात्पर्यतो गुणांशे पर्यवस्यति । श्रेयः- साधनता तु लिङादेः प्रवर्तकत्वानुपपत्तिलभ्येत्याचार्याः । सैव लिङादिवाच्येति तु मण्डनप्रभृतयः । ॥ इति २ अपूर्वस्यास्तिताधिकरणम् । चोदना पुनरारम्भः ॥५॥ अपूर्व सिद्धं कृत्वा तज्जनकं किमिति चिन्तितम् । अपूर्वमेव तु निष्प्रमाणकमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु- " फलाय विहितं कर्म क्षणिकं चिरभाविने । तत्मिद्धिर्नान्यथेत्येवमपूर्व प्रतिगम्यते " ॥ १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३५१ । २ नन्त्रवार्तिक, पृ० ३६० .

·290 मौमासाशास्त्रसर्वस्खे (J B.ORS कृतस्य कर्मभ्यः प्रागयोग्यस्य कर्मण: पुरुषस्य वा । योग्यता शास्त्रगम्या या परा सापूर्वमिष्यते ॥ श्रुतार्थापत्तिरेवैका प्रमाणं तस्य चेत् फलमेवोपजायते । एषात्र प्रक्रिया । यागेन स्वगं कुर्यादिति प्रथमं बोधः। " कथं विनश्वरेण फलं कर्त्तव्यमित्यपेक्षायां अपूर्व कृत्वेति । कथमपूर्व क्रियत इत्यपेक्षायामङ्गानुष्ठानेनेति । ततः पूर्वापरकालौनेरङ्गरूप- यागस्य फलापूर्वसाधनत्वं साक्षान्न सम्भवतीत्युत्पत्त्यपूर्व कल्प्यते। तत्र सनिपत्योपकारकाङ्गापूर्वाणि यागस्यैव शक्त्यतिशय- मादधानानि उत्पत्त्यपूर्वनिष्पत्ती व्याप्रियन्ते ( तदारेण फलापूर्वम् )। पारादुपकारकाणि औत्पत्त्यपूर्वेभ्यः फलापूर्वनिष्पत्तौ। दर्शपूर्ण- मासयोस्तु पक्षद्वयवर्त्तिभ्यां समुदायाभ्यां युगपत् फलापूर्वारम्भायोगात् प्रतिसमुदायभेकैकमपूर्व कल्प्यते । तत्कथं भावापेक्षायामग्न्यन्वा- धानाद्यङ्गोपदेशः। ततः पूर्वोत्तराङ्गसहितेभ्यः साक्षात्तदुत्पत्त्ययोगा- त्प्रतित्रिकं त्रीणि त्रीण्यपूर्वाणि कल्यन्ते " इति न वा पूर्वपक्षः सिद्धान्तसम्मतः । ३ कर्मणां गुणप्रधानभावविभागाधिकरणम् । तानि वैधं गुणप्रधानभूतानि ॥६॥ श्राख्यातभेदादपूर्वभेद इति स्थितम् । तदपवाद - - - - नेद- मधिकरणमारभ्यते । दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते–'ब्रोहीनवहन्ती'ति । तत्र किमवघातादपूर्वमस्ति उत नेति संशयः । तत्र श्रुतार्थापत्तिरेवैका प्रमाण तस्य वेष्यते । भान्टैकदेशभावाच्च स्वार्थेष्वागम एव न" | इति तन्त्रवार्तिकपाठ , पृ० ३६६ । २ शास्त्रदीपिका, पृ० १०५-१०६ । .

·VoL XVII PTS II-III ] द्वितीयोऽध्यायः । 291 " श्राख्यातत्त्वाविशेषेण भूतैर्भव्यार्थजन्मनः । सिद्धे च साध्यता शक्रः सर्वाख्यातप्रधानता " तस्मात् ब्रौह्यपेक्षयावघातः प्रधानम् । ततश्चापूर्वमिति प्राप्ते ब्रमः- " नामाख्यातार्थसम्बन्धे यदल्लुप्तप्रयोजनम् । तस्यादृष्टार्थता युक्ता नेतरस्याप्रमाणिकार " || स्थादेवं यद्यदृष्टं कल्येत । इह तु तृप्तमेव ब्रौहोणां याग- निवृत्तिरूपं प्रयोजनम् । अवघातस्य च ब्रौह्यर्थत्वे तुषविमोकादि दृष्टमेव इति नादृष्टं कल्प्यम् । यत्तु नियमात् पूर्व तत् क्रियाकृतं न भवतीति न तया व्यपदिश्यते किच्च अवघातस्यादृष्टार्थत्वपक्षेऽपि द्रव्यनियमात् कल्प्यमेव तदिति वरम्, दृष्टार्थावघातनियमादेकमेव तत्कल्पितम् । तेन यत्र द्रव्यं प्रति क्रियाणां प्राधान्यं तत्रैवापूर्वभेदः । अस्य विवेकार्थे गुणत्वप्रधानलक्षणं हतौयासिद्धमेव । सिद्धवत् कृत्यदृष्टार्थलाभा- लाभावेव परिचायकतया सूत्रकारः । यैस्तु द्रव्यं न चिकीर्घ्य ते तानि प्रधानभूतानि द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥ ७॥ यः कर्मभिर्द्रव्यं धर्मतः स्वरूपतो वा न संस्कर्तुमिष्यते तानि प्रयाजादौनि स्वसाधन प्रति प्रधानभूतत्वाददृष्टार्थानौत्यर्थः । यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतौयेत तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् ॥८॥ यैरवघातादिभिर्द्रव्यं ब्रौह्यादि चिकौर्यत इति उत्पाद्यते १.२ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३८३ । • अत्र टिदृश्यते । ४ अन्यत्र 'तु'शब्दप्रयोगो न दृश्यते । .

·292 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J BORS. विक्रियते श्राप्यन्ते संस्क्रियते वेत्यर्थः । प्रयोजनं तु प्रेयङ्गवेपि चरावतिदेशप्राप्तो बौहिसाधनकोऽवघातः पूर्वपक्षे। कुतः । " प्रधाने हि श्रुतं द्रव्यं नाङ्गद्रव्यस्य बाधकम् । प्रयाजेज्याज्यवत्तेन हन्तौ स्यात् व्रौह्यबाधनम् ॥ सिद्धान्त तु बाध्यन्ते कुतः । प्रधानौपयिक द्रव्यं सस्कारैरपि युज्यते । तेन हन्यादिभिः सर्वैः संस्कर्त्तव्याः प्रियङ्गवः१५ ॥ ४ संमार्जनादौनामप्रधानताधिकरणम् । धर्ममात्र तु कर्म स्यादनित्तेः प्रयाजवत् ॥ ६ ॥ यद्यपि पूर्वाधिकरणे द्रव्यचिकौर्षा गुणकर्मलक्षणतया नोक्ता । उपकारकत्वलक्षणशेषत्वप्रसङ्गात् । तादर्शलक्षणं हि श्रुत्यादिप्रमाणकं शेषत्वम् । न तु प्रत्यक्षाद्युपकारनिमित्तमिति वक्ष्यमाणत्वात् किन्तु- " अन्यतः सिद्धपोषाणां येषां दृष्टोपकारिता । तेषां नापूर्वमस्तौति हन्यादौनामुदाहृतिः२ " ॥ तथापि तदैव गुणकर्मलक्षणमिति भान्या प्रत्यवतिष्ठमानस्य भ्रम- निरासार्थमिदमधिकरणम् । 'सूचः संमा 'त्यादिषु चिन्यते । समार्गादयः प्रधानकर्म उत गुणकर्मति । तत्र दृष्टप्रयोजनाभावान्न गुणकर्म न च द्वितीयया खुचां साध्यत्वम् । 'सनन् जुहोति' इत्यादौ व्यभिचारात् । " अतः सुगादिसाधनकसमार्गविधानात् प्रधान- कमवेति प्राप्ते नमः स्मृत्या साध्याभिधायित्वं द्वितीयायाः प्रतीयते । कर्तुर्यदीप्सितं यच्च तथायुक्तमनौमितम् ॥ . १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ३८४ । २ तन्त्रवार्निक, पृ० ३८६ । .

·VoL XVII. PTS II-III ] दितीयोऽध्यायः । 293 " ॥ तत् कर्म तद्वितीयार्थ इत्येवं पाणिनेः स्मृतिः । बलौयसौ च साचारात् प्रयोगश्चास्ति तादृशः ईमितानौमितानुवर्ति साध्यरूपं कर्म तच द्वितीयार्थ इति व्याकरणादवगतम्। समौहितभाव्यापेक्षायां च भावनायां क्रतु- साधनत्वेन समौहिताः स्रुच एव द्वितीयाबलात् साध्यत्वेन सम्बध्यन्ते । सक्तूनां तु भूतभाव्युपयोगाभावेन भाव्यत्वान्वयायोगात् । साधनत्वं द्वितीयया लक्ष्यते । आह च- भूतभाव्युपयोगं हि संस्कार्य द्रव्यमिय्यते । सक्तवो नोपयोक्ष्यन्ते नोपयुक्राश्च ते क्वचित् ॥ प्राधान्यमेव नवापि द्वितीया वदति स्वतः । विरोधात्तेन सम्बन्धो गणभावस्तु लक्ष्यते " प्रयोजनं तु पूर्वपक्षे प्रकृती सक्समार्गस्य बहुसाधनत्वात् कपिचलन्यायेन त्रित्वस्थ शास्त्रीयत्वात् पात्राविवृद्धावपि पशु- चातुर्मास्येषु तिस्र एव संमार्टव्याः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु सर्वाः३" प्रतिप्रधानं संस्कारावृत्तः । ५ स्तोत्रादिप्राधान्याधिकरणम् स्तुतशस्त्रयोस्तु संस्कारो याज्यावद्देवताभि- धानत्वात् ॥ १३॥ स्तोत्रशस्त्राण्युदाहरणम् । " स्तुतिरेव स्तोत्रम्। शास्त्रमपि सेवा- प्रगौतमन्त्रसाध्या । गुणगुणिसम्बन्धकीर्तनं स्तुतिः । सा च गुण- गुणिभ्यां निवर्तते । तत्र गुणानामकर्माङ्गतया निष्प्रयोजनत्वात् ।' १ शास्त्रदीपिका, पृ० १०६ । २ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० ३८८ । ३-४ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० ३८४ ।

·294 मौमामाशास्त्रसर्वखे [J.B O Rs. " स्तुत्यर्थत्वमसंदिग्धम्। स्तुतिस्तु स्तुत्यां देवतां प्रति किं स्मारकत्वेन गुणभूता किं वा देवतां प्रति प्रधानभूता सत्यदृष्टार्था इति संशयः । तत्र-“देवतास्मरणं दृष्टमुज्झित्वाऽदृष्ट कल्पनम् । न युक्तं तेन तादर्थ्यात् स्तोत्रादेमुणकर्मता'" ॥ इति प्राप्ते उच्यते- " सत्यं दृष्टार्थता युक्ता श्रुतिश्चेन्न विरुध्यते । देवतास्मरणार्थत्वे स्तुतिरूपं विहन्यते ॥ श्रुतस्य हि प्रयोजनकल्पनम् । स्तुतिश्चेह कर्त्तव्यतया श्रूयते । श्राज्यैः स्तुवते,' 'प्रउगं शंसतो'ति । यदा च मन्त्रवाक्यं गुण- सम्बन्धाभिधानपरं तदा स्तुतिर्भवति। यदा तु गुणद्वारेण गुणि- प्रकाशनार्थ न तदा स्तुतिः । न हि लोके योऽयं वक्रकेशान्त- स्तमानयेति परिचायकत्वेन गुणोको स्तौतौति व्यवहरन्ति । तस्मात् स्तौतिशंसत्योः प्रकाशनलक्षणायां मानाभावात् श्रुतिबलाददृष्टार्थ- त्वम् । एवञ्च माहेन्द्रग्रहयाज्याभ्याससनिधावन्द्री स्तुतिरुपपद्यते । तथा हि- यां काञ्चिदप्युपादाय देवता साधिता स्तुतिः । अदृष्टं यागमात्राथं करोत्यारादवस्थितम् ॥ त्वत्पक्षे तु यत्रेन्द्रस्तवेन्द्रौ स्तुतिरूत्कृष्येत । श्रुतिसमवायित्वाद्देव- तायाः। यदि तु मनोतास्थानिशब्दोऽमिषोमाविवेन्द्रशब्द एव महेन्द्रं लक्षयेतहि लक्षणेव दोषः । . १ शास्त्रदीपिका, ४० १११ । २ अत्र ‘श्रुतरूप'मिति मुद्रितपुस्तकपाठ । ३.४ शास्त्रदीपिका पृ० १११ । ५ अग्नीषोमीयपशो 'त्व ह्यग्ने प्रथमों मनोते ति मनोतामन्त्रे श्रुतोऽग्निशब्दो लक्षणया यथाग्नीषोमौ प्रतिपादयति तथा इन्द्रशब्दोऽपि लक्षशया महेन्द्र प्रकाशये- दित्यर्थ -मयूखमालिका, पृ० १११ ।

·VOL. XVII. PTS II-III ] द्वितीयोऽध्यायः । 295 ६ मन्त्राविधायकत्वाधिकरणम् । विधिमन्त्रयोरक्यार्थ्यमैकशब्द्यात् ॥ ३० ॥ द्विविधमाख्यातमुक्तम्-प्रधानकर्मणां विधायकं गुणकर्मणाञ्च । किमेतदेव प्रकारदयमुतान्योऽप्यस्तौति प्रसङ्गात् प्रतिपाद्यते । तत्र देवांश्च याभिर्यजते ददाति चेत्येवमादौनि यच्छब्दा- मन्त्रणोत्तमपुरुषादिसंयुकान्याख्यातानि। 'यस्योभयं हविरार्त्ति- माईदित्यादीनि च निमित्तादिप्रतिपादनेनाख्यातान्तरेरेकवाक्यता गतानि उदाहरणम् । तानि च प्रायेण मन्त्रेष्वेवेति मन्त्रोपन्यास । अविधायका मन्त्रा इति प्रसिद्धिश्च । न तु मन्त्रत्वस्य कश्चित् न्यायोपयोगः । तानि विधायकानि न बेति संशयः । तत्र- विधायकत्वमेतेषामाख्यातत्वाविशेषतः । सत्यपि प्रकृते कर्मण्यभ्यासात् कर्मभेदधौः१५ ॥ “प्राप्तत्वाद्यदि चेष्येत मन्त्राणामनुवादता । तैरेव विहितं कस्मान्न स्मारयति चोदनारे यत्तु मन्त्रम्वादविधायक इति तन्न । वसन्ताय कपिञ्जलाना- लभत इत्यादौ व्यभिचारात् । तस्मादग्टह्यमाणविशेषत्वाद्राह्मण- वन्मन्त्रोपि विधायकः । अभ्यासाच कर्मभेद दूति प्राप्तेऽभिधीयते- यच्छब्दादिभिरेतेषां विधिशक्तिविहन्यते । न हि याभिर्यजेतेति कथञ्चिद्विधिसम्भवः । तथा दामि ग्टह्लामौति नात्मनात्मा विधातुं शक्यः । अनौदग्रौन् विहरेत्यादावामन्त्रणेन विधिशकिलोपः । अभिमुखा- “ " तथा १ शास्त्रदीपिका, पृ० ११२ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ० ४१२ । ३ शास्त्रदीपिका, पृ. ११२ ।

·296 मौमासाशास्त्रसर्वस्खे [J BORS. - नभिमुखपुरुषसाधारणत्वादिधेः। आमन्त्रणस्य च तद्विरुद्धखभाव- त्वात् । तस्मादेवमादौनां प्रयोगमध्ये पुरुषान्तरेण पुरुषे स्मारयितव्ये सामर्थ्यम् । न तु विधाविति सिद्धमभिधायकत्वम् । श्राह च- " अनुष्ठाने पदार्थानामवश्यं भाविनी स्मृतिः । अनन्यसाधनाऽनन्य कार्यमन्त्रः प्रसाध्यते ॥ एवञ्च मन्त्रैरेव स्मृत्वा कर्त्तव्यमिति नियमादृष्टमपि कल्प्यम् । यत्र तु मन्त्राभावस्तत्र ब्राह्मण मेव विधायकं स्मारकञ्च। तदुक्तम्- "विधायकं सदप्यथं ब्राह्मणं म्मारयिष्यति । मन्त्रतस्तु विरोधे स्थादित्यत्रतइदिव्यते” ॥ दूति ७ मन्त्रनिर्वचनाधिकरणम् ॥ तच्चोदकेषु मन्त्राख्या ॥ ३२ ॥ न्यायानौपयिकेनापि मन्त्राब्देन पूर्व व्यवहृतमिति तत्प्रसङ्गात् मन्त्रलक्षणमुच्यते । तत्पूर्वोक्रमभिधानन् । चोदकं प्रयोजकं येषां तेषु मन्त्राख्येति । प्रायिकमिदम् । यत्राभियुक्तानां मन्त्रत्वप्रसिद्धः स मन्त्र इति विवक्षितम् । प्रयोजनन्तु-अहे बुधिय मन्त्रं मे गोपाय। यमृषयस्त्रयिविदा विदुः। ऋचः सामानि यजूंषि' दृति वेदवाक्यार्थबोधः । ८ ब्राह्मणनिर्वचनाधिकरणम् । शेषे ब्राह्मणशब्दः ॥ ३३॥ मन्त्राभिन्नं ब्राह्मणमिति। एतदपि प्रासङ्गिकम् । फलं तु 'एतद्ब्राह्मणान्येव पञ्च हवौं षि' इति वाक्यार्थबोधः । . १ तन्त्र वार्तिक, ४० ४१४ . २ तन्त्रर्तिक, पृ० ४६३ ·VOL XVII PTS II-III] द्वितीयोऽध्यायः । 297 है जहाद्यमन्त्रताधिकरणम् । अनाम्नातेधमन्त्रत्वमानातेषु हि विभागः स्यात् ॥ ३४ ॥ जहप्रवरनामधेयानां मन्त्रत्वमुत नेति संशये मन्त्रैकवाक्यत्वेन तन्मध्ये निवेशात् मन्त्रैकार्यकरत्वाच्च मन्त्रत्वमिति प्राप्त उच्यते- अभियुक्तप्रसिध्या हि मन्त्रत्वमवकल्पते । स्वाध्यायकाले तेषाञ्च समाम्बातेषु मन्त्रधौः” । तस्मादभियुक्रप्रसिद्ध्यभावादमन्त्रत्वम् । मन्त्रैकवाक्यत्वं त्वायो- जकम् । मन्त्रकार्यकरत्वं तु रथघोषेण माहेन्द्रं स्तोत्रमुपाकरोतौति विहिते रथघोषे व्यभिचारि । प्रयोजनन्तु ऊह्यमाने सूयाय इत्यादि पदे भ्रष्टेऽपि मन्त्रभेषनिमित्तप्रायश्चित्तत्वमस्त्येव । यतः- प्राकृतौनामभिव्यनिर्या कथं चिनिरूपिता । नासाववयवाधिक्यविनाशेऽपि विनश्यति" ॥ तेन तत्र छान्दसप्रयोगादिकमप्युपपद्यत इति सिद्धम् । १० ग्लक्षणाधिकरणम् । तेषामुग्यवार्थवशेन पादव्यवस्था ॥ ३५ ॥ 'अहे बुधियेत्यादिपूर्वोदाहृतवाक्यार्थोपयोगौ मन्त्राणामवान्तर- विभागः ऋगादिरूपः लक्षणेन व्युत्पाद्यते। यत्र ( अर्थवशेन ) पाद- व्यवस्था सा ऋगिति । व्यवस्था च यद्यपि वृत्तलक्षणाधौना तथापि क्वचिदर्थोऽपि पादेन समाप्यत इति प्रायिकं तत्सूत्रेऽनुदितम् । न तु लक्षणघटकम् । १ शास्त्रदीपिका, पृ० ११४ । २ तन्त्रवार्तिक, पृ. ४१८ ! अब विनाशेष' इति बहुवचनान्त पाठ ·298 मौमासाशास्त्रसर्वखे [J B O.RS ११ सामलक्षणाधिकरणम् । गौतिषु समाख्या ॥३६॥ प्रगौतो मन्त्रः सामेति सूत्रार्थः। तत्रापि नाग्टहीतविशेषण- न्यायेन 'कवतीषु रथन्तरं गायौत'त्यादिदेशोपपत्तेश्च गौतिरेव सामेति सप्तमे वक्ष्यते। इह तु मन्त्र विभागमात्र विवक्षितमिति न पौनरुतम् । १२ यजुर्लक्षणाधिकरणम् । शेषे यजुःशब्दः ॥ ३७॥ क्सामाभ्यां भिन्न मन्त्रजातं यजुरित्यर्थः । १३ निगदानां यजुष्ट्वाधिकरणम् । निगदो वा चतुर्थं स्यात् धर्मविशेषात् ॥ ३८॥ शेषे यजुः शब्द इत्यस्याक्षेपेण इदमारभ्यते । अपरसम्बोधन- रूपाः प्रोक्षणोरासादयेत्येवंरूपा मन्त्रा निगदाः । ते किं यजूंथ्येव उत भिन्ना दूति संशयः । व्यपदेशभेदादुपांशु यजुषा उच्चैर्निगदेनेति विरुद्धधर्माध्यासाच्च भिन्ना इति प्राप्त उच्यते- नितरां गद्यन्त इति व्युत्पत्त्या यजुःय्येव उच्चैस्त्वधर्मयोगान्निगद- व्यपदेशो ब्राह्मणपरिव्राजकवदुपपद्यते। विरुद्धधर्मोपि सत्येव यजुष्वे परप्रत्यायनरूपकार्यविरोधेन निगदेषूपांशुत्वाप्राप्तेरर्थवशाच्चोच्चैस्वसिद्धेर्न यजुर्यो भेदमावहति। तस्मात् यजुर्लक्षणयोगात् यजुव्येव निगदाः । श्राक्षेपेवपवादेषु प्राप्यां लक्षणकर्मणि । प्रयोजनं न वक्रव्यं यच्च कृत्वा प्रवर्तते ॥ १ पूर्वस्माद्वन्यादसम्बद्धेय कारिका लेखकप्रमादादन्यस्माद्दा हेतोरत्रास्या निवेशो जान ।

·VOL. XVII PTS. II-III] द्वितीयोऽध्यायः । 299 . १४ एकवाक्यत्वलक्षणाधिकरणम् । अर्थैकत्वादेकं वाक्यं साकाङ्क्ष चेदिभागे स्यात् ॥ ४६॥ विधैव मन्त्रा इत्युक्तम् । तत्र ऋक्सामानां भेदो न वक्रव्यः अध्येटप्रसिद्धत्वात् । यजुषां तु प्रनिष्टपठितत्वात् न लक्षणादिना भेदज्ञानमिति परिमाणलक्षणमुच्यते। यावदेकप्रयोजन विभागे च साकाझं पदजातं तावद्यागसाधनत्वात् यजुर्वक्रव्यत्वाच्च वाक्यम् । अन्यत्तु यजुरन्तरवाक्यान्तरं चेदर्थादुक्तम् । तदुदाहरण तु 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ति। अत्र हि सर्वाणि पदानि निर्वाप- प्रकाशनार्थानि विभागे च माकाङ्कगणि। यद्यपि 'भगो वां विभजत पूषा वां विभजतु' इति सर्व एकार्थी: विभागप्रकाशकत्वात् । तथापि न साकासा दूति भिन्न्वाक्यत्वम् । अत एव विभागे विकल्पः । तथा 'स्योनन्ते सदन कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्प- यामि । तस्मिन् सौदामृते प्रतितिष्ठ ब्रोहीणां मेघ सुमनस्यमान' इति यद्यपि विभागे साकाङ्गं तथापि प्रयोजनभेदान्नैकं वाक्य किन्तु दे-तत्र पूर्व सदनकरणे नियुज्यते परं पुरोडाशप्रतिष्ठापने । १५ वाक्यभेदाधिकरणम् । समेषु वाक्यभेदः स्यात् ॥ ४७॥ येषामदृश्यमानकर्मसमवेतार्थत्वेन लैङ्गिकविनियोगाभावाचा निको विनियोगः परस्परनैराकायञ्च स्वरूपतोऽवगम्यते । तत्र किं यदेकं यजुरिति चिन्यते-किं प्राक्दृष्टार्थमन्त्रावधेरेकमन्त्रत्वं उत यावदेव मिथःसम्बद्धमिषेत्वेति श्रायुर्यज्ञेन कल्पतामिति च तावदेकं यजुः । ऊर्जेवेति प्राणो यज्ञेन कल्पतामिति यजुरन्तरमिति ।

·300 मौमांसाशास्त्रसर्वखे (J B.O.RS तत्र-"अदृष्टार्थत्वमेतेषामनुष्ठेयाप्रकाशनात् । तच्चैकं तत्र साकासाः सर्व दूत्येकवाक्यता" ॥ अदृष्टं हि लाघवादेकमेव कल्प्यम् । तत्र च संभूयकारित्वात् विभज्यमानाः साकाङ्क्षा एवेत्येकवाक्यता । यद्यपि प्रतौकभेदेना- नेकत्र विनियोगः दूषत्वेति शाखां छिनत्ति ऊर्जात्यनुमाति तथापि यावदिनियोगं सकल श्रावर्त्तिव्यने । श्रादिप्रतीकेन मध्य- प्रतीकेन च सर्वस्योभयत्र विनियोगादिति प्राप्ते ब्रमः- “ यद्यप्येषामदृष्टोऽर्थस्तथापि न तदेकता । रूपतो हि निराकाङ्क्षा भिन्नत्वेनावधारिताः ॥ अन्योन्यानादरेणैव प्रार्थयन्ने प्रयोजनम् । यथापेक्षमतस्तेषां भिन्नादृष्टप्रकल्पना ॥ यथा विश्वजिदादौनां भेदेन फलकल्पना । यथा च समिदादौनामपूर्व भिन्नमिष्यते ॥ तवदत्र न चात्रैषामदृष्टार्थत्वसम्भवः । छेदनादिप्रकाशेन दृष्टार्था हि विधेरमौ " ।। तेन विधिवशादेषां प्रकाशनार्थत्वे स्थिते अगत्या छिनौत्याद्य- ध्याहार्यम् । तत्रैकेन छेदन प्रकाश्यते अन्येनानुमार्जनमित्यर्थभेदा- न्मन्त्रभेदः। तथा 'आयुर्यज्ञेन कल्पता'मित्यादौनामपि स्वरूपतो निराकाङ्क्षत्वात् 'क्लृप्तौर्वाचयतो ति च बहुक्तृप्तिवचनस्य चोदित- त्वात्तत्संपत्त्यर्थमायुरादिविशिष्टस्तृप्तिभेदप्रकाशनपरत्वादर्थभेदेन मन्त्र- भेदः । एतेन निर्वापवत् विभागवदा अभेदो विकल्पश्च प्रत्युक्तः । १ शास्त्रदौपिका, . ११७ । २ प्रकल्पनमिति पाठान्तरम् । ३ शाखाच्छेदप्रकाशेनेति पाठान्तरम् । ४ शास्त्र दीपिका, पृ. ११७ । .

·LOL XVII PTS II-III] द्वितीयोऽध्यायः । 301 " ॥ १६-१७ अनुषङ्गाधिकरणम् । अनुषङ्गो वाक्यपरिसमाप्तिः सर्वेषु तुल्ययोगित्वात् ॥४८॥ ' या ते अग्नेऽयाशया तनूर्वर्षिष्ठा गहरेष्ठोग्रं वचो अपावधीत्वेष वचो अपावधीत् स्वाहा। याते अग्ने रजाशया याते अग्ने हराशया' इति श्रूयते । तत्रोत्तरौ मन्त्रावुदाहरणम् । किमनयोलौकिकः शेषोऽध्याहार्यः किम्वा तनूर्वर्षिष्ठेत्याद्यनुषतव्यमिति । तत्र- एकत्रैव निबद्धो हि समाम्नायेन वैदिकः । शोषोऽन्यत्र न नेतव्यो लौकिकस्त्वनिबन्धनः१ " लौकिको हि यत्र प्राब्दो यत्र कार्य तत्र नियुज्यमानो न विरुध्यते। वैदिकस्तु यदर्थमान्नातस्तेनैव निबद्धो नान्यत्र नेतु शक्य । यदि तु रचयितव्यान्नौकिकात् रचितत्वेन लघुतरमिति डेदिक- मप्यन्यत्र नौयेत तथापि समाम्नाय बहिर्भावात् लौकिकमेव स्यात् । तथा हि- " तानेव वैदिकान् मन्त्रान् भारतादिनिवेशितान् । स्वाध्यायनियमं हित्वा लोकबुध्या प्रयुञ्जते " ॥ तस्मादवैदिकः शेष दूति प्राप्तेऽभिदद्महे- विमुक्तव्याप्ती वेदे लौकिकावसरस्थितिः । तयापारविमोकश्च सकलान्वेषणक्षये तत्र-“अदृष्टः प्रकृतावर्थः प्रत्ययेऽन्विष्यते यतः । पदे स्वस्मिन्नलब्धस्तु प्रार्थनौयः पदान्तरे ॥ ३" . १ शास्त्रदीपिका, पृ० ११८ । २-३ तन्त्ववार्तिक, पृ० ४३६ । ४ वार्तिके अत्र पुन'रिति पाठ । , ·302 मीमांसाशास्त्रसर्वखे [J BORS स्वस्मिन् वाक्येऽपि न स्यान्चेन्मृग्यो वाक्यान्तरे ततः । वाक्यान्तरेऽपि न स्यान्चेन्मृग्यः प्रकरणान्तरे ॥ सर्वत्र च- सन्निकृष्टो न लब्धश्चेत् विप्रकृष्टोपि वैदिकः । स एवावैदिकस्तु स्यात् प्राप्तः सन्निहितो यदा ॥ तदिह रजाशयाहराशयावाक्ययोः शेषः स्वपदस्खवाक्ययो- रल"वत्वाद्याक्यान्तरेऽन्विष्यते । ततश्च- "यथापेक्षितरूपो हि वाक्यशेषे समर्थिते । वेदेन लौकिकः पोषो न मृग्यो निष्पमाणकः२" ॥ सर्वार्थोऽप्ययं “ सकृदाम्नायमानः सर्वेषामौमिते देणे नानातं शक्यत इति एकस्य यथाक्रममानातः । इतराभ्यां अप्याकांक्षितः पूर्वत्र परस्तानावितया दृष्टसामर्थ्यः परस्तादेव निवेक्ष्यते। आह च- प्रतौतिमाचलाभाथं तत्प्रदेश स पद्यते । योग्यत्वात् सन्निवेशस्तु पूर्वमन्त्रवदिव्यते चित्पतिस्त्वा पुनातु । वाक्पतिस्त्वा पुनातु । देवस्त्वा सविता पुना त्वच्छिद्रेण पवित्रेण वसोः सूर्यस्य रश्मिभिरिति श्रूयते । तत्राच्छिद्रणेत्यादिः शेषः किं पूर्वयोरनुषज्यते उत नेति संशयः । ॥ तत्र- " अनन्तरेण सम्बध्य शेषस्येष्टा कृतार्थता । शेषिणश्च निराकाङ्क्षाः किं निमित्ताऽनुषङ्गधीः " ॥ , १ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० ४३६-४३७ । २ शास्त्रदीपिका, पृ० ११६ । ३ तन्त्रवार्त्तिक, पृ० ४३७ ४ तन्त्रवार्तिक, पृ० ४४० ।

·VOL XVII PTS II-III ] द्वितीयोऽध्यायः 303 इति प्राप्ते ब्रूमः- “ अनन्तरस्य वाक्यस्य यदि शेषो भवेदयम् । तत एवं भवेदेष त्वाख्यातार्थन सर्वभाक् " ॥ " पुनात् शब्दकवाक्यतामुपगतो ह्ययमच्छिद्रादिः करणद्वारेण यजमानपावनक्रियाप्रकाशनार्थः । सेव च क्रिया पूर्वाभ्यामपि मन्त्राभ्यां प्रकाश्यते । तदर्थश्च वाक्यपोषः प्रधानवशात्तत्राकथ्यत इत्यनुषङ्गसिद्धिः"। १८ व्यवेताननुषङ्गाधिकरणम् । व्यवायान्नानुषज्येत ॥ ४६ ॥ प्रत्युदाहरणत्वेन सन्निधेरेवमुच्यते । असम्बन्धतिरोधाने वैषम्यान्नानुषज्यते " 'सं ते वायुर्वातेन गच्छता सयजत्रैरङ्गानि संयज्ञपतिरार्षि'त्यत्र गच्छतामितिशब्दः संयजरित्यनेन बहुवचनान्तेन त्वयोग्यत्वान्न सम्बध्यते । अतो बुद्धिविपरिवृत्तिभङ्गाद्यज्ञपतिना सह योग्यत्वेऽपि नानुषज्यते। अतो वैदिकशेषासम्भवात् गच्छन्ती गच्छामिति चाध्याहारः । अनुसन्धानमात्रमिति के चित् । प्रयोजनन्तु अनुषङ्ग मन्त्र- त्वात् प्रायश्चित्तम् । लौकिकत्वे मन्त्रत्व इति। आह च- "श्राम्नायमानं ह्यनुषज्यमानमन्तर्गतं मन्त्रनिरूपणायाम् । ऊहादिसाम्ये ननु लौकिकानाममन्त्ररूपप्रतिपत्तिसिद्धिः४॥दति इति मौमांसाशास्त्रसर्वखे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ४४० । २ शास्त्रदीपिका, ० १२१ । ३-४ तन्त्रवार्तिक, ४० ४४२ ।

·304 मीमांसाशास्त्रसर्वस्खे [J BORS द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । “ १ अङ्गापूर्वभेदाधिकरणम् । शब्दान्तरे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात् ॥ १ ॥ उपोहातप्रसकानुप्रसनादौ गतेऽधुना। शब्दान्तरादिभिर्भेदालक्षणार्थोऽभिधीयते ॥ तत्र शब्दान्तरसहकृतोत्पत्तिविधिप्रमाणको भेदस्तावनिरूप्यते । ज्योतिष्टोमे श्रूयते । सोमेन यजेत । दाक्षिणानि जुहोति । हिरण्यमात्रेयाय ददाति । स्तृणाति स्तौति शंसती'त्यादि । तत्र किं स्वर्गकामो यजेतेत्यनेन वाक्येन विहितायां भावनायां अव- छेदकत्वेन सर्व धात्वर्था विधीयते उत प्रतिधात्वर्थ भावनाभेद इति संशयः । “ भिन्नासु भावनासु स्यादनेकापूर्वकल्पनम् । एकक्लृप्युपपन्नेऽर्थ नानेकं तत्र कल्यते ॥ किच्च- भावना प्रत्ययार्थत्वात्तदेकत्वान्न भिद्यते । गुणभृता हि धात्वर्था न तां भिन्द्युः कथञ्चन२” । फलापवर्गित्वान्न क्रियाणां फलभेदं विना भेदायोगात् । न भावना भेदवादिपक्षे भाव्यमपूर्वमाभिद्यते तथा च गौरवम् । यदि च धात्वर्थान् प्रति गुणभूता भावना स्यान्न (?) तदा तान् १ तन्त्रवार्तिक, ४० ४४२ । २ शास्त्रदौपिका, पृ० १२१ । ७ ·VOL XVII PTS II-III] द्वितीयोऽध्यायः । 30) प्रत्युपादौयमाना भिद्येतापि। न त्वेतदस्ति। श्राकासा तस्य क्रिया- प्रधानत्वात् अतः संहत्यैव धात्वर्थास्तां विशिंषन्ति । प्रातिपदिकार्था व सुबर्थी आरुणिमादय व क्रयमित्येवं प्राप्तेऽभिधीयते- प्रकृतिप्रत्यययोः पौर्वापर्यनियमात् । तत्तत्प्रकृतिपरप्रत्ययेन निर- पेक्षतत्तत्प्रकृत्यर्थानुरकभावनाप्रतौतेरवच्छेदकान्तरस्थाकाङ्गाभावेन धात्वर्थान्तरविधानायोगात् धात्वर्थभेदेन भावनाभेद इति । तथा च पर्यायभूतधातुरूपशब्दान्तरबलेन सर्वेषामज्ञानतत्तद्धात्वर्थावच्छिन्न- भावनारूपकर्मज्ञापकत्वारूपोत्पत्तिविधित्वावगमात् कर्मक्ये च तद- नुपपत्तेः । शब्दान्तरस्योत्पत्तिविधित्वज्ञापनेन कर्मभेदोपयोगः । उतञ्च- धात्वर्थभेदे सर्वत्र विज्ञेयं भावनान्तरम् । उत्पत्त्येकानुरता हि नान्येनाप्यनुरज्यते दृष्टान्तस्तु विषमः तथा हि- " निष्पधेत समस्तेभ्यो धातुभ्यः प्रत्ययो यदि । ततः सर्वविशिष्टा स्याद्वन्दोत्पन्न बर्थवत् ॥ यदि वा प्रत्ययः शुद्धः सर्वधातुपृथकृतः । श्रूयेत क्रयवत् सर्वैर्विशिष्येत स धातुभिः अग्नौषोमादिहि पदश्रूत्या सुबर्थन सम्बध्यते । प्रारुण्यादिश्च क्रयेण सह वाक्यांशत्रय () एकेन प्रमाणेन युगपत्सम्बन्धः । दूह तु श्रुत्या यागसम्बद्धवायां भावनायां याग होमो वाक्यप्रकरणाभ्यां निविशेयाताम् । ते च श्रुतितो दुर्बले न तु ददातौति पदेऽपि भावना श्रवणात् श्रुतिरेवेति चेत्-न । यागानुरक्तवेयमित्यत्र श्रुति- ॥ १ तन्त्रवार्तिक, पृ० ४४६-४४७ । २ शास्तदीपिका, पृ. १२३ । .

·306 मौमासाशास्त्रमबख [J BORS. व्यापारविरहात् करणांशोपनिपाताच्चास्ति विरोधः । समुच्चये च नरपेक्ष्यबाधः । तस्मात् धात्वर्थभेदात् भावनाभेद इति सिद्धम् । २ समिदाद्यपूर्वभेदाधिकरणम् । एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात् ॥ २॥ 'समिधो यजति,' 'तनूनपातं यजति,' 'दूडो यजति,' बहिर्यजति,' 'स्वाहाकारं यजतौति श्रूयते । तत्र किमेकं कर्म उत पञ्चेति संप्रायः । एकमिति प्राप्तम् । तया हि- प्रत्ययार्थः समानोपि धातुभेदन भिद्यते । धातोरपि समानत्वे केन भेदोऽवधार्यताम् ॥ न चैवमेकेनैव विधाने वाक्यान्तरानर्थकात् । तत्त्वमसौति नवकृत्वोऽभ्यासवत्तात्पर्यग्रहार्थत्वात् । तनूनपादादिदेवताविधानार्थ- त्वादा। शाखान्तरोयाग्निहोत्रविधिवदेकस्यैव कर्मण: कदाचित् केन विधिसम्भवादा । एवं प्राप्ते ब्रमः- सर्वत्र हि श्राख्यातप्रत्ययस्य कर्मविधायकत्वमौत्सर्गिकम्। विधे- यान्तरोपादाने तु गौरवभिया तदनुवादाकाङ्क्षा । तस्याञ्च सत्यां पूर्वकर्मप्रत्यभिज्ञा तां शमयति । यदा तु न पदान्तरोपात्तं विधेयं तदा कर्मप्रत्यभिज्ञानस्य नानुवादकारणत्वम् । न च प्रकृते विधे- यान्तरोपादानमस्ति । समिदादिदेवतानां मन्त्रादेव प्राप्तेः । अत एव तत्प्रख्यन्यायेन समिदादि नामधेयम् । द्वितीयायां तस्य देवता- विधायकतायाः सति गत्यन्तरे कल्पनायोगाच्च । समित्पदस्थापि देवताविधायकत्वे तदवरुद्धे कर्मणि देवतान्तरविधानायोगाच्च । १ तन्त्रवार्तिक. ४.४५१।

·VOL XVII PTS II-III ) द्वितीयोऽध्याय । 307 यतः- तथा त्र- तस्मादनन्यपरिधाय (2) पुनः श्रवणरूपाभ्यासेन कर्मोत्पत्तिविधित्वाव- गमात् । अभ्याससहायेन विधिना कर्मभेदः । तदुक्तम्- "पाख्यातप्रत्ययः पूर्व विधत्ते कर्मशक्रितः । अन्येनाक्षिप्तशनिस्तु तदाकाङ्गत्यनूदितम्” । न च बलीयस्याप्रत्यभिज्ञयक्यम् । " श्रुतेः कर्मान्तरज्ञान सन्निधेरेककर्मधीः । तत्र श्रुतिबलौयस्त्वं जानतां कथमेकतार" न चात्र यजिश्रुत्यैवेकतापि बुद्ध्या रूढ़ेतिवाच्यम् । यतः “यागोयमिति विज्ञानं यजित्योपजन्यते । स एवेत्यन्य एवेति व्यापारोऽस्या न विद्यते३" । न तु सर्वत्र नामपदं गुणविधिपरं नामधेयं वा । संज्ञागुणान्यन्तरेण एव भेदसिद्धेः । क्वाभ्यासो भेद एकः । तथा हि- गुणो वा नामधेयं वा समिदादिपदं भवेत् । ताभ्यामेव च भेदोऽत्र किमभ्यासः करिष्यति ॥ किञ्च–“ प्रयुज्यते हि वेदेषु नाख्यातं केवलं क्वचित् । नाम किञ्चित् प्रयुक्त चेत् तत्र चोतं गतिदयम्" ॥ उच्यते- नामार्थनिर्णयस्याख्यातनिर्णयाधीनत्वेन तदर्थविचारात् प्राक् भेदाभेदयोरुदासौनमेव। नाम्नः पाख्यातार्थ हि विधेये ज्ञाने तत एव भेदसिद्धिः। अनुवाद्ये तु नैव भेद इति। न चैवं संज्ञागुणयोः क्वापि भेदकत्वं न स्यादिति वाच्यम्। पाख्यातव्यापाराभाव एव , १-३ तन्त्रवानिक, ४० ४५३, ४५४, ४५५ । ४ तन्त्रवार्तिक, पृ० ४५० ।

·308 मौमासाशास्त्रसर्वखे (J BORS तयोरुंदकत्वात् । यथा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्, अथैष ज्योतिरिति । कल्पस्याख्यातस्य कल्पकपारतन्व्यात् । ज्योतिरादौ च एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेतेत्यस्य गुणान्वयव्याप्तत्वात्। एतेन मृद्धिकामो यजेतेत्यस्य फलान्च यव्यापृतत्वात् । प्रकृते बनन्य परोधि- रिति विशेष' । उच्च- " प्रायेणाख्यातसम्बन्धि नामष्टं पारतन्व्यभाक् । तस्यैव प्रथमं तेन भेदाभेदनिमित्तता'" ॥ इति ३ आघाराद्यानेयादीनामङ्गाङ्गिभावाधिकरणम् । प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥ ३ ॥ अभ्यासस्थापवादोऽयम् । यदाग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाचुतो भवति तावतामगोषोमावाज्यस्यैव तावुपांशु पौर्णमास्यां यजन् ताभ्यामेतमग्नौषोमौयमेकादशकपालं पौर्णमासे प्रायच्छदैन्द्रं दध्यमावास्यायां ऐन्द्रं पयोऽमावस्याया'मिति काल- सम्बन्धानि श्रूयन्ते। तथा 'समिधो यजति' 'श्राज्यभागौ यजतौ'- त्यादौनि अकालसंयुतानि । तेषां सन्निधौ ‘य एवं विद्वान् पौर्णमासौं यजते । य एवं विद्वानमावास्यां यजत' इति वाक्यद्वयं श्रूयते। तथा 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेते'ति फलं श्रुतम्। (To be continued ) १ नन्नवार्तिक, ४० ४५०

·No text on this page.