·No text on this page.

·ॐ नम सिद्देश्य। सनातनजेनग्रंथमाला ४. श्रीमहट्टाकलकदेवविरचितं तत्त्वार्थराजवार्तिक । प्रणम्य सर्वविज्ञानमहास्पदमुरुश्रिय । निर्दोतकरमपं वीरं वक्ष्ये तत्त्वार्थवार्तिकं ॥१॥ श्रेयोमार्गप्रतिपित्सारमन्यमसिदे ॥१॥ उपयोगस्वभावस्यामन श्रेयसा योक्ष्यमाणस्य मसिदी सत्यां तमार्गप्रतिपित्सोत्पद्यते । कय चिकित्साविशेषमचिवत् ।। २ ॥ पथा प्याधिनिवृत्तिजफलश्रेयसा योक्ष्यमाणस्य चिकि- रस्यस्य प्रसिद्धी चिकि सामार्गविशेषप्रतिपित्सोत्पद्यते तथात्मव्यप्रसिद्धौ श्रेयोमार्गप्रतिपिसेति । तस्मात्साभी- यसी मोक्षमार्गव्याख्या स्वायभीति किं च । सर्यप्रधानत्वात् ।। ३ ।। ससारिण पुस्पस्य सर्वेष्वर्थेषु मोक्ष प्रधान, प्रधाने घ कृतो यक फलमान भयति तस्मात्त मार्गोपदेश' कार्य , तदर्थत्वात् । मोक्षोपदेश पुरुषार्थप्रधानत्वादितिचेन्न जिज्ञासमानार्थिमश्नापेक्षितिषचनसद्भावात्॥४॥ आह मोक्षापदेश एव कार्यों न मार्गोपदेश' कस्मात्पुरुषार्थप्रधानत्वात् सर्वश्रेयोभ्य पुसो मोक्ष एव पर श्रेय आत्यतिकानुपमश्रेयस्त्वादिति तन जिशासमानार्थिप्रश्नापेक्षिप्रतिवचनसद्भावात्, योसौ मोक्षणार्थि जिज्ञासमान' स मार्गमेन पृष्टवान् न मोक्षमतस्तमार्गोपदेश एव न्याय्य । मोक्षमेव फरमानामाक्षीदिति चेन्न कार्यविशेषसंपतिपत्ते ॥ ५॥ स्यादेतदय पृष्टा मोक्षमेव फस्मान पृष्टवान् कैमर्थक्या मार्ग पृष्टानिति तन्न कार्यविशेषसप्रतिपत्ते । मोक्षकार्य प्रति सर्वेपो सद्वादिना सप्रतिपत्तिर्न फारण प्रति। कारण तु प्रति विमतिपत्ति पाटलिपुत्रमार्गविपतिपत्तिवत् ॥ ६॥ यथा केचित्पुरपा गानादिगूभागापेक्षिपु मार्गेषु विप्रतिपद्यते न पाटलिपुत्र प्राप्तव्ये । तथा मोक्षकार्य प्रतिपद्य तदर्थमादृता' सर्ने सद्वादिनस्तत्कारणेषु विप्रतिपद्यते । तद्यथा केचित्तापदाहु नानादेव मोक्ष इति । अपर आइ ज्ञानवै- राग्याभ्यामिति । पदार्थापोधो ज्ञान । विषयसुखानभिष्यगलक्षण वैराग्यमिति । अपर आइ क्रियात एर मोक्ष इति "नित्यकर्महेतुक निर्याणमिति-वचनात्" किं च । पराभिमापनित्यशक्यत्वात् ॥ ७॥ न च परस्य पृष्ठ प्रश्नाभिप्रायोऽम्मदादिभि शस्यो निव- सयितु । मामाक्षीमार्ग मोक्ष पछेति चेन भिनचित्वारोपम्य । ।

·२ सनातनजनप्रथमाराया- प्रथमाध्याये- कल्पनाभेदात्तद्विप्रतिपत्तिरिति चेन्न फर्मविप्रमोक्षसामान्यात् ॥ ८ ॥ आह न मोक्ष प्रति सप्रतिपत्तिरस्ति किंतु विप्रतिपचिरेर कस्मात् ? कल्पनाभेदात् अन्येऽन्यथालक्षण मोक्ष परिकल्पयति रूपवेदनासज्ञासस्कारविज्ञानपचकस्कधनिरोधादभावो मोक्ष इति । गुणपुरुपातरोपलब्धी प्रतिस्वमलप्तनिषे- कज्ञानवदनभिव्यक्तचैतन्यस्वरूपावस्था मोक्ष इत्यपरे । बुद्धिमुग्वदु खेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारनवात्म- गुणात्सतोच्छेदो मोक्ष इत्यये । तस्मात्कल्पनाभेदा मोक्ष प्रति विप्रतिपत्तिरिति तन कर्मविप्रमोक्षसामान्या- सर्वेषा हि प्रमादिनां यां तामवस्था प्राप्य कृत्स्नकर्मविप्रमाक्ष एव मोक्षोभिप्रत इति आस्माकीनसमया- निराधा मोक्षकार्य प्रति सप्रतिपत्ति । कार्यविशेपोपलभात्कारणान्वेपणप्रवृत्तिरिति चेन्न अनुमानतस्तत्सिद्धेर्पटीयनभ्रांति निवृत्तिवत् ॥९॥ आह कार्यविशेषमुपलभ्य रोकिका कारणान्वेषण प्रति आद्रियते यथा ज्वरादिरोग दर्शनात्तत्कारणान्येपणे भिपर प्रवर्तते चिकित्साप्रसिद्धयर्थ । तथा मोक्षदर्शनात्तत्कारणान्वेषण न्याय्य, न चासो दृश्यते तस्मा मोवाकारणान्चेपणाभाव इति तन्न अनुमानतस्तत्सिद्धे । प्रत्यक्षतोनुपलभ्यमानस्यापि मोक्षकार्यस्यानुमानत उपलब्धौ मोक्षकारणान्वेषण युक्त घटीयत्रभ्रातिनिवृत्तिवत् । यथा बलीपर्दपरिभ्रम- णापादितारगर्तभ्राति घटीयनभ्रातिजनिका वलीपर्दपरिभ्रमणाभाने चारगर्तभ्रात्यभानाद्धटीयत्रभ्रांतिनिवृ- तिंच प्रत्यक्षत उपलभ्य सामान्यतोदृष्टादनुमानादलीपर्दतुल्यकर्मोदयापादिता चतुर्गन्यरगर्तभ्राति शारीर- मानसनिविधवेदनाघटीयनभ्रातिजनिका प्रत्यक्षत उपलभ्य ज्ञानदर्शनचारिवानिर्दग्धस्य कर्मण उदयाभावे चतुर्गत्यरगर्तभ्रात्यभावात्ससारघटीयम्भ्रातिनिवृत्या भवितव्यमिन्यनुमीयते । यासौ ससारघटीयनभ्राप्ति निवृत्ति स एक मोक्ष इति तस्मादनुमानतो मोक्षकायसिद्धरण्यवस्यामो मोक्षकारणान्वेपण न्याय्यमिति किं च । सर्वशिष्टसमतिपचे ॥१०॥ सर्ने शिष्टा' प्रत्यक्षतानुपलम्यमानस्यापि मोक्षकार्यस्यानुमानाद- स्तित्वमभ्युपेत्य प्रतिनियतमोक्षकारणेषु प्रयतते किंच । आगमानत्मतिपचे ॥११॥ प्रत्यक्षतोनुपलभ्यमानोपि मोक्ष आगमादस्तीति निश्चीयते कय । सूर्याचद्रमसोर्ग्रहणवत् ॥ १२ ॥ यथा सूर्याचदमसोमहणममुध्यां वेलायाममुना वर्णेनामुनादि- ग्भागेन सर्वग्रासि नवेसेवमादि सावत्सरैरप्रत्यक्षमप्यागमान्जायते तथा मोक्षोपीति किं च । खसमयविरोध ॥ १३ ॥ अप्रत्यक्षत्वा मोक्षो नास्तीति यस्य मत तस्य स्वसमयनिरोधो भवति । स हि समयनादिनो मोक्षादीनानप्रत्यक्षानभिगांउति । पंधकारणानिर्देशादयुक्तमिति चेन्न मिथ्यादर्शनारिवचनात् ॥ १४॥ स्यादेतदन्यत्र वधका रणनिर्देश कृत विपर्ययाद्वध इत्यादि । इह तु न कृतस्ततो मोक्षकारणनिर्देशस्यायुक्तिरिति तन मिथ्याद- शनादिवचनात् । वक्ष्यते एत"मिथ्यादशनाविरतिप्रमादकपाययोगा बाहेत" इति । वधर्वमत्त्वान्मोक्षस्य, माक् तत्कारणनिर्देश इति चेन्न आश्वासनार्थत्वात् ॥ १५ ॥ स्यादारेका प्राङ्मोक्षकारणनिर्देशाद्वधकारणनिर्देशो याय्य । यतो बधपूरको मोक्ष इति तन्न आश्वासना. धन्वारकथा वधनपद्धवत् ॥ १६ ॥ यथा कारावधनग्ध प्राणी बरकारणश्रपणाद्विभेति । मोक्षकारणश्रम- णादाश्वसिति तगा अनादि ससारकारावरुद्ध आमा प्रथममेर बपकारणभरणा मार्भपा मोक्षकारणश्रवणाच फथमाश्वास यायादिति प्रथम वधकारणमनुक्त, माक्षकारणोपदश कृत किंच। मिथ्यावादिप्रणीतमोक्षकारणनिराकरणार्थ वा ॥ १७ ॥ मियावादिप्रणीतैकद्विमाक्षकारण निराकरणार्योयमाईतो मोक्षमारणनिर्देश आदो कृत प्रियमेतत् सगत माक्षमार्गो नैकशी द्विशी येति । अतो विपर्ययमात्रप्रभा ससारप्रक्रिया परिकल्प्य ज्ञानविशेषात्तद्विनिवृत्तिरिति । .

·प्रथमाद्धिक। तत्वार्थराजवार्तिक । एवमाधनकमिथ्यागादिप्रणीतमतनिवृत्तपे त्रैविध्यानभितमोक्षकारणप्रदर्शनार्थमाह- सम्यग्दर्शनज्ञानचारित्राणि मोक्षमार्गः (इति)॥१॥ अपरे आरातीयपुरुयशक्यपेक्षयात्सिद्धातप्रक्रियाऽऽविष्करणाथै मोक्षकारणनिर्देशसम्धेन। शास्त्रा- सुपूनी रचयितुमन्विच्छन्निदमनोचदिति आचक्षते । नात्र शिष्याचार्य्यसवधोर्विवक्षित । किंतु ससारसागर- निमनानेकपाणिगणाभ्युजिहीपा प्रत्यापूर्णोऽतरेण मोक्षमार्गोपदेश, हितोपदेशो दु पाप इति निश्चित्य मोक्षमार्ग व्याचिख्यामुरिदमाह। प्रणिधानविशेषाहितदैविध्यननितव्यापार तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शन ॥१॥ प्रणिधा- नमुपयोग परिणाम इत्यनपनिर । येनार्थोऽर्थातराद्विशेष्यते योराऽतिरगततात्पर्यायाद्विशिष्यते स विशेष ।। पिगिप्टिा विशेष । प्रणिपानमेन विशेष प्रणिधानविशेष प्रणिधानस्य वा विशेष प्रणिपानविशेष । आहितमात्मसाकृत परिगृहीतमित्यनर्थीतर । विधयुक्तगतप्रकारा समानार्थी 1 निसर्गाधिगमभेदादू द्वौ वि- धारस्येति द्विविध विविधस्य भार कर्म वा द्वैविध्य । प्रणिपानविशेणाहित प्रणिधाननिशेषाहित दैनि- ध्यमस्य प्रणिपानविशेषाहितरिय । जनित प्रादुर्मानित व्यापृतिर्व्यापार अर्थप्रापणसमर्थ क्रिया- श्योग जनितोव्यापारोस्य जनितव्यापार कश्चास्य व्यापार इहातर्दर्शनमोहोपशमक्षयक्षयोपशमपर्यायपरि- णामाद्वाहपरिणामकारणापादित्तादात्मनो जीगादिपदार्थ विचारविषयोधिगमो निसर्गश्व व्यापार । प्रणिधान-- विशेषाहितद्वैविध्यमेव जनितल्यापार प्रणिधानविशेषाहितद्वैविध्यजनितव्यापार तत्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शन । अस्या उत्तरत्र वक्ष्यते । नयममाणविकल्पपूर्वको जीवाद्यर्थयाथात्म्यावगम सम्यग्ज्ञानं ॥२॥ नयौ च प्रमाणे च नयप्रमाणानि तेपा निकल्पा- नयप्रमाणविकल्पा । हो नयौ द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिकश्च । द्वे प्रमाणे प्रत्यक्ष परोक्ष च । तेषा विकल्पा नैगमादयो मत्यादयश्च वक्ष्यते । पूर्वशब्दस्तत्कारणाची । नयनमाणविकल्पपू- को नयप्रमाणविकल्पहेतुक इत्यर्थ । येन येन प्रकारेण जीनाट्य पदार्था अगस्थिता तेन तेनावगम - जीवाद्ययायात्म्यागम सम्यग्ज्ञान । मोहसशयविपर्ययतिवृत्यर्थ सम्यग्विशेषण। संसारकारणविनिवृत्ति मत्यापूर्णस्य ज्ञानवतो बाह्याभ्यतरक्रियाविशेपोंपरपः सम्यक् चारित्र ॥ ३ ॥ ससार पचविध द्रव्यक्षेत्रकालभाभायपरिवर्तनभेदात् । तस्य कारण कर्माष्टविध तस्य विशेषेणान्यतिकी निवृत्ति ससारकारणनिनिवृत्ति । ता प्रत्यापूर्णस्योद्यतस्य ज्ञानयत इति प्रशसाया मतु ।य- था रूपयानिति प्रशसायुक्तस्य सत्ता कथ्यते । नहि कस्यचिद्रूप नास्ति प्रशस्त तु नास्ति।तथा ज्ञानमस्यास्तीति जाननानिति प्रशसायुक्तस्य सत्ता कथ्यते । न कस्यचिज्ज्ञान नास्ति सर्व एमा ज्ञाताश्चैतन्यान्मिथ्यादर्श- नोदये विपरीतार्थप्राहित्वान्मिथ्यादृष्टिरशस्तदभारे याथात्म्येनारिंभावनात्सम्यग्दृष्टि प्रशस्तान, तस्य ज्ञान- चत । किया कियातराद्विशिष्यते येन स विशेष । विशिाि विशेष । स द्विविधों बाह्य आभ्यतरयेति ।। बाह्यो वाचिक कायिकश्च वाडेंद्रिय प्रत्यक्षत्वात् । आभ्यतरोमानस छमस्थाप्रत्यक्षवात् । तस्योपरम सम्यक्चारित्रमुच्यते । स पुन परमोत्कृष्टो माति वीतरागषु यथारयातचारित्रसजक । आरातीयेषु सयता- सयनादिषु सूक्ष्मसापरायिकालेषु प्रकर्षाप्रकर्पयोगी भवति । ज्ञानदर्शनयोः करणसाधनत्वं कर्मसाधनधारिशन्दा ॥ ४ ॥ ज्ञान दर्शनमित्ति करण- साधनावेतो शब्दी। "करणाधिकरणयो" रिति युटो विधानात् । कर्मसाधनश्चारित्रशब्द "भूपदिग्दड्भ्यो णिन वरेत्त इति कर्मणि विधानात् । शानदर्शनशक्तिविशेपशुद्धिसन्नित्राने जीगादीनानात्मा जानाति पश्यति या येन तज्ज्ञान दर्शन च । चारित्रमोहोपशमक्षयक्षयोपशमसद्भाने चर्यते तदिति चारित्र । ककरणयोरन्यत्वादन्यत्वमात्मज्ञानादीनां परवादिवदिति चेन सत् परिणामाद- मिवत् ।।५।। स्यादारका ज्ञानदर्शनयोरा मद्रव्यादन्यल, कस्मात् । दृष्टन्याद्देवदत्तपरशुगदिति तन्न किं कारण? तपरिणामादग्निवत् । यथा पारद्रव्यादिपचनयहेतुमन्निधाने सति आभ्यतरपरिणामाशात्तैजस्कायिक - ·सनातनजनप्रथमालायो- मपमापाय- नामकौदयाविर्भावितोष्ण्यपर्याय आत्मा तत्परिणामादमिव्यपदेशभाग्मवति । स एवभूतनयवक्तव्यतयोण्या- पपायादनन्य । तथैवभूतनयरक्त यतावशाज्ञानदर्शनपर्यायपरिणत आत्मैव ज्ञान च दर्शन तत्स्वाभाव्यात् । अतत्स्वाभाव्येऽनवधारणमसगोऽग्निवत् ॥ ६ ॥ यथाग्निरष्णपर्यायेणान्यद्रव्यासाधारणेनावधार्य तेऽयमग्निरिति । स चेत्तत्स्वभाता न भवेअतिविशिष्टासाधारणपर्यायामागदग्नेरनवधारणप्रसग । तथात्मनोपि शानादन्यत्वऽनयधारण यतोयमन्यद्रव्यासाधारणज्ञानपयायस्तत्स्वभावात्ततोऽनन्यो दव्यार्थादेशात् । स चेन ज्ञानवभार सत्येनमज्ञ स्यात्ततधास्थानवधारणप्रसग । अर्थातरात्सप्रत्यय इति चेन्नोभयासत्वात् ॥ ७॥ स्यादेतदन्यत्वे सत्यपि नानवधारण कुत यस्मादातरात्सप्रत्यय । नीलीद्रव्यसबघाच्छाटीपटकालादिषु नीलसमत्ययवत् ॥ ८॥ ययाांतरभूतेन नीलीद्रव्येण सबधत्वाच्छाटीपटकबलादिषु नीलसप्रत्यय । तधार्थांतरभूतोष्णगुणसमपायादुष्णोमि । आत्मा यार्थातरभूत ज्ञानगुणसमवायाच इति । तन्न किं कारण ' उभयासत्यात् । दबदहिवत् ॥ ९॥ यथा दडसबधात्प्राग्दडी जात्यादिभिलक्षणे खत सिद्धत्वात् । स दडोपि प्राग्ददिसमधाद्भूत्तदाधिमादिना लक्षणेन स्वत सिद्धत्वात् । सत्तो दडयोगादडीत्येतन्याय्य । तथा नीलद्रव्ययो गाच्छान्यादि नीलमिन्येतन्याय्य । तथाष्णगुणयोगान प्रागनरेन्यद्विशेषलक्षण सद्भावस्य प्रख्यापकमस्तीति असन्नमि ।उष्णस्यापि प्रागनियोगादसत्त निराश्रयगुणाभावात् । न चासतो सबधो दृष्ट इष्टो वा । आत्मनोपि ज्ञानगुणयोगात्प्रागसत्त्र विशेषरक्षणाभागात् ।ज्ञानस्याप्यात्मव्यसयधात्प्रागसत्त्व निराश्नयगुणाभावात् । नया- सतो सनधो दृष्ट इयोना । तस्मादुमयासलानार्थातरात्सप्रन्यय किं च । उभयथाप्यसद्भावात् ।। १० ।। कथ-~- सर्वासहादिवत् ॥ ११ ॥ इदमस्तित्व प्रघन्य उष्णगुणयोगात्प्रागमा उष्ण इति ज्ञान स्याद्वा मधेति । यदि प्रागुष्णगुणयोगादग्नावृष्ण इति ज्ञान कैमर्थस्यादुष्णगुणयोग प्राय॒ते । अथ नास्त्यतोप्युष्ण शानामावादनुष्णस्वभावस्यामेरुष्णगुणयोगादुष्ण इति व्यपदेशाभागात् किंच । अनवस्थामतिज्ञाहानिदोपरमगात् ।। १२ ।। कथ-- सर्वसत्मतिपक्षवादिवत् ।। १३ ॥ यया यद्युम्णगुणयोगादग्निरुष्ण अथोष्णगुण केन योगादुष्ण" स्पभायादिति चेदनौ कोऽपरितोष । उष्णत्वादुष्णगुणस्योष्णव, कुत स्वत एवति चेदग्नौ कोऽपरितोष । अथामेरुष्णव स्वत एव मामिदिति उष्णत्वस्याप्य यदुष्णत्वमस्ति तस्याप्यन्यदित्यनवस्था माभूदिति स्वत एयोष्णत्वस्योष्णल्प । ननु प्रतिज्ञाहानिरर्थातरात्सप्रत्यय इति । तथा यदि ज्ञानगुणयोगादान्मा म, अय मानगुण फेन योगात्, स्वभावादिति चेदात्मनि कोऽपस्तिोप ।ज्ञानत्वाऽज्ञानगुणस्य ज्ञान यपदेश इतिचेचानत्वस्य ज्ञानत्य कुत स्वत एवेति चेदात्मनि कोऽपरितोष । अधात्मनो शय स्वत एव भासिधदिति ज्ञानत्वस्याप्यन्यज्ञानत्व- मस्ति तस्याप्यन्यदित्यनमस्था। भयानवस्था माभूदिति स्वत एव ज्ञानत्यस्य झानत्यमिष्ट ननु प्रतिमाहानि रोतराप्रित्यय इति । किं च । तत्परिणामाभावात् ॥ ४॥ यथा दडसवधेपि दडिनो न दडपरिणाम दडीव्यपदेशमात्रपतिल मात्, तथाष्णगुणस्योष्णत्यसामा यविशेषसमधे गोष्णत्य । गुणसामान्यविशषपदार्थभेदादत उष्णत्ववानुष्णगुण इससक्त न तूष्ण इति । तयोष्णगुणसवधेप्यमेनॊष्णत्व द्रव्यगुणपदार्थभेदादत उष्णवानमिरित्यासक नत A स्वयमुष्ण इति। समवायादितिचेन्न प्रतिनियमाभावात् ॥१५॥ इहेद मुद्यभिधानप्रवृत्तिहस्तकला ना १०भ्यते इलपि पावरे सबंध মায়ায় , me-armer+ ·प्रथमाहिका तत्त्वार्थराजवार्तिक मायाचाग्निरुष्ण इति । सन कुत । प्रतिनियमाभावादुष्णत्वोष्णगुणयोरग्न्युष्णयोश्वान्यत्वे कोय प्रतिषि- शिष्टो नियमो यदुष्णगुणस्यानावेव समनायो नाप्सु। शीतगुणस्य चाप्पेव समायो नाग्नौ । उष्णत्वस्य चोष्ण गुणेनैव समयायो न शीतादिगुणातरेणेति । तस्माद्येनविशेपेणाय प्रतिनियम इष्यते न त पश्याम अत एव द्रव्यपरिणाम एयोष्ण्यमिति सिद्ध । नान्यस्तत्प्रतिनियमहेतुरस्ति स्वभावोहेतुरिति चेत्तत एव तत्परिणामसिद्धि किं च । समवायाभावी वृत्त्यंतराभावात् ॥ १६ ॥ नास्ति तत्परिकल्पित समवाय कुत वृत्त्यतराभा- पायथा गुणाना पदार्थाना द्रव्येण समायसवधावृत्तिरिष्टा तथा समवाय पदार्थातर भूना केन सनधेन द्रव्यादिषु वर्त्यति समपायातराभागादेक एव हि समनायस्तचभमेन ब्यारयातमिति यचनात् । न च सयोगेन वृत्तिर्युतासिद्ध्यभावात्, युतसिद्धानामप्राप्तिपूर्विका प्राप्ति सयोग । न चान्यसबध सयागसमवाय विलक्षणोस्ति येन समरायस्य द्व्यादिषु वृत्ति स्यादत समायिभिरनभिसबधानास्ति खरविपाणवत्समवाय । प्राप्तित्वात्माप्त्यतराभाव इति चेन्न व्यभिचारात् ॥ १७ ॥ स्यान्मत द्रव्यादीनि प्राप्तिमति अतस्तेषां यया कयाचित्प्राप्या भवितव्य । समवायस्तु प्राप्तिर्न प्राप्तिमानत प्राप्सतराभावपि स्वत एव प्रामोतीति । तच न, कस्मात् व्यभिचाराद्यया सयोग प्रातिरपि सन् प्राप्यतरेण समवायेन वर्तते तथा समवायस्यापि स्यादिति । प्रदीपपदिति चेन्न तत्परिणापादनन्यत्वसिद्धे ॥ १८॥ स्यादेतद्यथा प्रदीप प्रदीपातर मनपेक्षमाण आत्मान प्रकाशयति घटादीश्च । तथा समायसवधातरापेक्षामतरेणात्मनश्च द्रव्यादिषु वृत्ति हेतुईव्यादीना च परस्पर इति । तन्न कुतस्तत्परिणामादनन्यत्वसिद्ध यथा प्रदीप स्वय प्रकाशपरिणामा- (प्रकाशात्मनोनन्य प्रकाशातर नापेक्षते अन्यथा प्रकाशात्मनोन्यत्वे प्रदीपस्याप्रदीपत्वप्रसगो यतो न प्रका- शात्मान प्रोह्यान्य प्रदीपोस्ति । तथा न द्रव्यादन्ये गुणकर्मसामान्यविशेपसमायास्सति द्रव्यस्यैवोभय- परिणामकारणापेक्षस्य गुण कर्म सामान्य विशेष समवाय इत्येवमादिपर्यायातरेण परिणाम । यथा प्रदीप' स्वल्क्षणप्रसिद्धो घटादिभ्योन्यो नैव समवाय स्वलक्षणप्रसिद्ध द्रव्यादन्योस्ति द्रव्यस्यैर गुणादि- पर्यायपरिणामात्तस्मान प्रदीपवत्समवायसिद्धि । अन्यथा च द्रव्यादन्यत्वे गुणादीना द्रव्यस्यादव्यत्वप्रसगो यतो न गुणादिपर्यायान् प्रोह्यान्यव्यमस्ति । यदि या गुणादीन् प्रोह्य द्रव्य केनचिदन्येन स्वनिशेपेण प्रसिद्ध यद्गुणादिभि सपध्यते स विशेष उच्यता यतो न गुणादिपरित्यागेनान्यो द्रव्यस्य विशेप स्वत प्रसिद्धोस्ति । सतो द्रव्यपरिणामा एव गुणादय इति प्रसिद्ध किंच। विशेषपरिज्ञानाभावात् ।। १९ ॥ यस्य युतायुतसिद्धार्थप्राहक विज्ञानमेकमस्ति तस्यायुतसिद्धाना समनाय' युतसिद्धाना सयोग इति स्याद्विशेषविज्ञान । भवतस्तु क्षणिकैकार्थविषयत्वाज्ज्ञानाना तद्विशेषवि- ज्ञानाभावस्तदभावात्तदिवेकामार । सस्कारादिति चेन तस्यापि तादात्म्यात् ॥२०॥ स्यादेतत् शानजोन्झानहेतुश्च सस्कारोस्ति सस्याद' सामर्थ्यमिति तन्न कुतस्तस्यापि तादात्म्यात् । एकार्थनाहिज्ञानस्य सस्कारस्य चेकार्थनाहिज्ञानहेतु- स्वादनेकार्थमाहिज्ञानाभानाचानेकार्थपाहिज्ञानसस्काराभावस्तस्मात्पूर्वोक्तोदोपस्तदयस्य एव । अथवायमर्थ फर्तृकरणयोरन्यत्वादन्यत्वमात्मज्ञानादीना परवादिवदिति चेन तत्परिणामादग्निपदिति ययाग्निरग्निस्वभावा- न्यो दहन् दाहक्रियाया कर्ता । किं करणो दहति तत्परिणामादग्न्यात्मैव करण तथामा इस्वभावत्वान्जा- मादन्यस्तपरिणामादर्थान् जानन् ज्ञानक्रियाया कर्ता किंकरणो जानाति तत्परिणामात्तदेव जान करणत्वेन विवक्ष्यते । अन्यथा याऽतत्स्वाभाव्येऽनवधारणप्रसगोमिवदित्येवमादिवास्यार्थविवरण दहनस्वभावापेक्षया- योग्य किंच।

·- सनातनजेनगंधमालापा- प्रथमा पारे- प्रत्येक सम्पग्विशेषणपरिसमासि जिवत् ॥ ३७ ॥ यथा देवदराजिनदत्तगुरुदत्ता भाग्यता मिति भुजि प्रत्येक परिसमाप्यते । तथा प्रशंसावचनस्य सम्पशन्दस्य मत्सैकमभिसवधी दर्शनादिमि सम्यग्दर्शन सम्यग्ज्ञान सम्यक्चरित्रमिति । पूर्वपदसामानाधिकरण्याचयक्तिवचनमसग इति चेन मोक्षोपायस्यात्मप्रधानत्वात् ॥ ८॥ स्यादेतदर्शनादिमि सामानाधिकरण्यातव्यक्तिवचने मोक्षमार्गस्य प्राप्नुत इति, तन्त्र किंकारण मोक्षोपायस्या स्मप्रधानत्वात् यो मोक्षमार्गो मोक्षापायस्तस्यात्मा स्वमाव येनात्मीयेन समारेन स मोक्षमाग उच्यते । स दशनशानचारित्राणां सर्वेषामविशिष्ट एक पुलिंगच तस्य प्राधान्यासन्यपि सामानाधिकरण्ये न तब्यक्ति पचनप्राप्ति । यथा साधव प्रमाणमिति । भात्यतिकः सर्वफर्मनिक्षेपी मोक्ष ॥ ३९ ॥ मोक्ष असने इत्येतस्य पञ् भावसाधनो मोक्षण मोक्ष असन क्षेपणमित्यर्थ स आत्यतिक सर्वकर्मनिक्षेपो मोक्ष इत्युच्यते । मजे शुद्धिकर्मणो मार्ग इवार्याभ्यतरीकरणात् ॥ ४० ॥ मृष्ट शुद्धोसावितिमार्ग मार्ग इस मार्ग कउपमार्थो यथा स्थाणुकटकोपलशर्करादिदोषरहितेन मार्गेण मार्गगा सुखममिप्रेतस्थान गच्छति । तथा मिथ्यादर्शनाऽसयमादिदोषरहितेन त्र्यशेन श्रेयोमार्गेण सुख मोक्ष गच्छति । अन्वेपणक्रियस्य वा करणत्वोपपचे ॥४१॥ अथवा मार्ग अन्वेपणे इत्यस्य मार्ग सिम्पति कुत सम्यादर्शनादीना करणत्वोपपत्ते , मोक्षी येन मार्यते स मोक्षमार्ग इति । युक्त्सनभिधानादमार्ग इतिचेन्न मिथ्यादर्शनासानासयमाना मत्सनीकत्वादोपधवत्॥४२॥ स्यादतमात्र युक्तिरक्ता सम्यग्दर्शनादिनयमित्य मोक्षमार्ग इति मतोस्य मार्गत्व नोपपद्यते इति । तत्र कि कारण मिथ्यादर्शनाशानासयमानां प्रत्यनीकत्वात्कथमोपधयन् । यथा वातादिविकारोद्भूतरोगाणां निदान- प्रत्यनीक स्निग्धरूक्षाद्यौषधमुच्छेदकारण । तथा मिथ्यादर्शनाज्ञानासयमादीना निदानप्रस्सनीक सम्प- ग्दशनाद्यौषधमुच्छेदकारण । इति तत्वाथवार्तिक व्याययानालकारे प्रथमेध्याये प्रथममाडिक ॥१॥ . विपर्ययावधस्यात्मलाभे सति ज्ञानादेव तद्विनिवृत्तेखित्वानुपपपत्तिः ।। १ ।। अत्र क चिदाह-विपर्ययाद्वधस्यात्मलामो भवति तदभात्तत्त्वज्ञाने सति बनिवृत्तिर्भवति। कारणाभानाद्धि कार्या- मान इति । बनिवृत्तिरेव च मोक्ष अतोमोक्षमागस्य त्रित्व नोपपद्यते । प्रतिज्ञामानमिति चेन सर्वेपामविसवादात् ।।२।। स्यादेत्तपतिशामानमेतद्विपर्ययावधी मातीति सन्न किंकारण सर्वेषामपिसगदामात्र प्रतिवादिनो रिसमदत तद्यथा । धर्मेण गमनमर्ध्वमित्यादिवचनमेकेपो ॥ ३ ॥ धर्मेण गमनम् भवति अष्टसु प्रारमौम्यप्रा- जापत्येंद्रगाधर्वयक्षराक्षसपिगाचेषु गमन । अधस्तादपति अधर्मेण खलु षट्स स्थानेषु मानुपपशुमृगमरस्य- सरीसृपस्थावरेषु गमन | शानेन चापर! यदास्य रजस्तमसोर्गुणभावात्सरवस्य प्राधान्याप्रकृतिपुरुषातर- परिक्षानमाविभाति तेनापण । विपर्ययादिष्यते अथो योम्याक्तव्यमहदहकारत मानसशास्वष्ठासु प्रकृति- वनात्मीयास्त्राहकारिकेषु वैकारिकेषु चेंद्रिये वात्मत्वाभिमान स विपर्ययस्तस्माद्वध इत्येकेपा वचन । तयानात्मीयेप्वात्माभिमानविपर्ययाचस्य शन्दाधुपलब्धिरादि गुणपुरुपांतरोपळ. धिरतः ।। ४ ।। यारदस्याविभक्तप्रत्यय श्रोत्रादौद्रियत्ति श्रवणादिष्वह श्रोतेत्येवमादि पाचभौतिके. म शिर पाप्योंदिसमूहे शरीरेऽह पुरुष इति प्रन्ययो भवति । तारदमतिबुद्धत्वामसारो गुणपुरुषातरोप --- ·९ द्वितीयाहिक । तत्त्वार्थराजवार्तिक । लन्धिरत । यदा पुरुपरजै सबै प्रकृतिकृत त्रिगुणमचेतन भोग्यमिति जानाति । भोक्तारमकर्तार चेतन च पुरुषमन्य प्रधानादवैति अचेतनाश्च गुणास्तदा तस्य गुणपुरपातरोपलब्धिरत ससारस्येति ज्ञानान्मोक्षो विपर्ययावध इत्येकपा । इच्छादेषाभ्यामपरेप ॥५॥ इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माधर्मप्रवृत्तिस्ताभ्यां सुखदु ख, तत इच्छाद्वेषौ । नच विमोहस्य तौ मिथ्यादर्शनाभावात् । मोहश्चाज्ञान। विमोहस्य यत पदपदार्थतत्वज्ञस्य पैराग्यवत सुखदुःखे- म्छापामार इच्छापामापाद्धर्माधर्माभानस्तदभावे सयोगाभानोऽप्रादुर्भावश्च स मोक्षस्तयोर्धर्माधर्मयोरमावे भवत्यपवर्ग । कथ प्रदीपोपरमे प्रकाशाभाववत्। यद्धि यदार प्रतीत्यामान प्रतिलभते तत्तस्योपरमात्तिरोमान- पाति । तद्यथा प्रदीपोपरमा प्रकाशाभार । वधश्चादृष्टाद्भवति, कथमधर्मसझाददृष्टादक्षान भवसजानाच मोहो मोहवत इच्छापौ जायते इच्छाद्वैपाभ्यां धर्माधर्मों स एव वध अत ससारस्य प्रसूति । तस्माद्भवत्यदृष्टाभाषे सयोगाभार कतरस्य सयोगस्याभार जीवनसशकस्य, धर्माधर्मापेक्ष सदेहस्यात्मनो मनसा सयोगो जीवन, तस्य धमाधर्मयोरभागादभावोऽप्रादुर्भावश्च प्रत्यग्रशरीरस्यात्यताभाव स मोक्ष । कथमभावो धर्माधर्मयोरनाग- तानुत्पत्तिसचितनिरोधाभ्या, अनागतानुत्पत्ति सचितनिरोधश्च द्विविधाऽभार । तत्रानागतानुत्पत्तिस्तावद्धर्मा- धर्मयो । शरीरेंद्रियमनोन्यतिरिक्तात्मदर्शनादकुशलम्याधर्मस्यानुत्पत्तित्। तत्साधनानां परिवर्जनात् धर्मस्यापि, सत्साधनानामनभिसवधात्। नाभिसहित कर्म वनातीति सचितनिरोधोपि। तदुद्वेगपरिखेदफलादधर्मनाशस्त- स्मात्ससारादुद्वेग । शरीरतत्तानलोकनाच्छीतोष्णशोकादिनिमित्त शरीरपरिखेद प्रदायाधर्मोतिरिच्यते भोगदोप दर्शनात् । पण्णा च पदार्थाना तत्त्वविनिर्णयात्प्रीतिमारभ्य धर्मस्य विनाशोतो मोक्ष इत्यपरेपो दर्शन । दु खादिनित्तिरित्यन्येषां ॥६॥ दु खज मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोतरापाये तदनतरा भावानिश्रेयसाधिगम इत्यन्येपो दर्शन । पाठ प्रत्युत्तर मिथ्याज्ञान । सर्वेपामुत्तरस्य तत्त्वज्ञानानिवृत्तौ यस्तदन- तरार्थम्तस्य निवृत्ति । कश्चासी दोप , स हि मिथ्याज्ञानादनतरस्त कार्यत्वात् सचोत्तर प्रवृत्ते , प्रवृत्तिश्चातरा तत्कार्यत्वात् , ततो दोपाभावे प्रवृत्यभार प्रवृत्तिरप्युत्तरा जमन , प्रवृत्तेरभावाज माभागस्तत्कार्यत्त्वात्, जमो- सर दुखात्, अतो जमाभागादु खनिवृत्तिस्तनिवृत्ती य आत्यतिक सुखदु खानुपभोगोनिश्रेयसमिति । अविद्यामत्यया सस्कारा इत्यादिवचन केपांचित् ॥७॥ विद्यारिपर्ययात्मिका सर्वभावेष्य नित्यानारमझाशुचिदु खेषु नित्यसामकशुचिसुखाभिमानरूपा तत्प्रत्यया सस्कारा इत्यादिवचन केपांचित् । के पुनस्ते संस्कारा रागादयस्ते च निधा पुण्यापुण्यानेज्यसस्कारा , तन पुण्योपगाना सस्काराणो पुण्योपगमे पवितान भवति, यत इदमुयते अविद्याप्रन्यया सस्कारा वस्तुप्रतिविज्ञप्तिर्विज्ञानमिति । अपुण्योपगाना सस्काराणामपुण्योपगमे च विज्ञान भवति यत इदमुच्यते सस्कारप्रन्यय विज्ञान । विज्ञानमभूताश्चत्वार स्कघानाम चत्वारि महाभूतानि रूप नाम च रूपनाम च नामरूपमिति । आनेज्योपगाना सस्काराणामाने- ज्योपगमे च विवान भाति यत इदमुच्यते विज्ञानप्रत्यय नामरूप नामरूपमन्निहितानींद्रियाणि पडायतनमिति नामरूपया पड्भिरायननद्वारे कृत्य क्रिया च प्रजायते इति नामरूपप्रत्यय पडायतनमुच्यते । प्रयाणां धर्माणां सन्निपात सार्श । केपां नयाणां विषयेंद्रियविज्ञानाना, सगति स्पर्श । पड्म्य आयतनेभ्य पट्- स्पर्शकाया प्रवर्तत इति पडायतनप्रत्यय स्पर्श । स्पर्शानुभवन वेदना यजातीय स्पर्शो भवति तजातीया घेदना प्रार्तत इतीदमुच्यते स्पर्शप्रत्यया घेदनेति । वेदनाध्यवसाना तृष्णा यतस्तान् वेदनाविशेपानास्वादय- समिनदयायव्ययस्यति तृष्यतीति सा वेदनाप्रत्यया तृष्णोच्यते। तृष्णावपुल्यमुपादान, सा मे प्रिया सानुरा- गेति भवैनित्यमपरित्यागो भूयोमूयश्च प्रार्थना तदुच्यते तृष्णाप्रत्ययमुपादानमिति । उपादाननिमित्त पुनर्भ- पजनक फर्म भय, एव प्रार्थयमान पुनर्भरजनक कर्म समुत्थापयति कायेन मनसा वाचा । तद्धतुक स्कष प्रादुर्भायो जातिर्जातिस्कंधपरिपाक , जराजान्यभिनिवृत्तानां स्कधानामपचय परिपाक , परिपाकाद्विताशो- भनति त मरण तदेव जातिप्रत्ययजरामरणमुच्यते । एवमय द्वादशाग प्रतीत्य समुपादोऽन्योन्यहेतुकस्तन सर्पभाववरिपरीतदर्शन विद्या । यत्सर्वभावष्वनिसानामकाचिदु सदर्शन सा विद्या ततो मोक्ष फथ ! . २ ·सनातनजेनग्रंथमाला- प्रथमाध्याये- मविद्याया विद्यातो निवृत्तिरविद्यानिवृसे सस्कारनिरोध सस्कारनिरोधाद्विधाननिरोध । एवमुत्तरेष्वपीति सदेवमविद्यातो बदो भाति विद्यातच मोक्ष इति । मिथ्यादर्शनादिरितिमत भवतां ॥ ८॥"मिथ्यादर्शनाविरतिप्रमादकपाययोगा बधहेत" इति सपतामाहतानामपि मत। पदार्मविपरीताभिनिवेशश्रद्धान मिथ्यादर्शन विपरीताभिनिवेशश्च मोहात्, मोहवामा नमिन्यज्ञानाद्ध । अतो मिथ्यादर्शनमादिवैधस्य सामायिकमानप्रतिपत्तेश्च "अनता सामायिकमानसिद्धा" इति पचनात् सामायिक च ज्ञानमत आर्हतानामपि ज्ञाना मोक्ष इत्यनिसनादात् त्रितयमोक्षमार्गकल्पनान युक्ता किंच। दृष्टांतसामाणिक् स्वप्रियैफपुत्रवत् ॥ ९॥ यथा वणिक् स्वप्रियकपुत्रसदृशनिग्रह गजेनाव पृद्यमान बालमुपलभ्यातिदु खाभिभवमूर्छया गतप्राण इवाभाद्विनिवृत्तकायादिक्रियस्य चास्य कुशलमुन्द्रि स्पायपूर्वक प्रत्याहितप्राणवृचे स्वपुत्र एर दर्शनविषयमुपनीतेऽय मम पुत्र इत्याविर्भूततत्त्वज्ञानस्य स्वपुर- सादृश्योद्भूतमिध्याज्ञानजनित दु ख तदभूतपूर्वमिनामपदेवमज्ञानाद्वैध फेवलाच्च ज्ञाना मोक्ष इति । नवानांतरीयकत्वादसायनवत् ।। १० ॥ न वा एप दोष किं कारण नांतरीयकत्वान्नहि नित- पमतरेण मोक्ष प्राप्तिरस्ति कथ रसायनरत् । यथा न रसायनज्ञानादेवरमायनफलेनाभिसबध रसायन श्रद्धान क्रियाभावात् , यदि वा रसायनज्ञानामात्रादेव रसायनफलसबध कस्यचिदृष्ट सोभिधीयता न चासावस्ति। न च रसायनक्रियामानादेव, ज्ञानश्रद्धानाभावात् । न च रसायनश्रद्धानमात्रादेव, रसायनज्ञानपूफ्रियासवना- भावात् । अतो रसायनज्ञानश्रद्धाक्रियासेवनोपेतस्य तत्फलनाभिसबध इति नि प्रतिद्वद्वमेतत । तथा न मोक्षमार्गज्ञानादेव मोक्षणाभिसनधो दर्शनचारित्राभावात् न च श्रद्धानादेन मोक्षमार्गो ज्ञानसूनक्रियानुष्टाना- भावात्। न च क्रियामानादेव, ज्ञानश्रद्धानाभावात् , यत क्रियाज्ञानश्रद्धानरहिता नि फलेति । यदि च ज्ञान मात्रादेव फचिदर्थसिद्धिदृष्टा साभिधीयतां । न चासारस्त्यतो मोक्षमार्गत्रितयकल्पना ज्यायसीति । अनता सामायिकसिद्धा इत्येतदपि नितयमेव साधयति। कथ' स्वभावस्यात्मनस्तत्त्व श्रद्दधानस्य सामायिकचारितो पपत्ते । समय एकन्वमभेद इत्यनर्थातर समयएव सामायिक चारित्र सर्वसापद्यनिवृत्तिरिति अभेदेन समहादिति। उक्तंच- हत ज्ञान क्रियाहीन हता थानानिनो क्रिया। धापन किलराधको दग्ध पश्यन्नपि च पगुल ॥१॥ सयोगमेनेह यदति त जा न ह्येकचक्रेण रय प्रयाति । भधश्च पगुश्च बने प्रविष्टौ तौ सप्रयुक्तौ नगर प्रविष्टौ ॥२॥ इति ।। मानादेव मोक्ष इति चेदनवस्थानादुपदेशाभाव ॥११॥ यस्य ज्ञानादेव मोक्षस्तस्यानवस्थाना दुपदेशाभार यथा प्रदीपस्य तमोशिवृत्तिहेतु नाप्रदीपे सति न मुहूतमपि तमोऽवतिष्ठते । नोतस्ति प्रदीपश्च नाम परति तमधावतिष्टत इति । तथात्मस्वरूपानबोधाविर्भावानतरमेनाप्तस्य मोक्ष स्यात् नह्येतद्युक्तिमत्,ज्ञान बनाम मोक्षस्य कारणमस्ति नच मोक्ष इति । ततो शानतरमेवाप्तस्य शरीरेंद्रियनिवृत्ते प्ररचनोपदेशाभार । सस्काराक्षयादवस्थानादुपदेश इति चेनप्रतिज्ञातविरोधात् ।।१२।। स्यादेतद्यावदस्य सस्कारा नक्षीयते तापदयस्थानमियुपदेश उपपन्न इति, तन किं कारण प्रतिज्ञानावरोधात् । यद्युत्पन्नज्ञानापि सस्कार- क्षयापेक्षत्वादवतिष्ठते न मुच्यते न तर्हि ज्ञानादेव मोक्ष कुत सस्कारक्षयादिति, यत्प्रतिज्ञात ज्ञानेन चापयंग इति तद्विरोध किंच। उभयादोषोपपत्तेः ।। १३ ।। इदमिह सप्रयायै सस्कारक्षयस्य ज्ञान या हेतु स्यादन्योपैति । यदि शान ननु ज्ञानादेव सस्कारनिरोध इति प्रवचनोपदेशाभाव , अथान्य' स कोन्यो भवितुमर्हति अन्यतचा रित्रादिति पुनरपि प्रतिज्ञातपिरोध इति किं च । मख्याधनुष्ठानाभावमसगश्च ।। १४ ।। यदि ज्ञानादेव मोक्ष , ननु ज्ञान एवं यत फाय्य शिरस्तुमुदनकापायांबरधारणादिलक्षणप्रवृश्यायमनियमभावनायभावप्रसग स्यात् । ।

·. द्वितीयाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक । ज्ञानवैराग्यफल्पनायामपि ॥ १५॥ किमवस्थानामानादुपदेशामान इत्यादिपदार्थपरिमाने सति रिपयानमिप्यगलक्षणे च घेराग्य आप्तस्य तत्क्षण एव मोक्षोपपत्ते किं च । नित्यानित्यैकांतावधारणे तत्कारणासभव ॥ १६ ॥ नित्या एवार्था अनित्या एवं वैयेकांता घधारणे तत्कारणासभन , तत्कारणस्य ज्ञानवैराग्यस्यासमव । तद्यथा नित्यत्वकातेपि विक्रियामापाद् छोनि वैराग्यामान , पिक्रिया द्विविधा ज्ञानादिपिपरिणामलक्षणा देशातरसक्रमरूपा च। येपा नित्य एसात्मा सर्वगत- थेति दर्शन तेपामुभय्यपि सा नास्ति ततश्चतुष्टयम्यद्वयसनिकर्षजविज्ञानाभानाद्वैराग्यपरिणामाभानाञ्च पूर्वी- परकालतुल्यवृत्तेरात्मन आकाशम्येव मोक्षाभार । समवायादितिचन्न तस्य प्रत्याख्यातत्वात् । क्षणिकैकाते- प्यवस्थानाभावा-ज्ञानवैराग्यभारनाभार येषां मत "क्षणिका सर्वसस्कारा" इति तेपामप्युत्पत्यनतर पिनाशे सति ज्ञानादीनामरस्थान नास्ति । नच तेम्योऽन्यदवस्थास्नु वस्तु विद्यते अतस्तदभाराक्षानराग्यभानना भार । तत एवोत्पत्यनतर निरन्वयविनाशाम्युपगमात्परस्पर सश्लेपाभारे निमित्तनैमित्तिक व्यवहारापहवाद विद्याप्रत्यया सस्कारा इत्येवमादि विरुध्यते सतानादिकल्पनायां वान्यत्नानन्यत्स्योरनेकदोपानुपग । विपर्ययाभावः मागनुपलब्धेरुपलब्धौ वा वधाभावः ॥ १७ ॥ इह लोके प्रागनुभूतस्थाणु पुरुषविशेपस्य प्रकाशाभावादभिभपात्करणलेमावा विशेषानुपलब्धौ विपर्ण्ययो दृष्ट' नचानितलभवन सभूतस्य मागप्रतीततदतरस्य विपर्ययप्रत्ययो भवति । नच तथानादौ ससारेऽनभिव्यक्तशक्ते पुरुपस्य गुणपुरपांतरोप- सब्धिरस्ति यत प्रागनुपल धेर्नास्ति विपर्यय , तथा सर्वभानेष्वनित्यानात्मकाशुचिदु खेपु नित्यसामकशुचि सुखरूपेण विपर्ययो नास्ति । प्रागननुभूत विशेषत्वात् । यदि या कचिदप्रसिद्धसामायविशेषस्य कस्यचिति- पर्ययो दृष्ट सोभिधीयतां) नचोच्यतेऽतो विपर्ययाभागाद्वधामावस्तन यदुक्त विपर्ययाद्वध इति तदव्याह यते। अथ प्राक्तद्विशेषोपलब्धिरभ्युपगम्यते ननु तदेव तद्धेतुकेन मोक्षेण भवितव्यमिति वधाभार स्याकिं च । प्रत्यर्थवशवर्तित्वाच ॥ १८ ॥ विपर्ययाभाव इत्यनुवर्तते येषा दर्शन प्रत्यर्थशवर्ति विज्ञानमिति सेपा पुरुषविषय विज्ञान न स्थाणुमरगृह्णाति। स्थाणुविषय च यद्विज्ञान न तत्पुरुषमनबुध्यते । अत परस्पर विषयसक्रमामानान्न सशयो न विपर्ययस्तथा सर्वेषु पदार्येष्वनेकार्थप्रहणैकविज्ञानामाादसति विपर्यये बधामारस्तत एव पदार्थविशेपानुपलभेर्मोक्षाभाव । नोकार्थग्राहि विज्ञान तदतरमाछिनत्ति । ज्ञानदर्शनयोर्युगपत्मचरेकत्वमिति चेन्न तत्वावायश्रद्धानभेदात्तापप्रकाशवत् ।। १९ ॥ स्यादेतद् ज्ञानदर्शनयोरेकत्व, कुत्त । युगपत्प्रवृत्तेरिति तन किंकारण तत्चानायश्रद्धानभेदात् कथ ताप प्रकाशनत् । यथा तापप्रकाशयोयुगपदात्मलाभेपि दायोतनसामर्थ्यभेदान्नकत्व । तथा ज्ञानदर्शनयोस्त चापायश्रद्धानभेदानकाय । तत्नस्य ह्यनगमो ज्ञान, श्रद्धान दर्शनमिति । दृष्टविरोधाच ॥ २० ॥ यस्य मत युगपदात्मलाभ एकत्वहेतुरिति तस्य दृष्टचिरोव आपद्यते । इष्ट हि गोनिपाणादीनां युगपदुत्पद्यमानानामपि नानाल । उभयनयसद्भावेन्यतरस्याश्रितत्वाद्वा रूपादिपरिणामवत् ॥ २१॥ उभयनयसद्भावेन्य सरस्याश्रितत्यादा न दोष कथ रूपदिपरिणामनत् । या परमाण्यादिपुलद्रव्याणा बायाभ्यतरपरिणाम कारणापादिते युगपरम्पादिपरिणामे न रूपादीनामेकत्व तथा ज्ञानदर्शनयोरपि अथा उभयनयस- द्वारेन्यतस्याश्रितत्वात्, तथा रूपादिपरिणामानां द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयोरन्यतरगुणप्रधानभानार्पणा स्यादेकत्व स्यान्नानात्व । कथमिह पर्यायाधिकगुणभारे द्रव्यार्थिकप्रधान्यात्पर्यायाथानपणादनादिपरि णामिकपुद्गलद्रव्याथादेशात्स्यादेकर, यया रूपपर्याय पुद्गलद्रव्य। तथा रसादयोपि द्रव्याथादेशात्पुद्गलद्रव्य। तेषामेव द्रष्यायिकगुणभाव पर्यायार्षिकप्रयानाद्रव्यानर्पणात्प्रतिनियतरूपदिपायानापिनाना स्यादन्यर, यतोन्यो रूपपर्याय अन्ये च रसादय । तथा ज्ञानदर्शनयोरनेन विधिनाऽनादिपारिणामिकचैत यजीव द्रयार्थादेशात्स्यादेकत्व यतो द्रव्यार्थादेशाद्यथा वानपर्याय आरमद्रव्य तथा दर्शनमपि । तयोरेव प्रतिनि- यतज्ञानदर्शनपर्यायार्पणास्यादन्यत्व यस्मादन्यो ज्ञानपर्यायोन्यध दर्शनपर्याय । A ·सनातनजैननथमालाया- प्रथमाध्याय- ज्ञानचारित्रयोरकाळमेदादेयत्वमगम्यावयोधवदितिचेन्नाशूत्पत्तीसूक्ष्मकालामतिपत्रुत्प कपत्रशतन्यधनवत् ॥ २२ ॥ स्यादेतज्ञानचारित्रयोरेकत्य, करमादकालभेदात् । कथमगम्यानमोधवत् । यथा केनीच मोहोदयापादितायागनाभिसरणोत्सुकमतिना पुसा मेवोदयोद्तपहलाधकारायां रात्री वाथ्यन्तराले मात्पुधली स्वामिलपितेति स्पृष्टा, तदैव विद्युता च विद्योतित तेन मातेयमिति तस्य शान यदोत्पन्न तदैवाऽगम्यावरोधादगम्यागमननिवृत्ति नागम्यावबोधागम्यागमननिवृत्यो कालभेदोस्ति। सया यदैव ज्ञानावरणक्षयोपशमाज्जीवेषु ज्ञान जीना इत्यानिर्भवति, तदैव ते न हिंस्या इति जीये हिंसाप्रत्ययस्य निवृत्ति , निवृत्तिश्च चारित्र, नच जीवज्ञानहिंसानिवृत्त्यो कालमैदोस्तीति । तन्न किं कारणमा शूत्पत्ती सूक्ष्मकालाप्रतिपत्ते , तनाप्यस्त्येव काटभेद सोश्यात्तु न प्रतीयते, करमुत्पलपत्रशतन्यधनवत् । पयोत्पलपरशत यधनक्रम असरयेयसमयिक सबज्ञप्रत्यक्षोतिसूक्ष्मोस्ति नतु विभाव्यते छमस्थैर्यता यावदे- कमुत्पलपत्रमसिरिछत्वा द्वितीय छिनत्ति तापदसख्येया समया अतीता इति कालसूक्ष्मोपदेशस्तथाऽन्यो- गम्यावबोधकाल , अन्यश्च निवृत्तिकाल | अर्थभेदाच ॥ २३ ॥ किं । नैकत्वमिति वर्तते ज्ञानस्य तत्सारबोधोर्थ चारित्रस्य कर्मादान हेतुक्रियाविशेषोपरमोऽर्थ इत्यतो नानात्व । कालभेदाभावो नाभेदहेतुर्गातजात्यादिवत् ॥ २४ ॥ न कालभेदाभावोर्थाभेदहेतुाय्य कथ गतिजात्यादिनत् यथा यदव देवदत्तजम तदेव मनुष्यगतिपचद्रियजतिशरीरवर्णगधादीना जम । नान्यो देवदत्तज मकाल , अन्यश्च मनुष्य गत्यास्पियायज मकाल । नचककालत्वा मनुष्यगत्यादी- मामेकत्व । यस्य पुन कालभेदाभान एकलहेतुरिष्टस्तस्य मनुष्यगत्याीदपयायाणोमकत्वप्रसगो नचेष्यतेऽ तो न काठभेदाभानाज्ञानचारित्रयारेक्त्व। उक्तच ॥ २५॥ किमुक्त उभयनयसद्भागात्स्यादेकत्व स्यान्नानात्वमिति । तक्षणभेदात्तेपामेकमार्गानुपपचिरितिचेन्न पस्परससर्गे सत्येकत्व प्रदीपयत् ॥ २६ ॥ स्यादेतत्तेषां सम्यग्दर्शनादीनामेकमार्गत्व नोपद्यते, कुतो लक्षणभेदात्, नहि भिन्नलक्षणानामेकत्व युज्यते तत वयोमी मोक्षमार्गा प्रसक्ता इति । तन किंकारण परस्परससर्गे सत्येकत्व, कथ । प्रदीपवत्, यथा परस्परविलक्षणार्तिस्नेहानलार्थाना वाह्याम्यतरपरिणामकारणापादितसयोगपर्यायाणां समुदये भवत्येक' प्रदीपो न त्रय । तथा परस्परविलक्षणसम्यग्दर्शनादिनयसमुदये भरत्येको मोक्षमार्गो न य । सर्वेषामविसवादाद ॥ २७ ॥ विलक्षणानामेकत्वापाप्तौ प्रतिवादिनो निसवदते केचित्तायदाहु प्रसादलाघवशोपतापावरणसादनादिभिन्नलक्षणानां सत्त्वरजस्तमसां साम्ये प्रधानमेक, न तेषांनित्वात्प्र- धानस्य त्रैविध्यमिति । अपर आई काकरडतादीना चतुर्णी भूतानां भौतिकानां च वर्णादीना विलक्ष णानां समुदय एको रूपपरमाणु न तेषा भेदात्परमाणोरनेकव । तथा रागादीना धर्माणा प्रमाणप्रमेया- विगमरूपाणां च विलक्षणानां समुदय एक विज्ञान नतेपा भेदाद्विज्ञानभेद इति । इतर आइश्चित्राणां सतूनां समुदयश्चित्रपट एको न तेषां भेदात्पटस्य भेद इति तद्वदिहापि सम्यग्दर्शनादीना भिनलक्ष- णानां समुदय एको मोक्षमार्ग इति को निरोध । एषां पूर्वस्य लाभे भजनीयमुचर ॥२८॥ एषां सम्यग्दर्शनादीनां पूर्वस्य लामे भजनीय manti- मुत्तर वेदितव्य । उचरलाभे तु नियत. पूर्वलाम ॥ २९ ॥ उचरस्य तु लाभे नियत पूर्वटामो दृष्टव्य सम्य- ग्दर्शनज्ञानचारित्राणां पाठ प्रति पूर्वत्यमुत्तरत्वं च । पूर्वस्य सम्यग्दर्शनस्य लाभे मानमुत्तर भजनीय उत्तरमानला तु नियत पूर्वसम्यग्दर्शनलाम । तथा पूर्वज्ञानलामे उत्तरचारित भजनीय, उत्तर चारित्रलाभे तु नियत सम्यग्दर्शनशानलाभ। - ·तृतीयाहिक । तत्त्वार्थराजवार्तिक । तदनुपपत्तिरज्ञानपुषफश्रद्धानप्रसगात् ॥३०॥ पूर्वस्य लाभे भजनीयमुत्तरमित्येतस्या- ऽनुपपत्ति कुतोऽज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसगात् । यदि पूर्वसम्यग्दर्शनलाभे उत्तरज्ञानलामो भजनीय , ननु शानाभावादज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसग । किं च- अनुपलब्धस्वतत्त्वेर्थे श्रद्धानानुपपत्तिरविज्ञातफलरसोपयोगवत् ॥ ३१ ॥ यथा नानि- शाते फले तदसोपयोगोऽमुष्य फलस्य रस सपादयतेति श्रद्धानमस्ति तथा नानिज्ञातेषु जीनादिषु श्रद्धान- मस्तीति श्रद्धानाभार स्यात् । किंच- आत्मस्वरूपाभावप्रसगात् ॥ ३२ ॥ यदि सम्यग्दर्शनलाभे ज्ञान भजनीयत्वादसद्विरोधा- मिथ्याशाननिवृत्ती सम्यग्ज्ञानस्य चाभाषाज्ञानोपयोगाभाव आत्मन प्रसक्त । ततश्च लक्षणाभानालस्य- स्यात्मनाऽप्यभार स्यात्तदभानाच मोक्षमार्गपरीक्षा व्यर्थेति । न वा यावति ज्ञानमित्येतत्सरिसमाप्यते तावतोऽसंभवानयापेक्ष वचन ॥ ३३॥ न या एप दोष , किं कारण यापति, ज्ञानमिन्येतत्परिममाप्यते तावतोऽसभनानयापेक्षमिद पचन भजनीयमुत्तर मिति । कचन ज्ञानमिन्येतत्परिसमाप्यते श्रुतकेनलयोर्यत श्रुतकेवलज्ञानग्राही शब्दनप श्रुतकेनले एपेच्छति नान्यज्ञान मपरिपूर्णत्वादिति तदपेक्ष सपूर्णद्वादशागचतुर्दशपूर्वलक्षण श्रुत केरल च भजनीयमुक्त । तथा पूर्व सम्यग्दर्शनलाभे देशचारित्र, सयतासयतस्य सर्वचारित्र, प्रमत्तादारभ्य सूक्ष्मसापरायातानां यच्च यापच नियमादस्ति सपूर्णयपाल्यातचारिन तु भजनीय ॥ पूर्वसम्यग्दर्शनज्ञानलाभे भजनीयमुत्तरमितिचेन्न निर्देशस्याऽगमकत्वात् ॥ ३४ ॥ स्यादेतनाज्ञानपूर्वकश्रद्धानप्रसगोस्ति कुत पूर्वसम्यग्दर्शनशानलाभे चारित्रमुत्तर भजनीयमित्य भिसनधादिति । तन्न, किं कारण निर्देशस्यागमकत्वाद्युक्तोयमर्थो नतु तस्य निर्देशो गमक पूर्वस्य लाभ इति पूर्वयोरिति हि वक्तव्य स्यात् । अथ सामान्यनिर्देशादुभयगति कल्प्यते नैव शक्य व्यवस्थाविशेषस्य विवक्षितत्वात, इतरथा हि उत्तरेपि तथा प्रक्लप्तौ तद्दोपानतिवृत्ति स्यात्तस्मात्पूर्वोक्त एवार्थो नयापेक्ष पचनमिति । अथवा क्षायिकसम्यग्दर्शनलाभे क्षायिक सम्यग्ज्ञान भजनीय, अथवा युगपदात्मलाभे साह- चर्यादुभयोरपि पूर्वत्व । यथा साहचर्यात्तनारदयो । पर्पतग्रहणेन नारदस्य ग्रहण नारदग्रहणेन पर्वतस्प ग्रहण । तथा सम्यग्दर्शनस्य सम्यग्ज्ञानस्यान्यतरस्यात्मलाभे चारितमुत्तर भजनीय ।। इति तत्त्वार्थवार्तिकव्याख्यानालकारे प्रथमेध्याय द्वितीयमाहिक ॥२॥ अमीपा मोक्षकारणसामान्य सत्यविशिष्टाना विशेषप्रतिपत्यर्थमिदमाह-- तत्त्वार्थश्रद्धानं सम्यग्दर्शन ॥२॥ सम्यगितिकोय शब्द-सम्यागिति प्रशसार्थों निपात' क्यतो वा ॥१॥ सम्यगियय निपात प्रशसार्थो वेदितव्य सपा प्रशस्तरूपगतिजातिकुलायुर्विज्ञानदीनामभ्युदयिकाना मोक्षस्य च प्रधानकारणात्वात् प्रशस्त दर्शन सम्यग्दर्शन । ननु च "सम्यगिष्टार्थतत्त्वयोरिति" वचनात् प्रशसामान इति तनाऽनेकार्थलान्निपाताना । अथवा सम्यगिति तत्वार्थों निपातस्तत्व दर्शन सम्यग्दर्शनमविपरी- तार्थविषय तत्त्वमित्युच्यते । अथवा क्यतोय शब्द समचतीति सम्यक्, यथार्थो व्यवस्थितस्तथैगारगन्छ तीत्यर्थ । अथ किमिद दर्शन मिति । फरणादिसाधनो दर्शनशब्दः उक्तः ॥ २॥ दृशे करणादिसाधने युटि दर्शनशब्दो व्यारयात । दृशेरालोकार्यत्वादभिप्रेतार्यासप्रत्यय इति चेन्नानेकार्थत्वात् ॥३॥ स्यादेतशिरयमालोकार्थे मर्तते आलोकञ्चोंद्रयानिंद्रयार्थप्राप्ति, नचासाविहाभिप्रेत , श्रद्धानमिष्ट, न तस्यार्थस्य सप्रत्ययोस्तीति । - ·१४ सनातनजैनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- तन किंझारण अनेकार्थत्वात् , इह श्रद्धानमिष्टमभिसबध्यते । कय पुनर्भायते आलोक इह नेष्ट श्रद्धान मिष्टमित्यत उत्तर पठति । मोक्षकारणप्रकरणाच्दानगति ॥४॥ मोक्षकारण प्रत तत्त्वार्थविषय श्रद्धान मोक्ष स्य कारण नालोक इत्यत प्रकरणाच्छ्रद्धानगतिर्भवति ॥ अथ तत्त्वमित्यनेन किं प्रत्यायते । प्रकृत्यपेक्षत्वात्मत्ययस्य भावसामान्यसमत्ययस्तववचनात् ।। ५॥ तदित्येषा प्रति सामान्याभिधायिनी सर्वनामत्यात् प्रत्ययश्च भारे उत्पद्यते । कस्य भावे तदित्यनेन योर्थ उत्यते । कश्वासी, सर्वोर्थ ,अतस्तदेपेक्षत्वाद्वारस्य भारसामा यमुच्यते। तत्त्वशब्देन योर्थो यथावस्थितस्तथा तस्य भवनमियर्थ ।। तत्त्वेनार्यत इति तत्वार्थ ॥६॥ अयते गम्यते ज्ञायते इत्यर्थस्तत्वेनार्थस्तत्त्वार्य । येन भावेनार्थों व्यवस्थितस्तेन भावनार्थस्य ग्रहण यरसन्निधानाद्भवति तत्सम्यग्दर्शन । श्रद्धानशब्दस्य करणादिसाधनत्व पूर्ववत् ॥७॥ यथा दर्शनशब्दस्य करणादिसाधनत्य च्यारयात तथा श्रद्धानशब्दस्यापि वेदितव्य । सत्वात्मपरिणाम ॥८॥ सतु श्रद्धानशब्दवाच्योर्थ करणादिव्यपदेशभागात्मपरिणामो पैदित य । वक्ष्यमाणनिर्देशादिसूनविवरणात्पुद्गलद्रव्यसप्रत्यय इति चेन्नात्मपरिणामपि तदुपपत्ते ॥९॥ स्यादेतद्वक्ष्यमाणनिर्देशादिसूनविवरणात्पुद्गलद्रव्यस्य सप्रत्यय प्राप्नोति। तन कि कारणमात्मपरि- णामपि तदुपपत्ते । किं तत्त्वार्थश्रद्धानमात्मपरिणाम कस्य आत्मन इत्येवमादि । धर्माभिधायित्वेप्यदोप इति चेन्न मोक्षकारणत्वेन स्वपरिणामस्य विवक्षितत्वात् ॥१०॥ स्यादेतत्सम्यक्त्वकर्मपुद्गलाभिधायित्वेप्यदोप इति तन्न किं कारण ' मोक्षकारणत्वेन स्वपरिणामस्य विवक्षि- तत्वात् । औपशमिकादिसम्यग्दर्शनमात्मपरिणामत्वा मोक्षकारणत्वेन विरक्ष्यते। नच सम्यक्त्वकमपर्याय , पौगलिकत्वेऽस्य परपर्यायत्वात् । स्वपरनिमिचत्यादुत्पादस्येति चे नोपकरणमानत्वात् ॥ १९॥ स्यादेतत्स्वपरनिमित्त उत्पादो यो यथा घटस्योत्पादो मुनिमित्तो दण्डादिनिमित्तश्च । तथा सम्यग्दर्शनोत्पाद आत्मनिमित्त सम्यक्त्व- पुद्गलनिमित्तश्च तस्मात्तस्यापि मोक्षकारणवमुपपद्यत इति। तन किं कारणमुपकरणमानत्वात् । उपकरणमात्र हि बाह्यसाधन किं च- आत्मपरिणामादेव तद्रसघातात् ।। १२ ।। यदिद दर्शनमोहाख्य कर्म तदात्मगुणधाति कुतश्चि दात्मपरिणामादेनाऽपक्षीणशक्तिक सम्यक्त्वारया लभते । अतो न तदात्मपरिणामस्य प्रधान कारणमात्मैव स्वशक्या दर्शनपर्यायेणोत्पद्यत इति तस्यैर मोक्षकारणत्व युक्त किंच- अइयत्वात्स्वधर्मस्य ।। १३ ॥ न हीयते न परित्यज्यत इत्यहेयोऽयमाभ्यतर भात्मन सम्यक्र परिणाम । यत सत्याभ्यतरे आत्मन सम्यक्त्वपरिणामे नियमेनामा सम्यग्दर्शनपर्यायेणानिर्भवति। बाह्यस्त हेय कर्भपुद्गल । तमतरेणापि क्षायिकसम्यक्त्रपरिणामात् । किं च- प्रधानत्वात् ॥ १४ ॥ आभ्यतर आत्मीय सम्यग्दर्शनपरिणाम प्रधान । सति तस्मिन्बाह्य स्यापप्राहकत्वात् । अतो बाहा आभ्यतरस्योपग्राहक परेर्थे न वर्तत इत्यप्रधान । किं च- प्रत्यासत्ते ॥ १५ ॥ प्रत्यासन्न हि कारणमात्मपरिणामो मोक्षस्य, तादात्म्येनापि पात्, नतु सम्यक कर्म । विप्रष्टोतरत्वात्तादाभ्यनैनाऽपरिणामाच्च । तस्मादहेयत्वात्प्रधानत्वात्प्रत्यासत्तेश्च मोक्षस्य कारणमात्म परिणामो युक्तो न कर्मेति ।। अल्पबगुत्वरल्पनाविरोध इति चेनोपशमाघपेक्षस्य सम्यग्दर्शनत्रयस्यैव तदुपपत्ते ।।१६|| ·तृतीयाहिक तत्त्यार्थराजयार्तिक । स्यादतेत्सम्यग्दर्शनस्यात्मपरिणामत्वेऽल्पबहुत्वकल्पनागिरोध इति । तन्न किं कारण । उपशमाद्यपेक्षस्य सम्यग्दर्शननयस्यैर तदुपपत्ते । सर्वेषु स्तोका उपशमसम्यग्दृष्टय ससारिण । क्षयिकसम्यग्दृष्टयोs सख्येयगुणा । क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टयोऽसस्येयगुणा । सिद्धा क्षायिकसम्यादृष्टयोऽनतगुणा इति। तस्मा- सिम्यग्दर्शनमात्मपरिणाम श्रेयोभिमुखमध्यपस्याम । तत्वाग्रहणमर्यश्रद्धानमित्यस्तु कघुत्वात् ॥१७॥ कविदाह तत्त्वग्रहणमनर्थक । अर्थश्रमान, मित्येवास्तु, कुतो लघुत्वादिति । न सर्वार्थमसगात् ॥ १८ ॥ नैतद्युक्त कुत सर्वार्थप्रसगात्तत्वग्रहणादृते मिथ्यापादिप्रणातेषु सर्वार्थेषु श्रद्धान सम्यग्दर्शन प्राप्नोति । संदेहाचार्थशब्दस्याग्नेकार्थत्वात् ॥१६मर्थ शब्दायमनेकार्थ कचिद्व्यगुणकर्ममु वर्ततेऽर्थ प्रति "द्रव्यगुणकर्मस्विति" वचनात् । कचित्प्रयोजने वर्तते "किमर्थमिहागमन भवत किं प्रयोजनमिति" कचिद्धने वर्तते "अर्थवााय देवदत्तोधनवानिति । कचिदाभधेय वतते "शब्दार्थसरध" इति । एवमर्थशब्द- स्यानेकार्थाभिधायित्वे सदेह कस्यार्थस्य श्रद्धान सम्यग्दर्शनमिति । सर्वानुग्रहाददोप इतिचेन्नाऽसदर्यविपयत्वात् ॥ २०॥ स्यादेतन्नाय दोष सर्वार्थप्रसग इति, अस्तु सर्वार्थविषय श्रद्धान सम्यग्दर्शन तथा सति सानुग्रह कृतो भवति । कश्चेदानी भवतो मत्सर सों लोकोऽभ्युदये न युज्यतामिति, तन्न किंकारण ' असदर्थविषयत्वात्, न खलु कश्चिनो मत्सर । असदर्थ विषय हि तच्छूद्धान ससारकारणमिति । अत सर्वानुग्रहार्थमेव तत्त्वेन विशिष्यते । अर्यग्रहणादेव तत्सिद्धिरिति चेन्न विपरीतग्रहणदर्शनात् ॥ २१॥ स्यादेतदर्यत इत्यर्थों निश्चीयत इत्यर्थ । नच मिथ्यावादिप्रणीता अर्था, अतत्त्वात् । तस्मादर्थग्रहणादेव तत्त्वसप्रययानार्थ- स्तत्त्वाहणेनेति, तन किं कारणं पिपरीतग्रहणदर्शनात् । यथा पित्तोदयाकुरितकरण पुमान् मधुररस कटुक मन्यते । तथाऽत्मा मिथ्याकर्मोदयदोषादस्तित्वनास्तित्वरित्यत्वाऽनित्यत्वाऽन्यत्वाऽनन्यत्वाद्यकातरूपेण मिथ्याऽध्ययस्यति । अतस्तनिराकारणार्थे तत्त्वग्रहणामिति । अर्थग्रहण किमर्थ । ननु तत्त्वान्येवार्थ इत्यर्थीनां तस्वसामानाधिकरण्यात्तत्ववचुनेनैव सप्रत्यय सिद्ध । उन्यते- अर्थग्रहणमव्यभिचारार्थ ॥ २२ ॥ अर्थग्रहण क्रियते अव्यभिचारार्थ । तत्वमिति भवानमिति चेदेकांतनिश्चितेपि मसग ॥२३॥ यदि तत्वमिति प्रदान तत्त्व श्रद्धानमियुच्यत एकातचितेपि प्राप्नोति । एकांतवादिनी पि हिं नास्त्यात्मे येवमादितत्वमिति श्रद्दधति । तपस्य श्रद्धानमिति चेद्भावमानमसग ॥२४॥ यदि तत्वस्य श्रद्धान तत्त्वश्रद्धानमित्युच्यते भावमानप्रसग स्यात्। तत्व भावसामान्यमिति केचित् कथयति, द्रव्यत्वगुणत्वकर्मवादिसामा य द्रव्यादिभ्यो (तर तस्य श्रद्धान सम्यग्दर्शन प्राप्नोति । न हि द्रव्यादिभ्योऽन्यत्सामान्य युक्तिमदिति परीक्षितमेतत् । अथया तत्त्वमेकत्वमित्यर्थ पुरुप एवेद सर्वमित्यादि । तस्य श्रद्धान सम्यग्दर्शन मामोति, नचादो युक्त क्रियाकारकभेदलोपप्रसगादिति । तध्वेन श्रद्धानमिति चेत्कस्य कस्सिन्वेति प्रश्नानिति ॥२९॥ यदि तत्वेन श्रद्धानमित्युच्यते फस्य कस्मिन्येति प्रश्नो न पिनिवर्तते । तस्मारसूक्तमर्थग्रहणमन्यमिचारार्थमिति । इच्छाश्रदानमित्यपरे धर्णयति ॥ २६ ॥ सदयुक्त मिथ्यादृष्टेरपि प्रसगात् ॥ २७॥ यतो मिथ्यादृष्टयो बाहुश्रुत्यप्रचिक्ष्यापयिषयाऽऽहंत- मतविजिगीपपावाईतमतमधायते । नचेछागतरेणाध्ययनमस्त्यतस्तपामपि सम्यग्दर्शन प्राप्नोतात्ययुक्तमुक्त- मिप्याश्रद्धानमिति ।

·सनातनजनपथमाला- प्रथमाध्याये- फेवलिनि सम्यक्त्वाभावप्रसगाच ॥२८॥ यदि चेच्छासम्यक्त्व, इच्छा च लोमपर्याय । नच क्षीणमोहकेवलिनि लोभास्ति तदभागादिच्छाभार इति सम्यक्चामार स्यात् । तस्माद्यद्भापायथाभूतमर्थ गृह्मात्यात्मा तत्सम्यग्दशनमिति प्रत्येतव्य । तद् द्विविध सरागवीतरागविकल्पात् ॥२९॥ एतसम्यग्दर्शन द्विविध युत सरागवीतराग- विकल्पात् । मशमसवेगानुकपास्तिक्याभिव्यक्तलक्षण प्रथम ॥ ३० ॥ रागादीनामनुद्रेक प्रशम ससारा दीरता सवेग । सर्वप्राणिपु मैत्री अनुरूपा । जीनादयोऽर्था यथास्वमानै सतीति मतिरास्तिस्य । एतर- भियतलक्षण प्रथम सरागसम्यक्वमित्युच्यते । आत्मविशुद्धिमानमितरत् ।। ३१ ॥ सप्तानां कर्मप्रकृतीना आत्यतिकेऽपगमे सत्यात्मविशुद्धि मानमितरद्वीतरागसम्यत्कमियुच्यते । पूर्व साधन भवति उत्तर साधन साध्यं च ॥ अथैत सम्पग्दर्शन जीवादिपदार्थनिषय कथमुत्पद्यत इत्पत आह । तनिसर्गादधिगमादा ॥३॥ निसर्ग इति कोय शब्द : निपूर्वात्सृजे नसाधनो घञ् । निसर्जन निसर्ग स्वभाव इत्यर्थ । अधा- धिगम इति क ' अधिपूर्वाद्गमे रसाधनोऽच् । अधिगमनमधिगमस्तया:तुत्वेन निर्देशो निसर्गादधिगमादिति कस्य ' क्रियाया , का च क्रिया । उत्पयत इत्यच्याहियते, सोपस्कारत्वात्सूराणा । तदेतत्सम्यग्दर्शन निसर्गादधिगमाद्वा उत्पद्यत इति । कचिदाह--- सम्यग्दर्शनदैविध्यकल्पनानुपपत्तिरनुपलब्धतत्त्वस्य श्रद्धानाभावाद रसायनवत् ॥१॥ द्विविध सम्यग्दर्शनमितिकल्पना नोपपद्यते । बुत अनुपलब्धतत्त्वस्य श्रद्धानाभागात्, कथ रसायनवत्। यथाऽत्यतपरोक्षरसायनतत्त्वफरस्य न रसायने श्रद्धान दृष्ट । तथाऽनधिगतजीवादितत्त्वस्य न तन श्रद्धान मिति नैसर्गिकसम्यग्दर्शनाभार । शूद्रोदभक्तिवदिति चेन्न वैषम्यात् ॥२॥ स्यादेतद्यथा शूदस्याऽनधिगतवेदार्थस्य वेदार्थ आत्यतिकमक्तिस्तथानुपलब्धजीपादितत्त्वस्य श्रद्धानमिति । तन किं कारण चैपम्यात्, युज्यते शूदस्य भारतादिश्रवणात्तम्ज्ञपचनानुनृत्यादिभिश्च वेदार्थभक्ति । नासौ नैसर्गिकी । इह तु नैसर्गिकी रुचिरिष्टेति पम्य । अथवा सम्यक्त्याधिकाराजीनादिपदार्थतत्त्वोपलब्धिपूरकेण सम्यादर्शनेन मोक्षकारणेनेह भवितव्य नच शूद्रस्य ताश श्रद्धानमिति वैषम्य । मणिग्रहणवदितिचेन्न प्रत्यक्षेणोपलब्धिसद्भावात् ॥ ३ ॥ स्यादेतद्यथाऽनधिगतमणिविशे पस्यापि पुसो मणिग्रहण भवति तस्य च फल दृष्ट तथाऽनधिगतजीपादितत्त्वस्यापि तत्तहण भाति तस्य च फल भवतीति तन्नैसर्गिक दर्शनमिति । तन किं कारण प्रत्यक्षोपलब्धिसद्भावात् । नात्यतपरोक्ष मणिं गृह्णाति कि तु प्रत्यक्षत उपलभ्य गृह्णाति विपर्ययविशेष तु न प्रतिपद्यते । अतोऽस्याऽनुपलब्धमणि विशेस्यापि प्रत्यक्षदर्शनाद्ग्रहण न्याय्य । अत्यतपरोक्षे तु जीवादितत्ते कथमस्य निमर्गजसम्यग्दर्शनसिद्धि । सामान्यापिगमे तु अधिगमसम्यग्दर्शनमेति । तापप्रकाशवयुगपदुत्पत्तेरभ्युपगमाच ॥४॥ किं निसर्गजसम्यग्दर्शनामात्र इत्यनुवर्तते यदास्य सम्यग्दर्शनमुत्पद्यते तदेव प्राक्तन मत्यज्ञान श्रुतामान च सम्यक्त्वेन परणमतीत्यधिगमजमेन । तद्भवति । यस्य ज्ञानात्माग्दशन स्यात्तस्य नैसर्गिक स्यात्तच्चाऽनिष्टमिति । उच्यते । उभयत्र तुल्येऽतरगहेतौ याह्योपदेशापेक्षानपेक्षभेदाद्भद ॥५॥ उभयत्र दर्शनेऽतरगो हेतुस्तुन्य । दर्शनमोहस्योपशम क्षय क्षयोपशमो वा । तस्मिन् सति यद्वायोपदेशाइते प्रादुर्भवति तनैस गिक । यत्परोपदेशपूर्वक जीनायधिगमनिमित्त तदुत्तरमित्यनयोरय भेद ।

·- एतीयाहिक । तरवार्थराजवार्तिक। अपरोपदेशपूर्व के निसर्गाभिमायो लोकवत् ॥ ६ ॥ यथा लोके हरिशार्दूलवृकभुजगादयो निसर्गत कार्यशौर्याशार्याहारादिसप्रतिपत्तौ वर्तत इत्युच्यते । नचासावाकस्मिकी कर्मनिमित्तत्वात् अनाफ- स्मिक्यपि सती नैसर्गिकी भवति परोपदेशाभावात् । तथेहाप्यपरोपदेशपूर्वके निसर्गाभिप्राय । अपर आह- भन्यस्य कालेन नि श्रेयसोपपत्तेरधिगमसम्यक्त्वाभाव ॥७॥ यद्यवधृतमोक्षकालात्प्राग धिगमसम्यक्त्वरलामोक्ष स्यात्, स्यादधिगमसम्यग्दर्शनस्य साफल्य । नचादोस्ति। अत कालेन योस्य मोक्षोसौ स निसर्गजसम्यक्त्यादेव सिद्ध इति । न विवक्षितापरिज्ञानात् ॥८॥ नैतद्युक्त कुत ' विवक्षिताऽपरिक्षानात् । सम्यग्दर्शनादित्रया मोक्ष उक्त , तर यप्रथम तत्कुत उत्पद्यत, इत्युक्ते निसर्गादधिगमावत्ययमर्थोऽत्र विवक्षित । यदि सम्य- ग्दर्शनादिव केलान्निसर्गजादधिगमजाद्वा ज्ञानचारित्ररहितान्मोक्ष इष्ट स्यात्, तत इद युक्त स्यान् "भव्यस्य कालेन नि श्रेयसोपपत्तेरिति" । नचायमर्थोऽत्र विवक्षित । अथना यथा कुरुक्षेत्र कचित्काक याबपोरुपेयप्रयताभावाज्जायते । तथा बाह्यपुरुषोपदेशपूर्वकजीवाघधिगममतरेण यज्जायते तनिसर्गज । यथा फनकारम विध्युपायक्षपुरुषप्रयोगापेक्ष कनकभाउमापद्यते। तथा यत्सम्यग्दर्शन विध्युपायकमनुष्यसपज्जिी चादिपदार्थतत्त्वाधिगमापेक्षमुत्पद्यते तदधिगमजसम्यर्दशनमित्ययमर्थो विवक्षित । नचान्यतरस्याभाव इति । कालानियमाच्च निर्जरायाः ॥९॥ यतो न भन्यानां कृत्स्नकर्मनिर्जरापूर्वकमोक्षकालस्य नियमोस्ति । केचिगव्या सख्येपेन कालेन सेत्स्यति, केचिदसख्येन, केचिदनतेन । अपरेऽनतानंतेनापि न सेत्स्यति इति । ततश्च न युक्त "भन्यस्य कालेन नि श्रेयसोपपत्तेरिति । चोदनानुपपत्तेश्च ॥ १० ॥ सर्वस्थय चोदना नोपपद्यते । शानकियायाद्वयात् ' त्रितयाच्च मोक्षमाचक्षाणस्य सर्वस्य नेद युक्त "भव्यस्य कालेन मोल" इति । यदि हि सर्वस्य कालो हेतुरिष्ट स्यात् , चामाभ्यतरकारणनियमस्य दृष्टस्येष्टस्य या विरोध स्यात् । तदित्यनतरनिर्देशाय ॥ ११ ॥ तदित्येतदनतरस्य सम्यग्दर्शनस्य निर्देशार्थ क्रियते । ननु तत्प्रकृतमतरेणापि तद्वचन सिद्ध- इतरया हि मार्गसम्धप्रसगः ॥१२॥ अक्रियमाणे हि तद्वचने मोक्षमार्गोपि प्रकृत तेना- भिसत्रय प्रसज्येत । ततो निसर्गमात्रेणापि मोक्षमार्गलाभ उक्त स्यात् । बाहुश्रुत्यप्रचिरयापयिषया च मोक्षमार्गाधिगममानादेन मिथ्पादृष्टीनामपि मोक्ष स्यात् । ननु च "अनतरस्य वा विधिर्वा भाति प्रतिषेधोना,' इत्यनतरत्वात्सम्यग्दशनेनैव सबधो न्याय्य । “प्रत्यासत्ते प्रधान पलीय " इति मार्ग एव सबज्येत । तस्मात्तद्वचन क्रियते विस्पष्टार्थ। इति तत्वार्थयार्तिक व्याययानालकारे प्रयमेध्याये तृगीयमाझिक ॥३॥ तत्त्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शनमित्युक्त । अथ किं तत्त्वमित्यत इदमाह ।। जीवाजीवासवबंधसंवरनिर्जरामोक्षास्तत्त्व ॥४॥ किमर्थमेपामुपादान ननु द्रव्यमियेर वक्तव्य तद्भेदा हि सर्ये पदार्था भवतीति । अत उत्तर पठत्ति - एकाधनतविकल्पोपपत्तौ विनेयाशयवशान्मध्यमाभिधान ॥ १॥ एको द्वौ प्रप' सरये. पा असख्येया अनता इति पदार्था भिद्यते । तत्रैक , पदार्थो भाति “एक द्रव्यमनतपर्यायमिति वचनात्"। द्वौ पदार्थी, जीराजीनभेदात् । त्रय पदार्था अर्थाभिधानप्रत्ययभेदात् । एसमुत्रे च वचनविकल्पापेक्षया संप्येया अनताश्च भवति । तत्र विनेयाशयपशात्पनार्थनिरूपणाभेद इति मध्यमेन मेणाभिधान त । अनि मक्षेपे मुगेपसामेर प्रतिपत्ति स्यादतिप्रपचे चातिचिरेण सप्रतिपत्तिर्न स्यादिति । कथिताह- पदानावरान् । ३ ·. १८ सनातनजैनप्रेथमाला- प्रथमाध्यायै- जीवाजीवयोरन्यतरनैषांतर्भावादासवादीनामनुपदेश ॥२॥ आस्रवो हि, जीयो वा स्या दजीलो वा । यदि जीव , जीतर्भनति अथाऽजीव , अजीये। एस सवरादयोपि । तस्मादेषामनुपदेश । अनथक उपदेशोऽनुपदेश। नपा परस्परोपश्लेपे ससारप्रवृत्तितदुपरममधानकारणप्रतिपादनार्थत्वात् ॥ ३ ॥ न वाऽनर्थक उपदेश , कुतः ' जीनाजीचयो परस्परोपइलेपे सति ससारप्रवृत्तितटपरमप्रधानकारणप्रति- पादनार्थत्वात् । इह मोक्षमार्ग प्रकृत., तस्य फलमपश्य मोक्षो निर्देष्टव्य स कस्येति जीर उपात्त । स च ससारपूर्वक । स च सत्यजीरे जीवस्य भवति, इत्यजीव उपात्त । तयोश्च परस्परोपप ससार । तत्प्रधानहेतू , आननो बधश्चेत्युपात्तौ । तदुपरमस्य मोक्षस्य प्रधानहेतू सवरनिर्जरे इत्युपादान तयो । एवभेपा निर्शाने सति प्राप्यस्य मोक्षस्य निर्धान भवतीति । दृष्यते सामान्येंतर्भूतस्यापि विशेषस्य पृथगुपादान प्रयोजनार्थ, क्षनिया आयाता सूरवर्मापीति । उभययापि चोदनानुपत्ति ॥ ४॥ यो जीवाजीचयोरतर्मानादास्रवादीनामनुपदेश चोदयति, सस्योभयथापि चोदना नोपपद्यते । कथ आस्रवादीनि जीवाजीवाभ्या पृथुगुपलभ्य या चोदयेदनुपलभ्य वा यदि पृथगुपलभ्य, अत एर ततीर्थोतरत्व सिद्ध । अथानुपलम्य, अनुपलभादेय चोदनामान । किं च जीनाजीगाभ्यां, पृषक सिद्धान्वा चोदयेदासद्धान्या ' यदि सिद्धाश्चोदयेदत एवाऽांतरभार । अथाऽसिद्धाश्रो दयति, कथमत्रातर्भावश्चोद्यते । न हि खरनिपाणादीनामतर्भापश्चादनाई । अनेकांताच ॥ ५॥ चोदनानुपपत्तिरिति वर्तते। कथ द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकयौगुर्णप्रधानमावेता ऽर्पणानपणाभेदाजीगजीवयोरासमादीना स्यादतर्भाव स्यादनतीन ! पर्यायार्थिगुणभाने, द्रव्यार्थिक- प्राधान्यात्, आस्रगादिप्रतिनियतपर्यायाझुनर्पणादनादिपारिणामिकचैतन्याचैतयादिद्रव्यार्थार्पणादास्रयादीना स्थानीऽजीवे वातर्भान । तथा द्रव्यायिकगुणभावे पर्यायार्थिकप्रधान्यादास्रवादिप्रतिनियतपर्यायार्थार्पणादना- दिपारिणामिकचैतन्याचैतन्यादिद्रव्यार्थाऽनर्पणादास्रवादीना जीवाजीवयो स्यादनतभार । तदपेक्षया स्यादुपदेशोऽर्थवान् । तेपो निर्वचनलक्षणक्रमहेत्वभिधान ॥ ६ ॥ तेषा जीवादीना पृथगुपदेशे प्रयोजनमुक्त । इदानी निर्धचनलक्षणक्रमहेत्यभिधान कर्तव्य । तदुच्यते- निकालविषयजीवनानुभवनाजीव ॥७॥ दशमु प्राणेषु यथोपात्तप्राणपर्यायेण त्रिषु कालेषु जीवनानुभवनाजीनत्यजीवाजीविष्यतीति या जीन । तथा सति, सिद्धानामपि जीनत्व सिद्ध जीवितपूर्व वात् । सप्रति न जीवति सिद्धा भूतपूर्वगत्या जीवत्वमेषा, इत्यौपचारिकरय स्यात्, मुख्य चेष्यते । नेप दोप । भाउमाणज्ञानदर्शनानुमपनात्साप्रतिकमपि जीवत्वमस्ति । अथवा रूढिशब्दोय। रूढी च किया व्युत्पत्यथैवेति कादाचित्क जीपनमपेक्ष्य सर्वदा यतते, गोशब्दवत् ॥ तद्विपर्ययोऽजीच ॥ ८॥ यस्य जीवनमुक्तलक्षण नास्यसौ तद्विपर्ययादजीव इत्युच्यते ॥ आस्रवत्यनेनाऽऽसवणमात्र वाऽऽसव ॥९॥ येन कर्मास्ररति यद्वास्त्रवणमात्रमात्रर ।। घध्यतेऽनेन धनमान वा वधः ॥१०॥ वच्यते येनऽस्वतनीक्रियते येन अस्वतत्रीकरणमात्र । था बध ॥ सघियतेऽनेन सवरणमात्र वा सवरः ॥ ११॥ येन सत्रियते येन सरुच्यते सरोधनमान था सर ॥ निर्जीयते यया निर्जरणमान वा निर्जरा ॥ १२ ॥ निर्जीयते निरस्यते यया निरसनमात्र या निर्जरा।। , न्युरपति ।

·. ३ चतुर्थाहिका तत्त्वार्थराजयार्तिक १९ मोक्ष्यते येन मोक्षणमान या मोक्ष ॥ १३ ॥ मोक्ष्यतेऽस्यते येनाऽसनमान' या मोक्ष । एतेषामितरेतरयोगे द्वद । उक्त निर्वचनमिदानी लक्षणमुन्यते-- चेतनाखमावत्वाचद्विकल्पलक्षणो जीव ॥ १४ ॥ जीवस्वभावश्चेतना, यत इतरेभ्यो द्रव्येभ्यो भिद्यते । तद्विकल्पा धनादय , यत्सन्निधानादात्मा ज्ञाता दृष्टा कर्ता भोक्ता च. भाति तहक्षणो जीन । सद्विपरीतत्वादजीवस्तदभावलक्षण ॥१५॥ तद्विपरीतत्वादचेतनस्वभावत्या ज्ञानादीनाममाना यस्य लक्षण सोऽजीव । कथमभागो निरपारयो वस्तुनो लक्षण भाति । अभागेपि वस्तुधर्मों हेत्वगत्वादे- भीसत् । अतोऽसौ लक्षण युज्यते । स हि यदि वस्तुनो लक्षण न स्यात्सर्वशकर स्यात्, यद्येव वनम्पन्यादी- नामजीवत्व प्रामाति तदभागात्, ज्ञानादीनां हि प्रवृत्तित उपलब्धिन च तेषा तत्पूर्षिका प्रवृत्तिरस्ति हिता- हितप्राप्तिपरिवर्जनामापात् । उक्त च- घुद्धिपूर्ण क्रियां दृष्ट्वा स्वदेहेऽन्यत्र तमहात् । मन्यते बुद्धिसदार सा न येषु न तेषु धीरिति ।। नैप दोष तेपामविज्ञानादय सन्ति, सनक्षप्रसक्षा , इतरेपामागमगम्या । आहारलामालामयो पुष्टि- म्लान्यादिदर्शनेन युक्तिसम्याश्च । भंडगर्भस्वमूर्छितादिषु सत्यपि जीवत्वे, तत्पूर्वकप्रवृत्त्यभानाद्धतुव्यभिचार । पुण्यपापागमद्वारलक्षण आस्रव ॥ १६ ॥ पुण्यपापलक्षणस्य. कर्मण आगमद्वारमात्रन इत्यु- च्यते । आत्रय इवात्रय क उपमाय , ' यथा महोदधे सलिलमापगामुग्वैरहरहरापूर्यते । तया मिथ्यादर्शना- दिद्वारानुप्रविष्ट कर्मभिरनिशमारमा समापूर्यत इति मिथ्यादर्शनादिद्वारमात्रर । आत्मकर्मणोरन्योन्यमदेशानुप्रवेशलक्षणो वध ॥ १७ ॥ मिध्यादर्शनादिप्रत्ययोऽपनीताना फर्मप्रदेशानामात्मप्रदेशाना च परस्परानुप्रवेशलक्षणो बध । वध इन वर क उपमार्थ १, यथा निगटादि- द्रव्यरधननदो ,देवदत्तोऽस्वतत्रत्वादभिप्रेतदेशगमनायभानादतिदु पी भगति । तथात्मा कर्मनमननद्ध, पारतत्र्याच्छरीरमानसदु खाम्यदितो भवति ।। आसवनिरोधकक्षणः सवरः ॥१८॥ पूक्तिनामामुपद्वाराणा शुभपरिणामनशान्निरोध संकर । सनर इन सनर, क उपमार्य , यथा मुगुप्तसुसवृतद्वारकपाट पुर मुरक्षित दुरासदमरातिभिर्भवति । तथा मुगुप्तिसमितिधर्मानुप्रक्षापरीपहजयचारिनामन मुमतेंद्रियफपाययोगस्याभिनवकर्मागमद्वारसरणासार । एकदेशफर्मसक्षयलक्षणा निर्जरा ॥ १९ ॥ उपात्तस्य कर्मणस्तपोनिशेषसनिपाने सत्येकदेश सक्षयरक्षणा निर्जरा । निर्जरेष निर्जरा क उपमार्थ , यथा मत्रोपपलानिर्जीर्णवीर्यविपाक पि न दोष- प्रद । तथा सविपाकाऽनिपाकनिर्जराप्रत्ययतपोनिशेपेण निर्जीर्णरस कर्म न समारफलप्रद ।। कृत्सकर्मपियोगलक्षणो मोक्ष. ॥ २० ॥ सम्यादर्शनादिहेतुप्रयोगप्रकर्षे सति पुनस्य कर्मणश्चतुर्विधरियोगो क्ष । मोक्ष इव मोक्ष क उपमार्थ ', यथा निगडादिद्रव्यमोक्षात्सति स्वातत्र्ये- ऽभिप्रेतप्रदेशगमनादे पुमान् सुरवी भवति । तथा कुलकर्मपियोगे सति स्वाधीनात्यतिकशानदर्शनानुपम. सुग्घमारमानुभवति । लक्षणमुक्तमिदानी क्रमहतुरुयते- तादात्परिस्पदस्याटी जीवग्रहण ॥ २१ ॥ योयं मोक्षमार्गतत्वाविष्करणपरिस्पट स मार्थ, तस्य मोक्षपर्यायपरिणामात् यो या जीवायुपदेशपरिसद स आत्मार्थ , तस्योपयोगसाभायै सति ग्राहकत्वात्, अत आदी जीरग्रहण । तदनुग्रहार्यत्वात्तदनतरमजीवाभिधान ॥ २२ ॥ यत. शरीरसामन प्राणापानादिनोप- फारेणाऽजीर आत्मानमनुगृहाति । अतस्वदनतरमनीगाभिमान । दुभयाधानत्वाचसमीपे, आसवग्रहण ॥२३॥ यत आकर्मणो परस्परासपे सन्यासर , ·२० सनातनजनप्रथमाला- प्रथमाध्याये- प्रसिद्धिर्भवति । अतस्तरसमीपे भात्रवहण । तत्पूर्वकत्वावधस्य तप्त पर ववचन ।। २४ ॥ पत आस्रवपूर्वको बधस्तत पर वचन सस्प क्रियते। सहतस्य पधाभावात्तत्मत्यनीरुमतिपत्त्यर्य सवरवचन ॥२५॥ यत' सकृतस्यात्मनो बधो नास्ति ततस्तत्प्रत्सनीकप्रतिपत्यर्थ तदनतर सरवचन । सवरे सति निर्जरोपपत्तेस्तदनतरे निर्जरावचन ॥ २६ ॥ पत सवरपूर्षिका निर्जरा तत- स्तदतिके निर्जरामचन। अते प्राप्तवा मोक्षस्याते पचन ॥ २७ ॥ निर्जीणेषु कर्मखते मोक्ष प्राप्यत इत्यते वचन ।। गुण्यपापपदार्थोपसख्यानमित्ति चेन्नाऽऽस्रवे वधे वाऽतर्भावात् ॥ २८ ॥ स्यादेतत्पुण्यपाप- पदार्थयोरुपसल्यान कर्तव्य, अन्यैरप्युक्तत्वादिति । तन्न किं कारण ' आस्रो बवे वांतर्भावात्, यत आस्रवो पक्ष पुण्यपापात्मक । तत्वशन्दस्य भाववाचित्वान्जीवादिभि सामानाधिकरण्याऽनुपपत्तिः ॥ २९ ॥ तख शन्दो भाववाचीति व्याप्यातमेतत् । अतस्तस्य जीरादिभिर्द्र पाचन सामानाधिकरण्य नोपपद्यते । न वाऽव्यतिरेकात्तद्भावसिः ॥३०॥ न वा एप दोष , किं कारण ' अव्यतिरेकात्तगावासद्धे । न हि द्रव्याद्व्यतिरिक्तो भानोस्ति अतस्तद्भानेनाऽध्यारोप्यते । यथा शानमेवात्मेति । पदि तद्भावोऽध्यारोप्यते तहिंगसल्यानुवृत्ति प्रामोति- ताडिंगसख्यानुसृत्तौ चोक्त ।। ३१ । किमुक्त नोपात्तव्यक्तिवचनत्वादिति ॥ इति सत्याधषार्तिके व्याण्यानालकारे प्रथमेऽध्याये चतुधमाजिक ॥ ४ ॥ एव सज्ञास्यालक्षण्यादिमिरुद्दिष्टानां जीपादीनां सन्यवहारविशेषव्यभिचारनिवृत्यर्थमाह- नामस्थापनादव्यभावतस्तन्यास ॥५॥ नीयते गम्यतेऽनेनार्थ , नमति वाऽर्थमभिमुखीकरोतीति नाम । स्थाप्यते प्रतिनिधीयतेसारिति स्था- पा। द्रोष्यते गम्यते गुणर्दोष्यति गमिष्यति गुणानिति वा द्रव्य । भवन भरतीति वा भार । नामादी- नामितरतरयोगलक्षणोद्वार । नामम्थापनाद्रव्यभारैर्नामस्थापनाद्रव्यमावत आद्यादित्वात्, दृप्यतेऽयतोपीति या तसि । यसा न्यसत इति वा न्यासो निक्षेप इत्यर्थस्तेपो यासस्तन्न्यास । एतेषां नामादीनां कि टक्षणमिन्यत्रोच्यते- निमित्तांतरानपेक्ष सझाकर्म नाम ॥ १॥ निमित्तादन्यनिमित्तांतर तदनपेक्ष्य क्रियमाणा सक्षा नामेन्युय्यते । यथा परमैश्वर्यलक्षणेदनक्रियानिमित्तांतरानपेक्ष कस्यचिदिंद्र इति नाम । तया जीवनक्रिया नपेक्ष श्रद्धानक्रियानपेक्ष या कस्यचिजीव सम्यग्दर्शन मिति वा नाम । सोऽयमित्यभिसयपत्वेनाऽन्यस्य व्यवस्थापनामात्र स्थापना ।। २ ॥ यथा परमैश्वर्यटक्ष- णो य शचीपतिरिंद्र', सोयमिन्यन्यवस्तुप्रतिनिधीयमान स्थापना भवति । एव जीव इति वा सम्यग्दर्शन मियक्षनिक्षेपादिषु सोऽयमिति व्यवस्थापनामात्र स्थापना । अनागतपरिणामविशेष प्रति गृहीताभिमुख्य द्रव्य ॥३॥ यदाविपरिणामप्राप्ति प्रति योग्यतामादधान तइन्पमित्युप्यते ।

·पचमाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक। अतद्भव वा ॥४॥ अथवाऽतद्भार या द्रव्यमित्युच्यते । यथेंद्रार्थमानीत काष्टमिंद्रप्रति- मापर्यायप्राप्ति प्रत्यभिमुखमिंद्र इत्युच्यते । तथा जीवसम्यग्दर्शनपर्यायप्राप्तिं प्रति गृहीताभिमुख्य द्रव्यजीवो द्रव्यसम्यग्दर्शनमिति चोच्यते । युक्त तावत् सम्यग्दर्शनप्राप्त प्रति गृहीताभिमुख्यमिति । अतत्परिणामस्य जीवस्यासभनात्, इदत्वयुक्त जीवनपर्यायप्राप्ति प्रति गृहीतामिमुख्यमिति, कुत सदा तत्परि- णामो यदि न स्यात्प्रागजीन प्राप्नोति ? नैप दोष मनुष्यजीनादिविशपापेक्षया स व्यपदेशो वेदितव्य । तद्विविधमागमनोआगमभेदात् ॥५॥ तदेतद्रव्य द्विविध, कुत ? आगमनोआगमभेदात् । आगमद्रव्यजीव नोआगमद्रव्यजीव । आगमद्रव्यसम्यग्दर्शन नोआगमद्रव्यसम्यग्दर्शनमिति च । अनुपयुक्त माभूतज्ञाय्यात्मागम ॥ ६ ॥ अनुपयुक्त प्राभृतज्ञाय्यागमद्रव्यमित्युच्यते । इतरत् निविध ज्ञायकशरीरभावितद्व्यतिरिक्तभेदात् ॥ ७॥ इतरन्नोआगमद्रव्य वि- ध्यमास्कदति, कुत ' ज्ञायकशरीरभावितव्यतिरिक्तभेदात् । ज्ञातुर्यच्छरीर निकाठगोचर तज्ज्ञायकशरीर । जीवनसम्यग्दर्शनपरिणामप्राप्तिं प्रत्यभिमुख द्रव्य भानीत्युच्यते । तद्व्यतिरिक्त कर्मनोकर्मविकल्प । पर्तमानतत्पर्यायोपलक्षित द्रव्य मावः ॥ ८॥ वर्तमानेन तेन तेन जीवनसम्यग्दर्शनपर्या- येणोपलक्षित द्रव्य भावजीयो भानसम्यग्दर्शनमिति चोच्यते । यथेंद्रनामकर्मोदयापादितेंदनक्रियापर्या यपरिणत आत्मा भावेंद्र । स द्विविध पूर्ववत् ।। ९॥ स एप भानो द्विविधो वेदितव्य पूर्ववदागमनोआगमभेदात् तत्माभृतविपयोपयोगाविष्ट आत्मागमः ॥ १० ॥ जीवादिप्राभृतविपयेणोपयोगेनानिष्ट आ- रमागमतो भावजीनो भावसम्यग्दर्शन मिति चोच्यते । जीवनादिपर्यायाविष्टोऽन्य ॥ ११ ॥ जीननादिपर्यायेणाऽऽविष्ट आत्माऽन्यो नोआगमतो भाव इयुच्यते । नामस्थापनयोरेकत्व सज्ञाकर्माऽविशेपादिति चेन्नादरानुग्रहाकाक्षित्वात्स्थापनायां ॥१२॥ स्या मत, नामस्थापनयोरेकत्व, कुत सज्ञाक पिशपात् । यतो नाम्नि स्थापनायां च सज्ञाकरण समान, नह्य- हते नाम्नि स्थाप्यत इति । तच्च न कुत आदरानुग्रहासाक्षित्वात् स्थापनाया। यथाऽर्हदिंद्रस्कदेश्वरादिप्रतिमा स्वादरानुग्रहाकाक्षिव जनस्य, न तथा परिभाषिते वर्तते ततोऽन्यत्वमनयो । द्रव्यभावयारेकत्वमव्यतिरेकादिति चेन्न कथचित्संज्ञावालक्षण्यादिभेदाचद्भेदसिदि १३ स्यादारका द्रव्यमानयोस्त.कत्व प्रसयते कुतस्तदन्यतिरेकात्, नहि द्रव्यव्यातरेकेण भार उप- लम्यते भानव्यतिरेकेण वा द्रव्य, अतोऽनयोरेकत्वमिति । तच्च न कुत ' सज्ञास्वालक्षण्यादिभेदात्तद्भेद- सिद्धे । इह ययो सज्ञास्वालक्षण्यादिकृतो भेदस्तयो नत्यमुपलभ्यते तथा द्रव्यमावयोरपीति । कश्चिदाह- द्रव्यस्यादौवचन न्याग्यंतत्पूर्वकत्वान्नामादीनां ॥ १४ ॥ द्रव्यस्यादौ पचन न्याप्यं कुत- स्तपूरकलानामादीनां । सतो हि सज्ञिनो नामादिमिर्भवितव्यमिति, नैप दोप । सव्यवहारहेतुत्वासज्ञाया पूर्ववचन ॥ १५॥ सव्यवहारहेतुत्वात्सज्ञाया पूर्वपचन क्रियते । सर्यो हि लोकसन्यवहार सज्ञानिकस्तदात्मकत्वात्, तदनात्मकत्वे वस्तुन्यवहारविच्छेद । तदात्मकत्वाच्च स्तुतिनिंदयोरागद्वेपप्रवृत्ति सिद्धा । ततः स्थापनाथचनमाहितनामकस्य स्थापनोपपत्तेः। ॥ १६ ॥ तत पर स्थापना वि. भीयते कुत , आहितनामकस्य स्थापनोपपत्ते । प्राहितनामकस्य सोयमिति किंचि प्रतिनिधीयते । व्यभावयोः पूर्वापरन्यासः पूर्वोत्तरकाकत्तित्वात् ।। १७॥ द्रव्यभानपो पूर्वापरन्यास 1 मानि । १० पुस्तके सिरित्यपिपाठः ।

·२२ सनातनजनप्रथमालाया- प्रथमाध्याये- क्रियते, किं कारण ' पूर्वोत्तरकालवृत्तित्वात् । पूर्पकालविषय हि द्रव्य । उत्तरफालभाषी भार इति । तत्तप्रत्यासत्तिप्रकर्षाप्रकर्षभेदादा तत्कम ॥ १८॥ अथवा तत्चप्रत्यासत्ते प्रकर्षाप्रक- पभेदात्तेपा नामादीनामुद्दिष्ट. कमो वेदितव्य । तत्व भार प्रधान तदर्थानीतराणि, तत्र प्रत्यासत्तस्तत्स-' मीप द्रव्य प्रयुक्त तद्धारापत्ते । तत पूर्व स्थापनोपादानमतद्भापि तद्गार प्रति प्रधानहेतुवात्तत पूर्व नामोपादान भार प्रति विप्रष्टल्यात् । नामादिचतुष्टयाभावो विरोधात् ।। १९ ॥ अाह नामादिचतुष्टयस्याभार , कुतो ' विरोधात् । एकस्य शब्दार्थस्य नामादिचतुष्टय निरु यते । यथा नामक नामैन, न स्थापना | अप नाम स्थापना इष्यते न नामेदं नाम । स्थापना, तर्हि नचेय स्थापना नामेद । अतो नामा एको, पिरोधान स्थापना । तपैकस्य जीरादरर्थस्य सम्यग्दर्शनादेर्वा विरोधान्नाम्प्रद्यमान इति । न वा सर्वेषां सव्यवहार प्रत्याविरोधात् ।। २० ॥ न वैप दोष , किं कारण सर्वेषां सत्यवहार, प्रत्यविरोधात् । लोके हि सर्नामादिभिर्दष्ट सव्यवहार । इद्रो देवदत्त इति नाम । प्रतिम्यदिपु चेंद्र इति स्थापना । इद्रार्थे च काष्ठे द्रव्ये इद्रसव्यवहार "इद्र आनीत" इति वचनात् । अनागतपरिणामे या द्रव्यस- व्याहारो लोके दृष्ट , द्रव्यमय माणक , आचार्य श्रेष्ठी वैयाकरणो राजा वा भरिष्यतीति व्यहारदर्श- नात् । शचीपतौ च भारे इद्र इति न च विरोध । किं च- अभिहितानववोधात् ॥ २१ ॥ यया नामक नामवेष्यते न स्थापनेत्याचक्षाणेन त्वयाऽभिहि- तानोन प्रकटीक्रियते । यतो नैवमाचक्ष्महे नामैर स्थापनेति, किंत्वेफस्यार्थस्य. नामस्थापना- द्रव्यमारास इत्याचक्ष्महे । अनेकांताच्च ।। २२ । नैतदेकातेन मतिजानीमहे नामैन स्थापना भवतीति । न वा स्थापना वा नाम भपति नेति च । कथ- मनुष्यवाह्मणवत् ॥ २३ ।। यथा ब्राह्मण स्या मनुष्यो ब्राह्मणस्य मनुष्यजारात्मकत्वात् । मनुष्यस्त ब्राह्मण सानरा, मनुष्यस्य ब्राह्मणजारमादिपयायात्मफल्वदर्शनाच्च । तथा स्थापना स्यानामा ऽकृतनाम्न स्थापनानुपपत्ते ! नाम तु स्थापना स्यानया, उभयथा दर्शनात तथा द्रव्य स्याहार भायद्या- देशात् । न भार पर्यायार्थादेशाद्रव्य | भावस्तु द्रव्य स्थानमा, उभयथा दर्शनात् । किंच- अतस्तत्सिद्धे ॥ २४ ॥ यत एव नामादिचतुष्टयस्य विरोध भनानाचष्टे अत एव नामाव । कमिह योय सहानवस्थानलक्षणो निरोधो वध्यघातकरच्च सतापर्धाना भवति नाऽसतो । काफोदक व छायातपरत् । न काकदतखरविषाणयाविरोधाऽसत्वात् । किं च- नामाद्यात्मकत्वानात्मकत्वे विरोधस्याविरोधकत्वात् ॥ २५॥ यो नामादिचतुष्टयस्य निरोध सनामाद्यात्मको धा स्यान वा, उभयमा च विरोधाभार । यदि नामाद्यात्मको नासो विरोधको नामाद्या- स्मवत् । अथ तदात्मकोपि विरोधो नामादीना पिराधक , नामाद्यात्मापि विराधकः स्यात् । ततो नामादीनाम भात्राद्विरोध एव न स्यात् । अथ न नामाद्यात्मक , एवमपि नामादीनानासौ विरोधकोऽर्थातरत्वात् । अर्थातर भावपि विरोधकत्वमिष्यते । सर्वेषा पदाधाना परस्परतो निन्य विरोध स्यात् । न चासारस्तीति । अतो. विरोधाभार । ताद्गुण्याद्भावस्य मामाण्यमिति चेन्नेतरव्यवहारनिहत्ते ॥ २६ ॥ स्यादेतत्ताद्गुण्याद्भाव एव प्रमाण न नामादि । स जीवनादिगुणो यस्य स तद्गुण , तस्य मावस्ताद्गुण्य ! अतो भाव एव प्रमाण न नामादिस्ताद्गुण्याभाादिति । तन्न किं कारण इतरव्यवहारनिवृत्ते । एव हि सति नामाद्या भयो व्यवहारो निवर्तेत । स चास्ति । इत्यतो न भावस्यैव प्रमाण्य । उपचारादितिचेन तद्रुणापावात् ॥ २७ ॥ स्यादेतत्, यद्यपि भावस्पैर प्रामाण्य तथापि ·? . पचमाहिका तसार्थराजवार्तिक । २३ नामादिव्यवहारो न निवर्तते कुत! उपचारात्, माणवके सिंहशब्दव्ययहीरवदिति । तन्न किं कारण तद्गुणामागत् । युज्यते माणकै सिंहशब्दव्याहार कौर्यशौर्यादिगुणैकदेशयोगात् । इह तु नामादिषु जीवनादिगुणैकदेशो न कश्चिदप्यस्तीत्युपचाराभागाद् व्यवहारनिवृत्ति स्यादेव । मुख्यसमत्ययमलगाच ॥ २८ ॥ यापचारान्नामादिव्यवहार स्यात्, "गौणमुख्ययोर्मुख्य सप्र- त्यय" इति मुख्यस्यैर सप्रत्यय स्यान्न नामादीना । यतस्त्यर्थप्रकरणादिविशेपलिंगाभाने सर्वत्र सप्रत्यय अविशिष्ट कृतसगतेर्भवत्यतो न नामादिपूपचाराद्व्यवहार । कृत्रिमावनिमयोः कृत्रिम सप्रत्ययो भवतीति लोके ॥ २९ ॥ तद्यथा गोपालकमानय कटे- जकमानयेति, यस्यैपा सज्ञा भवति स आनीयते । न यो गा पालयति यो वा कटे जात । एवमिहापि यस्येपा जीवादिरिति सज्ञा कृता तस्यैर सप्रन्यय स्यान्नेतरेपामिति । तन्न किं कारण ' उभयगतिदर्शनात । लोके ह्यर्थात्प्रकरणाद्वा कृनिमे सपत्यय स्यात् अर्गोवाऽस्थर सज्ञके न मनति, प्रकृत वा तत्र भरति इदमेव ‘ सके न कर्तव्यमिति । अतश्वार्थात्प्रकरणाद्वा लोके सप्रत्ययो भवति । अगहि भवान् ग्राम्य पाशुल खुर पादकमाकरणक्षमागत बीतु-गोपालकमानय कटेजकमानयेति उभयगतिस्तस्य भविष्यति । किंच- अनेकांतात् ॥ ३० ॥ नायमेकात कृत्रिममेवेद, न कृत्रिममेसि किं तर्हि : अनेकातो नाम सामा- म्यापेक्षया स्यादकृत्रिम विशेपापेक्षया कृत्रिम । एव स्थापनादयश्चेति । तत किं "कृनिमाकृत्रिमयो कृतिम सप्रत्य प" इत्यस्याभार । किंच- नयद्वयविपयत्यात् ॥ ३१ ॥ द्वा नयौ द्रव्यार्थिक पर्यायार्थिकश्च । तयोपियो नामादिन्यासस्तर नामस्थापनाद्रव्याणि, प्राच्यस्य, सामान्यात्मकत्वात्। पाश्चान्यस्य भार , परिणतिप्रधानत्वात् । तत किं "गौण मुरययोर्मुरये सप्रत्यय" "कृतिमाकृत्रिमयो कृतिमे सप्रत्यय" इति च न भवति, प्रतिविषय नयभेदात् । द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिकांतर्भावानामादीनां तयोश्च नयशब्दाभिधेयत्वात्पौनरुक्तमसग ३२ यतो नामस्मापनाद्रव्याणि द्रव्यार्मिकस्य भान पर्यायार्थिकस्येत्युक्त । ततो नामादीना नयातीनान्नयनि- फरपाना च वक्ष्यमाणत्वात्पीनरक्त प्रामोति । न वा विनेयमतिभेदाधीनत्वाद् धादिनपविकल्पनिरूपणस्य ।। ३३ ॥ न या एष दोष , कि कारण ' पिनेयमतिभेदाचीनत्वाद् व्यादिनयविफल्पनिस्पणस्य । ये मुमेचसो पिनयास्तेपा द्वाभ्यामेर द्रयार्षिकपर्यायार्थिफाभ्या सर्वनयक्तन्यार्थप्रतिपत्तिस्तदतभागत् । येत्वतो मदमेवसस्तेपा त्र्यादिनय विकल्पनिरूपणमतो विशेषोपपत्त मादीनामपुनरुक्त । तच्छन्दाऽग्रहण प्रकृतत्वात् ॥ ३४ ॥ सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्रकृतायादेव नामादिन्यासाभि- सनध । ततस्तन्छब्दस्य ग्रहणमनर्थक प्रत्यासमत्वाजीवादिपु प्रसग इति चेन्न सम्यग्दर्शनविपयत्वात् ।। ३५ ।। स्यादेतत्तछ- म्दादिना प्रन्यासन्ना जामादयस्तेषामेर यामाभिमयो भवेन्न सम्यग्दर्शनादीना, वुत ? "अनतरस्य निधि मन- ति प्रतिषेधोति"तन किं कारण ' मम्यग्दर्शनविषयत्वात् सम्यग्दर्शनादित्रयस्य प्राधान्येनोपदेशस्तदर्थवा- च्छास्त्रारमस्या सम्यग्दर्शनादिविषयत्वेन तु जीवादीना गुणभूत रेनोपदेश । अतस्त छन्दाढतेपि सम्यग्दर्श- नादिप्रयस्य प्राधान्यान्नामादिन्यासेनाभिसवधा युक्त । निश्शेपातिदिष्टत्वाच ।। ३६ ॥ जीपदय सम्यग्दर्शनविपयन्येन विशेषेणातिदिष्टा , प्रकृत सम्यग्दर्शनादिनय न याविष्यते "रिशेपातिदिष्ठा प्रकृत न वापत" इति । सर्वभावाधिगमार्य तु ॥ ३७ ॥ सर्वेषां भावाना जीवाजीवादीनामप्रधानाना प्रधानाना च सम्यग्दर्शनादीनामधिगमार्थ तर्हि त छन्दग्रहण | इतरथा हि प्रधानाभिसमय एव स्यात् । एवमजोगादिषु .

·सनातनजनप्रथमालाया- अपमाभ्यापे- ज्ञानचारियोश्च नामादिन्यासपिफल्यो योजयितव्य । अधिकतानामेव सम्यग्दर्शनादिजीरादीनां पदार्थानां अभिधानाभिधेयसव्ययहाराऽव्यभिचाराय नामा- दिभिनिहिताना तत्वाधिगमहेतुक्त य इत्यत आह- प्रमाणनयैरधिगमः ॥ ६॥ प्रमाणे च नयाच प्रमाणनयास्तैरधिगमो भाति सम्यग्दर्शनादीनां जीरादीनां । प्रमाणनया पक्ष्य माणलक्षणा । ननु च नयशब्दस्याल्पाक्षरत्यापूर्वनिपातेन भवितव्य । अभ्यर्दितत्वात्ममाणशब्दस्य पूर्वनिपात ॥१॥ "अभ्यहित पूर्व निपततीति" प्रमाणशब्दस्य पूर्वनिपातो वेदितय । कथमभ्यर्हितत्व : प्रमाणप्रकाशितप्यर्थेषु नयप्रटतेर्व्यवहारहेतुत्वादभ्यः ॥२॥ पत प्रमाणप्रकाशि तेष्वर्येषु नयप्रवृत्तिर्व्यवहारहेतुर्भनति नायेष्वतोऽस्याभ्यर्हितत्व । समुदायाऽवयवविषयत्वाहा ।। ३ ।। अथवा समुदायरिपय प्रमाणमयपविषया नया इति प्रमाणस्याम्यहितत्व ।। तथाचोक्त-"सकलादेश प्रमाणाधीनी विकलादेशो नयाधीन" इति । अधिगमहेतुर्दिविध स्वाधिगमहेतुः पराधिगमहेतुश्च, खाधिगमहेतुर्मानात्मक प्रमाणाय विकल्प , पराधिगमहेतुर्षचनात्मकस्तेन भुताख्येन प्रमाणेन स्याद्वादनयसस्कृतेन प्रति पर्याय सप्तभगीमतो जीवादय पदार्या अधिगमयितव्याः ॥ ४ ॥ अनाह केय सप्तभगी त्यत्रोच्यते । प्रश्नवशादेकस्मिन्वस्तुन्यविरोधेन विधिप्रतिपेधविकल्पना सप्तभगी ॥५॥ एकस्मिन्व स्तु यनिरोधेन प्रश्नमशाद् दृष्टनेप्टेन च प्रमाणेनाऽनिरुद्धा विधिप्रतिषेधकल्पना सप्तमगी विज्ञया। तद्यथा स्थाद् घट ( १ ) स्यादघट (२) स्याद्घटश्चाऽघटश्च (३) स्यादवक्त य (४) स्याद्घटवाऽनक्त- व्यश्च (५) स्यादघटश्चारक्तव्यश्च ( ६ ) स्याद्घदवाऽघटवाऽवक्त यश्च ( ७ ) इत्यर्पितानर्पितनयसिद्धे निरूपयितव्या । तन स्वामना स्याघट । परात्मना स्यादघट । को या घटस्य स्वात्मा' कोवा परामा घट बुद्धयभिधाराप्रवृत्तिलिंग स्वात्मा । यत्र तयोरप्रवृत्ति , स परात्मा पटादि । स्वपरात्मापादानापोहनव्यवस्थापा हि वस्तुनी वस्तुत्व । यदि स्वस्मिन् पटद्यात्मव्यावृत्तिविपरणतिन स्यासर्वात्मना घट इति व्यपदिश्येत । अथ परामना व्यावृत्तावपि स्वात्मोपादानविपरणतिर्न स्यात् खरविषाणवदयस्नेन स्यात् । अथवा नाम स्थापनाद्रव्यभावेषु या विवक्षित स स्वात्मा । इतर परात्मा । तत्र सिक्षितात्मना घट , नेतरामना। यदी तरात्मनापि घट स्यात्, विनक्षितात्मना वाऽघट ।नामादिव्यवहारोच्छेद स्यात् । अथना तत्र निरक्षितघटशब्द याच्यसादृश्यसामान्यसंगधिषु कस्मिंश्चिद् धनविशेषे परिगृहीते प्रतिनियतो य सस्थानादि, स स्वामा । इतर परात्मा । तर प्रतिनियतेन रूपेण घट , नेतरेण । यदीतरात्मक स्यात् , एकघटमात्रप्रसग ।सामा यात्र यो व्यवहारा विनश्येत् । अथवा तस्मिन्नेर घटारिशेपे कालातरावस्थायिनि पूर्वोत्तरखुशूलातकपालाद्यवस्था- फ्लाप परात्मा । तदतरालयतर्ती स्वात्मा । स तेनैव घट , तकर्मगुणव्यपदेशदर्शनात् । नेतरात्मना। यदि हि कुशूलातकपालाद्यात्मनापि घट स्यात् । घटायस्थायामपि तदुपलब्धिभवेत् । तदुत्पत्तिविनाशार्थ पुरुषप्रयत्न फ्लामापश्चानुपज्येत । मयांतरालपर्तिपर्यायात्मनाप्यघट स्याद्, घटकृत्य फल नोपलभ्येत । अथवा प्रतिक्षण द्रव्यपरिणामोपचयापचयभेदादीतरोपपत्ते अजुसूत्रनयापेक्षया प्रयुत्पनघटम्यभार स्वात्मा । घटपर्याय एपातीतोऽनागतश्च परात्मा । तेन प्रत्युत्पनस्वभावन सता म घट , नेतरणासना, तथो पर ध्यनुपलब्धिसद्भावात् । इतरथा हि प्रत्युत्पन्नादतीतानागतात्मनापि घटत्वे, एकसमयमानमेव सा स्यात् । अतीतानागतद्वा प्रयुत्पन्नाभा घटाश्रयव्यवहाराभार आफ्यते, विनष्टानुत्पन्नघटव्यवहागभारत । अथवा ·पचमाहिक । तत्वाधराजगार्तिक। तस्मिन् प्रत्युत्पनविषये रूपादिसमुद्रये परस्परोपकारवर्तिनि पृथुवुनायाकार स्वात्मा । इतर परात्मा । सेन पृथुवुनाद्याकारेण स घटोस्ति । नेतरण । घटव्यवहारस्य तद्भावे भावात्तदभावेऽभावान् । यदि हि पृथुवुध्नाद्यात्म नापि घटो न स्थास एव न स्यात् । अथेतरात्मनापि घट. स्यात्तदाकारशून्येपि घटव्यवहार प्राप्नुयात् । अथवा रूपादिमनिवेश सस्थान । तर चपा घटो गृह्यते, इसस्मिन् व्यवहारे रूपमुखेन घटो गृह्यत इति, रूप खामा । रसादि परामा । स घटी रूपेणास्ति । नेतरेण रसादिना, प्रतिनियतकरणग्राह्यत्वात् । अथ हि चभुपा घटो गृत्यत इत्यन, रसादिरपि घट इति गृह्येत । सर्वेपा रूपत्यप्रसग । ततश्च करणांतरकल्पनाऽन थिका । यदि या रसादिनद्रूपमपि घट इति न गृह्येन, चक्षुपिययताऽस्य न स्यात् , अथया शब्दभेदे ध्रुवोर्थ भेद इति घटकुटादिशब्दानामप्यर्थभेद । घटनाद् घट कौटिल्यात्युट इति तरिक्रयापरिणतिक्षण एव तस्य शब्दस्य वृत्तियुक्ता । तर घटनक्रियाविषयककर्तृभार स्वात्मा । इतर परात्मा । तनायेन घट । नेत- रेण, तथार्थममभिरोहणात्। यदि च घटनक्रियापरणतिमुखेनाप्यघट स्यात् । तद्व्यवहारनिवृत्ति स्यात् । यदि चतरव्यपेक्षयापि घट स्यात्, पटादिष्वपि तक्रियाविरहितेषु तच्छन्दवृत्ति स्यात् , एकशब्दवाच्यत्व या वस्तुन । अथवा घटशब्दप्रयोगानतरमुत्पद्यमान उपयोगाकार स्वात्मा, अहेयत्वादतरगत्वाच । बाह्यो घटाकार परात्मा, तदभारपि घटव्यवहारदर्शनात् । स घट उपयोगाकारेणास्ति । नान्येन । यदि उपयोगाकारात्मना प्यस्ट स्यात् वक्तृश्रोतृहेतुफउभूतोपयोगघटाकाराभावात्तदधीनो व्यवहारो विनाशमाप्नुयात् । इतरोऽस- निहितापि यदि घट स्यात्पटादीनामपि स्याद् घटत्वप्रसग । अथया चेतन्यशक्तीनाकारी ज्ञानाकारो ज्ञेया कारश्च, अनुपयुक्तप्रतिविनाकारादर्शतलवत् ज्ञानाकार । प्रतिविनाकारपरिणतादर्शतल्पज्ज्ञेयाकार । तत्र ज्ञेयाकार स्वात्मा, त मूलत्वाद् घटन्यवहारस्य । झानाकर परात्मा सर्वसाधारणत्वात् । स घटो ज्ञेयाकारे- णास्ति। नान्यथा । यदि डेयाकारेणाप्यघट स्यात्तदाश्रयपि कतळतानिरास स्यात्। अथ हि यानाकारेणापि घट स्यात्पटादिनानकालेपि तत्सनिधानाद् घटव्यवहारवृत्ति प्रसज्येत । उक्त प्रकाररर्पितघटत्यमध- टव च परस्परतो न भिन्न । यदि भियत सामानाधिकरण्येन तबुद्ध्यभिधानवृत्तिर्न स्याद् घटपटवत् । ततश्चेतरेतराविनामा उभयोरप्यभागात्तदाश्रयन्यवहारापहन कृत स्यात् । अतस्तदुभयात्मकोसी क्रमेण त उब्दवान्यतामास्कदन् स्याद् घटश्चापटश्चेत्यु यते। यदि तदुभयात्मक वस्तु घट इत्येवोच्येत, इतरात्मासन- हादतत्वमेव स्यात् । अयाघट एत्युच्यते घटात्मानुपादानादनृतमेव स्थान वस्तु तागदेवेति । नचान्य शब्दस्तदुभयात्मावस्थतत्वाभिधायी विद्यतेऽतोसौ घटो वचनगाचरातीतत्वास्यादवक्तव्य इत्युच्यते । घटात्मार्पणामुग्वेनोक्तावक्तव्यस्वरूपनिरूपणेन चादिश्यमान स एवार्थ इति स्याद् घटश्चावक्तव्यश्च । निग्धपिताऽघटभगसगेन प्रदर्शितापक्तव्यवर्मना चापदेश्य स एवार्थ इति स्यादपटश्चावक्तव्यश्च । तदु भयाभिधानक्रमाक्रमार्पणापशादार्भूिततद्व्यपदेश स एवार्थ स्याद् घटश्वाघटश्चावक्तव्यश्च भवति । एवामिय सप्तमगी जीगादिषु सम्यग्दर्शनादिषु च द्रव्यार्थिकपर्यायार्थिफनयार्पणामेदायोजयिव्या । तत्र द्रव्याधिकेकातोऽनिश्चिततत्व , अतत्तदेवेत्यरधारणादु मत्तात् । पर्यायार्थिकैकातोपि तथैवाऽतद्वस्तु तदेयेत्यव- धारणादुमत्तवत् , स्याद्वादो निश्चितार्थोऽपेक्षितयाथातय्यरस्तुनादित्वादनु मत्तचनरत् । अमक्तव्यकातो प्यसद्वाद स्वपचनविरोधात् सदा मोनवृत्तिकात् । अमृपार्थ स्यादवक्तव्यवादो वक्तव्यावक्तव्यवादित्वा सत्येतरपचनविशेषज्ञपादवत् । अनेकाते तदभावादव्याप्तिरिति चेन्न तत्रापि सदुपपचे ॥ ६ ॥ स्यादेतदनेकाते सा विधि प्रतिपेधविकल्पना नास्ति । यदि स्याद्यदाऽनेकातो न भरति, तदैकातदोषानुसगा भवेत् । अननस्याप्रसगश्च । सतस्तत्रानेकातत्वमेव, इति सा सप्तभगी व्याप्तिमती न भवतीति । तन्न कि कारण तनापि तदुपपत्ते स्यादे- कांत स्यादनेकान स्यादुमय स्यादवक्तव्य स्यादेकातवावक्तव्यश्च स्यादनेकातश्चारक्तव्यश्च स्यादेकांतश्चा- नेकातवावक्तव्यश्चेति। तत्कथमिति चेदुच्यते- प्रमाणनयार्पणाभेदादेकातो द्विविध' सन्यगेकातो मिथ्र्यकांत इति । अनेकातो द्विविध सम्यगने- झातों मिथ्यानेकात इति । तत्र सम्पर्गेकांतो हेतुविशेषसामथ्यापेक्ष' प्रमाणप्ररूपितर्थिकदेशादेश । - ·सनातननग्रंथमालायां- प्रथमाम्पाये एकात्मावधारणेन अयाशेपनिराकरणप्रवणप्रणिधिमिथ्यकात । एकत्र सप्रतिपक्षानेकधर्मस्वरूपनिरु- पणो युक्तागमाभ्यामविरुद्ध सम्पगनेकांत । तदतखभारवस्तुशून्य परिकल्पितानेकात्मक केरल याग्यि ज्ञान मिध्यानेकात । तत्र सम्यगेकतो नय इत्युच्यते । सम्यगनेवांत प्रमाण | नयार्पणादेकांतो मयन्येक- निश्चयप्रवणत्वात् । प्रमाणार्पणादनेकातो भवत्यनेकनिश्चयाधिकरणत्वात् । यद्यधनेकांतोऽनेकांत एव स्याने- कांतो भवेत्, एकाताभावात्तत्समूहात्मकस्य तस्याप्पभाव स्यात् , शाखायभाये वृक्षायभाववत् । तदपिनाभावि विशेषनिराकरणादात्मठोपे सर्मलोप स्यात् । एवमुत्तरे च भगा योजयितन्या । छलमात्रमनेकांत इति चेन्न छललक्षणामावात् ।। ७ ॥स्या मत तदैयास्ति तदेव नास्ति, तदे- यानित्य, तदेवानित्यमिति चानेकातमरूपण छलमानमिति । तन्न कुत छटलक्षणाभावात् । छलस्य हि लक्षण मुक्त “ वचननिधातोऽर्थविकल्पोपपत्त्या छलमिति " यथा नव कवटोयमित्यविशेपाभिहितेऽर्थे वरभिषा- यादातरकल्पन, नवास्य कवला न चनार इति नरो वास्य कवलो न पुराण इति नयकवल । न तथानेकांतवाद । यत उभयगुणप्रधानभानापादितार्पितानर्पितव्यवहारसिद्धिविशेषरललाभप्रापितयुक्ति पुष्कलार्थोऽनेकातवाद । सशयहेतुरितिचेन्न विशेपलक्षणोपलब्धे ॥८॥ स्यामत सशयहेतुरनेकात वाद , फथ' एकत्राधारे विरोधिनोनेकस्यासभवात् । आगमश्चैव प्रवृत्त -" एक द्रव्यमनतपर्यायमिति"। किमागम प्रामाण्यादस्ति वा नास्ति वा नित्य वाऽनित्य चेति । तच न कस्माद्विशेषलक्षणोपलन्धे । इह सामान्य प्रत्यक्षाद्विशेषाप्रत्यक्षाद्विशेषस्मृतेश्च सशय । तद्यथा स्थाणुपुरुपोचिते देशे नातिप्रकाशधिकारकलपायर्या वेलायामूर्खत्वमात्र सारूप्य पश्यतो वक्रकोटरविशेषयोनिलयनादीन् स्थाणुगतान् विशेषान् । वस्त्रस्त्रसयन शिर कडूयनशिखाबधनादीन् पुरुषगताश्चाऽनुपलभमानस्य तेषां च स्मरत सशय उत्पद्यते । नच तद- दनेकातादे विशेषानुपलन्धिर्यत स्वपराद्यादेशवशीकृता विशेपा उक्ता व्यक्ता प्रत्यर्थमुपलभ्यते । ततो विशेषोपलब्धेन सशयहेतुरिति यदगदिष्म तत्सम्याग्निरवैष्म । एनमपि सशय , कथमिद तावदस्ति प्रष्टव्य । एपामस्तित्वादानाधर्माणासाधका प्रतिनियता हेतर सति नवा ! यदि न सति विप्रतिपनप्रतिपादनासभव अथ सत्येकत्र विरुद्धमाधनहेतुसानिधाने सति भवितव्य सशयेनेत्युच्यते- विरोगाभावात्सशयाभाव ॥९॥ यदि विरोधोऽभविष्यत्सशयोऽजनिष्यत् । नच विरोधी नयोपनीतानां धर्माणामस्ति कुत- अर्पणाभेदादविरोध पिवपुत्रादिसबधवत् ॥ १० ॥ उक्तादर्पणामदादेकनाऽविरोधेनावरोधी धर्माणा, पितृपुत्रादिसनधात् । तद्यथा-एकस्य देवदत्तस्य जातिकुलरूपसज्ञाव्यपदेशविशिष्टस्य पिता- पुनो भ्राता भागिनेय इत्येव प्रकारा समधा जन्यजनकत्वादिशक्त्यर्पणाभेदान्न निरुध्यते । नीकापेक्षया पितेति, शेषापेक्षयापि पिता भवति । शेषापेक्षया या पुत्रादिव्यपदेशार्ह इत्युक्तापेक्षयापि पुत्रादिव्यपदेशमा न च पिता, पुत्रादिकृत सबबहुत्व देवदत्तस्यैक्वेन विरुध्यते । तद्वदस्तित्वादयो न याति विरोधमेकत्र । सपक्षासपक्षापेक्षोपलक्षितसत्चासत्वादिभेदोपचितकधर्मवद्वा ।। ११ ॥ अथवा सपक्षा- सपक्षापेक्षयोपलक्षितानां सत्त्वासत्त्वादीना भेदानामाधारेण पक्षधर्मेणैकेन तुल्य सर्वद्रव्य निरपेक्षयोह?का- वादिप्रतिवादिप्रयोगापेक्षया सशय उक्त, इतरथा हि पक्षधर्मेपि सदाय कल्प्येत । एकस्य हेतो साधकदूपकताबिसवादवद्वा ॥ १२ ॥ अथैवमुपपत्त्या विरोधे प्रतिपादितेपि मिथ्यादशनाभिनिवेशात्तत्व न प्रतिपद्यते यस्त प्रति साईलौकिकहेतुवादमाश्रित्योच्यते-इह स्वपक्षमर्यादा HAण न्यायधर्ममपालयता वादिनाऽभिप्रेतप्रतिक्षार्थसिद्धिमाशसता हेत्वनुपदेशे सर्वाभिलपितार्थ सिद्धि प्रतितामात्रादेव माप्रापदिति । अतिप्रसगदोपनिवृत्तये यो हेतुरुपदिश्यते स साधको दूषकश्च । वपक्ष साधयति परपक्ष दूषयति न तौ साधनदूषणार्थों हेतोरन्यौ भवत । नचानन्थत्वमस्तीतिकवा येन यापक्षिणी निसयन निलय , माइथय।

·पचमाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक। साधकस्तेन दूषको येन या दूषकस्तेन साधक ।न तयो सकरो विरोधोया। एव सर्वार्थेषु विरोधदोषमनुहति विसर्पत्यनेकातप्रक्रियेति । सर्वप्रवायविप्रतिपत्तेश्च ॥ १३॥ नात्र प्रतिवादिनो विसवृदते, एकमनेकात्मकमिति । केचि- तावदाहु ---सत्त्वरजस्तमसा साम्यावस्था प्रधानमिति तेषा प्रसादलाघनशोपतापावरणसादनादिभिन्न- खभानाना प्रधानात्मना मिथच न विरोध । अथ मन्येया न प्रधान नामक गुणेभ्यार्थीतरभूतमस्ति, किंतु स एव गुणा साम्यमापना प्रधानाख्या लभत इति । यद्येर भूमा प्रधानस्य स्यात् , स्यादेतत्तेपा समुदाय प्रधानमेकमिति । अत एवाचिरोध सिद्ध गुणानामवयवाना समुदायस्य च । अपरे मन्यते-अनुवृत्तिविनि- वृत्तिबुद्ध्यभिधानलक्षण सामान्यविशेष इति । तेषा च सामान्यमेव विशेष सामान्यविशेष इति । एकस्यात्मन उभयात्मक न विरुभ्यते । अपर आहु -वर्णादिपरमाणुसमुदयोरूपपरमाणुरिति । तेपा काकूबडत्वादिमिनलक्षणाना रूपात्मना मिथश्च न विरोध । अथ मत न परमाणुनामैकोस्ति वाह्य , कि तु विज्ञानमेव तदाकारपरिणत परमाणुव्यप- देशाहमित्युत्यते। अनापि प्राहकविपयामाससवित्तिशक्तित्रयाकाराधिकरणस्यैकस्याभ्युपगमान विरोध । किंच सर्वेपामेव तेपा पूर्वोत्तरकालभाव्यवस्थाविशेषार्पणाभेदादेकस्य कार्यकारणशक्तिसमन्वयो न विरोधस्यास्पद मित्सविरोध सिद्ध ॥ एव प्रमाणनयैरधिगताना जीवादीना पुनरप्यधिगमोपायातरप्रदर्शनार्थमाह-- निर्देशस्वामित्वसाधनाधिकरणस्थितिविधानतः ॥७॥ के पुनरिमे निर्देशादय ' निर्देशोऽर्यात्मानधारण । स्वामित्वमाधिपत्य । साधन कारण । अधिकरण प्रतिष्ठा। स्थिति कालमृताव्यवस्था। विधान प्रकार । अधिगम इत्यनुवर्तत एतैरेतेभ्योवाऽधिगम पूर्ववत्तसि । केपामविगम : जीनादीना, सम्यग्दर्शनादीनां च । सतर्हि तथा निर्देश कर्तव्य न कर्तव्योऽर्थवशाद्विभक्ति- परिणामो भवति । तद्यथा-उच्चानि देवदत्तस्य गृहाण्यामध्यस्वैन देवदत्तमिति गम्यते । अथ किमर्थ- मादी निर्देश उच्यते- अवधृतार्थस्य धर्मविफल्पप्रतिपत्तेरादौ निर्देशवचन ॥१॥ स्वरूपेणावधृतस्यार्थस्य धर्म- विकल्पप्रतिपत्तिर्भवति । अतोस्य निर्देशस्यादौ यचन क्रियते । इतरेपा प्रश्नवशात्क्रमः ॥२॥ इतरेषा स्वामित्वादीना प्रभवशात्क्रमो वेदितव्य । यद्येव स एवं तावदुय्यते को जीव इति । औपशमिकादिभावपर्यायो जीव पर्यायादेशात् ।। ३ ॥ यक्ष्यमाण औपशमिकादिभावपर्यायो जीव इत्युच्यते पर्यायादेशात् । द्रव्यादेशान्नामादिः ॥ ४ ॥ जीव इत्युच्यते । तदुभयसग्रहः प्रमाण ॥ ५॥ तस्योभयस्य सग्रह प्रमाणनिर्देश इत्युच्यते । कस्य, जीन स्वामी तत्परिणामस्य भेदादग्नेगण्यवत् ॥ ६ ॥ स परिणामो यस्य सोऽय तत्परिणामस्तस्यासौ न्यपदिग्यते, कुत । कयचिद्भेदात्परिणामपरिणामिनार्भेदकल्पनासद्भागात् अमेरोष्ण्यवत् । तद्यया- ओष्ण्यामकस्यामर्दहनपचनस्वेदनादिक्रियासामर्थ्यमौष्ण्य भेदेनोच्यते । न्यवहारनयशात्सर्वेपां ॥ ७॥ जीरादीना सर्वेषा पदार्थाना न्याहारनयवशानीव स्वामी । किंसाधनो जीव . परिणामिकमावसापनो निश्चयत' ॥८॥ योसौ जीवात्मपरिणामिकस्तत्साधनो जीवो निक्ष- यनयेन, तेन हासावामान सर्वकाल लभत इति । वहुख।

·२८ सनातनजनमधमााया- प्रथमाध्याये- भोपशामिकादिभाषसाधनश्च व्यपहारात् ॥ २ ॥ व्यपहारनयरशादौपशमिकादिभारसाधनधेनि व्यपदिश्यते । च शन्दन शुकशोणिताहारादिसाधनश्च । किमविकरणो जीव ' स्वप्रदेशाधिकरणो निधयत. ॥१०॥ योमी स्वप्रदेशाऽमा यातस्यरूप कमातारीरपरि- माणानुविधायिरप्यपरिप्रातहीनाविकभावस्तदधिकरणो जीव स्वात्मप्रतिष्टाफाशरत् । व्यवहारतः शरीराधधिष्ठानः ॥ ११ ॥ कर्मापात्त पारीरमेतधाधिकरणमात्मा व्ययहारनपशा- दधितिष्रतीत्युच्यते । किं स्थितिकोजीव । स्थितिस्तस्य द्रव्यपर्यायापेक्षानायवसाना समयादिया च ॥१२॥ तम्य जीवस्य म्पिनिई न्यपयायापेक्षा द्विधा कल्प्यते । द्रव्यापक्षाऽनावरसाना, जीवद्रव्य हि चैतन्यजीपदन्योपयोगाऽसग्येयप्रदे- शादिसामान्यादेशाम प्रच्यरते सर्वकालमिति । पर्यायस्वयवायच भवति तदपेशा समयादिका कम्प्यते । किमस्य निधान नारपादिसख्येयासरयेयानतप्रकारो जीव ॥ १३ ॥ नारकादय सरयेया असत्येया अनतप्रकारा भिद्यत जीरस्य । तयेतरेपामागमाविरोधानिर्देशादिवचन ॥ १४ ॥ तेनैर प्रकारेणागमाविरोधगरेपामजीना- दीनां निर्देशादयो वक्तव्या । तद्यथा--अजीवस्तावदशमाणपर्यायरहित , नामादिश्चाजीवात्मन, अजीवस्य स्वामी जीनो वा भोक्तृत्वात् । पुद्गलानामणुत्वादिसाधन भेदादि, तनिमित्त या कालादि । धर्माधर्मकालाका शाना गतिस्थितिवर्तनाचगाहहेतुता पारिणामिकी, अगुरलघुगुणानुगृहीता, स्वात्मभूतसत्तासमधाजीरपुद्गला या सदपेशवादूगन्यादिहेतुताभिव्यक्तै ।स्वात्मनाधिकरण सर्पद्रव्याणां, स्वात्मव्यवस्थितत्वात् , आकाश साधारणम- साधारण च घटादिर्जलादीनां । स्थितिव्यापेक्षानावरसाना, पर्यायापेक्षा समयादिका । विधान धर्मादिनिक प्रतिनियता दिपारिणामिकद्रव्यार्थादेशादेकैक पयायार्थिकनयादेशादनेक । सस्येयासमयानताना द्रव्याणां गतिस्थित्यवगाहनाद्युपकारपर्यायादेशात्स्यादेक स्यादनेक स्यात्सरयेय स्यादसरयेय स्यादनत । काल सरयेयोऽसरयेयोनतश्च भवति परमत्ययात् । पुद्गलद्रव्य रूपस्पर्शादि पारिणामिद्रव्याथादेशा स्यादेक प्रतिनियतैकनिकसप्येयासरयेयानतप्रदेशपर्यायादशाम्याटनक स्यात्सरयेप स्यादमरयेय स्या- दनत । आश्रानिर्देश कायवाङ्मन क्रियापरिणामो नामादिया । जीनोस्य स्वामी, कर्म वा तनिमित्तत्वात् । स्वात्मैर साधन, शुद्रस्य तदभागात् । कर्म या सति तस्मि प्रवृत्ते । अधिकरणमात्मैव तत्र तत्परदशनात् । फर्मणि कर्मठने च कायादावुपचारत । स्थिति ङ्मनसाश्रययोजघन्यनेक्समय , उत्कणातर्मुहूर्त । फायाश्रयस्य जघग्येनातमुहूर्त , उत्कर्षणानतकाल । असर येया पुद्गलपरिसता । विधान वाङ्मनमाश्रययो- चतुर्विकल्पसख्य, सन्यमृषोभयानुभयभेदात् । कायाभव सप्तरिय औदारिकवैफियिकाहारकमिश्रकार्माण भेदात् । औदारिफौदारिकमिश्रको मनुष्यतिरश्वा । वेकियिकपक्रियिकमिश्रको दवनारकाणा | आहारकाहारक मिश्रका सयतानामिद्विप्राप्तानां । कामणकायाश्रयो पिग्रहापनाना कालिमा चासमुद्रातगताना । अथवा श्रवस्य प्रकार शुभाशुभ । तत्र कायिको हिंसान्तस्तेयानह्मादिषु प्रवृत्तिनिवृत्तिसन । याचिक परपाको शपिशुनपरोपघातादिषु वचस्म प्रवृत्तिनिवृत्तिसज्ञ । मासो मिथ्याश्रुतेासूयादिषु मनस प्रवृत्तिनिवृत्ति सज्ञ । बधनिर्देश जीवकर्मप्रदेशान्यो यसश्लेषो बध , नामादिर्वा । स जीवम्य तत्र तत्फलदर्शनात्, कर्मणश्च तस्य द्विष्टत्वात् । मिथ्यादशनाचिरतिप्रमादकपाययोगा वधस्य साधन, तत्परिणतो वाऽऽरमा । स्वामिसबधाह मेव थत्त्वनिकरण भवति, विरक्षात कारप्रवृत्ते । स्पितिर्जधयोत्कृष्टा च । तत्र जघया वेदनीयस्य द्वादश- मुहर्ता । नामगोत्रयोरष्टौ । शेषाणामतर्मुहूर्ता । उदृष्टा पानदर्शनापरणोदनीयातरायाणा निंगासागरोपम कोटीकोव्य' । मोहनीयस्य सप्तनि । नामगोनयोविंशति । त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाण्यायुप । अथवा अधसताना . अधिकरणमारन येवासी इत्यपिग पुलक पाठ । ३ सद्विशिष्टरमादित्य पाठ । m ·पचमाछिक। तत्वार्थराजवार्तिक । २९ पर्यायादेशात्स्यादनादिरनिधनश्वाभच्याना | भन्यानां च केपाचिद्यऽनतेनापि कालेन न सेत्स्यति । ज्ञानार- रणाटिकर्मोत्पादपिनाशात्स्यासादि सनिधन विधान, वध सामायादेशास्यादेक द्विविध शुभाशुभभेदात्। निधा द्रव्यभारोभयरिकत्सात् । चतुर्दा प्रकृतिस्थित्यनुभागप्रदेशभेदात् । पचधा मिथ्यादर्शनादिहेतुभेदात् । पोढा नामस्थापनाद्रव्यक्षेत्रकालभायै । सप्तधा तेरै भाषाधिके । अष्टया ज्ञानाचरणादिमूलप्रकृतिभेदात् । एन सायेया अमख्येया अनतविकत्याच भरति हेतुफलभेदात् । सरनिर्दश आश्रतनिरोधः, नामादि जीगोस्य स्वामी, कर्म या नियमानविषयत्वात् । निरोधस्य साधन, गुप्तिसमितिधर्मादय । स्वामिसनधाई- मेगाधिकरणमियुक्त । स्थितिर्जघन्येनातर्मुहूर्ता । उत्कृष्टा पूर्वकोटीदेशोना । धिानमेकादिरष्टोत्तरशतविध, स्तत उत्तरश्च सरययादिपिकल्यो निरोध्यनिरोधकभेदाद्वेदितव्य तिवाष्टोत्तरशतविध उच्यते तिस्रो गुप्तय । पच समितय धर्मो दशविध अनुप्रेक्षा द्वादश । परीपहा द्वापिंगति । तपो द्वादाविध । प्रायश्चित नन- विध । विनयश्चतुर्विध । ययावृत्य दाविधा स्वाध्याय पंचनिध ।व्युसर्गो द्विविध धर्मध्यान दशविध । शुक्ल- ध्यान चतुर्विधमिति । निर्जरा निर्देशो यथाविपाकात्तपसो या, उपमुक्तवीर्य कर्म निर्जरा, नामादिर्ना, सा आत्मन कमणो वा द्रव्यभावभेदात् । सापन, तपो यथाकर्मविपाकश्च । अधिकरणमात्मा निरामैन बा । विधान, सामान्यादेका निर्जरा । द्विविधा ययाकालप्रक्रमिकभेदात् । अष्टधा मूलकर्मप्रकृतिभेदात् । एन सरये- सरयेयानतारिकल्पा भपति कर्मरसनिर्हरणभेदात् । मोक्षनिर्देश कृनकर्मसक्षयो मोक्ष , नामादि; तस्य स्वामी परमात्मा मोक्षात्मैव वा । साधन सम्यग्दर्शनशानचारिणि । स्वामिसम्यहमेगापिकरण तद्विपय- स्वात् । स्थितिस्तस्य सादिरनिधना। विधान, सामान्यादेकोमोक्ष । द्रव्यमानमोक्त यभेदादनेक । सम्यग्दर्शन- निर्देश तत्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शन | नामादिर्वा।तत्पुनरात्मन स्वस्यैव वा । दर्शनमोहोपशमादिसाधन, बाह्य चोप्रदेशादि, स्वात्मा वा । स्वामिसयभागेनाधिकरण । स्थितिर्जधयेनातर्मुहर्ता उत्कर्पण पट्पष्टिसागरोप- माणि सातिरेकाणि । अथवा सादि सनिधनौपशमिकक्षायोपशमिक, साद्यनिग्न क्षायिक | विधान सामा- न्यादेक द्विधा निसर्गजाधिगजभेदात्।विधौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिफपिकल्पात् । एव सख्येयानतरिकल्प च भवत्यध्यरसानभेदात् । ज्ञाननिर्देश , जीयादितत्वप्रकाशन ज्ञान । नामादिर्वा तदात्मन स्वाकारस्य वा। ज्ञानावरणादिकर्मक्षयोपशमादि साधन । स्वाचिर्भारशक्ति । अधिकरणमामा स्वाकारो वा सत्र प्रतिष्टा- नात् । स्थिति , सादिसनिधन क्षायोपशमिक ज्ञान चतुर्विकल्प । साद्यनियन क्षायिक । विधान सामान्यादेक शान। प्रत्यक्षपरोक्षभेदाद्विधा। द्रव्यगुणपर्यायविषयभेदात् त्रियाानामादिविकल्पाचतुर्धा। मत्यादिभेदापचधा। इत्येव सस्येयासरयेयानतविकल्प च भाति क्षेयाकारपरिणतिभेदात् । चारितनिर्देश , कर्मादानकारण- निवृत्तिश्चारित्र । नामादि । पुनरात्मन स्वरूपस्य वा । चारित्रमोहोपसमादि साधन, स्वशक्तिी स्वामि- सअधमागेाधिकरण । स्थितिघयेनातर्मुहूर्ता उत्कर्षेण पूर्वकोटीदेशोना । अथवा सादि सपर्यवसान औप- शमिकक्षायोपशामिक सायपर्यवसान क्षायिक । शुद्धिव्यक्यपेक्षया साद्यनिधन । विधान सामान्यादेक ! द्विधा बाह्याभ्यतरनिवृत्तिभेदात् । निधौपशमिकक्षायिकक्षायोपशमिकपिक पात् । चतुर्धा चतुर्थमभेदात् । पचधा सामायिकादिविकल्पात् । इत्येव सरयेयासरयेयानतरिकल्प च भवति परिणामभेदात् । फिर्मतैरेर जीगदीनामधिगमो भवति उतान्योप्यधिगमोपायोस्ति इति, परिपृष्ट , अस्तीत्याह- सत्सल्याक्षेत्रस्पर्शनकालांतरभावाल्पवहुत्वैश्च ॥ ८ ॥ अधिगम इत्यनुवर्तते । प्रशसादिपु सच्चन्दचरिच्छात सद्भावग्रहण ॥१॥ सच्छन्द प्रशसादिषु वर्तते तद्यमा प्रशसाया तावत् "सत्पुरुष सदश्वश्चेति" । कचिदस्तित्वे "सद्धट सत्पट" इति । कचिप्रतिजायमाने "प्रत्र- जित सन् कथमनृत यात्, प्रवजित इति प्रतिज्ञायमान इत्यर्थ"। कचिदादरे "सत्कृन्यातिधीन् भोजय- तीति" आयत्यर्थ । तोहे छात सद्भानो गृह्यने । अव्यभिचारात्सर्वमूलत्वाच वस्यादौ वचन ॥२॥ सच हव्यमिचारि सर्वपदार्यविषयपात्, ·सनातनजनप्रथमाला- प्रथमाध्याय नहि काश्चिपदार्थ सत्ता ब्यभिचरति, यदि व्यभिचरेद्वाग्विज्ञानगोचरातीत स्यात् । गुणास्तु रूपादयो ज्ञानादयश्च केषु चित्सति फेचिन्न सति । क्रिया च परिस्पदात्मिका जीवपुद्रेष्वस्ति नेतरेष्विति न व्याप्ति मती । सर्वेषा च विचारार्हाणामस्तिस्य मूल | तेन हि निश्चितस्य वस्तुन उत्तरा चिंता युग्यते अतस्तस्यादौ पचन क्रियते। सतः परिणामोपलब्धः सख्योपदेशः ॥ ३ ॥ सतो हि वस्तुन सरयातासल्यासाऽनतपरि- णामोपलधे सरयाताद्यन्यतमपरिणामावधारणार्थ सरया भेदलक्षणोपदिश्यते । निर्मातसख्यस्य निवासविप्रतिपचे क्षेत्राभिधान ॥४॥ निश्चयेन शातसप्त्यस्यार्थस्यो- धिस्तियग्निवासनिप्रतिपत्तेसायन्यतमनिवासनिक्षयार्थ क्षेत्रभिधान ! अवस्थाविशेषस्य वैचित्र्यात्रिकालविषयोपश्लेपनिश्चयार्थ स्पर्शन ॥५॥ अवस्थाविशेषो विचित्ररत्र्यसूचतुरस्रादिस्तस्य रिकाविषयमुपश्लेषण स्पर्शन । कस्य चित्तक्षेत्रमेव स्पशन फस्यचिद्न्यमेव कस्यचिद्रना पडष्टौ वेति । एफसर्वजीवसन्निधौ तन्निश्चयार्थ तदुच्यते,- स्थितिमतोऽवधिपरिच्छेदाथै कालोपादान ॥ ६॥ स्थितिमतीर्थस्यावधिपरिच्छेत्तन्य इति कालोपादन क्रियते। अतरशब्दस्यानेकार्यवृत्तेश्छिद्रमध्यविरहेप्पन्यतमग्रहण ।। ७॥ बहुभ्यर्थेषु दृष्ट' प्रयोगः कचिच्छिदे वर्तते 'सांतर काष्ट सछिद्रामिति' । कचिदन्यत्वे 'द्रव्याणि द्रव्योतरमारभत' इति कचिमध्ये हिमक सागरातर इति । कचित्सामीप्ये "स्फटिकस्य शुक्लरतायतरस्थस्य सद्वर्णतेति शुक्लरक्तसमीपस्थस्येति गम्यते । कचिद्विशेषे"। "वाजिवारणलोहाना काष्ठपापाणवासा । नारीपुरुषतोयानामतर महदतर" इति । महान् विशेष इत्यर्थ । कचिद्वहिोंगे 'प्रामस्यातरे कूपा' इति कचिदुपमव्याने 'अतरे शाटका' इति । कचिद्विरहेऽनभिप्रेतश्रोतृजनांतरे मन्त्र मन्त्रयते। तद्विरहे मन्त्रयत इत्यर्थ । तरेह छिद्रमध्यविरहेण्यन्य- तमो घेदितव्य । अनुपातवीर्यस्य न्यग्भावे पुनरातिदर्शनाचद्वचन ॥८॥ अनुपहतवीर्षस्य द्रन्यस्य निमित्तयशात्कस्य चित्पर्यायस्य न्यग्मावे सति पुनर्निमित्तातरात्तस्यैवाविर्भावदर्शनात्तदतरमित्युच्यते ॥ परिणाममफारनिर्णयार्थ भाववचन ॥ ९॥ औपशमिकादि परिणामप्रकारो निर्गतम्य इति भाववचन क्रियते। सरुपाताघ यतमनिश्चयेप्यन्यो पविशेषमतिपत्यर्थमल्पबहुत्ववचन ॥ १० ॥ सख्याता- दिष्य यतमेन परिणामेन निश्चितानामन्यौ यविशेषप्रतिपत्त्यर्थमल्पपहुत्ववचन क्रियते । इमे एभ्योऽल्पा इमे बहब इति । आह- निर्देशवचनात्सवसिद्धरसद्ग्रहण ॥ ११ ॥ निर्देशवचनादेव सत्त्व सिद्ध न ह्यसतो निर्देश इति तस्मादसग्रहण । अनर्मक सद्ग्रहणमसग्रहण । न वा कास्ति क नास्तीति चतुर्दशमार्गणास्थानविशेषणार्थत्वात् ॥ १२ ॥ नौप दोप, किं कारण नानेन सम्यादर्शनादे सामान्येन सत्त्वमुयते कि तु गतीद्रियकायादिषु चतुर्दशसु मार्गणा- स्थानेषु कास्ति सम्यग्दर्शनादि, क नास्तीत्येव विशेषणाथ सद्वचन । सर्वभावाधिगमहेतुत्वाच्च ।। १३ ॥ अधिकृताना सम्यग्दर्शनादीना जीवादीनां च निर्देशवचने नास्तित्वमविगत स्यात् , येत्वनधिकृता जीरपर्याया क्रोधादयो ये वाऽजीवपर्याया वर्णादयो घटादयश्च तेषाम- स्तित्वाधिगमार्थे पुनर्वचन ।

·पाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक । अनधिकृतत्वादिति चेन्न सामर्थ्यात् ।। १४ ॥ स्यादेतदनधिकृतास्ते ततो न पुनर्युक्तमेषां ग्रहण मिति । तन किं कारण सामर्थ्यात् तेषामपि ग्रहण भवति । विधानग्रहणात् सख्यासिदिरिति चेन्न भेदगणनार्थत्वात् ।। १५ ।। स्यादेतत् विधानप्रह- णादेव सख्यासिद्धिरिति । तन्न किं कारण भेदगणनार्थत्वात् । प्रकारगणन हि तत्। भेदगणनार्थमिदमुच्यते । उपशमसम्यग्दृष्टय इयत । क्षायिकसम्यग्दृष्टय एतावत इति । क्षेत्राधिकरणयोरभेद इति चेमोक्तत्वात् ।। १६ ॥ स्यादेतद्यदेवाधिकरण तदेव क्षेत्र, अतस्तयो रभेदात्पृथग्ग्रहणमनर्थकमिति । तन्न किं कारण उक्तार्थत्वादुक्तमेतत् सर्वभावाधिगमार्थत्वादिति । क्षेत्र सति स्पर्शनोपलन्धेरवुघटवत्पृथग्ग्रहण ॥ १७ ॥ यथैह सति घटे क्षेत्रेऽवुनौवस्थानात्तनि- यमाद्धटस्पर्शन, नह्येतदस्ति घर्टेवु अतिष्ठते, नच घट स्पृशतीति । तयाकाशक्षेत्रे जीवावस्थानां नियमादा- माशे स्पर्शनमिति क्षेत्राभिधानेनैव स्पर्शनस्यार्थगृहीतत्वात्पृथग्गृहणमनर्थक । न पा विपयवाचित्वात् ॥१८|| नरैष दोप किं कारण विषययाचित्वात् । विषयवाची क्षेत्रशब्द । पथा राजा जनपदक्षेत्रेऽप्रतिष्ठते, नच कृत्स्न जनपद स्पृशति । स्पर्शन तु कृत्स्नविषयमिति । त्रैकाल्यगोचरत्वाच ॥ १९॥ यथा साम्प्रतिकेनाबुना साप्रतिक घटक्षेत्रे स्पृष्ट, नातीतानागत । नैवमात्मन सांप्रतिकक्षेत्रस्पर्शने स्पर्शनाभिप्राय । स्पर्शनस्य त्रिकालगोचरत्वात् । स्थितिकालयोरोतरत्वाभाव इतिचेन पुख्यकालास्तित्वसमत्ययार्थ ॥२०॥ स्यादैतत् स्थितिरेय काल काल एव स्थितिरित्यतो नास्त्यनयोरर्थातरभाय इति । तन किं कारण मुट्य- फालास्तित्वसप्रत्ययार्थे पुन कालग्रहण । द्विविधो हि कालो मुरयो व्यावहारिकश्चेति । तत्र मुख्यो निश्च- यकाल । पर्यायिपर्यायावधिपरिच्छेदो व्यावहारिकस्तयोरत्तरत्र निर्णयो यक्ष्यते । उक्तच किमुक्त ' सर्वभा- चाधिगमहेतुत्वादिति । नामादिपु भावग्रहणात्पुनर्भावाग्रहणमिति चेन्नौपशमिकाद्यपेक्षत्वात् ।। २१॥ स्यादेत- सामादिषु भावग्रहण कृत तेनैव सिद्धनात्पुनर्भावग्रहणमनर्थकमिति तन्न किं कारण औपशमिकाद्यपेक्ष- त्वात् । पूर्व भावग्रहण द्रव्य न भरतीसेर पर । इद त्यौपशमिकादिवक्ष्यमाणभावापेक्ष । किं सम्यग्दशन मोपशमिक, क्षायिकमिन्यादि। विनेयाशयशो वा तच्चाधिगमहेतुविकल्प ॥ २२ ।। अथवा सर्वेषामेर परिहार विनेया- शयनशो हि तत्त्वाधिगमहेतुविकल्पो वेदितव्य । केचिसक्षेपेण प्रतिपाद्या केचिद्विस्तरेण, इतरथा हि प्रमाण- प्रहणादेव सिद्धेरितरेपामधिगमोपायाना महणमनर्थक स्यादिति । इतितक्यायाति के प्रथमेऽध्याये पघममाद्विक समाप्त । ५ ॥ एय सम्यग्दर्शनस्यादावुद्दिष्टस्य लक्षणोत्पत्तिस्वामिविषयन्यासाधिगमोपाया निर्दिष्टास्तरसधेन च जीवादीना सज्ञापरिणामादि निर्दिष्ट तदनतरमिदानी सम्यग्ज्ञान विचारार्ह मिन्याह- . मतिश्रुतावधिमन-पर्ययकेवलानि ज्ञान ॥९॥ मत्यादय इति क एते शब्दा मतिशब्दो भावफश्करणसापनः ॥१॥ अय मतिशन्दो भापकर्तृकरणेबन्यतमसाधनो येदितव्य । मने यसाधने क्ति। तदावरणकर्मक्षयोपशमे सतींद्रियानिद्रियापेक्षमर्थस्य मनन मति । औदा. मीन्या तस्यकपनाइहुलापेक्षया कर्तृमापन , करणसाधनो पा, मते मयतेनेनेति या मति मेदाभेद- पिशोपरपे।

·सनातनजनप्रथमाटायो- प्रथमायाय- श्रुतशब्द फर्मसाधनश्च ।। २ ।। किं च पूर्वोक्तविषयसाधनश्चेति वर्तते । शुतारणक्षयापशमा यतग्गबहिरंगहेतुसनिगने सति श्रूयतेस्मेति श्रुत । कर्तरि श्रुतपरिणत आत्मर शृणोतीति श्रुत । भेदविर क्षाया श्रूयतेनेनेति श्रुते श्रवणभर वा। अवपूर्वस्य दधाते. कर्मादिसाधन फि ॥३॥ कर्मादिषु साधनेष्य यतमे किरय वैदित य । अपविज्ञानापरणक्षपोपशमाधुभयहेतुसन्निपाने मत्यरधीयतेऽवाग्दधात्सवाग्धानमार वारधि । अधिश- न्दाऽध पर्यायवचन , यथाऽम क्षेपणमवक्षेपण, इत्यधोगतभूयोद्रव्यविपयोगवधि । अथ वावधिर्मर्यादा, अपधिना प्रतिबद्ध ज्ञानमवधिज्ञान । तथाहि-वक्ष्यते सपिध्वनधेरिति । सर्वेषा प्रसग इतिचेन्न । मदिवशाद्व्यव स्थोपपत्तेोशन्दप्रवृत्तिरत। मन प्रतीत्य प्रतिसघाय या ज्ञान मन पर्यय ॥४॥ तदारणकमक्षयोपशमादिद्वितय- निमित्वशात्परकीयमनोगतार्थज्ञान मून पर्यय । भाादिसाधनत्व पूर्ववद्वेदिताय । कथ मन प्रतीत्य प्रतिसधाय वा ज्ञानमिन्यनोच्यते-परकीयमनसि गतोओं मन इत्युच्यते तास्थ्यात्तारछब्यमिति । स च क मनोगतोर्थो भाषघटादिस्तमर्थ समतादेत्यायलव्य या प्रसादादात्मनो ज्ञान मन पर्यय । पतिज्ञानप्रसग इति चेन्नापेक्षामानत्वात् ॥ ५॥ स्यादेतम्मन पर्ययज्ञान मतिज्ञान प्राप्त कुनो मनोनिमितन्वादेव ह्यापी प्रक्रिया मनसा मन सपरिचियेति । तन्न किं कारणमपेक्षामारचात् स्व परमनापेक्षामार तत्र क्रियते यथाऽ चद्रमस पश्येति । न तत्कार्य मतिज्ञानवत । आत्मशुद्धिनिमित्तत्वादे. तस्येति । बाह्याभ्यतरक्रियाविशेषात् यदर्य फेवते तत्केवल ॥६॥ तप क्रियाविशेषात् या मानसकार्याश्रयान् नाधानभ्यतरांश्च यदर्थमर्थिन केनते सेवते तत्केवल । अव्युत्पन्नावासहायार्थ• केवलशब्द ॥७॥ यथा केरलमन मुक्त देवदत्त इति । अस हाय यजनरहित भुक्ते इति गम्यते । तथा क्षायोपशमिकज्ञानासपृक्त असहाय केवटमित्यव्यु पन्नोय शब्दो दृएव्य 1 फरणादिसाधाो ज्ञानशब्दो व्यारयातः॥८॥ अय ज्ञानशब्द करणादिसाधन इति व्याग्यात पुरस्तात् । इतरेपा सदभाव ॥ ९ ।। इतेरपामेकातादिना तस्य ज्ञानस्य करणादिसाधनत्व नोपपद्यते । तत्कथमिति चेदुयते-- आत्माभावे ज्ञानस्य करणादित्वानुपपत्ति फर्तुरभावात् ।। ०॥ येपामात्मा न विद्यते तेपा ज्ञानस्य करणादित्य नोपपद्यते, कुत ' कतुरमागत् । सति हि देवदत्ते छेत्तरि परशो करणच दृष्ट । तथा चात्मन्यसति नास्य करण । तत एस भावसाधनत्वमपि नोपपद्यते, शातिशानमिति । न ह्यसति भान पति भार इति । स्यादेतज्जानातीति ज्ञानमिति कर्तृसाधनत्व, इति तन्न निरीहकत्वात् । न हि निरीहको भार फर्तृत्वमास्कदति निरीहताश्व सर्व भागा । किंच-पूर्वोत्तरापक्षस्य लोके कर्तृत्व दृष्ट! नच तस्य ज्ञानस्य पूर्वोत्तरापक्षास्ति क्षणिकत्वादतो निरपेक्षस्य कर्तृत्वाभाव । किंच-करणयापारापेक्षस्य लोक कर्तृ व दृष्ट । नव ज्ञानस्या यत्करणमस्ति । अतोस्य कर्तृत्वमपि नोपपद्यते । स्वशक्तिरेव रणमितिचेन्न । शक्ति शक्तिमझेदाभ्युपगमे आत्मास्तिन्यसिद्धे, अभेदे च स दोपस्तदरस्थ एवेति।सतानापेक्षया कर्तृकरणभेदोपचार इति चेन । परमार्थविपरीतत्वे मृपावादोपपत्ते, भेदाभेदविकल्पनपानरक्तदोषप्रसगाच । मनश्चेद्रिय चास्य फरणमितिचेन्न । तस्य तच्छक्न्यमानात् । मनस्तापन करण पिनष्टत्वात् घण्णामनतरातीत विज्ञान यद्धि तमन इति यचनानेंद्रियमप्यतीत तत एव । नाप्युपजायमानस्य करणत्व । नहि सन्यपियाण युगपदुप- जायमानमितरस्य विषाणस्य करण भवति । फिंच-प्रकृत्यादन्यस्याभावात् ज्ञा इत्यस्या प्रकृतेरसगोधन- मर्थो न तस्मादन्य माश्चिदोस्ति य कर्तृत्वमनुभदतोस कर्तृत्वाभाव । किं च-एकक्षणविषयं यत्क- ·पचमाहिफ। तत्त्वार्यराजयार्तिक । हत्व, तदनेकक्षणगोचरोचारणलब्धज मना कर्तृशब्देन कथमुय्यते । कथ याऽयमेकक्षणे सन्वाचक स्यात् । सतानावस्थानावाच्यवाचकमारमबध इति चेन । तस्य प्रतिपिहितत्वात् । अय मतेमतत्-खात्पतिता नो रत- धृष्टि , अमाव्यमेव हि तत्त्रमिष्यते । अव्यापारेषु हि सर्वधर्मेषु वाग्व्यवहारो नास्त्यति, तदपि नोपपद्यते । वाचनविरोधात्, तत्वप्रतिपयुपायापन्हाप्रसगाच। किं च-जानातीति ज्ञानमिति कर्तृसाधनत्व नोपपद्यते । कुन विशेपानुपलब्धे । येन हि कर्तृसाधनत्वमगत । करणादिसाधनल, च तेनेद युज्यते वक्तु कर्तृसाधन- मिद न करणादिसाधनमिति । नच क्षणिकवादिन प्रन्यर्थवशवर्तिज्ञानविकल्पनायामनवधारितोभयस्व- भानस्य तद्विशेपोपलब्धिरस्ति । न हि शुलतरविशेपानभिज्ञस्य शुक्रमिद न नीलादीति विशेषणमुपपद्यते । अस्तित्वेप्यविक्रियस्य तदभावोनभिसवधात् ॥ ११ ॥ आत्मन अस्तित्वैपि ज्ञानस्य करणा- यमाव , कुत , अनभिसयघात् । यस्य मतमात्मनो ज्ञानाख्यो गुणस्तस्माचार्थांतरभूत , "आत्मेंद्रियमनोर्थ- सन्निकर्पात् पन्निष्पद्यते तद यदिति वचनादिति' तस्य ज्ञान कारण न भवितुमर्हति । कुत :- पृथगात्मलाभाभावात् ॥ १२ ॥ दृष्टो हि लोके, छेत्तुर्देवदत्तादयांतरभूतस्य परशोस्तैक्ष्ण्यगौरपका- ठिन्यादिविशेषलक्षणोपेतस्य सत करणमाव । नच तथा ज्ञानस्य स्वरूप पृथगुपलभामहे । किं च- अपेक्षाभावात् ॥ १३ ॥ दृष्टो हि परशोर्देवदत्ताधिष्ठितोयमननिपतनापेक्षस्य करणभाव । न च तथा ज्ञानेन किंचित्कर्वसाध्य क्रियातर समपेक्ष्यमस्ति । किं च- तत्परिणामाभावात् ।। १४ ।। छेदनक्रियापरिणतेन हि देवदत्तेन तक्रियाया साचिव्ये, नियुग्य- भान' परशु करणमित्येतद्युक्त । न च तथाऽऽत्मा ज्ञानक्रियापरिणत । अर्थातरत्वे तस्याज्ञत्वात् ।। १५॥ इह यज्ञानादन्यद्भवति तदन, दृष्ट। यथा घटादिद्रव्य । तथा च शानादन्य आत्मा, इत्यशासप्रसग ज्ञानयोगाझव, दृष्टनात दण्डियदिति चन्न तत्स्वभाषामा सबधनियमा- नुपपत्तिरिंद्रियमनोगत् । शस्वभानामावे सत्यात्मन्येव योगो, न मनसेंद्रियेण येति नियमाभाव । युतसिद्ध- पोश्च दण्डदण्डिनो सबध , दण्डस्य च प्रसिद्धस्य सतो विशेषणमात्रत्वेनोपादानात् , आत्मनश्च तदुत्पत्ती हिता- हितविचारणाविक्रियोपपत्तेरसाम्य । उमयोश्वाशयो सबधेप्याचवप्रसगो दृवात्, जात्यधयो सबधे दर्शन- शक्यभाववत् । किं च--इद्रियमन प्रसगाद्यदि जायतेनेन मानमिति करणमभ्युपगम्यते, तेनेंद्रियाणा मनसच ज्ञानत्वप्रसग , विशेषाभावात्तैरपि जायत इति । किं च उभयोनिष्क्रियत्वान्, सर्वगतस्य तायदात्मन क्रिया नास्ति । नापि मानस्य क्रियायला द्रव्यस्यैव टक्षणमिति पचनात्। तत क्रियाविरहितस्य कथ कर्तृव फरणत्व वा स्यात् । यस्यापि मतम यत, गुणव्यतिरेका छुद्ध पुरुषो नित्यश्च निर्विकारमादिति। तस्य धान करण न भवितुमर्हति । कुत 'अनभिसबथात् । या बुद्धिरिंद्रियमनोहकारमहद्वत्युपनीता, लोचनसफरपाभिमानाध्य- यसापरूपा, सा प्रकृति । पुरप पुनरविक्रिय , शुद्धश्च। तस्य सा करण कथ स्यात् ।। क्रियापरिणतस्य हि देवदत्तस्य लोके करणसप्रयोगो दृए । इत्येवमादि योज्य । नापि कर्तृमाधनत्व युग्यते । लोके हि करणत्वेन प्रसिद्धम्यासे , तप्रशसापरायामभिधानप्रवृत्ती समीक्षिताया, 'तैपण्यगौरवकाठिन्याहितविशेपोयमेर, रिन- कति कर्तधर्माच्यारोप क्रियते । न च तथा ज्ञान करणत्वेन प्रसिद्धमस्ति, पूर्वदोपोपपत्त , अतोस्य कर्तृत्वम- युक्त । नच भावसाधनयमुपपत्तिमत्, अपिक्रियस्य तत्परिणामाभावात् । विक्रियास्वभावस्य हि यस्तुनस्तदुलादे विकदादिदर्शनात, पचन पाक इत्येवमादि भावनिर्देशो युक्त , नाकाशस्यति । किं च-फलामारात् । शान हि प्रमाणमिष्ट, प्रमाणेन च फयता मरितव्य, नचावयोधनमतरेण फलमन्यदुपलभ्यते । तस्मादन्येन शानेन भरित य, यस्मिन् सति सा झातिरसबोध फटमा मनो भवति, तच्च नास्त्यतो न मानसाधनत्व । अधिगमधान न भावांतरमिति, फ्ले प्रामाण्योपचार, इति चाऽयुक्त मुरसाभानात् । आकारभेदात् फउप्रमाणपरिकल्पना या युक्ता आकाराफारवतोर्भेदाभेदयोरनेफदोषोपपत्ते । निर्विकल्पकत्वाच तत्वस्याकारकल्पनामाव । वाद्यवस्था- मारापोऽतरगाकारानुपपत्तिश्चेति । जौंदाणा तु परमर्पिसर्वक्षप्रणीतनयभगगहनप्रपचविपश्चिता स्पायद- प्रकाशो गालितज्ञानपभुपामयास्मिनन्यर्थेऽनेकपर्यायसभवादुपपद्यते इीि विमृष्टभमेव तत् । . - ।

·१४ . सनातनजेनग्रंथमाला- प्रथमाभ्याये मत्यादीनां शामशम्देन प्रत्येकमभिसयो मुजिवत् ॥ १६॥ यथा देवदत्तजिनदत्तगुरु- दत्ता भोग्यतामिति, देवदत्तादीना, मुजिना प्रत्येकमभिसबधो भवति । एवमिहापि प्रत्येकमभिसबध , मतिज्ञान श्रुतहानमाधिज्ञान मन पर्ययज्ञान केवलज्ञानमिति । सत्यपि तत्सामानाधिकरण्ये उपासालिंगसख्यत्वास- हिंगसख्योपादान नास्तीत्युक्त पुरस्तात् । धेतत्वादल्पान्तरत्वादल्पविषयत्वाच मतिग्रहणमादौ ॥ १७ ॥ मतिरित्येतत् पद श्वतम- ल्पाक्षर च, अपथ्यादिभ्यो विषयश्चास्याल्प , चक्षुरादीना प्रतिनियतविषयत्वात्। तस्मादस्यादौ ग्रहण क्रियते। सदनतर श्रुत ॥१८॥ तत्पूर्व हि श्रुतमिति वक्ष्यते । ततस्तदनतर श्रुत क्रियते । इतश्व- विषयनियधनतुल्यत्वाच ॥ १९ ॥ मतिश्रुतयोर्निबधो द्रव्येष्वसर्वपर्यायेष्विति' यक्ष्यते । अत- स्तुल्यत्वाच तदनतर श्रुत । तत्सहायत्वाच ॥ २०॥ यथा नारदपर्वतयो सहायत्वाचन नारदस्तन पर्वत , यत्र पर्वतखत्र नारद परस्परापरियागात्। तथा मतिश्रुतयो परस्परापरित्याग 1 या मतिस्तन श्रुत यन श्रुत तत्र मतिरिति । प्रत्यक्षरयस्यादावधिवचन विशुद्ध्यभावात् ॥ २१॥ सत्यपि मतिश्रुताम्या प्रत्यक्षत्वाद्विशु दुत्वेऽवधेरोपदिष्ट प्रत्यक्षशानमपेक्ष्यावधिर्न विशुद्धस्ततोऽस्य प्रागुपन्यास । सतो विशुद्धतरत्वान्मनापर्ययग्रहण ॥ २२ ॥ ततोऽवधेर्मन पर्ययज्ञान विशुद्धतर। किं छतौस्य विशुद्धिप्रकर्ष १ सयमगुणसभिधानकृत । अतोऽस्य तदनसर ग्रहण । अते केवलग्रहण तत पर ज्ञानप्रकर्षाभावात् ।। २३ ।। सर्वेषा ज्ञानाना परिच्छेदने केपलसा- मर्य्यात् अस्य चान्येन ज्ञानेनाऽपरिच्छद्यत्वान्नातोऽन्यत्प्रकृष्ट ज्ञानमस्तीति, तत पर ज्ञानप्रकर्षाभाव । सनैव सह निर्वाणाच ॥ २४ ॥ यतश्च केरलेनैव सह निर्वाण न क्षायोपशमशाने सह, मतोते केलप्रहण । कश्चिदाह-- मतिश्रुतयोरेकत्व साहचर्यादेफत्रावस्थानाचाविशेषात् ॥ २५ ॥ मतिश्रुतयारेकत्व प्रामो- ति युत साहचर्यादेकनावस्थानाचाऽविशेषात् । नातस्तत्सिद्धे ॥ २६ ॥ नाविशेष ।कुत , अतस्तत्सिद्धि । यत एस मतिश्रुतयो साहचर्यमेकत्रा- यस्थान चोच्यते । अत एव विशेष सिद्ध । प्रतिनियतविशेषसिद्धयोर्हि साहचर्यमेकत्रावस्थान च युज्यते । नान्यथेति । तत्पूर्वकत्वाच ॥ २७ ॥ 'मतिपूर्ण श्रुतमिति' वक्ष्यते । ततश्चानयोविशेष । यपू यच्च पश्चात्तयो' कथमविशेष । तत एवाविशेषा, कारणसदृशवायुगपद्धृत्तश्चेतिचेन्नात एव नानात्वात् ।। २८॥ स्यादेत. घतो मतिपूर्वकत्वमत एवाविशेष । कुत , कारणसदृशत्वात् कार्यस्य । कथ, ततुपटवत् । यथा शुक्लादिततु- कार्ये पटद्रव्य, शुक्लादिगुणमेव । तथा मति कार्यन्वाछुतस्यापि मन्यात्मकत्व । युगपद्वृत्तेश्च । यथानावी- ण्यप्रकाशनयोर्युगपट्टत्रग्न्यात्मकत्व । तथा सम्यग्दर्शनाविर्भागदनतर युगप मतिश्रुतयोनिव्यपदेश- इति । तन्न किं कारण अत एर नानात्वात् । यत एव कारणसदृशत्व युगपद्वृत्तिश्च चौद्यते। अत एव नाना- स्व सिद्ध । द्वयो', हि सादृश्य युगपद्वृत्तिश्चेति । विषयाविशेषादिति चेन्न ग्रहणभेदात् ॥ २९ ॥ स्यादेतद्विषयाविशेषात्, मतिश्रुतयोनिबयो द्रव्येवसपर्यायधिति । तन्न किं कारण प्रहणभेदात् । अन्यथा हि मत्या गृह्यते अन्यथा श्रुतेन । यो हि मन्यते विषयाभेदादविशेष इति । तस्यैकवटाविषयदर्शनस्पशनाविशेष' स्यात् । १ यतनादिल, सादिसापिपाठ ।

·पचमादिक । तत्त्वार्थराजवार्तिक । उभपोरिन्द्रियानिम्द्रियनिमित्वादिति चेन्न असिद्धयात् ॥ ३० ॥ स्यादेतदुभयोरिन्द्रि- यानिद्रियनिमित्तत्वादेकल्य । मतिज्ञान तापदिद्रियानिद्रियनिमित्तमिति प्रतीत । श्रुतमपि वक्तृश्रोतृजिहाथ- पणनिमित्तत्वाच तदुभयनिमित्तमिति । तन्न किं कारणमासिद्धत्वात् । जिता हि शब्दोच्चारक्रियाया निमित्त, न ज्ञानस्य । श्रवणमपि स्वविषयमतिज्ञाननिमित्त, न श्रुतस्येत्युभयनिमित्तत्वमसिद्ध । सिद्धो हेतु साध्यमर्थ साधयेन्नासिद्ध । किं निमित्त तर्हि श्रुत अनिद्रियनिमित्तार्यावगमः ध्रुव ॥ ३१॥ इद्रियानिंद्रियपटाधानात्पूर्वमुपटन्धेर्थे मोइद्रिय- प्राधान्यायदुत्पद्यते ज्ञान तत् , श्रुत । ईहादिमसग इति चेत्रावग्रहीतमात्रविषयत्वात् ॥ ३२ ॥ स्यादेतदीहादीनामपि श्रुतन्यपदेश प्राप्त , तेप्यनिद्रियनिमित्ता इति । तन्न किं कारण अवग्रहीतमात्रविषयत्वात् , इद्रियेणावग्रहीतोऽर्थस्त मात्र विषया ईहादय ।श्रुत पुनर्न तद्विपय । तर्हि । श्रुतमविषय, एक घटमिंद्रियानिद्रियाभ्या निश्चित्याऽय घट- इति तज्जातीयमन्यमनेकदेसकालरूपादिविलक्षणमपूर्वमधिगच्छति यत्तद्रुत । नानाप्रकारार्थप्ररूपणपर यत्तद्वा श्रुत । अथवा इद्रियानिद्रियाभ्यामेक जीवमजीर चोपलभ्य तत्र सत्सख्याक्षेत्रस्पर्शनकालातर भावाल्पबहुत्वादिभि प्रकारैरर्थप्ररूपणे कर्तव्ये यत्समर्थ तच्छुत । श्रुत्वावधावणाछुतमिति चेन मतिज्ञानमसगात् ॥३३॥ श्रुत्वा यदवधाययति तद्भुतमिति- फेचिन्मन्यते। तन युक्त। कुत : मतिज्ञानप्रसगात् । तदपि शब्द श्रुत्वा गोशब्दोयमिति प्रतिपद्यतेऽसाधार णेत नाम लक्षणेन भवितव्य । शुत पुनस्तस्मिनिद्रियानिद्रियगृहीतागृहीतपर्यायसमूहात्मनि शब्दे तद- भिधेये च श्रोनेंद्रियव्यापारमतरेण जीनादौ नयादिभिरधिगमोपार्यर्ययात्वेनाऽनबोध । प्रमाणनपैरधिगम इत्युक्त । प्रमाण केपाचिज्ज्ञानमभिमत केषाचित्सनिकर्ष इत्यतोऽधिकृतानामेन मत्यादीनां प्रमाणत्वख्यापनार्थमाह- तत्प्रमाणे ॥१०॥ भयाणशन्दस्य कोर्थ ? भावकरीकरणत्वोपपत्ते प्रमाणशब्दस्येच्छातोर्याध्यवसाय ॥१॥ भय प्रमाणशब्द , भावे कर्तरि करणे च वर्तते । तत्र भागे, तावत्प्रमेयार्थ प्रति निवृत्तव्यापारस्य तत्वकथनात् प्रमाणमिति । कर्तरि प्रमेयार्थ प्रति प्रमातृत्वशक्तिपरिणतस्याश्रितत्वात् तत् प्रमिणोति प्रमेयमिति प्रमाण । करणे प्रातपमेययो' प्रमाणप्रमेययोश्च स्यादन्पत्वात् प्रमिणोत्पनेनेत्ति प्रमाण । अनवस्थेति चेन दृष्टत्वात्मदीपवत् ॥ २॥ स्यान्मतमिदमिह सप्रधाएँ । प्रमाणसिद्धि परतो वा स्यात्स्वत एव वेति । यदि यथा प्रमेयासिद्धि प्रमाणाधीना एवं प्रमाणसिद्धिरपि प्रमाणातराधीनेति; तस्याप्यन्यत् तस्याप्यन्यदित्यनवस्था । अथ स्वत एव सिद्धिः । एवमपि यथा प्रमाणस्य स्वत एस सिद्धिस्तथा प्रमेयस्यापि प्रमेयात्मन एव सिद्धिरिति, प्रमाणन्यस्याकल्पना न घटते।इच्छामारविशेषहेतुपचन चेति । तम्न किं कारण दृष्टत्वाप्रदीश्वत् । दृयो हि प्रदीपो, घटादीना प्रकाशक स्वस्य च । तथा प्रमाणमपि इति । अथवायमप. रोर्थ यदि भावकतकरणानामन्यतमसाधन प्रमाणशब्दः, अनास्था प्राप्नोति नटोकस्मिन्नर्थात्मनि विरुद्ध- सत्यवस्थानमिति । तन्न किं कारण ' दृष्टत्वात्, प्रदीपरत् । यधैकस्य प्रदीपस्य, प्रदीपन, प्रदीपयति, प्रदी- प्यतेनेनेति वा, मात्रादिशक्यविरोध । तथा प्रमाणस्यापि, इति । इतरया हि प्रमाणन्यपदेशाभाव ॥३॥ यदि प्रमाण स्वस्याप्रकाशक स्यात्, परसवेद्यत्वात्, अस्य प्रमाणव्यपदेशो न स्यात् । विषयमानत दिशानयोरविशेषः ॥४॥ विषयाकारपरिग्छेदात्मनि ज्ञाने, यदि स्यावारपरिप्छेदो न स्यात्, तद्विपये विज्ञान विषयाकाररूपतैवेति तयोरविशेष स्यात् । - .

·सनातनजनप्रथमालाया- प्रथमाध्याये- स्मृत्यभावमसगश्च ॥ ५॥ न ह्यनुपलब्धपूर्थे स पवायमिति स्मृतिर्भवति । यदि च विज्ञान स्वा- माम न विजानीयादुत्तरकालमनधिगतस्वात्मविज्ञान कथ घूयात् ' जोऽहमिति । तत स्मृतेरभाव स्यात् । फलाभाव इति चेन्नाऽर्थावबोधे भीतिदर्शनात् ॥ ६ ॥ स्यादेतदानसाधने प्रमाणे प्रमेव प्रमा- णमिति, न फम यदुपउभ्यत इति फलाभार इति। तन्न किं कारण ', अर्थानोधे प्रीतिदर्शनात् । अस्वभा यस्यामन कममलीममस्य करणालबनादर्थनिश्चय प्रीतिरुपजायते सा फरमियुच्यते । उपेक्षाऽज्ञाननाशो वा॥७॥रागद्वषयोरप्रणिधानमुपेक्षा असाननाशो या फलमित्युच्यते । ज्ञाप्रमाणयोग्न्यत्वमिति चेनाऽशवप्रसगात् ।। ८॥ स्या मत प्रमिणोत्यात्मान पर का प्रमाणमिति कसाधनलमयुक्त, यस्मादन्यत्प्रमाण ज्ञान, स च गुणः । अन्यथ प्रमाताऽऽत्मा, स च गुणी । गुणिगुणयाचाऽन्यत्व द्रव्यरूपयत्। तथाचात्मेंद्रियमनोऽथसनिकपाद्यन्निापद्यते, तद यदिति वचनात् , अाय- प्रमाणमन्य प्रमाता । तत करणसाधनत्वमव युक्तमिति । तन्न किं कारणमशवप्रसगात् । यदि मास्वभा आत्मा तस्याऽपर प्रामोति । घटवत् । ज्ञानयोगादिति चन्नाऽतत्स्वभावत्वे ज्ञातृत्त्वाभावोऽधमदीपसयोगवत् ॥ ९॥ स्यादैत- ज्ञानयोगाक्षातृत्व भवतीति । तन्न किं कारणमत स्वभानन्वै ज्ञातृत्वाभाव । कथ ' अधप्रदीपसयोगवत् । यथा जात्यधस्य प्रदीपमयोगेपि न पृष्तृत्व । तथा ज्ञानयागेपि अज्ञस्यभानस्यात्मनो न ज्ञातृत्व । प्रमाणप्रमेययारन्यत्वमिति चेन्नानवस्थानात् ॥१०॥ स्या मत् अन्यत् प्रमाणम यत्प्रमेय । कुतः । लभणभेदात् , दीपघटवत् इति । तन्न किं कारणमनवस्थानात् । यदि यथा बाह्यात्प्रमेयाकाराप्रमा- णमन्यत्तधाभ्यतरप्रमेयाकारादन्यत्स्यात् । अनवस्थास्य स्यालकाशवदिति चेन्न प्रतिज्ञाहानः ॥ ११ ॥ तत्रैतरस्यात् नानवस्थादोष कर' प्रकाशयत् । यथा प्रकाशस्य घटादीनामात्मनश्च प्रकाशस्य नानवस्थादोष एवमिहापीति । तन्न कि कारण प्रतिज्ञाहाने । प्रकाशो हि स्वात्मनो स्वपरप्रकाशने समर्थ प्रदर्यसान प्रमाणप्रमेययोरन्यत्यप्रतिक्षा हापयति । अनन्यत्वमेवेति चेन्नोमयाभावमसगात् ।। १२ । यद्यन्यत्वे दोपोऽनन्यत्व । तर्हि ज्ञातृप्रमाणयो प्रमाणप्रमेययोश्चेति । तन्न किं कारण उभ्याभानप्रसगात् । यदि ज्ञातुरन्यत्प्रमाण, प्रमाणाञ्च प्रमेय, अन्यत- राभावे तदविनाभाविनोऽवशिष्टस्याप्यभाव इत्युभयाभावप्रमग । क्थ तर्हि सिद्धि, - अनेकांनासिद्धि ॥ १३ ॥ स्यादयत्व स्यादनन्यत्वमित्यादि । सबालक्षगादिभेदात्स्यादन्यत्व । व्यतिरेकणानुपलब्धे स्यादनन्यत्वमित्यादि । तत सिद्धमेतत्प्रमेय, नियमात्प्रमेय । प्रमाण तु स्यात्प्रमाण स्पात्प्रमेयमिति । वक्ष्यमाणभेदापेक्षया द्वित्वनिर्देश ॥१३॥ आये परोक्ष प्रत्यक्षम्न्यदिति, वक्ष्यते । तदपेक्षया प्रमाणे इति, द्वित्वनिर्देश क्रियते । तद्वचन सनिकादिनिटत्यर्थं ॥ १५॥ तमत्यादि शान वर्णित, प्रमाणव्यपदेश लभते न सनिकर्यादीनि । अथ सन्निकर्यादे प्रमाणत्वे को दोष ?- सन्निकर्षे प्रमाणे सफलपदार्थपरिच्छेदाभावस्तदभावात् ॥ १६ ॥ यस्य मत समिकर्ष प्रमाण, अर्थाधिगम फलमिति, तस्य सकलपदाधपरि छेदो नास्ति । कुत , तदभावात्तस्य सन्निकर्षस्याभावात्। का इति चेदुच्यते-येन केनचित्सर्वज्ञेन भवितव्य । तस्यार्थपरिच्छदहेतुर्यदि सन्निकर्ष , स चतुष्टयत्रयद्- यविषय स्यात् । तत्र चतुष्टयविषयत्रयविषयश्च न सभवति । मेनस इद्रियाणा चाऽयुगपत्प्रवृत्तित्वात्, प्रतिनियतविषयत्वाच । अनतो हि शेपत्रिकालविषय , सूक्ष्मांतरितविप्रष्टरूप , स कथमिह तै सनिकृष्यते । मनस दियाणां या युपपदप्राप्तित्वात्, इलपि ग पुस्तके पाठ ।

·पचमाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक। असनिकृष्टे, न तत्फलमत्रोध प्रवर्तते । अत सर्पज्ञाभाव स्यात् । तत एर यसनिकोपि न भरति । सर्वगतत्वादात्मन सफळेनायेंन सनिकर्ष इति चेन्न तस्य परीक्षायामनुपपत्ते ॥१॥ यदि हि मर्वगत आत्मा स्यात्, तस्य क्रियाभावात्पुण्यपापयो कर्तृत्वामा तत्फममारस्तदुपरतिरूपक्ष मोक्षो न योक्ष्यते इति । करणग्रामस्य ससार इति चेन्न तस्याचेतनत्वात् , तस्यैव मोक्षममक्तेश्च । सर्वेद्रियसनिकर्पाभावच चक्षुर्मनसो भाग्यकारिवाभावात् ॥ १८ ॥ सर्वेद्रियविषय सनिको न सभवति । प्राप्यकारित्याभारश्चीपरिष्टादियते । सर्वथा ग्रहणप्रसगश्च सर्वात्मना सनिकृष्टत्वात् ।।१९॥ यानींद्रियाणि प्राप्यफाणि, तैरपि सर्वथार्थस्य प्रहण प्रामोति कुत सत्मिना सनिकृष्टत्वात् । तत्फलस्य साधारणत्वमसग' स्त्रीपुरुषमयोगवत् ।। २० ॥ तस्य सनिकर्षस्य प्रमाणस्य, यत्फलमर्यानोपन, तेन च साधारणेन भवितव्य । कथ सीपुरुषसयोगवत् । यथा स्त्रीपुरुषसयोगज मुखमु- भयोरपि साधारण । तथेंद्रियाणा मनसोर्थस्य भावनोधन प्राप्नोति । शय्यावदिति चेन्नाचेतनत्वात् ।। २१ ॥ स्पा मत यथा शय्यादीना, पुरुषस्य च, सयोगे साधा- रणेपि, तत्फल सुख न शय्यादीना भवति । किं तर्हि पुरषस्यैति । तयेहापीति । तन किं कारण अचेतन स्वात् , अचेतनाना शप्यादीना सत्यपि सयोगे, मुख न भवति । इहापि तत एवेति चे नाविशपात् ।। २२ ॥ स्यादेत मन प्रभृतीना, सत्यपि सनिकर्षे, न तत्क- स्मयबोधन भरति कुत । अचेतनत्वादेपेति । तन किं कारणमनिशेषात्, अज्ञस्वभावत्व तायस्सर्वेषामामा- दीनामविशिष्ट, तन किं कृतोय विशेष । सनिकर्षफलमरबोधनमर्थातरभूतमपि, सदामनय सवध्यते । न मन प्रभृतिभिरिति । इम्वभानवे चात्मन प्रतिज्ञाहानि । समनायादिति चेन्नाविशेपात् ।। २३ ॥ स्यादेतत्समनायो नामायुतसिद्धिलक्षण', सबधोस्ति । सत्कृतोय विशेष इति तन्न । किं कारण ' अविशेपात् । समपायो हि सर्वगत , ज्ञभावशून्यत्वे समानेपि, आमनैव ज्ञान योजयति, न मन' प्रभृतिभिरिति वचन, न विपश्चिमन प्रीतिकर । एवमिंद्रियेपि योग्य । अनुमानौपम्ययोरनुमानागमयोरनुमानप्रत्यक्षयोरौपम्पप्रत्यक्षयोरौपम्यागमयोरागमप्रत्यक्षयो' प्रत्यक्षपरो- क्षयोश्च विपर्ययप्रसगे मन्यादीनामविशेषेण प्रमाणयासक्रवधारणार्थमाह- आये परोक्षं ॥ ११ ॥ आदिशब्दस्यानकात्तित्वे विवक्षात मायम्यार्यसंग्रह ॥१॥ अयमादिशन्दौनकार्य- वृति , कचिप्राथम्ये वर्तते । अकारादयो वर्णा, ऋषमादयस्तीर्थकरा, इति । कचि प्रकारे 'मजगादय परिह- संन्या, इति । कचिन्सरस्थायां, सदि' सर्वनामेति' । कचि सामीप्ये 'नयादीनि क्षेत्रणीति । कचिदायो, 'दिदादिरिति ।तरेहादिशन्दस्य विपक्षात प्राथम्यार्थो वेदितव्य ।आदीभरमाय,कि पुनस्तत् मति शुत च। युताग्रहणममयमत्वात् ।।२।। श्रुतस्य ग्रहण न प्राप्तोति। कुन समयमचात्, नहि सून मृत प्रथम उचगपक्षपादित्वमिति चेन्नातिममगात् ॥ ३ ॥ स्यामत अाभ्याधुचरमपेक्ष्य, श्रुतस्यादि- स्वमिति । तन किं फारण' अतिप्रसगात् । उचरमपेक्ष्य, यवादित कल्प्यते, केवल न्युदस्य, सनस्या- दित्य प्रामोति. दित्वनिर्देशादितिचेन्न तदवस्यत्वात् ॥ ४॥ स्यादेतद् विनिर्देशेन, सर्वमहण न भवति । सतो नातिप्रमग इति । न कि कारण सस्वस्थ वात, एवमप्यतिप्रसारमयति । कयोयो महमिति । नवा मत्यासः श्रुतग्रहण ॥५॥ न वैपदोष किं कारण प्रत्यासते तरहण भयति । द्वित्य. देशाद्राममार्ग यायस्य प्रन्यासन्न, तदेव गृह्यते । तस्य हि सामीप्यादौपचारिक प्रायम्पमस्तीति तथा सानपानरांच।

·। अत एवं ३८ सनातनजैनप्रथमालाया- प्रथमावाये- उपाचानुपातपरप्राधान्पादवगमा परोक्ष ॥६॥ उपात्तानींद्रियाणि, मनवा अनुपात्त प्रकाशो पदेशादि, तत्प्राधान्यादरगम परोक्ष । यथा गतिशक्त्योपेतस्यापि स्वयमेव गतुमसमर्थस्य यध्वाधरल्बन प्राधान्य गपन । तथा मतिश्रुतापरणक्षयोपशमे सति जखभास्यात्मन स्वयमेवार्थानुपलब्धुमसमर्थस्य ोक्तप्रत्ययप्रधान ज्ञान, परायत्तत्वात्तदुभय परोक्षमित्युच्यते । अत एव प्रमाणत्वाभाव इत्यनुपालभ ॥७॥ अनाऽन्ये उपालभते । परोक्ष प्रमाण न भयति, प्रमीयतेऽनेनेति हि प्रमाण, नच परोक्षण किंचिप्रमीपते परोक्षत्वादेनेति सोऽनुपालभ । कुत यस्मात्, परायत्त परोक्ष इत्युच्यते नानबोध इति॥ अभिहितलक्षणात्परोक्षादितरस्य सर्वस्य प्रयक्षयप्रतिपादनार्थमाह- प्रत्यक्षमन्यत् ॥ १२ ॥ अन्यनिविध प्रत्यक्षमित्युच्यते । किमिद प्रत्यक्ष नाम इद्रियानिद्रियानपेसमतीतव्यभिचार साकारग्रहण प्रत्यक्ष ॥१॥ इद्रियाणि चक्षुरादीनि पच, अनिद्रिय मन , तेष्वपेक्षा यस्य न विद्यते । 'अतरिमस्तदिति ज्ञान व्यभिचार' सोऽतीतोस्य । आकारो विकल्प यत्सहाकारेण यतते तत्प्रत्यक्षमित्युच्यते । इंद्रियानिद्रियानपेक्षमिति विशेषण मतिश्रुतनिवृत्त्यर्थे । अतीतव्यभिचारमित्येतद्विभगज्ञाननिवृत्यर्थ । तद्धि मिथ्यादर्शनादयाद व्यभिचरतीति । साफारमहणमित्येत दवधिकेरलदर्शनव्युदासार्थ । अनाकार हि तदिति । किं गतमेतदियतासूनेण ' आहोखिदेव वक्तव्यमिति गत प्रतिपन्न कथमिति चेदुय्यते- अक्ष प्रतिनियतमिति परापेक्षानिति ॥२॥ अक्षणोति व्यामोति जानातीति, अक्ष आत्मा, प्राप्तक्षयोपशम । प्रक्षीणापरणे वा तमेर प्रतिनियत प्रत्यक्षमिति, निग्रहात्परापेक्षानिवृत्ति कृता भवति । अधिकारादनाकारव्यभिचारव्युदास ॥ ३ ॥ अधिकृतमेत ज्ञान, सम्यक्, इति च, ततोऽ नाकारस्य दर्शनस्य, व्यभिचारिणो ज्ञानस्य, च व्युदास कृतो भाति । फरणात्यये ग्रहणाभाव इतिचेन्न दृष्टत्वादीशवत् ।। ४ ।। स्यादेतत्करणात्ययेऽर्थस्य ग्रहण न प्रामोति । नहाकरणस्य कस्यापि ज्ञान दृष्टमिति। तन किं कारण ? दृष्टत्वात्। कथ', ईशवत्। यथा रथस्य वर्ती अनीश , उपकरणापेक्षो रथ करोति । स तदभावे न शक्य । य पुनरीश', तपोनिशेषारपरिप्राप्तर्द्धि- विशेष । स बाह्योपकरणगुणानपेक्ष स्वशक्त्यैव रय निर्वर्तयन् प्रतीत । तथा कर्ममलीमस आत्मा, क्षायो- पशमिकेंद्रियानिद्रियप्रकाशाद्युपकरणापेक्षोऽर्थान् सवेत्ति । स एव पुन' क्षयोपशमविशेपे क्षपे च सति करणानपेक्ष स्वशक्त्यैवार्थान्वेत्ति । इति का विरोध ? ज्ञानदर्शनस्वभावत्वाच्च भास्करादिवत् ॥ ५॥ यथा भास्करादय प्रकाशस्वभावत्वात्मका- शातरानपेक्षा, प्रकाश्याना प्रकाशयति । तया ज्ञानदर्शनस्वभार आत्मा, तदावरणक्षयक्षयोपशमविशेषे सति, स्वशक्त्यैार्थानाविष्करोतीति सिद्ध । इद्रियनिमित्त ज्ञान प्रत्यक्ष वद्विपरात परोक्षमित्यविमवादिलक्षणमिति चेन्नाप्तस्य मत्स साभावमसगात् ।। ६ ।। स्या मतमिद्रियन्यापारजनित ज्ञान प्रत्यक्ष, व्यतीतेंद्रियविषयव्यापार परोक्षामि- सेतदरिसवादिलक्षण । तथाचोक्त। प्रत्यक्ष कल्पनापोढ नामजासादियोजना । असाधारणहेतुत्वादक्षस्तव्यपदिश्यते ॥ इद्रियार्थसनिकर्पोत्पन्न ज्ञानमयपदेश्य, अव्यभिचारि व्यवसायात्मकमात्मेंद्रियमनोर्थसनिकर्षाद्यनिष्पयते तदन्यट्रोत्रादिति प्रत्यक्ष । सत्सप्रयोगे पुरुषस्येद्रियाणा बुद्धिजम तत्प्रत्यक्षमिति वा । तत्प्रत्यक्षमिति च सरभ्युपगम्यते । अतएव तल्लक्षणमविसवादि निश्चेतन्यमिति । तन किं कारणमाप्तस्य प्रत्यक्षाभावप्रसगात् । ?

·. पधमाहिका तत्त्वार्थराजयातिका यदीद्रियानिमित्तमेष ज्ञान प्रत्यक्षमिष्यते, एव सन्याप्तस्य प्रत्यक्षज्ञान न स्यात् । न हि तस्येद्रियपूर्थािधिगम । अथ तस्यापि करणपूर्वकमर ज्ञान कल्स्यते । तस्यासर्वज्ञत्व पुरस्तादुक्त । आगमादिति येन तस्य प्रत्यक्षज्ञानपूर्वकत्वात् ॥ ७ ॥ स्यादेतदागमादतीद्रियार्थाधिगमे व्या- हतशक्ते सर्वार्थापनोध इति। तन्न किं कारण तस्य प्रत्यक्षज्ञानपूर्वकन्यात्।आप्तेन हि क्षीणदाण, प्रत्यक्षज्ञानेन प्रणीत आगमो भगति न सर्व । यदि सर्व स्यात् । अविशेष स्यात्। स च नास्तीन्यागमस्य प्रमाणाभाव । अपौरुपेयादिति चेन तदसिद्धे ॥ ८ ।। स्यादेतदपोरुपेय आगमोस्ति, अनादिनिधनोऽत्यत- परोक्षेष्वप्यर्थेष्वप्रतिहतगतिस्तत सर्वार्थाधिगम इति । तन्न किं कारण तदसिद्धे । न च कश्चिदागमोऽपौ- रुपेय सिदोस्ति, हिंसादिविधायिन प्रामाण्यासिद्धे । अतींद्रिय योगिमत्यक्षमिति चेन्नार्थाभावात् ॥ ९॥ स्यामत योगिनोऽतींद्रिय प्रत्यक्ष ज्ञान- मस्ति आगमविकल्पातीत । तेनासो सर्वार्थान् प्रत्यक्ष वेति । उक्त च-योगिना गुरुनिर्देशाद्यतिभिन्नार्थमा- प्रहक् इति । सन किं कारण अर्थाभावात् । अक्षमक्ष प्रति वर्तते इति प्रत्यक्षानचायमों योगिनि विद्यते- अक्षाभावात्। अथवा न सति सर्वे भागा , स्वपरोभयहेत्वहेतुम्य उत्पत्त्याद्यभागात्।सामान्यविशेषाश्चैकानेकयो- भृत्त्यसभवादिदोपोपपत्ते । अतीर्थाभावान्निरालबन योगिनो ज्ञान कथ स्यात् ।। परिकल्पितात्मना न सति भारा निर्विकल्पात्मना सतीति चायुक्त । तदधिगमोपायाभारात्। न हि निर्विकल्पोर्थोस्ति । तद्विषय ज्ञान चेति प्रतिपादयितु शक्य । लक्षणाभानात् । तदभावाच ॥ १० ॥ तस्य योगिनोभावाच । न हि कश्चित्तत्परिकल्पितो योगी विद्यते विशेपलक्षण- विरहात् , सर्वपिरहाच । निर्वाणप्राप्तौ तनैतत्स्यात् , निर्वाण द्विविध', सोपधिविशेष, निरुपधिषिशेप चेति । तत्र सोपधिनिशेपे निर्वाणे बोद्धास्तीति। तत्रापि यथा बाह्यस्याभाव कल्प्यते , तथाम्यतरस्यापीति वोहरभाव- एव । योगजधर्मानुग्रहादात्मा करणविरहितोप्यतीति चेन्न। तस्य नि क्रियस्य नित्यस्य सतस्तकियातदनुग्रह- विकाराभारात् । तल्लक्षणानुपपत्तिश्च स्ववचनव्याघातात् ॥११।। तस्य प्रत्यक्षस्योक्तलक्षणमपि नोपपद्यते, कुत स्ववचनव्याघातात् । अन्यापोहकप्रतिविहितान्येनाशेषप्रमाणलक्षणानि। ततस्तत्र नो नातितरों प्रतिविधाना- दर । किं तु तत्प्रमाणलक्षणगुणसभावनातिरस्कारार्थ किंचिद्व्याप्रियामहे । यदुक्त कल्पनापोढ प्रत्यक्षमिति । कल्पना हि जातिद्रव्यगुणक्रियापरिभाषाकृतो वाग्बुद्धिविकल्पस्ततोऽपोढ । किं तत् । सर्वथाकल्पनापोढ, उताहो कथचिदिति ? यदि सर्वथास्ति प्रमाण ज्ञान कन्पनापोढमित्येवमादि कल्पनाम्योप्यपाढमित्यस्त्यादि- पचनव्याघात । अथास्त्यादिकल्पनाभ्योऽनपोढमिप्यते सनथाकल्पनापोढमिति वचनव्याघात । अथ कथ चित्कल्पनापोढ, एकातरादत्यागात् पुनरपि स्ववचनव्याघात एव । अथ मत नास्माकमेकांत कल्पना- पोढमेति । किमर्थं तर्हि विशेषण!, परमतापेक्ष विशेषण। परमते हि नामजात्यादिभेदोपचारकल्पना प्रोक्ता। ततोपोढ न स्वविकल्पादिति । उक्तच सवितर्कपिचारा हि पच विज्ञानधातव । निरूपणानुस्मरणविफल्पनविकल्पका इति अनोय्यते-आलपने नितर्कतनवानुमर्शन विचारस्तस्य नामादिभि प्रकल्पना निग्रूपण । पूर्वानुभूता- नुसारेण विकल्पनमनुस्मरणमित्येते धर्मा क्षणमानारस्थानेष्वक्षारपयविज्ञानेषु निरन्वयेषु नोपपद्यते । युगप- दुत्पत्तरनास्थानाच, अतो ग्राह्यग्रहणभावाभावश्च स्यात् । सत्येतरगोविषाणात् । क्रमवृत्तिवे च तेषा म्वार्था भावप्रसगश्चेति । सतनाद्यपेक्षया तदुपपत्तिरिति चेन । तत्परीक्षाक्षमावात् । अत सर्वस्मिनसति विकल्पे, अय विकल्पोत्यय नास्तीति विज्ञानस्य विरेको नोपपद्यते । सर्पविकल्पविरहाच नास्तित्वमेगास्य स्यात् । अनुस्म रणाघभ्युपगमे चैकस्यानेकक्षणार्तिनो घस्तुनोस्तित्व सिद्ध अनुस्मरणादि हि स्वयमनुभूतस्यार्थस्य दृष्ट नाननु भूतस्स ना यानुभूतस्येति । तथा मानसमपि प्रत्यक्ष नोपपद्यते । अपि च षण्णामनतरातीत विज्ञान यदि ? .

·३० सनातनजनप्रथमालाया- प्रथमाध्याय- तमन इत्यतीतमसत्कथं विज्ञानस्य कारण स्यात् । अथ पूर्वोत्तरनाशोत्पत्योर्युगपद्वृत्त कार्यकारणभाष कम्यते । मिन्नमतानयोरपि विनश्यदुत्पद्यमानयो कार्यकारणभाव स्यात् । एकसताने शक्त्यनुगमाभ्युपगमे प्रतिज्ञाहानिश्च स्यात् । अपूर्वाधिगम लक्षणानुपपत्तिथ सर्वस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वोपपत्ते ॥ १२ ॥ अपूर्वाधिगम- क्षण प्रमाणमित्यतच नोपपद्यते। कुत ! सरस्य ज्ञानस्य प्रमाणत्वोपपत्ते । प्रमीयतेनेनेति प्रमाण । सर्पण च ज्ञानेन प्रमीयते । यथावकारेऽनस्थितानामुत्पत्त्यनतर प्रकाशक प्रदीप, उत्तरकालमपि न त व्यपदेश जहा- ति, तदवस्थानकारणत्वात् । एन ज्ञानमुत्त्यत्यनतर घटादीनामनभासक भूत्वा प्रमाणत्वमनुभूयोत्तरकालम पिन त ध्यपदेश त्यजति, तदर्थत्वात् । अथ मत क्षणे क्षणे यएर प्रदीपोऽपूर्वमेन प्रकाशकत्वमालपत इति । एव सति झानमपि तादृगेति, क्षणे क्षणेऽ यत्वोपपत्तेरपूर्वाधिगमलक्षणमविशिष्टमिति । तत्र यदुक्त स्मृती छाद्वेषादिवत् पूर्वाधिगतविषयत्वात् पुन' पुनरभिधान ज्ञान प्रमाणमिति तद्व्याह यते । स्वसमितिफलानुपपत्तिथाऽतिरत्वाभावात् ॥ १३ ॥ प्रमाण लोके फलवदुपलब्ध । अस्प च प्रमाणस्य केनचित्फलेन भवितव्यमिति । कश्चिदाह-व्याभास हि ज्ञानमुपद्यते, स्वाभास विषयाभास च । तस्योभयाभासस्य यत्सवेदन तत्फलमिति । तन्नोपपद्यते, कुत ' अर्थातरत्वाभावात् । लोके प्रमाणात् फलमों- तरभूतमुपगम्यते। तद्यथा-छेतृछेतव्यछेदनसन्निधाने द्वैधीभार फल । नच तथा स्वसवेदनमांतरभूतमस्ति । तस्मादस्य फलव नोपपद्यत सत्यमेवमेतत् । अत एव तस्मिनधिगमरूपे फले सव्यापारप्रतीततामुपधाय प्रमाणोपचार इति । प्रमाणोपचारानुपपत्तिर्मुरयाभावात् ॥१४॥ सति मुख्ये लोके उपचारो दृश्यते । यथा सति सिंह विशिष्टतिर्यग्गतिपचेंद्रियजातिनखदष्ट्रासटाटोपभासुरकपिलनयनतारकाद्यवयवविशिष्टेऽन्यत्रौर्यशौर्यादिगुण- साधसिंहोपचार क्रियते । नच तयेह मुरय प्रमाणमस्ति तदभावात्फले प्रमाणोपचारो न युज्यते । आकारभेदानेद इति चेन्नकांतवादत्यागात् ॥ १५ ॥ स्यादेतद्गाहकविषयाभाससावित्तिशक्ति नयाकारभेदाप्रमाणप्रमेयफकल्पनाभेद इति । तन्न किं कारणमेकातपादत्यागात् । एकमनेकाकारमिन्येत जिनेंद्रदशन, तत्कथमेकातवादे युज्यते । यदि ोरमभ्युपगम्येत, द्रव्ये को परितोष ,रूपाइनेकात्मकमेक परमाणुद्रव्य, ज्ञानाद्यनेकात्मकमात्मद्रयमिति । अथ द्रव्यसिद्धिर्माभूदिति आकारा एव, न ज्ञानमिति कल्प्यते। एव सति कस्य ते आकारा' इति तेषामप्यभाव स्यात् । किंच तेपामाकाराणा योगपद्यन वा उत्पत्ति स्यात् । क्रमेण वा यदि योगपद्येन, हेतुहेतुमद्भाया निरुध्यते । अथ क्रमेण, क्षणिकस्य विज्ञानस्याकाराणा, कय क्रम', यदि स्यात् ', अविगमश्चात्र न भावातरमिति ब्याहन्यते । अपि च बाह्यस्य विज्ञेयस्याभारे, अतरगाकारत्रय- कल्पनायां, प्रमाणप्रमाणाभासौ नोपपद्यते । अतरगाकाराभेदादसद्वस्तु यत्सदिति कल्पपति, तत्प्रमाणाभास। मसदेवति यत्प्रतिपाद्यते तप्रमाण इत्यस्ति विशेष । इति चेत्प्रमेयद्वय यरस्थापितप्रमाणद्वयकल्पनाव्याघात । स्वलक्षणविषय हि प्रत्यक्ष । सामान्यलक्षणविषयमनुमान । स्वलक्षणमसाधारणोधर्म विकल्पातीतत्वादिद तदिन्यव्यपेदश्य । तद्विपरीत सामान्यलक्षणमिति, सर्वस्यासत्वे किं कृतोय विशेष ' असत्व हि न स्वतो भिद्यते समाभदास्याद्भद घटस्यासत्व पटस्यासत्वमिति, तेपाघटादीना सवधिनाममावे तद्विशेषाभाव इति। स्या मत खात्पतिता नो रतवृष्टिरिष्टमेशाप्रतर्कितमुपस्थित अत एव सर्ने विज्ञानाभिधानमयथार्थ परिकल्पितार्थ त्यानिर्विकल्यार्थगौचरमात्मीयमेव विज्ञानप्रमाणमिति । उक्तच- शास्त्रेषु प्रक्रियाभेदैरविद्यापरण्यते । अनागमविफल्पा हि स्वय विद्या प्रर्वतत इति ॥ एतचानुपन तदधिगमोपायाभागान् । उक्तच- प्रत्यक्षनुद्धि क्रमते न यत्र तलिंगगम्य न तदथलिंग। वाचो न बा तद्विषयेण योग का तद्गति कष्टमशृण्वतस्ते ।। इत्याहितोभयानकारस्य प्रमाणस्य आदिप्रकारविशेषप्रतिपत्त्यर्थमाइ- ·सपा पसमाहिक। तत्तापराममातिः। मति स्मृत्तिः संज्ञा चिंताभिनियोघ इत्यनांतरं ॥ १३ ॥ इति शन्दस्याने कार्यसभने विवक्षायशादापर्यसमत्यप ॥१॥शी पादौनकार्य समय- तिपितीपत, हानि पलायसे यताति धापति' पविदेशीयस्वा पतते,शीम उपायापाय- पमे स्मशी गप्यने परिप्रकारे यति, यथा 'गारच गुरो नाठ , परतिहारो जिदत्तो देवदत्त इनिर प्रकारा इन्ध । चिसापायां योते, यथा 'यतिनिफससाणइति । पषिदविपर्यास पर्तने । पपा गीरित्ययमाद, गौरिनि नानारशी, चिमाती पतग इति 'प्रथममाहिकमिति' रिलीपादियामिति । परिषदमादमाल करते इति, श्रीदत्तमिति सिलमेामिनि । तनेह रिपक्षायशादादिशदायों वेदिसम्म । मति स्मृनि समापिनाभिराधादय इपर्थ कि पारो प्रनिभानुसारम्पादय निसरे यार मकारा , की। कपमा मान्दानामनातत्य । मतिज्ञानापरणक्षयोपशमनिमिचार्योपलब्धिविषय वादनातरत्व रूटिवशात् ॥ २ ॥ पोन मायादाना शमा मतिशानायरायोपगमानिमित्तायामर्थोपरम्पी वृत्तेरनारय पदितव्य । फप पामना मन्यत इति वा मति दयामायविषपाणामेरामनयांतरन्थ ', इत्पन आह, मदिवसादिनि । पमा गति गोरियामसि गमा न शम्दशतिनियमकारण दिशावचिदेव पर्सते मपादय शमन म्युतिकर्मणि सयभ्यर्थाप्रपेण दे पचिदेव यतेत इपनयाँतरत्वमवसीयते । चन्द दादर्य मेदो गवाक्षादियदिनि पेमातः सयात् ॥ ३ ॥ पादेत म पादीना पादाना परस्परतोपनि । युन । सदरात. गाश्चादिवदिति । सन फि फार मत सरापा। पर एमपादीनां शम्दनादन्यपनाह भयार, आ एव सराय । फष'- द्वादियत् ॥ ४ ॥ यदाउरदरादिसान्दर्भदेपि नामद । सपा मापादिवान्दभेदेप्पीभेद इति । महिपा एय मापरतत एव निक्षय शि- सन्दाभेदेप्यायफन्वममगात् ॥५॥ यस सम्दभेदोर्षभेद हेतुसिी मत, सम्य धागादिनमा गोदामेागापर्धानाता! मप नैनदिष्ट, न हि पदभेोऽन्यत्तस्प हेतु । पि- भादेशपचनाद् ॥ ६ ॥ पदादीनामेरनन्यायादेश स्पादेयाय, प्रसिरियापापापादेश स्थामा मनाप्टर, पदारणा पुरदर, इति । सपा मयादीनामेरदन्यापीपादशापादे. तिमाशापरेशायनानारामामी स्मरण स्मी।सदार बिनवि मिन निपात मोधामभिनिपाति। पापन्दोलणं नैनि पेन नतोऽनन्यत्वात् ।। ७ ।। सात मयादप अभिनियोधरपाय- नागम्य एeri Tमारिया । पपा मनुसमर्थमनुगमापदप पपपरामा मसरप ET न मति ! एरन समाउन पाइ पापिनोऽम्पपर्यापार, TEmire भोपामिन् ॥ ८॥ यथा पर्यपाल, मोमो परिमोटा माना गया এল সাবাব সাবিননামা । দা লাশ पापा मापनमुन्मापदप मन सदस्यपटादिनम्मा दिनी गान पर Pritra मनुमनुष्यमागे नंगनमा ITHAIमानार, अपरामो मारगरपोर मदिन भारत- गामा सत्यागरणानप्रदानात् ॥ ९॥२५'- भन्नणर १emar, Termfor in

·No text on this page.

·पचमाहिक। तत्वार्थराजवार्तिकं । ४३ निर्माताऽविस्मृतिर्धारणा ॥ ४ ॥ मापाययोरूपादिविशेषैर्यायात्म्यैन निर्णीतस्य पुरुषस्यो- तरकाल स एवायमित्यविस्मरण यतो भवति । सा, धारणा । त एते मतिनानभेदा । अनाहेदमानुपूज्य किं कृतमेया ', उच्यते। अवग्रहादीनामानुपूर्व्यमुत्पतिक्रियापेक्ष ॥५॥ अवग्रहकानात् इतरेपामादारवग्रह "क्रियते । तथोत्तरेष्वपि योग्य । अन्नाह-- अवग्रहेहयोरमामाण्य तत्सद्भावेपि सशयदर्शनाचक्षुर्पद ॥ ६ ॥ यथा चक्षुपि न निर्णय , सन्येव तस्मिन् किमय स्थाणुराहोवित्पुरुष इति सशयदर्शनात् । तथानग्रहेपि सति न निर्णय, ईहादर्शनात् , ईहाया च न निर्णय , यतो निर्णयार्थमीहा नवीन निर्णय । यश्च निर्णयो न भवति, स सशयजातीय इत्यप्रामाण्यमनयोरिति । अवग्रहवचनादिति चेन संशयानतिसत्तेरालोचनवत् ।। ७ ।। स्यादेतनावग्रह सशय ।कुतो- अग्रवचनात् । यत उक्त पुरषोयमिति अपग्रहस्तस्य भाषापयोरूपादिविशेषाफाक्षणमीहेति । सशयस्त्वप्रति- पचिरैवेति। तन्न किं कारण मशयानतिवृत्ते । कथ आलोचनवत्। यथोर्वार्थालोचने किमयमूर्चीर्थ स्थाणु- कत पुरुप इति सशयानतिवृत्ति । तथो यमर्थ इत्यरग्रहे ईहाद्यपेक्षामात्सशयानतिवृत्ति । उच्यते- लक्षणभेदादन्यत्वममिजलवत् ॥ ८॥ यथाग्निजलयोर्दहनप्रकाशनादिद्रव्यतास्नेहनादिप्रति- नियत क्षणभेदादन्यत्व । तथावग्रहसशययोर्लक्षणभेदादन्यत्व । कोसो लक्षणभेद ' उच्यते-- अनेकार्यानिश्चितापर्युदासात्मक. सशयस्तविपरीतोऽवग्रहः ॥९॥ स्थाणुपुरुपाद्यने- कालबनसन्निधासादनेकार्थात्मक सशय । एकपुरुपाद्य यतमात्मकोऽग्रह । स्थाणुपुरुषानेकधर्मानि- चितात्मक सशय । यता न स्थाणुधर्मान् पुरुषधर्माश्च निश्चिनौति । अपग्रहस्तु पुरुषाधयतमैकधर्मनिश्चया- मक । स्थाणुपुरुषानेकधर्माऽपर्युदासात्मक सशय । यतो न प्रतिनियतान् स्थाणुपुरुषधर्मान् पर्युदस्पति सशय । अवग्रह पुन पर्युदासात्मक । सद्यन्यान् भावादीन् पर्यायान् पयुदस्य, पुरुष इत्येकपर्यायालबन । सशयतुल्यत्वमपर्युदासादिति चेन्न निर्णयनिरोधात् सशयस्य ।। १० ॥ स्यादेतत्सशय- तुल्योऽत्रग्रह , कुत १ अपर्युदासात् । यथा सशय स्थाणुपुरुषविशेषापर्युतासात्मक । तथावग्रहोपि पुरुष इति भाषाययोरूपाद्यपदासात्मक । अतश्चैतदेव यदुत्तरकाल तद्विशेषार्थमीहामारभत इति । तन्न किं कारण : निर्णयनिरोधात्, सशयस्य । सशयो हि निर्णयनिरोधी, नत्यवग्रह । निर्णयदर्शनादीहायां तत्मसग इति चेन्नार्थादानात् ॥ ११ ॥ स्यादेतद्यदि निर्णयाविरो- ध्यरग्रह इति न सशय । ननु ईहाया निर्णयपिरोधित्वात्सशयत्वप्रसग इति । तन्न किं कारण ? अर्थादा नात्, अपगृद्धार्थ तद्विशेषलब्ध्यर्थमादानमीहा । सशय पुनर्नार्थविशेपालबना । सशयपूर्वकल्याच ॥ १२ ॥ सशयो हि पूर्वमुपजायते ईहाया , कथ ' इह पुरुषमवगृा, किमप दाक्षिणात्य उत औदीच्य ' इत्येवमाद्यप्रतिपत्ती सशय , एन सशय । तस्योत्तरकाल निशेषोपलिप्सा प्रति यतमीहति, सशयादर्थातरत्व । अत एव सशयावचनमर्यगृहीते ॥१३॥ अत एव सूत्रे सशयो नोक्त । वुत , अर्थगृहीते । सति सशये ईहाया प्रवृत्तिर्नास्तीति । आह-किमयमपाय उतापाय इत्युभयथा न दोपोऽन्यतरवचनेऽन्यतर- स्यार्थगृहीतत्वात् । यदा न दक्षिणात्योयमित्यपाय त्याग करोति तदादीच्य इत्यनायोधिगमोर्थगृहीत । यदा- धौदीय इत्यवाय करोति तदा न दक्षिणान्यायमित्यपायोर्थगृहीत । कश्चिदाह-यदुक्त भाता विषय- विषयिसन्निपाते दर्शन भवति, तदनतरमरग्रह इति । तदयुक्तमौलक्षण्यात् । नहरमहाद्विलक्षण दर्शनमस्ती- ति। अत्रोच्यते-न, वैलक्षण्यात् । कथं इह चक्षुषा चक्षुर्दर्शनावरणीयवीयर्यातरायक्षयोपशमागोपागनामावटमाद- विभावितविशेषमामध्न किंचिदेतस्वित्यालोकनमनाकारं दर्शनमित्युच्यते नालवत् । यथा जातमात्रस्य ·. , - re ४२ सनातनजनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- इति । उष्ण इति च गत्वा बुद्धि प्रत्याग छति। कोयमुष्ण , योग्निरिति । तथा मतिरिति गत्वा बुद्धि स्मृति ... गम्छति । का मति , ' या स्मृतिरिति । तत स्मृतिरिति, गत्वा बुद्धि प्रत्याग उति का स्मृति , ' या मति- रिति । एवमुत्तरेष्वपि । तस्माद्गला. प्रत्यागतलक्षणमहणात्पश्याम पर्यायशन्दो टक्षणमिति । किंच- पर्यायवैविध्यादमिवत् ॥ ११ ॥ ययाग्नेरात्मभूत उष्णपर्यायो लक्षण, न धूम, तस्य बााधन निमित्तत्वे कादाचित्कत्वात् , तथा आभ्यतरो मत्यादिपर्याय, आत्मभूतावालक्षण, नानात्मभूतो बाह्यो मन्यादि शब्द पुद्गल तत्प्रन्यायनसमर्थ , तस्य बाह्यकरणप्रयोगनिमित्तत्वादिति । फरणस्य वाभिधेयार्थत्वादया ।। १२ ।। इति करणीयमभिधेयार्थ प्रयुज्यते । मति स्मृति सज्ञा चिंताभिनिबोध इति योर्थोभिधीयते, त मतिज्ञानमिति । ततो लक्षणत्वमुपपद्यते । श्रुतादीनामेतेरनभिधानात् ॥ १३ ।। न ह्यतर्मन्यादिमि श्रुतादीन्यभिधीयते । वक्ष्यमाणलक्षणसद्भावाच ॥४॥ श्रुतादीना हि लक्षण यक्ष्यते । तत, तेषा मत्यप्रसग । यदेव लक्षण मतिज्ञानमाध्रियते अथास्यात्मलाभे किं निमित्त ', इत्यत आह- तदिद्रियानिद्रियनिमित्त ॥ १४ ॥ अथयात्मप्रसादाविशेषात्सर्वज्ञानानामेकनप्रसगे, निमित्तभेदानानात्व प्रतिपिपादयिष्यन्वीति । सन्यपि अमुष्मिन्नविशेषे प्रथक्त्वमेषामनेम । कुत ' यम्मात्तर्दिद्रियानिद्रियनिमित्तमिति । किमिदमिंदिय नाम :- इद्रस्यात्मनोऽर्थोपलब्धिलिंगमिंद्रिय ॥१॥ इद्र आत्मा, तस्य कर्ममलीमसस्य स्वयमर्यान्ग्रहात मसमर्थस्याऽर्थोपलभने यलिंग, तदिदियमि युच्यते । अथ किमिदमनिंद्रय । अनिद्रिय मनोऽनुदगवत् ॥ २ ॥ मनोऽत करणमर्निद्रियमित्युच्यते । कथमिंद्रियप्रतिषेधेन मन उच्यते । यथायमग्राह्मण इत्युक्त ब्राह्मणत्वरहिले करिमश्चित्सप्रत्ययो भवति । तथा इंद्रलिंगविरहितेऽन्यस्मि भनिद्रियमिति सप्रत्यय स्यात् । न तु इद्रलिंग एव मनसि । नैप दोष ईपत्प्रतिषेधात् । कथ' अनुदरावत् यथानुदा कन्या इति नास्या उदर न विद्यते, किंतु गर्भभारोदहनसमर्थोदराभापादनुदरा । तथानिद्रियमिति नास्येंद्रियत्वाभान' । किंतु चक्षुरादिवत्प्रतिनियतदेशविषयावस्थानाभापादनिद्रिय मन इत्युच्यते । अतरग तत्करणमिंद्रियानपेक्षत्वात् ॥ ३ ॥ नास्येंद्रियेनपेक्षास्तीतीद्रियानपेक्ष । न ह्यस्य गुण- दोषविचारम्वविषयप्रवृत्तौ इदियापेक्षास्ति ततोऽतरग तत्करणमिति, वेदितव्य । तदुभयमवष्टभ्य यदुत्पद्यते तमतिज्ञानमिति । सदित्यग्रहणमनतरत्वादिति चेन्नोत्तरार्थत्वात् ॥ ४॥ स्यादेत मतिज्ञानस्यानतरत्वादनेना- भिसमधो भवतीति तदित्येतद्ग्रहणमनर्थकमिति । तन्न किं कारणमुत्तरार्थत्वात् । उत्तरार्थे ह्येतत् । इतरथा हि अवाहेहावायधारणा मतिज्ञानभेदा इति विज्ञानुमशक्या , तद्मणे पुन क्रियामाणे तमतिज्ञानमवग्रहादय इति सबध मुगमो भवति । यदेतस्मिन्निमित्तद्वयसनिधाने सत्यात्मलाभ प्रत्यागूर्णमनिवर्णितभेदमिति, तद्भेदप्रतिपत्यर्थमाह- अवग्रहहावायधारणा ॥१५॥ विषयविपयिसन्निपातसमनतरमायग्रहणमवग्रहः ॥ १ ॥ विषयविषयिसन्निपाते दर्शन भवति । तदनतरमार्थस्य ग्रहणमवग्रह । अवगृहीतर्थे तद्विशेषाफांक्षणमीहा ॥ २॥ यथा पुरुष इत्यगृहीते, तस्य मापारयोरूपादिविशे पैरफाक्षणमीहा। विशेषनिर्मानाचायात्म्यावगमनमवाय ॥३॥ भाषादिविशेषनि नात्तस्य याथात्म्युनावगम- नमयाय । दाक्षिणात्योऽय, युवा, गौर , इति वा । , ·विपयिसन्निपाते दर्शन भवति, तदन्तरमरग्रह इति । तद्युतमन्ना पचमाहिक तस्वार्थराजवार्तिक। ४५ निर्मातार्याऽविस्मृतिर्धारणा ॥ ४ ॥ भाषावयोरूपादिविशेषैर्याथात्म्येन नितिस्य पुरुषस्यो- चरकाल स एवायमित्यविस्मरण यतो भवति । सा, धारणा । त एते मतिज्ञानभेदा । आहेदमानुपूर्व्य किं कृतमेशा , उच्यते । अवग्रहादीनापानुपूर्व्यमुत्सातिक्रियापेक्ष ॥५॥ अवग्रहपूर्वकत्यात् इतरेषामादारवाह कियते । तथोत्तरेष्वपि योज्य । अन्नाह-- अवग्रहहयोरमामाण्य वत्सद्भावेपि सशयदर्शनाच्चक्षुर्वत् ॥ ६ ॥ यथा चक्षुपि न निर्णय , सत्येन तास्मिन् किमय स्थाणुराहोवित्पुरुष इति सशयदशनात् । तथाग्रेहेपि सति न निर्णय, ईहादर्शनात् , ईहाया च न निर्णय , यती निर्णयार्थमीहा नवीहैव निर्णय । यश्च निर्णयो न भाति, स सदायजातीय इत्यप्रामाण्यमनयोरिति । अवग्रहवचनादिति चेन सशयानतियत्तेरालोचनवत् ।। ७ ॥ स्यादेतनावग्रह सशय । कुतो- अमहवचनात् । यत उक्त पुरुषोयमिति अपग्रहस्तस्य भाषानयोरूपादिविशेषाकाक्षणमीहेति। सशयस्त्वप्रति- पतिरेवेति । तन्न कि कारण 'सशयानतिवृत्त । कथ आलोचनवत्। यथोर्थािलोचने किमयमूर्योर्थ स्थाणु- रत पुरुष इति सशयानतिवृत्ति । तथो?यमर्थ इत्यत्रग्रहे ईहाद्यपेक्षात्यात्सशयानतिवृत्ति । उच्यते- लक्षणभेदादन्यत्त्वमामिजलवत् ॥ ८॥ यथानिजलयोर्दहनप्रकाशनादिद्रव्यताम्नेहनादिपति- नियतलक्षणभेदादन्यत्व । तथावग्रहसशययोर्लक्षणभेदादन्यत्व । कोसो रक्षणभेद ' उच्यते- अनेकार्यानिधितापर्युदासात्मकः सशयस्तविपरीतोऽवग्रहः ॥९॥ स्थाणुपुरुषाद्यने- कार्यालबनसन्निधानादनेकार्थात्मक सशय । एकपुरुषाद्यन्यतमात्मकोऽवग्रह । स्थाणुपुरुषानेकधर्मानि- वितात्मक सशय । यतो न स्थाणुधर्मान् पुरुषधर्माश्च निश्चिनोति । अवग्रहस्तु पुरुषाचन्यतमेकधर्मनिश्चया- स्मक । स्थाणुपुरुषानेकधर्माऽपर्युदासात्मक सशय । यतो न प्रतिनियतान् स्थाणुपुरुषधर्मान् पर्युदस्यति सशय । अयमह पुन पहुंदासात्मक | सह्यन्यान् भावादीन् पर्यायान् पर्युदस्य, पुरुष इत्येकपर्यापारबन । सशयतुल्यत्वमपर्युदासादिति चेन्न निर्णयनिरोधात् सशयस्य ॥ १०॥ स्यादेतत्सशय- तुल्योऽवग्रह , कुत ! अपर्युदासात् । यथा सशय स्थाणुपुरुषविशेषापर्युदासात्मक । तथावग्रहापि पुरुष इति भाषारयोरूपाचपर्युदासात्मक । अतश्चैतदेव यदुत्तरकाल तद्विशेषार्थमीहामारभत इति । तन किं कारण निर्णयनिरोधात्, सशयस्य । सशयो हि निर्णयनिरोधी, नत्वपग्रह । निर्णयदर्शनादीहाया तत्मसग इति चेन्नार्थीदानात् ॥ ११ ॥ स्यादेतयदि निर्णयाविर ध्यवाह इति न सशयः । ननु ईशया निर्णयविरोधित्वात्सशयत्वप्रसग इति । तन्न किं कारण । मादा नात्, अपगृह्या तद्विशेषलब्ध्यथमादानमीहा । सशय पुनर्नार्थविशेषालबन' । सशयपूर्वकत्वाच ॥ १२ ॥ सशयो हि पूर्वमुपजायते ईहाया , कय । इह पुलाम्मर, किन्द दाक्षिणात्य उत औदीच्य । इत्येवमाद्यप्रतिपत्तो सशय , एस सशय । तस्योत्तरकाट विशेषोपटिना की यतमीहति, सशयादीतरत्व । अत एव सशयावचनमर्थगृहीते ॥१३॥ अत एव सूत्रे सशयो नोक्त ।कुत , सशये ईहाया प्रवृत्तिनास्तीति । आह–किमयमपाय उतावाय इत्युभयथा म दो स्पार्थगृहीतत्वात् । यदा न दक्षिणात्योयमिन्यपाय त्याग करोति तदादाच्या पौदी य इत्यवाय करोति तदा न दक्षिणात्योपमित्यपायोगात - . + ति? अनोच्यते न, वैलक्षण्यात् । कथ इह चक्षुषा चक्षुर्दर्शनारमपनर विभाषितविशेषसामर्थेन किंचिदेसदस्वित्यालोकनमनाकार सन्देश ·सनातनपंथमालायो- प्रथमाध्याय मालस्य, प्राथमिक उन्मेषोऽसावविभावितरूपद्रव्यरिशेपाोचनादर्शन विवक्षित। सपा सर्वेषो। रातो दिव्यादि समयमाविषू मेषेषु चक्षुरवप्रहमतिज्ञानापरणवीपातरायक्षपापेशागापांगनामाषष्टमादपमिदमिति बिभावित विशेषोऽयग्रह । यप्रथमसमयो मेषितस्य याटस्प दर्शन तपद्यवग्रहजातीयत्वाग्ज्ञानमिष्ट, तमिथ्याशान पा स्यात् सम्यग्ज्ञान या ' मिथ्याज्ञानपि, सशयविपर्ययानध्यवसायामक ' स्यात् । तत्र न साररमराय, विपर्ययात्मक वा चेष्टितस्य सम्याज्ञानपूरकत्वात् । प्राथमिकत्याध नास्तीति । यानध्यवमायरूप, जात्यय यधिररूपशब्दवत् वस्तुमानप्रतिपत्ते । न सम्पाज्ञानमयाकाराग्लयनाभावात् । किं च-- पारणनानात्वासानानात्वसिदे ॥ १४ ॥ यथा मृततुकारणभेदार घटपटकार्यभेदस्सया दर्शनशानायरणक्षयोपशमकारणभेदात्,तत्कार्यदर्शनशानभेद इति। अस्ति प्राकअपमहादर्शन।तत Jष्णा- दिरूपविज्ञानसामोपेतस्यात्मन किं शुकमुत कृष्ण इत्यादिविशेषाप्रतिपत्ते सशय । सत शुकविशेषा पक्षिण प्रतीहनीहा । तत शुल्मेवेद न कृष्णमिन्ययापनमनाय । अयंतस्पायस्याविस्मरण धारणा । एय श्रोत्रादिषु मनस्यपि योग्य, तदापरणर्फमक्षयोपशमविकल्पात्प्रत्येकामरमहादिज्ञानापरणभेद इप्यते । कय ' शानावरणमूलप्रकृते पचौतरप्रकृतयस्तासामप्युत्तरीचरा प्रकृतिविशेषा सति । 'शानावरणस्योत्तरप्रकृतप असरयेयलोका इति पचनात् । आह-इहादीनाममातज्ञानप्रसग ।युत ' परस्परकार्यत्वात् । अवाह कारण, ईहा कार्य। इहा कारण, अवाय कार्य । अवाय कारण धारणा कार्य । नचेहीदानामिदियानिदियानिमित्तत्यम तीति। नैष दोष ईहादीनामनिद्रियनिमित्तया मतिज्ञानन्यपदेश । यद्यैव श्रुतस्यापि प्रामाति इद्रियगृहातविषय- स्यात् । ईहादीनामिदियनिमित्तत्वमप्युपचर्यते । न तु श्रुतस्याय विधिरस्ति तस्यानिद्रियविषयत्वादिति श्रुतस्या. प्रसग । यद्येव चक्षुरिंद्रियेहादिव्यपदशाभाव इति चैनेंद्रियशक्तिपरिणतस्य जीवस्य भावेदिय सम्पापारका- पत्वात् । इद्रियभावपरिणतो हिजीयो भायेंद्रियमिप्यते तस्य विषयाकारपरिणामा ईहादय इति चक्षुरिद्रियेहादि- म्यपदेश इति। इमेऽमहादयो मतिज्ञा प्रभेदाताले शानावरणक्षयोपशमनिमित्ता केपा भवति' इत्युच्यते बहुबहुविधक्षिप्रानि सृतानुक्तभुवाणा सेतराणा ॥ १६ ॥ सख्यांपैपुल्यपाचिनो यद्गुशब्दस्य ग्रहणमविशेषात् ॥१॥ यदुशन्दो हि वैपुन्ययाची सत्याया- चीच।तस्योभयस्यापि ग्रहण करमात् निशेषात् ।सरयायामको द्वौ बह्व इति । वैपुल्ये बहुरोदनो बहु मूर इति । पहवग्रहाधभावः प्रत्यर्थवशवर्तित्वादिति चेन सक्दैकमत्सयमसगात् ।। २ ॥ यादेतत्प्र- स्वर्थवशति विज्ञान नानेकमर्थं गृहीतुमलमतो बद्धपमहादीनामभाव इति । तन किं कारण ' सर्वदेकप्रत्यप प्रसगात् । यथाऽरण्याटव्या कश्चिदेकमा पुरुषमवलोकयन्नानेक इत्यौति। मिथ्यातानमन्यथा स्यात् एक्त्रानेक धुद्धिर्यदि भनेत् । तथा नगरवनस्वधानारावगाहिनोपि तस्यैकप्रन्यय स्यासावकालिक । अतश्चानेकार्थमाहि विज्ञानस्यासतासभयानगरसनस्कधावारप्रत्ययनिवृत्ति । नैता सा ऐकार्यनिवेशिन्यस्तस्मालोफसव्यव- हारनिवृत्ति । किं च नानात्यप्रययाभापायस्पैकाथमेव नियमाज्ञान, तस्य पूवज्ञाननिवृत्तावुत्तरज्ञानोत्पत्ति स्यादनिवृत्ती योभयमा च दोष । यदि पूर्वमुत्तरज्ञानोत्पत्तिकालेस्ति । यदुक्त 'एकाथमेकमनस्वात् , इन्पदो विरु- ध्यते । यथैक मनोऽनेकप्रयपारभक तथैकप्रत्ययानेकार्थो भविष्यति, अनेकस्य प्रत्ययस्यैककालसभनात् नवनेकार्थोपलन्धिरुपपत्स्यते, तत्रयदभिमतमेर, एकस्य मानमेक चाथमुपलभते इत्यमुष्य व्याघात । अयपुन निवृते पूर्वस्मिन्नुत्तरज्ञानोत्पत्ति प्रतिज्ञायते, ननु सर्वथैकार्थमेकमेर ज्ञानमित्यत इदमरमादन्यदित्येप व्यवहारो न स्यात्, अस्ति च स, तस्मान किंचिदेतत् । किं च-- आपेक्षिफसव्यवहारनिचे ॥ ३ ॥ यस्मैकज्ञानमोकार्थविषय न विद्यते, तस्य मध्यमप्रदे शिन्यायुगपदनुपलमात्तद्विषयदीर्घहस्व यवहारो विनिवर्तेत । आपेक्षिको सौ न वापेक्षास्ति । किंच- संशयाभावप्रसगात् ॥ ४॥ एकार्थविषयपर्तिनि विज्ञाने स्थाणौ पुरुषे या प्राक्प्रत्ययज म स्यात् मौभयो, प्रतिभातविरोधात् । यदि स्थाणी पुरुषाभावात्स्थाणुनच्यापुत्रवत् सशयाभाव स्यात् । अथ पुष तथा स्थानद्रव्यानपेक्षत्वासशयोनस्यात, तत्पूर्वत्। नत्वभाव इष्ट , अतोनैकार्थप्रादिविधानकल्पना प्रेयसीति । - .

·पषमादिक। तस्वार्थराजवार्तिक । कि च-ईप्सितनिष्पत्ति , अनियमात् , विज्ञानस्यैकार्थानलचित्वे चित्रकर्मणि निष्णातस्य चैत्रस्य पूर्णकलशमा- लिखत तक्रियाकलशतप्रकारमणविज्ञानभेदादितरेत्तरपियसक्रमामावात् अनेकविज्ञानोत्पादनिरोधक्रमे सत्यनियमेन निष्पत्ति स्यात् । दृष्टा तु सा नियमेन सा चैकार्थप्राहिणि विज्ञाने विरुध्यते । तस्मानानार्थोपि प्रत्ययोऽभ्युपेय । द्विव्यादिप्रत्ययाभावाच ॥५॥ एकार्थविषयवर्तिनि विज्ञाने दाविमी इमे त्रय इत्यादि प्रत्ययस्याभाय । पतो नक विज्ञानं द्विभ्याधाना ग्राहकमस्ति । सतानसस्कारकल्पनायां च विकल्पानुपपत्ति ॥ ६॥ सतान सस्कारे च कल्प्यमाने कि- स्पयोरनुपपत्ति । स सतान सस्कारश्च ज्ञानजातीयो वा स्यादवानजातीयो वा "यद्यज्ञानजातीयो न तत किंचित्प्रयोजनमस्ति । ज्ञानजातीयत्येपि एकार्थमाहित्व स्यादनेकार्थनाहित्व या ' ययेकार्थनाहित्य दोपविधि- स्तदवस । अथानेकार्थप्राहित्व , प्रतिज्ञा नि प्रसज्यते । विधग्रहण प्रकारार्थ ॥७॥ विधयुक्तगतप्रकारा समानार्या इति प्रकारार्थो विधशब्द । बहुविध महप्रकारमित्यर्थ । सिमग्रहणमविरमतिपरयर्थ ॥ ८ ॥ अचिरप्रतिपत्ति कथ स्यात् इति । क्षिप्रग्रहण क्रियते । अनि हतग्रहणमसफलपुद्गलोद्गमार्थ ॥९॥ अनि सृतग्रहण क्रियते, असकलपुद्गलोद्गमार्थ । अनुक्तमभिमायेण प्रतिपचे ॥१०॥ अभिप्रायेण प्रतिपत्तिरस्ति, इत्यनुक्तग्रहण क्रियते । घुव यथार्थग्रहणात् ॥ ११ ॥ ध्रुवग्रहण क्रियते, यथार्थग्रहणमस्तीति । सेतरमहणाद्विपर्ययावरोधः ॥ १२ ॥ अल्पमल्पविध चिर नि सृतमुक्तमधुवमित्येतेषामयरोधो भयति, सेतरग्रहणात् । अवग्रहादिसबधाकर्मनिर्देशः ॥१३ ॥ बहादीनामिति कर्मनिर्देशोऽवप्रहाद्यपेक्षो वेदितव्य । पहादीनामादौ वचन विशुद्धिमार्पयोगात् ॥ १४ ॥ ज्ञानावरणक्षयोपशमविशुद्धिप्रकर्पयोगे सति बहादीनामयमहादयो भवति, इति तेपा ग्रहणमादौ क्रियते । से च प्रत्येकर्षिद्रियानिद्रियेषु द्वादशविकल्पा नेयाः ॥ १५ ॥ तद्यथा प्रकृष्टप्रोत्रंद्रियावरण वीर्यातरापक्षयोपशमांगोपागनामोपष्टभात्साभिन्न श्रोतान्यो वा युगपत्ततविततघनसुपिरादिशन्दप्रवणाद्वहुशम्द- मयगृहाति । अल्पोनेंद्रियावरणक्षयोपशमपरिणाम आमा, ततशब्दादीनामन्यतममल्प शब्दमरगृह्णाति । प्रटोनेंद्रियापरणक्षयोपशमादिसन्निधाने सति, ततादिशब्दविकल्पस्य प्रत्येकमेकद्वित्रिचतु सख्येयासख्ये- पानतगुणस्पावग्राहकत्वात् यहुविधमागृहाति । अल्पविशुद्धिश्रोत्रंद्रियादिपरिणामकारण आत्मा ततादि- शब्दानामेकविधावग्रहणादेकविधममगृह्णाति । प्रकृष्टोदियावरणक्षयोपशमादिपरिणामिवात् क्षिप्र शन्द- मागृहाति । अल्पोनेंद्रियावरणक्षयोपशमादिपारिणामिकत्वाचिरेण शब्दमगृह्णाति । सुविशुद्धियोगादिपरिणा- मासाकल्येनानुचारितस्य प्रहणादनि स्तमरगृहाति । नि मृत प्रतीत । प्रकृष्ट विशुद्धियात्रंद्रियादिपरिणा- मकारणादेकरर्णनिर्गमपि अभिप्रायेणैवानुचारित शन्दममगृहाति इम भवान् शब्द वक्ष्यतीति। अथवा स्वर- सचारणात्प्राक्तनीद्रव्यातीयाद्यामर्शनेनैर वादितमनुक्तमेत्र शब्दमभिप्रायेणारगृह्याऽऽचष्टे भगामि शब्द पादयिष्यति इति । उक्त प्रतीता ससपरिणामनिरूसुकस्य यथानुरूपयात्रंद्रियावरणक्षयोपशमादिपरिणामका- रणारस्थितत्यात् यथा प्राथमिक शम्दग्रहण, सयावस्थितमेव शब्दमागृहाति। नोन नाम्यधिक पौन पुन्येन साविशुद्धिपरिणामकारणापेक्षस्यात्मनो यथानुरूपपरिणामोपात्तनोद्रियसानिध्येपि तदापरणस्येपदीपदा- विभीयापौन पुनिक प्रफशावकृष्टमोदियायरणादिक्षयोपशमपरिणामत्वाचाश्वममयगृहाति । शब्द चिहु कपिदस कचिदरिष कचिदेकविध पाचित् क्षिप्रकचिचिर पचिदनि सूत कचिनिएत फचिदुक्त चिदनुस।

·सनातनजनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- आह-बहुबहुविधयो क प्रतिविशेषो यावतोभयत्रापि ततादिशब्दग्रहणमविशिष्टमस्ति उच्यते, न, विशेषदर्शनात् । यथा कश्चित्, वहूनि शास्त्राणि मोनेन सामान्यार्थेनाविशेपितेन व्याचष्टे नतु बहुभिर्विश- पितार्थे । कश्चिच्च तेपामेव वहूनां शास्त्राणा बहुभिरर्थे परस्परातिशययुक्तैर्नहुकल्पास्यान करोति । तथा ततादिशब्दग्रहणाविशेपेपि यत्प्रत्येक ततादिशब्दानामेकद्वित्रिचतु सरयेयाऽसख्येयाऽनतगुणपरिणताना ग्रहण तद्बहुविधग्रहण । यत्ततादीना सामान्यग्रहण तद्वहुप्रहण । आह-उक्तनि मृतयो क प्रतिविशेष यत सकलशब्दनि सरणानि सूतमुक्तमप्येवविधमेन उच्यते अन्योपदेशपूर्वक शब्दग्रहण, उक्त।गोशब्दोयमिति । स्वत एव ग्रहण नि सूत। चक्षुषा तु विशुद्धचक्षुरिंद्रियावर- पक्षयोपशमपरिणामकारणदाच्छुककृष्णरक्तनीलपीतरूपपर्याय बहुमरगृहाति । अल्प पूर्ववत् । प्रकृष्टरिशुद्धि- चक्षुरिद्रियादिक्षयोपशमपरिणामकारणत्वाच्छुल्लादिपचतयरूपगुणस्य प्रत्येकमेकद्वित्रिचतु सरयेयासरयेया- नतगुणपरिणामिनोऽअग्राहकत्वसामाद्वहुविधरूपमरगृहाति, एकविध पूर्ववत् । क्षिप्रचिरयोरप्युक्त एव क्रम । पचवर्णवस्त्रकबलचित्रपटादीना सकदेकदेशविषयपचरर्णप्रहणात्कृत्नपचवर्णेष्वदृष्टेष्वनि सृतेष्वपि तद्वर्णा- विष्करणमामादनि सृतमरगृह्णाति । अथवा देशातरस्य पचपर्णपरिणतैकयस्त्रादिकथनात्साकल्येनाऽक- थितस्याप्येकदेशकथनेनैन तत्कृत्स्नपचवर्णग्रहणादनि सृत ! नि सृत प्रतीत । सुविशुद्धिचक्षुरिंद्रियादिक्षयो- पशम आत्मा शुरुकृष्णादिषणमिश्रीकरणदर्शनात्परेणाकथितमपि धर्णमभिप्रायेणै प्रतिपद्यत भवानिम वर्णमे- तपूर्णद्वयमिश्रणात्करिष्यतीत्येव प्रहणादनुक्त रूपमरगृह्णाति । अभरा देशातरस्थपचवणेकद्रव्यकयने ताल्या- दिकरणसश्लेषात्प्राक् सदस्यकाधितमेन द्रव्यमाचष्टे भवानेर विधमस्माक पचनणे व्यतिकरिष्यतीत्यनुक्त रूपमागृहाति । परकीयाभिप्रायानपेक्षमात्मीयचक्षुरिंद्रियपरिणामसामध्यादेवोक्त रूपमवगृह्णाति । सश्लेशप- रिणामनिरुत्सुकस्य यथानुरूप चक्षुरिंद्रियावरणक्षयोपशमपरिणामकारणावस्थितत्वाद्यथा प्राथमिक रूपग्रहण तथावस्थितमन रूपमनगृहाति। नोन नाभ्यधिकपोन पुन्येन सकेशविशुद्धिपरिणामापेक्षस्याऽऽत्मनो यथा नुरूपपरिणामोपात्तचक्षुरिदियसानिध्येपि तदावरणस्येषदीपदाविर्भावात् पोन पुनिक प्रकृष्टानकृष्टचक्षु- रिद्रियावरणक्षयोपशमपरिणामकारणत्वाचाध्रुवमवगृह्णाति रूप । कचिद्बह कचिदरप कचिद्बहुविध, पचि- देकविध, पचित् क्षिप्र, कचिचिरेण, कचिदनि स्त, कान सृत, कचिदनुक्त । फचिदुक्त, एव प्राणायम हेष्वपि योन्य । तथेहावापधारणा अपि बहादिमि सेतरैरवसेया । कश्चिदाह-श्रोतघाणस्पर्शनरसनचतु- एयस्य प्राप्यकारित्वादनि स्तानुक्तशब्दाद्यवग्रहहापायधारणा न युक्ता । इत्युच्यते-अप्राप्तत्वात् । कय पि- पीलिकादिवत् । यथा पिपीलिकादीना प्राणरसनदेशाप्राप्तेपि गुडादिद्र ये गधरसज्ञान, तच्च यैश्च यावद्भिश्चा- स्मदायप्रत्यक्षसूक्ष्मगुडापय पिपीलिकादिघाणरसर्नेद्रिययो परस्परानपेक्षावृत्तिस्ततो न दोष । अमदादीनां तदभाव इति चेन श्रुतापेक्षत्वात् ॥ १६ ॥ भूगृहसबधितोत्थितस्य पुसचक्षुरादिभिरवभासितेष्वपि घटादिषु घटोय रूपमिदमित्यादि यद्विशषपरिज्ञान तच्छुतापेक्ष परोपदेशापे- क्षत्वात् । तथास्मदादीनामप्यनि सृतानुक्तमपि ज्ञानविकल्पशब्दाद्यपग्रहादिज्ञान तच्छुतापेक्ष । किं च- लम्यारत्वात् ।। १७ ॥ श्रुतज्ञानप्रभेदनरूपणाया लध्यक्षरश्रुतकथन पोढा प्रविभक्त । तद्यथा- चक्षु श्रीरवाणरसनस्पर्शनमनोल भ्यक्षरमिन्यार्प उपदेश । अतश्चक्षु श्रीनवाणरसनस्पर्शनेंद्रियमनोलब्ध्यक्षर सान्निध्यादेतत्सिभ्यति, अनि सृतानुक्तानामपि शब्दाना अपग्रहादिज्ञान । यद्यपग्रहादयो वहादीना चर्मणामाक्षेप्तारो वहादीनि पुनर्विशेषणानि कस्य ', इत्यत आह- अर्थस्य ॥ १७॥ चक्षुरादिविषयोर्यस्तस्य बहादिविशेषणविशिष्टस्याऽवग्रहादयो भवति । इयर्ति पर्यायानयते वा तैरित्यर्थो द्रव्य ॥ १ ॥ प्रत्यामसपधिन पर्यायानुभयनिमित्तशा- दुत्पत्तिप्रसापूणानियर्ति गष्ठत्पर्यते गम्यते वा तैरित्यर्य के पुनरसौ ' द्रव्य । किमर्थमिदमुच्यते- 4 यथा ।

·पंचमाहिक। तत्त्वार्थराजवार्तिक। अर्थवचन गुणग्रहणानिवृत्यर्थ ॥२॥ केचिद्पादयो गुणा एपेंद्रिय सनिकृष्यते । ततसाद्मह- णमिति म यते । तमतनिवृत्त्यर्थमर्धस्येत्युच्यते । न हि ते रूपादयो गुणा अमूर्ता इंद्रियसनिकर्षमापद्यते इति। तत्प्रच्यविशेपे सति सनिकर्पसभर इति चेन्न, गुणादीनां प्रचयानुपपत्त । सत्यपि वा प्रचयेऽर्थातर प्रादुर्भावाभावात् सूक्ष्मा स्थानतिक्रमादग्रहणमेपा स्यात् । न तहींदानीमिद भाति रूप मया दृष्ट गधो या धात' इति । मनति च । अर्थग्रहणात् तदव्यतिरेकात्तेषामपि प्रहणोपपत्ते । तेषु सत्सु मतिज्ञानात्मलामात्सप्तमीप्रसग ॥३॥ यतो विषयेषु सत्सु मतिज्ञानमाविर्भवति अतीर्थ' इति वाच्य। न, अनेकातात् । नायमेकातौस्ति सत्यर्थे मतिज्ञान भवतीति। यत सत्यप्यर्थेऽजनितलभवन सभूतस्य कुमारस्योतीर्णमात्रस्य घटरूपादिमतिज्ञानाभाव । अथवा नायमेकातोस्त्यधिकरणस्य सत्वात्स- समीप्रसग इति । कस्मात्तस्याविवक्षितत्वात् । विनक्षापशाद्धि कारकाणि भवति । क्रियाकारकसवधस्य विवक्षितत्वात् ॥ ४ ॥ अपग्रहादय क्रियाविशेषा उक्तास्तेपामवश्य फैन चित् कर्मणा भवितव्यमिति वहादिपिकल्पस्यार्थस्येत्युच्यते । यहादिसामानाधिकरण्याद्रहुवप्रसग ॥ ५ ॥ यतो बढादिरेवार्थ नातोन्यस्ततो यहादिसामा- नाधिकरण्यादर्थानामिति बहुत्व प्राप्नोति । न वानभिसवधात् ॥ ६ ॥ न वैष दोप । किं कारण !, अनभिसबधात् । नद्यस्य बहुत्वादिभि- रमिसबध कियते । केन तर्हि । अवग्रहणादिभिः ॥ ७ ॥ कस्यत्युक्तेऽर्थस्येतीह सध्यते । तद्विशेषण बहादिग्रहण । सर्वस्य पाऽर्यमाणत्वात् ॥ ८ ॥ अथवा सर्वस्यार्यमाणस्यार्थत्वमतो जातिप्रधानत्वान्निर्देशस्पार्थ- स्येत्येकत्वनिर्देशो युक्त । प्रत्येकमभिसवधाद्वा ॥ ९॥ अथवा प्रत्येकमभिसध क्रियते । बहोरर्थस्य बहुविधस्यार्थस्येति । किममी अवमहादय सर्वस्येंद्रियानिद्रियार्थस्य भवत्युत कश्चिद्विषयनिशेपोस्ति , इत्यत आह- व्यजनस्यावग्रह ॥ १८॥ न्यजनमन्यक्त शन्दादिजात। तस्यानमहो भवति किमर्थमिद ' नियमाथें । अवमह एव नेहादय इति ।स तवकार कर्तव्य न वा सामदिवधारणप्रतीतेरभक्षवत् ॥१॥ न वा कर्तव्य । किं कारण, समादाधारण- प्रतीते । कथ अभक्षवत् । यथा न कश्चिदपो न मक्षयतीति सामदिवधारण प्रतीयते, अप एव भक्षय- तीति । तथा सर्वेपामरमहादीना प्रसिद्धौ अपप्रवचनमधारणार्थ विज्ञायते । तयोरभेदो ग्रहणाविशेषादिति चेन्न व्यक्ताव्यक्तभेदादाभिनवशराववत् ॥ २॥ स्यादेत- सयोरापमहन्यजनारप्रहयो स्तिभेद , प्रणाविशेषात्। न हि शब्दादिग्रहण प्रति विशेषोस्तीति । तन किं कारण व्यक्तान्यक्तभेदात्। व्यक्तमहणमनिग्रह । अव्यक्ताहण व्यजनावग्रह । कथ अभिनवशरापयत्। यथा सूक्ष्मजलरुणद्वित्रिसिक्त शरामोभिनवो मार्दी भवति । स एव पुन पुन सिन्यमान शनैस्तिम्यति । तयात्मन शब्दादीना व्यक्ताहणापार व्यजनावग्रह व्यक्तमहणमर्यावग्रह । सर्वेद्रियाणामविशेषेण व्यजनावग्रहप्रसंग यतासभरस्तदर्थ प्रतिषेधमाह- न चक्षुरनिद्रियाभ्यां ॥ १९ ॥ चर्पा अनिद्रियेण च व्यजनावग्रहो न भवति । कुत ? घ्यजनावग्रहाभावश्चक्षुर्मनसोरमाप्यकारित्वात् ॥ १॥ यतोऽप्राप्तमर्थमविदिक युक्त सनिक- पविषयेऽनस्थित बामप्रकाशामिव्यक्तमुपलभते । चक्षुर्मनश्वाऽप्राप्त, ततो नानयोर्यंजनारमहोस्ति । सप्तम्यतमित्यथ । a ·सनातननग्रंथमाला- प्रथमाध्याये- इच्छामानमिति चेन्न सामर्थ्यात् ।। २ ।। स्यादेतदिच्छामात्रमिदमाप्तार्थायपाहि चक्षुरिति, तन्न किं कारण सामर्थ्यात् । कथ सामर्थ्य : आगमतो युक्तितश्च ।। ३ ॥ आगमस्तावत्-गाथा पुट्ठ सुणोदि सद अपुट्ठ पुणनि पस्सदे स्त्र । गध रस च पास पुढ पुट्ट विजाणादि । इति युक्तितोपि अप्राप्यकारि चक्षु स्पृष्टानवग्रहात् । यदि प्राप्यकारि स्यात् , त्यागिद्रियवस्पृष्टमजन गृहीयात्। न च गृह्णात्यतोमनोवदप्राप्यकारीत्यवसेय । अत्र केचिदाहु , प्राप्यकारि चक्षुरावृतानवग्रहात् त्वगिद्रि- मवदिति । अत्रोच्यते-काचाभ्रस्फटिकावृतार्थावग्रहे सत्यव्यापकत्वादसिद्धो हेतु । यनस्पतिचैतन्ये स्वापवत्। तथासशयहेतु , अप्राप्यकारिण्ययस्कातोपले साध्यविपक्षेपि दर्शनादिति। भौतिकत्वात्प्राप्यकारि चक्षुरग्निवदिति चेन्न । अयस्कातेनैव प्रत्युक्तत्वात् । वायेंद्रियत्वात्प्राप्यकारि चक्षुरिति चेन्न। द्रव्येंद्वियोपकरणस्य भावेंद्रियस्य प्राधान्यान् । अप्राप्यकारित्वे व्यरहितातिविप्रकृष्टग्रहणप्रसग इति चेन अयस्कांतनेव प्रत्युक्तत्वात् । अयस्को तोपलमप्राप्य लोहमाकर्ण्यदपि न ध्यवहितमाकर्षति नातिविप्रकृष्टमिति। सशयारस्थमेतदित्यप्राप्यकारिपे सशय विपर्यभाव इति चेत्, तत्प्राप्यकारित्वपि, तदविशेषात् । कश्चिदाह-रश्मियचक्षु , तैजसत्यात्तस्मात्प्राप्यकारी त्यग्निवदित्येतच्चायुक्तमनभ्युपगमात् । न हि वयमभ्युपगच्छामस्तैजस चक्षुरिति । तेजोलक्षणमौष्ण्यमिति कृत्वा चक्षुरिदिपस्यानमुग्ण स्यात् । न च तदेश स्पर्शनेंद्रियमुष्णस्पर्शोपलभि दृष्टमिति । इतश्चातैजस चक्षुर्मा- सुरत्वानुपलब्धे । अदृष्टयशादनुष्णामासुरत्वमिति चेन्नादृष्टस्य गुणत्वात् , अक्रियस्य भावस्य भावनिप्रहासाम उत् । नक्तचररश्मिदर्शनादशिमयचक्षुरिति चेन्नातैजसोपि पुद्गलद्रव्यस्य भासुरत्यपरिणामोपपत्वेरिति । किं चातिमद्वैधादिह यद्गतिमद्गति न तत्सनिकृष्ठविप्रकृष्टापभिन्नकाल प्रामोति । न च तथा रक्षु । चक्षुर्हि शाखाचदमसामभिन्नकालमुपलभते, यावता कालेन शाखा प्रामोति तावता चद्रमसमिति स्पर्ट गतिमद्वैधयं तस्मान गतिमच्चक्षरिति । यदि च प्राप्यकारि चक्षु स्यात्तमिश्राया रात्री दूरेग्नौ प्रज्वति समापगतद्रव्योपलभन भरति कुतोनातरालगतद्रव्यालोचन । प्रकाशाभावादिति चेन्न तैजसत्वादान्यादिवत् सहायातरापेक्षत्वप्रसगान् । किं च यदि प्राप्यकारि चक्षु स्यात्सातराधिकमहण न प्रामोति । नहींद्रियाणां निरतरे विषये गधादौ सातरमहण दृष्ट । नाप्यधिकमहण । अथ मत बहिरधिष्टानाद्वृत्तिरिद्रियस्य मत उपपन्न तद्विषयस्य सातराधिकमहणमिति तदयुक्त-यस्मान्न बहिरधिष्टानादिद्रिय तत्र चिकित्सादिदर्शना दन्ययाधिष्ठानपिधानेपि प्रहणप्रसगो मनसश्चारहिर्भावात् । मनसाधिष्ठित हि इद्रिय स्वविषये व्याप्रियते न च मनोपहिरधिष्ठानमस्ति तदभावादग्रहणम्सग अनुवृत्तौ च समनाभानाद्विप्रकीर्ण चक्षुरश्मिसमूह , कथ मणुमनाधिष्ठस्येति । कश्चिदाह--श्रोत्रमप्राप्यकारि विप्रकृष्टविषयप्रहणादिति । एतच्चायुक्त असिद्धत्वात् । साध्य तावदेतद्विप्रकृष्ट शब्द गृहाति श्रीर' उतघ्राणेंद्रियवदरगाढ स्वविषयभावपरिणत पुद्गलद्रव्य गृहातीति विप्रधशम्दाहणे च स्वकर्णतातर्विलगतमशकशब्दो नोपलभ्यते नहींद्रिय किंचिदेक दूरस्पष्टविषयमाहि इष्टमिति । आकाशगुणत्वाछन्दस्य स्पशवद्गुणत्वाभाव इति चेन्नाऽमूतगुणस्यात्मगुणवदिद्रियविषयत्वादर्श- नादिति । प्राप्तापग्रहे भोत्रस्य दिग्देशभेदविशिष्टविषयप्रहणाभाष इति चेन्न शब्दपरिणतविसपत्पुद्गटवेगशक्ति विशेषस्य तथाभारापत्ते । सूक्ष्मत्वाप्रतिघातासमतत प्रवेशाच । सिद्धमेतच्चक्षुर्मनसी वर्जयित्वा शेषाणामिंद्रि याणां यजनानमह । सर्वेपामिद्रियाणामापग्रह इति । मनसोऽनिंद्रियव्यपदेशामाव सविपयग्रहणे फरणांतरानपेक्षत्वाच्चक्षुर्वन् ॥ ४ ॥ वरूपहणे करणांतर नापेक्षत इति इद्रियव्यपदेश लमते तथा मनोपि गुणदोषविचारादिस्वव्यापार करणांतर नापेक्षत इतींद्रिय प्रामोति नानिद्रियमिति । न वामत्सलत्वात् ॥५॥ नवैष दोष किं कारण अप्रत्यक्षत्वात् । यथा चक्षुरादिपरस्परस्यैदियकत्या प्रत्यक्ष न तथा मन ऍद्रियक । कुत । सूक्ष्मद्रव्यपरिणामात्तस्मादनिद्रियमित्युच्यते । अत्राह-कथमवगम्यते यथा प्रत्यक्ष तदस्तीति।

·पधमाहिक तस्वार्थराजवार्तिक । अनुमानात्तस्याधिगम ॥६॥अप्रत्यक्षाणामप्यर्याना लोकेऽनुमानादधिगतिर्दष्टा, यथा, आदित्यस्य गति । वनस्पतीनां च वृद्धिहासौ । तथा मनसोप्यस्तित्वमनुमानादवगम्यते । कोसायनुमान । युगपज्जानक्रियानुत्पत्तिर्मनसो हेतु ॥ ७॥ सत्सु चक्षुरादिकरणेषु शक्तिमत्सु च मागे! रूपादिध, सति चानेकस्मिन् प्रयोजने, यतो झानानो क्रियाणां च युगपदनुत्पत्ति , तदस्ति मन इत्यनुमीयते । अनुस्मरणदर्शनाच ॥ ८॥ यत सकदृष्ट श्रुत यानुस्मयते । अतस्तदर्शनात्तदस्तित्वमवस्य । भत्राह-एकस्यात्मन कुत करणभेद । शस्वभावस्यापि करणभेदोऽनेकफलाकुशलदेवदत्तपत् ॥९॥ यथा अनेकज्ञानक्रियाशक्ति- मुक्तस्यापि देवदत्तस्य करणभेदो दृश्यते । चित्रकर्मणि पर्तमानस्य पतिकालेवनीचिकाद्युपकरणापेक्षा । काटकर्मणि वर्तमानस्य पासीघटमुखवृक्षादानादिकरणापेक्षा । तथात्मनोपि क्षयोपशमभेदात् छानकिया- परिणामशक्तियुक्तस्य चक्षुराधनेककरणापेक्षा न विरुभ्यते । स नामफर्मसामर्थ्यात् ।। १० । स एष करणभेद नामकर्मसामदिदितव्य { कथ इह पदेत- छरीरनामकर्मोदयाचापादित यानालिकासस्थान श्रोनेंद्रिय, एतदेव शम्दोपलब्धिसहिष्णु नेतराणि । तथा यदेतद् घ्राणेंद्रिय अतिमुक्तकचद्रकसस्थान, एतदेव गधावगमसमर्थ नेतराणि । तथा यदेतजिहेंद्रिय क्षरमा- कृति, एतदेव रसावगमे ना यानि । तथा यदेतास्पर्शनेंद्रियमनेकाकृति तदेव स्पर्शोपलभने नेतराणि । तथा यदेतधक्षुरिंदियं मसूरिकाकार कृष्णसाराधिष्ठान, तदेव रूपाविष्करणेऽल नेतराणि । इत्येवमाभिनिबोधिक न्यक्षेत्रकालभायैरवसेय । द्रव्यतो मतिज्ञानी सर्वव्याप्यसर्वपर्यायाण्युपदेशेन जानाति । क्षेत्रत उपदेशेन सर्यक्षेत्राणि जानाति । अथवा क्षेत्र विषय । चक्षुष क्षेत्र सप्तचत्वारिंशद्योजनसहस्राणि विषष्ठयधिके च योजनशते योजनस्य कविंशतिपष्टिभागा । श्रोत्रस्य क्षेत्र द्वादशयोजनानि । प्राणरसनस्पर्शनाना नव- योजनानि । कालत उपदेशेन सर्वकाल जानाति । भारत उपदेशो जीवादीनामौदयिकादीन् मायान् आनाति । तत्सामान्यादेक, इद्रियानिद्रियभेदाद्विधा, अपमहादिभेदाचतुर्धा, सैरिदियगुणितैश्चतुर्विशतिविध, सैरेय व्यजनावमहाधिकरष्टाविंशतिविध | तैरेव मूलभगाधिकैर्दव्यादिसहितैर्वा द्वात्रिंशद्विध । त एते प्रयो- विकल्पा यहादिभि षड्भिरितरानपेक्षैर्गुणिताश्चतुश्चत्वारिंशच्छत, अष्टपष्ठयुत्तर शत, द्वानवत्यधिक शतमिति व भयति । त एव बह्मादिभिदशगुणिता द्वे शते अष्टाशीत्युत्तरे, श्रीणिशतानि पनिंशानि, चतुरशीत्य- धिकानि त्रीणिशतानि च भवति । आह-व्यजनावग्रह बहाद्यभाव कस्मात भव्यक्तत्वात्। उच्यते, अवमहवत् ससिद्धि । यधाऽव्यक्ताहणमरमहस्तथा बहादिविकल्पोऽव्यक्तरूपेणैव येदितव्य । अयानि सृते फथ । सत्रापि ये च यानतश्च पुद्गला सूक्ष्मानि सूता सति, सूक्ष्मास्तु साधारणैर्न गृह्यते । तेषामिद्रियस्थानायगाहन भनि सत व्यजनारग्रह । परोक्षद्वैविध्ये सत्युपक्लप्तलक्षणविकल्पमतिज्ञानविधर्मि, यद् द्वितीयमुपदिए तरिकनिमित्त कतिविध च । इत्युच्यते- श्रुत मतिपूर्व धनेकदादशभेद ॥ २० ॥ धृतशब्दो महत्वार्थवृत्ती रूदिवशात् कुशळशब्दवत् ॥ १ ॥ पथा कुंशलशन्द कुशलवन- क्रिया प्रतीत्य व्युत्पादित तद्धित्वा सर्वत्र पर्ययदाते वर्तते । तथा श्रुतशन्दोपि अयणमुपादाय पुत्पादितो रूढिवशात् कस्मिंश्चिज्ञानविशेपे वर्तते । कार्यप्रतिपालनात् पूरणादा पूर्व कारण ॥ २॥ ॥ कार्य पाठयति पूरयतीति या पूर्व कारण लिंग निमित्तमित्यनतिर । मतिज्ञान व्याख्यात तपूर्वमस्येति । पू, मतिकारणकमित्यर्थ । मतिपूर्वकत्वे श्रुतस्य तदात्मकत्वमसगो घटवत् , अतदात्मकत्वे वा तत्पूर्वकत्वाभाव ॥३॥ कश्चिदाह मतिपूर्ये श्रुत तदपि मत्यात्मक प्रामोति । कारणगुणानुनिधान हि कार्य दृष्ट। यथा मृग्निमियो पटो मदात्मक । अधाऽतदात्मकत्वमिष्यते तत्पूर्वकल्य तर्हि तस्य हीयते इति । १६ लनातीयप । A ·- सनातनजनप्रथमालायो- प्रथमाध्याये- न वा निमित्तमारवाइडादिवत् ॥ ४ ॥ न वैष दोष । किं कारण ' निमित्तमात्रत्वाद्दडादिवत् । यथा मृद स्वयमतर्घटभवनपरिणामाभिमुख्ये, दडचक्रपौरुषेयप्रयत्नादिनिमित्तमात्र भनति । यत सरस्वपि दडादिनिमित्तेषु शर्करादिप्रचितो मृत्पिड स्वयमतर्यटभवनपरिणामनिर सुकत्वान्न घटीभवति । अतो मृत्पिड एव बाह्मदडादिनिमित्तापेक्ष आभ्यतरपरिणामसानिध्याद् घटो भवति, न दडादय , इति दडादीनां निमित्तमात्रत्व । तथा पर्यायिपयाययो स्यादन्यवादात्मन , स्वयमत श्रुतभवनपरिणामाभिमुरये मतिज्ञान निमित्तमान भवति । यत सत्यपि सम्यादृष्टे' श्रोदियवलाधाने बाह्याचार्यपदार्थोपदेशसनिधाने च श्रुत ज्ञानाचरणोदयपशीकृतस्य स्वयमन श्रुतभवननिरुसुकत्वादात्मनो न श्रुत मरति । ततो बाह्यमतिज्ञानादि- निमित्तापेक्ष आरमा, एव, अभ्यतरश्रुतज्ञानापरणक्षयोपशमापादितश्रुतभवनपरिणामाभिमुख्याछुती भवति । न मतिज्ञानस्य श्रुतभवनमस्ति, तस्य निमित्तमानत्वात् । अनेकांताच ॥ ५॥ नायमेकातोस्ति, कारणसदृशमेव कार्यमिति । कुतस्तत्रापि सप्तभगीसभवात्, कथ' घटवत् । यथा घट कारणेन मृस्पिंडन स्यात्सदृश , स्यान्न सदृश इत्यादि। इति मृव्याजीवानुपयोगा- चादेशात्स्या सदृश । पिंडघटसस्थानादिपर्यायादेशान सदृश । पूर्वपदुत्तरे भगा नेतन्या । यस्यैकातेन कारणानुरूप कार्य, तस्य घटपिंडशिविकादिपर्याया न उपलभ्यते । किं च-घटेन जलधारणादिव्यापारी न क्रियेत मृत्पिडे तददर्शनात् । अपि च मृत्पिडस्य घटत्वेन परिणामवद्, घटस्यापि घटत्वेन परिणाम स्यात् , एकांतसदृशत्वात् , नचैव भवति । अतोनैकातेन कारणसदृशत्व । तथा श्रुत सामान्यादेशात्स्यात्कारणस- दृश यतो मतिरपि, ज्ञान, श्रुतमपि । अव्यवहिताभिमुग्वग्रहणनानाप्रकारार्थप्ररूपणसामर्थ्यादिपर्यायादेशात्स्यान कारणसदृश । पूर्ववदुत्तरे भगा नेतव्या । श्रोत्रमतिपूर्वस्यैव श्रुतत्वप्रसगस्तदर्थत्वादिति चेनोक्तत्वात् ॥ ६ ॥ स्यादेतच्छोत्रमतिपू. यस्यैन श्रुतत्व प्रामोति। कुत ' तदर्थत्वात्। श्रुत्वावधारणाद्धि श्रुतमित्युच्यते । तेन चक्षुरादिमतिपूर्वकस्यैव श्रुतत्य न प्रामोति । तन्न किं कारण उक्तत्वात्। उक्तमेर श्रुतशब्दोय रूटिशब्द इति । सदिशब्दाश्च स्वोत्पत्तिकि यानपेक्षा प्रवर्तत, इति सर्वमतिपूर्णस्य श्रुतत्वसिद्धिर्भवति । आदिमतोऽतवत्वाछुतस्याऽनादिनिधनत्वानुपपचिरिति चेभ द्रव्यादिसामान्यापेक्षया तत्सिदे ॥७॥ स्यादेतष्तस्याऽऽदिमत्वमभ्युपगत, मतिपूर्वमिति वचनात् । आदिमतश्च लोकेंऽतवस्य दृष्ट । तत आद्यतसभवादनादिनिधन श्रुतमिति व्याहन्यते । ततश्च पुरुषकृतित्वादप्रामाण्य स्यादिति । नैप दोष द्रिव्यादिसामान्यापेक्षया तसिद्धि । द्रव्यक्षेनकालभाराना विशेषस्याविवक्षायां श्रुतमनादिनिधनमि- स्युच्यते । न हि केनचिपुरुषेण कचित् कदाचित्कथचिदुप्रेक्षितमिति । तेषामेव विशपापेक्षया आदिरतश्च समरतीति मतिपूर्वमित्युच्यते । ययाकुरो बीजपूर्वक । स च सतासापेक्षयानादिनिधन इति । न वा पुरुष कृतित्वमप्रामाण्यकारण चौयाद्युपदेशस्यास्मर्यमाणकर्तृकस्य प्रामाण्यप्रसगात् । अनित्यस्य च प्रत्यक्षादे प्रामाण्ये को विरोध । सम्यक्त्वोत्पत्तौ युगपन्मतिश्रुतोत्पमंतिपूर्वफत्वाभाव इति चेन्न सम्पक्त्वस्य तदपेक्ष- स्वात् ॥ ८॥ या मत मत्यज्ञानश्रुताज्ञानयो प्रथमसम्यक्त्रोत्पत्तौ युगपञ्ज्ञानपरिणामा मतिपूर्वकत्व श्रुतस्य नोपपद्यत इति । तन्न किं कारण सम्यक्त्वस्य तदपेक्षत्वात् । तयोहि सम्यक्त्व, सम्यग्दर्शनोत्पत्तो युगपद्र- पति । आत्मलामस्तु क्रमवान् , इति मतिपूर्वक्त्व युक्त, पितापुत्रवत् । मतिपूर्वक्त्वाविशेषाच्छुताविशेष इति चेन कारणभेदाच दसिदे ॥ ९॥ स्यादेतत्सर्वेषा प्राणिनां ग्रुतमविशिष्ट प्राप्नोति । कृत 'कारणाविशपात् । मतिपूवत्व हि कारणमिष्ट, तच सर्वेषामविशिष्टमिति। तन किं कारण कारणभेदात्तद्भेदसिद्धे । प्रतिपुरुष हि मतिश्रुतापरणक्षयोपशमो बदुधा मिन्नस्त दाद्वाद्य निमित्तभेदाच श्रुतस्य प्रकर्षाप्रकर्मयोगो भवति, मतिपूर्पकत्वाविशेपेपि । १ उपसायरन, इस्पपिपाठ 1. विकारणपश।

·पचमादिक । तत्त्वार्थराजवार्तिक । श्रुताच्छूतपतिपत्तेर्लक्षणाव्याप्तिरिति चेन तस्योपचारतो मतित्यसिः॥१०॥स्यान्मत, पदा शब्दपरिणतपुद्गलस्फपादाहितवर्णपदवास्यादिभागामातुरादिपियाचाऽऽद्यनुतलिपपमानमापनादविना- भाविन कुतसगतिर्जनो घटाजलधारणादिकायै सबध्यतर प्रतिपद्यते । धूमादेग्न्यिादिद्रव्य । तदा श्रुताच्छ्रुत प्रतिपत्तिरिति कृत्वा मतिपूर्वलक्षणमव्यापीति । तन्न किं कारण तस्योपचारतो मतित्वसिद्धे । मतिरीहि शुन कचिमतिरित्युपचर्यते । अथना व्यवहिते पूर्वशब्दो वर्तते । तद्यथा पूर्व मथुराया. पाटलीपुत्रमिति । तत माक्षान्मतिपूर्व परपरया या मतिपूर्वमपि मतिपूर्वग्रहणेन गृह्यते । भेदशब्दस्य प्रत्येक परिसमाप्ति जिवन ॥ ११ ॥ यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोग्यतामिति भुजि प्रयेक परिसमाप्यते । तदेहापि भेदशन्द प्रयेकमभिमवध्यते । द्विमेदमनेकभेद द्वादशभेद चेति । तत्रागमविष्टमगाव चति द्विविधमगप्रविष्टमाचारादिद्वादशभेद बुद्धयतिशयर्दियुक्तगण परानुस्मृतमयरचन ॥१२॥ भगवदहमर्पज्ञहिमानिर्गतगाग्गगाऽपिमलमलिलपक्षालितांत करणैध- तिशयर्याईयुक्तैर्गणधेररनुस्मृतप्रथरचन, आचारादिद्वादशविधमगप्रनिर्धमयुज्यते । तद्यथा-भाचार , सूत्रकृत, स्थान, समायो, व्याख्याप्राप्ति , ज्ञातवर्मकथा, उपासकाध्ययन, अतकृश, अनुत्तरोपपादिकदश, प्रश्नन्याकरण, रिपाकमूत्र, दृष्टिपाद, इति । आचारे, चर्याविधान शुद्धयष्टकपचसमितिगुप्तिपिकल्प कथ्यते । सूत्रकृते, शानविनयप्रज्ञापना कल्स्याफल्यच्छेदोपस्थापना व्यवहारधर्मरित्या प्ररूप्यते । स्थाने, भनेकाप्रयाणामना निर्णय क्रियते । समवाये, सर्वपदार्थाना समवायश्चित्यते । स चतुर्विध द्रव्यक्षे- प्रकाउभापविकल्पै । तत्र धर्माधर्मास्तिकायलोकाकाशकीरानां तुल्या सख्येयप्रदेशत्वादेकेन प्रमाणेन द्रव्याणां समवायनादू द्रव्यसमपाय ।जबूद्वीपसर्वार्थसिद्धयर्थप्रतिष्ठाननरकनदीश्वरैकनापीनां तुल्ययोजनशत- सहसयिष्कमप्रमाणेन क्षेत्रसमवायनात् क्षेत्रसमपाय । उत्सर्पिण्यरसर्पिण्योस्तुल्यदशसागरोपमकोटाकोटी- प्रमाणात् कालसमवायनात्कालसमवाय । क्षायकसम्पक्त्यकेवलज्ञानकेरलदर्शनययाख्यातचारिनाणा योभाव तदनुभयस्य तुल्यानतप्रमाणन्याहारसमगायनाद् भानसमवाय व्याख्याप्रज्ञतो, पष्टिव्याकरणसहस्राणि, किम- स्तिजीव , नास्ति' इत्येयमादीनि निरूप्यते । शातृधर्मकथाया, भारयानोपारयाना बहुप्रकाराणा कथन । उपासकाभ्ययने, श्रावकधर्मलक्षण | ससारस्यांत कृतो यस्तैतकृत नमिमतगसोमिटरामपुत्रमुदर्शनयमया स्मीकवलोकनिष्कबलपालांनष्टपुत्रा इत्येते दश वर्धमानतीर्थकरतीर्थे । एवमृषभादीनों त्रयोविंशतेस्तीर्थेष्यन्यन्ये च दश दशानगारा दारुणानुपसर्गानिर्जित्य पृत्स्नकर्मक्षयादतकृत दश, अस्या षण्यंते इति अतकरश अथवा,अतकता दश, मतदश तस्यामर्हदाचार्यविधि सिध्यता च । उपपादो जम प्रयोजन येषा त इमे औपपादिका , विजयवैजयतजयतापराजितसर्थसिद्धारयानि पचानुत्तराणि । अनुत्तरेष्वीपपादिका मनुत्तरोप- पादिका प्रपिदास-धन्य सुनक्षत्र-कार्तिक नद-नदा-शातिमद-अभय वारिपेण-चिलातपुत्रा इत्येते दश वर्षमा- नतीर्थकरतीर्थे । एवमुषमादानी प्रयोनिशतेस्तीर्थेष्यन्येऽ ये च दश दशानगारा दश दश दारुणानुपसर्गानिर्जित्य विजयाचनुत्तरेतत्पमा इत्येवमनुत्तरोपपादिका दशास्या वर्षात इत्यनुत्तरोपपादिकदश । अथवानुत्तरीपपादि- काना दश अनुत्तरौपपादिकदश तस्यामायुकियिकानुबधविशेष । आक्षेपनिक्षेपैहेतुनयाश्रिताना प्रश्नाना व्याकरण, प्रश्नव्याकरण तस्मिलौकिकवैदिकानामर्थाना निर्णया । विपाकसूत्रे सुकृतदुष्कताना विपाकश्चित्यते । द्वादशमग दृष्टिवाद इति कौरकलकांडे विद्धि । कौशिक-हरिश्मश्रु मायिक रोमसहारीत मुखाश्चलायलादीनां क्रियावाददधीनामतीतिशत । मरीच-कुमार-कपिलोलक-गार्य-न्याभूति-वादलि- माठर-मौद्रव्यायनादीनामक्रियावाददृष्टीना चतुरशीति । शल्य-वात्कल-कुयुमिसात्यमुनि-नारायणकठ- माध्यदिन-मोद-पैप्पलाद-वादरायणावष्टी-कृदौरकायन-वसु-जैमिन्यादीनामझानकुदृष्टीना सप्तपष्टि । वशिष्ट- पाराशर-जतुकीर्ण-वाल्मीकि-रोमर्पि-सत्यदत्त-व्यासैलापुत्रोपमन्यद्रदत्तायस्थूणाशना दैनयिकदृष्टीना द्वात्रिंश-' देपा दृष्टिशताना त्रयाणो त्रिपश्यत्तराणा प्ररूपण निग्रहश्व दृष्टिवादे क्रियते । स पचविध परिकर्म, सूत्र-प्रयमानुयोग-पूर्वगत-चूलिकाचेति । तत्र पूर्वगत चतुर्दशप्रकार- उत्पाटपूर्व अग्रायण वीर्यप्रसाद अस्ति नास्तिप्रसाद ज्ञानप्रवाद सत्यप्रवाद आत्मप्रसाद कर्मप्रमाद च प्रत्याख्याननामधेय विद्यानुवाद कल्याणनाम- ·सनातनमनप्रथमाला- प्रथमाध्याने पेप प्रणाप क्रियाविशाल लोकविदुसारमिति । कालपुद्गलजीवादीनां यदा यन्न पथा व पर्यायणो त्पादो वर्पते, तदुरपादपूर्व । कियावादादीनां प्रक्रिया अमायणी चांगादीनां स्वसमवायविषयच या क्ष्यापित- सदमायण । छपस्थकेयलिना धीर्य, सुरेंद्रदैत्याधिपाना श्रद्धयो, नरेंद्रचक्रधरयटदेवानां च वीर्यलामो द्रव्याणा सम्यक्पलक्षण च पत्राभिहित च तद्वीर्यप्रवादं । पचानामस्तिकापानामर्थो नयाना चानेकपर्यायैरिदमस्तीद नास्तीति च फास्न्येन यत्रायभासित तदस्तिनास्तिप्रवाद । अथवा पण्णामपि द्रव्याणां भावाभावपर्यायविधिना स्वपरपर्यायाभ्यामुभयनयशीलताम्यामर्पितानर्पितसिद्धाभ्यां यत्र निरूपण तदस्तिनास्तिप्रवाद । पचाना- मपि ज्ञानाना प्रादुर्भावविषयायतनानो ज्ञानिना अज्ञानिनामिंद्रियाणां भ प्रधा येन यत्र विभागो विभावित समानप्रपाद । वागुप्तिसस्कारकारणप्रयोगो द्वादशधा भाषा पक्कारधानेकप्रकारमृपाभिधान दशप्रकारच सत्यसद्भायो यत्र प्ररूपित तत्सत्यप्रसाद । गुप्तिक्ष्यमाणा । पाक्सस्कारकारणानि शिर कठादीनि अष्टा स्थानानि । याक्प्रयोग शुभेतरलक्षणो वश्यते । अभ्याख्यानकलहपैशुन्यासबद्धप्रलापरत्परत्युपधिनिफा प्रगतिमोपसम्यग्दर्शनमिध्यादशनामिका मापा द्वादशधा । हिंसादे कर्मण कर्तुविरतस्य विरताविरतस्य याऽयमस्य कर्तेत्यभिधानमभ्याख्यान | कलह प्रतीत । पृष्टतो दोपाविष्करण पैशुन्य । धमार्थकाममोक्षा संबद्धा वाग् , असंबद्धप्रलाप । शन्दादिविषयदेशादिषु रत्युत्पादिका रतिया । तेष्वेवारत्युत्पादिका, अरतियाक् । पो याच श्रुत्वा परिमहार्जनरक्षणादिप्पासज्यते सोपधिवाक् । यणिग्व्यवहारे यामधार्य निकृतिप्रवण आत्मा भवति सा निकृतिवार । यां श्रुत्वा तपोविज्ञानाधिकेष्यपि न प्रणमति सा प्रणतिया । यो नृत्या स्तये पर्तते सा मोपचार । सम्यहमार्गस्योपदेष्ट्री सा सम्यग्दर्शनवार । तद्विपरीता मिथ्यादर्शनवाक् । यतारधा- ऽऽविष्कृतवत्कृत्वपर्याया द्वीदियादय । द्रव्यक्षेत्रकालभावाश्रयमनेकप्रकारमन्त । दशविध सत्यसद्भाय - नाम-रूप स्थापना प्रतीत्य-सवृति-सयोजना जनपद-देश भाव-समय-सत्यभेदेन । तत्र सचेतनेतरद्र यस्या- सत्यप्यर्थे पद्व्यवहारार्थे सज्ञाकरण तन्नामसत्य, इंद्र इत्यादि । यदधासनिधानेपि रूपमात्रेणोप्यते तद्पसत्व । पया चिरपुरुषादिषु असत्यपि चैतन्योपयागादायर्थे पुरुष इत्यादि । असत्यप्यर्थे पत्कार्यार्थं स्थापित पूताक्ष निक्षेपादिषु तत्स्थापनासत्य । भादिमदनादिमदौपशमिकादीन् भावान् प्रतीत्य यद्वचन तत्प्रतीत्यसत्य । पल्लोके सवृत्यानीत वचस्तत्सतिसत्य, यथा पृथिव्याद्यनेककारणवेपि सति, पंके जात पकनमित्यादि । धूप चूर्णवासानुलेपनप्रघर्षादिषु पद्म-मकर-हस-सर्वतोभद्र कौंचव्यूहादिषु वा सचेतनेतरद्रव्याणां यथा भाग- विधिसनिवेशाविर्भायक यद्वचस्तत्सयोजनासत्य । द्वात्रिंशत्सहस्रजनपदेवार्यावार्यभेदेषु धर्मार्थकाममोक्षाणां प्रापक यद्वचस्तजनपदसत्य । प्रामनगरराजगणपाखडजातिकुलादिधर्माणामुपदेष्ट्र यहचस्तदेशसत्य । छमस्थज्ञानस्य द्रव्ययाथात्म्यादर्शनेपि सयतस्य सयतासयतस्य या स्वगुणपरिपालनार्थ मासुकमिदमप्रासुक- मित्यादि यद्वचस्तदारसत्य । प्रतिनियतपट्तयद्रव्यपयायाणामागमगम्याना याथात्म्याविष्करण सय स्तत्समयसत्य । यत्रा मनोऽस्तित्वनास्तित्वनित्यत्यानित्यन्वकतृत्वमोक्तृत्वादयो धर्मा पड्जीपनिकायभेदाच युक्तिको निर्दिष्टा , तदारमप्रवाद । बधोदयोपशमनिर्जरापयाया अनुभवप्रदेशाधिकरणानि स्थितिश्च जघन्य मध्यमोत्कृष्टा यत्र निर्दिश्यते तत्कमप्रगद । प्रत नियम प्रतिक्रमण प्रतिलेखन-तप कल्पोपसमाचार प्रतिमा विराधनाराधनविशुद्धयपक्रमा श्रामण्यकारण च परिमितापरिमितद्रयभावप्रत्याख्यान च यत्राख्यात, तत्प्र- साल्याननामधेय । समस्ता विद्या, अष्टौ महानिमित्तानि तद्विपया रज्जुराशिविधि क्षेत्र श्रणा लोकप्रतिष्ठा सस्थान समुद्घातश्च यत्र कथ्यते तद्विद्यानुसाद । तनांगुष्टप्रसेनादीनामल्पविद्याना सप्तशतानि राहिण्यादीना महाविद्याना पचशतानि। अतरिक्ष भौमांग-स्वर स्वाम लक्षण-व्यजन छिन्नानि अष्टी महानिमित्तानि तेषां विषयो । क्षेत्रमाकाश पटसूत्रवधर्मावयवद्वानुपूणोझैधस्तियग्यपस्थिता असल्याता आकाशप्रदेशभूमय 4 उक्ता । अलोकाकाशस्यानतस्य बहुमध्ये सुमतिष्टकसस्थानो लोक । ऊध्वमस्तिर्यमुदगवत्रा- सनअल्लाकृति । तनुपातम्लयपरिक्षितमुधिस्तिर्यक्षु प्रतरवृत्तश्चतुर्दशरमायामो मेरुप्रतिष्ठवनवडूर्यपट- लोतररुचकसस्थिता भष्टानाकाशप्रदेशा रोक्मभ्य । लोकमध्याद्यानदेशातस्तावदे कार जुर च । माहेंद्राते निन्न । प्रसोकोतेऽधचतुथा । कापिष्टांते चतस्त्र । महाशुफातेऽर्धपचमा ।सहस्राते पच । प्राणतातेऽर्धषष्ठा ।

·. पचमाहिक । 'तत्त्वार्थराजयार्तिक । ५३ मध्युताते पद । आलोकात्सप्ता तथा लोकमध्यादधो यावच्छर्करापृथिव्यतस्तावदेका रज्जु ततोध पृथिवीनां पचाना प्रत्येकमतेऽते रज्जुरेकैका वृद्धा ततोऽधस्तमस्तम प्रभाया आलोकांतादेका रज्जु । एक सप्ताधो रजव । धनोदधिधनानिलतनुवातवलयानि प्रीणि यैरयपरिक्षिप्त सर्व समताल्लोक । त्रयाणामधोलोकदिग्यि- दिपाश्वभाविना प्रत्येक विस्तारो विंशतियोजनसहस्राणि । तत उपरि क्रमतो हानिवशात्तिर्यग्लोकभावि दिग्विदिक्पावधासु प्रत्येक त्रीण्यीप वळपानि, पचचतस्त्रियोजनविस्तीर्णन । पुनरुपरि वृद्धिवशाद्रम- लोके दिग्विदिक्पार्धेश्वष्टासु प्रत्येक प्राण्यपि वलयानि सप्तपचचतुर्योजनविस्तीर्णानि । पुनर्हानियशालो- कामेऽष्टास्वपि दिग्विदिपार्थेषु प्रत्येक प्राण्यांप वलयानि पञ्चस्त्रियोजनविस्तीर्णानि दडवलयानि पुनर परि अधश्च त्रीण्यपि। उपरि लोकामे घनोदधेचिगव्यूती, धनानिलस्य कोश , तनुवातस्य देशोन कोशो विस्तार । मध कलफलपृथिवीपर्यते धनोदधे सप्त, धनानिलस्य पच, तनुवातस्य चत्वारियोजनानि विस्तार | अध लोकमूळे दिग्विदिक्षु विष्कम सप्तरज्जव । तिर्यग्लोके रज्जुरेका । ग्रहलोके पच। पुनर्लोकामे रज्जुरेका लोक- मध्यादधोरज्जुमवगाह्य शर्कराते अष्टास्वपि दिग्मिदिक्षु विष्कम रज्जुरेका । एज्वाच पदसप्तभागास्ततो एग्जमयगान बालकाते द्वे रज्जू, रण्वाश्च पचसप्तभागा । ततो रज्जुमवगाह पकांत तिस्रो रज्जव , रज्वाच स्वार सप्तभागा । ततो रज्जुमरगाह्म धूमाते चतस्रो रज्जव , रण्वाश्च त्रय सप्तभागा । ततो रज्जुमवगाद्य तम प्रभाते पचरजर , रमाश्च द्वौ सप्तभागौ । ततो रज्जुमवगाह तमस्तम प्रति पहजव , रग्या सप्त- भागबैक । ततो रम्जुमवगान कलकलांते विष्कम सप्तरजर विनतलादुपरि रज्जुमुत्क्रम्य विष्कभो द्वे रज्जू, रवाचक सप्तभाग । ततो रज्जुमुत्क्रम्य तिस्रो रजव , रण्वाश्चद्वौ सप्तभागौ । ततो रज्जुमुत्क्रम्य यतस्लो रज्जय , रज्ज्वाश्च त्रय सप्तभागा ।ततोर्धरग्जुमुत्क्रम्य रज्जय पच। ततोर्धरज्जुमुत्क्रम्य चतस्रो रजव रम्याश्च त्रय सप्तभागा तितोरण्जुमुरक्रम्य तिस्रो रज्जव , रण्वाश्च द्वौ सप्तभागौ। ततो रज्जुमुल्कम्य द्वे रण, रमाधैक सप्तभाग । ततो रज्जुमुत्क्रम्य लोकाते रज्जुरेका विष्कम ! एप रज्जुविधि । हतेर्गमिक्रियावासभूपात्मप्रदेशाा च बहिरुद्गमन समुद्घात स सप्तविध । वेदनाकपायमारणाति- कोजाविक्रियाऽऽहारको लिविषयभेदात् । तन्न वातिकादिरोगविपादिद्रव्यसबध सतापापादितवेदनाकृतो वेदनासमुद्घात । द्वितीयप्रत्ययप्रकर्पोत्पादितक्रोधादिकृत कषायसमुद्घात । औपक्रमिकानुपक्रमायु क्षयाविभूतमरणांतप्रयोजनो मारणांतिकसमुद्रात । जीवानुमहोपघातप्रवणतेज शरीरनिर्वतनार्थस्तेजस्स- मुद्धात । एकत्वपृथकत्वनानाविधविक्रियशरीरवाक्प्रचारप्रहरणादिनिक्रियाप्रयोजनो यैक्रियिकसमुद्घात । अधोक्तविधिनाऽल्पसावधसूक्ष्मार्थप्रहणप्रयोजनाऽऽहारकशरीरनिर्वत्यर्थ आहारकसमुद्घात । वेदनीयस्प बहुत्यादल्पत्वाचायुषो नाभोगपूर्वकमायु समकरणार्थे द्रव्यस्वभावत्वात् सुराद्रव्यस्य फेनोगवुवुदाविर्भावोप- वामनवडेहस्थात्मप्रदेशाना बहि समुद्रातन केनलिसमुद्रात । आहारकमारणातिकसमुद्घातानेकदियो । यत आहारकशरीरमारमा निर्वर्तयन् श्रेणिगतित्यादेकदिकानात्मदेशानसल्यातानिर्गमय्य-आहारकारीरमरनिमात्र निर्वर्तयति । अयक्षेत्रसमुद्घातकारणाभावात् , यत्रानेन नरकादावुत्पत्तय तत्रैव मारणांतिकसमुद्घातेना- ऽऽरमप्रदेशा एकदिका समुद्गम्यते ना यक्षेत्रे, अतस्तावेकदिछौ । शेपा पच समुद्घाता पड्दिका । यतो घेदनादिसमुद्घातपशाहिनि सृतानामात्मप्रदेशाना पूर्वापरदक्षिणात्तरोाधोदिक्षु गमनमिष्ट श्रेणिगतित्या- दाममदेशानां । वेदना-कपाय-मारणातिक तेजो वैक्रियिकाऽऽहारकसमुद्घाता पद् सत्ययसमयिका । केवलिसमुद्घात अष्टसमयिक । दड कपाट प्रतर रोकपूरणानि चतुर्यु समयेष, पुन प्रतर कपाट दड स्वशरीरानुप्रवेशाश्चतुर्प इति । रविशशिप्रहनक्षत्रतारागणानां चारोपपादगतिविपर्ययफलानि शकुनस्याहत, अर्हद्वलदेम-धासुदेव-चक्रधारादीनां गर्भापतरणादिमहाफल्याणानि च यत्रोकानि तत्कल्याणनामधेय । काय- चिकित्साघटाग आयुर्वेद भूतिफर्मजागरि प्रक्रम प्राणापानविभागोपि यत्र विस्तारेण वर्णितस्तरप्राणायाय । रेखादिका कला, दासप्ततिर्गुणाश्च , चतु पष्ठि स्त्रैण्या , शिल्पानि कान्यगुणदोपक्रियाछदोरिचितिक्रिया कियाफलोपभोक्कारच यत्र व्याख्यातास्तक्रियाविशालं । यनाष्टौ व्यवहाराचवारि वीजानि परिकर्मराशि- लियाविमागध साश्वतमपदुपदिष्टा तत्खल रोकविंदुसार । - ·समाप्तमजैनप्रथमाला- प्रथमाध्याय भेपं प्रणबाप क्रिपाविशाल लोकविंदुसारमिति । कालपुद्गलजीवादीनां यदा यन्न यथा च पर्यायणो त्पादो वयेते, तदुत्पादपूर्व । क्रियायादादीनां प्रक्रिया अग्रायणी चांगादीनां स्वसमवायविषयश्च यत्र स्पापिस- स्तदप्रापण । छमस्पकेयलिनां वीर्य, सुरेंद्रदैत्याधिपाना पद्धयो, नरेंद्रचक्रधरबलदेवानां च वीर्यलाभो द्रव्याणा सम्यक्त्वलक्षण च पत्राभिहित च तद्वीर्यप्रवाद । पचानामस्तिकायानामों नयानो चानेकपयायैरिदमस्तीद नास्तीति च कान पत्रानभासित तदस्तिनास्तिप्रवाद । अथवा पण्णामपि द्रव्याणा भावाभावपर्यायविधिना खपरपर्यायाभ्यामुभयनयवशीकृताभ्यामर्पितानर्पितसिद्धाभ्या यत्र निरूपण तदस्तिनास्तिप्रवाद । पचाना- मपि ज्ञानाना प्रादुर्भावविषयायतनानां ज्ञानिना अज्ञाशिनामिंद्रियाणां च प्रधान्येन या विभागो विभावित खरझानप्रषाद । वाग्गुप्तिसत्कारफारणप्रयोगो द्वादशधा भाषा पक्तारधानेकप्रकारमृपाभिधान दशप्रकारथ सत्यसद्भायो यत्र प्ररूपित तत्सत्यप्रवाद । गुप्तिर्वक्ष्यमाणा । वाक्सस्कारकारणानि शिर कठादीनि भष्टा सानानि । याक्मयोग शुभेतरलक्षणो वश्यते । अभ्याख्यानकलहपैशुन्यासबद्धप्रलापरत्यरत्युपधिनिकृत्य प्रणतिमोपसम्यग्दर्शनमिथ्यादर्शनामिका भाषा द्वादशधा । हिंसादे कर्मग कर्तुषिरतस्य विरताविरतस्य वाऽपमस्य कर्नेत्यभिधानमभ्याख्यान । कलह प्रतीत । पृष्टतो दोपाविष्करण पैशुन्य । धर्मार्थकाममोक्षा सबला याग, असबद्धप्रलाप शिदादिविषयदेशादिषु रत्युत्पादिका रतियाका तेष्वेवारत्युत्पादिका, अरतियाक् । पो याच श्रुत्वा परिमहार्जनरक्षणादिष्यासज्यते सोपधिवाक् । यणिग्यवहारे यामबधार्य निकृतिप्रवण मारमा भवति सा निकृतिवाक् । यो श्रुत्वा तपोविज्ञानाधिकेश्वपि न प्रणमति सा प्रणतियाक् । यो श्रुत्वा तेथे पर्तते सा मोपनाक् । सम्यमार्गस्योपदेष्ट्री सा सम्यग्दर्शनवाक् । तद्विपरीता मिथ्यादर्शनवाक् । यतारवा- ऽऽविकृतवतन्यपर्याया दीद्रियादय । द्रव्यक्षेत्रकालभावाश्रयमनेकप्रकारमन्त । दशविध सत्यसद्भाय नाम-रूप-स्थापना प्रतीत्य-सवृति-सयोजना जनपद-देश भाव समय-सत्यमेदेन । तत्र सचेतनेतरद्रव्यस्या- सत्सप्पथें पद्व्यवहारार्थे सज्ञाकरण तनामसत्य, इद्र इत्यादि । यदधासनिधानेपि रूपमात्रेणोच्यते तद्रूपसत्य । या चित्रपुरुषादिषु असत्यपि चैतन्योपयागादायर्थे पुरुष इत्यादि । असत्यप्यर्थे यरकार्धि स्थापित यूताक्ष निक्षेपादिषु त स्थापनासत्य । भादिमदनादिमदौपशमिकादीन् भावान् प्रतीत्य यदचन तत्प्रतीत्यसत्य । पालोके सत्यानीत वचस्तत्सतिसत्य, यथा पृथिव्याद्यनेककारणन्वेपि सति, पंके जात पकनमित्यादि । धूप पूर्णवासानुछेपनमनपादिषु पम-मकर-हस-सर्वतोभद्र क्रौंचव्यूहादिषु या सचेतनेतरद्रव्याणां यथा भाग- विधिसनियेशाविर्भायक यद्वचस्तत्सयोजनासत्य । द्वात्रिंशत्सहस्रजनपदेष्वार्यावार्यभेदेषु धर्मार्थकाममोक्षाणा प्रापक पदचस्तजनपदसत्य । प्रामनगरराजगणपाखडजातिकुलादिधमाणामुपदेष्ट पदचस्तदेशसत्य । समस्पज्ञानस्य द्रम्पयापारम्यादर्शनपि सयतस्य सयतासयतस्य या स्वगुणपरिपालनार्थ प्रासुकमिदमप्रासुक- मित्यादि यहचस्तदायसत्य । प्रतिनियतपट्तयद्यपर्यायाणामागमगम्यानां याथात्म्याविष्करण तय स्तत्समयसत्य । यप्रात्मनोऽस्तित्वनास्तित्यनित्यत्यानित्यत्वकर्तृवभोक्तृत्वादयो धर्मा षड्जीवनिकायभेदाच युक्तितो निर्दिया , तदात्मप्रवाद । यधोदयोपशमनिजरापर्याया अनुभवप्रदेशाधिकरणानि स्थितिथ जघन्य मम्पमोटा पत्र निर्दिश्यते तत्पमप्रवाद । मत नियम प्रतिक्रमण प्रतिलेखन-तप -कल्पोपसगाचार प्रतिमा विराध गराधनविशुपपक्रमा श्रामण्यकारण च परिमितापरिमितद्रव्यभावप्रन्यादयान च यत्राख्यात, तत्म- त्याख्याननामधेय । समस्ता विद्या, अष्टौ महानिमित्तानि तद्विषयो रज्जुराशिविधि क्षेत्र श्रणी लोकप्रतिष्ठा सस्यान समुद्घातच यत्र कथ्यते तद्विद्यानुवाद । तत्रांगुष्टपसेनादीनामल्पविद्यानां सप्तशतानि रोहिण्यादीनां महावियाना पचरासानि अतरिक्ष मौमाग-स्वर स्वाम रक्षण-यजन उिनानि-अष्टी-महानिमित्तानि तेषां विषयो क्षप्रमाकाश पटसूत्रयधर्मावयवयद्वानुणोधस्तियग्व्यवस्थिता असह्याता आकाशप्रदेशमूमय रता ! अटोकाकाशस्यानतस्प बहुमप्पे सुप्रतिष्टफसस्यानो लोक । ऊर्यमस्तिर्यदमृदगवेत्रा- मनालपाति । तनुपासवलयपरिक्षेममूधितिर्यक्ष प्रतरवृत्तश्चतुर्दशरज्यायामो मेरुप्रतिष्ठवनवैड्यपट- रमचम्मपिता मष्टावाकाशमदेशा लोकमभ्य लोकमध्यायायदेशानांतस्तावदे कार जुरधं च । माहेंद्राते पानधनतुर्थी । कापियोते चतन्त्र । महाशुमातेऽर्धपचमा । सहस्राते पच।प्राणतातेऽर्धषष्ठा ।

·. पंचमाहिक । तत्यार्थराजनार्तिक। प्रसग स्मात् इष्यते च प्रक्रामकर्षभायेन वृत्ति । कथ पुनर्भवो हेतु , ' इतिचेद्रतनियमाद्यभावात् । यथा. तिरथा मनुष्याणां चाऽहिंसादिवतनियमहेतुकोनधिर्न तथा देवानां नारकाणा चाऽहिंसादिवतानियमाभिसर्थि रस्ति । कुतो भा प्रतीत्य कर्मोदयस्य तथाभारात् । तस्मात्तत्र भव एव बाह्यसाधनमित्युच्यते । अविशेषात्सर्वप्रसग इतिचेन्न सम्यगधिकारात् ॥ ५॥ स्यादेतत् , देवनारकाणामित्यविशेष पचनामिथ्यादृष्टीनामप्यवधिप्रसग इति । तन्न किं कारण सम्यगधिकारात् । सम्यग्दर्शनसम्यज्ञानमिति वर्तते, तत्सबधात्सम्यग्दृष्टीनामरधि , मिथ्यादृष्टीना विभगो वेदितव्य । अथवा पक्ष्यमाणाभिसवधान सर्व प्रसग । यक्ष्यते हि एत मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्चैति । अथवा व्याख्यानाद्विशेषप्रतिपत्ति । आगमे प्रसिद्धनारकशब्दस्य पूर्वनिपात इति चेन्नोभयलक्षणमाप्तस्वादेवशब्दस्य ॥ ६ ॥ स्यादेतनारकशब्दस्य पूर्वनिपातेन भनितव्य । कुत ' आगमै प्रसिद्ध । आगमे हि जीवस्थानादिसदादि ध्वनुयोगद्वारेणाऽऽदेशपचने नारकाणामेगादौ सदादिप्ररूपणा कृता, ततो नारकशब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यमिति । तन किं कारण उभयलक्षणप्राप्तत्वाद्देवशब्दस्य । देवशम्दो हि अल्पाजभ्यर्हितश्चेति वृत्ती पूर्वप्रयोगार्ह । आगमे वाक्यविषयो निर्देश इति नास्ति नियम । आहोक्त भवतेष्यते प्रकर्षाप्रकर्षभावेन वृत्तिरिति तत्कथ इति चेदुच्यते-देवेषु तापद्मनवासिना दशप्रकाराणामपि जघन्योवधि पचविंशति योजनानि । उत्कृष्टोऽ सुराणामसख्याता योजनकोटिकोटयोध । ऊर्ध्वमृजुविमानस्योपरि पयत । नागादिकुमाराणा नवविधानामप्युत्कष्टोरधि , अधोऽसख्यातानि योजनसहस्राणि । ऊर्व मदिरचूलिकाया उप- रिपर्यंतस्तिर्यगसख्यातानि योजनसहस्राणि । व्यतराणामष्टविधाना जघन्योरधि पचविंशतियोजनानि । उत्कृष्टोप्यसख्यातानि योजनसहस्राणि, अध । ऊ स्वविमानस्योपरिपर्यंतस्तिर्यगसख्याता योजनकोटीको- टप ज्योतिरा जघ योवधिरध सख्येयानि योजनानि । उत्कृष्टश्वाऽसख्येयानि योजनसहस्त्राणि उर्वमारमीय विमानस्योपरिपर्यंतस्तिर्यगसख्याता योजनकोटीकोट्य । वैमानिकषु सोधर्मशानीयाना जघन्योवधियों- तिपामुकष्ट । रत्नप्रभाया अधश्चरम उत्कृष्ट । सानत्कुमारमाहेंद्राणां जघन्योवधि रत्नप्रभाया अधश्वरम उत्कृष्ट । शर्कराप्रमाया अवश्चरम । प्रझब्रह्मोत्तरातवकापिष्ठाना जघन्योनधि शर्करामभाया अधश्वरम उत्कृष्ट., वालसाप्रमाया अधश्चरम । शुक्रमहाशुक्रमतारसहस्राणां जघन्योवधि , वालुका प्रमाया अघश्वरम उत्कृष्ट । पकप्रभाया अधधरम । आनतमाणताऽऽरणाऽच्युतानां जघन्योवधि पकप्रभाया अधश्वरम उत्कृष्ट धूमप्रभायाअघधरम | नया- नोवेयिकानां जघन्योरधिघूमप्रभापा अधश्वरम उत्कृष्ट ।तम प्रभाया अधश्चरम । नवानामनुदिशाना पचा- नुत्तरविमानवासिनां च लोकनाठिपर्यंतोऽनधि । सौधर्मादीनामनुत्तरातानामू स्वविमानस्योपरिपर्यन , र्यगसख्याता योजनकोटीकोव्य । अथैपा कालद्रव्यभावेषु कोनधि ' इत्यत्रोच्यते-योस्य यावक्षेत्रायपि स्तस्य तायदाफाशप्रदेशपरिछिन्ने कालद्रव्ये मवत । तावत्सु अमयेष्वतीतेष्वनागतेषु च ज्ञान यर्तते तावद्- सख्यातभेदेषु अनतप्रदेशेषु पुद्गलस्कधेषु जीवेषु च सकर्मकेषु भारत स्वविषयपुद्गलस्कधानां रूपादिविक- स्पेषु जीपपरिणामेषु चौदयिकौपशमिकक्षयोपशमिकेषु वर्तते । कुत । पौगलिकल्यादेपा । नारकेषु योजनमर्ध- गन्यूतहीनमागन्यूतात् । तद्ययारसप्रमायांयोजनमनधि ,अध । द्वितीयायामध ,अर्धचतुर्थानि गन्यूतानि तृती- यापामध श्रोणि गव्यूतानि चतुर्ष्यामधोऽर्धतृतीयानि गव्यूतानि । पचभ्या द्वे गव्यूते। षष्ट्यामधोऽर्धाधिक गव्यू- त सतम्यामधो गम्यूत । सर्वासु पृथिवी नारकाणामधिरुपरि आत्मीयनरकासोतस्तिर्यगसक्ष्याता योजन- कोटीकोव्य । कारद्रव्यमायपरिमाण पूर्ववदितन्य । यदि भवप्रत्ययोवधियनारकाणामय क्षयोपशमहे- तुक केा । इस्पत । आह- क्षयोपशमनिमित्तःषड्विकल्पः शेषाणां ॥ २२ ॥ भवधिज्ञानावरणस्य देशघातिस्पर्धकानामुदये सति सर्वघातिस्पर्धकानामुदयामाव क्षय । तेषा. पमिका ·- सनातनजनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- आरातीयावार्यकृतांगार्थमत्यासमरूपमगवाह्य ॥१३॥ यद्गणधरशिष्य प्रशिष्यैरारातीयरधिग- तभुतार्थतत्व कालदोषादल्पमेधायुर्वलाना प्राणिनामनुप्रहार्थमुपनिबद्ध सक्षिप्तांगार्थिवचनविन्यास तदगवाघ । तदनेकविध कालिकोस्कालिकादिविफल्पात् ॥१४॥ तदगबाझमनेकविध कालिकमुत्कालिक मिन्येवमादिविकल्पात् । स्वाध्यायकाले नियतकाल कालिका नियतकालमुत्कालिक । तद्भेदा उत्तराध्ययना• दयोऽनेकविधा । अग्राह--अनुमानादीनां पृथगनुपदेश किमर्थ ! अनुमानादीनां पृथगनुपदेशः श्रुतावरोधात् ।। १५ ॥ यस्मादेतान्यनुमानादीनि श्रुतेंतर्भवति तस्मात्तेषा पृथगुपदेशो न क्रियते । तद्यथा-प्रत्यक्षपूर्वक त्रिविधमनुमान, पूर्वत्, शेपवत्, सामान्यतोदृष्ट घेति । तर येनामेनि सरन् पूर्व धूम दृष्ट', स प्रसिद्धानिधूमसबधाहितसस्कार पश्चादमदर्शनादस्त्यत्राग्निरिति पूर्ववदनिं गृहातीति पूर्ववदनुमान । तथा येन पूर्वविपाणविषाणिनो सबध उपलब्ध , तस्य पिपाणरूपदर्शना द्विपाणिन्यनुमान शेषवत् । तथा देवदत्तस्य देशातरप्राप्ति गतिपूर्विका दृष्ट्या सबध्यतरे सवितरि देशांतर प्राप्तिदर्शनाद्गतेरसंतपरोक्षाया अनुमान सामान्यतो दृष्ट । तदेतन्नितयमपि स्वप्रतिपत्तिकालेऽनक्षरशुत, परप्रपिपत्तिकालेऽक्षरश्रुतं । यथा गौतथागवय केवल सानारहित इत्युपपन्नमपि स्वपरप्रातिपतिविष- यत्वादक्षरानक्षरश्रुतेंऽतर्भवति । तथा शब्दमपि प्रमाण श्रुतमेव । ऐतिहास्य चेतीह स भगवान् झपभ इति परपरीणपुरुषागमाद्गृह्यते इति श्रुतेंतर्भाव । प्रकृतिपुरुपो दिना न भुक्ते, अथ च जीवतीत्यर्थीदापन्न रात्री भुक्ते इत्यर्थापत्ति । चत्वार प्रस्था आढकमिति सति ज्ञाने आढक दृष्ट्वा सभवत्यर्धाढक कुंद्रुयो वेति प्रतिपत्तिसभय । तृणगुल्मादीना मेहपर्णफलाद्यभाव दृष्ट्वानुमीयते नूनमा न वृष्ट पर्जन्य इत्यमाय । एतेषामप्यर्थापत्यादीनामनुक्तानामनुमानसमानमिति पूर्ववच्छूतोतर्माव । व्याख्यात परोक्ष प्रत्यक्षमिदानी पक्तव्य । तद्वधा देशप्रत्यक्ष सर्वप्रत्यक्ष च। देशप्रत्यक्ष, अवधिमन. पर्ययज्ञाने । सर्वप्रत्यक्ष केवल । यद्येयमिदमेव तावदवाधिज्ञान निप्रकारप्रत्यक्षस्याऽऽद्य व्याक्रियता । इत्यत्रो ध्यते-व्यारयातमस्य लक्षण । आत्मप्रसादविशेपे सत्यन्वर्थसज्ञाकरणादवधीयते तदित्यवधिज्ञानमिति । यद्येप तस्येदानी भेदो वक्तव्य । उच्यते-द्विविधोम्वधि , भवगुणप्रत्ययभेदात् । देशसर्वावधिभेदाद्वा। यद्येय विध्य नोपपद्यते', देशावधि परमारधि सर्वावधिश्चति । नैप दोष सर्वशब्दस्य निरवशेषवाचित्वात्सर्यायधिमपेक्ष्य परमावधेर्देशावधित्वमेवेति पक्ष्याम । तत्र योसौ भयप्रत्ययस्त प्रतिपादनार्थमाह---- भवप्रत्ययोऽवधिदेवनारकाणां ॥ २१ ॥ भव इत्युच्यते को नाम भव । आयुर्नामफर्मोदयविशेषापादितपर्यायो भव ॥ १ आत्मनो य पर्याय , आपुषो नामयो- दयाविशेषाच्छेपकारणापक्षादाविर्भवति साधारणलक्षणो भय इत्युच्यते । प्रत्ययशन्दस्पानेकार्यसमवे विवक्षातो निमिसायंगति ॥ २॥ अय प्रत्ययशन्दोनेकार्थ । पचिज्ञाने षतते 'यथार्थाभिधानप्रत्यया' इति । कपिछपथे वर्तते यथा परद्रयहरणादिषु सत्युपालभे प्रत्ययोऽनेन कृत इति । कचिद्धतौ वतते, यथाऽविद्याप्सया सस्कारा इति । तत्रेह विवक्षातो निमित्तार्थों वेदितव्य । भयप्रत्ययो भानिमित्त इति । क्षयोपशमाभाव इतिवेन तस्मिन् सति सद्भावावं पवत्त्रिगतिवत् ॥ ३ ॥ स्यादेतपदि तन भवनिमित्तोवधि कर्मण क्षयोपशमोऽनर्थक इति।तन किं कारण। तस्मिन् सति तद्भवात् ।खे पतत्रि- गतिषत् । यथाकाशे सति पक्षिणो गतिभवति तथावधिज्ञानावरणक्षयोपशमेंऽतरंगे हेतौ सत्यपधेर्भाव , भवस्तु बायो हेतु । इतरथा भविशेषमसग ॥४॥ यदि भव एव हेतु स्यात्सर्वेषा देवनारकाणातुल्य इत्यवधेरविशेष- मा यविशेषा १२ मेघ । भवप्रसयो गुणप्रसववेत्यय । पप । ५ कारणानि । ६ भाकाश ·" . पंचमाहिक। तस्वार्थराजनार्तिक । प्रसग स्मात् । इध्यते च प्रर्याप्रकर्षभारेन वृत्ति । कथ पुनर्भवो हेतु , ' इतिचद्रतानियमावभावात् । यथा : निरचा मनुष्याणां चाऽहिंसादिनतनियमहेतुकारधिन तथा देवाना नारफाणां चाऽहिंसादिवतनियमाभिसधि रस्ति । कुतो भर प्रतीन्य कर्मोदयस्य तथामात् । तस्मात्तन भर एव बाह्यसाधनमियुध्यते । अविरोपात्सर्वमसग इतिचेन सम्यगधिकारात् ॥ ५॥ स्यादेतत् , देवनारकाणामित्यविशेष पचनामिथ्यादृष्टीनामप्यवपिप्रमग इति । तन किं कारण सम्यगधिकारात् । सम्यग्दर्शनसम्पज्ञानमिति वर्तते, सत्सवात्सम्यादृष्टीनामनधि , मिथ्यादृष्टीना विभगो वेदितव्य । अथवा यक्ष्यमाणाभिसवधान सर्म प्रसग । वश्यते हि एत मतिश्रुतानधयो विपर्ययश्चेति । अथवा व्याख्यानाद्विशेषप्रतिपत्ति । आगम प्रसिद्धारकशन्दस्य पूर्वनिपात इति चेन्नोभयलक्षणमाप्तत्वादेवशन्दस्य ॥ ६ ॥ स्यादेतनारकशब्दस्य पूर्वनिपातेन मनितव्य । कुत ' आगमे प्रसिद्ध । आगमे हि जीवस्यानादिसदादि ध्वनुयोगद्वारेणाऽऽदेशरचने नारकाणामेवादी सदादिप्ररूपणा कृता, ततो नारकशब्दस्य पूर्वनिपातेन भवितव्यमिति । सन किं कारण उभयलक्षणप्राप्तत्वाद्देवशब्दस्य । देवशब्दो हि अल्पाजम्याहितश्चेति वृत्ती पूर्यप्रयोगाई । आगमे याक्यविषयो निर्देश इति नास्ति नियम । आहोक्त भवतेष्यते प्रकर्षाप्रकर्षभावेन पत्तिरिति तत्कय इति चेदुच्यते-देवेषु तारद्वयनवासिना दशप्रकाराणामपि जघन्योवधि पचविंशति योजनानि । उत्कृष्टोऽ मुराणामसंख्याता योजनकोटिकोटयोध । ऊर्धमृविमानस्योपरि पयते । नागादिकुमाराणा नवविधानामभ्युत्कष्टोवधि , अधोऽसख्यातानि योजनसहस्राणि । ऊर्य मदिरचूलिकाया उप- रिपर्यंतस्तिर्यगसल्यातानि योजनसहस्राणि । व्यतराणामष्टविधाना जघन्योवधि पंचविंशतियोजनानि । उत्कृष्टोप्यसल्यातानि योजनसहस्राणि, अध । ऊर्य स्थरिमानस्योपरिपर्यतस्तिर्यगसख्याता योजनकोटीको- टय ज्योति जपन्योवधिरध सल्येयानि योजनानि | उत्कृष्टवाऽसत्येयानि योजनसहस्राणि उर्चमात्मीय विमानस्योपरिपर्यंतस्तियंगसरन्याता योजनकोटीकोटप । वैमानिकपु सौधर्मेशानीयाना जघन्योवधियों- तिपामुखष्ट । रत्नप्रभाया अघश्वरम उत्कृष्ट । सानत्कुमारमाहेंद्राणां जघन्योवधि रत्नप्रभाया अघश्वरम TE | शर्कराप्रभाया अधश्वरम । अझब्रह्मोत्तरलातकापिष्ठानां जघन्योषधि । शर्कराप्रभाया अधधरम उत्कृष्ट , वालुकाप्रमाया अधश्वरम । शुक्रमहाशुभसतारसहस्त्राणां जघन्पोवधि , वालुकाप्रमाया अधधरम , उहट पिकप्रमापा अधधरम । आनतप्राणताऽऽरणाऽय्युताना जघन्योरधि पकप्रभाया अधश्वरम उत्कृष्ट धूमप्रभायामश्वरम | नवा- निवेयिकानांजघन्योवधिधूमप्रभाया अधश्वरम उत्कृष्टः । तम प्रभाया अधश्वरम ननानामनुदिशाना पचा- नुसरविमारवासिनां च लोकनालिपर्यंतोऽवधि । सौधर्मादीनामनुत्तरांतानामूर्व स्वविमानस्योपरिपर्यंत , ति- पगसल्याला योजनकोटीकोव्यः । अथैया कालद्रव्यमानेषु कोनधि ! इत्यत्रोच्यते-योस्य यावत्क्षेत्रायधि स्तस्य तायदाकाशप्रदेशपरिटिने कालद्रव्ये भक्त । तावत्सु अमयेवतीतेष्वनागतेषु च ज्ञान वर्तते तायद्- सहयातभेदेषु अनतप्रदेशेषु पुद्गलस्कधेषु जीवेषु च सकर्मकेषु भारत स्वविषयपुगटस्कधानी रूपादियिक- से जीपपरिणामेषु चौदयिकौपरामिकक्षयोपशमिकेषु यतते । बुत । पौलिकल्यादेपा नारफेषु पोजनम- गन्यूतहीनमागम्यतात्। तपधारतप्रमायां योजनमाधि अध । द्वितीयायामध ,अर्धचतुर्थानि गव्यूतानि तृती- पायामय ग्रीणिगव्यूतानि।चतुर्ष्यामधोऽर्धतृतीयानि गव्यूतानि । पचम्पा द्वे गन्यूते ।पष्व्यामधोऽर्धाधिकगन्यू. स साम्यामधो गब्यूत । सामु पृथिवीषु नारफाणामधिरुपरि आत्मीयनरकानासोतस्तिर्यगसङ्ग्याता योजन- कोटीकोव्य । कारदन्यभावपरिमाण पूर्वयद्वेदितन्य । यदि भरप्रत्ययोवधिदेवनारकाणामय क्षयोपशमहे. तुक केवा' इत्यत । आह- क्षयोपशमनिमित्त पविकल्पः शेपाणां ॥ २२ ॥ भवधिज्ञानावरणस्य देशपातिस्पर्धकानामुदये सति सर्वघातिस्पर्धकानामुदयामाय भय । तेया. मिछ।

·. । सनातनजनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- मेवाऽनुदयप्रामाना सदयस्थोपशम । तौ निमित्तमस्येति क्षयोपशमनिमित्त स शेषाणां वेदितव्य । के पुन शेषा मनुष्या स्तियेचच । शेषग्रहणादविशेषमसग इतिचेन्न तत्सामर्थ्यविरहात् ॥ १॥ स्यादेतदेवेनारकेभ्योऽन्थे- शेषा, तसस्तेपामाविशेषारसर्वेषां तिरधर्धा मनुष्याणां याऽनधि प्रसग । इति । तन्न किं कारण तत्सामर्थ्य विरहात् । न ह्यसशिनामपर्याप्तकानां तत्सामर्थ्यमस्ति । न सज्ञिनां पर्याप्तकानां च सर्वेपी । केपा तर्हि । यथोक्तनिमित्तसनिपाने सति शांतक्षीणकर्मणां सस्योपलब्धे ॥२॥ यथोक्तसम्य- ग्दर्शनादिनिमित्तसनिवाने सति शातक्षीणकर्मगौ तस्योपलब्धिर्भवति । ननु सर्वस्य क्षयोपशमनिमि त , तत्र किमुच्यते क्षयोपशमनिमित्त शेपाणामिति । सर्वस्य क्षयोपशमनिमित्तले तद्वचन नियमाथै अन्भक्षवत् ॥ ३॥ यथा न कश्चिदपो न भक्षयति इत्यवाहण नियमार्थ क्रियते । अप एव भक्षयतीति । तथा सर्वक्षयोपशमनिमित्तत्वे क्षयोपशमप्रहण नियमाय । क्षयोपशमनिमित्त एव न भवनिमित्त इति । स एपोधि पड्विकल्प' । कुत अनुगाम्पननुगामिवर्धमानहीयमानावस्थिताऽनवस्थितभेदात्पदविधः ॥ ४॥ कश्चिद- षधि , मास्करप्रकाशनद्गच्छतमनुगच्छति । कश्चिन्नानुगच्छति तत्रैवातिपतति । उ मुखप्रश्नादेशिकपुरुषवचन- यत् । अपरोऽवधि ,मरणिनिर्मथनोत्पन्नशुष्कपत्रोपचीयमानधननिचयसमिद्धपावकवत् , सम्याग्दशनादिगुण- विशुद्धिपरिणामसनिधानात्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्धते आऽसख्येयलोकेभ्य अपरोऽवधि परिच्छिन्नोपा दानसतत्यमिशिखापत्सम्यग्दर्शनादिगुणहानिसलेशपरिणामविवृद्धियोगाद्यत्प्रमाण उत्पन्नस्ततो हीयते, श्री भगुलस्याऽसख्येयभागात् । इतरोरधि सम्यग्दर्शनादिगुणानस्थानाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्तत्परिमाण एवाव- तिष्ठते न हीयते नापि वर्धते लिंगपत् । आभवक्षयादाकेवलज्ञानोत्पत्तेर्वा । अयोधि सम्यग्दर्शनादि- गुणद्धिहानियोगाद्यत्परिमाण उत्पन्नस्ततो वर्धते यापदनेन वर्धितव्य । हीयते च यानदनेन हातन्य पायु धेगप्रेरितजलोमिनत् । एर पड्विकल्पोनधि भवति । पुनरपरेऽवधेयोमेदा देशावधि परमावधि सर्वावधिश्वेति ॥ ५॥ तत्र देशावधिस्त्रेधा जघन्य उत्कृष्ट भजघन्योत्कृष्टश्चेति । तया परमाधिरपि विधा । सर्वाधिरविकल्पत्वादेक एव । उत्सेधा- गुलासख्येयभागक्षेत्रो देशावधिधन्य । उत्कृष्ट कृस्नलोक । तयोरतराले सख्येयविकल्प , अजघन्योत्कृष्ट । परमायधिर्जघन्य एकप्रदेशाधिकटोकक्षेत्र । उत्कृष्टोऽसख्येयलोकक्षेत्र ।अजघन्योत्कृष्टो मध्यमक्षेत्र । उत्यू- टपरमावधिक्षेत्राद्वहिरसख्यातक्षेत्र सवावधि । वर्धमानो हीयमान अवस्थित अनवस्थित अनुगामी भननुगामी अप्रतिपाती प्रतिपातीयतेऽटो भेदा देशापधेर्भवति । हीयमानप्रतिपातिभेदवर्जा इतरे पड्भेदा भवति परमानधे । अवस्थितोऽनुगाम्यननुगाम्पप्रतिपातीत्येते चतारो भेदा सर्वाधेि । तत्र पढाया उक्तलक्षणा । प्रतिपातीति रिनाशी विद्युतप्रकाशवत् । तद्विपरीतोऽप्रतिपाती । तत्र देशामधे सर्वजघन्यस्य क्षेत्रमुसैधागुलस्याऽसरयेयभाग । मानलिकाया असख्येयभाग काल । अगुलस्याऽसख्येयभागक्षेत्रप्रदेश- प्रमाण द्रव्य, तत्प्रमाणपरिच्छिन्नेवसख्येयेषु स्कधष्वनतप्रदेशेषु ज्ञान वर्तते । स्वविषयस्कधगतानतवर्णादि विकल्पो मात्र । तस्य वृद्धिरुच्यते-प्रदेशोत्तरक्षेत्रवृद्धिर्नात्येकजीवस्य, नानाजीवानां तु प्रदेशोत्तरक्षेत्रे वृद्धिर्भवति भासर्वलोकात् । एकजीवस्य वगुलासख्येयभागादूर्व विशुद्धिवशामइकप्टुत्याऽगुलासल्येयभाग- क्षेत्रवृद्धिर्भवति आसर्वलोकात् | नानाजीरा अपि प्रदेशोत्तरपद्ध्या तावद्वर्धयते यानदगुलस्यासख्येयभाग । कालदिरेकजीपस्य नानाजीवाना या मौलादापलिकालासरयेयभागान् कचिदेकसमयोत्तरा कचिद्विसमयोत्तरा कचित्सख्येयसमयोचरा कचिदसख्येयसमयोत्तरा यापदावलिकाया असख्येयभाग | सैय क्षेत्रकालवृद्धि कया वृद्ध्या चतुर्विधया सख्येयभागद्धयासख्येयभागवृद्ध्या सस्यैयगुणझ्यासल्येयगुणवृद्धया था। एव द्रव्य मपि यधमानचतुर्विधया वृद्ध्या धर्धत । भाववृद्धि घोटा-अनतभागवृद्धि ,असल्व्येयभागपृद्धि सख्येयभागवृद्धि जषय उर जोतरच। .

·. पचमाहिका तत्वार्थराजवार्तिक। सत्येयगुणवृद्धिरसख्येयगुणद्धिरनतगुणवृदिरिति । अनया क्षेत्रकालद्रव्यभावक्ष्योक्तया आसर्वलोकात् पृद्धि- रबसपा। हानिरपि तौर । योगुलसख्येयभागक्षेत्रोरधिस्तस्यापरिकाया सख्येयभाग काल |अगुलसख्येय- भागक्षेत्राकामप्रदेशप्रमाण द्रव्य । भाव पूदिनतो या स्यादसख्येयो या स्यात्सख्येयो वा स्यात् । योंगुलमात्र क्षेत्रोवधिस्तस्पेषदूनाआपलिका काल द्रव्यमानी पूर्ववत् । योऽगुलपृथक्वक्षेत्रोवधिस्तस्याऽऽालिकाल | द्रव्यमा- यापूर्ववत्।पोहस्तप्रमाणक्षेत्रोरधिस्तस्याऽऽलिकापृथक्व काल ।द्रव्यभागौ पूर्वगत्। यो गन्यूतिमानक्षेत्रोवाभि स्तस्य साधिकोराम काल । द्रव्यमानी पूर्ववत् । यो योजनमानक्षेत्रोगाधिस्तस्य भिन्नमुहूर्त काल द्रव्य- भावी पूर्ववत् । य पचविंशतियोजनप्रमाणतोगाधिस्तस्येषदूनो दिवस काल , द्रव्यभावौ पूरन् । यो भरतक्षेत्रमानोगधि , तस्य अर्धमास काल ।दव्याभाषो पूर्ववत् । यो जवूद्वीपमानक्षेत्रोषधि , तस्य साधिको मास काल । द्रव्यमानी पूर्वगत् । यो मनुष्यलोकमानक्षेत्रोरधि, तस्य सवत्सर काल । द्रव्यमानी पूर्ववत् । यो रुचकतिप्रमाणक्षेत्रोनधि , तस्य समत्सरपृथक्त्व फाउ (द्रव्यभावौ पूर्ववत् । य सस्पेयद्वीपसमुद्रक्षेनोवधि , तस्प सरपया सरसरा काल दिव्यभानौ पूर्वत् । पोऽसर येयद्वीपसमुद्रक्षेनोवधि तस्याऽमस्येया सव- रमरा फाल । द्रव्यमारी पूर्ववत् । एस जघन्योत्कृष्टस्तियनराणा देशानाधिरुक्त । अथ तिरवामुस्कएदेशा- पधिरम्यते-क्षेत्रमसत्येया द्वीपसमुद्रा । कालोप्यसत्येया सवत्सरा | तेजशरीरममाण द्रव्य फिपच । सदमध्येयद्वीपसमुद्राकाशप्रदेशपरिच्छिन्नाभिरसम्येयाभिस्तेज शरीरद्रव्यर्गणाभिनिवर्तित तावदसव्येयस्क- धाननतप्रदेशान् जानातीत्यर्थ ।भार र्पयत् तिरखो । मनुष्याणां च जवन्यो देशावधिर्भवति । तिरचा तु देशायधिरेव न परमाणधिर्नापि सावधि । अय मनुष्याणामु कष्टो देशापधिरु यते-क्षेनमसल्पया द्वीप- समुद्रा । कालोप्यसग्येया सत्सरा । द्रव्य फार्माणद्रव्य कियच । तदसस्येयद्वीपसमुद्राकाशप्रदेशपरि- छिना असख्येया ज्ञानापरणादिकार्माणद्रव्यमर्गणा । भार पूनत् । एप देशायधिस्कृष्टो मनुष्याणां सयतानो भाति । परमाधिरुय्यते-जप यस्य परमावधे क्षेत्र, देशाधिको लोक । काल प्रदेशाधिक- होफाफाशप्रदेशारतप्रमाणा अपिमागिन समयास्तेचाऽसरयाता समत्सरा । द्रव्य प्रदेशाधिकलोका- काशप्रदेशापधृतप्रमाण । मात्र पूर्ववत् । अत पर क्षेत्रवृद्धिर्नानाजीरकजीरानामविशेषेण विशुद्धियशादस- ध्येया लेोका । एर तापदसख्या लोका धृद्धिर्यानदुत्कृष्टपरमारविक्षेत्र । कियतश्च ते अमख्येया , लिकाया असत्यभागप्रमाणा' ! कालद्रव्यभाया नत् । उत्कृष्टपरमानधे क्षेत्र सलोकालोकप्रमाणा अस- स्पेया लोका ।कियतस्ते अमिजीतुल्या । कारद्रव्यभात्रा पूर्ववत् ।एर त्रिविधोपि परमारधिस्कृष्टचारित्र युक्तम्पैर माति नान्यस्य । वर्धमानो भाति न हीयमान । अप्रतिपाती न प्रतिपाती । यस्य यापति स लोके लोकप्रमाणामरयेयलोकक्षेत्रे जातस्तस्य तावत्यवम्यानादवस्थितो भग्न्यनस्थितच दृद्धि प्रति न हानि । ऐडलौकिकदेशांतरगमनादनुगामि पारलौकिकदेशातरानुगमनाभावादननुगामि । सर्वाधिरुच्यते--- पोयानाममस्येयभेदलादुत्कृष्टपरमाररिक्षेत्रमसरयलोकगुणितमस्य क्षेत्र । कालव्यभावा पूर्ववत् । स एप नयमानी न हीयगानो गनरस्थितो न प्रतिपाति प्राक्सयतमवक्षपादवस्थितोऽप्रतिपाति भगातर प्रत्यन- नुगामि, देशांतर प्रत्यनुगामि । सर्वशब्दस्य साकल्ययाचित्वाइन्यक्षेत्रकालभाये सर्वावधरत पातिपरमायधि रत परमावधिरपि देशायधिरवेति द्विविध नायनि सामधिर्देशाधिश्च । उक्ताया वृद्धी यदा कादवृद्धि- सदा चतुर्णामपि वृद्धिनियता । क्षेत्री कालवृद्धिर्भाग्या स्यात्कालवृद्धि स्यानेति, द्रव्यभापयोस्तु वृद्धिनि- पता । यदी भावर्षियता क्षेत्रकालवृद्रि पुनर्भाग्या स्यादा न येति। मापदापि द्रव्यवृद्धिनिपता क्षेत्रकालतिर्भाग्या स्याद्वा न बेनि म एपोऽपविज्ञानोपयोगो विधा भत्ति एफ्नोऽनेकक्षेत्र । श्रीपभस्वस्तिकनधाराय यतमोपयोगीपकरण एकक्षेत्र । तदनेकोपकरणोपयोगोऽनकर 1 यथैव परापत्तनापराभारप्रसान, इद्रियेषु परत्वस्टे । इद्रियाणि पराप्यारिटियेभ्य पर मनो मनमत परा मुर्बुिद परतरो हिरा, इन्येर यह मा ब्यायातमाधिज्ञान । मन पर्पपश्येदानीमरसरमाप्तस्य भेदपुरस्सर सक्षण व्यापिण्यामुरिदमाह- ऋजुविपुलमती मन पर्यय |॥ २३ ॥ आव- -अस- ·सनातनजैनप्रथमाछापा- प्रथमाध्याये ऋची निर्तिता प्रगुणा च ॥१॥ कस्मात् निर्तिता : वाकायमनस्कृतार्थस्य परकीयमनोग- तस्य विज्ञानात् । शम्मी मतिर्यस्य सोऽयमृजुमति । अनिर्वर्तिता कुटिला च विपुला ॥२॥ कम्मात् अनिवर्तिता ' वाकायमनस्कृतार्थस्य परकीय- मनोगतस्य विज्ञानात्, विपुला मतिरस्य स विपुलमति । ऋजुमतिश्च पिपुलमतिश्च ऋजुनिपुलमती । एकस्य मतिशब्दस्य गतार्थवादप्रयोग । अथवा ऋजुश्च विपुला च ऋजुपिपुले ऋजुनिपुले मती ययोस्ती ऋजु निपुलमती इति । स एप मन पर्ययो द्विधा ऋजुमतिर्विपुल्मतिरिति । अत्रोक्तो भेद । लक्षणमस्यैदानी वक्तव्य- मित्यत्रोच्यते- पन सवैधेन लन्धवृत्तिर्पन पर्यय ॥३॥ वीर्यातरायमन पर्ययज्ञानावरणक्षयोपशमांगोपांग मामलाभोपष्टभादात्मीयपरकीयमन सबधेन लब्धवृत्तिरपयोगी मन पर्यय । मतिज्ञानप्रसग इति चेन्नाऽन्यदीयमनोऽपेक्षामानत्वादभ्रे चद्रव्यपदेशवत् ॥ ४॥ स्था मत पथा मनश्चक्षुरादिसबधाचधुरादिज्ञानमानिर्भवति त मतिज्ञान । तथा मन पर्ययोपि मन सबगाल्लब्धवृत्तिरिति मतिज्ञान प्राप्नोतीति । तन्न किं कारण अन्यदीयमनोऽपेक्षामानात्वात् । कय अभ्रे चद्व्यपदेशरत् । यथा ऽभ्रे चद्गमस पश्यति अभ्रमपेक्षाकारणमात्र भवति न च चक्षुरादिवनिर्वर्तक चद्रज्ञानस्य । तथाऽ यदीयमनो प्यपेक्षाकारणमात्र भति परकीयमनसि व्यवस्थितमर्थ जानाति मन पर्यय इति । ततो नास्य तदायत्त प्रभव इति न मतिज्ञानप्रसग । खमनोदेशे वा तदावरणकर्मक्षयोपशमव्यपदेशाचक्षुष्यवाधिज्ञाननिर्देशवत् ॥ ५॥ अथया चक्षुर्देशस्थानामात्मप्रदेशानामवध्यावरणक्षयोपशमाद्यथा चक्षुष्याधिज्ञानव्यपदेश इष्ट । नचाऽवधिर्मतिर्भयति तथा मन पर्ययज्ञानापरणक्षयोपशमात् स्वमनादेशस्थानामात्मप्रदेशाना मन पर्ययव्यपदेश , नचास्य मतित्व । मन प्रतिवधज्ञानादनुमानप्रसग इति चेन्न प्रत्यक्षलक्षणाऽनिरोधात् ॥ ६॥ स्या मत यथा धूमप्रतिरधामसपृक्तेऽमायनुमान तथान्यदीयमन प्रतिबधाच मन सपृक्तानर्थान् जान मन पययोऽनुमान मिति । तम्म कि कारण प्रत्यक्षरक्षणाऽनिरोधात् । यत्प्रत्यक्षलक्षणमुक्त (इद्रियानिद्रियनिरपेक्षमतीतव्यभि- चार साकारग्रहण प्रत्यक्षमिति) तेनाऽविरोधो न मन पर्ययोऽनुमान ! अनुमान हि तेन निरध्यते । उपदेशपूर्यफत्वाचक्षुरादिकरणनिमित्तत्वाद्वानुमानस्य ॥ ७॥ उपदेशादि अयमग्निरय धूम इत्युपलभ्य पश्चादृमदर्शनादमारनुमान करोति । चक्षुरादिकरणसबधाञ्च । ततोस्योक्त प्रत्यक्षरक्षण विरुध्यते । न च तथा मन पर्यय उपदेशचक्षुरादिकरणसबध चाऽपेक्षते । स द्वेधा सूनोक्तविकल्पात् ॥ ८॥ स मन पर्ययो द्वेधा । कुन ' सूत्रोक्तरिकल्पात् । ऋजुमतिर्वि पुलमतिरिति । आधस्त्रेपार्जुमनोवाकायविषयभेदात् ॥ ९॥ आद्य जुमतिमन पर्ययस्त्रेधा। कुत 'अजुमनो यासायविषयभेदात् । ऋजुमनस्कृतार्थज्ञ ऋजुवाकृतार्थन ऋजुकायकृतार्थज्ञश्चेति । तद्यथा मनसार्थ व्यक्त सचिय याच या धमादियुक्ताममकीणोमुच्चार्य कायप्रयोग चोभयलोफफटनिष्पादार्थमगोपांगप्रत्यगनिपा- सनावुचनप्रसारणादिलक्षण कृत्या पुनरनतरे समये काटातरे या तमगायें चिंतितमुक्त कृत वा, विस्मृत- त्वाम शनोति चिंतयितु । तमेनस्विमर जुमतिमन पर्यय पृष्टोऽपृष्टो वा जानन्ययममार्थ अनेन विधिना स्वया चिंतित उक्त कृतो वेति । कथमयमोलम्यते आगमाविरोधात्। आगमे युक्त मनसा मन परिच्छिय परेपो सझादीन् जानाति इति मासाऽऽमनेन्यर्थ । परमा समताद्विदित्वा परमनसा चिंतितस्य सचेतने- तरस्याऽयस्य मनस्यरस्सा मनोन्यपरेश । मचस्थाना पुरुयाणा मचव्यपदेशयत् । तमात्मना आत्माऽवु- घ्याऽऽ मन परेपा च चिंता जीवितमरणमुखदुःपलाभालामादीन् विजानाति । व्यक्तमनसां जीवाना- म जापति नाऽव्यक्तमनसा ! व्यक्त सुटीकृतोऽर्थश्चितया मुनितितो यैस्ते जीवा व्यक्तमनसस्तर) चितिन जमतिर्जानाति नतरं । कालतो जब येन जीसनामा मनश्च द्विजाणि, उत्कर्षण सप्ताष्टानि भय. ?

·१ पचमाहिक। तत्वार्थराजगार्तिक । ग्रहणानि गत्यागन्यादिभि प्ररूपयति । क्षेत्रतो मघ येन गन्यूतिपक्वस्याभ्यतर न बहि । उत्कर्षण-यो- जनपृथक्त्वस्याम्यतर न बहि । द्वितीयः पोदा जुवक्रमनोवाकायविषयभेदात् ॥ १० ॥ द्वितीयो पिपुलमति पोढा भियते। कुत ऋजुरक्रमनोगकायाविषयभेदात् । जुपिकल्या पूर्वोक्ता पक्रविक पाश्च तद्विपरीता योग्या । तथा ss मन परेपा च चिंताजीवितमरणमुखदु खलाभालाभादीन् अव्यक्तमनोभिर्व्यक्तमनोभिश्व चिंति- तान् अचिंतितान् जानाति रिपुलमति । कालतो जघन्येन सप्ताष्टानि भवप्रणानि । उत्कर्पणाऽसत्ययानि गत्यागतिमि प्ररूपयति । क्षेत्रतो जघन्येन योजनपृथक्त्व । उत्कर्षेण मानुपौत्तरशेलाय॑तर न बहि । एव द्विभेदो मन पर्ययो वर्णित । तस्य किं परस्परतो रिशेपोम्त्युत नास्ति । । अत आह~ विशुधप्रतिपाताभ्यां तदिशेपः ॥ २४ ॥ तदारणकर्मक्षयोपशमे सति आत्मन प्रसादो विशुद्धि । प्रतिपतन प्रतिपात । उपशातकपायस्य चारित्रमोहोदेकाप्रयुतसयमशिग्वरस्य प्रतिपातो भवति । क्षीणकपायस्य प्रतिपातकारणाभागादप्रनिपात विशुद्धिश्वाऽप्रतिपातश्च पिशुद्धयप्रतिपाती ताभ्यां विशुद्ध्यप्रतिपाताभ्यां तयोविशपस्तद्विशेष । पूर्वसूत्र एय तयोर्विशेषो निर्यात किमर्थ पुनरिदमुन्यते । विशेषांतरमतिपत्यर्थं पुनर्वचन ॥ १॥ य पूर्वसूते विशेष उक्त. तापतास्य न परितोप- स्सतो विशेषांतरप्रतिपत्यर्थे पुनरिदमुयते । च शब्दमसग इति चेन्न माथमकल्पिकभेदाभावात् ।। २ ।। यथा मन,पर्ययस्य अजुत्रिपुल. मती भेदी तथा विशुद्धयप्रतिपातारपि तस्यैव भेदी यदि स्यातां युक्तश्वशब्द स्यात् । यतस्तु विशुद्धय प्रतिपाती ऋजुपिपुलमत्योर्विशेषो न भेदी, अतश्वशब्दाऽप्रसग । तत्र विशुद्ध्या तारहजुमतेर्निपुर मतिर्द- व्यक्षेत्रकालभार्षिशुद्धतर । कय इह य कार्माणद्रव्याननभागोऽस्य सर्माधिना ज्ञातस्तस्य पुनरन तभागीकृतस्य मन पर्ययज्ञेयोऽनतभागोऽनतस्याऽनतभेदत्वात् । जुमतिकार्मणद्रव्याऽनतभागारविप्रकृष्टो- ल्पीयाननतभाग । पिपुल्मतेव्यक्षेत्रकालविशुद्विरता । भारतो विशुद्धि सूक्ष्मतरद्रव्यविषयत्वादेन वेदितव्या प्रक्षयोपशमविशुद्धिमापयोगादप्रतिपातेनापि रिपुलमतिनिशिष्टा । स्वामिना प्रार्धमानचा- स्त्रिोदयत्वात् । जुमति पुन प्रतिपाती स्वामिनो कपायोद्रेकादीयमानचारितोट्यत्वात् । यद्यस्यमन पययस्य प्रत्यात्मानमय विशेप अथानपोरवधिमा पर्यययो कुतो विशेष ' इत्यत आह- विशुद्धिक्षेत्रवामिविपयेभ्योऽवधिमन-पर्यययो ॥ २५॥ विशुद्धि प्रसाद । क्षेत्र यत्रस्थार भावान् प्रतिपद्यते । स्वामी प्रयोक्ता । विषयो ज्ञेय । अवधिज्ञानान्मनःपर्ययस्य विशुद्ध्यभावोऽल्पद्रव्यविषयत्वादिति चेन भूय पर्याय ज्ञानात् ।। ।। स्या मतमाविज्ञाना मन पर्ययो विशुद्धतर । कुत ! अल्पद्रव्यविषयत्वात् । यत मर्मा- यधिम्मपिद्रव्यानतभागो मन पर्ययद्रव्यमिति । तन्न किं कारण भूय पर्यायज्ञानात् । यथा कश्चिद्वी शास्त्राणि व्याचष्टे एकदोन न साकल्येन तद्वतमर्थ शमोति वक्तु, अपरस्त्येक शास्त्र साफल्येन व्याचष्टे यापत स्तस्यार्थास्तान सर्वान् शक्नोति वक्तु, अय पूर्वस्माद्विशुद्धतरविज्ञानो भवति । तथाऽधिज्ञानविपयानतभाग- ज्ञोपि मन पर्ययो विशुद्धतर । यतस्तमनतभाग रूपादिमिहुमि पर्यायै प्ररूपयति । क्षेत्रमुक्त । विषयो यक्ष्यते । स्वामित्व प्रत्युच्यते-- विशिष्टसयमगुणैकार्थसमवायी मन पर्ययः ॥ २ ॥ विशिष्ट' सयमगुणो यर विद्यते तत्रैर वर्तते मन पर्यय । तथाचोक्त मनुष्येषु मन पर्यय आनिर्भवति, न देवनारकर्तेर्यग्योनेषु । मनुष्येषु । चोपद्यमान गर्भजेपूत्पद्यते न समर्छनजेषु । गर्भजेपूत्पद्यमान कर्मभूमिपूत्पद्यते नाकर्मभूमिजेषु । कर्म- भूमिजेषूपयमान पर्याप्तके त्पद्यते नापर्याप्तकेषु । पर्याप्तकैपजायमान सम्यादृष्टिपूपजायते न मिथ्या ·१० सनातनजनप्रथमाला- प्रथमाध्याये- रष्टिसासादनमभ्याष्टिमम्यमिथ्यादृष्टिषु । सम्यादृष्टिपूपजायमान सयतेपूपजायते नाऽसयतसम्याष्टि समतासयते । सयतेपूपजायमान प्रमत्तादिषु क्षीणकपायांतेधूपजायते नोत्तरेषु । तत्र चोपजायमान प्रबर्थ मामचारित्रेषुपजायते न हीयमानचारित्रेषु । सप्राधमानचारिनेषजायमान सप्तरिधान्यतमर्द्धिप्राप्तेषु जापते नेतरेषु । ऋद्धिप्राप्तेषु च केचिन्न सौश्चिति विशिष्टसयमग्रहण वाक्ये कृतं । अवधि पुन चातुर्गतिकेष्विति । स्वामिमेदादध्यनयोर्विशेष । इदानी केरलज्ञानलक्षणाभिधान प्रातकाल तदुल्हय ज्ञानानी विषयनिवध परीक्ष्यते । कुत । तस्य, मोहक्षयाम्नानदर्शनाररणा तरायक्षयाच फेरलमित्यत्र यक्ष्यमाण खात् । यद्येवमाययोरेव तार मतिश्रुतयोषियनिवध उच्यतामित्यत आह- मतिश्रुतयोर्निवधोद्रव्येष्वसर्वपर्यायेषु ॥ २६ ॥ निमधन निबध । कस्प : मतिश्रुतविषयस्य । तत्तर्हि विषयग्रहण कर्तव्य न कतै य॥ मत्यासत्ते. प्रकृतविपयग्रहणाभिसवधः ॥ १॥ प्रकृत विषयग्रहणमस्ति । क प्रत विशुद्धि क्षेत्रस्वामिविषयेभ्य इति । तत्र प्रन्यासत्तेविषयग्रहणमिहाभिसबध्यते । ननु च स रिभक्त्यतरनिर्दिष्टो न शक्यते इह सवदु' । अर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम । ययोचानि देवदत्तस्य गृहाणि भामत्रयस्पेन देवदत्तमिति गम्यते । देवदत्तस्य गावोश्वाहिरण्यमान्यो वैधयो देवदत्त इति गम्यते । एवमिहापि निनध । कस्य : विष- यस्येत्यभिसबध्यते । अथ द्रव्येष्विति बहुत्वनिर्देश किमर्थ :- द्रव्येष्विति बहुत्वनिर्देश सर्वद्रव्यपर्यायसग्रहार्य ॥२॥ जीवधर्माऽधर्माकाशकालपु- लाभिधानानि पडन द्रव्याणि तेषा सर्वेपा सग्रहार्थ द्रव्येष्विति बहुत्वनिर्देश क्रियते ॥ तद्विशेषणार्यमसर्वपर्यायग्रहण ॥ ३॥ तेषां द्रव्याणामविशेषेण मतिश्रुतयोर्विषयभावप्रसगे तद्विशेषणार्थमसर्वपर्यायग्रहण क्रियते । तानि द्रव्याणि मतिश्रुतयोपियभावमापद्यमानानि कतिपयैरेज पर्यायविषयभावमास्कदति न सर्वपर्यायैरनतरपीति । तत्कथ ' इह मतिश्चक्षुरादिकरणनिमित्ता सपा- पालवना । सो यस्मिन् द्रव्ये रूपादयो वर्तते न तंत्र सर्वान् पर्यायानवगृह्णाति चक्षुरादिविषयानेवाऽऽलवते श्रुतमपि शम्दलिंग शम्दाश्च सर्वे सख्येया एव, द्रव्यपर्याया पुनरसस्येयानतभेदा न ते सर्व विशेषाकोरण तेविषयीक्रियते । उक्तच- पण्णवगिजा भावा अणतभागो दु अणभिलप्पाण । पण्णपाणिजाण पुण अणतमागी सुदणियो ।। अतींद्रियेषु मतेरभावात्सर्वद्रव्यासमत्यय इति चेन्न नोइद्रियविपपत्वाद ॥४॥ स्या मत धर्मास्तिकायादिषु मतेरमायोतीद्रियत्वात् । ततो मति सर्वद्रव्यविषयनिबधेति लक्षणमयुक्तमिति । तन्न किं फारण : नोइदियविषयत्वात् । नोइद्रियापरणक्षयोपशमलब्ध्यपेक्ष नोइद्रिय, तेषु व्याप्रियते । अथ हि तत्र न चर्तेताऽधिना सह निर्दिश्येत रूपिष्वेव वृत्ते । अथ मतिश्रुतयारनतरनिर्देशाहस्यारधे को विषयनिस्थ । इत्यत आह- रूपिष्ववधे ॥ २७॥ रूपशन्दस्याऽनेकार्यत्वे सामर्थ्याच्छुलादिग्रहण ॥ ९॥ अय रूपशम्दोऽनेकार्थ । कविधा- क्षुषे वर्तते यथा-रूपरसगधस्पर्शा इति । कचित्स्वभाने वर्तते यथा अनतरूपमनतस्वभावामिति । तत्रेह सामर्थ्याचक्षुर्विषये शुक्लादौ वर्तमानो गृह्यते । यदि स्वभावाचिना महण स्यादनर्थक स्यात् , नहि कस्पचि. सभावो नास्तीति ।। भूमापनेकार्थसभवे नित्ययोगोऽभिधानवशात् ॥ २॥ यद्यपि मत्वर्थी यस्य भूमादयोऽर्था बहत सभवति । इहाभिधानाशान्नित्ययोगो वेदितव्य । नित्य हि पुद्गला युक्ता रूपेणेति, यथा क्षीरिणो क्षा इति । यद्येयमनधिज्ञानस्य पुद्गला सपमुखेनैर विषयभाव प्रनिपयेरन् न रसादिमुखन नैष दोष - १मति । २इये। १ ·१ पचमाहिक । तत्वार्थराजनार्तिक। तदुपकक्षणार्थत्वात्सदविनामाविरसादिग्रहण ॥३॥ तद्रूप द्रव्यस्योपटक्षणल्वेनोपादीयते अतस्तद विनामारिनो रमादयोपि गृह्यते । यधेन तद्गतेषु सर्वेष्वनतपर्यायेषु अवषेपियनिष प्रामोतीत्यत आह- असर्वपर्यायग्रहणानुयुत्तर्न सर्वगतिः ॥ ४ ॥ असपर्यायेवियेतद्ग्रहणमनुवर्तते । यथा- देवदताय गौर्दीयता, जिनदत्ताय कवल इति दीयतामिन्यामिसनध्यते । एवमिहाप्यसपर्यायश्चित्यमि- सरधान सर्वगतिर्भवति । ततो रूपिषु पुद्दा प्रागुक्तद्रव्यादिपरिमाणेषु, जीवपर्यायेषु औदयिकीपश- मिकक्षायोपशमिपूत्पद्यतेऽधिज्ञान । रूपिद्रव्यसबान क्षायिकपारिणामकेषु । नापि धर्मास्तिकाया- दिषु तत्सवधाभागत् । अथ मनापर्ययस्य को विषयनिग्ध १, इत्यत आह- तदनंतभागे मन पर्ययस्य ॥२८॥ यपिद्रव्य सर्वावधिज्ञानस्प पिपयत्वेन समर्थित तस्यानतभागीकृतस्यैकस्मिन्भागे मन पर्यय प्रब- तते । अथात यनिर्दिष्ट कालज्ञान तस्य को विषयनिबंध ' इत्यत आह.- सर्वद्रव्यपर्यायेषु केवलस्य ॥ २९ ॥ अनाह-कि द्रव्य सपर्यायान द्रवति यते वा तैरिति द्रव्यं ॥१॥ आत्मन पर्यायान् द्रयति गन्तीति द्रव्य । बहुलापेक्षया कर्तरि माधुत्व । द्रूयते वा तैरिति द्रव्य ॥ कयचिद्भेदसिदी तक कमव्यपदेशसिद्धिः ॥२॥ दन्यस्य पर्यायाणा च कथचिनेदे सत्युक्त कर्टकमव्यपदेश सिद्ध्यति ।। इतरथा हि तदप्रसिद्धरत्यताव्यतिरेकात् ॥ ३॥ यद्येकातेनैकत्वमवधार्येत तस्य कर्तृकर्म- व्यपदेशासिद्धि स्यात् ।कुत । अस्पत्ताव्यतिरेकात् । न हि तदेव निर्विशेषमेक शक्त्यतरापेक्षपा विना कर्तृ- कर्म च मरितुमर्हति । अय क पर्यायस्तस्य । मियोभवन भतिविरोध्याविरोधिनां धर्माणामुपातानुपातहेतुकाना शब्दांतरात्मनाभ- निमित्तत्वादर्पितव्यवहारविषयोऽवस्थाविशेषः पर्यायः ॥ ४ ॥ मियोभवन प्रति केचिद्ध- विरोधिन । केचिदविरोधिन । तत्र जीवस्य सावदनादिपारिणामिकचैतन्यजीवद्रव्यभव्याभन्यो- गतिस्वभानास्तित्वादिभिरौदयिकादयो भाा यथासभव युगपद्धावादविरोधिन । विरोधिनश्च नारकतैर्यग्योन देवमनुष्यस्त्रीपुनपुसकाएकद्वित्रिचतु पचेंद्रियवाल्यकामारकोपप्रसादादय , सहानयस्थानात् । तथा पी- द्गालिका अनादिपारिणामिका रूपरसगधस्पर्शशब्दसामान्यास्तिपादय शुक्लादिपचकतिक्तादिपचक गध- दूरस्पष्टिकशब्दपटकपर्यापै प्रत्येकमेकद्विनिचतु पचादिसख्येयानतगुणपरिणामिभिर्यथासमन युगप- दावादविरोविन । पिरोधिनश्च शुकृष्णनीलतितकटुफसुरभेतरगधादय प्रायोगिका वैश्रसिकाच परमाणुषु स्कधेषु च सहानप्रस्थानात् । एष धर्मास्तिकायादिष्वप्यमूर्तत्वाऽचेतनवाऽसख्येपप्रदेशव गतिकारणवभागाऽस्तित्वादयोऽनतभेदागुरुलयुगुणहानिवृद्धिविकार स्वमत्ययै परप्रत्ययैश्च गतिकारण- त्यविशेषादिमिररिधिन परस्परविरोधिनश्च ज्ञेया । तेषु केचिदुपात्तहेतुका द्रव्यक्षेत्रकालमानिमित्ता औदयिकादय । अनुपातहेतुकाश्च त्रिषु कालेष्वपिकारिण पारिणामिकाश्चैतन्यादय । तेषा निरोध्यनिरो- पिना धर्माणामुपातानुपात्तहेतुकाना शब्दातरात्माभस्य निमित्तत्वाचेतनो नारको वालक इसर्पितव्यपहार विषय इति व्यवहार-ऋजुमूतशन्दविविधनयामक , द्रयाथिकानर्पणात्पर्यायाधिकेनार्पित , तस्य द्रव्यस्या- अस्थाविशेष पर्याय इत्युच्यते । तयोरितरेतरयोगलक्षणोदः॥ ५ ॥ तयोरितरेतरयोगलक्षणो द्वदो वेदितव्य । द्रव्याणि च' पर्यायाश्च द्रव्यपर्याया इति ।

·. सनातनजनप्रथमालाया- प्रथमाध्याये- द्वद्वेऽन्यत्व प्लक्ष यग्रोधपदिति चेन तस्म कथचिनदेपि दर्शनागोत्वगोपिंडवत् ॥ ६ ॥ स्याम्मत यदि इद्ध ,प्रक्षन्यग्रोधवदन्यत्ल द्रव्यपर्यायाणां प्रामातीति । तन्न किं कारण तस्य कचिद्भदेपि दर्शनात् । गोत्वगोपिंडात् । यथा गोत्व च गोपिंडच गोलगोपिंडारियन यत्वेपि द्वद्वो भाति तथा द्रव्य- पयायेष्विति । ननु सामान्य विशेषयोरन्यत्वात्साध्यसममेतदिति । नैष दोष उत्तमेतदनन्यत्र सामान्य- विशेषयो । द्रव्यग्रहण पर्यापविशेषण चेन्नानर्थक्यात् ॥ ७॥ स्यादेतद् द्रव्याणां पर्यायाद्रव्यपर्याया इति द्रव्यग्रहण पर्यायविशेषणमिति । तन्न किं कारण आनर्थक्यात् । एव सति द्रव्यप्रहणमनर्थक स्यात् । नाद- व्यस्य पर्याया सतीति। द्रव्याज्ञानमसगाच ॥ ८॥ केवलेन पर्याया एव ज्ञायते न द्रव्याणीति द्रव्याज्ञान प्रामोयुत्तर- पदार्थप्रधानत्वात् । अथ मतमेतत् सर्वेषु पर्यायेषु ज्ञातेषु न किंचिदज्ञातमस्ति ततो व्यतिरिक्तस्य द्रव्यस्या- भावात् । यद्येव द्रव्यग्रहणमनर्थकमित्युक्त पुरस्तात् । तस्मात्साधूक्त द्वद्वोयमिति । ननु च द्वैपि द्रव्यमहणम- नर्थक पर्यायव्यतिरेकेणाऽनुपलब्धेरिति । नैप दोष सज्ञास्वालक्षण्यादिभेदाढ़ेदोपपत्ते । अथ सर्वग्रहण किमर्थ ननु बहुवचन निर्देशादेव बहुत्यसप्रत्ययसिद्ध । सर्वग्रहण निरवशेषमतिपत्यर्थ ॥ ९॥ ये लोकालोकभेदभिनास्त्रिकालविषया द्रव्यपर्याया अनतास्तेषु निरवशेषेषु केवलज्ञानविषयनिषध इति प्रतिपत्त्पर्य सर्वग्रहण । यावालोकालोकस्वभानोऽनत तावतोऽनतानता यद्यपि स्युस्तानपि ज्ञातुमस्य सामर्थ्यमस्तीन्यपरिमितमाहात्म्य केवलज्ञान येदितव्य । आह- विषयनिनधोगधृतो मत्यादीना, इद तु न निज्ञातमेकस्मिन्नात्मनि खनिमित्तसनिधानोपजनितवृत्तीनि ज्ञानानि योगपोन कति भाति ' इत्यत आह- एकादीनि भाज्यानि युगपदेकस्मिन्नाचतुर्थ्य ॥३०॥ एक इति कोय शब्द . अनेकार्थसभवे विवक्षात प्रायम्यवचन एकशब्द ॥१॥ अयमेकशम्दोऽनेकस्मिन्नर्थे दृष्ट- प्रयोग । कचित्सरयायां वर्तते, एको द्वौ बहन इति । कचिदन्यत्वे, एके आचार्या अन्ये आचार्या इति । कचिदसहाये, एकाकिनस्ते विचरति वीरा इति । कचित्प्राथम्ये, एकमागमन प्रथममागमनमिति । कचित्प्रा- धान्ये एकहता सेनो करोमि प्रधानहता सेना फरोमीत्यर्थ । तह निरक्षात प्राथम्यवचन एकशब्दो वेदितव्य । आदिशब्दश्चावयववचन ॥२॥ आदिशब्दश्चायमनेकार्थसभने, दिनक्षात इहावयवाचनो येदित य । कचिद्वयमस्थाया वर्तते ब्राह्मणादयश्चत्वारो वर्णा ब्राह्मणव्यवस्था प्राह्मणक्षत्रियविदशमा इन्यर्थ । कचित्प्रकारे भुजगादय परिहर्तव्या, भुजगप्रकारा विपरत इत्यर्थ । कचित्सामीप्ये नद्यादीनि क्षेत्राणि नदीसमीपानीत्यर्थ । कचिदपयो ऋगादिमधीते ऋगरयवमधीते इत्यर्थ । तेनैतदुक्त भनति एक- स्यादिरेकादि प्रथमावयर इति । कस्य ' प्रथमस्य परोक्षस्य । क पुनरवयव । मतिज्ञान । सामीप्यवचनो या ॥ ३॥ अथवाऽयमादिशब्द सामीप्याचनो दृष्टव्य तेन प्रामस्य मतिज्ञानस्य श्रुत समीपमित्युक्त भपति। मतेबहिर्भावमसग इति चेनाऽनयो सदाऽव्यभिचारात् ॥शा स्यादेतदेव सति मतेर्बहिर्भाव प्राप्नोतीति । तन किं कारणमनयो सदाऽ यभिचारात् । एते हि मतिश्रुते सर्वकालम यभिचारिणी, नारद- पर्वतवत् । तस्मादनयोरन्यतरग्रहणे इतरस्य प्रहण सनिहित भाति । ततोन्यपदार्थे चावेकस्यादिशब्दस्य निवृत्तिरुष्टमुग्ववत् ॥५॥ यथोष्ट्रस्य मुखमुष्टमुख, उष्ट्र ·- + पचमाहिक। तवार्थराजगार्तिक। मुखव मुखमस्यति वृत्तावेकस्य मुखशब्दस्य निवृत्ति , एवमिहापि एकादिरादिपा तानीमान्येकादीति इत्येक स्यादिशब्दस्य निवृत्ति । अवयवेन विग्रहः समुदायो वृत्यर्थः ॥६॥ अवयोन विग्रह क्रियते, वृत्यर्थ समुदायो भवति । तेनकादीन्यभ्यतरीकृत्य भाज्यान्यर्पयितव्यानीत्यर्थ । किं सर्वाणि । नेत्याह आचतुर्म्य । कुत एतत् ।- फेवलस्याऽसहापवादितरेषां च क्षयोपशमनिमित्तत्वाधौगपद्यमाव ॥७॥यत केरल ज्ञान तदसहाय, इतराणि च ज्ञानानि क्षयोपशमनिमित्तानि, अतो निरोधाद्युगपदसभरस्तस्मादुच्यते आ चतुर्म्य इति । माभावोऽभिभूतत्वादहनि नक्षत्रादिति चेन्न क्षायिकत्वात् ॥८॥ स्यादेतनाभाय क्षायोप- शमिफाना ज्ञानाना केलिनि, किंतु केवलज्ञानेन महताऽभिभूतानि स्वप्रयोजनेन व्याप्रियते । भास्करप्रभाभि- भिभूतनक्षत्रादिति । तन्न किं कारण क्षायिकत्वात् सक्षीणमकलज्ञानावरणे भगवत्यर्हति कथ क्षायोपशमि- काना ज्ञानाना सभर । न हि परिप्राप्तसशुद्धौ पदे प्रदेशाऽशुद्धिरस्ति । इद्रियत्वादिति चेन्नाऽर्थानवोधात् ॥९॥ स्यादेतदेवमागम प्रवृत्त । पचेंद्रिया असजि- पचेंद्रियादारभ्य आ अयोगिकेलिन इति । अत इद्रियत्नात्तत्कार्यणापि ज्ञानेन भवितव्यमिति । तन कि कारण आर्थािनोपात् । आईं हि सयोग्ययोगिकेलिनो पचेंद्रियत्व द्रव्येंद्रिय प्रयुक्त न भानेंद्रिय प्रति । यदि हि भादियमभविष्यत् , अपि तु तर्हि असक्षीणसकलावरणवात्सर्वज्ञतैनास्य न्यरतिष्यत । तस्मा- देतदुक्त भवति एकस्मिन्नात्मनि द्वे मतिश्नुते, कचित्रीणि मतिश्रुतावधिज्ञानानि, मतिश्रुतमन पर्ययज्ञानानि वा कचिचत्वारि मतिश्चतारधिमन पर्ययज्ञानानि, न पचैकस्मिन् युगपत्सभवति । सख्यावचनो वैकशब्दः ॥१०॥ अथवा सख्यावचनोऽयमेकशब्द । प्रकमादिपा तानीमान्ये- कादीनि, कथ मतिज्ञानमेकस्मिन्नात्मनि एक यदक्षरशृत द्वयनेकद्वादशभेदमुपदेशपूर्वक तगजनीय स्याद्वा न- येति । इतरत्यूर्ववत् । पर आह-असख्यासहायप्रधान्यरचने एकशब्दे सति एकादीनि केवलादीनीत्यर्थ । एकस्मिन्नामन्येक केवलज्ञाा क्षीयिकत्वात् । द मतिश्रुते इत्यादिपूनत् । अथोक्तानि मन्यादीनि ज्ञानव्यपदेश मेन लभत उतायथापीत्यत आह- मतिश्रुतावधयो विपर्ययश्च ॥३१॥ विपर्ययोऽन्यथा । कुत । सम्यगधिकारात् । चशब्द समुच्चयार्थ विपर्ययश्च सम्पर चैति । कुत पुनरेपा विपर्यय ? मिध्यादर्शनपरिग्रहान्मत्यादिविपर्ययः ॥ ९॥ योसौ दर्शनमोहनीयोदये सति मिध्यादर्शन परिणाम सेन सहकार्यसमवाया मन्यादीनां विपर्ययो भाति । ननु च मणिकनकादीना योंगृहगताना- मपि स्वभावविनाशो न भवति तद्व मत्यादीमपि स्यात् । नैष दोष . सरजसकटुकालांगतदुग्धवत्स्यगुणविनाश ॥२॥ यथा सरजमकटुकालावूभाजने निहित दुग्ध स्वगुण परित्यजति । तथा मन्यादीयपि मिथ्याष्टिभाजनगतानि दुष्यतीति । आधारस्य दोपाद्धि आधे- यस्य दोषो जायते । ननु च नायमेकात उक्तमत मणिकनकादयो वर्चीगृहगता अपि स्वभान न सजतीति सत्र कथमेतदवसीयते अलावूदुग्धपहुष्यति मन्यादीनि न पुनर्मण्यादिवन दुष्यतीति । पारिणामिकशक्तिविशेपात् ॥ ३ ॥ पारिणामिकस्य हि वस्तुन शक्तिविशेषादन्यथाभायो मयति । यथालाद्रव्य दुग्ध विपरिणामयितुं शक्नोति तथा मिथ्यादर्शनमपि मन्यादानामन्यथाल्व कर्तुमल । सदुदयेऽन्यथा निरूपणदर्शनात् । य]गृह तु मण्यादीना सिकार नोत्पादयितुमल विपरिणामकद्रव्य सनिधाने तेषामपि भवत्येवान्यथात्व । यदा तु सम्यादर्शने प्रादुर्भूत तदा मिथ्यापरिणामदर्शनाभावात्तेका मत्यादीगा सम्यक्त्व अत सम्यग्दर्शनमिथ्यादर्शनोदयविशेषात्तेपा प्रयाणां द्विधा क्लप्तिर्भपति । मतिज्ञान १ माधे। १ समासा । ३ प्रतिपादित ।

·६४ सनातनजैनमथमालायां- प्रथमाध्याये- मन्यशान शुतज्ञान श्रुतासान अरधिज्ञान विभगज्ञामिति । अनाह-रूपादि विषयोपलब्धिव्यभिचाराभावा विपर्ययाभाव' यथैर मतिज्ञानेन सम्यग्दृष्टयो रूपादीनुपलभते यथा मिथ्यादृष्टयोपि मत्यज्ञानेन । यधैव घटा दिषु रूपादीन् श्रुतेन निश्चन्वत्युपदिशति च परेभ्यस्तथा श्रुताज्ञानेनापि । तथवावधिना रूपिणोर्थानवयति तथा विभगेनापीति । तस्मानास्ति विपर्यय इत्यत आह- सदसतोरविशेपापाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ॥ ३२ ॥ सच्छन्दस्यानेकार्यसभषे विवक्षात असशार्थग्रहण ॥१॥ अय सच्छब्दोनेकार्थ इति व्याख्यात । तस्यह विपक्षात प्रशसार्धस्य ग्रहण घेदितव्य प्रशस्त तत्त्वशामित्यर्थ । असदज्ञान । तयो सद- सतोरविशेषण यदृच्छयोपलब्धेषिपर्ययो भवति । कथमुमत्तवत्, या उमत्तो दोपोदयादुपहतेंद्रियमति विपरीतग्राही भवति सोश्व गौरित्यध्यवस्यति ।गा वाऽश्व , इति । लोष्ठ सुवर्ण, सुवर्णे लोष्ठमिति । लोष्ठ लोष्ट मिति सुवर्ण सुवर्णमिति तस्यैवमविशेषेणाध्यवस्यतोऽज्ञानमेव भवति । तद्वत् मिथ्यादर्शनोपहतेंद्रियमतेर्मति श्रुतापधयोप्यज्ञानमेव भतीति ।। भवत्यर्थग्रहण वा ॥२॥ अथवा स उब्दोय भवत्यर्थे वेदितव्य । सद्विद्यमानमित्यर्थ असदविद्यमान, तयोरविशेषेण यदृच्छोपलब्धे विपर्ययो भवति कदाचिद्रूपादि सदप्यसदिति प्रतिपद्यते असदपि सदिति । कदाचित्तु सत्सदेवाऽसदप्यसदेवेति । कुत प्रवादिपरिकल्पनाभेदाद्विपयर्यग्रह ॥३॥ प्रवादिनां कल्पनाभेदाद्विपर्ययग्रहो भवति तद्यथा केचित्तावदाहु-द्रव्यमेव न रूपादय इति । अपर आहु रूपादय एव न द्रव्यमिति । अपरयां दर्शन अन्य व्यमन्ये च रूपादय इति । कथमेषा विपर्यग्रह ' उच्यते। यदि द्रव्यमेव न रूपादय , लक्षणा भागालश्यानवधारणप्रसग । किंचंद्रियेण सनिकृष्यमाण द्रव्य रूपाद्यभावे सर्वात्मना सनिकृष्येत तत सर्वात्मना प्रहणप्रसग । करणभेदाभावप्रसगश्च । नचासौ दृष्ट इप्टो वा । अथ रूपादय एस न द्रव्य, एव मपि निराधारवादभानप्रसग । किं च परस्परविलक्षणाना रूपादीना समुदयेपि सति एकानांतरभावात् समुदस्य सर्वाभाव परस्परतोांतरभूतत्वात् । अथ ह यहव्य अन्ये रूपादय , एवमपि तेपो लक्ष्यलक्षण भागाभार परस्परतार्थातरत्वात् । दंडिडवत् लक्ष्यलक्षणभान इति चेन वैषम्यात् । पृथक्सतोर्लक्ष्य लक्षणभावो युक्तो नासतोरिति । किं च रूपादिपु गुणेष्वमूर्तेषु द्रव्यादर्थातरभूतेषु नेंद्रियसनिकर्पो युक्त स्ततच ज्ञानाभाव । न चार्थीतरभूतं द्रव्य कारण भवितुमर्हति । किं च- मूलकारणविप्रतिपत्ते ॥ ४ ॥ एपा घटरूपादीनां मूलकारणे प्रवादिना विप्रतिपत्ति । तद्यथा केचिदाहु अव्यक्ता महदहकारत मानेंद्रियमहाभूतमृत्पिडादिनिवृत्तिक्रमेण घटादेश्विरूपस्य उत्पाद । इति तदयुक्त न हि प्रधानस्पामूनवनिरवयवत्वनि क्रियत्वाऽतींद्रियत्वानसनित्यत्वापरप्रयोग्य स्वादिविशेषोपेतस्य तद्विलक्षणो घटादि कार्यों भवितुमहति अदृष्टत्वात् । न वा परप्रयोज्यस्य प्रधानस्य स्वयमभिप्रायरहितस्याभिप्रायपूर्वकप्रसवक्रमो युक्त । पुरुषस्तावनिष्क्रियन्यान महदादिसाथै प्रधान प्रयुक्ते। स्वय च निष्क्रियत्वाप्रधान नात्मान महदादिसर्गाथै प्रयोक्तुमर्हति। न हि स्वय गतिविकल पगुरात्मानमेवा यष्टभ्योत्थाय गच्छन्दृष्ट । किंचाप्रयोजनस्य प्रधानस्य महदादि सर्गोन युक्तिमान् । पुरुषभोग प्रयोजनमिति चेन्न स्वार्थाभावात् । नित्यस्य विभोरात्मन भोगपरिणामाभावाच्च । किंचाऽचतनत्वात् । इह लोके चेतनचैन औदनार्थी कियाफ्टसाधनज्ञ तदर्थेष्वग्निसधुक्षणादिपु प्ररर्तमानो दृष्ट । न च तथा प्रधान चेतनमतोऽस्य महदादिक्रियाप्रसपक्रमामाव । नच पुस्पस्तस्य क्रमस्य प्रयोजको निष्क्रियत्वात् । अपर आहु परमाणु प्रतिनियतपार्थिवादिजातिविशिष्टेम्योऽदृष्टादिसनिधाने सति सहतेभ्योऽर्थातरभूतघटादिकार्यात्म लाभ इति तद्प्ययुक्त-नित्यत्वादणूना कार्यारमशक्यभावात् । सति चारभे नित्यवहानि । नचा तर भूतस्य कार्यस्यारमो युक्त व्यतिरेकानुपलब्धेरुपलब्धी चाणुमहत्त्वाभाव । न च जातिप्रतिनियमास्ति भिन्न १ अवगरमति। जगत ·. . पचमाहिक। तत्त्वार्थराजयार्तिक । जातीयानामप्यारभदर्शनात् । मिन्नजातीयेषु समुदायमात्रमिति चेत्तुल्यजातीयेष्वपि तत्प्रसग । न चात्मनो घटाधारभे कर्तृवमुपपन्न निष्क्रियत्वान्नित्यत्वा च । नाप्यात्मगुणस्यादृष्टादेनिष्क्रियत्वादेव । न च निष्क्रियोऽ तिरे क्रियाहतुष्ट । अन्ये मन्यते वर्णादिपरमाणुसमुदयात्मका रूपपरमाणवोऽतींद्रिया समुदिता सत इंद्रियमा यमनुभूय घटादिकार्यात्मलाभहेतुत्य प्रतिपयत इति, तदयुक्त प्रत्यकरूपपरमानामतींद्रि- यत्वात्ततोऽन्यस्य कार्यस्याप्यतींद्रियत्वप्रसगात् ततश्च दृश्यविषयप्रमाणप्रमाणाभासविकल्याभार । कार्या- भाषा च ताटंगकारणस्याप्यमान किं च क्षणिकवानिष्क्रियत्वाच्च कार्यारभामा विविक्तशक्तीना परस्पराभिसनधाभानश्च । न चान्यार्थश्चेतनस्तेषा सधस्य कर्तास्ति ततभागासवगभाव । एवमन्येष्वपि प्रवादिषु सत्यसदिति असत्यपि सदिति विपर्ययो मिध्यादर्शनोदयशाद्वेदितव्य । पिचोदयाकुलितरसनें- द्रियविपर्ययरत् । ततो यदुक्त रूपादिविषयोपलब्धिव्यभिचाराभावान्न मिश्याोटीनत्रयमज्ञानमिति तदस- म्यक् । व्याख्यात सान रक्षणादिभि । इदानी चारित्र निर्देष्टव्य तदुल्लुथ्य नयाउच्यते कस्मात् : मोक्षविधाने सस्य वक्ष्यमाणत्वात् । कुत पुनस्तन्माक्षविधा वक्ष्यते । इति च मोक्ष प्रति प्रधानकारणत्वात् । किं कृत प्राधाय । फनधननिर्दहनकृत । यत आत्मा व्युपरतक्रियाध्यानानि तात्मवल कृत्सफर्मेधननिर्दहन समर्थो भवति । ननु क्षायिकसम्यक्रकेवलज्ञानोपेतोपि यदि स्यात् क्षायिककेवलज्ञानोत्पत्यूनंतरमेन कृत्व- कर्मक्षय स्यात् । न्युपरतक्रिया यानोत्पत्यनतरमैप भवति तच्चोत्तम चारित्र, 'कर्मादानहेतक्रियाव्युपरति वारिमिति पंचनात्' । यदीह तदुयते मोक्षविधानेपि तद्वक्तव्यमिति गौरव स्यादेवमपि जीवादयो निर्देट. च्या उर्म्यते । प्रमाण न्याख्यात प्रमाणैकदेशा नया । 'प्रमाणनपैरपिगम्' इति वचनात् । तदनतरवचना- ही नया । यो के ते नया । इत्यत आह- नैगमसंग्रहव्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढेवंभूता नयाः ॥ ३३ ॥ शन्दापेक्षयकादिसख्येयविक्ल्पा नया । तत्रातिसक्षेपादप्रतिपत्ति , अतिविस्तरे चाल्पप्रशानामननुग्रह इति मध्यतया प्रतिपरया सप्तनया अनोच्यते । तेषा सामा यरिशेपटक्षण वक्तव्य । तर सामान्यलक्षणमुच्यते-- प्रमाणपकाशिनोऽर्थविशेषप्ररूपको नय ॥१॥ प्रकर्षेण मान प्रमाण सकलादेश इन्यर्थ , तेन प्रकाशिताना न प्रमाणामासपरिगृहीतानामिन्य , तेपामर्थानामस्तित्वनास्तिस्यनित्यापायतात्मना जीवादी- ना ये विशेषा पर्यायास्तेषां प्रकर्षण रूपक प्रश्पक निरुद्धदोषानुसगद्वारेणेत्यर्थ , एव टक्षणो नयस्तस्य द्वौ मूलभेदी द्रव्यास्तिक पर्यायास्तिफ इति । द्रव्यमस्नीति मतिरस्य द्रव्यमानमेव नातोन्ये मारिकारा नाप्यमारस्तपतिरेकेणानुपलब्धेरिति द्रव्यान्तिक । पर्याय एवास्ति, इति मतिरस्य जमादि- भावविकारमात्रमेव भवन न ततोऽन्यद्रव्यमस्ति तद्व्यतिरेकेणानुपल धेरिति पर्यायास्तिफ । अथवा द्रव्य मेनार्थोस्य न गुणकर्मणी तदवस्थारूपादिति द्रव्यार्थिक । पर्याय एवार्थोस्य रूपायुक्षेपणादिलक्षणो न ततोयगव्यमिति पर्यायार्थिक । अथवाऽर्यते गम्यते निष्पाद्यत इत्यर्थ । कार्य द्राति गच्छतीति द्रव्य कारण । द्रव्यमेवार्थोस्य कारणमेन कार्य नार्गतर, न च कार्यकारणयो कश्चिद्रूपभेद तदुभयमेकाकारमेव परींगुनिद्रव्यरहिति द्रव्यार्थिक । परि समतादाय पर्याय । पर्याय एसान कार्यमस्य न दव्यमतीतानाग- तयानिधानु पनन्वेन न्याहागभानात् स एवैक कार्यकारणत्यपदेशभागिति पर्यायार्थिक । अथवाऽर्थनमर्थ प्रयोजन द्रव्यमेगर्थोस्य प्रत्ययाभिधानानुप्रवृत्तिलिंगदर्गनस्य निहोतुमशक्यवादिति द्रव्यार्थिक । पर्यायोथै प्रयाजनमस्य धागनिज्ञानन्यावृत्तिनिनन्याहारप्रसिद्धरिति पर्यायाथिक । तद्भदा नैगमादप । एषा विशेषटक्षणमुच्यते- अर्थसकल्पमात्रणाही नैगम ॥२॥ निगन्छन्यस्मिनिति निगमनमात्र वा निगम , निगमे पुत्रो भयो या नैगमस्तस्य लोके व्यापार ! अर्थसंकल्पमात्रग्रहण प्रत्येंद्रगृहगम्यादिषु । तद्यथा-कपि. प्रा परश पुरप गतिमभिसमीश्याह फिमर्थ गति भवानिति स तस्मै व्याघटे प्रम्पार्थामात । एय- -- ·सनातनजनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- मन्यज्ञान श्रुतडान श्रुताज्ञान अरधिज्ञान विभगज्ञामिति । अत्राह-रूपादि विषयोपलाधिव्यभिचाराभावा द्विपर्ययाभार' यथैर मतिज्ञानेन सम्यग्दृष्टयो रूपादीनुपलभते यथा मिथ्यादृष्टयोपि मत्यज्ञानेन । यथैव घटा दिषु रूपादीन् श्रुतेन निधन्वत्युपदिशति च परेभ्यस्तथा श्रुताज्ञानेनापि । तथैवावधिना रूपिणोनवयति तथा विभगेनापीति । तस्मानास्ति विपर्यय इत्यत आह-- सदसतोरविशेपापाद्यदृच्छोपलब्धेरुन्मत्तवत् ॥ ३२ ॥ सच्छन्दस्यानेकार्थसभषे विवक्षात प्रसशार्थग्रहण ॥१॥ अय सच्छन्दोनेकार्य इति व्याख्यात । तस्येह दिनक्षात प्रशसार्थस्य ग्रहण वेदितव्य प्रशस्त तत्त्वज्ञमित्यर्थ । असदज्ञान । तयो सद- सतोरविशेषेण यह छयोपलब्धेपिर्ययो भवति । कथमुमत्तात्, यथा उमत्तो दोषोदयादुपहतेंद्रियमति विपरीतमाही भयति सोश्व गौरित्यध्यवस्यति।गायाऽश्व , इति ।लोष्ठ सुवणे, सुवर्ण लोष्ठमिति । लोष्ठ लोष्ठ- मिति मुवर्ण सुवणमिति तस्यैवमविशेषेणाध्यवस्यतोऽज्ञानमेव भरति । तद्वत् मिथ्यादर्शनोपहतेंद्रियमतेर्मति श्रुतारधयोप्यज्ञानमेन भवतीति ।। भवत्यर्थग्रहण वा ॥२॥ अथवा सच्छब्दोय भवत्यर्थे वेदित य । सद्विद्यमानमित्यर्थ असदविद्यमान, तयोरविशषेण यदृच्छोपलन्धे विपययो भवति कदाचिद्रूपादि सदप्यसदिति प्रतिपद्यते असदपि सदिति । कदाचिसु सत्सदेवाऽसदप्यसदेवेति । कुत प्रवादिपरिकल्पनाभेदाद्विपपर्यग्रह ॥३॥ प्रवादिनां कल्पनाभेदाद्विपर्ययग्रहो भवति तद्यथा केचित्तावदाहु-द्रव्यमेव न रूपादय इति । अपर आहु रूपादय एव न द्रयमिति । अपरेषा दर्शन अन्यन्यमन्ये च रूपादय इति । कथमेषा विपर्यग्रह ' उच्यते। यदि द्रव्यमेव न रूपादय ', लक्षणा भावालल्यानवधारणप्रसग । किंचरियेण सनिकृष्यमाण द्रय रूपाद्यभावे सवामना सनिकृष्येत तत सर्रारमना प्रहणप्रसग । करणभेदाभावप्रसगश्च । नचासौ दृष्ट इष्टो वा । अथ रूपादय एस न द्रव्य, एवं मपि निराधारत्वादभावप्रसग । किं च परस्परविलक्षणानां रूपादीना समुदयेपि सति एकानातरभावात् समुदस्य सर्वाभाय परस्परतोथांतरभूतत्वात् । अथ ह्य यदृव्य अन्ये रूपादय , एवमपि तेषां लक्ष्यलक्षण भागाभार परस्परतार्थातरत्वात् । दडिदटवत् लक्ष्यलक्षणभाव इति चेन्न वैषम्यात् । पृथक्सतोर्लक्ष्य लक्षणभावो युक्तो नासतोरिति । किं च रूपादिषु गुणेष्वमूर्तेषु द्रव्यादर्थातरभूतेषु नेंद्रियसनिकर्षो युक्त स्ततश्च ज्ञानाभाव । न चार्थीतरभूत द्रव्य कारण भनितुमहति । किं च- मूलकारणाषिप्रतिपत्ते ॥ ४॥ एषा घटरूपादीना मूलकारणे प्रादिना विप्रतिपत्ति । तद्यथा केचिदाहु अव्यक्ता महदहकारत मानेंद्रियमहाभूतमृत्पिडादिनिवृत्तिक्रमेण घटादेविश्वरूपस्य जगत उत्पाद' । इति तयुक्त न हि प्रधानस्यामूर्तत्वनिरवयवत्वनि क्रियवाऽतीद्रियत्वानंत्यनित्यत्वापरप्रयोग्य त्वादिविशेषोपेतस्य तद्विलक्षणो घटादि कार्यो भनितुमहति अदृष्टत्वात् । न वा परप्रयोज्यस्य प्रधानस्य स्वयमभिप्रायरहितस्याभिप्रायपूर्वकप्रसवक्रमो युक्त । पुरुषस्तावनिष्क्रियत्वान्न महदादिसाथै प्रधान प्रयुक्त। स्वय च निष्क्रियत्वात्प्रधान नामान महदादिसर्गाथै प्रयोक्तुमर्हति। न हि स्वय गतिविक पगुरात्मानमेवा वष्टम्योत्थाय गच्छन्दृष्ट । किंचाप्रयोजनस्य प्रधानस्य महदादि सर्गोन युक्तिमान् । पुरुषमोग प्रयोजनमिति चेन्न स्वार्थाभावात् । नित्यस्य विभोरात्मन भोगपरिणामाभागाच्च । किंचाऽचतनात् । इह लोके चेतनश्चैन ओदनार्थी क्रियाफलसाधनन तदर्थेष्वग्निसधुक्षणादिषु प्ररर्तमानो दृष्ट । न च तथा प्रधान चेतनमतोऽस्य महदादिक्रियाप्रसवक्रमाभार । नच पुरुषस्तस्य क्रमस्य प्रयोजको निष्क्रियत्वात् । अपर आहु परमाणु भ्य प्रतिनियतपार्थिवादिजातिविशिष्टभ्योऽदृष्टादिसनिधाने सति सहतेभ्योऽर्थीतरभूतघटादिकार्यात्म लाम इति तदप्ययुक्त-नित्यत्वादणूना कार्यारंभशक्यभावात् । सति चारभे नित्सवहानि । नचार्थीतर- भूतस्य कायस्यारभो युक्त व्यतिरेकानुपलब्धरुपलब्धी चाणुमहत्वामान । न च जातिप्रतिनियमोस्ति भिन्न १ भारति। .

·पचमाहि । तत्त्वार्थराजधार्तिक । जातीयानामप्यारभदर्शनात् । भिन्नजातीयेषु समुदायमात्रमिति चेत्तुल्यजातीयेष्वपि तमसग । न चात्मनो घटाद्यारभे कर्तृत्वमुपपन्न निष्क्रियत्वानित्यत्वाच्च । नाप्यात्मगुणस्यादृष्टादेनिष्क्रियत्वादेव । न च निष्क्रियोऽ योतरे क्रियाहेतुर्दष्ट । अन्ये मन्यते वर्णादिपरमाणुसमुदयात्मका रूपपरमाणवोऽतींद्रिया समुदिता सत इद्रियग्राह्यत्वमनुभूय घटादिकार्यात्मलाभहेतुत्वं प्रतिपद्यत इति, तदयुक्त प्रत्यकरूपपरमाणनामतींद्रि- यत्वात्ततोऽन्यस्य कार्यस्याप्यतींद्रियत्वप्रसगात् ततश्च दृश्यविषयप्रमाणप्रमाणामासर्विकल्पाभा । कार्या- भावाच्च ताटंगकारणस्याप्यभार । किं च क्षणिकत्वानिष्क्रियत्वाच कार्यारभाभाव । विविक्तशक्तीनां परस्पराभिसरधाभावश्च । न चान्यार्थश्चेतनस्तेषा सधस्य कर्तास्ति तदभावात्सबधाभाव । एसमन्येष्वपि प्रमादिषु सत्यसदिति असत्यपि सदिति विपर्ययो मिथ्या दर्शनादयरशाद्वेदितव्य । पिचोदयाकुलितरसर्ने- द्रियविपर्ययवत् । ततो यदुक्त रूपादिविषयोपलब्धिव्यभिचाराभाधान मिश्यादृष्टीनत्रयमज्ञानमिति तदस- म्यक् । व्याख्यात सान रक्षणादिभि । इदानी चारित्र निर्देष्टव्य तदुल्लघ्य नया उच्यते कस्मात् ? मोक्षनिधाने तस्य वक्ष्यमाणत्वात् । कुत पुनस्त मोक्षनिधो वक्ष्यते । इति चे मोक्ष प्रति प्रधानकारणत्वात् । किं कृत प्राधाय । कृत्स्वकर्मेधननिर्दहनकृत । यत आत्मा व्युपरतक्रिया यानाविभूतात्मनल कृत्स्नकर्मेधननिर्दहन समर्थो भवति । ननु क्षायिकसम्यक्त्वकेपलानोपेतोपि यदि स्यात् क्षायिककेवलज्ञानोत्पत्यनंतरमेव कृत्स्न- कर्मक्षय स्यात् । व्युपरतक्रिया यारोत्पत्यनतरमे भवति तच्चोत्तम चारित्र, 'कर्मादानहेतुक्रियाव्युपरति चारित्रमिति पंचनात्' । यदीह तदुच्यते मोक्षविधानेपि तद्वक्तव्यमिति गौरव स्यादेवमपि जीवादयो निर्देष्ट- न्या उच्यते । प्रमाण व्याख्यात प्रमाणकदेशा नया । 'प्रमाणनयैरविंगम' इति वचनात् । तदनतरवचना- नया । यो के ते नया ? इत्यत आह- नैगमसंग्रहन्यवहारर्जुसूत्रशब्दसमभिरूढेवंभूता नयाः ॥ ३३ ॥ शब्दापेक्षयकादिसख्येयविकल्पा नया । तातिसक्षेपादप्रतिपत्ति , अतिविस्तरे चाल्पप्रज्ञानामननुग्रह इति मध्यतया प्रतिपत्त्या सप्तनया अनोच्यते । तेषा सामान्यविशेपलामण वक्तव्य । तन सामान्यलक्षणमुच्यते- प्रमाणमकाशिनोऽर्थविशेषप्ररूपको नय ।। १ ।। प्रकर्येण मान प्रमाण सकलादेश इत्यर्थ , तेन प्रकाशिताना न प्रमाणाभासपरिगृहीतानामिन्य, तेषामर्थानामस्तित्वनास्तिवनित्यत्वाद्यतारमना जीवादी- ना ये विशेषा पर्यायास्तेपा प्रकर्षेण रूपक प्ररूपक निरुद्धदोषानुसगद्वारेणेत्यर्थ, एव लक्षणो नयस्तस्य द्वौ मूलभेदों द्रव्यास्तिक पर्यायास्तिक इति । द्रव्यमस्तीति मतिरस्य द्रव्यभवनमेव नातोये भारविकार नाप्यमारस्तन्यतिरेकैणानुपलब्धेरिति द्रव्यास्तिक । पर्याय एवास्ति, इति मतिरस्य जन्मादि- भावरिकारमात्रमेव भवन न ततोऽन्यद्रव्यमास्ति तस्यतिरेकैणानुपलव्येरिति पर्यायास्तिक । अथना द्रव्य मेवार्थोस्य न गुणकर्मणी तदवस्थारूपादिति द्रव्यार्थिक । पर्याय एवार्थोस्य रूपाद्युत्क्षेपणादिलक्षणो न सतोन्यव्यमिति पर्यायार्थिक । अथवाऽर्यते गम्यते निष्पाद्यत इत्यर्थ । कार्य द्रवति गच्छतीति द्रव्य कारण । द्रव्यमेवार्थोस्य कारणमेन कार्य नार्थीतर, न च कार्यकारणयो कश्चिद्रूपभेद तदुभयमेकाकारमेव पोंगुलिद्रव्यरदिति द्रव्यार्थिक । परि समतादाय पर्याय । पर्याय एपार्थ कार्यमस्य न द्रव्यमतीतानाग- तयोनिष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभावात् स एक कार्यकारणव्यपदेशभागिति पर्यायार्थिक । अथवाऽर्थनमर्थ प्रयाजन द्रव्यमेवार्थोस्य प्रन्ययाभिधानानुप्रवृचिलिंगदर्शनस्य निझौतुमशक्यत्वादिति द्रव्यार्थिक 1 पर्यायोर्थ प्रयोजनमस्य वाविज्ञानव्यावृत्तिनिवधन्यवहारप्रसिद्धरिति पर्यायार्थिक । तद्भेदा नेगमादय । एषा विशेषरक्षणमुयते-- अर्थसकल्पमात्रग्राही नैगम ॥२॥ निगछत्यस्मिन्निति निगमनमार या निगम , निगमे कुशलो भवो वा नैगमलस्य लोके व्यापार । अर्थसकल्पमात्रग्रहण प्रस्थेंद्रगृहगम्यादिषु । तद्यथा-कचि- प्रगृह्य परशु पुम्प गछतमभिसमीक्ष्याह किमर्थ गञ्छति भवानिति स तस्मे व्याघटे प्रन्धार्धामात । एष- - ·सनातनजैनप्रथमालायां- प्रथमाध्याये- मिंद्रगृहादावपि तथा कतरोन गमीत्युक्ते आचष्टे अह गमीति सप्रत्यगच्छत्यपि गमीति व्यवहार । एस प्रका रोन्योपि नैगमनयस्य विषय । भाविसहाव्यवहार इति चेन्न भूतद्रव्यासनिधानात् ॥ ३॥ स्यादेतन्नाय नैगमनयत्रिपयो भारिसज्ञाव्यपहार इति तन्न । किं कारण ? भूतद्रव्यासनिधानात् । भूत हि कुमारतदुलादिद्रव्यमानिस राजोदनादिका भानिनी सज्ञा प्रवर्तते । न च तथा नैगमनयविषये किंचित्तद्त द्रव्यमस्ति यदाश्रया भामिनी सदा विज्ञायेत। उपरारानुपल मात्सव्यवहारानुपपत्तिरिति चेन्नामतिज्ञानात् ॥ ४॥ स्यादेतगमनय यक्तन्ये उपकारो नोपलभ्यते भाविमज्ञाविषये तु राजादावुपलभ्यते ततो नाय युक्त इति तन । किं कारण- मप्रतिज्ञानात् नैतदस्माभि प्रतिज्ञातमुपकारे सति भवितव्यमिति । किं तर्हि अस्य नयस्य विषय प्रदर्यते अपि चोपकार प्रत्यभिमुखत्यादुपकारमानेर । खजात्यविरोधेनैकत्वोपनयात्समस्तग्रहण सग्रह ॥५॥ बुद्ध्यभिधानानुप्रवृत्तिलिंग सा दृश्य स्वरूपानुगमो या जाति सा चेतनाचेतनाद्यामिका शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन प्रतिनियमात्स्याव्यप देशभाक् । स्वा जाति स्वजाति । अप्रच्यवनमविरोध , स्वजातरविरोध सजात्यविरोधस्तेन स्वजात्यनि- रोधनकत्यापनयात् । केपा भेदाना समस्तग्रहण सग्रहो यथा सद्रव्य घट इत्यादि । सदित्युक्ते सत्तासब- धाहीणा द्रव्यपर्यायतद्भेदप्रभेदाना द्रव्यत्वाविरोधात्तेनैकत्वेन सग्रह । घट इति चोक्त नामादिभेदामृत्सुवर्णादि- कारणविशेषाद्वर्णसस्थानादिपिकाराच मिन्नाना घटशब्दवाच्याना तदव्यतिरेकादेकत्वेन समह । एयमितरे- ध्वपीति । तत्राभिधानप्रत्ययौ सामान्य निराकृतविशेषाभावात् । आह सत्ताद्यांतरभूतमस्ति तदभिसब- धात्सदादिव्यपदेश इति तन्न । उभयथानुपपत्ते इदमिह सप्रधायं सत्तासबधात्प्राग् द्रव्यादिपु सदित्यभिधान प्रत्ययश्च स्याद्वा नति । यदि स्यात् । सत्तासमधवेयर्थे । प्रकाशितप्रकाशनवैयर्थ्यगत् सत्ताद्वयप्रसगश्च । एकाभ्यतरी अपरा बाह्येन्यतश्च ममयविरोव । सलिंगाविशेपाद्विशेपलिंगामानाचैको भार इति । अथ नास्ति खरविषाणादिष्वतिप्रसग । समायझतीय विशेष इति चेन्न तस्य प्रतिषिद्धत्वात् । च सत्ताया सदिति- व्यपदेशस्य सत्तातरहेतुकत्याहेतुस्त्वयोरनरस्था प्रतिज्ञाहानिदोषप्रसग । अथ पदार्थशक्तिप्रतिनियमाद्रव्या- शिपु सदिति व्यपदेशो निमित्तातरहेतुक , सत्तायाम्यत एवेति चे ससर्गादत्याग इच्छामानकल्पनाप्रसगश्च । किं च मत्तादे पदार्गतरस्य द्रव्यादिषु वृत्ति सोऽस्यति वा स्यात्सोयमिति वा यदि सोस्पेतिवृत्तिर्मवीं यन भवितव्य सत्तारद्रव्यमिति या गोमान् यम्मानित्यतो मत्वर्यस्य भानापस्य च निवृत्तिपक्तया । अथ सोयमिन्यभिसबधेन वृत्ति सत्ताद्रयमिति प्रामोति । यथा यष्टि पुम्प इति न सद्यमिति तत्र भावार्थस्य निवृत्तिवक्तव्या । किंच दृष्टाताभारानीक किंचिदनेकसववि दृष्ट यदभिसमीक्ष्य सत्तैकाऽनेकसविनी गम्येन । नीडीद्रव्यादिति चेन्न तस्यानेकन्वात् । नील्लिादिति चन्न तस्यासिद्धत्वात् । अतो विधिपूर्वकमवहरण व्यवहार ॥ ६ ॥ एतस्मादत ,कुत ! सग्रहात् सपनयाक्षिप्तानाम- र्थाना विधिपूर्वकमवहरण व्यवहार । को विधि समहगृहीतोर्पस्तदानुपूर्येणैर व्यवहार प्रवर्तते इत्यय विपिस्तद्यथा-सासग्रहेण ससगृहीत तच्चानपेक्षितविशेष नाल सव्यवहारायेति व्यवहारनय आधीयते । यसत्तद् द्रव्य गुणो वेति । द्रव्येणापि च सग्रहाक्षिप्तेन जीराजीवानिशेषानपेक्षेण न शक्य सव्यवहार इति जीवद्रव्यमजीवद्रव्यमिति वा व्यवहार आधीयते । जीवाजीनामपि च समहाक्षिप्ती नाल सव्यवहारायेति प्रत्येक देवनारकादिर्घटादिश्व व्यवहारेणाधीयते । पायो भैपण्यमियुक्ते च सामा यस्य विशेषात्मकत्वा- अयोधादिविशेषसामय नहि गक्य प्रभुणापि चक्रभृता सर्व कपायसमाहार क । नामस्थापनाद्रयाणि व्ययहारायेति भार एवं गृह्यते । एवमय नयस्तारद्वर्तेते यात्पुनस्ति विभाग । सूत्रपातवहानुपन ॥७॥ यथा ऋजु सूत्रपातस्तथा ऋजु प्रगुण सूप्रयति तनयति ऋजुसून ।

·पचमाहिक । तत्त्वार्थराजगार्तिक। सर्वास्त्रिकालविपयानतिशय्य वर्तमानविषयकालमादत्ते । अतीतानागतयोनिष्टानुत्पन्नत्वेन व्यवहाराभा- चात् समपायमानमस्य निर्दिधिक्षित । कपायो भैपज्यमिन्यत्र च सजातरसः कषायो भैपन्य न प्राथमिक- कपायोऽल्पोऽनभिव्यक्तरसत्वादस्य विषय ।पच्यमान पक. पक्षस्तु स्थापच्यमान स्यादुपरतपाक इति । अस- देतद्विरोधात् पियमान इति वर्तमान पक इत्यतीतस्तयोरेकस्मिन्नरोधो विरोधाति । नप दोष पचनस्यादाय विभागसमये कश्चिदशो निर्वृत्तो वा न वा । यदि न निवृत्तस्तद्वितीयादिष्यप्यनिदृते पाकाभाव स्यात् । ततो- भिनिवृत्तस्तदपेक्षया पव्यमान पक इतरथा हि समयस्य त्रैविध्यप्रसग स एवादन पयमान पक स्या- त्पच्यमान इत्युच्यते पतुरभिप्रायस्यानिवृत्ते । पतुर्हि सुविशदसुस्विन्नीदने पकाभिप्राय स्यादुपरतपाक इति चोच्यते । कस्यचित्पक्तुस्तारतैव कृतार्थत्वादेव क्रियमाणकृतभुज्यमानमुक्तवध्यमानपद्धसिध्यत्सिद्धादयो योज्या । तथा प्रतिष्ठ तेऽस्मिन्निति प्रस्थ. यदैव मिमातेऽतीतानागतधान्यमानासमयाल्कुभकारामाघ । शिविकादिपर्यायकरणे तदभियानामाात्कुभपर्यायसमये च स्थापयरेभ्य एव निर्वृत्ते । स्थितिप्रश्ने च कुतोद्यागछसीति न कुनश्चिदित्यय मयते तत्कालक्रियापरिणामाभावात् । यमेवाकाशमनगाढ समर्थ आत्मपरिणाम वा तत्रैमास्य वसति । न कृष्ण, काक उभयारपि स्वात्मकत्वाकृष्ण कृष्णात्मकी न का- कात्मक । यदि काकात्मक स्याद् भ्रमरादीनामपि काफवप्रसग काकश्च काकात्मको न कृष्णात्मक । यदि कृष्णात्मक शुरुकाकामार स्यात् पचवर्णत्वाञ्च पित्तास्थिरधिरादीना पातशुकरकादिवर्णत्वात्तयतिरे- केण काकामावाच । न सामानाधिकरण्यमेकस्य पर्यायेभ्योऽनन्यत्वात्पर्याया एव निरिक्तशक्तयो द्रव्य नाम न किंचिदस्तीति । कृष्णगुणप्राधान्यादिति चेत्नास्सिरक्तादिष्यतिप्रसगात्कपायमधुरे च मधुनि विरोधात अप्रत्यक्षे चाख्यायमाने सशयदर्शनात् । कृष्णकाकविशेषज्ञ केनचिवीपातरनिवासिन्यनुपल धकृष्णकाक- विशेपे पुरुपे प्रतिपद्यमाने सशयो जायते किमय काफस्य कार्य गुणप्राधान्यादाचष्टे द्रव्यस्यैर वा तथा परि- णामादित्यत पलालादिदाहामाय.प्रतिविशिष्टकालपरिप्रहादस्य हि नयस्याविभागो वर्तमानसमयो विषय । अमिसरधनदीपनग्नलनदहनान्यसरध्येयसमयातरालानि यतोस्य दहनाभाव । किं च यस्मिन् समये दाह न तस्मिन् पलाल भस्मताभिनिवृत्ते. याम॑श्च पलाल न तस्मिन् दाह इति । यत्पलाल तद्दहतीति चेन सानशे- पात् । समुदायाभिधायिना शब्दानामवयमेषु वृत्तिदर्शनाददोष इति चेन तदवस्थत्वात् । एकदेशदाहाभान- स्योक्तानिरपशेपदाहासभनादिति चेन वचनविरोधात् तदयस्थत्वाच । वचनविरोधस्तावद्यदि निरवशेष स्य पलालस्य दाहस्यासभर इत्येकदेशदाहात्पलालदाहो नादाह । ननु भरद्वचनस्य निरवशेषपरपक्षदूषक- वाभावात् परपक्षकदेशस्य दूषकत्वमत., एकदेशदूषफत्वात्कृत्नमर्याद दूधकमवेन्यस्य साधकस्वसामर्थ्यभार इति तदनस्थमप्येकसमयदाहाभार इत्युक्तत्यादययपानेकवे यध्ययपदाहात्सर्वत्र दाहोऽवयवातरादाहात् ननु सर्पदाहाभार । अथ दाह सत्र कस्मानादाहोऽतो न दाह- । एक पानभोजनादिव्यरहाराभार । न शुक कृष्णी भात्युभयोनिकायस्थत्वात्प्रत्युत्पन्नपिपये निवृत्तिपर्यायानभिसवधाससव्यवहारलोप इति चेन्न विषयमानप्रदर्शनात् पूनियरक्तव्यात्सन्यवहारसिद्धिर्भवति । शपत्यर्थमाहयति प्रत्याययतीति शब्द ॥८॥ उचरित. शब्द कृतसगते पुरुषस्य स्वा- भिधेये प्रत्ययमादधाति इति शब्द इयुध्यते । स चलिंगसरयासाधनादिव्यभिचारनिवृत्तिपरः॥९॥ लिंग स्त्रीत्यपुस्त्वनपुसकलानि । सल्या एकत्वद्वित्वमहत्वानि । साधनमस्मदादि । एयमादीना व्यभिचारोन याय्य इति तनिवृत्तिपरोऽय नय ! यथा-लिंगव्यभिचारस्तायत्स्त्रीलिंग पुल्लिंगाभिधान तारका स्वातिरिति । पुहिंगे स्त्र्यभिधानमनगमो- वियति । स्त्रीत्वे नपुसकाभिधान पीणाऽऽतोचमिति । नपुसके भ्यभिधानमायुध शक्तिरिति । पुल्लिों नपुसकाभिधान पटो पत्रमिति । नपुमके पुल्लिंगाभिधान द्रव्य परशुरिति । सहयाव्यभिचार, एकन्ये द्वित्य, नक्षत्र पुनर्यसू इति, एकत्वे बहुत्य नक्षत्र शतभिषन इति। द्वित्वे एकाच गोदौ पाम इति । हिरे बाल पुनर्वसू पचतारका इति । बहुत्वे एकचमाम्रा वनमिति बहुवे द्विग्न दरमनुष्या उभौ राशी इति। साधन- व्यभिचार-परि मन्ये रथेन यास्यसि नहि यास्यसि यातस्ते पितेति । आदिशन्देन कालादिन्यभिचारो ।

·सनातनजनप्रथमालाया- प्रथमाध्याये- गृह्यते, विश्वदृश्यास्य पुत्रो जनिता भानि कृत्यमासीदिति कालव्यभिचार । सतिष्ठते प्रतिष्ठते विरमत्युपरम स्यपाहव्यभिचार । एवमादयो व्यभिचारा अयुक्ता , कुत । अयार्थस्याऽन्याउँन सबधाभावात् । यदि स्यात् । घट पटो भरत पटो प्रासाद इति तस्माद्यथा-लिंग यथासस्य यथासाधनांदिच याय्यमभिधान । रोकसमयविरोध इति चेद्विरुध्यता तत्व मीमास्यते सुहृत्स्पचार । नानार्थसमभिरोहणात्समभिरूढ' ॥१०॥ यतो नानार्थान् समतीसैकमयमाभिमुल्येन रुदस्तत समभिरुद्ध ।युत र वस्त्वतरासक्रमेण तनिष्टत्वात् कथ अवितर्कभ्यानात् यथा तृतीय शुरू सू- क्ष्मक्रियमवितर्कमवीचार प्यानमथव्यजनयोगसक्रात्यभागात्सूक्ष्मकाययोगनिष्ठत्वात् । तथा गौरित्यय शब्दो पागादिषु वर्तमानो गन्यधिरुद्ध । एव शेपेष्वपि रूढिशब्दोस्य विषय । अथवार्थगन्यर्थ शब्दप्रयोग इति तस्याथस्यकेन गतत्वात् पर्यायशब्दप्रयोगोऽनर्थक शब्दभेदश्चेदम्नि अभदेनाप्यवश्य भवितव्य- मिति । नानाथसमभिरोहणात्समभिरूढ़ इदनादिंद्र शकनाटक पूर्दारणात्पुरदर इत्येव सर्वत्र । अथवा यो यत्राभिरूढ स तत्र समेन्याभिमुख्येनारोहात्समभिरूट यथा क भानास्ते स्वात्मनीति। कुत 'वस्त्वतरे वृस्यभागात् यधन्यस्यायर वृत्ति स्याज्ञानादीनां रूपादीनां चाकाशे वृत्ति स्यात् । येनात्मना भूतस्तेनेवाऽध्यवसाययतीत्येवभूत' ॥११॥ येनात्मना येनाभिधेयेन भूत' शब्द- स्तैनैवाऽभ्यवसाययति । यथेंद्रशब्द परमेश्वरत्याभिधेय स परिणामो यत्र गदा वर्तत तत्र तदैव युक्तो न नामस्थापनाद्रव्येषु तत्परिणामाभागात् । इत्येवमितरेष्यपि शब्देषु स्वाभिधेयक्रियापरणतिक्षण एव युक्ति- र्नान्यदेति । अथा येतात्मना येन स्वरूपेण भूतोर्धतेनैनाप्यवसाययति यथा गग्छतीति गौरिति यदैव गण्ठति तदैव गोरिति न स्थितो न शयित इति । पूर्वोत्तरकालयोस्तदर्थाभानादडिवत् । एवमितरेष्वपि । अथवा येनात्मना येन ज्ञानेन भूत परिणतस्तेनैनाध्यरसाययति ययेंद्राग्निज्ञानपरिणत आत्मैवेंद्रोऽग्निश्चे- स्येषभूतार्थप्रत्यापनाच्छन्द एपभूत तत्कार्यात्ताच्छ ग्रसिद्ध । दाफत्वापतिप्रसंग इति चेत्तदव्यतिरेकादमसग इति ॥ १२ ॥ स्यादेतदग्न्यादिव्यपदेशो पद्यामनि क्रियते दाहकत्याद्यतिप्रसन्यते । इत्युच्यते तदव्यतिरेकादप्रसगस्तानि नामादोनि येन रूपेण ध्यपदिश्यते ततस्तेषाम यतिरेक प्रतिनियतार्थवृत्तित्वादर्माणां । ततो नो आगमभावानो वर्तमान दाहकत्व कथमागमभायामो यर्तेत । उक्ता नैगमादयो नया उत्तरात्तरसूत्मविषयत्वादेपा कम पूर्वहितकत्वाच । एपमेते नपा पूर्वविरुद्धमहाविपया उत्तरोत्तरानुक्राल्पविषया द्रव्यस्यानतशक्त प्रतिशक्तिभिद्यमाना बहु- विकल्पा जायते । एते गुणप्रधानतया परम्परतत्रा सम्यग्दर्शनहेतव पुरुषायक्रियासाधनसामर्थ्यात्ता- दय इस यथोपाय चिनिदेश्यमाना पटादिमज्ञा स्वतंत्राचाऽसमर्था । तम्बादिवदेव विषम उपन्यासस्तवा यो रिपेक्षा अपि काचिदर्थमानो जनयति । भवति हि कश्चित् प्रत्येक ततस्त्वनाणे समर्थ एकश्च वल्क लो यधने समर्थ । इमे पुनर्नपा निरपेक्षा सत्त न फांचिदपि सम्याग्दशनमात्रा प्रादुर्भाययतीति । नेप- दोष । अभिहितानवनोधात् अभिहितमथमनवयुष्य परणेदमुपालम्यते। एतदुक्त निरपेक्षिा तत्यादिषु पटा- दिफा नास्तीति यत्तु तेनोपदर्शित न तपटादिकार्य किं तर्हि तत्वादिकार्य तत्वादिकार्यमपि तत्वाधवययेषु निरपेड नास्येपन्यस्मपक्षसिद्धिरेव । अथ तवादिकार्य शक्यपक्षयास्तीयुच्यते नयेषपि निरपक्षेत्र बुझ्य- भिधानम् पेषु कारणमात् सम्यग्दर्शनहतुन्वरिपरिणतिसद्भागच्छन्न्यात्मनाऽस्तित्वमिति साम्यमेवोपन्यासस्य । हानदर्शनपोस्तस्थ नयानां चैव टक्षण । ज्ञानस्य च प्रमाणत्वमण्यायेस्मिनिरूपितमिति ।। जीयाचिरमकलकद्रमा लघुहव्यनृपतिपरतनय । अनरतनिपिटारेदजननुनविध प्रासननय ॥ इति तत्त्वार्थराजवार्तिके व्याख्यानालकारे प्रथमोध्यायः ॥ १ ॥ - ·अथ द्वितीयोऽध्यायः। . अनाह मोक्षमार्गव्याख्याप्रसगेन सम्यग्दर्शनादीन्युपदिश्यते । तेषां च लक्षणोत्पत्तिविषयनिबधा । दीनि व्याख्यातानि तत्र तत्वार्थश्रद्धान सम्यग्दर्शनमुद्दिष्ट तत्वार्थश्च जीवादयस्तत्रादाबुद्दिष्टस्य जीवस्य किं श्रद्धातव्य यदवधारणप्रतिपत्त्युपासनादिभ्यस्तन्नि पद्यत इत्युच्यते तत्त्वमात्मन स्वभाव-श्रद्देय । यद्येव मुच्यता तदीय किं तत्त्वमित्यत उत्तर पठति- औपशमिकक्षायिको भावौमिश्रश्वजीवस्य स्वतत्त्वमौदथिकपारिणामिकौ च अथवा प्रमाणनया अनतर विनिर्दिया । स्ते च प्रमेयाधिगमरूंपा प्रमेयाश्च जीवादय पदार्था इदानीं निर्देष्टच्या । यद्येवमस्यैर तापदायुपदिष्टजीवस्य किं तत्वमित्यत आह-औपशमिकादीनि । फर्मणानुद्भुतस्ववीर्यवृत्तितोपशमोऽधामापितपकवत् ॥ १॥ यथा सकलुपस्थामस कनका- दिद्रव्यसपर्कादध प्रापितमलद्रव्यस्य तस्कृतकालुष्याभावाप्रसाद उपलभ्यते । तथा कर्मण कारणवशाद. नुतस्ववीर्यवृत्तिता भात्म विशुद्धिरुपशम । क्षयो निवृत्तिरात्यतिकी ॥२॥ यथा तस्यैामसोध शमितपकस्य शुचिभाजनातरसक्रातस्य प्रसाद आत्यतिक, स्तथात्मनोपि कर्मणोऽत्यतपिनिवृत्तौ विशुद्धिरात्यतिकी क्षय इत्युच्यते । उभयात्मको मिश्रः क्षीणाक्षीणमदशक्तिकोद्रववत् ।। ३ ।। यथा प्रक्षालनविशेषात् क्षीणा- क्षीणमंदशक्तिकस्य कोवदन्यस्य द्विधा वृत्ति तथा यथोक्तक्षयहेतुसनिधाने सति कर्मर्ण एकदेशस्य क्षया- देकदेशस्य च वीर्योपशमादारमनो भार उभयात्मको मिश्र इति व्यपदिश्यते । द्रव्यादिनिमित्तवंशात् कर्मणः फलमाप्तिरुदय ॥ ४ ॥ द्रव्यादिनिमित्त प्रतीत्य कर्मणो विपच्यमानस्य फलोपनिपात उदय इतीमामाख्यां लभते । द्रव्यात्मलाभमानहेतुका परिणाम |॥ ५॥ यस्य द्रव्यात्मलाभमात्रमेव हेतुर्भनति नान्यनि- मित्तमस्ति स परिणाम इति परिभाष्यते । तस्मयोजनत्वावृत्तिवचन ॥ ६ ॥ ते उपशमादय प्रयोजनमस्येति वृत्ति कियते स उपशम प्रयोजनमस्यत्यापशर्मिक ,क्षय प्रयोजनमस्येति क्षायिक ,उदय प्रयोजनमस्येत्यौदयिक परिणाम प्रयोजन- मस्येति पारिणामिक । ते भागा जीवस्य स्वतत्व स्व तत्व स्वतत्व स्वो भावोऽसाधारणो धर्म । व्याप्तेरौदपिकपारिणामिकग्रहणपादाविति चेन्न भन्यजीवधर्मविशेषख्यापनार्यत्वादादा- पौपशमिकादि भाववचन ॥ ७॥ स्यादेतत्सर्नजीवसाधारणत्वान्याप्तेरीदयिकपारिणामिकग्रहणमादौ न्यायमिति । तन्न किं कारण भन्यजीवधर्मविशेषख्यापनार्थत्वाव्यस्य मोक्षप्रतिपादनार्थों धय प्रयास ! भतास्य धर्मविशेष औपशमिकादिभाव आदावुच्यते । तत्र चादावीपशमिरुवचन तदादित्वात्सम्यग्दर्शनस्य ॥ ८) सम्यग्दर्शनस्य हि आदि- पशमिको भारस्तत क्षायोपशामिकस्तत क्षायिक इन्यत आपशमिकस्यादौ ग्रहण क्रियते । अल्पत्वाच ॥ ९॥ अल्पश्चौपशमिको भार क्षायिकात् क्षायोपशमिकाच कुतोल्पत्व ' सचय- कालस्यात्सलात् तद्यथा-उपशमसम्यादर्शनम्य कार्लोतर्मुहूर्त सौतर्मुहूर्तोऽसख्येया समया तत्र समये समये नैरतर्येण सचीयमाना उपसमसम्यग्दृश्य आभतर्मुहूर्तसमाप्ते पत्योपमाऽसख्येयमागप्रमाणा इति सम्योपे।

·सनातनजेनप्रथमालाया- द्वितीयायाये- ततो विशुद्धिपकर्पयुक्तत्वात् क्षायिक ॥१०॥ औपशमिकादि क्षायिक प्रकृष्टशुदयुपेतो मिथ्यात्वसम्यमिथ्यात्वसम्यक्त्वाना सामन्येन सक्षयात् तत औपशमिका पर क्षायिकाचन । बहुलाच ॥ ११॥ बयो हि क्षायिकसम्यग्दृष्टय आपशमिकसम्यक्त्वेभ्य । कुत गुणकार- विशेषात् को गुणकार आवलिकाया असत्ययभाग सोऽमख्येया समया कुतोऽसरयेयस्य राशेरस- स्येया एव इति । तत आपलिकाया असख्यभागेन गुणिता उपशमसम्यग्दृष्टय क्षायिकसम्पादृष्टी प्रा- नुवति।कुत सचयकालस्य महत्वात् । इह क्षायिम्सम्यग्दृष्टस्त्रयस्त्रिंशत्सागरोपमाणि सातिरेकाणि कालस्तस्य प्राथमिकसमयादारभ्य समये समये सचीयमाना आतत्कालपरिसमाप्तेवो भवति । तदसख्येयगुणत्वाचदनतर मिश्रवचन ॥ १२ ।। क्षायिकादसख्येयगुण क्षायोपशमिक द्र यतो न भारत क्षायोपशमिकाद्धि क्षायिको भारतोऽमतगुण , विशुद्धिप्रकपयोगान् ,स्मान्यतोऽसत्येय- गुण क्षायिकाक्षायोपशमिक । कुत 'गुणकारविशेषात् । को गुणकार 'आलिमाया असख्येयभाग । कुत सचयकालस्य महत्वात् । इह क्षायोपशमिकमम्यादृष्टे पद्दप्तिसागरोपमाणि पूर्णानि कालस्तस्य प्रम- समयादारभ्य समये समये सचीयमाना क्षायोपशमिकसम्यग्दृष्टय आतत्कालपरिसमातेयामो भवति । तदनतगुणत्वादत्ते द्वयवचन ॥ १३ ॥ तेषा सर्वेषामानतगुणा औदयिका पारिणामिझान ताते तेषा वचन क्रियत। तैरेव चात्मन समधिगमात् ॥ १४ ॥ अतीद्रियत्यादात्मनो मनुष्यतेर्यग्योनादिभिरोदयिक पारिणामिकैश्च चैत यजीवत्वादिमि समधिगमो भवति । सर्वजीवतुल्यत्वाच्च ।। १५॥ सपा हि जीवाना तुभ्या औदयिका पारिमिकाच ततस्तेषा- मते वचन न्याय्य। तत्वमिति बहुवचनमसग इति चेन्न भावस्यैकत्वात् ॥ १६ ॥ स्यादेतदोपरामिकादिपचतय- भारसामानाविकरण्यात्तत्वस्य बहुपचन प्रामोतीति तन्न । किं कारण मावस्यैकत्यात्तत्त्वमित्यप एको भाव । फळभेदानानात्वमिति चेन्न स्वात्मभावभेदस्याविवक्षितत्वादावोधनमिति यथा ॥१७॥ स्यादेतदापशमिकादिपचतयत्वफलभेदादारनानात्वमिति तन्न । कि कारण खात्मभावभेदस्याऽविवक्षित- वाद्यथा गानोधनमिति । विनोतेर्धन तचैका पिक्षित तथा तत्वमिति । मत्येवमभिसमधाच ॥ १८॥ एकत्वमुपपद्यते औपशमिको भार स्वतत्त्वमित्यादि । द्वनिर्देशो युक्त इति चेन्नोभयधर्मव्यतिरेकेणाऽन्यभावमसगात् ॥ १९ ॥ स्यामत द्वद- निर्देशोन युक्त , आपशमिकक्षायिकमिथ्रोदयिकपारिणामिका इति । तत्रायमायर्थो द्विश्वशब्दो न कर्तव्यो भरतीति । तन किं कारणमुभयधम पतिरेकणा यभारप्रसगात् । उभाभ्या भागाभ्या व्यतिरेकेणा योभार' प्रामोति चशब्दे पुन सति पूर्वोक्तानुकर्षणार्थो युक्तो भवति । सायोपशमिकग्रहणमिति चेन्न गौरवात् ॥ २० ॥ यद्ये क्षायोपशमिकमहणमेव कर्त यमय- भावनिवृत्त्यर्थ तन्न किं कारण गौरवात् गौरर स्यादिति । मध्ये मिश्रवचन क्रियते पूर्वोत्तरापेक्षार्थ ॥ २१ ॥ मध्ये मिश्रवचन क्रियते पूर्वोत्तरापेक्षा किमपेक्षायां प्रयोजन भत्र्यानामोपशमिशक्षायिको भाषौ सम्यक्त्वचारित्राख्यौ क्षायोपशामिकाच डान दशनचरित्रभाग । औदयिकपारिणामिका अभ यानामपि क्षायोपशमिकाश्चेति । तत्र चाभव्याना मन्यानां च मिच्यादृष्टीना चारित्राइते क्षायोपशमिका ज्ञानदर्शनविकल्पा । जीवस्यतिवचनमन्यद्रव्यनिवृत्यर्थ ।। २२ ॥ जीवस्पद स्वतत्त्व नान्यस्येति । - ·, अचमाहिक सस्थार्थराजगार्तिक । स्वभावपरित्यागापरित्यागयो शू यत्तानिपोक्षपसग इति चेन्नाऽऽदेशवचनात् ॥ २३ ॥ इदामह सप्रमार्य आत्मा औपशामिकादिभावपरित्यागी वा स्यादपरित्यागी या ! किं चात्तो यदि तार परित्यजति शून्यता प्राप्नोयामन खभागाभागादग्नेगेण्यस्वभाश्परित्यागेऽभावात् । अथाऽपरित्यागी क्रोधादिस्व. भाषापरित्यागादात्मनोऽनिर्मोक्ष प्रामोतीति । तन किं कारण आदेशवचनात् । अनादिपारिणामिफचै- तन्यद्रव्यादिशात् स्यात्स्वभागाऽपरित्यागी आदिमदौदयिकादिपर्यापार्यादेशात् म्यास्वभावपरित्यागी इत्यादि सप्तभगी पूर्ववत् । यस्यैकातेन स्वभानपरित्याग स्यादपरित्यागो या तस्य यथोक्तटोप स्यान्नानेकात- चादिन । अमतिज्ञानात् ।। २४ ।। नैतत्प्रतिज्ञानीमहे म्वभावपरित्यागादपारन्यागाद्वा मोक्ष किं तहि अष्ट- तयकर्मपरिणामयीकृतस्यामन द्रयादिवाह्यनिमित्तमनिधाने सत्याभ्यतरसम्यग्दर्शनादिमोक्षमार्गप्रकर्षावाप्ती कृत्स्नफर्ममक्षया मोक्षो विवक्षितस्ततो न दोष', नचामेरुष्णस्वभावपरित्यागेप्यभाव कस्माद्दव्यानिस्थानात् पुद्गद्रव्यस्य हि पर्याय उष्णभारस्तस्याभानेपि सदचेतनत्वादिभिरवस्थान कि च- फर्मसनिधाने तदभावे चोभयभावविशेषोपलब्धेनेत्रवत् ।। २५॥ यथा नेत्र रूपोपलब्धि- स्वभार यदा रूप नोपनमते नदा रूपोपलब्धिस्वभानपरित्यागानास्त्यभावो यथा वा क्षायोपशमिकत्ये रूपो- पलब्धिखभावस्य नेत्रस्य सक्षीणसकलापरणे केलिनि मतिज्ञानाभाषाभत्रात्मकस्य रूपोपलब्धिस्वभाषस्य परिम्यागपि गगनेजावस्थानान्न नेताभारस्तथा कर्मनिमित्तानामौदयिकादीनामभावपि क्षायिकमावसनिधाना- दासनो नाऽभागे रिशेपोपलब्धिरित्यत्र । आह तस्यात्मनो ये भाग औपशमिकादास्ते किं भेदयत उता- ऽभेदा इति । अनाच्यते भेदवत यद्येव ते उच्यता कातिभेदा इत्यत उत्तर पति- दिनवाष्टादशेकविंशतित्रिभेदा यथाक्रम ॥२॥ कोय निर्देश : यादीनां कृतवाना भेदशन्देन वृत्तिः ॥ १॥ द्वौ च नर चाप्टादश चैकविंशतिश्च यश्च दिनवाटादशैकविंशतिनय इति वे कृते पचानेदशन्देन वृत्तिरिय घेदितव्या । ननु चतरेतरमोगे द्वद म च तुल्ययोगे भाति न चात्र तुल्ययागोस्ति का दमादय शब्दा सख्येयप्रधाना एक शतिशब्द सख्यान- प्रधा। इति नैप दोष सरयाशब्दानाममीया सरययप्रधानत्वेपि निमित्तानुनि पानात् सान्यानेपि वृत्तिभरति प्रधान हि किचिनिमित्तमांपेक्ष्यगुणमनुविधत्ते । यथा प्रधानमूनोरि राना मरिण गुणमाश्यते त प्रयुक्त- कियाफर्थित्वात् तस्य प्राधा यमप्यनुजानातीति । अन्यय तश्रियममापि रक्षणशास्त्रेण तु विरुध्यते परहि तत्रोक्तमेकादय प्राग्विशते सरयेयप्रधाना विंशत्यादयस्तु कदाचि मायानप्रधाना कदाचिस प्येयप्रधाना इति । यदि ध्यादय सख्यानपि वर्तेरन् विंशत्यादिभिस्तुत्या स्यु तन को दोप मगधिना व्यक्तिरेकनिमित्तविभक्तिश्रवण स्यात् स्वतच सरपानस्यैफलाट काचन श्रूयते विशतिर्गवामिति यथा । ननु च तौर सख्याने वृत्तिरुपलभ्यते फियोरिति नासो सरयाने प्रयोग किं तझुपसर्जनावयरे समुदाये प्रयोग यथा बहुशक्तिकीटकमिति । सख्यामधानपि तद्विषयत्नमगातरेणापि भारप्रत्यय गुणप्रधानो भर ति निर्देश इतर सहि द्ववादय शब्दा सख्येयप्रधाना र । एकशितिशन्दोपि सख्येयवृत्ति परिगृद्यत इति तुल्ययोगोपपत्तेयुक्तो दो भेदशब्देन कि स्वपदाथों धृत्तिराहोस्थितन्यपदार्था म्बपदार्थप्रधाना कथ "विशे- पण विशेष्येणेति" दिनाष्टादशेकविशतित्रय एव भेदा द्विनराधादशैकविंशतित्रिभेदा इति । ननु च द्विय- मुनमित्वमादिषु पूर्वपदार्थप्रधाना वृत्तिरिति न्यादीना विशेष्यत्वमुक्त तेन भेदशन्दस्य विशेषणत्वे सति पूर्वनिपात प्रामोति । नैपदीय सामान्यापक्रमे रिशपाभिधाने तदुक्त के द्वे यमुने इति शुक्ल द्विशब्द प्रयोग एयानर्थक इति । इह तु बहुवात्सदेह । भेदा इत्युक्ते कतीति विनवाष्टादर्शकविंशतित्रय इति चोक्त के ते इन्यत उभयन्यभिचाराविशेषणविशेष्ययोर्यपष्टत्वात् । यादीनां गुणशब्दवाच विशेषण चिन ·७२ सनातनजनप्रथमाला- द्वितीयाध्याये- क्षिन । अर पुनरस्त्व यपदार्था वृत्ति , द्विनवाटादशैकविंशतित्रयो भेदा येषां त इमे द्विनगाष्टादशैकविंश- तिनिभेदा । इन्यत्र हि सख्याशब्दस्य विशेष्यत्वेपि सर्वनामसख्येयोरुपसव्यानमिति सरयाया पूर्वनि- पात । पूर्वस्मिन्नर्थवशाद्विभक्तिपरिणाम इत्यौपशमिकादीनामित्सभिसबध उत्तरन पठितक्रमणैर । भेदशब्दस्य प्रत्येक परिसमाप्ति निवत् ॥ २॥ यथा देवदत्तजिनदत्तगुरुदत्ता भोज्यता- मिति प्रत्यक मुजि परिसमाप्यते । एस भेदशब्दस्यापि प्रत्येकपरिसमाप्तिर्वोदितव्या विभेद नवभेद इत्यादि । यया निर्दियौपशमिकादिभावाभिसम्धार्थ ब्यादिक्रमवचन ॥ ३ ॥ क्रम आनुपूत्र्यै यो य क्रमा यथाक्रम यथौपशमिकादयो भावा निर्दिष्टास्तपैर व्यादिभिरभिसरध ! कथ स्याद् । इति यथाक्रम- मियुज्यते तनानिरित संख्येयाना यादीना सरयाशब्दाना प्रतिविशिष्टाभिधेयनिर्देश प्राप्तकाले सति योगपद्यासभवात् । योऽमावादावुपदिष्ट औपशमिको भावस्त दमदर्शनार्थमाह- सम्यक्त्वचारित्रे ॥३॥ व्याख्यातलक्षणे सम्यक्त्वचारिने । औपशमिकत्व कथमिति चेदुच्यते- सप्तमकृत्युपशमादौपशमिक सम्यक्त्व ॥ १॥ अनतानुबधिन कपाया क्रोधमानमाया- लोभाश्चत्वार चारित्रमोहस्य । मिथ्यावसम्पडूमिथ्यात्वसम्यक्वानि त्रीणि दर्शनमोहस्य । आसां सप्ताना प्रकृतीनामुपशमादीपशमिक सम्यक्त्वमिति अनादिमिथ्यादृष्टेभव्यस्य कर्मोदयापादिते कालुष्ये सति कुत- स्तदुपशम . काललन्ध्यापेक्षया सदुपशम ॥ २॥ काल लब्ध्यादी प्रत्ययानपेश्य तासां प्रकृतीनामुपशमो भवति । सत्र काललब्धिस्तावत्-कमाविष्ट आरमा भव्य कारेऽर्धपुद्गलपरिवर्तनाग्व्येऽवशिष्टे प्रथमसम्यक्त्व- महणस्य योग्यो भाति नाधिक इतीय कालन्धिरेका । अपरा कमस्थितिका काललब्धिरत्कृष्टस्थितिकेषु फर्ममु जयन्यस्थितिका प्रथमसम्यक्त्वलाभो 7 भवति । क तर्हि भाति । अंत कोटीकोटिसागरोपम स्पितिकेषु कर्ममु बपमापद्यमानपु विशुपरिणामशात् स कर्मसु च तत सरव्येयसागरोपम सहस्रोनाया मन कोटीफोटिसागरापमस्थितो स्थापितेषु प्ररममम्यकरयोग्यो भवति । तथाऽपरा काललब्धिर्भानापेक्षा सा वक्ष्यते । आदिशब्देन जातिस्मरणादय परिगृह्यते । स पुनभन्य पचेंद्रिय सही मिथ्या दृष्टि पयाप्तक विशुद्ध प्रथम पक्वमुत्पादयति । उत्रादय नसारतमुहूतमर वर्तयति अपपन्यं च मिथ्यान्वकर्म विधा विभजते सम्यक्त्व मिथ्याव सम्यमिथ्यात्व चेति दशनमोहनीय कर्मोपशमयन् कोपशमयति चतसृषु गतिः । तत्र नारका प्रथमसम्यक्वमुत्पादयत पर्याप्तका उत्पादयति नापर्याप्तका' पयामकाश्चातर्मुहूर्त- स्योपरि उत्पादयति नाधस्तात् । एष मप्तसु पृथिवीपु । तोपरि तिसूषु पृथिवीपु नारकास्त्रिभि कारणे सम्यक्त्वमुपजनयनि केचिजाति स्मृत्वा कैचिद्धर्म श्रुत्या केचिद्वेदनाभिभूता । अधस्ताच्चतसृषु पृथिवीषु हाभ्यो कारणाभ्या केचिजाति स्मृन्वा अपरे वेदनाभिभूता । तिवैचश्चोत्पादयत पर्याप्तका उत्पादयति नापर्याप्तका पर्याप्तकाश्च दिवसपृथक्वस्योपरि नाधस्तादेव सर्नेषु द्वीपसमुदेषु तिरश्वा त्रिमि कारण सम्य- क्त्वस्योत्पत्ति केचिजाति स्मृत्वा अपरे धर्मे श्रुन्या भये जिनविंन दृष्ट्वा । मनुष्या उत्पादयत पर्याप्तका उत्पादयति नापयाप्टका पर्याप्तकाश्चाऽष्टपस्थितरुपयुत्पादयति नापस्तादेवमर्धतृतीयद्वीपममुद्रेषु तेपा निभि कारणे सम्यक्त्वस्योत्पत्ति । कपाचिजातिस्मरणादपरषा धर्मश्रवणाद येषा जिनविंबदर्शनात् । देवा सम्यक्त्वमुपादयत पर्यामका उत्पादयति नापर्याप्तका पर्याप्तकाश्चातर्मुहूर्तस्योपरि नाधस्तादेवमा उपरिमप्रेयफेभ्य देवा मानवास्यादय आसहस्रारकल्पाचतुर्मि कारण प्रधममम्यक्त्व लभते फेचिन्जा तिस्मरणेन इतरे धर्मश्रवणेन अपरे जिनमहिमावेक्षणेनान्ये देवर्द्धिनिरीक्षणेन | आनतप्राणतारणाच्युतेषु तैरेव देवर्द्धिनिरहित । नवसु नैवेयकेषु द्वाम्या कारणान्या जातिस्मरणार्मभवणाच । उपरि देवा नियमेन सम्यम्य ।

·प्रपमाहिक । तत्वार्थराजवार्तिक । अष्टाविंशतिमोहविकल्पोपशमादापशमिक चारित्र ॥ ३ ॥ अनतानुबध्यप्रन्याख्यानप्र- साख्यानसज्वलनरिकल्पा पोडशकपाया हास्यरत्यरतिशोकमयजुगुप्सा स्वापुनपुसकोदा नव नोकपामा इत्येव चारितमोह पचशितिविकल्प । मिध्यात्वसम्पमिथ्यात्वसम्यक्त्वभेदा नितयो दर्शनमोह । एषामष्टाविंशतिमोहविकल्पानामुपशमादोपशामिक चारित्र । सम्यक्त्वस्यादौ वचन तत्पूर्वकत्वाचारित्रस्य ॥ ४॥ पूर्व हि सम्यक्त्वे पर्यायेणाविर्भाव आत्मनस्तत कमाचारित्रपयाय आविभवतीति सम्यक्त्वस्यादौ ग्रहण क्रियते । य क्षायिफो भावो नथविध उदिष्टस्तद्भेदस्वरूपप्रतिपादनार्थमाह- ज्ञानदर्शनदानलाभभौगोपभोगवीर्याणि च ॥ ४ ॥ चशन्दन सम्यक्त्वचारित्रे समुच्चीयते । शानदर्शनावरणक्षयात्केवले क्षायिके ॥१॥ ज्ञानायरणस्य कर्मण' दर्शनावरणस्य च कृत्ल- स्य पक्षयात् केले ज्ञानदर्शने क्षायिके भरत । अनतमाणिगणानुग्रहकर सकलदानांतरायक्षयादभयदान ।। २ ।। दानातरायस्य कर्मणो ऽस्यतसक्षयादाविर्भूत त्रिकालगाचरानतप्राणिगणानुग्रहकर क्षायिकमभयदान । अशेपलाभांतरायनिरासात् परमशुभपुद्गलानामादान लाभ ॥ ३॥ लाभातरायस्याशेप- निरासात् परित्यक्तकालाहारक्रियाणा केवलिना यत शरीरनलाधानहेतवोऽन्यमनुजासाधारणा परमशुभा सूक्ष्मा अनता प्रतिसमय पुद्गला सनधमुपयाति स क्षायिको छाभ । तस्मादौदारिकशरीरस्य किंचि. न्यूनपूर्वकोटिवर्षस्थिति कालाहारमतरेण कथ सभवतीति यहचन तदशिक्षितकृत विज्ञायते । कृत्स्नभोगांतरायतिरोभावात्परमप्रकृष्टो भोग ॥४॥ कृत्स्नस्य भागातरायस्य तिरोभाषा- दावि तोऽतिशययाननतो भोग क्षायिको यकृता पचवर्णसुरभिकुमुमवृष्टिविविधदिव्यगधचरणनिक्षप- स्थानसप्तपमपक्तिसुगधिधूपसुखशीतमारुतादयो भारा । निरवशेपोपभोगांतरायमलयादनतोपभोगः क्षायिफ ॥५॥ निरवशेषस्योपभोगातराय- कर्मण प्रलया प्रादुर्भूतोऽनत उपभोग क्षायिको यत्कृता सिंहासनपालन्यजनाशोकपादपक्षनत्रयप्रभा मडलगभीरस्निग्धस्वरपरिणामदेवदुदुभिप्रभृतयो भावा । वीर्यातरायात्यतसक्षयादनतवीर्य ६॥ आमन सामर्थ्यस्य प्रतिधिनो वीयांत रायकर्म- णोऽत्पत्तसक्षयादुतवृत्ति क्षायिकमनतवीर्य । पूर्वोक्तमोहनकृतिनिरवपक्षयात् सम्यक्त्वचारित ॥७॥ पूर्वोक्तस्य दर्शनमोहनिकस्य चारित्रमोहस्य च पचविंशतिरिकल्पस्य निरनशेषक्षयात्क्षायिके सम्यक्यचारित्रे भक्त । यद्यनतदानल- न्यादय उक्ता अभयदानादिहेतवो दानातरायादिसक्षयाद्भवति सिद्धष्वपि तत्प्रसग ? नेपदोष शरीराम कर्मोदयायपेक्षत्वात्तेपा तदभाव तदप्रसग । परमानतान्यापराधरूपेणव तेपा च तर वृत्ति केवलज्ञानरूपे- जानतीर्यत्तियत् । सिद्धलमपि क्षायिकमागोपदिष्टमस्ति तस्योपसण्यानमिह कर्तव्य न कर्तव्य, विशे- पेषु निर्दिष्टपु तद्विपयसामान्यमनुक्तसिद्धमेर पर्यादिनिर्देशेंगुलिसिद्धिवत् । सिद्धत्व हिं सर्वेषां क्षायिकाणा भावाना साधारणमिति । य उक्त क्षायापरामिको माोष्टादशविकल्पस्तद्भदनिरूपणार्यमाह- ज्ञानाज्ञानदर्शनलब्धयश्चतुस्लित्रिपंचभेदा सम्यक्त्वचारित्रसयमासंयमाश्च५ चतुरादीनां कृषदद्वानां भेदशन्दन वृत्ति ॥ १॥ चन्वारध उयश्च प्रयच पच च चतुन्नित्रि - ·७४ सनातनजनप्रथमारायां- द्वितीयाध्याये- पच ते भेदा यामाताश्चतुस्वित्रिपचभैदा इति द्वद्वगर्भा वृत्ति । विशब्दस्य द्वापवाद एकरोप कस्मान मवति । सत्यया अर्थासप्रत्ययादस्यापदार्थत्वाच्चानेकशेप । पृथगभिधाने प्रयोजनसद्रानाच । यथाक्रमवचन ज्ञाना दिभिरानुपूर्व्यसनधार्थ । इह याक्रममिति वक्तव्य। किं प्रयोजन चतुर्भेद शामित्येवमाद्यभिसबधार्थ तत्तर्हि वक्तव्य । न वक्तव्य यथाक्रममिन्यनुवर्तते । क प्रकृत' द्विनवाष्टादशैकाविंशातीभिदा यथाक्रममिति । कस्प क्षयारकस्य चोपशमाक्षायोपशमिको भागो भवतीत्युच्यते-- सर्वघातिस्पर्धकानामुदयक्षयात्तेपापेव सदुपशमादेशघातिस्पर्धकानामुदये पायोपश- मिको भाव ॥२॥ द्विविध स्पर्धक देशघातिस्पधक सर्वघातिस्पधक चेति। तत्र यदा सर्वघातिस्पर्धक- स्यौदयो भवति तदेपदप्यात्मगुणस्यामि यक्तिर्नास्ति तस्मात्तदुदयस्यामार क्षप इत्युच्यते । तस्यैर सर्वघाति स्पर्धकस्यानुदयप्राप्तस्य सदवस्था उपाम इत्युच्यते । अनुभूतस्वीर्यवृत्तित्वादात्मसाद्भावितसर्वघातिस्पर्धक- स्योदयक्षये देशघातिस्पर्धकस्य चोदये सति सर्वघायभावादुपलभ्यमानो भार क्षायोपशामिक इत्युच्यते । किमिद स्पर्धक नाम : उष्यते-- भविभागपरिच्छिनकर्मभदेशरसभागमचयपक्तिक्रमवृद्धि महानि स्पर्धक ॥३॥ उदयप्राप्तस्य कर्मण प्रदेशा अभव्यानामनतगुणा सिद्धानामनतभागप्रमाणा । तत्र सर्वजघन्यगुण प्रदेश परिगृहीतस्तस्यानुभाग प्रज्ञाछेदन तावद्वा (र) परिच्छिन्न यावत्पुनर्विभागो न भवति ते अविभागपरि- प्छेदा सजीवानामनतगुणा एको राशि त । एव तत्प्रमाणा' सर्वे तथैव परिच्छिन्ना पक्तीकृता वर्गा घर्गणा | अपर एकाविमागपरिच्छेदाधिक प्रदेश परिगृहीतस्तथैव तस्याविभागपरिच्छेदा कृता स एको राशिर्वर्ग । तथैव समगुणा पतीता घगा वर्गणा । एव पक्कय कृता यावदेकाविभागपरिच्छेदाधिक- लाभ । तदलामातर भवत्यैरमेताा पक्तीनां विशेषहीनानां क्रमवृद्धिकमहानियुक्ता समुदय स्पर्धक- मित्युच्यते। तव उपरि द्वित्रिचतु सख्येया मख्येयगुणरसा न लम्यते अनतगुणरसा एव तकप्रदशो जघ- भ्यगुण परिगृहीतस्तस्य चानुभागारिमागपरिच्छेदा पूर्णवस्कृता । एव समगुणा वर्गा समुदिता धर्गणा भवति । एकाविभागपरिच्छेदाधिका पूर्ववद्विरलीझता वर्गा वर्गणाश्च भवति यादतर भवनि तावेदकस्प- र्धक भवति । एमनेन क्रमेण विभागे क्रियमाणेऽभव्यानामनतगुणानि सिद्धानामनतभागप्रमाणानि स्प र्धकानि भवति । तदेत समुदितमेकमुदयस्थान भवति । तत्र ज्ञान चतुर्विध क्षायोपशमिकमाभिनियोधिकज्ञान श्रुतज्ञानमवधिज्ञान मनापर्ययज्ञा न वेति ।। ४ ।। वायातरायमतिश्रुतवानावरणारा मर्मघातिस्पर्धकानामुदयक्षयारसदुपशमाच देशघाति- स्पर्धकानामुदये सति मतिज्ञान श्रुतशा च भवति । देशघातिस्पर्धकाना रसस्य प्रकाप्रकर्पयोगाद् गुणघा- तस्यातिशयानतिशयरत्त्वातम्ज्ञानभेदो भाति । एवमवधिमन पययज्ञानयोरपि वापरणक्षयोपशमभेदाक्षा योपशमिकत्व वेदितव्य। अज्ञान निविध मस्यज्ञान श्रुनाज्ञान विभग चेति ॥५॥ तेषा क्षायोपशमिकत्व पूर्ववत् । ज्ञानाज्ञान विभागस्तु मिथ्यात्वकर्मोदयानुदयापेक्ष । दर्शन विविध क्षायोपशमिक चथुर्दर्शनमचक्षुर्दर्शनमवधिदर्शन घेति ॥ ६॥ एताश्रितय मपि पूर्ववत् स्वावरणक्षयोपशमापेक्ष दृष्टव्य । कन्धय पत्र क्षायोपशमिका दानलविलीमलब्धिभोगलब्धिरुपभोगलब्धिर्वीर्यल धिवेति ॥ ७॥ दानांतरायादिसर्वघातिस्पर्धकक्षयोपशम देशपातिस्पर्धकोदयसद्भावे ता पचलन्थयो भवति । सम्यक्रग्रहणेन वैदकसम्यक्त्वमिह परिगृह्यते । अनतानुबधिकषायचतुष्टयस्य मिथ्यात्वसम्यह- मिथ्यात्वयोचोदयक्षपात्सदुपशमाच सम्यक्त्वस्य देशमातिस्पर्धकस्योदये सति तत्वार्थश्रद्धान क्षायोपशमिक सम्यक्य । अमतानुवष्यप्रत्यारपानप्रयाख्यानद्वादशकपायोदयक्षयामदुपशमाच सरलनकरायचतु ·७५ प्रथमाहि। तत्वार्थराजवार्तिक । ध्यान्यतमदेशघातिस्पर्धकोदये सति नोकपायनरकस्य यथासभनोदये च निवृत्तिपरिणाम आत्मन क्षायोपशमिक चारिन । अनतानुबध्यप्रन्याख्यानकपायाष्टकोदयक्षयात्सदुपशमाच प्रत्याख्यानकषायोदये सज्वलनकपायस्य देशघातिस्पर्धकोदये नोकषायनरकस्य यथासभनोदये च विरताविरतपरिणाम क्षायो- पशमिक सयमासयम । सज्ञित्वसम्परमिथ्यात्खयोगोपसरूपानमिति चेन ज्ञानसम्यक्त्वलब्धिग्रहणन गृही- तत्वात् ॥ ८ ॥ स्यादतत् सज्ञित्वसम्यमिध्यात्वयोगोपसख्यान कर्त य तेऽपि हि क्षायोपशमिका इति । तन्न, किं कारण ज्ञानसम्यक्त्वलब्धिग्रहणेन गृहीतत्वात् । सज्ञित्य हि मतिज्ञानेन गृहीत सम्यङ् मिथ्यात्व सम्यक्त्वग्रहणेन । नोइद्रियावरणक्षयोपशमापेक्षत्वादुमयामकस्य एकात्मपरिमहाच्चोदकव्यामिश्रक्षी- ख्यपदेशनद्योगश्च वीर्यलधिग्रहणेन गृहीत इति । अथवा चशब्देन समुचयो वेदितव्य.। अथ पचेंद्रियत्वे समाने नोइद्रियापरणक्षयोपशम कस्यचिद्भरे भनति कस्यचिन्ननि कुनोऽय विकल्प : उच्यते-सज्ञिजा- तिनामकर्मविशेषोदये बललामे सति नोइद्रियापरणक्षयोपशमो भवति तदभारे न भवतीत्यय विशेष । एफेंद्रियजातिनामाद्युदयविशेषापेक्षया एकेंद्रियादिक्षयोपशमभेदयत् । य एकविंशतिविकल्प आदयिको भाव उद्दिष्ट तस्य भेदसज्ञाकार्तनाथमिदमारभ्यते- गतिकपायलिगमिथ्यादर्शनाज्ञानासयतासिद्धलेश्याश्चतुश्चतु- स्थ्येकैकैकैकपड्भेदाः ॥ ६॥ गत्यादीनामितरेतरयोगो द्वद चतुरादीना च द्वद्वगर्भाऽन्यपदार्थप्रधाना वृत्ति पूर्ववदेकशेपाभार । गतिनामकर्मोदयादात्मनस्तद्भावपरिणामाद्गतिरोदयिकी ॥१॥ येन कर्मणा आत्मनो नारकादिभावावाप्तिर्भवति तद्गतिनाम चतुर्विध नरकगतिनाम तिर्यग्गतिनाम मनुष्यगतिनाम देवगति- नाम चेति । तत्र नरकगतिनामकर्मोदपान्नारको भावो भवतीति स ओदयिक । एष तिर्यग्गतिनाम- कर्मोदयात्तिर्यग्भात्र औदायिक । मनुष्यगतिनामकर्मोदया मनुष्यभार आदपिक । देवगतिनामकर्मो- दयादेवभाव औदयिक । चारित्रमोहोदयात्कलुभावः कपाय औदयिक ॥२॥ चारित्रमोहस्य कपायवेदनीय- स्योदयादारमन- कालुष्य क्रोधादिरूपमुत्पद्यमान कपत्यात्मान हिनस्तीति कपाय इत्युच्यते स औदपिकश्च- तर्विध , क्रोधो मानो माया लोभश्चेति । तद्भेदा अनतानुमध्यप्रन्याख्यानप्रत्याख्यानसज्वलनविकल्पा । वेदोदयापादितोमिलापविशेपो लिंग ॥ ३ ॥ लिंग द्विविध द्रव्यलिंग भारच । तत्र यद्दव्य- लिंग नामकर्मोदयापादित तदिह नाधिकृतमात्मपरिणामप्रकरणाद् । भारलिंगमात्मपरिणाम स्त्रीपुनपुसका यो- न्यामिलापलक्षण स पुनश्चारित्रमाहविकल्पस्य नोकपायस्य स्त्रीवेदपुवेदनपुसकदस्योदयागयतीत्यौदयिक । दर्शनमोहोदयातत्वार्थाथद्धानपरिणामो मिथ्यादर्शन ॥ ४॥ तत्वार्थचिस्वभावस्यात्मनः स्तत्प्रतिनधकारणम्य दर्शनमोहस्योदयात्तत्वार्थेषु निरप्यमाणेष्वपि न श्रद्धानमुत्पद्यते तन्मिध्यादर्शन- मौदपिकमित्याख्यायते। ज्ञानावरणोदयादमान || ५ ॥ शस्त्रमावस्या मनस्तदावरणकर्मोदये सति नावनोधों भवति तदज्ञानमौदयिक । घनसमूहस्थगितदिनकरो तेजोनभिव्यक्तिवत् । तद्यथा-- --एकेंद्रियस्य रसनघ्राणश्रोत चक्षुपामिंद्रियाणा प्रतिनियताभिनियोधिकज्ञानापरणस्य सर्पघातिस्पर्धकस्योदयाद्रसगधशब्दरूपाज्ञान यत्त- दौदयिक । एर द्वित्रिचतुरिद्रियेषु शेपेंद्रियविषयाज्ञान वाच्य पचेंद्रियतिर्यक्षु शुरुमारिकादिवर्जितेषु मनुष्येषु च केचिदक्षरश्रुतापरणस्य सर्वघातिस्पर्धकस्योदयादक्षरश्रुतनिन्यभागदक्षरशुतज्ञानमौदयिक ! नोइद्रियापरणस्य सर्वघातिस्पर्धकस्योदयाद्धिताहितपरीक्षा प्रन्यसामर्थ्यमसज्ञित्वमौदयिक तदप्यनयातर्भवति ।

·७१ सनाताजैनप्रथमालायां- द्वितीयाध्याये- एवमवारमन पर्ययफेयलझानावरणोदयाप्रत्येकमामादयिक याच्यामिति । चारित्रमोहोदयादनितिपरिणामोऽसयनः ॥ ६॥ चारित्रमोहोदयस्य सर्वघातिस्पर्धकस्यो. दयात्प्राण्युपधातेंद्रियविषये द्वेपामिलापनिवृत्तिपरिणामरहितोऽमयत औदायिक । फर्मोद्यसामान्यापेक्षोऽसिद्ध. ॥ ७॥ अनादिकमसमधमतानपरतम्यामन कोदयसामाये सति असिद्धत्वपर्यायो भवतीत्यौदायिक स पुनर्मिध्यादृष्ट्यारिषु सूक्ष्मसापरायियोतेषु कर्माष्टकोदयापेक्ष शातक्षीणकपाययो' सप्तकर्मोदयापेक्ष सयागिकेल्ययागिकवलिनोरघातिकर्मोदयापेक्ष । कपायोदयरजिता योगमतिलेश्या 1 ८॥ द्विविधा लेदया। द्रव्याटेश्या मागरेश्या चेति । तत्र द्रव्यलेश्या पुद्गलविपाकिकर्मोदयापादितेति सा नेह परिगृयत आमनो भावप्रकरणात् । भावरेश्या कपायो- दयरजिता योगप्रवृत्तिरिति कृत्या औदयिकीन्युच्यते । ननु च योगप्रवृत्तिरामप्रदेशपरिरपक्रिया सा पौर्य- लब्धिरिति क्षायोपशमिकी व्याख्याता कपायधीदयिको व्यार यातस्ततो लेश्यानतरभूतेति । नैपदोग फपायोदयतीव्रमदावस्थापेक्षाभेदादातरत्व । सा पइविधा-कृष्णलेल्या नील्लल्या कपोतलेश्या तेजो- रेश्या पालेश्या शुभलेश्या चेति । तस्यात्मपरिणामस्याऽशुद्धिप्रकर्षापेक्षया कृष्णादिशब्दोपचार क्रियते । ननु चोपशातकपाये क्षीणकपाये सयोगकेटिनि च शुल्लालेश्यास्ति इत्यागमस्तन कपायानुरजनाभावादी- दपिकाव नोपपद्यते । नेपदोप पूरभाषमज्ञापननयापेक्षया यासी योगप्रवृत्ति कपायानुरजिता सवयमि- त्युपचारादौदयिकीत्युच्यते । तदभाषादयोगिकेरन्यठेश्य इति च निधीयते । अत्र चोद्यते यथाऽज्ञानमादयि- कमेवमदर्शनमपिदर्शनारणोदयादातीत्यौदायिक निदानिद्रादयश्चौदयिका वेदनीयादयात् मुखदु समौद- पिक नोकपायाच हास्यरत्यादय पद्धोदपिका आयुरदयादयधारण भनत्यादयिकमुचनीचर्गोत्रकर्मोदयादुच्च- नाचगोत्रपरिणामो भरतीत्यौदायिको नामकर्मणि च जायादय औदयिका एतेपामपरिग्रहान्यून रक्षण- मिति अथमतमात्मपरिणामस्याधिकृतत्याग्छरीरादीनामौदायिक रेपिपुद्गलागिपाकित्वात्तपामसाह इति । एवमपि ये जीवविपाकिनस्तेपा ग्रहण कर्तव्य जात्यादीनामत उत्तर पठति- मिथ्यादर्शने दर्शनावरोधः ॥९॥ मिध्यादर्शन दर्शनाररोधो भवति निद्रानिद्रादीनामपि दर्शन- सामा यावरणत्वात्तपातर्भार । ननु च तत्वार्थाश्रद्धान मिध्यादर्शनमिझक्त सत्यमुक्त सामान्यनिर्देश विशेपातर्भावात् । सोप्येको विशेषोऽयमपरो विशेषोऽदर्शनमप्रतिपत्तिर्मिध्यादर्शामिति । लिंगग्रहणे हास्यरत्याधतर्भाव सहचारित्वात् ।। १० । लिंगाहणे हास्यरत्यादीनामतर्भावा मवति कुत सहचारित्वात् पर्वतग्रहणेन गारदप्रणवत् । गतिग्रहणमधात्युपलक्षण ॥ १५ ॥ अघातिकर्मोदयापादिता ये भारा तेषा गतिमहणमुप- अक्षण यथा काम्यो रक्षता सपिरिति काकग्रहणमुपपातमोपक्षण । तेन जात्यादयो भागा नामकर्मविशे- पोदयापादिता वेदनीयायुर्गोत्रोदयकृताश्च गृह्यते । इह यथाक्रममिति वक्तव्य गतिश्चतुर्विधेत्येरमाद्यानुपूर्व्य- सप्रत्ययार्थ । न वक्तव्य यथाक्रममित्यनुवर्तते । य पारिणामिको मागत्रिभेद उक्तस्तविकल्पस्वरूपप्रति- पादनार्थमाह- जीवभव्याभव्यत्वानि च ॥७॥ अन्यद्रव्यासाधारणात्रय पारिणामिकाः॥१॥ जीवत्व भव्यत्वमभ यत्वमित्येते पारिणामि- का आत्मनस्त्रयो भाषा अन्यद्रव्यासाधारणा वेदितन्या । कुत पुनरेषां पारिणामिकत्व । कर्मोदयक्षयोपशमक्षयोपशमानपेक्षत्वान् ॥ २॥ न ह्येवविध कर्मास्ति यस्योदयात्क्षपात क्षायो- पशमाद्वा जीरो भन्योऽभन्यो वेति चोच्यते । तदभावादनादिद्रव्यभयनसबधपरिणामनिमित्तत्वापारिणामिका इति व्यपदिश्यते ।

·अपमाहिका तत्वार्थराजपातिका आयुर्दव्यापेक्ष जीवत्व न पारिणामिकमिति चेन पुद्गलद्रव्यसबधे सत्यन्यद्रव्यसामर्थ्या- भावात् ॥ ३॥ स्यादेतदायुव्योदयाजीवतीति जीवो नानादिपारिणामिकत्वादिति चेन किं कारण पुद्गद्रव्यसवधे सत्यन्यद्रव्यसामर्थ्याभावात् । आयुर्हि पौगलिक द्रव्य यदि च तत्समधाजीवत्व स्यान्नन्वेर- मन्यद्रव्यस्यापि धर्मादेरायु सवधाजीवत्व स्यात् । किं च~~ सिद्धस्यानवित्वप्रसगात् ॥ ४ ॥ यद्यायु मबपापेक्ष जीवत्व ननु सिद्धस्यायुरभाषादीक्त्व प्रसज्येत । ततस्तदनक्षत्वानीपान पारिणामिकमेर । जीवे निकालविपयविग्रदर्शनादिति चेन्न रूढिशब्दस्य निष्पत्त्यर्थत्वात् ॥ ५॥ स्यामत जीपयजीपज्जाविष्यतीति निकालत्रिपयो विग्रहो दृश्यते तत प्राणवारणार्थत्वाकर्मापेक्षत्वेन पारिणामिक- स्वमिति । तच न । कस्मादू ' रूढिशब्दस्य निष्पत्त्यर्थयात् । रूद्विशन्देषु हि क्रियोपात्तकाला व्युत्पत्त्यर्थय न तत्र यथा गतीति गारिति । चैतन्यमेव वा जीवशब्दस्यार्थ ॥ ६ ॥ अथवा चैतन्य जीवशब्देनाभिधीयते तच्चानादिद्रव्य- भरननिमित्तत्वात् पारिणामिक। सम्यग्दर्शनशानचारित्रपरिणामेन भविष्यतीति भव्यः ॥७॥ भव्यादीना प्रायेण भयि- प्यत्कारविषयत्वात् सम्यग्दर्शनादिपर्यायेण य आत्मा भविष्यति स भव्य इतीम व्यपदेशमास्कदति ॥ तद्विपरीतोऽभन्यः ।। ८॥यो न तथा भविष्ययसानभव्य इत्युच्यते । किं कृतोऽय विशेष ? द्रध्यस्वभावकृतोऽत पारिणामिकत्वमनयो । योऽनतेनापि कालेन न सेत्स्यत्यसारभव्य एवेति घेन भव्यराश्यतर्भावात् ॥ ९॥ स्यादेतदनतकालेनापि यो न सेत्स्यत्यमावभन्यतुल्यत्वादभव्य एन । अथ से स्पति सो भव्यस्तत उत्तरकाल भन्यश्य जगत् स्यादिति । तन, किं कारण मध्यराश्यतर्मापात् यथा योऽनतेनापि कालेन कनकपापाणी न कनको भविष्यति न तस्याधपापाणन कनकपाषाणशक्तियोगात् । यथा नाऽऽगामिकालो योऽनतनापि फालेन नागमिष्यति न तस्यागामित्व हीयते । तथा भव्यस्यापि स्वभक्तियोगादमस्यामपि व्यक्ती न भन्य- स्यहानि । भावस्यैकत्वनिर्देशो युक्त इति चेन्न द्रव्य दादावमेदासि | स्यादेतज्जीनच भ- भ्यथाऽभन्यश्च जीपमन्यामव्या इति द्वद्वे कृते ते भारे रिरक्षिते एकल्यनिर्देशो युक्तो जीउभन्याभल्यानां भागे जीयमन्यामध्यत्वमिति' तन, किं कारण' द्रव्यमेदागारमेदसिद्धे । नहि भाव एक रेन वक्तव्य इति रियमास्ति ततो दन्यभेदादे सति बहानि शो युक्तो जीपमन्याम याना भाना जीनभन्यामव्यवाणीति। पुन प्रत्येकमाभिसरधो मपति जीनत मव्ययमभव्ययमिति । दितीयगुणप्रणमाक्तित्वादिति चत्र तस्य नयापेक्षत्वात् ॥ ११ ॥ अथ मत द्वितीय- गुणग्रहणमिह कर्तव्य । कोसी द्वितीयगुण सामादनसम्यग्दृष्टि सोपि जीपस्य साधारण पारिणामिक एवं पाएँ उक्त सासादनसम्यग्दृष्टिरिति । को मार । पारिणामिको भार इति। न कर्तव्य कुतस्तस्य नयापेक्ष- स्यात् । मिथ्यात्वकर्मण उदय क्षयमुपशम या नापेक्षत इत्याचे पारिणामिक इह पुनरमायादमिक इयत्र गृह्यतेऽनतानुअधिकपायोदयातस्य निवृत्त । चशब्द किमर्थ ? अस्तिन्यान्पत्वकर्तृतभोक्तुत्वपर्यायवत्वाऽसर्वगतत्वाऽनादिसततिवधनग्दत्वमदेश- पवारूपत्तनित्यत्वादिसपुच्चयापेमान्दत ॥ १२ ॥ अस्तिपादयपि पारिणामिका भाग मति int समुग्नपार्थवशन्न । यदि तपि पारिणामिका सूत्र तेषा महण करमान रत : अन्यद्रव्यमापारणस्वादसविता ॥ १३ ॥ अस्तियादयो हि धमा भयेषामपि द्रव्याणां है ·सनातनजैनमयमालाया- द्वितीया याये- साधारणास्ततस्ते न सूत्रिता ! तद्यथा-अस्तित्व तानत्साधारण पदव्यविषयत्वात् । तत्कर्मोदयक्षपक्षयो- पशमानपेक्षामापारिणामिक । अन्यत्वमपि साधारण सनद्रव्याणा परस्परतोन्यत्वात् कर्मादयाद्यपेक्षा- भागात् तदपि पारिणामिक। कर्तृत्वमपि साधारण क्रियानिष्पत्तौ सपा स्वातत्र्यात् । ननु च जीव- पुद्गलाना क्रियापरिणामयुक्ताना कर्तृल युक्त धर्मादीना कथतेषामपि अस्त्यादिक्रियाविशेषविषयकम- खि कतृत्व कर्मोदयाद्यपेक्षाभासतपारिणामिक । ननु चात्मप्रदेशपरिस्पदस्य योगमज्ञकस्य यत्कर्तृत्व न तत्साधारणमिति असाधारणपसल्येय न तम्य क्षयोपशमनिमित्तत्वात् यदस्य पुण्यपापयो- कर्तृत्व तद न्यद्रव्याणामसाधारणमपि सनपारिणामिक । कस्माद् उदयक्षयोपशमनिमित्तत्वात्। मिथ्यादर्शन हि दर्शनमो- होदयनिमित्तमनिरतिप्रमादकपायाचारित्रमोहोदयनिमित्ता योगाश्च क्षायोपशमिका इत्यन्यद्रव्यासाधारणा नादिपारिणामिकचैत यसनिधाने पुण्यपापयो कर्तृत्वमिति पारिणामिकमिति चेन सर्वकालिककर्तृत्व प्रसगान् । मुक्तानामपि चैत यमन्तीति पुण्यपापयो कर्तृत्व स्यात्ससारिणा चाविशिष्ट स्यात् । चतन्यका- रणस्याभेदादाक्तृत्वमपि साधारण । कुत ' तल्लक्षणोपपत्तीर्यप्रकर्षात्परद्रव्यवीर्यादानसामर्थ्य भोक्तृत्वलक्षण- यथामाहारादे परद्र यस्यापि वीर्यात्मसात्करणाद्धोका । तथापि रिपस्याचेतनस्य वीर्यप्रकर्षात् कोवद्रव्या- दिसारसप्रहाद्भक्तप । रमणादीना च वीर्यप्रकपारकाष्ठादिद्रव्यलवणकरणाद्भक्तृित्व कर्मोदयापेक्षाभाात्तदपि पारिणामिक यच्चात्मन शुभाशुभकर्मफलस्योपभाक्तृत्व न तत्साधारण न च पारिणामिक सस्य क्षयोपशमनि- मित्तत्वाद् । वीर्यातरायक्षयोपशमागोपागनामलाभावष्टभादामन शुभाशुभकर्मफलोपभोगे सामर्थ्यमाविर्भवति। आहारादिवीयात्मसात्करणक्षणापभोगश्च भोगातरायक्षयोपशमादुपात्तस्य च जरण वीर्यातरायक्षयोपशमा- रकर्मातरेण विपादीना कथ भोक्तृत्वमिति चेत्प्रतिनियतशक्तिव्याद्व्याणा भास्करप्रतापनत् । पर्यायगावमपि साधारण सपद् याणा प्रतिनियतपर्यायापपत्ते' कर्मादयाद्यपेक्षाभावात्तदपि पारिणामिक । असगतत्वमपि साधारण परमाण्यादीनामावमुन्वाद्धमादीना च परिमितासख्यातप्रदेशत्वात्कर्मोदयाधपेक्षाभागत्तदपि पारि- णामिक । यदस्य कर्मोपात्तशरीरप्रमाणानुविधायित्व तदसाधारणमपि सन्नपारिणामिक कमनिमित्तत्वात् । अनादिमतीतबधनयद्धत्वमपि साधारण। कस्मात् तस्यसर्वद्र याणा स्वात्मीयसतानबधाबद्धत्व प्रत्यनादित्वात् । सर्वाणि द्रव्याणि जीवधर्माधर्माकाशकालपुद्गाख्यानि प्रतिनियतानि पारिणामिकचैत योपयोगगतिस्थिस्य यकाशदानवर्तनापरिणामवर्णगधरसस्पशादिपर्यायसतानबधनमद्धानि कर्मोदयाद्यपेक्षाभायात्तदपि पारिणा- मिक । यदस्यानादिकर्मसततिबधनबद्धत्व तदसाधारणमपि सनपारिणामिक कर्मोदयनिमित्तत्वाद्वक्ष्यते हि अनादिसबधे च सर्वस्येति । प्रदेशवत्वमपि साधारण सख्येयाऽसरयेयानतप्रदेशोपेतत्वात्सर्वद्रव्याणा तदपि कर्मोदयापेक्षाभारात्पारिणामिक । अरूपत्वमपि साधारण जीवधर्माधर्मकालाकाशानां रूपयोगाभावात् तदपि कर्मोदयाद्यपेक्षाभावात्पारिणामिक । नित्यत्वमपि साधारण दयाधादेशात्सर्गद्रव्याणा व्ययोदययोगा- भागत् तच्च कोन्यायपेभाभावात्पारिणामिक । ऊर्ध्वगतित्वमपि साधारणमग्न्यादीनामूगतिपारिणामि कत्वात् तच्च कर्मोदयाद्यपेक्षाभागात्परिणामिकमेर । अये चात्मन साधारणा पारिणामिका योग्या । अनतरसूत्रनिर्दिष्टोपसग्रहार्थश्वशब्द इति चेन्नाऽनिष्टत्वात् ॥ १४ ॥ स्या मतमनतर- सूरे निर्दिष्टाना गत्यादीनामुपसग्रहार्थश्वशब्दो नास्तित्वादिममुच्चयार्थ इति, तन्न-कि कारण अनिष्टयात् । नहिं गत्यादीना पारिणामिस्त्वमिष्यते तहक्षणाभागात् । विभेदपारिणामिकभावप्रतिज्ञानाच ॥ १५ ॥ यतश्चौपशमिकादिभावसख्याविधायिनि सूत्रे विभेद पारिणामिक इति प्रतिज्ञातमतो न गत्यादिसमुच्चयार्थश्वशब्द । गत्यादीनामुभयवच क्षायोपशपिकभाववदिति चेन्नाऽन्वर्थसज्ञाफरणात् ॥ १६ ॥ अथ मतमेतत् यथा क्षायोपशमिकमावस्य क्षयोपशमात्मरत्वादुमयपत्र तथा गत्यादीनामुभयपन्यादौदयिक पारिणामिकश्च त्रिभेद इति सिद्धमिति । तन्न, किं कारण ! अन्यथसज्ञाकरणात् । परिणाम सभार प्रयो- जनमस्येति पारिणामिक इत्यन्वर्थसज्ञा । न चासो स्वभागो गत्यादिषु विद्यते कर्मोदयनिमित्तापात् । किं च- ·। सात- प्रथमाहिके। तत्वार्थराजवार्तिक। तयानभिधानात् ॥ १७ ॥ यथोभयरत्याज्ज्ञानादय क्षायोपशमिका इत्यभिधीयते तथा गत्यादय औदपिकपारिणामिका इत्यभिधीयेरन् । न चाभिधीयते तथानभिधानात् क्षायोपशमिकसद्गत्यादयो नोभ- यात 1 किंच- अनिर्मोक्षमसगात् ॥ १८॥ गत्यादीनामुभयवत्वात्पारिणामिकनै सत्यनिर्मामप्रसग त्यावस्थानात् । तस्मास्थितमेतदस्ति वादिसमुच्चयार्थ एव चशब्द इति । आदीग्रहणमन न्याय्यमिति चेन्न निविधपारिणामिकभावप्रतिज्ञाहाने ॥ १९ ॥ स्यादेतज्जीवभव्याभव्यत्यानीत्यत्रादिग्रहण न्याय्य । अस्तित्वादीनामपाप्टत्वादिति । तन्न, किं कारण त्रिविधपारिणामिकभावप्रतिज्ञाहाने । आदिग्रहणे हि क्रियमाण जीवभव्याभव्यत्यास्तित्वादीना पारिणामिक- भावत्वात्रिविध इति यत्पुरस्तात्प्रतिज्ञात तस्य हानि स्यात् । समुच्चयायपि पशब्दे तुल्यमिति चेन्न प्रधानापेक्षत्वात् ।। २० । स्यान्मत समुच्चयापि घशब्देऽस्तित्वादाना पारिणामिकवन समुच्चयात्रिभेदप्रतिज्ञाहानिस्तुल्येति। तन्न, फि कारण ' प्रधानापेक्ष- स्यात् । कठोक्तानि त्रीणि प्रधानानि तदपक्षा विभेदप्रतिज्ञेति नास्ति विरोध । अस्तित्वादानि तु साधारणत्या घशन्देन द्योतितानाति तेपा गुणभाव । आदिशब्दे हि क्रियमाणेऽस्तित्वादाना प्राधा यस्यात् जीवत्वादीना- मुपलक्षणार्थत्वादप्राधान्य । तद्गुणसविज्ञाने चोभयेषां प्राधान्य प्रसज्येत । सानिपातिकमावोपसख्यानमिति चेन्नाभावात् ॥ २९॥ स्यादेतदाऐं सांनिपातिकमाव उक्त स इहोपसरयातव्य इति । तन्न, किं कारण : अभागन्नहि पष्ठौ भावोस्ति । मिशब्देनाक्षिप्तत्वाच ।। २२ ॥ यद्यप्यसौ विद्यते मिश्रशब्देनासाक्षित । ननु च मिश्रशन्द क्षायोपरामिकसमहायों न सान्निपातिकमहणार्थ इत्युच्यते--- चशब्दवचनात् ॥ २३ ॥ ओपशमिकक्षाधिको भागौ मिश्रो जीवस्य स्वतत्वमौदयिकपरिणा- मिकी चेति सिद्धे यमिश्रशन्दसमीपे चशब्दकरण तेन ज्ञायते मिश्रशब्देनोभयमुच्यते इति । मिश्रश्च क क्षायोपशमिको भार सान्निपातिकश्चेति इदमयुक्त वर्तते । किमत्रायुक्त' यद्यस्ति सानिपातिकोभानोऽभाना- दिति निरु यते। अथ नास्ति, कथमा सान्निपातिको भागनास्तीत्यभानादित्युच्यते सयोगभगापेक्षयास्तीत्या वचन । तत्रामाश्पक्षे आदिसून पूर्वोक्तानुकर्षणार्थश्वशब्द उक्तो भावपक्षे सानिपातिकप्रतिपादनार्थश्चशब्द ोक्तानुकर्षणपेक्षया वैदितव्य । अथार्पोक्त सानिपातिकभार कतिविध इत्यत्रोच्यते- पदिशतिविध पविशद्विध एकचत्वारिंशद्विध इत्येवमादिरागमे उक्त ॥ २४ ॥ तत्र- दुग तिग चदु पचे वय सजोगा होतिं सन्निनादेमु । दस दस पचय एक्य भारा छब्बीस पिंडेण । द्विभा यमयोगेन दशादायक परिगृह्यापशमिकादिचतुष्टयस्य चकैकत्यागन प्रयमे द्विभेदमयागे चत्वारो भगा । तक आदयिकापशमिकमान्निपातिकजीवभागो नाम मनुष्य उपशातरोध । द्वितीय औदयिकक्षायिक सान्निपातिक जीनभानो नाम मनुष्य क्षीणकपाय । तृतीय औदयिकक्षायोपशमिकसान्निपातिक जीय भायो नाम मनुष्य पचेंद्रिय । चतुर्थ आदयिकपारिणामिकसानिपातिकजीनभानो नाम मनुष्यो जीर द्वितीयविभावसयोगे औदयिक परित्यज्यौपशमिफपरिप्रहात् क्षायिकादिभावनयस्यकैकयागेन यो भगा । तक औपशमिकक्षायिकसान्निपातिकजीवभागो नामोपशांतलोम क्षीणदर्शनमोहत्वात् क्षायिकसम्यग्दृष्टि । द्वितीय औपशमिकक्षायोपशभिकमानिपातिकनीनभावो नामोपशातमान आभिनिगोधिक ज्ञानी! तृतीय औपशमिकपरिणामिकसानिपातिफजीनमारो नाम उपशातमायो भव्य 1 तृतीयद्विभावसयोगे औपशमिक परित्यय मायिकपरिमहाक्षायोपशीमकपारिणामिकयोरेफैकत्यागाही मगौ । तत्रैक क्षायिकक्षायोपशमि- फमानिपातिकगीतमा नाम क्षायिकसम्यग्दृष्टि श्रुतनानी। द्वितीय क्षायिकपारिणामिकसानिपातिक- जायमायो नाम क्षीणायायो भव्य । चतुर्यद्विभारसयोगे क्षायिकपरित्यागादेक भाग 4 ·८० सनातनजनप्रथमायायां- द्वितीयाध्याये- जीवभावो नामाऽधिज्ञानी जीन । त एते द्विमावसयोगभगा समुदिता दश । प्रथमनिभायसयोगे मोद- यिकौपशमिको परिगृह्य क्षायिकादिभात्रत्रयस्यैकैकमानपरिग्रहात्रयो भगा । तत्रैक औदयिकीपशमिकक्षा- यिकमानिपातिकजीरभागो नाम मनुष्य उपशातमोह क्षायिकसम्यग्दृष्टि । द्वितीय औदयिकोपश- मिकक्षोयापशमिकमानिपातिकजीरभानो नाम मनुष्य उपशातक्रोमो वाग्योगी। तृतीय औदायिकापशमि कारिणामिकसानिपातिकजीवमानो नाम मनुष्य उपशातमानो जीर । द्वितीयनिभानसोंगे औपशमिक परित्यज्योदियकक्षायिको परिगृह्यक्षायोपशमिकपारिणामिकथोरेकैकस्य परिग्रहाद् द्वौ भगौ। तत्रैक औदयि- कक्षायिकमायोपशमिकसागपातिक नीवभावो नाम माष्य भीणकपाय श्रुतज्ञानी । द्वितीय औदयि कभायिकपारिणामिकमानिपातिकजीनभावो नाम मनुष्य क्षीणदशनमोहो जीव । तृतीयत्रिमावस योगे आदयिकपरिप्रगदौपशमिकक्षायिकत्यागारेक औदयिकक्षायापशमिकपारिणामिफसानिपातिकजीव- भानो नाम मनुष्यमनोयोगी जीर । चतुर्थनिभावसयोग औदार्थक परित्यज्योपशामिकादिभाषचतुष्टय. स्यैकैक यागे चत्वारो भगा । तत्रैक औपशमिकक्षायिकक्षायोपशामकसान्निपातिकजीपभाो नामोपशा- तमान क्षीणदर्शनमोह काययोगी । द्वितीय औपशमिकमायिकपारिणामिकसानिपातिकजीवभावो नामोपशातरेद क्षायिकमम्यादृष्टिमव्य । तृतीय औपशमिकमायोपशमिकपारिणामिकसाभिपातिक जीवभावो नामोपशातमानो मतिज्ञानी जीव । चतुर्थ क्षायिकक्षायोपशमिपरिणामिकसानिपातिक- जीवभावो नाम क्षीणमोह पचेंद्रिय भय । त एते त्रिभासयोगभगा समुदिता दश । चतुर्भावस- योगेन पचभगा औदयिकादीनामेकैकत्यागात् । तनक औपशमिकक्षायिकमायोपमिकपारिणामिक सान्निपातिकजीवभागो नामोपशातलोम क्षीणदर्शनमोह पचेंद्रियो जीव । द्वितीय औदयिकमायिक क्षायोपशमिकपारिणामिकसानिपातिकजीवभावो नाम मनुष्य क्षीणकपायो मतिज्ञानी भव्य । तृतीय औदयिकौपरामिकभायोपशामकपारिणामिकसानिपातिकजीवभागो नाम मनुष्य उपशासवेद श्रुतज्ञानी जीव । चतुर्थ औदपिकापशमिशक्षायिकपारिणामिकसानिपातिकीनभानो नाम मनुष्य उपशातराग क्षीणदर्शनमोहो जीव । पचम औटयिकापशमिजलायोपशमिकसानिपातिकजीपभारो नाम मनुष्य उपशातमोह भायिकमप्यादृष्टिरवविज्ञानी । पचभावसयोगनैक ओदायिकौपशमिकमायिकमायोपशमिक पारिणामिझमानिपातिकजीवभागो जाम मनुष्य उपशातमोह क्षायिकसम्याटि पचेंद्रियो जीर । एवं पईिशतिनिध सान्निपातिकभार । पत्रिशद्विध उच्यते-द्वयोरौदपिकयो सन्निपातादौदायिकस्योपामिकादिभि चतुर्भिरेका सन्नेि पातापच भगा । तत्र प्रथम आदयिकौदयिकसानिपातिकजीवभाग नाम मनुष्य क्रोधी शात । द्वितीय औदायिौपसमिफसानिपातिकजीवभागे नाम मनुष्य उपशानकोर । तृतीय औदागिकभाषिकसान्नि पातिकजीवभावो नाम मनुष्य क्षीणकपाय । चतुर्न औदयिम्भायोपशमिकसान्निपातिकजीनभायो नाम गोधी मतिज्ञानी । पचम औदायिकपरिणामिकसान्निपातिकजीनभारो नाम मनुष्यो भव्य । द्वयो रोपसमित्यो सनिपातादौपशमिकस्योदयिमादिमिरेका सानिपातापच भगा । तत्रैक औपशमिको- पशमिकमानिपानिकजीवमानो नामापशमसम्यग्दृष्टिरुपशानम्पाय 1 द्वितीय औपशमिक औदपिकसानिपा तिकजीरभानो नामोपशातरूपायो मनुष्य । तृतीयऔपशामिकथायिकसानिपातिकजीनभानो नामोपशा- तकोर क्षायिस्सम्यग्दृष्टि । चतुर औपामिरुभायोपशमिकसानिपातिकजीवमानो नामोपशातरूपाय अविशानी। पचम औपशमिकपारिणामिकमानिपातिकजीवभागो नामोपशातदर्शनमोहो जीर । यो सायिस्यो सनिपतात् क्षायिकस्य चौदायकादिमि चतुर्भिरकश सन्निपातात्पच भगा । तनैक क्षायिकक्षा पिकमानिपातिकनीनमारो नाम क्षायिकमम्पादृष्टि क्षीणकयाय । द्वितीय क्षायिफौदयिकसानिपातिकजी यमावो नाम क्षीणकपायो मनुष्य तृतीय क्षायिकौपशमिकसान्निपातिकजीनभानो नाम क्षायिकसम्यग्दृष्टि- रुपनवेद चितुर्थ धादिकमायोपशमिकसानिपातिकजीरभारो नामक्षीणकपायो मतिज्ञानी पचम क्षायि- स्पारणामकसानिपानिकजीवभावो नामक्षीणमोहो भव्य दियो क्षायोपशमियो सन्निपातारक्षायोपशमि ·नियमावली। - सहित प्राकृत तथा संस्कृतटीकासहित दिगम्बरजैनाचार्यकृत दर्शन, व्याकरण, काव्य, साहित्य, पुराण, इतिहास, गणित, ज्योतिष, वैद्यक्रप्रभृति प्रय छपते हैं। । प्रयमालाका प्रत्येक खड (अक) दश फारमसे (८० पृष्ठसे ) कम नहीं होगा। और एक दो या तीनसे अधिक प्रथ नहीं रहेंगे। ३ इस प्रथमालाका मूल्य १२ खंडोंका सर्वसाधारणसे ८) रु प्रथम ही ले लिया जायगा और नैयायिक, पैदातिक और सस्कृत पुस्तकाल्योंकी सेवामें यह प्रथमाला पिना मूल्य भी भेजी जायगी। नरंतु पोटेज खर्च प्रत्येक अंकका ३) वी पी से सबको देना होगा। ४ जो महाशय एक साथ १००) र भेजेंगे वे यारजीव स्थायी प्राहक समझे जायेंगे । परतु नार्गन्यय उनको भी जुदा देना होगा। ५ जो दानी महाशय पुस्तकालयों, मदिरों, विद्यार्थियों वा विद्वानोंको वितरण करनेके लिये प्राहक बनेंगे उनको १००)रु पेशगी भेजनेसे १२ खड तक पदह २ प्रति प्रत्येक खडकी भेजी जायगी। मार्गव्यय पृथक् देना होगा। मूल्य व पत्र भेजनेका पता- पन्नालाल जैन, मंत्री श्रीजैनधर्मप्रचारिणीसभा, काशी, पोष्ट-बनारस सिटी। - . जैनी भाइयोंसे प्रार्थना। यह प्रथमाला प्राचीन जैनग्रयोंके जीर्णोद्धारार्थ व जैनधर्मके प्रचारार्थ प्रकाशित की जाती है। इसमें जो कुछ द्रव्यलाभ होगा वह भी धर्मप्रचार व परोपकारमें ही लगाया जायगा । इसकारण प्रत्येक धर्मात्मा उदार महाशयोंको चाहिये कि प्रथम तो एक २ दो दो प्रथ छपाकर जीर्णोद्धार करनेके लिये अथवा अपने पिता आदियी स्मृति के लिये द्रव्य प्रदान करें। दूसरे प्रत्येक मदिरजीके शास्त्रभडारमेंसे ग्राहक बनकर इन सब प्रथोंका सग्रह करके रक्षा करें अथवा स्यय दानी ग्राहक जो साधारण प्राहक बनकर अपने यहाके संस्कृत पढ़नेवाले विद्यार्थियोंको अथवा सस्कृतज्ञ अयमती विद्वानोंको दान देकर सत्यार्थ पदार्थोंका प्रचार करें। शास्त्रज्ञानी महाशयोंके लिये ही हमने पाचना नियम बनाया है । प्रार्थी-पन्नालाल वाकलीवाल।