·अन्त्येष्टिदीपिका।
श्रीमद्राजाधिराजश्रौतस्मार्त्तानुष्ठानतत्परोदयप्रता-
पाद्यादत्तदेववर्मसोमयाजिनो निदेशेन
सुब्रह्मण्यविदुषा विरचिता।
पुरुषोत्तमशास्त्रिणा सूर्यनारायणदीक्षितेन च लेखकप्रमादा-
दिदोषान् ययामतिपरिशोध्य
काश्याम्
प्राभाकरी नामक यत्रालये मुद्रिता ।
एतद्वनकार्यसम्पादकः।
भिन्गाराजवराश्रितो विनयवान्धीमान्त्सदाचारवान्
रामानन्दइतिव्युपाधिविदितानन्तामिहोत्र्यात्मजः ।
चक्रे श्रीपुरुषोत्तमः प्रभुमुदे सम्यग्विविच्याङ्कनम्
चेदस्मिन्त्स्वरवर्णजं यदधिकं न्यून च शोध्यं बुधैः ।।
विक्रमाब्दे १९६२ ई. १९०५ ।

·999
Punted lr Prabhakari
Punting Works, Benares.

·अन्त्येष्टिदीपिकानुक्रमणिका। १ ८०१३ विषयाः पृष्ठे पं. विषयाः अथैतरेयारण्योकोकमरण- अथ रजस्वलाया मरणे चिन्हानि दाहविधिः अथ कौषीतकीब्राह्मणोक्त- अथ सूतिकामरणे दाह- पितापुत्रीयसम्प्रशनम् विधिः ६७२० अथान्त्येष्टिप्रयोगः ३ २१ अथ गर्मिणीमरण दाह- तत्रादावधिकारिनिरूपणम् ० २३ विधिः ६८१७ ततो वैतरणीगोदानम् ४ १२ अथ धनिष्ठादिनक्षत्रपञ्चके निरनिकस्य प्रयोगः दाहा- मृतस्य दाहविधिः दिविधिश्व ० १९ अथ धनिष्ठापश्वकशान्तिः ७१ ८ अथ पिण्डदानविधिः ७ २ अथ नारायणबलिप्रयोगः ७५ १५ अथास्थिसञ्चयनम् ८१६ अथ कृच्छादिप्रत्यान्नायाः अथ द्वितीयादिदिने प्रथम- अथ विच्छिन्न श्रोता- दिनवत्पिण्डदानादिकम् ९ ९ ग्नेम॒तस्य दहनार्थप्रता- अथैकादशाहप्रयोगः धानप्रयोगः ०१८ १२ १ अथारण्योः समारोपितेऽनौ अथ कपिलादानम् मृतस्याग्नेरुत्पत्तिविधिः ८१ २३ आद्यमासिकैकोद्दिष्टश्राद्धम् ३५ नष्टेष्वग्निष्वरण्यो शे मृत- अथ मासिकश्राद्धप्रयोगः ३९ २० स्यानेरुत्पतिविधि: अथ सपिण्डीकरणप्रयोगः ४१ १७ अथ केनापि निमित्तेन अथ मातुःसपिण्डीकरणे ५८१८ चिताग्निनाशे अथ स्मानिमतो दाह- विधिः ६९ ७ अथ विच्छिन्नस्मार्ताग्नेस- अथ श्रौताग्निमतो दाह- तस्याग्न्याधानविधिः ०२२ विधिः ६० १२ अथाहिताग्नौ प्रोषितमृते अथाहिनाग्निविषयेऽग्नि- दाहविधिः ८३ ९ निर्णयः ६५ १६ अथास्थूनामलाभेपणंदाह- अथ त्रिरात्राशौचवत:कृ- विधिः त्यविधिः 0 अथ वृषोत्सर्गः - इत्यन्त्येष्टिदीपिकानुक्रमणिका समाप्ता ।

·॥ श्रीगणेशाय नमः॥ अन्त्येष्टिदीपिका। अथैतरेयारण्यकोक्तमरणचिन्हानि लिख्यन्ते । स यश्चायमशरीरः प्रज्ञात्मा यश्चासावादित्य एकमेतदित्य- वोचाम, तो यत्र विहीयेते, चन्द्रमा इवादित्यो दृश्यते, न रश्मयः प्रादर्भवन्ति, लोहिनी द्यौर्भवति यथा मञ्जिष्ठा, व्यस्तः पायुः काककुलायगन्धिकमस्य शिरो वाति, सम्परेतो ऽस्यात्मा न चिरमिव जीविष्यतीति विद्यात् ॥ ७॥ स यत्करणीयं मन्येत तत्कुर्वोत, वदन्ति यच्च दू- रक इति सप्त जपेत् । आदित्यनस्य रेतस इत्येका, यत्र ब्रह्मा पवमानेति षट्, उद्दयं तमसस्परीत्येका ॥ ८ ॥ अ- थापि यत्र छिद्र इवाऽऽदित्यो दृश्यते, रथनाभिरिवाभि- ख्यायेत च्छिद्रां वा छायां पश्येत्तदप्येवमेव विद्यात् ॥९॥ अथाप्यादर्शे वोदके या जिह्मशिरसं वाऽऽत्मानं पश्यहिप- य॑स्ते वा कन्याके जिह्मन वा दृश्ययाताम् तदप्येवमेव विद्यात् ॥ १० ॥ अथाप्यपिधायाक्षिणी उपेक्षेत, तद्यथा वटरकाणि सम्पतन्ती दृश्यन्ते तानि यदा न पश्येत्तद- प्येवमेव विद्यात् ॥ ११ ॥ अथाप्यपिधाय कर्णा उपशृणु- यात, स एषो अग्नेरिव प्रज्वलतो यदा न शृणुयात्तदप्ये. वमेव विद्यात् ॥ १२ ॥ अथापि यत्र नील इवाग्निदृश्यते ·२ अन्त्येष्टिदीपिका। यथा मयूरग्रीवाऽमेघे वा विद्युतं पश्येन्मे वा विद्युतं न पश्येन्महामेधे वा मरीविरिव पश्येत, तदप्येवमेव विद्या- त् ॥ १३ ॥ अथापि यत्र भूमि ज्वलन्तीमिव पश्येत् तद- प्येवमेव विद्यात् ॥ १४ ॥ इति प्रत्यक्षदर्शनानि ॥१५॥ अथ स्वप्नाः ॥ १६ ॥ पुरुषं कृष्णां कृष्णदन्तं पश्यति, स एनं हन्ति, वराह एलं हन्ति, मर्कट एनमास्कन्दयत्याशु वायुरेनं प्रवहति, सुवर्णं खादित्वाऽपगिरति, मध्वनाति, विषाणि भक्षयत्येकपुण्डरीकं धारयति, खरैर्वराहयुक्तैर्या- ति, कृष्णां धेनुं कृष्णवत्सां नलदमालो दक्षिणमुखो वा- जयति ॥१७॥ सपयेतेषां कि श्चत्पश्ये दुपोव्य पायसं स्थालीपाकं श्रपयित्वा, रात्री वक्तेन प्रत्युचं हुत्वा, ऽन्ये. नान्नेन ब्राह्मणान्भोजयित्वा, चरुं स्वयं प्राश्नीयात् ॥१८॥ स यो ऽतो ऽश्रतो ऽगतो ऽमतो ऽनतो ऽदृष्टो ऽविज्ञातो ऽनादिष्टः श्रोता मन्ता द्रष्टा देष्टा घोष्टा विज्ञाता प्रज्ञाता सर्वेषां भूतानामान्तरपुरुषः स म आत्मेति विद्यात्॥१९॥ अथ कौषीतकिब्रह्मणोक्तपितापुत्रीयसम्प्रदानं लि- ख्यते। अथातः पितापुत्रीयं सम्प्रदानमिति चाचक्षते, पिता पुत्रं प्रेष्यन्नाह्वयति नवस्तृणैरगार संस्तीर्याग्निमुप- समाधायोदकुम्भं सपात्रमुपनिधायाहतेन वाससा सम्प्र- च्छन्नः पिताशेत एत्य पुत्र उपरिष्टादभिनिपद्यत इन्द्रियैरि- न्द्रियाणि संस्पृश्यापि वास्मा आसीनायाभिमुखायैव स- दव्यादथास्मै सम्प्रयच्छति, वाचं मे त्वयि दधानीति पिता वाचं ते मयि दध इति पुत्रः, प्राणं मे त्वयि दधा- नीति पिता प्राणं ते मयि दध इति पुत्रः, चक्षु में त्वयि ·३ अन्त्येष्टिदीपिका। दधानीति पिता चक्षुस्ते मयि दध इति पुत्रः, श्रोत्रं मे त्वयि दधानीति पिता श्रोतं ते मयि दध इति पुत्रो, ऽन्नरसान्मे त्वयि दधानीति पिता ऽन्नरसास्ते मयि दध इति पुत्रः, कर्माणि मे त्वयि दधानीति पिता कर्माणि ते मयि दध इति पुत्रः, सुखदुःखे मे त्वयि दधानीति पिता सुखदुःखे ते मयि दध इति पुत्रः, आनन्दं रति प्रजापतिं मे त्वयि दधानीति पिता आनन्दं रतिं प्रजा- पतिं ते मयि दध इति पुत्रः, इत्यां मे त्वयि दधानीति पितेत्यां ते मयि दध इति पुत्रः, मनो मे त्वयि दधानी- ति पिता मनस्ते मयि दध इति पुत्रः, प्रज्ञां मे त्वयि द- धानीति पिता प्रज्ञां ते मयि दध इति पुत्रः, ययुवा उ- पाभिगदः स्यात्समासौव ब्रूयात् प्राणान्मे त्वयि दधानी- ति पिता प्राणांस्ते मयि दध इति पुत्रो ऽथ दक्षिणावृदु- पनिष्कामति तं पिता ऽनुमन्त्रयते यशो ब्रह्मवर्चसं की- तिस्त्वा जुषतामित्यथेतरः सख्यमन्वंसमभ्यवेक्षते पाणि- नाऽन्तर्धाय वसनान्तेन वा प्रच्छाद्य स्वर्गाल्लोकान्कामाना- प्नुहीति स यद्यगदः स्यात्पुत्रस्यैश्वय्ये पिता वसेत् परिवा व्रजेत्, यदुवै प्रेयात्तथैवैनं समापयेयुर्यथासमापयितव्यो भवति यथासमापयितव्यो भवति ॥ १५॥ इति मरण- चिन्हादिकथनम् ॥ अथान्त्येष्टिप्रयोगः । कथ्यते कौथुमीयानां हिता- यान्त्येष्टिदीपिका । कर्मप्रदीपविधिना सूत्राल्लाट्यायनस्य च ॥१॥ तत्रादावधिकारिनिरूपणम् । पुत्रः पौत्रः प्रपौ- त्रो दत्तः पत्नी दौहित्रो दुहिता पितरौ भ्रातरस्तत्पुत्रा- ·अन्त्येष्टिदीपिका। स्ततस्सन्निहितदशरात्रिज्ञातयस्ततस्त्रिरात्रिज्ञातयस्ततः पिटबान्धवा माटबान्धवाः शिष्या आचार्यो राजा एतेषां पूर्वपूर्वाभावे परःपरः कर्ता ॥ पुत्रादिबहुत्वे ज्येष्ठो ऽधि- कारो। दाहादिकर्मणि पतितपुत्रादयो नाधिकारिणः । अकृतचडस्य खननम् । कृतचूडस्य दहनम् । मृतस्य मु- म! पापसंशय प्राच्याङ्गोदीच्याङ्गसहितं परिषद्विधा- यकानुवादकोपदिष्टं सर्वप्रायश्चित्तं स्मृत्यन्तरोक्तं कु- या॑त् । यथासम्भवं स्नानप्रोक्षणवस्त्रान्तरधारणादिक कारयित्वा, गोमयेनोपलिप्तायाम्भूमौ दक्षिणायकुशेषु दक्षिणाशिरसमुदकपादमूपवेश्य, गोहिरण्यादिदानानि कारयेत्। पुत्रादि कुर्यात् । स्वशाखोपनिषदं भगवन्ना- मानि चोच्चैश्श्रावयेत्। ततोवैतरणीगोदानम्॥ तद्यथा। देशकालो सङ्कीर्त्य मुमूर्षोर्मम यमपुरीमार्गस्थघोरवैतरणी- नदीतरणार्थं गोदानमहं करिष्ये इति सङ्कल्प्योदाखं ब्राह्मणं यथासम्भवं सम्पूज्य, वैतरणी नदी तर्नुकाम इमां गां रुद्रदेवतां गोत्राय शर्मणे तुभ्यमहं सम्प्रददे न मम । ततः प्राणवियोगं ज्ञात्वा, “घृतेनाभ्यक्तमालाव्य". इत्यादिना कर्मप्रदीपपरिशिष्टेन केचन विधयो मरणस्थले असम्भवे श्मशानमार्गे वा कर्त्तव्याः॥ तत्र निरग्निक- स्यादौ प्रयोग उच्यते ॥ सति सम्भवे पुत्रादयो ज्ञातय- स्सजातयः श्मशानं प्रेतं नयेयुः । कुशान् तिलान्पिण्डा- र्धमामांन्नमपक्कमृन्मयपात्रे गृहीत्वा शवस्य पृष्ठतो गच्छेयुः। में शद्रादीनां प्रेतस्पर्शनम् । ततः श्मशानाड़े मागें शवं ·अन्त्येष्टिदीपिका। स्थापयेत् । ततः पुत्रादिः स्नात्वा, प्राचीनावीती मृतं वाप- यित्वा, घृतेनाभ्यज्य, सशिरस्क नापयित्वा, पूर्वधृतवस्त्र निरस्य, नवीनवस्त्रयुगले परिधाय, यज्ञोपवीतानि धार- यित्वा, भूमौ दक्षिणायान्कुशानास्तीर्य, तत्र दक्षिणाशि- रसं शवं संस्थाप्य, चन्दनोदकेन सर्वाङ्गमभ्युक्ष्य, पुष्पैर- लकुर्यात् । ततः सप्तहिरण्यशकलान्यादाय क्रमेणास्ये, नासिकाइये, चक्षुद्दये कर्णहये, एकैकं प्रक्षिपेत् । घृताभ्य- अनात्पूर्व शवं न वापयन्ति केचित् ॥ ततः कर्ता प्रोक्षि- तायाम्भमावानीतमामानमर्द्व गृहीत्वा, अमुकगोत्रामुक- नामप्रेत एष ते पिण्डः ॥ ततः प्रेतं वस्त्रोणाच्छाद्य इम- शानं नयेयुः ॥ ततः श्मशानदेशं प्राप्तः कर्ता दक्षिणा- भिमुख आसीनो वामजानु भूमिगतं कृत्वा दक्षिणायेषु कुशेषु अमुकगोत्राऽमुकनामप्रेत अवनेनिक्ष्व पितृतीर्थेन तिलोदकं दद्यात् । तत अवशिष्टमामानं गृहीत्वा ऽमुक- गोत्रामुकनामप्रेत एष ते पिण्डः । ततः श्मशाने शुचौ देशे शवं स्थापयेयुः । ततः कर्ता तूष्णीं स्नात्वा ऽहते वा- ससी परिधाय, प्राचीनावीती, शुद्ध दक्षिणाप्रवणे भूप्र- देशे शुद्धकाष्ठश्चितिं कुर्यात् । तष्णीं प्रोक्षयेत् । ततश्वि- तौ दक्षिणाशिरसमुदक्पादमुत्तानं शवं संस्थाप्य, कर्ता प्राचीनाबीती वाग्यतो दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य, लौकिकाग्निमादाय, शिरसि दक्षिणशिरोभागे तूष्णीं - द्यात।अत्र केचित्पुराणोक्तप्रकारेण कर्म कुर्वन्ति। तद्यथा। "कर्ता लौकिकाग्निमादायमं मन्त्रं पठेत्-'कृत्वा सुदु- करं कर्म जानता वाऽप्यजानता। मृत्युकालवशं प्राप्तो ·६ अन्त्येष्टिदीपिका। नरः पञ्चत्वमागतः॥१॥धर्माधर्मसमायुक्तो लोभमोह- समावृत्तः दहेऽयं सर्वगात्राणि दिव्यलोकांश्च गच्छति ॥२॥ इति मन्त्रमुस्त्वा शीघ्रं प्रदक्षिणीकृत्य, शिरोदेशे तृणका- टघृतादिकं निधायान्ति प्रक्षिपेत्" इति। ततः प्रादेश- मात्राणि सप्तकाष्ठानि गृहीत्वा, सप्तप्रदक्षिणानि विधाय, कुठारेण शिरोभागस्योल्मकोपरि सप्तप्रहारं कृत्वा, क- व्यादाय नमस्तुभ्यमित्युक्त्वैकैकं काष्ठमग्नौ प्रक्षिपेत् । काष्ठप्रक्षेपणे मन्त्रावृत्तिः । अत्र 'केचिदारभ्य काष्टप्रक्षेप- णान्तं कर्म कर्मप्रदीपानुक्तत्वात्कौथुमीयानां कृताकृतम् । ततः कर्ता ज्ञातयः शवस्पृशश्चानवलोकयन्तो जलाशयं गच्छेयुः । ततः सर्वे मुक्तशिखाः प्राचीनावीतिनः सव्यह- स्तानामिकया जलम् 'अपनः शोशुचदघम्'-इत्यनेन मत्रेण दक्षिणतो निनीय, सकृत्सचैलं स्नात्वाऽऽचम्य, तीरमागत्य, शुद्धस्थले हस्तयोर्दक्षिणायान्कुशान्कृत्वा, पिटतोर्थेनामु- कगोत्रममुकनामानं प्रेतं तर्पयामोति सर्वे तिलोदकं दधुः। ततः स्नात्वाऽपरवस्त्रं धृत्वा, द्विराचम्य, तीरे मृदु तणयु- क्तप्रदेश उपविश्य, शोकापनोदनवाक्यानि वदेयुः। “यथा कर्मप्रदीपे'-माशोकं कुरुतानित्ये सर्वस्मिन्प्राणिधर्मिणि। धर्म कुरुत यत्नेन यो वः सह गमिष्यति ॥१॥ मानुष्ये कदलीस्तम्भे निस्तारे सारमार्गणम्। यः करोति स संमढो जलबुबुदसन्निभे" ॥२॥ तत उत्थायाप्रती- क्षन्त अधोमुखा गृहं गच्छेयुः॥ दिवा संस्कारश्चेदस्तम- यादूचं ग्राम प्रविशेयुः। रात्री चेद्रवेरुदयात्परम् । अथवा विप्रानुज्ञया रात्रावेव गृहं प्रविशेयुः। कर्तृसपिण्डव्यति ·अन्येष्टिपीपिका। रिक्ता गृहहारसमीपमागत्य, पादौप्रक्षाल्याचम्य, तूष्णी- मग्नि स्पृष्ट्वा, घृतं प्राश्य विशुद्धेयुः ॥ अथ पिण्डदान- विधिः । कर्त्ता नद्यादिजलाशयं गत्वा, स्नात्वा, नूतने वस्त्रे परिधाय, पिण्डदेशस्यशान्यां दिश्यग्नि प्रज्वाल्य, मृन्म- यपात्रे गोपयसि सकृत्प्रक्षालितप्रतिद्वयपरिमितांस्तण्डु- लान्पक्त्वा दक्षिणस्यामुवासयेत् । ततः कर्त्ता गोमयेनो- पलिप्ते देशे दक्षिणायं गतं कृत्वा, तत्र दक्षिणाग्रान्स- मूलकुशानास्तीर्य, सव्यं जान्वाच्य सव्यहस्तेन तिलोद- कपात्रं गृहीत्वा, दक्षिणहस्तेन पिटतीर्थेन कुशेषु तिलो- दकं दद्यात् । अमुकगोत्रामुकप्रेत अवनिश्व-इति तिलो- दकम् । ततस्तिलाज्यपयोमधुशर्करामिश्रितं पक्वमन्नं गृही- त्वा, पिण्डं कृत्वा, प्रथमदिने ऽमुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्य शि- रोऽवयवनिष्पत्यर्थममुकगोत्राऽमुकप्रेत एष ते पिण्ड इत्य- वनिक्तप्रदेशे स्थापयेत् । पिण्डपात्रक्षालितजलेन तिलोद- केन वा प्रत्यवनेजनम् । गोत्र नाम प्रेत अवनेनिश्व । गोत्र नाम प्रेत एतत्ते ऊपर्णावासः। ततो गोत्र नाम प्रेत एतत्ते गन्धाधुपचारा उपतिष्ठन्ताम् । ततत्तिलतोयदानम् । तत्र ऋजुकुशान् हस्ताभ्यां गृहीत्वा दक्षिणाभिमुखः पितृतीर्थे- नामुकगोत्रममुकनामानं प्रेतं तर्पयामीति पिण्डोपरि सकृ- त्तिलोदकं दद्यात् । द्वितीयदिने द्वयम्। एवमेकैकवृद्ध्या- ऽऽदशाहं तिलोदकं दद्यात् । ततः पिण्डमप्सु प्रक्षिपेत् । प्रत्यहं पिण्डदानान्ते स्नानम्। तत एकस्मिन्पात्रे उदकं पूरयित्वा त्रिकाष्ठिकायां स्थापयेत् । गोत्र नाम प्रेत दाह- ·अन्त्येष्टिदीपिका। तापोपशनार्थमत्रोदके नाहि। श्रमा पनोदनार्थं क्षीरं पिब। एवं पृथक्पृथक् निर्दिशेत् । एवं प्रत्यहमादशाहान्तं का- यम् । “एकाहं त्र्यहं वा कुर्यात्' इति केचित् ॥ ततः कर्ता भोजनकाले पात्रस्थं सघृतमन्नमादाय गोत्रायामुक- प्रेतायेदमन्नमुपतिष्ठतामिति भोजनपात्रसमीपे दद्यात् । एवमादशाहम्। ततः सायमेकस्मिन्घटे ऽधोभागे छिद्रं कृत्वा जलेनापूर्याश्वत्थवृक्षे बन्धनं कुर्यात्। अविच्छि- नधारा यथा स्यात्तथा प्रत्यहं जलेनापूरयेत् । एवं दीपदा- नमादशाहम् । तद्यथा। सायङ्काले पिण्डस्थले यमपुरीमा- स्थघोरान्धकारतरणार्थं गोत्र नामामुकप्रेत एष ते दीपो मया दीयते तवोपतिष्ठताम् । दशरात्रमेकस्मिन्देशे पिण्ड- दानम् । न पात्रव्यत्यासः। अथ नियमाः। दशाहान्तमे- कत्र हविष्याशनम् । तैलाभ्यङ्गस्त्रीसङ्गोत्कृष्टवस्त्रधारणास्पृ- श्यस्पर्शनादीनि सर्वे वर्जयेयुः । रात्रौ भूमौ तृणादिसं- स्थिते सर्वे शयनं कुर्यः ॥ इति प्रथमदिनकृत्यम् ॥ अथास्थिसञ्जयनम् । तच्च द्वितोये तृतीय दिने वा कुर्यात् । “तदुक्तं 'कर्मप्रदीपे'-अपरेयुस्तृतीये वा अस्था संश्चयनम्भवेत्" इति । अथ कर्त्ता गोघृतं गोपयः शमी- शाखे पलाशशाखे वा सुगन्धचन्दनं वारिमृत्तिका पात्रहयं सूत्रं सम्पाद्य, श्मशानदेशं गत्वा, पूर्ववत्स्नानादिकं कृत्वा, दाहदेशे दक्षिणाभिमुख आसीनः प्राचीनावीती देशकालौ सङ्कीर्त्य, गोत्रस्य प्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्तये दाहजनिततापो- पशान्तये ऽस्थिसश्चयनं करिष्ये इतिसङ्कल्प्य, गोक्षीरेण सर्वाण्यस्थीनिसिञ्चेत्। ततो वाग्यतः शमीपलाशशाखाभ्यां ·९ अन्त्येष्टिदीपिका। सर्वाण्यस्थीनि भस्मन उद्धृत्य, गव्येनाज्येनाभ्यज्य, चन्द- नादिगन्धोदकेन सिञ्चेत । ततस्तानि सर्वाणि नवीनमृ- त्पात्रे संस्थाप्य, मृन्मयपात्रान्तरेणापिधाय, सूत्रेण संवे. ष्ट्य, शुद्धभूमौ गत कृत्वा, तद् दक्षिणाभिमुख अस्थि- युक्तमृत्पात्रसम्पुटं स्थापयेत् । ततो गत्तै मृद्भिः पूरयित्वा शैवालसंयुक्तं पङ्कपिण्डं सम्पुटोपरि दरवा समं कुर्यात् । ततश्चिताभस्म जले प्रक्षिप्य चितादेशं गोमयेनोपलिम्पेत् । इत्यस्थिसञ्चयनप्रयोगः॥ अथ द्वितीयदिने प्रथमदिनवत्पिण्डदानादिकं तत्र विशेषः। द्वितीयदिने चक्षुश्श्रोत्रनासिकोत्पत्त्यर्थं द्वितीय- पिण्डदानं करिष्ये । तिलोदकतर्पणइयम् ॥ तृतीयदिने कण्ठमुखबाहुवक्षः समुत्पत्तये तृतीयपिण्डदानं करिष्ये। तिलोदकतर्पणत्रयम् ॥ चतुर्थदिने नाभिशिश्नगुदनिष्प- त्तये चतुर्थपिण्डदानं करिष्ये। तिलोदकतर्पणचतुष्टयम् । पञ्चमदिने ऊरुजानुजवोत्पत्त्यर्थं पञ्चमपिण्डदानं करिष्ये पञ्चतिलोदकतर्पणानि ॥ षष्ठे ऽहनि गुल्फपादाङ्गुलिम- माद्यवयवोत्पत्त्यर्थं षष्ठपिण्डदानं करिष्ये । षतिलोदक- तर्पणानि ॥ सप्तमदिने ऽस्थिमज्जाशिराप्रभृत्त्यङ्गोत्पत्त्यर्थ सप्तपिण्डदानं करिष्य सप्ततिलोदकतर्पणानि॥ अष्ट- मदिने नखलोमाधुत्पत्त्यर्थमष्टमपिण्डदानं करिष्ये। अष्ट- तिलोदकतप्पणानि ॥ नवमदिन वीर्योत्पत्त्यय नवपि- ण्डदानं करिष्ये। नवतिलतोयतर्पणानि ॥ दशमदिने क्षुत्पिपासानिवृत्त्यर्थं दशमपिण्डदानं करिष्ये। दशतिलो.

·अन्त्येष्टिदीपिका। दकतर्पणानि ॥ प्रत्यहं पिण्डदानासम्भवे यथासम्भवं कार्यम् । ततः कर्तुरन्येषां सपिण्डानाश्च यथाचारं वपन स्नानम् यज्ञोपवीतधारणं दशरात्रधृतवस्त्रत्यागो गृहमा- जनश्च॥ अथैकादशाहप्रयोगः । कर्ता प्रातः स्नात्वा, यज्ञोप- वीतं धृत्वा, पूर्वदिने रात्रौ ब्राह्मणवरणं न कृतश्चेत्तदा प्रातरेकोदिष्टब्राह्मणवरणं कुर्यात् । तद्यथा। कर्ता विप्रगृह गत्वा शुचौ देश उदङ्मुखमुपविष्टं ब्राह्मणं प्राचीनावीती सव्यं जान्वाच्य दक्षिणाभिमुखो गोत्रस्य शर्मणो मम पितुः प्रेतस्याद्यादिमासिकश्राद्धम्भविष्यति तत्र भवता क्षणः कर्त्तव्यः । इतिक्षणं दद्यात् । ॐ तथेति प्रतिवच- नम् । प्राप्नोतु भवान् । प्राप्नवानीति प्रतिवचनम् । प्रेत- पित्रे नम इत्यभ्यऱ्या, प्रेतब्राह्मणस्य नखकेशश्मश्रुलोमानि वापयित्वा, ताम्रपात्रे तिलतैलं सोपस्करं दद्यात् । ततो गृहादहिःशुचौ देशे दक्षिणाप्रवणाम्भूमि परिकल्प्य,गोम- यादिनोपलिप्य,प्रज्वलिताङ्गारैः परिशोध्य, तिलान्सर्षपान तत्र विकिरेत्। स्वयं खसन्निहितज्ञातिर्वानवीनमार्तिकपात्रे पाकं कुर्यात्। तत्रवामपार्श्वे तिलतैलेन रक्षार्थं दीप प्रज्वा- लयेतातताकर्ता दक्षिणाभिमुखः कुशपवित्रपाणिः प्राची. नाचीती कुशतिलोदकवस्त्रादीन्यादाय शय्यादानार्थ ब्राह्मणं वृणुयात्।गोत्रस्य शर्मणःप्रेतस्य मम पितुः प्रेतत्वविमुक्ति- पूर्वकमक्षय्यपुण्यलोकावाप्तये शय्यादानप्रतिग्रहार्थं गोत्रं शम्मणिं शाखाध्यायिनमेभिः करस्थोपचारस्त्वामहं वृणे। वृतोऽस्मीति ब्राह्मणः। ततः शय्यादानप्रतिज्ञा। कर्ता ·अन्त्येष्टिदीपिका। पूर्ववद्देशकालौ सङ्कीर्त्यायैकादशाहे गोत्रस्य शर्मणः पितुः प्रेतस्य प्रेतत्वविमोचनद्वाराऽक्षय्यपुण्यलोकावाप्तये सोपकरणशय्यादानमहं करिष्ये इति सङ्कल्प्य, प्रतिगृही- तारमुड्मुखं ब्राह्मणं स्वासने समुपवेश्य, प्राङ्मुखः शय्यां दद्यात् । तद्यथा। स्वपुरतः सोपकरणां शय्यां संस्थाप्य, मनुदैवत्यायै शय्यायै नमः इति शय्यां सम्पज्य, ॐ ब्राह्म- णाय नम इति ब्राह्मणं सम्पज्य, कुशजलतिलानादाय, अयैकादशाहे गोत्रस्य शर्मणो मम पितुः प्रेतस्य प्रेतरव- विमोचनहाराऽक्षय्यपुण्यलोकावाप्तिं कामयमानो मनुदै- वत्यांसोपकरणामिमां शय्यांगोत्रायशाखाध्यायिने शर्मणे तुभ्यमहं सम्प्रददे। ॐ प्रतिगृह्णामि। ततो दक्षिणाद्रव्य गृहीत्वा शय्यादानसाङ्गतासिध्यर्थमिदमाग्नेयं हिरण्यं तुभ्यमहं सम्प्रददे। ॐ प्रतिगृह्णामीत्युक्त्वा शय्यां स्पृ- शेत् ॥ ततः काञ्चनपुरुषदानम्। पूर्ववत्सङ्कल्पवरणादि- कम् । ॐ काश्चनपुरुषाय नमः, ॐ ब्राह्मणाय नम इति सम्पूज्य, वासोयुक्तकाञ्चनपुरुषं ते ददामीति ब्राह्मणहस्ते जलं दत्वोदकेन काञ्चनपुरुषमभिषिच्य गोत्रस्येत्यादिप्राप्ति कामयमान इत्यन्तमुक्त्वा, इमं फलवासस्सहितं काञ्चन- पुरुषं गोत्राय शर्मणे ब्राह्मणाय तुभ्यमहं सम्प्रददे। काञ्च. नपुरुषदानस्य सम्पूर्णफलावाप्तये आग्नेयं सुवर्ण दक्षि- णात्वेन सम्प्रददे । ॐप्रतिगृह्णामि ॥ अथ द्विजदम्पती- पूजनम् ॥ पूर्ववत्सङ्कल्पः । ॐ द्विजदम्पतीभ्यां नम इत्य- भ्यर्च्य यथा सम्भवं पाद्यादिभिर्वस्त्राभरणगन्धादिभिश्च सम्पूज्य ब्राह्मणाय दद्यात् ॥

·१२ अन्त्येष्टिदीपिका। अथ वृषोत्सर्गः । “बार्हस्पत्यस्मृतौ 'वृषलक्षणम्'- लोहितो यस्तु वर्णेन पुच्छाग्रे यस्तु पाण्डुरः । श्वेतः खुर- विषाणाभ्यां स नीलो वृष उच्यते" ॥१॥ लक्षणान्तरम्- "चरणानि मुखं पुच्छं यस्य श्वेतानि गोपतेः। लाक्षारस- सवर्णश्च तं नील इति निर्दिशेत् ॥२॥ ब्राह्मणादिव- र्णानुसारेण लक्षणम्-“वर्णतस्ताम्रकपिलो ब्राह्मणस्य प्रश- स्यते। स्निग्धरक्तेन वर्णेन क्षत्रियस्य प्रशस्यते ॥३॥ काञ्चनाभेन वैश्यस्य कृष्णेनाप्यन्तजन्मन" इति कर्ताss- चम्य प्राङ्मुखः कुशेष्वासीनः कुशपवित्रपाणिः प्राणाना- यम्य, देशकालौ सङ्कीर्त्य, गोत्रस्य शर्मणः पितुः प्रेत- त्वविमोचनद्वाराऽक्षप्यपुण्यलोकावाप्त्यर्थं सर्वोपकरणव- सतरीचतुष्टयसहितं वृषोत्सर्जनमहं करिष्ये इति सङ्कल्प्य, पञ्च भूसंस्कारान् कृत्वा स्थण्डिले लौकिकाग्निं विधिव- स्थापयेत् । गोयज्ञवच्चलं कुर्यात्। तस्य प्रयोगः प्रक- तिस्थालीपाकवत् । स्पष्टार्थं मन्दबोधाय पुनः किञ्चिल्लि- ख्यते । तूष्णीमग्नौ समिधमाधाय ब्रह्मोपवेशनं स्थालीपा- कवत्पात्रासादनं पात्राणां वीक्षणं प्रोक्षणमिदम्भमेरिति न्यञ्चकरणम् । इदम्भूमेरिति परमेष्ठीऋषिरनुष्टुप्छन्दो- ऽग्निईवता भूमिजपे विनियोगः। इदं भूमेर्भजामह इदं भद्र सुमङ्गलम्।परासपत्नान्बाधस्वान्येषां विन्दते धनम्॥ इम स्तोममर्हते इत्यादिभिः परिसमूहनम् । अस्य मन्त्रस्य कौत्सऋषिर्जगतीछन्दोऽग्निर्देवता परिसमूहने विनियोगः। इम स्तोममहंते जातवेदसे रथमिव संमहेमा मनीषया। भद्रा हि नः प्रमतिरस्य सश्सद्यग्ने सख्ये मारिषामा वयं ·अन्त्येष्टिदीपिका। तव ॥१॥ भरामध्मं कृष्णवामा हवीशषि ते चितयन्तः पर्वणा पर्वणा वयम् । जीवातवे प्रतराश्साधया धियोऽग्ने सख्ये मारिषामा वयं तव ॥२॥शकेम त्वा समिधश्सा- धया धियस्त्वे देवा हविरन्त्याहुतम् । त्वमादित्याआवह तान् ह्युश्मस्यग्ने सख्ये मारिषामा वयं तव ॥३॥ हवि निर्वापः । तत्र विशेषः। अग्नये त्वा जुष्टं निर्वपामि । पूष्णे त्वा जुष्टं निर्वपामि। इन्द्राय त्वा जुष्टं निर्वपामि। ईश्व- राय त्वा जुष्टं निर्वपामि। तत अवहननम् । तुषविमोच- नम् त्रिफलीकरणम् । त्रिःप्रक्षालनम्। पवित्रकरणम्। तण्डुलनिर्वापः। गोपयसि चरुश्रपणम् । प्रादक्षिण्येन मेक्षणेन मिश्रीकरणम् । तत अग्निकुण्डस्यैशानभागे स्थ- ण्डिलं कृत्वा तत्र रक्तपटमास्तीर्य्य तण्डुलान्विकीर्य वत्सतरीचतुष्टयसहितं वृषभमावाहयेतानन्दामावाहयामि। सुमनामावाहयामि । सुभद्रामावाहयामि। सुशीलामावाह- यामि। सुरभीमावाहयामि तस्यैशानभागे कलशं संस्थाप्य तत्र ॐ भूर्भुवःस्वः रुद्रमावाहयामीति रुद्रमावाह्य, नन्दा- दिरुद्रं षोडशोपचारैः सम्पज्य, रुद्रसंहिताजपः कार्यः "आवोराजा तहोवर्ग आज्यदोहानि देवव्रतानि चैषा रौद्री- नाम सहितैतां प्रयुञ्जन् रुद्रं प्रीणाति" ॥ ततः शृते चरावभिधारणमुदगुद्दासनं प्रतिष्ठिताभिघारणमग्निप्रज्व- लनं परिस्तरणमास्तृतर्हिषिस्थालीपाकासादनमिधमाधा- नमाज्यसंस्कारः उगादिसंस्कारो बर्हिष्याज्यासादनं त्रिरु- दकाञ्जलिसेचनमनुपर्युक्षणं प्रपदवरूपाक्षजपश्च। अस्य वसिष्ठऋषिःकालाग्निरुद्रो देवता प्रपदविरूपाक्षजपे विनि- :

·-- अन्त्येष्टिदीपिका। योगः। तपश्च तेजश्चश्रद्धाचहीश्च सत्यञ्चाक्रोधश्च त्यागश्च धृतिश्च धर्मश्च सत्वञ्च वाक् च मनश्चात्मा च ब्रह्म च तानि प्रपद्यते तानि मामवन्तु भुर्भुवःवरोम्महान्तमात्मानं प्रपये। विरूपाक्षोऽसि दन्तालिस्तस्य ते शय्यापणे गृहा अन्तरिक्षे विमित हिरण्ययं तद्देवाना हृदयान्ययस्मये कुम्भे अन्तः सन्निहितानि तानि बलभृच्च बलसाच्च रक्षतो प्रमनी अनिमिषतः सत्यं यत्ते हादश पुत्रास्ते त्वा संवत्सरेसंवत्सरे कामप्रेण यजेन याजयित्वा पुनर्ब्रह्मचर्य- मुपयन्ति त्वं देवेषु ब्राह्मणोऽस्यहं मनुष्येषु ब्राह्मणो वै ब्राह्मणमुपधावत्युपत्वा धावामि जपन्तं मा माप्रतिजापी- जुह्वन्तं मा माप्रतिहौषीः कुर्वन्तं मा माप्रतिकार्षी स्त्वां प्रपये त्वया प्रसूत इदं कर्म करिष्यामि तन्मे राध्यतां तन्मे समृध्यतां तन्म उपपद्यता५ समुद्रो मा विश्वव्यचा ब्रह्मा ऽनुजानातु तुथो मा विश्ववेदा ब्रह्मणः पुत्रो ऽनुजानातु श्वात्रो मा प्रचेता मैत्रावरुणोऽनुजानातु तस्मै विरूपाक्षाय समुद्राय विश्वव्यचसे तुथाय विश्ववेदसे श्वात्राय प्रचेतसे सहस्राक्षाय ब्रह्मणः पुत्राय नमः॥आज्यभागहोमः। ततः प्रधानहोमः। अग्नये स्वाहा। इदं अग्नये न मम। पूष्णे स्वाहा। इदं पूष्णे न मम। इन्द्राय स्वाहा । इदं इन्द्राय न मम । ईश्वराय स्वाहा । इदं ईश्वराय न मम। ततश्चतुर्ग्रहीतेनाज्येन सोमोराजानमित्यादिभिश्चतसृभि- श्वतस्त्र आहुतीः कुर्यात् । सोम५ राजानं वरुणमग्निम- न्वारभामहे । आदित्यं विष्ण५ सूर्य ब्रह्माणं च बृहस्पति दन्ताञ्जये २ ३ ३ २उ ३ २ ·अन्त्येष्टिदीपिका। 9 २र १ २ ३१- २ ३१ २ ३२ ३ १२ am १ २ ३१ २ ३ ३ १- २२३ खाहा। इदं सोमाय न मम । शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्य- हिषुरूपे अहनी द्यौरिवासि। विश्वाहि माया अवसि स्वधा- वन् भद्रा ते पूषन्निह रातिरस्तु स्वाहा । इदं पूष्णे न मम ॥ इन्द्रा पर्वताबृहतारथेनवामी ऋषआवहत५ सुवीरावीत हव्यान्यध्वरेषु देवा वढे थां गीर्भिरिडया मदन्ता स्वाहा । इदं इन्द्राय न नम ॥ आवो राजानमध्वरस्य रुद्र होता- र५ सत्ययज५ रोदस्योः । अग्निं पुरातनयित्नोरचित्ताद्धिर- ण्यरूपमवसे कृणुध्वं स्वाहा । इदं रुद्राय न मम । तत- श्वरुणा स्विष्टकृद्धोमः व्याहृतित्रयहोमः । तूष्णी समि- दाधानमनुपर्युक्षणमुदकाञ्जलिसेचनं यज्ञवास्तुकरणं व- स्वाहुतिः । ततश्चतस्कृभिर्वत्सतरीभिः सहितं वृषभमग्नि- समीपमानीय प्राङ्मुख संस्थाप्य न्यासं कुर्यात् । यथा वृषस्य मस्तके गायत्रीं न्यसेत् । गायत्र्या विश्वामित्रो गायत्री सविता वृषस्य मस्तके न्यासे विनियोगः। ॐ तत्सवितुर्वरेणियोम् । भार्गोदेवस्य धीमाहीर । धियो- योनःप्रचो१२१२ । हुम् । आर। दायो। आ२३४५ । नम- स्तौ इति ललाटे । नमस्तौ इति अग्निर्गायत्र्यग्निर्ललाटे न्यासे विनियोगः नमस्तौ ॥ होग्नायि । ओजसायि। १ र र २ ·अन्त्येष्टिदीपिका। ३ र २ २ १ र र २ २ १ गुणान्ता२३४यिदे। वा कृष्टयाः । अमाये । आर- मा२३४औहोवा । त्रमईया२३४५॥१॥ रौरवयोधाजये चक्षुषोः ॥ रौरवयोधाजययोः साम्नोरग्नींद्रावृषी बृहती- छन्दः सोमो देवता चक्षुषोयासे विनियोगः॥रौरवम् ॥ पुनानस्सोमाइधाराऽ२३४या । आपोवसानो अर्षस्यारत्न- धायोनिमृतस्य सारयिदसायि। ओहा३उवा । उत्सोदेवो- हिराऽ२३हायि । ओहारेउवा । ण्यया। औरहोवा ॥१॥ ऊत्सोदेवोहाइयिरण्याऽ२३४याः । ऊत्सोदेवोहिरण्ययोदु- हान ऊधर्हि वियम्मधूऽरप्रियाम् । ओहाइउवा । प्रत्नश्स- सधस्थमाऽ२३हायि।ओहारउवा।सदात्।औ२३होवा ॥२॥ प्रतश्सधस्थाश्मासाऽ२३४दात्।प्रात्नश्सधस्थमासददाप- छयन्धरुणम्वाजियारर्षसायि। ओहाश्उवा। नृभिौतोवि- चाऽ२३हायि। ओहा३उवा।क्षणा। औरहोवा । होऽपयि । डा॥३॥ इति रौरवम् । रक्षिणनेत्रे यौधाजयम् । पुना- ३१ । नाइस्सो। म । धारा२३४या। आपो३ । वसार । न आ३४५। पा२३४सी। आरानधाः ।यो। निमृतार । २ २ र .३२ २ २ २ ४ १ ३ ·अन्त्येष्टिदीपिका। ३ २ ३ २ ३ २ २३ स्यसा३४५थि । दा३४२सी। उत्साः । दायिवोर । हिरा- ३४५। ण्या२३४याः॥१॥ उत्सो३१ । देश्वो। हि। रण्या- २३४याः। ऊत्सो३। दायिवोर। हिरा३४५। ण्या२३४या। दुहान ऊ। धः । दिवियारम् । मधू३४५ । प्रो२३४याम् । ५ १ ३ १ ३ ५ १ ३ २ ३ प्रत्नारम् । साधा२। स्थमा३४५। सा२३४दात् ॥२॥ धार २०३ प्रत्ना३१म् । साध । स्थम् । आसा२३४दात् । प्रात्ना३म्। ३ २२ १ २ १ ३ . २ A १ २ ३ २ १ २२ र सधा२ । स्थमा३४५ । सा२३४दात् । आपार्छियाम् । ध। रुणम्वार । जिया३४५। षा२३४सो। नृभारयिः। धौतो। विचा३४५।क्षा२३४णाः॥३॥ इति यौधाजयं वामनेत्र। बृहद्रथन्तरे कर्णयोः । बृहद्रथन्तरयोर्भरद्वाजवसिष्ठावृषी बृहतीछन्द इन्द्रो देवताकर्णयोन्यासेविनियोगः॥आभि- त्वाशूरनोनुमोवा। आदुग्धाइवधेनव ईशानमस्य जगयः । सुवा२३दृशाम् । आइशानमा२३यिन्द्रा३ । तास्थू२३४षा । ओवा६ । हाउवा । अस् ॥ रथन्तरम् ॥ वामकर्णे बृह- साम । औहोयित्वामिद्धिहवामहा३ए । सातौवाजा। म्याकारा२३४वाः । तुवा३४ । औहोवा । वृत्रायिषुवायि । १ २ १ १ २र र र र २र१र र ३र४र ५ ४६ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २ १र - ५ ५ २२ १ १र१र१र २२ २२ २ २०१११ २२ २ १ र २२ द्रासा३१त् । पतिन्ना२३४राः त्वां काष्ठा३४ । औहोवा सू२ अर्वा२३४ । ताः। उहुवाइहाउ। वा। हस् । बृहत्साम दक्षिणकणे ॥३॥ इति कर्णयोः ॥ सेतुसाममुखे ॥ सेतु- साम्नो विशोक ऋषित्रिष्टुपछन्दः परमात्मा देवता मुखे न्यासे विनियोगः। हाउ३ । सेतूश्स्तर।३।दुस्त।रान्।३। दानेनादानम् ।३। हाउ।३। अह मस्मिप्रथमजा- ता२३स्या३४५। हाउ।३। सेतूश्स्तर।३।दुस्त। रान्।३। अक्रोधेन क्रोधम् । २। अक्रोधेन क्रोधम् । हाउ।३। पूर्व देवेभ्यो अमृतस्य ना२३मा३४५ । हाउ।३। सेतू५- स्तर।३। दुस्त।रान्।३।श्रद्धयाश्रद्धाम् । ३ । हाउ।३। योमाददाति सइदेवमा२३वा३४५त् । हाउ३ । सेतूश्स्त- र। ३ । दुस्त । रान् । ३ । सत्येनानृतम् । ३ । हाउ।३। अहमन्नमन्नमदन्तमाऽ२३नी३४५। आउरहाउवा। एषा- गतिः। ३। एतदमृतम् ।३।स्वर्गछ।३।ज्योतिर्गछ।३। सेतूश्स्तीवाचतुराऽ२३४५ः ॥ इति मुखे ॥ देवव्रतानि त्रीणि कण्ठे ॥ देवव्रतानां देवाउत्कृती रुद्रः कण्ठे न्यासे १ २र २२ र १रर २ १ २5 S २रर २२१२१ १ २ १र २ १रर २र १र२१ ११११ ·अन्त्येष्टिदीपिका। १ १ १ २ १ विनियोगः। अधिप। तायि। मित्रप तायि । क्षत्रप।तायि। १ २ - - खप्पतायि धनपतायि । नारमाः । मन्न्युना वृत्रहा सू- १र२१र २२ १र२१ररर १ २रर २ २ २ १र र ट्र्येण खरायजेन मघवा दक्षिणास्य प्रियातन राज्ञा विशं दाधार । वृषभस्त्वष्टा वृत्रेण शचीपतिरन्नेन गया पृथिव्या- सृणिकोग्निना विश्वं भूतम । भ्य भवो वायुना विश्वाः प्रजाअभ्यपवथा वषट्कारेणार्द्धभाक्सोमेन सोमपास्समि- त्या परमेष्ठी। ये देवा देवाः। दिविषदः । स्थ तेभ्यो वो देवा देवेभ्यो नमः। ये देवादेवाः । अन्तरिक्षसदः। स्थ ₹१र र २१र र र २ पर २२ र १र १ररररर १२ १ र र २र१र २२ १र र १ररर १ र २२ र र र१र २र १२ १ररररर २ तेभ्यो वो देवा देवेभ्यो नमः। ये देवा देवाः । पृथिवीष- २ २ र र१र २र १२ १र र २ररर दः। स्थ तेभ्यो वो देवा देवेभ्यो नमः। ये देवादेवाः । २ १२ र २२ र र र र २र १२ र २२ र २ र २रर र र१र २२ १२ १रर २२ र १र र २र १रर २र१र २२ अप्सुषदः । स्थ तेभ्यो वो देवा देवेभ्यो नमः । ये देवादे- वाः। दिक्षुसदः । स्थतेभ्यो वोदेवा देवेभ्यो नमः । येदे- वादेवाः। आशासदः । स्थ तेभ्यो वो देवा देवेभ्यो नमः। अव ज्यामिव धन्वनो विते मन्युन्नयामसि मृड तान्न इह अस्मभ्यम् । इडाऽ२३भा। य इदं विश्वं भूतम् । युयो३ । १ १ र २ ·२० अन्त्येष्टिदीपिका। ३ १ आऊ । वाऽ२३ । ना२३४माः ॥ ६ ॥ अधिप। तायि १ मित्रप। तायि । क्षत्रप । तायि। खप्य तायि । धनपता- BAR- २ रयि । नारमाः। नम उततिभ्यश्चोत्तन्वानेभ्यश्च नमो नि- २२ २ १ २ १ २१र २ षङ्गिभ्यश्चोपवीतिभ्यश्च नमोस्यदभ्यश्चप्र। तिदधानेभ्यश्च नमः प्रविध्यदभ्यश्च प्रत्याधिभ्यश्च नमः त्सरभ्यश्च सारिभ्यश्च नमः श्रि। तेभ्यश्च श्रायिभ्यश्च नमस्तिष्ठ- भ्यश्चोपतिष्ठभ्यश्च नमो यते च वियते च नमः पथे च विपथाय च। अव ज्यामिव धन्वनो विते मन्न्युन्नयामसि मृडतान्न इह अस्मभ्यम् । इडा२३भा। य इदं विश्वं भूतम्। युयो३ । आउ। वाऽ२३ । ना२३४माः ॥७॥ अधिप तायि । मित्रप। तायि। क्षत्रप । तायि । स्वः पतायि । धन- र २ १ ३ २ २ पतायि।नारमा।नमोन्नाय नमोन्नपतयएकाक्षाय चावप- २ २१र २२ १२१ १र २ नादाय च नमोनमः । रुद्राय तीरसदे नमः स्थिराय स्थि- १ रधन्वने नमः प्रतिपदाय च पटरिणे च नमस्त्रियम्बकाय च क। पर्दिने च नम आश्रायेभ्यश्च प्रत्याश्रायेभ्यश्च नमः २ २ १ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २ २ १ १२२ २ १ २ १ ३ ५ ३ र २ - १ २ क्रव्येभ्यश्च विरिंफेभ्यश्च नमस्संवृते च विवृते च। अव ज्यामिव धन्वनो विते मन्न्युन्नयामसि मृडतान्न इह अस्म- भ्यम् । इडाऽ२३भा । य इदं विश्वम्भूतं । युयो३ । आउ। वाऽ२३ । ना२३४माः ॥३॥ इति कण्ठे। वामदेव्यं ला- कले। वामदेव्यस्य वामदेवो गायत्रीन्द्रो लाङ्गले न्यासे विनियोगः। काऽ५या। नश्वाऽ३यित्रा३आभुवात् । ऊ । तीसंदावृधस्स । खा । औरहोहायि। कयाऽ२३शचायि । ष्ठयौहो३ । हुम्मा२। वाऽरत्तॊ३ऽहायि ॥१॥ कापस्त्वा। सत्योऽ३मारदानाम् । मा। हिष्ठोमात्सादन्ध । सा। और ३होहायि । दृढाऽ२३चिदा । रुजौहो३ । हुम्मार । वाऽ२- सो३७५हायि ॥ ॥ आऽ५भी। षुणा३स्सा३खीनाम् । आ। विताजरायित् । णाम् । औऽ२३होहायि। शताऽ२३- म्भवा । सियौहो३ । हुम्मा२। ताऽरयो३ऽपहायि ॥३॥ इति लाङ्कले । व्रतपक्षौ स्कन्धयोः । व्रतपक्षसानोः प्रजा- पतिस्त्रिष्टुबिन्द्रः स्कन्धयोन्यासे विनियोगः ॥ हाउ३ । हहहह५।३।हाउ३ । इन्द्रन्नरौ। नेमधि । ताहेत. २र१ २ १ २. १ २ ३ ४ २ १ २२ ·२२ अन्त्येष्टिदीपिका। २. २र१र २र १र २र ३४५ २र १ २६ २र १ २ २र३४ ५ २१र २र २र१र २ १ २०३४२ ५ र १२ २१र २र३४५ २र १ १ २ २र न्तायि । यत्पारियाः । युनज। तायिधियस्ताः । शूरोनृषा । ता३श्रव । सश्चकामायि । आगोमतायि। ब्रजेभ । जातु- वन्नाः । हाउ३ । हहहह । ३ । हाउ३ । वा३। ई२- ३४५ ॥ हाउ३। इहा । हहह । ३ । हाउ३। इन्द्रन्न- रो। नेमधि । ताहवन्तायि । यत्पारियाः । युनज । तायि- धियस्ताः। शूरोनृषा। ता३श्रव । सश्चकामायि । आगो- मतायि । व्रजेभ। जातुवन्नाः। हाउ३। इहा। हहह। ३ । हाउ३ । वा३ । ई२३४५॥ इति स्कन्धयोः ॥ ओग्ना- योति उरुमध्ये। ओग्नायीति गौतमो गायत्र्यग्निः ऊरुमध्ये न्यासे विनियोगः। ओग्नाइ । आयाहिश्वोयितोया यि। तोयायि गृणानोह । व्यदातोयायि। तोयायि । नायि- होतासा२३ । सारयिबा२३४औहोवा । ही२३४षी॥ इति ऊरुमध्ये ॥ मनोजयिदितिहृदये मनोजयीतिदिश ऋषयो- ऽनुष्टुब् ब्रह्मा हृदये न्यासे विनियोगः। हाउ।३ । मनो- जयित्। ३। हृदयमजयित्। ३ । इन्द्रोजयित् । ३ । अह- मजैषम् । ३ । हाउ। ३। यहच्चोंहिरण्य । स्या। यहा व- - २२ १ २र१ ३ ५रर ३ १ २ २ २२ १ २र १ २ १ २र ·अन्त्येष्टिदीपिका। २र१र २ १ २र१ २र ११ र २२ १ २ उ)गवामु। ता । सत्यस्य ब्रह्मणोव । चाः । तेनमासश्स- जाम । सायि । हाउ।३। मनोजयित्। ३। हृदयमज- यित् । ३ । इन्द्रोजयित् । ३। अहमजैषम् । ३ । हाउ। ३ । वा । ए। मनोजयिद्धृदयमजयिदिन्द्रोजयिदहमजैष- म् । ३ । ए । अहसुवज्योंती२३४५ः ॥६॥ इति हृद- ये। आजुहोता इति नाभौ । आजुहोतेति श्यावाश्वस्त्रि- ष्टुबग्निर्नाभौ न्यासे विनियोगः। आजुहोता। हविषाम- जयारध्वा उवाऽ२ । निहोतारं गृहपतिं दधारयिध्वा उ- वा२३४ । इडा३४स्पदाइ। नमसारातहाव्यारम् । सापर्य- ता। याजतम्पाऽ२३ । स्तियोवा। आएनोहाइ ॥ ३४ ॥ इति नाभौ। तदोहोवा इत्यादीनि चत्वारि जान्वोः ॥ तहोगा इतिवर्गस्य रुद्रो गयत्री जान्बोयासे विनियोगः। तहोहोवा । गाया२ । सुतायिसा२३४चा । पुरुहूता । यसा- स्वाश्नायि । शंयत् । हा। औ३होइ । गा२३४वाइ । ना- २शा२३४औहोवा। ए३। किनेऽ२३४५॥१॥ तहोगाया। सुताइसचा३ । पूरूऽ२३हूता३४ । हाहो३ । यासत्वा२३४- ३२ १ - . १ ४ ३ २३ ५ . २ ३ १ २ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २ २ १ र २ र १२ २ २ ॥ ३ ५ १ ५ २ र पर १ .२ २ ३ ३११११ नाइ। शयना२३वे । नौर। हो । हुवो२३४ । वा। कायिनोदहाइ ॥ २॥ तद्दोगायसुतेसचाए । पुरुहूता- यसत्वने । पुरुहूता । यासत्वा२३ना३४यि । शंयत् ॥ गौवा ओ २३४वा । ना२३शा३ । का३४५यिनोहाइ ॥३॥ त. होगायसुतेसचाइए। पुरुहूतायसत्वनाई। शंय्यद्गा२३वे । ऐरहो?ऽआ२३यिही। नशा२३ । कारयिना२३४औहोवा । ई२३४५॥ ४॥ इति जान्वोः ॥ श्यावाश्वान्धोगवे इति ऊर्वोः । श्यावाश्वान्धीगवयोः श्यावाश्वान्धीगवावृषी अ- नुष्टुप्छन्द ऊोंन्यासे विनियोगः। पुरो३१ । जीती। वोअ। धाश्सः। एहिया। स । तायामादा। यि । त्नवार- थि। एहियार । अपश्वानाश्नास्थी३ । ष्टा२३४ना । ऐहा- रयि। एहियार । सखायोदायि३जी३ । ह्वा३४५योदहा- यि । पुरोजितीवोध्धासाः । सुताय । मादा२३या । हुम्मा- २१७२ । त्नवे अपश्वानश्नथिष्ठन। साखा३उवा । योरदी। घा२३जी। ह्वियाम् । औ२३होवा । हो५ई। डा। इत्यू- व्वोंः ॥९॥ उदुत्यमिति जङ्घयोः । उदुत्यमितिप्रस्कण्वो ३ २ २ १ - १र ૨ ३ ५ पर २ ५ १ २ २ २ - १ १ २ १ ·अन्त्येष्टिदीपिका। १ २२१ १२३ १ १ ४५ गायत्री सूर्यो जक्योन्यासे विनियोगः । उदुत्यम् । ओ हाइ। जा । तवेरदा२३४साम् । देवं वहा । तीकता२३४. वाः । दाऽ२३४शेहाइ । वायिश्वायम् । र्याम् । ओऽ२३हो- वा। हो५ऽयि । डा ॥ १६ ॥ इति जइयो । पावकान इति पुच्छे । पावकानो मधुच्छ्रन्दा गायत्री सरस्वती पुच्छे न्यासे विनियोगः। पावकानईया । सरावारती । वाजे- भिर्वा । जिनाइवाती२ । यज्ञा२३म् । वारष्टू२३४औहो- वा। धियावसू२३४५: ॥ १४ ॥ इतिपुच्छे। हाउगाचो। इति रोमकूपेषु। हाउ । ३ । गावोहाउ३ । वृषभपत्नीहा- उ३ वैराजपत्नीहाउ । ३। विश्वरूपाहाउ। ३ । अस्मासुर- मध्वश्हाउ३ । तेमन्वतप्रथमन्नामगोरनाम् । त्रिस्सप्तप- रमन्नामजारनान् । ताजानतीरभ्यनूषतारक्षाः । आविर्भु- वन्नरुणीर्यशसागारवाः। हाउ । ३ । गावोहाउ । ३ । वृ. षभपत्नीहाउ।३। वैराजपत्नीहाउ।३। विश्वरूपाहाउ।३। २२ र र र १ र - २२ र ३ र २ र अस्मासुरमध्वरहाउ।२।अस्मासुरमध्वा३५हाउ । वा । ए।

·अन्त्येष्टिदीपिका। २ १रर १ १ र रर १ २ ३ । १ १ ३ १ गावो वृषभपत्नीवैराजपत्नीविश्वरूपा अस्मासुरमध्वम् २ । ए। गावो वृषभपत्नीराजपत्नीविश्वरूपा अस्मासुरमध्वा- २३४५म् ॥ १५ ॥ इति रोमकूपेषु॥ आतनआ इति गुदे। आतूनइति वर्गस्य गौरी वित्यपालवैणवावृषी गायत्री छन्दो गुदे न्यासे विनियोगः। आतूनआ। द्रक्षुमाऽ२३- न्ताम् । चायित्रंग्राभा२३५हाइ । संगृरभाया । महाहस्ती- २३४हाइ । दक्षारयिणायिना। महा२३ । हारस्ता२३४औ- होवा । दक्षिणेश्नाऽ२३४५॥ १६ ॥ आतूनइन्द्रक्षुमाता- म् । चित्राऽरग्रा२३४भाम् । संगृभा२३४या। मा२३हा३ । हारस्ता२३४औहोवा । दक्षिणेनाऽ२३३५ ॥ १७॥ आतू- नई। द्रक्षुमादन्ताम् । चित्रङ्गाभश्सङ्ग्रभारयाचित्रङ्गाभ- सम्।ग। औरहोयि । भा२३४या। ऐहोइ । महाहस्तीद- क्षाऽ२३होइ।औहो। वाहो२३४वा। णाऽयिनोदहाइ॥१८॥ आतूनइन्द्रामा६न्ताम् । चित्रं ग्राभश्सङ्घ भाया। चि- ग्राभश्सम् । गृऽ२३ । ई२३४हा । भा२३४या। ऐहोइ। 5 २ १३ ४रर ५ ३ २र१ र र ३ سم ·अन्त्येष्टिदीपिका। २र१ ३र ५ १२१२ २ ३ १ २ ३ महाहस्तीदक्षाऽ२३होइ। औहो । वाहो२३४वा । णायि- नोहाइ ॥ १९॥ इति गुदे ॥ राक्षोनम् पादेषु ॥ यहाउ- ऽ२३विश्पतिश्शिताः । सुप्रीतोमनुषोविशे । विश्वाइदा- ऽ२३नीः । प्रतिरक्षा। सिषेधता। औरहोवा । होऽ५ई। डा॥ इति पादेषु॥ आवोराजेतिहृदये । आवोराजेतिरु- द्रस्त्रिष्टुप रुद्रो हृदये न्यासे विनियोगः । आवोराजा । न. मध्व । रस्यरुद्राम् । हो। ता। राम् । स । त्ययजाम् । २३४ ५ २ ३ ४ ५ रोदसीयोः । अग्निम्पु । रा । तनयि । नोरचित्तात् । हिर- ण्यरू । पाश्मव । सा३४ऽपि । काणुि५ध्वा६५६म् ॥ इतिहृदये ॥ तद्दोहोइतिशिरसि । तद्वोहोइ तिवर्गस्य रुद्रो गायत्रीछन्दः शिरसि न्यासे विनियोगः । तहोहोवा । गा- यार । सुतायिसा२३४चा । पुरुहूता। यसात्वाश्नार । शं- यत् । हा। औरहोइ । गा२३४वाइ । नार शा२३४औहोवा। ए३ । किन२३४५ ॥१॥ तहोगाया। सुताइसचा३ । पूरु२३हूता३४ । हाहो३ । यासत्वा२३४नाइ । शंयना२३वे । नशौर। हो । हुवोऽ२३४ । वा । कायिनोहाइ ॥२॥ २ २ ३ २०३ १२रर २ ३ २ ५ ·२८ अन्त्येष्टिदीपिका। र . ४ ५ २ ५ र ५ ३ ३११११ २र१र ३ तहोगायलतेसचा६ए । पुरुहूतायसत्वने । पुरुहूता । यास- त्वाऽ२३ना३४यि। शंयत् । गौवा ओ २३४वा । नाऽ२३- शा३ । का३४७५यिनोदहाइ ॥३॥ तद्वोगायसुतेसचाइए। पुरुहूतायसत्वनाइ। शंयदा२३वे । एरहो१ऽआऽ२३यिही। नशाऽ२३ । कारयिना२३४औहोवा। ई२३४५ ॥ ४॥ इतिशिरसि ॥ आज्यदोहं शिखायाम् । आज्यदोहानाम- ग्निर्वैश्वानरस्त्रिष्टुप् वैश्वानरो देवताशिखायां न्यासे विनि- योगः । हाउ।३। आज्यदोहम् । ३। मर्दानंदायि। वा३- अर। तिम्पृथिव्याः। वैश्वानराम्। ऋतआ। जातमग्नीम् कविसम्मा। जामति । थिञ्जनानाम् । आसन्न पा। त्रां३जन । यन्तदेवाः । हाउ । ३। आज्यदोहम् ।२। आज्यदोपहाउ। वा। ए। आज्यदोहम्२ । ए। आज्य- दोहा२३४५म् ॥ १६ ॥ इति शिखायाम्। प्रथमं देवव्रतेन कवचम्मध्यमेन नेत्रं तृतीयनास्त्रमेवं विन्यस्तशरीरो वृषभो रुद्ररूपो भवति। ततो वत्सतरीणां देहेषु विन्यासं कुर्यात् । ब्रह्मणे नमः शिरसि। विष्णवे नम उदरे । महादेवाय नमः ललाटे । अश्विभ्यां नमः कर्णयोः। चन्द्रसूर्याभ्यां २२.३४५ ३ २३४र५ २र १२३४२ ५ २२३ ४ २२ २२ me memore ·-whe २र र २र १२ १र २ र १२२ १र२ २ १र र र र १ २ १र२२ १२२ १ र २ १र र १र र र १२२ अन्त्येष्टिदीपिका। नमः नेत्रयोः। वैवस्वताय नमः पृष्ठे। सप्तसागरेभ्यो नमः पादेषु । सप्तर्षिभ्यो नमः रोमकूपेष । सर्वाभ्यो देवताभ्यो नमः सर्वाङ्गे । तत ईशानभागस्थितकलशोदकेनैकवृषभ- साना वृषभं स्नापयित्वा शेषोदकेन वत्सतरीः स्नापयेत् । हाहूम् । ३। योवा । ३ । योवाहायि । ३। यएकइद्विद- यते । एकश्समैरयवृधे। वसुमायदाशुषे । एकश्समै- रयन्महे। ईशानोअप्रतिष्कुतः।एकोवृषाविराजति।इन्द्रो- अङ्ग । हाहूम् । ३ । योवा । ३ । योवाहायि । २ । योवा३- हाउ । वा३ । ई२३४५। ततो नूतनवस्त्रेण वृषभमाछाद्य तिलकाकृतिपट सत्यमित्यावृषासोमाभ्यामिति शिरसि स्थापयेत् । सत्यमित्था। षायिदसायि । वृषजूति:- विता२। वृषायुप्राण्विषारयि। परावतायि। वृषो२३ । वतायिभू२३ता३४३ः । ओ२३४५ई । डा। वृषासोमा । युमा२५आसारयि । वृषादेवाश्हायि । वार्षबा२३४ताः । वृषाधमा३ । ईश्या। णायिदधिषे। इडा२३भा३४३ । ओ२३४५ई। डा ॥२॥ इति स्थापनं ॥ ततो वृषं वत्स- तरीश्च यथासम्भवमलङ्कात् ॥ ततो वृषभस्य दक्षिणे र २ - १ १ २ १२३ ५ २ S२ १ १ २ ·I २ ३२ २ ३ ५ बो३४वा अन्त्येष्टिदीपिका। पार्श्वे मानस्तोक इति मन्त्रेण चन्दनेन शलाकया चिन्हें कुर्यात् ॥ मानस्तोके तनये मा न आयौ मा नौ गोषु मा नो अश्वेष रीरिषः। वीरान्मा नो रुद्र भामि नो वधी- विष्मन्तः सदमित्वा हवामहे ॥ वामपाचे वृषाह्यसीति मन्त्रेण चक्राकारेण चिन्हं कुर्यात् ॥ वृषाहिया। सिभा- नू२३ना । धुमतंत्वाहावामाहा२३४यि। पवा३ । मानसु- वो२३४वा । दृ२३४शाम् ॥ इति कर्मसमाप्तः परं तप्तलो. हशलाकया त्रिशलं चक्रञ्च चिन्हमन्येन कारयेत् ॥ ततो वृषभेण वत्सतरीमनुक्राम्य तामनामिकया स्पृष्ट्वा ऽनुम- न्त्रयेत् काम्यासीति मन्त्रेण । काम्यासि प्रियासि हव्या- सि इडे रन्ते सरस्वति महि विश्रुति ॥ ततो वृषभवत्सत- रीणां पुच्छेषु तर्पणम्। अग्नेः पश्चात्प्राङ्मुखं वृषं वत्स- तरीश्च संस्थाप्य देशकालो सङ्कीर्त्य, प्राचीनावीत्ती, अ- मुकगोत्रस्यामुकशर्मणः पितुः प्रेतस्य प्रेतत्वविमोचनहारा- ऽक्षय्यपुण्यलोकावाप्त्यर्थं वृषभवत्सतरीपच्छे तर्पणं क रिष्ये । ताम्रपात्रस्थं तिलजलमादाय पुरुषसूक्तेनोपवीति ना तर्पणं कुर्यात् । उहु वा हाउ । ३। सहस्रशीर्षाः पुरू २३षाः । सहस्राक्षः सहस्रा२३पात् । सभूमिश्सर्वतोवा २३त्वा । अत्यतिष्ठदशांगू२३लाम् । उहु वा हाउ । २ २ २ २१ २ २ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २१ २२ २ २ २ र २ ३ ३ ३ ३ ५ ३ ३११११ उहु वा३हाउ । वा३ । इट्इडा२३४५॥१॥ उहुवौहोवा- २।३। त्रिपादूर्ध्वउदैत्युंरू२३षाः। पादोस्यहाभवत्पू२३- नाः। तथाविष्ववियना२३मात्। अशनानशने आ२३- भी। उहुवौहोवार । २ । उहुवौ । हो । वा२३४ । औहो- वा । ई२३४डा । उहुवौहोवार । २ । उहुवौ । हो । वार- ३४ । औहोवा । सू२३४वाः । उहुवौहोवार । २ । उहुवौ। होर । वा२३४ । औहोवा। ऊ२३४५ ॥ २॥ इयौहोवार । ३। पुरुषएवेदश्सा२३र्वाम् । । यद्भूतं यच्चभावा२३याम्। पादोस्यसर्वाभूता२३नी। त्रिपादस्यामृतंदा२३इवी । इयो- होवार । २ । इयौ । होर । वा२३४ । औहोवा । ई२३४डा। इयोहोवार । २। इयो। होर । वा२३४ औहोवा। ज्यो२३- ४तीः । यौहोवार । २ । इयौ। हो । वा२३४ । औहो- वा। ई२३४५॥ ३॥ हाउ३। तावानस्य। महा२३यिमा । हाउ३ । ततोज्याया५श्चपूरू२३षा३ः । हाउ । ३ । उता. तत्वस्येशा२३ना३ । हाउ । ३। यदन्नेनातिरोहा२३ती३ । २ २ र ३ ३ ५ m ३ २र २२ २ २र २१र २ २र ·३२ अन्त्येष्टिदीपिका। २ १ । २१र २२ २७ २१र२र१ २१र २ १२र १२ २ २ २१रर २ हाऽउ३ । वा३ । इदइडा२३४५॥ ४॥ हाउद्देवा । ततो- विराडजायत । हाउश्वा । विराजोअधिपूरुषः । हाऽउश्वा । सजातोअत्यरिच्यत। हाऽउश्वा । पश्चाद्भूमिमथोपुरः । हाऽउवा३ ई२३४५ ॥ ५॥ ततो दक्षिणाभिमुखः पाति- तवामजानुः प्राचीनाचीती गोत्रं शआणं प्रेतं पितरं त- प्पयामि । तत उपवोतो वत्सतरीणाम्मध्ये वृषमुत्सृजेत्। तद्यथा-पाद्याद्युपचारैर्वृषं सम्पूज्य, अयेत्यायमुकगोत्रस्या- मुकप्रेतस्य पितुः प्रेतत्वविमोचनद्दाराऽक्षय्यपुण्यलोकावा- प्तिकामो यथाशक्त्यलङ्कृतं त्रिशूलचक्राङ्कितं रुद्रदैवतमि- मं वृषभं वत्सरीभिः सहोत्सृजामीति सङ्कल्प्यैतं युवाने परिवो ददामीतिमन्त्रपठनपूर्वकमुत्सृजेत् । मत्रश्च । एतं यवानं परि वोददामि तेन क्रीडन्ति चरथ प्रियेण । मा नः साप्तजनुषा सुभगा रायस्पोषेण समिषा मदेम ॥ ततः कणे सामानि श्रावयेत् । तद्यथा। उपत्वाजा । मयोरगि। र ओ यिययूरः । दायिदिशतीर्ह विष्कृत। ओ थिययूरः । वायोराऽ२३नी । कया३स्थापयिरा६५६न् । अश्वारगावा- ५२ ऽ२३४५: ॥ १ ॥ उपत्वाजामाक्ष्योगिराः । दायिदिश। तायिः । हवीऽरष्का२३४rः। वायोरनाहाइकायास्थायि- ५ १र१ १ १र र १ २ ११११ १ २ ५रर ·अन्त्येष्टिदीपिका। ३३ २ ४५ २ २ २ २ ५ ३ ५र ३२ ४ ५ ५र २ ३२३ र २र ३२.३ परर १११ रा। औहो२३४वा । ईंडा ॥२॥३॥१॥ प्रसम्राजोहा- यि। चार्षाणीश्नाम् । आयिंद्राश्स्तोश्ता३ । नव्यागार- ३४यिौंः। नाऽरमोयि। नृ । षाहमोयि । महा५यिष्ठां। हो५ई । डा ॥ २॥ सोमप्पूषा । च चाइलतूः। आयायो- २३४वा । वायिश्वासासुक्षिती । नाम् । अयावो२३४वा । दाइवत्राराऽ२३ । थियोश्ही ५ईता५६५। गावोरअश्वार- ३४५: । हाउ३ । गावोहा०४ । हाऽउश्वा । सहर्षभास्सहे- वत्साउदेत। हाउ३वा। विश्वारूपाणिबिभ्रतीयंनीः। हा- उ३वा । उरुप्पृथुरयं वो अस्तुलोकः । हाउश्वा । इमा आपस्सुप्रपाणा इहस्त। हाउ३वा । अश्वमिष्टयेरहस्॥३९॥ आवोराजानं० ॥ तहौहासामचतुष्टयम् ॥ हाउ३ । आ- ज्यदोहम् । ३ । मनिंदायि । वा३अर । तिम्पृथिव्याः । २र २ररर २ २र २३ १र २र१र २ २६ २१२ १२१ र २ २४ र १ २१ २७ २ २र २ २र१र २ र १२ २१ र २ १ २ वैश्वानराम् । ऋतआ। जातमग्नीम् । कविसम्रा। जा३- १ १र१ o २ ३४र५ मति।थिंजनानाम् । आसन्नप्पा । त्राइजन । यन्तदेवाः। २२ २२.३४र ५ २२३४ २र हाउ३ । आज्यदोहम् । २। आज्यदोऽ५हाउ । वा। ए। ४८ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २२ २२ २२ २र१र २ S२ २र १ २ २र१र २र २ १२ २ आज्यदोहम् । २ । ए। आज्यदोहा२३४५म् ॥ १६ ॥ हाउ। ३ । हुम् विदोहम् । ३ । मूर्द्धानंदायिपूर्ववत् । हाउ। ३ । हुम् चिदोहम्। २ । चिदोरहाउ। वा३ । ई२३- ४५ ॥ १७ ॥ हाउ। ३ । च्योहम् । ३ । मूर्धानंदायिपूर्व- वत् । हाउ।३। च्योहम् । २ । च्यो३हाउ। वा३ । ए३ । ऋतम् ॥ १८ ॥ अधिपत इत्यादित्रीणि वामदेव्यश्चान्ते ॥ ततो यथेष्टं यूथंयूथं पर्यटेतिमन्त्रेण वृषभं चालयेत् । ततो ब्रह्मदक्षिणा, चमसनिनयनम्, वामदेव्यगानम् । तदङ्गं ब्राह्मणभोजनमितिवृषोत्सर्गप्रयोगः ॥ अथ कपिलादानम् ॥ जलेन कपिलामासिच्योद- मुखं ब्राह्मणमुपवेश्य, कुशादीन्यादाय, देशकालौसङ्की- त्यैकादशाह गोत्रस्यामुकप्रेतस्य प्रेतत्वविमोचनपूर्वकमक्ष- य्यपुष्पलोकावाप्त्यर्थं सुवर्णशृङ्गी यथाशक्त्यलतामिमां सवत्सां कपिलाममुकगोत्रायामुकशर्मणे तुभ्यमहं सम्प्र- ददे। अद्यानुष्ठितसोपकरणकपिलादानस्य सम्पूर्णफला- वाप्त्यर्थं इदमाग्नेयं हिरण्यं तुभ्यमहं सम्प्रददे। ॐप्र- तिगृह्णामीयुक्त्वा गोपच्छं गृहीत्वा स्वशाखानुसारेण का- मस्तुतिं पठेत् । कपिलाया अभावे केवलं गोदानं कुर्य्या- त् । पूर्ववन्महिषीदानं कुर्यात्। तत्र विशेषो यमदैवतां महिषीमिति । तदङ्गं हिरण्यदानम् ।

·अन्त्येष्टिदीपिका। ततो मध्याह्ने स्नात्वा आयमासिककोद्दिष्टश्राद्धमा- रभेत् । तत्र गोभिलीयश्राद्धकल्पसूत्रम् । “अथैकोद्दिष्टम- कपवित्रमेकोऽर्घ्य एकः पिण्डो नावाहनं नाग्नौकरणं नात्र विश्वेदेवाः खदितमिति तृप्तिप्रश्न उपतिष्ठतामित्यक्षय्य- स्थाने ऽभिरभ्यतामितिविसर्ग"॥अन्येऽप्यत्र सपिण्डी- करणादर्वाचीनकोद्दिष्टश्राद्धेषु वर्जनीयाः पदार्था रत्नाव- ल्याम्। "आशिषो द्विगुणा दर्भा जपाशीः स्वस्तिवाचनम्। पिशब्दः स्वसम्बद्धशर्मशब्दस्तथैव च ॥ पात्रालम्भोऽव- गाहश्च उल्मकोल्लेखनादिकम् । तृप्तिप्रश्नश्च विकिरशेष- प्रश्नस्तथैव च ॥प्रदक्षिणविसर्गश्च सीमान्तगमनं तथा। अष्टादश पदार्थीश्च प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत्” ॥ तस्य प्रयोगः। मध्याह्न प्रातर्निमन्वितं सुनातं ब्राह्मणं स्वागगं कृत्वा, पादौ प्रक्षाल्य, कृताचमनं ब्राह्मणं श्राद्धदेशे दक्षिणाय- कुशेषदमखमुपवेश्य, तिलसर्षपान् श्राद्धदेशे विकीर्या- चारात्कर्मसमाप्तिपर्यन्तं दीपं स्थापयेत् । ततः कर्ता कुशोदकेन श्राद्धीयद्रव्याणि सम्प्रोक्ष्य, प्राङ्मुखो दर्भेष्वा- सीनो दर्भान्धारयमाणः प्राणानायम्य, देशकालौ सङ्की- य॑, प्राचीनावीतोगोत्रस्यामुकप्रैतस्य पितुः प्रेतत्वविमो- चनार्थं सम्भवन्नियमोपचारदक्षिणाभिरायमासिककोहि- ष्टश्राद्धमहं करिष्ये इति सङ्कल्पः । ततो देवताभ्य इति त्रिजपेत् । देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वाहायै खधायै नित्यमेव नमोनमः ॥ ततः प्राची- नावीती दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य, कुशतिलजला- न्यादाय, विप्रहस्ते जलमासिच्य, गोत्रायामुकप्रेताय पित्रे ·अन्त्येष्टिदीपिका। आद्यमासिकैकोदिष्टश्राद्धे इदमासनम् । अस्त्वासनमिति- भोक्ता। प्रेतपित्रे भवता क्षणः कर्तव्यः। ॐ तथा । प्राप्नोतु भवान् । प्राप्तवानीति भोक्ता । ततः कर्ता प्राङ्मुख उपविश्य, छत्राय नम इति सम्पूज्य, विप्रहस्ते जलं दत्वा, छत्रमभिषिच्य, कुशादिकं गृहीत्वा, गोत्रस्य प्रेतस्य पितु- रातपादिनिवृत्त्यर्थमिदं छत्रममुकशाखाध्यायिने गोत्राय शर्मणे तुभ्यमहं सम्प्रददे। ॐ प्रतिगृह्णामि । छत्रदा- नस्य सम्पूर्णफलावाप्त्यर्थमिदं हिरण्यं तुभ्यमहं सम्प्रददे। एवं वक्ष्यमाणद्रव्यदानेषु ब्राह्मणपजनं, ब्राह्मणकरे जल- दानं देय द्रव्याभिषेचनं, देयद्रव्यदानं, तदङ्गं हिरण्यदा- नश्च । तत उपानहोर्दानम्। यथाशक्ति यथासम्भवमन्या- न्यपि दानानि दद्यात् ॥ नावाहनं निषेधात् । ततः प्रा- चीनावीती। दक्षिणं जान्वाच्य प्रेतब्राह्मणस्य पुरतस्ति- लान्विकिरेदपहता इतिमन्त्रेण। अपहता असुरा रक्षासि वेदिषदः इति । ततो दक्षिणायकुशे एकमय॑पात्रं निधाय तस्मिन्ने पवित्रं दक्षिणायमन्तर्धाय तस्मिन् शन्नोदेवी- रितिमन्त्रेणाप आसिञ्चति । शन्नो देवीरिति सिन्धपो- गायत्र्याप अपामासेचने विनियोगः। शन्नो देवीरभिष्टये शन्नो भवन्तु पीतये । शय्योरभिस्रवन्तु नः ॥ तत्र तिलो- सीतिमन्त्रेण तिलानावपति । पितनिमाल्लोकान्प्रीणया- हीत्यत्र प्रेतमिमं लोकं प्रीणयाहीति विशेषः। तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवो देवनिर्मितः। प्रत्नमद्भिः प्रक्तः स्वधया प्रेतमिमं लोकं प्रीणयाहि नः॥ ततो विग्रहस्ते शुद्धोदकं निनीयार्थ्यपात्रस्थपवित्रमादाय विग्रहस्ते दक्षिणायं नि- ।

·३७ अन्त्येष्टिदीपिका। धाय, या दिव्या आपः पयसा सम्बभूव- अन्तरिक्ष उत पार्थवीर्याः। हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवा श५ स्योना सुहवा भवन्तु ॥ इतिमन्त्रान्ते आद्यमासिक- कोद्दिष्टश्राद्धे गोत्रामुकप्रेतत्तेऽयम् । अस्त्वयं मिति भोक्ता। अर्घ्यपात्रं वामपाधै प्रेताय पित्रे स्थानमसीत्य- धोमुख संस्थाप्य तदुपरि पवित्रं विन्यसेत् । ततो गन्ध- पुष्प-धूप-दीप-वस्त्र-यज्ञोपवीत-ताम्बूलानि मया दीयन्ते तवोपतिष्ठन्ताम् । गोमयादिनोपलिते दशे भोजनपात्रं संस्थाप्यान्नं व्यानादि संस्थापयेत्। व्यञ्जनादिसहितमा- तृप्तेईत्तं दास्यमानञ्चायमासिककोदिष्टश्राद्धे ऽमुकगोत्रा- यामुकप्रेताय न मम । ततो ऽमुकप्रेत सत्यं वर्तेन परि. षिश्चामि । पूर्वापोशनार्थमुदकं दत्वा, सव्याहृतिका गा- यत्रीम्मधुमतीञ्च विर्जपित्वा, मधुमधुमधु इत्युक्त्वा यथा- सुखं जुषस्वेति वदेत् ॥ मन्त्रः । मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वीनः सन्त्वोषधीः॥ मधु नक्तमु तोषसि मधुमत्वार्थिव५ रजः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥ माधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमा५ अस्तु सूर्यः। माध्वीवो भवन्तु नः॥ तत आपोशनं कृत्वा प्राणाहुतीः कुर्यात् । भोजनसमये न पितृसंहितापटनं, किन्तु व्याहृतिपूर्विका सावित्री गायत्रं माधुच्छन्दसी च पठेत् । नात्र विकिर- दानम् । तत उत्तरापोशनार्थं जलं दत्वा पूर्ववन्मधुवाता ऋतायत इत्युचं त्रिर्जपित्वा, मधुमधुमधु इति त्रिर्जपि- त्वाऽऽचान्ते स्वदितमिति पृच्छेत् । अस्तु खदितम् । ना- ·अन्त्येष्टिदीपिका। त्रानशेषाभ्यनुज्ञा । तत उच्छिष्टसन्निधौ बाहुमात्रप्रदेशे चतुरस्र मण्डलं विधाय, गोमयेनोपलिप्य, दक्षिणाप्रवणां सैकतेन वेदिकां कृत्वा, ऽभ्युक्षेत्। नात्रोल्लेखनम्। नोल्मु- कनिधानम् । नावाहनम् । समूलं कुशं दक्षिणाग्रमास्ती- -मुकगोत्रामुकप्रेतायमासिककोदिष्टश्राद्धे पिण्डस्थाने ऽवनेनिक्ष्वेति तिलोदकं निनीय, बिल्वफलमात्रं पिण्डं गृहीत्वा, अमुकगोत्रामुकप्रेत एष ते पिण्डः । पिण्डपात्र- क्षालनजलेन प्रत्यवनेजनम् । अत्र प्रेत मादयख यथाभा- गमावृषायस्ख, इति जपित्वा प्रादक्षिण्यन पावृत्योद- अमुखो दक्षिणाभिमुखो वा ऽनुच्छ्रसन्नमीमदख प्रेत यथा- भागमावृषाविष्ट । अमुक गोत्रामुकप्रेत एतत्ते वासः इति सूत्रं दद्यात् । अमुकगोत्रामुकप्रेत एष ते गन्धस्तवोपति- टताम् । एवं धूप-दीप-नैवेद्यादिभिः पिण्डं सम्पज्य, भो- तुर्हस्तक्षालनाद्यर्थमुदकं दत्वा, कृताचमने ब्राह्मणे सुस- म्प्रोक्षितमस्त्विति द्विजायभूमि जलेनासिञ्चत्। अस्त्विति प्रतिवचनम् । शिवा आपस्सन्विति हिजहस्ते जलं प्रय- च्छेत् । सौमनस्य मस्त्विति भोक्तहस्ते कुसुमानि । अ- क्षतं चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतान्दद्यात् । सव्यं जान्वाच्य कुशोदकं गृहीत्वा ऽमुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्य दत्तमाद्यमासि- कैकोद्दिष्टश्राद्धमुपतिष्ठतामित्यक्षय्योदकस्थाने । नात्राघो- राः पितरः सन्त्विति । पिण्डोपरि पवित्रं निधायाऱ्यापा- त्रेण तूष्णीं जलधारां दद्यात्। पिण्डपात्रचालनम्। दक्षि- णादानम् । अमुकगोत्रामुकप्रेत इयं ते दक्षिणा । दातारो ·३९ अन्त्येष्टिदीपिका। नोऽभिवर्द्धन्तामित्यादि । वाजेवाज इतिमन्त्रेण नोत्थाप- नम् । किन्त्वमुकगोत्रामुकप्रेत अभिरम्यतामिति ब्राह्मण- स्योत्थापनम् । ततो यथाशक्ति बहुमूल्यानि गोवाहनयान- दासीदासमहागृहाण्यारामादीनि प्रेतोद्देशेन ब्राह्मणाय दद्यात् । एवमेकादशाहश्राद्धं कृत्वा कृताचमनः कुशेष्वा- सीनः कुशपवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ सङ्कीर्त्य गोत्रस्यामुकप्रेतस्य पितुर्मरणदिनप्रभृति दिनोनसंवत्सर- पर्यन्तं प्रत्यहमामानसहितोदककुम्भदानं करिष्ये इति सङ्कल्प्य, पुनः कुशादिकमादायाचदिने ऽमुकगोत्रामकप्रेत अयमामान्नोदककुम्भो मया दीयते तवोपतिष्ठतामित्य- त्सृज्य तदुभयं ब्राह्मणाय दद्यात् । एवं प्रत्यहं वर्षान्तस- पिण्डनपक्ष। द्वादशाहे सपिण्डने कृते प्रत्यहमामानकु- म्भदानं पितृधर्मेण न त प्रेतधर्मेण। तद्यथा। गोत्र पितः शर्मन् तुभ्यमिदमासन स्वधा । अद्य दिने ऽमुक- गोत्रामुकशर्मन् पितरयमामानोदककुम्भस्तुभ्यं स्वधेति दद्यात् । ततः कुशादिकमादाय मया ऽनुष्ठितस्यामान्नोद- ककुम्भदानस्य सर्वफलावाप्त्यर्थं चन्द्रदेवतं रजतममुक- शाखाध्यायिने तुभ्यमहं सम्प्रददे । इति प्रत्यहं कुम्भदा- नप्रयोगः । इत्येकादशाहकृत्यम् ॥ अथ मासिकश्राद्धप्रयोगः। आद्यमासिककोद्दिष्टश्रा- द्धवच्चतुर्दशमासिकश्राद्धानि कर्त्तव्यानि । तत्रप्रयोगक- मः श्राद्धपूर्वदिने रात्रौ ब्राह्मणनिमन्त्रणम् । अथवा, श्रा- द्धदिने प्रातर्निमन्त्रणम् । श्राद्धदिने प्रातमध्यान्हे च कर्तः ·अन्त्येष्टिदीपिका। स्नानम् । भोक्तराह्वानम् । श्राद्धदेशे रक्षादीपस्थापनं तत्र सर्षपतिलादिप्रक्षेपः। अद्य तिथौ गोत्रस्य प्रेतस्य पितः प्रेतत्वविमोचनार्थं षोडशश्राद्धान्तर्गतप्रथममासिकश्राद्ध- महं करिष्ये। तत आसनेषुपवेशनमपहता इतिमन्त्रेण तिलविकरणम् । अय॑स्थापनमयदानमय॑ पात्रन्युब्जक- रणं गन्धादिदानम्। भोजनपात्रस्थापनम्। अन्नादिपरिवे. षणमन्नसङ्कल्पः । आपोशनार्थं जलदानम्। मधुमत्यादिज- पः। उत्तरापोशनार्थे जलदानम्। पुनर्मधुमत्यादिजपः तृप्तिस्थाने स्वदितमिति प्रश्नः । नान्नशंषानुज्ञा । उच्छि- ष्टसमीपेपिण्डदानमदकसैचनपुष्पदानाक्षतदानानि। अक्ष- त्योदकदान उपतिष्ठतामिति । गोत्रं नो वर्द्धतामित्यादि। ऊज वहन्तीत्यत्र तूष्णीमुदकधारा। अभिरम्यतामिति विसर्गः। एवं द्वितीयादिमासादिषु ॥ तत्तन्मासे तत्त- न्मासिकश्राद्धमित्यूहः । तानि च षोडश श्राद्धानि। प्रथ- ममासे मरणदिने कर्त्तव्यं श्राद्धमाद्यमासिकम् । प्रथम- दिनस्याशौचावरुद्धत्वाचनबलात्तदेवैकादशाहे ऽनुष्ठीय- मानम् । ततः प्रथममासिकम्। द्वितीयमासिकम् । त्रयप- क्षमासिकम्। तृतीयमासिकम्। चतुर्थमासिकम् । पञ्चम- मासिकम्। उनषाण्मासिकम् । पाण्मासिकम् । सप्तम- मासिकम्। अष्टममासिकम् । नवममासिकम् । दशममा- सिकम् ॥ एकादशमासिकम्। ऊनबादशमासिकम्। दाद- शमासिकम्॥१५॥ सपिण्डीकरणम् ॥ १६॥ एवं षोडश- मासिकानि। "तदक्तं 'कर्मप्रदीपे'। द्वादश प्रतिमास्यानि आयषाण्मासिकेतथा। सपिण्डीकरणं चैव एतद्वै श्राद्धषो.

·अन्त्येष्टिदीपिका। डशम् ॥ एकाहेन तु षण्मासा यदा स्युरपिवा त्रिभिः । न्यनाः संवत्सरश्चैव स्यातां पाण्मासिकेतदा॥सपिण्डीकर- णादूई न दद्यात्प्रतिमासिकम्। एकोद्दिष्टेन विधिना दद्या- दित्याह गौतमः"॥ अधिमाले सप्तदशमासिकानि भव- न्ति । एतानि यथाकालंकृत्वा, संवत्सरान्ते सपिण्डीकर- णमथवैकादशाहे आद्यमासिकं कृत्वा, हादशभिर्दिवसःप्र- थमादीनि हाशमासिकानि क्रमेण कृत्वा, त्रयोदशे दिने सपिण्डनं कुर्यात् । अस्मिन्पक्ष षष्ठदिने ऊनषाण्मासिक कृत्वा षष्ठमासिकं कुर्यात् । हादशदिने ऊनवार्षिकं कृत्वा हादशमासिकं च कुर्य्यात । त्रयोदशेऽन्हि सपिण्डनम् । ययेकादशमासाभ्यन्तर अधिमासपातश्चेत्रयोदशे दिवले ऊनवार्षिकं त्रयोदशमासिकश्च कुर्यात् ॥ अस्मिन्पक्षे चतुर्दशे ऽन्हि सपिण्डीकरणम् । हादशाहे सपिण्डीकरण- पक्षे। एकादशाहे आद्यमासिकं कृत्वा हादशाहे ऽपकृष्य चतईश मासिकानि भिन्नतन्त्रेण समानतन्त्रेण वा कृत्वा सपिण्डनं कुर्यात् ॥ अथ सपिण्डीकरणप्रयोगः ॥ तत्रश्राद्धकल्पसूत्रम्। "अथ सपिण्डीकरणं पूर्णे संवत्सरे षण्माले त्रिपक्षे वा यदहा वृद्धिरापद्यत तदहश्चत्वारि पात्राणि सतिलग- न्धोदकानि पूरयित्वा, त्रीणि पितृणामेकं प्रेतस्य, प्रेतपा- त्रे पितृपात्रेष्वासिञ्चति ये समाना इति, एतेनैव पिण्डो व्याखातोव्याख्यातः" इत्येतेः सूत्रैः सपिण्डीकरणप्रयो- ग उक्तो ऽतोऽन्यन्मासश्राद्धवत्कर्त्तव्यम् । हादशाहे सपि- ·अन्त्येष्टिदीपिका। ण्डीकरणमन्यत्रोक्तम् । मन्दबोधाय प्रयोग उच्यते । तच्च सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टपार्वणोभयात्मकम् । प्रेतस्य पिटपितामहप्रपितामहा उद्देश्याः प्रेतश्च । कालकामसंज्ञ- का विश्वेदेवाश्च । सपिण्डीकरणं करिष्यन् तत्पूर्वदिने रात्रौ ताम्बूलादिकं गृहीत्वा, विप्रगृहं गत्वा, प्राङ्मुखं बाझा- णमुपवेश्य, देवधर्मेण स्वयमुपविश्य, गोत्रस्यामुकप्रेतस्य मम पितुः श्वः सपिण्डीकरणश्राद्धं कर्ताऽस्मि तत्र का- लकामसंज्ञक वेश्वेदेवार्थे भवता क्षणः कर्तव्यः। ॐ त- थेति प्रत्युक्तिः। प्राप्नोतु भवान् । प्राप्रवानि । तत उद- शुखं ब्राह्मणं प्रेतपिन्नथें वृणुयात् । अमुकगोत्रस्यामुकन- तस्य श्वः सपिण्डीकरणं भविष्यति तत्र प्रेतरूपपित्रर्थे भवता क्षणः कर्त्तव्यः । प्राप्नोतु भवान् । प्राप्तवानि । एवं प्रेतस्य पिचर्थे, प्रेतस्य पितामहार्थे, प्रेतस्य प्रपितामहार्थे, प्रत्येकमेकं वृणुयात् । निमत्रितब्राह्मणो नान्यस्यान्नमश्नी- यात् । कर्ता भोक्ता च मैथुनादिकं वर्जयेत् । सपिण्डीक- रणदिवसे कर्ता स्नात्वा कृतनित्यक्रियः भोक्तां श्मश्रु- कर्म कारयित्वा, ताम्रपात्रे तेलोहर्तनादिकं दत्वा, मध्या- न्हे शुचौ देशे स्वयं सपिण्डद्वारा वा पाकमारभेत् । प्रेता- थै पृथक पाकः। अन्येषां पृथक् एकपाकः । ततो मध्या- न्हे कृतस्नानः कर्ता सुनातान्ब्राह्मणान् श्राद्धप्रदेशमाग- तान्नमस्कारादिभिः सत्कृत्य, स्वागतं पृष्ट्वा, पाद्यादिक दत्वा, श्राद्धप्रदेशे देवार्थे ब्राह्मणं प्राङ्मुखमुदगग्रेषु दर्भेष- पवेश्य प्रेतार्थे दक्षिणायेषु दर्भेषदल्याखं ब्राह्मणमुपवेश्या- न्यत्र दक्षिणायदर्भेषु प्रेतस्य पित्राद्यर्थे प्रत्येकमेकं त्रीत्री- ·४३ अन्त्येष्टिदीपिका। न्वोपवेशयेत् । पातितदक्षिणजानुरुपवीती प्रामुखो देव- तीर्थेन ब्राह्मणस्य दक्षिणत उदङ्मुख उपविष्टो यवैदेवं प- रिचरेत् । पातितवामजानुः प्राचीनावीती दक्षिणामुखो दिगुणद: पितृतीर्थेन तिलैः पितुन् प्रेतं च परिचरेत् । श्राद्धसमाप्तिपर्यन्तं दीपं स्थापयेत् । कत्तोऽऽचम्य कश- पवित्रपाणिः प्राङ्मुखः प्राणानायम्य देशकालो सङ्गीत्व प्राचीनावीती अमुकगोत्रस्य पितुरमुक प्रेतस्य प्रेतत्ववि- मोचनहारा वसुरुद्रादित्यस्वरूपप्राप्त्यर्थं सपिण्डीकरणश्रा- द्धं पार्वणकोद्दिष्टविधानेन करिष्ये। तत उपवीती यवज- लसहितकुशानादाय कालकामसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवे. भ्यः स्वाहेदमासनमिति हस्ते जलमासिच्यासनं दक्षिण- भागे उदगग्रकुशान् दद्यात् । प्राचीनावीती सतिलजल- द्विगुणकुशानादायामुकगोत्रायामुकप्रेतायेदमासनमुपतिष्ठ- तामिति हस्ते जलमासिच्य वामभागे आसनं दद्यात् । तत उपवीती कृताचमनः । इतःपरमपि प्रेतकायं कृत्वा- ऽऽचम्यान्यत्कार्यं कुर्यात् । प्राचीनावीती सतिलजलहि- गुणकुशानादाय गोत्राय वसुरूपाय शर्मणे प्रेतस्य पित्र इदमासनं स्वधा हस्ते जलमासिच्य वामभागे कुशान्द- द्यात् । एवं प्रेतस्य पितामहाय प्रेतस्य प्रपितामहायासनं दद्यात् । ततो यवदर्भानादायोंकारं कृत्वा कालकामसंज्ञ- कान् विश्वान्देवानावाहयिष्ये इति पृष्टा ऽऽवाहयेत्यनु- ज्ञातो भोक्तुर्दक्षिणजानु स्पृशन्विश्वेदेवास आगतेत्यादि- मन्नत्रयान्ते यवदर्भान्देवपुरतो विकिरेत् । विश्वेदेवास आगत शृणुताम इमहवम् । एदं बहिर्निषीदत ॥ वि.

·अन्त्येष्टिदीपिका। श्वेदेवाः शृणुतेम हवं मे ये अन्तरिक्षे य उपद्यविष्ठ । अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसयास्मिन्बर्हिषि माद. यध्वम् ॥ ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्त५ गजन्पारयामसि ॥ ततः प्रेतस्य नावाहनम्।ततःप्राचीनावीतो तिलानादाय प्रेतस्य गोत्रान् पितृपितामहप्रपितामहानमुकामकशर्मणो भवत्स्वावाह- यिष्य इति पृच्छेत् । आवाहयेत्यनुज्ञातः उशन्तस्त्वेत्या- दिभिः प्रेतस्य पित्रादीन् पृथक्पृथगावाहयेदेवमितरयोः। भोक्तर्वामजानु स्पृशन्नोंकारं कृत्वा, उशन्तस्त्वा निधीम- धुशन्तः समिधीमधुशन्नुशत आवह पितन् हविषे अत्त- वे॥ एत पितरः सोम्यासो गम्भीरेभिः पथिभिः पर्वि- णेभिः। दत्तास्मभ्यं द्रविणेहभद्र रयिं च नः सर्ववीर नियच्छत ॥ आयन्तु नः पितरः सोम्यासो ऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन्यजे स्वधया मदंत्वधिब्रुवन्तु ते अवन्त्वस्मान् ॥ गोत्रं शर्माणं प्रेतस्य पितरमावाहयामि। एवमितरयोः। उन्मुच्य जानु अपहता असुरा रक्षासि वेदिषदः ॥ इति ब्राह्मणस्य पुरतस्तिलान्विकीर्याप उप- स्पृशेत् । ततो यज्ञीयवृक्षनमसेषु पवित्रान्तहितेषु सौवर्ण- राजतोदुम्बरखड्गमणिमयानां पात्राणामन्यतमेषु यानि वा विद्यन्ते इति तेष्वयं गृह्णाति । औदुम्बरं ताम्रमय- मित्यर्थः। असम्भवे यज्ञीयवृक्षपत्रपटेष वा, तदसम्भवे ऽनिषिद्धकदल्यादिपत्रपुटेषु वा। अन्ये प्रसिद्धाः । नात्र मृन्मयं पात्रम् । “तदुक्तं कर्मप्रदीपे'-आसुरेण तु पात्रेण यस्तु दयात्तिलोदकम् । पितरस्तस्य नाश्नन्ति दशवर्षाणि ·१२ अन्त्येष्टिदीपिका। पञ्च च ॥ कुलालचक्रनिष्पन्नमातुरं मृन्मयं स्मृतम् । तदेव हस्तघटितं स्थाल्यादिदैविकं भवेत्" ॥ तत उप- वीतो देवधर्मेण स्वपुरतः प्रागयकुशेषूक्तान्यतमपात्रमासा- ध, तत्र प्रादेशमात्रं पवित्रं प्रागग्रंकुशांश्चान्तर्दाय, तत्राप आसिञ्चति । शन्नो देवीरिति सिन्धुटीपोगायत्र्याप अपा- मातेचने विनियोगः। शन्नो देवीरभिष्टये शन्नो भवन्तु पीतये । शय्योरभित्रवन्तु नः ॥ प्रजापतिर्यजुर्यवो देवता यवप्रक्षेपणे विनियोगः।यवोऽसियवयास्मद्वेषोयवयाराती॥ इति यवान् प्रक्षिप्य तष्णीं चन्दनादिकं प्रक्षिपेत् । प्रा- चीनावीती पातितवामजानुः तद्दक्षिणतो दक्षिणायान्कु- शानास्तीयं तत्र प्रेताय॑पात्रं संस्थाप्य तदुपरि दक्षिणा- ग्रमक पवित्र स्थापयेत्। ततः पृथक्पङ्क्तौ दक्षिणापव- गर्गाणि त्रीणि पात्राणि दक्षिणायकुशेषु प्रेतस्य पित्राद्यर्थं संस्थाप्य तेषु प्रत्येकं दक्षिणाग्राणि पवित्राणि स्थापयेत् । तूष्णीं प्रेतपात्रे जलं क्षिपेत्। तिलोसीति तिलानावपेत् । तत्र मन्त्र विशेषः। तिलोसि सोमदैवत्यो गोसवो देव- निर्मितः । प्रत्नमद्भिः प्रक्तः प्रेतमिमल्लोकं प्रीणयाहि नः॥ तष्णीं चन्दनादिप्रक्षेपः। ततः पित्रायऱ्यापात्रत्रये शन्नो- देवीरिति पितृतीर्थेनोदकपूरणम्। तिलोसीति तिलप्र. क्षेपः। प्रतिपात्रं मन्त्रावृत्तिः। तिलोसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः। प्रत्नमद्भिः प्रक्तः स्वधया पित नि- माल्लोकान्प्रीणयाहि नः स्वधानमः॥ तष्णी चन्दनादि- ·अन्त्येष्टिदीपिका। प्रक्षेपः । ततो यज्ञोपवीती देवकर पवित्र निधाय, हस्त- द्वयेनाध्यमादाय, या दिव्या आपः पयसा संबभूवर्या अन्तरिक्ष उत पार्थवीर्याः। हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शश्स्योनाः सुहवा भवन्तु ॥ गोत्रस्य प्रेतस्य सपिण्डीकरणश्राद्धे कालकामसञ्जका विश्वेदेवा एतहो- ऽय॑म् । अस्त्वय॑मिति भोक्ता ॥ ततः पवित्रमादायार्थ्य- पात्रे संस्थाप्य, प्राचीनावीती सव्यं जान्वाच्य, प्रेतब्राह्म- णहस्ते शुद्धोदकं निनीय तदर्घ्यपात्रपवित्रं दक्षिणा तद्धस्ते निधाय, प्रेतायमादायायसंयोजनार्थ भागत्रय जलमवशेष्य, चतुर्थभागजलं तद्धस्ते स्यात् । तद्यथा । या दिव्या आप इतिमन्त्रान्ते अमुकगोत्रामुकप्रेत पितरे- तत्तेऽध्य तवोपतिष्ठताम्। ततः पवित्रमादाय प्रेतार्घ्यपात्रे स्थापयेत् । ततः प्रेतस्य पित्रादीनां हस्तेषु तत्तदर्घ्यपात्रे किश्चिजलमवशेष्य तत्तदयं दद्यात् । तद्यथा। प्राचीना- वीती प्रेतस्य पितृहस्ते दक्षिणापाणि पित्रयपात्रपवि- त्राणि संस्थाप्य गोत्र पितरे तत्ते ऽयं ये चात्र वामनु याश्च व मनु तस्मै ते स्वधा ॥ इति किञ्चिजलमवशे- व्याध्यं दद्यात् । अस्त्वयमिति भोक्ता । पूर्ववछुद्धोदक- पवित्रग्रहणस्थापनानि कुर्यात् । अप उपस्पृश्य एवमित- रयोः। तत्तत्पात्रायं तत्तन्नामोक्त्वा एतत्ते ऽयं ये चात्र त्वामन्विति दद्यात् । तत आचम्यायसंयोजनं कुर्य्यात् । तद्यथा । अमुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्य प्रेतत्वविमुक्तिद्वारा वस्वादिलोकप्राप्त्यर्थं गोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वपाणां प्रेतस्य पितृपितामहप्रपितामहानाममुकामुकशर्मणामध्ये सहप्रे.

·अन्त्येष्टिदीपिका। ताय॑स्य संयोजनं करिष्य। संयोजयेति प्रतिवदेयुः। ततः प्रेतपात्रस्थ पवित्रं गृहीत्वा प्रेतस्य पित्रयपात्रे दक्षिणा संस्थाप्य हस्ताभ्यां प्रेताय॑मादाय ये समाना इतिमन्त्र द्वयस्यान्ते प्रेताय॑प्रथमाशं जलं तरिपत्रध्ये संयोजयेत् । तद्यथा। ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः खधानमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ॥ १॥ ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः। तेषा श्रीमयि कल्पता- मस्मिल्लोके शत५ समाः ॥२॥ गोत्रस्यामुकप्रेतस्यायप्र- थमांशो गोत्रस्य शर्मणो वसुरूपस्य प्रेतस्य पितुरर्येण सह संयुज्यताम् । संयुताःस्म इति प्रतिवचनम् पुनस्तत्पवित्रं गृहीत्वा प्रेतस्य पितामहाध्ये संस्थाप्य पुनर्येसमाना इति- मन्त्रहयान्ते प्रेताय॑द्वितीयांशो गोत्रस्य शर्मणो रुद्ररू- पस्य पितामहास्यायेण सह संयुज्यताम्। संयुताःस्म इति प्रतिवचनम् । पुनस्तत्पवित्रं गृहीत्वा प्रेतस्य प्रपिताम- हाध्ये तत्संस्थाप्य पुनर्येसमाना इतिमन्त्रयान्ते प्रेताय- तृतीयांशो गोत्रस्य शर्मण आदित्यरूपस्यार्पण सह संयु- ज्यताम् । संयुताःस्म इति प्रतिवचनम् । ततः पवित्रदर्भान् प्रथमं प्रेतपिटपात्रे संस्थाप्य सशस्त्रवांस्तत्र समवनीय स्ववामभागे न्युजति।शुद्धन्तां लोकाः पितृषदनाः पित- षदनमसि पितृभ्यः स्थानमसि॥अर्घ्यपात्रस्थपवित्रकुशा- न्युजीकृतपात्रोपरि स्थापयेत्।ततःप्रेतपात्रं प्रेतापित्रे स्थानमसीति वामभागे न्युजीकरोति। ततो यज्ञोपवीत- गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-वाससांप्रदानम्।तदलाभेयज्ञोपवीतं हिरण्यश्च दद्यात्। तत्प्रकारो यथा-सम्बोधनान्तं तत्तन्ना- ·अन्त्येष्टिदीपिका। मोक्त्वा एष ते गन्धः स्वधा। एवमेतत्ते पुष्पम् । एतत्ते हिरण्यमित्यादि॥प्रेते तु गोत्र प्रेतेदमुपतिष्ठतामिति दद्या- त्। ततो ब्राह्मणानां पुरतो नीवारचूर्णेन पाषाणचूर्णेन वा गोमयजलेन च पितृपूर्व मण्डलानि कृत्वा, तत्र प्रक्षालि- तानि पात्राणि स्थापयेत् । तत उपवीती प्रेतस्य पित्राद्य- र्थपाकाघृताक्तमन्नमुद्धृत्याग्नौ करिष्यामीति पितृननुज्ञाप्य कुर्वित्यनुज्ञातः साग्निकश्चेत्कर्ता गृह्याग्निसमीपमागत्योप- विश्योपवीती क्षिप्रहोमविधिना गृह्याग्नौ जुहुयात् । अन- योःप्रजापतिर्कषिर्यजः पितरो देवतोपघातहोमे विनि- योगः । स्वाहा सोमाय मितमते इति हुत्वा स्वाहाऽग्नये कव्यवाहनायेति द्वितीयं हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं समापयेत् । निरग्निकश्चेद्भवत्स्वेवाग्नौकरणं करिष्ये इति पृष्टा पितृ- पङ्क्तिमुख्यब्राह्मणहस्तं भोजनपात्रे कृत्वा हस्ते शुद्धोदक दत्वा पूर्वोक्ताहुतिद्वय कुर्यात्। ब्राह्मणाभावे जले उक्ताहु- तिद्वयं कुर्यात्। हुतशेष पिण्डा) किञ्चिदवशेष्य प्रेतभि- न्नपित्रादिपात्रषु प्रक्षेप्तव्यम् । ततो भोजनपात्राण्यभिघा- व्न्नपरिवेषणं कृत्वाऽन्नसङ्कल्पं कुर्य्यात्। प्रेतपाकादु- घृत्य प्रेतपात्रे परिवेषणम्। तत उपवीती भोजनपात्रं वामहस्तेन स्पृष्टा, ॐ सत्यं त्वर्तेन परिषिञ्चामीत्यन्नम- भुक्ष्याने प्रादक्षिण्यं यवान्विकीर्य न्युब्जीकृताभ्यां दक्षि- णोत्तराभ्यां पाणिभ्यां पृथिवी ते पात्रमिति भोजनपात्र- मालभ्य जपेत् । पृथिवी ते पात्रं द्यौरभिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा ॥ तत इदं विष्णुर्वि.

·अन्त्येष्टिदीपिका। ३२३ २२ चक्रम इति भोक्तुरङ्गुष्ठमन्ने स्थापयेत् । इदं विष्णुर्विच- क्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाश्सुले ॥ अथवा विष्णो हव्य५ रक्षस्वतियजुषाऽङ्गुष्ठमन्ने स्थापयेत् । ततो वामहस्तेमान्नपात्रमालभ्य दक्षिणहस्तन कुशोदकमादाय इदमन्नाद्याप्तईत्तं दास्यमानञ्च कालकामसञ्ज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहेति देवब्राह्मणपुरतो जलमुत्सृजे- त्। ततः प्रेतपात्रे तूष्णीं प्रोक्षणं भोक्तुरङ्गुष्ठमन्ने ऽवगा- झेदमन्नाद्यानुप्तेईत्तं दास्यमानञ्चामुकगोत्रामुकप्रेत तवो- पतिष्ठताम् । तत उपवीत्याऽऽनम्य पुनः प्राचीनावीती पितृधर्मेण सत्यं वर्तेनेत्यभुक्ष्याप्रादक्षिण्यन पुरतस्ति- लान्विकीर्य सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां भोजनपात्रमालभ्य पृथिथी ते पात्रमिति जपित्वेदं विष्णु रिति वैष्णव्या ऋचा, विष्णो हत्य५ रक्षस्वेति यजुषा वा, भोक्तुरङ्गुष्ट- मन्ने स्थापयेत् । ततो वामहस्तेनान्नपात्रमालभ्य दक्षिण- हस्तेन कुशोदकमादायेदमन्नाद्यादृप्तेईत्तं दास्यमानं च गोत्राय प्रेतस्य पित्रे शर्मणे स्वधा पितृब्राह्मणपुरतो ज- लमुत्सृजेत् । अप उपस्पृश्यैवमेवेतरयोः । तत अपोशना- थं पितृपूर्व क्रमेण जलं दत्वा सव्याहृतिका गायत्री म- धुमतीमृचं जपित्वा मधुमधुमध्विति च त्रिर्जपित्वा य- थासुखं जुषध्वमिति वदेत् । ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्व- रेण्यम्भों देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥ मधुवाता ऋताय ते मधुक्षरन्ति सिन्धवः । माध्वीनः स- २उ २ ३१२ ·अन्त्येष्टिदीपिका। न्त्वोषधीः ॥ मधु नक्तमुतोषसि मधुमत्पार्थिवश्रजः । मधुचौरस्तु नः पिता॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमा५ अस्तु सूर्यः । माध्वीर्गावो भवन्तु नः॥ मधुमधुमधु इति । एव- ममृतोपस्तरणमसीति प्रतिब्राह्मणं वदेत् । ततो ब्राह्मणानां युगपत्पूर्वापोशने प्राणाहुतिषु च तत्समकालं तान्मन्त्रा- क्रमण सकृदेव पठेत् । सर्वत्रामृतोपस्तरणमसि। प्रा- णाय स्वाहा। व्यानाय स्वाहा। अपानाय स्वाहा। समा- नाय स्वाहा । उदानाय स्वाहा । ब्रह्मणे स्वाहा ॥ ततो व्याहृतिसामादीन्यभिश्रावयिष्ये इति भोक्तन्पृष्ट्राऽभि- श्रावयेति तैरनुज्ञातः कर्ता व्याहृतिसामादीन्यभिश्राव- येत्। अशक्तश्चेत्तत्पठनार्थमृत्विजो बृणुयात्। ततः सव्येन सव्याहृतिका सावित्री तस्याश्चैव गायत्र्यं यद्वा ऊविश्प- तिरित्यादि पिटसंहितां विहायेदं ह्यन्वोजसेत्यादि माधु- च्छन्दसी संहितामश्नत्सु हिजेषु जपेत् । यथा ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ॥१॥ ॐ तत्सवितुर्वरेणियोम् । भा!देवस्य धीमाहि२ । धियो यो नः प्रचो१२१२ । हुम्। आर। दायो। आ२३४५॥२॥इदामे। हियाइनूओरजासार । सुतर- राधा । नाम्पा तारयिपिबातुवस्यागीर्वाणा२३४ । पिबा- ३४तुवा३ । स्यारगा२३४औहोवा। वा२३४णाः ॥ १॥ २३.३३ र १२ ३१ र ३ र - - - ३ ·अन्त्येष्टिदीपिका। २३ २३ ५ ५ २ २२ २२ १३ ३ इदहिया४औहो । नूइओजा२३४सा । सुतश्राधा। ना- ३२म् । पा२३४ताइ। पिबातुवस्या२३ । गोवाहायि। वा- २३४णाः। एहियादहा । होर्इ । डा ॥२॥ इद ह्यनू- ६ओजसा । सुतश्राधा । नाम्पातौ ॥ होवाइहाइ । पिबा- तुव । स्यगायिर्वाणौ। होवाइहाइ । पिबातुवौ। होवा- ३हा । स्यगाय३: । वारना२३४औहोवा। धृतश्चुता२३. ४५॥३॥ त्वामिदा । होयि । हियोनराए । अपाइप्य- न्वा। नायिन् भूर्गा२३४याः॥ सइन्द्रस्तोमवाहसः। इहा- श्रूधा। औहो३४वाहाइ । उपास्वासा। औहो३४वाहा । रमागाऽ२३हा३४३यि । ओ ऽ२३४५६ । डा ॥४॥ सप- व्योमहोनाइमे। वैनःक्रतू३भाइरानजे३ । हारहा। औ३- होश्वा । आइहीर। यस्यहारामानुः पीता३। हारहा। औरहोश्वा । आइहीर । दाइवेषुधा३ । हाइहाइ । औ३- होश्वा। आइहीर । यआ२३ । नारजा२३४औहोवा । मधु- श्चुता२३४५ ॥ ५॥ पुराम्भिन्दुद्रुवाकवीः। अमितौजा- ३र २ २ २ - ५२४ ३ २३.४र ५ ·अन्त्येष्टिदीपिका। र १ १ २०३ . ५ ३२ अजाया२३ता । आइन्द्रोविश्वा३ । स्याका२३४णाः । धर्ता। वाजौवा ओ२३४वापुरुष्टुताः।होऽ५३। डा॥६॥ ओवा । उपप्रक्षमधूमति क्षियन्तः। ओ वा। ओइ। पुष्येमरइन्धिमहेत आ२३यिन्द्रा। ओ। वाओवा । ओ। वा हा३१उवा३४ । ऊ३४पा ॥ ७॥ हा ओ२३४हाइ। इहा३१ । पवस्वसो । माश्मधु । माश्ऋतावा । अपोक्सा। नो३अधि। सानोअव्यायि । अवद्रोणा नीघृत । वन्ति- रोहा। हा औ२३४हाइ। इहा३१। मदिन्तमो मत्सरः। आ३४३यि । द्रा३पाएना६५६ः ॥ ८॥ सुरूपकृलुमूतयेसु- दुधामा। वगोर। दुहया३१उवा२३ । इ२३४डा । सू२३४वाः। जुहुमा२३सी। यविद्यावया३१उवा२३। ज्यो२३४तोः॥९॥ इति माधुच्छन्दसी संहिता ॥ भोजनान्ते प्रेतपात्रे न विकिरदानम् । प्राचीनावीती प्रेतस्य पितुरुच्छिष्टस्य पुरत- श्चतुरनुलदेशे दर्भानास्तोऱ्या प्रत्यगपवर्गमपो निनीय तत्र येत्वग्निदग्धा इतिमन्त्रेण पितृतीर्थेन तिलमिश्चितमन्नं विकिरेत् । ये त्वग्निदग्धा जीवा ये येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्त तृप्ता यान्तु परां गतिम् ततः कर्ता २ ३ ३ ·५३ अन्त्येष्टिदीपिका पाणिपादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्य, हस्तकुशान्त्यक्त्वा ऽन्यकु- शान्धृत्वा, द्विजेभ्यः प्रेतपूर्वमुत्तरापोशलं दत्वा, सव्याहृ- तिकां गायत्री मधुमतीञ्च त्रिर्जपित्वाऽऽचान्तेषुप्रेतभिन्नेषु तृप्ताः स्थ इति पृच्छेत् । उपबीती विश्वेदेवास्स्तृप्तास्स्थ। तृप्तास्स्म इति प्रतिवचनम्। प्राचीनावीती। गोत्र प्रेत स्व. दितम् । अस्तु स्वदितम् । प्रेतस्य पिपितामहप्रपिताम- हास्तृप्ताः स्थ । तृप्ताः स्म इति प्रत्युक्ते प्रेतभिन्नविप्रेष्व- नशेषाभ्यनुज्ञा । अन्नशेषैः किं? क्रियतामिति पृष्ट्वा, इष्टै- स्सह भुज्यतामित्यनुज्ञातो ब्राह्मणानां हस्तक्षालनात्पूर्वमु. च्छिष्टसन्निधौ पिण्डान्दद्यात् । प्रेतपाकान्नेन प्रेतपिण्डः । प्राचीनावीती वाग्यतो यजमान उच्छिष्टपात्रस्य बाहुमा- त्रप्रदेशे चतुरस्र मण्डलं विधाय, गोमयेनोपलिप्य, तत्प- श्चिमभागे प्रेतस्य पित्राद्यर्थं तथैव मण्डलं विधाय, तत्र- दक्षिणाप्रवणां सैकतेनोभयत्र वेदिकां कृत्वा ऽभ्युक्ष्य, दक्षिणायान्कुशानास्तीर्य, प्रेतपिण्डे नोल्लेखनं सव्येन पिञ्जलीं गृहीत्वा, सव्यादक्षिणेन पिङ्गली गृहीत्वा पित- ल्यग्रेणास्तृतकुशोपर्यपहता इतिमन्त्रेण दक्षिणायां रेखा- मुल्ठिखेत् । अस्य प्रजापतिर्कषिर्यजुः पितरो देवता लेखो- ल्लेखने विनियोगः । अपहता असुरा रक्षासि वेदिषदः ॥ ततः पितली त्यक्त्वाऽप उपस्पृशेत् । प्रेतपिण्डस्थले ना- वाहनम् । एत पितर इतिमन्त्रेण प्रेतपितुनावाहयेत्। ततः प्रेतपिण्डस्थाने ऽमुकगोत्र पितः प्रेत पिण्डस्थाने ऽवने- निक्ष्व । ततो द्विगुणकुशजलमादाय, प्राचीनावीती वाम- जानु भूमौ निधाय, पितृतीर्थेनास्तृतकुशमूलेषु अमुकगोत्र - ·अन्त्येष्टिदीपिका। पितरमुकशर्मन्नवनेनिक्ष्वि ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधा ॥ अप उपस्पृश्य पुनः कुशमध्येषु, अमुक- गोत्र प्रेतस्य पितामहामुकशर्मन्नवनेनिश्व ये चात्र त्वे- त्यादि। पुनः कुशाग्रेषु, अमुकगोत्र प्रेतस्य प्रपितामहामु- कशर्मन्नवनेनिक्ष्व ये चात्र त्वेत्यादिप्रत्यवनेजनमप उप- स्पृशेत् । प्रेतपाकान्नेन पिण्डं कृत्वा प्रेतपिण्डावनेजन- स्थाने ऽमुकगोत्रामुकप्रेत पितरेष ते पिण्ड उपतिष्ठताम् । तत आचम्य प्रेतस्य पित्रादीनामवनेजनक्रमेण पिण्डान् दद्यात्। पित्रादिपाकशेषादल्पमल्पं गृहीत्वा, तत्राज्यम- वनीय हुतशेषेण मिश्रीकृत्य, तिलान् संयोज्य, बिल्वमा- त्रान्त्रीन् पिण्डान् कृत्वा, दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा, सव्ये- नान्वारभ्य, पितृतीर्थेनामुकगोत्र प्रेतस्य पितरमुकशर्मन्नेष ते पिण्डः ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वमनु तस्मै ते स्वधा । अप उपस्पृश्यैवं पितामहप्रपितामहयोः पिण्डौ तत्तन्ना- मोक्त्वा क्रमेण स्थापयेत् । ततः प्रेतपिण्डे प्रत्यवनेज- नादि, न पित्रादिपिण्डेषु प्रत्यवनेजनम् । प्रेतपिण्डपा- त्रक्षालनजलेनप्रत्यवनेजनायभिरम्यतामितिप्रेतार्थनिमत्रि तब्राह्मणविसर्गान्तमाघमासिकैकोद्दिष्टश्राद्धवत्कुर्यात् । ततः पिण्डसंयोजनम् । आचम्य गोत्रस्यामुकप्रेतस्य प्रेत- खविमुक्तिपूर्वकं वस्वादिपितृत्वप्राप्त्यर्थं गोत्राणां वसुरुदा- दित्यस्वरूपाणां प्रेतस्य पिटपितामहप्रपितामहानाममुका- मुकशर्मणां पिण्डैः सह प्रेतपिण्डस्य संयोजनं करिष्ये कुरुष्वेत्यनुज्ञातः सुवर्णादिशलाकया कुशेन च प्रेतपि ण्डस्य त्रिभागं कृत्वा, ये समाना इतिमत्रयं पठित्वा ·अन्त्येष्टिदीपिका। अमुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्य पिण्डस्य प्रथमभागो गोत्रस्य शर्मणो वसुरूपस्य प्रेतस्य पितुः पिण्डेन सह संयुज्य- ताम् । संयुताः स्म इति प्रतिवचनम् । दधिमधुभ्यां मिश्रीकुर्यात् । ततः प्रेतपिण्डस्य द्वितीयभागो गोत्रस्य शर्मणो रुद्ररूपस्य प्रेतस्य पितामहस्य पिण्डेन सह संयुज्यताम् । संयुताः स्म इति प्रतिवचनम् । मिश्रणं पूर्ववत् । पुनः प्रेतपिण्डस्य तृतीयभागो गोत्रस्य शर्मण आदित्यरूपस्य प्रेतस्य प्रपितामहस्य पिण्डेन सह संयु- ज्यताम् । संयुताः स्म इतिप्रतिवचनम् । मिश्रणं पर्वव- त् । ततः पिण्डपात्रक्षालनजलेन प्रत्यवनेजनं कृत्वा पिण्ड- पात्रमधोमुखं स्थापयेत् ततोऽत्र पितरो मादयध्वमिति जपति । अस्य मन्त्रस्य प्रजापतिक्रषिर्यजः पितरो देवता जपे विनियोगः । अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषा- यध्वम् ॥ अप्रादक्षिण्येन पावृत्योदयखो दक्षिणाभि- मुखो वा ऽनुच्छ्रसन्नमीमदन्त पितर इति जपेत् । अस्य मन्त्रस्य प्रजापतिषिर्यजुः पितरो देवता जपे विनियो- गः । अमीमदन्त पितरो यथाभागमावृषाइषत ॥ ततः कृताञ्जलिनमो वः पितरः पितर इति जपति । अस्य प्रजापतिर्कषिरुष्णिकछन्दः पितरो देवता जपे विनियो- गः । नमो वः पितरः पितरो नमो वः ॥ ततः पत्नीमवे- क्षते। अस्य मन्त्रस्य प्रजापतिषिर्यजुः पितरो देवता पिण्डावेक्षणे विनियोगः । सदो वः पितरो देष्म ॥ ततः सव्येन हस्तेन पूर्वासादितसूत्रं गृहीत्वा दक्षिणेनादाय सव्येनान्वारभ्य पिटतीर्थेन प्रथमपिण्डे निदध्यात् । अ- ·अन्त्येष्टिदीपिका। मुकगोत्र पितरमुकशर्मन्नेतत्ते वासः ये चात्र त्वमनु या- ५श्च त्वमनु तस्मै ते स्वधा ॥ तत अप उपस्पृश्य पिता- महनामयुक्तमन्त्रेण पितामहपिण्डे निदध्यात्। तथैव प्र- पितामहपिण्डे सत्रं निदध्यात् । अत्रापि दक्षिणहस्तेन सूत्रनिधानं वामेनान्वारम्भः। यथाचारं गन्ध-पुष्प-धूप- दीप-नैवेद्यादिभिः पिण्डपूजनम् । ततो भोक्तृभ्यो मुख- हस्तप्रक्षालनाद्यर्थमुदकं दत्वा स्वयं हस्तौ प्रक्षाल्याचामे- त् । आचान्तेषु भोक्तष सव्येन सुसम्प्रोक्षितमस्त्विति हिजाग्रभूमि जलेनासिञ्चेत् । अस्त्वितिप्रतिवचनम् । शिवा आपः सन्विति हिजहस्तेषु जलं प्रयच्छेत् । सौ- मनस्यमस्त्विति भोक्तृहस्तेषु कुसुमानि। अक्षतञ्चारिष्टं चास्त्वित्यक्षतान् दद्यात् । अथ प्राचीनावीती सव्यं जा- न्वाच्य कुशोदकं गृहीत्वा अमुकगोत्रस्य पितुरमुकशर्मणो दत्तं सपिण्डीकरणश्राद्धमक्षय्यमस्त्विति पितृब्राह्मणहस्ते जलं दद्यात् । अस्त्वक्षय्यमिति भोक्तृप्रतिवचनम् । अप उपस्पृश्य, एवं पितामहप्रपितामहयोः । तत अघोराः पि- तरसन्विति कर्ता वदेत् । सन्त्वघोराः पितर इति प्रति- वदेयुभॊक्तारः । गोत्रं नो वर्द्धतामिति कर्ता । वर्द्धतामि- ति भोक्तारः। ततो न्युजीकृतपित्रग्रंपात्रे स्थापितान् स्वधानिनयनीयान् सपवित्रान् कुशान् सव्येनाप्रादक्षि- ण्येनादाय, पित्रादिपिण्डोपरिक्रमेणास्तीर्य, स्वधा वा- चयिष्य इति पृच्छति । वाच्यतामिति भोक्तारः। ततो गोत्रेभ्यः पितृभ्यः शर्मभ्यः स्वधोच्यतामिति कर्ता ।

·अन्त्येष्टिदीपिका। अस्तु स्वधेति भोक्ता प्रतिवदेत् । पितामहेभ्यः प्रपिता- महेभ्य इति विशेषः। ततो न्युजीकृतपित्रयपात्रमुत्ता- नं कृत्वा तेनोदकमादाय पित्रादिपिण्डत्रयोपरि धारां द- द्यादज वहन्तीरिति। ऊर्ज वहन्तीरमृतं घृतं पयः की- लालं परिनुत५ स्वधास्थ तर्पयत मे पितन ॥ ततो दे- वहस्ते जलं दत्वा विश्वेदेवाः प्रीयन्तामिति वाचयेत् । प्रीयन्तां विश्वेदेवा इति प्रतिवचनम् । ततः पिण्डान् भोजनपात्राणि च स्वस्थानाच्चालयेत्। ततो देवपूर्व य- थाशक्ति दक्षिणां दद्यात् । विश्वेदेवा इयं वो दक्षिणा। पितरियं ते दक्षिणा । एवं पितामहप्रपितामहयोः । कर्ता भोक्तन् । प्रति प्रार्थयेत् । दातारो नोऽभिवईन्तां वेदाः संततिरेव च । श्रद्धा च नोमाव्यगमद्देयं च नोऽस्त्वि- ति॥ ततो भोक्तारः। दातारो वोऽभिवर्द्धन्तां वेदाः संत- तिरेव च । श्रद्धा च वो मा व्यगमहहुदेयं च वोऽस्त्विति प्रतिवदेयुः ॥ ततः कर्त्ता । अन्नश्च नो बहुभवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कंच न॥ ततो भोक्तारः। अन्नं च वो बहुभवेदतिथींश्च लभ- ध्वं । याचितारश्च वः संतु मा च याचिदं कंचन ॥ एता एवाशिषस्सन्तु इति कर्ता। एताः सन्त्वाशिष इति भोक्तारः। ततः स्वस्ति भवन्तो ब्रुवन्तु। ॐ स्वस्तीति भोक्तारः। ततः कर्ता आशिषः प्रतिगृह्य पितपूर्व वाजे- वाज इति विसर्जयेत् । पिटपतिमुख्यस्य ब्राह्मणस्याङ्गुष्ठ- मपसव्येन गृहीत्वा, वाजेवाजेवत वाजिनो नो धनेष विप्रा अमृता ऋतज्ञाः। अस्य मध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता ·३ र २ २ र २ १र १ अन्त्येष्टिदीपिका। यात पथिभिर्देवयानः ॥ इत्येतया पिटपूर्व पितन विस्मृ- ज्य, सव्येन विश्वान् देवान् विमृज्य सर्वानुत्थापयेत् । ततः सर्वे देवविप्राः पादप्रक्षालनदेशे प्राङ्मुखाः पित्राद- यश्चोदङ्मुखास्तिष्ठेयुः। ततः कर्ता जलपात्रं गृहीत्वा ब्रा- ह्मणानां परितो जलधारां प्रादक्षिण्येन दद्यात् आमावाज- स्यति । आमा वाजस्य प्रसवो जगम्यादेवे द्यावापृथिवी विश्वरूपे। आमागन्तां पितरा मातरा चामासोमो अमृ- तत्वेन गम्यात् ॥ अथ सीमान्तमनुव्रज्य प्रदक्षिणं कृत्वा, ब्राह्मणानभिवाद्य, वामदेव्यंगीत्वा, गृहं प्रविशेत् । वामदे- व्यसामप्रकाशः। काऽ५या। नश्वा३इत्रा३आभुवात्। ऊ। तीसदावृधास । खा। औरहोहाइ । कया२३शचाइ । ठयौ- हो। हुम्मा२।वारौ३७५हाइ॥१॥काऽ५स्त्वा । सत्यो३- मा३दानाम् । मा। हिष्ठोमात्सादन्ध । सा। औरहोहाइ। दृढा२३चिदा।रुजौहो३। हुम्मा२।वाऽरसो३७५हायि॥२॥ आऽभी। षुणा३:सा३खीनाम् । आ। विताजरायितु । णाम्। औ२३होहायि । शता२३म्भवा । सियोहो३ । हुम्मा२ । ताऽरयो३ऽपहायि ॥३॥ अथ मातुः सपिण्डीकरणे मिताक्षरायाम् । “अपु- त्रायां प्रमीतायां भत्ती स्वमात्रैव सपिण्डी कुर्यात् । अन्वा- रोहे तु पुत्रः स्वपित्रैव मातुः सापिण्डयं कुर्य्यात् । आसु- ३ ។ २ २र १ २ १ १ १ २ २र१ ३ ३ १ १ १ ·अन्त्येष्टिदीपिका। रादिविवाहोत्पन्नः पुत्रिकासुतश्च मातामहेनैव कुर्यात् । ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नः पित्रा, मातामहेन, पितामह्या वा, विकल्पेन कुर्यात् । अत्रापि नियतो वंशसमाचारस्तदानीं तथैव कुर्यात्"। कर्मप्रदीपे तु-"मातुः सपिण्डीकरणं पितामह्या सहोदितम् । यथोक्तेनैव कल्पेन पुत्रिकाया न चेत्सुतः" ॥ इति सपिण्डीकरणप्रयोगः ॥ अथस्मार्त्ताग्निमतो दाहविधिरुच्यते । अथ मुमूर्षु स्वयं होमासमर्थं पुत्रादिरग्निसमीपे शाययेत्। यदि शुक्ल- पक्षे हुतायां सायमाहुत्यां मरणशङ्का स्यात्, तदैवागामिप्रा- तहेमिं कुर्यात् । यदि कृष्णपक्षे सायमाहुतेः परं मरण- शङ्का स्यात्तदैव दर्शपर्यन्तमवशिष्टसायमाहुतीः प्रातराहु- तीश्च परिगणय्य पक्षहोमवत्सायंप्रातराहुतीस्तन्त्रेण सा- यमेव कुर्यात्। पिण्डपितृयजं विहाय दर्शस्थालीपाकमपि तदैव कुर्यात्। पुनर्जीवति चेद्दर्शपिण्डपितृयज्ञस्यानुष्ठानं, न होमस्थालीपाकयोः। शुक्लपक्षे दिवामरणे सायंहोमो न। कृष्णपक्षे दिवामरणेऽवशिष्टतिथिसायंप्रातराहुतिद- शस्थालीपाकानुष्ठानं भवत्येव । ततः कती प्राक् स्मृति- वियोगान्मणिकोदकेनासन्नमरणं स्नापयित्वा, शद्धे वाससी परिधाप्य, दक्षिणाग्रदर्भेषुतिलान्विकीर्य, दक्षिणाशिरसं निवेशयेत्। गृह्याग्निपरिचार्थमग्निशालायां यस्मिन्भाण्ड उदकं पूर्ण स मणिकः । ततो वैतरणीदानादिकं कुर्य्या- त्। ततो मरणानन्तरं घृताभ्यञ्जनादि चितरुपरि स्थाप- नान्तं कर्म निरग्निकवत्कुर्य्यात्। ततो गृह्याग्न्युपयुक्तपा- ·६० अन्त्येष्टिदीपिका। त्राणां प्रतिपत्तिः कर्मप्रदीपे। “आज्यपूर्णी दक्षिणायां स्रुचं मुखे स्थापयेत् । तथाग्रमाज्यपूर्ण सुर्व नासिकायाम्। पादयोः प्रागग्रामधरारणिं। तथानामुत्तरारणिमुरसि। सव्यपार्श्वे दक्षिणायं शूर्पम् । दक्षिणपार्श्वे दक्षिणायं चमसम्। ऊरुद्वयमध्ये उलूखलं मुसलमधोमुखं, तत्रैव चत्रमोविलीकं च स्थापयेत् । लोहमयादीनि पात्राणि ब्रा- मणाय दद्यादप्सु वा प्रक्षिपेत् । ततो दाहविधिस्तत्र मन्त्रः। "अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदयं जायतां पुनः। असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा"॥ इति कर्मप्रदीपोक्तमन्त्रण गृह्याग्नि दद्यात् । अत ऊर्दू सपिण्डीकरणान्तं सर्वं स- मानं निरग्निकवत् ॥ अथ श्रौताग्निमतो दाहविधिरुच्यते। शुक्लपक्षे सा- यमग्निहोत्रात्परं मरणशङ्का चेत्तदैव दक्षिणाग्निमाहव- नीयश्च विहृत्य तदैवागामि प्रातरग्निहोत्रं कुर्यात् । साय- मग्निहोत्रात्पूर्व चेत्तदा सायमग्निहोत्रमागामिप्रातरग्नि- होत्रं च तन्त्रेण कुर्यात् । उन्नयनात्पूर्व होमद्रव्योत्पत्तेः परं यजमानस्य प्राणवियोगे होमद्रव्यं गार्हपत्ये प्रक्षिपेत् । उन्नयनारपरं होमादक मृते होमद्रव्यमाहवनीये प्रक्षि- पेत् । प्रातःकालपर्यन्तं जीवति चेन्न पुनरग्निहोत्रम् । शुक्लपक्षे ऽवशिष्टतिथ्यग्निहोत्रं पूर्णमासेष्टिश्च न भवति। कृष्णपक्षे निशायां प्राणवियोगसंशये पूर्ववत्सायम्प्रातर- दर्शपर्यन्तावशिष्टतिथिपरिगणनया सा- यम्प्रातोमानामुन्नयनं कृत्वा, पक्षहोमविधिना तन्त्रेण सायम्प्रातरग्निहोत्राऽनुष्ठानं कुर्यात्। पिण्डपितृयजं विना ग्निहोत्रश्च हुत्वा, ·अन्त्येष्टिदीपिका। सम्पूर्णा दर्शेष्टिमपि कुर्यात् । दर्शष्टिकरणासम्भवे, श्री. तेन विधिनाऽऽज्यं संस्कृत्य, चतुर्थहीतेनाज्येन दर्शदेवता- पुरोनुवाक्यामनूच्य, तदेवतायाज्ययाऽऽज्येन प्रधानदेवता यजेत् । पुनश्चतुर्ग्रहीतनाज्येन देवतान्तरं यजेत् । तत्रा- प्यसम्भवे तत्तदेवतानाना चतुर्थ्यन्तेनाज्येन पूर्णाहुति जुहुयात् । यथाऽसोमयाजिनः । अग्नये स्वाहा। इन्द्रा- ग्निभ्यां स्वाहा ॥ सोमयाजिनस्तु । अग्नये स्वाहा। इन्द्राय खाहा। इन्द्रस्थाने महेन्द्रो वा ॥ दर्शपर्यन्तं जीवति चेन्नाग्निहोत्रं न दर्शष्टिः । किन्तु पिण्डपिठ्यज्ञमात्रम् । सकलेष्टिपक्षे हविषामुत्पत्तः परं हविरासादानात्पूर्व मृते, हविषां गार्हपत्ये प्रक्षेपः। हविरासादनाबद्ध होमात्पूर्व मृते, हविषामाहवनीये प्रक्षेपः। इष्टिमध्ये यस्मिन् कर्मणि मृतिः तत्कर्मान्तं कृत्वा नोर्द्ध कर्म कुर्यात् । आसन्नप्राणवियोगं ज्ञात्वा, वेदिकां गोमयेनोपलिप्य, तत्र कुशादीनास्तीर्य, तत्र दक्षिणाशिरसं यजमानमुपवेश्य, वैतरणीगोदानादिकं कारयित्वा, मृतस्याभ्यञ्जनायलंकरणान्तं कर्म निरग्निक- वरकुर्यात् । नात्र हिरण्यशकलप्रक्षेपः। ततः पुत्रादिर्गा- र्हपत्यादग्निमुद्धृत्याहवनीयं दक्षिणाग्नि सभ्यावसथ्यौ च विहरेत् । ततोगार्हपत्यादिनामलेखनेन चिन्हितेष नवीन- मृत्पात्रेषु गार्हपत्यमाहवनीयं दक्षिणाग्नि सभ्यावसथ्यो गृह्याग्निच निधाय यज्ञपात्राणि पृषदाज्यं दर्भान तिलान् घृतं सप्तहिरण्यशकलानि पिण्डद्रव्याणि च गृहीत्वाऽग्नि- पूर्वाः शवमध्याः स्मशानं गच्छेयुः। अर्द्धमार्गे स्मशाने ·अन्त्येष्टिदीपिका। पिण्डदानं निरग्निकवत् । ततः स्मशाने कुत्रचिच्छुद्धदेशे गार्हपत्यस्थानं परिकल्प्य तस्मादष्टसु प्रक्रमेष्वाहवनीय- स्थानम् । वित्तीयदेशे दक्षिणस्यां दिशि दक्षिणाय्याय- तनम् । आहवनीयपार्श्वयोः सभ्यावसथ्यस्थाने परिकल्प्य गार्हपत्याहवनीययोर्मध्ये दक्षिणाप्रवणां चितिं पूर्ववत्कु- यात्। ततो गार्हपत्याद्यायतनेषु सकृत्सकृत्पञ्चभूसंस्कारान् कृत्वा तेष्वग्नीन्यथाक्रम स्थापयेत् । ततश्चितो दक्षिणा- शिरसं प्रेतं स्थापयेत्। ततः प्रेतस्य मुखादिषु स्मार्त्ताग्नि- पात्राणि साग्निकवत्संस्थाप्य यज्ञियपात्राणि 'लाट्यायन'- सूत्रोक्तविधिना स्थापयेत् । सूत्रम् । “शिरसि कपालानि, इडां दक्षिणायां च, ललाटे प्राशित्रहरणम्, दक्षिणाग्रम- ग्निहोत्रनुवं दक्षिणनासायाम, तथाग्रमैष्टिकत्रुवं वामना- सिकायाम्। ततः सप्तहिरण्यशकलान्यस्मिन्काले मुखा- दिच्छिद्रेषु प्रक्षिपेत् । यथा-मुखे प्रथमम्, ततो दक्षिण- नासिकायाम्, ततो वामनासिकायाम्, ततो दक्षिणनेत्र, ततो वामनेत्रे, ततो दक्षिणकर्णे, ततो वामकर्णे, तत अग्निहोत्रहवणी तिरश्ची प्रागग्रां मुखे, दक्षिणपाणी जुहूं दक्षिणायां, सव्ये पाणावुपभृतं दक्षिणाग्राम, उरसि ध्रुवां दक्षिणाग्राम, उदरे पात्रीम, उपस्थे कृष्णाजिनम्, सक्योर्मध्ये शम्यां दृषदुपले च, यान्यनिर्दिष्टस्थानानि ता- न्यत्रैवस्थापनीयानि"। तानि यथा-अरणिद्वयं चत्रोविली प्रणीता दोहनपात्रतावदानान्तर्धानपात्रपूर्णपात्रयोक्ला- दीन्येतान्यपि दक्षिणाग्राणि। चत्रं नाम मन्थनदण्डः । औविली नाम मन्थदण्डस्योपरिभागे यो लोहशङ्कुस्तदु- ·अन्त्येष्टिदीपिका। परि स्थापनकाष्ठम् । दक्षिणकटिसन्निकृष्टजघनप्रदेश ऊ. र्द्धमुलूखलं, तत्रैव मुसलम् । पादयोः शूर्प दक्षिणायं, पूर्वोक्तानि सर्वाण्यपि यज्ञपात्राणि पृषदाज्यपूरितान्युत्ता- नानि स्थापयेत्। “दधिमिश्रितं घृतं पृषदाज्यम्"। ततो- ऽस्मिन्काले सक्थोर्मध्ये सभ्यावसथ्यौ स्थापनीयौ। गृह्या- ग्निरपि। ततोऽग्निभ्य उलपराजिनामकबहुकुशास्तरणं कुर्यात। यथा यजमानस्य शरीरे सर्वेऽग्नयः सङ्गता भवेयुः। तदुक्तं लाट्यायनेन । "सर्वेभ्योऽग्निभ्य उलपराजीन स्तृणुयुः यथाऽस्मिन्नग्नयः समवेक्ष्यन्तीति" ॥ ततो गा- ईपत्यादीनाम्मध्ये यस्य प्रथमतो ज्वलनं तदनुसारेण य- जमानस्य फलविशेषमाह । “आहवनीयाच्चेत्प्रथममिया- ब्रह्मलोकमेष्यतीति विद्यात्, गार्हपत्यादेवलोकं, दक्षिणा- ग्नेः पिटलोकम्"। सूत्रं । "कृप्तेषु यज्ञपात्रेषु त्रिश्छन्दो- गः परिगायेत् नाकेसुपर्णमिति, धूम उदिते त्वेषस्ते धूम ऋण्वतीति, प्रज्वलिते ऽग्ने मृड महाअसि, इत्येतयोर- न्यतरेण । अत्रायं भावः । यज्ञपात्रस्थापनानन्तरं नाकेसु- पर्णमितिसाम्नस्त्रिर्गानं प्राचीनावीती तिष्ठन्कुर्यात् कर्ता- ऽन्यो वा। धूमे जाते, त्वेषस्तेधूम ऋण्वतीत्यस्य साम्न- स्त्रिर्गानम् । अग्ने मृड महाश्असीतिसामदयमध्ये ऽन्य- तरस्य त्रिर्गानम् । सामप्रकाशो यथा। आरयाम् । अया- यम् । औरहो३यि। आशयि। उ२ । नाकेसुपार्णमुपयात्पत- न्ताम् । पतन्तम्। औरहोशय आयि। ऊ२। आरयाम्। ३१र - २२ ३२ ३२१ २ 5२ - ·अन्त्येष्टिदीपिका। र - ३२२१ २२ S २ - ३२र१ २२ ३२२१ ३२र१ २३२ १ ३२२१ S२ २२ र ३२२१ २ S२ १ २ २ २२ अयायम्। औरहो३यि आरयि । ऊर। हृदावेनान्तोअभ्य- चाक्षतत्वा । क्षतत्वो३ । होयि । आरयि । ऊ२ । आर- याम् । अयायम् । औ३होयि । आरयि । ऊ२ । हिरण्य- पाक्षवरुणास्यदूताम् । स्यदूतम् । औरहो३यि । आरयि । ऊर। आरयाम् । अयायम् । औरहो३यि । आरयि। ऊर। यमस्ययोनौशकुनाम् भुरण्यम् । भुरण्युं । औरहोय । आरयि ऊ२ । आश्याम् । अयायम् । औरहोऽयि । आर- यि । ऊ२। वाहा३१उवा२३ । ए३ । दिवम् । २। ए३ । दिवा३४५म् ॥ १॥ त्वेषास्ते२३धूमऋण्वतिहाउ । दिवि- संच्छूक्रा३आताता३ः । सूरोनहीहाउ । द्युतातूवा३म् । कृपापवाहाउ । करोचा२३सा३४३यि । ऊ२३४५ई। डा। गौ ॥२॥ अग्नायिमृडार। महाआ२३४सी । अयआ- दायि । वयुजा२३४नाम् । इयेथवा२३ । हिरा३साऽ५दा- ६५६म् ॥३॥ अग्नेमृडमहाअसि। ओहा३ओहा। अ- यआदेवयुञ्जनम् । ओहा३ओहा । इयेथा२३व । हिरासा- - ५ २ २र १ २ २ ५ ५ ५ २१र २ ३२ ३ २ ३ ३४र ३४३र ३र २ २ ·अन्त्येष्टिदीपिका। ५दा६५६म् ॥ ४॥ ततो गार्हपत्ये आज्यस्थालीमधिधि- त्याज्यं विलाप्योहास्य पवित्राभ्यामुत्पयावेक्षते । ततः प्रे- तोपरि पूर्वस्थापितामग्निहोत्रहवणीमग्निहोत्रनुवञ्च गृही- वा संमृज्य, जुवेणाग्निहोत्रहवण्यां सकृदाज्यं गृहीत्वा, प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः सव्यं जान्वाच्य प्रज्वलि- तेऽग्नौ प्रेतमुखे समिधं प्रक्षिप्यास्मात्वमधीतिमन्त्रणा- जुहुयात् । मन्त्रे ऽसावित्यस्य स्थाने प्रेतस्य प्रथमातं नामोच्चारणीयम् । मन्त्रः-अस्मात्त्वमधिजातोऽसि त्वदर्थ जायतां पुनः । असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ॥ ततोऽग्नि- होत्रहवणी प्रागयां तिरश्ची पृषदाज्ययुक्तां मुखे विन्यस्य दक्षिणतासायामग्निहोत्रत्वं पृषदाज्ययुक्तं दक्षिणाग्रं वि- न्यसेत् । ततो धूमे उदित उक्तसामगानम्। प्रज्वलिते ऽप्युक्तसामगानम् । ततः सप्तकाष्ठग्रहणं सप्तप्रदक्षिणा- दिकं च निरग्निकवत्कुर्यात् । इति श्रौताग्निमतो गोभि- लसूत्रिणो दाहविधिः ॥ अथाहिताग्निविषये ऽग्निनिर्णयः । यदि यजमानप- ल्योर्मध्ये यजमानः पूर्वं प्रमीयेत तं सर्वैरग्निभिः संस्कु- -त । पत्नींनिर्मथ्येन । यदि पत्नी पूर्व म्रियेत्, यजमानः पुनर्विवाहेच्छुश्चत्पत्नीमग्निभिः पात्रैश्च दाहयित्वा शीघ्र- मन्यामुद्दाह्याग्निमादध्यात् । केनापि निमित्तेन विवाहा- सम्भवे पत्नीं निर्मथ्येन दाहयित्वा यावजीवमग्निहोत्रं जुहुयात् । अन्यान्यपि दर्शपूर्णमासादीनि नित्यानि क- म्माणि तन्निमित्तप्रायश्चित्तानि च कर्यात् । यदि पत्नी- ·अन्त्येष्टिदीपिका। मग्निभिः पात्रैश्च दायित्वा स्वयं निरनिको भवेत्तहि प्रायश्चिती स्यात् । स्पृष्टोऽयमर्थः कर्मप्रदीपे-"दाहयित्वा- ऽग्निभिर्भायी सदृशी पूर्वसंस्थिताम् । पात्रैश्चाथाग्निमाद- ध्यात्कृतदारोऽविलंबितः॥ मृतायामपि भार्यायां वैदिका- ग्रीनहि त्यजेत् । उपाधिनाऽपि तत्कर्म यावज्जीवं समाच- रेत्" । गृह्याग्निमतः पत्नीदाहे अस्मात्त्वमधिजातेति न मत्रपाठोऽन्यत्सर्वं साग्निकवत्कुर्यात्॥२॥"श्रौताग्निमतः पत्नीदाह ऊहरहितेनास्मात्त्वमधिजात इति मन्त्रेण दाह" इति कोपाध्यायः ॥ इत्याहिताग्निविषयेऽग्निनिर्णयः । अथ त्रिरात्राशौचवतः कृत्यविधिः। प्रथमदिने पि- ण्डत्रयं, हितोये चतुष्टयं, तृतीये पिण्डत्रयम् । अथवा प्र- थमे एकः, द्वितीये चत्वारः, तृतीये पञ्च, पिण्डा देयाः। सद्यः शौचे एकस्मिन्दिने दशपिण्डा देयाः। पक्वान्नास- म्भवे शालियवपिष्टान्यतरेण पिण्डा देयाः ॥ अथ रजस्वलाया मरणे दाहविधिरुच्यते । “रजख- लायाः प्रेतायास्संस्कारादीनि नाचरेत् । ऊर्ध्व त्रिरात्रा- स्नातां तां शवधर्मेण दाहयेत्" ॥ अतो रजस्वलायाः प्रेतायास्त्र्यहमध्ये मरणानन्तरं रजोरूपं मलं प्रक्षाल्य, नापयित्वा, काष्ठबद्दग्ध्वा व्यहोर्द्धमस्थीनि विधिना दहेत्। सङ्कटे तु व्यहमध्ये मरणानन्तरं प्रायश्चित्तपूर्वकं विधि- वदहनमाह मदनरत्ने स्मृत्यन्तरे च । “उदक्या सूतिका वापि मृता स्याद्यदि तां तदा । अशौचे शमतिकान्ते दा- हयेदन्तरा यदि ॥ उद्धृतेन तु तोयेन स्नापयित्वा तु मत्र- ·अन्त्येष्टिदीपिका। तः। आपोहिष्टेतितिसृभिर्हिरण्यवर्णाश्चतस्तृभिः ॥ पत्र- मानानुवाकेन यदन्तीति च सप्तभिः ॥ ततो यज्ञपवित्रण गोमत्रेणाथ वा हिजाः । नापयित्वाऽन्यवसनेनाच्छाद्य शवधर्मतः । दाहादिकं ततः कुर्यात्प्रजापतिवचो यथा ॥ गृह्यकारिकायाम् । “अन्तरिक्षमृता ये च वन्हावप्सुप्रमा- दतः। उदक्या सूतिका नारी चरेच्चान्द्रायणत्रयम्" । मिताक्षरायां तु,–“पञ्चभिः नापयित्वा तु गव्यः प्रेतां र- जस्वलाम् । वस्त्रान्तरावृतां कृत्वा दाहयेदिधिपूर्वकम् ॥ देशकालौ सङ्कीर्त्यामुकगोत्रायाः प्रेताया रजस्वलाया म- रणदोषपरिहारार्थमौर्वदेहिककर्मयोग्यतासिद्ध्यर्थं चान्द्रा- यणत्रयप्रतिनिधिप्रायश्चित्तपूर्वकमुद्धृतोदकेनाष्टोत्तरशत- संख्याकस्नानानि कारयिष्ये इति सङ्कल्प्य, चान्द्रायणत्र- यप्रतिनिधिगोदानानि कृत्वा, तामुद्धृतोदकेन पञ्चगव्येन शुद्धोदकेन चाष्टोत्तरशतकृत्वः स्नापयित्वा, मन्त्रैः नापये- त्। छन्दोगानां तु-उपास्मै गायतानर इत्यादिभिः पाव. मानीभिः त्यमष्वित्यादिऋग्हयेनापोहिष्ठेत्यादिभिस्तिसू. भिः कयानश्चित्र इत्यादिभिस्तिमृभिश्च स्नापयित्वा, प. र्वधृतवस्त्रं परित्याज्यान्यवाससा परिच्छाद्य, विधिना र. हेत् । मत्रा यथा। इति रजस्वलामरणे दाहविधिः ॥ अथ सूतिकामरणे दाहविधिः ॥ रजस्वलावरसूति- काया अपि मरणानन्तरं मलं प्रक्षाल्य, काष्ठवदग्ध्वा ऽस्थीनि विधिवद्दहेत् । अन्ये तु विशेषमाहः । तत्र बोधा- यन:-"उदक्यासूतिकामृत्यो चरेच्चान्द्रायणत्रयम्" ॥

·६८ अन्त्येष्टिदीपिका। मिताक्षरायां तु-"सूतिकायाम्मृतायां तु कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः। कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं क्षिपेत्ततः ॥ पुण्याभिरभिमन्यापः वाचा शुद्धिं लभेत्ततः । तेनैव स्ना- पयित्वा तु दाह कायथाविधि ॥ अवलिङ्गाभिमंत्रि- ताभिर्षामदेव्याभिरेव च । अन्यैश्च वारुणमन्त्रैः संस्नाप्य विधिपूर्वकम्' ॥ अथ प्रयोगः। देशकालौ सङ्कीर्त्य, गो- त्राया अमुकप्रेतायाः सतिकाया मरणसञ्जातदोषनिरास- हारो देहिकसंस्कारकरणयोग्यतासिद्ध्यर्थं चान्द्रायणत्रय- प्रतिनिधिप्रायश्चित्तपूर्वकमुद्धृतोदकेनाष्टोत्तरशतस्नानादि- कं कारयिष्ये इति सङ्कल्प्य, पूर्ववत्प्रायश्चित्तादिक कृत्वा, कुम्भे सलिलमादाय, तत्र पञ्चगव्यं निक्षिप्यापो- हिष्ठेत्यादिभिस्तिमृभिः, कयानश्चित्रइत्यादिभिस्तिमृभिः, एतोन्विन्द्रमित्यादिभिस्तिमृभिः,प्रमित्राय प्रार्यम्णे यदा- कदा च मीदुषे घृतवती भुवनानामित्यादिभिर्वारुणीभि- ग्भिरभिमन्त्र्य, ताभिःस्नापयित्वाऽन्यवाससा परिच्छाद्य विधिवदहेत्।मन्त्रायथा।इति सतिकामरणे दाहविधिः॥ अथ गर्भिणीमरणे दाहविधिः। तत्र प्रायश्चित्ता- दिकं पूर्ववत् । विशेषस्तूच्यते। गृह्यकारिकायाम्-“यदा गर्भवती नारी सशल्यं संस्थिता भवेत्। कुक्षि भित्त्वा ततश्शल्यं निर्हरेद्यदि जीवति॥ प्रमीतं निखनेत्तं तु प्राय- श्चित्तं ततः परम् । सा त्रयस्त्रिंशता कृच्छेशुद्ध्यते शल्य- दोषतः॥ सगर्भदहने तस्या वर्णजं वधपातकम् । प्राय- श्चित्तं चरित्वा तु शुद्ध्यन्ति पापकारिणः" ॥ उदरं वि- ·अन्त्येष्टिदीपिका। पार्य, गर्भस्थ शिशु बहिनिष्काश्य, पूर्ववत्प्रायश्चित्तादि- पर्वकं विधिवदहेत्।शल्यदोषनिवृत्त्यर्थं त्रयस्त्रिंशत्कृच्छ्राणि प्रत्याम्नायेन करिष्ये इति सङ्कल्पः । शिशौ जीवति सति तं ग्राममानयेत् । मृतश्चेन्निखलेत् । इति गर्भिणीमरणे दाहविधिः॥ अथ धनिष्ठादिनक्षत्रपञ्चके मृतस्य दाहविधिरुच्यते। तत्र मदनरत्ने गारुडे-"आदौ कृत्वा धनिष्ठाड़मेतन्नक्षत्र- पञ्चकम् । रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं दाहकर्मणि ॥ शवस्य तु समीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्तदा । दर्भमय्यस्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः॥ ततो दाहः प्रकर्त्तव्यस्तैश्च पुत्त- लकैः सह । सूतकान्ते ततः पुत्रैः कार्य शान्तिकपौष्टि- कम्" ॥ ग्रन्थान्तरे तु,-"अथवा तद्दिने कार्यो दाहस्तु विधिपर्वकः । धनिष्ठापञ्चके जीवो मृतो यदि कथश्च न॥ त्रिपुष्करे याम्यभे वा कुलजान्मारयेवम् ॥ तत्रारिष्टनि- रासार्थं विधानं समुदीर्यते। दर्भाणां प्रतिमाः कार्याः पञ्चोासूत्रवेष्टिताः ॥ यवपिष्टेनानुलिप्तास्ताभिः सह शवं दहे। प्रेतवाहः प्रेतसखः प्रेतपः प्रेतभूमिपः।प्रे- तहत् पञ्चमस्तु नामान्येतानि च क्रमात्" ॥ प्रतिमानां स्थानविशेषेषु स्थापनं, तासु तत्तन्नामभिराज्याहुति हुत्वा, तासु प्रत्येकं वक्ष्यमाणमत्राभ्यामाज्यं हुनेत्। एतत्सर्व प्रयोगे प्रदर्शयिष्ये । अपरार्के,-"धनिष्ठापञ्चकमृते पञ्चर- बानि तन्मुखे। प्रास्याहृतित्रयं तत्र हुनेहहवपामिति ॥ ततो निर्हरणं कर्यादेष साग्नेविधिः स्मृतः। इतरं निख- ·तु अन्त्येष्टिदीपिका। नेदेव जले वा प्रतिपादयेत्” ॥ तत्रैव ॥ "कनकं हीरकं नीलं पद्मरागञ्च मौक्तिकम् । पञ्चरत्नमिदं प्रोक्तमृषिभिः पूर्वदर्शिभिः ॥ रत्नानाश्चाप्यभावे स्वर्ण कर्षामेव वा। सुवर्णस्याप्यभावे तु आज्यं ज्ञेयं विचक्षणैः" ॥ अथ प्रयोगः ॥ कर्ताऽऽचम्य, प्राणानायम्य, देशकालौ सङ्की- र्त्य, प्राचीनावीती, गोत्रस्यामुकप्रेतस्य धनिष्ठादिनक्षत्रप- ञ्चकमध्ये मरणसंसचितास्मशारिष्टपरिहारार्थ पञ्चकमर- विधि करिष्ये इति सङ्कल्प्य, दर्भमय्यः पञ्च प्रतिमाः कृत्वा, ऊसूत्रेण वेष्टयित्वा, यवपिष्टेनानुलेपनं कृत्वा, शवसमीपे दक्षिणापवर्ग संस्थाप्य, क्रमेण नामानि निहि- शेत् । प्रेतवाहः, प्रेतसखः, प्रेतपः, प्रेतभूमिपः, प्रेतहर्ता चेति । ततो नक्षत्रमन्त्रैरभिमत्रयेत् । छन्दोगानां नक्षत्र- मत्राः । इदं वसो सुतमन्धस इति वसूनाम् । यदा कदा च मीढुष इति वरुणस्य । ईशान इमा भुवनानि ईयसे इत्यजैकपदः । अभित्वा शूरनोनुम इत्यहिर्बुध्न्यस्य । शुक्र- न्ते अन्यदिति पृष्णः। ततो गन्धपुष्पादिभिः प्रतिमाः सम्पूज्य दाहसमये प्रथमां शिरसि, हितीयां नेत्रयोः, वृत्ती- यां वामकुक्षौ, चतुर्थों नाभौ, पञ्चमी पादयोविन्यसेत् । ततस्तूष्णीमाज्यं संस्कृत्य प्रतिमासु निर्देशक्रमेण पूर्वोक्त- नाममन्वैराज्याहुतीर्जुहयात् । तत्र मन्त्राः। प्रेतवाहाय खाहा । प्रेतसखाय स्वाहा। प्रेतपाय स्वाहा । प्रेतभूमि- पाय स्वाहा । प्रेतहनें स्वाहा ॥ तत उदकपात्रेण परितो जलधारां दत्वा, प्रेतमुखे पर्वोक्तानि पञ्चरत्नानि निक्षि- ·अन्त्येष्टिदीपिका। प्य, नाकेसुपर्णमिति त्र्यम्बकमिति मन्त्राभ्यां प्रत्येक प्रतिमास्वाज्याहुतीर्जुहुयात्। ततस्तदग्नावाज्याहुतीत्रयं कुर्यात् । वह वपां जातवेद इति प्रथमा। इदं जातवेदसे न मम । जातवेदो वपया गच्छ देवानिति द्वितीया । इदं जातवेदसे न मम। यत्कुसीदमप्रदत्तमितिटतीया । इदं अग्नये न मम । ततो यथाविधि प्रतिमायुक्तं प्रेतं दहेत् । इति धनिष्ठादिनक्षत्रपञ्चकमरणे दाहविधिः॥ अथ धनिष्ठापञ्चकशान्तिः। धनिष्ठापञ्चकमृतस्य साहविधिमुक्त्वा तच्छान्तिमाह स्मृत्यन्तरे। “सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकपौष्टिकं । कांस्यपात्रस्थितं तेलं वीक्ष्य दद्याद्विजन्मने ॥ ब्रह्मविष्णमहेशेन्द्रवरुणप्रीतये ततः। माष-मुद्ग-यव-व्रीहिप्रियंग्वादीन्प्रयच्छति ॥ स्वर्ण- दानं रुद्रजाप्यं लक्षहोमो विजार्चनम् । गोभूदानं षडं- शेन कुऱ्यांदोषोपशान्तये" ॥ मदनरत्ने-“एकादशपलं कांस्यं तदद्धं वा तदर्द्धकम् । नवपत्रिपलं वाऽपि दद्या- दिप्राय शक्तितः" ॥ तथाऽन्यत्र । "स्वगृह्योक्तविधानेन वहः संस्थापनं ततः। अन्वाधानं निर्वपणं देवतानां तथा- हुतिः ॥ यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च । वैवस्व- ताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च ॥ औदुम्बराय दनाय नी- लाय परमेष्ठिन। वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय वैक्रमात्॥ विधिना वरणं कृत्वा एकैकामाहुति हुनेत्। कृष्णां गां कृष्णवस्त्रां च हेमनिष्कसमन्विताम् ॥ दद्यादिप्राय शा- न्ताय प्रीतो भवतु मे यम" इति ॥ अथ प्रयोगः। सूत- कान्त, एकादशाहं कृत्वा वा, कर्ता स्नात्वा, नूतनवस्त्रे ·अन्त्येष्टिदीपिका। धृत्वाऽऽचम्य, प्राङ्मुख उपविश्य,प्राणानायम्य, देशकालो सङ्कीर्त्य, प्राचीनावीती, गोत्रस्यामुकप्रेतस्य धनिष्ठादिन- क्षत्रपञ्चकमरणसंसूचितवंशारिष्टनिवृत्त्यर्थं धनिधापञ्चक- शान्तिकर्म करिष्ये इतिसङ्कल्प्य, उपवीती, आचार्य ब्रह्माणं पञ्चत्विजश्च वृत्त्वा, तान् यथाविधि वस्त्रालङ्कारद- क्षिणादानादिभिः सम्पूजयेत् । तत आचार्यः शुद्धे सुसमे प्रदेशे स्थण्डिले यथाविधि परिसमूहनादि कृत्वा, वरद नामानमग्नि प्रतिष्ठापयेत्। अत्र चरुतन्त्रम् । अस्मिन्कर्म- णि भूजपपरिसमहनप्रपदवरूपाक्षजपा नियताः, काम्य- त्वात्। प्रकृतिवत्पात्राण्यासाद्य होमार्थं तिल-यव-ब्रीहि- समिदादीनासादयेत् । निर्वापकाले, वसुभ्यस्त्वा जुष्टं निर्वपामि। वरुणाय त्वा०। अजैकपदे त्वा० । अहये बुध्याय त्वा० । पूष्णे त्वा० । तण्डुलानोप्य अग्नौ चरु- स्थाली स्थापयेत् । स्थण्डिलस्यैशानदिग्भागे स्थण्डिला- न्तरे नतनवस्त्रमास्तीर्य, अक्षतैश्चतुरस्रं कृत्वोत्तरापवर्ग- तया धनिष्ठादीनि पञ्चनक्षत्राणि स्थापयेत् । तद्यथा। ध- निष्ठां स्थापयामि० । शतभिषजं० । पूर्वाभाद्रपदं० । उत्त- राभाद्रपदं०। रेवती स्थापयामि ॥ तत उत्तरापवर्गतया यथाविधि पञ्चकलशान् संस्थाप्य, तेषु प्रत्येकमेकैकां प्रति- मामग्न्युत्तारणपूर्वकं संस्थाप्य, तासुधनिष्ठादिदेवता आ- वाहयेत् । यथा। ॐ इदं वसो सुतमन्धः पिबासुपूर्णमु- दरं । अनाभयिनरिमाते ॥१॥ वसूनावाहयामि। वसव ३ २३ १२ ३ ·अन्त्येष्टिदीपिका। ३२ ३ १२ ३१ ३ १ ३कर ३ १२ ३ २उ २ इहागच्छत इह तिष्ठत। ततो हितीयकलशे, यदाकदा- चमीढुषस्तोताजरेतमर्त्यः। आदिवदेत वरुणं विपागिरा धर्तारं वित्रतानाम् ॥ २॥ वरुणमावायामीत्यादि। तृती- यकलशे, ईशान इमा भुवनानि ईयसे युजान इंदोहरितः सुपर्यः। तास्त क्षरंतु मधुमवृतं पयस्तव व्रते सोम तिष्ठंतु कृष्टयः ॥३॥ अजैकपादमावाहयामीत्यादि। चतु- र्थकलशे, अभित्वा शूर नोनुमो दुग्धा इव धेनवः । ईशा- नमस्य जगतः स्वदृशमीशानमिन्द्र तस्थुषः ॥४॥ अहि- बुभ्यमावाहयामीत्यादि । पञ्चमकलशे, शुक्रते अन्यद्यजत ते अन्यद्विषुरुपे अहनी द्यौरिवासि। विश्वा हि माया अव- सि स्वधावन् भद्रा ते पून्निह रातिरस्तु ॥ ५॥ पूषा- णमावाहयामीत्यादि। छन्दोगानामेते मन्त्राः । अन्येषां स्वशाखोक्ता ग्राह्या। ततः प्राणप्रतिष्ठामन्तः प्राणप्रतिष्ठां कृत्वा, तत्तन्मन्त्रैर्ववादीन्सर्वोपचारैः सम्पज्य, तत्तन्म- न्त्रानष्टोत्तरशतं तदई वा ऽऽष्टाविंशतिवारं वा जपेत् शृताभिधारणायाज्यभागान्तं प्रकृतिवत्कृत्वा ऽवदानध- मेण चतुरवत्तं पञ्चावत्तं वा चरुमबदाय, वमुभ्यः स्वाहा । २२ ३ १२३ १ २ ३ २ ३२ ·. अन्त्येष्टिदीपिका। इदं वसुभ्यः न मम । वरुणाय स्वाहा । इदं व० न मम। अजैकपदे स्वाहा। इदं अ० न मम। अहये बुध्याय स्वाहा। इदं अ० न ममापूष्णे स्वाहा । इदं पू० न मम॥इतिचर्वा- इतिं कृत्वा वस्खादिमन्त्रैरेकैकस्याष्टावष्टावाज्याहुतीर्जुहुया- त्। ततो दधिमध्वाज्यलिताः समिध एकैकस्याष्टोत्तरसह- स्रमष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिवारं वा वस्वादिमन्त्रैर्यथाशक्ति होतव्याः। ततः शान्त्यर्थं यमादिनाममन्तस्तिलादिभि- होमः। यमाय स्वाहा।धर्मराजाय स्वाहा । मृत्यवे स्वाहा । अन्तकाय स्वाहा। वैवस्वताय स्वाहा । कालाय स्वाहा सर्वभूतक्षयाय स्वाहा।औदुम्बराय स्वाहा। दध्नाय स्वाहा। नीलाय स्वाहा । परमेष्ठिने स्वाहा । वृकोदराय स्वाहा । चित्राय स्वाहा। चित्रगुप्ताय स्वाहा। सर्वत्र तत्तनाम्ना त्यागो यमायति वा। एतैर्नामभिर्यथाशस्त्या होमः। ततः स्विष्टकृतं हुत्वा कलशोदकेनाभिषेकः । तत उक्तप्रमाणं कांस्यपात्रं तैलेन पूरयित्वा, तत्रमुखं वीक्ष्य, हिरण्यताम्बू- लादिसहितमिदं कांस्यपात्रं सूर्यदेवताकं प्राचीनाबीती गो- त्रस्यामुकप्रेतस्य धनिष्ठापञ्चकमृतिसंसूचितवंशारिष्टनिर- सनार्थं तुभ्यमहं सम्प्रददे न मम इति दद्यात् । ततो माष- मुद्ग-यव-व्रीहि-प्रियंग्वादिधान्यानि प्रजापतिदेवतानि गोत्र- स्थामुकप्रेतस्य धनिष्ठापञ्चकमृत्यायुक्त्वा ब्रह्मविष्णुमहेशे- न्द्रवरुणप्रीतये नानागोत्रेभ्यो नानानामभ्यो ब्राह्मणेभ्यः सम्प्रददे न मम । ततस्तिलदान-स्वर्णदान-गोदान-भूदा- नादिकं स्वकीयवित्तषष्ठांशेन कुर्यात् । ततः कलशानां ·अन्त्येष्टिदीपिका। दानम् । इमं वसुकलशं सजलं सवस्त्रं सहिरण्यं सफलम- मुकगोत्रस्यामुकप्रेतस्य धनिष्ठापञ्चकमरणसंसूचितवंशा- रिष्टनिरसनार्थं प्राचीनावीती गोत्राय शर्मणे ब्राह्मणाय- सम्प्रददे न मम । अनेन कलशदानेन वसवः प्रीयन्ताम् । प्रीयन्तां वसव इति प्रतिगृहीता वदेत्। एवं वरुणादि- कलशचतुष्टयं दद्यात्। वरुणः प्रीयताम् । अजैकपात् प्री० । अहिर्बुभ्यः प्री० । पूषा प्रीयताम् । ततो व्याहृति- होमादिवामदेव्यगानान्तं प्रकृतिवत्कुर्यात् । ततो गोत्र- स्यामुकप्रेतस्य धनिष्ठादिनक्षत्रपञ्चकमरणसंसचितवंशा- रिष्टनिरसनार्थमनुष्ठितस्य शान्तिकर्मणो न्यूनातिरिक्तवि- घिसंपूर्णतासिद्धिद्वारा यथोक्तफलावाप्त्यर्थं भूरिदक्षिणा- ब्राह्मणभोजनादिकं करिष्ये इतिसङ्कल्प्य तथा कुर्यात् । ततः कर्म ब्रह्मार्पणं कुर्यात्। इति धनिष्ठापञ्चकमरणशा- न्तिप्रयोगः ॥ अथ नारायणबलिप्रयोगः । तत्र बोधायनः “नारा- यणबलिं व्याख्यास्यामः अभिशस्तसुरापा आत्मत्यागिनां ब्राह्मणहतानाञ्च दादशवर्षाणि त्रीणि वा वारिमरणं यत्र यस्य तत्रतत्र कुर्वीत" शौनकः । “शौनकोऽहं प्रवक्ष्या- मि नारायणबलिं परम् । चाण्डालादुदकात्सद्रिाह्मणाहै- धुतादपि ॥ दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च रज्जुशस्त्रविषाश्मभिः । देशान्तरमृतानाञ्च मृतानां चैव साधनैः। जीवश्राद्धमृ. तानाश्च कनिष्ठानां तथैव च ॥ यतीनां योगिनां पुंसामन्ये- षां मोक्षकांक्षिणाम् । पुण्यायाधक्षयार्थाय हादशेऽहनि ·अन्त्येष्टिदीपिका। कारयेत्। हादश्यां श्रवणेऽब्दान्ते पञ्चम्यां पर्वणोस्तु वा" ॥ अथ शौनकबोधायनायुक्तप्रकारेण नारायणबलि- प्रयोगः ॥ कर्ता तीर्थादिकं गत्वा, देशकालौसङ्कीर्य, गोत्रस्यामुकप्रेतस्यामुकदुमरणोत्पन्नदोषनिवृत्तिहारौटुंदे- हिककर्मकरणश्राद्धादिसम्प्रदानत्वयोग्यतासिद्ध्यर्थं नारा- यणबलिं करिष्ये इतिसङ्कल्प्य, शुद्धप्रदेशे स्थण्डिलं वि- धाय, शालिषु यवेषु वा कलशपञ्चकं यथाविधि संस्था- प्य, तत्र प्रत्येकं हैमी ब्रह्मादिप्रतिमा निधाय, तासु क्रमे ण ब्रह्मादीनावाहयत । ब्रह्मजज्ञानमिति ब्रह्माणमावाह- यामि । इदं विष्णुरिति विष्णम्। आवोराजानमिति रु- द्रम् । नाके सुपर्णमिति यमम् । सेतुसान्ना प्रेतम् । क्रमे- णावाह्य, तासां प्राणप्रतिष्ठां विधाय, तत्तन्मन्नस्सर्वोप- चारैस्सम्पूज्य, ब्रह्मादिसूक्तजपं यथाशक्ति कुर्यात् । ब्रह्म- सूक्तसाम यथा-सोमोराजानमिति द्वे, हाऊ स्वराजा इति द्वे, वक्ष्यमाणपुरुषसूक्तं विष्णोः, आवोराजानमिति रुद्र- सूक्तं रुद्रस्य, अग्ने मृड इतिव नाके सुपर्णमिति च यम- स्य, सेतु साम प्रेतस्य, एतत्सूक्तजपेन ब्रह्मादयः प्रीयन्ता- म्। ततश्शुढे प्रदेशे विधिवदग्निं प्रतिष्ठाप्य, चरुतन्त्रण प्रकृतिवत्सर्वं कुर्यात् । निर्वापकाले विष्णवे त्वा जुष्टं निर्वपामीति विशेषः । होमानां बहुत्वादधिकञ्चलं अपये- त् । चरुस्थालीमन्नावधिश्रित्य वा कलशस्थापनादिकं कु. त्।ि आज्यभागान्ते प्रकृतिवदवदान धर्मेण चरुमवदा- व पुरुषसूक्केन षोडशाहुतीर्जुहुयात्। पुरुषसूक्तमन्लाः .

·अन्त्येष्टिदीपिका। ७७ २२ १ ३ २र ३ ३१३ २ ३२ १ २ २ २र २ २२ ३२ ॐ इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पाश्सुले ॥१॥ त्रीणि पदा विचक्रमे विष्णुर्गोपा अदा- भ्यः। अतो धर्माणि धारयन् ॥२॥ विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । इन्द्रस्य युज्यः सखा ॥३॥ तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुः राततम् ॥ ४॥ तहिनासो विपन्यवो जागवासः समि- धते। विष्णोर्यत्परमं पदम् ॥ ५॥ अतो देवा अवन्तु नो यतो विष्णुर्विचक्रमे । पृथिव्या अधिसानवि ॥ ६ ॥ सहस्रशीर्षाः पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपान् । स भूमि सर्वतो वृत्वात्यतिष्ठदशाश्गलम् ॥७॥ त्रिपादचं उदै- त्पुरुषः पादोस्येहा भवत्पुनः। तथा विश्वव्यकामदश- नानशने अभि ॥ ८॥ पुरुष एवेदश्सर्वं यद्भूतं यच्च भाव्यं । पादोस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि॥९॥ तावानस्य महिमा ततो ज्यायाश्च पूरुषः। उतामृतत्व- स्येशानो यदन्ननातिरोहति ॥ १०॥ ततो विराडजायत ३ r ३१३२उ ३. १२३ १२ २ ३२ ३२उ ३ २३२उ ALA ३ ३ ३२उ २ २ ·७८ अन्त्येष्टिदीपिका। २ ३२उ र ३१ २र ३१ २र २२ १३ २ १ २२ ३ १२२ ३ २उ २ १ ३२३१२ ३ १२ ३ १ २२ विराजो अधिपूरुषः । सजातोअत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः॥ ११ ॥ सोमः पवते जनिता मतीनां जानता दिवो जनिता पृथिव्याः । जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य जनितेन्द्र- स्य जनितोत विष्णोः ॥ १२॥ किमित्ते विष्णोपरिक्षि नाम प्रयहबक्षे शिपिविष्टो अस्मि । मावयों अस्मदपगृह एतद्यदन्यरूपः समिथे वभूथ ॥ १३ ॥ प्रतत्ते अद्य शि- पिविष्ट हव्यमर्यः शश्सामि वयुनानि विद्वान् । तं त्वा गृणामि तवसमतव्यान्क्षयंतमस्य रजसः पराके ॥१४॥ वषट्ते विष्णवास आकृणोमि तन्मे जुषस्व शिपिविष्ट हव्यम् । वर्द्धतु त्वा सुष्ठुतयो गिरो मे यूयंपात स्वस्ति- भिासदा नः ॥ १५॥ प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नामानुष्टुभ- स्य हविषो हविर्यत। धातुर्युता नात्सवितुश्च विष्णो र- थंतरमाजभारावशिष्ठः ॥ १६ ॥ एतासामन्ते स्वाहाका- रोच्चारणपूर्वकं होमाः कर्त्तव्याः । सर्वत्र इदं नारायणाय न मम। तत इदं विष्णुरितिमन्त्रेणाष्टोत्तरसहस्रं शतं वा तिलादिद्रव्येण होमः । ततस्विष्टकृतादितवशेष प्र- ३ १२ ३ १२ ३ २२ ३१र र २२३ ३१र २२ ·अन्त्येष्टिदीपिका। कृतिवत्समापयेत् । ततो देवसमीपे पुरोभागे मधुघृतति- लमिश्रितेन पृथपक्कोदनेन प्राचीनावीती दक्षिणायान् कुशानास्तीर्य, तूष्णीं दशसु स्थानेष्ववनेजनं कृत्वा, क्रमेणामुकगोत्रामुकप्रेत विष्णुरूप एष ते पिण्ड उपति- ष्ठतामिति पितृतीर्थेन दश पिण्डान्दत्वा 'आयाम आयाम' इतिसाना 'यन्मे यम वैवस्वतमिति' पिण्डानभिमन्त्र्य, शखोदकेन पुरुषसूक्तेन च कुशैः पिण्डोपरि धारां दत्वा, गन्धादिकं प्रक्षिप्य, पुरुषसूक्त मन्तः प्रत्युचममुकगोत्रं प्रेतनारायणरूपं तर्पयामीति तर्पयेत् । ततः कलशसमीपे पुरुषाहारपरिमितमन्नमादायोपवीती ब्रह्मनेष ते बलिः । विष्णो एष ते बलिः। रुद्र एष ते बलिः। सपरिवार यम एष ते बलिः । इति बलिं दत्वा दर्भेण बलीन्स्पृष्टा, ब्रह्माविष्णुमहादेवा यमश्चैव सकिङ्करः। बलिं गृहीत्वा कुर्वन्तु प्रेतस्य च शुभां गतिम् ॥ इति सम्प्रार्थ्य, प्रतिदै- वतं त्रिविधं फलं समर्म्य, शर्करामधुगुडघृतानि निवेद्य, पिण्डानप्सु प्रक्षिपेत् । ततस्तस्मिदिने रात्रावयुग्मान्ब्राह्म- णान् पञ्च सप्त नव वा निमन्त्रयेत्। यथा-श्वः करिष्यमा- णनारायणबलिकर्मणि विहितश्राद्धपञ्चके ब्रह्मार्थे भवता क्षणः कर्त्तव्यः । एवं विष्णुरुद्रयमेभ्यः प्रत्येकं ब्राह्मणा- न्देवधर्मेण निमन्त्र्य पितृधर्मेणैकं गुणवन्तं ब्राह्मणं प्रेतार्थे निमत्रयेत् । ततः कर्त्ता रात्रावुपोष्य, जागरणं कुर्यात् । ततश्श्वोभते मध्याहे कलशस्थान् ब्रह्मादीनभ्यर्च्य, ना- रायणबलौ ब्रह्मादीनुद्दिश्य विहितं श्राद्धपञ्चकमेकोद्दिष्ट- ·अन्त्येष्टिदीपिका। विधिना करिष्ये इतिसङ्कल्प्य तथा सर्व कर्यात् । विशेष- स्तूच्यते । ब्रह्मन्नेष ते पिण्डः । एवं विष्णुरुद्रसपरिवार- यमेभ्यः पिण्डान दत्वा ऽमुकगोत्रामुकप्रेत विष्णुरूप एष ते पिण्डः। इति पञ्चमं पिण्ड दद्यात् । आचान्तान्ब्राह्म- णान्दक्षिणादिभिः परितोष्य, प्रेतार्थे ऽभ्यर्चितं गुणव- न्तं ब्राह्मणं प्रेतबुद्ध्या स्मरन् गोभूहिरण्यदानादिभिः परि- तोषयेत् । ततोऽक्षय्यस्थाने तुलसीकुशयुतशङ्खधारां ब्राम- णानां हस्तेषु दद्यात्। ततः पवित्रपाणयो ब्राह्मणा गोत्राय प्रेताय विष्णुरूपायेदं तिलोदकमुपतिष्ठतामिति प्रत्येक दथुः । ततस्सुतासोमधुमत्तम इति कलशस्थान्देवानुद्वा- स्य, ब्राह्मणेभ्यो दत्वा, तान्विसृज्य, स्नात्वा, स्वजनैः साकं खयम्भुञ्जीत । इति नारायणबलिप्रयोगाः ॥ अथ कृच्छ्रादिप्रत्याम्नायाः । “प्राजापत्ये तु गामेकां द्यारसान्तपने इयम् । पराके तप्तकृच्छ्रातिकृच्छ्रे तिस्त्र- स्तु गास्तथा"-इति चतुर्विशतिमते मिताक्षरायाम् ॥ पुनस्तत्रैव । “अष्टौ चान्द्रायणे देया" इति । प्राजापत्या- दिप्रत्याम्नायाः स्मृत्यन्तरेऽपि द्रष्टव्याः ॥ अथ विच्छिन्नौताग्नेर्मृतस्य दहनार्थ प्रेताधानप्र- योगः। त्रिकाण्डमण्डने । "प्रेतं स्वाट्यालये क्षिप्त्वा गा- ईपत्यानले ऽरणी। सन्निधाप्यारणी मन्येद्यस्येतियजुषा ततः॥प्रणीय पावकं तूष्णीं द्वादशोपात्तसर्पिषा। तूष्णीं हुत्वा ततः कुर्यात्प्रेतेऽमात्या इति क्रियाम्" ॥ अथ प्रयो- गाश्रौताग्निविच्छेददिनगणनपूर्वकमुक्तप्रायश्चित्तं कुर्य्या- ।

·भन्त्येष्टिदीपिका। त् । अथ वक्ष्यमाणं कर्म प्राचीनावीती दक्षिणाभिमुखः कुर्यात् । यजमानायतने प्रेतं संस्थाप्य, गार्हपत्यादीन्याय- तनानि सकृत्सकृत्संस्कृत्य, गार्हपत्यायतनस्य पश्चादरणी संस्थाप्य, यस्याग्नयो जुह्वतो मांसकामास्सङ्गलप्यन्ते यज- मानं मांसं जानते हविषे सारिताय स्वर्ग लोकं परेतमिमं नयन्तु । इतियजुषा मथित्वाऽग्निं तूष्णीं गाईपत्ये निधाय तष्णीमाहवनीयं प्रणयति । तत आज्यस्थाल्यामाज्यं निरूप्य, गाईपत्यस्य दक्षिणाद्धेऽधिभित्य, दक्षिणत उद्वा- स्य, पवित्राभ्यामुत्यूयावेक्ष्य, सकृत्लुक्लुवौ संमृज्य, सुचि द्वादशव आज्यं गृहीत्वा ऽऽहवनीये तूष्णीं जुहुयात् । उक्तप्रेताधानं कृत्वा, दाहादिकं कुर्यात् एवं पत्नीमरणेऽपि॥ इति प्रेताधानप्रयोगः॥ अथारण्योस्समारोपितेऽनो मृतस्याग्नरुत्पत्तिवि- धिः।त्रिकाण्डमण्डने-"अनावरण्योरारुढे प्रमीयेत पति- यरि। प्रेतं स्पृष्ट्वा मथित्वाऽग्निं जप्त्वा चोपावरोहणम् ॥ घृतञ्च हादशोपात्तं तष्णीं हुत्वा शवक्रिया" ॥ अथ प्र. योगः । प्रेतस्य दक्षिणहस्तेनारण्योस्स्पर्श कारयित्वा उपावरोह जातवेद इमं प्रेतं स्वर्गाय लोकाय नय आयुः प्रजा रयिमस्मासु धेहि प्रेताहुतिञ्चास्य जुषस्व स्वाहा ॥ इतिमन्त्रं पठन्नग्निम्मथित्वा उपावरोधाग्निं गाईपत्ये निधाय, तष्णीमाहवनीयं प्रणीय, पूर्ववत्संस्कृतनाज्येन द्वादशगृहीतेन तूष्णीमाहवनीये हुत्वा, पुनः प्रणीय, राहा- दिकं कुर्यात् ॥

·८२ प्रायश्चित्तं कृत्वा, रह- अन्त्येष्टिदीपिका। नष्टेष्वग्निष्वरण्यो शे मृतस्याग्नेरुत्पत्तिविधिः । त्रिकाण्डमण्डनः । “नष्टेष्वग्निष्वथारण्यो शे स्वामी म्रियेत चेत् । आहरेदरणीद्वन्द्वं मनोज्योतिर्थाचा ततः"। अन्ये तावदरणी आनीय तदुपरि प्रेतहस्तं निधाय अय- न्ते योनिरितिमन्त्रं पठित्वा, पूर्ववत्प्रेताधानं कुर्यात् । सर्वेषां सान्तपनाग्नीनां नाशे गार्हपत्याग्नि मथित्वाऽऽह- वनीयदक्षिणाग्नी प्रणीयानादिष्टप्रायश्चित्तमपसव्येन कृ- त्वोखाधिश्रयणादिकं कुर्यात् । गार्हपत्यमात्रस्य नाशे तं मथित्वाऽनाज्ञातप्रायश्चित्तं कुर्यात् । न सान्तपनाग्निमु- त्पादयेत् । आहवतीयदक्षिणाम्योरेकस्य दुयोर्वा विनाशे- नाज्ञातप्रायश्चित्तार्थमग्निमुद्धृत्य, नार्थं पुनरुद्धरेत्॥ अथ केनापि निमित्तेन चिताग्निनाशे यज्ञपार्श्वग्रन्थे, "यजमाने चितारूढे पात्रन्यासे कृते सति । वर्षाभिहते वन्हीं कथं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ॥ तदर्द्धदग्धकाष्ठेन मन्थनं तत्र कारयेत् । तच्छेषालाभतोऽन्येन दग्धशेषेण वा पुनः। हुत्वाऽयं लौकिके वह्नौ दग्धशेषं दहेतु वा ॥ वर्षादिना चिताग्निनाशे ऽईदग्धे ऽरणी गृहीत्वा, अग्नि मथित्वा, तेनाग्निना दग्धशेषं दहेत् । तदलाभे लौकिकाग्नौ सर्व- व्याहृतीहूत्वा तेनाग्निनादहेत् । “दग्धशेषस्याप्सु प्रक्षेप" इति केचित् ॥ अथ विच्छिन्नस्मार्ताग्नेम॒तस्यान्याधानविधिः। वि- च्छिन्नदिनगणनया तदुक्तप्रायश्चित्तं कृत्वा, अग्यायतनं ·अन्त्येष्टिदीपिका। ८३ संस्कृत्य, प्रेतं स्वायतने संस्थाप्य, तद्धस्तमरण्योर्निधाय, यस्येतियजुषा मथित्वा यतनेनिधायाज्यं संकृत्य, तृष्णी पूर्णाहुति जुहुयात् । आहरणपक्षे अन्यतोऽग्निमानीय, प्रेतं संस्पृश्य, यस्याग्नय इतिपूर्वोक्तमन्त्रेणाग्नि जपित्वा, तमायतने निधाय, पूर्ववत्पूर्णाहुतिं जुहुयात् । समारोप- णपक्षे मन्थनोपावरोहणादिकं पूर्ववत्कुर्यात् । अरण्योर्वि- नाशे पूर्ववत् । नात्राहवनीयप्रणयनमसम्भवात् । इति विच्छिन्नस्मार्ताग्ने{तस्य कृत्यविधिः ॥ अथाहिताग्नौ प्रोषितमृते दाहविधिः । “आहिता- ग्नी विदेशस्थे मृते सति कलेवरम् । निधेयं नाग्निभिर्या- बत्तदीयैरपि दह्यते इति ब्रोझोक्तः॥ सतिसम्भवे मृत- शरीरं तैलद्रोपयां निक्षिप्याग्निहोत्रसमीपे नेयम् । अस- म्भवे छन्दोगपरिशिष्टे-"विदेशमरणे ऽस्थीनि आहत्या भ्यज्य सर्पिषा । दाहयेद्दर्हिषाऽऽच्छाद्य पात्रन्यासादि पूर्व- वत् ॥ अस्थामलाभे पर्णानि पलाशान्युक्तयावृता। दाह- येदस्थि संख्यानि ततः प्रभृति सूकम्" ॥ मृतस्य श- रीरस्य दिनान्तरे दहने पय्युषितप्रायश्चित्तं स्मृतिरत्नाव- ल्याम् । “शवं राज्युषितञ्चेत्रीन् कृच्छ्रान्कृत्वा दहेरसुतः" । अङ्गिराः,"ऊद्धोंच्छिष्टाधरोच्छिष्ट ह्यन्तरिक्षमृतेऽपि च । कृच्छ्रत्रयं प्रकुर्वीत आशौचमरणेऽपि च"॥ गृह्यकारि- कायाम् "खटायां मरणे चैव त्रीस्त्रोन्कृच्छान्प्रकल्पयेत् । सप्तान्त्यजैस्तु संस्पृष्टो मृतो देवात्कथश्चन ॥ तस्यैकत्रि- शता कृच्छैः शुद्धिरुक्ता मनीषिभिः । कुणपे त्वर्द्धदग्धे ·अन्त्येष्टिदीपिका। तु चितिः स्पृष्टाऽन्त्यजातिभिः । तत्स्पर्शनं दूषणञ्च त्रिभिः कृच्छेविशुद्ध्यति' इति ॥ अथ प्रयोगः। दरदेशप्रवसत आहिताग्नेर्मरणश्रवणे तच्छरीरस्यास्थां वाऽग्निहोत्ररह- ग्रामपर्यन्तं यावता कालेनानयनं सम्भवति तावत्पर्य- न्तं गृहे सायम्प्रातरग्निहोत्रं पुत्रादिभिः कर्त्तव्यम् । अतो मृताग्निहोत्रप्रयोग उच्यते। प्राचीनावीती दक्षिणाभिमु- खः सङ्कल्प्याहवनीयमानं प्रणीयाहवनीयं दक्षिणसंस्थम- प्रादक्षिण्येत दक्षिणायैर्दभैः परिस्तृणुयात् । दक्षिणत उ- त्तरतः प्रागौरेवाहवनीयं तष्णीमप्रादक्षिण्यन परिषिच्य, न प्रेषस्तूष्णीं गां दोहयित्वा, गाईपत्यदक्षिणाढ़ें उष्णभ- स्मन्यधिश्रयेत् । नाभिद्योत इति, न पर्यग्निकरोति । न संक्षालनं, न निनयनम्, दक्षिणत उद्दासनम्, न त्रिः, तूष्णीं सुनुवाबादराय, तूष्णीं प्रताप्य, हस्तेन सम्मृज्य, सदुन्नयेत् । ॐ नेष्यामीति न प्रेषः । अधोमुखेन सुवे. ण त्रुचि हविषः प्रक्षेपः । न मध्ये कूर्च आसादनम् । सुग्दण्डस्याधोभागे समिधं धारयन्, गार्हपत्यस्य दक्षिण- तो गत्वा ऽऽहवनीयस्योत्तरतो दक्षिणाभिमुख उपविश्या- हवनीये तूष्णीं दक्षिणायां समिधमाधाय तूष्णीं पितृ- तीर्थेन निश्शेषं सकृदेव हविर्जुहुयात् । नातः परमग्निहो- त्रम् । इति प्रेताग्निहोत्रविधिः । ततो मृतशरीरस्यास्थां वाऽग्निहोत्रदेशसीमायामानयने कृते तत्समीपे ऽग्नीन् पा- त्राणि च नीत्वा, विदेशमरणप्रायश्चित्तं पराकइयमष्टों कृच्छ्रान्वा कृत्वा, शरीरे सति शवपर्युषितत्वदोषप्राय- ·अन्त्येष्टिदीपिका। श्चित्तार्थं कृच्छ्रत्रयञ्च कृत्वा, विधिवदहेत् ॥ अस्थिदाहे तु,-"आहृतान्यस्थीनि कृष्णाजिनोपरि पुरुषाकारेण कृ- स्वाऽऽज्यनाभ्यज्य, बर्हिषाऽऽच्छाद्य, देशान्तरमरणप्राय- श्चित्तपर्वकं विधिवदहेत"॥ इत्याहिताग्नौ प्रोषितमृते दाहविधिः॥ अथास्थामलाभे पर्णदाहविधिः । पूर्ववद्विदेशमरण- प्रायश्चित्तं कृत्वा, देशकालो सङ्कीर्त्य, विदेशमृतस्य वि- धिवदहनार्थं पालाशैईभैर्वा पुरुषाकृतिं करिष्ये इति सङ्क- ल्प्य, शुद्धभूमौ कृष्णाजिनमास्तीर्य, तदुपर्येकं शरं द- क्षिणोत्तरायतं निधाय, पलाशवृन्तानि पुरुषाकारण स्थापयेत् । तद्यथा। शिरसि चत्वारिंशत् १० ग्रीवायां दश १० दक्षिणबाही पञ्चाशत् ५० वामवाही पञ्चाशत् ५० हस्ताङ्गुलीषु दश १० वक्षसि विंशतिः २० उदरे त्रिं- शत् ३० मेंद्रे चत्वारि ४ वृषणयोः षट् ६ दक्षिणोरो प- श्चाशत् ५० तथैव वामे ५० जवादिपादतलान्तं प्रत्येक पञ्चदश १५ पञ्चदश १५। पादाङ्गुलीषु दश १० एवं ष- ष्ठ्युत्तरत्रिशतसंख्याकैः पालाशैर्दा प्रेताकृतिं कृत्वो- पासूत्रेण दर्भेश्च वध्वा जलमिश्रितयवपिष्टेनानुलिप्य शुद्धमृदा चानुलिप्य विधिवदहेत ॥ इति पर्णदाहविधिः॥ इति श्रीमद्राजाधिराजश्रौतस्मानुष्ठानतत्परोदय- प्रतापायादत्तदेववर्मसोमयाजिनो निदेशेन सुब्रह्मण्यवि- दुषा विरचितेयमन्त्येष्टिदीपिका समाप्ता ॥ शुभम् ॥

·अन्त्येष्टिदीपिकाशुद्धिपत्रम् । पृ. पं. अशुद्धम् शुद्धम् पृष्ठे पं. अशुद्धम् शुद्धम् वदन्ति यदन्ति तानि प्रपद्यते तानि प्रपद्य १४ ३/प्यरू पय।रू २७ ९ ३ ३ दा३४२सी प्रता जगय: २र १ निषङ्गि उरुमध्ये दा२३४सी प्रात्ता जगतः ३९ १४ ४९१७ ok १७ १ औ हो ५/मासन • १२ अपोशना त्वमनु २० स्पृष्टो २२ ९ शति २४ १३ वसुभ्यः मावों २६११ वापन: औ हो मासनं आपोशना त्वामनु स्पष्टो सति वसुभ्यो मावों वापुनः निषङ्गि ऊरुमध्ये २ जिती - २ भारया। ० २२ जिती - ७८ ५ ८२ १६ भारया इति शुद्धिपत्रम् । -