·THE
CHAU KHAMBA SURBHARATI GRANTHAMALA
PURANADARYALOCHANAM
| Samikshatmaka Bhaga)
By
Dr. Shrikrishnamani Tripathi
Acharya, M. A., Ph. D., Sahityaratna
Prof & Head of the Dept: of Puranet has
Shri Sampurnananda Sanskrit Vorhwavidyalaya
VARANASI
Edited ty
Sripati Awasthi & Vishwanath Pandey
8026
TR
SKALDS
54229
THE
CHAU KHAMBA SURBHARATI PRAKASHAN
VARANASI-221001
1975

·© The Chaukhamba Surbharati Prakashan
Post Box No 129
K 37/117, Gopal Mandir Lane, Varunas!
First Edition
1975
Price Rs 20-00
Also contrirem
Thr Charkhamba v dyabhaman
(Publubars & Orimtal Rxk Sellers )
t Nix 69.( Ikhlcd Bonare: State Bank of Int 1 Blk >
Chowk, Sararai-221001

·00RSelpeece
2800
Re0-200000
CEBOOrpeeee
वेदान्त-साङ्ख्य-साहित्य-पुराणाचार्यपारग ।
त्रिपाठ्यपाल श्रीकृष्णमणिशास्त्री विराजते ।।
a/news

·28Socipee
000000
सम्रर्पणम्
gee
(CADG002800
सरयूपारीणब्राह्मणवंशावतंसानां सदाचारपूतानां
प्रख्यातपरितकुलप्रस्तानां श्रोतातपादानां
(स्वर्गीय पं० नागेश्वरमरिणत्रिपाठिनां )
पुण्यस्मृतों দুর্নীচ
पुराणपर्यालोचनस्य
समीक्षात्मको
भाग।
थोकृष्णमरिपत्रिपाठी

·विषय-सूची पृष्ठ संख्या - किञ्चित् प्रास्ताविकम् १-२४ (१) प्रयमे परिच्छेदे पुराणेषु इतिहाससमीक्षा, महाभारतपूर्ववर्तिचन्द्रसूर्य- राजवंशविवरणम्, महाभारतोत्तरराजवशदिग्दर्शनम्, ऋपिवशानुकीर्तनम्, मनुक्न्यावविवरण दक्षकन्यासन्ततिदिग्दर्शनम्, देवासुरसग्राम , देव- दत्यदानववशावलो, देवासुरसग्रामस्यैतिहासिक महत्त्वम्, दैत्यदानवाना शनिस्रोत , दैत्यदानवराक्षससस्कृतित्समीक्षा । १-६८ (२) द्वितीये परिच्छेदे मक्तितत्त्वविवेचनम्, भक्तिलक्षणसमीक्षा, भक्तर्मेंद- विवेचनम्, मक्तिशास्त्रपरम्परापर्यालोचनम्, भक्तिरससमीक्षा, मधुर- भक्तिपरम्परापर्यालोचनम्, भक्तरुद्गमस्थानसमीक्षा, भक्तरुपासना- मूलकत्वस्य समीक्षा। ६९-१०३ ( ३ ) तृतीये परिच्छेदे अवतारतत्त्वसमीक्षा, अवतारप्रयोजनम्, अवताराणा मान्यता, अवतारवादो विज्ञानवादस्य निरुपायाम्, अवतारभेदसमीक्षा, अवतारविपयिणी भ्रान्ति , अवतारशब्दार्थ , वैदिकवाड्मयेऽवतारवादस्य समीक्षा। १०४-१३६ (४) चतुर्थे परिच्छेदे कालपरिमाणविवरणम्, युग-मन्वन्तर-कल्पाना विवरणदिग्दर्शनम्, ब्रह्मरण पाय निर्धारणम्, पुराण पञ्चलक्षणम्, सर्ग- प्रतिसर्ग-(प्रलय ) वंश-मन्वन्तर-वशानुचरिताना समीक्षा । पौराणिक- सृष्टिरहस्यम्, आर्याणामादिनिवासस्थानसमीक्षा, भुवनकोपविवरणम्, भूलोकस्य विमाजनम्, चतुर्तीपाया सप्तद्वीपायाश्च पृथिव्या विवरणम्, जम्बूद्वीपस्य विभाजनम्, भारतवर्षस्य विभाजनम्, भारतवर्षस्य नाम- करणम्, भारतवर्षस्य प्रशस्ति , भारतवर्षस्य वैशिष्टयम्, पौराणिका- धुनिकभूगोलयोरन्तरम्, नौगोलियमैतिहासिक च तथ्यम्, खगोलचर्चा, सोमसूर्ययो पौराणिकी समीक्षा, पर्वाताना विमाजनम्, नदा १३७-१७२ (५) पचमे परिच्छेदे आयुर्वेद विद्या, पुराणेपु राजनीतिविद्या, वर्णाश्रम- व्यवस्था, धर्ममेद , विवाह , क्षत्रोपेता द्विजातय , स्त्रीवर्ग , सतीप्रथा, शिक्षा, पुराणेपु क्लाविमर्श, संगीतकला, नृत्यकला, पौराणिक्दर्शन- समोता, पुराणेषु प्रमाणाना मान्यता, आत्मदर्शनस्यावश्यक्त्वम्, विरोध- परिहार विवेचनम्, विविधविद्याविलास , विनम्र समृद्बोधनम् । १७३-२६२ (६) परिशिष्टे द्वादशसंख्याकाना सुकन्याच्यवनाम्बरीपप्रभृतीना, राजा चरित्रचित्रणसमीक्षा। २६३-३०८ OChe+ नद्यश्च, देशा.। - .

·किञ्चित् प्रास्ताविकम् वस्तुतो भारतीयमध्ययनं वेदत एवारभ्यते. यतो हि वेदाः सन्ति भारतीयसस्कृतमूलमाधारः। विश्ववाइमये वेदात् प्राक्तनं किमपि साहित्यं नोपलभ्यत इनि सर्वः पौर्वात्यैः पाश्चात्यैश्च विपश्चिद्भिर्मन्यते । अतः श्रद्धालवो हिन्दयः सर्वतोऽधिकं वेदप्रामाण्यमेवाम्युपगच्छन्ति, तन्मूलकस्मृतिपुराणानुसारमाचरन्ति, व्यवहरन्ति च निरन्तरम् । संस्कृतवाङ्मये पुराणानामस्ति एक विशिष्टं स्थानम् । वेदस्मृत्योरनन्तरं पुराणानामेवास्तिजगति प्रामाण्यमङ्गीक्रियते। यतोऽत्र वेदार्थमेव स्पष्टोक्तुं ज्ञानकर्मोपामनानां सिद्धान्ता अतिमरलया भावगम्यया प्राजलया भापया विविधाभिभक्तशिरोमणीनां मानदमणीनां यथाभिः सम्यगवघोधिताः सन्ति, येषां मननद्वारा साधारणबुद्धयोऽपि जना व्यावहारिकी स्थिति सम्पादयन्तो वेदोपनिपत्प्रतिपाद्यं मानवानां प्रधान लक्ष्यं परमात्मान प्राप्य मुक्ता भवितुमर्हन्ति । वेदानां यथार्थमवगन्तुं पुराणानामस्ति पूर्णः सहयोगः। अतो देदार्थाना विस्ताराय पुराणानु- शोलनस्यावश्यकता प्रदशिता महाभारतस्यादिपर्वणि- इतिहासपुराणाम्या वेदार्थमुपयेत् । १।२६७ अतो भगवन्निःश्वासरूपापीरुपेयवेदवत् पुराणानामपि प्रामाण्य सिष्यति । वस्तुतोऽनादिपरम्परातः प्रचलिताया भारतीयसस्कृतेः मदा- चारस्य वर्णाश्रमधर्मस्य समस्तस्य समाजस्य सम्पर्णस्य राष्ट्रस्य च मर्यादासंरक्षणं यथा वेदैविधीयते, तदनु स्मृतिभि सम्पाद्यते, तथैव पुराणैरपि क्रियत इति न संशयग्रस्तम् । वेदाना दुरूहतया तदीयतत्त्व. साक्षात्कारो यादक काठिन्यमावति, न तादृक् सरलातिसरलभापानि. बद्धानां पुराणानामस्ति काठिन्यम् । साधारणेप्वपि जनेषु वेदरहस्यज्ञानस्यावश्यकत्वमतुभूय भगवान् कृष्णद्वैपायनो महपि यासदेवः । पुराणानि रचितवान्, कृतवांश्च तत्र ज्ञानकर्मोपासनापेक्षया ऋजुभिरुपायैर्मानवमात्रेणाचरणीयस्य भक्ति. मार्गस्याविष्कारम् । अतो निखिलानां जनानां कल्याणकारिभिरुपायैः परिपूर्णानां पुराणानामनुशीलनेन भवति मानवताया जागतिः, सम्यक् सजायते धर्मस्य सरक्षणम्, मानवजन्मन साफल्यं च सिध्यति ।

·( २ ) यथा दिवसे प्रकाशो भगवता भास्करेण भवति, रात्री प्रकाशचन्द्र- मसा जायते, गृहान्धकारो दीपेनापनीयते, तथैव परमात्मस्वरूपप्रदर्शनार्थ ज्ञानं तु पुराणवचनैरेव सम्भवितुमर्हति । विविघाभिर्वासनाभिभूयो भूयो भवाटव्यामस्यां बंभ्रम्यमाणानां जीवानां कृते पुराणमस्ति सरल आलोकमार्गः। अत एव लोकपितामहेन ब्रह्मणा सर्वासां विद्यानामादौ पुराणविद्यैव स्मृता, ततो वेदा आविर्भूताः । सर्वशास्त्राणां ज्ञातृत्वेऽपि पुराणज्ञानाभावत् कस्यापि पुरुपस्य विचक्षणत्वं न सम्भवतीति विष्णुपुराणस्यास्ति डिण्डिमघोपः' । पद्मपुराणे तु प्रोक्तमस्ति यद् यदास्तदितराणि च शास्त्राणि सम्यगघीतानि, परन्तु तैर्यदि पुराणानामध्ययनं न कृतं चेत्, तहि तेपामुत्तमज्ञानप्राप्तिनं जायते'। धार्मिकसन्देहानां निवृत्तये प्रवृत्तये चाध्यात्मिक परलोकमार्गे पुराणानामनुशीलनं नितान्तमस्त्यावश्यकम् । इदं हि विरुद्ध तुभिर्न हातव्यम् । शास्त्रेषु अप्रतर्यपुगण-मानवधर्मशास्त्र- साङ्गवेद चिकित्सासु पुराणस्यैव प्रथम स्थानं निर्दिष्टमस्ति महाभारते, यतो हीमानि भगवत आज्ञारूपाणि सन्ति । पुराणं मानवजातेहंदयान्धकारस्यापाकरणाय सर्वथा मणिमयं प्रकाशकमस्ति । परमतत्त्वदृष्ट्या पुराणं हि नूनमस्ति श्रद्धेयं शास्त्रम् । पुराणेषु विविध विभिन्न मर्भािवविधेयोऽधिकारिभ्यो विविधैः प्रकारैः परमं पुरुषार्थमवगन्तुमुपायाः प्रदर्शिताः सन्ति। अद्यत्वे पुराणानां सम्यगध्ययनाभावादेव तत्र निर्मूला अनेके आक्षेपा भवन्ति । गभीरतया तदनुसन्धाने क्रियमाणे तेपामाक्षेपाणामनायासेन निराकरणं जायते । १. पुराणं सर्वशास्त्राणा प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं च वनेम्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः ॥ = म० पु. ५३१३ २. यो विद्याच्चतुरो वेदान् साङ्गापनिषदो द्विजः । न चेत् पुराणं संविद्यान्नव स स्याद् विचक्षण. 1 = २१५१ ३. बहुशास्त्र समम्यस्य बहून् वेदान् सविस्तरम् । पसोऽश्रुतपुराणस्य न सम्यग् याति दर्शनम् ।। = ४।१०।१३ ४. पुराणं मानवो धर्मः साङ्गो वेदश्चिकित्सितम् । माज्ञासिदानि चत्वारि न हातव्यानि हेतुभिः ।। r क ·यदि पुराणान्याक्षेपपूर्णानि स्यु, तहि महादार्शनिकाना परमतत्त्व. विचारकाणां कुमारिल भट्ट-श्रीशङ्कराचार्य-रामानुजाचार्यप्रभृतीनां महातु- भावाना निर्धान्तप्रमाणानि पुराणानि कथड्कार स्वीकृतानि स्युः ? पुराणानामन्तस्तलं प्रविश्य समीक्षायां क्रियमायां स्फुटमवगम्यते,यत् पुराणेषु देशकालस्थित्यनुसारं सर्वानुकूलं कर्तव्यमुपदिष्टं वर्तते, येन मानवानां सर्वथा कल्याणमेव जायेत। अतः पुराणपारायणशीलैंविद्वद्भि- र्भारतीयजनताया महते उपकाराय राष्ट्रसमुन्नतये च पुराणज्ञान- राशि नं प्रसारणीयः प्रचारणीयश्च । अद्यत्वे स्वतन्त्रताया उपःकाले नित्यनवीनैरुत्साहैरभिनवचाक्यचिक्ययुगेऽपि पुराणानि महान्तमुपकारं कतुं प्रभवन्ति । भारतीयपथप्रदर्शनाय पुराणानि, महाभारतं रामायणञ्च सर्वतोऽधिकं साहाय्यं विधातुं शक्नुवन्ति । यतो हि पुराणादीनां भूमिः समस्तं भूमण्डलं वर्तते, न च केवलं भारतवर्षमात्रम् । पुराणव्यवस्थायां विश्ववन्धुत्वस्यादर्शी निहितोऽस्ति, येनान्ताराष्ट्रियसमस्याया। समाधाने- ऽपि पर्याप्तं साहाय्यं भवितुमर्हति । लौकिकविषयाणामिव पारलौकिकविषयाणामपि पुराणेषु पर्याप्त विवेचनं विद्यते । यतो हि पुराणानां दृष्टिपथे न केवलं भारतवर्पस्यापितु तत्रोवाघोभागे वर्तमानानां चतुर्दशभुवनानामपि पदार्थाः सम्यग् विवे- चिता सन्ति । एवं सार्वजनीनं हितमुपदेष्टुं प्रवृत्तानां पुराणानां समीक्षा कस्य सचेतसो मानवस्य न प्रियकरी कल्याणकरो च स्यात् ? पुराणं हि हिन्दुजातेः सर्वस्वं भारतीयसंस्कृते पोषकं मानवसमाजस्य पथप्रदर्शकमार्यसाहित्यस्य चाधारस्तम्भो विद्यते, येन सर्वविघं धार्मिक- नंतिक-सामाजिक सद्व्यवहारादीना सौविध्यमवाप्यते । भारतीयप्राचीने- तिहासस्यान्धकारे युगेऽपि पुराणप्रभया प्रकाशः प्राप्यते। अत एव महर्षिणा याज्ञवल्क्येन विद्यागणनाया पुराणस्य प्राथम्यमुपात्तम् । यथा वेदा ईश्वरानुग्रहेण पूर्व ब्रह्मणो हृदि आविर्भूता ततो विभिन्नानां महर्षिणां हृदाकाशे प्रकाशिताः, तदनन्तरं च मानवसमाजे विस्तृताः तर्थव सर्वप्रथमं पुराणविद्या ब्रह्मद्वारंव स्मृता, तदतु देवपिहृदयेषु १. पुराण न्यायमीमासा धर्मशास्त्राङ्गामिश्रिता.। वेदाः स्थानानि विद्याना धर्मस्य च चतुर्दश ॥ = या• स्मृ.

·परमिदानों दीर्घकालव्यवधानात्, प्रकृतिपरिवर्तनात्, अनेकाकान्तेः, राजनीतिविप्लवाच्चांशिकरूपेण पुराणनिर्दिष्टानां नदी-जनपदादीनां यथार्थतः परि वयोऽद्यत्वेऽतिकठिनो जातः। परं प्रसन्नतायाविषयोऽस्ति यत् पुरातत्त्वातुशीलननिरतानां गवेषकाणां परिश्रमेण पुराणभौगोलिक- विवरणसत्यता शनै शनैः प्रमाणीभवति । अथर्ववेदस्य पृथ्वीसूक्ते मातृभूमि प्रति भारतीयभावनाया अत्यन्त- मुदात्तं वर्णनं विद्यते । यथा माता स्वकीयं तनयं वात्सल्येन दुग्धं पाययति तर्थवास्माकं मातृभूमिरपि विभिन्नाभि पयस्वतीभि: भारतीयां जनतामाप्यायति । अत एवेयं विश्वम्भरा धात्री चोच्यते । माता भूमिः पुत्रो यहं पूथिव्या: (११।१।१२) अस्मिन् मन्त्रे मातृभूमेः स्वरूपस्य तथा तया सह मानवहृदयस्य चकताया यादृशमुत्कृष्ट रूपं वर्तते, तादृशमन्यवास्ति दुर्लभम् । भारतीयसंस्कृती सत्यस्य यः प्रकाश उपलभ्यते, तस्योद्गमो मातृभूमिरेवास्ति'। वायुपुराणेनापि पृथिव्या अनन्तेति नाम निर्दिशता सा सर्वभूताश्रया जननी प्रोक्ताऽस्ति- जननी सर्वभूतानां सर्वभूतघरा घरा। नानाजनपदाको नानाधिष्ठानपत्तना ॥ नानाननदीशला नकजाति समाकुला। अनन्ता गीयते देवी पृथ्वी बहुविस्तरा ॥ ५:२३ पृथ्वीसूक्ते राष्ट्रं त्रिविधं निर्दिष्टमास्त-निकृष्टं मध्यमुत्तमं च ।' तत्र निकृष्टकोटिके राष्ट्रे भौतिकसम्मत्तः पूर्णतया विकाशो दृश्यते । मध्यमे राष्ट्र जनताया बुद्धी सर्वदा चाञ्चल्यमवतिष्ठते । उत्तमस्य राष्ट्रस्य वैशिष्ट्यं तत्रत्या संस्कृति भवति । अतो वेदमन्त्रद्वारा उत्तमराष्ट्र मानसिकस्य तेजसः शारीरिकवलप्राप्तेश्च प्रार्थना कृता विद्यते । पथ्वी हि राष्ट्रस्य शरीरम, जनता प्राणः, संस्कृतिश्चास्ति मनः। एपां त्रयाणां सम्मेलने व राष्ट्रस्यात्मनो भवति निर्मागम् । अतो यस्मिन् कस्मिन्नपि राष्ट्र समुत्पद्य तत्रत्यायाः सस्कृतेः समुन्नतिकरणं तत्रत्यायाः प्रत्येकव्यक्त भवति, परम कर्तव्यम् । वस्तुतः स्वसंस्कृतेः समुन्नतिद्वारंव मानवो राष्ट्र जन्मग्रहणस्य ऋणान्मुक्तो भवितुमर्हति । यथा प्रत्येकन्यक्तिः स्वकोय १. यस्य हृदयं परमे व्योमन सत्येनावृतममृतं पृथिव्या । नो भूमिस्त्विपि राष्ट्र दधातूतमे । - २.स ·नजं वैशिष्ट्यं विभति तथंव प्रत्येकराष्ट्रस्य नैजी विशेषता भवति, यया तद्राष्ट्रमपरराष्ट्रापेक्षया समुन्नतं प्रतीयते। तत्र भारतस्य वैशिष्टय- मस्माभिर्वेदपुराणद्वारंवावगन्तुं शक्यते। अन्यराष्ट्रापेक्षया भारतस्य वैशिष्ट्यमवास्ते यत्तत्राध्यात्मिके ज्ञाने, स्वधर्मपालने, परोपकारकरणे संयमे राष्ट्रस्योद्धारे सर्व समुन्नती च बलं दत्तमस्ति । यदि वेदा भारतीयसंस्कृतेः सर्वोच्चमुद्गमं स्थानमस्ति तहि पुराणानि सन्ति । भारतीयसंस्कृतेः शाश्वतानि स्रोतांसि। हिन्तुजातिसंस्कृति- सम्बन्धिनः कदाचिदेव केचन एवम्बिधा विषयाः सम्भवेयुः, येषु प्रकाश: पुराणः न दत्तः स्यात् । वेदानन्तरं भारतीयसंस्कृते वास्तविक स्वरूप- मस्माभिः पुराणरेवावगन्तुं शक्यते । पुराणानुसारं पुराणानि हि धार्मिक- सामाजिक-सांस्कृतिक-राजनीतिक-आथिकादिपु क्षेत्रेषु लोकवर्गस्य विचाराणां कार्याणां च यथार्थ चित्रमुपस्थापयन्ति । पुराणानामनु- शीलनेनास्मभिः स्वजीवनोद्देश्यपूर्तये आदर्शमयः सदुपदेशो लभ्यते। यतो हि पुराणप्वेकत्र वाहिकामुष्मिकहितसिद्धये उदाहरण प्रत्युदाहण- कथानकोपकथानकद्वारा शुभकर्मणि प्रवृत्तयेऽशुभकर्मभ्यश्च निवृत्तये सदुपदेशो दत्तोऽस्ति-रामादिवत् वर्तितव्यं न रावणादिवत् । पुराणनुसार- मस्माकं देशस्य नामास्ति भारतवर्षम् । तथान निवासिन्याः प्रजाया नामास्ति भारतो । पुराणेषु भारतवर्षस्य भौगोलिको विस्तारः समुद्रा- दुत्तरे हिमालयाच्च दक्षिणे प्रोक्ताऽस्ति' तथा कन्याकुमारीतो हिमालये गङ्गाया उद्गमस्थानपर्यन्तं विस्तृतो भूभागो भारते सम्मिलितोऽभिमती- ऽस्ति'। निरुक्तशास्त्रदृष्ट्या वायु-मत्स्यपुराणयो भरतवर्षस्य निर्वचनं कृतमस्ति यत् प्रजानां भरण-पोषणकारणादेका सज्ञा भरत इत्यस्ति । एतन्निरुक्तेराधारेणायं देशो भारतमित्युच्यते । इदमस्य रहस्यम्-भरण- पोपणात्मकेन गुणेन मनुर्भरतः प्रोक्तोऽस्ति, तथा यत्र भूभागे मनु- १ उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् । वर्ष तद् भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा ।।-बा० पु० ४।७५ ह्याकुमारिक्यादागङ्गाप्रभवाच्च वै । तिर्यगुत्तरविस्तीर्णः सहस्राणि नवव तु ।=४५२८१ प्रजानां वै मनुभंरत उच्यते । निरुक्तवचनाच्चव वर्ष तभारतं स्मृतम् ।।४।७६ २. मायतो ३. मरणाचच ·- पद्धत्यतुसारं तत्सन्ततयो निवसन्ति, तन्नाम भारतमिति जातम् । यद्वा राज्ञो प्रहपभेदवतनयस्य भरतस्य नाम्नाऽयं देशो भारतमित्युच्यते, अथवा दोप्यन्तर्भरतस्य (सर्वदमनस्य) नाम्नाऽस्माकं देशो भारतमिति निगद्यते । एतत्समीक्षा ग्रन्ये १६० पृष्ठे द्रष्टव्या। पुराणेतिहासयोः या भारतवर्पत्य वन्दना विद्यन्ते, तासु महाभारतस्य भीष्मपर्वणि भारतवन्दना भावदृष्ट्या अत्यन्तमुत्कृप्टाऽस्ति । तेषु पद्येषु येषां चक्रवतिना राजा नामानि गणितानि सन्ति, तपा धार्मिको भाव , प्रजावात्सल्यम्, सत्यपाल नम्, परोपकारमयं जीवनम्, निरन्तर लोकरल्याणकामना, ते: स्थापिता आदर्शमयी व्यवस्था च भारतीय- गौरवस्यास्ति विपय । ये महापुरुषाः स्वदेशस्य कालस्य च प्रतिनिधियो भवन्ति तेषामेव वृत्तानोपस्थापनं पुराणेतिहासयोरनिवार्य जायते। एतदनुसारमेव तत्र तपा चरित्रचित्रण कृतमस्ति। पुराणेषु भारतवर्ष स्वर्गादप्युत्कृष्टं वणिमस्ति। तत्र सिद्धान्तितं वर्तते यद् देवा स्वर्गे गीतं गायन्ति यत्ते मानवा मनि धन्यतमा ये भारते जन्म गहन्ति । भारत- वसुन्धरा हि स्वर्गादपि उत्कृष्टास्ति, यतो हि तयत्या जनाः स्वर्ग मोक्ष चोभय लब्धु शवनुवन्ति । ये स्वर्गे भुक्तदेवत्वभोगास्ते मोक्षाय भूयो भारते जन्म गृह्णन्ति । सुरत्व प्राप्तानस्मानपेक्ष्याधिक सुकृतिनरते । अतो भारतवर्षे जन्मग्रहणं नास्ति साधारणस्य पुण्यस्य फलम् । अपि च जम्बूद्वीपे वर्तमानेभ्योऽन्यवर्षेभ्यो भारतवपं सर्वश्रेष्ठं ज्येष्ठं चाभिमतम्. यतो हि अन्यानि वर्षाणि येवलं भोगस्थानानि सन्ति, विन्तु भारतं फर्मभूमिः प्रोक्ताऽस्ति । अत्र सत्कर्मानुष्ठानद्वारा मानवो भोग मोक्षं चोभयपपि लघु शक्नुयात् । तथाहि विष्णुपुराणे । इदमस्य- १. प्रियमिन्द्रस्य वस्य मन वयस्वतस्य । वृषोस्तु राजन् वयस्य तथक्ष्याको महारमन ।। प्रत्येपा च महाराज! क्षत्रिणा बलीयसाम् । गपामेव राजेन्द्र । प्रियं भारत ! भारतम् ।।६५६ २. गायन्ति दवा: क्तिगीतानि धन्यास्तु मारतभूमिमागे। स्वर्गापवर्गास्पदहेतुमते भवन्तिभूप पुरुषा सरत्यात् ।। २।३।२४ ३. सत्रापि पंष्ठ जम्यूटोपे महामुने । यमो हि वर्मभूरेषा तताऽन्या भागभूमपः।। इन ममाप्यो स्यों मुसिमस्मात् प्रयान्ति में। विमयं मरकं पापि पारपतः पुरपा. मुने !! P४२२ भारत ·. रहस्यम्-भारतभूरेव सदसत्कर्मानुष्ठानयोग्या भूमिः । भारतादन्या भूमयो हि सुखदुःखसाक्षात्काररूपस्य भोगस्य स्थानानानि । अवानुष्ठितेन विहितकर्मणा धर्मः, निषिद्धनं च कर्मगाधर्मो जायते, ताभ्यां च यथाक्रम सुखदुःखे तद्भोगाश्च जायन्ते, नत्वन्यत्र समनुप्ठितेन कर्मणा तथेति भावः। यदा काचिज्जातिः परस्परविद्वपवशात् स्वकीयमादर्शमयं चरित्र विस्मृत्यात्मनः स्वरूपं परित्यजति, अन्याधोना च भवति तदा विश्वस्य इतरजातयः तस्या उपेक्षणं कर्तुं प्रारभन्ते । तद्धामिका ग्रन्था. पोपकल्पना, प तत्पूर्वजा असभ्याः, तद्भापा अव्यवहार्या, तद्वेषशादिकं लज्जाजनकम्, तदाचार-विचार- हारादिकं च बालानां क्रीडनकम्, इत्याद्युक्त्वा तां जाति सर्वथाऽयोग्यामुद्धोष्ट चेयन्ते । एतन्नैसगिनियमानुसार विविधा जातयोऽन्येषां कुचक्र समागत्य स्वकं स्वरूपं परिहरन्ति । तासामस्तित्वं केवलमितिहासप्टेप्वेवाद्वितमवतिष्ठते । विश्वस्येतिहासोऽस्ति साक्षो यद् हिन्दुजातिः विश्वस्मिन् सर्वतः प्राचीनतमा । अस्याः पवित्रतममुद्देश्यानि सन्ति, स्वधर्माचरणम्, परोपकारकरणम्, स्वार्थत्यागः, ईश्वरं प्रति अनन्यप्रेमप्रतिष्ठापनम्, समस्त विश्वं विष्णुमयं मत्वा तत्र श्रद्धाचारणं च । अतस्तत्र विश्व- बन्धुत्वभावनया वसुधैव कुटुम्बकम् इति पुनीतो भावः सर्वदा तिष्ठति । या हिन्दुजातिः प्रारम्भतः अन्यासु जातिषु शासनं करोतिस्म, सैव दैववशाद् अन्याधौना भूत्वा शासिता शोपिता चाभवत् । सर्वप्रथम हिन्दुजातो बौद्धानां शासनमजायत, ततो यवनानामक्रमणमभूत् । अनयो शासनापोनयाऽपि हिन्दुजात्या शिक्षापद्धतिः स्वाधीनैव रक्षिता। एतत्परिणामस्वरूपेण कुमारिलभवृ-स्वामिशङ्कराचार्यसदृशा अद्भुतप्रति- भाशालिनो मनोपिणोऽस्यां जातात्पद्य बौद्धसाम्राज्य समूलमुन्मूल्य बौद्धान भारतावहिः कृतवन्तः। यवनशासनकालेऽपि शिक्षापद्धतिः हिन्दु- नामघोनेव सुरक्षिताऽवर्तत । येनाने के धर्मवीरा हिन्दवः स्वजातेः धर्मस्य च संरक्षणे कृतसङ्घल्पा आसन् । महाराणाप्रताप-छत्रपतिशिवाजी. गुरुगोविन्दसिंह-हकीकतरायप्रभृतिभिर्महापुरुपेरियन्ना भिन्ना वा हिन्दु- जाति प्रणाशात् संरक्षिता, राजस्थानीयाभि. पद्मिनीप्रभृतिमिः सतीना- रीभिश्च जोहरव्रतं स्वीकृत्य प्रज्वलितेऽग्नो स्वानि शरीराणि भस्म- सात्कृत्वा भारतीयकुलयोषितामादर्शभूतः पातिव्रत्यधर्मः परिरक्षितः। - ·परिणामस्वरूप यवनसाम्राज्यस्य सत्ता शिथिला जाता। अस्मिन्ने- वासरे योरपनिवासिन्या आंग्लजाते रतवर्षे प्रवेशोऽभवत् । शनैः शनैः शासनस्याधिकारः तस्या हस्तगतो जातः । तत्प्रमुखेन शासकेन लाई- मेकालेमहोदयेन यदा दृष्टं यद् भारतीयाः पाश्चात्यातुपेक्षन्ते घृणादृष्ट्या च तान् पश्यन्ति, तदा तेन शिक्षापद्धति स्वाधिकारे कृत्वा एवंविधानि पाठ्यपुस्तकानि निर्मापितानि, यान्यघीत्य हिन्दुजातिः स्वं वास्तविक मितिहासं विस्मृत्यांग्लजात्या सह सम्मिलिता स्यात् । तेषु पुस्तकेपु स्थले स्थलेङ्कितमासीद् यदार्या न सन्ति, भारतस्यादिनिवासिनः, किन्तु मध्यएशियातस्तत्रत्यानां दलद्वयं प्रचलितम् । तत्रैक दलं यूरोपाभिमुखं प्रस्थित द्वितीयं च भारते आगत्य न्यवसत् । अतो योरपवासिनी आंग्ल- जातिस्तथा भारतनिवासिनी हिन्दुजातिश्च द्वे अपि एकस्य पितुः स्तः सन्तत्यौ उभयत्र भेदभावोऽनुचितः । प्रथमं ये आर्या भारते आगतास्ते विद्याविहीना गुणहीना असभ्या आरण्यका इव महामूर्खाः कृपकाश्चासन् । ते कृषि कतुं जानन्तिस्म, पशून पालयन्तिस्म, गोचारणसमये यानि गीतानि गायन्तिस्म, तानि एकत्र संगृह्य वेदनाम्ना व्यवहाँ प्रारभन् । अतो न वेदः कस्यचन महत्त्वस्य पुस्तकमस्ति, मार्याणा संस्कृतभापा, मृतभाषाऽस्ति, हिन्दी चाल्पसंख्यकानां भाषा वर्तते, हिन्दूनां वेषशादिकं ३ घणास्पदं तथा तेषां भोजनं बलहीनं विद्यते, एषां व्यवहारो लोकविरुद्धः आचार-विचाराश्चासम्यानां चिह्नानि सन्ति, इत्यादि, इत्यादि । पाश्चात्यैरतुभव: कृतो यद् भारतवर्षे यावद् विधिवद् वेदपाठो भविष्यति, तथा पुराणानां प्रवचनं चलिप्यति तावद् हिन्दुधर्मस्य, हिन्दु- जातः, हिन्दुसंस्कृतेश्च न कापि क्षतिर्भविष्यति । एनमनुभवं लक्ष्यीकृत्य तैः लेखनी गृहीता, अनेकानि पुस्तकानि च रचितानि, येषु पुराणा-- नामसत्यतां सत्कथासु परस्परं विरुद्धता, असंभवता, अदूरदर्शितां मूर्खतां च साधयितुं महती कुचेष्टा कृता, यानि पठित्वा अभिनवशिक्षित. वर्गः साधारणजनता च व्यामोहिता सती पुराणानि उपेक्षितवतो। एवं विधाया दूपितशिक्षापद्धतिदृप्टेः परिणामोऽभवद् यद् आंग्लशिक्षित- समुदायस्य मानसिकः स्तर एव परिवर्तितः । आंग्लशिक्षादीक्षिता स्वान् भारतीयान् कथयितुं संकोचं तथा- आंग्लानामतुकरणे गौरव हा चानुभवन् । एवंविधा शिक्षामनुभूय लार्डमेकालेमहोदय आत्मानं कृत. कृत्यं मत्वा महत्या प्रसन्नतया स्वपितुः पार्वे एवमाशयकमेकं पत्रं ·ध्यलिखत्-तात ! ये हिन्दवः आंग्लशिक्षा प्राप्नुवन्ति, ते स्वधर्मान्न सहानुभूति कुर्वन्ति । कियन्तस्तु नास्तिका भवन्ति, केचन च खोप्टधर्म मन्तुं प्रवर्तन्ते । अहमेकं वर्गमेवंविघं निर्मातुमिच्छामि, योऽस्माकं तेषां च मध्येऽतुवादककार्य कर्तुं शक्नुयात् । वर्गोऽयं रक्त-रङ्गयो भारतीयो विष्यति, परन्तु विचारेषु नूनमांग्लवद् भविष्यति । अनया लाईमेकालेविपाक्तशिक्षया शिक्षितसमुदायो हिन्दुधर्म- न्दुसंस्कृति-हिन्दुजातीनां प्रबल: शत्रुरभवत् तथा स्वमतीतं गौरवं स्मृत्य अवतारवाद-वर्णाश्रमव्यवस्था-मूर्तिपूजन-मृतश्राद्धादीन् वैदिक- राणिकविषयान् खण्डयितुं प्रवृत्तः । अस्या अभिनवशिक्षाया भारतीयेषु द्यार्थिषु महान कुप्रभावो जातः। अवरङ्गजेवप्रभृमिर्यवनविती हानि जायत, तावतो हानिरनया शिक्षया शिक्षितहिन्दुनामघारिभिर्जाता। कस्या अपि जातेरुत्थानं पतनं च तज्जातीयसाहित्येऽवलम्वितं भवति । यस्या जातेः स्वधार्मिकसाहित्यतो घृणा जायते, तस्याः पतन- मनिवार्यतया भवति। इयमेव . दशाऽद्यत्वे हिन्दुजातरुपस्थिताऽस्ति। साम्प्रतमस्या जातेविश्वासो निजधामिकग्रन्थेभ्यो विच्छिद्यते। आंग्लानां यवनानां च स्वधार्मिकग्रन्थेषु यावान विश्वासो वद्धते, तावती एव हिन्दुजातिः स्वधार्मिक ग्रन्थानामध्ययनाद् विमुखा भवति । एतस्य मुख्य कारणमस्ति घामिकशिक्षायाः प्रचार-प्रसारयोरभाव एव । यस्यां शिक्षायां धर्मस्य न भवति स्पर्शः, तया शिक्षया युवकेपु- युवतीपु च सद्गुणानां प्रादुर्भावस्य स्वप्नदर्शशनमुपहासास्पदातिरिक्त किमपि न संभवति । सुशिक्षाद्वारैव विवेकशीलाया वुद्धे विकाशी भवति, A 1. Macauley's Letters to his father. No Hindu who has received education ever remains sincerly attached to his religion, Some continue to profess it as a matter of policy, but others profess themselves pure atheist and some embrace christianity. We desire to form a class who may be interpretors between us agd the millions we govern, a class of persons Indian in blood and colour, but English in taste. in opinion, in morals and in intellect. (Puranavarma).

·ज्ञानस्य वृद्धि र्जायते, कर्तव्यपालनस्य रुचिरुत्पद्यते, ईश्वरोयालौकिक- शक्तिपु विश्वास सम्भवति, महत्सु सम्मानभावो जागति, सद्गुणार्जने उत्साहो यद्धते, स्वधर्मपालने प्रवृतिभंवति, मानव सत्कर्मसु सदा प्रवतंते तथा दुष्कर्मणो निवर्तते, स्वदेशगौरवरक्षणे च मनो लगति । विश्वस्मिन् प्रत्येकदेशस्य वृते स्वसाहित्यस्यावश्यकता भवति, यतो हि साहित्यमेव सभ्यता-संस्कृत्यो परिचायक भवति । यस्य देशस्य सम्प- तासंस्कृत्यो यावत्यो समुन्नतिशिसरारदे भवत तस्य साहित्यं तावदेव समुन्नतिशीलं भवति । हिन्दूना सस्कृतसाहित्येन समं समृद्धं विकाशशील च माहित्य नास्ति विश्वस्य कस्या अपि जातेः सविधे । यदि भाषा-भाव- दर्शन-आचार विचार-रीति-नीति-शिल्प कला-पुरावृत-विविधज्ञान विज्ञाना- दीनि एकत्र द्रष्टु समोहा स्यातहि संस्कृतसाहित्यस्य वेद-स्मृति-पुराणानि द्रष्टव्यानि, यतो हि सन्त्येतानि एपामागाराणि । ममेपु तेषु चतुर्णा वर्णानामात्रमागाच रोति नीति-आचार-विचारादीना विस्तृतम्तपंपूर्ण श्वाल्लेखो विद्यते । पुराणद्वारा प्राचोनेतिवृत्त-सप्टि प्रलय-वंश-वशायली- युग मन्वन्तर पल्पादीनां सम्यग् मानमुपजायते तया पुरागानामान्यानो- पारपानगाथाभि वेदानां वास्तविकोऽर्थोऽजगन्तु शक्यते । पुराणे स्वपूर्व- जानो निर्मलो विनारो शायते, तथा पुराणानामनुशीलनेनैव विभिन्नना- सोनामुत्पति , समस्तस्य विश्वस्य विविलभागाना भिन्न भिन्ननियमान मारन्ते। पुरागानं विना गंसारोऽन्धकारमयो भवति । उपासनाया माग्द्वारग. मुत्तरिम्, शानस्यापारः, भक्त सापनम् पर्म गां प्रदीपत्र पुराणमेवास्ति। भगयदपवारवैशिष्ट्यं वर्णपन्यः पुराणाना गापा: जीयमीरवरशरणे समुपस्यापयितुमत्यन्तमुपयोगिन्यः गनिन। रिमधिर यरूपम्. ये ये विषया अन्येमिष्टा स्पुस्। सर्वेऽपि पुरा प्राप्त शायगे। महाभारतमम्बन्धे भगवा व्यागेन तु स्पष्टमुलोपितमस्ति पद् ये हि विषया महामाररो पगिता सन्नि, स एव मयंत्र विधि विपन्ते. यभान विषयो म विवेमियोऽस्थि म मुत्राप्यन्यत्र न दृश्यते । सदगुगार राजपशानां गगान्त्रिाप्रगामी मा गपानिर-गुम्पयस्थित ममदार सत्यागारिशागनअपम्पापा. सतोप मिति। ईगापूर्व पEATE: प्रागपि भारागनी रविवारपारा प्राप्यते । पराम १.पा पापा!। Fory are very Lear...

·। गणतान्त्रिक-साम्राज्यवादिन्यो राजनीतिकप्रवृती समानान्तरे प्रचलिते आस्ताम् । राजसंस्थायाः सम्बन्धे महाभारतस्य शान्तिपर्वणि प्रोक्तमस्ति यत् समस्तस्य जीवलोकस्याधारो राजधर्मोऽस्ति यतो योग-क्षेम-सुवृष्टि- व्याधि-मरण-भयानि राजन्येवावलम्बितानि भवन्ति । तत्रैव पुनरुद्योगपर्वणि शान्तिप्रयासाय दूत भूत श्रीकृष्णद्वारा युधिष्टिरं सन्दिशन्त्या देव्या कुन्त्या वचनं,यथा-वत्स ! कालो राज्ञः कारणं भवति, माहोस्वित् राजा कालस्य कारणं जायते। इत्यत्र त्वया सन्देहो न विधेयः । वस्तुतो राजैव कालस्य कारणमस्ति'। राजा हि सत्ययुग-वेता-द्वापर कलियुगानां स्रष्टास्ति,तस्मात् सत्कर्मद्वारा त्वया सत्ययुगमुपस्थाय स्वर्गप्राप्रिविधेयेति मम निश्चिता मतिरस्ति । महान्तोऽपि वैज्ञानिका भूगर्भविद्याविशारदा विद्वांसोऽकथेन परिश्रमेण असख्यं द्रव्यराशि व्ययीकृत्वाऽपि यदन्वेषणं कर्तुं न पारयन्ति, तानि पुराणानि अनायासेनोपदशन्ति । पुराणानां विभिन्नेषु प्रसङ्ग पु यानि तीर्थ-पीठ-क्षेत्र वन-पर्वत-नद-नदी-सरोवराणां विवरणानि प्रदत्तानि सन्ति, तैरनुसन्धानकर्तृणा महत् साहाप्पमवाप्यते। न केवलं कविकुलकलाधरकालिदास-मास-माघ-भारवि भवभूति- श्रीहर्ष-प्रभृतिभिर्भातीयरमरमहाकविभिरेव विभिन्नानि पुराणानि स्वस्वमहाकाव्याधारीकृतानि,प्रत्युत टालस्टाय-होमर-मिल्टन-शेक्शपीयर- प्रभृतीनां पाश्चात्यलेखकानां ग्रन्यावलोकनेन स्पष्टं प्रतीयते यत्तरपि यत्र तत्र पौराणिकराख्यानकैः स्वग्रन्थानां सज्जीकरणे न संकोचः कृतोऽस्ति । एवं निःशसयं वक्त शक्यते यद् विश्ववाङ्मये पुराणानाम- प्रतिमं स्थानमस्ति । कालक्रमेणाद्यत्वे संस्कृतवाङ्मयस्य पठन पाउनयो। हासात् पुराणानुशीलन-श्रवण-मनन प्रचार-प्रसाराणामुत्तरोतरं हासो जायते। यत्र विद्यावता ,भागवते परीक्षा इत्यनुसारं पुराणं विद्वत्ताया निकपा अभिमतामोत्, तत्र सदेव संस्कृतज्ञानशूम्यानामल्पज्ञानामुपहास- १. राजमूला महाभाग! योग-क्षेम सुवृष्टया । प्रमागु पापपश्चंब भरणं च भयानि च ॥ २. कामी या बारणे रामो राजा वा कालवारणम् । इति गंधयो मा भदाना कालस्य कारणम् ॥ १२।१७ ·पात्रं जायते। अद्यत्वे विविधाभिः कुतर्कपूर्णाभिः व्यर्थशहाभिः पुराणानि व्यर्थीक्रियन्ते, परं पुराणं हि एका विशिष्टा विद्या वर्तते । पुराणविद्या हि गुरुमन्तरा सम्यक् नावगन्तुं शक्या। सद्गुरुद्वारा एपां शङ्कायाः समाधानं कर्तुं शक्यते तथा तेषां वास्तविकोऽर्थस्तद्रहस्य चावगन्तुं शक्यते, नान्यथा । , संस्कृतवाङ्मये पुराणानामेकं विशिष्टं स्थानमस्ति तथा तेषां महन्महत्त्वमपि विद्यते सर्वसाधारणजनेषु सभ्यता-संस्कृत्योः प्रचारः प्रसारश्च पुराणानां प्रधान कार्यमस्ति । पाश्चात्या इतिहासवेत्तारोऽपि पुराणानि भारतीयानाममूल्यं निधि मन्यन्ते । यद्यपि भारतीयसाहित्ये पुराणः सहेतिहासस्यापि नाम समागच्छति, तथापीतिहासे तासामेव घटनानां वर्णनं विद्यते, या भूतकाले व्यतीता, किन्तु पुराणानि भविष्यद् घटनानामपि संकेतं कुर्वन्ति । अत: पुराणानां विषयः इतिहासादपि अधिको व्यापको विस्तृतश्च विद्यते । वास्तविक इतिहासो न काव्यवत् कल्पनामाश्रयते, नवा स धर्मशास्त्रवदादर्शोन्मुखो भवति, किन्तु स तात्कालिक यथार्थ चिनमुपस्यापयति । कस्या अपि मानवजातेरितिहासः तदेव पूर्णो भवितुमर्हति, यदा तस्य कथानकं सप्टेरारम्भतः क्रमवद्धरूपेण लिखितं स्यात् । इदं हि रूपं पुराणेषु पूर्णतया प्राप्यते । माधुनिरिति- हासकाररस्या। शैल्या उपेक्षा कृता, परन्तु इङ्गलैण्डस्य प्रसिद्धन विचार- शोलविदुषा एच्० जी० विल्सनेन स्वकीयायामितिहासस्य रूपसायां पौराणिकप्रणाल्या एवातुकरणं कृतमस्ति । तेन तय मानवसमाजस्येति- हासलेसनात् पूर्व सृष्टिप्रारम्भतो मनुष्यविकारस्येतिहासोऽपि लिखित।। मानवजन्मग्रहणात् पूर्व जोवः किं किं रूपं धत्ते तथा तस्य कमिको विकास कार्य जायते, इत्यादेरपि मनोरम विवेचनं कृतमस्ति । प्राचीनभारतस्यैतिए पुराणेप्वेव निहितं सुरक्षितं चास्ते। सौभाग्ये- नास्माकमधुनातना अपि केचनैतिहाविदो भारतस्येतिहासनिर्माण सांप्रतं पाश्चात्यानां मुसापेक्षितां विहाय पुराणसाहाय्यं गहन्ति । पुराणेषु विविधानां विपयाणां साकल्येनका समवायात्- युनिस्मृत्युदिते मंत्र पुराणं हदयं स्मृतम् । इत्यनुसारं पुराणं हृदयं निगद्यते । एवं ने विना मानयो जीवितुं शक्नोति परं हृदयं विना न कोऽपि जीवितुं पारपति । पयः मारमा पुराणं यदानामिति स्कन्दपुराणोर्य यचन संगच्यते ।

·हिन्दुशास्त्रेषु वस्तुकथनस्य त्रयः प्रकारा उक्ताः सन्ति-तथ्यकथनम्, रूपकथनम्, अतिशयोक्तिकथनं च। तत्र यद् वस्तु यादृशं स्यात्तस्य तादृगेव वर्णनं तथ्यकथनमस्ति । प्रकारोऽयं वैज्ञानिकानां कृते उपयोगी वर्तते । यत्र रूपकालङ्करमाश्रित्य किश्चिदुच्यते तद् रूपककथनं विद्यते । प्रणालीयं प्राय: वेदेपूपलम्यते । यथा-सूर्यकिरणेयूपलभ्यमानानि सप्त रङ्गानि मनुक्त्वाऽश्वानां रूपकं प्रदत्तमस्ति । पुराणेषु वस्तुवर्णनार्थमति- शयोक्त्यलङ्कारस्याश्रयो . गृहीतोऽस्ति । यथा इन्द्रवृत्रासुरयुद्धे इन्द्र- वृत्रासुरी राजरूपेणाङ्कितौ स्तः। एवं वर्षावर्णनं त्रिषु साहित्येपु विशेषदृष्ट्या कृतमस्ति-ज्योतिपविज्ञानं हि कस्मिन् नक्षत्रे कीदृग्वायु- वहति, कथं मेघ उत्पद्यते, कियती वृष्टिभविष्यति, वृष्टेरवरोधका कोऽस्ति, कथं च भवति तस्य विनाश इति तथ्येन विचारयति । वेदो वर्ष वृष्टि निरोधकं तत्त्वमिन्द्रं च वृष्टिकारकं मन्वानोऽनयोः तत्त्वयोरुत्पन्तं संघपंमिन्द्रवृत्रयुद्धद्वारा निरूपयति । पुराणसाहित्यं चातिशयोक्त्या इन्द्र देवानां राजानं वृनं चासुराणामधिपतिमुक्त्वा देवासुरसंग्राम वर्णयति । अतः पौराणिककथानां सम्बन्धे तदीयप्रणाल्यां ध्यानं दत्त्वैव तदध्ययन विधेयम् । मानवानां कल्याणार्थ स्वयं नारायणेन व्यासात्माना पथिव्या. मवतीयं पुराणानि रचितानि । वेदविज्ञानस्य मनोररुजकोपाख्यानरूपेणो- पस्थापनं पुराणानामस्ति अद्भुता विशेषता। पुराणानां पवित्रे प्राङ्गणे एकतो भक्तीगीरथी प्रवहति, तहि · अपरय विज्ञानस्य स्रोतो 'निःसरदृश्यते । वेदेषु यस्य सूचनामात्रमस्ति पुराणेपूपारस्यानादिद्वारा 'तस्यैव विस्तारोऽस्ति । वेदेषु यासामाभासमात्रमस्ति पुराणेषु ता एव कथा मनोरञ्जकरूपेण विस्तृताः सत्यः एक नवीनं रूपं धृतवत्यः। यथा विरणु विचक्रमे पाऽनिदधे परम् । इतीदमृग्वेदीयं वामनो पाख्यान वामना- दिपुराणेषु त्रिविक्रमनामफस्य वामनावतारस्य प्रसंगे विस्तृतरूपेण वणितमस्ति । वस्तुतस्तु पुराणं विना वेदार्थोपवणमेव न सम्भवति, यतो हि वेदेषु निर्दिष्टानामास्यानानां व्याख्या पुराणेप्देवोपलभ्यते । यथा- माल्यार्य नार:, इत्यस्य तात्पर्य पुराणणितिमिन्द्रकृतमहल्यार्पणं विना न स्पुटता प्रयाति । अत एव वाल्मीकिरामायणेऽग्निप्रभृतीन देवान् प्रति स्वयमिन्द्रेणाभिहितम्। १.बुवा सपो पिघ्नं गौतमस्य महात्मनः । मोपलाय तु ममा गुरपायमिदं 1-४६२ ·- ( १५ ) वेदा न सन्त्युपाख्यानमूलका ग्रन्याः । तत्र तु स्थल विशेषे उदाहरण- रूपेणोपाख्यानानि वणितानि सन्ति। परं पुराणेपूपाख्यानानामेकत्र समावेशोऽस्ति। अतः तत्रोपाख्यानबाहुल्यं विस्तारश्च दृश्यते । कस्याप्यु- पाख्यानस्य विस्तरतो वर्णनं वेदस्य नोद्दश्यम्, किन्तु तश्रत्यात्यन्तसंक्षिप्ताः केनचिद् विशेषेणोद्देश्येन वणिता याः कथाः सन्ति, ता एव पुराणेषु आख्यायिकारूपं घृतवत्यः । यतो हि साधरणेषु मतुप्येषु कौतुहलपूर्वक भगवद्भवत्युत्पादनमाख्यायिकानामस्ति मुख्यमुद्देश्यम् । वेदपुराणयो- रिदमेवास्ति विशेषतोऽन्तरम्, यद् वेदस्पातिसक्षिप्ताः प्रसङ्गाः पुराणेषु स्वतन्त्रतया समुपहिताः सन्ति । अत एव वेदवत् पुराणानामपि- प्रामाण्यमभिमतमस्ति, तथा तानि, असामान्यदृष्ट्या दृश्यन्ते, श्रूयन्ते च । एतदतिरिक्तस्य वेदातुकूलस्य ज्ञानस्य कर्मण उपासनायाश्च विवेचन- मपि पुराणेपु स्पष्टतयोपलभ्यते । येन समेपा भवति महानुपकारः तथा तैः पुराणैः धर्मसम्बन्धिनां विविधा उपदेशा अपि प्राप्यन्ते । अत्र नास्ति कश्चन सन्देहलेशो यद् भारते भूयो भूय आक्रमणेन राज्यविप्लवः, अनेकविधपरिवर्तनेन च पुराणानां वास्तविकस्यितावद्यत्वे महदन्तरमुपस्थितमस्ति, न किन्त्यपि पुराणानि पूर्णानि मिलन्ति, कतिपयानि स्वसध्ययाधिकानि रूपाणि अधारयन्. प्रक्षिप्तरंश: कियतां फलेवरमपि परिवर्तितम्, एकस्य पुराणस्य विपयाः क्वचन अन्यपुराणेपु प्रविष्टाः। विदुषामतुमानमस्ति यत् सम्प्रदायवादिनां पारस्परिकेन संघर्पण स्वसम्प्रदायेतरान् हीनतरान् बोधयितुं पश्चात् यत्र फुप्रचित् पुराणेषु प्रतिमा अंशाः मेलिताः। अस्तु-यदि योनचित् कारणेन पुराणेषु कुत्रचित् प्रक्षिप्ता मंशाः समागतास्तहि पुरागमाप्रमप्रामाणिक मन्तुं न युक्तमस्ति, यदि यहुमूल्येपु रत्लेपु कश्चन का मेलयेतहि कि तानि हेयानि जायन्ते ? न हि कपमपि न संभवति तेषां रत्नानी हेयता, किन्तु नीरसोरविवेकिनो हंसा इव विचारशीला विद्वांसः सदमतो विचार्य हेयस्यांशस्य त्यागः उपादेयस्यांशस्य च ग्रहणमेव गदिमा मन्यन्ते । यदि विवेकपूर्वक मनोयोगेन पुरागनि पठ्येरन् सहि प्रशिमा प्रंशा अयश्यं परिशातुं शक्यन्ते। या पुत्रापि भस्म- पदापतिसम-तुलसीमासादोनो निन्दा राया देवतानां परस्पर विरोध- परमानि पपनानि स्यु स्तहि तानि सम्प्रदायवादिना दुराप्रहिणी - ·- कुपुरुषाणां बुद्धो परिणामस्वरूपाणि ज्ञेयानि । एतादृशा अंशाः समन्वय- वादिनो मह ासस्य लेखनीतो न प्रसूता भवितुमर्हन्ति । तेऽशास्तु सम्प्रदायवादस्य तरङ्गः समुद्गता अवगन्तव्याः। भगवान् व्यासदेवस्तु समेपामैक्यप्रतिपादयितास्ति । पुराणेषु विभिन्ना भक्ता भिन्नभिन्नदेवता. नामुपासका दृश्यन्ते, यतो हि हिन्दुशास्त्राणां विभिन्ना देवता एकस्यैव परब्रह्मणो रूपान्तराणि सन्ति, येषां केपामप्युपासनया स्वेष्टसिद्धि र्भवत्येवेति गीतायामपि भगवता श्रीकृष्णेन स्पष्टमुद्धोपितमस्ति । प्रायो लोके दृश्यते यद् यो मनुप्यो येन साकं प्रेम प्रकुरुते, स वाञ्छति यद् मत्समः सर्वेऽपि अनेन सह प्रेम कुर्वन्तु नाम । एवं यो ऋपिः यस्या देवताया आराधनेनात्मनोऽभीष्टसिद्धिमकामयत,, तेन तस्या देवताया विशिष्टा भक्तिः कृता। तदनुगामिना शिष्यवर्गेणापि तस्या एव देवताया उपासनाप्रचारो विहितः । तदनुसारमेव तद्देवतो- पासनाया फलप्रतिपादकानामुपाख्यानानामेकस्मिन्नेव पुराणे सङ्कलनं कतुं चेष्टाऽजायत । एवं यो मानवो यस्या देवताया भक्तोऽस्ति, स स्वेप्टदेवतामाहात्म्यप्रकाशकमेव पुराणमाद्रियते,। एतेनैव कारणेन प्राचीनान्युपाख्यानानि नैकरूपाणि प्राप्यन्ते । वेदमन्त्रेषु देवतानां स्तुति- मात्र विद्यते। ब्राह्मणप्रन्येषु यज्ञादीनां प्रसंगे यत्र तत्र कथानामपि संक्षेपत उल्लेखो विद्यते, किन्तु विस्तरत एकत्र कथाख्यानोपाख्यानानां संग्रहः आवश्यक वासोत् । एतत्पूर्तये एव महर्षिणा व्यासेन पुराणानि प्रणीतानि । संस्कृतवाङ्मयसिद्धान्तातुसारं मानवजीवनस्यास्ति प्रधान लक्ष्यमाध्यात्मिकजीवनसमुन्नतिद्वारा मोक्षप्रातिः। ज्ञान-कर्मोपासना- माध्यमेन मानवमात्रस्य सुमार्गे नयनपूर्वकं मोक्षाधिकारित्वसम्पादनं पुराणानां रचनाया मुख्यमुद्देश्यमस्ति । विभिन्नेषु पुराणेषु भिन्नभिन्न- कल्पानां कथा. सन्ति । पौराणिककथासु कुत्रचिदस्ति साम्यं वचन च वैपम्यमपि । तत्परिहारे विद्वांसः कल्पभेदमेवात्रयन्ति। १. यो यो यो यो सनुमक्तः यदयाऽचितुमिन्यति । वस्य तस्यावा पर्दा तामेव विदधाम्यहम् ।। - OR१ २. गवविद पयषित पुराणे विरोपो यदि दृश्यते । कम्पमेदादिमिम्तन व्पमस्या सद्भिरिप्यते ॥

·पुराण-रामायण महाभारत-तन्त्रशास्त्राणि विश्वकोशकायं कुर्वन्ति । अद्यत्वेऽस्माकमुत्तरोत्तरमवनतेः कारणं सुशिक्षाया अभावोऽस्ति । शिक्षाया उद्देश्यं न केवलमुदरपूर्तिरेव मन्यते। अतोऽस्माकं धार्मिक आर्थिक-सामाजिक-नैतिक-शारीरिक-मानसिक-वाचनिकाध्यात्मिको ह्रासः शनैः शनैः वर्द्धते। कस्यापि देशस्य धर्मस्य जातेश्चोन्नतिमूल- कारणं तत्रत्या शिक्षेवास्ते। अत आलोचकानां मतमस्ति, यत्-कस्यापि देशस्य जातेश्च धार्मिक-सामाजिक-आर्थिक समुन्नतिः द्रष्टुमिप्टा स्यातहि तदीयशिक्षाप्रणाल्या निरीक्षणं कर्तव्यम् । वालका एव देशस्य धर्मस्य जातेश्च सन्ति विभूतयः। तेषां यादृशं चरित्र साञ्चितं भविष्यति तादृशमेव देशस्य धर्मस्य जातेश्च भविष्यमपि सञ्चितं भविप्यति । अतो वालकानां चरित्रसञ्चये विशेपतो ध्यानं प्रदाय तेभ्यो "धार्मिकशिक्षाप्रदानस्य महत्यावश्यकतास्ति। यवनस्रीष्टीयतालकानां कृते तु तत्संस्थास्थापितेषु शिक्षालयेषु प्रवर्तते तदीयधार्मिकशिक्षाप्रदानस्य व्यवस्था, किन्तु हिन्दुवालकानां कृते धर्मनिरपेक्षसर्वकारद्वारा सञ्चा- लितेषु शिक्षालयेपु धामिकशिक्षाप्रदानस्य वार्ता तु दूरे तिष्ठतु धार्मिक ग्रन्यानां नामापि न वालकैः ज्ञायते । परिणामेऽस्माकं घालका ध्रुव-प्रह्लाद- लव-कुश-भरत अभिमन्युप्रभृतीनां वोरवालकाना स्वप्नमपि न पश्यन्ति । इदं हिन्दूजातेः ह्रासस्य न कारणं तहि किं सम्भवेत् ? भारतीय शिक्षाया उद्देश्यं न केवलं धनोपार्जनमात्रमेवास्ति, प्रत्युत धर्मार्थकामानां समानतया सेवनमनिवार्य विद्यते। अर्थात्-प्रयाणा धर्मार्थकामाना समानरूपेण समादारो विधेयः। यो हि त्रिप्वेतेषु कस्मिंश्चिदेकस्मिन व्यासज्जते स निकृष्टकोटिकः पुरुषो निगद्यते । यो द्वयोनिरतो भवति, सोऽस्ति मध्यमकोटिको नरः। यश्च त्रिषु समान- स्पेण प्रवर्तते स उत्तमकोटिको मानवो गण्यते, एवं भारतीया धर्म- दर्शनाभ्यां सहेव जीवनस्य भौतिकेप्वङ्ग पु अपि पर्यायां रुचि दघलेस्म । तेषां पुरुषार्थेषु धर्म-मोक्षातिरिक्तावर्थ-कामावप्यास्ताम्, याम्यां. जीवनस्य प्रवृतिमार्गे उचितं स्थान प्राप्तमासीत् । या हि धर्मप्राणा हिन्दुजातिरन्यजातिपु शिरोमणिः, मानवमाणिः आदिगुरुः, शिक्षिका, पथप्रदशिका चासोत् । अद्यत्वे तस्या एव वालका धर्महीना अन्यातु- करणकुशला विस्मृतपूर्वजपुरुषार्था उच्छृखलाचाराश्च भवन्ति निरन्तर- १. धर्मार्थकामाः सममेव सेय्या यो होकसेव्यः स नरो जघन्य। दयोस्तु दाक्ष्य प्रवदन्ति मध्ये स उत्तमो यो निरतत्रिवा। - ·( १८ ) मित्यहो दीर्भाग्यम् । यदि हिन्दुभि निजबालकेभ्यः पूर्ववतिनां स्वनिर्भीक- वीरबालकानां कथानकमुपदिष्टं स्यात्तहिं नैवं दशा सम्भवेत् । अद्यत्वे घामिकशिक्षाया अभावस्य परिणामो जायते, यदाधुनिकनां बालकानां हृदयपटलेषु हिन्दुसंस्कृते रूपरेखा न विकशिता भवति, ग्रेन ते स्वपूर्व- जानां गौरवमानुकरणीयमादर्श च सर्वथा विस्मृत्यनेकानर्थकरणे प्रवृता भवन्ति, प्राचीनस्य भारतस्य नेपदपि अभिमानं तेषु भवति। न ते जानन्ति यदस्माकं धर्म-साहित्य-पूर्वपुष्पाणां वास्तविक स्वरूपं कीदृगासीत्, किश्चास्ति कर्तव्यमस्माकम् । तात्पर्यमिदमस्ति यद् बाल्यावस्थायां धार्मिकशिक्षाया अभावादद्य- तनीया. अस्माकं बालका हिन्दुधर्म साहित्य-सभ्यता-संस्कृति-सामाजिक- विषयाणां किमपि न जानन्ति, किन्तु पाश्चात्य धर्म-रीति नीति व्यवहादिविषयेऽत्यधिकाः प्रवीणा जायन्ते । यस्य परिणामेऽस्माकं वैदिकधर्म-सदाचार-भारतीय नीति-रीति-विचार-व्यवहारादयोबालकानां हृदयेभ्य उत्तरोत्तरं निःसरन्ति, प्रविशन्ति च वैदेशिका आचार-विचार- व्यवहारादयः। अद्यत्वेऽस्माकं बालकाः स्वकीय स्वरूप-भाषा-भावादि- ग्रहणे संकुचन्ति, किन्तु विदेशीयभावना-भापा-आचार-विचार-व्यवहारा- दीनामतुकरणे स्वकीय गौरवमनुभवन्ति । यत्रास्माकं शिक्षाया आदर्शः महाजनो येन गता स पाया: इत्यासीत् तत्राद्यतनीया बालकाः स्वपूर्वजात आरण्यकानसम्यान सङ्कीर्णविचाराननुदाराश्च मन्यन्ते । इतिहासनाम्नाऽस्माक वालका यत् शिक्ष्यन्ते, किं तदेवास्ति वास्त- विक इतिहासः ? अद्यतनीये इतिहासे तु बालकाः शिक्ष्यन्ते यत् हिन्दु- सभ्यता साहित्यं चार्वाचीने स्त.। हिन्दुपूर्वजा मध्यएशियातो भारतमा- क्रम्यावत्यानामादिनिवासिनमार्याणा सर्वस्व लुण्ठितवन्तस्तथा तान् दूरे दक्षिणेऽपसारयन्। हिन्दवो भारतस्यादिनिवासिनो न सन्ति, किन्तु तेऽपि माग्लजातिवद् बाह्यप्रदेशादागताः। किं सर्वविधज्ञानभाण्डाराणां भारतीयेतिहासस्रोतसां वेदाना पुराणानामस्मत्पूर्वजानां च विषये असत्य- निमूल-भ्रमोत्पादिक-चर्चेवास्तीतिहासः? नहि, कदापि नैतत् सम्भवति। कथनस्येदमस्ति तात्पर्य यद् या जातिः स्वान् धर्मग्रन्थान् आत्मनः पूर्वजांश्च विस्मरति, तान प्रति दोपदृष्टि वा कुरुते, सान स्थायिनी समुन्नति कर्तुं प्रभवति । अद्यसनशिक्षाया प्रभावेण भारतीयानामिय- ·(१६) मेवास्ति दशा। पाश्चात्येन विचारकेण विदुषा मैक्शमूलरेण सत्य- मुक्तमस्ति- या जाति. स्वकीयेन प्राचीनेन गौरवेण, इतिहासेन, साहित्येन च नात्मानं गौरवान्वितां मनुते, सा स्वजातीयजीवनस्य प्रधानमाश्रयं समुन्मूलयति। वस्तुतोऽद्यत्वे शिक्षापद्धतावनेके दोषाः समागताः सन्ति-अनुशासन- हीनता दैनन्दिनं वर्द्धते, गुरुशिष्यसद्भावो दूरतरं गच्छति, कक्षा- वहिप्कारोऽहरहः क्रियते, कलहाग्निर्देदीप्यते, सघर्पस्फुलिङ्गाः सर्वत. प्रसरन्ति, अभिभावकानां गुरूणामन्तेवसतां चैकमानं ध्येयमुपस्थितमस्ति यद् बालका. परीक्षासु येन केनापि प्रकारेणावश्यमुत्तीर्णाः स्यु । परी- क्षाकेन्द्र पु मवैवाश्रयणम्, परीक्षकाणां भर्सनम्, अनुचितेन विधिनाव- प्राप्तिप्रयास समेपां लक्ष्यं जातमस्ति । प्रश्नकाठिन्ये कोलाहलकरणं परीक्षाभवनत्याग: कर्तव्यत्वेनोपस्थित , केन्द्रव्यवस्थापकानां हत्याया निरीक्षकेष्वाधातस्य च कुचेष्टाः क्रियन्ते, कुलपते विश्वविद्यालये प्रवेश कठिनो जातः कार्यालयस्य कार्यस्थगितीकरण मारब्धम् । तत्राग्निप्रज्वालनं वस्तुनां त्रोटन भेदनञ्च प्रायः सर्वत्र व घोभवोति । यत्रेदृशः शिक्षायाः कुपरिणामो दृश्यते, तत्र का सदाशा क्रियेत । अतो वर्तमानशिक्षापद्धता- वामूलं परिवर्तनमनिवार्यतया नितान्तमावश्यकं प्रतीयते । हितेच्छुभिः समस्तैः शिक्षाविद्भिः संभूय भाविन्याः सन्ततेर्वास्तविक- विकाशशीलप्रवृतये सुशिक्षाया प्रयासोऽवश्यं विधेयः। यन्नवे भाजने लग्नः संस्कारो नान्यथा भवेत-इति हितोपदेशवचनानुसारं वाल्ये या शिक्षा दीयते, तस्या एव संस्कारो दृढतरो जायते, जीवनपर्यन्तं च तया लामो भवति । अतो हि सुकोमलमतिभ्यो बालकेभ्यः किंचित् तदुपयोगिनी पौराणिकी शिक्षामवश्यं प्रदातुं प्रयतनीयम् । यथा सुशिक्षया ते धर्म- देश-जातीनां समुन्नतये प्रयत्नशीला: सन्तः सुखमयं जीवन निर्मातुं शक्तुयुः। अतस्तैः स्वप्राचीनेतिहासस्य परम्पराया वा ज्ञानमवश्यं कर्तव्यम्, येन भारतीयसम्यताया संस्कृतेश्च पूर्णज्ञानवन्तोऽस्माकं बालका समाजस्य पथप्रदर्शकाः सन्तः स्वदेश-धर्म-जातीनां सत्सेवका राष्ट्रहितेच्छवो वा भवेयुः, तथा स्वतन्त्रस्य भारतस्य गौरवरक्षणेन सह स्वं भविष्यं नूनं समुज्ज्वलमादर्शमयं च विदध्युः । भारत- ·( २० ) पुराणकार्यम् पाश्चात्यजगति संस्कृतसाहित्यस्यान्वेपिणो मर्मज्ञा अनेके विद्वांसोभू- चन् । येषु मैक्समूलर-विलसन-पाजिस्टर विन्टरनीत्स-किफैलप्रभृतय उदाहर- . 'णीया विद्यन्ते । संस्कृतसाहित्यस्य यावत् तथ्यपूर्णमनुसन्धानात्मक कार्य रेभि विपश्चिद्भिः कृतम्, आनुपातिकदृष्ट्या तावत् कदाविद भारतीय मनीषिभिनं कृतम् । तेषु श्रीविलसनमहोदयः संस्कृतवाङ्मयस्य प्रत्येक- शाखाया समुन्नायको भारतीयसंस्कृतिपक्षपाती मर्मस्पर्शी सत्यप्रेमी च विद्वानासीत्। तेन वेदसाहित्ययोः साङ्गोपाङ्गमितिहासो लिखितः । यदननेन पुराणानामैतिहासिकं शोधकार्य कृतं तदद्वितीयं विद्यते । श्रीविलसनमहोदयेन विष्णुपुराणस्यांग्लभाषायां सारगभितोऽनुवादः कृतोऽस्ति, तथा सहैव तत्र दीर्घकलेवरा समालोचनात्मिका भूमिकाऽपि लिखिता, यत्र पुराणसम्बन्धिनि प्रत्येकाने प्रकाशोऽस्ति । तस्य कृती- नामनुशोलनेन तद्धृदयं भारतीयसंस्कृते दृढरङ्गरभिरजितं प्रतीयते। स कलकत्तागवर्नमेन्टसस्कृतकालेजस्य संस्थापकः सञ्चालकचासोत् । तेनान्विष्यान्विप्य कालेजे योग्यतमा विशिष्टा विद्वासो नियुक्ताः । तस्मिन् स्वदेशे प्रत्यावर्तिते आंग्लभापापक्षपाती लाईमेकाले तत्रोच्च- पदासीन: भारतीयसंस्कृतेः संस्कृतभाषायाश्च समूलमुच्छेनेच्छया सर्वप्रथम कलकत्तास्थसंस्कृतकालेजमुच्छेतुं दृढप्रतिज्ञो भूत्वा यदा तत्र- त्यानध्यापकान कुदृष्ट्या पश्यन तैः सहाभद्र व्यवहारं कर्तुमारब्धवान, तदा तत्रत्यानामध्यापकाना विलसनेन सह संस्कृतपद्यात्मको यः पत्राचारो जातस्तत्र भारतीयसंस्कृति प्रति विलसनमहोदयस्य स्वभाविको- हृदयोद्गारः सम्यग् हृदयाकर्षकोऽनुकरणोयश्चास्ति । लार्डमेकालेहृदय- हीनतापूर्णकार्यकलापेन मर्माहतो भूत्वा कालेजस्यान्यतम आचार्य श्रीजयगोपालतकालङ्कारो विलसनमहोदयस्य पार्वेधोहित श्लोकं प्रेपितवान्- मस्मिन् संस्कृतपादपद्मसरसि त्वत्स्थापिता ये सुधी- हंसाः कालवशेन पक्षरहिता दूरं गते ते त्वयि । तत्तोरे निवसन्ति संहितसरा व्यायास्तदुन्छित्तये तेभ्यरत्वं यदि पासि पालक तदा कोतिश्नरं स्यास्यति।।

·कथ्यते ॥ ( १ ) पद्यनानेन महितः श्रीविलसनमहोदयस्तदुत्तरे तर्कालङ्कारस्य सविधे ये चत्वारः श्लोकाः प्रहिताः तः संस्कृतभाषां-भारतीयसंस्कृति च. प्रति तस्य प्राकृतिकी आस्था ध्वन्यते- (१) विधाता विश्वनिर्माता हंसास्तत्प्रियवाहनम् । भता प्रियतरत्वेन रक्षिष्यति स एव तान् ।। (२) प्रमृतं मधुरं सम्यक् संस्कृतं हि ततोऽधिकम् । देवभोग्यमिदं यस्माद्देवमापेति (३) न जाने विद्यते किं तन माधुर्यमत्र संस्कृते। सर्वदेव समुन्मत्ता येन वैदेशिका वयम् ।। (४) यावद्भारतवर्ष स्याद् यावद् विन्ध्यहिमालयो। यावद् गङ्गा च गोदा च तावदेव हि संस्कृतम् ।। तदनन्तरं पुनरपरेणाध्यापकेन महाविद्यालस्य दुरवस्थायां विलसनस्य ध्यानमाक्रष्टुं पद्यमयं द्वितीय पत्रं तत्पावें प्रहितं तेनाहतहृदयः स पुनस्तदुत्तरे ईश्वरस्य सर्वव्यापकताया न्यायप्रियतायाश्च सिद्धी विश्वसन समुच्छेत्तुमिष्टस्य दुर्वादलस्योदाहरणेनाश्वासितवान् निप्पिष्टाऽपि परं. पदात्तिशतैः शश्वद्वहुप्राणिनां सन्तप्ताऽपि करैः सहस्रकिरणेनाग्निस्फुलिङ्गोपमः । छागाद्यश्च विचविताऽपि सततं मृष्टाऽपि कुद्दालकैः दुर्वा न म्रियते कृशाऽपि सततं धातुर्दया दुर्वले ॥ पश्चात्तदुद्योगेन कालेजः कथञ्चित् सुरक्षितोऽद्यापि स्वकीयमुद्देश्य- सम्पादयन् निर्मलेन यशसा प्रकाशयति वङ्गदेशम् । भारतीयेपु विद्वत्सु डा० हाजरा-पुसालकरप्रभृतिभिः पुराणविषये यत् कायं कृतं तदांग्ल- भापायामेव विद्यते, येन न भवति कश्चन लाभ: विशुद्धसंस्कृतजगतः । अतोऽतुवादोऽपेक्षितोऽस्ति तादृशानां ग्रन्यानाम् । मुरादावादस्थेन पं० ज्वालाप्रसादमिश्रेण-अष्टादशपुराणदर्पणम्, कानपुर-अमरौधा- निवासिना युक्तिविशारदेन पं० कालूरामशास्त्रिणा-पुराणवर्म, जयपुर- राज्यपण्डितेन समीक्षाचक्रवर्तिना म० म० पं० मधुसूदनीमा महोदयेन- पुराणनिर्माणाधिकरण-पुराणोत्पत्तिप्रसङ्ग नामको द्वावद्वितीयो ग्रन्या.

·( २२ ) म०म०पं० गिरिधरशमंचतुर्वेदिना पुराणपारिजातं पुराणपरिशीलन च शास्त्रार्थमहारथिना पं० माधवाचार्यण पुराणदिग्दर्शनम्, पं० बलदेवो पाध्यायेन च पुराणविमर्श-लिखित्वा पुरणासाहित्यशोधकार्यार्थ प्रशस्तो मार्गः प्रदशितोऽस्ति । अतो महानुभावाः एते सन्ति, धन्यवादाः। बम्बई- कृलिकाता-पुण्यपत्तनतश्च प्रायः पुराणानि, रामायणं, महाभारतं च प्रकाशितानि परमिदानी तान्यलम्यानि भवन्ति । पुण्यपत्तने महाभार- तस्य बडौदायां वाल्मीकोयरामायणस्य च प्रामाणिक संस्करणं प्रका- शितम् । अद्यत्वे काशिराजोद्योगेन पुराणानां प्रामाणिक शुद्धञ्च संस्करण मुद्रायितुं समारब्धं वर्तते, यत्र महर्घतासाम्राज्यं विराजते, वैदेशिक- नीति विम्भिता विलोक्यते 1 आवश्यकताऽस्ति स्वल्पमूल्यतायाः सर्वसुलभतायाश्च, यथा स्वल्पधनानामपि पण्डिताना लाभो भवेत् । .. एतदतिरिक्तेषु विभिन्नस्थलेषु पुराणातुवादकार्यमपि प्रचुरं दृश्यते, यत्र सर्वाधिक श्लाघ्य कार्य गोरखपुरस्थेन गीताप्रेसेन कृतं वर्तते। तत्र समालोचनात्मकतत्तदः साकं महाभारतस्य रामायणस्य, भागवतादि- पुराणानाचानुवादकायं जातमास्ति, येन साधारणजनताया महान् लाभो जायते । अत एतदनुकरणं सर्वेः विधेय येन पुराणजगतः प्रचार प्रसारे- ऽनुसन्धानकर्मणि च सरलतया सौविध्यं स्यात् । पूर्वमेसियाटिक सोसाइटी-वरवासीप्रेस कलिकातातो गभाषायां पुराणानामनुवादकायमजायत तयाचानेके समालोचनात्मका ग्रन्या अपि निःसृताः। साम्प्रतं श्रेष्ठिनवरमनसुखरायमोरमहोदयाना घर्मिकप्रबृत्या धर्मार्थ गुरुमण्डलग्रन्थमालतः पुराणानां मूलं संस्करण जायते। सनातनधर्मस्प प्रचारप्रसारयो वनपरिकरण पत्रिमच्यचस्पा- सरक्षणतत्पराणां त्यागतपोमूर्तीना महात्मनां श्रीसीतारामदासोङ्कार- नाथमहोदयानां सत्प्रयासेन प्रवर्तितसनातनशास्त्रप्रकाशनद्वारा श्रीधरी- सहितगीताविष्णुपुरागयोः संस्करणमजायत, हिन्दीभापायाञ्च तदनु- वादोऽपि सम्पन्नः । तदनु भारतीयप्रसिद्धानां विद्वद्वराणां भक्तप्रवराणां दानवीराणां च सहयोगेनौदार्यण वा नीलकण्ठो-महाभारतयोः राष्ट्र- भापायामनुवादकायं महता समारम्भेण समारख्यमस्ति ।

·(२३ ) उपसंहारः वस्तुतः पुराणेतिहासयो मध्यिमेन प्राचीनभारतीयसांस्कृतिकजीव- नस्य प्रत्यक्ष चित्रमुपत्तिष्ठते । महपिणा वेदव्यासेन तत्र मानवजीवनस्य समस्तानां व्यवहाराणामादर्शमयं चित्रमुपस्थापितमस्ति. येनैतिहासिक- सांस्कृतिक-सामाजिक नैतिकाध्ययने महत्साहाप्यमवाप्यते गवेषकः। अतो भारतीयसंस्कृतेः पूर्णज्ञानाय पुराणानामनुशीलनं नितान्तमावश्यकमस्ति । पौराणिकसामग्री तथैव प्रामाणिकी ज्ञेया यथा वेद-स्मृति शिलालेख- मुद्रा-ताम्रपत्रादीनि प्रामाणिकानि मन्यन्ते । म. म. मिराशी महोदय. द्वारा पठितमुद्रालेखः पुराणवतिनां कियतां राजचरिताना सत्यता प्रमाणिता। एवं भूगर्भविद्याविशारदैः पुरातत्त्वविद्भिः मोहनजोदडो- हरप्पादिपूत्खनने समुपलब्धमूर्ति-मृत्पात्रादिद्वारा प्राचीनतया पुराण- कालिकभारतीयसभ्यतां साधयितुं निरन्तरं प्रयत्यते । यद्यपि संस्कृतवाङ्मये पौराणिकतत्वानां प्रतिपादकग्रन्यानामभावो नास्तिबहूनि एवं ग्रन्यरत्नानि सन्ति, यः पुराणानां वास्तविक रहस्य सम्यगवगन्तु शक्यते, किन्त्वेवविधा ग्रन्या विरला अप्राप्याश्च जाताः । अत एकस्यैवम्बिधग्रन्थस्यावश्यकताऽसीद् येनातिसरलतया साधारणा जना अपि पौराणिकविषयाणामवगाहनं कृत्वा अभ्युदयनिःश्रेयसप्राप्ती समर्थाः स्युः। अनयैव विचारधारया प्रेरितोऽहं सर्वसाधारणानां कल्याणार्थ- मिदमेकं ग्रन्थरत्नं पुराणपर्यालोचननामकं पाठकानां पुरः प्रस्तोमि । पुराणसाहित्यमस्ति अगाधसमुद्रसमम् । तत्रोपयोगिनां समस्तानां विषयाणां साङ्गोपाङ्गं विवेचनं विद्यते । लौकिकाः पारलौकिका वा केचन विषया नेतादृशः सन्ति, येपामुल्लेख: पुराणेषु न जातः स्यात् । यथा विशालस्य रत्नाकरस्यैकस्मिन् लघुपात्रे निघानमसम्भवः तथैवात्र लघुकलेवरे पुराणपर्यालोचने पुराणरत्नानां समावेशस्य सम्भवो न जातः । तथापि अत्यावश्यकविषयाणां विवेचनस्य प्रयासस्तु यथासम्भवं कृत एवास्ति । अन्येऽस्मिन् विवादास्तानां पौराणिक विषयाणां पौराणिकदृष्ट्या एव मया यथामति गवेषणात्मिका समीक्षा कृताऽस्ति।

·( २४ ) नाहमुच्चकोटिको विद्वान् नवा कश्चन सिद्धहस्तोऽस्मि लेखकः, अथापि मयवा वृत्तवाद्वारे वंशेऽस्मिन् पूर्वसूरिभिः । मणो वचसमुत्कोणे सूत्रस्येवास्ति मे गतिः ।। ११३ इति रघुवशमहाकाव्ये कविवरकालिदासीयपद्यानुसार गुरुकृपया पूर्ववतिनां लेखकानां पौराणिककृतीनों सयोगेन च परागरसलोलुपो मधुकर इव तत्तद्विषयसारं संगृह्य कथञ्चिद् ग्रन्यमिमं प्रपूर्य पाठकानो पुरःप्रस्तोमि, माशासे च विज्ञा विद्वांसः पाठकाश्च ममेन प्रथमं प्रयास चालभाषितमिव नोपेक्षिष्यन्ते, अपितु नीरक्षीरविवेकिनो हंसा इव सङ्गतमंशं संगृह्यासङ्गतं चांशमुपेक्ष्य मदीयामनधिकारचेष्टा क्षस्यन्ते च नूनम् । येषां ग्रन्यानां निवन्यानां लेखानामन्योपकरणाना चात्रोपयोगः कृतो मया तेपामुल्लेखस्तु यथास्थानं जातोऽस्ति । येपा विशिष्टानो विदुषां कृतिभिः अन्यस्यास्य परिपूरणे मया सहयोगो लब्धः तेषामहः मस्मि नितरामाभारी। मुद्रक-सम्पादकयोरसावधानतयात्रानेके शुद्धयो जाता:, तदर्थ- महमस्मि क्षमाप्रर्थी, गच्छत. स्खलन क्यापि भवत्येव प्रमादतः । इत्यनुसार- मस्य ग्रन्थस्य लेखने मम मानवसुलभदोपवशाद् मुद्रकयन्त्रसद्विा अक्षरयोजकप्रमादाद्वा दृष्टिदोपवशाद्वा या याः त्रुटयोऽजायन्त, तास्ता दयालवोऽध्येतारः संमाज्यं कृपया मामवश्यं सूचयितुं कष्टं विदध्यु, येनाग्रिमे संस्करणे समादरपूर्वक निःसंकोचं तासा त्रुटीनां समार्जनं नून भवेदिति शम् । गुरुपूरिणमा २०११- विदुपा यशंवदा श्रीकृष्णमरिणत्रिपाठी पुराणेतिहामविभागाध्यक्षः वाराणसेयसस्कृतविश्वविद्यालयस्य वाराणस्याम् -

·इतिहास पुरुषः
इतिहास. कुशानाच मुफरास्यो महोदर.।
असमूत्र घटं विनत्पबुजामरणान्वितः ।।

·उत्तरार्द्धम् प्रथमः परिच्छेदः पुराणेषु इतिहाससमीक्षा भारतीयजीवनस्य प्रतिबिम्ब पुराणेषु पर्याप्तरूपेण परिलक्ष्यते । अत ऐतिहासिक सास्कृतिक-साहित्यिकदृष्टिभि पुरागानि महत्त्वपूर्गानि गवेपगीयानि च सन्ति । सदाचारिणा लोकप्रख्यातानामादर्शचरित्राणा महापुरुषागा जीवनवृत्तान्तमितिहासस्य प्रमुखमङ्गमस्ति। पौराणिके इतिहासे साधारणतया तेपामेव महापुरुषाणा वृत्तान्तस्य चित्रणं विद्यते यै स्वकीयस्य धर्मस्य कर्तव्यस्य सस्कृतेस्तथा स्वदेशस्य सरक्षणे सर्वतोभावन कृतमस्ति । यथा आधु नेकेतिहासद्वारा कस्यचिन् समाजस्य उन्नतिकारिणीनामवनतिविधायिनीनाञ्च घटनाना दिग्दर्शनेन उपयो- गिन्य शिक्षा प्रदीयन्ते तथैव पौराणिकेतिहामस्याध्ययन स्वप्रभावेण मानवजीवन समुन्नतिशील विधातु सर्वथा समर्थमस्ति । कस्यचित् प्राचीनस्य साम्राज्यस्य शासनप्राणाली सर्वाङ्गीण व्यवहारच द्रष्टु- मितिहासो दर्पगस्य प्रातिनिध्य करोति । अद्यत्वे, लघुविद्यालयेषु, माध्यमिकविद्यालयेषु, कॉलेजेयु, विश्व- विद्यालयेषु च स्वदेशस्य यानि इतिहामपुस्तकानि पाठ्यन्ते, तेषु अस्माक प्राचीनस्य राजनीतिक सामाजिक-आर्थिक-धार्मिक शैक्षणिकानामुत्कर्पस्य पूर्वजानामुच्चतमसस्काराणामाचाराणा विचारागामादर्शमय- कार्यागामुत्कृष्टयोग्यतानाञ्च अत्यल्प उल्नेखो विद्यते। यत् किमपि वर्तते तदपि विकृतरूपेगोपस्थापित विद्यते। पौराणिके इतिहासे तु यद् वृत्त यादृश जातमस्ति तत्तद्पर्मेवादिन- मस्ति। तत्र लखपक्षतो न किञ्चिदपि मिश्रित विद्यते। अतस्तस्य वास्तविक्ता सुदीर्घकालनः सुरक्षिता अक्षुण्गा च वती। वस्तुत इतिहामस्य द्वे प्रमुख लक्ष्ये भवन -महापुरुपागा परिचयो, वास्तविक ज्ञानम् अनया दट्या पोराणिक इतिहासोमहतो महत्त्वस्यास्ति। सस्कृतसाहित्यस्येतिहास ( महाभारतम् ) देशस्यास्य सर्वाङ्गीणया समुन्नत्या सह भूगोलस्य भारतीयनीविख्यात्रवीराणाञ्च चारुचित अस्माक भूगोनस्य ·प्रदर्शयति, रामायणं च तात्कालिकरयादर्शमयस्य गार्हस्थ्यजीवनस्य स्वरूपमुपस्थापयति, उत्तरतो दक्षिणपर्यन्तं भूगोलस्य सम्यक् परिचय प्रददाति तथा पुराणानि समस्तस्य भूमण्डलस्य द्वीपोपद्वीप-समुद्र-वन-पर्वत- नद-नदीप्रभृतीनां भौगोलिकज्ञानेन सह स्वकथाद्वारा समाजस्योन्नतेरवन- तेश्चोदाहरणमुपस्थाय मानवजन्मनो वास्तविकस्य लक्ष्यस्य भगवत्प्राप्तेः प्रेरणां प्रददाति । यतो हि पौराणिकस्येतिहासस्य प्रमुख लक्ष्यमाधिक्ये- नाध्यात्मिकमेवास्ति। पौराणिके युगे राजानो महाराजाश्च तपस्विनामाचारनिष्ठाना ब्राह्मणानां सत्परामर्शः सर्वाणि कार्याणि कुर्वन्तिस्म । तेषां ममा प्राय आध्यात्मिकानां विषयाणां निश्चयार्थमेव भवन्तिस्म । इतिहासानुसार पुराणेषु स्वपूर्वजानामनुरागोऽस्माकं रुधिरेषु प्राप्यते। पुराणेतिहासद्वारा यदाऽस्माकं केपाञ्चित् महापुरपाणा दयालुता-धार्मिक्ता-उदारता-बीरता दानशीलता-लोकोपकारिता-साहसपूर्णेतिहासादीनां वर्णनमस्माकं कर्णकुह- रेपु उपतिष्यते तदाऽस्माकं हृदयेपु चामत्कारिक आहलाद उत्पद्यते येन वयमपि तदनुकरणकरणे वाध्या भवामः । अतः स्वकीयगौरवप्राप्ति- निमित्तं पुराणानामैतिहासिकानुशीलनमत्यावश्यकमस्ति । आधुनिके इति- हासे साधारणतया राज्ञां वृत्तान्तं तथा युद्धाना वर्णनमेवाप्यते । महत्याः प्रसन्नताया वार्तास्ति यत् साम्प्रतं पुराणानुशीलनं प्रति वर्त- मानानामितिहासकाराणां ध्यानमाकृष्टं बोभूयते। आशास्यते इतिहास- मर्मज्ञाः विद्वासोऽस्मिन् स्वतन्त्रतायुगे आसु त्रुटिपु विशेपतो ध्यानं दास्यन्ति । ५० राजवली पाण्डेय, श्री काशीप्रसाद जायसवाल प्रभृतिभिर- नेकैरितिहासमर्मज्ञः विद्वभिः पौराणिकीनामनुश्रुतीना परीक्षा कृत्वा परिणाम उद्घोपितोऽस्ति यत्ता. पौराणिक्योऽनुश्रुतयो वस्तुतः सत्यरूपाः सन्ति, तासां प्रामाण्यमपलपितुं न शक्यते । वेदेषु या ऐतिहासिक्यः सामग्र्य उपलभ्यन्ते पुराणस्तासा वास्तविक रहस्य व्यक्तीकृतमस्ति । वैदिकचमत्कारिकवर्णनानां पौराणिकः राजभिः घटनाभिश्च सामन्जस्यं विधाय पुराणः महत् स्तुत्य कार्य वृतमस्ति । श्रीमद्भागवते लिखितमस्ति यत् इतिहासलेखनव्याजेन महाभारते वेदस्य रहस्यं व्यक्तीकृतमस्ति- एतत्तथ्यस्वीकारादेव प्रोत्तमस्ति यत् इतिहासेन (महाभारतेन) पुराणैश्च वेदस्य वास्तविक रहस्यं ज्ञातुं शक्यते' १. 'भारतन्यपदेशेन ह्याम्नायाश्च दार्शितः" श्रीमद्भागवत १४.२६ । 'इतिहागपुराणाम्पा वेदं समुपेत्" प्राति ११६८ ॥ २] [पुराणपालोचने . - - ·. वस्तुतः पुरागैः वेदस्य चमलारपूर्णानि आलङ्कारिकवर्णनानि ऐतिहासिकः सत्पुरुषः घटनाभिश्च सह मेलयित्वा तासां वास्तविक तात्पर्य साधारणजनतापर्यन्तं समुपस्यापितम्, यतः साधारणजनता वेदानां सूक्ष्म रहस्यमयं वृत्तं सम्यग्ज्ञातुं न प्रभवति, अयवा तस्याः तच्छ्वणस्या- धिकार एव नास्ति- स्त्री-शूद्र-द्विजबन्धूनां त्रयो न अतिगोचरा। यथा पुराणानां भुवनविन्यासप्रकरणं पठित्वा तात्कालिकभौगो. लिकरहस्यानां ज्ञानं जायते तथैव राजवंशवर्णनप्रसङ्गे अनेकेपामैति- हासिकतथ्यानां ज्ञान प्रजायते । मन्वन्तरस्य राजवंशप्रकरणस्य च पठनेन प्रतीयते यत् पूर्वकाने सप्तसिन्यूनिवासिन आर्याः कयकारं पूर्व- पश्चिम-दक्षिगोत्तरेषु गत्वा स्वराज्यस्थापनं संस्कृति विस्तारमाचार- विचारसंरक्षगं स्वनाम्ना नगरागां नामकरण च कुर्वन्तिस्म। तुर्वसु- वंशवर्णनप्रसङ्ग लिखितमस्ति यद् ययातिपुरतुर्वसुवंशलोपे सति पुरुवंशीकुमारो दत्तकपुत्रः स्वीकृतोऽस्ति । यस्य परम्पराणां जनपोड य उत्पन्तो यस्य पाण्डय-केरल चोल-कुल्यनामानश्चत्वारः पुत्रा अभूवन्, यैः सुदूरे दलिगे गल्वा पाण्ड्य केरल-चोल-कुल्यराज्यानि स्थापितानि । तथा तद्व रो गान्वारनामक एको राजा बभूव यस्य नाम्ना गान्यारो जनपद: प्रमिद्धः। अनेनेद ज्ञायते यत् प्राचीनकाले भारतीयानां हृदयेषु नवीनानामुपनिवेशानां निर्माणस्य स्वसंस्कृतेः प्रचारप्रसारयो. श्चोत्माहस्तथैवासीद् यथा पोडश - सप्तदश-शातान्द्योः यूरोपियजनेषु आमीत् । ऋपिवश-प्रियव्रतवश इक्ष्वाकुवंश-पुरुवंशवर्णनेन वैदिककालतः पुरागकालमर्यन्त ऋपियां राज्ञां परम्परायाः सम्यग् ज्ञान जायते । अर्जुनस्य वंशपरम्पराया वर्णन भविष्यकथनरूपेण उदयनपर्यन्त कृत- मस्ति, यो हि गौतमबुद्धममकालीन आसीत् । तेन गौतमबुद्धपूर्ववर्तिनि इतिहास ईपदाभामः प्रपतति । पुराणेभ्योऽतीतसामग्रीप्रचुरमात्राया- मुपलभ्यते। अतएव पाजिटरप्रभृतयः कतिपये पाश्चात्या विपश्चितोऽपि पौराणिकराजवंशपरम्परामितिहासायोपयोगिनी सामग्री स्वोकुर्वन्ति । भारतीयैः समालोचकैरपि शनैः-शनैः घ्यानं दातुं समारब्धम् । वस्तुतो यादे पुरागानामैतिहामिकी सामग्री प्रकारो आनीयेत तहि अनेन महत् इतिहासम्य समाजस्य च कल्यागं संभवेत् तथा प्राचीनानामागा- १. श्रीमद्भागवत १।४।२५। प्रथमः परिदः ] ·मैतिहासिकभावनाभिः अद्यतनीयसामाजिकपरम्पराया नवनिर्माणे पर्याप्त ‘साहाय्यं प्राप्तुशक्येत । पुराणाना विविधविषयेषु इतिहासतत्त्वमपि एको महत्त्वपूर्णी विषयो- ऽस्ति । पुराणं पञ्चलक्षणान्तर्गतानि वंश-मन्वन्तर-वंशानुचरितानि च पुराणानाम तिहासिकस्याध्ययनस्य कृते पर्याप्तां सामग्री प्रस्तुवन्ति । वंशान्तर्गता प्राचीनानां राज्ञामृषीणाञ्च विस्तृता वंशावली विद्यते, मन्वन्तरेषु युगानां कालनिर्धारणं कृतमस्ति, वंशानुचरिते च राज्ञा जीवनेन सम्बद्धाना वृत्तान्ताना वर्णनं वर्तते। वंशवर्णनप्रसङ्ग कस्य- चिद्राज्ञ चरित्रचित्रणं गाथाद्वारा कदाचित् सक्षेपतो कृतमस्ति । पुराणाना गाथा अभिलेख-प्रशस्तिवद् राज्ञा व्यक्तित्व-चरित्रयोः सूक्ष्म परिचय तुवन्ति । एवं पुराणेषु वश-मन्वन्तर-वशाचरितगाथाभि- 'स्तेषामैतिहासिकी प्रवृत्ति: स्पष्टा भवति । सूताः पुराणानां मूलाया ऐतिहासिकप्रवृत्तेः प्रवला: प्रमाणभूता. सन्ति। पुराणद्वारा भारतीयेतिहासस्यान्न-चाकाटक-मौर्य-गुप्तवंशाना- मितिहासः स्पष्टो भवति । ब्रह्म-वायु-ब्रह्माण्ड-मत्स्य हरिवंशाना तुलनात्म- केनाध्ययनेन पुराणेषु राजवंशाना स्थान निर्धारयितुं शक्यते । पुराणा- नामैतिहासिकोपादेयता विद्भिः सर्वसम्मत्या स्वीकृतास्ति । वायु- ब्रह्माण्ड-वि णु-मत्स्प-श्रीमद्भागवतानां वशविषयकसामग्री ऐतिहासिक प्रमाणस्पेग प्रस्तुतास्ति। पौराणिकवंशावल्याः प्रामाणिकतायें समात- पुराणाना सामान्यप्रवृत्तिपरीक्षणमत्यावश्यकमस्ति । हरिवशेऽन्य- पुराणवत् कलियुगीयराज्ञा महती वशावली नास्ति, किन्तु प्राचीनाना राशा वृत्तस्य विशुद्धरूपमवश्यमस्ति । वाग्वादिपु पुराणेषु अतीत- कालीननुपातिरित्ताना वर्तमानाना भविष्याणाञ्च राज्ञा वशक्रम उपलभ्यते। परीक्षितोऽनन्तर भविष्यकालीनवंशावली सुव्यवस्थिते. तिहासस्य निकटवतित्वादधिक महत्त्वशीलाऽस्ति। किफलमहोदयेन स्वकीयेऽध्ययने हरिवंशे वंशविपयक्तत्त्वाना सप्रमाणं मौलिकता निर्दिष्टास्ति। एतदयं तेन ययातः वृत्तान्तमुदाहरणस्पेण प्रस्तुत. मस्ति । ययातिचरित हरिवो-ग्रहापुराणे चाति सक्षिप्तमस्ति । वायो ब्रह्माण्डे किञ्चिद् विस्ततजातमस्ति । मत्स्यपुराणे चेदं चरितं सर्वतो विस्तृत विद्यते । अस्य चरितस्य पूर्ण विकसितस्प महाभारते दृश्यते । पुराग्गेषु राजवंशस्य विवरण प्रचुरमायायामुपलभ्यते यतो हि पुराणाना पयलक्षणे यशवर्णनमेयोऽनिवार्यो विषयोऽस्ति । पुरागाना [ पुराणपानोपा ·राजवंशवर्णनं भागद्वये विभक्तमस्ति। एक राजवंशवर्णनं महाभारत- कालान् पूर्ववति वर्तते द्वितीयञ्च महाभारतान्तरस्यारित । महाभारत- कालात्पूर्ववतिराजवंशापेक्षया महाभारतोत्तरकालीनं राजवंशवर्णन- महान्नेऽधिकमपयोगि मन्यते ममालोचकैः। महाभारतोत्तरराजवंशस्य वर्णनं जरासन्यपुत्रमहदेवानन्तरमारभ्यते- संग्रामे भारते वृत्ते सहदेवे निपातिते । सोमाधिस्तस्य दायादो राजाऽभूत् स गिरिव्रजे॥ अद्यत्वे प्राचीनभारतीयेतिहासज्ञानाय अन्यस्रोतोऽपेक्षया पुराणानि अधिकतया प्रामाणिकानि मान्यानि च स्वीक्रियन्ते । यथा यथा समयोऽ- त्येति तथा तथा पुराणेषु वणितस्य राजवंशस्य विवरणं सत्य मन्यते । इदानी शिलालेखेन, ताम्रपत्रेण, मुद्राभिश्च पौराणिकस्येतिहासस्य प्रामाणिकता संसिध्यति । मिराशीमहोदयद्वारा पठितेभ्यो मुद्रानेखेभ्यः पुराणवतिना कतिपयानां राजचरितानां सत्यता प्रमाणिता भवति । पुराणेषु सूतद्वारा राज्ञां वंशावल्या उल्लेखो महत्या मावधानतया कृतोऽस्ति । तेषु महाभारतोतरकालस्य आन्ध्र-कण्व-नन्द-मौर्य-गृप्त : शुङ्ग- नागवशीयानां राज्ञामितिहास: स्पष्टतया उपलभ्यते । पुराणानां वंशा- वलीपु एकनामकानामनेोपां राज्ञा भ्रमवारणाय एवंविधं विशेषण दत्तमस्ति यत् तत्परिचये सन्देहो नोपतिठते । यथा-पुराणानुसारं नल- मरुत्त-परीक्षित्-भीमसेन-जनमेजय -चन्द्र-सूर्यप्रभृतिषु राजसु सन्देहनिवार- गाय तैः सह तेपा पूर्वजाना सवतोऽपि कृतोऽस्ति । यथा- नलौ हावेव विख्याती पुराणेषु दृढव्रतो । वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेष्वाकुकुलोहहः॥ नलौ द्वावेव विख्यातौ वंशे कश्यपसम्भवे । वीरसेनसुतस्तद्वन्नपधश्च नराधिपः॥ द्वावृक्षौ सोमवंशेऽस्मिन् हावेव च परोक्षितौ। भीमसेनास्त्रयो विप्रा हो चापि जनमेजयो॥ फरन्धमस्तु सानोमरुत्तस्य अन्यस्त्वविक्षितो राजा मरुत्तः फयितः पुरा ॥ १. मन्म्याराल २७०।१८, २. मिनपुगत ६६॥२४, ३. मम्पपुराण १२१५% ४. हरिवन १॥३२॥१, ५. वायुपुरा ६२ चात्मजः।

·१ तस्य अन्यौ तु खलु देवानां सूर्याचन्द्रमसौ मतौ ।, अन्यौ दानवमुख्यानां सूर्याचन्द्रमसौ तथा ॥ अन्यावेतो दनोः पुत्री सूर्याचन्द्रमसौ तथा । दिवाकरनिशानायौ, तावन्यो -देवपुङ गवौ ॥ महाभारतपूर्ववर्ती राजवंशः पुराणेषु मानवजातेरारम्भो मनोरेव भवति। मनोः सन्तत्या मनुष्याः मानवा उच्यन्ते। पुराणेषु चतुर्दश ( १४ ) मनूनामुल्लेखो विद्यते, किन्तु वंशप्रतिष्ठापनदृष्ट्या द्वावेव मनू उल्लेखनीयो स्त:- प्रथमः स्वायम्भुवमतुः, सप्तमश्च वैवस्वतमनुः । तन- स्वायम्भुवमनुः ब्रह्मगोऽङ्गजः पुत्रोऽस्ति तथा धर्मपत्नी शतरूपापि ब्रह्मगोऽङ्गजा पुत्री अस्ति । स्वायम्भुवमनोः शतरूपायां प्रियव्रत-उत्तानपादश्चेति द्वौ पुत्री तथा देवहूतिः माकूतिः प्रसूतिश्चेति तिनः कन्या अजायन्त । मतुना देवारदस्यानुमत्या स्वकीयं ज्येष्ठ पुत्रं प्रियव्रत समस्तस्य भूमण्डलस्य राजानं विधाय स्वय विरक्तो भूत्वा तपः कर्तुं बने जगाम । राज्यमवाप्य प्रियव्रत औरमपुत्रवत् प्रजाः पालयन् सकलामिलां सुशशास । विश्वकर्मणः कन्यया वहिष्मत्या साक तस्य विवाहो जातः यस्यां (१) आग्नीध्रः (२) इध्मजिह्मः (३) यज्ञवाहुः, (४) महावीरः, (५) हिरण्यरेताः, (६) धृतधृष्टः, (७) सवनः, (८) मेघातिथिः, (६) वीतिहोत्रः, (१०) कविश्चेति दशपुत्रा:-तथा ऊर्जस्वती नाम्नी एका कन्या जाता। तेषु त्रयः कवि-महावीर-सवनाः परमहंसा आसन् । जन्मत एव ते भगवदाराधनायामासक्ता विषयसुख- विमुखा सन्तः राज्याद्विरक्ता जाताः। प्रियव्रतस्य द्वितीयायां भार्यायां अयस्तनया अजायन्त उत्तमः-जामसरैवतश्च ये क्रमशः तृतीय-चतुर्थ- पञ्चममन्वन्तरागामधिपतयोऽभूवन् । प्रियव्रतेन बहुतिथं काल पृथिव्याः पालनं कुर्वता स्वभुजबलेन स्वराज्यतोऽधर्भ दूरीचकार । एकदा प्रियव्रतेन राज्ञा निशां दिनं निर्मातुमिच्छया एकस्मिन् ज्योतिर्मये रये उपविश्य सूर्यस्य पश्चाद् गच्छता पृथिव्याः सप्त परि- क्रमाः कृताः । तस्य रथस्य नेमिभिः घृष्टाभ्या पृथिव्या सत समुद्राः जातास्तथा तैरेव पृथिव्या सप्तद्वीपा अपि अजायन्त। तदनन्तरं प्रियव्रतोऽवशिष्टान् सप्तपुत्रान् सप्तद्वीपाधिपतीनकार्षीत् । १.म० मा. म. प. ६५४२७, २. कालिा पुराण ३५१५६ [पुरागपालोचने ·तेषु सरापु आग्नीनो जम्बूदीपस्य, मेधातिथि: प्लसद्वीपस्य, वपुप्मान शाल्मलिद्वीपस्य, ज्योतिप्मान् कुशद्वीपस्य, द्युतिमान क्रौञ्चद्वीपस्य, भव्यः शाकद्वीपस्य मयनश्च पुष्करद्वीपस्याधिपतिबभूव । प्रियदतः स्वयाः पन्याया ऊर्जस्वत्याया विवाहं शुक्राचार्येण समं कृतवान्, गेन देवयानिः समुत्पन्ना यस्या पाणिग्रहणं राज्ञा ययातिना सहाजायत। एवं प्रियव्रतेन व्यवस्थां विधाय विषयसुरोम्यो विमुसीभूय देवनार- दस्योपदेशानुसारं वनमुपद्रज्य तीव्रतपस्याद्वारा भगवल्लोकस्य प्रातिः यता । तस्य ह या एते श्लोकाः- प्रियव्रतकृतं फर्म को नु कुर्याद् विनेश्वरम् । यो नेमिनिम्नरकरोच्छायां घ्नन सप्त वारिधीन ।। भूः संस्थानं कृतं येन सरिगिरिवनादिभिः । सोमा च भूतनिर्वृत्त्य द्वोपे द्वोपे विभागशः ।।' पितरि प्रियव्रते वनमुपगते आग्नीध्रो जम्बुदीपस्य प्रजाः पुत्रवत् पालयन् पूर्वचित्तिनाम्न्या आप्सरसो गर्भात् - नाभि किंपुष्प-हरिवर्ष- इलावृत्त-रम्यक-हिरण्यमय-कुरु-भद्राश्व-केतुमाल-नाम्नो नव पुत्रानुत्पाद- यामाम। तदनन्तरं स पृथिव्या नव खण्डानि विधाय तन्नामकरण- मात्मनस्तनयनामभिरेव कृत्वा एककं पुनमेकैकस्य खण्डस्याधिपति चकार । तनस्तेऽपि स्वानि स्वानि खण्डानि सम्यक् पालयमासुः। परलोक- मुपगते आग्नीधे नवापि भ्रातरो मेरोः पुत्रीभिः मेरुदेव्यादिभिः सह विवाह कृतवन्तः। तेपुज्येष्ठस्य नाभेः भगवतो विष्णोर्यजने कृते मेरुदेवीत: ऋपभ- नामकः पुत्रोऽजायत, यो हि विष्णोरवतारः कथ्यते। ऋषभदेवस्य विवाह इन्द्रपुल्या जयन्त्या सह जातो यतः शतपुत्रा अजायन्त । तत्र सर्वगुणश्रेष्ठो ज्येष्ठो भरत प्रासीत्, यस्य नाम्नाऽस्य खण्डस्य नाम भारतवर्ष जातम् । प्रथममस्य खण्डस्य नामाजनाभमासीत् यतो हि नाभिना तत्पुत्रेण अजेन ((ऋषभदेवेन ) चास्य खण्डस्य पालन कृतमासीत्, किन्तु भरतत एवास्य देशस्य नाम भारत वर्ष मिति जातम् । 'येषां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुणा आसोद् येनेदं वर्ष भारतमिति व्यपदिशन्ति ।" 'अजनाभं नामैतद्वर्ष भारतमिति यत आरम्य व्यपदिशन्ति।" १. श्रीमद्भागवत् ५।१३३६-४०; २-३. श्रीमद्भागवत् ५४६, ७३ ।

·हिमावं दक्षिणं वर्ष भरताय ददौ पिता । तस्मात्त भारतं वर्ष तस्य नाम्ना महात्मनः ।। हिमाा दक्षिणं वर्ष भरताय न्यवेदयत् । तस्मात्तद् भारतं वर्ष तस्य नाम्ना विदुबुधाः ।। ततश्च भारतं. वर्षनेतल्लोकेषु - गीयते ।। भरताय यतः पित्रा दत्त प्रातिष्ठता वनम् ॥' भरतस्य पुनः सुनीतिरभूत् यस्य वंशपरम्परायां चतुर्दश नृपानन्तर यशस्वी महाराजों गयो जातः, यं जना भगवतोऽत्रतारं वदन्ति । तस्य राज्ये पृथिवी प्रजानां सर्वान् मनोरथान् पूरयतिस्म । तस्य यज्ञेषु सोमरस निपीय महेन्द्र आनन्दनिमग्नो जातः । अस्यानन्यया भक्त्या यज्ञमूतिर्भगवान् प्रत्यक्षीमूप अस्य यज्ञस्य फल गृहीतवानामीत् । अस्य वंशपरम्पराया अन्ते राजा विजयो जातो येन नियव्रतस्य वशो निजकीतिभिः तथैवालकृतो यथा वामनेन देवकुनमलङ्कृतमासीत् । स्वायम्भुवमनोद्वितीयस्य पुनस्योत्तानपादस्य द्वे भार्ये आस्तां सुरुचिः सुनीतिश्च । तत्र सुरुच्यामुत्तमो जातः, सुनीत्यां च भक्तराजो ध्रुवः समुत्पन्न आसीन् । बाल्ये एव यतीव्रतपमा प्रसन्नों भगवान्नारायगी नवीनमेकं ध्रुवलोकं विधाय तत्र तं स्थापितवान् । वैवस्वतमनुः पुरागानुभार समस्तस्य मंसारस्यादिकारणनस्ति भगवान् नारायगः । तस्य नाभिकमलतः सर्वप्रथमश्चतुराननो ग्रहा आवि. भवति, यस्य मनमो मरीचिः दक्षिगाद ष्ठादक्षश्च प्रादुर्भवतः । दक्षरय पन्या प्रमूर्ती अदितिरुत्पन्ना यस्या विवाहो मरीचिपुत्रेण कश्यपेन सह जातः । कश्यपाददित्यां भगवान् विवस्वान् ( सूर्यः) समुत्पन्नः । अस्य समानाम्न्यां पल्यां चैवखतमनुः समुत्पन्नो यस्य नामान्तर श्राद्धदेव मनूरामीत् । प्रथम मनाः काचिन् गन्तति मीन् । पुत्रकामनया तेन महपंः यमिष्ठस्पाचार्य मिमानय प्टेः (पुष्टियशस्य। अनुमानमारमा किन्तु मनुपल्या श्रद्धया होतार: प्रापिता यद् भवदमिवविघ मरग्नो आहुतिः दया यया पुज्या उत्तिः स्था। तदनमार होमिः प्रयोग नियमागे इनानाम्नी मन्या ममत्पना यां पिसोय मनामहदारपर्य जातम् । तदनन्तर लेन पृष्टी महपिः यमिठः होगमा १. मासंग्य गुगम ११, २. पारगमा १२ ३. पिराग २ 1 मा ·. विपरीतसंकल्पेन जात विपर्यय ज्ञात्वा इलायाः पुनः पुस्त्वकामनया भगवन्त विष्णु' प्रार्थितवान् । तत्परिणामे इला पुमान् सजाता, यस्य नाम सुद्युम्नोऽभवत् । कियदिनानन्तर सुद्युम्न अश्वमारुह्य सैनिकैः सह आखेटक कुर्वन् देवादम्बिकावने उपस्थितः। तत्रोपस्थितिकाले एव स पुन: स्त्रोः सजातः, तस्याश्वो वडवा बभूव, सैनिकाश्च नार्यो जाता. । स्त्रीभूतः सुद्युम्नः लज्जावशात् स्वराजधान्यामगत्वा वने एव वसति चकार । एकस्मिन् दिने सा भ्रमन्ती चन्द्रमस आश्रमे उपस्थिता, तत्र तत्पुत्रं बुध दृष्ट्वा तवाटरक्ता सती तेन सह गान्धर्वविवाह कृतवती । अनन्तर बुधात्तस्यां पुरूरवो नामकः पुत्र उत्पन्नः- बुधस्य भवने तिष्ठन्तिलो गर्भपरोऽभवत् । अजीजनल पुत्रमेकमनेक गुगसंपुतम् ।। इलात उत्पद्यमानत्वात् स पुराणेषु ऐलोऽपि कथ्यते यश्चन्द्रममो वशप्रवर्तकोऽभिमतोऽस्ति । पुरूरवमो जन्मानन्तरं यदा इला महर्षि वसिष्ठं स्मृतवती, तदा स तत्रोपस्थाय तस्याः तादृशी दशां विलोक्य दयानुनया भगवतः शिवस्याराधना कृत्वा तं तोपयामाम। ततस्तेन वरो दत्तो यदय ते शिष्य एकमासपर्यन्तं पुरुषः स्यास्यति तथै कमास यावत् स्त्री- भविष्यति- मासं पुमान् स भविता मासं स्त्रोस्तव गोरजः । इत्थं व्यवस्थया कामं सुयुम्नोऽवत्तु मेदिनीम् ।। तदनन्तर वसिष्ठेन गुरुणा, पुत्रेग पुरूरवसा च सह स्वा राजवानी- मागत्य सुद्युम्नो व्यवस्थयाऽनया स्त्रीत्वे गृहे तिष्ठन् पुस्त्वे च प्रजापालनं कुर्वन् समय यापयामास । पर प्रजा ईदृ रोनाईजरतीयेन राज्ञा प्रमन्ना नासन् - आचार्यानुग्रहात् कामं लब्ध्या पुंस्त्वं व्यवस्यया । पालयामास जगतीं नाम्यनन्दन् स्म तं प्रजाः ॥ स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्षेषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च । प्रजास्तस्मिन् समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन महीपतिम् ॥' १. मत्स्यपुराण १२।१३, २-३. श्रीमद्भागवत है।३६, ४०, ४. देवोभार, वोऽपि १११२३३५ । - ·मुद्युम्नस्य राजधानी प्रतिष्ठानपुरे आमीत् । पुरुपावस्थायां मुद्युम्नरय त्रयस्तनया अभूवन्- (१) गयः (२) उत्कलः (३) हरितारवश्च । गयेन गयानाम्नी नगरी निर्माय मगवे स्वकीयं राज्यशासन कृतम् । उत्कलेन स्वनाम्ना उत्कलप्रदेश स्थापयित्वा तत्र राज्यस्थापन कृतम् । हरिताश्वेन च पूर्वस्यां दिशि स्वकीय शासनं कृतम्- सुद्युम्नस्य तु दायादास्त्रयः परमधार्मिकाः । उत्कलच गयश्चैव हरिताश्वस्तथैव च ॥ उत्कलस्योरकला नाम गयस्य तु गया मता। हरिताश्वस्य दिक्पूर्वा विश्रुता कुरुभिः सह ॥ सुद्युम्नो यदा वृद्धो जातस्तदा स स्वकीयाय ज्येष्ठपुत्राय पुरूरवसे राज्य दत्वा तपसे वन जगाम । तदनन्तरं स इलागर्भसम्भवो मिष्ठो वुधपुत्रः पुरूरवा धर्मेण प्रजाः पालयन सप्तद्वीपवती पृथिवी सम्यक शशास- ૨ इलोदरे तु धर्मिप्ठं बुधः पुत्रमजीजनत् । पुरूरवा इति ख्यातः सर्वलोकनमस्कृतः। सप्तद्वीपा वसुमती सशैलवनकानना। धर्मेण पालिता तेन सर्चलोकहितपिणा ॥ सुधुम्ने तपस्तप्तुं वनमुपगते वैवस्वतेन मनुना पुत्रप्राप्तिकामनया शतवर्षपर्यन्तं यमुनातटे भगवत आराधना कृता, यतस्तस्य तदनुरूपा दश पुत्रा अभूवन्-(१) इक्ष्वाकु: (२) नृगः (३) शर्यातिः (४) दिष्टः (५) धृष्टः (६) करूपः (७) नरिप्यन्तः (८) पृपघ्नः (6) नभगः (१०) कविश्च- ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत । श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान् ।। इक्ष्वाकु-नग-शर्याति-दिष्ट-पृष्ट-करूपकान्। नरिप्यन्त पृषघ्नं च नभगं च कवि विभुः ॥' एभिर्दशभिर्मनुपुत्र: भारतवर्षस्य विभिन्नप्रदेशेषु स्वं स्वमुपनिवेश निर्माय तत्र धर्मपूर्वकं स्वकीयं शासनं स्थापितम् । तत्र १.२, मत्स्यपुराणे १२।१५, १६; २४६, १३; ३. श्रीमद्भागवते ६।१।११, १२, ४. द्रष्टयः पुराणपिमर्शः पृ० ३६२-३६३ । [पुपयांलोचने ·(१) मनोः प्रथमः पुत्र इक्ष्वाकुर्मध्यप्रदेशस्य शामक आसीत्, परमस्य राजधानी अयोध्यवासीत्, या भारतीयसंस्कृतेः धर्मस्य च प्रमुखं केन्द्रमस्ति । "इक्ष्वाकोज्येष्ठदायादो मध्यदेशमवाप्तवान्" । ( म० पु. १२१६) (२) द्वितीयो मनपुत्रो नूगो मथुराप्रदेशं प्रशशास, यस्य पुत्रः सुमतिरासीत् । (३) मनोः तृतीयः पुत्रः शर्याति:-वैदिककमकाण्डस्य महान् ज्ञाता आसीत्, तस्य आनर्तनामक पुत्रः उत्पन्न: तथा सुकन्या नाम्नी कन्या चाजायत, यस्या विवाहस्तेन महर्पिणा च्यवनेन सह कृतः । एवमात्मनः पुत्रस्यानर्तस्य नाम्ना स्वप्रदेशस्य च नाम आनर्त (सौराष्ट्रम् ) कृतम् । आनर्तपुत्रेण रेवतेन कुशस्थल्या स्थित्वा आनर्ते शासनं कृतम्-"गाना विषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली" (वा० पु० ८६।२४ ) । रेवतस्य शतपुत्रेषु ककुद्मी ज्येष्ठः सर्वगुणश्रेष्ठ आसीत् । रेवतस्य पुज्या रेवत्या सह बलभद्रस्य विवाहो जात आसीत् । (४) मनो: चतुर्थपुत्रेण दिप्टेन विशाल्यां स्ववंशस्य स्थापना कृता । अस्य वंशपरम्परायां मरुत्तनामकः चक्रवर्ती राजा जातो यस्य विपये कथ्यते यत् मरुत्तस्य यादृग् यज्ञो जातो न तादृक् पृथिव्यां कस्यापि जातः । तत्र सर्वाणि याज्ञिकवस्तूनि स्वर्णमयानि आसन् । तत्र यज्ञे इन्द्रः सोमरसेन तृप्तः, ब्राह्मणाश्च दक्षिणाभिः प्रसन्नाः, मरुद्गणाः, परिवे- पका देवगणाश्च सदस्या आसन् । साधिकघृतप्रयोगेणाग्नेरजीणं जातं यस्य प्रशमनमर्जुनेन खाण्डववनं दग्ध्वा कृतम् । अस्य वंशे तृगविन्दोः पुत्रो विशालो जातो येन विशाला नाम्नी नगरी निर्मिता । विशालवंशीय- नरेशानां सम्वन्धे प्रसिद्धिरस्ति यत् तृगविन्दुप्रसादेन विशालवंशीया राजानो दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तो धर्मपरायणाश्चासन्- तृणविन्दुप्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः । दीर्घायुषो महात्मानो वोर्यवन्तः सुधार्मिकाः ।। (५) मनुपुत्रेण पञ्चमेन घृष्टेन पञ्चनदप्रान्त: स्वाधिकारे नीतः। अस्मादेव घाट नामका क्षत्रिया उत्पन्ना ये ब्राह्मणसदृशा आसन् । अस्यैव वंशे अग्निवेशः समुत्पन्नः य आयुर्वेदस्य ज्ञातासीत् । (६) पाठेन मनुपुत्रेग करूपेग विहारप्रान्तस्य दक्षिण-पश्चिमे रीवाराज्यत: पूर्वस्यां सोनभद्रतटे स्वं राज्यं स्यापितम् । कस्पतः १. वायुपुराणे ८६।२२। ।

·कास्पनामको महाली पराक्रमशाली योद्धाच क्षत्रियगणः समुत्पन्न :- करूपस्य च कारूपाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदा. । उत्तरापथगौतारो वह्मण्या धर्मवत्सला: ।। (७) मनोः सप्तमपुत्रात् नरिप्यन्तात् चित्रसेनः समुत्पन्नः, यस्य सन्ततयो भारतामध्यएसियायां गताः, याः शकनाम्ना प्रसिद्धाः। (८) मनोः अष्टमः पुत्रः पृषघ्नः स्वगुरोः च्यवनस्याज्ञया गाः पाल- यतिस्म । एकस्मिन् दिने घोरान्धकारे रात्रौ वर्पति मेघे सिंहः गोशा- लाया प्रविश्य एका गा जग्राह । तच्चित्कारेण पृपनः सिंहे शरं चिक्षेप किन्तु सिंहभ्रमेण गोःशिरो भिन्नम् । प्रातःकाले दृश्य मिदं दृष्टा रुप्टेन गुरुणा शूद्रत्वाय स शप्त: । तदनन्तरं गुरोः शापं शिरोधार्य स वने गत्वा ब्रह्मचर्यपूर्वकं तपस्यां कुर्वन् ब्रह्मणि लीन:- शापाच्छद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः।' अजानन्ननद वम्रोः शिरः शाई लशङकया॥ 18) मनोः नवमात् पुत्रात् नभगात् नाभागस्य जन्म जातं येन यमुनादक्षिणे तटे स्वकीयं राज्यं स्थापितम् । नाभागस्य पुत्रो भगवत. परमभक्तोऽम्बरीषो जातः यस्य रक्षाहेतवे भगवता विष्णुना स्वं सुदर्शन चक्र नियुक्तं, यत् सर्वदा तस्य रत्तां करोतिस्म, येन च दुर्वाससः शापो निष्फलीकृतः। (१०. मनोर्दशमः पुत्रः कविः सर्वकनिष्ठो बाल्यावस्थात एव विरक्तो भूत्वा आत्मज्ञानी जातः । पञ्चदशवर्षावस्थायामेव स राज्यं त्यक्त्वा यने गत्वा भगवति चित्तं निवेश्य परमपदभाग्जातः । एवं मनो: दशसु पुत्रेषु द्वौ कवि-पृपघ्नी विरक्ती जाती। ततो न कश्चन वंशश्चलितः, शेपाणां संक्षिप्तं वंशवर्णनं जात यास्यति च । विभिन्नेषु पुराणेषु न केवलं वैवस्वतमनोः पुत्राणां नामसु एवान्तर विद्यते, अपितु तेषां संख्यायामपि पार्थवयं दृश्यते । कस्मिश्चित्पुराणे सस्य दश पुत्राः प्रोक्ताः सन्ति, कुत्रचित्तु, नवैव निर्दिष्टा विद्यन्ते, तथा तेषां नामस्वपि मतभेदो दृष्टिगोचरी भवति । तथाहि- मनो वैवस्वतस्यासन दश पुत्रा महाबलाः । इलस्तु प्रथमस्तेषां पुत्रेप्ट्या समजायत ।। १. वायुपुराणे ८६२ २. श्रीमद्भागवणे ।।२।६,१६ । १२] [पुराणपालोचन

·इक्ष्वाकु : कुशनाभश्च अरिष्टो धृष्ट एव च ।
नरिप्यन्तः करूपश्च शर्यातिश्च महाबलः।।
पृषघ्नश्वाथ नाभागः सर्वे ते दिव्यमानुषाः ।
मनोः प्रथमजस्यासन् नव पुत्रास्तु तत्समाः॥
इश्वाकुर्नहषश्चैव धृष्टः शतिरेव च।
नरिप्यन्तस्तथा प्रांशु भागोरिष्ट एव च ।।
करूषश्च पृषघ्नश्च नवते मानवाः स्मृताः।
२
इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ।।
नरिप्यन्तश्च नाभागो बरिष्टः करुषस्तथा।
पृषघ्नश्च महातेजा नवते शक्रसन्निभाः।
मनोवैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै नव तत्समाः।
इक्ष्वाकुश्चैव नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च ॥
निरप्यन्तस्तथा प्रांशु भागादिष्टसत्तमाः।
करपश्च पृपघ्नश्च अयोध्यायां महाबलाः॥
अाग्नि-श्रीमद्भागवतपुराणयोररिष्टस्य नाम नोटसितमस्ति ।
यूर्मपुराणे नाभागस्यावृति कृताऽस्ति । वायुपुराणे नहुपेन सख्यापूर्ति.
कृता विद्यते । श्रीमद्भागवते नृग-दिष्ट नभग-पवयो भिन्ना.प्रोक्ता वर्तन्ते ।
यद्यत्र नभग एव नाभाग. स्वीक्रियेत तर्हि तद्भिन्न नास्ति । अग्निपुराणे
नाभागादिष्टमेप मेयनामानुमीयते, यतोऽत्र नाभाग. पृथगेवोक्तोऽस्ति ।
यदि तत्र नाभागादिष्टमेव मेवाङ्गीरियेत तहिं तदा प्राशः विशेपणं
स्यात्, परन्तु प्राशोरल्नेसो वायायपि विद्यते । यदि तथापि प्राविशे-
पण मन्येन त सम्यापूवि नमुपस्यापि तत्रास्तित्वमवश्यं सम्भवेत् ।
यायो पालिपिपु नहुल नहुच, नहपश्चेनि पाठभेदो दृश्यते-
१. परम्पपुराणे ११४०,४१, २ पापणे ८५०३,४, ३. मयुरापम्प
पून २०१४,१, ४. पग्निपुगऐ ५॥५.६ ।

·नाभागः नाम-संख्याभेददिग्दर्शनम् पादमे, मात्स्ये, कौम, वायो, अग्नी, श्री० भा० १-इश्वाकुः २-कुशनामः नहुपः नाभागादिष्टः नगः ३-अरिष्टः प्राशुः दिष्टः ४-धृष्टः ५ - नरिप्यन्तः ६-करुषः ७-शर्याति: -पृपध्न: ६-नाभाग: नभगः १०-इलः कविः इत्थमिक्ष्वाकु-पृष्ट-नरिप्यन्त-शर्याति कल्प-पृपघ्न-नाभागेषु नामसु नास्ति विशेषो मतभेदः । सर्वेषु पुराणेषु इमानि नामानि प्रायः समानानि मिलन्ति, किन्तु रोपेषु वर्तते विवादः । (१) एव श्रीमद्भावगतं महापुराण वैवस्वतमनोः दश पुत्रान् तथेला- नाम्नीमेका कन्यकाञ्च मतुते । (२) पद्मपुराणं मत्स्यपुराणञ्च मनोर्दशैव पुत्रान् स्वीकुरुतः, परन्तु ते इलामपि तत्रैवान्तर्भावयतः । (३) अग्नि-वायु-कूर्मपुराणाणि च मनोवैव पुवानजीकुर्वन्ति तथा तदतिरिक्तामिलानाम्नीमेका कन्यकाञ्च कथयन्ति । इक्ष्वाकोरुत्पत्तिविषये एवं श्रूयते। एकदा वैवश्वतमनोः छिक्का- समये तन्नासिकात इक्ष्वाकुरभिनि.सत, यस्य शत पुत्रा जाता ये परम- धार्मिका महादानिनश्चामन् । तेषु विकुक्षिः-नाभिः-दण्डकश्चेति त्रयः अति- विख्याता आसन्-- क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिः सृतः। तस्य पुत्रशतं त्यासोदिक्ष्वाकोरिदक्षिणम् ।। तेषां ज्येष्ठो विकुक्षिश्च निमिर्दण्डश्च ते प्रयः।' १. वायुपुरा ८८८ [ पुगणापर्यावाचन ·: (क) इक्ष्वाको ज्येष्ठपुत्रो विकुक्षिमेरोरत्तरप्रदेश: स्याधिकारे कृतः । तद्वंशजाश्च मेरोदक्षिणे भागे स्वशासनं स्थापितवन्तः। (ख ) निमिना पूर्वोत्तरविहारप्रान्ते विदेहकुलस्य स्थापन कृतम् । एत- द्वशीयेनैवेन राज्ञा मिथिला स्वराजधानी कृता। अप्रत्याः सर्वे राजानोजनकाः कथ्यन्ते । सर्वे चाध्यात्मविद्याविशारदा भवन्ति । (ग) दण्डन दक्षिणारण्येपु अधिकारः कृतः । अनन्तरं तन्नाम्ना तत् दण्डकारण्यमुच्यते। एवमिक्ष्वाकोः शतपुत्रेषु पञ्चाशद् उत्तरखण्डम्य शासका जाताः । अष्टचत्वारिंशद् दक्षिरणे गताः। एवं विकुतेः शतपुत्रषु पञ्चविंशतिः पूर्वस्य, पञ्चविंशतिः पश्चिमस्य, त्रयो मध्यभागस्या वशिष्टः, सप्तचत्वा- रिशद् दक्षिणस्य राजानो जाताः- तेषां पुरस्तादभवन्नार्यावर्ते नृपाः नृप । पञ्चविशतिः पश्चाश्चत्रयो मध्ये परेऽन्यतः ॥ विकुक्षे द्वितीय नाम शशाद आसीद् यतो हि एकदा इक्ष्वाकोरष्टका- श्राद्धार्थ यज्ञीयपशोरन्वेपणाय वनमुपगतः क्षुधा पीड़ितो व्याकुलीभूय स यज्ञीयं पशु शशं भक्षितवान् । अयं महान् प्रतापी एवं धार्मिकश्च राजा वभूव । एकदा देवासुरसंग्रामे तेन इन्द्रं वृषभं कृत्वा तस्य ककुदि उपविश्य दैत्यानां पुराणि जितानि, अतोऽयं पुरजयः इन्द्रवाहः ककुत्योऽपि कथ्यते । अस्यैव वशपरम्पराया युवनाश्वस्य पुत्रो मान्धाता चक्रवर्ती राजा बभूव, य एकाकी एव समस्ता मही शशास । स विणोरंश आसीत्, यस्य पञ्चाशत् कन्यकाना विवाह सौभरिणा महपिमा सह जातः- यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनों प्रभुः । सप्तद्वीपवतीमेकः शशासाच्युततेजसा ॥ मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयो नृपः । अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ पौराणिका द्विजाः ॥ यावत्सूर्य उदेतिस्म यावच्च प्रतितिष्ठति । सर्व तद्यौवनाश्वरय मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते॥ यौवनावं महात्मानं यज्यानममितौजसम् । मान्धाता तु ननुर्विष्णोः पुराणज्ञाः प्रचक्षते ॥ १.२ श्रीमद भगवते ६।६।५।६६३४, ३. वायपुराणे ८८।६७-६८ ।

·मान्धातुः पुत्रो मुचुकुन्दोऽभूत् । ततोऽम्वरीपो यस्य वंशपरम्परायां विशगुरुत्पन्नः, यो ब्राह्मगकन्यापहरणात् तत्पित्रा चाण्डालत्वाय शप्तः । तदनुसार स चाण्डालो जातः । विश्वामित्र. स्वतपोबलेन तं सशरीर स्वर्गे प्रेपयितुमियेप, परं देवैः स ततोऽधः पातित. तदा विश्वामित्रेण न आकारोएवावरुद्धः । तत्कालादद्यापि त्रिशङ्करधः शिरा अन्तराने एवाव- लम्वते । त्रिशङ्करिति नामकरणन्तु एवं विद्यते- पितुश्चापरितोषेण गुरोदोग्ध्रीवधन च । अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः ।। एवं स त्रीणि शङ कूनि दृष्टा तस्य महातपाः। शिशङ कुरिति होवाच त्रिशङ कुस्तेन स स्मृतः।।' निशंकोः पुत्रो हरिश्चन्द्रो जातो यस्य सत्यस्य परीक्षा विश्वामित्रेग मुनिना कृता । परिणामतो राजा हरिश्चन्द्रः काश्यां स्त्रीपुनसहितो विक्रीतः चाण्डालस्य दासः सन् श्मशाने मृतकाना कर्पटचयने नियुक्तः, किन्तु तेन सत्य न त्यक्त, येन देवैः सह प्रसन्नोभूत्वा विश्वामित्रस्तस्मै ज्ञानस्यो- पदेशो दत्तो यस्य प्रभावेण स सपरिवारः ब्रह्मलोक गतवान् । हरिश्चन्द्रपुत्रस्य रोहितस्य वशपरम्पराया वाहुकस्य पुत्रो राजा सगरो जातः । विमातृभिः सापल्यद्वपदशाद् गर्भावस्थायां यस्य मात्रे भोजनेन साक विप प्रदत्त तेन विपेग साकमुत्पद्यमानत्वादस्य नाम मगरो जातः- आज्ञायास्य सपत्नीभिर्गरो दत्तोऽन्धसा सह । सह तेनैव संजातः सगराख्यो महायशाः ॥ अय चक्रवर्ती राजासीद् । और्वस्य ऋषेरादेशाद् राज्ञा सगरेगाव- मेघनामकं यज्ञ कर्तुमारब्धम् । शततमे यज्ञे इन्द्रेणास्याश्वमेधीयमश्वम- पहृत्य गङ्गासागरे तपस्यत: कपिलमुनेः पार्वे बद्धः ( पितुराज्ञया पष्ठिसह- झैः सगरपुत्र: तमश्वमेघीयमश्वं मार्गमागैः पृथ्वी खनिता, या सागर- स्पेग परिणता । कपिलस्य सुनेराश्रमो बद्धमश्व विलोक्य तेपा कोलाहलेन कपिलस्य समाधिर्भग्नः, तथा तस्य क्रोधाग्निना तत्कालमेव ते सगर- पुत्रा भस्मसाज्जाताः। १. वाय राणे ८८१०८,१०५, २. श्रीमद्भागवो ६८।। [ पुराणालोचा ·ततस्तेनाप्रमेयेण पपिलेन महात्मना । भस्मराशी मृताः सर्वे कात्स्यमगरात्मजाः ।। वा.रा.बा. का. ४०३० तदनन्तरं राज्ञः सगरम्य द्वितीयपत्न्यां केशिन्यामुत्पन्नस्यासमञ्जस्य पुरेगांशुमता पितामहस्य सगरम्याज्ञया अश्वान्वेपणे चलित: । सगरपुय- द्वारानिमितसागरमागेंग स तवोपस्थितो या तत्पितरो भस्मसाबाता आमन् । अंशुमता माजलि प्रणामपूर्वक कपिल स्तुवता प्रोक्तं यद् भगवन् ? भवान् मायांगुर्ग: परोऽस्ति, भवति नामरूपकल्पना मिथ्यास्ति । भवता ज्ञानोपदेशार्यवेद दिव्य शरीरं पृतं विद्यते । एतदाकर्ण्य कपि नाऽशुमन्तं प्रावोचत्-वत्स! अयमस्ति अश्वमेघीयोऽश्वः, एन त्वं नय। मस्को- धाग्निना भस्ममाज्जाताः ते पितरो स्वोद्धाराय गमाजलमपेक्षन्ते । गङ्गाजल प्राप्यवेते स्वर्ग गमिप्यन्ति नान्यथा । अतस्तदयं त्वं यतस्व ।' ततोऽशुमानश्वमादाय परावृतः । सगरेण च तेनाश्वमेचीमेनाश्व- पशुना यज्ञस्यावशिष्टायाः प्रक्रियाया पूर्गतां नीत्वा अंशुमन्त स्वकीये राज्येऽभिपिच्य और्वस्य मुनेराशया तपस्तप्तुं वनमुपगतः । अंशुमता गहां पृथ्वीतले ममानेतु बहुतिय कालं तपस्तन, किन्तु गगामानेतु न ममर्थो जातः, तपः कुर्वन्नेव स परलोकं गतः । ततस्त- पुत्रो दिलीपोऽपि फूलप्रयत्नो गहां पृथिव्यामानेतु न शशाक । तपस्तपत एव तस्य शरीरान्तो जातः । तदनन्तरं दिलीपस्य पुत्रो राजा भगीरथो मन्त्रिपु राज्यभारमायाय गमावतरगे रत एोन पादेन स्थितोऽन्नगला- दिक त्यक्त्ता कठिन तपः कृतवान्, तस्य शरीर शुष्क वलमस्यि- पजरमामयशिष्टमामीत् । तेन प्रमन्ना मती भगवती गहा दर्शन इन्वा बरयाचनाय प्रोक्तवती। नतो भगीरथ. माञ्जलिम्नां प्रणमन् प्रापितवान्-मातः ! मम पितगेश्यमेयायमश्वं मार्गमागां पृथ्वी रानन्तो महः कपिलस्य ब्रह्मतेजसा दग्धा जाताः सन्ति, तेपामुद्धारसामनया मम पितपितामहा भवदर्य नपत्तपन्तो दियं गताः । भवती विना तेषा- मुरारम्य न किञ्चित् प्रायश्चित्त धर्मशार वियते । कृपया तत्र गत्या तत्र भयती तेपामुशारं सगेतु, इयमेवास्ति ममाभिनापा यरोया। एतदुत्वा गाया प्रोक्तम्-परस ! अवश्यमह गमिष्यामि, पर मम ये १.मा हिमग्यो गा दुहिता पुरु । तस्यां पुरु महाबाहो !शिका ममिकिपाम ।। भामरागंगगागान सागरेनोरतारनी। सामिपि मम्म पसरा सोरमारा। दर पुगनि वर्ग गरेर मिल पा... m...।

·को धारयिष्यति ? आवाशादती अह पृथ्वी विदार्य रसातलग- पस्थास्ये।। तदा भगीरथेन कथितम् अम्ब ! भगवान् सदाशिवो भक्ती धार- यिष्यति । मयि कृपां कृत्वा भवती तत्र गन्तु मामतुगृणीहि । अहं तपस्यया भगवन्तमातोपं प्रसादयिष्यामि । तदा तथास्तु, इत्युक्त्वा गङ्गया तत्प्रार्थनं स्वीकृतम् । तदनन्तरं भगीरथ: तीन तपस्तप्त्वा श्रीसदाशि- वमनुकूलं चकार । ततो गङ्गा महता वेगैनाधोऽवततार भगवान् सदाशि- वश्च तां स्वजटाजूटे रमयाञ्चकार । अनन्तरं भगीरथप्रार्थनया स स्व जटाया एक भागं निप्पीड्य तस्मै ददौ, या विशाला धारा भूत्वा भगी- रथरथमतुजगाम। मार्गे यज्ञमनुतिष्ठतो राज्ञो जह्नोर्यज्ञशाला गङ्गाजलप्रवाहे प्रावहत् । तत्तस्या गर्व ज्ञात्वा कुपितो राजा जह्न : समस्तं गङ्गाजलममिबत् । ततो भगीरथेन प्राथितः प्रसन्नो भूत्वा स कर्णछिद्रद्वारा गङ्गां प्रकटितवान् । अतो गङ्गा जह्नो पुत्री जाह्नवी प्रोच्यते'-- ततो लोक्पावनी भगवती गङ्गा भगीरथरथमनुसरन्ती हरिद्वार कनखलं कणपुरं प्रयागं विन्ध्याचलं वाराणसी सोनपुरं पाटलिपुत्र च पवित्रयन्ती कपिलमुनेराश्रमे उपस्थिता, यत्र गङ्गाजलस्पर्शमात्रेण भस्मीभूता. पष्टिसहस्राणि सगरसन्ततयो निकल्मषा दिव्यशरीरा. सन्तो दिव्यविमानेषु उपविश्य स्वर्गमुपजग्मुः।" राज्ञा भगीरथेन घोरतमया तपस्यया भूतले गङ्गा समानीता। अतो जनैः सा भागीरथीति नाम्नापि व्यवह्रियते।' १. कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या में महीतले । अन्यथा भूतल भित्वा नृप । यास्ये रसातलम् ॥ श्री भा ६४ । २. भगीरथोऽहि राजविदिव्यं स्यन्दनमास्थितः । प्रापादन महाराजस्तं गङ्गा पृथ्ताऽन्वगात् ।। ३. ततस्तुष्टो महातेजा. श्रोत्राभ्यामसृजन प्रभु । तम्माज्जह्न मृता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नयोति च ॥ वा, ग बा ४३१३०,३८ ४ यज्जलम्पर्णमात्रेण ब्रह्मण्डहता अपि। सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देवमस्मिभिः ॥ श्री. भा, ६६।१२ ५. भगीरयस्तु त गलामानयामास कर्मभिः । तस्माद् भागीरथी गङ्गा बध्यते वशवित्तमं ।। वा. ८८१६८ १८] [पुराणर्यालोचने , ·अग्रेऽस्यैव वरो राजा खट्वाङ्गो बभूव, यो हि देवासुरसंग्रामे दैत्यान निहत्य देवानां स्वर्लोके महत् साहाय्त्यं कृतवान्, तेन प्रसन्ना देवा वरदानरूपे तस्यायुनिर्दिष्टम् । ततस्तेन स्वजोवनस्यावशिष्टे एकस्मिन् मुहूर्ते आयुपि स्वराजधानीमुपेत्य भवत्या सर्वस्वं भगवदपंग कृत्वा विष्णु- लोकः प्राप्तः। खट्वाङ्गस्य ( द्वितीयदिलीपस्य ) पुत्रो रस्तस्याजस्तन्य दशरथः पुनोऽभवद्,यस्य भार्यामु स्वय विश्गुरेव राम-लक्ष्मण-भरत-शगुननामक- चतुःमख्याकपुत्ररूपे गावतोगः। तत्र रामो लक्ष्मणेन माक विश्वामित्रस्य यज्ञरक्षासमये ताडकादोन् निहत्य मार्गेऽहल्यामुद्धरन् जनकपुरे गत्वा सीतास्वयम्बरे सम्मिलितो धतुर्भङ्गं विधाय जनकनन्दिन्या: गीतायाः पाणिग्रहणं चकार । दशरथद्वारा रामाय यौवराज्यपदपदानप्रसङ्ग कैकेयीकुमत्या पितुः प्रतिज्ञारक्षणाय सीतालक्ष्म गाम्यां सह चतुर्दशवर्ष- पर्यन्त रामस्य वनवामो जातः। म हि प्रमन्नतया तमोप्रा तमसा शृङ्गवेरपुरे लोकपावनी गङ्गाञ्चीतार्य निपादराजेन गुहेन साक प्रयागे मुनिराजस्य भरद्वाजस्य दर्शनं कुर्वाग: चित्रकूटस्यान् ऋपान मुनीश्च मुखयन् पञ्चवटी प्राप्तवान् । तत्र स लक्ष्मगद्वारा दुश्चरित्रायाः शूपग-. खायाः कर्गनासिके विच्छिद्य तत्व तोयान् खर-दूपगतिःशिरःप्रभृतीत् चतुर्दशसहस्रागि राक्षसान् संहृतवान् । समाचारममुमाकर्य रावणेन मायया मारीचं सुवर्गमृगं निर्माय राम दूरे कृत्वा मोताया हरगं कृतम् । नतो राम: मोताया वियोगे भ्रमन् मार्गे गद्धराजस्य जटायुपो रावण- द्रारा हृतां मीता ज्ञात्वा तस्योदैहिक कृत्य सम्पाद्य पम्पासरमि हनुमद्वारा सुग्रीवेग साद्धं मंत्री विवाय वालिनं च निहत्य हनुमतः सीतायाः सकेत ज्ञात्वा रामेश्वरस्य स्थापन विधाय नलनीलद्वारा शतयोजनविस्तीर्णे समुद्रे सेतुं निर्माय ऋन्दवानरसेनया लकामाक्रम्प विभीपणेन सह सौहार्द कृत्वा मकुलं रावगं सहृत्य लकाया राज्य विभीपणाय दत्वा सीताया अग्निपरोक्षां च कृत्वा पुष्पकविमानद्वारा सर्वैः सहायोज्यां परावृतः । आत्मनो वियोगे भ्रातर भरतं व्याकुलं दृष्टा तस्य नेत्रयोरश्रुः समागता, सहसा प्रेम्णा तमुत्थाप्य गले कृतवान् । पुनर्धातृभिः सह राजभवने गत्वा सर्वप्रथम सादरं कैकेयीमभिवाद्या- नन्तरमन्य मातरो प्रगनाम । तदनन्तरं कुनगुरुणा वसिष्ठेन विधिपूर्वक रामस्य राज्याभिषेकः कृतः। रामराज्ये त्रेतायुगः सत्ययुगवज्जातः । १. येन स्वर्गादिहागत्य मुहर्त प्राप्य जीवितम् । प्रयोऽभिसंहिता लोका बुद्धया मत्येन चैव हि ॥ वा. पु. ८:१८२ ·, आवश्यकतानुसार वर्षण भवतिस्म, सर्वदा सुकाल एवासीत, न कदापि दुष्काल उपस्थित, सर्वा दिशः प्रसन्ना दृश्यन्तेस्म, तथा नगराणि अनपदाश्च हष्ट-पुष्टजनैः परिपूर्णा आसन् । आधि-व्याधि-दुख-शोकादीना का वार्ता मृत्युरपि इच्छा विना न भवतिस्म, न वा रामराज्यसमये कश्चनानर्थो जात.'। रामेण लोककल्याणार्थमनेके यज्ञा अनुष्ठिता' । धर्म- पूर्वक प्रजा. पालयता च तेन एको महानादर्श स्थापित । रामसदृश आदर्शो राजा ताज्यसममादर्श राज्यञ्च अस्मिन् विश्वस्मिन् कुत्रापि न श्रूयते। श्रीरामरयंकपत्नीव्रतन्तु विश्वस्मिन्नादर्शभूतमस्ति। सीताति- रिक्तया कयाचिदन्यया न तेन विवाह वृत , किन्तु यज्ञावसरे यदा यदा धर्मपत्न्या आवश्यक्ता भवतिस्म, तदा तदा तेन स्वर्णमयी सीताप्रतिमा निमय यज्ञकार्य सम्पादितम् । रामस्य द्वौ कुशलवीपुत्री बभूवतु , तत्र जातो दुशरय पुत्रोऽतिथि सजात , एवमय वशोऽग्रे सुमित्रपर्यन्त गत्वा समाप्तः। सूर्यवंशपरम्परायामिक्ष्वाकु-विकुक्षि-मरुत्त युवनाश्व-मान्यात-अम्ब- रोष-मुचुकुन्द-निश-हरिश्चन्द्र-सगर-दिलीप-असमञ्जस-श्रशुमत्-भगीरथ- ऋतुपर्ण-सुदास-खद्वाग(दिलीप)रघु-अज-दशरथ-राम-कुश-लव-अग्निवर्ण- निषध-नल-सुदर्शन-निमि-जनकादयोऽतिप्रसिद्धा राजानोऽभवन् । विभि- न्नेषु पुरागेपु एपामादर्शमग्या विशेषताया विस्तृत उल्लेखोऽस्ति । सूर्यवंशोत्पन्नाना महाभारतपूर्ववतिना राज्ञामादिपुरपाद्वैवस्वतमनो- रारभ्य बृहद्वलपर्यन्त शतन्पतीना नामोल्लेख तत्तत्पुराणेषु समामतो व्यासत्श्च दरीदृश्यते। १ काने वर्षति पर्जन्य मुभिक्ष विमला दिश । हृष्टपुष्टजनकीर्ण पुर जानपदास्तथा ॥ नाकाल नियते कश्चिन्न व्याधि प्राणिनां तथा । नानर्थो विद्यते कश्चिद् रामे राज्य प्रशासति ।। वा स उ का ३९०११४ २ न मौताया परा माया वंद्रे स रघुनन्दन । यने या च पल्यर्थ जानकी वाञ्चनी भवत् ।। वा रा उ बा १६८ ३ एते इक्ष्वावृधायादा राजान प्रायश, स्मृता । वशे प्रधाना ये तेऽस्मिन् प्राधान्येन प्रकीर्तिता' ।। वायुपुराण ८१२१३ ४ तत: प्रसेनजित्तस्मातक्षको भविता पुन । ततो वृहदसो यस्तु पिता ते समरे हत ॥ थी. मा १।१२६८ . - २.1 ( पुराणपयानोचने ·२ इक्ष्वाकुः ६७ सभूतः ८२ शङ्खनः इक्ष्वाकुवंशपरम्पराया उल्लेखः प्रायः सर्वेषु पुराणेषु वर्तते, परन्तु क्वचन शामनपम्पराया निर्देशो विद्यते, कुत्रचिच्च कुलपरम्पराया उल्लेखो वर्तते । अतस्तत्र संख्यायां नामसु च महानन्तरः समागतोऽस्ति । मूर्यवंशस्यान्तिमो राजा तक्षकस्य पुत्रो वृहद्बलो महाभारतसंग्रामेऽ- भिमन्युद्वारा निहतः । ततो बृहदलो योऽर्जुनतनयेनाभिमन्युना भारतयुद्धे क्षयमनीयत (४।४।४८)। सूर्यवंशपरम्पराया दिग्दर्शनम् । १ वैवस्वतमनुः २६ असदस्य: ५१ अयुतायुः ७६ सुधन्वा ५२ ऋतुपर्णः ७७ पारिपात्रः ३ विकुक्षिः २८ अनरण्यः ५३ सर्वकामः ७८ शित. ४ पुरजयः २९ सदश्वः ५४ सुदासः ७६ दलः ५ सुयोधनः ३० हर्यश्वः ५५ मित्रसहः ८० उन्नाभः ६ पृथः ३१ वसुमनाः ५६ सर्वकर्मा ८१वत्रणाभः ७ विप्वगश्वः ३२ त्रिधन्वा ५७ अनरण्यः ३३न्यारुणः ५८ निहनः ८३ व्युषिताश्वः युवनाश्वः ३४ त्रिशङ्कः ५६ अनमित्रः ८. विश्वसहः ५० श्रावस्तः ३५ हरिश्चन्द्रः ६० रघुः (प्रथमः) ८५ हिरण्यनाभः १२ वत्सकः ३६ रोहितः ६१ दुलिदुहः ८६ परकौशल्यः १२ बृहदश्वः ३७ हरितः ६२ दिलीपः खट्वाङ्गः)८७ वसिष्ठ. १३ कुवलाश्वः ६३ रधु (दीर्घबाहुः) ८८ पुष्यः १४ दृढाश्वः ९ विजय ८६ ध्रुवसन्धिः ४० रुरुकः ६५ दशरथः ६. सुदर्शनः ६६ हर्यश्वः ४२ वृका ६६ राम. ६१ अग्निवर्णः १७ निकुम्भः ६७ कुशलबी १२ शीघ्रगः १८ संहताश्वः ४३ सगर. ६८ अतिथि: ६३मरुः १६ कृशाश्वः ४४ अंशुमान ६६ निपधः २० प्रसेनजित् १५ दिलीपः ७० नल २५ सुपन्धिः २१ युवनाश्वः ४६ भागीरथः ७१ नभस ६६ अमर्षणः २२ मान्धाता ४७ श्रुतः ७२ पुण्डरीका २३ अम्बरीफ:(१) ४८ नाभागः ७३ क्षेमधन्वा २४ युवनाश्वः ४६ अम्बरीय:(२) ७४ देवानीकः २५ पुरुकुत्सः सिन्धुद्वीपः ७५ अहीनगुः ८ आर्द्रः २८ चचु ६४ अज १५ प्रमोदः ४२ बाहुक ६४ प्रसुश्रुतः ६७ सहस्वान् १८ विश्रुतवान् ६. तक्षकः १०० बृहद्वलः ·आधुनिकविद्वद्भिरपि म्वस्वदृष्टिभिरिक्ष्वाकुवंशावल्यां स्वस्व- विचारा यत्र तत्रोपस्थापिताः मन्ति । तत्र डॉ० पुसालकरस्य विचारे किञ्चिन्मौलिकत्व प्रतीयते । एव सत्यपि राज्ञां नामावल्याः क्रमस्य च सम्यक् संगतिनं जायते। तत्र सतत प्रयासोऽपेक्षितो विद्यते । एकस्य पुराणस्यान्येन पुराणेन सह नामावल्याः सन्तोषजनक उल्लेखो नास्ति । स्थूलदृष्ट्या ततत्पुराणानां समन्वयं विधाय सूर्य-सोमवशावल्याः क्रमश उल्लेखः क्रियते । तत्र विद्वांस एव प्रमाणम् । पुसालकरेण स्वकीये पुस्तके' यत् सूर्यवंशिनां राज्ञां कालविभाजनं कृतं विद्यते। तत्रे (१) इक्ष्वाकोन्धिातपर्यन्तं प्रथमः इक्ष्वायुयुगः, (२) मान्धातुः सगरपर्यन्त द्वितोयोः मान्धातृयुगः, (३) सगरतो रामचन्द्रपर्यन्त तृतीयो रामचन्द्र- युगोऽभिमतो विद्यते। द्वापरे भगवतः श्रीकृष्णस्य समये सूर्यवंशीयाना नृपाणामस्तित्व नाममात्रस्यासीत् । चन्द्रवंशस्य परम्परादिग्दर्शनम् सूर्यवशश्चन्द्रवशश्चेत्युभौ वशो वैवस्वतमतुत एवारभ्येते, किन्तु द्वयो- रन्तरमियदेवास्ति यत् सूर्यवंशो मनोज्येष्ठपुत्रादिक्ष्वाकोरारभ्यते, चन्द्र- वंशश्च मनोः पुन्या इलातः प्रारम्यते। चन्द्रवंशिना नरेशानामुत्पत्ती प्रकाशाय श्रीमद्भागवते लिखितमस्ति यद् भगवतो नाराय गस्य नाभि- कमले ब्रह्मा प्रादुर्भूतः, ततोऽत्रिमुनिजतिस्तस्य नेत्राभ्याममृतमयश्चन्द्रमा उत्पन्नः। चन्द्रमसो बुधोऽजायत । बुवादिलाया पुरूरवा उत्पन्नः, यः सोमवशप्रवर्तको जातः । पूर्व स्त्रीभावाद् यदा सुद्युम्नो राज्याधिकारी न सिद्धस्तदा वसिष्ठस्याज्ञयेलाभावे उत्पन्नाय स्वपुत्राय पुरूरवसे राज्यं दत्त्वा वनमाश्रितवान् । ततः पुरूरवाः प्रतिष्ठानपुरे स्थितो राज्य- सञ्चालन चकार । उर्वशीगर्भात पुरूरवस इन्द्रतुल्यपराक्रमाः षट् पुत्रा अभूवन् । . १. वैदिक एजू, पुराणपत्रिका वर्ष १६६२, में० १, पृ. २२-२३ । २. सोमस्य तु बुधः पुत्रो बुधस्य तु पुरूरवाः । तेजस्वी दानशीलश्च यज्वा विपुलदक्षिणः॥ राज्य स कारयामास प्रमागे पृथिवीपतिः । उत्तरे यमुनातीरे प्रतिधाने महायशाः ॥ वायुपुराग २, ५० ३. गन्धर्वलो विदिता प्रायुर्सीमानमावपुः । विश्वायुश्च श्रुतापुश्व गरायुश्वार्य गोपुवाः ।। वायुपुराणे ६११५१ care २२] 1 पुराणपालोचने ·. येपु ज्येष्ठ आयुः प्रतिष्ठानपुरस्य राजा बभूव । द्वितीयेन अमावसुना पश्चिमे एक राज्यं स्थापितं यस्य नामागे कान्यकुब्जो जातः । अमाव- सुवंशपरम्परायां सुहोत्रपुत्रो जल नामको राजा बभूव, येन स्वयज्ञशालां गङ्गाजलेनाप्लावितां दृष्ट्वा गङ्गा चुलके कृत्वा पोता।' अनन्तरं महर्षिभिः सा अस्य पुत्रीभावेन प्रामा । एतत्परम्परायां गाधिरुत्पन्नो यः कौशिकः कथितः। गाधेः कन्यायाः सत्यवत्याः विवाहः ऋचीवन मुनिना सह जातः । ऋचीकपत्नी सत्यवती तथा तन्माता च पौरकुत्सा पुत्रार्थ तं प्रार्थितवत्यौ। तदनुसारम् ऋचीकेन पत्न्यर्थ ब्रह्ममन्त्रेण श्वश्र्यै च क्षात्रमन्त्रेणाभिमन्त्रित चर पाचयित्वा पृथक् पृथक् टके निधाय सत्यवती प्रोक्ता, यदयं चरस्तवारित, अयञ्च तय मानेऽस्ति । अनयोः युवाभ्यां यथोचित उपयोगो विधेयः। एवमुक्त्वा स स्नातुं गतः । तदनन्तरं पुत्रीचरुमधिकमुत्तमं मत्वा ततो याचयित्त्रा मात्रा भक्षितः, तथा पुठ्या मातुश्चरुभक्तिः । स्नात्वाऽगत्य यदा ऋषिणतज्ज्ञातं तदा तेन सत्यवती कथिता, न त्वया साघु कृतम् । तव तनयः क्षत्रियभावापन्नः महानो भविष्यति, तथा तव भ्राता ब्राह्मणभावी ब्रह्मज्ञानी भविष्यति । तदा सत्यवाती प्राह-नाथ ! एतन्निवारणाय कश्चनोपायो विधेयः। तदपिणा प्रोक्त' यदिदमेव भवितुमर्हति, यत् तव पौत्रः क्रूरो भविष्यति । तदनन्तरं सत्यवती गर्भाद् जमदग्निरुत्पन्नस्तथा तन्मातुर्गर्भाद विश्वा- मित्रो जातः । जमदग्निना इक्ष्वाकुलोद्भवस्य रेणोः वन्यया नेगुव या सह स्वविवाहः कृतः । यतो नारायणांशः परशरामो जातः, येन सहस्रार्जुन निहत्य हैहयकुलं विनाश्य एकविंशतिवार पृथ्वी क्षत्रियहीना कृता ।। एतत्सर्वं निशम्य पिया प्रोक्तम्-पुत्र ! त्दया न सम्यक वृतम् । वयं स्म: तपस्विनो ब्राह्मणाः । क्षमैवास्माकं धनमरित । क्षमया तपसा च वयं जगत्पूज्या जाताः । अतस्त्व क्षमस्व तपायाच पुराव । तदनुसार तीर्थयात्रां कुर्वन् स महेन्द्रे पर्वते तपश्चचार ।' १. तस्य जह्नः सुतो गङ्गां गर्व कृत्य योऽपिचर | श्री. भा. ६।१५ २. तद् विज्ञाय मुनिः प्राह पली कष्टममारपीः । घोरो दण्डधरः पुत्रो भ्राता ते ब्रह्मवित्तमः । श्री. भा. ११० ३. यमाहुर्वासुदेवाशं हैह्याना कुलान्तकम् । त्रिसप्तकृत्वो य इमां च निःक्षत्रियां महीम ॥ श्री. भा. ६१५१४ ४. निःसत्त्वः पृथिवी वृत्वा निःक्षत्रियां पुरा। जामदग्न्यस्तपस्तेपे महेन पर्वतीत्तम ॥ म. भा.मा.प.६४४४ ·गार्म हालेजस्विना पुत्रेण विश्वामित्रेण कठोर तपस्तप्त्वा वसिष्ठस्या- नुग्रहाद् ब्रह्मपित्वमवाभम् । यस्यौरसा शतपुत्रा अभवन्, तेषु मध्यमस्य नाम मधुच्छन्द इत्यासीदतस्तै सर्वे मधुच्छन्दनाम्ना प्रख्याताः । विश्वा- मित्रेण भृगुवंशोभवः 'शुन-शेपनामको बालकः पुत्रत्वेनाजीकृतो यो राज्ञो हरिश्चन्द्रस्य नरमेववलये पित्रा अजीगतेन विक्रीत आसीत् । विश्वामित्रस्य कृपयव पशुभावं प्राप्तेन तेन स्तुतैः देवैस्तस्मै प्रागदान दत्तमतस्तस्य नाम देवरातोऽपि जातः । तदनन्तरं विश्वामित्रेणात्मतनया प्रोक्ताः, यद् यूयमेन देवरातं भ्रातरं स्वीकुरुत, किन्तु तेषु ज्येष्ठा पञ्चा- शदेतन्न स्वीकृतवन्तः, तदा ते पित्रा म्लेच्छत्वाय शताः । अवशिष्टान कनोयांसः स्वीकृतवन्तोऽतस्तेभ्य आशीर्वादो दत्तः । पुरूरवसः प्रथमपुत्रस्यायोरपि पच पुत्रा बभूवुः-नहुषः बृहदलः, रजिः, रम्भकः, अनाश्च । तेषु नहुपो महाप्रतापी धामिकश्च राजा बभूव । इन्द्रपदप्रातये तेन शतमश्वमेवाल्या यज्ञा अतुष्ठिताः । वृत्रासु रस्य वघानन्तरं यदेन्द्रो ब्रह्महत्याभयाद् मानसरोवरे संरसि प्रच्छन्नों भूत्वा स्थितः, तदा नहुपः स्वर्गस्य पालनं कृतवान् । एकदा दुर्बुद्धयाय- मिन्द्रागी शची पत्नीत्वेनोपगन्तुकामनया सप्तपिद्वारा समुह्यमाना शिविकामारुह्य गच्छन् मार्गे त्वरया सर्पत सर्पत (शीनं गच्छत, शीघ्र गच्छत ) ऋपोतुवाच । तदा क्रुद्धनागस्त्यमुनिना शापो दत्तो येत्त्वं स्वर्गाच्युतः सर्पयोनों गच्छ। तदनुसार स तत्काले स्वर्गाच्युतोऽज- गरसर्पयोनी जगाम । आयोद्वितीयेन पुत्रेण वृद्धक्षत्रेण काश्यां स्वं राज्यं स्थापितम् । तस्य पुत्रः सुहोत्रो जातो यस्य त्रयस्तनया अभूवन-- (१) गृत्समदः (२) शल: (३) काशश्च । तत्र गृत्समदस्य शुनकस्तस्य च शौनको बभूव । शलस्याप्टिपेगो जातः। शौनका अष्टिपेगश्च स्वैः विचित्रोः कर्मभि ब्राह्मगत्वमुपगताः' काशस्य दीर्घता:, तस्य धन्वन्तरिः। तस्य केतुमान् केतुमतो भीमरथः, तस्य राजा दिवोदासः तस्य प्रतर्दनः । ततोऽग्रे ऋतध्वजस्य (कुवलयारवस्य ) पुत्रोऽलर्कोऽभवत् । तन्मातु म मदालसामीत् । माति विदुषी महायोगिनी चासोत् । तयाऽऽत्मनः श्रयः पुत्रा निवृत्तिमार्गोपदेश प्रदाय विरक्तीकृताः । पत्युराग्रहान्चतुर्थमलवं प्रवृत्तिधर्मोपदेशद्वारा गार्हस्थ्ये नियोज्य विविध नोतिमार्गचोपदिश्य १. गोनका माष्टिपेणश्च क्षत्रोता द्विजातयः । वा. पु० १२६ २. तस्य गेहे समुत्पन्नो देवो धन्वन्तरिस्ता । काशीरामो महाराजः सदरोगप्रणासनः ।। वा० १० १२२२१ ३. दिवोदास इनि म्यातो पाराणसधियोऽभवत् । वा० पु. ६२२२३ [ पुराणपलिोचन + ·सा पत्या सह तपसे वन जगाम । अलकों हि लोपामुद्राकृपया परमा- युट्वमवाप्तवानासीत् । आयोस्तृतीयस्य पुत्रस्य रजेः पञ्चशतपुना आसन् । एकदा देवा- सुरसंग्रामप्रसझे देवासुरैरावयोयुद्धे को विजेता भविष्यतीति पृष्टो ब्रह्म- देवोऽवोचत् ।। एतदनुसारं रजि स्वस्वपक्षे समानेतुमुभाभ्यामपि प्रयासो विहितः, किन्तु रजिना प्रोक्तं यद् यः पक्षो मामिन्द्रं स्वीकरिप्यति तमेवाह ग्रहोप्यामि । ततो वले रन्यमिन्द्रं विधातुमऽमुरैरस्वीकृते शक्रेण प्रार्थितोऽ- तुलविक्रमो रजिः तत्पक्ष गृहीत्वा आत्तायुधो देवसेनया सह युध्यमानोऽ- शेपमसुरबल निपूदितवान् । तत इन्द्रः पुनदैत्यभयात् पूर्वप्रतिज्ञानुसार रजिमेवेन्द्रं चकार । तत्कालात् स स्व पुनः सह स्वर्गलोक शशास। गतजीविते रजौ देवगग्गेनाभ्यथिता अपि बलिनो' रजिपुग यदेन्द्राय स्वर्ग न ददुस्तदा देवगुरुणा मारणप्रयोगेण ते कथाशेपं नीताः। तत्र नैकोऽप्यवशिष्टः। आयोपुत्ररचतुर्थों रम्भोऽनपत्यो जातः, पञ्चमस्यानेनसः पुनो बभूव शुद्धनामा। राज्ञो नहुपस्य यति-ययाति-संयाति-आयति-वियति-कृतयः पट् पुरा आसन् । एषु ज्येष्ठो यतिः,पि ॥ दत्तमपि राज्यमस्वीकृत्य विरक्तो जातः । ततो जनके नहुषे स्वर्गात् पतित्वा सर्पयोनिमुपगते महाप्रतापी ययाती राजा भूत्वा चतुरोऽनुजान चतमपु दिक्षु प्रजापालने नियोज्य शुक्राचार्य- वृषपर्वणो. पुनोभ्या साद्धं पाणिग्रहणं कृत्वा पृथ्वी पालयामास ।' १. युवा स्पेण सम्मनो घलर्क. काशिसत्तमः । लोपामुद्राप्रमादेन परमायुरवाप्तवान् ।।वा. पु. ६२१६७ २. येपामर्याय सङ्ग्रामे रजिरात्तायुधः प्रभुः । योत्स्यते ते विजिप्यन्ति नील्लोकान्नात्र संशयः ।। रजिर्यतस्ततो लक्ष्मीर्यतो लक्ष्मीस्ततो धुनिः । यतो धृतिस्ततो धर्मा यतो धर्मस्ततो जयः ॥ वा. पु. ९२२७८-७६ ३. यतिर्ययति: संयातिरायतिवियतिः पृतिः । पडिमे नहुपम्यानिन्द्रियाणीव दहिनः ।। श्री. भा. १८१ ४. पितरि भ्रंशिते स्वर्गादिन्द्रापाषणाद् द्विजैः। प्रापितेऽजगरवं 4 ययातिरभवन् नृपः ।। चतसृप्वादिशद्दिक्षु भ्रातृन भ्राता यवीयमः । मृतदारो जुगोपोरों वाव्यम्य वृषपर्वण: ।। श्री. भा. ६१८१३-४ प्रयम: परिच्छेदः ] [ २५ ·ययातः पर्वयंशपरम्परा पद्मपुराणे मत्स्यपुरा (सु.खं. १२-१३) (२३-४०) ब्रह्मा ब्रह्मा अग्निपुराणे वायुपुराणे कूर्मपुराणे (२७४-२७८) (६१-६६) (२२-२४) ब्रह्मा ब्रह्मा ब्रह्मा मरीचिः अत्रिः मरीचिः मरीचिः मरीचिः मरीचिः । । 1 कश्यपः कश्यपः कश्यपः कश्यपः कश्यपः । । । --- विवस्वान् चन्द्रः विवस्वान् विवस्वान् विवस्वान् विवस्वान् वैवस्वतः वैवस्वतः । -- वैवस्वतः वैवस्वतः वैवस्वतः इला बुधः (बुधादिलायाम्) इला इला इला इला । पुरूरवाः पुरुरवाः पुरूरवाः पुरूरवाः पुरूरवाः । आयुः आयुः आयुः आयुः आयुः । । नहुपः नहुपर नहुपः नहुपः नहुपः J J ययातिः ययातिः ययातिः ययातिः ययाति: राज्ञो ययातेढे भायें आस्ताम्, एका देवयानी ( शुक्राचार्यस्य पुत्री) द्वितीया च मिष्ठा (वृपपर्वणः कन्या) तत्र ययातितो देवयान्यां यदुः तुर्यमुश्चेति द्वौ पुत्रावास्ताम्, शमिष्ठायाञ्च-अतु-द्रुह्य-पुरुनामानः त्रयः तनया अजायन्त। नहुपपुत्रो ययाति: आज्ञाकारित्वात्, स्नेहभाजनात्, प्रजानां सम्मत्या च स्वं कनिष्ठं पुत्रं पुरु प्रतिष्ठानपुरस्य राज्यसिंहासनेऽभिपिच्य द्रुह्यं, पूर्वम्य, यदुं दक्षिणस्य, तुर्वसु पश्चिमस्य, अनुञ्चोत्तरस्य प्रदेशस्य १. यदुं च तुर्वY चैव देवयानी व्यजायत । दुए चार्नु च पूरं च शर्मिष्ठा चाप्यजीजनद ।। फू. पु. २२२७ २६] [ पुराणपर्यालोचने ·राजानमकरोत् । ते च पित्रा पञ्चधा विभज्य प्राप्तां सप्तद्वीपापृथ्वी धर्मपूर्वकं पालयामासुः1 राज्ञो ययातेः पञ्चभ्यः पुत्रेभ्यः पचवंशाः प्रचलिताः। तत्र यदुवंशः पुरुवंशश्चातिप्रभावशालिनावभूताम् । अनयोर्महान्तः प्रतापिनः प्रभाव- शालिनश्च राजानोऽभूवन्, यैः भारतवर्पस्येतिहासे विशिष्टं गौरवं लब्ध, महती प्रतिष्ठा च प्राप्ता । ययातिविपयिकेयं गाथा पुराणेषु महाभारते च परमा प्रसिद्धास्ति'। पुरोविनं गृहीत्वाऽपि विपयेभ्योऽतृप्तो ययातिविरक्तो भूत्वा प्रसन्न- तया तद्यौवनं परावयं प्रियं पुत्रं पुरु राज्यसिंहासने प्रतिष्ठाप्य तपसे वनं जगाम। विपिने इन्द्रियसंयमपूर्वकं नियम पालयन् स पञ्चत्वं प्राप्य स्वर्ग गतः। स्वर्ग सुखपूर्वक निवसन् स एकदा-वत्स, ययाते ! तपसा केन तुल्योs- सीति शक्रेण पृष्टः प्रोक्तवान् ।' राजन् ! तवोक्त्याऽनया महतामपमानात्ते पुण्यं क्षीणमतःपरं त्वं न स्वर्गे स्थातुं शक्नोसीत्युक्त्वा महेन्द्रस्तं स्वर्गादपातयत् । स्वर्गात पतत- स्तस्यान्तरीक्षे स्वात्मनो दौहित्रण माधवीतनयेनाटकेन, उशीनरपुत्रण नृपेण शिविना, काशिराजेन प्रतर्दनेन, ऐक्ष्वाकवेन वसुमनसा च सह साक्षात्कारे जाते बहुविधप्रश्नोत्तरानन्तरं स तैः सह यज्ञान्तेऽवभृथस्नानं कृत्वा पुनः स्वर्गमगच्छत् । १. सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वी ससागराम् । यभजत् पञ्चघा राजा पुम्यो नाहुपस्तदा ।। तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना। ययाप्रदेश धर्महर्मण प्रतिपालिता। वा. पु. ६३१६०-६१ । २. न जातु यामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविपा कृष्णवमेव भूय एवाभिवर्द्धते ।। यत् पृथिव्या ब्रीहिजवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः । एकस्यापि न पर्याप्तं तस्मात्तृष्णां परित्यजेत् ।। वा. पु. ८५५१२,१३ ३. एवं स नाहुपो राजा ययाति: पुरमीप्सितम् । राज्येऽभिपिच्य मुदितो वानप्रस्थोऽभवन्मुनिः ।। म. भा. प्रा. प. ८६।१ ४. नाहं देवमनुप्येपु गन्धर्वेषु महर्षिषु । पात्मनस्तपसा तुल्य कञ्चित् पश्यामि वासव! । म, भा. प्रा. प. ८८२ ५. श्रष्टकश्च शियिश्चैव काशिराजः प्रतर्दनः । ऐट्वाकवो वसुमनाश्चत्वारो भूमिपाश्च ह॥ सर्वेऽवभृथस्नाताः स्वर्गताः सह साधवः । म. भा. मा. प.६३।१७ प्रययः परिच्छेदः] [२७ ·यदोरपि पञ्च' पुना आसन्-१. सहस्रजित्, २, कोष्टा, ३. नीलः, ४. अजिकः, ५. रघुश्च । तेषु द्वौ वंशफारी जातो, याभ्यां वंशद्वर्य प्रचलितम्, एकः सहस्रजिद्वंशो द्वितीयश्च क्रोष्टुवंशः। तत्र प्रथमाद् यदुपुत्रात् सहस्रजित आरभ्य दुर्जयपर्यन्त सहस्रजिवंशः तथा द्वितीयाच' क्रोष्टुरारभ्य सात्वतपर्यन्तं कोढुवशः प्रसिद्धो वर्तते। तत्र हि यदोः सहस्रजिन्नामधेयात्पुत्रात् प्रचलिते वशे हैहयवंशस्य प्रादुर्भावो जात., क्रोप्दुश्च यादववंशस्योत्पत्तिर्वभूव । एवं पुनरने यादव- वशीयसात्वतन्पतेरन्धकवंशो कृष्णिशश्चेति द्वौ बशी प्रचलितो। सहस्रजिद्वशे हैहयतालजयावन्तर्भवत । हैहयेषु कृतवीर्यस्य पुत्र। कार्तवीर्यो महान् प्रतापी राजा बभूव। यो हि हैहयानां क्षीणशक्ति पुनरुज्जीवितवान् । कार्तवीर्यविपयिः अनेका गाया. पुराणेपु श्रूयन्ते । यासुतस्यातुलस्य प्रभावस्य, अलौकिकाया योगशक्तः, प्रजापालनतत्परता- याश्च परिचयः प्राप्यते । तस्य नामस्मरगमानेग नष्टं वस्तपलभ्यते स्म । सहस्रार्जुनस्य नाम परम प्रसिद्धमस्ति । एकदा नर्मदायां स्वदारैर्जल- क्रीडां कुर्वतस्तस्य लङ्काधिपतिना रावरणेन जलावरोधः कृतस्तेन रुष्टेन सहस्रार्जुनेन स स्वकीय कारागारे नियद्धः। किन्तु तस्य पितामहेन पुलस्त्येन प्राथितोऽसो सहस्रार्जुनस्तं रावणं स्वकारागारान्मुमोच । नर्मदाया उद्गमस्थानाद् आरभ्योत्तरपूर्वयोहिमालयपर्यन्तमस्य राज्यमासीत् । कान्यकुब्जराज्यं, कोशलराज्यं, काशीराज्यञ्च विजित्याऽसौ स्वराज्यस्य विस्तारस्वकारेति पाजिटरमतम् । सात्वतनृपतेः पञ्चमपुनस्य सहस्रजिवंशे मझार्जुनपुत्रो जयध्वजो राजा बभूव तम्य पुरस्तालजघ आसीद् । यस्य वशजास्तालजपनाम्ना प्रसिद्धा बभूवुः । वस्तुतो हैडक्शक्रमानुगारेग तालजंघ पोडशमस्या- पूर्तिकरोनि । प्रतएव तालगंधो हैह्यवंशस्यैवान्तर्गतोऽस्ति । १. यदोः पुत्रा बभूहि पम देवगुतोपगाः। मरजित्तया ज्येष्ठ: प्रोटा गीतोऽसि रघु ) म.पु. ४३१६ २. सदया गौहयित्वा तु गा रावण बलात् । निजिन्य यया पानीय माहि परयां यवन्ध तम् ॥ ३. यतो गत्वा गुलम्बस्तु य प्रगाया। मुगोग गमा पोवन्यं गुलम् II पा.पु. १३५.३६ ४. पशिष्टयन हिस्टोरियम १११-१५३ [पुराणार्यातोबने -- २८ ·१. यदुः ८ महिमा यदुवंशे सहस्रजिद् वंशपरम्परा ६. कुम्भिः ११. कनकः १६. तालजंघः २. सहस्रजित् ७. संहतः .१२. कृतवीर्यः १७. वीतिहोत्रः ३. शतजित् १३. अर्जुनः १८. अनन्तः : ६ भद्रसेनः १४. सहस्रार्जुनः १६. दुर्जयः ५. धर्मनेत्रः १०. दुर्दशः १५. जयध्वजः कोष्टुवंशः यदोद्वितीयः पूनः क्रोष्टाऽऽमीत्, तस्य वंशे चित्ररथस्य पुत्रः शशबिन्दु- श्चक्रवर्ती राजाऽऽसीत् । शशविन्दोः कन्या चैत्ररथी सूर्यवंशीयस्य राज्ञो मान्धातु याऽसीत् । अस्मिन् वंशे ज्यामघस्य पुत्रो विदर्भो जातः, तेन विदर्भराज्यं स्थापितम्, यद्धि सम्प्रत्यपि प्रख्यातमस्ति । विदर्भस्य पौत्रश्चेदिराजा- सीत्ततो राजा चेद्यो बभूव । ज्यामघादारभ्य सात्वतपर्यन्तो ज्यामघस्यापि वंशोऽभिधीयते। यदुवंशे प्रोष्टुवंशपरम्परा ११. शिनेयुः २१. पृष्ठः ३१. शकुनिः १२. तितिक्षुः २२. निवृतिः ३. वृजिनीवान् १३. मसतः २३. विदुरथः ३३. देवरातः ४. स्वातिः १४. कम्बलवहिंपः २४. दाशार्हः ५. कुश कुः २५. भीमः ६. चित्ररथः १६. ज्यामघः २६. जीमूतः ७. शशविन्दुः १७. विदर्भः २७ विफलः ८. पृथुश्रवाः १८ क्रयः २८ भीमरथः ६. सुयज्ञ. १६. कुन्तिः २६. नवरथः ३६. सात्वतः १०.उशनाः ३०. दृढरपः सात्वतनपतेः पश्चाकोप्टुयंशस्यातीवविस्तारो बभूव । सात्वतभूपतेः पञ्च पुत्रा आसन् -(क) भजिनः (ख) देवधः (ग) अन्वक: (घ) महा- भोजः (१) वृष्णिश्नेति । तान्यकस्य द्वौ पुत्री बभूवतुः-(क) कुकुरः (स) भजमानश्चेति ! अन्यो: भिन्नी वंशी वभूवतुः । कुकुरवरी कंस उग्रसेनस्य पुत्र आसीन् । कंसपितृव्यन्य देवकस्य कन्या देवकी जाता, असो पष्णिवंशे वसुदेवस्य भार्यासीत् । नजमानवंरो भोजो महान् यशस्करो राजा बभूव । प्रथमः परिग्वेदः] १. यदुः २. क्रोप्टा ३२.करम्भः १५. रुक्मकवचः ३४. मधुः ३५. पुरुवंशः ३६. पुरुषः ३७. जन्तुः ३८. सत्वन् ०.घृयः - ·सात्वतः अन्धकशासा अन्धक: कुकुरः भजमानः वृष्टिः विदुरयः धृतिः राजाधिदेवः कपोतरोमा देवशूरः तैत्तिरिः शोणाश्वः नलः शमी चन्द्रनोदकः प्रतिक्षनः दुन्दुभिः भोजः अभिजित् हृदिकः पुनर्वसुः देवाहः आहुक: कृतवर्मा, शतधन्वादिः उनसेनः कम्बलवहिपः कंसः असमौजा वृहि भार्याद्वयमासीत्-गान्धारी,माद्री च। तत्र गान्धारीपुत्रः सुमित्रो बभूव । माद्रीपुनाश्च--युधाजित् देवमीढुपोऽनमित्रः शिनिश्चेति चत्वारोऽभवन् । तेप्वनमित्रस्य वंशे प्रसेनः स्यमन्तकमणिप्रभावात्प्रसिद्धो राजा बभूव । १. उग्रसेनः सहापत्यो व्याख्यात: कुकुरोद्भवः । प. पु. स. सं.१३६६ २. अन्धकानामिमं वंशं य: कीर्तयति नित्ययः । यात्मनो विपुले वंशं प्राज्यं प्राप्नोत्यसंशयम् ।। प.पु. स.सं.१३॥६,६६ ३. गान्धारी चव माद्री च वृष्णेर्भायें बभूवतुः । गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रवर्द्धनम् ।। माद्री युधाजितं पुत्रं ततो वै देवमीदुपम् । मनमित्र शिनि चव पञ्चम वृतलक्षणम् ।। म. पु. ४५१-२ ४. स्यमन्तक प्रसेनस्य मणिरलमनुत्तमम् । पृथिव्या मणिरत्नाना राजेति समुदाहृतम् । तत्रैव १२|७३ ३०] [पुराणपालोचने ·सात्वंतर वृष्णिशाखा (ख) वृष्णिः सात्यकः अनमित्रः युधाजित् देवमीढुषः शिनिः निघ्नः पृष्णिः प्रसेनः श्वाफल्कः वसुदेवः सात्यकिः सत्राजित् श्रीकृष्णः युयुधान: (शक्तिसेनः) अक्रूरः प्रद्युम्नः भूतिः भङ्गकारः देववान् अनिरुद्धः युगन्धरः यथाऽन्धकशाखायामुग्नसेनस्य गृहे कंसस्य जन्म जातम्, तथा वृष्णि- शाखायामानकदुन्दुभेर्वसुदेवस्य भार्यायां देवक्यां भगवतः श्रीकृष्णस्य जनिर्वभूव । तदित्य सोमवंशे यदुवंशस्य विशिष्टं महत्त्वं विस्तारश्च विद्यते । वशोऽयं पाठकानां सौविध्याय चतुर्यु भागेपु विभक्त शक्यते । (१) यदोः प्रथमपुत्रात् सहस्रजित आरभ्य दुर्जयपर्यन्तम् । (२) यदोद्वितीयपुत्रात् क्रोप्टुनामधेयात् सात्वतपर्यन्तम् । (३) सात्वतपुत्रादन्धकादारभ्य कंसपर्यन्तमसमौजः पर्यन्तञ्च । (४) सात्वतपुत्राद् वृष्णेरारभ्य श्रीकृष्णपौत्रोऽनिरुद्धः। अग्रे यदुवंशस्य महान् विस्तारो जात आसीद्, यस्य विवरण तत्तत्पुराणेष्वेव द्रष्टव्यम् । विस्तरभयादिहैव विरम्यते । पुरुवंशः यदोः कनीयसः पुत्रस्य पुरोवंशे रैभ्यस्य पुत्रो दुप्यन्तो महाप्रतापी प्रजापालको वदान्यश्च राजा बभूव । ततो महर्पिकण्वद्वारा पालितायां शकुन्तलालितायां मेनकाप्सरसि विश्वामित्रात् समुत्पन्नायां शकुन्तलायां दुप्यन्ताद् भरत उत्पन्नो यो महाशूरो धार्मिकः प्रतापी चक्रवर्ती राजाs- जायत । महाभारतानुसारमयं बाल्यावस्थायामेव कण्वाश्रममस्य समीपे भ्रमतः सिंह-व्याव-गज-महिप-वराहादीन् वलादाकृप्य वृक्षेपु वध्वा तैः सह क्रीडतिस्म। एवं समस्तजीवानां दमनादस्य नाम महपिभिः सर्वदमन इति प्रख्यापितः। १. अस्त्वयं सर्वदमनः सर्वं हि दमयत्यमो। स सर्वदमनो नाम कुमारः समपद्यत ।। म.भा.पा.प.८४८ प्रथमा परिच्छेद ] ·अनन्तरं दुष्यन्तसमीपे उपस्थितयोः शकुन्तला-सर्वदमनयोविपये दुर्वाससः शापकारणाद् विस्मयमानं दुप्यन्तं सम्बोधयन्ती व्योमवाणी तयोः परिचयं प्रदाय प्राह ।' ततो जातस्मृतिर्दुष्यन्तः प्रेम्णा तो समादृत्य कुमारं सर्वदमनं भरतमिति' नाम्ना प्रख्याप्य तं यौवराज्यपदेऽभिषिक्तवान् । अनेन साम्राज्यमवाप्य धर्मतः प्रजा. पालयता, समये समये ५५ गङ्गातटे, ५८ यमुनातटे च संकलनया १३३ अश्वमेधा यज्ञा अनुष्ठिताः । तत्र प्रतिब्राह्मण १३८४ गाव. प्रदत्ताः। तथा स्वदिग्विजये हूण- आन्ध्र-शक-यवन-कंक-खशादीन् विजित्यात्मन. कीर्ति. प्रसारिता । वायुपुरागातुसारमस्य देशस्य नाम भारतमिति अस्य दीप्यन्तेर्भरतस्य नाम्ना प्रसिद्धम् । मत्स्यपुराणानुसार तु दुप्यन्तात् शकुन्तलायामुत्पन्नस्य 'पुनस्य भरतस्य नाम्ना असत्या प्रजा भारता, भारतीवेत्युच्यते।' भरतस्य वंशपरम्पराया रन्तिदेवो नाम राजा बभूव, यो धार्मिकः परोपकारी दानी च राजाऽऽसीत् । दीन-हीन-आर्तजनाना सेवाकरणमस्य जीवनस्य प्रमुख दतमासीत्। एपदा तस्य भोजनं विना ४८ दिनानि व्यतीयु: ४६ दिने यदा भोक्तमुद्यत आसीत्तदा ब्राह्मगोऽतिथिरागतो येन भोजनं याचितम् । अनेन भोजनस्य स्वकीयो भागस्तस्मै दत्त.। पुनः स्वपत्नीभाग भोक्तमुपविष्टस्तदैकः शूद्र उपस्थित. तं भगवन्तं मत्वा तस्मै तदपि भोजनं दत्तवान् । तत केवल पुनस्य भागोऽवशिष्ट आसीत् । यदा तदपि विभज्य भोक्तुमुपविप्टस्तदा श्वभि. सहित एकोऽपरोऽ- १. भरत्रा माता पितु पुनो येन जातः म एव हि। भरस्व पुत्र दुप्यन्त ! मावमस्या. शकुन्तलाम् ।। २. भर्तव्योऽयं त्वया यस्मादस्माकं वचनादपि । तस्माद् भवत्वयं नाम्ना भरतो नाम ते मुतः ॥ ३. दुप्यन्तस्तु तदा राजा पुत्र शाानाल' तदा । कृत्वा यौवराज्येऽन्यपेवया ॥ म०मा० प्रा०प०७४।२१०,११४,१२६ । ४. चन्नावर्ती ततो यज्ञ दीप्यन्तिर्नुप सत्तम । समुन्दलाया भरतो यस्य नाम्ना तु भारतम् ॥ था. पु. ६६१३३ ५. शवलाया भरतो यस्य नाम्ना च भारता । म.पु. ४६४११ ३२] [ पुराणपालोचने भरतं नामतः ·जात । तिथिरुपस्थित । ततो राज्ञा महता समादरेण सर्वं भोजन तस्मै समर्पितम् । तत केवल किचिज्जलमवशिष्टमासीत्, यदा तत् पातु विचारयन्ना- सोत्तदा एकोऽतिपिपासितश्चाण्डाल उपस्यायोक्तनान्-राजन् । अहमति- पिपासितोऽस्मि मम प्राणा नि सर्तुमुद्यता सन्ति । अतो मह्यमेतज्जल देहि । तस्य तद् दीन वचन निशम्य मरणासन्नो राजा रन्तिदेव तज्जल- मपि तस्मै दत्तवान् । ततस्तद्दानशीलता धैर्य च विलोक्य प्रसन्नः साक्षा- न्नारायणोऽस्मै सपरिवाराय दिव्य लोक दत्तवान् । एवं प्रकाराया राज्ञो रन्तिदेवस्य गौरवगाथाया पुराणेषु महाभारते च पर्याप्त वर्णनं विलोक्यते। एतदनन्तरमस्य वशे प्रतापी राजा वृहद्वलस्य पुनो हस्ती जातो येनात्मनो नाम्ना हस्तिनापुर निर्मितम् । यन् मेरठमण्डले गङ्गातटे वर्तमानमस्ति। हस्तिन पुनस्याजमीढस्य परम्पराया मुद्गलसज्ञक ब्राह्मगकुल सञ्जातम् । मुद्गलतो युगलसन्ततितिा यन पुरुपस्य नाम दिवोदास कन्याया नाम अहल्या जातम् । गौतमादहल्याया शतानन्दो तत्पुन शतधृतिस्तत्पुनश्च शरद्वानभूत्। उर्वश्या अप्परसो दर्शनेन शरद्वतो वीर्य तगपुजे पनित यत कृपाचार्यस्य वृप्याश्च जन्म जातम् । वन गतेन राज्ञा शन्तुना एनी ततो नीत्वाऽनयो पालन पोपणं च वृतम् । कृप्या विवाहो द्रोणाचार्येण सह जातो यतो, महावलिष्ठो वीर अश्वत्यामाऽजायत, यो दीर्घजीविपु गण्यते । दिवोदासस्य वशपरम्पराया पृपद पुनो द्रुपदो जात , यस्य यज्ञवेदीतो द्रौपदी नाम्नी कन्या समुत्पन्ना धृष्टद्युम्ननामर पुत्रश्चाजायत । वृष्टद्युम्नस्य पुनोऽभवत् धृष्टोतुः । एपा राज्ञा सज्ञा पाञ्चाल इति जाता। हस्तिन प्रपौत्रस्य सवरणस्य विवाह सूर्यवन्यया तपत्या सह जात । तस्या गर्भत कुरा जन्मजातम् । येन कुरक्षेत्र प्रदेश कृपियोग्य कृतम् । कुरक्षेन हि यज्ञाना विरोपताभि धर्मक्षेत्रनाम्ना प्रसिद्धम् । अस्यैव वशे राजा बृहद्रों जातो यस्य राश्यों गर्भत एकस्यैव शरीरस्य खाडद्वयमुत्पन्नम्। राज्ञोम्या तद् व्ययं ज्ञात्वा वहि चिक्षेपतु दैवाज जरा- नाम्नी रातमो तेन माग गच्चन्ती तद् दृष्ट्वा सण्डद्वय सयोज्य जीव- जीनयुक्तवतो। तत तवयमेको वालयो बभूव । रोदितुञ्चारमवान् । तठुला गत्यो राजा चागत्य प्रेगा तमुत्याप्य परम मुमुदु । तथा तस्य नाम जरामन्य इति ना । जरासन्यो मावलिष्ठो राजा जात । तस्य पुरा महदेव आमी।। प्रथा परिये ] [३३ ·पौरववंशपरम्परा नृपनाम पत्नीनाम कौशल्या २-जनमेजयः अनन्ता ३-प्राचिन्वान् अश्मकी ४-संयातिः वराङ्गी ५-अहंयातिः भानुमती ६-सार्वभौमः सुनन्दा ७-जयत्सेनः सुश्रवाः ८--अवाचीनः मर्यादा 8-अरिह. सुशीला १०-महाभौमः मुयज्ञा ११--अयुतनायो कामा १२--अक्रोधनः करम्भा १३-देवातिथिः मर्यादा १४--अरिहः सुदेवा १५-ऋक्षः ज्वाला १६- मतिनार: सरस्वती १७-तंसुः सुवृत्ता १८-ईलिना रथन्तरी १६-दुप्यन्तः शकुन्तला २०-भरतः सुनन्दा २१-भुमन्युः विजया २२-होगः सुवर्णा २३-हस्तिः यशोधरा २४-विकुण्ठः सुदेवा २५-अजमीढः कैकेयी २६-संवरण: तपती २७-पुटः शुभाती २४] पत्नीपरिचयः कोशल राजकुमारी मधुवंशस्य कन्या यदुकुलकन्या दृपद्वतो दुहिता कृतवीर्यकुमारी केकयराजकुमारी विदर्भराजकुमारी विदर्भराजकुमारी अङ्गराजकुमारी प्रसेनजित्पुत्री पृथुधवसः कन्या कलिङ्गदेश राजकुमारी विदेहराजतनया अङ्गराजतनया तक्षककुमारी सरस्वती नदी कलिङ्गराजकुमारी उपदानवी विश्वामिनपुत्री काशीराजसर्वसेनपुनो दशाह कन्या इक्ष्वाकुलकन्या निगतराजकुमारी दशाहबुनपन्या फैक्यमुलकन्यका सूर्यस्य दुहिना दशाहपुलरन्या [पुराणपर्यालोपने ·, . महाभारखे दुप्यन्तस्य पितुर्नाम-ईलिन, मत्स्यपुराणे इलिना, बीमदभागवते रैभ्यः, वायुपुराणे मलिनः', विष्णुपुराणे निल' इति प्रोक्त विद्यते । कुरो: वंशपरम्परायां राज्ञः प्रतीपस्य पुत्र शान्तनुरुत्पन्नः, यो निज- कराभ्यां यं यं वृद्धं स्पृशतिस्म स स तत्कालमेव युवा भूत्वा महती शान्ति सुखचातुभवतिस्म । अत एव तस्य नाम शान्ततुरिति जातम् । महाभरते तु शान्तनुनामकरणस्य द्वितीयं कारणमप्युपन्यस्तं वर्तते, तदनुसारं शान्तनोः पितुः ( प्रतीपस्य ) शान्तत्वात् स शान्तनुः प्रोक्तः । शान्तनो र्यायां गङ्गायां देवव्रत उत्पन्नः, यो हि घोवरस्य पोप्य- पुत्र्यां योजनगन्धायां कामासक्तमनसः पितुः प्रियार्थम्-'आजीवनमहं ब्रह्म- चर्यव्रते स्थास्यामि' विवाहं न करिप्यामि । तव पुत्यामुत्पन्नः तनय एव राजा भविप्यतीति प्रतिज्ञया दाशराजमनुनीय सत्यवत्या सह शान्तनो- विवाहङ्कारयामास । अनया भीपगप्रतिज्ञयैग तस्य नाम भीप्मोऽभवत् । भीष्मद्वारा कृतं १. ईलिनस्तु रयन्तयां दुष्यन्ताद्यान् पञ्च पुमानजीजनर । म०भा० प्रा०प०६५।२८ २. उपदानवी सुतान सेभे चतुरत्वीलिनात्मजान । प्यन्तमय दुप्यन्त प्रवीरमन तथा ।। म० पु०४६।१० ३. पुरोऽभूत् मुमते रंम्यो दुप्यन्तस्तत्सुतो मतः। पी० भा० ६।२०१७ ४. प्रसो: सुदयितं पुत्र मलिनं ब्रह्मवादिनम् । उपदातं ततो लेभे चतुरस्त्पिति सात्मजान् ।। सुप्मन्तमय दुप्यन्तं प्रपौरमनपं तथा । पा० पु. ६६।१३२ ५. तसोरलिनः, ततो दुप्यन्ताद्याश्चत्वारः पुना बभूः॥वि० गु० ४।१८।२ ६. यं यं कराम्मा स्मृति जीर्ण योरनमेति सः । शान्तिमाप्नोति याया यर्मपा तेन शान्तनुः ।। श्री. भा. ६।२२।१३ ७. सान्तस्य जो सन्तानस्तस्नादागोव स शान्तनुः । म. मा. पा.प. ६७१८ ८. प्रद्य प्रभृति मे दार ! ब्रह्मचर्य भविष्यति । मपुनस्वापि में लोग मषिप्यन्त्यशया दिपि ॥ परित्यक्ष्याम्यह राज्य मंजुनं चापि सर्वशः। ऊरिता नपिप्यामि दास ! सत्यं प्रवीमि ते ॥ म.ना.मा.प.१००१६-१७ प्रथमः परिदे [३५ ·तदुष्करं कर्मश्रुत्वा परमं गन्तुप्यता शान्तनुना भीप्माय स्वच्छन्दमृत्यो. वरदानं दत्तम् । अनन्तर सत्यवत्या अपि गर्भात् चित्राङ्गदस्य विचित्रवीर्यस्य च जन्म जातम् । मत्यवत्याः कुमार्यावस्थायाँ पराशरमुनितो भगवतो व्यासस्य 'जन्म जातमासीत् ।' चित्राङ्गदः तन्नाम्ना गन्धवेग निहितः। विचित्र- वीर्यस्य द्वाभ्यामम्बिकाम्बालिकानामिकाभ्यां काशिराजस्य कन्याम्या सह विवाहो जातः, यो भीष्मपितामहेन स्वयम्बरादपहृते आस्ताम् । पन्योरत्यन्तमासक्ततया विचित्रवीर्य. राजयक्ष्मरोगतो प्रस्तो दिवं गतः । तदनन्तर सहोदरेग भ्राना, वेदव्यासेन वंशलोपभयभीताया मातुः सत्यवत्या. आज्ञया नियोगद्वारा अम्बिकायां धृतराष्ट्रः, अम्बालिकामा च पाण्ड्डरुत्पादिती। तथा दास्या तृतीयो धर्मात्मा विदुर समुत्पादितः, यो हि एकस्मात् पितुः कृष्णद्वैपायनाद्। व्यासादुत्पन्नत्वाद् धृतराष्ट्रस्य पाण्टोश्च भ्राता प्रोच्यते'। धृतराष्ट्रा गान्धार्या, दुर्योधनदुःशासनादयः शतं भ्रातरो दुःशला. चैका कन्या अजायन्त ! पाण्डो. प्रथमपल्ल्या, कुन्त्या धर्मराज-वायु-इन्द्राद्यमशै क्रमशो-युधिष्ठिर-भीमार्जुना उत्पन्नास्तथा- श्वनीकुमारयोरंशेन पाण्डोः द्वितीयभार्याया माया नकुल-राहदेवा- वुत्पन्नौ । पाण्डो. पल्ल्योरुत्पन्नत्वादिमे पञ्च पाण्डवाः प्रोच्यन्ते। कुन्त्या. कुमार्यावस्थाया सूर्यस्यारोन कर्णस्योत्पत्तिर्जातास्ति, यस्य पालन रायया कृतमासीत् । अतः कर्णो रायोऽप्युच्यते। पञ्चपाण्डवेभ्यो द्रौपद्या क्रमश प्रतिविन्व्य-श्रुतसेन-श्रुतकीर्ति शतानीक-श्रुतकर्माग उत्पन्ना आसन, ये भारतयुद्धान्ते बाल्यावस्थायामेव- पितृवधकुद्धनाश्वत्थाम्ना हता.। भीमाद्धिडिम्बाया घटोत्कचस्य, अर्जुनाद् मणिपुरनरेशस्य राजकुमायां चिाङ्गदाया बभ्र वाहनस्य, नागफन्याया- मुलप्यामिरावतस्य, तथा श्रीकृष्णभगिन्या सुभद्रायामभिमन्योश्च जन्म जातमासीत् । अभिमन्योरुत्तरायां परीक्षिदुत्पन्नः, ततो इरावत्या जनमेजयस्य जन्म जातम् । जनमेजयस्य पुन. शतानीको जातः । अग्नेऽयं वंश. क्षेमकपर्यन्तं गत्वा नष्टोऽभवत् । १. तच्छ त्या दुष्करं पर्म कृतं भीग्मेण शान्तनुः । स्वच्छन्दमरण तुटो ददौ तस्मै महात्मने । म, भा, प्रा. प. १००।१०२ २. यो जसं विदुरो नाम मृगपायनात्मजः । धृतराष्ट्रस्य वै भ्राता पाण्डोरचय महात्मनः । म भा.प्रा.प. १०५०२८ ३.क्षेमरं प्राप्य रागानं संस्था प्राप्स्यति धनी । श्री. भा. २०४५ ३६] [ पुराणपर्यालोचने ·फुरुकुलम कुरुः विदूरः अनश्वा परीक्षित् (प्रथमः) । भीमसेनः दाशार्हकुलकन्या शुभाङ्गी मधुवंशकन्या, संप्रिया मगधराजकुमारी अमृता वाहुदराजपुत्री सुयशाः केकयराजकुमारी कुमारी विदेहराजकुमारी कुमुदिनी शिविदेशराजकन्या सुनन्दा (२) भागीरथी गन्ना तथा वाल्लिकः धीवरपोप्यपुत्री सत्यवती च। - प्रतिश्रवाः । प्रतीपः देवापिः शन्ततुः (२) भीमः (३) काशिराजकन्यके चिनाजदः विचितवीर्यः (३) अम्बिकाम्वालि 7 (१)गान्धारराजसुयल. धृतराष्ट्रः (१) पाण्टुः (२) विदुरः पुशी गान्यारी (२) क-कुन्तिभोज दुर्योधनादयः युधिष्ठिरादयः (५) कन्या कुन्ती। स-मद्रराजपुत्री माद्री च। (2) द्रुपदराजपुत्री द्रौपदी (अर्जुनस्तृतीयः) श्रीकृष्णभगिनी सुभद्रा अभिमन्युः विराट्कन्या उत्तरा परीक्षित मद्रकुमारी माद्रवती जनमेजयः काशीराजम्य सुवर्मगः पुनी, वपुष्टमा एवं पुरवंशान्तर्गतमेवास्ति कुरकुलमपि । कुरतो महाभारत- गुरुपर्यन्ततिनां गौरवागां परम्पग तानां तागां पटनाना शानमौतम्या. यास्ति महापारेया उपयोगिनी परमापरिपका नि मत्या गात-माताल- प्रथमः परिचर] ·परिचयपूर्वकं कुरुकुलमिहोपत्यस्तम् । सत्स्वपि अनेकेषु कौरवेषु येपो बंशः प्रचलितस्तेषामेवान नाम प्रस्तुतमस्ति न समेपामपि । महाभारते पुराणेषु चैपां नामझमयोः कचन मतभेदोऽपि दृश्यते स वुविचार्योहनीयः । तुर्वसुवंशः द्रुह्य वंशः अनुवंशश्च तुर्वसुः द्रुह्य : अनुः सुतपाः हयङ्गः वह्निः वनः सभानरः वलि भद्ररथा गोभानुः सेतुः कालानरः दीर्घतमाः वृहत्कर्मा सञ्जयः अङ्गादयः वृहद्रथः शाम्बः अवद्धः पुरस्जयः पार: वृहत्मनाः जनमेजयः दिविरया जयद्रथः करन्थमः गान्वारः महामणिः धर्मरथः विजयः-धृतिः महामनाः चित्ररथः वृतव्रतः मरुत्तः धर्म: उशीनरः रोमपादः सत्यकर्मा घृतः तितिक्षुः अधिरथः दुर्गमः उपद्रथः पृथुलाक्षः कर्णः प्रचेताः चम्प: वृपसेनः एपु यदुपुत्रस्य तुर्वसोवंशः मरुतस्यानपत्यत्वाद् पौरवं वंशमाश्रितवान् । द्रुह्योवंशेऽवद्धस्य गान्धारो जातो, यस्य नाम्ना गान्धारदेशो बभूव । तथाप्न प्रचेतसः पुत्रशतमधर्मबहुलानां म्लेच्छानामुदीच्यानामा- धिपत्यमकरोत् । अनोस्त्रयः पुत्राः परमधार्मिका आसन्--समानरः पक्षः परपक्षश्च । तेषु सभानरस्य परम्परायामुशीनरस्य पुत्रः शिविः महान् १. एवं ययाति शापेन जरा संक्रमणेन च । तुर्वसो: पौरवं वंशः प्रविवेश पुरा दिल || वा० पु०६४ २. अवरुद्धस्थ दायादो मान्धारो नाम पार्थिवः । म्यायने यस्य नाम्ना तु गान्धारविषयो महान् ।। वा० पु. ६ER | ३.प्रनेतसः पुत्रशतं राजानः मर्य एव ते। म्लन्छ राष्ट्राधिपाः राचे उदीची दिशमाश्रिा | वा. पु० ६६१२ ३८] [पुराणपर्यालोचने ·- दयालुर्धामिर परोपकारनिरतश्चासीद् यस्य कीर्ति सर्वन गीता विद्यते। अग्ने चित्ररथस्य पुत्रो रोमपादो बभूव, यस्य मिनता राज्ञा दशरथेन सहा- सीत् । तेन पुनहीनाय स्वमिनाय रोमपादाय स्वकीया शान्तानाम्नी कन्या दत्तकरूपेण दत्ता यस्या उद्वाहो विभाण्डकमुने. तनयेन ऋष्यशृङ्गण साकमभवत् । वायुपुराणानुसार तु चिनरथस्य पुनो दशरथो जातो यस्य रोमपाद इति नामान्तरमासीत् । एतस्यैव तनयासीत् शान्ता, नतु सुर्यवंशीयस्य राज्ञो दशरथस्य । अतएव रोमपादपुनश्चतुरङ्गो दाशरथि प्रोक्तो यो हि ऋष्यशृङ्गस्य प्रसादेनोत्पन्न आसीत् । रोमपादाच्च- तुरङ्गस्तत पृथुलाश्व तस्य पुनश्चम्पो वभूव, येन चम्पापुरी वासिता। तदने बृहद्रथस्ततो बृहन्मना ततो जयद्रथो जातो, यो हि अभिमन्यु- वघद्धनार्जुनानेन निहित । ततोऽस्यैव वशेऽधिरथ सूत समुत्पन्नो यो हि सूर्यद्वारा कौमारे वयसि कुन्तीगर्भादुत्पन्न लोकलज्जया परित्यक्त गङ्गाया प्रवहन्त कर्ण प्राप्य पालन पोषणाभ्या परिवद्धितवान् । अतएव-'सूतात्मज वथ कर्ण कथ चाङ्गस्य वशज' इति ऋपीणा प्रश्ने सूतेनोक्तम्-'स वर्ण प्रतिजग्राह तन परणस्तु सूतन ।' वा० पु० ६६।१३,१८ इत्युत्तर साधु सगच्छते । एपा विस्तारो वायुपुराणे ( EE ) मत्स्यपुराणे (४८) विष्णु पुराणे च ( ४१६-१८ ) अध्यायेपु द्रष्टव्यम् । इत्यञ्च राज्ञो ययाते पञ्चभ्य पुत्रेभ्य उत्पन्नाना पञ्चाना वशाना ततत्पुराणेषु सक्षेपतो विस्तरतश्च दिग्दर्शनस्य सत्त्वेऽपि महाभारत- स्यादिपर्वणि जनमेजयमुद्दिश्य महाभारते एव सग्रह कृतोऽस्ति । एव चन्द्रवशे पुरूरवा नहुप ययाति यदु सात्वतोऽन्धक वृष्णि उग्रसेन कम जन गाधि विश्वामिन चेदि शिशुपाल हैहय कार्तवीर्य उशीनर शिवि रोमपाद जयद्रथ पुरु दुप्यन्त भरत रन्तिदेव जरा मन्ध हस्ति कुरु शन्तनु विचिावीर्य धृतराष्ट्र पाण्डु दुर्योधन १ अय चित्ररथस्यापि राजा दशरथोऽभवत् । लोमपाद इति रयातो यस्य शान्ता सुताऽभवत् ।। स तु दाशरधिर्वीरश्चतुरङ्गो महामना । ऋष्यशृप्रमादेन जज्ञ वुलवर्द्धा । वा० पु० ६६।१०३,१०४ २ यदोस्त यादवा जाता तुर्वसोर्यवना स्मृता । द्रुह्यो सुतास्तु वै भोजा अनोस्तु मतेच्छजातय ।। पुरोस्तु पौरवो वशो यत्र जाताऽमि पार्थिव ।। प्रथमः परिच्छेद ] ८५१३४-३२ [३६ ·. शोलनेन प्रतीगते, यत् सोमसूर्यवेशिनों राज्ञामुद्गमस्थानमेकमेला स्य प्रजापते दुहितरि अदित्यां विवस्वान नामकः पुनः प्रादुर्वभूव । कि श्राद्धदेवस्य मनोनिरजायत । यो हि वैवस्वतमनुनाम्ना प्रसिद्धि हुन । नामकः पुत्रोऽभयद् यो हि वीर्यप्राधान्याच्च चन्द्रवंशस्य प्रतिधारको युधिष्ठिरः परीक्षित जनमेजय इत्येतेऽति प्रसिदा राजांनी बनूद है मुंदातागाः गी: विशेषतानां च दिग्दर्शनं तत्तत्पुराणेषु महवा दिनों प्रशितमारते। प्रायः प्रतिपुराणमैतिहासिकस्य तत्त्वस्योपलब्धिर्भवति। पुराना लोकपितामहरय दहागो गानसपुत्रस्य महरीचे पुत्रान् कश्यप स्वतः (सूर्यस्य धर्मपत्नी वभून विश्वकर्मणः कन्या संज्ञा नाम, बच्चों श्रद्धायां वैवस्वतमनुत ध्यानुप्रभृतयो दशपुत्रा अभदन् । तया इस नाम्नी तनया चाजायत । यस्यां सोमपुत्रेण येन सह संयोगात् पुरूसो जातः। 'अन्यथा क्षेत्रप्राधान्ये सूर्यवंशीयायामिलायामुत्पद्यमानत्या पुरूरवाः सूर्यवंशीयः स्यात् । एवं सुयुम्नादुरपन्ना गयादयः सौद्युम्न वशीयाः प्रीच्यन्ते । ." यद्यपि सोम-सूर्य-चंशयोः प्रवर्तको लोकगिताहो ब्रह्म व वर्तते, किन्तु सूर्यवश इक्ष्वाकुतोऽयोव्यायां प्रचलितः, तथा चन्द्रवंशः पुरूरवसः प्रतिष्ठा नपुरे प्रतिष्ठापितः। तदनन्तरमयोध्यायां , विकुक्षि-युवनाश्व-मान्यात हरिश्चन्द्र-सगर-भगीरथ-दिलीप-रघु-दशरथ रामचन्द्रादिवत्, आयु-नहुप ययाति-पुरु-प्रभृतय क्रमशः प्रतिष्ठानपुरस्य राजानो बभूवुः । :, वस्तुतः पौराणिकानुश्रुत्यनुमार वैवस्वतमनुत एव प्रयाणां सोमसूर्य- सौद्युम्नवंशानां प्रारम्भोऽभवन् । तत्र सूर्यवंशस्य राजधानी अयोध्यायाम, चन्द्रवंशस्य राजधानी प्रतिष्ठानपुरे, सौद्युम्नमंशस्य च शारागोन भारतम्य पूर्णप्रदेश आसीत् । एपा राजवंशानां विषये पार्जीटरसादयस्य धारणास्ति यद् मानगवशी द्रविड आगीत, चन्द्रनंशो विशुद्ध आर्य आगोन, सौद्युम्नव शश्न मुण्डा-गान-रुमेरजातेरासन् । किन्तु, अपसिद्धान्त- स्यास्य विषयस्य परिपुष्टये तेन या युक्तम प्रदत्ताः रान्ति, तागां सयुक्तिक खण्डनं श्रीवलदेयोपाध्यागेन पुरागानां सारे मनमस्ति। पैदेशिकपु विद्वत्तु मिः पार्गीटरेश पौराणिकोनागरभुतीनां प्रामाण्य- सिद्धये स्वकीय महत्त्वपूर्णे मोति ग्रन्ये प्राचीन भारतीय तिहागिमातु- १. पुराण प३६४.३९५ २. भरपेट नया हिम्सारिपल ० २४०-२४. ४.] माग्योवन ·. श्रुती अनेयानि प्रमाणानि तर्कपूर्णा युक्तीश्चोपस्थापयता पूराणानामन्त- रजमैतिहासिक वास्तविक महत्त्वं ससाधितमस्ति, परमेतादृशे स्थले तेन वियन्तोऽप्यपसिद्धान्ता उल्लिखिता सन्ति, येपा सम्यग् विवेचन काणे महोदयेन स्वीक्ये 'हिस्ट्री ऑफ धर्मशास्त्र' नामके ग्रन्ये तया जयचन्द्र विद्यालङ्कारेण 'भारतीयेतिहासस्य रूपरेखा' नामके ग्रन्थे च कृतमस्ति। निमिवंशः इक्ष्वाकुपुत्रो राजा निमि. महस्रवपंसाध्य यज्ञ कतुं कामनया ब्रह्मगो मानस पुत्रं महपि वसि उमृत्विज निर्मातुमियेप, पर वसिष्ठेन प्रोक्तम्- राजन् । यज्ञार्यमिद्रो मा प्रयम वृतवानस्ति, अतस्तावत्त्व विरम । तत आगत्याहं तव ऋत्विग भविष्यामि । एवमुक्त निमिना किमपि नोत्तरितमतो वसिप्ठेन ज्ञात यद् राता मम पथनं स्वीटतम् । अत. स इन्द्रस्य यज्ञ सम्पादयितु गत.। अनन्तर निमिना जीवनस्यास्थिरताया विचार विधाय तत्क्षण एव गौतमादिमि प्रत्विग्भिः स्वकीय यज्ञ यतुंमारब्धम्। अनन्तरं देवगजस्येन्द्रस्य यसमाती पसिप्ठो निमयंश सम्पाद- यितुमुपस्थित , पिन्तु निमे या स्थाीयं वायं गौतमद्वारा सम्पादित दृष्ट्वा रष्टो पुलगुरवासिष्ठो निशि शयान निर्मि शावान् - 'यदनेन ममावशा त्वा मया नियमाणस्य यतस्य भारो गौमाय समपितः । अनोऽय देरहीनो भवतु।' शयित्वा उत्यिोन निमिना तत्त्या पदिाम्- 'यदयं लोगाविष्टो गुग मया सह पालाप विनय गुमाय मा शाप परापान । आओस्यापि देशपातो भविष्यति ।' एवं परम्परं क्रुसयोस्तपोः सापेनोगयो शरीग्पानो जात । तदनन्तरं वशिष्ठन्ग लिमशरोरं मिनावरणयोपि प्रविष्टम् । उशीमगरगमातोप देवातस्य पीयं समलितम् । सन्चापभीया लगा ससाने तदीयमेरग्गिा जनपूर्ण मनसे रयापिाम, मेन यसिष्टम्प द्वितीय शरीरं समुगना। निमे शरीरं तर गुरक्षिान्न गतिाम्। गाना गगामी गा देवा न्यं स्व भार्ग प्रतीत्युपन्मिाला यग्निः रस गनगान निगि जोयितु से प्रापि, रिन्नु अगानिगिना मोम्-'शगंगत्मनोयियोग पार गानागते न साल पुगानम्। सोमगिा प रागरं मी मेगामि। दमा 1. मिग २१०८४-८९ २ .: ०२४०.. FIfo..]

·देवैरभिहितम्-'अस्तु, अतः परं त्वं विदेहः सन् मनुष्याणां नेत्रेषु निवास कुरु' तथा तेषां पक्ष्मणामुत्यानपतनयोः यायं च पुरुष्व, येन तेषां तव प्रतीति: बोभूयताम् । निमिना तस्वीकृतम् । एवं देवास्ते समस्त- प्राणिनां नेत्रेषु अवस्थितं कृतवन्तः । तत्कालादेव प्राणिनो निमेपोन्मेपं कर्तुमारब्धवन्तः । अनन्तरमराजकताभयेन लोककल्याणकामनया मुनिजनैः तस्य पुत्र- हीनस्य राज्ञः शरीरमरणिना निर्मथितम्, येनकोऽतिसुन्दरः कुमारः समुत्पन्नः, यो जन्मना जनकः, विदेहात् ( मृतकशरीरात् ) उत्पन्नत्वाद विदेहः, मन्यनाज्जायमानत्वाद् मिथिलश्च प्रोक्तः । अनेनैव मिथिलापुरी निर्मिता तस्य मिथिलजनकस्य पुत्र उदावसुरभूद् यस्य वंशे सीरध्वजजनक- नामा प्रसिद्धो राजा बभूव, यस्य पुत्रकामनया यज्ञभूमि हलेन कर्पतः हलस्याप्रभागे सोरे सीतायाः पुन्या. प्रादुर्भावो जातः, यस्याः स्वयम्वरे धनुपो भङ्गं कृत्वा मर्यादापुरुपोत्तमेन दाशरथिना भगवता रामेण तस्याः पाणिग्रहण कृतम् । सर्वे मैथिला भूपाला प्रायः अध्यात्मविद्याविशारदाः परमज्ञानिन- श्चास। महः यायल्ययस्य प्रसादाद् गृहस्थाश्रमे स्थिता अपि ते राजानो ज्ञानिनो जीवन्मुक्ताश्च वभूवुः । अस्मिन्नेव वशे युशध्वज-धर्मध्वज-वृत्तध्वज-मितध्वजनामानः प्रसिद्धा राजानो बभूवः, ते सर्वे जनकनाम्ना प्रख्याताः । वशोऽयं कृतिनामक- राजपर्यन्त प्रचलितम् । महाभारतोत्तर राजवंशः पाश्चात्यविचारकस्य विदुप. पाजिटरस्य निश्चयानुसार महाभारतो- तरराजवंशस्य वर्णनं सर्वप्रथमं भविष्यपुराणे कृतमस्ति । तदाबारे पुनः मत्स्यपुराण-वायुपुराण-विष्णुपुराण-ब्रह्माण्डपुराण-गरुडपुराण- श्रीमद्भागवतेषु जातमस्ति । गरुडपुराण-श्रीमद्भागवतयोः कलिराजवंश- जनकः सोऽभूदेहस्तु विदेहनः । मिथिलो मयनाज्जातः मिथिला येन मिना | श्री म, भा. १३१३ २. एते में मंपिला राजलारमविद्याविशारदाः। मोगेसरप्रसादेन द्वन्द्वमुक्ता गृहेष्वपि ।। तद ।।१३३२७ [पुराणपर्यालोचने ·वर्णनमतिसक्षिप्त' वर्तते तथा मत्स्यपुराण-वायुपुराण-भविप्यपुराणेषु प्रामाणिकतया विस्तृत विवरण विद्यते । पौराणिकराजवशसकलने प्राय तेप्वेव राजसु दृष्टयो दत्ता सन्ति, ये मगधकेन्द्राद् देशस्यास्य शासन कुर्वन्तिस्म, आहोस्विद् मगधराज राजनीत्या सम्बद्धा आसन् । (१) श्रीमद्भागवते द्वादशस्कन्धस्य प्रथमाध्याये केवल २-४३ श्लोक- द्वारा सूक्ष्मरूपेण भविष्यद्राजवशस्य विवरणमुपस्थापित वर्तते। (२) वायुपुराणे ६६ अध्यायस्य २७१-४६२ श्लोकेपु भविष्यद्राज- वशस्य वर्णनं सविस्तर प्रदत्तमस्ति । (३) मत्स्यपुराणस्य निपु २७०, २७१, २७२ अध्यायेपु भविप्य- द्राजवशस्य वर्णनप्रसङ्गोस्ति । (४) ब्रह्माण्डपुराणे ३।७४।१६०-१७० भविप्यद्राजवशवर्णनमस्ति । (2) भविष्यपुराणे १२११।२२-२८ पर्यन्त भाविना राज्ञा विवरण विद्यते । (६) गरुडपुराणे एकस्मिन्नेवाध्याये १४१ भविष्यद्राजवश विवरण वर्तते । (७) विष्णुपुराणे चतुर्थस्याशस्य चतुर्यु २१,२२,२३,२४ अध्यायेषु भविष्यद्राजवशस्य वर्णनप्रसङ्ग महाभारतोत्तरकाले उत्पन्नाना तत्तद्वशीयाना राज्ञा या सूचय प्रदत्ता सन्ति। तकविंश- तितमेऽध्याये परीक्षिद्वशस्य परिचयोऽस्ति । द्वाविंशत्यध्याये इक्ष्वाकुवशीयो बृहदलवशो वणितोऽस्ति । तयोविंशत्यध्याये वृहद्रथवशीयराजसु प्रयाशो दत्तोऽस्ति। चतुर्विशत्यध्याये प्रद्योतवश शिशुनागवश-नन्दवश-मौर्यवंश-शुङ्गवश-आन्ध्रवश- आभीर-गर्दभिल-शरन्यवन-तुर्क-गुरुण्ड-मौनजातीयाना राज्ञा विवरण प्रदतमस्ति। परोक्षिवंशः विष्णुपुराग्गे चतुर्याशस्य एवविंशतितमेच्याये राज. परीक्षिता वशवर्णनप्रसने प्रोत्तमस्ति-यद् राज्ञ परीक्षित जनमेजय - श्रुतसेन- उग्रसेन - भीमसेननामानश्चत्वार पुत्रा विप्यन्ति । जनमेजयपुनः शतानीको यारावल्पयादव्ययन कृत्वा दिपयेभ्यो विरक्तो मह शौनक्स्यो- पदेशादात्मशाने निपुणो भूत्वा आत्मन पुधायाश्वमेघदत्ताय राज्य दत्वा निर्यागपद प्राप्स्यति । अश्वमेघदतस्य पुरोऽपिसीमप्णस्तथा अपमः परिदेव ] [४३ ·तत्पुत्रो निचतुर्भविष्यति, यो गङ्गाद्वारा हस्तिनापुरे प्लाविते कौशाम्भ्यां निवासं करिष्यति । निचक्नुवंशे शतानीकद्वितीयस्य पुत्र उदयनो भविष्यति, तस्याहीनरः तस्य दण्डपाणिः तस्य निरामिपः तस्य पुत्रः क्षेमको भविष्यति । क्षेमकानन्तरमयं वंशः समाप्तो भविष्यति । बृहद्बलवंशः द्वाविंशतितमेऽध्याये इक्ष्वाकुवंशीयस्य राज्ञो बृहदलस्य वंशवर्णनप्रसझे लिखितमस्ति यद् बृहद्वलस्य पुत्रो वृहत्क्षणो भविष्यति, तस्योरक्षयस्तस्य वत्स्यव्यूहः ततोऽग्रे सञ्जयपुत्रः शाक्यो भविष्यति, शाक्यस्य शुद्धोदन- स्तस्य राहुलः तस्य प्रसेनजित् तस्य क्षुद्रकः तस्य कुण्डकः तस्य सुरथः तस्य पुनो भविष्यति सुमित्रः। सुमित्रानन्तरं बृहदलवंशस्यान्तो भविष्यति। त्रयोविंशतितमेऽध्याये मगधदेशीयवृहद्रथवंशीयराजसु जरासन्धो महाप्रतापी बलवांश्च राजाऽसीत्, तस्य पुत्रः सहदेवः, तस्य पुत्रः सोमापी भविष्यति । तस्य श्रुतश्रवाः तस्यायुतायुः तस्य निरमित्रः तस्य सुनेत्रः तस्य वृहत्कर्मा तस्य सेनजित् तस्य श्रुतञ्जयः तस्य विप्रः तस्य शुचिः पुत्रो भविष्यति । शुचेः क्षेमा तस्य सुनतः तस्य धर्मः तस्य सुश्रवाः तस्य हठसेनः तस्य सुवलः तस्य सुशीलः तस्य सत्यजित् तस्य विश्वजित् तस्य रिपुञ्जयो भविष्यति । एवं वृहद्रथवंशीयाः ३२ राजानः शतवर्षपर्यन्तं मगधे शासनं करिष्यन्ति । प्रद्योतवंशः वृहद्रथगंशीयमन्तिम राजानं रिपुजयं हत्वा तन्मन्त्री स्वं पुत्र प्रद्योतं राज्याभिषिक्त करिप्यति । तस्य पुत्रोबलाको भविष्यति । तस्य विशाख- यूपः तस्य जनकः तस्य नन्दिवर्द्धनः तस्य नन्दी भविष्यति । एते प्रद्योत- १. ब्रह्मक्षत्रस्य यो योनिशो राजपिसत्तमः । क्षेमकं प्राप्य राजानं स संस्था प्राप्स्यते कलो। वि. पृ. ४।२१६१८ २. इदवाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति । यतस्त प्राप्य राजानं स मंस्था प्राप्स्यते वै फलो ।। वि.पु.४।२२११६ ३. द्वाविंशश्न नृपा होते भवितारो वृदयात् । पुर्ण वर्षसहसं व तेषां राज्यं भविष्यति ।। घा. पु. ६/३०८ तथा म.पु. ३७०।२६ ४] [पुगएपर्यालोरने ·वंशीयाः पञ्च नृपतयः १६८ वर्षपर्यन्तं राज्यं करिप्यन्ति । प्रद्योतवंशस्ये नाशः शिशुनागद्वारा भविप्यति । शिशुनागवंशः शिशुनागस्य पुत्रः काकवर्णः तस्य क्षेत्रधर्मा तस्य क्षतीजा: तस्य विधिसारः तस्याजातशत्रुः तस्यार्भकः तस्योदयाश्वः तस्य नन्दिवर्द्धनः तस्य महानन्दी भविप्यति । एते शिशुनागवंशीया दश नृपतयः ३६२ वर्षाणि पृथिव्याः शासनं करिष्यन्ति । नन्दवंशः महानन्दिनः शूद्रागर्भसमुत्पन्नः महापद्मनामक पुत्र. परशुरामवत् क्षत्रियनियन्ता भविष्यति । ततः शूद्रजातीया राजानो राज्यं करिप्यन्ति। महापद्मस्याष्टी पुना भविष्यन्ति, ये तदनन्तर राज्यं करिष्यन्ति । महा- पद्मस्तत्पुनाश्च शतवर्षपर्यन्त राज्यं करिष्यन्ति । ततो नवान् नन्दान् महाक्रोधी कौटिल्य (चाणवय ) नामको ब्राह्मणो नाशयिष्यति। तेपामन्ते कौटिल्यो मुराया गर्भसम्भवं मौर्य चन्द्रगुप्तं तद्राज्येऽभिपेक्ष्यति । मौर्यवंशः चन्द्रगुप्तस्य पुनो विन्दुसारः तत्पुनो महापराक्रमी सम्राड् अशोकः तस्य सुयशाः तस्य दशरथः तस्य सयुतः तस्य शान्तिशकः तस्य सोमशर्मा तस्य शतधन्वा तस्य वृहद्रथो भविष्यति । एवं १३७ वर्षाणि यावदेते दश मौर्यवंशीया राजानो राज्यं करिप्यन्ति । शुगवंशः एतदनन्तरं दश शुगवंशीया राजानो राज्य करिष्यन्ति । सर्वप्रथम सेना- पतिः पुप्पमिनः स्वं स्वामिन निहत्य राज्य करिष्यति । तत्पुनोऽग्निमित्रो भविष्यति । तस्य सुज्येष्ठः तस्य वसुमिनः तस्योदयः तस्य पुलिन्दः तस्य १. अष्टविंशच्छतं भाव्या प्रद्योताः पञ्च ते सुताः । हत्वा तेपा यशः वृत्स्नं शिशुनाको भविष्यति || (वा. पु. ६६।३१४, म. पु. ३९।३२१ ) २. इत्येते भवितारो पै शिगुनाका नृपा दश । शतानि त्रीणि वर्षाणि द्विपप्ठ्यिधिवानि तु ।। वा.पु. ३६।३२१ ३. भुक वा मही वर्षशतं नन्देन्दुः स भविम्यति । चन्द्रगुप्त' नृपं राज्य कौटिल्य: स्थापयिष्यति ॥ वा. पु. ९९३० ४. इत्येते दश मौर्यास्तु ये भोक्ष्यन्ति वसुन्धराम् । सप्तशिच्छतं पूर्ण तेभ्यः शुगान गमिष्यति ॥ म. पु. २७११२५ प्रयमः परिच्छेदः ] ·: घोपवसुः तस्य वर्षामः: तस्य भागवतः तत्तुनो देवभूतिर्भविष्यति । एते शुगनरेशाः ११२ वर्षपर्यन्तं पृथिव्या राज्यं करिष्यन्ति । एतदनन्तर- मिये पृथिवी कण्वभूपानामधिकारे गमिष्यति । कण्ववंशः शुङ्गवंशीयमतिव्यसनिनं राजानं देवहूति हत्वा कण्ववंशीयो वसुदेव- नामकोऽमात्यः स्वय राज्यं भोक्ष्यति । वसुदेवपुत्रो भूमिनः तस्य नारायण: तस्य सुशर्मा एते चत्वारः कण्ववशीयाः ४५ वर्षाणि पृथिव्या अधिपतयो भविप्यन्ति। आन्ध्रवंशः कण्ववंशीयं सुशर्माण निहत्य तस्यान्ध्रजातीयः सेवको बलिपुच्छकः (शिप्रकः) स्वयं पृथ्वी भोक्ष्यति । ततस्तद्माता कृष्णः पृथिव्याः स्वामी भविष्यति । तस्य शान्तकर्मी तस्य पूर्गोत्सङ्गः तस्य शातकर्णी तस्य लम्बोदरः तस्य पिलकः तस्य मेधस्वातिः तस्य पुटमात् तस्यारिष्टकर्ता तस्य हलाहलः तस्य पललक. तस्य पुलिन्दसेनः तस्य सुन्दरः तस्य शातकणिः तस्य शिवश्रितः तस्य शिवस्कन्धः तस्य यज्ञथी: तस्य द्वियज्ञः तस्य चन्द्रभी तस्य पुत्रः पुलोमायी भविष्यति । एवं ३० आन्ध्रा राजानः ४५६ वर्षाणि पृथिवी भोक्ष्यन्ति । मात्स्ये तु"। आभोरादयः अनन्तरं ७ आभीराः १० गर्दभिलाः १६ शकाः, ८ यवना., १४ तुर्काः, १३ गुरुण्डाः, ११ मौनाः, १०६० वर्षाणि पृथिव्याः शासन करिप्यन्ति । एषु ११ मौना राजानः शतवयवर्षपर्यन्तं पृथिवीराज्य भोक्ष्यन्ति । एषु उच्छिन्नेषु कैंकिलनामका यवनजातीया अभिषेकरहिता राजानो १. दर्शते शुगराजानो भोक्ष्यन्तीमा वसुन्धराम् । शतं पूर्ण शवद्वे च ततः शुझान गमिष्यति ॥ म. पु. २७११३० २. इत्येते शुगभृत्यास्तु स्मृताः पाण्यायना नृपाः। चत्वारश्चेति द्विजा द्य ते कण्पा भोक्ष्यन्ति 4 महीम् ।। चत्वारियात पच चैव भोक्ष्यन्तीमा वसुन्धराम् । म. पु. २७१६३५ ३. इत्येते वै नृपाघिसदान्ना भोधन्ति ये महीम् । समा. शतानि चत्वारि पश्च पद तथंव च । वा. पु. ६६३५८ ४. एकोनविंशतिय ते ग्रान्ध्रा भोक्ष्यन्ति वै महीम् । वेषा चशतानि स्युश्चत्वारि पष्ठिरेव च ॥ म. पु. २७२११६ पुराणपर्यालोचने ·भविष्यन्ति । तेषां वंशधरी विन्ध्यशक्तिर्भविप्यन्ति । तत्पुरः पुरजयः तस्य रामचन्द्रः तस्य धर्मवर्मा तस्य वंगः तस्य नन्दनः तस्य सुनन्दी तस्य नन्दियशः-शुक:-प्रवीरास्त्रयो भ्रातरो भविप्यन्ति । एते सर्वे १०६ वर्षाणि राज्यं करियन्ति। तत एतद्वंशीया वाहिकाश्च राजानो भविष्यन्ति । तदनन्तरं १३ पुष्यमित्र-पटुमित्रा ७ आन्ध्रमाण्डलीका भूपतयो भविष्यन्ति । अपि च ६ राजानः कोशलदेशे राज्य करिप्यन्ति । निपघदेशस्य स्वामिनोऽपि एत एव भविष्यन्ति । प्रसिद्धतद्राजवंशातिरिक्तानामपि अनेकेपां राजवंशानामुल्लेखः तत्तत् पुराणेषु प्राप्यते । गुप्तवंशशासनसङ्कतप्रसङ्गे वायुपुराणे तत्कालीननाग- नफ्यगुहादीनामपि चर्चास्ति',येन समुद्रगुप्तस्य दिग्विजयात् पूर्वस्या राज- नैतिकस्थितेः सम्यक् परिचयः प्राप्यते । किन्तु गुप्तकालानन्तरं राजवंशा- वल्या उल्लेखः पुराणेषु नास्ति। हर्षवर्द्धनस्य तु कचन चर्चेव नास्ति । किन्तु गुप्तवंशजाना राज्यसीम्नश्चर्चामानं कृतमस्ति । येन पुरागानि गुप्तवंशतः परिचितानि सन्तीति निश्चीयते । अन्तिमे कली क्षत्रियाणामुच्छेदानन्तरं शूद्र-नात्य-म्लेच्छादयो राजानः सर्वय राज्यं फरिप्यन्ति । इमे चाल्पे प्रसन्नताशीला अत्यन्तकोधिनः अधर्मनिरता मिथ्याभापिणः स्त्री-बाल-गोपातका.-परधनहरणरुचयः तमः- प्रधाना अल्पशक्तयः अल्पायुपः उत्यानपतनशीलाः महाकामा अत्यन्त. लोभिनो म्लेच्छा आर्यविपरीताचरणा सर्वाः प्रजा एकोकरिष्यन्ति । प्रतिदिन धर्मस्य शनैः शनैः हासो भविष्यति । तदा अर्थ एव कुलीनताया हेतुः, पारस्परिकरचिरेव दाम्पत्यसम्बन्धस्य कारणम्, मिथ्याभापणमेव व्यवहारकुशलताकारणम्, यज्ञोपवीतधारणमात्रमेव ब्राह्मणत्वहेतुः, अन्याय एव जीविकाकारणम्, निर्भयतापूर्वकं धृष्टतया भाषणमेव पाण्डित्य- निदानम् निर्धनतय साधुत्वम्, सस्कारमन्तरा स्वीकारमात्रमेव विवाहः, सुवेशधारणमेव सुपानता, छद्मवेशधारणमेव गौरवकारणम् दूरस्थं १. पयापापियाः गर्ने भपिप्पत्यागपुरात् । गनपगुगाम्मे वीर्पयो मग गपुरी म्यां नागा भोगन्ति मतग। पसिना मासिारव मन्दिनियाग ये॥ एगान जानादार गर्वान पानपिनात य गुः ।। पा.पु ६३७६,३८६ २. अनुग गान गागाम्नमा। पान्मानपदान गर्ग भर गुप्ताः॥ या. पु. १६३१ गावाः॥ प्रयाग प्रषगपrिil ·जलमेव तीर्थोदकाच भविष्यति। एवं समस्ते भूमण्टले विविधानां दोपाणां प्रगारे याते बलवानेव रामा भविष्यति। अतिलोलुपानां नृपाणां कारणात् स्नेहलज्जादिरहिता दुःखिता असत्कर्मपरायणा आधि-च्याधि. शोकाकुला अनावृष्टि पीडिताः प्रजाः पर्वतकन्दरामया मधु-मल-फल-पत्र- पुष्पादि भक्षयित्वा समयं यापयिष्यन्ति । वृक्षाणा पत्राणि वल्कलानि च धारणाच्छादनवस्त्राणि भविष्यन्ति । अधिकः शीतैः वायु-धर्म-वादिभिश्च कप्टं सहिप्यन्ते सवें। समेपो द्वाविंशतिवर्षपर्यन्तमेव जीवनं भविष्यति । कलियुगावसाने एवं प्रकारे घोरे सटे पतित्वा सर्वाः प्रजा नक्ष्यन्ति । एवं रीत्या यदा श्रौतस्मादिधर्माणामत्यन्तं हासो भविष्यति तदा शम्बलग्नामनिवासिनो विष्णुयशसो ब्राह्मणस्य गृहे समस्तस्य विश्वस्य रचयिता चराचरगुरोभंगवान् विष्णुः स्वांशेन कल्किरूपेणावतीर्य सक- लान् म्लेच्छ-दस्यु-दुराचारिणो निहत्य अवशिष्टाः प्रजाः धर्ममार्गे प्रवतं. मिप्यति। कलियुगै समाप्ते निशान्ते सुप्त्वा जागृतानामिव तत्काली- नानां जनानां बुद्धयः स्वच्छा निर्मलाश्च भविष्यन्ति । तदा सर्वे जना धर्मानुसरणं करिष्यन्तः स्वस्थाः प्रसन्नाश्च भविष्यन्ति । यदा सूर्य चन्द्र बृहस्पतयः पुप्यनक्षत्रे स्थिता एकराशी सहैवामि- प्यन्ति तदैव सत्ययुगस्यारम्भो भविष्यति । यस्मिन् समये भगवान् श्री- कृष्णो यदुवंशं संहृत्य द्वारका परित्यज्येमा भारतभुव च विहाय स्व धामगोलोकमुपगतः तस्मिन्नेव समये पृथिव्या कलियुग आगतः । एवं प्रकारं भविष्यद्राजवंशानां भयङ्करं परिणाम पर्यालोच्य ममता- मोहादिनस्तात् समस्तान् नृपान् हसन्ती पृथिवी कथयति-यत्तेपा राज्ञां महती कुबुद्धिरस्ति ये इदं चिन्तन्ति यदिय समस्ता पृथ्वी ममैवास्ति तथा मदनन्तरमपि मे सन्ततीनामेव भविष्यति समीक्षा पुराणेषु भविष्यद्राजवशानां या सूची प्राप्यते सा 'समाना नास्ति । १. यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्ये वृहस्पतिः । एकराशी समेप्यन्ति तदा भवति वै कृतम् ॥ पि. पु ४४२४११०२ २. यदेव भगवान विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज ! वासुदेवचुलोद्भूतः तदेवापागतः कलिः ॥ वि. पु. ४।२४।१०८ ३. पृथ्वी ममेयं सकला मदन्ययस्यापि च शाश्वतीयम् । यो यो मतो दन बभूव राजा कुबुद्धिरामीदिति वि.पु.४१२४४१३४ [ पुराणपर्यालोचने गनपा तस्य।

·कियत्सु स्थलेषु नामानि भिन्नानि - भिन्नानि उपलभ्यन्ते। कियतां शासनकालेऽपि अन्तरमस्ति। यथा वायुपुराणे (६५८) आन्ध- वंशीयनरेशानां शासनकालः ४५६ वर्षाणि उक्तानि तर्हि मत्यपुराणे ( २७२।१६) ४६० वर्षाणि उक्तानि किन्तु सर्वमतेन मौर्यवंशस्य शासन- कालः १३७ वर्षाणि सन्ति । यद्यपि आन्ध्रवंशीयनरेशानां संख्या विभिन्नपुराणेपु भिन्ना- भिन्नास्ति तथापि एपामैतिहासिकज्ञाने पुराणेभ्यो महान सहयोगो मिलति । यथा यथा समयो व्यत्येति तथा तथा एपां वर्णनं प्रामाणिक सिद्धयति । दृष्ट्यानया पौराणिकराजवंशोऽपीतिहासस्य एक स्रोतो मन्यते। अतो गभीरतापूर्वकं पुराणानामनुशीलनमैतिहासिकदृष्ट्या अत्यावश्यकमनिवार्यञ्च विद्यते । । यदि तत्तत्पुराणप्रतिपादितानां वंशावलीनां तुलनात्मकमध्ययन क्रियेत तहि परस्परमहदन्तरं प्राप्यते। यथा वायुपुराण मत्स्यपुराणयो' राज्ञः परीक्षितो महापद्मस्याभिषेकपर्यन्तं १०५० वर्षाणि उक्तानि । विष्णुपुराणे लिखितमस्ति यत् परीक्षितो जन्मतो नन्दाभिषेकपर्यन्त १५०० वर्षाणि समयो शेयः। श्रीमद्भागवते' च १११५ वर्षाणि कथितानि सन्ति । परीक्षितो जन्मसयये समर्पयो मघानक्षत्रे आसन् । ते प्रत्येकनक्षत्रे शतवर्षपर्यन्तं निवसन्ति । यथा वा विष्णुपुराणे वैवस्वतमनोरारभ्य महाभारतकालीनवृहद्व- लपर्यन्तं ९२, वायुपुराणे ८२ भविष्यपुराणे ६१ श्रीमद्भागवते ८८ राज्ञां परम्परा भवन्ति। अतो विवशतया वक्त शक्यते यत् प्रत्येकपुराणेषु १. गहादेवाभिपात, जन्म यावत् परोशितः । एतापगत्य तु मेषं पचाशदुतरम् । वायुपुराणे ६६४१५ २. मरापमाभिषेपात यापजन्म परीशिवः । एवं वर्षगल' तु सेयं पञ्चाशदुतरम् ।। म.पृ. २७२।३५ ३. यावत् परीक्षितो जन्म पापन्नन्दाभिचनम् । एनमा' तु शयं पागतोत्तरम् ॥ वि. पु. ४।२४११०४ ४. पारम्प भरतो जन्म यावानन्दाभिरेवनम् । गहा तु दावं पशगोत्तरम् । श्रीमद्भागद १२।२।२६ प्रथमः परिण्यै] [rt ·यशवर्णनं विद्यते तद्वंशानुक्रमतो नास्ति, अपितु क्वचित् प्रसिद्ध- प्रसिद्धानां राज्ञां नामावलीमात्रमस्ति तथा क्वचन वंशानुक्रमस्यैव उल्लेखोऽस्ति। महाभारतस्य प्रथमेऽध्याये एकत्र व लघु विस्तारतो वें वंशावल्यौ प्रदशिते स्तः। एकत्र ३० राजपरम्परा अन्यत्र ४३ राजपरम्पराः प्रोक्ताः सन्ति । अतः सरलतया प्रतीयते यदेकर नामावलीमात्रमस्ति न वंशा- वली। एतदतिरिक्त महाभारते नहुपवंशो ययातिवंशश्चेति द्वावपि वंशी चन्द्रवंशान्तर्गतो अभिमतो स्तः। तथा वाल्मीकीयरामायणे (७०।३६) लिखितमस्ति यद् सूर्यवंशीयस्य पुत्रः नहुषः तस्य ययातिः तस्य च नाभाग उत्पन्नः। एव वाल्मीकीये रामायणे रघुवंशे च महदन्तरं विद्यते। वाल्मीकीयानुसारं रघुः दिलीपस्य प्रपौत्रोऽस्ति परं रघुवंशे रघु: दिलीपस्य पुगोऽभिमतोऽस्ति । अतो नामावली वंशावल्यौ पृथक् पृथक् मन्तव्ये । पुराणेपु तु क्वचित् वंशावली क्रमादुल्लेखोऽस्ति क्वचन नामावलीक्रम एव आदृतोऽस्ति । अत: सावधानतया पुराणानामध्ययन विधेयम् । ऋषिवंशानुकीर्तनम् सृप्टेरादी ब्रह्मणोऽप्टी पुत्रा उत्पन्नाः (१) भृगुः (१) अङ्गिराः (३) मरीचिः (१) पुलस्त्यः (५) पुलहः (६) क्रतुः (७) अत्रिः (८) वशिष्ठश्च ।' भृगुवंशः-१ महर्षे गो भार्ये आस्तामेका हिरण्यकशिपोः कन्या दिव्या, द्वितीया च पुलोम्नः पुत्री पौलोमी। तत्र दिव्यया भृगोः संयोगाद् ज्ञानिना श्रेष्ठतमोऽमुराणा गुरुः शुक्राचार्य उत्पादितो यस्योशनाः काव्यो वा नामान्तरमस्ति। शुक्राचार्यस्य विवाहः पितृणां कन्यया गवा सहाजायत, यस्य शुक्राचार्यसंयोगाच्चत्वारस्तनया अजायन्त- त्वष्टा, वरचिः, शण्डः, अर्भकश्च तथा इन्द्रपुग्या जयन्त्यां शुक्राचार्यस्य पुत्री देवयानी समुत्पन्ना, यस्या विवाहो राशा ययातिना सह सम्पन्नः । विरोचनस्य कन्यायां यशोधरायां त्वष्टुः द्वौ पुत्रावभूताम् --प्रिशिरा विश्वस्पश्च । भृगोरपरेऽपि द्वादशतनया आसन्, ये भृगुगणनाम्ना प्रसिद्धाः जाताः । शुक्राचार्येणापि देव्या भुवन-भावन प्रभृतयो द्वादश . . १. भृगुरलिप मरोपि: पुनस्य: गुण्डः प्राः। पतिपय यमिठश्च मष्टो ते ब्रह्मण: मुताः ॥ पा. पृ. ६५२२ ५.] [पुराणपर्यासोपने ·पुत्रा उत्पादिताः । पौलोम्या गर्भोऽष्टमे मासि व्याधिग्रस्तत्वात् पतितोऽ तस्तस्य नाम च्यवनो जातः। भृगोः पुलोम्नः पुन्यां पौलोम्यां ब्रह्मनिष्ठो जितेन्द्रियः परमप्रभाव- शाली महपिश्च्यवन उत्पन्नः। भृगुपुत्रश्च्यवनो राज्ञः शतिः कन्यायां सुकन्यायामात्मवन्तं दधीचिञ्चेति द्वौ पुत्रावृत्पादितवान् । सरस्वत्यां दधीचेः संयोगात् सारस्वतनाम्नः पुत्रस्योत्पत्तिरजायत । राज्ञो नहुपस्य पुत्री महाभाग्यवती रुचिरात्मवतो भार्या बभूव । आत्मवतः पुत्रो महपि. रौर्वोऽभवत् । यो मातुरूर विदार्य समुत्पन्नोऽतस्तस्य नाम और्वो जातः । और्वपुत्रो ऋचीकोऽभवत् यः प्रज्वलितोऽग्निरिव परमतेजस्वी आसीत् । और्वपुत्रस्य ऋचीकस्य सत्यवत्यां भार्यायां शतानि पुत्रा अभवन्, येपु जमदग्निज्येष्ठो जातः। जमदग्निसंयोगाद्रेणुकायामिन्द्र- समः पराक्रमी परमतेजस्वी परशुरामोऽजायत । और्वपुत्रस्य ऋचीक- मुनेः शतपुत्राणां सहस्राणि पुत्रा अभूवन् । तेषां समेपां. भृगुवंशीया- नामृपीणां वंशजा अयपिवंशजैः सह विवाहकार्येषु योग्या अभिमताः । अपि च भृगुद्वाराख्यात्रेर्गर्भात् सुखदुःखयोः, प्रभू शुभाशुभफल- दातारी , धातृ-विधातृनामानौ द्वौ पुत्रौ तथा तयोज्येष्ठा भगिनी लोकपावनी श्रीः ( लक्ष्मीः) चैका कन्याऽजायता। यया श्रीनारायणः पतित्वेन वृतः। धात्रा मेरोः पुन्यामायतिनाम्न्यां पाण्डनामकः , पुत्र उत्पादितो, विधात्रा च नियतितो मृकण्डनामकः पुन उदपादि । मृकण्डद्वारा मनस्विनीगर्भात् मार्कण्डेयो मुनिर्जन्म लेभे। तृस्य मूर्ध; न्यातो वेदशिराः पुत्रोऽभवत् । तस्य पीवरीगर्भात् बहवो वंशवर्द्धकाः तनया अजायन्त, ये मार्कण्डेयाः प्रोक्ताः । पाण्डोः पुण्डरीकागर्भान् द्युतिमानः द्युतिमन्तः सुजवन्तश्चेति त्रयस्तनया अभूवन्, यः भृगुवशस्य महान. विस्तारो जातः। अङि गरो वंशः-२ महरगिरस: तिस्रः पत्न्य आसन्--एका मरीचिनन्दनी सुरूपा, द्वितीया कर्दमपुत्री स्वराट्, तृतीया च मनुकन्या पथ्या। तबाहिरस: सुरूपायां देवगुरोर्वृहस्पतेजन्म जातम्, स्वराजा गोतमो जनितः, पथ्यायास्तु अवव्यो वामदेव उशिज, उतथ्यो धिष्णुश्चेति पञ्च पुना अजायन्त । वामदेवस्य पुत्रो बृहदुत्यः, उशिजः पुत्रो दीर्घतमाः, घिणोश्च १. भृगुवंशे भृगु-व्यवन-प्राप्नुवत्-पीर्व-जमदग्नय एने पञ्च गोनप्रवर्तका जाता। एपा वंशे परस्परं विवाहकर्म निपिद्धमस्ति ॥ (वा.पु. २८।१-७;६५१७३-९६) प्रयमः परिच्छेदः] " ·पुत्रः सुधन्वा बभूव ! सुधन्वनो ऋपभः तस्य रथकार नामको देवगण ऋषिगणश्चाभूताम्। बृहस्पतेः पुत्रो भरद्वाजो जातः। अङ्गिरसो मान- सपुत्रस्य संवर्तकस्य सन्ततयो देवगणे गणिताः । बृहस्पतेरङ्गजा आङ्गिरस- गोत्रिया देवगणा अभिमताः । ते आङ्गिरसगोत्रीया देवगणाः सुरूपाया मौरसपुत्ररूपेणोत्पन्ना आसन् । अङ्गिरसो गोने समुत्पन्नानां संख्या अत्यधिका विद्यते । एते आङ्गिरसा अन्यान्यः ऋपिगोत्रीयः सह विवाहा- दिसम्बन्धेपु अङ्गीकृताः सन्ति । अपि चाङ्गिरा मुनिः स्मृतेः गर्भाद् भरताग्नि-कीर्तिमन्ती पुत्रौ सिनीवाली कुहू-राका-अनुमतिनामिकाश्चतस: कन्यकाश्चोत्पादितवान् । भरताग्नेः संहतिगर्भात पर्जन्यनामकः पुत्रो बभूव, तस्य कीर्तिमान् तेन च धेनुकातो वरिष्ठ-द्युतिमन्तौ द्वौ तनयो जनिती ययोः सहस्राणि पुत्रपौत्रा बभूवुः। अङ्गिरो गोत्रे बृहस्पति- गोतम-उतथ्य-वामदेवा गोत्रप्रवर्तका जाताः। वा० पु० २८.१४-१८ ६श६७-१०८1. मरीचिवंश:-३ मरीचिवंशे समस्तानां स्थावरजङ्गमानामुत्पत्तिरजायत । सर्वप्रथम महपिमरीचियंदा जलकामनया सन्ततीच्छया च ध्यानमग्नो जातस्तदा तन्मनसि भावना जागृता, यत् सर्वगुणसम्पन्नस्य सन्ततिवतः पुत्रस्यो- पत्या लोके प्रतिष्ठा वद्धते । अनन्तरं जलस्यावानान्तरमुपस्थिते तस्मिन् तत्र स्थितः स महपिः पुत्रकामनया सहस्रवर्षपर्यन्तं ध्यान- मग्नोऽतिष्ठत् । परिणामस्वरूपे एकस्यानुपमस्यारिष्टनेमिनाम्नो मानस- पुत्रस्य प्रादुर्भावोऽभवद्, यस्य द्वितीयं नाम कश्यपोऽभवत् । कश्यपः सवितुर्जनक आसीत् । अतस्तस्य महत्ता ब्रह्मणा समा सञ्जाता । सर्वेषु मन्वन्तरेषु स ब्रह्मणोंऽशादुत्पद्यते । लोकपितामहस्य ब्रह्मणोऽतु रोषाद दक्षप्रजापतिनाऽऽत्मन अदित्यादायस्त्रयोदशकन्यकाः कश्यपाय समर्पिताः । दक्षस्य ताः सुता ब्रह्मवादिन्यो लोकमातरश्चासन (कश्यप- चंशोऽनुपदं वक्ष्यते )। अपिच मरीचिपत्नी सम्भूतिः पूर्णमासनामकमेक पुत्रं तया कुष्टि-पृष्टि-त्विपा-अपचिति नाम्नीः चतस्रीः कन्यका उत्पादित- वती। पूर्णमासेन सरस्वतीगर्भाद् विरज-पर्वसनामानौ दो पुत्री उत्पा- दितौ । विरजस्य पुत्रः सुधामा बभूव, तस्य वैराजः पुत्रस्तपसे प्राची दिशं समाश्रितवान् । पर्वसस्य पर्वजागर्भाद् यज्ञवाम-कश्यप नामानौ धर्मनिर्णा- यको वंशवृद्धिकरी च द्वौ पुत्रो जाती। मरीचिपुत्रस्य कश्यपस्य चशे उत्पन्ना अनेके ऋपयो गोत्रकारका अभूवन् । वा० पु० २८१८-१३,६५। १०६-११८॥ , ५२] [पुराणपर्यालोचने ·कन्या च जाता। पुलस्त्यवंश:-४ तृणविन्दुना हि अनुपमसुन्दरी - इडविडानाम्नी आत्मीया कन्यका पुलस्त्याय मुनये समर्पिता। पुलस्त्यद्वारा इडविडायां विश्वश्रवा नामकः पुत्रो जातः। विश्वश्रवसश्चतस्रो भार्या आसन्–प्रथमा देव- गुरो बृहस्पतेर्दुहिता देववणिनी द्वितीया तृतीया च माल्यवतः कन्यके पुप्पोत्कटा वाका च, चतुर्थी कैकसी नाम्नी मालिनः पुत्री बभूव । तासु देवणिनी पुलस्त्यसंयोगात् कुवेरनामकं सुतमसूत । पुप्पोत्कटायाः प्रहस्त-महापांसु-खरनामानस्त्रयः पुत्रास्तथा कुम्भीनसी नाम्नी एका वाकायाः सन्ततिपु त्रिशिरा-दूपणो-विद्युजिह्मो राक्षसश्चेति चत्वारः पुना असलिका नाम्नी चैका कन्यकापीत् । कैकसी तु रावणं कुम्भकर्ण विभीपगं शूर्पणखाञ्च प्रासोप्ट । एते पुलस्त्यवश्याः क्रूरकर्माणः देवैरपि दुर्दम्या वेदाध्यायिनः, तपोनिष्ठः, यज्ञकर्तारः, लब्ध- वरा असंख्यातपुत्रपौत्रसमन्विताश्चासन् । एतेपां यातुधान-ब्रह्मधान- दिवाचर-निशाचर-नैऋत-कौशिक-राक्षसेति सप्त संज्ञा आसन् । एपां बल-पराक्रम-शील-स्वभावादीनां यथार्थ ज्ञानं केपाश्चिदपि नासीत् । यतस्ते महामायाविनः आसन् । वा० पु० २८।२२-२४, ७०।३१-६३ । पुलहवंशः-५ पुलहपत्नी क्षमा ब्रह्मतुल्यतेजस्विनः कीर्तिमन्तः कदम-अम्बरीप- सहिष्णुनामकान् श्रीन् तनयान् पीवरीनाम्नीमेकां कन्यकाञ्च प्रासूत। कर्दमपत्नी अलिपुत्रीः श्रुतिः शङ्खपादनामकमेकं पुत्रं काम्यानाम्नीमेकां कन्यकाञ्च प्रासोष्ट। शवपादेन स्वां भगिनी काम्यां मनुपुत्रेण राज्ञा प्रियव्रतेन सह विवाह्य तपस्त दक्षिणस्यां दिशि प्रस्थितः । काम्यया च प्रियव्रतसंयोगात् स्वयम्भुवतुल्या दशपुत्राः समुत्पादिता, द्वे कन्यके अपि जनिते। येपा सन्ततिभिः क्षत्रकुलस्य वृद्धिर्जाता। पुलहस्य तृतीयेण पुत्रेण सहिष्णुना यशोधरी नाम्न्यां भार्यायां कामदेवनामक एकः पुत्र उत्पादितः। अपि च पुलहसन्ततयश्च सर्वप्रकारा मृग-व्याल- दंष्ट्रिणो जीवा आसन् । एतदतिरिक्ता भूत-प्रेत-पिशाव-सर्प-भ्रमर-मयूर- वानर - किन्नर - किम्पुरुषास्तथान्यान्यजीवा मायाविनः क्रोधवशा जीवसमूहाः पुलहसन्ततय आसन् । वायुपुराणे २८१२५-३०; ७०.६४-६६ क्रतुवंशः-६ क्रतोः पत्नी सन्नतिः अङ्ग प्ठपर्वसमशरीरान् सूर्यवत्तेजस्विनः पप्ठि- सहस्राणि वाल्यखिल्यान् अजनयत् । एपां न भार्या आसन् नापि प्रथमः परिच्छेदः] * ·पुत्रादयो जाताः, नवा तेषां विवाहोऽभवत् । इमै ऊर्ध्वरेतसो नैष्ठिक- ब्रह्मचारिणः सर्वदा ब्रह्मणि लीनाः सन्त: सूर्यरथस्य चतुर्दिशं व्याप्याग- स्याने प्रचलन्ति प्रलयपर्यन्तं च चलिप्यन्ति । एपां पुण्यात्म-सुमति नाम्न्यो टे अनुजे आस्ताम् । ते द्वे अपि पूर्णमासमुतस्य पर्वसस्य पुत्रवधू बभूवतुः । महपिंगा क्रतुना सन्तत्यभावाद् अगस्त्यस्य पुत्रः धर्मिष्ठः इध्मवहः स्वपुत्ररूपेग स्वीकृतः। अतोऽगस्त्यवंशजा अपि क्रतुवंशजा उच्यन्ते । पुलहेनागस्यपुत्रो दृढाश्वः पुत्ररूपेण स्वीकृता आसीत् । अतः पुलहवंशजा अपि अगस्त्यवंशजाः कथ्यन्ते । महपिणा पुलस्त्येनापि स्वान् वंशधरान राक्षसकर्मणि निरतान् दृष्ट्वाऽगस्त्यपुतः स्वपुलरूपेण वृतः । अतः पुलस्त्यवंशजा अपि अगस्त्यवशजा उक्ताः सन्ति । एते सबै सगोत्रत्वात् परस्परं विवाहायायोग्या अभिमताः । अर्थात् एपा समेपां परस्परं विवाहो न भवति । वायुपुराणे २८१३१-१३ । अत्रिवंश:-७ : अनिमुने: दश स्त्रिय आसन् या परमसुन्दर्यः पतिव्रताश्चासन् । तास् स स्वसमानान दश पुतानुत्पादयामाम। ते परमकान्तिमन्तः तपोनिष्ठा वेदपारगामिनो योगिनश्च बभूवुः। तेषु प्रयोऽतिविख्याता यशस्विनः तेजरिवनो ब्रह्मवादिनश्नाभवन-सोमो दत्तायो दुर्वासाश्च । एते त्रयः क्रमशो ब्रह्म-विष्णु-शिवानामशरुत्पन्ना आसन् । दत्तात्रेय सम्बन्धे पौराणिका एवं गाथा गायन्ति' । विष्णुपुराणानुसारमः पत्नी अनसूयैव चन्द्रमस दुर्वाससं दत्ता- त्रेयञ्चाजनयत् । अवेरनेके पुखप्रपौवा बभूवुः । सोमवशेऽनेके गोत्रप्रवर्तका जाताः। वा० पु०,२८०१८-१९; ७०।६७-७७ । वि० पु० ११०८) । वसिष्ठवंश:- ऊर्जाया गर्भाद् वसिष्ठस्य महर्षे सप्त पुता अजायन्त तथा चैका कन्या समुत्पन्ना, यस्या नाम पुण्डरीकाऽभवद् या द्युतिमतो माता पाण्डोश्च प्रिया पत्नी बभूव । रजः-पुत्र-अर्द्धवाहु-सवन अननद्य सुतपः- शुक्ला एते सात वसिष्ठपुत्रा. समर्पयः प्रोच्यन्ते । मार्कण्डेयमुनिपुत्री यश- स्विनी रजमः सयोगाद् राजन्य-केतुमत्-प्रजापतिनामका तीन पुत्रान- जनयद्, यैः तपसे प्रतोची दिक् समाश्रिताः। अपिच वसिष्ठादरत्य-यां अत्रे पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमवत्मपम् । दताय तर्नु विष्णो: पुराणनाः प्रचक्षते । वा. पु०७०१७७ [पुराणपर्यालोचन ·शक्तिः, ततोऽदृश्यन्त्यां पराशरमुनिः, ततः सत्यवत्या व्यासदेवः, ततो- ऽरण्यां शुकः, ततो भूरिश्रवादयः पट् पुत्रा पोवर्यां जाताः। तेषां परम्प- रायां वसोःपुग उपमन्युरभवत् । एवं वसिष्ठवंशेऽनेके गोत्रप्रवर्तका जाताः। तथा च सूर्यस्य गभस्तिभिरिव लोकपितामहस्य ब्रह्मणोऽप्टानां भृग्गादि- पुत्राणां पुत्रपौत्रप्रपोगादिभिरिद समस्तं भूमण्डलं व्याप्तम् । मनुकन्यावंशविवरणम् सृष्ट्यादौ स्वायम्भुवस्य मनोः शतरूपायां पञ्च सन्ततयः समुत्पन्नाः । तत्र प्रियव्रत उत्तानपादश्चेति द्वौ पुत्रौस्तः। देवहूतिः, आकूतिः, प्रसूति- श्चेति तिस्रः कन्या आसन् । तासु तिप्पु कन्यासु देवहूतेविवाहः कर्दमेन मुनिना सहाजायत आकृती रुचिना सह विवाहिता, प्रसूतेः पाणिग्रहण दंक्षेण कृतम् । 1 (१) मनुना शतरूपेच्छया आकूतेविवाहः प्रजापतिना रुचिना सह एतनिश्चित्य कृतो यदेतस्यां यः पुत्रो भविप्यति तमहं ग्रहोप्यामि । अनन्तरं रुचिंत आफूत्यां यज्ञो दक्षिणा च सममेव समुत्पन्नौ द्वावपि क्रमशो भग- वतो विष्णोः तथा लक्ष्म्या अंशी आस्ताम् । पूर्वनिश्चयानुसारं यज्ञनामकः पुनो मतुना गृहीतः दक्षिणानाम्नी कन्या च रुचिना गृहीता। अनन्तरमेनयोद्वयोः परस्पर विवाहो जातः । यज्ञाद् दक्षिणायां द्वादशपुत्रा अंभवन, येषु सर्वप्रथमः तोप आसीत् तथा सर्वतः कनीयानासीद्रोचनः । एते सर्वे तन्मन्वन्तरस्य देवता अभवन् । (२) कर्दमेन मुनिनो देवदूत्यां नव कन्या एकश्च पुत्र: कपिलो. नाम महामुनि समुत्पादितः । कर्दमादुत्पन्नानां देवहतेः नवानां कन्यानां विवाहो ब्रह्मगो मानसपुत्रैः मरीच्यादिभिनवभिर्महपिभिः साकमजायत । यासांवंशविवरणमने वक्ष्यते । (३) दक्षेण प्रसूतेर्गर्भात् पोडशकन्यकाः समुत्पादित, यामु त्रयोदशं. धर्माय, एका अग्नये, एका पितृभ्यः, एका च शिवाय प्रदत्ता। धर्मस्य मूर्तिनामकपल्यां नर-नारायणी समुत्पन्नी । अग्निपत्नी स्वाहातः प्रयः पुना समुत्पन्नाः, येभ्यः ४५ अग्नीनामुत्पत्तिरजायत । पितरपत्नी स्वघा वयुना-घारिप्यो च द्वे कन्ये समुत्पादितवती । भवस्य पन्याः सत्याः कापि सन्ततिनं जाता, यतो हि सा स्वपितरि पत्युः प्रतिकूलत्वादप्रौढावस्थायामेव दक्षायज्ञ एव योगद्वारा स्वं शरीरं त्यतवती । श्री. भा. ४११-६६ दक्षकन्यासन्ततिदिग्दर्शनम् देवनारदस्योपदेशेन हर्यश्व-शवलाश्वसंगोषु पुर्पु दिगन्ते समा. प्रपमः परिज्या ·. श्रयणात् पुत्रोत्पत्या विरक्तो दत: पुनः सृष्टिकामनया वीरणस्य प्रजापतेः पुण्यामसिक्नीनाम्न्यां भाया पष्ठिकन्या उत्पाद्य १० धर्माय १३ कश्यपाय २७ चन्द्रमसे ४ अरिप्टनेमये २ वहुपुत्राय २ अङ्गिरसे २ कृशा- श्वाय च सन्तानोत्पत्यर्थं समपितवान् । तत्र- (क) धर्मवंशः साध्या, वसुः, विश्वा, मरुत्वती, भातुः, मुहुर्ता, लम्बा, यामी, सङ्कल्पा, अरुन्धती चेति दश धर्मस्य पन्य आसन, या दक्षण धर्माय समर्पिता आसन्। तत्र साध्यया धर्मस्य सयोगाद् द्वादशपुना उत्पादिताः, ये साध्यगण- नाम्ना प्रसिद्धा जाता.। धर्मसयोगाद्वस्वामष्टी वसव उत्पन्ना, ये साध्या- नामनुजरूपेण स्मृताः। धर्मस्य विश्वानाम्न्यां पल्या दश विश्वेदेवा अजायन्त । एव मरुत्वत्यां मरुद्गणः, मुहूर्ताया मुहूर्ताभिमानी देवगणः, लम्बाया घोपा, याम्या नागवीभ्यः, सङ्कल्पाया सङ्कल्पः, अरुन्धत्याञ्च पृथिव्या अन्यान्यजीवा उत्पन्नाः। धर्मपुत्रस्य प्रभासवसो. सयोगाद् वृहस्पतेर्भागिन्या वरग्रीनाम्न्या विश्वकर्मा समुत्पन्नो यो हि समस्ताना शिल्पिना प्रजापतिर्बभूव। स देवभवन प्रासादाट्टालिकोद्यान-तड़ाग-वाटिका- विविधभूपण-रथ-विमानादीना निर्माताऽभवत् । तदाविष्कृतशिल्पविद्या- श्रयणेनाद्यापि बहवो जना जीविकानिर्वाहकुर्वन्तो जीवन यापयन्ति । एवं धर्मवंशेऽनेके योग्यतमाः सन्ततय. समुत्पन्ना.। वा. पु ६६।२-३५ । (ख). कश्यपवंश : दक्षप्रजापतिहि.परमसौभाग्यशालिनी. स्वकीयाः१३ कन्यका मरीचि- गुनाय महर्पये कश्यपाय समपितवान् । तासा नामानि यथा (१) अदितिः (२) दितिः (३) दतुः (४) अरिप्टा (५) सुरसा (६) सुरभि. (७) विनता (८) ताम्रा (1) क्रोधवशा (१०) इरा (११) कद्रू. (१२) विश्वा (१३) मुनिश्च । १. अन्धती वसुर्यामी लम्बा भानु: मरुत्वतो। सङ्कल्पा च मुहूर्वा च साध्या विश्वा तथैव च ॥ धर्मपत्न्यो दशत्वेता दक्षः प्राचेतमे ददौ ! वा.पु. ६६।२.३ २. यास्तु शेपास्तदा कन्या. प्रतिजग्राह पश्यपः। प्रयोदश महाभागाः रास्ता लोकमातरः॥ वा. पु. ६६३५४ अदितिदितिर्दनुचव अरिष्टासुरसा तथा । मुरभिविनता तद्वत्तामा क्रोधवशा इरा ॥ वविश्वा मुनिस्तद्वत् तासां पुत्रान्नियोधत । म.पु ६१.२ [पुराणपर्यालोचने - - - ·11t - - -[१] अदितिसन्ततयः तत्र कश्यपसंयोगाददितेगंर्भाद् इन्द्रः, धाता, अर्यमा, मित्रः, वरुण, अंशुः, भगः, विवस्वान्, पूषा, पर्जन्यः, त्वष्टा, विष्णुश्चेति द्वादश तनया अजायन्त । अदितेर्गर्भादुत्पन्नत्वादेते द्वादशादित्या उच्यन्ते । एषु विष्णुः सर्वेभ्य. कनीयानपि सर्वश्रेष्ठः सर्वमान्यश्चाभिमतोऽस्ति । इन्द्रश्च देवतासु महान् वलशाली, शताश्वमेधयज्ञपूर्णकर्ता, गुणसमूहैः, सम्पन्नः, धर्मादिकार्येप्वग्रणीः, जप-तपो-बुद्धि-बल-शास्त्रीयज्ञानपराक्रमेषु सर्वश्रेष्ठोऽस्ति । अयं निलोकपालकोऽस्ति । अतः त्रिलोकनाथःप्रोच्यते । एवमिन्द्रो देवतानां राजा स्वामी नाथश्चास्ति । [२] दितिसन्ततयः महपिकश्यपसंयोगादितेी पुत्री जातौ। यदा पुष्करक्षेत्रे कश्य- पस्याश्वमेवयज्ञान्तर्गतेतिरामयागे सौत्यदिवसावसरे सहस्रवर्यगर्भवती दितिः पत्नीत्वेन कश्यपवामपार्वे उपविष्टाऽऽसीत् तदा प्रथमः पुत्रो गर्भान्निगत्य यज्ञमण्डपे ऋत्विगथं सुसज्जिते स्वर्णसिंहासने समासीनो भूत्वा महर्पिकश्यपवद्वेदव्याख्यानं कर्तुमारभत। अनेनाद्भुतकर्मणा स हिरण्यकशिपुनाम्ना स्मृतः । द्वितीयः पुत्रो हिरण्याक्षः तृतीया च तयोरनुजा भगिनी सिंहिका समुत्पन्ना या विप्रचित्तेर्भार्या राहोश्च माता जाता। हिरण्यकशिपो. रतितेजस्विनो महापराक्रमशालिनश्च चत्वारः पुत्रा अभवन् प्रह्लादः, अनुह्लादः, संह्लादः, ह्रदश्चेति । तत्र ह्रदस्य हाद-निशुन्दौ पुत्री बभूवतुः। निःशुन्दस्य च शुन्दोपशुन्दौ तनयावभूताम् । सुन्दस्य ताडकायां यः पुत्रा उत्पन्ना:-ब्रह्मघ्नो मूको मारीचश्च । तत्र ताडका विश्वामित्रयज्ञे विघ्ना- नुपस्थापयती श्रीरामेण निहता, मूकश्चेन्द्रकीले तपस्यतार्जुनेन किरातयुद्ध- प्रसङ्गे हतः । अनुहादस्य वायुः सिनीवाली च जाती। संहादस्य बलिष्ठा निवातकवचा जाताः, ये महाभारतावसरे पार्थेन परलोकं प्रापिताः । प्रल्हादस्य च पुत्रो विरोचनो जातः । ततोजनि बलिः, बलवाणासुरः पुत्रः शकुनी पूतना चेति द्वे कन्यके जाते। वलरेव पुवा आसन-गवोष्ठिः काल नेमिः जम्भो वाप्कलश्च । तत्र गवेष्ठिनः शुम्भनिशुम्भो, कालनेमेर्दै। वान्तक-नरान्तको समुत्पन्नौ। बलेः पुत्रपौनसंख्या अनन्तास्ति । ते सर्वे इन्द्रवन्मनस्विनः परमपराक्रमशालिनश्च बभूवुः। १. दितेर्गर्भाद्विनि.मृत्य तयासीनो गुसंसदि। हिरपाणिस्तस्मात् कर्मणा तेन म स्मृतः ।। या. पु. ६६५९ प्रथमः परिच्देदः] [५७ . । . - ·दितेरेव पुत्रा मरुद्गणा अभ्यासद ये दितेरुदरे प्रविश्येन्द्रेण कुलिश- द्वारा ४९ भागेषु विभक्ता आसन् । दित्यनुमत्या दैत्याः सन्तोऽपि ते दिवि देवैः सह विचरन्तो यज्ञमाज इन्द्रानुजा अमराश्च प्रख्याताः। [३] दनुसन्ततयः कश्यपसंयोगादितेर्गर्भाद्विप्रचित्यादयः शतपुत्रा अभूवन, ये दनोरु- त्पन्नत्वाद् दानवाः कथ्यन्ते। तेषु मयः, शम्बरः, तारकः, स्वर्भातः, वृषपर्वा, पुलोमा, विप्रचित्तिश्चेति प्रसिद्धतमा आसन् । स्वर्भानोः कन्या प्रभा, पुलोम्नः पुत्री शची, मयस्य तनयोपदानवी, वृषपर्वणः सुता शर्मिष्ठा चासीत् । तत्र प्रभा प्रतापिनं पुत्रं नहुपं प्रासोष्ट, शची बलवन्त तनयं जयन्तमसूत, उपदानवी चक्रवतिनं दुप्यन्तमजनि, मिष्ठा च सार्वभौग राजान पुरु जनयामास । मयस्य पुत्रो मायावी दुन्दुभिः, कन्या चैका मन्दोदरी नाम्नी समुत्पन्ना या रावणेन सह विवाहिता । विप्रचित्तोः सिंहिकागर्भादतिभयङ्करा महावलिष्ठाः १४ पुमा अभूवन येषु राहुः प्रमुख आसीत् । एते देवैरपि अजेयाः परमदारुणाः सँहिकेयाः कथ्यन्ते। दनोः पुत्रा परमपराक्रमण क्रूरा मायाविनः तपस्विनो लब्धवराश्चासन । एषा यज्ञपु निष्ठा नासीत्, एते धर्मविरोधिनो ब्राह्मणद्वेपिणश्चासन् ।' दितेर्दनोश्च पुत्रा असुरा अप्युच्यन्ते, परं स्वर्भानुः त्यः कथ्यते । [४] अरिष्टासन्ततयः अरिष्टया महर्षिकश्यपसंयोगात् किन्नरगन्धर्वादयो देवयोनयः समुत्पा- दिताः। ते हि देवलोके निवसन्तो गीतवाद्यद्वारा देवान् सुखयन्ति । १. एते होमोनपवारान्मरुतो नामतः स्मृताः । प्रसंख्यातास्तथा तान्या दित्या चेन्द्रेण चैव हि ।। तस्मात्त मरुतो देवाः सर्वे चन्द्रानुजामराः। विन याश्चामग: सर्वे दितिपुयास्तपस्विनः । वा. पु. ६७१३०,३४ २. अभवन् दनुपुत्रास्तु कशे ख्याता महासुराः। विप्रचितिवधानास्त तं तीरपराक्रमाः ।। मर्वे सधवराव मुतमतपसस्तथा। सत्पमन्याः पराक्रान्ता: रा मायाविनश्च ते ॥ महायला अयज्वानो नाण्याश्च दानवाः । वा. पु.६८३१-३ । ३. इत्येते स्वमुरा: प्रोक्ता: दैतेया दानवाश्च ये। स्वर्भानुस्तु स्मृती दैत्यो. हानुभानुर्दनो: गुतः॥ या० यु० ६८११४ ५८] (पुराणपालोचने ·साणां राजा " [५) सुरसासन्ततयः महर्षि कश्यपसंयोगात् सुरसया एकानेकफणाः सहस्राणि सपा जनिताः। तेपां वंशपरम्परा असंख्याताः सन्ति । तक्षकोऽस्ति। [६] सुरभिसन्ततयः सुरभ्या तपोद्वारा भगवन्तं महादेवं प्रसाद्य महर्पिकश्यपसंयोगात् हरः, बहुरूपः, न्यम्वकः, अपराजितः, कृष्णाकपिः, शम्भुः, कपर्दी, रैवतः, मृगव्याधः, शर्वः, कपालिश्चेत्येते एकादश रुद्रा' उत्पादिताः। अपि च सुरभितः चन्द्रकान्तिवन्निर्मल: कण्ठे नीलमणिशोभासमन्वितो नन्दी नामको वृपभो जातो यः सुरभेरनुमत्या भगवतः शिवस्य वाहनत्वेन नियुक्तः, सुरभ्या एवोश्वैः श्रवानामकमश्वरत्नमिन्द्रवाहनमुत्पन्नम् । ततो गायो महिप्योऽश्वाश्च सुरभित एव समुत्पन्नाः। (या ६६६८-७७)। . [७] विनतासन्ततयः महपिकश्यपसयोगाद् विनताया द्वौ अरुण-गरुडी तनयो समुत्पन्नौ । तत गरुडः पक्षिणां राजा भगवतो विष्णोश्च वाहनत्वे प्रतिष्ठितः । अरुणश्च सूर्यस्य रथसारथित्वेन स्यापित । अनयो. ३६ अनुजा भगिन्योऽ. प्यासन्। यासु विद्युत्सौदामिन्यौ परमप्रसिद्धस्तः। गाय यादीनि छन्दांसि, पाक्षिणः हव्यवाहनगणश्च विनतात एव समुत्पन्नाः सन्ति । (वा० पु० ६६६६-६७) [८] ताम्रासन्ततयः महर्षि कश्यपसंयोगात्ताम्रायाः श्येनी, भासी, शुकी, क्रौञ्ची, भद्रा, गृध्रिका, धृतराष्ट्रीनामुत्पत्तिरभवत् । तत्र श्येनी अरुणस्य स्त्रीरभवत् । तया च सम्पातिजटायुनामानी पक्षिणी जनिती, सम्पातेरेका कन्या पुतश्चक एव बभूव । जटायोस्तु काक-गृद्ध-अश्वकर्णे नामानः त्रयः पुत्रा अभवन् । गरुडस्य पञ्च स्त्रियोऽभवन्-भासी-क्रौञ्ची-शुको धृतराष्ट्री-भद्रा च। गरुडस्य संयोगात् आसु बहुविधाः पक्षिणोऽभवन् । येषां संख्या गणयितुं न शक्यते । ( वा० पु० ६९।२५-३३ ) [६] क्रोधवशासन्ततयः महपिकश्यपसंयोगात् क्रोधवशायां मृगीरावत्यादयः सन्ततयो १. सुरभी कश्यपादुद्रानेगादविजज्ञिरे । महादेव प्रसादेन तपमा आयिता मती । मा. पु. ६६६६८ प्रथमा परिच्छेदः] [ ५६ ·बभूवुः । तासु इरावती भौवनसंयोगादरावतनामानं गजराजमुत्पाद- यामास । य इन्द्रवाहनत्वेन नियुक्तो मतङ्गजानां प्रथमो राजा बभूव । ऐरावतो हि श्वेतमेघ इव शुभ्रवर्णश्चतुर्दन्तोऽतिशोभासम्पन्नो गजराजोऽ- स्ति । मृगमन्दातो मृगराज-गवय-महिपोष्ट्र-वराह-खड्गादयो वन्यपशवोऽ- जायन्त । हरिभद्रातो वानर-तरक्षुप्रभृतिवन्यजन्तव उत्पन्नाः । दंष्ट्रया सिहंव्याघ्रादयो मांसभक्षण. पशव उत्पादिताः। भूत्या रुद्रातुचरा भूतादयो जनिताः। कशिपया कुष्माण्डसंयोगान्मांसादी पिशाचदम्पती उत्पादिती। यत्पुत्रपौलप्रभृतयोऽनन्ता अतिवीभत्साकृनयो निन्यकर्म- कारिणश्च जाता.। (वा०पू०६६।२:४-३२३) [१०] इरासन्ततयः इरया कश्यपसंयोगात् कमललोचना लतावल्ली-वीरुघाख्याः तिस्रः कन्याः जनिताः, या क्रमशो बनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुभाञ्च मातरो जाताः । अर्थात्ताभ्य एव वनस्पति-वृक्ष-तृण-गुल्मादीनामुत्पत्तिरजायत । (वा० पृ० ६६३३३६-३४२ ) [११] कद्रू सन्ततयः महपिकश्यपसंयोगात् कद्रूः अनेकफणान् सहस्राणि नागान् जनया- मास । यत शेष-वासुकि तक्षक कपिल-शव-जम्म-कम्बल-अश्वतर-कर्कोटक- धनन्जय-कालीय-पुण्डरीक-मणयोऽतिप्रसिद्धानागा आसन्, एषु नागाना राजा वासुकिः, सर्पाणां राजा ततकश्च नियुक्त । (वा० पु० ६९६८-७४) [१२] विश्वासन्ततयः महर्षे कश्यपस्य संयोगाद् विश्वाया कोटिशः यक्ष-रक्षांसि समुत्पन्नानि । [३] मनिसन्ततयः - पुण्यात्मानौरगन्धर्वा अप्सरसश्च मुनेः सन्ततय सन्ति। महपि- कश्यपसंयोगान्मुनेः गर्भाद् यज्ञक्षेत्रे सुप्रसिद्धा गायका उत्पन्ना ये देव- गन्धर्वाः प्रोच्यन्ते-चित्रसेन', उनसेनः, ऊर्णायु., अनघः, धृतराष्ट्र, पुलोमा, सूर्यवर्चाः, युगपत, तृणवत्, कलिः, दितिः, चित्ररथा। १. विश्वा तु यक्षरक्षासि जनयामास कोटिशः।(म. पु. ६।४७) २. गन्धर्वाप्परसः पुण्या मोनेयाः परिणीत्तिताः । वा. पु. ६६१ ६०] [ पुराणपलोचने ·-- - एवं लयोदशसु दक्षसुतासु कश्यपपत्नोमु देव-दैत्य-दानव-पशु-पक्षि-वृक्ष- लता-गुल्म-सर्प नाग-यक्ष-राक्षस-किन्नर-गन्धर्वाप्सरसामुत्पत्तिरजायत । भ्रमिशिराः, पर्जन्यः, नारदादय पोडशमुनिपुत्रा देवगन्धर्वा कथ्यन्ते। एभ्योऽवराः ३४ अप्सरसः सन्ति । यतालम्बुपा-मिश्रकेशी- तिलोत्तमा-अद्रिका-रम्भा अतिप्रसिद्धाः ,सन्ति । गन्धर्वा महाविद्वांसः परमतपस्विनो विक्रमशालिनश्च सन्ति । एभ्य एव विद्याधराणां किन्न- राणाञ्चोत्पत्तिर्जाता। एवं देवगन्धर्वा विद्याधराः किन्नराश्च देवाना पूजका नृत्यगीतनिपुणा व्यवहारकुशलाश्च सन्ति, तथेन्द्र-महादेव-आदि- त्यगण-रुद्रगण-वसुगणानामुपासकाः सन्ति। वीरणया हस-हाहा हूहू- धोपण-वास-रुचि-तुम्बुरु-विश्वावसवोऽष्टौ गन्धर्वा उत्पादिताः, येपामप्स- रसोऽर्द्धाङ्गिन्यो जाता. । 'एतदतिरिक्ता दैविकी नाम्ना विख्याता दशा- प्स रस. सन्ति--मेनका, सहजन्या, पणिनी, पुजिकस्थला, घृतस्थला, घृताची विश्वाची, पूर्वत्री, प्रलोचा, अनुम्लोचन्ती च । आभ्यो- दशभ्यो भिन्ना जन्ममरणरहितस्य नारायणस्याङ्गान् निर्दोपा अनुपम- सुन्दरी उर्वशीनाम्नी याप्सरा समुत्पन्ना सा स्वर्गस्यैकादशी अप्सराः प्रोच्यते । एता सर्वाप्सरसो ब्रह्मवादिन्यो निरन्तर योगाभ्यासनिरताश्च तिष्ठन्ति । अप्सरसा १४ समूहाः प्रसिद्धा. सन्ति, याभ्य इन्द्रविष्णु प्रभृतिभिर्देवैः स्वरूपातिशयिता, प्रदत्ता। आसु तिलोत्तमा महाभाग्य- शालिनी परमसुन्दरी चास्ति। स्वरूपेण यौवनेन च समुद्धा लोक- विख्याता प्रभावती ब्रह्मणोऽग्निकुण्डादुत्पन्ना । परमकान्तिमती वेदवती ब्रह्मगो वेदीतलान्निर्गता। स्वरूपसम्पन्नातिसुन्दरी हेमा यमस्यास्ति पुत्री, यस्याः शरीरस्याभा तप्तस्वर्णवन्मनोहरा विद्यते । एवमनेकासा तेजस्विनीनामप्सरसा समूहाः सन्ति या विभिन्नदेवतानामृपीणाञ्च पत्न्यो मातरो वा अभूवन् । सर्वाप्सरस एकरूपाश्चम्पकपुष्पवद्गौरवर्णा सुगन्वितशरीरा. सन्ति । यासा दर्शनात् स्पर्शाच्च तत्प्रियजनाः सन्तुष्टा सन्त. स्वर्गे आनन्दनिमग्ना वोभूयन्ते। (वा० पु० ६६।१-६५) कश्यपपत्नीनां स्वभाववर्णनम् कश्यपपत्नीपु आदितिधर्मशीला, दितिर्बलशीला, दतुर्मायाविनी, सुरभिस्तपस्विनी, अरिष्टा गानप्रिया, विनता भारवहनशीला, आकाश- चारिणी च, ताम्रा पाशधारिणी, क्रोधवशा क्रोधवती, इरा अनुग्रहवती, कद्रूक्रप्रकृतिका, मुनिश्चाध्ययनशीलास्ति । एता. सर्वा कश्यपसन्ततयः धर्म-शील-स्वभाव-सदाचार बुद्धि-क्षमा-बलैः सात्विक-राजस-तामस प्रकृतयो दृश्यन्ते। देवतासुरगन्धर्वकिन्नरापारो यक्ष-राक्षसपिशाचसर्पपसुपक्षि- प्रथमः परिच्छेदः ] [६१ ·सतावल्ली वनस्पतिप्रभृतयः कश्यपैसन्ततयः-स्वस्वमातृस्वभावसमशीला दृष्टि-गोचरी भवन्ति ।। गन्धर्वा देवतापेक्षया प्रभावहीना भवन्ति, गुह्यका गन्यापेक्षया प्रभावन्यूना भवन्ति, गुह्यकवद्राक्षसा भवन्ति, किन्तु पिशाचा यक्षापेक्षया प्रभावहीना जायन्ते । एवं रूपेण आयुपा, वलेन, धर्मेण, ऐश्वर्येण, बुद्धचा, तपसा, विद्यावलेन, पराक्रमेण च गन्धर्व-यत-राक्षस-पिशाचा एते चत्वारो, देवतासुरापेक्षया परस्परं प्रभावहीना भवन्ति । सोमसन्ततिः दक्षप्रजापतिना चन्द्रमसे प्रदत्तानां २७ कन्यकानां नामानि २७ नक्षत्रनाम्ना प्रसिद्धानि । तत्सन्ततयश्च ज्योतिपशास्त्रे विवृताः सन्ति । एवमरिष्टनेमेः १६, बहुपुत्रस्य च ४, अपत्यानि जातानि । अङ्गिरस ऋचो जाताः कृशाश्वस्य च देवप्रहरणा जाताः। तया च दक्षप्रजापतेः ६४ कन्यकानां सन्ततिपरम्परया समस्तं भूमण्डलं स्वर्मण्डलञ्च न्याम वर्तते। पुराणमान्यतानुसारमष्टो देवगणाः सन्ति । तद्यथा आदित्यगणः, वसुगणः, रुद्रगणः, साध्यगणः, विश्वेदेवाः, मरुद्गणः, भृगुगणः, आङ्गिरस- गणश्च । तत्रादित्य-मरुद्-रुद्रगणास्त्रयो मरीचिनन्दनस्य कश्यपस्यात्मजाः सन्ति, तथा त्रयः साध्य-वसु-विश्वेदेवगणा धर्मस्यात्मजाः सन्ति । द्वादशादित्या ययाः धाताsर्यमा च मिषश्च वरुणोऽशो भगस्तथा । इन्द्रो विवस्वान पूपा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।। १. मातुलं भजते पुत्रः पिन भजविकन्यकाः । यथाशीला भवेन्माता तथाशीला भवंत सुतः ॥ मातॄणां सीलदीपेण तथाशीलगुणस्तथा । विभिन्नास्तु प्रजाः सस्तियाख्यात्तिवशेन च ॥ या० पु० ६६८०,८१ २. सप्तविंशत्तु याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ । सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्योतिपे चंद कौत्तिताः । पा० पु०६६५.३ ३. मादित्या वसको रद्राः साध्या विश्व मन्दगणाः । भृगवोलिरमरचय एष्टो देवगणा: स्मृताः ॥ प्रादित्या मातो रद्रा विभेया वश्यपात्मजाः । गाध्याश्य वमको विश्व धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः । या० पृ. ६४।२,३ [पुराणपालोचने ..

·ततस्त्वष्टा ततो विप्गुरजपन्योजघन्यजः। इत्येते द्वादशाऽऽदित्या कश्यपस्य सुताः स्मृताः ।। वा० पु० ६६६६,६७ वैवस्वतेऽन्तरे चैते आदित्या द्वादश स्मृताः । इन्द्रो धाता भगस्त्वष्टा मित्रोऽथ वरुणो यमः ।। विवस्वान् सविता पूपा अंशुमान् विष्णुरेव च । एते सहस्रकिरणा प्रादित्या द्वादश स्मृताः ।। म. पु०६।३४ एकादश रुद्रा यथा: अजैकपादहिर्बुध्न्यमूर्ध्वकेतुं ज्वर तथा। भुवनं चेश्वरं मृत्यु कपालं चैव विश्रुतम् ॥ देवानेकादशैतांस्तु रुद्रास्त्रिभुवनेश्वरान् । तपसा तेन महता सुरभी तानजीजनत् ॥ वा० पु० ६६६६६.७० अजयपादहिर्बुध्न्यो विरूपाक्षोऽय रेवतः। हरश्च बहुरूपश्च त्र्यम्बकश्च सुरेश्वरः ।। सावित्रश्च जयन्तश्च पिनाकी चापराजितः । एते रुद्राः समाख्याता एकादश गणेश्वराः॥ म० पु० ५।२६,३० द्वादश साध्यायथाः मनोऽनुमन्ता प्राणश्च नरो यानश्च वीर्यवान् । चित्तिहयो नयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ॥ प्रभवोऽथ विभुश्चैव साध्या द्वादश जज्ञिरे । वा० पु०६६।१५,१६ अष्ट वसवो यथाः घरो ध्रुवश्च सोमश्च प्रापश्चयानलोऽनिलः । प्रत्यूपश्च प्रभासश्च वमवोऽप्टो प्रकीर्तिताः ॥ वा० पु६६।२० पापी ध्रुवश्च सोमश्च घरचवानिलोऽनलः । प्रत्यूपत्र प्रभासश्च वसवोटौ प्रकीर्तिताः॥ मगु० २२१ दश विश्वेदेवा यथाः विश्वेदेवास्तु विश्वाया जशिरे दश विश्रुताः । ऋतुर्दशः यः सत्यः कालः कामो पुनिस्तथा । कुम्वान् प्रभवांरव रोचमानश्च ते दश । धर्मपुत्राः स्मृता घेते विश्वायां शिरे शुभाः॥ वा० पु०६६।३१,३२ देवासुरसङग्रामः मरीचिपुत्रस्य महर्षेः कश्यपस्य प्रयोदशसु पत्नीपु अदितेगर्भाद इन्द्रादयो द्वादशादित्याः, दितेर्गर्भाद् दैत्यो (हिरण्यकशिपु-हिरण्याती) प्रयमः परिग्वेदः] ·तथा दनोर्गर्भाद् दानवा विप्रचित्त्यादयः शतपुत्रा अभूवन् । सात्त्विकप- कृतितया, अदितिपुत्रा आदित्या देवताः कथ्यन्ते, आसुरीप्रकृतिकतया दितेर्दनौश्च पुत्रा असुरनाम्ना प्रख्याता. सन्ति। विभिन्नास मातृपु एकस्मा- देव पितुरुत्पन्नत्वादेते परस्परं भ्रातरः सन्ति । समये-समयेऽधिकार प्राप्तये एषु परस्परं यःविवाद उपतिष्ठते स देवासुरसग्राम कथ्यते । दायनिमित्त तेषां बहवः सङ्ग्रामा अभवन्, पर वाराहकल्पे देवासुरयोः द्वादश युद्धानि बभूवुः । तत्र प्रथमे युद्ध वाराहेण स्वदंष्ट्राभ्यां समुद्र निमग्नां पृथिवीमुद्द- धार, तथा सघर्षे उपस्थिते तद्वारा हिरण्याक्षस्य निधनमभवत् । द्वितीये युद्धे दैत्यराजो हिरण्यकशिपुः भगवता नरसिंहेन उरो विदारं निहितः । तृतीये युद्धे लोकत्रय विजित्येन्द्रासनारुढतया -वामनेन बलिर्वद्धः। चतुर्थ युद्धऽमृतमन्यनावसरे दैत्यराजः प्रह्लाद इन्द्रेण पराजितो येन प्रह्लादपुत्रो विरोचनो नित्यमिन्द्रस्य संहाराय प्रयततेस्म । अन्ते इन्द्रेण परमपराक्रम प्रदर्य पञ्चमे तारकामये घोरे संग्रामे तस्य संहारः कृतः। पष्ठ आडीवको देवासुरसंग्राम आसीत् । सप्तमे असुराणामेक सुरक्षितो दुर्ग आसीत्, यस्य रक्षायां तत्परा असुरा देवतानां प्रतिष्ठां न सहन्तेस्म । भगवता त्र्यम्बकेण शिवेन तस्य त्रिपुरदुर्गस्य विध्वंसनं विधायासुरा निसंहता.। अष्टमेऽन्धकारकोऽसुरराक्षसैः सह देवानां संग्रामोऽजायत, यत्र पितरगणा अपि साहाय्यं कुर्वन्तिस्म । भगवतो विष्णोः साहाय्यमवाप्य महादेवेन तेषां दातवासुरराक्षसानां समूलोन्मूलन वृतम् । नवमं युद्ध महावल. शालिना विप्रचित्तिता सहाभवत्, यत्र स मायारूपं धृत्वा युध्यतेस्म । इन्द्रेग तस्य ध्वजं लक्ष्यीकृत्य तच्छिन्वा भूमावपातयत्, तेन सह युद्धय- मानान् समस्तान् दानवासुरराक्षसान् संहत्य स पराजितः। दशमें युद्ध राज्ञा रजिना देवैः सह महति कोलाहलनामके युद्ध सर्वसुराः पराजिताः। एकादशं हालाहलं युद्ध, द्वादशन्तु घोरकोलाहल युद्ध जानम् । देवासुरयोर्मध्ये इमे एव द्वादश युद्धानि अभूवन यत्र द्वयोरपि पक्षयोविनाशोज्जायत, तथा प्रजावर्गस्यापि महदमङ्गलं जातम् ।' दैत्यराजो हिरण्यकशिपुः १००.७२८०.००० वर्षपर्यन्त समस्ते नौलोपये 'राजपदे प्रतिष्ठित आसीत् । तदनन्तरं पर्यायक्रमेण वलिदैत्यानां राजाजायत, यः १०००६०२० वर्षपर्यन्त राज्यपदस्याधिकारी वभूव । यावद्वर्षपर्यन्तं बली राज्यस्य स्वामी आसीन्, तावद्वर्षपर्यन्तं प्रह्लादोऽ- १. एते ' देवामुरा , वृत्ता: संग्रामा द्वादशैव देवामुरक्षयागः प्रजानामशिवाय ॥ या. पु. ६७६७ ६४] [पुराणालिोनने + ·सुरैः सह तद्राज्यभारग्रहणं कृतवानासीत् । असुरेषु महावलशाली हिरण्य- कशिपुः, प्रह्लादो बलिश्चेत्येते त्रयः परमतेजस्विनोऽधिकवलशालिन इन्द्रवत्पराक्रमिणश्चाभवन् । एभिदैत्यैरिदं समस्तं जगद् दशयुगपर्यन्तं समाक्रान्तमासीत् । तदनन्तरं दशयुगवर्षपर्यन्तमदो राष्ट्र निष्कण्ट- कमासीत् । तदवघौ इन्द्रस्त्रलोक्यस्य रक्षां करोति स्म ।। देव-दैत्य-दानव-वशावली ब्रह्मा मरीचिः कश्यपः कश्यपभार्या:-अदितिः दितिः इन्द्रादिदेवताः दैत्यो दानवाः हिरण्यकशिपु-हिरण्याक्षी विप्रचित्यादयः प्रह्लादः अनुहादः संह्रादः ह्रादः आयुप्मान् शिविः वाप्कलिः विरोचनः वलिः वाणासुरः पुराणानामनुशीलनेन प्रतीयते यद् देवासुराः पाण्डवकोरवसदृशा एकस्यैव वंशस्यासन, तेषां वंशपरम्पराऽपि एकस्मादेव मूलपुरुषाद महर्षेः कश्यपाद विकसिता तथा तद्वदेव तेषां पारस्परिकः संघर्पोऽपि वंशक्रमा- १. हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामद वभौ। तथा शतसहस्राणि पधिकानि द्विसप्ततिः ।। मशीति च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरोऽभवत् । वा० पु. ९७४८८ दत्यनस्यमिदं सर्वमामोद दरायुर्ग मिस । अतः परं सत: सर्व राष्ट्र दायुगं पुरा।। पैलोक्यमम्पयमिदं महेन्द्रंग सु पालिवम् । या. पु. ६७९२ प्रथमः परिदेशः] ·मुगत-एवासीत् । मुराणेष्वनेका दैत्यदानवशब्दा पर्यायरुपेग प्रयुक्ता सन्ति । दितेर्गर्भादुत्पन्नौ द्वौ हिरण्यकशिपु-हिरण्याक्षौ दैत्यो सन्तावपि बहुत्र दानवावृक्तौ स्त । एव दनोग दुत्पन्ना विप्रचित्यादयो दानवा अध्यनेकन दैत्या प्रोक्ता सन्ति । दिति-दनूपुनागामदिते पुत्रै साक क्रमा- गतो विरोष आसीदतोऽदितवंशजाना विरोवे दैत्यशब्दो दानवशब्दश्च पर्यायवाचिनो बभूवतु मुराणा विरोवे तेऽसुरा अप्युच्यने । देवासुरसड ग्रामस्थैतिहासिक महत्त्वम भारतीय प्राचीने राजनैतिके इतिहासे देवासुराणा पारस्परिक- सपर्पस्य महत्वपूर्ण स्थान विद्यते यस्य विवरण प्राय प्रतिपुराण प्राप्यते। देवानामसुरै सह सघर्षस्य मूल कारणं राजनैतिकमस्ति । असुरास्तपस्विन पराक्रमिणश्चासन्नथापि राजसत्ताया देवानामेवा धिकार आसीन्तासुराणाम् । अतो दायनिमित्त तेषा भूयो भूयो जायतेस्म सघर्ष । एतदतिरिक्त यजधर्मेण प्रभाविता तदानीन्तना प्रजा यज्ञेषु देवेभ्य एव वलि ददतिस्म, नासुरेभ्य तेनानादृता ईलियो दानवा समये समये पराजेतु देवानुप्रक्रमन्तेस्म । एव शासनसत्तायामधिकारप्राप्तये देव-दैत्ययो परस्पर सघर्पो भवति- स्म । युद्धे पराजिता दैत्या तपस्यया शक्तिमम्पन्ना भूत्वा युध्यन्ने स्म । कियता समालोचकाना मतमस्ति यदेवदानवसघर्पोधर्माधर्मसंघर्षमात्रमा सीत् । अर्याद् देवाना विजयो धर्मस्य विजय , तथा दानवाना विजयोऽ- धर्मस्य विजय आसीत्, किन्तु सूक्ष्मेक्षिकया विचारे क्रियमाणे निष्कर्षो नि मरति यद् दानवसस्कृति सर्वथाऽधर्मस्य प्रतीकरूपा नासीन्, यतो हि अनेके दानवा महातपस्विन आसन् तथा तेपा तपश्चर्याया स्वाभिमान आसीत् । ते स्वेन तपोबलेन लोकपितामह ब्रह्मागे सर्वमहारक भगवन्त सदाशिव च प्रसाद्य तयोरनुकम्पया शक्तिसम्पन्ना भवन्ति स्म । स्वेप्ट. देवप्रभावेण शक्तिमन्तो भूत्वा ते देवान् पराजित्य तान् यज्ञभागाञ्चिता- नपि कुर्वन्तिस्म । विविधतपश्चर्याप्रक्रियाया दत्तचित्ता अपि ते सर्वथा पामिया नासन, किन्तु परमीडनायव ते तपस्यन्ति स्म । देवाना तपश्च- या काप्युल्लेखो न मिलति । ते दान पराभूता सन्तो ब्रह्म विष्णु- महेशाना शरणमुपेत्य स्तुतिभिस्तान प्रसाद्य तेभ्य स्वाभीष्टसिद्धये विविधानुपायान् लब्ध्वा सफला भवन्ति स्म । त्रिदेवा दानवाना विनाश- स्योपायानपि निदिन्ति स्म । ब्रह्मा यस्मै दानवाय वरप्रदानमकरोत् तस्य बधो विष्णुना शिवनान्येन वा जायते स्म। यस्मै च शिवो वरं ददातिस्म तम्य वेषो विष्णुद्वारान्येन वा जायते स्म । एव स्वेप्टदेवाति- [पराश्यानोचने - ·। रिक्तदेवद्वारा एवासुराणां वधो भवतिस्म । वस्तुतो दानवानां तपश्चरणं स्वधर्मों नासीत्, किन्तु शासनसत्तायामधिकारप्राप्त्यर्थ ते तादृशी कठिनतरां तपश्चर्याकुर्वन्ति स्मन अतोऽस्यां परिस्थिती देवासुरसंघाँ धर्माधर्मयोः सघर्षमात्रमिति स्त्रोकरण नोचित प्रतिभाति । देत्यदानवानां शक्तिस्रोतः पुरागानां पर्यालोचनया प्रतोयते यद् देवानां दानवाना चाभीष्टदेनो प्रायो ब्रह्मा शिवश्चास्ताम्, तो पति तेपा महती निष्ठा चासीत् ।। समये समये च स्वार्थसिद्धये घोरया तपश्चर्यया तो प्रसाद्य ते ताभ्यो. वर लब्ध्वा महान्तो बलिष्ठाः सन्तः मुराद पाधतेस्म । अधिकांशानां दैत्यानां दानवाानामिष्टदेवो ब्रह्मदेवः शिवो वाऽमीत् । तयोरुग्रया तपस्यया ते तो प्रसाद्य विविध वर संप्राप्य स्वाभीष्टं साधयन्तिस्म। ब्रह्मगो भक्तपु- हिरण्यकशिपुः, हिरण्याक्षः, अन्धकः, जालन्धरः, महिपासुर, नमुचिः, तारकः, कालने मः वलप्रभृतयश्चासन् । तया शिवभक्तप्वाडि-वृत्र-बागा- सुराः प्रमुखा आसन् । तेषु नृसिंहेन हिरण्यकशिपोः, वाराहेण हिरण्या- क्षस्य. रुद्रेणान्धक-जालन्धरयोः, तारकस्य गुहेन कालनेमेहनुमता, दुर्गा- देव्यया महिपासुरस्य, नमुचि - घल • वृत्रासुरागामिन्द्रेण, वाणासुरस्य विष्णुना निग्रहो जातः । त्रेतायुगे दैत्यदानवानास्थानं राक्षसैगृहीतम् । दैत्यदानववद् राक्षसा अपि तपसि संलग्ना सन्तो यज्ञाना विरोधं कुर्वन्तिस्म । भारतस्य दक्षिणे भागे दण्डकारण्ये जनस्थाने च तेपा निवासस्थानमासीत् । मारीच- सुवाहू तेपा नेतारो बभूवतुः। राजविश्वामित्रस्य यज्ञे इमो बहुविध विघ्नमुपस्यापयताम् तदानी लाया लोकरावणस्य रावणस्याधिपत्यमासीत् । सो हि साङ्गस्य वेदस्याध्ययन कृत्वापि तीवेग तपसा भगवन्तमाशुतोप प्रसाद्य तत मात्मनोऽनध्यत्वस्य वरदान प्राप्य स्वीयया राक्षस्या प्रकृत्या त्रिलोक प्रस्त चकार ।' सयोगतो यदा तेन जनस्थानात् श्रीरामस्य भार्या जनकनन्दिनी- मपहृत्य सा लझायामानीता तदा स ऋच्छ-वानरसेनासहयोगेनाक्रम्य १. वर्तमान महायई मागेको नाम राममः। भाना सुगहना वर यिन्नं वर्तुमुपस्थितः ।। ५०१० स०सं० २६६।१२५ २. राक्षसोऽमो महावीयों वरदानातु गर्वितः । प्रोब्लोकान् पौडयामाग देवदानयमानुपान ।। प० पु० सं० मं० २६६२६ प्रथमः परिच्दनः ] [६७ ·सकुलं तं पचत्वं प्रापयत्। दैत्य-दानव-राक्षसानां क्रमवद्ध वंशवली पुराणेषु नोपलभ्यते, किन्तु यत्र तर तेषां वशानुगतसंघर्षस्य विवरणम- वाप्यते ।रावणस्य वैशालीराजवंशेन सह सम्बन्ध आसीदिति पाजिटरः । ब्रह्मणो मानसपुत्रेण पुलस्त्यमुनिना इलविलायां विश्रवा नामकः पुत्र उत्पादितः । यस्य द्वे पल्यावास्ताम्-एका भरद्वाजस्य कन्या देवगिनी द्वितीया च सुमालिनो दैत्यस्य पुत्री केकशी। तत्र विश्रवसो देवणिन्या धनाध्यक्षः कुबेर उत्पन्नः, तस्य पुत्रो नलकूबरो बभूव । केकशीतो रागण-कुम्भकर्ण - विभीपगाख्यास्त्रयः पुत्रास्तथैका कन्यका शूर्पणखा चाजायन्त । रावणस्य पुत्रेपु मेघनादः प्रमुख असीत् । रावरण-वंश-वृक्षः ब्रह्मा पुलस्त्यः विश्रवाः कुबेरः रावणः, कुम्भकर्णः, विभीषणः,शूर्पणखा च नलकूबरः मेघनादाक्षयकुमारादयः। द्वापरे देव-दानव-राक्षसशब्दा न वंशसूचका आसन्, किन्तु ते संस्कृति- सूचका अभूवन् । समाजस्य कश्चिदपि वर्गो याज्ञिकसंस्कृतिप्रतिकूल निन्दनीय चाचरणं कृत्वा दैत्य-दानव-राक्षससंज्ञां घत्तस्म । कंसस्य दैत्य- वंशेन न कोऽपि सम्बन्ध आसीदथापि स स्वेन निन्दनीयेन कर्मणा दानवः प्रोक्तोऽस्ति । द्वापरे दानवसंस्कृतेः संस्थापकाः कंस-जरासन्ध शिशुपाल- दन्तववनादय आसन् । दैत्य-दानव-राक्षससंस्कृतिः पुराणेषु दैत्य-दानव-राक्षसानां सस्कृतिर्मानवसस्कृतितो न्यूना- निन्दनीया च प्रोताऽस्ति । मानवसस्कृतियज्ञ-तपःप्रधाना तथा दानवादि- संस्कृतिः केवलं तपः प्रमुखाऽऽसीत् । दानवाः प्रायः तप एव शक्ति- साधनं मन्यन्ते स्म । तपसेव ते स्वेप्टदेवता प्रसादाद् दुर्लभं वरं प्राप्य स्वाभिलपितं पूरयन्ति स्म। दैत्यमात्रा दिल्या कृतस्य चान्द्रायणव्रतस्य महपिभ्यो पार्मिकोपदेशग्रहणस्य च चर्चा पुराणेषु प्राप्यते। १. एन्टियण्ट इण्डियन हिस्टारिक ट्रेडीशन | पृ० २२७ २. दिति देन्यमाता तु ऋषिकार्येण सुयता । फलाहारास्तपस्तेपे पृच्छचान्द्रायणादिभिः ।। प०३० स०ख० ७E [ पुराणपर्यालोचने ·द्वितीयः परिच्छेदः भक्तितत्त्वविवेचनम् . . विदितचरमेवास्ति धर्मधुरीणानामास्तिकजनानां यदिह जगतीतले चतुरशीतिलक्षयोनिषु जन्ममरणपरम्परामतुभूयानेकजन्माजितपुण्यपुज- प्रभावैर्मनुष्यशरीरमासादयति जीवलोक:--'पदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्य पुष्पसञ्चयात्' । तदिदमतिदुर्लभं मानवशरीरमवाप्यापि न सर्वे जीवा जन्ममरणपरम्परानुभवदुःखसागरमुत्तर्तुं प्रभवन्ति, किन्तु तत्राधिकतराः पुनरपि तासु चतुरशीतियोनिपु वंभ्रम्यमाणाः कठिनतरां दुःखपरम्परा- मनुभवन्तो भूयो भूयो जन्ममरणचने चक्रमन्ते एव । तादृविधे च वैपभ्ये नान्यदुपलभ्यते मूलम्, ऋते अनन्यभगवद्भक्तः। अनन्यया भक्त्या भगवन्तं प्राप्य भक्तः ससारे आवागमनचक्राद् विमुक्तः शाश्वत सुखमुप- लभते । तस्माद् भगवत्प्रामिरुपशाश्वतसुखसाधनं भक्तिरेवास्ति । यद्यपि 'अपाम सोमममृता अभूम' इति श्रुत्या सोमपानादिभिलभ्यस्य स्वर्गादेरपि सुखसाधनत्व प्रतीयते, तथापि 'क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति' इति गीतावचनानुसारं भोगेन पुण्यक्षयानन्तरं स्वर्गाच्च्युतिदर्शनान्न तदात्यन्तिकं सुखं मन्यन्ते विद्वांसः । वेदान्तसिद्धान्तानुसारमभेदोपासनया निरतिशयानन्दरूपं पूर्णसुखस्वरूपं च ब्रह्म साक्षात्कृत्यैव जीवः सर्वदुःख- विनिर्मुक्तो भूत्वा परमानन्दं विन्दते शाश्वती च शान्तिं लभते । पुराणा- नामनुसारं भेदोपासनया परमात्मनः साक्षात्कार सम्पाद्य जन्ममृत्युवन्धन- क्लेशरहितो जीवः सगुणस्य भगवतो नित्यलीलाधाम्नि अप्राकृतेन शरीरेण निवसत् भगवत्सान्निध्यसुखमनुभवति । अतो भगवत्स्वरूप- साक्षात्कारमन्तरा न किमप्यस्त्यन्यद् वास्तविकं सुखम् । 'रसो वै सः, रसं लम्वा ह्यानन्दी भवति' इति श्रुत्यानुसार भगवतो रसरूपत्वाद् ब्रह्मानन्दप्रदायिनं भक्तिरसमेव द्वारीकृत्य रसरूपस्य भगवतः सान्निध्यमवाप्तुं शक्यते । यथा पदार्थवादिनी न्यायवैशेपिक- दर्शने पदार्थज्ञानद्वारा निःश्रेयसपथं प्रदर्शयतः । योगदर्शन च जीवेश्व. रयोरेकत्वाधिगमपूर्वकसमाधिना कैवल्यप्राप्ति प्रतिपादयति । सास्यदर्शनं ६६] [पुराणपर्यालोचने - ·तु विविधदुःपात्यन्तनिवृत्तिमभिलक्ष्य प्रकृतिपुरुपयोविवेकात्मकज्ञानेन मुक्तिमार्गमुपदिशति । मोमासादर्शनमपि वैदिक कर्मभिः संस्कारशुद्ध घा निर्वाणोपलब्धि निदिशति । वेदान्तदर्शनं चाद्वयब्रह्मज्ञानेन मोक्षाधिगममु- द्वोधयति तथैव भगवत्सान्निध्योपलब्धिहेतुभूतं भक्तिदर्शनमपि भगवत्तत्त्व- साक्षात्कारद्वारा अपवर्गद्वारमुद्घाट्य परमं पदं प्रापयति भक्तप्रवरान् । अतो भवत्या भगवतो वास्तविक स्वरूप विज्ञाय परमपुरुपायं निर्वाणपदं प्राप्तु शक्यते, इत्यन नास्ति कश्चन सन्देहः। तथा चोक्त स्वयमेव भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमद्भगवद्गीतायाम् । पुराणानुसारं समाघिसुखस्येव भक्तिमुखस्यापि स्वतन्यपुरैपार्थत्वाद् भक्तियोगोऽपि परमपुरपार्थोऽभिप्रेतः । अतएव जीवनमुक्तानाममलात्मनां शानिनामपि भक्तिरावश्यकत्वेन अनिवार्या प्रतिपादिता श्रीमद्भागवते । अत एवातचित्तस्य निवेदपूर्वकं तत्त्वज्ञानं द्रुतचित्तस्य च भगवल्ली- सापथाश्रवणादिश्रद्धापूर्विका भक्तिरिति द्वयमप्युपातम् ।' ततत्पुराणेषु भगवतो भक्तिभक्तान् दुःसबहुलादस्मात् समारात परमानन्दपूर्णपरिस्थिती समुपस्थापयितुमेकमार्म सर्वगुगर्म साधनं निर्दिष्टमस्ति । तत्त्वस्यास्य प्रतिपादनं तु प्रायः प्रतिपुराणं प्राप्यत एक, अयापि पुराणमूर्धन्ये सर्ववेदान्तसारे वैष्णवतिनो श्रीमद्भागवते महा. पुराणे भक्तित्वस्य सर्वागीण विश्वेषणं प्रस्तुतमस्ति । तदनुगारं प्रेमपयोपो पूर्णात्मनि परमात्मनि मेसतया मयत्या समः कल्याणकारी पमान अन्यो मार्गों न दृष्टिगोचरतामायाति, तदुक्त श्रीमद्भागवते।' भगत्या भक्तो यावर पुनपिनानी प्रवीभूतदयो विगलितानन्दायून न भवति तायद आन्तरिकी पवित्रता गागादयति। पया समाधिद्वारा पागः समताधिगमाद् मानगियो नागो विपयेभ्यः समूलगपलियो, तय भगवद्गरया गाा परमानन्दराम्याचममा पापराशिः प्रणश्यति । तपनन्नर ययाग्निना मुवन निर्मन मा स्वरीयं स्यामायित परुष t. माका मानिaam माराम पालागि प्रय:। रानी मां का विनाम || २. पामारामार । Sty ofrrer मा श्री. भा. १०॥ 1.मान र म for पाता। HIT ॥नी..११॥२०॥ Amriti.५ ·प्रतिपद्यते, तथैव जीवोऽपि भगवद्भक्त्या गलितमलिनसंस्कारः सन् नजं स्वाभाविक स्वरूपमासाद्य शाश्वती शान्तिमनुभवति । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते भगवद्भजनायासुरवालकान प्रेरयता प्रह्लादेन । परमस्य तत्त्वस्य प्राप्तये पुराणानुसारं भक्तर्महत् किमपि साधनं नास्ति। भक्तितुलनायां धर्मार्थकामाना किमपि मूल्यं नास्ति । यदा भक्तिसाधनद्वारा सर्वश्रेष्ठं परमतत्त्वमपि सर्वतोभावेन साधकस्याधिकारे आगच्छति तदा किं पुनरवशिष्यते। तस्मात् पुराणानां मतेन भक्तिः परमपदप्राप्तये सर्वश्रेष्ठमस्ति साधनम् । सर्वमिदं मानवयोनावेव सम्भवति नान्यत्र । विधातु. सृष्टवैचिन्याद् मानव एव केवलमेतादृगस्ति यो विचिन्त्य स्वशुभाशुभे विमोक्तुमर्ह- त्यात्मानं मृत्योः पाशात् । अत एव सृष्टिनिर्माणावसरे ब्रह्मदेवस्य मानवनिर्माणादेव परमः सन्तोपोऽजायत । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते । अत एव सम्प्राप्य मानव शरीर नून सम्पादनीयमात्मतत्त्व- विज्ञानम् । अयमेव परमः पुरुपार्थः, उत्कृष्टा सिद्धिः, श्रेष्ठा च सम्पदस्ति । अनेनैव मानवजन्मनः साफल्यम्, एतेनैव कृतार्थोऽयं लोकः, अमुनव वसुन्धरा वस्तुतो वसुन्धरा । मानवजन्म लब्ध्वा य आत्मज्ञानाय न प्रयतते तस्य महती हानिर्भवति । अत एवोक्तं पूज्यपादैः श्रीशङ्कराचार्यैः।" १. तदा पुमान् मुत्तममस्तवन्धन- स्तद्भावभावानुटताशयावृतिः। निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा भक्तिप्रभावेण समेत्यधोक्षजम् ।। अधोऽाजालम्भमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संसृतिचनशातनम् । सद्ब्रह्मानिर्वाण विदुर्बुधाः ततो भगवं हृदये हृदीश्वरम् ॥ श्री.भा. ७७।३६-३७ २. धर्मार्थयामः मितस्य मुक्तिस्तस्य परे स्थिता । समस्तजगतो मूले यस्य भक्तिः स्थिरा त्वयि ॥ वि० पु० १।२०।२७ ३. सवा पुराणि विविधान्यनया मशरया नाना सरीसपागून खगदशमत्स्यान । तेस्तै रतुष्टहृदयः पुरुष विधाय ग्रहालोरपिपणं मुदनाप देयः ॥ श्री. भा. ११६२८ ४. लन्या पशिन्नरजन्मदुर्लभ वनापि पुंस्यं श्रुतिपारदर्शनम् । यस्त्यात्ममुत्तो न योत मूपी: रा मान्महा स्वं पिनिहन्यापार ।। -विचूडामाणो ४ [पुगालोचने ·श्रीमद्भागवतेऽपि उद्धवं प्रति भगवान् श्रीकृष्णोऽपि- नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान भवाब्धि न तरे समात्महा ..-श्री. भा. ११०२०१७ राजा मुचुकुन्दोऽपि भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रोक्तवान्- लब्धा जनो दुर्लभमत्र मानुपं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ ! पादारविन्दं न भजत्यसन्मविहान्धकूपे पतितो यथा पशः।। ~त्री. भा. १०१५११४७ एतत्सर्व लक्ष्यीकृत्यैव श्रुत्यापि स्पष्ट मुद्घोषितम्- तमेवैक जानय प्रात्मानमन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैव सेतुः । इह चेदवेदीथ सत्यमस्ति नो चेदवेदीन्महती विनष्टिः।। -कैवल्योपनिषद् ११५ अत एव श्रीमद्भागवते सर्वकामनया भगवद्भजनमेव सिद्धान्तित वैयासकिना शुकेन। श्रीमद्भागवतानुमार मुक्तः प्रधानानि त्रीणि साधनानि सन्ति- निष्कामकर्म, ज्ञान, भक्तिश्चेति। तेषु ज्ञानस्य कृपाणपारासमानत्वेन- सर्वसुलभत्वाभावात्-निप्कामकर्मणश्च कष्टसाध्यत्वाद् भक्तिरेव सर्व साधारणा सुभगा सुलभा च प्रतीयते ।' सत्ययुगादी ज्ञानवैराग्ययोर्मोक्षसाधकत्वेऽपि कलियुगे भक्तरेव प्राधान्यमस्ति । तथाचोक्तं पद्मपुराणीय श्रीमद्भागवतमहात्म्ये।' किञ्च पद्मपुराणतुसारं भगवन्त स्वानुकूल कर्तुं न तपस आवश्यकता स्ति, न वा वेदाध्ययनमनिवार्य विद्यते, नापि ज्ञानोपार्जनं श्रेष्ठं वर्तते, न च कर्मणः कर्तव्यत्व भवति, किन्तु भगवत्माधनाय भक्तिरेव सर्वोत्कृष्ट १. अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः। तीव्रण भक्तियोगेन भजेत पुरपं परम् ॥ -~-श्री.भा. २३३१० २. योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणा श्रेयो विधित्सया। ज्ञानं वर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ।। --श्री० मा०११।२०१६ ३. पर्मभिर्भगवद्भक्तिर्भवतीशष्टपा जाने तर विमुक्तिश्च माधधर्मार्थसंग्रहः ।। सत्यादिवियुगे योधवैराग्यो मुक्तिमायो । पलो तुवनं भक्तिसंहासायुज्यकारिणी॥ श्री० भा० मा०४ तया1 द्वितीयः परिच्छेदः] [७२ ·- साधनमस्ति । एतत्सत्यत्वे गोपिका एव सन्ति प्रमाणम् । नहि ताभिस्त- पस्तप्तं, न च वेदाध्ययनं विहितं, न वा ज्ञानमुपाजितं,नापि किञ्चित्कर्तव्या- नुष्ठान कृतम् । अपि तु भक्त्यैवैताः श्रीकृष्णं वशीचक्रुः। यथा वृक्षस्य पूर्णता फलेनास्ति, तथा भक्तेः पूर्णता भगवत्यनन्यप्रेम्णवास्ति। यद्यपि भगवद्भक्तौ जीवमात्रस्यास्त्यधिकारो न्याययुक्तो हनुमज्जा- म्बवद्गरुडगजेन्द्रकाकभुशुण्डिजटायु.प्रभृतीनां पशुपक्षिप्लवङ्गमादीना भगवद्भक्त्या परमपदप्राप्तिदर्शनात्, तथापि सर्वसाधारणपशुपक्षिपु ज्ञानसाधनयोरभावादीश्वरभक्ति कर्तुमसमर्थतया शास्त्रकारा ईश्वरभक्ती प्रधानतया मनुष्याणामेवाधिकारं वदन्ति । तथा च वादरायणसूत्रम्- 'शास्त्राधिकारत्वान्मनुप्यस्य ।' भगवद्क्तौ रूपस्यायुपश्च न मूल्यमस्ति, न च विद्याया उत्कृष्टत्वम्, नहि धनस्य जातेश्चोत्कर्पोऽप्यपेक्ष्यते, न वा सदाचारस्य सद्गुणस्य च प्राधान्यं वर्तते, नापि बल मुख्य विद्यते, किन्तु प्रमैवानन्यं प्रतीक्षते भक्तिप्रियो भगवान् । तथाचोक्त जीवगोस्वामिना । भक्तिर्भगवत प्राणतोऽप्यधिका प्रियाऽस्ति। भक्त्या प्रार्थितो भगवान् नीचगृहेप्वपि गच्छति । तथाचोक्तं नारदेन भक्ति प्रति पद्मपुराणीय श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये । प्रगाढया भक्त्या प्रसन्नो भगवान् सर्वमपि कार्य' परित्यज्य एकस्य भक्तस्य कृतेऽलौकिक कर्म निवर्तयति, असम्भवञ्च सम्भावयति । तयाच सर्वशक्तिसम्पन्नः कर्तुमकत मन्यथाकतुं समर्थोऽपि भगवान् श्रीकृष्णः पाण्डवकुलनन्दनस्य धर्मराजस्य भक्तिगुणगरिम्णा उत्कृष्ट कौरवकुल दूरे परित्यज्य पाण्डवकुलस्य मङ्गलचिन्ताया नियत व्यापृतो बभूव, अर्जुनस्य रये हीनफर्म सारथ्यमपि स्वीचकार। भगवान् प्रह्लादस्य भक्त्याऽऽकृष्टो यत्र यत्र तस्य विपदमभिलक्षितवान् तत्र तन ता वारयितु प्रवदृते। मदोन्मत्तस्य करिणः पादतलेन मदितः, १.न तपोभिर्न वदैश्च न ज्ञानेनापि पर्मणा । हरिहिं साध्यते मान्या प्रमाणं तत्र गोपिवाः ॥ श्री० मा० मा० २०१८ २. व्याघस्याचरणं ध्रुवस्य च वयो विद्या गजेन्द्रस्य पा, का जातिविदुरस्य यादवपतेश्यस्य किं पौरुपम् । बुल्गायाः कमनीयरूपमधिकं किं तत् सुदाम्नो धनम्, भक्त्या तुष्यति देवलं न च गुपतिप्रियो माधव: ।। ह. भ. र. ३.त्वं तु भक्त ! प्रिया तम्य सततं प्राणतोऽधिका । त्वयाहूतस्तु भगवान याति नीचगृहेप्वपि ॥ २॥३ ७३ ] [पुराणपालोचने ·शैलशिखराद् भूमौ प्रक्षिप्तः, जीवनापहारक च विषलाडकं मधुरमोदक- वेन परिणमय्य भगवता पालितः प्रह्लादः । हरिनामस्मरणमात्रेण भक्ति- रसाभिप्लुतः प्रह्लादः 'क्य ते नारायणः' ?' इति पित्रा हिरण्यकशिपुना यदा पृष्टस्तदा सर्वत्रव वर्तते मे नारायण' इत्युक्तमान् । यदि 'सर्वव वर्तते ते नारायणस्तदन्न स्तम्भे अपि वर्ततां नाम' इत्युक्तवति पितरि 'बाढम्' इति यदा प्राह प्रह्लादः, तदैव तेन सवेगमभिहतात् स्तम्भान्नारायण उत्कृष्ट नृसिंहरूपेगाविभुय भक्तस्य प्रतिकूलाचारिण हिरण्यकशिपुं नविदार्य पञ्चत्वं प्रापयामास । प्रह्लादं च तस्यैव राज्येऽभिषिच्य भक्तस्य भगवच्चिन्तनपरस्य साहाय्यं सम्पादयामास । तथा चाह श्रीमद्भागवते व्यासदेवः ।। एवं पञ्चवर्पवयस्कस्य ध्रुवस्य हिस्रश्वापदसमाकीर्णेऽरण्ये रक्षा चकार । तस्य परमया भक्त्या सुतरां सन्तुष्टो भगवान् स्वकीयवैकुण्ठ- लोकस्याप्युपरि कञ्चिन्नूतनं लोकं तदर्थ निर्माय दर्शितवान् भक्तजनेऽ- पूर्व स्नेहातिरेकम्। द्वापर यदा दुष्टो दुःशासनः कौरवसभायां द्रौपद्या वस्त्रं बलात् समा- क्षिप्य व्यपाक्रप्टु प्रचक्रमे तदा सा वसिष्ठोपदेशानुसारं भगवतः स्मरणे मनो दधे। इत्येव विचार्य आपत्तिकालेभयदातार भगवन्तं श्रीकृष्ण सस्मार' । अनन्यशरणया आर्तया तया समभ्यथित आतंत्राता भगवान् श्रीकृष्णः तस्या अनन्यया भक्त्या वसनरूपेण परिणतो भूत्वा लज्जा परिरक्ष्य दशितवान, भक्तिमर्यादां प्रचारितवांश्च द्रौपद्याः पातिव्रत्यधर्म- प्रकर्षम् । १. सत्यं विधातु निजभृत्यभापितं व्याप्ति च भूवेप्वखिलेषु चात्मनः । अदृश्यतात्यभृतरूपमृदहन मध्ये सभायां न मृगं न मानुपम् ।। ७।८।१८ २.ज्ञानं मया वसिष्ठेन पुरा गीत महात्मना। महत्यापदि सम्प्राप्ते स्मर्तव्यो भगवान हरिः॥ ३. गोविन्द ! द्वारिकावासिन् ! पृष्ण ! गोपीजनप्रिय, कौरवः परिभूतां मां विं न जानासि केशव । कौरवार्णवमग्न मामुद्धरस्व जनार्दन, प्रपन्नां पाहि गोविन्द ! पुस्मध्येऽवसीदतीम् ।। -~~म. मा. सभापर्वणि ६८४१-४३ ४.कृष्णं च विष्णु घ हरि नरं प प्राणाय विमोशति याज्ञसेनी। तवस्तु धर्मान्तरियो महामा समापूणो विविधः गुवस्त्रः।। --म. मा० सभापर्वणि ६८४६ द्वितीयः परि देश [७४ ·. भक्तः प्रणयस्य हृदयानुरागरूपस्य स्नेहस्य ,च दृश्यते समुत्कर्षों वृन्दावनलीलायाम् । तत्र हि परमया भक्त्या प्रणयादिना वा समा- कृष्टो हरिः सर्वेषामेव काम्यं फलं सम्पादयामास । बालोऽपि कृष्णः शिशुजनैरसाध्यानि कानिचित्कर्माणि सम्पाद्यात्मन ईश्वरतां दर्शितवान् । अम्बरीपपृथुप्रभृतयो राजानः प्रेम्णा भगवन्तमर्चयित्वाऽनायासेन तं प्रापुः । सुदामा केवलैः पृथुकतण्डुलकर्णः, गजेन्द्रः केवलेन पुष्पेण, शवरी च वदरीफलैरेव भगवन्तं सन्तप्यं स्वीयां स्वीयामभिलाषां पूरितवन्तः, प्रामवन्तश्च तत्कृपया परमं पदम् । एतत्सर्वं पर्यालोच्ये वक्तुं शक्यते यत्सत्यमुक्तं भगवता गीतायाम् । एवमुत्कृष्टया भक्त्या सन्तुष्टो भगवान् भक्तस्य सर्वविधा विपदं वारयति, मनोरथं च सर्वं पूरयति । भगवत्पादपद्मपरागसमासक्तचेता भक्तो भवाम्बुधि वत्सपदमिवोलड्घ्य परमं पदं प्राप्नोति । सर्वदा कल्याणकरं भगवतो नामोच्चारयन् रूपं चिन्तयन् लीला आकर्णयन् यशश्च चिन्तयन् भगवति समासक्तो भक्तो मुक्ति लब्ध्वा न च पुनः जन्ममरणचक्रे चक्रमितो भवति । तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते। भक्तेर्विकासनमः स्नेहप्रेमश्रद्धाभेदेन लौकिकोऽनुरागस्त्रिविधः । तत्र पुत्रकन्याशिष्या- दिपु निम्नगामी अनुरागः स्नेह उच्यते। मित्रकलत्रादिपु समानगामी अनुरागः प्रेम निगद्यते। मातृपितृगुरुजनादिपु च मान्यगामी अनुरागः श्रद्धानाम्ना व्यपदिश्यते । ईश्वराभिमुखी प्रर्वद्धमाना श्रद्धव भक्तिपद- वाच्यतां धत्ते। अनुरागोऽपि द्विविध-काममूलक. प्रेममूलकश्च । काममूलके १. पन युप्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि २. समाश्रिता ये पदपल्लवप्नवम्, महादं पुण्पयशो मुरारेः । भवाम्मुधिर्वत्मपदं परं पदम्, पदं पदं यद्विपदो न तेपाम् ।। -श्रीमद्भागवते १०।२।३७ ३. शृण्वन गृणन् संस्मरयश्च चिन्तयन् नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते। क्रियासु यावच्चरणारविन्दयोः माविष्टचेता न पुनर्भवाय ।। -श्री.भा. १०१२।३७ [पुराणपर्यालोचन प्रयतात्मनः ॥

·. आसक्तिः, प्रेममूलके च भावः प्राकट्यमासादयतः। कामस्य मूलं स्वार्थः, तस्य लक्ष्यमनात्मेन्द्रियादिकम् । प्रेम्णो मूलं परार्थः, तदीय लक्ष्यमात्मा । अतः कामी यावती स्वार्थपरतां परित्यजति तावत्येव तत्र परार्थपरता व्यज्यते, स च प्रेमिको जायते । वस्तुतः प्रेमवृद्धया सहैव प्रेमिकस्य स्वार्यवृत्तिरपि क्षीयते, परिवर्तते च परार्थवृत्तिः । तदन्तःकरणातुराग- तरङ्गिणी कामभूमि विहाय प्रेमभूमौ प्रवहति । स्वार्थस्याज्ञानमूलत्वात् कामिनि विशुद्धप्रेमोदयाभावाद् नासौ पुरुषः भक्तरेधिकारी, अपि तु भगवदुन्मुखःप्रेमिक एव भवति भक्तरेधिकारी। तथा चोक्त स्वयमेव भगवता श्रीकृष्णेन । स्नेहादयस्तिस्रोऽपि वृत्तयो लौकिकत्वाद्विनश्वरशीलाः, यतो जगतो नश्वरत्वात् तदाश्रयोऽपि विनश्वरशील एव, किन्तु भक्तिस्तद्विलक्षणा; यतः सा अनश्वरे परमात्मन्यलौकिकप्रीतिरूपा । लौकिकं व्यवहार- मनुसृत्य मित्र-पुत्र-कलनादिभिः सह यः स्नेह-प्रेम-श्रद्धादिसम्बन्धो भवति स नश्वरो बन्धनकारणं च; यतो हि तन्मूले मोहस्य काममूलकममत्व- बुद्धिसद्भावाद् जीवेन बन्धनमेव लभ्यते, न मुक्तिः। परमेश्वरविपयि- फालौकिकेऽनुरागे तु तद्भावाभावः, तस्य नित्यसत्यसनातनसकलकाम- नाश्रयभायाधीश्वरत्वात् । अत ईश्वरे स्नेहादिव्यवहारो नूनमेव भक्ति पदवाच्यः। वस्तुत आत्मसुखेच्छासम्बन्धसयुक्तत्वाद् मोहमिश्रिता लौकिकातुरागरूपा स्नेहप्र मश्रद्धादयः सत्वोन्मुखरजःप्रधानाः, भगवद- १. मियो भजन्ति ये सख्यः स्वार्थकान्तोद्यमा हि ते। न तत्र सौहृदं धर्मः स्वार्या थं तद्धि नान्यथा ॥ मजन्त्यभजतो ये वै वरुणा: पितरो पर्मो निरपवादोऽत्र सौहृदं च सुमध्यमाः ।। भजतोऽपि नवं वेचिद् भजन्त्यभजत: युतः। आरमारामा ह्याप्तकामा माता गुरुद्रुहः। नाहं तु राख्यो भजतोऽपि जन्तूग भजाम्यमीषामनुत्तिसिद्धप । यया:धनो नष्टपने विनष्टे तचिन्तयाऽन्यन्निभूतो न ये॥ एवं मदग्मितलोर वैदस्यानां हि यो गम्यनुवृत्तये बलाः । मया परोक्ष भजता तिरोहित माऽपितु माय सत् प्रिय प्रियाः॥ न पारपे हे निरवधर्मयुना स्वसापुरत्यं विशुपायुपापि यः । या मान्मजनपुरगेशनाःगपुरच्य तमः प्रतिपातु साम्पु ॥ १०३२।१७-२२ दिपाय: परिणा [७६ यथा।

·2 . नुरागरूपिणी भक्तिस्त्वलौकिकी मोहातीता शुद्धसत्वगुणमयी च 'प्रोच्यते । अतो भगवद्भक्तहृदयविहारिणी साक्षान्मुक्तिप्रदायिनी भक्ति- लौकातीतेत्यत्र न कश्चित् सन्देहलवः । यथा हिमालयप्रदेशान्निर्गमकानेऽतिशयचाञ्चल्यात् कापि धारा अलकनन्दा, काचन मन्दाकिनी, काचिच्च भागीरथीति गीयते, पश्चा- तिस्रो मिलित्वा समतलभूमौ प्रवहन्त्य. पुष्टा शान्ताश्च भूत्वा गङ्गानाम्ना व्यपदिश्यन्ते, तथैवानुरागमयी धारा स्नेहमश्रद्धास्पेण पति-पुत्र-मित्र- पितृप्रभृतिषु प्रवहन्ती चञ्चलरूपा पावनी गीयते । ततश्च स्वीयनिविघ- नामरूपस्वभावान् परित्यज्य स्वार्थरहितभगवद्भावमयसमतलप्रदेशे एकीभूय शान्तधारारूपेण यदा प्रवहति तदैवासो धारा भक्तिरिति प्रोच्यते। तथा च पुनमित्रपितृप्रभृतिषु या अनुरागोत्पत्तिः स्नेहप्रेम- श्रद्धारूपेण जायते सैव पश्चाद् भगवद्भावोन्मुखी ईश्वरातुरागरूपिणी भक्तिरित्यभिधीयते। वस्तुतोऽनुरागोत्पत्तिः प्रथमावस्थाया मानवान्त करणे स्नेह-प्रेम- श्रद्धारूपेण जायते। नानारूपधारिण्यामस्यामनुरागवृत्ती यथायथाऽज्ञान- स्वार्थेन्द्रियमूलिकाऽऽसत्तिहाँसमुपैति तथातयाऽनुरागवृत्तिरसौ पवित्रा सती भगवद्भावं प्राप्नोति । इयमेव भक्ते. क्रमविवासरहस्यमवधेयम् । जीवो हि स्वस्वरूपं विस्मृत्य प्रकृतिसम्वद्धत्वात् तद्गतेच्यासुख- दुखादिधर्मान् आत्मन्यारोपयन् घटीयन्यवद् जन्ममृत्युचक्रे परिभ्राम्यन्ना- ध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्चेति दुःखत्रयमुपभुक्ते, परन्तु यदा परया भक्त्या इदमेवावधारयति यदह शरीरप्रयानवच्छिन्नः, तद्गत- सुखदुखासम्बद्धः, सर्वव्यापकपूर्णानन्दसच्चिदानन्दस्वस्पस्तदानीमसी शानी भक्त स्वस्वरूपमधिगच्छन् पूर्णसच्चिदानन्दसागरे निमज्जति। तदुक्त श्रीमद्भागवते उद्धवं प्रति भगवता श्रीकृष्णेन ।' १. तस्माद् शानेन सहित सात्वा स्वात्मानमुदद ! ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो भज मां भक्तिभावतः ॥११॥१६॥५॥ मानविज्ञानयनेन मामिष्ट्वाऽरमानमारमनि। सर्पयशपति मां पसंसिदि मुनयोगमन् ॥ ११॥१६॥ भक्ति लग्यवतः सामो. रिमन्पदयशिप्यो। मम्यनन्तगुणे ग्राण्याान्दानुभवारमनि ॥ ११॥२६॥३०॥ भात्यादगानापिन्या गर्वलोमहेन्चरम् । गर्वोत्यप्पयं ब्रह्म वारण मोपवाति सः॥ ११॥१८४५ ॥ दिखायः परिया [७७ . - .

·आत्मसाक्षात्कार कुवंता ज्ञानिना भक्तन परमपदमघिदगम्यते आनन्दस्वरूपे सर्वाधारे परमात्मनि परां भक्ति लभमानस्य साधकस्य न किञ्चिदपि प्राप्तुमवशिष्यते । निर्विकल्पकसमाधि प्रासवता साधकेन योऽसोमानन्दोऽधिगम्यते नासो वाचा वर्णयितुं शक्यते। सच्चिदानन्द- महासागरे निमग्नस्य भक्तशिरोमणेः समस्तमपि संसारवन्धनं विच्छिद्यते। पञ्चभिः कोशः सह आत्मनः सम्बन्वेन या किल जीवभावसमुत्पतिः सा प्रणश्यति; भक्तिप्रभावेण योगी भगवदानन्दसत्तामधिगम्य संसारचक्र- जन्ममृत्युभयाद् विमुच्यते। स्वभ्रातुरुत्तमस्य वधेन सजातरोपं पुण्यजनान् निघ्नन्त स्वकीयं पौत्रमौत्तानपादि भक्तप्रवरं ध्रुवं पुण्यजनवधान्निवारयता भगवता स्वायम्भुवेन मतुना स्पष्टमुक्तं श्रीमद्भागवते । भक्तिलक्षणमीमांसा कोऽस्ति भगवान्, किचास्ति तस्य भक्तः स्वरूपमिति प्रश्ने संक्षेपादिद- मेव वक्त' शक्यते यत्-य: सर्वसाक्षी, सर्वान्तर्यामी, सर्वशक्तिमान, सर्वेश्वरः, सर्वशासकः, सर्वज्ञो निरतिशयज्ञानवांश्चास्ति, यस्य भक्त्या मानवः सकलदुर्गुणदुःखविमुक्तो भूत्वा विशुद्धो भवति, योजन्मापि जीवेषु दयां कृत्वा पुराणेषु गीतायाञ्च कृतस्वकीयप्रतिज्ञानुसार, 'प्राणिनां कल्याणाय, धर्मस्य स्थापनाय, अधर्मस्य निराशाय, सतां संरक्षणाय, दुष्टानां दलनाय च' समये-समये स्वमायया देवमानवपश्वादिषु योनिपु, सत्ययुगे मत्स्य-कूम-वाराह-वामन-नृसिंहरूपेग, त्रेतायां रामम्पेण, द्वापरे श्रीकृष्णबलरामरूपेण, कलियुगे च बुद्ध-कल्किरूपेगावतीर्य भक्तानाह्ना- दपति, शास्त्रीयमर्यादां पालयति, सुखयति च समस्तं लोकम् । स एव नित्योऽविनाशी सच्चिदानन्दघनस्वरूपः सर्वव्यापकः परमात्मा भगवान बोद्धव्यः । तस्मिन् परमातुरक्तिरनन्यं प्रेम वा भक्तिर्राया। एवञ्च जगदा. धारपरमेश्वरविषयकोऽनन्योऽनुरागो भगवद्विषयकान्तःकरणवृत्तिविशेषो वा भक्तिरिति प्रतिफलति। १. वं प्रत्यगात्मनि तदा भगवत्यनन्ते मानन्दमात्र उपपन्नसमस्तशक्ती। भक्ति विधाय परमा शनकर विद्यापन्थि विभेत्स्यसि ममाहमिति, प्ररूढः ।। --४१११॥३०॥ २. यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ गीतायाम् ४७॥ परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्याय सम्मवामि युगे युगे । तव ४८॥ ५] [पुराणपर्यालोचन .

·अहेतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुष्पराम || २६।११-१२ । यतिवर्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीसिद्धान्तानुसार भगवद्भावेन द्रवीभूतस्य चित्तस्य सविकल्पा तदाकारतापत्तिरेव भक्ति निगद्यते । तथा हि भक्ति रसायने-'द्रवीभावपूर्विका मनसो भगवदाकाररूपा सविकल्या वृत्तिभक्तिः ।" अत एव श्रीमद्भागवत महापुराणे भगवद्गुणगानश्रवणमात्रेणव भगवदभिमुखी समुद्रगामिन्या गङ्गाया अविच्छिन्नया धारया समा चित्तस्य कामनाहोना अविच्छिन्नागतिरेव भक्तियोगः प्रोक्तः स्वयमेव भगवता कपिलेन स्वमातरं देवहूति प्रति । ईदृशमेव धारावाहिकमविच्छिन्नं पूततमें प्रेम प्रार्ययता प्रह्लादेनापि भगवन्तं नृसिंह प्रति निवेदितमासीद् यत्-भगवन् ! यथा विपयलोलुपा अज्ञानिनो मानवा विषयान् प्रत्येकचित्ताः सन्त आन्तरिकी प्रीति कुर्वन्ति तथैव ममाप्यविच्छिन्नं प्रेम परमात्मनि स्यात्, न ममान्तःकरणात् तत् प्रेम कदाचिदपि दूरीभवतु। सिद्धान्तममुमेवादाय भक्तिदर्शनस्य सूत्रकारा देवपिनारद-महपि- शाण्डिल्यप्रभृतयो महामुनयः स्व-स्वग्रन्येषु भक्तिलक्षणं कृतवन्तः। तत्र देवपिणा नारदेन स्वकीये नारदभक्तिसूत्रे 'सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा' (सू०२ ) इति सूत्रयता परमेश्वरे परमं प्रेमैव भक्तिः प्रोक्ता। महपिणा शाण्डिल्येन त्वात्मीयशाण्डिल्यभक्तिसूत्रे ईश्वरं प्रति परमा- नुराग एव भक्तिनिगदिता, यतो हि परमेश्वराभिमुखेन प्रेम्णव जीवोऽ- मृतरूपं मोक्षं लभते । तथा हि-'सा परानुरक्तिरीश्वरे' (१९९२), 'तत्संस्थ- स्यामृतत्वोपदेशात्' (१३१३१)। अङ्गिरसो मुनेमतेन भक्तिभंगवन्तं प्रत्यनुरागविरोपः, अलौकिकेश्वरानु- रागरूपा वा। तन्मते सर्वासु चित्तवृत्तिषु प्राधान्येन वृत्तिद्वयं कारण- स्वरूपतां भजते-रागो द्वेषश्च । तत्र रागो रजःप्रधानः, द्वेषश्च तमः- प्रघानः । मुसानुशायी रागः, दुःसानुशायो द्वेप इति योगसूत्रानुसारेण सुखानु- स्मरणपूर्वकं प्रवृत्तिरेव रागः, दुःखानुस्मरणपुरःसरं विरुद्ध भावनोत्पत्तिरव द्वेपः। तया च तमःप्राधान्याद् द्वेपवृत्तिāपस्य रागवृत्तिश्च सत्वोन्मुख- १. मद्गुणश्रुतिमानेण मयि सर्वगुनाराये। मनोगविरपिच्चन्ना यया गजाम्भसोऽधौ।। लक्षणं भरियोगस्य निर्गुणस्य पदाहह्नम् । २.या प्रीतिरविववाना विषघ्यनायिनी । स्वामनुगरतः सा में हत्यामाग वागणे २०१६ fr ·. + रजःप्राधान्यैन सुखस्य हेतुर्भवति । भक्तिः किल द्वेषप्रतिकूलो रागानुकूला चालौकिकी वृत्तिः। अलौकिको भगवद्भक्तिः सात्त्विको यतस्तया साकं भगवदतुरागस्यास्ति सम्बन्धः । फलतोऽधोगतिदायिन्या द्वेषवृत्तविपरीता समुन्नतिसम्पादिकाजुरागवृत्तिरूपिणी भक्ति रुक्ता भवति । एवञ्च द्वेषातीता रागातुरूपा परमेश्वराभिमुखंगमनशीला सत्त्वगुणमयी भगवति विशिष्टालौकिकातुरागवृत्तिरेव भक्तिः । अलौकिकेश्वरानुरागरूपा वा भक्तिः। भक्तिरसायनस्य प्रथमे उल्लासे धर्मपूर्वकं भगवद्गुणानामाराधनेन द्रवीभूतस्य चेतसस्तैलधारावदविच्छिन्नधारावाहिका भगवदाकारवृत्ति- रैव भक्ते. सामान्यलक्षणमभिहित श्रीमधुसूदनसरस्वतीपादेन ।' भक्तिविशेपप्रतिपादके द्वित्तीये उल्लासे तु द्रवीभूते चेतस मनस गोविन्दाकारता , वृत्तिरेव भक्तिरित्युक्तम् । हरिभक्तिरसामृतसिन्धी रूपगोस्वामिना तु-नारदपाश्चराने तु भक्तिलक्षणमेव कृतमस्ति। । पूज्यपादः श्रीशङ्कराचार्यस्तु स्वकीये विवेकचूडामणावात्मस्वरूपा- तुसन्धानमेव भक्तिः प्रोक्तास्ति'। एवमेभिस्तत्तदाचार्यः स्वस्वग्रन्थेष्वेवंविधं भक्तिलक्षण कृतमस्ति । परमेपा समेपा' - समीक्षया इदमेव तात्पर्यमवसीयते यदखिलात्मनि भगवति परमात्मन्यनन्यसाधारणं प्रेमैवास्ति भक्तिः । भज सेवायामिति घातो वे क्तिन्-प्रत्ययेन निष्पन्नस्य भक्तिशब्द- स्याप्यर्थः प्रेम्णा भगवत सेवैव प्रतीयते । यया वृक्षस्य पूर्णता फलेन भवति, तथैव भक्तेरपि पूर्णता परमप्रेमात्पदे पुरुषोत्तमे परमेण १. द्रुतस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकतो गता। सर्वेशे मनसो वृत्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते ।। म. र. १॥३॥ २. द्रुते चित्ते प्रविष्टा या गोविन्दाकारता स्थिरा। सा भक्तिरित्यभिहिता (विशेषस्त्वधुनोच्यते ) ॥ भ, रा. २११ ॥ ३. अन्याभिलाषितान्या ज्ञानवर्माद्यनावृतम् । मानुपूल्येन वृष्णानुनीलनं मतिरत्तमा । पूर्वभागे १।११।। ४. सर्वोपापिविनिर्मुक्तं तत्परत्वेन निर्मलम् । पोरेण हृषीवेगसेवन भत्तिएच्यते ॥ अनन्यममता विष्णो ममता प्रेमगङ्गता । भक्तिरित्युच्यते भीष्मप्रलादोडयनारदः ॥ ५.स्वसामानुगन्धान भतिरित्यभिधीयते } ८.] [पुराणार्यालोचने ·, प्रेम्णव निप्पद्यते । तस्माद् भगवति जगदीश्वरेऽनन्यानुराग एव भक्ति- रिति निःसरतिभक्तिलक्षण निष्कर्षः। भक्तर्भेदविवेचनम् यद्यपि भक्तवर्गीकरणविपये विदुपां विभिन्न मतं विलोक्यते तथापि प्रधानतया निम्नाङ्कितं मतद्वयं सर्वसाधारणं प्रचलति । (१) भक्तिस्तावद् द्विविधा, गोणी-परा-भेदात् । गोगी पुद्विधा- वैवी, रागात्मिका च । वैधी अपि पुनः श्रवणादिभेदेन नवधा, रागात्मिका च हास्यादिरसभेदेन चतुर्दशधा विभज्यते। तथा च वैघो-रागात्मिका- पराभेदाद् भवति भक्तिस्त्रिविधा । पूर्व वैधी, ततो रागात्मिका, तदनन्तरं च पराभक्ति : समुज्जृम्भते । साधनदशायां गोगी एव सिद्धावस्थायां परा निगद्यते। अत. पराया भक्तः प्राप्तये या साधनावस्था सेव गौणी प्रोच्यते । गुरुशास्नोपदेशद्वारा निपिद्धसाधनपरित्यागपूर्वक विहितसाथ- नाभ्यासेन प्रयमदशायां विधीयमाना भक्तिरेव वैधी समाम्नायते । भक्तेः समुन्नतिभूमिमासादयितुमियं किल सोपानरूपा । यदा वैधी भक्तिमनुष्ठितो भक्तस्य हृदये भगवन्तं प्रत्येवंविघोऽपूर्वोs- नुराग उत्पद्यते येनाहदिवं भक्तो भगवद्भावसागरे निमग्नोऽमन्दमानन्द- सन्दोह लभते, तदानीं तस्य चेतसि तैलधारावदानन्दामृतसिञ्चनकरो- नवच्छिन्नो भक्तिरसप्रवाहो विजम्भते । इयं दशैव रागात्मिका प्रोच्यते । दशायामस्यां भक्तस्य मनोमधुपः प्रभुपादपद्ममकरन्दरसास्वा- दनोन्मतः सर्वन प्रभुमेन पश्यन्लानन्दनिमग्नो निरन्तर तिष्ठति । भक्तहृदयं सांसारिकेभ्यो विषयेभ्यो विरक्त सन्नहनिशं भगवति लीनं भवति । भक्तिशास्त्रपरम्परापर्यालोचनन् योगमायनद्वारा चित्तवृत्तिनिरोधपूर्वकमन्न करणं निर्गत विधाय सायको भत्तोः प्रभावेण भगवन्तं साक्षात्य सत्मन्निपान नभमान यात्मज्ञानगधिगम्य निर्वागपर प्राणु शस्नोतीति निश्चित्य, उपासना परिपुष्टो सिस्न्यागकामनपा महर्षिभिः मुगमोसायं गतिशास्त्र- माविपतम्। तानिगा नारन भक्तिपिपयानि गनुरगोनिनन्यानि (८) गुपागि प्रगोतानि, मर्षिगा शामियन च पपिरतान (१०२) मागि निमितानि । तम नारसमतिमासपा शानिय fr:परिक्ष ·भक्तिसूत्र' भक्तिसम्प्रदाये विशिष्ट स्थान महत्त्वं च विति। अत एवं तत्र द्वाभ्यां स्वप्नेश्वर-भवदेवमिश्राभ्यां पृथक् पृथक् स्वतन्त्र भाष्यद्वयं कृतम् । श्रीस्वामिना नारायणतीर्थेन च विशदभावपूर्णा चन्द्रिकाख्या व्याख्या विहिताऽस्ति । एवं भाप्यद्वयव्याख्याविभूषितस्य शाण्डिल्य- भक्तिसूत्रस्य भक्तसमाजे विपुलोऽस्ति प्रचारः प्रसारः समादरश्च । नारदभक्तिमूने किमपि भाप्यं व्याख्यानं वा नेदानों यावदवलोकितम्, किन्तु केवलं तत्प्राण्येव दृष्टिपथमायान्ति । वर्तमाने युगे प्रामाणिकतया समुपलब्धस्य पूर्वोक्तमहपिद्वयप्रणीतस्य भक्तिसूत्रद्वयस्य पर्यालोचनया प्रतीयते यदाभ्यां द्वाभ्यां भक्तराचार्याभ्यां, देवर्षिनारद-महर्पिशाण्डिल्याभ्यां पूर्वमपि भक्तिशास्त्रस्यासन्ननेके आचा- स्तिद्ग्रन्थारच.सन् । परमस्माक दौर्भाग्याद् दैवदुर्विलसितया परिस्थिते. पारवश्याद् हिन्दुधर्मेऽनेकाक्रान्त्युपस्थितेश्चेदानी ते कालकवलिता जाताः। तेषां मध्ये एकस्यापि कस्यचन ग्रन्यरत्नस्य दर्शनं न जायते; किन्तु केवलं शाण्डिल्यभक्तिसूत्रे भक्तिविषयकमतान्तरप्रतिपादनप्रसङ्गे येपां पूर्वाचार्याणां चर्चाऽस्ति ते सन्ति काश्यप-चादरायण-शाण्डिल्य- जैमिनिमुनयः । तथाहि- (१) तामैश्वर्यपरां काश्यपः परत्वात् ।। शा. भ. सू. २१११३ ।। (२) प्रात्मैकपरा बादरायण: ॥ तत्रैव २।११४॥ (३) उभयपरा शाण्डिल्य: शब्दोपपत्तिभ्याम् ॥ तत्रैव सा ।। (४) नाम्नेति जैमिनि: सम्भवात् ॥ तत्रैव २।२।६॥ एपा मध्ये ( २०१५ ) सूत्रे प्रोक्तः शाण्डिल्योऽयमेतस्माद् भक्तिसूत्र- निर्मातुः शाण्डिल्यादन्यः प्रतीयते। यतो हि शाण्डिल्याभिधा अनेके महर्पयस्तत्तद्ग्रन्थेषु थूयन्ते (१) एकस्तावत् शाण्डिल्यो भक्तिसूत्रप्रणेता महषिः शाण्डिल्यः । (२) अपरो बृहदारण्यकोपनिषदि चतुर्थाध्यायस्य वंशनिरूपके पप्ठे ब्राह्मणे प्रथममन्त्रे "कौशिकात् कौशिकः, कौण्डिन्यात् कौण्डिन्यः, शाण्डिल्याच्छाण्डिल्यः ( ४१६३१) इत्यादिना णितो वंपिः शाण्डिल्यः । (३) अन्यो व्यासशिप्यः शाण्डिल्यः संहिताप्रणेता महर्षिः शाण्डिल्यः। (४) इतरस्तु जयासंहितानिर्माता नारदशिष्यत्वेन प्रथित- यशा महापः शाण्डिल्यः । परमेषु भक्तिमूत्रप्रणेता महपिः शाण्डिल्यः पञ्चरामानुयायीति स्पष्टं प्रतिभाति, एतत्सूत्रागां तदनुसारित्वात् । एवमपि नारदभक्तिसूत्रे स्मृता भक्तराचार्याः सन्ति पाराशर्य-गर्ग- शाण्डिल्य-ब्रह्मकुमार-व्याय-शुक-विष्णुकोण्डिन्य-शेप-उद्धव-आरुणि-बलि. हनुमद्विभीपणादयः । तथा हि--(१) पूजादिषु अनुराग इति पाराशर्यः ८२] [पुराणपालोचने ·॥१६॥ (२) कथादिपु इति गर्गः ॥१७] (३) आत्मरत्यविरोधेनेति शाण्डिल्यः ॥१८॥ (४) नारदस्तु तदपिताखिलाचारिता तद्विस्मरणे परमव्याकुलतेति ॥१९॥ (५) तस्या ज्ञानमेव साधनमित्येके ॥२८॥ (६) अन्योन्याश्रयत्वमित्यन्ये ।।२६॥ (७) स्वयं फलरूपतेति ब्रह्मकुमारा: ॥३०॥ (८) इत्येवं वदन्ति जनजल्पनिर्भया एकमताः:कुमार-व्यास-शुक- शाण्डिल्य-गर्ग-विष्णु कौण्डिन्य-शेष-उद्धव-अरुणि-बलि-हनुमद्विभीषणादयो भक्ताचार्याः ।। ८३ ॥ नारदभक्तिमूत्र-शाण्डिल्यभक्तिसूत्रातिरिक्तान्यपि कियन्ति भक्ति- सूत्राणि साम्प्रतं दृष्टिगोचरतामायान्ति । यथा श्रीहरिहरारण्यस्वामि- भिविरचितानि पड्विंशति (२६) संख्याकानि परभक्तिसूत्राणि। श्रद्धेय- महामहोपाध्याय पं० गोपीनाथकविराजमहोदयद्वारा टिप्पणविवरणादिभिः सनायीकृत्य सरस्वतीभवनग्रन्यमालातो मुद्रिते भक्तिमीमासानामके ग्रन्थेऽ- ज्ञातकर्तृकानि द्वयधिकशत(१०२)सूत्राणि, भारतधर्ममहामण्डलतो मुद्रिते दैवीमीमांसादर्शने( ३४२ )सूत्राणि, सत्यनारायणशर्मणो भक्तिसूत्रं च भगवद्भक्ताना हृदयान्यावर्जयन्ति। एतद्भगवद्भक्तिसूत्रातिरिक्ता अनेकैर्भक्तिशिरोमणिभिविद्वन्मणि- भिक्तिविषयमधिकृत्य समये-समयेऽनेके ग्रन्थाः प्रणीताः, विविधा निबन्धाश्च लिखिताः । यत्रतेऽतिप्रसिद्धाः प्रामाणिकाश्च सन्ति । (१) श्रीमधुसूदनसरस्वतीस्वामिनाम् भाक्तिरसायनम् (२) श्रीस्वामिनारायणतीर्थानाम् भक्त्यधिकरणमाला (३) श्रीनृसिंहभारतीमहोदयानाम् भक्तिमुधातरङ्गिणी (४) श्रीहरिहरानन्दसरस्वतीनाम् भक्तिमुधा (५) श्रीरूपगोस्वामिनाम् (क) भक्तिरसामृतसिन्धुः (ख) उज्ज्वलनीलमणिः (ग) दानकेलिकोमुदी च (६) श्रीजीवगोस्वामिनः वैष्णवतोपिणी (७) श्रीगीतास्वामिविजयस्य नवभक्तिरसायनम् । (८) श्रीवोपदेवस्य मुक्ताफलम् (e) श्रीरघुनाथशास्त्रिणः भक्तितरङ्गिणी (१०) श्रीअनन्तदेवस्य भक्तिनिर्णयः (११) श्रीसुरेश्वरमिश्रस्य भक्तिकुसुमाञ्जलिः (१२) श्रीनारायणभट्टस्य भक्तिसागरः द्वितीयः परिच्छेदः] [८३ ·(१३) श्रीजीवगोस्वामिनः पट्सन्दर्भः (१४) धीरसिकोत्तंसस्य प्रेमपत्तनम् (१५) श्रीविटुलेशस्य भक्तिहंसः । (१६) श्रीलक्ष्मीधरस्य भगवन्नामकौमुदी भक्तिरससमीक्षा पुण्यस्थलीभारतभूमिहि सरसस्य भक्तिरसस्य स्निग्धया धारया सिक्ता आप्पायिता च वर्तते । भारते भक्तिरसस्य प्रवाहोऽनादिकालत एव प्रचलन्नास्ते। स्निग्यानुरागसम्बन्या भावप्रवणा भक्तिरसप्लाविता बहवो विद्वांसः सन्तो महात्मानश्चानायासेन परमात्मानमवाप्य कुन- कृत्यतामगुः यान्ति यास्यन्ति च । यद्यपि रसविपयकचिन्तनपरम्पराया उदयस्तु बहुपूर्वत एव जात आसीत्, परन्तपलब्धसामग्रीप्रामाण्यात् तस्य प्रवर्तनं भरतमुनित एव मन्यते रसज: । भारते भरतेन मुनिना रसनिष्पत्ति सूत्ररूपेण निर्दिशता 'तत्र पानकरसन्यायेन दृष्टान्तमुपस्थायात्मसन्तोपो लब्ध.1 आनन्द- साधनमेव रमतत्वस्य चरम लक्ष्यम्। 'रसौ व सः, रसं लब्धा ह्यानन्दी- भवति, प्रानन्दं ब्रह्मणो विद्वान विभेति कुतश्चन, प्रानन्दाद् यि भूतानि जायन्ते' इत्यादि श्रुतिवचनानि आनन्दस्य परमात्मस्वरूपता प्रतिपाद- यन्त्यो जीवनस्य परम पुरुषार्थमानन्दमेवामनन्ति । दुखस्यात्यन्तिक- निवृत्तेरपि समावेश आनन्द एव जायते । आनन्दस्याधिष्ठानमस्त्यात्मा। स चास्ति द्विविध.-एको जीवात्मा, द्वितीयश्च परमात्मा । तत्र वस्तुतः परमात्मैवास्ते आनन्दस्याधिष्ठानम्, तथापि जीवात्मन्यपि सच्चिदा- नन्दस्वरूपस्य परब्रह्मणोऽशस्य विद्यमानत्वादग्निस्फुलिंग इव समुद्रजल- बिन्दुवद्वा जीवे आनन्दानुभूतिर्जायते,'आनन्दप्रतिभासो वा भवति । विपयजन्य आनन्दोऽस्थायी भवति, स्थायी तु त्वात्मगत एवानन्दो भवति । भरतमुनेलक्ष्यं जीवगतस्यानन्दांशोद्वोधनमात्रमस्ति। जीवो ह्यनादिकालतो नानायोनिपु बंभ्रम्यमाणोऽनेकाभिर्वासनाभिः परिव्यानो भवति । मानवमानसे विविधा वासनाः सूक्ष्मतया तिष्ठन्ते, काव्यार्थ- चिन्तनयोग्यताऽपि तत्र स्वभावत एव समुद्भवति । अतो विभावानुभाव- सधारिभावमाध्यमेन रसास्वादस्य प्रक्रियायां 'विचारो रसाचार्यस्य भरतस्यास्ति लक्ष्यम् । वस्तुतोऽयं रसोपक्रम: परमानन्दास्वादस्पास्ति पूर्वपीठिकैव विविधवासनाससक्तवेतसां सचेतसां कृतेऽधिकः सुगमञ्च । परमतत्वपुरपोत्तमगताया पूर्णाया ' रसानुभूते. सर्वैःकरत्वाद् भरतादिभिराचार्यन नि.श्रेयसाप्तो समर्यानां श्रवणादिसाधनाना विचारः [पुराणपर्यालगेचने ·प्रस्तुतः, न वा निखिलानर्थनिदानभूतस्याज्ञानस्योन्मूलने प्रयासो विहितः । भरतमुनिना हि महता परिश्रमेण दिव्यज्ञानमन्दरेणागमसिन्धोर्मन्थन विधाय पीयूपवपुपो यस्य नाट्यशास्त्रस्य प्रणयनमकारि तस्य लक्ष्य जीवगतानन्दांशस्यास्वादनमात्रमेवास्ते, न तु पूर्णब्रह्मानन्दानुभूतिरपि तस्यास्ति लक्ष्यभूता। भक्तिरसाचार्यैस्तु न जीवगतानन्दांशमात्रमेव लक्ष्यीकृतम्, प्रत्युत आनन्दराशिभगवद्गतानन्दस्यास्वादनमेवास्ति तेषां वास्तविकं लक्ष्यम् । पुष्कलानन्दरसास्वादस्तु तदैवोद्भवति यदा परमानन्दस्वरूपो भगवान् स्वयमेव मनोगतो भवेत् । तथा चोक्त श्रीस्वामिवर्येर्मधुसूदनसरस्वतीपादैः। भगवान् परमानन्दस्वरूपः स्वयमेव हि। मनोगतस्तदाकारो रसतामेति पुष्कलम् ।। भ० र० १।१० अपि च यदा भक्त्या भक्तस्य द्रवितं चित्तं नित्यं विभु पूर्णबोधं सुखात्मक च परमात्मानं नितरां समाश्लिष्यति, तदा किमप्यन्यत् कर्तव्यं नावशेष- तया अवतिष्ठते । अर्थात् सर्वदेशव्यापकस्य नित्यसुखस्वरूपस्य सर्वतः परिपूर्णस्य परमेश्वरस्य द्रवीभूतेन चेतसा ग्रहणे कृतकृत्यतया न किञ्चि- दवशिष्यते । अत एवोक्तं ब्रह्मगा श्रीमद्भागवते भगवन्तं श्रीकृष्णं प्रति । पुरेह भूमन् वहवोऽपि योगिनस्त्वपितेहा निजकर्मलब्धया। विध्य भक्त्यैव कयोपनोतया प्रपेदिरेऽजोऽच्युत ते गति पराम् ॥१०॥१४॥५ भगवन्तं विभु नित्यं पूर्ण बोधसुखात्मकम् । यद् गृह्णाति द्रुतं चित्तं किमियदवशिष्यते ।। यथा बिम्बस्थानीय मुखमेव दर्पणाद्युपाधिसम्बन्धात् प्रतिविम्वरूपं घरो, तथैवेश्वरो देहोपाधिसंयोगाद् जीवरूपं गृह्णाति । अत एव जीव ईश्वरवत् पूर्णरसरूपः, तयोर्भेदो नास्ति । दृश्यदर्शकयोरभेदानुभव एव रसस्य परम प्रयोजनम् । कान्तादिलौकिकविपयेष्वपि रसप्रतीतिकारणं सुखस्वरूप चैतन्यधनमेवास्ति; किन्तु मायाया आवरणशक्त्या आवृतत्वान्न तत्प्रतीयते विशुद्ध भगवत्तत्त्वम् । अत एवोक्तं भर्तृहरिणा वैराग्यशतके । यदासीदज्ञानं स्मरतिमिरसश्शारजनितं, तदा दृष्टं नारीमयमिदमशेपं जगदिति । इदानीमस्माकं पटुतमविवेकाअनशां, शमीभूता दृष्टिस्त्रिभुवनमपि ब्रह्म मनुते ।। अतो द्रवीभूतचित्तवृत्तावाविभूतश्चिदानन्द एव रसरूपत्वं प्रतिपद्यते। या च भरतेन मुनिना नाट्यशास्त्रे नव रसाः स्वीकृतास्तत्र भक्तिसम्प्र- दाये पञ्च मुरयाः सप्त च गौणा इति गौणमुस्यभेदाद् द्वादश भक्तिरसाः स्वीक्रियन्ते । भक्तः सप्त गौणरसाः, साहित्ये तथैव स्वतन्त्रतया स्वीकृताः हितोगरियो ·शिप्टी द्वौ शान्तशृङ्गाररसौ भक्तिशास्त्रे शान्तमधुरभक्तिभेदेऽनर्गती कृतौ । तत्र मुख्यभक्ती शान्तस्य नामग्याहं ग्रहणं कृतम्, किन्तु शृङ्गारस्य न नामग्राहं ग्रहणमस्ति । वस्तुतो मधुरभक्तिरेवास्ति साहित्यशास्त्रस्य श्रृङ्गाररस.। (१) मुख्यो भक्तिरसः शान्तरसः प्रीतरसः प्रेयान रस. वात्सल्य रसः मधुररसः (२) गौणो भक्तिरसः हास्यरसः अद्भुतरसः वीररस: करुणरस: रौद्ररस: भयानकरस: वीभत्सरसः भक्तिरसामृतसिन्चो दक्षिणविभागे पञ्चमलहर्या स्थायिभावस्य विस्तृतविवेचनप्रसङ्गे स्थायिभावपरिभाषा कुर्वता रूपगोस्वामिना प्रोक्त यद् यो हि भावो विरुद्धान् अविरुद्धान् वा भावान् स्ववशे कृत्वा उत्तम- राजवत् शोभेत स स्थायी भावो निगद्यते ।। भक्तिशास्त्रे श्रीकृष्ण विपयकरतिरेव स्थायीभावः स्वीकृतोऽस्ति । सा द्विविधा-मुख्य रतिर्गौणरतिश्च । गोस्वामिना स्थायीभावस्य स्वरूपं तु तदेव स्वीकृतं यत् साहित्यशास्त्रे स्वीकृतमस्ति, किन्तु तद्वर्गीकरण- व्यवहारो भिन्नप्रकारेणोपस्थापितः । श्रीकृष्णविषयकरतेाँगमुख्यस्थायि. भावस्य वर्गीकरण तेन स्वकीयया शैल्या समुपस्थापितम् । श्रीकृष्णरतिर्मुख्यस्थायिभावः स्वार्था रतिः परर्या रतिः । शुद्धा रतिः प्रीतिरतिः सख्यरतिः वात्सल्यरतिः प्रियता(मधुरा) केवला सङ्कला, केवला सडुला, फेवला सङ्खला सामान्या शान्ता १. अविरुद्धान विरुद्धश्च भावान् यो वशता नयन् । सुराजेत विराजेत स स्थायीभाव उच्यते ॥ [पुराणपालोचा ८.1 ·श्रीकृष्णरतिः (गौरगस्थायिभाव.) हासरति उत्साहरति शोकरति क्रोधरति भयरति विस्मयरति जुगुप्मारति: दानम् युद्धम् दया धर्म दृष्टम् श्रुतम् सीर्तितम् अनुमितम् स्मितम् हसितम् विहसितम् अवहसितम् अतिहसितम् लक्ष्यभेदाद् रसस्य निप्पत्तावास्वादे च भवति भेद स्वाभाविक । विभावानुभावसञ्चारिसयोगाद् रसनिष्पत्ति' इति तसूनमवलम्ब्य रसनिप्पत्तिविपये यावत्यो व्याख्या उपलभ्यन्ते ता सर्वा अपि भक्ति विषयक्रसनिप्पत्तिव्याख्यातो विभिन्ना एव दृष्टिगोचरतामायान्ति । भट्टलोल्लटस्योत्पत्तिवादो या विभावादिकारण सह स्थायि- भावस्य ( दमयन्त्यादिदर्शनजनलादिसमवेतरत्यायुद्धोधस्य तत्कार्य- बटाक्षाराहचरितोवण्ठादीना च ) अनुकार्यनलादिनैव सम्बन्वात् तव रस उत्पद्यते, नटे तु तत्तदनुकृत्या सादृश्यमूलकारोपो विधीयते । शङ्ख- वस्यानुमितिवादो यनानुकार्य नलादी गृहीतविभावादिभिहेतुभिरनु- कार्यभिन्ने नटे रसत्यानुमान क्रियते। आभ्यामाचार्याभ्यां प्रदशितर- सनिप्पत्तिप्रकाराद् भिन्नो भक्ति रसनिप्पत्तिप्रकार । भक्तिरसदृष्टया न रसोत्पत्तिरतुकार्ये भवति, नापि नटेऽतुमीयते, प्रत्युत तत्र भक्तस्य भाव एवास्वादगोचरो भूत्वा रसस्पता प्रतिपद्यते। नाट्येऽनुकायंगतभावस्य नटे आरोपसम्भवऽपि भक्तिक्षेत्रीयरसानु- भूमी पर्तृत्व श्रवणकीर्तनादावेकाधारितमस्ति । अत एव भट्टनायक- स्यापि भावत्व-भोजपत्वरुपयोदयोव्यापारयोर्नबीनवरपनाऽपि न वृत- मार्या भवति, यक्या विभावादीना सापरणीवरण क्रियते, द्वितीयया च सत्यो।काज्जायमानामानन्दात्मिका सविद्विश्रान्ति ससाव्य रमस्या- नुभव क्यिते । न या व्यजनावादिनोऽभिनयातस्य प्रमानुगतसत्नान- मनोभावस्यास्वादनादर निर्वाहो भवितुमर्हनि, यनो ह्यन्यपानगतभारस्य प्रधानपायगाभाय विनयस्य मिशाना न भत्तिरगशिद्धान मान्यता- मत। गतु प्वेतपु मतप्यात्मस्वरूपस्य रमन्य नियता न निदधनि। बना भावनपीसमूदासम्बनमानानतर जापमाना व्यवधारहिता हिवार परिस] ·प्रतोतिरेव भक्तिरसः । अतएव भक्तिरसायनेऽयं सर्वमान्यः सिद्धान्तः समुद्घोपितः श्रीयतिवर्यमधुसूदनसरस्वतीपादः । सानन्तरक्षणेऽवश्यं व्यनक्ति सुखमुत्तमम् । तसः, केचिदाचार्यास्तामेव तु रसं विदुः ॥३॥१३॥ अपि च-नित्यं सुखमभिव्यक्तं रसो वै स इति श्रुतेः । प्रतीति: स्वप्रकाशस्य निर्विकल्पसुखात्मिका ॥३॥२२॥ किञ्च-परमानन्द प्रात्मैव रस इत्याहुरागमाः। शब्दतस्तदभिव्यक्तिप्रकारोऽयं प्रदर्शित: ॥३॥२४॥ भरतसूत्रे पञ्चमी हेत्वर्था, हेतुत्वं च कारकत्व-ज्ञापकत्वान्यतररूपम् । ज्ञापकत्वं च तद्विषयकज्ञानजनकज्ञानविपयत्वम्, ज्ञानं चात्र त्रिविधम्-प्रत्य- क्षम्, अनुमितिः शाब्दबोधश्च । तत्र प्रत्यक्षं द्विविधम्-यथार्थमयथार्थञ्च । अयथार्थ पुद्विधा-दोपजन्यं भ्रमत्वेन प्रसिद्धम्, इच्छाजन्यमारोपत्वेन ख्या- तम् । तथा च भट्टलोल्लटादीनां मते रसास्पदनलयुधिष्ठिरादिनायकेपुत्क- पठादिभिर्हेतुभी रस उत्पद्यते, ज्ञापकहेतुना नटादिपात्रेयु रस आरोप्यते । व्यञ्जनावृत्त्या वा मलदमयन्त्यादीनां गुणक्रियादीनि नटनटीप्वारोप्य अयथार्यानुभवस्वरूपो मनसो रसः साध्यते । एवं च स्वस्वशेमुपीविकासा- नुसारेण भरतसूत्रघटकसंयोगपञ्चमीनिष्पत्यर्थविविधतया अभियुक्ता भट्टलोल्लट-भट्टनायकाभिनवगुप्ताचार्या रसतत्त्वं सोपष्टम्भं प्राचीकसन् । भक्तिरसे भावस्याश्रयो भक्त एव भवति, न नाट्यगतपानं यथा लौकिके रसे जायते । लौकिके रसे शृङ्गाररसास्याश्रयो भवति नलदुप्य- न्तादिः आलम्वनविभावस्य च दमयन्तीशकुन्तलादिः, किन्तु भक्तिरसक्षेत्रे राधाकृष्णयोद्वंयोरपि विवेचनमालम्बनप्रकरणे एव कृतमस्ति । अत एव भक्तिरसातुर्यायभिराचार्यै रसानुभूतेरभिनवा प्रक्रिया कल्पिता । मधुरभक्तिपरम्परापर्यालोचनम् विविधफण्टकाकोणं सङ्कीर्ण वम विहाय परिष्कृतेन घण्टापन सञ्चरिप्णुना रसविदा विदा विपश्चिता मतेन "रसो वै सः, रसं लक्ष्य हानदी भवति" इति श्रुत्यनुमार स्वरूपतटस्थलक्षणलतितो ब्रह्म-परमात्मे. त्यादिपर्यायो भगवानेवास्ति रसः, तमेव साक्षात्कृत्य स्वल्पानन्दो जीवः प्रशस्तानन्दी भवतीति परमपुरपार्थप्रापकतया भगवत्प्रासये भक्तिमार्गो:- स्त्यितियुगमो मार्गः यया मुसेन भक्तरवाप्यते भगवान न तथा शानिभिः । १. नायं मुखापा मगयार देहिना गोपिरागुतः । मानिना पारमभूगना यया सिमसागर ॥ (श्री. मा० १०६।२१) [पुरापपरापन ८ ·तथै- नित्यकर्मानुष्ठानाद् विशुद्ध ऽन्तःकरणे श्रवणकोर्तनादिना भवति भगवति प्रेमोद्भव इत्याभिलक्ष्य विपश्चिदग्रेसरा यतिवर्याः श्रीमधुसूदन- सरस्वतीमहोदया भक्तिरसायने सपरिकरं सोपपत्तिकं च भक्तिरसं व्यवा- तिष्ठपन् । विद्वद्भिश्च भक्ति: ज्ञान-कर्म-योगेभ्यः श्रेष्ठतमा स्वीकृतास्ति । यथा समुद्रजलं वाप्पमेघवर्षादिक्रमेण परिणतं सत् पुनर्नदनदीद्वारा समुद्रमेवोपगच्छति, तथैव रसस्वरूपात प्रेमस्रोतसो भगवतः प्रेमधारा निःसृत्य भक्तानां मनांसि सिञ्चन्ती भूयःप्रेमस्रोतःस्वरूपं परमात्मानमेवो- पतिप्ठते। भारतीयप्रेमपद्धतौ प्रम अनेकेषु रूपेप्चभिव्यक्त भवति गुरु- शिप्ययोः श्रद्धास्पदं परस्परं प्रेम, पतिपत्न्योरन्योन्यमनुरागाभिधं प्रम, पितापुत्रयोश्चेतरेतराश्रयं स्नेहाण्यं प्रम, प्रमप्ररितः पित्रादियथा स्वसन्तति पालयति, पोपयति, अभिरक्षति च सर्वाभ्यो बाधाभ्यः, वेश्वरोऽपि भक्तप्रेमाभिभूतो भक्तान पालयति, तेषां हितं विधत्ते, निरन्तरं च तदर्थ चिन्तयति यथा पर्वतीयोच्चावचप्रदेशेषु मेधात् पतितं पानीयं शिलाखण्डैः संह- न्यमानमितस्तत उपढौकमानं यावत् समतलभूमौ नोपतिष्ठते तावद् निर्मलं स्थिर वा न भवति, तथैव सृष्टिसमये जीवोऽपि प्रभुपादपद्मतः पृथग्भूय विभिन्नासु योनिपु बभ्रम्यमाणोऽनेकान् क्लेशांश्च सहमानो विविधां यातनामतुभवन् यावत् प्रभुपादपद्म नोपतिप्ठते, तावत् तस्य पापतापयोः शान्तिनं जायते । अतो जीव आनन्दधामानं परमात्मान- मुपस्थायैव परमानन्दमतुभवितुमर्हति, नान्यथा; तदर्थं जगदाधारे भगवति परमप्रेमरूपा, परमात्मनि पराकाष्ठाया अनुरक्तिरेव वा भक्तिरस्ति सरलं साधनम् । तत्राप्यनादिकालतो विविधविपयासक्तस्य जीवस्याना- यासेन भगवत्पदप्राप्तये मधुरभक्तिः परमतमं साधनं समवस्थीयते। यद्यपि मध्ययुगो ह्रासस्य युगः कथ्यते, अथापि भक्तिसाधनसाहित्य- दृष्ट्याऽयमुत्कर्षस्य युगः स्वीक्रियते तज्ज्ञः । अस्मिन् युगे प्रायो भारतस्य सर्वेषु भागेपु तत्त्वज्ञानिनो दार्शनिकाः, मननशीलाः गभीरविचारकाः, उच्चकोटिकाः साधकाः, वीतरागा महात्मानो भगवद्भक्ताः सन्तश्च प्रादुरभवन् । न केवलं शास्त्रवेत्तारो विद्वांस एव, अपि त्वनधीतशास्त्रा अपरिचिताक्षरा अप्यतुभविनः साघवः सन्तो महान्तश्च भगवद्भक्ति- विपये शास्त्रसम्मतान् स्वानुभूतिनिर्भरान् स्वतन्त्रान् विचारान् वोपस्था- पितवन्तः । फलतस्तदानी योगतन्त्रसाधनोपासनाचनादयो विविधा मार्गा दृष्टिगोचरतामागताः। द्वितीयः परि ज्वेदः] ·। - . बृहद्धारीतस्मृतो सूक्ष्मतया त्रिविधायाः श्रौतस्मातांगमोपासनापद्धतेः समुपलव्धावपि संहितानन्येप्वारायनाप्रक्रियायाः सविस्तरा विचारो विहितः । अभिसंहितानुसारं समाराधनाया द्वे प्रक्रिये स्तः। एकाऽमूर्ती- पासना, द्वितीया च समूर्तोपासना। तत्राग्नावाहुतिप्रक्षेपमाध्यमेन क्रिय- माणोपासनाऽमूर्तोपासना, प्रतिमादिपूजनञ्च समूर्तोपासना कथ्यते । * मध्यकालीनयेष्णयसम्प्रदाये मधुरभक्तः प्रथममुदयो जातः । दाम्पत्य- प्रेमवर्णनं माधुर्यभावस्य मूलं स्रोतः । ऋग्वेदीयमधुविधाया अथर्ववेदीय- मधुलतायाश्च प्रतिपाद्या मधुरोपासनेति केपाश्चिदस्ति मतम् । वैष्णवभक्ती माधुर्योपासनाभावस्य मूलान्वेपणे क्रियमाणे तेप्वेव स्रोतस्सु अवगाहने समोचीने प्रतीयते, येषु मधुराया भक्तस्तत्वं स्पष्टतो लक्ष्यते । पाञ्चरात्रसंहितासु ज्ञानपाद-योगपाद-क्रियापाद-चपिादाख्या. श्चत्वारः पादा विद्यन्ते। तवाद्ये ज्ञानपादे ब्रह्म-जीव-जगत्-सम्बन्विनां सिद्धान्तानां निरूपणं विद्यते। द्वितोये योगपादे यौगिकप्रक्रियाया विवे. चनं वर्तते । तृतीये क्रियापादे मूतिमन्दिर निर्माणस्थापनपूजनादिविधोनां समावेशः । चतुर्थे च चर्जापादे सगुणोपासनायाः प्रामुख्य दृश्यते । जयाख्यसंहितायां समूर्चिनस्य विस्तारो विहितः । अहिन्यसंहितायां वगिताः पड्विधा शरणागतिर्मधुरभक्तः पूर्वस्थिती प्रपतेः पुष्टी परिचयं प्रददाति । मानुकूल्यस्य संकल्पः प्रातिकूल्यस्य वर्जनम् । रक्षिप्यतोति विश्वासो गोप्तृत्ववरणं तया ।। आत्मनिक्षेपकार्पण्ये पविधा शरणागतिः । अ०७० सं० २५१ ज्ञानामृतस हितायां प्रभोः सेवायाः पड विषयो वणिताः सन्ति । ते यथा--स्मरणम्, कीर्तनम्, प्रणतिः, पादवन्दनम्, अर्चनं समर्पणं च । तत्र भगवतः श्रीकृष्णस्य तत्प्रियगोपीनाञ्च प्रचुरं प्रेम वणितमस्ति । मध्ययुगस्योत्तरभागे पाञ्चरात्रसंहिता अनुसरन्त्यो नृसिंहतापिनी- रमतापिनी-गोपालतरपिनीत्यादिनाम्ना अनेका उपनिषदो दृष्टिगोचर- तामागताः। भगवत्पूज्यपाद श्रीस्वामिशङ्कराचार्य-अप्पयदीक्षिताभ्यां पाश्चरान- संहितानां वर्ण्यविपयं विविच्च तासामवैदिकत्वमुद्घोप्य तत्प्रतिपादित- पद्धतेरपेक्षत्वं प्रतिपादितम् । परिणामतः श्रीशङ्कराचार्यस्य विरोये विशिष्टाद्वैतमतप्रवर्तकेन श्रीरामानुजाचार्येण पाञ्चरात्रसिद्धान्तस्य वेदवत् प्रामाण्यमङ्गीकृत्य साटोपं तत्समर्थनं कृतम् । 101 [ पुराणपर्यालीपने ·पाश्चरात्रमते क्रियाचर्यातिरिक्ता प्रेममाधुर्ययोरप्यप्रत्यक्षरूपेण स्वीकृतिरस्ति । मध्ययुगे शैवशाक्तमतयोरपि प्रभावश्चरममुत्कर्पमुपगत आसीत् । शासकवर्गेऽपि वैष्णवमतापेक्षया शैवमतानुयायिनोऽधिका आसन् । शैवागमशाक्ततन्यशासनपद्धतेरांशिकः प्रभावोऽपि मधुरभक्तः राधातत्त्वे बहुभिविद्भिः प्रदर्शितः । शैवपु भक्तपु शिवभक्तर्यादृशी कल्पनास्ति, शाक्तषु च त्रिपुरसुन्दर्या यद्रूपमुपवणितम्, तादृगेव वर्णनं राधाभावेन गोपीभावेन च बहुत्री- पलभ्यते । युगलतत्त्वस्य मूलवोजमपि शैवसाधनासरणिपु लक्ष्यते । तन्ने भगवान् श्रीकृष्णः कामवीजात्मकः, राधादेवी च रतिबीजात्मिका प्रोक्तास्ति । बौद्धतान्त्रिकसमाराधनाया अपि मधुरभक्तिविकासेऽप्रत्यक्षो योग आसीत् । दक्षिण-भारतीयालवारभक्तानां मनो मुग्धकारिपु गीतेषु मधुरभक्तेः सुन्दरं रूपं दरोदृश्यते। सूफीमतसाधकप्वपि मधुरभक्तश्च- मत्कारो विपुलो विलोक्यते । साहित्यस्य शृङ्गाररस एव भक्तिसम्प्रदाये मधुरभक्तिरस्ति। राष्ट्रभापाया हिन्द्या मध्यकालीननिर्गुणधारायां सन्तकवीनामभि- व्यक्तिप्वपि माधुर्यभावस्य प्राचुर्य विलोक्यते । दाम्पत्यसम्बन्धरूपकेषु बाहुल्यं तु दादू-कबीर-नानकादीनां रचनासु समुपलभ्यते। निर्गुणो- पासकानां सन्तकवीना माधुर्यभावस्य मर्यादारूपे दृढो विश्वास आसीत् । सन्तकबीरस्त्वात्मानं श्रीरामस्य वधू' मत्वा अमन्दमानन्दमनुभवति स्म । एवं सत्यपि उच्छृड्सलं प्रेम अनैतिकाचरणवर्णनञ्चैतेपी सन्तकवीनां रचनासु न दृश्यते । कोलकापालिकपाशुपतादिमतेपु साधनावर्णनप्रसङ्गे नारीपुरुपमाध्यमेन मधुरभावस्याभिव्यक्तिर्जाता। परिवतिनि सहजिया- सम्प्रदाये तु मधुरभाव परकीयाभावमाध्यमेन चरमं विकाससीमानमुपगतं दृश्यते । इत्थं पाञ्चरात्रसंहितात आरभ्य सहजियासम्प्रदायसाधनपद्धति- पर्यन्त मधुरभक्तरुपकरणचयनमुपलभ्यते । मधुरभक्तः शास्त्रीयरूपस्य विकासरतु चैतन्यमतानुयायिना वृन्दा- वननिवासिनां पड्गोस्वामिनां ग्रन्यैरेव जातः । तेपां अन्यप्रणयनमूल- प्रेरकः स्वयं चैतन्यमहाप्रभुरेवासीत् । तेन तु स्वयमहनिशं श्रीकृष्ण- लीलायां निमग्नतैव स्वीकृतासीत् किन्तु तद्भक्तानां कृते शास्त्रीयसुदृढा- धारेण मधुरभक्तेः शास्त्रीय पक्ष प्रतिपाद्य भक्तः समुज्वल रूप समुपस्था- पयितुं गोस्वामिवर्या प्रेरिताः सततं प्रोत्साहिताश्च महाप्रभुणा। तत्प्रेरणामवाप्य तैश्चैतन्यमतानुयायिभिः पण्डितनं केवलं मधुरभक्ते रूपरेखैव प्रस्तुता, प्रत्युत तस्या बाह्याभ्यन्तरं रूपमपि सर्वाङ्गपूर्ण परि- द्वितीयः परिच्छेदः] ·कल्पितम् । एकतस्तस्तस्य शास्त्रीय रूपं प्रदत्तम्, अन्यत्र च तत्सिद्धये शास्त्रतो दर्शनतश्च प्रचुराणि प्रमाणान्युपस्थाय सुदृढांश्च तर्कान् संगृह्य स्वस्वग्रन्थेषु साहित्यिकाचारेण भक्तिरसस्पे प्रतिष्ठापिता मधुरभक्तिः, यत्र श्रीमद्भागवतब्रह्मवैवादिपुराण-महाभारत-नारदभक्तिसूत्र शाण्डिल्य- भक्तिसूत्रादीनामपि पर्याप्तं योगदानं दरीदृश्यते ! भक्तराचार्गोपीनां भगवति श्रीकृष्णेऽपूर्या भक्तिः, आदर्शभक्ति- रभिमता। तथा हि नारदभक्तिसूत्रे-यथा प्रजगोपिकानाम् (२१), शाण्डिल्यभक्तिसूत्रे च--अत एव तद्भावाद वल्लवोनाम ( ११२५)! वस्तुतो गोपीनां भगवति वासुदेवे आदर्शमयस्य प्रेम्णस्तुलना विश्व- प्रेमपरम्परायां न कचिद् भवितुमर्हति । साधनामार्गे यावती प्रेममात्रा अधिका भवति, तावत्येव श्रेष्ठतमा भवति भक्तिः । गोपिकानां प्रेम्णः केन्द्रविन्दुः पोडशकलश्चन्द्र इव पूर्णकलो भगवान् श्रीकृष्णचन्द्र एवासीत्, यस्मिन् ताभिः सकलाः शारीरिक्यश्चेप्टा मान- सानि सुखानि दुःखानि च समर्पितान्यासन् । क्षणमात्रमपि श्रीकृष्ण विरहे तासां जीवन जलविहीनो मीन इव व्याकुलमासीत् । केवलं तत्माभि- लालसायामेव ताभिः प्राणधारणं कृतम् । तदुक्तं श्रीमद्भागवते स्वयमेव भगवता श्रीकृष्णेनोद्धवं प्रति बजे गोपिनां सविधे स्वसन्देशं प्रहिण्वता। गच्योद्धव ! ब्रज सौम्य ! पित्रोनी प्रीतिमावह । गोपीना मद्वियोगाधि मत्सन्देशैविमोचय ।। ता मन्मनस्वा मत्प्राणा मदर्थे त्यक्तदैहिकाः । मामेव दयितं प्रेष्ठमात्मानं मनसा गता:। ये त्यक्तलोकधर्माश्च मदर्थे तान् विमर्म्यहम् ॥ मयि ता: प्रेयसा प्रेष्ठ दूरस्थे गोकुलस्त्रियः । स्मरन्त्योऽङ्ग विमुह्यन्ति विरहीकप्ठयविह्वलाः ।। धारयन्त्यतिवृच्छुण प्रायः प्राणान् कथञ्चन। प्रत्यागमनसन्देशवल्लव्यो में मदात्मिकाः ॥ ४६-३-६ इदमेव विशुद्धस्य प्रेम्णः सत्यं स्वरूपम्, यतो हि तत्र न लौकिक- रागजन्यबन्धनस्य विषयवासनाया वा सत्ता तिष्ठति । अत एव भक्ति- सम्प्रदाये विशुद्धस्य प्रेम्णोऽपूर्व स्थानमङ्गीकृतमस्ति । विशुद्ध प्रेमैवास्ति भक्तिभूमिकाया आधारस्तम्भः। समस्तानि साधनानीदमेव लक्ष्यीकृत्य भक्तरेकान्तिकावस्यापर्यन्तमुपस्थापयितुं मार्ग प्रशस्तं कुर्वन्ति । भगवत्य- १२] [पुराणपर्यालोचन ·-- । - un . y + - नन्यं प्रेमैव भक्तिमार्गस्यास्ति प्राणः, यद् विना भक्तिभर्वति निष्प्राणा आडम्बरमानं वा । महत्त्वमेतदेव स्वोकुर्वता, देवपिणा नारदेनामीये भक्तिलक्षणे प्रेम्णः निवेश. कृतः-सा त्वस्मिन् परमप्रेमरूपा ॥२॥ अत एवानन्दसिन्वौ परमप्रेमास्पदे भगवति श्रीकृष्णे गोपीनामपूर्व भक्त्यात्मकं स्वाभाविक प्रेम पर्यालोच्य ज्ञानिनाप्युद्धवेन तासां चरण- रेणुस्पर्शस्पृहया वृन्दावनस्थेषु तृणतरुगुल्मलतादिपु किमपि जन्म वाच्छता प्रेमगद्गदया वाचा आत्मनः सौभाग्यवैभवं सूचितम् । योगिराजस्यारविन्दस्य मतेनापि भगवत्प्राप्तिमार्ग प्रचुरं प्रेमैवैकं पाथेयमस्ति, येन निश्चप्रचं प्रभु प्राप्तुं शक्यते । अनिर्वचनीयं प्रेमस्व- रूपम् (५१ ) इति सूत्रयता भगवता नारदेन प्रेमस्वरूपस्यानिर्वचनी- यत्वमुपस्थाप्य प्रोक्तम्, यदस्यामवस्थाया भक्तो भगवत्स्वरूपामृतमास्वा- दयन्नपि न वाणीद्वारा स्वानुभवं प्रकटयितुं प्रभवति । “तत् प्राप्य तदेवा, वलोकयति, तदेव शृणोति, तदेव चिन्तयति च (५५)।" । भक्तो यदाऽऽत्मानमसहाय मत्वा प्रेममयस्य परमात्मनश्चरण- कमलयोरात्मनं समर्प्य तदिच्छानुसारी जायते, तदा स एव तस्य योगक्षेम निर्वहति । इयमेवास्ति गीतोक्ता मुख्या शरणागतिः, इयमेव च संसार- सागरसन्तरणाय सुगम साधन, सर्वाश्रयाश्रये परमात्मनि सच्चिदानन्द- स्वरूपे तल्लीनतासम्पादनाय च श्रेयस्करः पन्थाः । वस्तुतो रूपगोस्वामि-सनातनगोस्वामिनोः प्रगल्भया प्रतिभया चैतन्यमतस्य धार्मिक दार्शनिक साहित्यिकं च स्वरूपं प्रकाशे समागतम् भक्तिरसनिरूपणे गोस्वामिवर्याणा: योगदानं सर्वाभ्यहितं महत्वपूर्ण चास्ति । भक्तिरसामृतसिन्धौ रूपगोस्वामिना तर्पसम्मतया शास्त्रीय- पद्धत्या सप्रमाणं भक्ते रसरूपता प्रसाधिता। उज्ज्वलनीलमणी, च मधुरभक्तः शास्त्रीय निरूपणं कुर्वता राधाकृष्णयोः परस्पर प्रेमपर्या- लोचनप्रसङ्गे तेन विभावानुभावसञ्चारिभावाना साङ्गोपाङ्गविवेचन- पूर्वक भक्तिरसो रसपदे, प्रतिष्ठापितः। दानकेलिकौमुद्या.'श्रीकृष्ण- विषयिणी भक्तिः प्रतिपादिता। भक्तिरत्नाकरस्तु अन्वर्थना वास्ते, यत्र च साङ्गोपाङ्गाः सर्वे भक्तिविपया. सविस्तर समुपस्यापिताः सन्ति । । T१. आसामहो चरणरेणुजपामहे स्या वृन्दावने किमपि गुल्मलतोषधीनाम् । या दुस्त्यज स्वजनमार्यपथं च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपदवी श्रुतिभिषिमृग्याम - --श्रीमद्भागवते १०४७।६१ ॥ द्वितीयः परिच्छेदः] [६३ । । । TAIT - .

·. जीवगोस्वामिनस्तु भक्तिरसामृतसिन्धावन्यर्थनाम्नी 'दुर्गसङ्घमनी' नाम्नी टीका कृत्वा वस्तुतो दुर्गमानि मूलस्थलानि समजीगमन् । एवं वेदोद्भता उपनिषद्भ्यश्च स्पष्टमग्रेसरन्ती, भगवद्गुणलीला. घामचरितानि चर्चयन्ती तदर्चनादिविधानं बोधयन्ती, निराकारंच ब्रह्म भक्तानां कृते साकाररूपेण स्थापयन्ती पौराणिकी भगवद्भक्तिविचार- घारा मध्यकालीनानां महात्मनां सतां विद्वद्धौरेयाणां च वृद्धिषु विशद- तया अभिनवरूपेग परिणता सती शैवशाक्तवैष्णवादिधारासु प्रसृता । अनन्तरं भक्तकवीनां हृदयपटलेषु काव्यप्रवृत्त्या सह भक्तिप्रवृत्तिर्जाग्रता, या शनैः शनैः संस्कृतप्रणयिभिः, हिन्दीप्रेमिभिः, अन्यभाषाविज्ञैश्च विद्वद्भिरप्रसारिता प्रसार्यते च निरन्तरम् । मानवयोनो समुन्नतजीवनमभिलक्ष्य भक्तिभावनाया विषये बहुभि- विपश्चिद्भिविवेकपूर्णो विपुलो विचार: प्रस्तुतः, येन भव्या भक्तिस्रो- तस्विनी भारतीयलोकमानसमनन्तकालत एव भगवदुन्मुखं विदधाना संस्कृत-प्राकृत-पालि-अपभ्रंश-हिन्धादिभाषाद्वारा प्रस्फुटिता जाता। काव्यानन्द-ब्रह्मानन्दयो. सहोदरत्वरूपस्य चारितार्थ्य' भक्तिसाहित्येऽ- ध्यवलोक्यते। साधकरतुभूते यस्मिन्तुच्चशिखरे ब्रह्मानन्दस्योपलब्धिः कृता, तत्रैवानिर्वचनीयानन्दस्याभिव्यक्तिभक्तकवीना रचनास्वप्युपलभ्यते। यद्यपि भक्तिसम्बन्धिनी रचना प्राचीनसाहित्येऽपि प्रचुरमात्रायां प्राप्यते, किन्तु मध्यकालीनभक्तकवीनां कृतिषु यया निपुणतया, तल्ली- नतया, एकात्मतया च भक्तिभावनाया यादृश विविध मनोरमं रूपं व्यक्तीभवति, न तादृशमन्यत्रोपलभ्यते । युगेऽस्मिन् प्रधानतया हिन्दीसाहित्यक्षेत्रे निर्गुण-सगुण भक्तिविकासाय कबीर सूफी-जायसी-कृष्णभक्तसूरदास-रामभक्तगोस्वामितुलसीदासप्रभृ- तीनां सन्तकवीनां महत्त्वपूर्ण योगदान जातम् । अत एवं हिन्दीसाहित्य- स्यायं कालो भक्तिकाल इति नाम्ना व्यवह्रियते। भक्तिकालोऽयमादी द्वयोरियोविभक्तः, यत्रका निर्गुणधारा, द्वितीया च सगुणधारा कथ्यते। इमे द्वे अपि धारे पुनद्वयोर्द्वयोः शाखयोविभक्त । तथा च निगुंणधाराया शानाश्रयी प्रेमाश्रयी चेति द्वे शाखे जाते। सगुणधाराया रामभक्तिः कृष्णभक्तिश्चेति मान्यतमे वे शाखे अभूताम् । तत्र ज्ञानाश्रयी- शाखायाः प्रमुख: प्रतिनिधिकविः कवीरोऽस्ति, प्रेमाश्रयीशाखायाश्च मुल्यो मलिक मुहम्मदजायसो। यत्र कृष्णभक्तिकाव्यस्य प्रातिनिध्य कवि- वरः सूरदासः करोति, तत्र रामभक्ति काव्यस्य गोस्वामी तुलसीदासः। पुराएपर्यालोपने ·एवं पारसीक-बौद्ध-जैन-ईसाई-इस्लामधर्मेष्वपि भक्तिप्रणालीनां प्रचुरा चर्चास्ति। वस्तुतः स्वेष्टदेवताराधनं विना न कश्चिदपि सम्प्रदायैः, न वा कैश्चित् पुरुषैरुत्कर्पमवाप्तुं शक्यते । अत एव विश्वस्मिन् सर्वेपु सम्प्रदायेपु स्व-स्वविश्वासानुसारं विभिन्ना भक्तिसम्बन्धिनो विशेषा दरीदृश्यन्ते । भगवन्नामगुणादिश्रवणं भक्तरस्त्यारम्भिकं सोपानम्, यद्धि यदा कीर्तनस्मरणात्मनिवेदनादिद्वारा साधकं भगवत्-पादपद्मप्रासादे प्रापयति, तदा स कृतकृत्यो भूत्वा लोकातीतं पूर्ण सुखमतुभवति । मधुरभक्तरस्ति महत्त्वपूर्णमेकमिदं वैशिष्टयं यद् मधुरभक्तिर्मागों हि न लौकिक जीवनमुपेतते, अपि तु लोकवासनां स्वीकृत्य तस्या मार्जन संशोधनमुन्नयनं वा प्रक्रिययाऽनया क्रियते । अस्याः प्रधानं लक्ष्य सांसारिकव्यवहारस्वीकृतिपूर्वक मानवमनस्यनुदानन्दोदोघनमेवस्ति । यथा उच्चत्तमसाधकवर्ग इन्द्रियदमनेनान्ते भगवत्प्रेमैव प्राप्यते, तथैव माधुर्यभावस्य साधकोऽपि तदेवाभिलक्ष्य तत्र प्रवर्तते । क्रियमाणे - प्यने के प्रयासे मानवोऽनादिकालतोऽनुस्यूतां मनसि स्थितां कामवासनां न सहसा सर्वथा समुच्छेतु पारगति । अतस्तां साधनं विधाय तस्या उन्नयने संशोधने मानने च प्रवर्तते । अत एव शाक्तः, तान्त्रिकः, बौद्धैः, ईसाई-सूफी- मतानुयायिभिनिभिन्नः सापकरपि काममतिरस्कृत्य भवत्या तं दिव्यप्रेम्ण उदात्तभूमौ शनैः शनैः प्रतिष्ठाप्य तस्य संशोधनाय उन्नयनाय च महान प्रयासो भिधीयते । भगवति विलोनः कामो न किमप्यनयं कर्तुप्रभवति । मधुरभक्तो यस्योदाततमस्य प्रेम्णः कल्पनाऽस्ति, न तद् पौनेन सम्बन्धेन समुद्भूतं कामेच्छापरकं प्रेम अभिमतमस्ति । यतो हि कामजन्ये प्रेम्गि स्वमुखस्य प्राधान्य तिष्ठति, न तम प्रियतमस्य सुसेन सुसित्वम.. पेशितं भवति, किन्तु भगवति प्रेम स्वमुसविजितम्, तत् सुखप्रधानमेव भवति । तय न जायते स्वमुरारिसरमस्य लेसोऽपि, अपित्वालविस्मृति- पूर्वक परमात्मनः सुसमुसित्वस्यवोत्कृटा कामनंय जागति । लोरे दाम्पत्यभावसंश्लिष्टः शतारात्मको भावो निम्नकोटिको मन्यते, तदुन्नतो यात्मल्यभायः, ततः सम्पत्याऽम्नि स्थानम्, तदुपरि दास्यभावः, तदनन्तर निर्यदपीपकः शान्तभाग मान्यो भवति, रिन्तु माधुर्यभाये क्रमस्यास्य पूर्गराया विपर्ययो दृष्टिगोचरी भवति । अयं शान दास्य-सस्य-वामन्य-भागत्यभायक्रम उनरोनरोजपष्टपा ग्राहो रिपरि - [१ ·1 भवति । दाम्पत्यभानः कान्तभावः, शारभावश्चैकस्यैव भावस्य सलि द्योतकाः, मधुरभावो वा अस्यैवास्ति परिचायकः । मधुरभक्तरियमेकाऽस्त्यपरा विरोपता-अस्यां विधिनिषेधयोर्वाह्य- प्रपञ्चाज्जायते विमुक्तिः । विधिनिषेपयोः प्रपञ्चो हि भवति सदैव वाहा डम्बरे पर्यवसितः। अतो यदि त परिहाय भक्तिपथं प्रशस्तं क्रियेत, तर्हि ‘स निश्चप्रचं सर्वजनसुलभ आकर्षकश्च भवितुमर्हेत् । गृहस्थाश्रमे स्थितानां पुंसां भमितपपे रामारोदुमनया मधुरभपाया संभवति गुसदं साहाय्यम् । रामाराध्ययो राधाकृ णयोर्दाम्पत्यभावं स्वीय. "लौकिक जीवनस्य दाम्पत्यभावेन सह मेलयित्वा शनैः शनैः कामवासना. समुन्नयनपूर्वकं भक्तिमार्गेऽसतुं शक्यते । मागस्यास्य रहस्यं सम्यगन- चबुध्य यदि सामान्यलौकिग कामवासनारूपेण ग्रहण क्रियेत,तहि मन्ये समस्त मापूर्यतत्त्वं नामवेसिकर्दमकलुपिते सद् यौनभावनात सिपर्यन्तमेर सीमिरी • स्यात् । दशायामस्यां न शनारस्योन्नयने माजन संशोधन वा सम्भवति, नापि साधर स्यान्युदयो भवितुमर्हति ! अव उच्चमोटिगाः शाप सर्वपा स्वमुसमुपेक्ष्य भगागुताय तयात्मानं समप्यं मधुरभारापर्श- मुपस्यापयन्ति । तन्मयताद्वारा पृथर सताया अभावार भगतदयेषु पूर्ण सुगं जायते। वैषयिरगुरो न पूर्णता प्रत्युत पूर्ण रामस्ति आनन्द सनिः सन्चिदानन्दस्यम्पः साप्ताद भगयानेय। यतो विषपानन्दो न , प्रगानन्दः, ग हि ग्रानन्दामागस्यापः। सापनी यथा यया थिपमानन्द परिन्यजन सामानन्दाभिमपमप्रेगरति.तपातपा पपायंगारपाधिमारिया ·। श्रीकृष्णः प्रजगोपिका उद्दिश्य स्वमुखेनाह। भक्तयिकासेन सह परमात्मानं प्रत्यनुरागस्याभिव्यक्तः क्रमिकविका- सस्यानुशीलनेन स्पष्ट प्रतीयते यत् पाञ्चरात्रसम्प्रदाये साधकैरीश्वर- भक्तेयंदूपमङ्गीकृतं तत्र प्रेमानुरागयोविशिष्टं स्थानमासोत् । महाभारत- काले भक्तानां मनःसु अनुरागस्य प्रेम्णो वा भाव: पूर्णतया समाविष्टः पुराणकाले च नवधाभक्तिमूले भावस्यास्य प्राधान्यं प्रचुरता वा दरी- दृश्यते, चैतन्यमते त्वस्य भावस्यांशः सर्वाधिकया मात्रया विकसितो जातः, यत्र पञ्चमपुरुपार्यरूपस्य स्वतन्त्रस्य भक्तिरसस्य साङ्गोपाङ्ग निरूपणं विधाय मधुरभक्तेः विकासश्चरम सीमानमुपगतः । . 1 भक्तेरुद्गमस्थानम् - भारते भवतेरुद्गमः कदा कयं च जात इति प्रश्नस्योतरे पाश्चात्य- विपश्चितां प्राच्यविद्याविशारदानां च कयनमस्ति यद् भारते भक्तिकल्पना ईसाईधर्मस्यास्ति दाय.। पाश्चात्ये जगति कर्मप्रधानयहूदीधर्मापेक्षया ईसाईधर्म प्रेम्गः प्रचुरता विद्यते, यतो हि ईसाईधर्मस्य मूलसिद्धान्तोऽस्ति भगवति प्रेमप्राचुर्य भगवतो भक्तिर्वा । अतः पाश्चात्यानां विदुपां मतेन ईसाईधर्म एव सर्वप्रथमं भक्तेः समुदयो जातः। तत एव लब्धप्रतिष्ठा भक्तिर्भारतवर्षेऽपि प्रविष्टा सती सर्वत्र सादरं प्रचारिता प्रसारिता दाभवत् । एवं भारतवर्ष भक्तेः कल्पनायामोसाईधर्मस्यास्ति अघमर्गः । तस्माद् भारतभूमी भक्तिप्रचार प्रसारे च ईसाईधर्मस्यास्ति प्रचुरः प्रभावः। किन्तु समीक्षाजगति पाश्चात्यविपधितामिदं मतं नितान्त निमूलं निराधार कपोलकल्पित सर्वथा अप्रामाणिकच मन्यते । वेदिकमाइ मय- स्यानुशीलनेनैप निष्कर्षों नि सरति यद् यथा वेदो ज्ञानकर्मगौरगम- स्थल तथैव भक्तेरपि मूलं स्रोतो वेद एवं विद्यते । यद्यपि वेदेषु स्पष्टाया भक्तिशब्दो नोपनम्यते, तथापि वेदमन्त्रेषु देवानां स्तुतिपु तैः सा मातृ-पिन-भात-गृहदादीना स्निग्धवाचूना विधि- पार निरयर गंगुर्ग म्पमा शिपायपि यः। पा मामयम् दुगांगताः पुपर गद य: प्रीया गाना ॥ -परमामयते १०१३०२२ मिरपाल ·प्रकारको हृदयङ्गमः सम्बन्धः स्तुतिकणामन्तःकरणेषु देवान् प्रति स्पष्टत: प्रेम्गोऽनुरागस्प वा सद्भार व्याजयति येन तदुन्मुखीभवति प्रवृत्तिः । वैदे वैदिकदेवेषु प्रधानो देवराज इन्द्रः शौर्यस्य प्रतीकः प्रोक्तः । दस्यूनां दमने मानवाः तस्य सततं साहाय्यं कामयन्ते । तदनुकम्पया चार्याः शत्रून शातयितुं समर्था जायन्ते । स न केवलमुपासकाना सखा, माता पिता वा स्वीकृतोऽस्ति, अपि तु पितृणामपि श्रेष्ठतमो वणितोऽस्ति । एवमिन्द्रो मित्रतायाः सहृदयताया मातृत्वस्य पितृत्वस्य चावासभूमि- रभिमतोऽस्ति । किं तेन सहैवंविघं भावपूर्ण स्निग्धानुरागसम्बन्ध विलोक्य वेदेष्वनुरागातिशयसूचकभक्तेरसद्भावं कल्पयितुं शक्यते? तस्मात् स्तवनकाले विभिन्नदेवानां भावप्रवणासु स्तुतिपु श्रूयमाणा तादृशी सरसतापूर्णभावुकता नीरसहृदयेषु न सम्भवतीति स्तोतृणां हृदयेषु भक्ति- सद्भावः कल्प्यते । देवानां स्तवनकाले स्तोवृणां हृदयेप्यनुरागनिशेषस्य सत्तया पूज्येप्वतुरक्तिसूचकमक्तेरपि स्फुट आभासः प्रतोयते । ब्राह्मणग्रन्येषु कर्मकाण्डस्य प्राधान्येऽप्युपासकानां हृदयेपु भक्ति- भावस्यानुरागात्मिका प्रवृत्तिरुत्तरीतर वर्द्धमानव दृष्टिगोचरी भवति । आरण्यकेषु वहिर्यागापेक्षया आन्तरयागायवाधिक महत्त्वं दत्तमस्ति । उपनिषत्सु च चित्तवृत्तिनिरोधात्मकेन योगेन पुष्ट साधकानां हृदयं भक्तावधिकमाकृष्टं जायते। श्वेताश्वतरोपनिपदि स्पष्टतया भक्तिशब्दस्य प्रयोगो दृष्टिपथमायाति अग्ने उपनिफ्त्सु प्रतिपाद्याया एव भक्तविशदतया विकासो महाभारते, श्रीमद्भगवद्गीतायाम, श्रीमद्भागवतादिमहापुरा. गेषु भक्तिसूत्रेषु वैष्णवादीनां साम्प्रदायिकमन्येपुच जातः। प्राय इसे ग्रन्थाः पाश्चात्यजगता सार्द्ध भारतवर्षस्य सम्पर्कात् पूर्वमेव निर्मिताः, प्रामाणिक रूपेण स्वीकृताः सर्वमान्याश्च जाताः सन्ति । १. त्वं हिम; पिता यसो त्वं माता शततो यभूषिय माधा ते मुस्नममीमहे । (ऋग्वेदे ८६१) पपि प~माता पिता पियाम: पिता पर्नेमु सौरमनुते ययोपाः । (ऋग्दे ४११७११७) यस्य देये परा भक्तियंपा देवे राया गुगे। समे पिता वीः प्रमागले महात्मनः ॥३६॥२३ ।। [८ [पुरामापांमागने २.

·महर्षिणा शाण्डिल्येन स्वकीये भक्ति सूत्रे स्पष्टतया प्रतिपादितमस्ति यद् भक्तिः श्रुतितो ज्ञातुं शक्या-"भक्तिः प्रमेया श्रुतिभ्यः" (१।१२।६ ) सूत्रस्यास्य व्याख्यानं कुर्वता स्वामि नारायणतीर्थेन भक्तिचन्द्रिकाभिधायां टोकायां भक्तस्तभेदानां च प्रदर्शनाय व्याख्यासहिता अनेके वेदमन्त्राः समुद्धृताः सन्ति, येषु श्रवणकोर्तनभगवदर्पणानां स्पप्टं प्रतिपादनं भवति । इत्थं वैदिकवाड्मयस्य समीक्षया निष्कर्षो निःसरति यद् भक्ति- सिद्धान्तो वैदिकोऽस्ति य' उपनिपद्द्वारा परिपुष्ट: पुराणेषु च पूर्ण- तया विकसितः सन् विविधैश्च भक्तिग्रन्यैः समस्तासु भारतभूमिपु प्रचारितः प्रसारितश्च जातः । यथा वेदो ज्ञानकर्मणोरुद्भवभूमिरस्ति, तथैव स भक्तरप्युद्गमस्थलो वर्तत इत्यत्र नास्ति काचित् संशीतिः। भारतीयानां विदुषां मतेन समेषां सिद्धान्तानां मूलं वेद एव वर्तते । अतो भक्तिसद्भावोऽपि वेदत एव जातः। तस्माद्भक्तरर्वाचीनत्यम- नैदिकत्ल चेति मन्यमानानां पाश्चात्यविपश्चितां मतं सर्वथा निर्म लम् । यच्च डॉ. ग्रियर्सनमहोदयेन प्रबन्धमेकं लिखित्वा रायल-एशिया- टिक-सोसायटी-सभायां पठितस्तत्र तेनेदं साधयितुं प्रयतितं यद् भारतग भगनद्भक्तिरीसासंप्रदायानुयायिभिः प्रचालिता। ईसामसीहस्य धर्मप्रचारकः सेन्टटामसनामक एकः शिप्यो भारते आगत्य दक्षिणदेशे मद्रासे स्थितः, तत्र तेन स्नीयः संप्रदायः प्रसारितः । तत्कालादेव भारत- वर्षे भक्तिमार्गः प्रचलितः, पश्चादक्षिणत एव समस्ते भारते भक्तिमार्गस्य प्रसारो जातः इतः पूर्व हिन्दुपु भक्तिमार्गो न प्रचलित आसीदिति । तन्न युक्तिसहम्, यतो हि ईसामसीहात् प्रागपि भारतवर्षे भक्तिमार्गः प्रचलित आसीदिति ग्रीकदेशीयस्येतिहासकारस्य मेगस्तनीजस्य लेखैरेव प्रमाणितं भवति । ग्रीकदेशाधिपतेः सेल्यूकसस्य राजदूतो मेगस्तनीजो मगधेश्वरस्य सम्राजश्चन्द्रगुप्तमौर्यस्य राजधान्यां पाटलिपुत्रे वहुतिथं कालमुपित्वा पुस्तकमेकं लिखितवानस्ति । तत्र तेनोल्लिखितमस्ति यत् शौरसेनीपु मथुराप्रदेशे वासुदेवस्योपासना प्रचलिता आमोद । पुस्तक- मदस्तेन ईसामसीहात् त्रिशतीपूर्वमेव लिखितम् । मेगस्तनीजानुसार- मीशापूर्व चतुर्थशताब्द्यामपि भारते भक्तिमार्गः प्रचलित आसीत् । घोसुण्डीशिलालेसे (६. पू० २००) भगवत्सङ्कर्षणवासुदेवयोः पूजायं शिलाप्रकारनिर्माणस्योल्लेखो विद्यते, नानापाटलेसे ( ई० पू०१५) सङ्कपंगवासुदेवयोः पूजापा वर्णनमुपलभ्यते। महाभारते वासुदेवः (प्रकृतिः), संकर्षणः (जीवः), प्रद्युम्नः (मनः), भनिरुद्धः ( अहङ्कारः) इति चत्वारो व्यूहाः प्रोक्ताः। एते ईश्वरस्यैव द्वितीयः परिग्दे] ·- रूपान्तराणि सन्ति । अहङ्कारत एव शनैः शनैर्भक्तिद्वारा भक्तो वासुदेवं प्राप्नुवन्ति । किञ्च भग्नावशिष्टा प्राचीनामुत्तुङ्गभूमिं च खनित्वा खनित्वा प्रस्तरान् खपरादीनि च निःसारयितुं सतत सन्नद्धेन पाश्चात्यविद्वद्वहुलेन पक्षपातरहितेन भारतीयेनोत्खननविभागेन तत्तत्स्थानेषु या मूर्तयो मुद्रा शिलालेखाश्चोपलभ्यन्ते,तेम्योऽपि ईसामसीहात् पूर्व भारते वासुदेवोपास- नाविपये स्पष्ट प्रमाण मिलति । उत्खनन विभागेनैको भेलसा (विदिशा) समीपे वेसनगरे वसुदेवनिमित्तमेवंविधो गरुडध्वजस्तम्भोऽवाप्तोऽस्ति यं निर्माय तक्षशिलानिवासी वासुदेवोपासको हिलियोडोरनामको ग्रीकराजदूत ईसामसीहात् सार्द्धशतवर्षपूर्वमेव स्थापितवानासीत् । भक्ति- मन्तरा उपासनाया सम्भवो नास्ति, यतो भक्तिरस्त्युपासनाया. प्राग, नापि भक्ति बिना यज्ञादिवर्म अनुष्ठातु' शक्यते । अतो भक्तिमार्ग ईसाम- सीहाद् बहुपूर्वत एव भारते नचलितो वर्तते। गीताया भक्तियोगस्य विशिष्ट विवेचनमस्ति । भगवता श्रीकृष्णेन चार्जुनाय स्थाने स्थाने भगवत्प्रपत्तरुपदेशो दत्तोऽस्ति । कलिकातास्थ इम्पीरियल - लाइबरी- भूतपूर्वग्रन्याध्यक्षो वहुभापाऽभिज्ञो हरिनाथदे-महोदयश्चीनभापायामेकं गीतानुवादं दृष्टवानस्ति, य ईसामसीहाद् द्विशतीपूर्वमेव लिखितोऽस्ति । अपि च डॉ. प्रियर्सनादपि पूर्व सर्वप्रथम शर्मण्यदेशायो डॉ० लोरिनज- रनामा विद्वानपि स्वकीये श्रीमद्भगवद्गीतानुवादेऽस्या समस्याया दृष्टिपात कुर्वाणो लिखितवानासीद् यद् न्यूटेस्टामेन्टस्य वहन उपदेशा गीतायामुपलभ्यन्ते । अतो न्यूटेस्टामेन्टोऽस्तस्ति प्राचीनस्त परं गोताया निर्माण जातम् । एतदभिप्रायक एनेक प्रबन्ध इण्डियन-आन्टिक्वेरि- नामिकाया मासिकपत्रिकायामपि प्रकाशित आसीत्, किन्तु डॉ० म्यूरो नैतत्स्वीकृतवान् । शर्मण्यदेशीया डॉ० लासन विटलिकप्रभ तयो महा- विद्वासो डॉ० म्यूरस्य निर्भय समथन कृतवन्त । एतेनापीसामसीत् पूर्व- मेव गीताया निर्माण जातमिति निर्विवाद सिध्यति । तस्माद् डॉ. निय- संनप्रभ.तीनामुक्तय सर्गथा निमूला भ्रान्तिपूर्णा उपेक्ष्याश्च सन्तीत्यत्र नास्ति कश्चित् सन्देहलेश.। अतो भक्त रुद्गमस्थान भारतवर्षमिति निविग्जदम् । भक्तरुपासनामूलकत्वम् उपासना फिल भवति भक्तिमूला। यथा स्थूलशरीरेण सह प्राणाना सम्बन्ध तयेव भक्त्या सहोपासनाया अप्यस्ति स्वभाविक सम्बन्ध । यथा स्यूलशरीराद् नि सूतेषु प्राणेषु तद्धि शवरूप भवति, तथैव भक्ति- १०० ] [ पुराणपर्यालोपने Pr -- ·मन्तरोपासनाऽपि व्यथैव । यधुपासनाया भक्तः सम्वन्धो न स्यात्तर्हि नासावुपासनाशब्दवाच्या भवितुमर्हति । अतो यथा प्राणान् विना शरीरं नैव स्थातुं शक्नोति, तथैव भक्ति विनोपासनाऽपि न सम्भ- वतीति फलतो भक्तिरूपोपासनाया प्राणस्वरूपा सिध्यति । अत एवोक्तम्- 'वस्याश्चैव द्विजा ज्ञेया भक्तिः प्राणस्वरूपिणी ।' सकाम-निप्कामभेदेनोपासना द्विविधा । तत्र निष्कामोपासनैव मुख्या, तस्या एव भक्तिशास्त्रेषु प्रशंसा कृताऽस्ति । यत्र कुत्राप्युपासनामूलकस्य कर्मकाण्डस्यावरत्वप्रदर्शनमुपलभ्यते तत्र सकामत्वमेव कारणमस्ति । यतो हि वैष्णवः केवलं निष्कामोपासनाया एक महत्त्व स्वीक्रियते, तस्या एव च सर्वत्र प्राशस्त्यमुच्यते । भक्ता हि व्यक्ताव्यक्तोपासनारूपेण भगवन्त- मुपासते । तत्र व्यक्तोपासनैव सरला, अव्यक्तोपासना तु महती कठिना- ऽस्ति । सगुणसाकारादिरूपेण भगवत उपासना व्यक्तोपासना कथ्यते । तत्रोपास्योपामकभावो यावत्तिष्ठति तावद् द्वैतभावोऽवश्यमेव तिष्ठति । पराभक्तरवस्थायां यदा उपासको भक्त उपास्यदेवतया सह तन्मयो भवति, तदा द्वैतभावो विनश्यति । संवास्ति परमानन्दस्यावस्था। अनेके एवं- विधा भक्ताः सन्ति, य उपासकभावं कदापि त्यक्तुं न वाञ्छन्ति, तैस्तव महानन्दोऽवाप्यते । एवमपि सन्ति भक्ता ये मुक्त्यवस्थायामपि भक्तरा- नन्द एव श्रेयोमार्ग' मन्यन्ते । शैव-शाक्तत्वैष्णव-सौर-गाणपत्यभेदेनो- पासना पञ्चायतनमुच्यते। तत्र पञ्चसु देवेपु स्वेच्छया स्वरुच्यनुसारं प्राधान्येन यं कश्चिद् देवमिष्टदेवं मत्वा विशिष्टरीत्या तदाराधना कर्तव्या, परमन्येपां देवानां निन्दा न विधेयेत्येवायमस्त्युदारो मार्गः। उपासना हि हिन्दुधर्मस्यास्त्येक स्वतन्न मननीयमावश्यकं चाङ्गम् । उपपूर्वकाद् आसु उपवेशने इत्यस्माद्धातोर्भावे ल्युट्प्रत्ययेन निप्पद्यते उपा. सनाशब्दः, यस्य निर्गलितोऽर्थः सम्पद्यते-स्वकीयस्योपास्यदेवस्य समीपे. ऽन्तःकरणस्योपस्थापनम् । उपासकों ह्युपासनया नजमन्त.फरणं स्वोपास्य- देवस्य चरणकमलयोरुपस्याप्य कृतकृत्यः सन्ननल्पमानन्दमतुभवति । पुराणेषु भक्तिरुपासनायाः प्राणः प्रोक्तः, योगश्वोपासनाया अङ्ग निर्दिष्ट- मस्ति । अतः प्राणाजस्थानीयाम्यां भक्तियोगाभ्यामुपासनाया अस्त्यान्त. रिको नकटतमः सम्बन्धः। अत उपास्यसान्निध्यहेतुका उपायसमूहा अपि भवन्त्युपासनाशब्दवाच्या भक्तिसम्बन्धिनो विचारस्य भेदादुपासना पञ्चप्रयारा अभिमता- ऽस्ति-(१) आसुरोपासना, (२) देवपिपिभ्युपासना, (0) अवतारोपासना, (४) सगुणब्रह्मोपासना (१) निर्गुणग्रह्मोपासना च। शिप: परिषदेत Van.

·अपि च-- -बहिर्मुखचित्तवृत्तीनां निरोध विधाय आत्मसाक्षात्काराय भगवत्यान्निध्यलाभाय च यावत्य. साधनापद्धतयः सम्भवन्ति, ताः सर्वा अपि योगशास्त्रसरणिमनुसृत्य चतुर्यु भागेषु विभक्ता. सन्ति । तथा च योगसाधनप्रणाल्यनुसारमुपासनाभेदश्चतुर्विधो भवति-(१) मन्त्रयोग, (२) हठयोग, (३) लययोग (४) राजयोगश्च । आसामेव नवविधानाम् (५+४= ६) उपासनाना सात्विक-राजस- तामसभेदाद्भवति उपासना सप्तविंशतिप्रकारा। प्रतिमनुप्यं प्रकृति. प्रवृत्तिश्च भिन्ना भिन्ना भवति । अतो यस्य पुसो यादशी प्रवृत्तिः प्रकृतिश्च भवति स तदनुकूले एवाहारे विहारे व्यवहारे भक्तावुपासनायाच प्रवर्तते । अत एव च शास्त्रपूत्तममध्यमाधमानाम- घिकारिणा भेदादुपासनाभेदोऽपि निर्दिष्ट । तत्र सात्त्विका उपासका उच्चकोटिकोपासनायामेवाग्रेसरन्ति, राजसा अधिकारिणो मध्यममार्ग- माश्रयन्ते, तामसप्रकृतयस्त्वासुरोपासनामेवात्मन.' श्रेयस्करी 'मन्यन्ते । भगवता श्रीकृपणेनाऽपि श्रीमद्भगवद्गीताया विविधोपासनाभेदं प्रदर्श- यता प्रोक्तं यत् सात्त्विकप्रकृतय उपासका देवानुपासन्ते, राजसप्रकृतयः पुमांसो यक्षराक्षसान पूजयन्ति, तामसस्वभावाश्च मानवा भूतप्रेतादिकमेव समाराधयन्ति। यथा भगवान् भास्कर. स्वतेजसा भूमिगत वापराशि स्वाभिमुखमा- वर्षति तथैवोपास्यदेवोऽप्युपासकानु स्वाभिमुपमाप्य तेपामीप्सित फलं पूरयति । अत एवोपासक्य, स्वस्वलक्ष्यसिद्धये स्वस्वस्वभावानुसार साधनमवलम्ब्य तत्तद् देवतानामुपासनायामप्रेसरा भवन्ति । भगवानस्ति १. मन्त्री हठो लयो राजयोगोऽयं भूमिकाप्रमाव । एव एव महादेवि! तुर्घा संप्रोत्यते ॥१० दी. २५ २. पितृदेवपितृदानामवसारगणस्य । पञ्चाना रागुणवह्मापा निर्गुणस्य प॥ प्राणवायुगोपागाजे भक्तियोगाः। गलोठो सपो राज पो योगेन घवम् ।।1 PM पस्या भेदाच घरवारी भेटा एवं नयागा। एऐ भेस नवापार गुपयोगसः ।। उपाने प्रतिवार सुः गरयर गपिनविन म०पी० २७.३० १.पन शासिता देवान पाएगि रागा:1 भूतान हा पर सामना ॥ गोm ture रामागोपने ।। - । G ·. प्रेममयः, अतस्तदुपलब्धये उपासनापयमपि प्रेमप्रचुराया भक्तेराश्रयमवं- लम्बते । तस्मादुपासना भक्तिरसस्य मधुरधारायामेव विकाशमाप्नोति, नान्यथा। केपाश्चिन्मते-सालम्बननिरालम्बनभेदादप्युपासना भवति द्विविधा। तत्रालम्बनेन सम्पाद्यमानोपासना सालम्बनोपासना कथ्यते, आलम्बन- राहित्येन क्रियमाणोपासना च निरालम्बनोपासना गोयते । आलम्बनं हि भवति भावमूलम् । तत्र ध्येयस्य प्राधान्यं जायते । मनसो ध्येयाभिमुखी- करणमन्तरा ध्यानसिद्धिरसम्भवा । एवञ्च वेदशास्त्रसम्मता योगविज्ञान- मूलिकोपासनाप्रणाली सालम्बना; तदन्या प्रमाणविरहिता केवलमनसा कल्पिता ध्यातृ-ध्येय-ध्यानविजिता मतान्तरप्रचारिता अवैदिक्युपासना- प्रणाली निरालम्बनान्तर्गता ज्ञेया। वैदिकविज्ञानयुक्ता निराकारब्रह्मोपासना फिल अध्यात्माधिदेवाधि- भूतभावसंयुता विद्यते । एवं ब्रह्मस्वरूपध्यानमपि सच्चिदानन्दमयमेव । सगुणपञ्चोपासना लीलाविग्रहोपासनाप्रभृतयश्च मूर्तिध्यानसंयुक्ताः सन्ति । अतो वैदिक्युपासनापद्धतयः सावलम्बनेत्यत्र न कस्याप्यस्ति काचिद्वि- मतिः, किन्त्ववैदिकमार्गप्रचारितोपासनाप्रणाल्यो निजभावविज्ञानमनुसृत्य स्वस्वसरण्यातुसारेण सिद्धिप्रदा भवन्तीति हेतोस्ता निरालम्बना इत्यत्र न मनागप्यस्ति सन्देहलेश.। निर्गुगस्य ब्रह्मण उपासना ॐकारध्यानद्वारा निप्पद्यते । तस्य वाचक: प्रणवः' (११२७) इति योगसूत्रेणेश्वरस्य प्रणववाचकता निरूपिता । तस्मात् प्रणवशब्द ईश्वरवाचकः, ॐकारश्च प्रणवस्यैवास्ति नामान्तरम्, तदनुसार- मीश्वरस्य ॐकारो मुख्यं नामास्ति, तेन तदुपासनया स परमं प्रसीदति ।' ब्रह्मगः साक्षात् सम्बन्धनिबन्धनत्वात् प्रणवस्यालम्बनं सर्वाभ्यहितमुक्तम् । अतः प्रणवाश्रयेण साध्यमानोपासना मुख्या अवगन्तव्या। एका स्वतन्त्रा उद्गीथोपासनापद्धतिरपि वेदे वर्णिताऽस्ति । एवं वेदेषु बहु- विधानां कारणानामवलम्बनेन बहुविधं ब्रह्मोपासनाविधालं दरीदृश्यते । तदनुसारमेव तत्तदुपासनाचार्या महर्षयः प्रधानविधीनामालम्बनेनोपा- सनाविज्ञानरहस्यस्योद्धाटनं स्वेषु स्वेपु ग्रन्थेषु कृतवन्तः। अतोऽधिकं जिज्ञासुभिस्तत एवावसेयम् । १. अदृष्टविग्रहो देवो भावग्राह्यो मनोमयः । तस्योहारः स्मृतो नाम नाहूतः प्रसीदति ।। ० च० २७ २. एतदालम्बन श्रेष्ठमेतदालम्बनं एतदातम्वनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ॥ भा० सं० ३१ द्वितीयः परिच्छेदः1 परम् ।

·तृतीयः परिच्छेदः अवतारतत्त्वस्य समीक्षा अवतारतत्त्वं हि हिन्दुधर्मस्यास्त्येक: प्रधानो विपयः। वेदेषु केवल- मवतारस्याभासमानमस्ति, किन्त्ववतारतत्त्वस्य विस्तृत विवेचनं पुराणेप्वे- वोपलभ्यते । उपासनाप्रणाल्या सहावतरतात्वस्य महान् घनिष्ठः सम्बन्धो विद्यते । यद्यपि धर्मान्तरेष्वपि रूपान्तरेणावतारतत्त्वस्य सिद्धान्तः समुप- लभ्यते । यथा बौद्धधर्म भगवतो बुद्धस्याराधना, जैनधर्मे तीर्थङ्कराणां समुपासना, इस्लामधर्म पैगम्बराणां पूजा, ईशाईधर्मे ईशामसीहस्येश्वर- पुत्रत्वेन स्वीकारः। एवं विश्वस्य सर्वधर्मावलम्बिनो येन केन प्रकारेणा- वतारतत्त्वं स्वीकुर्वन्त्येव, तथापि हिन्दुधर्मस्येदं वैशिष्टय वर्तते यदेतदीय- मवतारतत्त्वस्य विज्ञानमेकस्यां सुदृढभित्तो स्थितं वर्तते । वेदपुराणदर्शन- शास्त्रानुसारमीश्वरो मणिमालायां सूत्रमिव सर्वत्र व्यापकोऽस्ति । तस्य चित्कला उद्भिज्जस्वेदजाण्डजजरायुजमानवदानवदेवादिपिण्डेषु व्यापि- काऽस्ति । अत एवेश्वरः सन्तिर्यामी सर्वशक्तिमान् सर्वव्यापकश्च कथ्यते । सर्वव्यापित्वेऽपीश्वरस्य चित्कलाया विकासे नियमोऽस्ति । यथोद्भिज्जयोनिष्वेकस्या एवेश्वरीयकलाया विकासो विद्यते, स्वेदजेषु द्वयोः, अण्डजेपु तिसृणाम्, जरायुजेषु चतसृणां कलानां विकासो जायते। मनुष्येषु पञ्चकलातोऽष्टकलापर्यन्तं विकासो भवति । अप्ट- कलातोऽधिकानां कलानां धारणसामर्थ्य मनुष्येपुन तिष्ठतीति हेतोरितोऽ- धिकानां कलानां यत्र विकासो भवति, तच्छरीरं दिव्यरुपादानैराविर्भवति। अतोऽप्टकलातोऽधिकाः कला अवतारकलाः कथ्यन्ते, 1८ कलातः १५ कलापर्यन्तं विकासोंऽशावतारेषु भवति । पूर्णावतारे च १६ कलाना विकासोजायते । एवं भगवतोऽवतारा विभिन्नासु कलासु भवन्ति ।। १. मर्मवेका कलाशक्तरुद्भिज्जेपु विकासते । स्वेदजेषु फलाद्वैतमण्डजेपु कलात्रयम् ॥ चतसश्च कला भान्ति जरायुजगणेऽखिले । पशकोशप्रपूर्णत्वान्मत्यैपु प्रायशोमराः ।। मा कलाः पथकादष्ट क्ला नूनं चकाराते । नवारभ्य बला यावत् पोड मे पयामयम् ।। संदिवास्यावतारेषु नानाकेन्द्रौद्भवेषु च । कुत्रचिन्मे अपूर्यन्वेषवारे पूर्णसंझके । ० गो० ४६-१२ १०४ 1 { पुराणपर्यासोचने ·यथा पोडशकलाभियुक्तश्चन्द्रमाः पूर्णः कथ्यते, तथैव यत्रेश्वरस्य पोडशापि कला आविर्भवन्ति, स ईश्वरस्य पूर्णोऽवतारो निगद्यते। तथा चोक्तं तैतिरीयब्राह्मणे-'पोडशकलो वै पुरुषः' (२३)। छान्दोग्योपनि- पदि च-पोडशकल: सौम्य ! पुरुषः' ( ६७१)। एवञ्च दैत्य-दानव-दुष्टं- मानवैरुपद्रुतस्य जगतो रक्षायै स्वयं परब्रह्मपरमात्मा विविधाभिः कलाभिः समये-समयेऽनेकेपु रूपेषु अवतीर्य धर्मधुरं व्यवस्थापयति सुखयति च समस्तं लोकम् । तत्र सर्वेष्ववतारेषु श्रीकृष्णावतारः पूर्णावतारोऽस्ति । अन्ये चावतारा अंशावताराः सन्ति ।' भारतीयसंस्कृतिर्येषु श्रुति-स्मृत्यादि शास्त्रेप्वाधारिताऽस्ति तेषु मूलतत्त्वस्य सच्चिदानन्दस्वरूपस्य भगवतो द्विविध रूपमभिमतमस्ति-एक निर्गुणं रूपं, द्वितीयं च सगुणस्वरूपम् । तत्र भगवतो निर्गुणं रूपं मनोवागगो- चरो विद्यते । योगिनो यौगिकसाधनया निर्विकल्पकसमाधी तत् साक्षात् कर्तुं शक्नुवन्ति, ज्ञानिनश्च तत्त्वचिन्तनद्वारा विपयेभ्यो मनो व्यावर्त्य द्रप्ट्स्वरूपेण तत्रावस्थिता भवन्ति, परन्तु सर्वसाधारणा जनास्तस्य रूपस्य भावनां कर्तुन प्रभवन्ति । उत्पत्ति-स्थिति-प्रलयहेतोः दयाभावेन लीलाय भावमयरूपेणाविभूतस्य तस्य सगुणरूपस्य ध्यान-स्मरण- नामजप-लीलाचिन्तनादिद्वारा मानवहृदयं विशुद्ध जायते । मनुष्यः सगुण- रूपेषु भगवतः किमपिरूपं स्वहृदये विराजमानं विधाय नूनं संसारसागरात पारं तत्तुं शक्नोति । एवं प्रभो रूपद्वयं विद्यते नित्यं (सर्वेश्वरस्वरूप) तथाऽवताररूपञ्च। तत्र जगति धर्मस्थापन-ज्ञानसंरक्षण-भक्तपरित्राणा- र्थमाततायिनां निर्दलनाय प्रेमिणामुत्कण्ठापूर्तये लोकशिक्षायै च स भूयो भूयोऽवतरति भूतले भगवान् विष्णुः । वेदकाले प्रणवोपासनाप्रचुरतया प्रचलिताऽसीत् । ब्राह्मणारण्यकोप- निपत्काले च ब्रह्मणो महत्त्वं विकसितमासीत्, परं पुराणकाले त्रिदे- वानां ब्रह्म-विष्णु-महेशानां महत्त्वं व्यापकरूपेण सर्वजनसमुदाये समागतं येन जनतया महती शान्तिरवाता । अतो जगतः सृष्टिकर्तृत्व-पालयितृत्व- संहारयितृत्व रूपेणक एव भगवान् विष्णुः पुराणेषु वणितो विद्यते। सर्वेश्वरो नारायणः पुराणेषु परमतेजस्वी, अचिन्त्योऽजरोऽमरो व्यापकः, सर्वशक्तिमांश्च प्रोक्तः। तस्यैव लीलावतारकर्मणां चित्रणं विष्ण्वा- दिपुराणेपु कृतं विद्यते। १. प्रत्ये चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ।। श्री० मा० १।३।२७ २. सटिस्थित्यन्तकारिणी ब्रह्म-विषा-शिवात्मिकाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः ॥ वि० पु. १२६५ द्वितीयः परिच्छेदः 1 ·ब्रह्मवैवर्त लोलापुरुषोत्तमस्य भगवत श्रीकृष्णस्य स्वरूपपरिचय- प्रसङ्ग प्रोक्तमस्ति यद् वेदा ज्योति स्वरूपं निर्गुण निरञ्जन य स्तुवन्ति, सरस्वती भीता सती यस्याजसं गुणगान करोति, प्रकृतिश्च प्रसन्नतया य परमपुरुषरूपेण स्तौति स एव परमात्मा स्वेच्छया मायामधिष्ठाय भूभारहरणाय गोपालबालवेशनावतीर्ण आसीत् । एतद्वचनानुसार स्वय परब्रह्म परमात्मैव द्वापरे श्रीकृष्णस्पेणाविर्भूत आसीदत स पुराणेषु पूर्णावतार प्रोक्तोऽस्ति। अल्पज्ञत्वाज्जीव सर्वज्ञो भवितु नार्हति, किन्तु सर्वव्यापित्वादीश्वर एव सर्वज्ञोऽस्ति । सर्वज्ञत्वादेवेश्वरस्यावतारो भवति । ब्रह्माण्डस्य रक्षको भगवान् विष्णुरेवास्ति । अतस्तस्यैवावतारो भवति । यदा ससारे साधा- रणशक्तित कार्य न प्रचलति तदा परमो दयालु परमात्मा भगवान् विष्णु प्राणिज्वहैतुको दया कृत्वा विश्वस्य कल्याणायास्मिन् धरातले- ऽवतरति । भगवान् विष्णुर्दयासमुद्रो वर्तते। प्राणिपु कृपा तस्यास्ति स्वाभाविको धर्म । यदा यदा भक्तप्वापत्तय उपतिष्ठन्ते, दुष्टानामत्या चारा असह्याश्च भवन्ति, तदा तदा भूभार हर्तु भगवतोऽवतारो भवति । तथा च भक्ताना प्रार्थनया स्वय परमात्मा मायाया सयोगेन नानारूपेव- वतरति । तथा च श्रुति -'इन्द्रो मायाभि पुरुरूप ईयते' (ऋग्वदे ६।४७१८)। यजुर्वेदेऽपि लिखितमस्ति यद अजन्मापि भगवान , स्थूले गर्ने मावि भवति । यद्यपि तस्य किमपि वास्तविक रूप नास्ति तथापि मायाया माध्यमेन सोऽनेकेपु रूपेपूत्पद्यते । 'प्रजापतिश्चरति गर्भेऽन्तरजायमानो बहुधा विजायते ।' ३१२१६ किञ्च, समस्तस्य चराचरात्मकस्य जगतो रक्षार्थ ज्ञानस्वरूप पर- मात्मा विभिन्नेषु सत्त्वस्वरूपेप्ववतरति । तस्यावतारो हि धार्मिकाणा कृते सुखकरो भवति, किन्त्वधार्मिकाणा कृते दुखाय जायते, तथा चोक्त देवकीगर्भे स्थित त स्तुवद्भिह्मादिभिर्देवै श्रीमद्भागवते।' ११. बेदा स्तुत यं नित्य स्तौति भीता सरस्वती। स्तौति प प्रकृतिहृष्टा प्राकृत प्रश्ते परम् ।। नित्य ज्योति स्वरूप च भक्तानुग्रहविग्रहम् । सोऽवतीणों गोपालबालवेशश्च मायशो मायया विभु । श्राज०स०७२।१०।१-३ २ विपि रूपाण्यवयोष नामा क्षेमा रोषस्य चराचरस्य । सत्त्वोपपनानि सुरवावहानि सतामभद्राणि मुद्र खानाम् ।। १०।२।२६ भगवान् भारावतरणाय च ।। 901 [ पराणापर्यावाचन ·। + वामनपुराणे स्वयं भगवता वामनेन भरद्वाज मुनि प्रति स्वावतारं चर्चयता प्रोक्तं यत्, मुने। ममानुरूपैर्मदवतारैः आकाश-पृथ्वी-पाताल- स्वर्ग-समुद्र-पर्वत-मेघा व्याप्ता. सन्ति ।। गरुडपुराणे लिखितमस्ति यद् देवानामपि देवः परब्रह्मपरमात्मा. यतोऽस्य समस्तस्य विश्वस्योत्पत्तिर्जायते, सोऽजन्मापि भगवान् नारायणः ससारसंरक्षणायानेकानवतारान् गृह्णाति।' विष्णुपुराणे आत्मन उद्धारार्थ भगवन्त विष्णु प्रार्थयन्या पृथिव्या प्रोक्तं यद्, 'भगवन् । भवत परम तत्त्व न कोऽपि जानाति । अतोवतार- माध्यमेन यद्रूप प्रकटीभवति तदेव देवता अचंयन्ति' । । | अपि च तव भगवान् स्वलीलया देवतियङ्मनुष्यादीना चेप्टया युक्तानि सर्वशक्तिमयानि रूपाणि गृह्णाति । एषु रूपेषु अप्रमेयस्य भगवतो या व्यापिका अव्याहता व चेष्टा भवति स जगत उपकाराप भवति ।। पद्मपुराणे गोपकन्यकया गायन्या सह ब्रह्मणो विवाहावसरे भगवता विष्णुना गोपेभ्यो वर ददता प्रोक्तम्, 'यदहं देवकार्यार्थं भवता कुलेऽवतारं करिष्यामि, तत्रैवानेका लीला भविष्यन्ति ।' ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डेऽद्धितमस्ति यत् भगवान् विष्णु दिव्यं स्वं रूपं धृत्वा मथुराया देवक्या हृदयकमलतः श्रीकृष्णरूपेणाविर्भूत आसीत् । १. ममावतारैर्वसुधा नभस्तल पातालमम्भोनिधयो,' दिवश्च । दिशः समस्ता गिरयोऽम्बुंदाश्च व्याप्ता भरद्वाज । ममानुरूपः ।। ६२।११ २ एको नारायणो देवो देवानामीश्वरेश्वरः । परमात्मा परं ब्रह्म जन्माद्यस्य यतो भवेत् ॥ जगतो रक्षणार्थाय वासुदेवोऽजरोऽमरः । स कुमारादिरूपेण अवतारान् करोत्यजः ॥ ग९० पु० ३११२३ ३. भवतो,यत् परं तत्त्व तन्न जानाति कश्चन । अवतारेषु यद्रूप तदर्चन्ति दिवौकसः ॥ वि० पु. १६०१७ ४. समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वरः । TTTT देवतिर्यइमनुष्यादि चेष्टावन्ति स्वलीलया । जगतामुपकाराय न सा कमनिमित्तजा । चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्याव्याहतात्मिका ।। तव ६७७१-७२ ५. युप्माकं च कुले गोपा! देवकार्यार्थसिद्धये । अवतारं करिष्येऽहं सा क्रीडा तु भविष्यति ॥ स० ख० १६१७१६ ६. तव भगवान् वृष्णो दिव्यं रूप विधाय च ! हृत्पधकोशाद् देवक्या हरिराविर्वभूव ह॥ १०७७२ ११ २ १ । + द्वितीयः परिच्देदा 1 foto ·वायुराणे कथितमस्ति यदव्यक्तः शाश्वतो नारायणःस्वयं श्रीकृष्ण- रूपेण बजे जन्म गृहीत्वा स्वकीयया स्नेहमय्या मधुरदृष्ट्या ब्रजवासिनोऽ- मोहयत् । पुराणानुसारं श्रीकृष्णजन्मन पूर्वमेकस्मिन् जन्मनि भगवान् श्रीकृष्णो नारायणषिरूपेण, अर्जुनश्च नरनामपिरूपेणावतीर्य बदरिकाश्रमे परमं तपः तेपाते । एवं भगवतोऽनेकानि जन्मानि प्रादुरभवन् । यस्मिन मानव- पिण्डेऽवतारो भवति तत्र द्विविघं कार्य जायते । एक भगवतो विष्णो: कार्य यद् अवतारी प्रतिनिधिरूपेण कुरुते । द्वितीयं जीवस्य भोग- कार्य यद् जन्मान्तरीयप्रारब्धातुसार भोक्तव्यमेव भवति । यस्मिन् जन्मनि भगवान् श्रीकृष्णो निःशस्त्रो भूत्वा महाभारतसमरमकारयत् । बाल्याद् यावज्जीवं लोकमर्यादाविघातकान् अनेकान् असुरान् जघान । भक्तान अलौकिकोविभूतीः प्रादर्शयत् । सर्वोपनिषत्सारमद्भुतं दार्शनिक गीताग्रन्थमर्जुनमुपदिदेश । एतानि यानि लोकातीतानि कर्माणि कृतवान भगवान्, तानि जगद्रक्षकस्य भगवतो विष्णोः प्रातिनिध्येनावतीर्य कृत- वान् । तथा तत्रैव जन्मनि बाललीलाविलासो रासलीला, द्वारकायां भोगसमूहः, अन्ते च किरातवाणेन देहपात इत्यादीन्यशुभानि कार्याणि पूर्वजन्माजितानां कर्मणां प्रतिक्रियारूपेग जातानि। एवं भगवतो राम- चन्द्रस्य ताडकामारीचसुबाहुरावणादिवघो विष्णोः प्रातिनिध्येन जातः, किन्तु वनवास-सीताहरणजन्यविलापादिदुःखजातः प्राक्तनकर्मपरिणाम- रूपेगवाजायत। अवतारप्रयोजनम् यदा धर्मस्य हासो भवति, अधर्मः प्रवर्द्धते, गावः सीदन्ति, विपीदन्ति ब्राह्मणाः, मसुरभावापन्ना भावना सज्जनानुद्वेजयति, पापाचरराक्रान्ता भवति भूमिा, तदा स्वयमाविर्भूय भगवान् धर्म रक्षति, अधर्म नाशयति, दुर्जनान्निहत्य सज्जनान् पालयति । तथा चोक्त स्वयमेव भगवता श्रीकृष्णेन श्रीमद्भगवद् गीतायाम् ।' १. अव्यक्तः शाश्वतः वृष्णो हरिनारायण प्रभुः । पायवेस्मैव भावान - नयनमोहयन प्रजाः ॥ पा० पु०६६ २. यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्यानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ।। परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ गीता ४८ [ पुराणपर्यासोचने ·एवं भगवतो विष्णोरवतारस्य मुख्यानि त्रीणि प्रयोजनानि सिध्य- न्ति । (१) सज्जनानां संरक्षणम् (२) दुप्टाना दमनम् (३) धर्मस्य स्थापन च । इत्थं ब्रह्मपुरागादिष्वपि भगवता व्यासेन .धर्मस्य ग्लानी, अधर्म- स्प चाभ्युत्याने वा भगवतो विष्णोरवतारग्रहणस्योल्लेखः कृतोऽस्ति। एतत्प्रयोजनातिरिक्तमेकमपरं मुख्यतमं प्रयोजनं सङ्केतयता श्रीभा- गवते महर्षिणा व्यासेन प्रोक्तमस्ति, यदस्मिन् पूततमे भूतले निर्विकारस्या- प्रमेयस्य भगवत आविर्भावो मानवजीवनस्य मुख्य लक्ष्यपरमपुरुषार्थ- मोतसाधनायव जायते । यदि मायामाश्रित्य निर्गुणो निराकारो भगवा- नारायणो न प्रकटीभवेत्तहिं तस्यालौकिकसौन्दर्यरुचिरचरित्रविकाश- लोलामाधुर्यलोकोत्तरचमत्कारादीनामशेषगुणगणानामाकर्पकः परिचयोs- स्माभिरल्पज्ञै जीवः कथङ्कार प्राप्येत ।' यदि घरातलेऽस्मिन् अवताररूपेण भगवतोऽभिव्यक्तिरस्माकं समले न स्यात्तदा तस्य चारित्रिकविकास-मनोहरहास-मधुरमूर्ति-स्निग्धभाषण- सरससौन्दर्य-मुखमाधुर्यादीनां दर्शनं न स्यात् । वस्तुतो भगवतोऽलौकि- काभा-लोलाविलासादर्शमयव्यवहारादिद्वाराऽस्माकं मनोवृद्धीन्द्रीयाणि अन्यविषयेभ्यो विमखानि भूत्वा तथैव केन्द्रितानि, भवन्ति, येन वयं भगवत्तन्मयतां प्राप्य अस्मादुःखदात् संसारान्मुक्ता भवामः । जीवो हि सांसारिकविषयाणां वन्धनाद्वद्धोऽस्ति, भगवांस्तु नित्यः शुद्धो वुद्धो मुक्तश्च विद्यते। अतो मुक्तये भगवानेव वद्धाना जीवानां वन्धनं छेतु प्रभवति, नान्यः। 'ऋतज्ञानान्न मुक्तिः' इत्यनुसारं ज्ञानं विना मुक्तः प्रापिरसम्भवा । भगवानेव ज्ञानस्याधार आदिस्रोतश्चास्ति तत एव लोकमङ्गलाय ज्ञानधारा अजस्रं प्रवहति, यस्या विन्दूनां कतिय- यान् कणानवाप्य जीव. कृतकृत्यो भवति । श्रीमद्भागवतातुसार १.प्रदा यदा च धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते । अम्पुत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सजत्यसो ॥० पु. १८०१२६ यदा यदा हि धर्मस्य ग्नानि भवति भूपर । पम्पुरपानमधर्मस्य सदा वेषान् विमम्यहम् ॥ दे० भा० ७१३६।२२ पसता निग्रहार्याय धर्मसंरक्षणाय च। प्रवतीगों मनुष्याणामजास्त यदुरापे । स एव भगवान् विष्णुः पृऐति परिगीयो । वनपर्वणि २७२।७१ २. नृणां नि.माय वक्ति भंगवठो नप! अप्पपम्याप्रमेस्प निर्गुणस्म पुजारमनः ॥ श्री०मा० १०२४ . सोयः परिमोर ·TY बद्धरय जीवस्य मुक्तिरपि भगवतोऽवतारस्यक मुख्य प्रयोजन। विद्यते। मुमुक्षुभ्य आत्मज्ञान प्रदानायव स्वयमजन्मनाऽपि भगवता महर्षिकर्दमद्वारा देवहूत्या मायामाश्रित्य कपिलरूपेगातीर्य साख्यज्ञानस्योपदेशो दत्तः। यतो हि भगवता कपिलेन स्वयमलोके आत्मनो जन्मन उद्देश्य निर्दिशता प्रोक्तम् । तस्माद् बद्धस्य जीवस्य मुक्तिरपि भगवदवतारस्यैकं मुख्य प्रयोजनं सिध्यति। गर्गसंहिताया भीप्मपितामहेन देवर्षये नारदाय भगवत. श्रीकृष्ण. स्यावतारप्रयोजनं निर्दिशता प्रोक्तमस्ति, यद् देवाना रक्षायै दैत्याना वधाय च पूर्णतम पुरुषोतमो नारायणो वसुदेवगृहेऽवतीर्णोऽस्ति । किञ्च सिन्धुनरेशस्य राज्ञो विमलस्य राजदूतेन तु अनन्तगुणसम्पन्न भगवन्त श्रीकृष्ण नमस्कुर्वता तस्यावारप्रयोजनानि च वर्णयता प्रोक्त यद् भगवता विष्णुना पण्णा-गो ब्राह्मण देवता-वेद-साधु धर्माणा-रक्षार्थ' तथा कसादीना दुष्टाना भूमुजा वधाय यदुकुले जन्म गृहीतमस्ति ।। ब्रह्मपुराणे लिखितमस्ति यद् भूभारहरणाय विष्णोरवतारो भवति । यदा यदा धर्मस्य ह्रासोऽधर्मस्य च वृद्धिर्भवति,तदा तदा भगवान् विष्णुः दिव्ये देहवये विभक्तो भूत्वा एकेन विग्रहेण वैकुण्ठे विराजते तथाऽपरेण विग्रहेणात्र धरातलेऽवतीर्य साधूना रक्षा धर्मस्य स्थापनं दुष्टनामसुराणा निग्रहं प्रजाना च पालनं करोति। १, कपिल्तस्त्वसख्याता भगवानात्ममायया। जातः स्वयमज. साक्षादात्मप्रज्ञसये नृणाम् ॥ श्री० भा० ॥२॥१ २. एतन्मे जन्म लोकेऽस्मिन् मुमुक्षूणा दुराशयात् । प्रसंख्यानाय तत्त्वाना सम्मतायात्मदर्शने ॥ तत्रैव ३२४॥३६ ३. देवाना रक्षणार्थाय दैत्याना च वधाय । वसुदेवगृहे जातः परिपूर्णतमो हरिः ।। मा० खं० ४६२६ ४.गो विप्र-देव ध्रुति-साधु-धर्म-रक्षार्थमधव यदो; कुलेजः । जातोऽस्ति कसादिवधाय योसी तस्मै नमोऽनन्तगुणार्णवाय ।। १७४ ५. यदा यदा त्वधर्मस्य वृद्धिर्भवति भो द्विजा.। धर्मस्य हासमभ्येति तदा देवो जनार्दनः।। अवतारं फरोत्यत्र द्विधा इत्वात्मनस्तनुम् । साधूनां रक्षणार्याप धर्मसस्थापनाय च ॥ दुष्टानां निग्रहार्थाय अन्येपा च सुरद्विषाम् । प्रजाना रक्षणार्थाय जायतेऽसौ युगे युगे ॥ ३० पु. १८१॥२-५ ११०] [पुराणपर्यालोचने - -- -- ·अपि च विष्णुपुराणे प्रोक्तमस्ति, यद् भगवान् विष्णुः गो-ब्राह्मण- सज्जनानां वेदानां धर्मस्य च रक्षार्थ विविधानवतारान् गृह्णाति । महाभारतस्यादिपर्वणि यदा महेन्द्रेण भूभारहरणायांशेनावतीरतु प्रर्थितो नारायणस्तदा तथास्त्वित्युक्त्वा तत्प्रार्थनं स्वीचकार । श्रीमद्भागवतस्य दशमस्कन्धे वत्सहरणप्रसङ्गे ब्रह्मणा कृतायां स्तुती तेन प्रोक्तं यद् यद्यपि भगवान् अजन्माऽस्ति तथापि जीवेषु दयया देवपि- मानव-पशु-पक्षि-जलचरयोनिप्ववतीर्य दुर्जनानां मदमन्यनं कृत्वा सत्पुरु- पाणां च पालनं विधाय सदनुग्रहं करोति । तवा वतारस्यैकमपरमपि प्रयोजनं प्रदर्शयता भगवता व्यासेन स्पष्ट- मुक्तं यद् भगवतोऽवतारो न केवलं लोकद्वेपिणामसुराणां वधायैव भवति, किन्तु मनुष्याणां शिक्षार्थमपि भगवदवतारो जायते ।। रामस्य श्रीरामचन्द्रस्य सीतावियोगजन्यं दुःखं सोढुं काऽवश्यकताऽऽसीत् ।' अतो जीवेषु दयां कृत्वा दर्शन-स्पर्शन-भापण-व्यवहाराचरणं-दिव्य. लीलादिद्वारा सौविध्येन प्राणिमात्रस्योद्धारनिमित्तं भगवतोऽवतारो भवति । अवतारिणां महापुरुषाणां दिव्यादर्शमयसुरुचिरचरित्रानुकरणेन 'संसारसागरादनायासेन ततुं शक्नोति मानवः। तथाच लोकसाधारण- भक्तजनकल्याणार्थ साकारूपेणावतरति भगवानिति पुराणानां पुण्यमय: सिद्धान्तः । "आत्मा- अवताराणां मान्यता वैदिकवाड्मयत आरभ्य संस्कृतसाहित्यस्य सर्वेषु मान्यग्रन्थेषु अवतारवादस्य पर्याप्त विवेचनं विद्यते । भारतीयाः सर्व सम्प्रदायाचार्या अप्यवतारतत्त्वं श्रद्धयतया सहर्ष स्वीकृतवन्तः। अद्वैतसम्प्रदायप्रवर्तकाः श्रीस्वामिशङ्कराचार्यपादा अपि गीताभाप्यस्योपोद्धाते भगवन्तं श्रीकृष्ण- १. गो विप्र द्विज-साधुना छन्दसामपि चेश्वरः । रक्षामिच्छन् तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चंव हि ॥ वि० पृ० ४।२७ २. तं भुवः शोधनायेन्द्र उवाच पुरुषोत्तमम् । अंशेनावतरेत्येवं तयेत्याह च तं हरिः ॥ ६४।५४ ३. सुरेप्वृपोकेश ! तथैव नृप्वपि तियशु यादस्स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासता दुर्मदनिग्रहाय प्रभो ! विधातः ! सदनुग्रहाय च ॥ १०।१४।२० ४. मावतारस्त्विह मर्यशिक्षणं रक्षोवधायय न कवलं विभोः। कुतोऽन्यया स्याद्रमतः स्व प्रात्मनः सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य । ५११६५ तृतीयः परिच्देदः ] ·(घ) श्रीमद्भागवते एकादशस्कन्धस्य चतुर्थेऽध्याये राज्ञा निमिना पृष्टो द्रुमिलो मुनि यंद्-भगवन् ! कृपया भवान् भगवतस्तेषामवताराणां वर्णनं करोतु यान् समये समये भक्तवतुग्रहेच्छया गृहीत्वा तेन वहुविधानि कर्माणि कृतानीति । तदुत्तरे तेन प्रोक्तम्-राजन् ! मनुष्यः स्वबुद्धिकौश- लेन कथञ्चित् पृथिव्याः परमाणून कामं गणयेत्, परन्तु भगवतोऽनन्त- स्यानन्तावतारसम्बन्धिनां गुणकर्मादीनां गणना न कर्तुं शक्नुयादतोऽहं संक्षेपतोऽवताराणां चर्चा करोमि । भगवान् सर्वप्रथम पञ्चमहाभूतैः 'ब्रह्माण्ड रचयित्वा तत्र स्वचेतनया शत्तया सह लीलार्थ प्रविष्टः । अयमेवास्ति नारायणस्य प्रथमः पुरुषावतारः, यस्य शरीरे त्रयाणां लोकानां रचनाऽस्ति । तत उत्पद्य ब्रह्म-विष्णु-महेश्वरा अस्य विश्व- प्रपञ्चस्य सृष्टि पालन-संहारान् कुर्वते । तेनानदिपुरुपेग धर्मस्य भार्याया मूर्त्या नर-नारायणरूपेणावतीर्य ज्ञानमार्गस्योपदेशः कृतः, तथा वदरिका- श्रमे कठोरं तपस्तप्त्वा स्वयं तदाचरणं कृतम् । हस-दत्तात्रेय-सन- कादि-ऋषभदेवरूपेणावतीर्य ज्ञानमार्गस्योपदेशो दत्तः। हयग्रोवरूपेण मधु' दैत्यं निहत्य वेदरक्षा कृता । मत्स्यावतारद्वारा सत्यव्रतस्य मनोः रक्षा विधाय तन्मनोरथः पूरितः । वाराहावतारद्वारा च पृथिव्या उद्धारः कृतः। वामनावतारे पदवयभूमिदानप्रसङ्गे वलि निगृह्य 'महेन्द्राय तद्राज्यं प्रदाय वलिः पाताले प्रेषितः । परशुरामावतारे हैहयक्षत्रियाणां संहारः कृतः। श्रीरामरूपेण सेतु- वन्धनानन्तर रावणस्यान्तं कृत्वाऽऽदर्शमय राज्यं संस्थाप्य लोकाः सुखिनः कृताः । कूर्मावतारे. समुद्रमन्यनसमये स्वपृष्टेऽद्रिविधारण कृत्वा तत्र गो दत्तः। एवं हरिणा ग्राहगृहीतो गजेन्द्रो रक्षितः, बालखिल्याः पालिताः, वृत्रवधप्रत्यवायादिन्द्रो मोचितः, सुरस्रियश्च समुद्धरिताः । श्रीकृष्णावतारे यदुप्वतीय विविधा लीला कृत्वा समेपां मनोरथान् पूरयित्वा भूभारोऽवतारितः । वुद्धावतारद्वारा भगवता वादै राक्षसा मोहिताः । कलियुगे यदा सर्वत्रानाचारोऽत्याचारो व्यभिचारश्च द्धि- प्यन्ते, शासका नानाप्रकारान् नियमान निर्माय प्रजाशोषण,धर्मविघातं च कर्तु प्रयतिप्यन्ते, तदा भगवान् कल्किरुपं गृहीत्वा तान् दुष्टान् शून्द्रान् शासकान सहृत्य प्रजारक्षण धर्मसंस्थापनं च करिष्यति । इत्य नरनारायण- हंस-दत्तात्रेय-सनकादि-ऋषभदेव-हयग्रीव- मत्स्य-वाराह-कूर्म-गजेन्द्र- मोतद-चाल्यखिल्यरक्षक-इन्द्रशापविमोचन-देवस्त्रीसमुद्वारक-नृसिंह वामन- राम-सीतापति-श्रीकृष्ण-वृद्ध-कल्वघवताराणां चर्चाऽस्ति । , सृतीयः परिच्छेद ·श्रीमद्भागवतस्यैपां चतुर्गा स्थलानामनुशीलनेनाय निष्कर्षों नि:- संरति, यत् श्रीमद्भागवतपुराणनिर्माणकालेऽवताराणां संख्या नियता नासीत् । अत एव तस्यान्तिमो निर्णयोऽस्ति यद् यथाऽगाधजलस्य सरसोs- नेकाः कुल्या निः सरन्ति तथैव सत्त्वगुणसम्पन्नस्य भगवतः श्रीहरेरवतारा अप्यसंख्याः सन्ति, निश्चितरूपेण तेषां गणना न सम्भवति । अयं भावः यथाऽगाधात् सरोवरात् सहस्रशः स्रोतांसि निःसरन्ति, तथैव सत्त्वगुणाश्रयाद्भगवतोऽप्यनन्ता अवतारा उद्भवन्ति । ऋषिपु मनी मनुपुत्रेषु देवेपु प्रजापतिगणेच विभूतिरूपेण भगवत्कलाया विकासो जायते । एवमजन्मनोऽपीश्वरस्य जन्मादि कवयो वर्णयन्ति। प्रथम स्कन्धे २२ अवताराणां द्वितीयेऽपि २२ अवताराणामुल्लेखो विद्यते, किन्तु आस्तिकजगति साधारणतया भगवतो २४ अवतारा अतिप्रसिद्धाः सन्ति । एतद्विपमतादूरीकरणाय समन्वयाय वा विदुपां कथनमस्ति यत् 'प्रथमे स्कन्वे निर्दिष्टेषु २२ अवतारेषु यदि द्वितीय-दशमैकादशस्कन्धेषु प्रोतो हंस-हयग्रीवाववतारी गणयेतां तहि नूनमवताराणां संख्या २४ चतुर्विशति भवितुमर्हति । कतिपयैः टीकाकारैः २४ अवताराणां संख्योप- पत्तिरेवं कृताऽस्ति-प्रथमस्कन्धे गणितयोः श्रीकृष्णवलरामयोः अवतारतो निष्काशने २० अवतारा अवशिष्टा भवन्ति, शिष्टाश्चत्वारोऽवतारा भगवतः श्रीकृष्णस्यैवांशासन्ति। भगवान् श्रीकृष्णस्तु स्वयं परब्रह्म परमात्माऽस्ति । अतः स अवतारी विद्यतेऽवतारमध्ये स न गणयितु शक्यते । भगवतश्चत्वारोंऽशा येऽवतारमध्ये गणयितु शक्यन्ते, तेष्वेकः केशावतारो द्वितीयः पृश्नि-सुतपयोः कृपाकारः तृतीयः संकर्षणश्चतुर्थः परब्रह्म । एषां चतुर्गामवतारेषु गणनया भवति २४ अवताराणा संख्या- पूतिः । यद्यपि सत्त्वभूर्ते भंगवतोऽवतागणां सख्या नियता नास्ति तथापि लोके चतुर्विशत्यवताराणामतिप्रख्यातत्वातन्निर्णयः पूर्ववद् विधेयः। " पुनरेषु उपर्युक्तपुचतुर्विंशतिसख्याकेप्ववतारेषु दश मत्स्य-कूर्म-वराह- नसिंह-वामन-परशुराम-राम-बलराम-वृद्ध-कल्ययनाराः सन्ति प्रमुखाः।' १. अवतारा घसस्येया हरेः सत्त्वनितिजाः ! यथाविदासिनः मुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः ॥ १।३।२६ ऋपयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः । कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयः स्मृताः ।। ११३१२७ एवं जन्मानि कर्माणि ह्या रजनस्य च । वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुयानि हृत्पतेः ।। १।३१३५ २. मत्स्यो कूर्मों वराहश्च नृसिंहो वामनस्तया । रामो रामश्च रामश्च बुद्धः कलिर्दश स्मृताः ॥ वा० पु० ५२।२७ [ पुराणपर्या लोचने AMA ·एवमेषां दशानामवताराणां निर्देशो मत्स्यपुराणे ( २८५।६७ ) अग्निपुराणे ( २-१६) पद्मपुराणेऽपि (६।४।१३.१५) अध्यायेषु विद्यते । तत्र मत्स्यपुराणे एपां दशानामवताराणां मध्ये त्रयो नारायण- नरसिंह-वामनावतारा दिव्या अभिमताः सन्ति, शेपा. सप्त दत्तात्रेय- मान्धात-परशुराम-राम-ज्यास-बुद्ध-कल्क्यवतारा मानुपा. प्रोक्ताः । यावदीश्वरस्य नियमे काऽपि वाघा नोपतिप्ठते, तावन्नावतरति भगवान् कासुदेवः। यदा तन्नियमेऽसामञ्जस्यमाविर्भवति, तदा पञ्च कलातोऽप्टकलापर्यन्तं स्वविभूतिद्वारा सामजस्य स्थापयति । परं यदा विभूतिद्वाराऽपि कार्य न प्रचलति, धर्मधारा चाव्यवस्थिता वोभवीति, तदा तां व्यवस्थापयितुं कदाचिदंशेन कदाचिच्च सर्वाभि. कलाभिरवत- रति स्वयं भगवान्नारायणः । तत्तत्पुराणेषु अवताराणां सख्या भिन्ना भिन्ला विलोक्यते । गीतायां स्पष्टरूपेण केवलौ रामकृष्णो द्वावेवावतारौ निदिप्टौ स्तः । देवीभागवते सीताहरणानन्तरं रावणवधार्थ देवर्षिनारदोपदेशात् श्री रामद्वाराऽतुष्ठि- तस्य नवरात्रव्रतस्य समाप्त्यवसरे वरं दातुमुपस्थितया देव्या रामात् पूर्व जायमानाना पण्णा मत्स्य-कर्म-वाराह-नृसिंह-वामन-परशुरामावता- राणा चर्चा कृत्वा रावणस्य वधार्थं प्रोत्साहितो भगवान रामचन्द्रः। महाभारतस्य शान्तिपर्वणि दशानामवताराणां विशिष्टः कार्यैः सह मत्स्य-कर्म-वाराह-नृसिंह-वामन-परशुराम-श्रीराम-वलराम-श्रीकृष्ण- कल्कीनां नामोल्लेख विधाय पुनरग्रे हस-कूर्म-मत्स्य-वाराह-नरसिंह- वामन-परशुराम-वलराम-दशरथनन्दनराम-सात्त्वत ( यदुवंशि श्रीकृष्ण ) कल्यववतारा उक्ताः सन्ति । एपु.अवतारेषु वुद्धस्य नाम न निर्दिष्टमस्ति। तस्य स्थाने हंसावतारस्योल्लेखो विद्यते। एकेन प्राचीनेन विदुषा दशावताराणां गणना प्रसंगे भगवन्तं श्रीकृष्णं साक्षात् परवह्मपरमात्मानं मत्वा वनवासिनी द्वाववतारो-एको वाराहो १. एतास्तिस्रः स्मृतास्तस्य दिव्याः सम्भूतयो द्विजाः। मानुपाः सप्त योन्यस्तु शापजास्ता निवोपत ॥ म० पु. ४७।२३८ २. मत्स्य: फर्मों वराहश्च नरसिंहश्च वामनः । रामो रामश्च रामश्व वृष्णः कल्किच ते दश ॥ (३३९७६ ) हंस: कूर्मश्च मत्स्यश्च प्रादुर्भावा द्विजोतम ? वाराहो नरसिंहश्च वामनो राम एव च । रामो दाशरपिश्चव सात्वत: कल्किरेव च ॥ ( ३३६।१०३३) तृतीयः परिच्छेदः ] ·। -- द्वितीयो नरसिंह । वन (जल) चरौ द्वाववतारो मत्स्यावतारः कूर्मावता- रश्च । खर्वो वामनावतार, विरामी परशुरामो रामचन्द्रो वलरामश्वा सकृपो वृद्धावतारः, अकृपश्च कल्यवतार इति भगवतो दशावतारा उक्ताः। पीयूपपिणा जयदेवकविना स्वकीयगीतगोविन्दस्यारम्भ श्रीकृष्ण- रुपेणैपा दशानामवताराणांस्तुति कुर्वता एकस्मिन्नेव पद्ये महता कौशलेन सूक्ष्मतया तेपा कार्याणामपि दिग्दर्शन कृतमस्ति। क्षेमेन्द्रणाऽपि स्वकीये दशावतारचरितनामके महाकाव्य एषामेव दशवताराणा चरित विशदतया निवद्धमस्ति । तथाचातिलाघवादशा- वतारा एवातिप्रसिद्धा. सन्ति । एषा चरित्रादिपठनश्रवणाभ्यामिह मनवः सफलान् कामान्वाप्यान्ते स्वर्गलोकमुपस्थायानन्त सुख मुद्द। 'एक सद्विप्रा बहुधा वदन्तीति' वचनानुसार जगत्कारणस्य परमेश्वरस्यै- कत्वेऽपि पञ्चदेवोपासनासिद्धान्तानुसारं विष्णु-शिव-शक्ति-सूर्य-गणेशा- नामपि तत्तत्पुराणेप्ववतारस्य पुष्कलं विवरणमुपलभ्यते । अन्तारवादो विज्ञानवादस्य निकषायाम् पौराणिकस्यावतारवादस्य रहस्य महद् वैज्ञानिक विद्यते । एकतस्तु ईश्वरस्य काऽपि योनिरभीष्टा नास्ति, प्रत्येकयोनिपु तस्याविर्भाव. सम्भावितोऽस्ति, यतो हि स सर्वासा योनिनामुद्भवस्थल वर्तते । अन्यतोऽ वतारक्रमे वैज्ञानिकविकासवादस्य सिद्धान्तोऽन्तनिहितोऽस्ति । यथा डाविनमहोदस्य विज्ञानवादसिद्धान्तानुसार सप्टेरारम्भो लधुभ्य एव जीवेन्यो भवति । अनन्तर शनैः शनै दीर्घकलेवराणा प्राणिना सृष्टि- यते। प्रारम्भकाले जन्तवो वृद्धिविहीनी भवन्ति, पश्चात् तेषु उत्तरोत्तरं वुद्धितत्त्वस्य विकासो जायते, तथैव पौराणिकेऽवतारवदेऽपि सप्टेरारम्भ पूर्व जलीयजीवेभ्य एव भवति । अनन्तरं जल-स्थलयो द्वयो. १. वनजी वनजो सर्वः विरामी सपोऽवृपः। अवतारा दर्शवेमे घोप्पो भगवान् स्वयम् ॥ । २ वेदानुसरते जगन्ति वहढे भूगोलमुद्विनते दैत्यं दारयते वलि छनयते क्षत्रक्षयं युर्वते । पौलस्त्यं जयते हल हायवे पाण्यमातन्वते म्लेच्छान मूयते दशातिहते कृष्णाय तुभ्य नमः ।। ३. विष्णो दशावताराख्यान् यः पठेच्छृणुयादपि । सोश्वासकामो विमल; सगुलः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ ५० पु० १६०१२ [पुराणपर्यासोचने .

·समानरूपेण विचारशीलानां जीवानां सृष्टि जर्जायते। ततः स्थलीय-' जीवानां सृष्टिर्भवति । तदतु एवंविधानां प्राणिनां प्रादुर्भावो भवति, यत्र पशुभाव-मानवभावयोः समानः समावेशो भवति। तत्पश्चाद् मनुष्यस्य भवति सृष्टिः । स प्रथमं खाकृतिमयो (वामनः) भवतिः, ततः शस्त्रास्त्रजीविनो मनस्विनो मानवस्यावसर आगच्छति, यो दुर्दान्तानां शासकः स्यात् । तत एवंप्रकारको विशुद्धहृदयो महामानव उत्पद्यते, यस्मिन् सभ्यताया विकसेन सह आदर्शमानवस्य मर्यादायाश्च पूर्णा, प्रतिष्ठा तिष्ठति । तदनन्तरं राजनीति-वल-कृपा-सुशासनद्वारा संसारे शान्ति- स्थापकानां प्राणिनां भवति आवश्यकता, ये स्वसद्व्यवहार-शुभविचार- द्वारा समस्तस्य विश्वस्य वास्तविक कल्याणं कुर्युः। एवं वैज्ञानिकदृष्ट्या विचारे क्रियमाणे पुराणेषु मत्स्य-कर्म-वाराह-नृसिंह-वामन-परशुराम- दाशरथिराम-बलराम-कृष्ण-कल्कीनामवताराणा क्रमो विकासवादस्य मूलसिद्धान्तेषु एव अवलम्वितः प्रतीयते। जगतः सृष्टिसम्वत्वेऽवतार- विषये आधुनिकविज्ञानपरम्परायां घोषणा विद्यते, यत् सृष्टिक्रमे आरम्भकालत एव प्रकृत्यानुसारं निरन्तर परिवर्तनमयो विकासोप्रजायते। मत्स्यावतारसम्वन्धे जीवविज्ञानशास्त्रिणां मतमस्ति यदारम्भे इदमखिलं विश्वं जलमयमासीत् । अतः प्रथममेकमात्रस्य जलजन्तोमत्स्यरूपस्य नैसर्गिकप्राणिनः सृष्टिरभवत् । (१) पुराणानुसारं सर्वप्रथम सृष्टेरारम्भो जलीयजवेभ्यो भवति, यस्य प्रतीको मत्स्यावतारोऽस्ति । (२) ततो जल-स्थलयोरुभयोः समान- भावेन विचरणशीलाः प्राणिन उत्पद्यन्ते, यस्य प्रतीक: कूर्मावतारो वर्तते । (३) तदतु स्थलीयजीवाना सप्टि र्जायते, यस्य प्रतीकोऽस्ति वारा- हावतारः । (४) तदनन्तरमेवंविधानां प्राणिनामुत्पत्तिरपेक्षिताऽस्ति, यत्र पशुत्व-मतुप्यत्वयोरुभयोः धर्मयोः समावेशः स्यात्, यस्यास्ति प्रतिनिधिः नसिंहावतारः। (५) एतदनन्तरमुत्पद्यते लघुकायो मानवो यस्य प्रतिनिधि- रस्ति वामनावताः । (६) वामनानन्तरं भयङ्कराणा प्राणिनां प्रादुर्भावो भवति, यस्य प्रतिनिधित्वं करोति पशुरामावतारः। (७) ततस्तस्यादर्शम- यस्य महामानवस्थावसर मायाति, यत्रादर्शस्य पूर्णा प्रतिष्ठा विद्यते, यस्य प्रतिनिधिरस्ति रामावतारः।(८) ततो वले आग्रहशीलानां व्यक्तीनां राज- नीतिनिपुणानामाध्यात्मिकनेतृणाञ्च जायते आवश्ययता, यस्य प्रतिनिधिः कृष्णव-लरामावतारः । (६) तदन्तरं कृपालो मनिवस्यावश्यकता प्रतीयते यः स्वाहिंसात्मककृपाद्वारा स्वान् शगूनपि स्ववशे कुर्यात्, यस्य प्रतिनिधि रस्ति वृद्धावतारः । (१०) न केवलया कृपयैव कार्य सम्यक् प्रचलति, तृतीयः परिच्छेदः ] ·किन्तु एवंविधव्यक्तरप्यावश्तकता जायते, यो दुर्दान्तान् दमयित्वा संसारस्य संरक्षणं कुर्यात्, एतत्प्रतिनिधिरस्ति अन्तिमः कल्ल्यवतारो यः समस्ता समस्यां शमयित्वा सत्ययुगस्यादर्श समुपस्थापयेत् । एवं भारतवर्षे सप्टेरारम्भकालत एव विज्ञानस्याश्रयो गृहीतोऽस्ति। अत एव समये-समये भूयो भूयोऽनेकेष्वपि 'घात-प्रतिघातेषु जायमानेषु भारतीयाः सिद्धान्ता यथावदक्षुण्गाः स्थिताः सन्ति । सामान्यदृष्ट्या विचारे क्रियमाणे द्वावपि पक्षी पौराणिकविज्ञान- वादी युक्तिपूर्णी प्रतीयेते। धार्मिकतुलायामाधारितत्वात् पौराणिक मत समीचीनं प्रतीयते तथा प्राकृतिकदृष्ट्या विचारे वैज्ञानिक मतं युक्तियुक्त ज्ञायते । यतो हि उभयोः मतयोः लक्ष्यमेकमेवास्ति। पुराणेषु भगवतो विष्णोरवतारधारणस्य प्रक्रियाविषये चत्वारि मतानि उपलभ्यन्ते । (१) भगवान् नारायणः स्वकीया दिव्यां मूर्ति परित्यज्यास्यां पृथिव्यामवतरति । (२) यदा यदा अधर्मस्य वृद्धिस्तथा धर्मस्य ह्रासो जायते तदा तदा जगतः कल्याणार्य भगवान जनार्दनः स्वं शरीर भागद्वये विभज्यावतरति । भगवतोऽल्योयानेवाशोऽस्मिन् भूतलेऽ वतारग्रहणं करोति तयाऽवशिष्टो भागः स्वमूलस्थाने एव निवसति (३) अवतारसमये भगवान् विष्णुः स्वीयां मूर्ति द्विधा विभज्य एकया मूर्त्या वैकुण्ठे एव स्थितः तपस्तपति, द्वितीया च मूर्ति योगनिद्रामाश्रित्य प्रजाना सृष्टि-स्थिति-सहारविचारं करोति । एतन्मतानुसारमवतारकार्य भगवतो विष्णोदप्टिविलासमात्रमस्ति । (४) समस्तविश्वव्यापकेन भगवता नारायणेन स्वकीया मूर्तिश्चतुर्यु भागेषु विभक्ता, यत्रैका मूर्ति, मूर्तिपु निर्गुणाऽस्ति, शिप्टाः तिस्रो मूर्तयः सन्ति सगुणाः । निर्गुणमूर्नामाऽस्ति वासुदेवस्तथा सगुणमूर्तीनां नामानि सन्ति सङ्घर्पणप्रद्युम्नानिरुद्धाः । आसां चतसृणां मूर्तीनां नामान्तमस्ति क्रमश:-पुरुषः, जीवः, मनः, अहङ्कारश्च । अत्र वासुदेवमूर्तिः निर्देशविहीना योगिभिरुपास्या गुणातीता पाभिमताऽस्ति । द्वितीया मूतिः सङ्घर्पणाख्या (शेपाख्या) स्वशिरसि पृथ्वी घारयति । सत्त्वगुणप्रधानायाः तृतीयमूर्तेः कार्यमस्ति धर्मसंस्थापनपूर्वक प्रजानां पालनम् । चतुर्थी मूतिः शेषशय्यायां शयाना रजोगुणप्रधानतया संसारस्य सृष्टिं करोति । आसु चतुर्यु मूर्तिपु प्रद्युम्ननामिका तृतीया मूतिरेवान भूतले यदा यदा धर्मस्य हानि भवति अधर्मस्य च वृद्धिर्जायते तदा तदा अवतारधारणं कृत्वाऽधर्म निरस्य धर्म व्यवस्थाप्य प्रजापालनं करोति । देव-मनुष्य-तियंड्-योनिपु यत्र कुत्रापि इयमेव मूर्तिरवतरति । तम सा सद्भिर्जनः पूजिता सती भक्तानामभिमतं मनोरथमपि पूरयति । ११८] [पुराणपर्यालोचने - ·- एवं धार्मिकसन्तुलनव्यवस्थास्थापनमवतारस्य प्रमुख प्रयोजनं विद्यते,तच्च तृतीयया प्रद्युम्नाख्यया मूर्त्या एव सम्पाद्यते, इत्थमवतारस्य सम्बन्धो भागवतभक्तानां चतुव्यू हवादेन सिध्यति । एपां चतुर्णा मतानां पोषक- प्रमाणानि तत्तत्पुराणेपूपलभ्यन्ते । तत्र प्रथममतस्य पोपकं प्रमाणं मत्स्यपुराणे एवं प्राप्यते- त्यक्त्वा दिव्यां तनु विष्णुर्मानुपेष्विह जायते । युगे त्वय परावृत्त बाले प्रशिथिले प्रभुः ।। = ४७१३४ द्वितीयमतस्य पुष्टिः ब्रह्मपुराणवचनैर्जायते- यदा यदा त्वधर्मस्य ग्लानिर्भवति भो द्विजाः । धर्मश्च हासमभ्येति तदा देवो जनार्दनः।। अवतारं करोत्यत्र द्विधा पृत्वात्मनस्तनुम् । सर्वदैव जगत्यर्थे स सर्वात्मा जगन्मयः॥ स्वल्पाशेनावतीर्योया धर्मस्य कुरुते स्थितिम् । = ७२१२-४ तृतीयमतस्य पोपकं प्रमाणं हरिवंशे दृष्टिगोचरी भवति- तस्यैका च महाराज मूविर्भवति सत्तम । नित्यं दिविष्ठा या राजन् ! तपश्चरति दुश्चरम् ।। द्वितीया चास्य शयने निद्रायोगमुपाययो । प्रजासहारसर्थ किमध्यात्मविचिन्तकम् ।। सुप्त्वा युगसहस्रं स प्रादुर्भवति कार्यतः। पूर्णे युगसहस तु देवदेवो जगत्पतिः ।। ४१।१८-२० चतुथमतस्य पोपर्क प्रमागं महाभारतस्य शान्तिपर्वण्युपलभ्यते- स देवो भगवान सर्व व्याप्य नारायणो विभुः। चतुर्या संस्थितो ब्रह्मा सगुणो निर्गुणस्तथा ।। एका मूर्तिरतुद्दश्या शुक्ला पश्यन्ति ता बुधाः । वासुदेवाभिधानाऽसौ निर्ममत्वेन द्वितीया पृथिवी मूर्ना शेपास्या धारयत्यसो। तामसी सा समाख्याता विर्यक्त्वं समुपागता ॥ तृतीया फर्म कुरुते प्रजापालनतत्परा। सत्त्वोदित्ता च सा ज्ञेया धर्मसंस्थानवारिणी ।। जलमध्यस्था ते पन्नगतल्लगा। रजस्तस्मा गुणः सर्ग सा रोति सदैव हि ॥ दृश्यते ।। चती तृतीयः परिवेश ११.

·यो तृतीया हरेमूर्तिः प्रजापालनतत्पग। सा तु धर्मव्ववस्थानं करोति नियत भुवि । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिः समुपजायते। अभ्युत्थानमधर्मस्य तादात्मनं सृजत्यसौ ॥ इति सा सात्त्विकी मूर्तिरवतारं करोति च । प्रद्युम्नति समाख्याता रक्षाकर्मण्यवस्थिता ।। भगवतो विष्णोरवतार: प्रकारद्वयेन जायते । एकत्र भगवान् स्वकीयं वास्तविक स्वरूपं परिहाय नवीनं रूपं परिगृह्णाति, अन्यत्र च मातृ- गर्ने नियतकालपर्यन्तं स्थित्वा जन्मग्रहणं करोति । सर्वशक्तिमत्वाद् भगवतो नारायणस्यावतारविषये इमावुभावपि प्रकारी सम्भवतः । कदाचित् कार्यवशाद् रूपपरिवर्तनमन्तराऽपि भगवदाविर्भावो भवति । एवंविधेऽवतारे रूपपरिवर्तनस्यावश्यकतैव न जायते, भगवान् स्वकीयेन वास्तविकेनैव रूपेण प्रकटी भवति । यथा विष्णुपुराणातुसारं भक्तप्रवरस्य प्रह्लादस्योद्धारार्थ भगवतो विष्णोः स्वकीयेन वास्तविकेन रूपेणैवावि- र्भावो वणितोऽस्ति!' तथा श्रीमद्भागवतानुसारमात्मीयस्त्यत्तस्य गजेन्द्रस्यातंरावं श्रुत्वा तदुद्धारार्थ चक्रायुधस्य भगवतो विष्णोः स्वरूपत एव प्रादुर्भावो जातः । अवतारभेदाः पुराणेषु पञ्चविधा अवतारा उपलभ्यन्ते-१. पूर्णावतारः, २. अंशा- वतारः, ३. विशेपावतारः, ४. अविशेषावतारः, ५. नित्यावतारश्च । तयादीकलानेदेनावतारो द्विविधः-पूर्णावतारोंऽशावतारश्च । नव कलातः- पञ्चदशकलापर्यन्तमवतारोंऽशावतारः कथ्यते, तथा पोडशभिः कलाभि:- अवतार: पूर्णावतारःप्रोच्यते । यथा परशुरामो द्वादशकलावतार वासोत, किन्तु सीतास्वयम्वरानन्तरं यदा तस्य कलाः श्रीरामचन्द्र आकृष्टास्तदास १. सस्य तच्चेतसो देवः सुतिमित्यं प्रयुर्वत: । प्राविर्वभूव भगवान पीताम्वरघरो हरिः ।। = १।२०।१४ २. तं तददातमुपलम्य जगनिवासः स्तोत्रं निशम्य दिविज सह संस्तुवद्भिः। एन्दोमयेन गरुडेन समुहमान- स्वमायुधोरयामामु यतो गजेन्द्रः ॥ = ७३१६१ १२० ], [पुराणसांचने ·केवल मुनिमात्रमवशिष्टः । तया चोक्तं वाल्मोकोये रामायणे बालकाण्डे गोविन्दराजस्य टीकायाम् ।' अंशावतारपूर्णावतारयोरिदमेवास्त्यन्तरम् --- अंशावतारस्य कर्म एकदेशस्य, एककालस्य, एकस्याः परिस्थितेः, कदाचिदेकस्यापि कस्यचित् कृते हितकरं भवति, किन्तु पूर्णावतारस्य कर्म सम्पूर्णस्य देशस्य सकलस्य कालस्य सर्वासामेव परिस्थितीनां समेषां जीवानां च हिताय भवति । यथांऽशावतारस्य परशुरामस्य क्षत्रियसंहारात्मकं कर्म तदानीमावश्यक- मासीत्, किन्तु सर्वदा तदावश्यकं नासीत् । वुद्धसमये चेश्वरमुपेक्ष्य यज्ञ- विरोधं च विधाय अहिंसायाः प्रचारस्तदानीं परमावश्यक आसीत्, पर- न्त्वीश्वरस्य खण्डनं यज्ञस्य विरोधो वा न सर्वकालोपयोगी। किन्तु पूर्णावतारस्य लीलापुरुपोत्तमस्य भगवतः श्रीकृष्णस्य, मर्यादापुरुषोत्तमस्य श्रीरामस्यचादर्शमयः कार्यकलापः सकलस्य कालस्य समस्तस्य देशस्य सर्वासामवस्थानां विश्वेषां जनानाञ्च कृतेऽत्यन्तमुपयोग्यनुकरणीय उपादेय आदरणीय आदर्शमयोऽनुप्ठेय आश्रयणीयश्चास्ति । एवं निमित्तभेदादपि द्वाववतारौ भवतः-एको विशेपावतारो द्विती- यश्चाविशेपावतारः। तत्र विशेपावतारो दीक्षासमये शिष्याणामन्तःकरणे गुरोर्भवति । अत एव गुरुनह्मादिरूपेण पूज्यो मान्यश्च भवति । अविशेषावतारेषु कादाचित्को भगवद्भावस्यावेशो भवति, न तु स सार्वकालिकः । यदा यत्र भगवद्भावस्यावेशो भवति तदा स भगवत्समो भवति, अन्यथा साधारणजन इव प्रतीयते । सनकादिनारदपृथुप्रभृतयो महापुरुपा अविशेपावताराआसन् । तथा चोक्त: पद्मपुराणे आवेशभावः। महाभारतस्य शान्तिपर्वणि शरशय्यायां स्थितेन भोप्मपितामहेन स्पष्टं प्रोक्तं यद् मयि द्रोणाचार्य चासुराणामावेशो जात आसीदत आवां दुर्योधनस्य शुभचिन्तायां व्यापतावास्ताम् । मतुप्याणामन्तःकरणेपु भवति, नित्यावतारः, यतः सर्वशक्तिमतः सर्वव्यापकस्य परमात्मनः सर्वत्रैव सत्त्वात् सर्वजीवानां हृदयेपु विराजमान १. ततः परशरामस्य देहानिर्गत्व यप्णयम् । पश्यतां सर्वदेवानां तेजो राममुपागमत् ।। - १७६१११ २. गुरना गुरुषिप्युर्मुरुदेवो महेश्वरः। गुरु: साक्षात्परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ॥ ३. माविष्टोभित् मुमारेषु नारदे च हरियिमः। माविवेश पृथु देवः भलो पनी चतुर्भुजः ।। - २२२२१३५ तृतीयः परिन्दे 9.

·स पापकर्मतः प्राणिनो निवारयति पुण्यकर्मसु च प्रेरयति । येन पापकर्म- भ्यः सदा संकोचो भवति, पुण्यकर्मसु च प्रवृत्तिर्जायते । अत एवोक्तम् । एतदतिरिक्तो भक्तसमाजे भगवत एकोऽवितारोऽपि प्रसिद्धः । भक्त- द्वारा पूजार्थं मृत्पापागादिभिर्धातुभिनिमिता मूर्तयो भगवतोऽर्चाविग्रहाः कथ्यन्ते। अर्चाविग्रहेषु भगवतः शक्तरावेशस्य नामा वतारः। बहूनामेतादृशानां भक्ताना तत्तत्पुराणेषु चर्चा समुपलभ्यते, येषां हादिकेन प्रेम्णा, दृढया निष्ठया, अनन्यसेवया च भगवन्मूर्तयश्चेतना इव व्यवहरन्ति हसन्ति वदन्ति अश्नन्ति च प्रेम्णा तदपितं वस्तुजातम् । गर्गसंहिताया गोलोकखण्डे चराज्ञा जननावतारभेदसम्बन्ध कतिन्या श्रीहरेविष्णोरवतारा भवन्त्यलम् । माधूना रक्षणार्थाय कृपया बदमे प्रभो !' एत्येवं पृप्टो देवर्षि नारदोऽवतारस्य पड् भेदानुक्त्वा समेपा- मुदाहरणं दत्तवानस्ति । तथाहि (१) अंशावतारः (२) अंशांशवतारः (३) आवेशावतारः (४) कलावतारः (१) पूर्णावतारः (६) परि- पूर्णावतरश्च । (१) ब्रह्मदेवो हि भगवतो नारायणस्यास्ति अंशावतारः (२) मरी- च्यादयो ऋपयोंऽशांशावतारा अभिमताः सन्ति ३ भृग्वादयो मुनय आवेशावताराः सन्ति (४) महामुनि कपिल-कूर्म-सूकर-वामनादयः कला- वतारा उक्ताःसन्ति । (५) श्री राम-नृसिंहादयः पूर्णावतारस्योदाहरणानि सन्ति । तथा (६) परिपूर्णावतारः साक्षाद् भगवान् वासुदेवो लीलापुरुषो- तमः श्रीकृष्णोऽस्ति, यो भूभारहरणार्थमवतीर्याप्यनेकानि अपूर्वाणि अनन्यसाधारणानि लोकोपयोगीनि धर्मकार्याणि कृतवान् । १. जानामि धर्म न च मे प्रवृत्ति नाम्यधर्म न ततो निवृत्तिः। केनापि देवेन हृदि स्थितेन यया नियुक्तोऽस्मि तथा करोमि ।। २. ग्रंशोऽशाशस्तथादेशः कला पूर्णः प्रकथ्यते । व्यासाचं श्च स्मृतः पष्ठः परिपूर्णवमः स्वयम् ।। ११६ ३. ब्रह्मादयः स्मृता अंशा अंशांशास्तु मरीचयः । कलाः कपिलकूमाद्या पावशा मार्गवादयः ।। पूर्णी नृसिंहो रामश्च श्वेतद्वीपाधिपो हरिः। वैकुण्ठोऽपि तथा यज्ञो नरनारायणः स्मृतः ।। परिपूर्णतमः साक्षान्छोकृष्णो भगवान् स्वयम् । असंख्यनह्याण्डपति गोलोके चाम्नि रागते ॥ १।१७-१८ परिपूर्णतमः साक्षात श्रीरपणो नान्य एव हि । एक्कार्यमागत्य कोटियार्य' શર १२२] [पुरणपोलोचने चकारह || - ·प्रायः सर्वेषु पुराणेप्ववताराणां चर्चा समुपलभ्यते । श्रीमद्भागवते प्रथमस्कन्धे कुन्तोस्तुतौ दशमे गर्भगीतायामन्यत्र च भगवदवतारविषयेऽ- नेकानि कारणानि वहवो युक्तयश्च प्रदताः सन्ति । भगवान् भक्तानाम- भिलाषया विविधानि रूपाणि निर्माय तान् सन्तोपयति । श्रीमद्भागवतस्य दशमस्कन्वे एकः प्रसङ्ग एवमुपतिष्ठते यद् यदा भगवान् श्रीकृष्णो मिथि- लायामुपस्थितस्तदा परमभक्ती मैथिलश्रुतदेवावातिथ्येन तं सत्कर्तुं युग- पदेव न्यमन्त्रयेताम् । अतस्तेनोभयोः प्रार्थनानुसार युगपदेव रूपद्वयं विधाय द्वयोरेव गृहं गत्वोभावपि कृतार्थीकृती। रहस्यमेतत् केनापि न ज्ञातम् । एवं महेन्द्रमखभङ्गप्रसङ्ग गोवर्धनपूजासमये गोपान् विश्भयितुं भगवान् श्रीकृष्णो गिरिराजोपरि द्वितीयं विशाल रूपं धृत्वाऽविभूर्याह गोवर्द्धनोऽस्मीति ब्रुवन् सर्वाः पूजासामग्रीरभक्षयत् । तथा स आत्मनो वास्तविकरूपेग ब्रजवासिभिः सह स्वयं त प्रणमन्नवोचत् अरे, पश्यताश्चर्य गिरिराजेन साक्षात् प्रकटीभूयास्मासु महानतुग्रह. कृत । एष यादृशमिच्छे- त्तादृश रूप विधातुं शक्नोति । ये वनवासिन एनमनाद्रियन्ते न ते सुखिनो भवितुमर्हन्ति । अत आत्मनो गवाञ्च कल्याणायायमवश्यं नमस्कार्यः तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते । ब्रह्मदेवस्य मोहप्रसङ्ग च वत्सानां गोपानाञ्च रूपाणि धृत्वा वर्ष- पर्यन्त सर्व कार्य यथावदचालयद् भगवान् श्रीकृष्ण इति तु सर्वप्रसिद्ध- मेवास्ति । भगवतो रामस्यापि विपये वर्णनमुपलभ्यते यद् यदा स लद्दाविजयानन्तरं चतुर्दशवविधि समाप्य साकेतमुपेतस्तदा पुर- वासिनो संमिलितुमातुरान् अवलोक्यासंख्यानि रूपाणि विधाय सर्वैः सह युगपदेवामिलत् । १. न्यमन्त्रयता दाशाहमातिस्पेन सह द्विजो। मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत्संहताञ्जली ॥ भगवास्तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्पया। उभयोरविशद्रोहमुमाभ्या तदलक्षितः॥ = १०८६।२५-२६ २. वृष्णस्त्वन्यतम रूप गोपवित्रम्मणं गतः। शैलोऽस्मीति वन भूरि वलिमादद् वृहद्वपुः ॥ तस्मै नमो ब्रजजन: सह चक्र जन्मनाऽऽत्मने । अहो पश्पन शैलोऽसौ रुपी नोऽनुग्रहं व्ययात् ।। एपोऽवमानवो मान कामरूपी वनौकसः । हन्ति स्मै नमस्याम: शर्मणे मात्मने गवाम् ॥ = तृतीयः परिच्छेदः ] १०॥२४॥३५-३० [ १२३ ·- दिव्यानि भगवतो जन्मानि कर्माणि च भगवतो जन्मानि कर्माणि च दिव्यानि भवन्ति । भगवान् न जन्म- कर्मभिःप्रेर्यते, नापि तच्छरीरं पाञ्चभौतिकं भवति, यतो हि स काल- कर्मभ्यः परोऽस्ति । अतः कर्मणा तस्य स्पर्शोऽपि न भवति। भगवता श्रीकृष्णेन स्वयमेवोक्तं गीतायाम् ।। न कर्मवशीभूतो भगवान जन्म गृह्णाति, किन्तु स्वेच्छया भक्तवतु- ग्रहायव शरीरधारणं करोति । यथा कारागृहे वन्दिनो राजानश्च गच्छन्ति । परमेके दण्डं भोक्तमपरे च व्यवस्था कर्तुं प्रविशन्ति । तथैव भगवान जगद् व्यवस्थापयितुमेव स्वां मायामधीनीकृत्यस्वेच्छयावतरति । तस्य शरीरधारणकारणं न कर्म । किन्तु स्वेच्छैवस्ति । भगवतः शरीरं साधारणमनुष्यस्येव न पाञ्चभौतिकरुपादानरुत्पद्यते, किन्तु भगवद्विग्रहो दिव्यो भवति । यदा भगवान् श्रीकृष्णः कारागृहे वसुदेवदेवकीसमक्षे प्रादुर्वभूव, तदा स स्वलीलया शङ्खचक्रगदापद्मधारी चतुभु जरुपेणाविरभवत् । तदुक्त श्रीमद्भागवते । अग्ने पुनर्मातुः प्रार्थनया स्वं चतुर्भुज रूपमदृश्यं विधाय मातापित्रो: पश्यतोरेव साधारणो लौकिको द्विभुजवालक इवाजायत ।' एवमेव भगवान् रामोऽपि कौशल्याया समक्षे चतुर्भुजरूपेणैव प्रादुर- भवत्, पुनर्मातुः प्रार्थनया द्विभुजो जातः । किं लोके कश्चिद्वालक एवं रूप उत्पद्यते ? अतो भगवतो जन्म दिव्यमित्यत्र न काऽपि विप्रतिपत्तिः। भगवतो वामनस्य नृसिंहस्य चालौकिक रूप निरीक्ष्य भगवज्जन्मनो. ऽलौकिकतैव व्यक्तीभवति । भगवतः श्रीकृष्णस्यान्तर्धानमपि साधारण । १. न मा कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मा योऽभिजानाति कर्मभि नस लिप्यते ।। = ४।१४ २. कारागृहे गच्छति भूमिपालो हेतुईया तन न कर्मबन्धः। एवं स सर्वेश्वरदेवदेवो दयावतारो न च कर्मवत्यः ।। ३. तमद्भुतं पालकमम्बुजेवणं चतुर्भुज शङ्कगदायुदायुधम् । श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभ पीताम्बरं सान्द्रपयोदसौभगम्।। महाहवर्यकिरीटवुण्डलरिवपा परिप्वक्तराहयकुन्तलम् । उधामाच्यङ्गदरणादिमिविरोचमानं वसुदेव ऐक्षत ।। ८-१०1३।१० ४. इत्युक्त्याऽसीरिस्तूप्णों भगवानात्ममायया । पित्रो: समश्यतोः सद्यो यमूव प्रातः शिशुः || १०.३४७ पपलोचने ·मनुष्यशरीरवद् नाभवत् । श्रीमद्भागवते लिखितमस्ति यत् तस्य मङ्गल- मयं दिव्यं शरीरं मनुष्यदेहवन्न विनष्टम्, किन्तु स्वकं धाम प्रविवेश ।। एवं वाल्मीकीयरामायणे उत्तरकाण्डे लिखितमस्ति यद् रामस्य परमधामगमनसमये यदा देवैः सह ब्रह्मा सरयूतटमुपेत्य वैष्णवे देहे प्रवेष्टुप्रार्थयामास, तदा श्रीरामस्त्रिभिर्धातृभिः साकं तेनैव शरीरेण वैष्णवं तेजःशरीरं प्रविवेश । वस्तुतो भगवत: शरीरं मायिकं न भवति, यतो हि मायावन्धनात् स मायापतिः सर्वथा विमुक्तः। अत एवामलात्मनो महात्मनोऽपि भगवद्विग्रहं विलोक्य मुग्धा भवन्ति । शरशय्यायां शयानो भीष्मो यदा भगवतो वासुदेवस्य त्रिभुवनमोहनं रूपं व्यलोकयत्तदा स प्रार्थयामास । यदा भगवान् रामो महर्षिणा विश्वामित्रेण साई जनकपुरं धनुर्यज्ञ- प्रसङ्ग ने गतवानासीत्, तदा तद्रूपमवलोक्य महाज्ञानिनोऽपि जनकस्य विचित्रैव दशाऽभवत् । स वस्तुतो विदेहो जातः । अतोऽवतारिणां शरीरं न मायिकं भवति, किन्तु तेपां जन्मानि कर्माणि 'शरीराणि च दिव्यान्येव भवन्ति । भक्तानां प्रार्थनानुसारमेव प्रेमवशीभूतो भगवान समये समयेऽवतरति । अत एव गीतायामुक्तम् ।' विभूतिपूजा अवतारवद्भगवद्विभूतयोऽप्याद्रियन्ते । भगवद्विभूतीनामपि सम्मानस्य पूजायाश्चाज्ञा शास्त्रेषु प्रदत्ताऽस्ति । यस्मिन् मनुष्ये भगवतः शक्तवि- शेषतो विकासो दृश्यते तत्र तदालम्बनेन सर्वशक्तिमतो भगवतः पूजा विभूतिपूजा व्यवह्रियते । भगवता श्रीकृष्णेन च गोताया स्पष्टमुक्तम् ।' १. लोकाभिरामं स्वतनुं धारणाच्यानमङ्गलम् । योगधारणयाऽनेय्या दग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ = १९३१६ २. पितामहवनः श्रुत्वा विनिश्चित्य महामतिः । विवेश वैष्णवं तेजः सशरीर: सहाऽनुजः ॥ ११०११२ ३. त्रिभुवनकमन तमालवर्ष रविकरगौरवाम्बर दघाने । धपुरलक्कुलावृताननाज विजयसखे रतिरस्तु मेऽनवद्या ।। श्री भा०१६।३३ ४. जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ = ४६ यद्यद्विभूतिमत् सत्वं श्रीमर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ वं मम तेजोऽदासम्भवम् ।।१०१४१ तृतीयः परिच्छेदः ] [ १२५ ५.

·वृत्तेपु पिप्पलपूजा, उद्भिज्जेषु तुलसीपूजा, पशुपु गोपूजा, मनुष्येषु गुरोराचार्यस्य राज्ञोऽतिर्महापुरुषाणाञ्च पूजा विभूतिपूर्जव निगद्यते। अवतारपूजा विभूतिसम्मानञ्च हिन्दुधर्मस्य प्रमुखमनमस्ति। कस्याच्चि- द्विभूती द्वयोस्त्रयाणां वा देवाना कलाया मावेशो भवति । यथा भगवति हातुमति रुद्रस्य वायोश्च कले कार्य कुरुतः । कुत्रचिच्च देवाना महर्षीणाञ्च कलास्तिष्ठन्ति, यथा भगवति व्यासे भगवतो विष्णोर्महर्षीणाञ्च कला भासन् । एवं भगवति कपिलेऽपि । अत एव स मुनिरवतारी चासीत् । प्रायः सर्वेषु पुराणेप्ववताराणां प्रसङ्गः समागतो विद्यते । शैवमत- पोपकपुराणेषु भगवतः शिवस्यानेकेपामवताराणा चर्चाऽस्ति । वैष्णव- सिद्धान्तपोपकेषु पुराणेषु भगवतो विष्णोविभिन्नानामवताराणामुल्नेखोऽ स्ति । शाक्तमतपोपकपुराणेषु भगवत्याः शक्तः साधका विविधा अव- तारा धूयन्ते। सूर्योपासनासम्बन्धिषु पुराणेषु सूर्यदेवस्यावतारवर्णन मस्ति । गाणपत्यपुराणे भगवतो गणपतेरनेकावतारकथा दरीदृश्यन्ते । सृष्टिकार्योपयोगिनो यस्य यस्यावतारस्य नाम्ना यद्यत् पुराण निर्मितमस्ति तत्र तत्र तस्य तस्यावतारस्य विशेपवर्णनं वर्तते, तद्द्वारा च कस्मैचिद् व्यक्तिविशेषाय कश्चनामूल्योपदेशोऽवश्यं दत्त उपलभ्यते । यथा मत्स्यपुराणे श्रीमत्स्यद्वारा सत्यव्रताय मनवे, कूर्मपुराणे कूर्मद्वारा देवताभ्यः, वाराहपुराणे वराहद्वारा पृथिव्यै, नृसिंहपुराणे नृसिंहद्वारा भक्तराजाय प्रल्हादाय, वामनपुराणे च वामनद्वारा दानवीराय वलयेऽ- मूल्य उपदेशो दत्तो विद्यते। सर्वेषु पुराणेष्ववतारचर्चाया इदमेव मुख्य कारणमस्ति, यन्मनुप्या अवताराणा निर्मलमादर्शमयमुपदेशप्रदमनु- करणीयं च चरित्रं समाकालौकिक महिमान चावगत्य स्वान्त करणेषु भक्तिवैराग्यज्ञानादिद्वारा मानवजन्मधारणस्य भगवत्प्राप्तिरूपं प्रमुख लक्ष्य प्राप्तुमवश्यं समर्था भवेयुः । पुराणेप्वेकमत्या स्वीकृतमस्ति यद् भूभारहरणपूर्वकं धर्मसंस्थापनद्वारा जगतो रक्षायै यथासमयं स्वयं सर्व- शक्तिमान परमात्मादेवै. श्लाघ्ये पवित्रतमेऽत्र भारतवर्षेऽवतरति । अवतारविषयिणी भान्तिः सर्वव्यापकस्य निराकारस्य परमात्मनो मानवपिण्डे जन्म गृहीत्वा ससारे आगमनम् आश्चर्यस्यास्ति विषय.। अतोऽवातारविषये समालो. चकानामनेका शद्धा उत्पद्यन्ते । यथा निरीहस्य परमात्मनो मानव शरीर धृत्वा ससारे प्रकटीभूय संसारिमानववल्लीलाकरणस्येच्छा कथ भवितु. महंति ? मायामुक्तो निराकारः परमात्मा मायामयं स्थूल शरीरं कथ- ·कारं ग्रहीतुं शक्नुयात् ? यदा व्यापकत्वात् परमात्मा सर्वत्र विराजते तहि अवतारं गृहीत्वा कुतोऽप्यागमनं गमनं च कथं सम्भवति ? यदि पर- मात्माऽस्ति सर्वशक्तिमान् तदा अवतारमन्तराऽपि स्वेच्छामात्रेणैव दुष्टदमनं सज्जनरक्षणं धर्मसंस्थापनं भूभारहरणञ्च कर्तुं प्रभवति । अतो दुःखमये मानवशरीरग्रहणचक्रे तदागमनं न समुचितं प्रतिभाति अस्तु-इमा आशङ्कास्तु आपाततो रमणीयाः प्रतीयन्तेऽपरन्तु हिन्दु. शास्त्रेषु आसां समाधानाय महान् रमणीयः प्रयासः कृतोऽस्ति । वेदो- पनिपरामायणमहाभारतपुराणादिपु अवतारतत्वस्य विस्तृतं विचवेनं कृतं विद्यते तथा तद्विषये पुष्कलानि प्रमाणान्यपि समुपलभ्यन्ते। पर- मात्मनः सर्वव्यापकत्वात् सर्वशक्तिमत्वाच्च तस्य शक्तिरपि सर्वव्यापिनी वर्तते । जडचेतनात्मकदृश्यद्वारा तस्य सा शक्तिः विकासमेति। अतः संसारे या काऽपि शक्तिः दृश्यते सा तस्यैव शक्तिरस्ति। अस्याः शक्तः कथडकारं विकासो जायते ? अस्मिन् विपये पञ्चदशीकारेण विद्यारण्य- स्वामिना लिखिमस्ति यद् अद्वितीये ब्रह्मणि शक्तिः पूर्णा विद्यते । अस्याः शक्तः दृश्यस्याश्रयेण यदा उल्लासो भवति तदैवास्मिन् संसारे तस्याः प्रकाशो जायते। विकाशप्राप्तेयं शक्तिः शास्त्रेषु कालनाम्नाऽभिहिता भवति । यत्र पूर्णशक्तविकासो भवति तत्र पोडशकलानां विकासो मन्यते । जीवे परिमिता शक्तिस्तिष्ठति ईश्वरे चापरिमिता। अतो जीवस्य सर्वेषु कार्यपु साफल्यं न भवति, किन्तु ईश्वरः सर्वेपु कार्येषु सफलो भवति । यतो हि तत्र शक्ति-ज्ञानपोरानन्त्यमस्ति । अतस्तस्यासफलतायाः प्रश्न एव नोदेति। यावत् सम्भवकार्यागां सम्बन्धोऽस्ति तावन् महतोऽपि महानपि जनः पुरप एव मन्यते नावतारः, किन्तु यत् कायं पुरुषशक्तवहिभूतमस्ति, यत् पुरुपोसम्भवं मन्यते, तत्कार्यसम्भवकर्ता अवतारः कथ्यते । अवतारः कियन्ति एवंविधानि असम्भक्काणि कुरुते, येन पुरुषकार्यस्तुलना न संभवति । श्रीमद्भागवते लिखितमस्ति यद् अशरोरिणः परमात्मनः शरीरघारिपु अवतारः तः तैः पराक्रमः ज्ञायते यः केपाश्चिदन्येपां कार्याणां तुलना न सम्भवति। १. सर्वशक्तिमय बहा नियमापूर्णमस्यम् । यपोग्लसवि शत्तयाऽमो प्रकाषिगञ्चति ।। पचदशी १३१७ २. यस्वायतारा मापने परीरप्वशरीरिणः। नस्तरतुन्नातिरामधारहित्यसाठः ।। ८१०१०१४ समोर:परि.1 १२७ ·अस्येदमस्ति तात्पर्य यद् यत् कार्य कोऽपि देहधारी कर्तुं न प्रभवति तत्कर्ता अवतारः प्रोच्यते । अत एव महान्त आचार्याः सन्तः मोहान्ता महात्मानो विद्वांसश्चक्रवतिनो राजानो महापुरुषाश्च नावताराः प्रोच्यन्ते । अव- तारिणस्त एव मन्यन्ते, ये मानवशक्तित: पराणि कार्याणि कुर्वन्ति । यथा रामावतारे अहल्याया उद्धारः, वानरभल्लूकानां सेनानिर्माणम्, समुद्रवन्धनम्, रावणवधः । श्रीकृष्णावतारे च गोवर्द्धनोद्धारणम्, मृताना गुरुपुनाणामानयनम्, महाभारतसंग्रामावसरे गीतोपदेशादिः। + मर्यादापुरुषोत्तमो हि रामो मर्यादास्थापनार्यवावतीर्ण आसीत, तस्य मानवजीवनस्योत्तमादर्शस्थापन लक्ष्यमासीत् । अतः तस्मिन् अनुचित- प्रतीयमानानां घटनानां समावेशो नास्ति, किन्तु भगवतः श्रीकृष्णस्य चरित्र कियतामसम्भवप्रतीयमानानामनुचिताभासानां च लोलानां समा- वेशो वर्तते, यतो हि स लोलापुरुपोतमः पूर्णावतारश्चासीत् । पूर्णावतारः स एव मन्यते, यस्मिन् सर्वाभिः दृष्टिभिः पूर्णता स्यात् । पद्मपुराणे लिखितमस्ति यत् पूर्णावतारत्वादेव अन्यावतारापेक्षया भगवतः श्रीकृष्णस्य चरित्रं महद् विद्यते । अवतारशब्दार्य: अवोपसर्गपूर्वकात् दृधातोः "भवेस्ट्रनोपन "( ३१३१११२ ) इति पाणि- नीयसूत्रद्वारा पञ् प्रत्यये वृद्धौ सत्यां रपरे च कृतेऽवतारशब्दो निप्पद्यते, यस्य शाब्दिकोऽर्थो भवति उपरिष्टादधोऽवतरणम्, परं जगति नैवविध किमपि स्थानमस्ति, यत्र सर्वव्यापकस्य सर्वान्तर्यामिणो निराकारस्य परमात्मनः सत्ता न स्यात्। अतोऽवतारशब्दस्य नायमर्थोस्ति, यत्पर. मात्मा कुतोऽप्यागच्छति ऊर्वात् स्वर्गाद्वाऽवतरति, किन्त्ववतारशब्दस्य वास्तविकोऽयमों वर्तते, यदव्यक्तरूपेण सर्वत्र विराजमानस्य परमात्मनो व्यक्तरूपेण प्रादुर्भावः।"ईशा वास्यमिदं सर्व यत्किञ्चिनगत्यां जगत" (य.वे. ४०११) इति मन्यानुसारमिह जगलि यकिश्चिद् विद्यते तत्सर्व पर. मात्मनः स्वरूपमेवास्ति । तथा च भगवान विष्णुयंदा जगदताभिप्रायेण स्वचिन्मयकलाया: शक्ति कस्यचन जीवस्याश्रयेण विशेषतो विकासयति, तदा सैव लीलाविग्रहरूपा तस्य सर्वप्रत्यक्षाऽवस्थाऽवतारशब्दाभिधेया भवति । अतो व्यक्तत्वेऽपि परमात्माऽव्यक्तोऽस्ति, प्राकट्येऽपि रहस्य- १. अन्ये सर्वेऽवतारा: स्युः सृष्णस्य परिवं महत् । भूभारयविनाशाय प्रादुर्भूतो रमापति: 1-उ०स०२५२२६ ...1 [पराणपर्यालीवन ·मयोऽस्ति । अत एव श्रीभगवतः स्वरूप वास्तविक दुर्बोधं मत्वा श्रीमद्- भागवतस्याचं पद्यमुदाजहार भगवान् व्यासः ।। वैदिकवाङ्मयेऽवतारवादः न केवलं पुराणेष्वेव, किन्तु वेदे ब्राह्मणे आरण्यके उपनिषदि रामा- यणे महाभारते चाप्यवताराणा पुष्कल: प्रसङ्ग उपलभ्यते यस्यानु- शीलनेन मानव जन्म सफलयितुं शक्यते। वैदिकग्नन्थेपु येपामवताराणामाभासो मिलति तेषामेव पुराणेषु सुरुचिपूर्णया प्राञ्जलया भापया आख्यानोपाख्यानादिभिविस्तार उप- लभ्यते । तस्मात् पुराणप्रतिपादिता अवतारा वेदमूलका एव सन्तीत्यत्र न काऽपि विप्रतिपत्तिर्भवितुमर्हति केषाश्चिदपि विपश्चिताम् । मत्स्यावतारः वैदिकवाड्मये येषां विभिन्नानामवताराणां सङ्कतः कृतोऽस्ति, तेषां विस्तृतविवरणं तत्तत्पुराणेपूपलभ्यते । एकदा नदीतटेऽवनेजनं कुर्वतः सत्यव्रतस्य मनोरजलो अकस्मादेको मत्स्यः समागतः, उवाच च तम्, मां पालय, अहं त्वां पारमुत्तारयिष्यामि । ततो मनुराश्चर्यचकितो भूत्वाऽ पृच्छत्-कुतो मां पारयिष्यसि । ततस्तेन मत्स्येन प्रोक्तम्-यद् एको महान् जलौघ आगमिप्यति सर्वाः प्रजाश्च नाशं गमिष्यन्ति । अहं त्वां ततो रक्षिष्यामि- मनवे ह वै प्रात: मत्स्यः सहपाणी पापेदे सहास्मै वाचमुवाच विभृहि माम, पारयिष्यामि त्वेति । कस्मान्मा पारयिष्यसीति प्रोष इमा सर्वाः प्रजा निर्वोढास्ततस्त्वा पारयिताऽस्मि । (शतपथब्राह्मणे १०८।१।१) तदनुसारं मनुः तं स्वकमण्डली स्थापितवान् । तत्र वर्द्धमानं प्रथम सरसि ततस्तं समुद्रे निक्षिप्तवान्, यत्र तेन विशालं शरीर धृतम् । जलप्लावनमागतं सर्वं वस्तुजातञ्च स स्वस्मिन् सहतवान् । ततो मत्स्यकथनानुसारमन्नबीज संरक्षन्नेकस्यां नौकायामुपविश्य मनुरात्मानं रक्षितवान् । जलप्लावनोपरतो मतुना यज्ञः कृतस्तथा तै. सुरक्षितीज: पुनः पदार्थाना सर्जनं च कृतम् । १. जन्माद्यस्य यतोऽन्वयादितरतश्चार्थेष्वभिशः स्वराट् तेने ब्रहा हुदा य आदिश्वये मुद्यन्ति यत्सूरयः । तेजोवारिगृदा यथा विनिमयो यत्र निसर्गोऽमृपा धाम्ना स्वेन सदा निरस्तकुहा सत्यं परं धीमहि ॥ १११ तृतीय: परिन्देदः ] [ १२६ ·-- - - मरस्यावतारस्येयं कथा प्रायः प्रत्येकपुराणेपूपलभ्यते-श्रीमद्भागवते (१।३३१५, ८।२४।११-६१); अग्निपुराणे (२४), गरुडपुराणे (१३१४२), पद्मपुराणे (५१४७२ ); महाभारतस्य शान्तिपर्वगि ३४० अध्याये चास्याः कथाया उपवृहणं वर्तते । मत्स्यपुराणस्य निर्माणं त्वस्याः कथाया आधारे एव जातमस्ति। वैदिक-पौराणिकयोराख्यानयोरन्तरमियदे- वास्ति, यद् यत्र शतपथब्राह्मणे अस्याख्यानस्य भौगोलिक क्षेत्रं हिमा- चलप्रदशोऽस्ति, तत्र पुराणेपु द्रविणदेशस्य कृतमाला नदी निर्दिष्टा वर्तते । एवं भौगोलिके भेदे सत्यपि कथारूपे किञ्चिदन्तरं नास्ति । एवं- प्रकारस्य जलप्लावनस्य कथा न केवलं वेदपुराणयोरेवासिताऽस्ति, किन्तु कुरान-वाइविलयोरपि एतत्सङ्कतो विद्यते। वाइविले नूहुनौकावृत्तं विशदतया वणितमस्ति । अतो मत्स्यावतारस्य कथानकं न केवलं पुरा- णानां कल्पनाऽस्ति, अपितु वैदिकवाड्मयातुमोदिता अन्यसम्प्रदाय सर्वथा समथिता चास्ति। कूर्मावतारः , तैत्तिरीयारण्यके कूर्मावतारस्य प्रसङ्ग एवं निदिप्टो वर्तते- प्रजापतेः शरीराद् रसः कम्पयमानो जातः । जलाभ्यन्तरे विचरन्तं कूर्म विलोक्य प्राजापतिना प्रोक्तम्-कूर्म ! भवान् मम त्वचो मांसाच्च प्रादुर्भूतोऽस्ति । कर्मेणोत्तरितम्-नहि, अहं तु भवतः प्रागेवासम् । अतः स पुरुपः क गतः । पुरस्तिष्ठतीति व्युत्पत्यानुसारं प्रथमतः वर्तमाना व्यक्तिः पुरुषपदवाच्या भवति । कूर्मः पूर्वतस्तन निवसतिस्म । अतः स पुरुषपदवाच्यः कथितः । तस्य सहस्राणि शिरांसि, सहस्राणि नेत्राणि, सहस्राणि च पादा आसन् । अनेन रूपेण कूर्म उदतिष्ठत्- अन्तरतः कूर्मभूत: तमब्रवीत्, मम वे त्वङ्मांसाद समभूव, नेत्यनवीत्, पूर्वमेवा- हमिहासम् । इति तत्पुरुषस्य पुरुषत्वम् । स सहस्रशीप पुरुपः सहस्राक्षः सहस्रपाद् भूत्वोदतिष्ठत् । (तैत्तिरीयारण्यके १२३३३)। अस्यारण्यकस्य भाष्ये स कूर्मपुरुष. परमात्मनोऽभिन्नोऽभिमतोऽ- स्ति । पुरुषसूक्ते च 'सहस्रशीपी पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपाद्' द्वाराऽपि स एव कूर्मपुरुपो निर्दिष्टोऽस्ति । १. एक्दा तमालाया कुर्वतो जलतर्पणम् । तस्याअल्युदने माचिन्छफर्ये काऽभ्यपद्यत ।। सत्यप्रतीक्षलिगता सह तोयेन भारत ! उत्ससर्ज नदोतोये शपरी द्रविणेपर ग्रीभा० ८।२४।१२,१३ १३०] [ पुराणपर्यालोचने ।

·शतपथब्राह्मणेऽपि प्रजापतिद्वारा कूर्मरूपं धृत्वा प्रजासृष्टिकरण- स्योल्लेखो विद्यते ( ७५॥१॥५) जैमिनिब्राह्मणे ( ३।२७२ ) तु कूर्मोपा- ख्यानं सक्षिप्तरूपेणोपात्तमस्ति । तत्र कूर्मः प्रजापतिस्वरूपमेवोक्तम् । अस्या एव वैदिककथाया उपहणं समुद्र मन्थनप्रसङ्गे विभिन्नेषु पुराणेषु जातमस्ति । पुराणानि एनं कूर्म भगवतो विष्णोः द्वितीयमवतारं मत्वा आख्यानस्यास्योपवृहण कुर्वन्ति । श्रीमद्भागवते लिखितमस्ति यत् समुद्रमन्यनसमये निराधारत्वाद् यदा मन्दराचलः समुद्रे निमज्जमान आसीतदा भगवता विष्णुना अद्भुत कूर्मल्प' गृहीत्वा मन्दराचलः स्वपृष्टे धृतः । एवं कूर्मावताराय पुराणद्वारा वैदिकतत्वानामेवोपवृहपं कृत- मस्ति । कूर्मपुराणे (११६७७-७८ ); अग्निपुराणे ( ४१३६); मत्स्य- पुराणे ( २४८०३०); पद्मपुराणे (५।४।१३ ), ब्रह्मपुराणे (१८०।२१३) विष्णुपुराणे ( ११४ ) च कूर्मावतारस्य कथा कथिताऽस्ति। वाराहावतारः वाराहावतारस्य प्रसङ्गः तैत्तिरीयसहितायामेवमागतोऽस्ति--यत् पूर्व विश्वस्मिन् केवलजलमेवासोत् । तत्र प्रजापतिः वायुरूपेण विचरन पृथिवी दृष्ट्वा वाराहरूपं धृत्वा तस्या उद्धारः कृतः- पापो वा इदमग्रे सलिलमासीद, तस्मिन् प्रजापतिर्वायुर्भूत्वा चरत् स ह ताम- पश्यद, ता वराहो भूत्वाऽहरत । ( त० सं० ७१।५।१ )। तैतिरीयब्राह्मणेऽङ्कित वर्तते यत् प्रजापतिना वाराहरूपं धृत्वा जले निमज्जन कृतम् । तत स पृथिवीमधस्तादुपरिप्टादानीतवान्- स वाराहो रूप कृत्वाऽअप्सु न्यमज्जत्, स पृथ्वीमध्ये प्रार्छत् । (ले० प्रा० १११६) तैत्तिरीयारण्यके लिखितमस्ति यत् प्रजापतिना वाराहरूप धृत्वा जलाम्य- न्तरे निमज्जमाना पृथ्वी उपरि आनीता-उद्धृताऽसि वराहेण वृष्णेन शत- बाहुना ( १९१६३० ) शतपथब्राह्मणेऽङ्कितमस्ति यद् इयं विशाला पृथ्वी पूर्व प्रादेशमात्रमासीत् । प्रजापतिना सूकररूप विधायाघस्तादुपरि आनीता "इतीयती ह वा इयमग्रे पृथीच्या स प्रादेशमात्री तामेमूप इति वराह उज्जघान । सोऽस्याः पतिरिति"(१४।१।२।११ ) अथर्ववेदे च-वराहेण पृथिवी संविदाना (१२२११४८)। १. पृत्या वपुः कच्छपमद्भुतं महत् प्रविश्य तायं गिरिमुज्जहार । दपार पृष्ठेन स लायोजन प्रस्तारिणा द्वीप वापरो महान् ॥%DURE तृतीयः परिच्छेदः ] ।१३१ ·एवं तैत्तिरीयसंहिता-तैत्तिरीयब्राह्मण तैत्तिरीयारण्यक-शतपथ- ब्राह्मगाथर्ववेदस्थलेषु वाराहावतारस्य चर्चा विद्यते । एपां वैदिकत- थ्यानामाधारण पुराणैरपि वाराहावतारस्य महदाकर्षकं वर्णनं कृतमस्ति । श्रीमद्भागवते वाराहावतारो यज्ञवाराहरूपेणाशितोऽस्ति। वैदिकवराहस्य पुराणेषु यज्ञवराहरूपेणाङ्कन वैदिकत्वस्य स्पष्टं सङ्केतोऽस्ति। पुराणेषु वराहेण सह यज्ञस्य प्रतीक इयान संवलितो- ऽस्ति यद् यज्ञस्य यावन्ति साधनानि सन्ति चुक्चमसादीनि तानि सर्वाणि बराहदेहे प्रतीकरूपेणाङ्कितानि विद्यन्ते। वेदवाङ्मये निर्दिष्टं वाराहावतारद्वारा पाताललोकतः पृथिव्या उद्धार- कार्य ब्रह्मपुराणे ( २१३१३२-३६ ); विष्णुपुराणे ( ११४।३२-३६ ); श्री मद्भागवते ( २२७१, ३।१३।१६-४७); वायुपुराणे; (६।१६-२३ ) अग्नि- पुराणे (५३१-३); मत्स्यपुराणे (२४८६६६-७४); ब्रह्माण्डपुराणे च (१३५॥ १६-२३) उपवृहितमस्ति । वामनावतारः वामनावतारस्य मूल स्रोतः ऋग्वेदे उपलभ्यते। तत्र लिखितमस्ति यद् विष्णुना इदं जगत् त्रिभिः पादैराक्रम्य पाद् निहितः । अस्य धूलि- धूसरिते चरणे भूम्यादिसमस्ता लोका अन्तहिता:-"इदं विष्णुविचक्रमे त्रेया निदर्भ पदम् । समूढमस्य पा सुरे" ( १२२२।१५) शतपथब्राह्मणे यो वामनस्य प्रसङ्गोऽस्ति स एव पौराणिककथाया मूलं रूपमस्ति । संक्षेपतोऽयं प्रसङ्ग एवमस्ति-देवा असुराश्च प्रजापतेरेव सन्ततयः सन्ति । परस्परं विवाद कृत्वाऽसुरैर्देवान् पराजित्य समस्तायां पृथिव्यामधिकारः कृतः । यदा ते परस्पर पृथ्वी विभक्तमुद्यता जाता तदास्ते वा अपि वामनरूपं विष्णु- मग्ने कृत्वा तत्रोस्पयाय स्वं भाग याचितवन्तः। असुरा वामनं वीक्ष्य तस्योपहासं कुर्वन्त: प्रोचुः-यावत् स्थानं व्याप्यायं विष्णुः शयीत तावती पृथ्वी वय युप्मभ्यं दास्यामः । तदनन्तरं देवा वेदमन्त्रः विष्णु सुरक्षितं कृत्वा तद्वारा समस्तायां पृथिव्यामधिकारं कृतवन्तः। शतपथब्राह्मण- स्थानेन कथानकेन देवद्वारा असुराणां समस्तायाः पृथिव्या जयस्य वृत्त वणितमस्ति यत्र वामनरपेण वणितस्य विष्णोः सहयोग आसीत् । १. यत्रोद्यवः क्षितितलोतरणाय विभ्रव कोडी तनु सकलयशमयीमनन्तः । अन्तमहार्णव उपागतमादिदैत्य है द्रष्ट्रयाऽतिमिद पजपरो दधार ॥ २१ १३२ [ पुराणपर्यालोचने 4 ·एवमृग्वेदीयमुरुगाय त्रिविक्रम शतपथीय वामनश्च सह मेलयित्वा विभि- न्नेषु पुराणेषु वामनावातारस्य प्ण प्रसङ्ग प्रस्तुतोऽस्ति । अन्तरमिय- देव वर्तते यद् यत्र शतपथेऽसुरेभ्य पृथ्वीविजयस्य कथानकमस्ति, तत्र पुराणेषु असुराणा राज्ञो वले पृथिवीग्रहणकथा वर्तते। किञ्च शतपथस्य कथानक यज्ञस्य महिम्न प्रतिपादकमस्ति, यतो हि देवैरसुराणा भूमौ यज्ञस्य विस्तार कृत्वा भूमिरात्मसात् कृता, तथा पुराणेपु विभि पदै पृथ्वी स्वर्ग वलिशरोरमापनानन्तर समस्ता पृथ्वी वलेरादाय देव- राजायन्द्राय सा प्रदत्ताऽस्ति । एवमुभयत्रोभे आख्याने भगवतो विष्णो महात्म्यस्यैव द्योतके स्त । वामनावतारस्य कथा वामनपुराणे तु वर्तत एव, विशेषत श्रीमद्भा- गवतस्याष्टमे स्कन्धे १८-२३ अध्यायेष्वस्या विशद वर्णन राज्ञो वले. यज्ञप्रसङ्गे वर्तते। अग्निपुराणस्य चतुर्थाध्याये तु ५-११ श्लोकेष्वेवाति- सक्षिप्ततया वामनावतारस्य कथाया वर्णन विद्यते । नरसिंहायतार वचनखाय विद्महे तीक्ष्णदष्ट्राय धामहि तनो नरसिंह प्रचोदयात्" (१॥१॥३१) इत्यादिना तैत्तिरीयारण्यके नरसिंहावतारस्य प्रसङ्ग उपलभ्यते । अस्या नरसिंहगायन्या नरसिंहावताराय वचनख-तीक्ष्णदष्ट्रपदयो प्रयोगस्तद्भयङ्करता सङ्कतयति । एतदुपवृहणं हिरण्यकशिपु निहत्य प्रह्लादपालकस्य भगवतो नरसिंहस्य चरित्रचित्रणावसरे पुराणेषु कृत मस्ति । विशेषत श्रीमद्भागवते भगवतो नरसिंहस्य यत् सटामण्डित विकराल रूप वणितमस्ति तत्पूर्वोत्तस्य गायत्रीमन्यस्य वचनख-तीक्ष्ण- दष्ट्रशब्दयोरुपरि भाप्यमेव प्रतीयते।' १ न पुमान् मामुपज्य भूयो याचितुमर्हति । तस्मादत्तिकरौं भूमि वटो ! वाम प्रतीच्छ मे ॥ -श्री मा ८१६।२० तोये तु पतिते हस्ते वामनोऽभूदवामन । भूलोक स भुवर्लोक स्वलोकं च पदत्रयम् । = ८०पु० ४११० २ सत्यं विधातु निजभृश्यभापितं व्याप्ति च भूतेप्यसिलेषु चामन । अदृश्यतारपद्धतरूपमुद्वहन् स्तम्भे सभाया न मृग न मानुषम् ।। -७८१८ मीमांसमानस्म समुरिथतोऽमतो नृसिंहरपस्तदले भयानकम् । प्रतप्तधामीप रपएडसोचन स्तुत्सटाकेगरम्भिवाननम् ॥ करापदंष्ट्र रवार पयलपुरान्तजित भृकुटीमुसोल्वम् । स्तम्योपकर्ण गिरिकन्दराभुत पात्तास्यनाम हनुभेदभोपणम् ।। ७.१२.२१ पनीय परिधेर ] ·एवं भगवतो विष्णोः पञ्चानां मत्स्य-कर्म-वाराह-यामना-नरसिंहा- नामवताराणां वैदिकवाङ्मये स्पष्ट सङ्केत उपलभ्यते, परन्तु विम्यः परशुराम श्रीराम-श्रीकृष्णावतारेभ्यो वेदे पर्याप्तपोषकसामग्री नोपलब्धा भवति । अयापि रामकृष्गयोरवतारयोः प्रसलो वैदिक-साहित्य यत्र तत्र प्राप्यते एव । यथा ऋग्वेदे-"विश्वामित्रो यदवहमदासम्" ( ३३३३२२) सामवेदे-"शुभकेतोद्युतिभिरग्निवितिष्ठिननुपद्भिवणरभिराममस्या"(१५।२११३) ऐतरेय ब्राह्मणे च-"प्रोवाच रामो भार्गवेयो विश्वान्तराय" (७१५६३५)। इत्यादिना रामावतारस्य प्रसङ्ग उपलभ्यते । तया ऋग्वेदे-"यदश्वोता दधते ह गर्भ सदाचिज्जगतो भवसीदूतः" (४.७७1८) अथर्ववेदे-"पृतं पीत्वा मचाह गन्यं पीतेय पुत्रानभिरक्षातामिदम्" (२११३१) तैत्तिरीयारणके- "मागायणाय विद्महे वासुदेवाय धीमहि तन्नो विष्णुः प्रचोदयात् ।" (२०१६) छान्दोग्योपनिपदि च-"एतद्घोरआंगिरस कृष्णाय देवकी बायोक्त्वोवाच" (31१८१६) इत्यादिना श्रीकृष्णावतारस्य च पुष्कलः प्रसङ्गःप्राप्यते। अन्ति- मयोःद्वयोः बुद्धकल्वयवतारयोविषये कथ्यते,पद् बुद्धस्य जन्म ग्रहणे केवलं पञ्चविंशतिशतवाण्येव जातानि,कल्क्यवतारश्चाने कलेरन्ते भविष्यति । अत एनयोयोरवतारयोः कृते वैदिकमूलान्वेषणस्यावश्यकतैव नास्ति । बुद्धावतारकल्पना पुराणेषु बुद्धस्यावतारस्य कल्पनायां कारणं विचारयद्भिविद्वभिः कथ्यते यद् मौर्यसम्राड अशोकः कलिङ्गयुद्ध महता भीपणेन नरसंहारेण सन्तो भूत्वा बुद्धधर्म राजधर्म स्वीकृत्य देशेषु विदेशेष चास्य प्रचार- प्रसार-निमित्तमश्रान्तं प्रयासं कृतवान् । परिणामतो निम्नस्तरीया भारतीया जनता, या वैदिकधर्म श्रद्धाविश्वासौ करोतिस्म सा बौद्धधर्मस्य सरलतया आकृप्टा सती यदा बौद्धधर्मे दीक्षिता भवितुं प्रवृत्ता तदा पुराणैरपि जनतां वैदिकधर्मे पुनर्दीक्षितां कत" सार्वभौम धार्मिकवाता- वरणं समुत्पाद्यावतारेषु वृद्धोऽपि गणितः । तदनन्तरं बौद्धधर्मे दीक्षा- प्रवृत्ति परित्यज्य जनता पुनर्वैदिकधर्माचरणोन्मुखाऽजायत । कुमारिलभट्टेन स्वकीये श्लोकवातिके तन्त्रवार्तिके च बौद्ध दार्शनि- फसिद्धान्तानां प्रवलं प्रामाणिकं च खण्डनं कृतम् । श्रीशङ्करा- चार्येण च स्वशारीरकभाप्ये वेदप्रामाण्यपुरःसरं वौद्धमतं तर्कयुक्तिभ्यां सम्यक् खण्डितम् । आम्यां द्वाभ्यामाचार्यान्यो स्वतर्ककर्कशवाणीद्वारा बौद्धधर्मस्य निःसारता प्रतिपादिता । यत्परिणामस्वरूपेण बौद्धधर्मो निज- मूलस्थानाद्भारतान्निष्कम्या विदेशेपुअश्रियो गृहीतः । भट्टेने तन्त्रवातिके १३४] [ पुराण पर्यालोचने ·पुराणानां प्रमाणानि प्रदाय स्पष्टः शन्दैरुद्धोपितं यद् बौद्धाः फलियुगे धर्मे विप्लवकारिणः सन्ति तेपामधर्मयुक्त वाक्यं कः श्रोतुं शक्नुयात् । यद्यपि पौराणिकानां समक्षे इयमतिमहती समस्याऽसीद् यद् बुद्धस्य वेदवाह्यानां सिद्धान्तानां वैदिकसिद्धान्तैः सह कथंकारमानुकूल्यं स्यात् ? येन बुद्धेन दृढतया वैदिकस्य यज्ञस्य निन्दा कृता, वेदा धूर्तप्रलापाः प्रलपिताः, तथा वेदप्रतिपादितस्येश्वरस्याभावोऽभिमतः। तस्मै वैदिकेषु अवतारेपु कथं स्थानं दीयेत तथापि वेदशास्त्रविश्वासिनी जनतां विपथात् सुपथे समानेतुं पुराणेषु बद्धोऽपि अवतारमध्ये गणितः । इत्थं प्रायः पुराणेषु बुद्धस्य नाम नवमावतारस्वरूपेण समागतम्, किन्तु महाभारतस्य दशावतारेषु वुद्धस्य निर्देशो नास्ति। अनन्तरं क्षेमेन्द्रण स्वदशावतारचरिते महाकाव्ये बुद्धो नवमोऽव- ताररूपेण वणितः, जयदेवेन च स्वकीये गीतगोविन्दे बुद्धमवतारिणं मत्वा तस्य स्तुतिः कृता। बौद्धधर्मः प्रधानतया द्वयोः सम्प्रदाययोः विभक्तोऽस्ति-हीनयानं महायानं च । तत्र हीनयानसम्प्रदाये बुद्धस्य वैयक्तिक जीवनमेवादर्शोs- भिमतोऽस्ति, यस्यातुसरणं कृत्वा साधकः उन्नतिपथमुपतिप्ठते । महा- यानसम्प्रदाये च गौतमबुद्धोऽवताररूपेण स्वीकृतोऽस्ति, यदाधारेण तस्य दया कारुण्यमय्यामूर्तेः निर्माणं भवितुमारब्धम् । इत्थं बुद्धधर्मे बुद्धदेवोऽ वताररूपेण गृहीतस्तथा पुरागैरपि अस्य पुष्टिः कृता, परन्तु महाभारतेन दशावतारगणनायां बुद्धाय न स्थानं प्रदत्तम् । श्रीमद्भागवतेन तु वेदविरोधिनामसुराणां व्यामोहनाय बुद्धोऽवतार: स्वीकृतः। विष्णुपुराणेन बुद्ध महामोहरूपेण चित्रयता प्रोक्तं यद् अल्पीय- स्येव समये महामोहद्वारा मोहितरसुरैः वैदिकस्य धर्मस्य वार्ताकरणमपि परित्यक्तम् । अग्निपुराणे लिखितमस्ति यन् महामोहः शुद्धोदनपुत्रो भूत्वा दैत्यान् वैदिकधर्मत्यागाय वाध्यान् कृतवान् । अस्यैव सङ्केतो भविष्यपुराणेऽप्यस्ति (४।१२।२६-२८)। १. स्मर्यन्ते च पुराणेषु धर्मविपलुतिहेतवः । फलो शाक्यादयस्तेषां को वाक्य श्रोतुमर्हति ।।त०वा० १३१७ २. ततः कली संपवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विपाम् । बुद्धो नाम्ना जिनसुत: कोकटेषु मविप्यति ।। श्रीम. भा. १०३।२४ ३. स्वल्पेनैव हि कालेन महामोहेन तेऽसुराः । मोहितास्तत्यजुः सर्वां त्रयी मार्गाश्रिता कलाम् ॥ = वि. पु. ३।१८।२३ ४. महामोहस्वरूपोऽसौ शुद्धोदनसुतोऽभवत् । मोहयामास दैत्यास्वान त्याजिता वेदधर्मकम् ।। = भवि. पु. १६०२ तृतीयः परिच्छेदः] [१३५ ·- स्मृतम्। चतुर्थः परिच्छेदः कालपरिमाणविवणरम् पुराणेषु कालमानस्य विवेचनं महत्या वैज्ञानिकपद्धत्या कृतं वर्तते । कालमानस्य प्रतीकरूपेग काटा-निमेष-कला-मुहूर्त-अहोरात्र-मास-अपन- वर्ष-युग-मन्वन्तर-कल्पानां पारिभाषिकनाम्नां विचारो जातोऽस्ति । काल- परिमाणविवरणं हि प्रायः प्रतिपुराणं प्रचुरमात्रायामुलम्मते । तथाहि-- काष्ठाः पञ्चादशाख्याता निमेपा मुनिसत्तम । काष्ठास्त्रिशत्कला विशत्कला मोहूतिको विधिः॥ तावत्संस्पैरहोरात्र मुहूर्तर्मानुष महोरामाणि तावन्ति मासः पक्षद्वमात्मकः ।। से: पभिरयनं वर्ष द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे। अयनं दक्षिरणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् ।। चतुयुग द्वादशभिस्तद्विभार्ग निबोध मे दिव्यैवर्षसहस्रंस्तु पृतोतादिसंज्ञितम् ॥ प्रोच्यते तत्सहस्रं च ब्रह्मणो दिवस मुने । ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन् ! मनवस्तु चतुर्दश ।। ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यान्ते प्रतिसंचरः । = वि. पु.११३८-२२ मानवानामक्षिपक्ष्मनिपतने यावान् समयो व्यत्येति तावान् समयो निमेष उच्यते। १५ निमेषाणामेका काष्ठा भवति, ३० काठानामेका कला भवति, ३० कलानामेकं मुहूतं भवति, ३० मुहूतरेकमहोरात्रं भवति, ३० अहोरानः द्वौ पक्षी भवतः, द्वयो पक्षयोरेको मासो भवति, ६ माता- नामेकमयनं भवति, तद्विविधमुत्तरायणं दक्षिणायनं च । तरोत्तरायणं देवानां दिनं कथ्यते, दक्षिणायनं च देवानां रात्रिरुच्यते । एनयोयोर- यनयोरे कं मानववर्ष भवति, १मानववर्ष देवानामेकं दिन भवति यद् दिन्यं दिनं कथ्यते । सत्य-त्रेता-द्वापर-कलिनामानश्चत्वारा युगा भवन्ति । एपां परिमाणं क्रमशश्चतुस्त्रिद्वयकदिव्यसहस्रवर्षाणि सन्ति । प्रतियुग पूर्व सन्ध्या, अन्ते सन्ध्यांशश्च भवति । एनयोः परिमाणं च क्रमशचतु- १३६] [पुराणपर्यालोवने -- ·. स्त्रियेकशतवाणि - भवान्त । सन्ध्या-सन्ध्यांशयोमध्यवर्ती कालो युगो निगद्यते । एवं दिव्यानां द्वादशसहस्रवर्षाणामेकं चतुर्युगं भवति । सहस्राणां महायुगानां ब्रह्मण एकं दिनं भवति, यत्र १४ मनवो भवन्ति। ब्रह्मणो दिवसावसाने नैमित्तिको प्रलयो भवति, स एव ब्रह्मणो रात्रिरभिधीयते । तत्तत् पुराणेषु कालनिर्णयानुसारं सत्ययुगस्य १७२८००० वत्मिकम्, त्रेतायुगस्य १२६६००० वर्षात्मकम्, द्वापरयुगस्य ८६४००० वर्षात्मकम्, कलियुगस्य च ४३२००० वर्षात्मकं मानं विद्यते । संकलनया चतुर्णी युगानां मान ४३२०००० मानवर्षात्मकं भवति । चतुर्णा युगानां संज्ञा महायुगमुच्यते। किञ्चिद धकैकसप्तति ७१ महायुगानामेकं मन्वन्तरं भवति । चतुर्दशानां मन्वन्तराणामेकः कल्पः कथ्यते । एकस्मिन् कल्पे ४३२००००००० वर्षाणि भवन्ति । तदिग्दर्शन यथा सत्ययुगमानम् १७२८००० त्रेतायुगमानम् १२६६००० द्वापरयुगमानम ८६४००० कलियुगमानम् चतुर्युगमानम् ४३२०००० महायुगमान वा मन्वन्तरमानम् ३०६७२०००० ४३२००० चतुर्दशमन्वन्तरमानम् ४२६४०८०००० सन्ध्या-सन्ध्यांशमानम् २५६२०००० कल्पमानम् ४३२००००००० मानवीयः ४४२००००००० वयाण एक दिनं भवति, यत् फ्ल्पः कथ्यते, तथकस्यैव कल्पस्य तदाभिरपि भवति। दिवानिशं मेलयित्वा ७२० कल्पनाग एक दिनं मन्यते । एवं शतवाणि ब्रह्मग आयुरस्ति, यत् परं कथ्यते, तदद परादमुच्यते । मर्यादारम्भतो ब्रह्मणः पञ्चाशद्वपं. कालाच पराद्धं निगद्यते। शतवर्षकालः परो द्विपराडों वा कथ्यते।। १. निजेन सस्प मानेन आपुः थपंत स्मृतम् । सतरा वई प पराममियोपते ॥ - वि० पु. १५ 1 पतुः परिग्र] [१३७ ·मानववर्षानुसारं ब्रह्मरण आयुषो विवरणम्- ब्रह्मण एक दिनम् ४३२००००००० ब्रह्मण एका रात्रिः ४३२००००००० ब्रह्मण एकं रात्रिन्दिनम् ८६४००००००० ब्रह्मण एको मासः २५६२०००००००० १२ ब्रह्मण एक वर्षम् ३११०४०००००००० १०० ब्रह्मणः पूर्णमायुः वर्षशतम् ३११०४०००००००००० इदं दृश्यं जगत् कैः कैः तत्त्वनिर्मितं विद्यते, तेषां किमस्ति पौर्वा- पर्यम्, सृष्टरुत्पत्तिः कदाऽभूत्, प्रलयः कदा भविष्यति, कथं च भविष्यती- त्यादीनां रहस्यात्मकानां प्रश्नानां सन्तोषजनक वास्तविकमुतरमुपलन्धु पुराणानामेव पारायणं कर्तव्यं भविष्यति। पुराणं पञ्चलक्षणम् सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चेति पुराणं पञ्चलक्षणम् ॥ एतत्पश्चलक्षणलक्षितं पुराणमभिधीयते। प्रायः सर्वेषु पुराणेषु अस्य लक्षणस्य न्यूनाधिक्यरूपेण समावेशो वर्तले, एपां पञ्चानां विषयाणां मध्ये कस्मिवित्पुराणे कस्यचिदेकस्याधिक्येन वर्णनं विद्यते, कस्यचिच्च संक्षेपतो वर्णनं दृश्यते, कुत्रचिच्च कस्यचनकस्य विषयस्य सातिशय- वर्णनमुपलभ्यते । यथा--(१) विष्णुपुराणे सर्गवर्णनस्य मुख्यत्वं दृश्यते । (२) वायुपुराणे प्रतिसर्गस्य प्रचुरं वर्णनं प्राप्यते। (३) मत्स्यपुराणे वंशवर्णनस्य प्रामुख्य विलोक्यते । (४) मार्कण्डेयपुराणे मन्वन्तरवर्णनस्यैव प्राधान्यं विद्यते । (५ श्रीमद्भागवते तु वशानुचरितस्यैव प्राधान्यं प्राप्यते। एवं कुचित पुराणे एकस्य विषयस्याधिक्यमन्येषां च न्यूनत्वं निभाल्यते। तस्मात्सर्वेषा पुराणानां यथावदनुशीलनं विना पुराणानां वास्तविक- माध्यात्मिकरहस्यं नावगन्तु शक्यते, न वा यथार्थज्ञानपरिपाटी परिचेतुं पार्यते। M १३८] [ पुराणपर्यालोचने ·(१) सर्गः पुराणलक्षणानुसारं पुराणेषु पञ्चानां सर्ग-प्रतिसर्ग-वंश-मन्यतर- वंशानुचरितानां मुख्यतया वर्णनं विद्यते । तत्र कः सर्ग इति जिज्ञासायां साम्यावस्थापन्नस्य त्रिगुणात्मकस्य प्रधानतत्त्वस्य गुणेषु क्षोभान्मह- तत्त्वं ततोऽहंकारो जायते, तत एकादशेन्द्रिय-पञ्चतन्मात्रा-पचमहा- भूतानां सम्भवः (उत्पत्तिः) सगों निगद्यते । श्रीमद्भागवते तृतीयस्कन्वस्य दशमेऽव्याये मुख्यरूपेण त्रिविधः सर्गः प्रोक्तोऽस्ति-(१) प्राकृतसर्गः (२) वैकृतसर्गः (३) उभयात्मकसर्गश्च । तत्र प्रकृत्या स्वभावेनोत्पन्नः सर्गः प्राकृतसर्गःप्रोच्यते । विकृत्या समप्टि- स्वरूपात्मक तह्मग उत्पद्यमानः सर्गो वैकृतसर्गः कथ्यते। यश्च द्वाभ्यां प्रकृति-विकृतिभ्यामुत्पद्यते स उभयात्मकः सर्गो निगद्यते । तर प्राकृत सर्गः पड्विघो भवति, वैकृतः सर्गः विविधो जायते, उभयात्मकश्च सर्ग एकविध एव भवति ।। एवं सङ्कलनया सर्गो दशप्रकारको भवति । तन- (१) प्रथमः सर्गों महत्तत्त्वस्यास्ति यः सृष्ट्यादी भगवतः प्रेरणया प्रकृतिस्थेपु सत्वादिगुणेषु क्षोभाद् विपमतया उत्पद्यते-पाद्यस्तु महता सों गुणवैपन्यमात्मनः= श्रीमद्भागवते ३।१०।१४ (२) द्वितीयः सर्गः अहवारस्यास्ति, यतः पृथिव्यादीनां पञ्चमहा- भूतानामिन्द्रियाणाञ्चोत्पत्तिर्भवति-द्वितीयस्त्वहमो या द्रव्य-ज्ञान-क्रियोदयः = श्रीमद्भागवते ३।१०।१५ (३) तृतीयः सर्गो भूतसर्गोऽस्ति, यत्र पञ्चमहाभूतोत्पादकः सूक्ष्मभूतः तन्मानासर्गः समागच्छति-भूतसर्गस्तृतोयस्तु तन्मानो द्रव्यशक्तिमान् = ||१|| (४) चतुर्थः सर्गः, इन्द्रियाणामस्ति, यानि ज्ञानकर्मसाधकानि सन्ति- चतुर्थ ऐन्द्रियः सर्गो यस्तु मानक्रियात्मकः = श्रीमद्भागवते ३।१०।१६ (५) पञ्चमः सर्गः सात्विकाहझारादुत्पन्नानामिन्द्रियाधिष्ठातृणां देवानामस्ति। मनोऽपि एतदन्तर्गतो जायते-वकारिको देवसर्गः पञ्चमो यमय मनः- श्रीमद्भागवते ३११०१६ १. अव्यातगुणशोभान महतनिवृतोऽहमः। भूतमान्द्रियार्याना सम्भयः सर्ग उत्पः ॥ श्री. भा० १२।११ पतुर्थ: परिषदेदः] [१३९ ·- (६) पष्ठः सर्गः पञ्चपळविद्याया अस्ति, यत्र तामिस्र-अन्धतामिस्र- तमो-मोह-महामोहाख्या पञ्च ग्रन्थयः सन्ति, या जीवानां बुद्ध रावरण- वितेप-कारिकाः सन्ति । इमे पटप्रकारकाः सर्गाः प्राकृतसर्गेऽन्तर्भवन्ति- पष्ठस्तु तमसः सर्गो यस्त्वबुद्धितः प्रभो। पडिमे प्रास्ताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणु =श्री० भा० ३।१०।१७ (७) सप्तमः सर्गः पदप्रकारकाणां स्थावराणां वनस्पति-ओपधि-लता- स्वक्सार-विरुध् द्रुमाणामस्ति । एषां स्थावराणां सञ्चारो मूलत उपरि भवति । एषु ज्ञानशक्तिः न प्रकटिता भवति । एतेभ्यन्तरे एव स्पर्श- स्यात्तुभव कुर्वन्ति तथा एपु कश्चन विशेषगुणः तिष्ठत्येव- सप्तमो मुख्यसर्गस्तु पविधस्तस्युपा च यः ॥= श्री० भा० ३ १०११८ (८) अप्टमः सर्गः तिर्यग्योनीनां (पशु-पक्षि-कोट-पतङ्गानाम् ) अस्ति, ये अष्टाविंशतिप्रकारका भवन्ति-तिरश्वामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंश विधो मतः श्री० भा० ३३१०२० (E) नवमः सर्ग एकविध एव मनुष्याणामस्ति, येषामाहारप्रवाह उपरिप्टादधः (मुखत उदरे) भवति । मनुष्या रजोगुणप्रधानाः, कर्म- परायणा विपयेपुसुखलिप्सवो भवन्ति-अकिस्रोतस्तु नवमः क्षतरेकविधो नृणाम् । रजोऽधिका: कर्मपरा दुःखे च सुखमानिनः । श्री. भा० ३३१० १२५ एवं त्रयः- सामस्थावरसर्ग-अष्टमपशुपक्ष्यादिसर्ग-नवम मनुप्यसर्गा वैकृतसर्गेऽन्तभंवन्ति-वैकृतास्त्रय एवतेच्योभा० ३।१०।२६ (१०) एतदतिरिक्ता चतुर्गा सनक-सनन्दन-सनातन-सनत्कुमाराणो सर्गः दशमो कोमारसर्गनाम्ना प्रसिद्धोऽस्ति, यः प्राकृतवैकृतोभया. त्मकोऽस्ति- वैकारिकस्तु यः प्रोक्तः कौमारस्तुभयात्मकः =त्री० भा० ३।१०।२६ दर्शते विदुराख्याना सर्गास्ते विश्वरुक्ताः ।।-श्री ० भा० ३।१०।२८ किन्तु अन्येषु पुराणेषु एतद्विपरीताः सर्गस्य नव भेदा उक्ताः सन्ति । तत्र त्रयः प्राकृताः सर्गाः, पञ्च वैकृताः सर्गाः, एकश्च प्राकृत-वैकृतोभया- स्मकः सर्गः । एषु प्राकृतसर्गोऽबुद्धिपूर्वको भवति, यतो हि एप सर्ग: स्वाभाविकरूपेण भवति । तदर्थ ब्रह्मणः स्वबुद्धो व्यापारस्यावश्यकता न भवति, किन्तु धकृतस! बुद्धिपूर्वको जायते । अतोऽत्र ब्रह्मणा विचारपूर्वकं स्वबुद्धरुपयोगः कर्तव्यो भवित- १४०] [पुराणपर्यालोचने ·पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो . वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ॥ प्राकृतास्तु त्रयः सर्गाः कृतास्तेऽत्रुदिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्व प्रवर्तन्ते, पद सर्गा ब्रह्मणस्तु वै ।। वायुपुराणे ६।६५-६७; विष्णुपुराणे घाश२४ शिवपुराणमपि एतदेव समर्थयति- प्राकृताच त्रयः पूर्वे सर्गास्तेऽबुद्धिपूर्वका।। बुद्धिपूर्व प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृता-पा० सं० १२८ प्राकृतसगस्य त्रयो भेदा:- (१) ब्राह्मसर्गः-सांख्यदर्शनानुसारं महत्तत्त्वमेव प्रकृतिपुरुषयोः संयोगस्य प्रथमः परिणामोऽस्ति । ब्रह्मशब्दो हि गोतानुसारं बुद्धितत्त्वस्यास्ति बोधकः । अतो बुद्धिसर्ग एवात्र ब्राह्मसर्गः प्रकीर्तितः। (२) भूतसर्गः-पञ्चतन्मात्राणां सृष्टि; भूतसर्गःप्रोच्यते, यतो हि पञ्चतन्मात्रा एव पृथ्वी-जल-तेज:-वायु-पाकाशानां पञ्च महाभूतानामतिसूक्ष्मावस्थाः सन्ति । (३) वैकारिकसर्गः-पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, उभयात्मक मनश्चेत्येकादशेन्द्रियाणां सष्टि: वकारिकसृष्टिरन्द्रियसृष्टिर्वा कथ्यते । वैकृतसर्गश्च पञ्चप्रकारको भवति- (१) मुख्यसर्गः-ब्रह्मदेवद्वारा सृष्टिरचनायाः चिन्तने क्रियमाणे प्रथम पञ्चपर्याऽविद्यारूपेण तमोमय्या सृप्टेराविर्भावो भवति । तदनन्तर वाह्याभ्यन्तरज्ञानशून्यानां जडात्मकानां स्थावराणां सर्गों भवति । अयं सर्गो मुख्यसर्गः, अत: उच्यते यतः पृथिव्यां चिरस्थायितादृष्ट्या स्थाव- राणां प्रामुख्यमस्ति । मुख्या वै स्थावराः स्मृताः = वि० पु. १०५।२१ (२) तिर्यक्सर्गः-मुख्यसगं पुरुपार्यस्यासाधकं मत्वा ब्रह्मणा पुनर्व्यानं कृतं तदा तिर्यग्योनिजीवानामुत्पत्तिर्जाता। अस्या योने जीवा वायुवत् तिर्यग्गत्या चलन्ति । अत एते तियंश्च उच्यन्ते । अत्र पशूनां पक्षिण च समावेशोऽस्ति। (३) देवसर्गः-तिर्यग्योनिजीवैरपि न ब्रह्मणः प्रसन्नता जाता यतस्तस्य प्रसन्नतायाः कारणं सा सृष्टि विद्यते, या परमपुरुपार्यस्य (मोतस्य ) साधिका स्यात् । तदा तेनं देवानां सृष्टिः कृता। अयमूर्ध्व लोकनिवासी सात्विकवर्गोऽस्ति, यो विषयसुखप्रेमा वाह्याम्यन्तरज्ञानसम्पन्नश्वास्ति । चतुर्पः परिग्वेदः] [ १४१ ·(४) मानवसर्गः-देवसर्गादपि ब्रह्मणस्तावत्सन्तोषो न जातो यतो हि अयं वर्गः भोगविलासासक्तत्वात् पुरुषार्थसाधको न जातः । अतः सत्य- संकल्पेन ब्रह्मणा पुनः पुरुषार्थसाधकोत्तमसर्थ चिन्तयित्वा एकस्याभि- नवप्रकारकस्य प्राणिवर्गस्य सर्जन कृतम् । अस्य वर्गस्य प्राणिनः पृथिव्या तिष्ठन्ति । अतस्तेऽस्रिोतस उच्यन्ते । एषु सत्त्वरजस्तमसा प्रयाणां सत्ता वर्तते । तमोगुणस्योद्रेकादिमे दुःखमत्तुभवन्ति, रजोगुणाधिक्याद् मस्मिन् कस्मिन् कायें संलग्नास्तिष्ठान्ति । तथा सत्त्वगुणाविर्भावाद् वाह्याभ्यन्तरज्ञानसम्पन्नाः सन्तः साधकाः भवन्ति । (५) अतुग्रहसर्गः-प्रकृतेरतुग्नहेणोत्पन्नत्वादयमतुग्रहसर्गः - प्रोच्यते। विष्णुपुराणे एनं सात्विकतामसं कथयित्वा केवलं सङ्केतमात्रं कृतमस्ति, किन्तु वायु-मार्कण्डेयपुराणानुसारमयमतुग्रहसर्गः चतुर्विधो भवति विपर्यय सिद्धि-शान्ति-तुष्टिभेदात् । तत्र स्थावरेषु विपर्यासः, तिर्यग्योनौ शक्तिः, मातुपेषु सिद्धिर्देवेषु च तुष्टिविराजते- पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चनुर्षा स व्यवस्थितः । विपर्ययेन शक्या च तुष्टया सिद्धया तथैव च =मा० ५० ४८०२८ स्थावरेषु विपर्यासस्तियंग्योनिपु शक्तिता। सियात्मानो मनुष्यास्तु सुष्टिदेवेषु पृत्स्नशः ।। वा० पु. ६।६३ प्राकृत-बैकृतः (उभयात्मकः) सर्ग एकप्रकारक एव भवति- (१) कोमारसर्ग:--अयं सर्गः प्राकृत-वैकृतोभयात्मकोऽभिमतोऽस्ति । अस्मिन् सर्गे सनकादीनां चतुर्णा भ्रातॄणां सङ्केतोऽस्ति । कुमाराणां नाम- करणकारणं निर्दिशता वायुपुराणेन प्रोक्तमस्ति यद् एते चत्वारो नातरः सृष्ट्यादौ यथोत्पन्नास्तथैवाद्यापि सन्तीत्यत एते कुगारा उच्यन्ते- यथोत्पन्नास्तथैवेह कुमार इति योच्यते । तस्मात्सनत्कुमारोऽयमिति नामास्य कीर्तितम् ।। पा० पु. ६१०९ कौमारसर्गस्योभपात्मकत्वे श्रीमद्भागवतस्य टीकाकाराणां भिन्न- भिन्न मतं विलोक्यते । विश्वनाथचक्रवर्तिनां कयनमस्ति यद् अन्य- व्यक्तीनां सृष्टि. ब्रह्मणो ध्यानपूतेन मनसा जाताऽस्ति, किन्तु कुमाराणां सृष्टिः भगवद्ध्यानजन्या भगवज्जन्या चास्ति । अतस्ते प्राकृत-वैकृतो- भयात्मका उक्ताः सन्ति। वल्लभाचार्येणात्मनः सुबोधिन्यां कुमारान देवाद मातुपांश्च मत्वा तेपामुभयात्मकत्वं समर्थितमस्ति । तथा निम्बार्क- १४२ } [ पुराणपर्यालोपने ·मतानुयायिनः शुकदेवाचार्यस्य मतमस्ति यत् कुमारा मनुष्यकोटौ न मन्तुं शक्यन्त यतस्ते ज्ञान-भक्ति सम्प्रदायस्य सन्ति प्रवर्तकाः। पुराणेषु एते ब्रह्मगो मानसपुत्ररूपेण वणिताः सन्ति । अत एपां जन्म प्रयममेकवारं ब्रह्मणो जातं तथा प्रतिदिनं प्रादुर्भावादिमे चिरस्थायिषु अन्यतमाश्च गणिताः सन्ति । अत एषां द्विविघं रूपमड्गो क्रियते प्राकृतं वैकृतञ्च । सृष्टिरचनायां भगवान् केवलं निमित्तमात्रमस्ति यतो, हि तत्र सृज्यमानपदार्थानां शक्तय एव प्रधान कारणमस्ति, ईश्वरस्तु केवलं रूपनिर्माता प्रतिनिधिमात्रमस्ति । श्रीधरस्वामिनः कथनमस्ति यत् यथा तृणादीनां बोजे विद्यमानमङ्करादि मेघस्य सान्निध्ये स्वशक्त्यैव परिणतं भवति तथैव ब्रह्मा सृज्यपदार्थानां सृष्टिक्रियायां पर्जन्यवत् साधारण- कारणमात्रमस्ति । अतः श्रीधरस्वामिमतेनेश्वरस्य केवलं आन्निध्य- मायमेवापेक्षितमस्ति । प्रतिसर्गः (२) प्रायः प्रत्येकपुराणेषु प्रतिसर्गस्य विवेचनं विद्यते। पुराणद्वारा प्रतिसर्गस्य स्थानेऽनेके पर्यायवाचिन: शब्दा व्यवहृताः सन्तिः। यथा- लय, प्रलय अन्तरप्रलयः प्रतिसञ्चर, प्रतिसक्रम, प्रत्याहारः, प्रसञ्जमः उपसंहृति , अन्तराला, सम्प्लवः, आभूतसम्प्लवः, उदाप्लुतः, निरोधः, संस्था, एकार्णवावस्या तत्त्वप्रतिसयमश्वः । पुराणलक्षणे सन्निविष्टत्वात् प्रायः सर्वेषु पुराणेपु प्रतिसगंस्य (प्रलयस्य ) वर्णनमस्त्येव, किन्तु ब्रह्मपुराणे ( २३१-२३३ अध्यायेषु), विष्णुपुराणे (६:३-४ अव्याययोः), वायुपुराणे (१००।११८-२४३ श्लोकेपु) श्रीमद्भागवते (१२।४।४-२८ श्लोकेषु ) मार्कण्डेयपुराणे (४६।३-४६ श्लोकेषु ) कूर्मपुराणस्योत्तराद्धे (४५२५-६१ श्लोकेषु ), गरुडपुराणे (२१५३१६ अध्याययोः) तथा ब्रह्माण्डपुराणस्योपसंहारपादे तृतीयेऽन्याये विशेपरूपेण प्रतिसर्गस्य वर्णनं विद्यते। यथा वर्पर्ती पृथिव्यामज्ञातरूपेण स्थितानि बोजानि वहुविघलता. गुल्मतृणादिरूपेग स्वय प्रादुर्भवन्ति, तथैव वर्तमानसप्टे. पूर्वसृष्टी समुत्पन्नानां जोवानामवशिष्टवासनामयैः संस्कारः पुनः सृष्टिरचना समये अनेके पदार्या तद्भोक्तारो जीवाश्च समुत्पद्यन्ते । य उत्पद्यते तस्याऽवश्यमन्तो भवतीति नियानुमारं सप्टेः अनन्तरं जगत. प्रलयावस्थाऽपि समागच्चति । तथा च वर्तमानायाः सप्टे कादा पतुः परिग्स] - १४३ ·प्रलयो भविष्यतीति प्रश्नस्योत्तरं पुराणेषु महत्या वैज्ञानिकपद्धत्या प्रदत्तमस्ति। प्रलयभेवा:- पुराणानुसारं प्रलयस्य, चत्वारो भेदा भवन्ति (१) नैमित्तिक- प्रलयः (२) प्राकृतिकप्रलयः (३) नित्यप्रलयः (४) आत्यन्तिकप्रलयश्च- नित्यो नैमित्तिकश्चैव प्राकृतोऽत्यन्तिकस्तथा । पतु(यं पुराणेपु प्रोच्यते प्रतिसथरः ।। नमित्तिक: प्राकृतिकस्तथैवात्यन्तिको द्विज । नित्पश्च सर्वभूतानां प्रलयोऽयं चतुर्विधः ।।- वि० पु०६२ श्रीमद्भागवते च-- नित्यो नैमित्तिकश्चैव तथा प्राकृतिको लय.। भारयन्तिकश्च कथितः कालस्य गतिरीहशी ॥श्री. भा० १२०४२ (१) नैमित्तिकः प्रलयः~ ब्रह्मणो दिवसावसाने तावत्कालपर्यन्तं नैमित्तिक. प्रलयो भवति । अयमेव ब्रह्मणो रात्रिरभिधीयते, यत्र चतुर्दश भववो भवन्ति। तत्र निद्रालु ब्रह्मा समस्तं विश्व स्वोदरे संहृत्य स्वकारणस्वरूपे शेपशायिनि नारायणे लीनः शेषशय्यायां शेते। ब्रह्मण एतत् शयन निमितीकृत्य जायमानोऽय प्रलयो नैमित्तिकः प्रलयः प्रोव्यते- एप नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयो पत्र विश्वसक। शेतेऽनन्तासनो विश्वमात्मसात्कृत्य - चात्ममूश्री० मा० १२।४।४ एप नैमित्तिको नाम मैत्रेय ! प्रतिसञ्चर। निमित्त' तत्र यदेते बहारूपधरी हरिः ॥ - वि० पु० ६४१७ नैमितिकप्रलयो हि द्विविधो जायते-एक आंशिको द्वितीयश्च पूर्णो भवति । तत्र एकस्मिन् मन्वन्तरे समासे भगवदिन्छया मन्वन्तरमध्ये वा आंशिक: प्रलयो भवति, किन्तु ब्राह्मणो दिनावसाने तद्रात्री पूर्णे प्रलये समस्ताया पृथिव्या जलमग्नायाम् - उपरितना भूर्भुवः स्वरिति अयो लोका विच्छिन्ना भवन्ति । तेभ्य अवस्थाश्चत्वारो महर्जन- तपःसत्यलोकाः स्वस्थाने तथैव तिष्ठन्ति। महर्लोकनिवासिनी महर्षयः सिद्धाश्च तापसन्ताः सन्त. ऊपरि जनादिलोकेषु गत्वा ध्यानपरायणा- स्तिष्ठन्ति । ब्रह्मणो जागरावस्यायां तत्प्राणशक्तिप्रेरणया ब्रह्माण्डस्य चक्र' सकल्पो या मनवञ्चतुर्दश विशापवे । तदन्ते प्रलयस्तावान ब्राह्मी राविरुवाहता। प्रोभा० १२४२ १४] [पुराणपर्यालोषने * ·निरन्तरं प्रचलति, किन्तु ब्रह्मणो निद्रावस्यायां यथा निद्रायां सर्वाणी- न्द्रियाणि निश्चेष्टानि भवन्ति तथैव सकले ब्रह्माण्डे सर्वा च क्रिया अवरुद्धा भवन्ति, त्रिकोकी च जलमग्ना जायते। (२) प्राकृतिकः प्रलयः ब्रह्मणो द्विपरार्द्धस्यायुषा समाप्तौ सप्त प्रकृतयः (महतत्त्वम्, अहङ्कारः पञ्चतन्मात्राश्च ) स्वकारणे ऽव्यक्ते प्रकृती संप्रलीयन्ते। अतोऽयं प्राकृत्तिकः प्रलयः कथ्यते--- दिपराढे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिन। तदा प्राकृतयः सप्त कल्पते प्रलयाय वै ।। एप प्रकृत्तिको राजन् ! प्रलयो यत्र लोयते ।- अण्डकोशस्तु संघावो विधात ; उपसादिते ॥ श्री. भा०.१२।४।४६ महदाद्यं विशेपान्तं यदा संयाति संक्षयम् । - - - 1 ! प्राकृतः प्रतिसर्गोऽयं प्रोच्यते कालचिन्तकः ।। प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्ड प्रकृती लयम् ।। ३० पु० उ० ४५८ प्राकृत्तिके प्रलये समुपस्थिते विश्वस्मिन् अतिभीपणस्य 'संहारस्य दृश्यमुपतिष्ठते । तत्र प्रथम शतवर्षपर्यन्तं वृष्टेरभावादन्तस्यातुपलब्धी निरन्ने हन्योन्यं भक्षमाणानां क्षुत्तामकण्ठानां परस्परं विलोकमानाना मृत्युग्रासभूतानां प्रजाना जीवनलीला समाप्तिमेति । ऊपरि देदीप्यमाने. प्रचण्डमार्तण्डकिरणे. पातालस्य संकर्पणमुखोत्थितस्याग्नेरतितीव्रतरया ज्वालया स्थावरजङ्गमात्मकं समस्तं जगद् भस्मसात् जायते । ततः शतवर्षाणि यावद् रोमाञ्चकारी प्रचण्ड. पवनःप्रवहन आकाश धूलि. भिरापूरयति । तदत्तु असख्याता विविधवर्णा कल्वणा मेघा घोरं गर्जन्तः मूशलधाराभि प्टिभिा शतवर्षाणि वर्षन्ते, येनाऽखिलं भुवनं एकार्णवं जायते। उत्पत्तिसमयेऽनुलोमक्रमेण यतत्त्वं यत उत्पद्यते तत्तत्व प्रलय- समये विलोमक्रमेण तव प्रविलीयते। यथा गन्धयुक्ता पृथ्वी जले, जलं तेजसि, रूपसहितं तेजो वायो, स्पर्शसहितो वायुराकाशे, सशब्द आकशोहद्वारे स महत्तत्वे तच्च प्रकृती प्रलीयते। प्राकृतिः तत्प्रेरकः पुरुषश्चेत्युभी निर्गुणे निष्क्रिये परमात्मनि प्रलीयेते- प्रवृतिर्यामयाऽस्याता व्यक्ताव्यत्तस्वरुपिणी। पुरुषश्चाप्युमावती लीयेते परमारमनि ॥ - वि० पु० ६४।२६ चतपं: परिन्टेदा] [१४५ ·आद्यन्तशून्य नित्य परमात्मा सर्वेषाकारण विद्यते। अतो न तस्य- कचन लयो भवति, किन्तु प्रकृत्ति-पुरुषयो सत्त्वादयः शक्तयः कालप्रभा- वाद् विवशीभूता क्षीणा सत्य. स्वकारणे परमात्मनि प्रविलीयन्ते एव । एव प्राकृतप्रलयदशाया केवल परमात्मतत्वमात्रमेवावशिष्यते- लय प्राकृतिको ह्येष पुरुषाव्यकयोर्यदा। शक्तय सम्प्रलीयन्ते विवशा. पालविद्रुता !-प्रो० भा० १२।४।२२ (३) आत्यन्तिकः प्रलयः यथा नैमित्तिकप्रलय. कल्पावसाने (ब्रह्मणो दिनस्यान्त) भवति । तथैव प्राकृतिक प्रलयोऽपि ब्राह्मण आयुपः शेपे ( द्विपरार्द्ध ) सम्पद्यते, किन्तु आत्यन्तिकस्य प्रलयस्य कश्चन कालो निश्चितो नास्ति। स तत्कालेऽपि सम्भवितुमर्हति, कोटिवर्षपर्यन्तमपि न सम्भवति, अपि तु अस्य साधनसामग्री यदैवोपतिष्ठते तदैवाय जायते । वस्तुतः आत्यन्तिक- प्रलयः आत्यन्तिकदु खनिवृतेरेव नामान्तरमस्ति। त्रिविघदुःखात्यन्त- निवृत्तिस्तु लौकिकातुश्रविकोपायैरेव सम्भवति । आत्यन्तिकलयो नाम सर्वस्मिन्नज्ञानतत्कार्यनाशात्मको मोक्ष । तच्चाध्यात्मिकादित्रय दुख- सेहमिति ज्ञात्वा शुद्धो विवेकी उत्पन्नवैराग्य सर्ने गुरूपदेशादिनोत्पन्न- ज्ञान प्राप्नोती श्रीधरस्वामी (वि.पु. ६३५१ श्रीधरीटीका) आत्यन्तिक- दुखनिवृत्तिरूपो मोक्ष इति निर्गलितोऽर्थः । तथा च आत्मानात्मविवेक- द्वारा अज्ञानापनयनपूर्वक मायामये महङ्कारवन्धने छिन्ने आत्म- स्वरूपस्य साक्षात्कारे सति ज्ञानोदये जाते भवति आत्यनिक प्रलयः। अर्थादात्यन्तिकप्रनयदशाया साधको ज्ञानरूपिणा खङ्गने आत्मान आवरक वन्धनकारिण मिथ्याभूतमहङ्कार विच्छिद्य स्वरूपे स्थितो भगवतत्वमवोतुभवति। [४] नित्य.प्रलयः- पौराणिकसृष्टिप्रलयानुसार सृष्टिप्रलयो सर्वदा भवतः । यथा प्रतीक्षण परिणामिनो हि भावाः ऋते चित्शत, इति दार्शनिक सिद्धान्ता- १. ब्राह्मोनैमित्तिरस्तेपा कल्पान्ते प्रति सञ्चर । बात्सन्निकश्च मो क्षास्य प्रावृतो द्विपद्धिक - वि.पु. ६२ २. पर्दवमेतेन विवेक हेतिना मायामपाहरणात्म-बन्धनम् । छित्वाऽभ्युतात्मानुभवो ऽवतिष्ठने तमाहरात्यन्तिकमङ्गा सप्लवम् ।। = धी०मा०१२३४ - [पुराण पोलोपने ·नुसार सांसारिकाः सर्वे पदार्था नदीप्रवाहवद् दीपशिखावच्च प्रतिक्षणं परिवर्तन्ते एव ब्रह्मगारभ्य स्तम्वपर्यन्तं सर्वे पदार्था. प्राणिनश्च सर्वदा उत्पद्यन्ते विनश्यन्ति परिणमन्ते च । अनन्ता च कालशक्तिरव, यया- प्रतीक्षण परिवर्तनं भवति, परन्तु तद् इदृक् सूक्ष्म दुर्वाध च वर्तते, यत् मानवबुद्धया स्पष्टत. ज्ञातुं न शक्यते । अत. सर्व नानुभूयते । एवं च प्रतीक्षमनूभूयमानोऽय विनाशः प्रतिदिनं निद्रासमये समस्तभावपदार्थस्या- भावानुभवो वा नित्यप्रलयनाम्ना व्यवह्रियते । तथाहि कर्मपुराणम् । विष्णुपुराणानुसारमपि प्रतिदिन निन्द्रासमये यदा समस्ता सृष्टि- रज्ञाने विलीना भवति तदा कस्यापि विशेषस्य भावस्यानुभवो न भवति । एप एव नित्य. प्रलयो निगद्यते-नित्य. सदैव भूतानां यो विनाशोदिवानिणम् । तथाच चतुर्णा प्रलयानां विष्णुपुराणे एव निर्देशः कृतो विद्यते-- ब्राह्मो नैमित्तिकस्तम शेतेऽयं जगतीपतिः। प्रयाति प्राकृते चैव ब्रह्माण्डं प्रकृती लयम् ।। ज्ञानादात्यन्तिक: प्रोक्तो योगिनः परमात्मनि । नित्यः सदैव भूताना यो विनाशो दिवानिशम् ॥ १७३६४० प्रायः सर्वेषु पुराणेषु प्रलयस्य वर्णनं विद्यते । तत्र स्थूलदृष्ट्या प्रतीयते किञ्चिदन्तरमपि, परन्तु सूक्ष्मदृष्ट्या विचार्यमणे सर्वेषामेकता सिध्यति। दर्शनशास्त्रेष्वपि प्रलयस्यास्तित्व स्वीकृतमस्ति । प्राचीन- नैर्यापिकः द्विविधः प्रलयोऽङ्गीकृतोऽस्ति-खण्डप्रलयो महाप्रलयश्च । नव्यनैयायिकैस्तु केवलं खण्डप्रलयस्यैवास्तित्वं स्वीकृतं विद्यते। तन्मते जनभावाधिकरणस्याभावो न सम्भवति । सांख्यदृष्ट्याऽपि प्रलयो भवति । सांख्यवादिनः प्रकृती द्विविधं परिणामं मन्यन्ते एकः स्वरूपपरिणामी द्वितीयश्च विरूपपरिणामः। सत्त्वरजस्तमांसि एत त्रयो गुणा यदा स्वस्वरूपेऽवस्थिता भवन्ति तदा स्वरूपपरिणामः प्रलयो भवति तथा ते यदा विकृता भवन्ति तदा तेषु यद् वैषम्यमुपजायते तद् विरूपः परि- णामः कथ्यते। विरूपपरिणामादेव सृष्टि र्जायते । एपां मतवादानामनु- सार यद्यपि सृष्टि-प्रलययोः समयस्य सम्यक् निर्णय कर्तुं न शक्यते १. नित्यदा सर्वभूताना ब्रह्मादीना परन्तप । उत्पत्तिप्रलयावेके सूक्ष्मज्ञाः सम्प्रचक्षते ॥श्री. भा० १२।२३५ २. योऽयं संदृश्यते नित्यं लोके भूतक्षयस्त्विह । निन्या सवोत्र्यठे नाम मुनिभि प्रतिसञ्चरः ।। उत्तरार्दै ४१६ पतुपा परिच्छेदः] [१० - ·तयापि एते प्रलयस्यास्तित्वं तु स्वीकुर्वन्त्येव । एभिः केवल भौतिक- दृष्ट्या जगतः सृष्टिप्रलययोः विचारः कृत: नाध्यात्मिकदृष्ट्या । अतः प्रकृतः परिणामस्याघारेण विचारशील वैज्ञानिक दार्शनिकैश्च प्रलय- ज्ञानस्यावगतावपि प्रलय कदा कथ च भविष्यतीति न सम्यग्ज्ञायते, किन्तु पौराणिक योगप्टिवलेन प्रलयः सम्यग् ज्ञायते । अत एव ते तेपा निश्चितस्य समयस्य निर्देश कुर्वन्ति । ब्रह्माण्डस्यायुषो विषये पुराणेषु यथा वैज्ञानिको गभीरो विचारः कृतोऽस्ति न तथान्यत्र कुत्रापि। एपा विविधरूपाणा प्रलयाना चिन्तनेन विश्वस्य नानानामरूपा. णामभावस्य ज्ञानं जायते, पुनर्भावाभावयोराश्रयस्य परमात्मनश्च सम्प- गुपलब्धि भवितुमर्हति । वस्तुतो नित्यनिरज्जनस्य परमेश्वरस्य नास्ति दिन, न वा रात्रि. न च वर्षपरिमाणो भवितुमर्हति, नाप्यायुपः क्षयः सम्भति, अथाप्योप- चारिकरूपेण तस्य रादिनस्य वर्पस्यायुपश्च कल्पनया मनोविनोदः क्रियते विद्वद्भिः तथाहि- द्विपरार्धात्मिक काल कथितो यो मया तव । तदहस्तस्य मैत्रय विष्णोरीसस्य कथ्यते ॥ , नवाहस्तस्य न निशा नित्यस्य परमात्मन । उपचारस्तथाप्येष तस्पेशस्य द्विजोच्यते ॥- वि०पु०६४१४416 (३) वंशः ब्रह्मण. सकाशादुत्पन्नाना नृपतोनम् ऋपोणाञ्च भूत-भविष्य वर्तमान- कुलपरम्परा वश कथ्यते। तथाचोक्त श्रीमद्भागवते- राज्ञा ब्रह्मप्रसूताना वशस्त्रकालिको.न्वय 1 = १२२७११६ पुराणानि हि हिन्दूजातेरितिहासस्य मूलस्रोतासि सन्ति । यद्यपि रामायणे महाभारते च प्रधानतया इतिहासस्यैव वर्णनं विद्यते, तथापि पुराणेप्वपीतिहासस्य विवेचन सर्वोपकारकमतिसुगमतया कृतमस्तीति बह्व समालोचका. सोल्लास समर्थयन्ति । हिन्दूजातिरतिप्राचीनतमा:- स्ति, सृष्टिकालादिदानो यावदिय स्व स्वरूप सम्यक् सरक्षन्ती तथैव तिष्ठति । बहुप्वाक्रमणेपु जातेप्वपि अस्या मूल सुरक्षितमस्ति । यथान्यासा जातीना वशस्येतिहासो न सन्नोपजनक उपलभ्यते, तत्र हिन्दूजातेरि- तिहासस्य वर्णनमादिकालादेव व्यवस्थित मिलति । हिन्दूजातो सूर्यवंश- चन्द्रवश-भृगुवश-वसिष्ठवेश-गौतमवश-याश्यपवशादयोऽने के वशा. वर्तन्ते। १४.] [पुराणालोपने ·सृष्टेरारम्भत एवैतेपा वास्तविकी सुव्यवस्थिता वंशपरम्परा पुराणप्वेव विद्यते। यदि पुराणानि नाभविष्यस्तदा एवं क्रमवद्धवंशपरम्परा- सम्पन्न इतिहासो नाप्राप्स्यत्, हिन्दूजातेः प्राचीनतम च गौरवमनाया- सेनानंक्ष्यत् । हिन्दूजातेः पुनरुत्थानम्, स्ववशजाना कथायाः श्रवण व भवितुमर्हति, नान्यथा। अतो हिन्दूजाते. वास्तविकस्येतिहासस्य ज्ञानाय, गौरवाय, समुन्नतये च पुराणानि अत्यादरणीयानि सन्ति । शङ्का-कियन्त. समालोचका. कथयन्ति यत् पुराणाना वशावली परम्पराविरुद्धा विद्यते, यतो हि एकस्मिन् पुराणे मतुमारभ्य रामपर्यन्तं गणनाया यादृशो वशक्रमो विद्यते स एवान्यास्मिन पुराणे तद्विपरीत उपलभ्यते । अतः परम्पराविरुद्धत्वात् पुराणोक्ता वंशावली अप्राणाणिकी अस्ति । तस्या विश्वासो न विधेयः । समीक्षा-सृष्टिकालाद् आरभ्य प्रलयपर्यन्त क्रमवद्धं - वशवर्णनं सुगम कार्यं नास्ति.। यदि एकैक कृत्वा वर्णयेत् तदा कार्यमिद सम्पन्न न स्यात् । अतः पुराणेषु वशावली कुत्रचित् क्रमशः लिखिताऽस्ति, वचन च साधारणान् पुरुषानगणयित्वा प्रमुखाणामेव पुरुषाणामुल्लेखो विद्यते । कुत्रापि तु तेषामेव महापुरुषाणामुल्लेखोऽस्ति,.येपा धार्मिकेण जगता महत्वशालिना च केनचिद् कार्येण सह सम्बन्धोऽस्ति । अतः पुराणोक्ता वशपरम्परा सर्वत्र पितृपुत्रक्रमानुसारमेवेति न मन्तव्या, किन्तु कुत्रचित् अमुकस्य पुत्रः कचन च अमुकस्य वशजः अमुक पुरुपो जात, इत्येव विरोधाभासस्य परिहार कर्तव्य.। -- [४] मन्वन्तरम् मन्वन्तरं नाम देवराज्ये नानापरिवर्तनकारकः कालविशेषः। श्रीमद्भागवते मनोः मनुपुत्राणाम, देवानामिन्द्रस्य, ऋषीणाम, अशा- चताराणाञ्च घटनाया उल्लेख इति पड,विध मन्वन्तर प्रोतमस्ति- मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः सुरेश्वर. । ऋपयोऽशावतारच हरेः पविधमुच्यते ।।१२।७.१५ यदि मन्वन्तरज्ञानं न स्यातहि हिन्दूनामितिहासे महती मव्यस्या समुपतिप्ठेता स्वायम्भुवमनो: समये के ऋषयः केच राजान भासन, क इन्द्रः कश्च विष्णोरवतारोजात: ? स्वरोचिषस्य मनो. के के सहायका सन् ? उत्तमस्य मनोः समये कस्य पुराणस्य प्राधान्यमासीन्, रैवतमनुकाले पतुर्थः परिज्देद] [१४ ·कीदृशी व्यवस्था आसोदित्यादिप्रश्नानां यथार्थमुत्तरं पुराणविना कोऽपि दातु शक्नुयात् । मन्वन्तरज्ञानमन्तरा कस्यापि ऋपेः राज्ञो वा कालस्य कथं यथार्थ ज्ञानं भविष्यति ? एकस्मिन् कल्पे १४ मनवो भवन्ति, केन मनुना का स्मृतिः रचिता, तस्य स्त्रिया किन्नामासीत् कियन्तश्चासन् तस्य तनयाः ? इत्यादि ज्ञानं मन्वन्तरं विना न भवितुमर्हति । पुराणा- नुसार सृष्टिकालादारभ्य प्रलयपर्यन्तं प्रायः चतुरदादधिक एव समयो व्यत्येति । एतावति महति समये का घटना कदाजीघटत् ? कस्य प्रादुर्भाव कदाऽजायतेत्यादि रहस्यं ज्ञातुं भगवता व्यासेन महर्षिणा मन्वन्तरपद्धतेराविष्कारा कृतः । शंका-वहवो विदेशीया। विद्वासः समये समये सदिहन्ते यत् हिन्दूनामितिहासे न कुत्रापि जन्मसंवदुल्लेखो विद्यते, नापि विशेष घटनानां समयो निदिष्टोऽस्ति, अतो भारतीयेतिहासोऽनुपयुक्तोऽन्ध- कारमयश्वास्ति। समीक्षा--द्विसहस्रवर्षमाने इतिहासे ईशामाध्यमेन जन्मतिथेहल्लेखो भवितुमर्हति, किन्तु अतिविशाले चतुरबुंदवर्पमिते इतिहासे ईशासमा- अनेके उत्पन्ना अतोऽकिञ्चित्करीमिमां पद्धतिमनुपयुक्तां मत्वा त्रिकाल. दशिना महर्षिणा वेदव्यासेन समाधिना मन्वन्तरप्रणाली समाश्रिता। किच ईशाविषयेऽप्यय निश्चयो नास्ति यदयं सृष्टे कियद्वानन्तर 'जातः ? हि एतस्य माध्यमेन कालविभागस्य कि मूल्यमस्ति ? अपिच किम् ईशावर्षमेव प्रलयप्रर्यन्तं प्रचलिष्यति । लक्षवर्षाणां वार्ता तु दूरे तिष्ठतु, पञ्चसहस्रवर्षपूर्व प्रचलितो यौधिष्ठिरः सम्वत्सरो न सर्वेरि- दानी ज्ञायते, हि ईशासम्वत्सर. सदा चलिष्यत्येवेत्यन कोऽस्ति निश्चयः। सभाव्यते चाचिरमेव स्वतन्त्रे भारते कदाचिदीशासम्बत्स- रःस्थगित स्यात् । अतोऽस्माक पूर्वजैः किञ्चिदनिश्चितमुपायममत्वा प्रत्येक सिद्धान्त सुनिश्चते सोम्नि समुपस्थापयन्ति । यथा घटिकाया द्वादशभि. चिन्है एकस्य दिनस्य २४ घटिकासमयज्ञानस्य व्यवस्था कृताऽस्ति तथैव पुराणेषु एकस्य कल्पस्य दीर्घसमयज्ञानाय १४ मन्वन्तर- माध्यमेन व्यवस्था कृताऽस्ति। अत सृष्टिकालतः प्रलयपर्यन्त घटनाज्ञा- नाय मन्वन्तरपद्धतेराविष्कारः सर्वथोपयोगी युक्तियुक्तश्वास्ति । यदि मन्वन्तरमानेन वेवलमिदमेव ज्ञातुं शक्यते यद् अमुकमन्वन्त- रस्यामुकयुगे इयं घटनाऽजीपटत् तहि पाश्चत्यपद्धत्याऽपि केवलमिदमेव ज्ञायते यत् अमुकघटना इयद्वपंपूर्व परं वाऽजायत । पाश्चात्यपद्धती १५.] [पुरागपालोपन ·अपि मास-तिथि-घटना-पलप्रतिपालानां तु ज्ञानं भवत्येव नहि । यथा अल्पीयसि द्विसहस्त्रात्मके काले केवलं वर्पज्ञानमेव पर्याप्तं भवति तथैव चतुरबुंदवर्षाणामितिहासे केवलं मन्वन्तरमात्रं युगज्ञानं वा कथं न पर्याप्त स्यात् । तस्माद् यथा पाश्चात्यपद्धनौ तिथि-घटी-क्षण-पल-विपला- दीनां ज्ञानमन्तरापि न कापि हानिर्भवति, तथैव मन्वन्तरपद्धतावपि वर्पज्ञानं विनापि न कापि क्षतिर्भवितुमर्हति । अतएवोक्तमभियुक्त:- यश्चोभयोः समो दोपः परिहारोऽपि ताहशः। नेकः पर्यनुपोक्तव्यः तागर्थविचारणे ॥ द्विसहस्त्रायुप्मत्याः पाश्चात्यजातेः अर्बुदवायुप्मत्याः हिन्दूजातेश्व गणनायामेतावदन्तरं स्वाभाविकमस्ति। अतो यदि पाश्चात्यपद्धती फेवतं वर्षजानं पर्याप्तं वर्तते तहि अर्बुदवात्मके हिन्दूनामितिहासे मन्वन्तरयुगज्ञानमेवकथन पर्याप्तं प्रतीयते। पुराणेपु या गाथा यानि चरित्राणि याश्च ऐतिहासिकघटना वयंन्ते, तासां सर्वासां स्वरूप समाधियोगेन समाधिगम्पत्रिकालदर्शी महपिः व्यासो लोककल्याणाय वणितवान् । पुराणेषु प्रतिपादिता देवपदाधिका- रिणां देवानां च गाया सृष्टिसम्बन्धेनास्माकं परमोपयोगिनी वर्तते। देवे जगति मनुपदमेकमत्यन्तमहत्वपूर्ण पदमास्ते, तत् खलु प्रति- मन्वन्तरं परिवर्तते। यथाऽस्मिन् मर्त्यलोके राज्ञाम्परिवर्तने अनेकविधं परिवर्तनमुपजायते, नथैव प्रतिमन्यन्तरं देवसोरुमृत्युलोकयोः सभ्यतास्वरूपं तन्न- लाविधानम्, तच्छासनपद्धतिश्चेति सर्व परिवर्तते । यथास्मिन् लोके ए-द्वि-त्रि-चतुः पञ्चशतवपु सभ्यता-सदाचारादीनां परिवर्तनं दृश्यते, तथैव प्रतिमन्यन्तरं मनोः परिवर्तनेन साकं देवराज इन्द्रः अन्ये महान्तो देवपदाधिकारिणो नित्यर्पयः पितरस्च परिवर्तन्ते । एवञ्च प्रतिमन्नन्तरं मनुरिन्द्रः पय:-देवता-राजानश्च परिवर्तन्ते तथा तेपां स्थानेषु नवा- नवा अधिकारिण उपविशन्नि । तथा चोक्तम्- सप्तर्षयः सुराः पात्रो मनुस्तत्मुनवो नृपाः । एयपाले हि सुम्पने महियन्ते च पूर्ववत् ॥ वि.पु. १३७ अतः प्रतिमन्वन्तरं जोयानां शक्ती, ज्ञाने, देवजागतिकदलाटो च महत् परिवर्तनमुपजायते । प्रतिमन्यन्तरं देवाः फर्मपालकाः रुपयो शानसञ्चालकाः पितरश्च स्थूलभूतसचालका भवन्ति । तेपामधस्तादनेके लपोयांसो देवपदाधिकारिणो भवन्ति, यथैम्मिन् पशुपा परिषदे [१५१ ·, . T साम्राज्ये सम्राट् माण्डलिकादयश्च कार्यकारिणः पृथक्-पृथक् भवन्ति, तथैव देवराज्ये इन्द्रेण सह अनेकेपां देवपदाधिकारिणां सम्बन्धो भवति । प्रतिमन्वन्तरं यदा देवी शृङ्खला परिवर्तते, तदा मृप्टेः बहवोऽशाः, देवराजस्यानेका व्यवस्या अपि परिवर्तनं प्राप्नुवन्ति । अतिमन्वन्तरं यद् ज्ञानतारतम्यमुपलभ्यते, तत् तात्कालिकानां देवर्षि- गणानां परिवर्तनमूलकमेवास्त । त्रिकालदर्शी महर्पिया॑सः ऋतम्भरप्रजया मन्वन्तरीयाः कल्पान्त- रीयाश्व गाथा: संकलय्य लोककल्याणहेतवे पुराणेषु प्रकाशयाञ्चकार । अतो नासां लौकिकैरितिहासैः सर्वाशन सम्बन्धो भवितुमर्हति । किं 'बहुना यदा इदानीमपि शतवार्पिके सहस्राब्दिके वा काले लौकिकेतिहासे देशकालपात्राणां सभ्यतायाः संस्कृतेश्च महत् परिवर्तनमवलोक्यते. तदा अनेकमन्वन्तरीये कल्पान्तरीये च विपुले काले कियत् परिवर्तन भवितुमर्हतीति विद्भिः स्वयमेव विचारणीयम् । . देवराज्यस्य प्रधानतया त्रीणि कार्याणि सन्ति ( १ ) कालव्यवस्था (२) कर्मशृङ्खला (३) पदाधिकारिणां सुव्यवस्था च । तत्र कालव्यव- स्यापको राजा मनुरभिधीयते, कर्मफलदानेन सह जीवानां नियामको धर्मराजो विद्यते । अनेकविधानां देवपदाधिकारिणां प्रतिष्ठापको देव- सत्वसुरक्षको देवराज इन्द्र उच्यते । जीवानां गमनागमनचक्ररय निया- सका अपरेऽपि अनेके देवाः तत्तत् पदेपु प्रतिष्ठिताः सन्ति । यथाऽस्मिन् मृत्युलोके राजा, प्रजाः, राज्यशक्ति, प्रजाशक्ति, देश- कालपात्राणां स्वरूपं च पृथक्-पृथक् प्राप्यते, तथैव प्रतिमन्वन्तरं विभिन्न- प्रकारको देवर्पि पितृसङ्घो जायते। तस्मात् प्रविमन्वन्तरं देवराजस्य देवपदानाञ्च शृङ्खलायामवश्यं महान भेदो भवितुमर्हति । मन्वन्तर- परिवृत्ती मनुपदेऽन्यो मनुः प्रतिष्ठितो भवति तत्सह्यकाश्च परिवर्तन्ते । इमं कालपरिमाणं निरीक्ष्य बुद्धिमन्तो विद्वांस इदमवधारयन्ति यदेत- स्मिन महति काले बहु परिवर्तनं भवति । पदार्थविद्यावेदिनस्त्विदमाम- नन्ति यत् द्विसहस्रवर्गानन्तरं प्रस्तरगृहादीनामपि न कापि सत्ता स्थातुमर्हति । एतावता महता कालेन सर्वत्र वमनदीप्रभृतिषु यहुविधं परिवर्तनं भवति । ब्रह्मण एकस्मिन् दिने (फल्पे) चतुर्दश मन्यन्तराणि सहस्रसंरयामा महायुगाश्च भवन्ति । चतुर्ण सत्य-नेता-द्वापर कलियुगानामेरी महायुगो भवति । एको महायुगो देवानां द्वादशसहस्रवणां भवति । १५२] ( पुराणपर्यास्टोक्ने ·यथैकस्किन दिने प्रातः सन्ध्याकालः सायं सन्ध्याकालश्च भवति, तथैय प्रतियुगं युगस्यारम्भे सन्ध्याकाल अन्ते च सन्ध्यांशकालोऽपि भवति । तत्र चतुःसहस्रदिव्यवाणां सत्ययुगः, चतुःशतानि वर्षाणि सन्ध्या, पश्चात्तावानेव सन्ध्यांशश्च भवति । त्रिसहस्रदिव्यवर्षाणां त्रेतायुगम् शतवयवाणां सन्ध्या सन्ध्यांशश्च । द्विसहस्रवर्षाणां द्वापरयुगम् ; द्विशतवाणां सन्ध्या सन्ध्यांशश्च भवति । एवमेकसहस्रदिव्यवत्मिक कलियुगम्, पूर्व शतवात्मिका सन्ध्या पश्चात् शतवात्मकः सन्ध्यां- शश्च भवति । एवं संकलनया द्वादशसहस्रवर्षाणाम् एकं चतुर्युगं भवति । तथा चोक्तं मार्कण्डेयपुराणे- दिव्यैर्वर्षसहस्रस्तु कृतत्रतादिसंज्ञितम् । चतुर्युगं द्वादशभिः तद्विभार्ग शृणुष्व मे॥ चत्वारि तु सहस्राणि वाणां कृतमुच्यते । रातानि सन्ध्या चत्वारि सन्ध्यांशश्च तथाविधः ।। नेता त्रीणि सहस्राणि दिव्यान्दानां शतत्रयम् । तत्सध्या तत्समा चैव सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥ द्वापरं तु सहस्र तु वर्षाणां द्वे शते तथा। सन्ध्या समाख्याता द्व शताब्दे तदंशकः॥ कलिः सहस्रं दिव्यानामव्दानां द्विजसत्तम !" सन्ध्यांशकश्चंव शतको समुदाहृतौ। एपा द्वादशसाहस्री युगाख्या कविभिः कृता ।। एतत् सहस्रगुणितम् अहाह्ममुदाहृतम् । ब्रह्मो दिवसे ब्रह्मन् मनवः स्युश्चतुर्दश 10 ४६।८२-२३ तस्य सन्ध्या दिव्यचर्षविवरणम्- काल सन्ध्या सन्ध्यांश योगः सत्ययुगस्य ४००० ४०० ४०० ४८०० त्रेतायुगस्य ३००० ३०० ३०० ३६०० द्वापरयुगस्य २००० २०० २०० २४०० कलियुगस्य १००० १०० १०० १२०० संकलनम् १२००० मनुष्याणामेकं वर्ष देवानामेकं दिनं भवति । एवं मानवीय ३६० वर्षाणां देवानामेकं सर्प भवति । तच्च दिव्यं वा कय्यते । द्वादश- पतः परिज्दा [१५३ ·सन्ध्या सत्ययुगम् १४४०००० सहस्रदिव्यवात्मके काले दशसहस्रः गुणनं कृत्वा पुनः ३६० गुणनेन मनुष्यवर्षाणि सिद्धपन्ति । तथाहि एकस्मिन् कल्पे- १२०००x१००० - १२००००० देवगाणि १२००००० x ३६० - ४३२०००००० मानवाणि भवन्ति । मानववर्ष विवरणम मानवगणि सन्ध्यांश योगः १४४००० १४४००० १७२८००० प्रेतायुगम् १०८०००० १०८००० १०८००० १२६६००० द्वापरयुगम् ७२०००० ७२००० ७२००० ८६४००० कलियुगम् ३६०००० ३६००० ३६००० ४३२००० त्रिशत्कोट्यस्तु सम्पूर्णाः संख्याताः संख्यया द्विज ! ससषष्ठि तथान्यानि नियुतानि महामुने ! ।। विशविस्तु सहस्राणि कालोऽयमधिकं बिना । मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषैर्वतद्विज ! ।। -१३।२०१२१ इति विष्णुपुराणवचनानुसार प्रत्येकमन्वन्तरस्य कालः मानवीय ३०६७२०००० वर्षात्मको भवति । तत्र वैक्रमीयसंवत् २०३० पर्यन्तं वर्तमानस्य सप्तमस्य वैवस्वतनान्नो मन्वन्तरस्य १२०५३५०८६ वाणि व्यतीतानि, १८६१८४६१४ वर्षाणि चावशिष्टानि सन्ति । चतुर्दश मनूनां नामानि मन्वन्तरस्य वर्णनं तु प्रायः सर्वेषु पुराणेषु विद्यते । सत्र विष्णुपुराणे चतुर्दश मनूनां नामानि एवं निर्दिष्टानि सन्ति-(१) स्वायम्भुवमनुः (२) स्वारोचिपमनुः ( ३) उत्तममनुः (४) तामसमनुः (५) रैवत- मनुः (६) चाक्ष पमनुः (५) वैवस्वतमनु! (5) सावर्णिकमनुः (६) दक्षसावर्णिकमनुः (१०) ब्रह्मसावर्णिकमनुः (११ ) धर्म- सावर्णिकमनुः (१२) रुद्रसावर्णिकमनुः (१३) रुचिर्मनुः । (१४) भौममनुः । तथाहि- स्वायंभूवो मनु: पूर्वः मनु स्वारोचिपस्तथा । उत्तमस्तामसरचेव वतरवाशुपस्तथा ॥ पडेने मनयोजीताः साम्प्रतं तु रवेः सुतः । घरस्वतोध्ये यस्त सप्तमं पर्वतऽन्तरम् ।। १५४) [पुराणपमालोचने ·सावणिस्तु मनुर्योऽसौ मैत्रेय ! भविप्ताऽष्टमः । नवमो दक्षसावणिर्भविष्यति मुने! मनुः ।। दलामो ब्रह्मसावणिर्भविष्यति मनुः मुने ! । एकादशस्तु भविता धर्मसारिणको मनुः ।। रुद्रपुत्रस्तु सावणिर्भविता द्वादशो मनुः। प्रयोदशो चिर्नाम भविष्यति मुने! मनुः । भौमश्चतुर्दशश्चात्र मैत्रेय ! भविता मनुः ।। ३।१।६।४० - समपद्यत । मनूनां परिचयः श्रीमद्भागवतानुसारं मरीच्यादिद्वारा सृप्टेविस्तारमदृष्टवा एकदा मनसि चिन्तयतो ब्रह्मणः शरीरतः युग्मी स्त्री-पुरुपौ आविर्भूतौ । तत्र यः पुरुप आसीत् स सार्वभौमसम्राट् स्वायम्भुवमनुनाम्ना प्रसिद्धः । या च स्त्री आसीत् सा तस्य महाराज्ञी शतरूपाऽभवत् । फस्य रूपमभूद्वेषा यव कायमभिचक्षते । ताम्यां रूपविभागाभ्यो मिथुन यस्तु तत्र पुमान् सोऽभून् मनु.स्वायम्भुवः स्राट् । स्त्रीर्यासीच्छतरूयाख्या महीप्यस्य महात्मनः ।।३।१२।५२।१३ तत्कालादेव स्त्रीपुरुप सम्भोगद्वारा प्रजापृद्धिः समारब्धा । स्वाय- भुवमनोः शतरूयायां पश्च सन्ततयः समुत्पन्नाः, येषु प्रियव्रतोत्तानपादी द्वी पुत्री आस्तां तथा आकूतिः देवहूतिः प्रसूतिश्चेति तिस्त्रः कन्या आसान् । मनुना आकूतेः विवाहः प्रजापतिना सचिना सह कृतः, देवहूतिः कर्दमाय प्रदत्ता तथा प्रसूति दक्षप्रजापतये समर्पिता। आस तिसृणां सन्तभिः समस्तं जगद् व्याप्तं वर्तते । द्वितीयो मनुर्वभूव अग्निपुत्रः स्वारोचिपः। तृतीयस्य मनो- मारित उत्तमो यो राजः प्रियव्रतस्यासोन् पुत्रः। चतुर्थस्य मनो र्नामास्ति तामसो यो तृतीयस्य मनोरुत्तमस्यासीद् भ्राता । पञ्चमस्य मनो मास्ति रैवतो यश्चतुर्थस्य मनोः तामस्यासीभ्राता। पप्ठो मनु- श्चानुपोऽस्ति यश्चनुप आसीत् पुनः । विवस्वतः (सूर्यस्य) यशस्वी पुत्रः श्राद्धदेव एव सप्तमो वैवस्वतो मनुरस्ति । अष्टमे मन्वन्तरे सूर्याच्या- यायानुत्पन्नः सावर्णिमनुभविष्यति । वरुणस्य पुत्रो दक्षसावणि नवमो मनुर्भविष्यति। दशमो ननुभविष्यति उपरलोकपुत्रो ब्रह्मसावणिः। पतुपः परिन्देरा] [१५५ ·सप्तमश्च एकादशो मनुर्भविष्यति अत्यन्तसञ्जमी धमसावर्णिः। द्वादशो मनुभ- विष्यति रुद्रसावणिः।, त्रयोदशो मनुर्भविष्यति परमो जितेन्द्रियो देवसावणिः। चतुर्दशो मनुर्भविष्यति इन्द्रसावर्णिः । एषां चतुर्दशानां मनूनां मन्वन्तराणि त्रिपु-भूत-भविष्य-वर्तमानेषु कालेषु चलितानि, प्रचलन्ति, चलिष्यन्ति च, तवारैव सहस्त्रचतुर्युगीयस्य कल्पस्य गणना क्रियते । पुराणेषु चतुर्दशापि मनवः परमप्रभावशालिनो जीवानामधीवा- ररुयेणाङ्किता. सन्ति । एभिरियं सप्तद्वीपवती वसुन्धरा सहस्त्रयुगयर्यन्तं पालिता भवति । इमे मनवः स्व स्वमन्वन्तराधिकारे एकैकशो वर्तमानाः कार्य सञ्चालयन्ति । यदा एते व स्वाधिकारात् निवृत्ता भवन्ति तदा महर्लोके गच्छति । अस्मिन् कल्पे परणां मनूनां कार्यकाल समाप्तिं गतोऽस्ति । अयं सप्तमस्य ठीवस्वतमनोः प्रचलति समयः । एतदनन्तरं भविष्यकालोनानां सप्तानां मनूनां कार्यकालो भविष्यति, येषु पञ्च सानाः षष्ठो रोच्यः भौत्यो मनु भविष्यन्ति । स्वायम्भुवो मनुः पूर्व ततः स्वारोत्रिषो मनुः । उत्तमस्तामसश्चैव रक्तश्चाक्षुपस्तथा ॥ पडेते मनवोऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् । सावर्णा पञ्च रोच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा ॥ - वा.पु. ६३३३.४॥ यायुपुराणे सावर्णमनूनामुत्पत्तिवर्णन महद्रोचकमसितमस्ति, तद्यथा-दक्षप्रजापतेरेका सुव्रतानाम्नी कन्याऽसीत् । दक्ष एकदा तां सह नीत्या ब्रह्मणोऽन्तिकमुपास्थितः, यत्र भवो धर्मो वा पूर्वत एव विराजमा- नावास्ताम् । ब्रह्मा तो कन्यामालोक्य दत्तमुवाच उत्स! एपा तव फल्याणी कन्या तान् चतुरःपुत्रानुत्पादयिष्यति ऽने मनुनाम्ना प्रसिद्धा भविष्यन्ति । तदनन्तरं दक्ष-भव-धर्म-ब्रह्मणां मानसिकसल्यानुसारं तया कन्यया तत्तएव तेषां चतुर्णामनु स्या अतिसुन्दराश्चत्वारः फुमारः समुत्पादिताः। तान् तेजस्विनः प्रभावशलिनश्चकुमारानवलोक्य इमे चत्वारो देवाः-इमे मदीयाः पुत्राः सन्ति, इमे मदीयाः पुत्राः सन्ती- त्युक्या तानामष्टमारब्धवन्तः। अन्ते ते चत्वारः कुमाराः तेषां देवानां मानसिकेनाभिध्यानेनोत्पन्ना श्रासन् । अतस्तैः परस्परं निश्चितं यत् पुत्रो मातापित्रोः स्वभानमनुकरोति । अतो यो यस्य समानः स्यात् [पुषण पर्यानोपने ·स तं गृह्वीयात् । तदनुसारते ब्रह्मात्यो देवा स्वा-स्वास्वभाव-वर्णाकृति-परा- ने मशलिनस्तान् कुमारानगृह्णन् । ते च चत्वारोपि कुमारा ब्रह्म-धर्म-दक्ष- भवसमानवर्णाकृतय आसन् । अतस्तेपा चतुर्णा नाम सावणं इति जातम् । मननात् मननकरणात्तेपामुत्पत्तिरजायत, अतस्ते चत्वारोऽपि कुमारा मनुनाम्ना विख्याता अभूगन्- एव ते समय वृत्वा सवनि जगृह सुतान् । यस्मात् सवर्गास्तेपा वै ब्रह्मादीना कुमारका । सवर्णा मनवस्तस्मात् सवणत्व हि ते यत । माननान्माननाचव तस्मात मनय स्मृता ।वा पु १००१५२५३ एवमिमे चत्वारो मनवो ये सावर्णमनुनाम्ना विख्यातास्ते ब्रह्मादीना चतुर्णा देवाना मानसिका पुना सन्ति । एतदरिक्त विवस्वत (सूर्यस्य) पुनोऽपि सावर्णा मनु प्रोन्यते, य सावर्णात (सज्ञारूपधारिणी- छायात ) समुत्पन्नो जात आमीत् । एव विवस्वत (सूर्यस्य) मनुनामानी द्वी पुनावभूताम्-एको वैवस्वतमनुर्द्वितीयश्च सावर्णमनु । एनयो ज्येष्ठो वैवस्वतमनु विश्वकर्मण कन्याया सज्ञात उत्पन्न , द्वितीयश्च सावर्ण- मनु सवर्णात (मज्ञाम्परिणीछायात ) उदपद्यत- वैवस्वताऽ तरे राजन् । द्वो मनू तु विवस्वत । वस्तो मनुर्यश्च सावर्णो यश्च विश्रुत ॥ ज्येष्ठ सनामुतो विद्वान् मनुवैवस्वतो मनु। सवाया स्मृत मावरिंगयो मनु वा पु १००।५५ ५६ स्वारोचिप औतम तामस रैवतारया इमे चत्वारो मनवो राक्ष प्रिय व्रतस्य वशे उत्पन्ना आसन्- स्वारोचिपश्चात्तमश्च ताममो रैवतो मनु । प्रियव्रता यया घत चत्वारा मनव स्मृा ॥वि पु ३३११२४ चातुपस्य मन्वन्तरम्यान्ते वैवस्वतमन्यन्तरारम्भे प्रनापते रूचे रेफ' पुनोऽभवद्, यो रोग्यमनुनाम्मा प्रसिद्ध । भूतिनामरजनन्या य पुन समुत्पन्न स भौत्यमनुनाम्ना विरयात । एव प्रथम स्वायम्भुवमनु ब्राहमणो मानसपुत्रोऽस्ति । स्यारोचिप- औतम-तामस रैवता इमे चत्वारोमनय प्रियमनवशना सन्ति । चातुपो मनु चतुप पुत्रोऽस्ति । दक्षसारगि भवमागि धर्मसावर्णितया ग्दसावर्णि इमे चत्वारो प्रमश दव-वाम धर्म ग्दागा मानसिकपुना मन्ति । चैवग्यतमनु. सावर्णिमनुश्चतीमा ही चिवम्बत (मूर्यस्य) पुती म्न । रोयो मनु प्रजापते रूचे पुत्र , भौत्यो मनुश्च भूते पुत्रोऽस्ति । पतुः परिमोर मृतश्चाय [ १५७ ·- १४४४१४४४२४१x१ = १४ । एते चतुदश मनव एकस्मिन् कल्पे (ब्रह्मण एकस्मिन् दिने) क्रमशः क्रमन्ते । प्रतिमन्वन्तरं पडधिकारिणः स्वं स्वं विशिष्टं कार्य कुन्ति तथा स्वं सां कार्य सम्पाद्य मन्वन्तरस्य परिवर्तने ते स्वाधिकारं परित्यज्य निवृता भवन्ति, तेषां स्थानेषु नवीने मन्वन्तरे नवीना अधिकारिणो नियुज्यन्ते । सप्तर्पयः प्रतिमन्यन्तरं वेदप्रवर्तका भवन्ति । मनुः मनुष्याणां धर्ममर्यादां स्थरियितुं व्यवस्थापयति, देवा यज्ञफल भोगकार्य सम्पाद्यन्ति, इन्द्रो हि विश्वस्याभ्युदयनिमित्तं वृष्टिं करोति । मनुपुत्राः पृथ्वीपालनं प्रजासंरक्षण घ कुर्वन्ति । अंशावतरस्य विशेष कार्य धर्मसंरक्षणमधर्मोन्मूलनं सज्जन- मलेशनिवारणं दुर्जनदमनश्च विद्यते । एवमेपामधिकरिणां कार्य महन्म- हत्त्वपूर्ण विश्वकल्यायकारकं चास्ति । मनु-मनुपुत्र-देवता इन्द्र-ऋषिगणा एते पञ्चाधिकरिणो भक्तवत्सलस्य भगवतो विष्णोः सन्ति सात्त्वि. फांशाः । इमे मनुना सहोल्पद्य संसारसंरक्षणे सहायका भवन्ति-- मनवो भूभूज: सेन्द्रा देवाः सप्तर्ष यस्तथा । सात्त्विकोऽशः स्थितिको जगतो द्विजसत्तम ।। वि. पु. ३।२।५४ प्रतिमन्वन्तरं भगवतो गिणोरंशावतारस्य निर्देशोऽस्ति, येन धार्मिको अव्यवस्था दूरीभवति, विश्वस्य कल्याणं जायते प्राणिमात्रस्य घ मङ्गलं गोभवोति। यथा राष्ट्ररक्षानिमित्तं बहवो राजकीयविभागा भवन्ति, तथैव एकस्य ब्रह्माण्डस्य संचालने यो मुख्यविभागा विद्यन्ते। एक आध्यात्मिक- विभागो द्वितीय आधिदैविकविभागस्तृतीयश्चाधिभौतिकविमागा। तन प्रथमस्य ज्ञानसम्पन्नविभागस्य सञ्चालका व्यास बाल्मीकि-वाशिष्ठादयो द्वितीयस्याधिदैविकविभागस्य सचालका वसुरुद्रादिदेवगणाः तृतीयस्या- भौतिकविभागस्य सञ्चालका अर्यमाग्निप्यातादिपितृगणाः सन्ति । मनुः सप्तर्पयः देवाः पितरश्चेति चत्वारः प्रतिमन्वन्तरस्य मूलानि थभिमतानि सन्ति । एतदतिरिक्ता याः प्रजाः सन्ति ता भूता भवन्ति । देवा ऋपीणां पुत्राः सन्ति, पितरो देवानां पुत्राः सन्ति, ऋपयश्च देवपुत्राः सन्ति । एवं सप्तर्षिभ्यो ब्राह्मणानां मनोः क्षत्रिय- वेश्य-शूद्रादीनामुत्पत्तिरस्तीतीदमेव मन्वन्तरस्यास्ति संक्षिप्त विवरणम् । मसर्पयो मनुर्देवा पितरश्च पतुष्टयम् । मूले मन्वन्तरस्यैते तेपाञ्चवान्तरे मजाः। दाणां देवताः पुत्राः पितरो देवमूनवः । हपयो देवपुत्राश्व इति शास्त्रविनिणयः ।।-या. पु. ६२११६.२० १५८] [पुराणपर्यालोचने एपामन्त- ·वंशानुचरितम् (५) तत्तद् वशेषु समुत्पनाना विशिष्टाना महापुरुषागा रुचिरचरित्रवणन वंशातुचरितमुच्यते। अन मर्त्यलोकप्रभवागा पुण्यकर्मशालिनामृषीणा धर्मरक्षणतत्पराणा राज्ञा च वशजा वर्ण्यन्ने, सृष्टिशृद्ध लाया सदाचारादि विभागानाञ्च विस्तृत वृत्तान्तमुपलभ्यते वशानुचरित तेपा वृत्त वशधराच ये 11 = श्री० भा० १२१७४१६ मनुष्याणा समक्षे यदा घोराद्घोरतराऽपि आपदुपतिष्ठते, तदा महतो महानपि धर्मवेत्ता किंकर्तव्यविमूढो भवति, तस्य मनसि च बहुविधो विचार उपतिष्ठते । तदेवदपि अनवधानतया पतन जायते । एवविघाया विकटपरिस्थिती पुण्यशालिनामुत्तमचरित्राणा स्वपूर्वजाना रुचिर चरित स्मृत्वा पतनात् सरक्षणाय पुराणेषु वशानुचरितस्य समावेश कृतोऽस्ति । पुराणानुसारमेव वशानुचरितस्य ज्ञान सम्यग्भवितुमर्हति । यदि जगति पुराणानि न स्युस्तहिं कथमिद ज्ञातु शक्यते, यद् महाराजो युधिष्ठिरो हरिश्चन्द्रो वा महान् सत्यवादी आसीत् ? राजा जनको विशिष्टो ब्रह्मज्ञानी बभूव, राजा दिलीपश्चातिगोभक्तो जात , अर्जुनोऽद्वितीयो धनुर्धरोऽभवत्, ध्रुवप्रह्लादादयो वालका अपि परमभगवद्भक्ता वभूवुः। भगवतो रामस्यादर्शमय जीवनचरित्र समस्त विश्व श्रद्धत्ते, अनसूया- सती-सीता-सावित्री दमयन्तीप्रभृतीना सतीशिरोमणीना भारतभूमणीना रमणीना पवित्रतम पातिव्रत्य यच्छ्रुत्वा पाप दूरीभवति, सर्वेपा शिरश्च समुन्नत जायते । यदि पुराणानि न स्युस्तहि क एपा पवित्र चरित्र योधयेत् ? यदि पुराणेषु वशानुचरित न भूयेत, तहिं हिन्दूजाते ममस्त गौरव आदर्शश्च विलुप्येत, संस्कृतिसदाचारास्तिकतावीरतानात्रयं पातिव्रत्यभगवद्भक्तिज्ञानकर्मगा समुज्ज्वल उपदेशश्च कयङ्कार प्राप्येत । यद्यपि महाभारतसग्रामे तत्तद्देशान्तरादागतानामनेपा राताम्, पाण्डवाना दिग्विजये राजसूये च भारतादन्यदेशानामपि वर्णन विद्यते, तथापि पौराणिके वशानुचरिते विशेषतो भारतीयानामेव गगामादर्शमयें समुज्ज्वल चारुचरित्र चित्रण दृष्टिगोचरतामायाति, येन हिन्दना प्राचीन इतिहास सुरक्षितोऽस्ति । त्रिकालदशिनो महासदेवस्य योगदृष्टी म्यूलो मृत्युलोक , सूक्ष्मो वा देवलोक समानरूपेणाक्षिगोररतामापद्यते । यत वशवर्णने दैवी सृष्टिलौकिकी सृष्टिश्चोभये सम्मिलिते पणिते स्त यथा सूर्यादीना देवाना वर्णन देवीसृष्टिवर्णनम्, इवायुअमृतीना राता च प्रभव लौकिकसृष्टिवर्णनमुपलभ्यते। चतुर्थ परिच्छेद. ] ·एवं पुराणेषु सर्ग प्रतिमर्ग वंश मन्वन्तर-वशानुचरितवर्णनद्वारा भार- तौयप्राचीनपम्पराया विवरणस्य सम्यक् सकलन कृतमस्ति । पुराणाना पञ्चलक्षणत्वादेव पुराणलक्षणं अवता सायणाचार्येण स्पष्टमुक्तम् । जगतः प्रागवस्यामुपत्रम्य सर्गादिप्रतिपादक वाक्यजात पुराणमिति । पौराणिकसृष्टिरहस्यम् इदं दृश्यमान प्रपञ्च के कैः तत्वैः निमित वतते, एपा तत्वाना किमस्ति पौर्वापर्यम्, सृप्टेरारम्भः कदाऽभूत् कथमभूत् ? संसारसृष्टेः कियन्ति वर्षाणि जातानि, प्रलयः क्दा भविष्यति, कथ च भविष्यतीत्यादीना रहस्या स्मकप्रश्नाना यथार्थमुत्तर विश्वस्य कस्मिन्नपि धर्मपुस्तके नोपलभ्यते, किन्तु पुराणानामाधारेणैव वास्तविकमुत्तर दातु शक्यते, यतो हि हिन्दु- जातिः सप्टेरारम्भकालाद् अद्यावधि प्रत्यहं नित्य-नैमित्तिक-काम्यादीना कर्मणामतुष्टानसमये-ब्रह्मणो द्वितीयपरार्द्ध श्रीश्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरे अष्टाविंशतितमे कलियुगे कलिप्रथमचरणे "अमुकं कर्म करिष्ये इत्यादि सकल्प पठित्वा सृष्टिकालगणना कुर्वन्तो सम्यक् तद्विभागं च जानन्ती समय यापयति । एतस्यायमभिप्रायोऽस्ति, यद् ब्रह्मणः आयुपः पञ्चाशद् वर्षा- नन्तरं द्वितीयपराद्ध समये श्रीश्वेतवराहकल्पे वैवस्वतनाम्नः सप्तमस्य मनो समये अष्टाविशतितमस्य कलियुगस्य प्रथमे भागेऽह च अमुक कर्म फरिप्ये इति । सप्टेरारम्भविषये यत्र वर्तमानविज्ञानमिदानी यावत् पञ्चसहस्राब्दा- दारभ्य निशत्कोटिपर्यन्तं गतं विद्यते, तत्र पौरागिकी सृष्टिः प्रायः अर्बुदद्वयवर्षपर्यन्तमनुगच्छति। यदि आधुनिक विज्ञानं शनैः शनै: समुन्नति कुर्वाण तिष्ठेत्, तहि, मन्ये कियवर्षानन्तरं पौराणिक सृष्टि- सिद्धान्तमुपगच्छेदिति। आधुनिकविज्ञानविद्भिरेकस्वरेण स्वीकृतमस्ति यत् सृष्टिनिर्माणे कोटिवभ्यः न्यूनतमः समयो न व्यतीतः, यत आरम्भे इयं दाहकमग्नि- पिण्डमिवासीत्ततोऽन तृणगुल्मादयः प्रादुर्भूताः, तत. कियद्वपं यावत् जंगलरूपेण स्थिता आसीत्, ततो जीवाना निवासयोग्या जाता। पाश्चात्यवैज्ञानिकेषु प्रधानेन वैज्ञानिकेन लिचाफ् महोदयेन स्वकीये 'सेक्रेट माफ डास्ट्रिनु' नामके पुस्तके लिखितमस्ति, यत् पृथिव्याः द्विसहस्रडिग्रीतापमानतो द्विशतडिग्रीतापमानं यावत् गमने ३५ कोटि- वर्षेभ्यो न्यूनः समयो न व्ययीभवितुमर्हति । एतेन देवीभागवतपुराणोक्तः सिद्धान्त एवं सिद्धयति- १६०] [ पुराणपर्यालोचन ·-- शत मन्वन्तर यावज्ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा । सुपाव डिम्भं स्वर्णाभं विश्वाधारालयं पदम् ।। एतादृश एव सृष्टिक्रमो मनुस्मृतेः प्रथमाध्याये भगवता मतुनाऽपि प्रशितोऽस्ति । तस्मात्-पौराणिक सृष्टिप्रक्रियाक्रमो वैज्ञानिकनिकपायां निर्मलः प्रतीयते। मष्टश्चातुविध्यम् पुराणेपु सृष्टिप्रकरणमतिगहनं विद्यते । सर्गावगत विरहस्यज्ञाना- तरमेव दृश्यरहस्यज्ञानं भवितुमर्हति । सृष्टिस्तावच्चतुर्विधा भवति- प्राकृतिको सृष्टिः, ब्राह्मी सृष्टिः, मानसी सृष्टिः, मैथुनी सृष्टिश्च । तत्र सर्वप्रथमं ब्रह्मप्रकृती अव्यक्तावस्थातो व्यक्तावस्थामधिगतायां सत्याम् अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्य नारायणस्येक्षणतो या सृष्टिः प्रादुर्भवति, सा प्राकृतिकी प्रथमा सृष्टि: कथ्यते, यतो हि सा प्रकृत्या स्वभावेनैव भवति । तदनन्तरं ब्रह्मविष्णुमहेशात्मकस्य मूर्तिश्रयस्याविर्भावो भवति । इमे त्रय एव प्रतिब्रह्माण्डं सगुणब्रह्मणः प्रतिनिधयः ईश्वरा उच्यन्ते । अय भावः - अनन्तकोटिपु ब्रह्माण्डेषु प्रतिब्रह्माण्डं सृष्टि-स्थिति-लयात्मक- कार्यसम्पादनाय सगुणब्रह्मरूपेण ये त्रयो देवा विद्यन्ते, तेषु प्रथमः सजनकर्तृत्वाद् ब्रह्मोच्यते, द्वितीयश्च स्थितेः कारणं विष्णुनिगमते, तृतीयो हि सहारकारणाच्छिवोऽभिधीयते । इमे च देवशब्दवाच्या अपि न साधारणदेवयोनिजाः, अपितु निगुणस्य भगवत इमे मन्ति सगुण- मूर्तयः । तथा च रजोगुणाधिकतया ब्रह्मणा सह सृष्टेः सम्बन्धः, सुप्टि- रक्षायाः सत्त्वगुणाधिकतया विष्णुना सार्क सम्बन्धः, तमोगुणाधिन च सहारस्य शिवेन सार्द्ध सम्बन्धः । एषु विष्णु: धर्मप्रदाता, शिवो ज्ञान- प्रदाता, ब्रह्मा चाधिभौतिकशक्तिप्रदाताऽस्ति । केवल सृष्टिपरिचालनमेव ब्रह्मणः कार्य, विष्णु-शिवयोः पालन संहारकार्य च विद्यते । अतस्तयो। समर्चन सर्वथैव दृश्यते । तत्र ब्रह्मणः सकाशात् सनकादीना सृष्टिः-द्वितीया ब्राह्मी सृष्टिरुच्यते । ततो ब्रह्मणा मानसपुत्र प्रजापतिभिश्च कृता तृतीया मानसी सृष्टिरुच्यते । तदनन्तरमुद्भिज्जस्वेदजाण्डजजरायुजमानवेषु स्त्रीपुरुपसंयोगजन्या चतुर्थी मैथुनीसृष्टिरुत्पद्यते, या वैजी सृष्टिरप्युच्यते । तत्र ब्राह्मयाः मानस्याश्च सप्टेरहस्यमनप्टयो योगिन एवानुभवन्ति, न साधारणा जनाः तद्रहस्यमवगन्तुं पारयन्ति । तया च सर्वप्रथमा प्राकृतिकी सृष्टिः, ततो ब्रह्म च्छया पूर्णज्ञानवता सनकादीना परमहंसाना द्वितीया ब्राह्मी सप्टिः, तदतु ब्रह्मद्वारा देवशक्तिसम्पन्नानां भृग्वादीनां प्रजापतीनां तृतीया चतुर्थः परिच्छेद.] - ·मानसी सृष्टिः । तदनन्तरं मानवपिण्डभृतां जीवानां जायते चतुथीं मैथुनी सृष्टिः । क्वचिच्च प्राकृतिकी-मानसिकी-वैजीभेदेन सृष्टिप्रकरणस्य साधारणतः श्रय एव स्तरा: सन्ति । तत्र प्राकृतिकी सृष्टि: सगुणब्रह्मणः, मानसिकी सुप्टिः ब्रह्मणः प्रजापतीनां च, वैजो सृष्टिस्तु जीवानां मिथन- भावतो नर-नारीणां परस्परं संयोगतो जायते । सत्वगुणाधिदेवो भगवान् विष्णुर्यदा योगनिद्रानिगूढनयनो भवति सदा रजोगुणाधिदेवो ब्रह्मा तदीयनाभिकमलतो जागृतो भूत्वा प्रादु, र्भवति, ततश्च तमोगुणाविदेवो भगवान् महेशस्तयोरेव देहयोरलक्षित- रूपेण निगूढस्तिष्ठति । अस्यामेव दशाया ब्रह्मदेवः सृष्टिचक्रं चालयति, विस्तारयति च। पूर्वकल्पातुसारं नवीने कल्पे योगयुक्तान्तःकरणेन ब्रह्मणा यदा “धाता यथापूर्वमवल्पयत्" इति ऋग्वेदानुसारं समाधिस्पबुद्धि- प्रभावेण ऋषीणां मानसी सृष्टिः क्रियते तदैव भगवतो ब्रह्मणोऽन्तःकरणतः ऋषीणामन्तःकरणे आनन्दानुगतसमाधिद्वारा श्रवणाद् श्रुतीनां वेदानामा- विर्भावो भवति । विचारातुगतसमाधिद्वारा च पूर्वकल्पोयगाथानां भाव- रूपेण पुराणात्मना प्राकट धमपि विज्ञानसिद्धमेव । तत्र वेदा यथावच्छब्द- द्वारा पुराणानि च भावद्वारवाऽविविमासादयन्तीति सर्वसिद्धान्त- सिद्धः पन्याः। ततावान् भेदो विद्यते, यद् आसुरलोकेषु आसुरीसृप्टेराधिक्यं देव- लोकेषु च दैवी सृष्टि: वाहुल्येनोपलभ्यते, किन्तु मृत्युलोके मानवपिण्डेषु प्रतिकल्पं नवीनायां सृष्टौ जायमानायां देवासुरराक्षसात्मिका विविधा- ऽलौकिकविचित्रता समुदेति । यद्यपि सप्तसु अघोलोकेपु असुराणां निवासः, सप्तसूर्यलोकेषु च देवानां निवास इति देवासुरयोनिवासभेदो लक्ष्यते तथापीमो द्वावपि देवासुरो देवसृप्टेरेवान्तर्गतौ इति असुरा अपि देवयोनि- विशेषा एव सन्ति । अतः उभयोरपि पिण्डे देवपिण्डमित्येवोच्यते । तद्भिन्न- मस्ति मानवपिण्डम् । एवं सत्यपि त्रिविधा सृष्टयो दृष्टिगोचरता. मुपयान्ति। तत्र पूर्वकालिककर्मातुसारेण कदाचिद् दैव्याः प्रजायाः कदाचन आसुर्याः कदाचिच्च रातस्याँ प्रजाया आधिक्य जायते । तपसो वैशिष्टयम् स्वर्गे पाताले मृत्युलोके च निवासिभिर्जीवैः अलौकिको शक्ति लोकोत्त- रमेश्वर्यञ्च दुप्फरेण तपसा संसाध्यते । तपो हि जीवेषु अलौकिकी शक्ति सञ्चारयति । तपोवलेनैव विश्वामित्रो ब्रह्मपित्वं ध्रुवश्च ध्रुवलोकमवापतुः संसारे नैवंविधं किञ्चिदपि कार्य वर्तते, यत्तपसा न सिध्येत । तपसा हि सापकोऽसंभवमपि कार्य संभव कर्तुमर्हति । तथा चाह भगवान् मनुः-- १६२] [ पुराणपर्यालोचने ·. सनकच सनदश्च यदुष्कर यदुराप यदुर्ग यच्च दुस्तरम् । तत्सर्व तपसा साध्य तपो हि दुरतिक्रमम् !! = म० स्मृ. १११२३८ अतएव मानवेषु देवेषु दानवेषु असुरेषु च तपसि प्रवृत्ति स्वाभाविकी भवति । तपोऽनुष्ठानाय इमामेव कर्मभूमि भारतमाश्रयन्ति सकें। किं बहुना ? तपोवलेनैव ब्रह्मा ससार सृजति विष्णुविश्य पालयति, शिवश्चान्ते सर्व सहरति । अतएव ब्रह्मसृष्टौ वैविध्य विद्यते । ब्रह्मसमाना अनेके महर्षयोऽपि सन्ति, ये मानसी सृष्टि कर्तुं प्रभवन्ति । अतएव महर्षेः कश्यपात् मनोश्च देवतापशुपक्षिस्थावरजङ्गमाना सृष्टिरुद्भवति । मानसाड गजसृष्टिः आदिदेवो हि ब्रह्मा तपोबलेन प्रथम मानसीमेव सृष्टि प्रकुरुते, ततोऽङ्गजा प्रजा उत्पादयति, यस्य वर्णन तत्तत्पुरारणेपु प्रचुरमात्रायाम- पलभ्यते । ब्रह्मणो मानसी सृष्टि श्रीमद्भागवते यथा- भगवद्ध्यान तेन मनसाऽयास्तदाऽसृजत् । सनातनमथात्मभू ॥ सनत्कुमार च मुनीन् निष्क्रियानूवरेतसः । तान् वभाषे स्वभू पुनान्.प्रजाः सृजत पुत्रका ॥ ते नेच्छन् मोक्षधर्माणो वासुदेवपरायणा । ३।१२।३-५ अङ्गजा सृष्टियथा तत्रैव- प्रथाभिध्यायत प्रजज्ञिरे। भगवच्छक्तियुक्तस्य लोकमन्तामहेतवे ।। मरीचिरत्र्यङ्गिरसो पुलस्त्यः पुलह क्रतु । भृगुर्वसिष्ठो उत्सङ्गान्नारदो जज्ञ दक्षोऽङ्गुष्ठात् स्वयभुवः । प्राणाद् वसिष्ठ सजातो भृगुस्त्वचि करात ऋतु ।। पुल्हो नास्तिो प्रा पुलस्त्य कर्णयोधि । अङ्गिरा मुखतोऽक्ष्णोऽत्रिमरीचिमनसोऽभवत् ।। मनसो देहतश्चेद जज्ञ विश्वकृतो जगत् ॥ १।२१-२७ मत्स्यपुराणे मानस्या मङ्गजामाश्च सृप्टे वर्णनप्रसगे प्रोक्तमस्ति यद् वेदाभ्यासे निरन्तर निरतेन लोकपितामहेन ब्रह्मणा पुत्रोत्पत्तिका. मनया सर्वप्रथम मनसा दश पुत्रा समुत्पादिता । मानसिकेन सङ्कल्पेनो- त्पन्नत्वात्ते मानसपुत्रनाम्ना प्रसिद्धा सन्ति- सर्ग दश पुत्रा दक्षश्म दशमस्ता नारद । चतुर्थ परिच्छेद ] [१६३ ·ततः बेदाभ्यामरतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसा। मनसः पूर्वसृष्टा वै जाता यत्तेन मानसाः ।। - म० पु० ३१५ एषु प्रथमो महपिर्मरीचिरुत्पन्नः तदनन्तरमृपिप्रवरोऽविरजायत । सतोऽङ्गिरा मुनिः समुत्पद्यत । तत्पश्चात् पुलस्त्योत्पत्तिरभवत् । तदत्तु क्रमशः पुलह-क्रतु-प्रचेतोवसिष्ठ-भृगु-नारदानामाविर्भावो जातः । एवं ब्रह्मण इमे दश मानसपुत्रा अजायन्त- मरीचिरभवत् पूर्व ततोऽत्रिभगवान ऋषिः । अङ्गिराश्चाभवत् पश्चात् पुलस्त्यस्तदनन्तरम् ।। पुलहनामा 4 ततः क्रतुरजायत । प्रचेताश्च ततः पुत्रो वसिष्ठश्चाभवत् पुनः।। पुत्रो भृगुरभूत्तद्वन्नारदोऽप्यचिरादभूत् । दशेमान मानसान ब्रह्मा मुनीन पुत्रानजीजनत् ।। म०पु०१३-६ एवं ब्रह्मणः शरीरातत्तदङ्गेभ्यो नव अङ्गजा पुत्रा अभवन्, एतदति- रिक्ता दशमी चैका अङ्गजा कन्याऽपि सरस्वती समुपन्ना तथा हि- एते नव सुता राजन् ! कन्या च दशमी पुनः । अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता ॥=म० पु. ३।१२ घायुपुराणेऽपि ब्रह्मगो मानसान पुत्रानुक्त्वा तेषु भृग्वादयो नव ब्रह्मवादिनो गृहस्थाश्चोत्ता, यैरेव प्रथमं धर्मस्य प्रवर्तनं कृतम्- अथान्यान् मानसान पुत्रान् सदृशानात्मनोऽसृजत् । नव ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ॥ - ६१६६ अपि च पुराणेषु चतुर्धा प्रागिनो वणिताः सन्ति-असुराः, सुराः, पितरो मनुष्याश्च । तत्रादो सृष्टिकामनया दत्तावधाने ब्रह्मणि यदा प्रथम तत्र तमोगुणस्याधिक्यमजायत, तदा तस्योरस्तोऽसुरा उत्पन्नाः । तेपा- मुत्पत्यनन्तर तेन तत् तामसिक शरीरं परित्यक्त यत्तत्काले रात्रि. रूपेण परिणतम् । ततः सात्त्विके शरीरे गृहीते ब्रह्मणो मुखात् सात्त्विकाः सुरा. सजाता, तदत्तु प्रजापतिना ब्रह्मणा परित्यक्तं तन्छी दिनरूपण परिणतम् । तदनन्तरं तेनांशिकसाविकमयं देहं धृत्वा पितृतुत्पादयामास । ततः तत्परित्यक्तं शरीरं दिवानिशामध्यवर्तिनी सच्च्या समजनि। पश्चात्तेन रजोमयं देहमाश्रित्य रजःप्रधानानां मानवानां सप्टि. कृता । तद्वारा परित्यक्तं तच्छरीरं ज्योत्स्ना (प्रभातकाल) स्पेण परिणतम् । एवं चतुर्विधप्राणिनगस्य सम्बन्धः चतुभिः कालविभागः सहाजायत । १६४] [पुराणपर्यालोचने - ·- अतस्तेषां बलशालिता तेष्वेव कालेषु दृश्यते-असुराणां सम्बन्यो रात्रि- तः, सुराणां दिनतः, पितॄणां सायंसन्ध्याकालता मनुष्याणाञ्च प्रात:- कालतो विशेषः सम्बन्धोऽस्ति । ब्रह्मणा निर्मितस्य स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगतः इदं वैशिष्ट्यं विद्यते, यत् पूर्वकल्पे येपां यः स्वभावः, यादृशो प्रवृतिः, यादृशं च कर्म भवति, तानि सर्वाणि तैः तादृशान्येव प्राप्यन्ते । अतो हिंसा-मृदुता- कठोरता-धर्माधर्म-सत्यान्तादि सर्व स्वभावानुसारमेव प्राणिभिः प्राप्यते, तथा तेभ्यो जोवेभ्यः तदेव रोचते च । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे- तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सष्ट्या प्रतिपेदिरे । तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमाना पुनः पुनः ।। हिस्त्राहिस्त्र मृदुतरे धर्माधर्मानृतानुते । तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत्तस्य रोचते ।। १।२६०-६१ एवं ब्रह्मणः सृप्टिः पूर्वं मानसिको एव भवति । स शरीरसंयोगपूर्वक वैजी सृप्टिं न कुरुते, किन्तु जीवाना पूर्वजन्मसु कृतानि कर्माणि आत्मीय- ज्ञानशक्त्या ज्ञात्ववेतानुत्पादयति । पुराणदृप्टो कर्मानुसारमेव सृष्टि- र्जायते। अतो ब्रह्मणि पर्यन्यवत् क्रौर्य साम्यं वैपम्यं वा दोपो न समारोपयितु शक्यते। इदं हि पौराणिक तथ्यं भारतीयदर्शनस्य सुचिन्तितपरम्पराया अनुकूलमेवास्ति । एतेन विश्लेषणेन भागवतानां समन्वयदृष्टः पूर्णः परिचयः प्राप्यते। विस्तारज्ञानाय पुराणानां- परायणं कर्तव्यम् । अन्यशास्त्रेषु वणितं विद्यते, यद् यदा पृथिवीयं मनुष्यवासयोग्या समजनि, चतुर्दश भुवनानि च यथास्थानं निवेशितानि सुस्थिराणि म्वतन्त्राणि जतानि तदा मानवपिण्डस्य समुत्पत्तिःसमारच्या। भार्याणामादिनिवासस्थानम् आर्याणामादिनिवासस्यानसम्बन्धे पौर्वात्य-पारचात्यदिदुपां महा- नस्ति मतभेदः, विभिन्न विद्वद्भिविभिन्नान्यनुमानानि कृतानि । इतिहास- काराणा पुरातत्वविदा भाषावैज्ञानिकानां जनविज्ञानवेतां प्रागैतिहा- सिकानां च स्व-स्वदृष्टिभि विभिन्ना मान्यताः सन्ति । एवं विभिन्नमता- तुमार योरपसिरिया-मध्यएशिया-उत्तरीमव-पामीरसागर-भारत-कारमीर सिन्धप्रदेशाविर्तादिदेशा मानवानामादिनिवासस्थानानि म्बीतानि सन्ति, किन्तु किमपि मत नाद्यावधि सर्वग्राह्य बातम् । तत्र- पतुर्पः परिग्वेदः ·प्रजाकामस्य मानसाः। ततः बेदाभ्यासरतस्यास्य मनसः पूर्वसृष्टा व जाता यतन मानसाः ।। = म० पु० ३१५ एपु प्रथमो महपिमरीचिरुत्पन्नः तदनन्तरमृषिप्रवरोऽपिरजायत । सतोऽङ्गिरा मुनिः समुत्पद्यत । तत्पश्चात् पुलस्त्योत्पत्तिरभवत् । तदतु क्रमशः पुलह-क्रतु-प्रचेतोवसिष्ठ-भृगु-नारदानामाविर्भावो जातः । एव ब्रह्मण इमे दश मानसपुत्रा अजायन्त- मरीचिरभवत् पूर्व ततोऽनिर्भगवान् ऋषिः। अङ्गिराश्चाभवत् पश्चात पुलस्त्यस्तदनन्तरम् ।। पुलहनामा वं ततः क्रतुरजायत । प्रवेताश्च ततः पुत्रो वसिष्ठश्चाभवत् पुनः ।। पुत्रो भृगुरभूत्तद्वन्नारदोऽचिरादभूत् । दशेमान मानसान ब्रह्मा मुनीन पुत्रानजीजन ।। - म०पु०३१३-६ एवं ब्रह्मणः शरीरातत्तदङ्गेभ्यो नव अङ्गजा पुत्रा अभवन, एतदति- रिक्ता दशमी चैका अङ्गजा कन्याऽपि सरस्वती समुपन्ना तथा हि- एते नव सुता राजन् ! कन्या च दशमी पुनः । अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता ।।% म० पु० ३११२ पायुपुराणेऽपि ब्रह्मगो मानसान पुत्रातुक्त्वा तेषु भृग्वादयो नव ब्रह्मवादिनो गृहस्थाश्चोत्तार, यैरेव प्रथमं धर्मस्य प्रवर्तनं कृतम्- अयान्यान मानसान पुत्रान् सदृशानात्मनोऽसृजत् । नव ब्रह्मण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः । =६१६६ अपि च पुराणेषु चतुर्धा प्राणिनो वणिताः सन्ति-असुराः, सुराः, पितरो मतुप्याश्च । तत्रादौ सृष्टिकामनया दत्तावधाने ब्रह्मणि यदा प्रथम तत्र तमोगुणस्याधिक्यमजायत, तदा तस्योरस्तोऽसुरा उत्पन्नाः। तेपा- मुत्पत्यनन्तरं तेन तत् तामसिकं शरीरं परित्यक्त यत्तत्काले रात्रि- रूपेण परिणतम् । ततः सात्त्विके शरीरे गृहीते ब्रह्मणो मुखात् सात्त्विकाः सुराः सजाताः, तदनु प्रजापतिना ब्रह्मणा परित्यक्ते तच्छरीरं दिनरूपेण परिणतम् । तदनन्तरं तेनांशिकसात्विकमयं देहं धृत्वा पितृतुत्पादयामास । ततः तत्परित्यक्तं शरीरं दिवानिशामध्यवतिनी सन्ध्या समजनि । पश्चातेन रजोमय देहमाश्रित्य रजःप्रधानानां मानवानां सृष्टि. कृता । तद्वारा परित्यक्तं तच्छरीर ज्योत्स्ना (प्रभातकाल) रूपेण परिणतम् । एवं चतुर्विधप्राणिनगस्य सम्बन्धः चतुभिः कालविभागः सहाजायत । [पुराणपालोचने ·अतस्तैपां बलशालिता तेष्वेव कालेषु दृश्यते-असुराणा सम्बन्धो रात्रि- तः, सुराणां दिनतः, पितॄणां सायंसन्ध्याकालतः मनुष्याणाञ्च प्रात:- कालतो विशेषः सम्बन्धोऽस्ति । ब्रह्मणा निर्मितस्य स्थावरजङ्गमात्मकस्य जगत: इदं वैशिष्ट्यं विद्यते, यत् पूर्वकल्पे येषां यः स्वभावः, यादृशो प्रवृतिः, यादृशं च कर्म भवति, तानि सर्वाणि तैः तादृशान्येव प्राप्यन्ते । अतो हिंसा-मृदुता- कठोरता-धर्माधर्म-सत्यानृतादि सर्व स्वभावानुसारमेव प्राणिभिः प्राप्यते, तथा तेभ्यो जीवेभ्यः तदेव रोचते च । तथाचोक्त विष्णुपुराणे- तेषा ये यानि कर्माणि प्राक्सष्ट्या प्रतिपेदिरे । तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमाना पुनः पुनः ।। हिनाहिस्त्रे मृदुक्र्रे धर्माधर्मानृतानुते । ताविताः प्रपद्यन्ते तस्मात् तत्तस्य रोचते ॥= ११५१६०-६१ एवं ब्रह्मणः सृष्टि पूर्व मानसिको एव भवति । स शरीरसंयोगपूर्वक वैजी सृष्टिं न कुरुते, किन्तु जीवाना पूर्वजन्मसु कृतानि कर्माणि आत्मीय- ज्ञानशक्त्या ज्ञात्ववेतानुत्पादयति । पुराणदृष्टी कर्मानुसारमेव सृष्टि- जर्जायते। अतो ब्रह्मणि पर्यन्यवत् क्रौर्य साम्यं वैषम्यं वा दोपो न समारोपयितु शक्यते। इदं हि पौराणिकं तथ्यं भारतीयदर्शनस्य सुचिन्तितपरम्पराया अनुकूलमेवास्ति । एतेन विश्लेपणेन भागवतानां समन्वयदृष्टः पूर्णः परिचयः प्राप्यते । विस्तारज्ञानाय पुराणाना- परायणं कर्तव्यम् । अन्यशास्त्रेषु वणितं विद्यते, यद् यदा पृथिवीयं मनुष्यवासयोग्या समजनि, चतुर्दश भुवनानि च यथास्थानं निवेशितानि सुस्थिराणि म्वतन्त्राणि जतानि तदा मानवपिण्डस्य समुत्पत्तिःसमारब्धा । नार्याणामादिनिवासस्थानम् आर्यागामादिनिवासस्थानसम्बन्धे पीवत्यि-पाश्चात्यविदुपा महा- नस्ति मतभेदः, विभिन्न विद्धि विभिन्नान्यनुमानानि कृतानि । इतिहास. पाराणा पुरातत्त्वविदा भाषावैज्ञानिकाना जनविज्ञानवेतृणां प्रागैतिहा- सिकाना च स्व-स्वदृष्टिभि विभिन्ना मान्यता सन्ति । एव विभिन्नमता. सुमारं योरपसिरिया मध्यएशिया-उत्तरीघ्रव-पामोरपाठार-भारत-काश्मीर सिन्धुप्रदेगाविर्तादिदेशा मानवानामादिनिवासस्थानानि स्वीकृतानि सन्ति, किन्तु किमपि मत नाद्यावधि सर्वग्राह्यं जातम् । तत्र- पतुर्भः परिग्देदः [१९५ ·(१) प्राचीनभारतवर्षीयाः विचारका विपश्चितस्तु मनादिकालत एव मन्यन्ते, यद् आर्याणामादिनिवासस्थान भारतवर्षस्यैव विन्ध्य-हिमालययो। पूर्वपश्चिमसमुद्रयोश्च मध्यवर्ती सप्तसिन्धो. पवित्रतमो भूभागोऽस्ति, यत्र ब्रह्मावर्त-आर्यावतंप्रदेशी समाविष्टौ स्तः। (२) वैदेशिकाना विपश्चितां कथनमस्ति यत् प्रथममार्याणां निवासो योरेपे आसीत् । तेषां कथनानुसारं योरपवतिनो यूरालपर्वता- दारम्यातलान्तिकमहासागरपर्यन्तं महति विस्तृते विशाले भूभागे आर्य- जाते. तद्भापायाश्च विकासो जातः । तत्र नाधिकमोष्ण्यं, न वा शोत वर्तते, न घोच्चावचा पर्वता विद्यन्ते, नापि तत्र मरुस्थलमस्ति, न वा घोरं जङ्गल वर्तते । सेव मानवाना निवासयोग्या समतला भूमिरा- सीत् । तत्रैव निवसतामार्याणा दलानि निर्गत्य चतुषु दिक्षु व्यातानि । मतस्यास्य समर्थका आसन् भाषाविदो योरापीया विद्वासः लाथम- घयूनोप्रभृतय । यद्यपि योरोपे वार्याणामादिस्थानं योरोपिना कृते गौरवस्य विषय आसीत् तथापि मतमिदमधिकदिन न प्रचलितम् । (३) योरपनिवासिनोऽधिकाशा विद्धासो मध्यएशियामार्यागामादिदेश मन्यन्ते । तन्मते इत एवार्याणा दलद्वय प्रचलितम् । तत्रैक दलं पश्चिमे प्रचलितम् द्वितीयञ्च दल पूर्वस्थामग्रेसरत् । भाषाविज्ञानस्याधारण घेदावेस्तयोः भाषा प्राचीनतमामार्यभाषा मत्वा मैक्समूलरेग' एतस्य मतस्य समर्थन महताटोपेण कृत भाषाविज्ञानस्यान्यरपि विद्वद्भिरनुमादेन विहितम् । मध्यएशियावादस्य मतस्य परिपुष्टये एभिः ऋग्वेदस्यान्वेषण फुत्वा कियता मन्त्राणामाधारेण निश्चित यद् आर्या गाः पालयन्तिस्म, पशून चारयन्तिस्म, कृषिञ्च कुर्वतिस्म । अत एषामादिस्थान कश्चन लम्बायमानो भूभागो भवितुमर्हति । ऋग्वेदस्य यस्य तरेम तरसा शत हिमा (५।१४।१५) । इति मन्ने हिमशब्दस्य प्रयोगत प्रतीयते यत्तत्राधिक शीतपातो भवतिस्म। अनेकेषु मन्त्रेषु नौकाना चर्चा विद्यते । अतस्तत्र- जलाधिक्यमनुमीयते, येन नौकासन्तरणस्य सौविध्यं स्यात् । वहुपु स्थलपु अश्वाना भूयोभूयो नाम विद्यते । अत आर्या अश्वारोहिण आसन्,घोटकैः रथमपि चालयन्ति स्म । वृक्षेषु भूर्जपत्रस्य देवदारोः पिप्पलस्य चाधिक नामायाति, नतु वटस्य आम्रस्य वा । ओषधिषु केवल यवस्य चर्चा विद्यते, सोमलताप्रशस्तिषु चानेके मन्त्रा सन्ति । एतानि समस्तानि वस्तूनि- १. डब्ल्यू वान्देश्ताइन:- इण्डियन हिस्टोरिकल क्वर्टली कलकता मार्च १९३७ । २. मैक्समूलर:-गुड गड्स अगस्त १८८७ । [ पुराणपर्यालोचने ·। मध्यएशियायामेवोपलभ्यन्ते । अत एतद्वर्णनस्याघारेण योरपनिवासिनो विपश्चितो निश्चिन्वन्ति, यत् एवंभूत. प्रदेशो हिन्दुकुशपर्वतस्यापरे भागे कस्पियनसमुद्रस्यावस्तात् पामीरपर्वतस्यापत्यकवास्ते, यत्र शैत्यमपि पतति, पशवोऽप्युपलभ्यन्ते, पाल्यन्ते च । प्रागैतिहासकाले इत एव निर्गत्य शकादिजातिभिरन्यदेशेषु आक्रमणं कृतम् । अस्मात् प्रदेशाद्भारते, ईराने, योरोपे च गन्तुं सौविध्यमपि वर्तते । अतोऽयमेव प्रदेश आर्याणामादिनिवासो, भवितुमहतीति मध्यएशियावादसमर्थकाना- योरपनिवासिना विदुषामस्ति सिद्धान्तः । अपि च भारतस्य विपक्षे आपत्तिमुपस्थापयद्भि विदेशीयरुच्यते, यद् ऋग्वेदे सिंहस्योल्लेखोऽस्ति, न तु व्यावस्य। एवं तत्र मृगहस्तिनो वर्णनं विद्यते न हस्तिनः। व्याघ्र-हस्तिनौ च भारतस्य विशिष्टौ जन्तू स्तः, यो मध्यएशियायां न भवतः । अतो निश्चितरूपेणार्याणां मूलभूमि भरतं नास्ति । (४) लोकमान्यतिलकेन पाश्चात्यमत मध्यएशियावादं खण्डयता वैदिक-ज्योतिपशास्त्रगणनाधारेण मार्गशीर्षे वसन्तसम्पातस्य साघकानि बहूनि वेदवाक्यानि संगृह्य साधयितुं प्रयासः कृतो यदार्याणां मूलं निवासस्थानमादौ उत्तरीध्रुवे काटिबन्धप्रदेश एवासीत् । तत्र रमणीयको भूप रमरश्चिरवसन्तश्चासीत्। बहुवर्षानन्तरमधिकहिमपातेनाछन्नत्वादय- प्रदेशः स्थातुमयोग्यो जातः। अतस्तं प्रदेश परित्यज्यारितस्ततः प्रयातम् । तिलकमतसमर्थकेयु प्रमुखा.-एम. डी. सपोरटा-मेडलीकट- ब्लॅन्फर्ड-डा० इसाकलेटरा सन्ति । (५) अन्वेरुणिमतानुसार प्राचीन काले आर्याणां निवासो हिमालये आसीत् । (६) प्रो. डानस्य भौगोलिक- दृष्टया दक्षिण-पश्चिम एशियातोऽन्यत् स्थान नास्ति आर्याणामुपयुक्तम् । (७) क्रूजरमाहवस्य मते मानवजातेः मूलस्थानस्यादिसभ्यतायाँ लीलाक्षेत्र च भारतवर्ष मेवास्ति । यस्योल्लेख पावगीमहोदयेन स्वकीये ग्रन्थे कृतोऽस्ति । (८) क० मा० मुशीमहोदयो भारत्यां सतसिन्धवमार्या- वर्तस्यैव नामान्तरं मन्वान तदेवार्याणां निवासभूमि स्वीकरोति ।। १. दि ओरायन पृ० २०६, २००, १८६३ । २. हिन्दी लिटरेचर पृ० ६३१-६३३ । ३. मेनुअन प्राफ जेमोलाजी माफ इण्डिया पृ० २२ । ४. दि मोरिजन माफ दि प्रार्यन्स पृ० २०१ । (द्वितीय संस्करण) ५. अत्वेनी का भारत पृ०७५ । ६. भाई. वो० माई० डो० पृ. ५८५, ५८६ । दि भार्यावतिक होम एण्ड दि मार्यन क्रेडल इन दि सत सिन्धुज, (हिन्दी मनुवाद) पृ०७३। ८. भारती पत्रिका, बम्बई, सितम्बर १६५६ । - पतुः परिग्वेदः] १६.

·(1) एतदतिरिक्तः विधानचन्द्रराय वैद्य मैकडानल-सरविलियमजोन्सप्रं- 'भृति भिविद्वद्भिरावितं एवार्याणामादिदेशो मन्यते। एषु विभिन्नेषु मतेषु सत्स्वपि मध्य एशियावादस्यैव पाश्चात्यदेशेषु मान्यता जाता । भारतेऽपि तात्कालिकसर्वकारेण एतदेव मतं स्वीकृतम् । अतः सर्वकारोय- शिक्षाविभागेऽस्मै एव मताय मान्यता दत्ता । परिणामतो लघुविद्यालया- दारभ्य विश्वविद्यालयपर्यन्तमियमेव शिक्षा समारब्धा यद् आर्या भारत- स्यादिनिवासिनो न सन्ति । एते मध्यएशियात एवागत्य भारतमा- क्रम्य शनैः शनैरवत्या द्रविणा स्वाधीनीकृतास्तेषां स्थानं च स्वा- -यत्तीकृतमतो भारतस्यादिनिवासिनो द्रविणा दक्षिणे पलायिताः । अत आर्या हिन्दवः सन्ति दस्यवः। सर्वथापसिद्धान्तस्य दूषितस्यास्य मतस्य कुपरिणामो जातो यत् शिक्षिता भारतीया अपि इदमेव ज्ञातवन्तो यद् हिन्दूनां पूर्वजा अपि वाह्यतोऽत्रागताः। अतो हिन्दू- जातिरपि तथैव विदेशिया अस्ति यथा यवना आंग्लाश्च विद्यन्ते । महतो हर्पस्यास्ति विषयो यत् डा. सम्पूर्णानन्दमहोदयेन 'आर्यो का आदिदेश, इति नामके स्वकीये पुस्तके वैदिक. प्रमाणः तर्कपूर्णर्युक्ति- भिश्च सिद्धान्तितो यदार्या न कुतोऽपि वाह्यतः समागताः, किन्तु भारत- चमेवैपामादिमं स्थानमस्ति। अवार्यसंस्कृतेविकासो जातस्तथा सर्वप्रथममार्यजातेरुदयोऽभ्युदयश्चात्रैव जातोऽस्ति । ऋग्वेदे सप्त सिधूनां महिमा विशेषरूपेग गोतोऽस्ति । अतः सप्तसिन्वव एव आर्याणां प्रिंयतमाः देशा सन्ति । सप्तसिन्धूनां तटेप्वेवार्याणां प्रामादि, पूतात्मनामृषीणां महणाञ्च पावनानि तपोवनादीन्यासन् । इत एवाध्यात्म-दर्शन ज्ञान: विज्ञानादिसूर्यस्योदयो भूत्वा समस्ते भूमण्डले प्रकाशो जात. । ऋग्वेदां. नुसारमार्या आदिकालत एवाव निवसन्तिस्म, तेषां संस्कृतेरुदयोऽभ्युदयो विकासश्चात्रव जातः। अव मानवजन्मन. परमलक्ष्यस्य नैः श्रेयसस्य शिक्षा दीक्षा चाभवत् । वेदेषु नास्य कुत्रापि कश्चन सङ्घतो मिलति, यदत्र निवासिनामार्याणां हिन्दूनां पूर्वजा. पूर्वयाप्यन्यत्र निवसन्तिस्मs यतो यवनांग्लवदत्र समागताः । यद्यस्मिन् विपये किमपि तथ्य स्थाहि अस्य सङ्कतः कचनावश्यं स्यात् । एतादृशे वेद-ब्राह्मणारण्य- कोपनिषत्स्मृति-पुराणोपपुराण-महाभारत-गद्य पद्य-काव्य-नाटक चम्पू- प्रभृप्तिके सर्वतो विशाले संस्कृतवाङ्मये एवमत्यावश्यकविषयस्योपेक्षा १. निबन्ध- ऋग्वेदोक्त मार्यनिवासमा भौगोलिक विवरण-गंगा, पुरातत्वाइ। २. पि. म. वि. वैद्या-येद में प्राचीन भार्यनिवास-गंगा, वेदाइ। ३. इन्साइबलोपोडिया ब्रिटेनिका वा० १० पृ० १६६ । १६८] | पुराणपर्यालीपने ·सकाशादग्रजन्मनः। न कदापि सम्भवति। अत आर्या. हिन्दवोऽनादिपरम्परया अद्यत्वेऽपि स्वकीयमादिनिवासस्थानमत्रैव मन्यन्ते । अतः सप्तसिन्धव एवैपा- मार्याणामस्ति मूल निवासस्थानम् । भारतीयानामादिजीवने गभीरतापूर्वक विचारकर्तृषु विद्वत्सु लोकमान्यतिलक नारायण-भवनराय पावगी - डा० अविनाश चन्द्र दास- प. भगवदत्त-डा सम्पूर्णानन्दानां नामान्युल्लेखनीयानि सन्ति । सृष्ट्यारम्भे ब्रह्मदेवेन समारब्धः सृष्टियज्ञः कस्या वेद्या सम्पन्न इति जिज्ञासाया शतपथब्राह्मण स्पष्टं निर्दिशति, यद् आदिसृष्टि कुरुक्षेत्रे एवाजायत । अतः कुरुक्षेत्र हि देवाना देवयजनम् । ( सृष्टिरूपयज्ञस्य सम्पादनस्थानम्) उच्यते । तस्मादाहु कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनम्' (श० प्रा० १४।११।२) महर्षिणा मतुनाऽपि मनुस्मृतौ कुरुक्षेत्र मानवसभ्यताया आदि स्रोतः स्वीकुर्वताऽन्यदेशनिवासिभिरत्रोत्पन्नेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः स्व-म्ब- चरियस्य शिक्षा ग्रहीतुमादेशो दत्तोऽस्ति- एतदेश-प्रसूतस्य स्व स्व चारत्र शिक्षेरन् पृथिव्या सर्वमानवाः ।।% २०२० अपिच कुरुक्षेत्र ब्रह्मावर्तसम पवित्र मन्यमानेन मतुना वर्णाश्रमिणे द्विजवर्गायात्रैव निवासस्य निर्देश कृतोऽस्ति । मनोदृप्टौ समस्तपृथि- व्यपेक्षया आर्यावर्त तदपेक्षया मध्यप्रदेश तदपेक्षया च ब्रह्मावर्त परम पवित्र विद्यते । अतो भारतीयैर्वेद-स्मृति-पुराणपरम्पराविद्भिविद्वद्धि राणामदिनिवासस्थानमेतद् भारतवर्षमेव मन्यते । पुराणेषु सृप्टेरादि- पुरुषस्य स्वायम्भूवमनोरादिनिवासस्थानं सुपुनीते सस्वतीतटसमीपे ब्रह्मावर्ते एवोक्तमस्ति। स्वायम्भुवो मतुहि आदिन एव ब्रह्मावर्ते निवसन सप्तसागरदीपाया समस्ताया वसुन्धरायाः शासनं करोतिस्म। विश्व स्वायम्भुवात् मनो शतरूपाया द्वौ पुत्रो समुत्पन्नी प्रियव्रता उत्तानपादश्च, तावपि यथाधर्म सप्तद्वीपवती मही शशासतु. अपिच ब्रह्मणा प्रजोत्पत्यर्थमादिष्ट कर्दम ऋषि पवित्रे सरस्वती नदीतटे सहसवर्षपर्यन्तं तपश्चचार । आदिराज्ञो मनोरावासस्थाने ब्रह्मावर्ते यत्र सरस्वती प्रवहति, १ प्रजापतिमुत्र सभाण्मनु विख्यातमङ्गल । बहावत योऽधिवमन शास्ति सप्तार्णवा महीम् ।। प्रो० मा० ३।२१।२५ २. प्रियप्रतीत्तानपादो सुतौ स्वायम्भुवस्य । ययापमं जुगुपतु सोपवती महीम् ॥3 श्री०मा० ३२१२ २. प्रजा सजेति भगवान् पर्दमा ब्रह्मपोदिन । सरस्वत्यां तपस्तेपे सहयाणा समा दश % श्री० मा० ३२१०६ पतषी परिन्देदः] [१६६ ·तत्र राजा पृथुना दोक्षापूर्वकं शतमश्वमेवयज्ञाः कृता., । महाराजात् पयोः पूर्वमस्यां भूमौ नगरनामादिव्यस्था नासीत् । तेन स्वधनुषा कोदया पर्वतशिखराणि विदार्य सञ्चूयं च पृथ्वी निवासयोग्या कृषियोग्या च समतला कृता' प्रवलैरेभिः पौराणिकैः प्रमाणैरपि स्पष्टं प्रौतयते यद् मानवसृष्टेरादिपुरुषो भगवान् मतुः तथा तत्कालीना ऋषयो महर्पयश्च भारतवर्पस्यैतेष्वेव पुनीतेषु स्थलेषु निवसन्तः तपस्यन्तश्च मानवसृष्टि- कार्ये सफला वभूवुः । अतो महाभारते पुराणेषु चैतस्य देशस्य महिम्नो महद् गुणगान कृतमस्ति । कुरुक्षेत्रस्य वर्णनप्रसङ्ग महाभारते लिखित- मस्ति यद् ये नराः सरस्वती-दृपद्वत्यो मव्यवर्तिनि कुरुक्षेत्रे निवसन्ति ते स्वर्गे एव निवसन्ति । एतेन कुरुक्षेत्राय स्वर्गस्य मान्यता प्रदत्ताऽस्ति' त्रिषु लोकेषु भारतवर्षमेव सर्वश्रेष्ठं पुण्यप्रद च कर्मक्षेत्रमभिमतं विद्यते । अनेकयोनिपु जन्मग्रहणानन्तरं कदाचित् पूर्वजन्मकृतपुण्यवशाज जीवस्य अस्मिन् पवित्रतमे भारतवर्षे मानवजन्म जायते" वायुवेगे- नोड्डीयमानः कुरुक्षेत्रस्य घुलिरपि महापातकिने सद्गतिं प्रददाति ।' स्वर्गस्थिता अपि देवा इदं गायन्ति यत् ते जीवा धन्यतमाः सन्ति, ये देवदेहत्यागानन्तरं स्वर्गापवर्गयोः साधनभूतायां भारतवर्षे मानव- योनौ जन्म गृह्णन्ति । तदुक्तं गरुडपुराणस्य प्रेतकल्पे । अत एव ब्रह्मवैवर्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे हिमालयाद दक्षिणसमुद्रपर्यन्तं पुण्यक्षेत्र भारतवर्ष सर्वस्थलेषु श्रेष्ठतम मुनीनाञ्च तपः स्थलमुक्तमस्ति- १. प्राक् पृयोरिह नैवेषा पुरा प्रामादिकल्पना । प्रथादोक्षन राजा तु हयमेधशतेन स.। ब्रह्माते मनोः क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ श्री० भा० ४१८१३२ २. दक्षिणेन सरस्वत्या बददुतरेण च । ये वसन्ति कुरुक्षेत्र ते वसन्ति त्रिविष्ठपे ) - धन०प० ८३॥४ ३. सोक्ये भारतं धन्यं कर्मक्षेत्रच पुण्पदम् । = ० ० ४१५२४० ४. मन जन्म सहस्राणा सहस्ररपि सत्तम । कदाचिल्लमते जन्तु मर्मानुष्यं पुष्पसञ्चयाद | वि० पु. २१॥२४ ५. पांसवोऽपि कुरुक्षेत्र वायुना समुदीरिताः । मपि दुष्कृत-कर्माणं नयन्ति परमां गतिम् ।।% ममा ७१३ १. गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिमागे । स्वर्गापवर्गस्य फलार्जनाय भवन्ति भूया पुस्ता सुरवात ॥१६ पूयणपर्यायीयने ·। हिमालयादासमुद्र पुण्यक्षेत्र च भारतम् । श्रेष्ठ सर्वस्थ नाना च मुनीता च तप: स्थसम।। अपि च मत्स्यपुराणे लिखितमस्ति यद् युधादिलायामुत्पन्न. चन्द्रवंश- प्रतिष्ठापको मिष्ठो राजा पुरूरवाः सकललोकवन्दितो मान्यश्च प्रतिष्ठान- पुरे तिष्ठन् धर्मेण प्रजा पालयन् सप्तद्वीपवती मही सम्यक् सथास- इलोदरं तु मिष्ट वृधः पुत्रमजीजनत् । पुरूरवा इति ख्यात. सर्वलोकनमस्कृता ।। सप्तद्वीपा वमुमती सर्शलवनकानना। धर्मेण पालिता तेन सर्वलोकहित पिणा II = म० पु० २४६.१३ किच राज्ञो नहुपस्य पुत्रो राजा ययातिरपि सप्तद्वीपा पृथिवी विजित्य पञ्चधा विभज्य पञ्चभ्यः स्वपुत्रेभ्य प्रदत्ता। ते पञ्चापि पितुः प्राप्ता सकला वसुन्धरा यथाभाग धर्मपूर्वकं पालयामासुः । सूर्यवंशी चक्रवर्ती राजा मान्याताऽपि निखिलं भूमण्डलं प्रसशास- सप्तद्वीपा ययातिस्तु जित्वा पृथ्वी ससागराम् । व्यभनव पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ॥ तरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा पपाप्रदेश धर्म पमण प्रतिपालिता ॥ वा.पु०६३।६०-६१ यौवनाश्वोऽथ मान्धाता चक्रवर्त्यवनी प्रभुः । सप्तद्वीपवतीमका यावत्सूर्य उदेतिस्प यावध प्रतितिति । सर्व तद् यौवनाश्वस्य मन्यातुः क्षेत्रमुच्यते ॥ी०मा० ६।१६।२४ किञ्च प्रकृते पूर्णविकास एव सृष्टेः प्रादुर्भावस्य मुख्य कारणं विद्यते । तथा च प्रवृते पूर्गो विकासो भारते एवोपलभ्यते तत्रापि कुरु- क्षेने । विश्वस्य विभिन्नेषु प्रदेशेषु स्त्री-पुरुषो प्रायः एकरूपी प्राप्येते, किन्तु भारतवर्षे अनेकवर्णा मानवा मिलन्ति । यदि मद्रासे उत्तमोत्तम. शालग्रामशिलावत् श्यामलवर्णा स्त्री-पुरुषाणा मूर्तय उपलभ्यन्ते, तर्हि भूस्वर्गे काश्मारे कपूरकायेम्य आग्लेभ्योऽप्यधिकगौरवर्णा व्यक्तयो दरीदृश्यन्ते ।भारते विविधवर्णाना स्त्री-पुरुषाणामुपलम्भात् कर्मपुराणे लिखितमस्ति, यद् भारतवर्षे विविधवा स्त्री-पुरुषाश्च भवन्ति । अपिच एते विविधाना देवानामर्चनपरायणाः सन्तो विविधानि कर्माणि फुर्वते - भारते तु स्त्रिय पुसो नानावर्णा प्रकीर्तिताः। नाना देवाने युक्ता नाना कर्माणि कुर्वते ॥३० पु० उ०४१।२१ सपत्तना। शशासाच्युत तेजसा॥ चतुपा परिषदेदः] [ १७१ ·ऋतुपरिवर्तनं हि प्रकृते नियन्त्रोन जायते । यथान्येषु देशेषु वर्ष- पर्यन्त मेक एव ऋतुः तिष्ठति, तत्र भारतवर्षे यथासमयं षण्णां ऋतूनां विकासो भवति । अतः प्रतीयते यद् भारतवर्षे प्रकृतेः पूर्णो विकासो जायते। किञ्च खगोलविषयकगतिविधि विज्ञातुं यस्या भूमध्यरेखाया उपयोगः क्रियते, सा रेखा-पुरीरत्तसां देवकन्याथ काञ्ची"कुरुक्षेत्रमध्ये भुवो मध्यरेखा, इत्यनुसारं लड़ा-कन्याकुमारी-काजोवरं च स्पृशतो कुरु- क्षेत्रो परितः प्रयाति । अतो भारतेऽन्यदेशापेक्षया कुरुक्षेत्रे समये समये सर्वेषां ऋतुना जायते पूर्णो विकासः। अतएव आदिसृष्टिः भारतवर्पस्य कुरुक्षेने जातेत्यत्र न भवितुर्हति काचिद् केपाञ्चिदपि विप्रतिपत्तिः । तस्माद्भारतवर्पमेवास्ति आर्याणामादि निवासस्थानमत्रव वेदानां विकासो जातस्तथेदमेवास्ति हिन्दू सभ्यताया भारतीयसंस्कृतश्चादि स्रोतः। इत एव ज्ञानसूर्य उदीयान्यानपि देशान् विकासयति निरन्तरम् । अतएवास्य देशस्य प्राशस्त्यं पुराणेपु महता गौरवेण गीतमस्ति । प्रथमत स्तुआर्याणां परस्वत्त्वायत्तीकरणस्य परधर्मे आक्रमणस्य पर- द्रव्यापहरणस्य प्रवृत्तिरेव नासीत् । अत एवास्माकमादर्शभूतो राजा मर्या- दापुरुषोत्तमो भगवान श्रीरामचन्द्रो वालिनं निहत्य तद्भाने सुग्रीवायव तद्राज्यं प्रदत्तम्, स्वर्णमय्याः लक्षाया अधिपतिमत्याचारिणं रावणमपि हत्वा तद्भाने विभीषणाय तद्राज्यं समर्पितम, नाणुमात्रमपि ततो गृही- तम् । लीलापुरुषोत्तमो भगवान् श्रीकृष्णोऽपि दुष्टस्य कंसस्य वघं विधाय तत्पितरमुग्रसेनं जरासन्धवधं कृत्वा तत्पुत्रसहदेवञ्च तयो राज्येऽभिषिक्त- अत एव न्यायप्रियाणामार्याणां वाह्यत बागमनाक्रमणयो. साघ- नाय पाश्चात्यानां प्रयास: सर्वथा कपोलकल्पितो भ्रममूलकोऽज्ञान विजभणत्वादस्ति नूनमुपेक्ष्यश्च । वस्तुतो वैदिका ऋपयो महर्षयः तत्सन्ततयश्च आर्या भारतवर्षप्रसूता एव सन्ति, नागन्तुका विद्यन्ते ते । तेषामागन्तुकत्वे प्रमाणाभावः । अतो वैदिका आर्या मूलतो भारतवर्ष- निवासिन एव विद्यन्ते इत्यत्र न कस्यचन संशयस्य गन्धोऽपि वर्तते । अतएव भारतस्य प्राचीनतां पर्यालोचयता मैगस्तनोजेनोल्लिखित- मस्ति, यद् भारतेऽगणिता जातयो निवसन्ति स्म । एता मूलरूपे न विदेशियां, अपितु भारतीया एवासन् । भारतस्य वहिः प्रदेशादागत्य न फाऽपि जातिस्त्रावसत् । द्रष्टव्यम्-एम० क्रिण्डलः ऍश्येन्ट इण्डिया मेगस्तनीज एण्ड आयंन्स पृ० १७५ । वान। १७२] [पुराणपर्यापलोपने ·। , कस्यापि देशस्य समाज-राजनीति-धर्म-कर्मादिसांस्कृतिकजीवनस्याध्य- यनाय तस्य देशस्य भौगोलिकं ज्ञानं परमं प्रयोजनीय भवति । यथार्थ भौ- गोलिकज्ञानस्याभावे कस्यापि विशिष्टदेशस्य समाज-राजनीति-धर्मादि- सांस्कृतिकजीवनस्य मभ्यक् परिचयप्राप्ति. सर्वथाऽसम्भावाऽस्ति । पुरा- णेषु समस्ते भूवलये स्थितानां देशानां तत्रत्यनिवासिनामाचार-विचार- व्यवहार-स्वभाव-सम्यता-सस्कृति-प्रभृतीनां वर्णनं विद्यते । अतः पुराणेषु चित्रितानां लोक-राष्ट्र-प्रजा-वन-पर्वत-नद-नदी ग्राम-नगरादीनां वर्णन भौगोलिकपरम्पराये परमोपयोगि मन्यते । पुराणानां भौगोलिक क्षेत्रमत्यन्तं विस्तृत मानववुद्धयगम्यं वर्तते । अत आधुनिकदृष्टविचारधारायामिदं कल्पनातीत प्रतीयते, परमेत- द्विवेचनाय तत्कालीनपौराणिकदृष्टिरवश्यमपेक्षिताऽस्ति । पौराणिक- दृष्टेरभावे तस्य यथार्थता उपयोगिता वा नावगता भवितुमर्हति । भुवनकोषविवरणम् सन्ति पुराणानुसारमनन्तानि ब्रह्माण्डानि, तत्र प्रत्येकब्रह्माण्डे चतु- दंश भुवनानि भवन्ति । तानि च चतुर्दश लोका अप्युच्यन्ते, येषु सप्स लोका उपरि वर्तन्ते, सम चाघः सन्ति । तेपु पृथिवीत आरभ्य भूः, भवः, स्वः, मह , जनः, तपः, सत्यञ्चेति सप्त लोका उपरि विद्यन्ते । अघस्ताच्च सन्ति-अतल-वितल-सुतल-तलातल-रसातल-महातल-पातालाख्याः सप्त लोकाः। ऊर्ध्वलोकेषु देवानामधस्ताच्च आसुराणा निवासो वर्तते- भूलोकोऽय भुगर्लोकः स्गलोकोऽय महस्तथा । जनस्तपस्तथा सत्यमेतावान् लोकसंग्रहः ।। - वा० पु० ४६।१५० प्रतलं सष्टमान् ब्रह्मा ततोऽधो वितलं द्विज । ततोऽध. सुतलं चैन ततोऽयश्च तलातलम् ।। महातलमधस्तस्मात् ततोऽधश्व रसातलम् । तस्मादपश्च पातालं लोकानेन यथाक्रमम् ।।-प.पु. ७२।१२ देवराजस्य इन्द्रस्य राजधानी स्वर्गलोके, असुरराजस्य च वले: राजधानी पाताललोके विद्यते। एवमेव चतुर्दशानां लोकानामनेके अन्तविभागा अपि वर्तन्ते । यथा किल भुवर्लोकस्य अन्तविभागा गन्यवं- लोकादयः सन्ति तथैव भूलोकस्यापि मृत्यु-पित-प्रेत-नरकनामकाः चतुर्थः परिच्छेदः ] [१५३ ·चत्वारो लोका अन्तविभागरूपेण वर्तन्ते । मृत्युलोकोऽयं चतुर्दशान भुव- नानां केन्द्ररूपोऽस्ति । अत्रैव जीवा मातृगर्भाज् जन्म लभन्ते । मृत्युलोफे एव समुत्पद्य सर्वैः जीवं स्वस्वशुभाशुभफर्मभोगानन्तरं नूतनानि शरी- राणि संगृह्यन्ते । यतो हि मृत्युलोकोऽयं कर्मभूमिः, अत्रैव स्वातन्त्र्येण विविधानि शुभाशुभकर्माणि विधातुं सौकर्य विद्यते। देवाः असुराश्च स्वस्वलोकेभ्यः अग्ने गन्तुं न प्रभवन्ति, किन्तु प्राणिनः अत्रैव मृत्युलोके जन्म आसाद्य भूयः सत्कर्मानुष्ठानद्वारा लोकान्तरेषु गन्तुं शक्नुवन्ति । अस्मादेव कारणादत्र ब्रह्माण्डे मृत्युलोकस्य प्राधान्यमस्ति । मृत्युलोको हि उपरिवर्तमानानां सप्तलोकानामन्यतमस्य भूलोकस्य चतुर्थो भागः । अत्रत्या जीवा मातृग दुत्पद्यन्ते मृत्युमपि प्राप्नुवन्तीति हेतो. अयं मृत्युलोक इति उच्यते। किञ्च मृत्युलोकप्रभवाः प्राणिनः स्वकीयकर्मपरवशाः सन्तो मृत्योरनन्तरं आतिवाहिकेन शरोरेण देवसा. हाय्यमवाप्य देवलोकेषु गच्छन्ति । तत्र रवस्रकर्मानुसार केचन स्वर्ग- लोके विविधं स्वर्गीयसुखमुपभुञ्जते । केचिच्च नरकलोके पापकर्मपरि- णाममनेकप्रकारकं दुस्सहं दुःखमतुभवन्ति । मृत्युलोकादपरे भयो लोकाः देवलोकाः कथ्यन्ते । तेषु देवपिण्डधारिणो देवा. निवसन्ति, मानवपिण्ड- धारिणो मातुप्या. तान् द्रष्टुं न प्रभवन्ति, यदि तेषामनुग्रहो भवेत्, तदा द्रष्टुं शक्नुवन्ति । देवलोका अस्माकं मानवलोकादतीता. सूक्ष्मान सन्ति । तत्र यथा देवा देवपिण्डानि विभ्रति, तथैवासुरा अपि देवपिण्ड दति । तत्र विशेपस्तु एतावानेव वर्तते यद् आत्मोन्मुखवृत्तिप्रधाना देवाः इन्द्रियोन्मुखवृत्तिमुख्याश्च असुरा भवन्ति। अतएव समये समये दवलोके प्रायो देवासुरसड ग्रामो वोभवीतितमाम् । तत्रोन्नतिकारिणो देवा न कदाचिदसुरणामधिकारमपहर्तुमिच्छन्ति, स्वाधिकारे एव ते सन्तुष्यन्ति, किन्तु विषयलोलुपा असुराः सर्वदैव देवाधिकार- मात्मसात् कर्तुं प्रयतन्ते । एतदेव देवासुरसग्रामस्य मूलङ्का- रणमस्ति । यदा देवासुरसंग्रामेऽमुराणां विजयो जायते, पराजयश्च भवति देवानां तदाऽघटित घटनापटीयस्या ब्रह्मशक्ते महामायाया अतु- कम्पया देवाना विजयादसुराणां पराजयेन देवराज्ये पुनः शान्ति- रायाति । ततः स्वस्थतया स्थिता देवाः स्वर्गसुखमनुभवन्ति । भूलोकस्य चतु' भेदेषु प्रथमः पितृलोकः, यत्र धर्मराजा- परनामधेयस्य यमस्य राजधानी संयमनी नाम वर्तते । द्वितीयो नरक- [पुरागपालोचने [१७४ ·अस्य लोकः, यत्राशुभकर्मकारिणो जीवाः फलभोगाय गच्छन्ति । तृतीयः प्रेत- लोकः, यत्र मरणानन्तरं प्रेतभूता जीवाः कियत्कालं तिष्ठन्ति । चतुर्थ- श्चायं मृत्युलोको, यत्र वयं वसामः। अस्मिन् मृत्युलोके एव मातृ गर्भा- ब्बीवा जायन्ते, अन्यलोकेपु अयोनिजा एव जीवाः उपलभ्यन्ते । मृत्युलोकस्य गमनागमनकेन्द्रस्थानत्वाज् जीवा पितृप्रेतनरकात्मके लोक- त्रये स्वस्वशुभाशुभकर्मणां फलभोगाय वन्सम्यमाणा मोक्षप्राप्ते.पूर्व पुनः मृत्युलोकें एव जन्म लभन्ते। भूलोकादिविवरणम् पार्थिवजगच्चरणसञ्चारयोग्यो भूलोकोऽस्ति प्रथमः। पृथिवी-सूर्ययो मध्येयसिद्धगण-मुनिवृन्द-सेवित स्थान विद्यतेतदस्ति द्वितीयो भुवर्लोकः । सूर्य-ध्रुवयोमध्ये यच्चतुर्दशलक्षयोजनस्यान्तरमस्ति तदस्ति स्वर्लोकः । भूभुवा स्वरिति यो लोका त्रैलोक्यमित्युच्यते तथैपां संज्ञाऽस्ति कृतक इति । जन-तपः-सत्य-लोका अकृतका इति कथ्यन्ते । अनयो द्वयोः कृतका. कृतकयोर्मध्यो महलोंको विद्यते, यः कल्पान्ते केवलं जनशून्यो जायते, किन्तु न सर्वथा प्रणश्यति । अत एव स कृतकाकृतक इत्युच्यते । एवं सप्तोवं- लोका सप्त चापोलोकाः सङ्कलनया एपां चतुर्दशलोकानां विस्तार एक मह्माण्डं भवति । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे- पादगम्यन्तु यद् किञ्चिद्वस्त्वस्ति पृथिवीमयम् । स भूर्लोकः समाख्यातो विस्तरोऽयं मयोदितः ॥ भूमि-सूर्यान्तरं यच्च सिद्धादिमुनि-सेवितम्। मुवलौकस्तु सोऽप्युक्तो द्वितीयो मुनिसत्तम । घव-मूर्यान्तरं नियुतानि चतुर्दश। स्वलोकः सोऽपि गदितो लोक संस्थान चिन्तः ॥ लोक्यमेतततक मैत्रय ! परिपठ्यरो। जनस्तपस्तया सत्यमिति पावृतफ अयम् ॥ वृतातोमध्ये महर्लोक इति स्मृतः । सून्यो भरति पलान्ते योऽत्यन्तं न विनश्यति ।। एते सप्त मया लोगा मैय! अपितास्तर। पातालानि च सय ब्रह्माण्डस्यय विस्तरः ।। 3 २१.२१ नन्वेवं विस्तृतस्य ब्रह्मण्यस्य वर्णनेन को लाभ इति चेदनोच्यते- श्रीमतो भगवतो विराटस्वरूपे स्पिरं गृतं मनोऽतिमूदमे स्वप्रकारो निगुंणे ब्रह्मणि स्थिरं मातुं शक्यते। अत एव पुराणेषु भगवतो ब्रह्माहरूपस्य- पसुपः परिप्र] [१७५ पव ·। - विराटरूपस्य वर्णनं कृतं विद्यते । वस्तुतो हि पुराणः एवं प्रकारस्य ब्रह्मा- ण्डस्य वर्णनं साधकानां मनांसि अवरोधयितुमेव कृतं विद्यते । अयं सर्वतन्त्र- “सम्मतः सिद्धान्तोऽस्ति यत् पूर्व मनः स्यूले पदार्थ स्थिरं भवति । ततश्चाच. ल्यं परिहाय शनैः शनैः सूक्ष्मे वस्तुनि स्थिरं भवति । साधकस्येदमावश्यक कर्तव्यं भवति यत् स प्रथम स्वकीयं मनो भगवतः स्थूले रूपे विराट- स्वरूपे स्थिरं कृत्वा सूक्ष्मे स्थिरयितुं प्रयतेत । तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते- धुगा सुक्ष्म तथा स्थूल रूपं भगवतो यतिः । स्थूले निजितमात्मानं शनैः सूक्ष्म धिया नयेत् ।। ર૪૦ भगवतो गुणमये स्थूलरूपे पानेशितं मनो ह्यगुणे सूक्ष्मतम मात्मज्योतिषि परे ग्राणि भगवति वासुदेवाख्यै क्षममावेशितम् ॥ ५॥१६॥३ भूलोकस्य विभाजनम्- पौराणिकभुवनकोशसम्बन्धिनां विचाराणामनुशीलने क्रियमाणे प्रतीयते यदस्माकं पृथिवी पुराणेषु प्रकारद्वयेन विभक्ताऽस्ति । सप्तद्वीपा पृथिवी, चतुर्दीपा वा । समद्वीपा पृथ्वीति सिद्धान्तातुसारमस्मिन् समस्ते भूमण्डले सप्त द्वीपाः सन्ति:, ते च द्वीपा एककेन समुद्रेणावृताः सन्ति । एतत्कल्पनानुसारं जम्बूद्वीपः सर्वेषां द्वीपानां मध्ये विद्यते, यस्य विस्तारो लक्षयोजनपरिमितोऽस्ति । अन्ये च द्वीपाः स्वस्वपूर्वद्वीपेभ्य आयाम- द्विगुणिताः सन्ति । अयं सिद्धान्त: प्रायः प्रतिपुराणं विस्तरतो वणितो विद्यते, किन्तु वायु-मत्स्यपुरागयोश्चतुर्दीपाणाम प्युल्लेखो घिद्यते । चतुपा पृथिवी- मत्स्यपुराण-वायुपुराणं च चतुर्तीपाया अपि पृथिव्या विवरणमुपस्था- पयतः, तदनुसारमस्यां पृथिव्यां चत्वारो महाद्वीपाः सन्ति, ये सुमेरोश्चतुदिक्षु विस्तृताः सन्ति । पूर्वस्यां दिशि वतंते भद्राश्वनामा महाद्वीपः, दक्षिणस्यामस्ति भारतद्वीपः, पश्चिमस्यां विद्यते येतुमालः, उत्तरस्याञ्च दिशि विराजते उत्तरफुरुनामको महाद्वीपः। एते चत्वारो महादोपाः पनाकारायाः पृथिव्याश्चतुर्दिक्षु विस्तृता. चतु:पद्मपत्रवद् विस्तुता विस्तरतो वणिताः सन्तिः। महाडीपास्तु विस्माताश्चत्वारः परसस्थिताः। सत. पिगंस्थानो मेनाम महावस: । या .४४६ पमहादरवतो सेपमुझे प्रशीतिता। मानायगाणेह मानापमा14. पु. ४१२८३ पुराणपर्यायसोपर्ने ·एते चत्वारो महाद्वीपा अतिमनोहराः सर्वविधै भौगोलिक सावनः सम्पन्नाः सन्ति। प्रतिमहाद्वीपं मुख्यतयैको विशिष्टः पर्वतः, एका परमपवित्रा नदी, एकं सुन्दर वनम्, एकः सुरम्यः सरोवरः, एको महान् वृक्षः, समाराधनायको भगवदवतारश्च प्रोक्तोऽस्ति- चतुर्महादीपवती चतुराक्रोडकानना । चतुप्केतुमहावृक्षा चतुर्वरसरस्वती ।। चतुर्महाशीलवती चतुरोरगसंश्रया । अष्ठोत्तरमहाशैला तथाष्टवरपर्वता ॥ वा० पु० ४२।८०-८१ (भद्राश्ववर्षम् ) (१) पर्वतो देवकूटः (२) नदी सीता (३) वनं चैत्ररथम (४) सरोवरोऽरुणोदः (१) वृक्ष कदम्त्रः (६) अवतारो हयग्रोव: 1 (3) :2012 () L212 (8) HELL () ThIRE () & IDEA (1) (ibers) सुमेरुः दक्षिण उत्तरे ( भारतवर्षम् ) (१) पर्वतो हिमालयः (२) नदी अलकनन्दा (३) वनं नन्दनम् (४) सरोवरो मानस: (५) वृक्षो जम्मूः (६) अवतार: कच्छपः पश्चिमे (६) अवतारो वराहः (५) वृक्षाऽश्वत्या (४) सरोवरः शोतोदः (३) वन वभ्राजम् () नदा चक्षुः (१) पर्वतः पारियाना (केनुमालवर्षम् ) पत: परिग्वेदः [१७७ ·- मत्स्यपुराणे वायुपुराणे च मेरं वर्णयित्वा प्रोक्तमस्ति- स तु मेरुः परिवृतो भुवनभूतभावनः । यस्यमे चतुरो देशा नाना पाश्वेपु संस्थिताः।। भद्राश्वं भारतं चैव केतुमाल च पश्चिमे । उत्तराश्चय कुरवः कृतपुरण्यप्रतित्रया:11 - म० पु० ११२।४३,४४ चत्वारो नैकवर्णाढ्या महाद्वीपाः परिश्रुता.। भद्राश्वभारताश्चव केतुमालाश्च पश्चिमाः ॥ उत्तरा कुरवश्चेति वृतयुग्यप्रतिश्रया. । सैपा चतुर्महाद्वीपा नाना-द्वीप-समाकुला पृथिवी कोतिवा कृत्स्ना पद्माकारा मया द्विजाः॥%Dवा०पु० ४१४८४,८५ सप्तद्वीपा पृथिवी- सप्तद्वीपा पृथिवीति सिद्धानुसारमयं भूलोकः सप्तसु द्वीपेषु विभक्तो विद्यते । तत्रैकस्य द्वीपस्यानन्तरं समुद्रः, पुनर्दीपः पुनः समुद्र इत्येवे क्रमेण सत द्वीपाः सप्त समुद्राश्च व्यवस्थिताः सन्ति । समानां द्वीपानां समुद्राणां च पुराणेपु निदिष्टानि नामानि, यथा विष्णुपुराणे- (१) जम्बूद्वीपः (२) प्लक्षद्वीप. (३) शाल्मलिद्वीपः (४) कुशद्वीप: (५) क्रौञ्चद्वोपः (६) शाकद्वीपः (७) पुष्करदीपश्च । एते सप्त द्वीपा: क्रमशः चतुदिक्षु सतभि वलयाकार लवणसमुद्र-इक्षुरससमुद्र-सुरासमुद्र- घृतसमुद्र-दधिसमुद्र-दुग्धसमुद्र-सादूदकसमुद्ररावृताः सन्ति। एकद्वाप: समुद्रापेक्षया द्वितीययो ीपसमुद्रयो परिमाणं द्विगुणमस्ति । एपां सर्वेषां द्वोपानां मध्ये जम्बूद्रोपोऽस्ति तया तन्मध्येऽपि सुवर्णमयः सुमेरु- नामकः पर्वतो वर्तते- जम्बू-प्लक्षाहयो द्वीपो थाल्मलिश्वापरो द्विज । कुशः क्रोशस्तथा शाकः पुष्करश्चैव सप्तमः ।। एते दोपाः समुद्रस्तु सप्त सप्तभिरावृताः । लवणेा-सुरा-सपि-दधि-दुग्ध-जले. जम्बूद्वीपः समस्तानामेवेषां मध्यसस्थितः । तस्यापि मेरुम नेय ! मध्ये कनक-पर्यतः 11 = वि. पु० २।२।५-७ जम्बूद्वीपो हि पहिश्चतुदिक्षु लक्षयोजनपरिमितेन वलयाकारेण क्षार- समुद्रेण परिवृतो वर्तते । यथा जम्यूद्वीपः सर्वतः क्षारसमुद्रेण परिवृतो. ऽस्ति तथैव प्लक्षद्वीपेनापि क्षारसमुद्रः परिवृतोविद्यते। जम्बूद्वीपस्य १७] [पुराणपर्शलोचने समम्॥

·विस्तारो लक्षयोजनपरिमितो वर्तते तथा प्लक्षद्वीपस्य ततो द्विगुणितो द्विलक्षपरिमितो विस्तारो विद्यते । जम्बूद्वोपे यथा जम्बूवृक्षोऽस्ति तथैव प्लक्षद्वोपे सुवर्गमयः प्लक्षवृक्षोऽस्ति येनायं द्वीपः प्लक्षद्वीपनाम्ना वि. ख्यातोऽस्ति । प्लक्षद्वीपः स्वकीयेन मानेन, वृत्ताकारेणेक्षुरससमुद्रेणा- वृतोऽस्ति । प्लक्षद्वीपावरक इझुरसमुद्रः स्वद्विगुणितेन विस्तारवता शाल्मलिद्वीपेनावृतोऽस्ति। शोललिद्वीपश्च स्वसमानविस्तारक्ता सुरा- समुद्रेणावृतो वर्तते तथा सुरासमुद्रः शाल्मलिद्वीपद्विगुणितविस्तारवता कुशद्वीपेन परिवेष्टितोऽस्ति। शाल्मलिद्वीपे महान् शाल्मलिवृक्षो वर्तते, यत्र गरुडस्य निवासोऽस्ति, कुशद्वीपे च कुशस्य वृक्षोऽस्ति। कुशद्वीप. स्वसमानविस्तारवता घृतसमुद्रेणावृतोऽस्ति तथा घृतसमुद्रः क्रौञ्च- द्वोपेनास्ति परिवेष्टितो यस्य विस्तारः कुशद्वीपाद् द्विगुणितो विद्यते, यत्र क्रौचनामको महान पर्वतो वर्तते । क्रोचद्वीप: चतुर्दिक्षु स्वसमानवि. स्तरेण दधिसमुद्रेण परिवृतो वर्तते, सोऽपि शाकद्वोपेनावृतो विद्यते यो विस्तारे क्रौञ्चद्वीपाद् द्विगुणितोऽस्ति, यत्र शाकस्य महान् वृक्षोऽस्ति, यस्य वायोः स्पर्शमात्रेण परमालाद उत्पद्यते, तन्नाम्नाऽस्य प्रदेशस्य नाम शाकद्वीप इति जातः । शाकद्वीपः स्वसमानविस्तारवता मण्डलाकारेण दुग्धसमुद्रेणावृतोऽस्ति सोऽपि दुग्धसमुद्रः शाकद्वोपद्विगुणितेन पुष्कर- द्वोपेन परिवेष्टितोऽस्ति । पुष्करद्वीपश्च चतुदिक्षु स्वसमानविस्तारवता स्वादूदकसमुद्रेण आवृतो वर्तते । अत्र सुवर्णमय एको विशालः पुष्करः (कमलम्) अस्ति, यन्नाम्ना तस्य देशस्य नाम पुष्करद्वीप इत्यजायत- जम्बूद्वीप समावृत्य लक्षयोजनविस्तृतः । मंत्रय ! वलयाकारः स्थित. क्षारोदधि हि ॥ २३॥२८ (२) क्षीरोदेन यथा द्वीपो जम्यूसंज्ञोऽभिवेष्ठितः । संवेप्ट्य क्षारमुधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः । जम्बूद्वीपस्य विस्तार शतसाहस्रमम्मितः ।। स एव द्विगुणो ब्रह्मन् ! प्लक्षद्वीप उदाहृतः। प्लक्षद्वीप्रमाणेन प्लक्षद्वीपः समावृत । तर्यवेक्ष-रमोदेन परियेपानुफारिणा॥ (३) शाल्मलेन समुद्रोऽमी द्वीपेने रसोदकः ।। विस्तराद् द्विगुरणेनाथ सर्वतः संवृत्तः स्थितः ॥ एप दोप: समुद्रण सुरोदेन समावृतः। पतुर्षः परिषदे] [१०१ ·(६ ) (४) विस्तराच्छाल्मलस्यैव समेन नु समन्ततः । सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वत. ॥ शाल्मलस्य तु विस्ताराद द्विगुणेन समन्तत.॥ तत्प्रमाणेन स द्वीपो घृतोदेन समावृतः । घृतोदश्च समुद्रो व क्रौञ्चद्वोपेन संवृतः ।। (५) क्रौञ्चद्वीप: समुद्रेण दधिमण्डोदकेन । मावृतः सर्वतः क्रौञ्चद्वीपतुल्येन मानतः।। दधिमण्डीदकश्चापि शाकद्वीपेन संवृतः। क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद द्विगुणेन महामुने । शाकद्वीपस्तु मैत्रेय ! क्षीरोदेन समन्ततः । शाकद्वीप प्रमाणेन बलयेनेव वेष्ठिता क्षीराधिः सर्वतो ब्रह्मन् ! पुष्कराख्यैन वेष्टिवः । द्वीपेन शाकद्वीपात्तु द्विगुणेन समन्ततः । (७) स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवेष्ठितः। समेन पुष्करस्यैव विस्तरान्मण्डलस्तथा ।। -२१४।१-८७ एवं निदिप्टनामानः सप्त द्वीपा मण्डलाकारेण पृथक् पृथक स्थितैः पूर्वोक्तः सप्तभिः समुद्ररावृताः सन्ति, तथा ते द्वीपा तद्वेष्टकाः समुद्राश्च परस्परं सन्ति समानाः, परमुत्तरोत्तरं द्विगुणिता भवन्ति- एवं दीपा. समुद्राश्च सप्त सप्तभिरावृताः। दीपश्रय समुद्रमा समानी द्विगुणौ परो - वि० पु० २।४।८८ द्वीपास्तद्वेष्टकाः समुद्राश्च (१) जम्बूद्वीपः सारसनद्रेण परिवेष्टितोऽस्ति (२) प्लक्षद्वीप सुरससमुद्रण (३) शारमलिनीपः सुरासमुद्रण (४) पुशद्वीप. घृतसमुद्र देन (५) कोशोप देघिसमुद्रण (६, शारदीप. दुग्पसमुद्रण (७) पुपरीपत्र स्वाद दवगमुद्वेग एवं शिरुराणानुगार यो दीपो मेन समुद्रेण परिवेष्टितो यतते तपादयोः प्रगान राममस्गि, परन्तु यामन-गर्भपुराणापोः (म० ४१,५.) १८.] [पुरापागोपन " ·- ४००००० एषु द्विगुणितस्यास्ति अन्तरम् । प्रतिद्वोपतो द्वीप-नद्वेष्टकस मुद्रयो मान द्विगुणितं जायते । एवं स्वादूदकस्य समुद्रस्य चतुदिक्षु तद्विगुणिता जनर- हिता सुवर्गमयी भूमिवर्तते । ततो दशसहस्रयोजनविस्तारवान् दशसहस्र- 'योजनोन्नतश्च लोकालोकाख्यः पर्वतो विद्यते । तदने तं पर्वत समावृत्य घोरोऽन्धकार आच्छन्नोऽस्ति,यश्चतुदिक्षु लक्षयोजनपरिमितेनाण्डकटाहेन समावृतो वर्तते । इत्यमण्डकटाहेन सह द्वीप समुद्र-पर्वतादिभियुक्तमिद समस्तं भूमण्डल पञ्चाशत्कोटियोजनविस्तृतं विद्यते । द्वीप-समुद्र-मानम् द्वोपाः समुद्राच तन्मानम् जम्बूद्वीपः १००००० क्षारसमुद्रः २००००० प्लक्षद्वीप इक्षुरसमुद्रः ८००००० शाल्मलिद्वीप १६००००० सुरासमुद्रा कुशद्वीप ६४००००० घृतसमुद्र १२८००००० क्रौञ्चद्वीपः २५६००००० दधिसमुद्रः ५१२००००० शाकद्वीपः १०२४००००० दुग्धसमुद्रः २०४८००००० जम्बूद्वीपतो दुग्धसमुद्रपर्यन्तम् ४०६५००००० पुष्करद्वीप ४५२००००० स्वादूदकसमुद्रः ४५२००००० अण्डकटाहः १००००० ५००.००००० १. स्वादूदपस्य परितो दृश्यते लोकसस्थितिः। द्विगुणा पाश्चनी भूमि: सर्वजन्तुविवजिता II%3D दि. पु० २।४।६४ २. लोयालोरस्तथा शलो योजनायुत विस्तृतः । उच्छायेणापि तान्ति सहस्राग्यपलो ह सः ॥ = वि. पु. १४६५ ३. सतस्तम समावृत्य संलं सर्वतः स्थितम् । समश्चासाहेन समन्तात् परिवष्टितम ॥ -वि. पु. ४६ ४. पयागलोटि विस्तारा रोयमूर्यो महामुने । सहयाण्डक्टाहेन सहीशम्पि-महीपरा = वि.पु. २४७ पतुर्थः परिन्देश [ १८१ SECEMSEEXES २ॐ ·निष्कर्षः- -- जम्बूद्वीपतो दुग्ध (क्षौर) समुद्रपर्यन्तं यत्र नैमित्तिकप्रलयकाले भगवानारायणः शयनं करोति, तत्र गणनया ४०९५००००० योजनानि भवन्ति । तदनन्तरं ४५२०० ०० परिमितस्य पुष्करद्वीपस्य, तद्वेष्टक. स्वादूदकसमुद्रस्य च मानम्४५२ ० ००० अस्ति । तदतु १००००० योजन- परिमितमण्डकटाहमस्ति। सङ्कलनयाऽस्य समस्तस्य भूमण्डलस्य मानं ५०००००००० योजनपरिमितं निश्चितमस्ति । विज्ञानस्याधुनिकी विचारधारा एवम्भूतं पौराणिक वर्णनं भावुक- कतापूर्ण प्रामकमव्यावहारिक केवलं काल्पनिकं च मन्यते, यतोऽस्मिन् वर्णने ऐतिहासिकसत्यताया अभावो विद्यते । वैज्ञानिकानुसन्धानेन भौगो. लिकान्वेपणाय प्रत्यक्षीकृततत्त्वेपु ईदृशानां द्वीप-समुद्गणां किञ्चिदपि चिह्न नेदानीं यावद् दृष्टिगतं कृतम् । अत एव पौराणिक वर्णनं सर्वथा काल्प- निक सिद्धयति । अवुलफज्लेन जम्बूद्वीपस्य कतिपयपौराणिकवर्णना. नां तथा तदितरेषां वहिवर्तिनां पण्णां द्वीपानां नूनं कालनिकदेश- वदेवासत्यत्वं स्वीक्रियते । द्विरापत्याद स्मृतो द्वीपः (पा० टी०५) इत्या. घारेण स योजलाशयो मध्यगतभूम्यतिरिक्त किमपि न मनुते।' अबुलफज्लमतेन कतिपयानां द्वीपानां नामकरण जाति-जनपद-देशाना- माघारेण जातमस्ति । तदनुसार दोपानामस्तित्रमेशियान्तर्गतमेव वर्तते। यथाऽयुनिकं कावुलं तेन प्लक्षद्वीपः स्वीकृतोऽस्ति । श्रीनगररय दक्षिणे वर्तमानं फनिष्यपुरं सुशद्वीपः सम्भवितोऽस्ति। ईराने स्थित सेइस्तानं शाकद्वीपस्यापनशोऽभिमतो वर्तते । एवमल्वेरुगिनापि पुष्करद्वीप: चीन- मङ्गोलियामध्ये सम्भावितो विद्यते। यद्यपि प्राचीनार्वाचीनयोराचारेण विचारे क्रियमाणे पौराणिक द्वीपसागरसम्बन्ध कारिचल्लियो निश्चितनिकपंतांन गति, तथापि अल्वेरणि-अवलफलप्रभुतीनां प्रसिमानामैतिहासिक विदुपां सम्भावित- कल्पनाप्रतिपादने पूर्णयथार्यता वियते, इति दुखाया स्योरतुं न शपपते, १-२०१०३०६८। २-पातीपा भारत पृ० ५३१ १८२] [पुराणामोपने ·यतो हि येषां द्वीपाना सागराणाञ्च विस्तारः पुराणानुसारं लेक्षयोजने- तश्चतु पप्ठियोजनं यावत् निर्णीतो विद्यते, स कावुल-चीन-मङ्गोलियास- दृशपरिमिते स्थाने न समाविष्टो भवितुमर्हति । पुराणप्रणेतुः प्रतिपादनेऽतिशयोक्तिकथनं काल्पनिकताकल्पनं वा ऐतिहासिकप्रमाणाभावे सरलमस्ति, किन्तु, तस्य निःस्वार्थस्य निस्पृह- स्यान्तद्रप्टु विरक्तस्य मुनेः मनसि एवम्भूताया असत्यकल्पनाभावनाय कथं जागृति तित्यपि चिन्तनस्यास्ति विपयः। अस्य महाविशालयः कल्पनातीतस्य विश्वब्रह्माण्डस्य कल्पनासमावेश. मानवमस्तिप्के न सम्भवति । सम्भवोऽस्ति वैज्ञानिकी प्रगति. स्वक्रमिकानुसन्धानप्रक्रिया- द्वारा अन कदाचित् पौराणिकाना लोकाना द्वीपानां सागराणाञ्चान्वेषणं कृत्वाऽस्माक समक्षे सत्यत्व समुपस्थापयेत् । किञ्च पूर्वकाले येपा तत्त्व ना वय काल्पनिकस्य जगतः क्रीडाया उपकरणमात्र मन्यामहेस्म, तानि तत्त वानि अद्यत्वे वैज्ञानिकचमत्कृतिद्वाराऽस्माक दृष्टिगोचरीभूतानि, तदा तेपा- मस्तित्वविषयेऽस्माक हृदये सन्देहस्य लेशमात्रमपि नावकाशस्तिष्ठति । भावुकतापूर्णसम्भावनेय वुद्धिवलेन काल्पनिकमसत्यं वेति मन्तु शक्यते । परमैऐतिहासिकताया अभावेऽपि भौगोलिक-साहित्यिकादिपरम्परायै भूविवरणमिदं परमोपयोगि मूल्यवच्च प्रतीयते । कियन्तो वर्तमाना विपश्चितोऽस्य भूमण्डलस्य विभिन्नान् भागानेव पुराण- वणिताना सताना द्वीपानां नामान्तर कथयन्ति, यथा जम्बूद्वीप (यूरोप- एशिया) शाकद्वीप (आष्ट्रेलिया) कुशद्वीपः (दक्षिणी अमेरिका) क्रोच- द्वीपः (उत्तरी अमेरिका) शाल्मलिद्वीपः (ग्रीनलैण्ड) प्लक्षद्वीप (विक्टो- रिया लैण्ड) पुप्करद्वीपश्च (अफ्रिका') । पद्यपुराणस्य स्वर्गखण्डे तु नवाना द्वीपाना चर्चा विद्यते-- ससागरा नव द्वोपा दत्ता भवति मेदिनी। ७।२६ महाभारतस्यादिपर्वणि च त्रयोदश द्वीपाना वर्णनमुपलभ्यते-- त्रयोदश समुद्रस्य द्वीपानश्नन् पुरूरवा 1 = ७४।१६ महाकविकालिदासो हि-प्रष्टादशद्वीपनिखातयूप इति ब्रवीति । जम्बूद्वोपस्य विमाजनम् पुराणानुसार जम्बूद्वीपे नव वर्षाणि (खण्डानि) सन्ति-(१) भारत- वर्षम (२) किंपुरुवर्षम् () हरिवर्पम् (४) इलावृत्तवपम् (५) रम्यक- वम् (६) पहिरण्मयवर्षम् (७) उत्तरकुरुषम् (८) भद्राश्वर्षम् (E) केतु- -अधिक द्रष्टव्य प० वलदेवोपाध्यायाना पुराणविमर्श पृ० २५२ । पतुर्थः परिच्छेदः] [१८३ ·मालवपंञ्च। तत्र प्रत्येकवर्षस्य विस्तारो नव सहस्रयोजनं विद्यते तथा सर्वेषां मध्ये इलावृतवर्ष वर्तते, यस्य मध्ये सुवर्णमयो मेरुपर्वतोऽस्ति। एवमिलावृतादृक्षिणे क्रमशो हरिव किंवर्ष भारतवर्षञ्च विद्यते, उत्तरे रम्पकवर्ष हिरण्मयवर्षमुत्तरकुरुवर्षञ्च वर्तते, पूर्वे भद्राश्ववप', पश्चिमे च केतुमालवपम् विद्यते तथाहि विष्णुपुराणे- प्रथम भारत वर्ष ततः किंपुरुपं स्मृतम् । हरिव तथैवान्यन्मेरो दक्षिणतो द्विज ॥ रम्यकं चोत्तरं वर्ष तस्यानु हिरण्मयम् । उत्तरा: फुरवश्व यथा वे भारतं तथा । नवसाहनमेकैकमेतेपां द्विजसत्तम । इलावृत्त' च तन्मध्ये सौवर्णो मेरुच्छुिपः ॥ २१२१२-२३ भद्राश्य पूर्णतो मेरो: केतुमालं च पश्चिमे । तथाचेलावृत्तस्य दक्षिणे भागे निपष-हेमकट-हिमालयनामानस्त्रयो वर्षपर्वताः सन्ति, ये क्रमशः हरिवर्ष-किंपुरुपवर्ष-भारतवर्षाणां सीमानं विभजन्ते । एते पूर्वतः पश्चिम पर्यन्तं विस्तृता दशदशयोजनोच्छ्रिताश्च वर्तन्ते । इलावृतस्योतरे भागे नील-श्वेत-श्रृंगवलामानखमः वर्षपर्वता विद्यन्ते, ये क्रमशो रम्यक हिरण्मयोतरकुरुवाणां सीमानं निदिशन्ति । एतेऽपि पूर्वतः पश्चिमसमुद्रपर्यन्त' विस्तृता. द्विदिवसहस्रयोजन लम्बायमानाश्च सन्ति । hbhaR (2) नीलपर्वतः (१) रम्यकवम् श्वेतपर्वत. उत्तर (1) इसावृतवर्षम् (मुमैः) दक्षिणे (१) भारतवर्षम् हिमालयपर्वतः (२) किंपुरुपयम् हेमफूटपर्यतः (३) हरियम निपपपराः (६) हिरण्यमययम् गवान् पर्वतः (6) उत्तरपुरवपम् परिधी () पेतुमालयन १८ [पुरागार ·एषु सर्वेषु वर्षे केवल मेकं भारतवर्षमेव मनुष्याणां शुभाशुभकर्मणा भोग्यस्थानमस्ति । अन्यानि चाटवाणि देवलोकानां भेदा विद्यन्ते । एवं जम्बूद्वीपस्यैतेषु नवखण्डेषु एक भारतवर्षमेव कर्मक्षेत्रमस्ति, अवशिष्टानि अष्टवर्षाणि स्वर्गानिवृतानां पुण्यात्मनामुपभोगाय स्थानानि सन्ति। अतस्तेषां नाम भौम स्वगंमस्ति । तेपामप्टनां वर्षाणां वैशिष्ट्यवर्णनप्रसंगे विष्णुपुराणे प्रोक्तमस्ति यत् जम्बूदीपस्य भारतवर्षातिरिक्तप्वष्टसु वपु शोक-श्रम-उद्वेग क्षुत्- पिपासादीनां भयं न विद्यते । तत्रत्या. स्वस्था निर्भया अत्यन्तं सुखिनश्च जना भवन्ति। तेषामायुः दशद्वादशसहस्रवर्षपरिमितं भवति । तेषु वर्षेषु कदाचिदपि वर्पणं न जायते, पाथिवेन जलनैव कार्य निर्वहति तथा तन त्रेतादियुगकल्पना न भवति । प्रतिवर्ष च सप्त सप्त कुलपर्वता विद्यन्ते, येभ्यः शतशो नद्यो निःसृताः सन्ति- यानि कि पुरुषादीनि वर्षाण्यप्टी महामुने । न तेषु शोको नायासो नोगः क्षुद्भयादिकम् ।। स्वस्थाः प्रजा निराठवाः सर्वदुःखविजिताः। दा द्वादशवाणां सहस्राणि स्थिरायुषः । न तेषु वर्पते देवो भोमान्यम्मामि तेषु ॥ कुतत्रेतादिक नंव तेपु स्थानेषु पल्पना । सोवेषु वर्षेषु कुलाचलाः॥ नयश्च तशस्तेभ्यः प्रमूता हि द्विजोत्तम । = वि०प० २१२.५१-५४ भारतवर्षस्य विभाजनम् पुराणानुसार भारतवर्षस्य विभाजनं नवसु खण्डपु जातमस्ति- (१) इन्द्रद्वीप (२) कसेरुदीपः (३) ताम्रपर्णी (४) गमस्तिमान् (५) नाग- दीपः १६) सौम्यदीपः (७) गान्यवंद्वीपः .८) वरुणदीपः (६) समुद्रः परि- वृतं नवम स्वयमस्ति भारतम्- भारतस्पास्य यस्य नव भेगान निशामय । इन्द्रदीपः पसेरुश्च ताम्रपणी गमस्तिमान् ।। नागटीरस्ता सोम्यो मन्मयस्त्वप पारगः। मपातु नमस्तेपी दीपा सागर-संमृनः ।।- म० पु. ११७.८ यायुपुराणमपि एतान्येव नामानि पितयत् कपयति यत् मानि पत परिन्ः [१८ सप्त सप्त

·नव खण्डानि भिन्न भिन्नै नवभिः पर्वतरावृतानि सन्ति । अत एप एकतो
द्वितीयस्मिन् सुगमतया गन्तुं न शक्यते-
भारतस्यास्य वर्षस्य नन भेदाः प्रकीतिताः ।
पर्व ठान्तरिता जयास्त्र वगम्या; परसारम् ॥ वा० पु. ४५७८
मारकण्डेयपुराणमपि एतदेव समर्थयति, परन्तु वामनपुराण नवमस्प
सएडस्य नाम कुमारद्वीप इति कथयति, यो हि दक्षिणत उत्तरपर्यन्तं
विस्तृतोऽस्ति-
प्यन्तु नवमस्ते द्वीप: सागरमंयन. ।
फुमारास्यः परिरगतो दोपोय दक्षिणोत्तरः ॥ पा.पु. १३११
कविवरंराजशेसरेणापि स्वकाव्यमीमांगावामस्य एएडस्प नाम कुमा-
रोद्धप एव निशिष्टम् । मत्स्यपुरागं नवमस्य भागस्य विस्तारः कन्याकु.
मारीत भारम्य महोत्तरीपर्यन्तं दक्षिणोतरं रहापोजनपरिमित
प्रवीति-
योजनानां महर्ग तु टोns दोरा।
भापतस्तु भुमारीग: गङ्गायाः प्रपायपिः ।।१९१०
राया वायुपुरागं कपयति, मत् नवमो भागः सन्याकुमारीनामा दक्षिणो.
सरलम्बायमानो विस्तृतो नय रहसकोरापरिमिसो विद्यते-
पायो मारमारीसामगंगामाया
विद्यापिनी परमाना नांप ॥

·भावा- - पद्मपुराणस्य क्रियायोगसागरखण्डे तु- हिमाद्रिदक्षिणं यह विन्च्याद्ररुत्तरं तया । पाहुस्तद् भारतं चर्प शुभाशुभफलप्रदम् ॥ = ७२ भारवर्गास्य नवसु भेदेषु कन्याकुमारीतो हिमालयपर्यन्तं विस्तृतः समुद्रपरिवेष्ठितश्च भारतद्वीपोऽस्तीति कथनस्य तात्पर्यमिदमवसायते यत् अद्यत्वे यावती पृथिवी, उपलभ्यते तस्या नाम पुराणेषु भारतवर्षमस्ति साम्प्रतं यद् हिन्दुस्थानमुच्यते, तद् भारतवर्षस्यैक खण्डमात्रमस्ति । । अन्येषां खण्डानां यानि नामानि पुराणेष्वद्धितानि सन्ति तानि, अद्यत्वे कालनमतः परिवतितानि जातानि, तत्रत्या आचार-विचार-व्यवहारादयश्च परिवर्तिताः अभूवन् । अतः पुराणेषु लिखतानि तानि नामानि अद्यत्वे आश्चर्यजनकानि जातानि सन्ति । भारतवर्पस्य नवसु खण्डपु इदमेवेक खण्डं सर्वप्रधानमस्ति । अतो- ऽस्यान्यन्नाम न गृहीत्वा भारतवर्षस्य हृदयभूतमिदं खण्डमपि भारत- मुच्यते । यथा महत्यपि भूलोकविस्तारे क्वचन पृथिवीमात्रमेव भूलोक- मुच्यते तथैव मृत्युलोकस्य नाम भारतवर्ष सदपि इदं प्रधानं खण्डमेव भारतवर्ष कथ्यते जनैः। भारतवर्पस्येन्द्रादिद्वीपातिरिक्ता अप्टी उपवी- पा अपिऽये पुराणेषु प्रोक्ताः सन्ति, ते यथा-(१) स्वर्णप्रस्थः (२) चन्द्र शुक्लः (३) आवर्तनः (१) रम्यकः (५) मन्दहरिणः (६) पाञ्चजन्यः (७) सिंगलः (८) लङ्काचेति । एषु सिंगलो लड्वाचेति नामद्वयमेव साम्प्रतमप्युपलभ्यते, अन्येषां तु नामानि परिवर्तितानि । तथाहि जम्बूद्वीपस्यच राजन् ! उपवोपानष्टो हैक उपदिशन्ति सागरात्मरवान्वे- पणे इमां मही परितो निरवनिद्भरुपकल्पितान् । तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल प्राव- तनो रमणको मन्दरहरिणः पाञ्चजन्य. सिंगलो लड़ति (प्रीमद्भागवते ५११९ २६, ३०)। भारतवर्षस्य नामकरणम् पुराणप्रतिपादितवंशावल्यानुसारं विश्वस्यास्य प्रथमः पुरुष आसीत् स्वायम्भुवमत्तुस्तस्य पुत्रो राजा प्रियवतः, तस्य पुत्रो वभूव आग्नीघ्रः, तत्पुत्रो जातो नाभिः, तत्पुत्रोऽभवदूषभदेवः यस्य शतपुर्पुज्येष्ठः सर्वगुण- श्रेष्ठो भगवद्भक्तो भरतोऽजायत । तेनैव स्वपितू राज्यसिंहासनमवास तस्य नाम्नाऽस्य देशस्य नाम भारतमिति जातम् । तयाहि थीमद्भागवते- प्रियव्रतो नाम सुतो मनोः स्वाम्मुवस्य यः । तस्याग्नीनस्ततो नाभिः ऋपभस्तत्सतः स्मृतः ॥ चतुर्थः परिच्छेद [१८७ ·- अवतीर्ण पुत्रशतं तस्यासोद् ब्रह्मपारगम् । तमाहु र्वासुदेवाशं मोक्षधर्मविवक्षया ॥ तेषां वै भारत. श्रेष्ठो नारायण-परायण । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमुत्तमम् ।। = ११।२।१५-१७ वायुपुराणे लिखितमस्ति यत् स्वशतपुत्रेषु ज्येष्ठं पुत्र भरत राज्यसिंहा- सने संस्थाप्य ऋषभदेवेन वानप्रस्थाश्रमस्याश्रयणं कृतम् । तेन वनगमन- समये दक्षिणदिशि वर्तमान हिमवर्ष भरताय समर्पितम् । तत एव विद्वां- सातद्वपं भरतनाम्ना भारतवर्ष कथयन्ति- ऋषमाद्भरतो जज्ञे वीर: पुनशताग्रजः । सोऽभिषिच्याथ भरतं पुत्रं प्राव्रज्यमास्थितः ।। हिमा दक्षिणं वर्ष भरताय स्यवेदयत् । तस्मात्तद्भरतं वर्ष तस्य नाम्ना विदुवुधा. ॥ ३३१५१-५२ मार्कण्डेयपुराणेऽपि कियच्छब्दपरिवर्तनेन सह स्वायम्भुवसर्गवर्णनप्रसंगे प्रोक्तमस्ति यत् आयोध्रपौत्रेण नाभिपुत्रेण ऋषभदेवेन स्वशतपत्रेषु श्रेष्ठं भरत राज्येऽभिपिच्य तपस्तप्तुं पुलहाश्रमे गतम् । पित्रा भरताय हिम- वर्ष प्रदत्तमतोदो वर्ष तन्नाम्ना भारतवर्षमिति प्रसिद्धं जातम् । प्राग्नीध्रसूनो नभिस्तु ऋपभोऽभूत् सूतो द्विज । ऋषभाद्भरतो जज्ञ' वीर. पुषशताद्वरः ॥ सोऽभिपिच्मार्षभः पुत्रं महाप्रामज्यमास्थितः । तपस्तेपे महाभागः पुलहाश्रमसंप्रयः ।। हिमाल दक्षिण वर्ष भरताय ददो पिता । वस्मात्त भारत वर्ष तस्य नाम्ना महात्मनः ।।५।४०-४१ भारतवर्षनामकरणकारणं निर्दिशतो विष्णुपुराणस्य कयनमस्ति यत् पित्रा ऋषभदेवेन वनं गन्तुकामनया प्रस्थानं कुर्वता स्वकीयं राज्यं स्वज्येष्ठपुत्राय भरताय प्रदतम् । अतस्तत्समयात् हिमवर्ष भारतवर्ष- मिति नाम्ना विख्यातम्- उत्तश्च भारतं वर्षमैतल्लोवेषु गीयते । भरताय यत: पिना दत्तं प्रातिष्ठता वनम् ॥ = वि. पु० २०१०३२ मग्निपुराणमपि ऋपमदेवपुत्रस्य भरतस्य नाम्नाऽन्य देशस्य नाम भा. रतवर्षमिति व्यपदिशति- १८८] [पुराणर्यालीपने ·- ऋपभो मेरुदेयाश्च पभाद्भरतोऽभवत् । ऋपमो दत्तत्रीः पुरे शालग्रामे हरिं गतः ।। भारताभारत वर्ष भरतात् सुमतिस्त्वभूत् I = प्र० पु. १०७१११३ श्रीमद्भागवतस्य कथनमस्ति यद् भगवान् ऋपभदेव इमां भूमिं कर्मक्षेत्रं मत्वा गुरुकुले ब्रह्मचर्यपूर्वकमध्ययनानन्तरं गुरोराज्ञया गृहस्थाश्रमे प्रविश्य इन्द्रपुन्या जयन्त्या सह विवाह कृत्वा तस्यामात्समान शतपुत्रा- नुत्पादयामास । तेषु सर्वगुणश्रेष्ठो महायोगी ज्येष्ठपुत्रो भरतोऽभवत्, यन्नाम्ना एतद्वपं भारतवर्षमिति कथ्यते जनैः- अथ ह भगवान् ऋषभदेवः स्ववपं कर्मक्षेत्रमनुमन्यमानः प्रदर्शित- गुरुकुलवासो लब्यवर गुंरुभिरनुज्ञातो गृहमेधिनां धीनतुशिक्षमाणो जयन्त्यामिन्द्रदत्तायामात्मजानामात्मसमानानां शतं जनयामास। येपां खलु महायोगी भरतो ज्येष्ठः श्रेष्ठगुण आसीद् येनेदं वर्ष भारतवर्पमिति व्यप- दिशन्ति (श्रीमद्भागवते ५४८६)। पुनरग्न तवोल्लिखितमस्ति यद् भारतवर्पनामकरणात्पूर्वमस्य देशस्य नामाजनाभमासीत्, परन्तु पश्चाद् ऋपभदेवपुत्रस्य भरतस्य ना. म्नास्य देशस्य नाम भारतवर्पमित्यजायत- अजनाभं नामतद्वयं भारतमिति यत प्रारम्य व्यपदिशन्ति । (७३) अजनाभशब्दस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्योऽस्ति-यदजस्य = अजनाम्नो भगवतो विष्णोर्नाभिकमले स्थितो देशः, यस्य तात्पर्य मस्ति, यद् ब्रह्म गा भगवतो नाराणस्य नाभिकमलादुद्भते कमले समुपविश्य यस्य वर्षकस्य निर्माण कृत तदेवास्ति अजनाभवर्षम्, अथवा आग्नीध्रपुत्रो नाभिः तया मजो भगवदवतारो पभदेवः, आभ्यां द्वाभ्यामस्मिन् देशे शासनं कृतमित्य. तोऽस्य प्रदेशस्य व्युत्पत्तिलभ्योऽर्थोऽजनाभ इति प्रतीयते । वायुपुरागानुमारमस्य भारतवर्षस्य पूर्वतन नाम हैमवतवर्षमासीत्, यतो हि भारतवर्षस्य सीम्नो विभाजको हिमवान् (हिमालय) नामा वर्ष- पवंत एवास्ति। एवं भारतस्योतरस्यां दिशि स्थितेन हिमवताऽन्यवम्यो विभक्तत्वादस्य भारतवर्षस्य पूर्वतनं नाम हैमवतवर्पमिति स्वाभाविक प्रतिभाति - मयतं वर्ष भारत नाम विद्युतम् । (गोसातादे ३४४८८) लिमपुराणे लिखितमस्ति यद हिमालयाद् दक्षिणे वर्तमान हिमवर्ष ऋपमदेवेन भरताय प्रदत्तमतो हि तद् वर्ष उन्नाम्ना भारतं निगद्यते- पापः परिपकरः] [१६ ·- हिमाद्रे दक्षिणं वर्ष भरताय न्यवदेयत् । तस्मात्त भारत वर्प तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः । = ४७१२३ कूर्मपुराण कथयति यद् नाभितो मेरुदेव्यां महातेजस्वी ऋषभदेव- नामकः पुत्रोऽजायत। तस्य शतपुत्रेषु भरतो ज्येष्ठ आसीत् । ऋषभदेवेन स्वपित्रा नाभितः प्राप्त हिमवर्ष स्वपुत्राय भरताय प्रदत्तम् । अतस्त- नाम्ना तर्प भारतर्पमिति कथ्यते- हिमाह्वयं तु यद्वर्प नाभेरासीन्महात्मनः । तस्पर्पभोऽभवत्पुत्रो मेरुदेव्यां महाद्युतिः ।। ऋषमाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशतानजः। वस्मै तद्दत्तवान तस्मात्तन्नाम्ना भारतं स्मृतम् ।।- ४०३७-३८ एवमेपां पुराणानामाधारेण नि संशयं वक्तुं शक्यते यद् ऋषभदेव. पुत्रस्य भरतस्य नाम्नवास्य देवस्य नाम भारतवर्षमिति सञ्जातम् । वायु- मत्स्यपुराणे तु मनुष्याणामादिजनक मतुमेव प्रजानां भरण-पोषणाभ्यां भरतं कथयतः तथा तन्नाम्नवास्य देशस्य नाम भारतमिति मन्येते- भरणात प्रजनाचव मनुर्भरत उच्यते 1 = वा० पु० ४५१७६ निरुक्तवचनश्चध वर्ष तद् भारतं स्मृतम् 11- म० पु० ११३१५ अपि च महाप्रतपिनो राज्ञो दुप्यन्तात् शकुन्तलायामुत्पन्लस्य भरतस्य नाम्नाऽप्यस्य देशस्य नाम भारतमिति मनुते वायुपुरागम् -- चक्रवर्ती ततो जज्ञे दौप्यन्ति नपसत्तमः । शकुन्तलायां मरतो यस्य नाम्ना तु भारतम् ||६६१३३ एवं तत्तत्पुराणेषु भारतस्य नामकरणविषये त्रीणि मतान्युप- लम्पन्ते, किन्तु ऋषभदेवपुत्रस्य भरतस्य नाम्नव भारतस्य प्रसिद्धि प्राशस्त्य चाधिकांशा विद्वासो मन्यन्ते । कर्मभूमिरितम्- भारतवर्षस्य मानवाः स्वः स्वः शुभैः कर्मभिः स्वर्ग गन्तुं शक्नुवन्ति परमपुरुषार्थ मोक्षमप्यवाप्तुं पारयन्ति । तयाऽशुभकर्मसु प्रवृत्ती सत्यां नीचयोनिपु नरके वा पतनमवश्यं भावि । एतदतिरिक्त कस्मिन्नपि लोके प्राणिनां कर्मकृते विधानं नास्ति । अतः पुराणेषु एतद् भारतवर्ष स्वर्गापवर्गप्राप्तिशोलानां पुसां कृते कर्मभूमिः प्रोक्ताऽस्ति- फर्गभूमिरिय स्वर्गमपवर्ग प गच्यताम् । न एवन्यन मार्यानी मं भूमौ विधीयठे 10 २० पु० २०२५ १६०] [Tणपालोपने ·शुभकर्मणां सम्पादने स्वन्त्रत्वाद् भारतवर्षस्य मानवः केवलमजलं कर्मफनभोगेषु समासक्तभ्यो देवेभ्योऽपि श्रेष्ठतमोऽभिमतोऽस्ति । विष्णु- पुराणे जम्बूद्वीपस्य विशेषताऽभिव्यञ्जनपूर्वकमुक्तमस्ति यत् प्रथम जम्बू- द्वीप एव सर्वेषु द्वीपेपूत्कृष्टो वर्तते, तत्रापि तदन्तर्गतं भारतवर्ष सर्वश्रेष्ठ विद्यते, यतो हीदं कर्मभूमिरस्ति। एतदतिरिक्तानि अष्टौ अन्यानि वर्षाणि भोगभूमयः सन्ति- प्रश्रापि भारत श्रेष्ठं जम्बूद्वीपे महामुने । यतो हि फर्मभूरेषा ह्यतोऽन्या भोगभूमय: ।। - वि० पु० २।३।२२ श्रीमद्भागवते जम्बृद्धोपान्तर्गतं भारवर्ष' कर्मक्षेत्रमुक्तमस्ति तत्रा- ऽन्यानि अष्टवर्षाणि देवतानामवशिष्टफलभोगाय पार्थिवस्वर्गमुक्तानि-- तत्रापि भारतमेव वर्ष पर्म क्षेत्रम् । मन्यान्यष्ट वरिण स्वगिणा पुण्यशेपोपभोग- स्थानानि भौमानि स्वर्गपदानि व्यपदिशन्ति (५।१७।११) देवीभागवतेऽप्यस्यैव समर्थनं कृतिमस्ति- तत्रापि भारत वर्ष कर्मक्षेत्रमुशन्ति हि । मन्यानि चाप्टवाणि भौमस्वर्गप्रदानि च । स्वमिणां पुण्यशेपस्य भोगस्थानानि नारद ॥%D८1७१३४ वायुपुराणानुसारं भारते जन्म गृहीत्वा शुभकर्मद्वारा स्वर्गस्य प्राप्ति कर्तुं शक्यते, उपरितनेषु लोकेषु गन्तुमागन्तुं वा शक्यते तथा मोक्षं च प्राप्तुं पार्यते । भारतातिरिक्तपु लोकेपु कर्म कर्तुमवसरो नावाप्यते- सत. स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्वान्तश्च गम्यते । -४५७७ ब्रह्मपुराणे विश्वस्मिन् भारतवर्ष कर्मभूमिरुक्ताऽस्ति- पृथियां भारत वर्ष कर्मभूमिरुदाहृता । = २०१२ मार्कण्डेयपुराणस्य कथनमस्ति यद् दक्षिणे वर्तमानं भारवर्ष कग- भूमिरस्ति। इतोऽन्यय पुण्यपापयोः प्रासिनं भवति । मत इतोऽतिरि- तानि अन्यानि वर्षाणि केवल भोगभूमय एव सन्ति- मारत नाम पदपं दक्षिणेन मयोदितम् । तद मर्मभूमिर्नान्यत्र संप्राप्तिः पुष्पपापयोः ॥ ५२२१ कूर्मपुराण कथयति यद् अधिकारिणां मनुष्याणां कृते इदं भारतवर्ष कर्मभूमिरस्ति- पर्मभूमिरिय विप्राः ! नराणामपिपरिणाम् । = पूर्या ४७१२३ पतुः परिन्देश [ १६१ ·- मानव- लिङ्गपुराणमपि भारतवर्ष कमभूमि साधयत् कथयति यद् भारतवर्षे एव स्वर्गापवर्गयोः प्राप्तये युगकर्मानुसारं मनुष्याणां प्रवृत्ति भवति नान्यत्र- इह स्वर्मापयर्थ प्रवृति र मानुषी । चेपां च युगकर्माणि नान्यत्र मुनिपुङ्गवा: 11-पूर्वाद्धे ५२१३२ महाभारतस्य (वनपर्वणि) लिखितमस्ति यद् अस्यां कर्मभूमी भारतवर्षे जन्म गृहीत्वैवान्ते जीवः स्वर्गसुखकामनया सुरालयं गच्छति- फर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्याति सुरालयम् । = १८१॥३१ एवं प्रायः प्रतिपुराणं महाभारते च भारतवर्ष कर्मभूमिमुक्त्वाऽस्य वैशिष्ट्यं निदिष्टमस्ति तथा महद्भिात्कृप्टः शद्वैरस्य प्रशस्तिः पुराणेषु गीताऽस्ति । तदनुसारं विश्वस्मिन् भारतवर्षसमो द्वितीयो देश. प्रशस्तो नास्ति। भारतवर्प भूमण्डलेऽद्वितीयोऽनुपमश्च देशोऽस्ति । जीवनस्य समुन्नते विन्ति कल्याणकारीणि कर्माणि सन्ति, पां बीजानि भारतवर्षे विद्यमानानि सन्ति। अत एव विदेशीया एतत् स्वर्णपक्षिण कथयित्वा भूयो भूयो लुण्ठयितुं प्रायतन्त । भारतवर्षप्रशस्तिः पुराणानुशीलनेन प्रतीयते यदस्माके पूर्वजानां स्वदेशं प्रति कियद. गा, प्रेमासोत् । पुरागानुसारमैहिक-पारलौकिकौद्योगिकाथिक सांस्कृ. तिक-राजनीतिकक्षेनेपु भारतवर्ष सर्वोत्कृष्टमुक्तमस्ति । पुराणेषु सत्कर्म- द्वारा सर्वोत्तमलोकप्राप्तिकर्ता भारतवर्षीयो मानवो न केवलं स्वर्ग- लोकभोगासक्तभ्यो देवेभ्य उत्कृष्ठोऽभिमतः, अपितु भारत कर्ममूमिमुक्त्वा- ऽस्य महन्महत्त्वं गीतमस्ति। स्वायम्भुवमनुपुत्रस्य प्रियव्रतस्य सन्ततिभिः समस्ते भूमण्डले स्वकीयमाधिपत्यं स्थापयित्वा सर्वानपि द्वोपान स्वकोयो. पनिवेशान निर्माय प्रतिवर्ष करग्रहणं कृतं तया भारतीयसभ्यता-सस्कृत्योः प्रचार प्रसारश्च पूर्णतया कृत आसीत् । विष्णुपुराणे जम्बूद्वीपस्य वैशिष्ट व्यञ्जनपूर्वकमुक्तमस्ति यत् सहस्र- जन्मानन्तर महसुग्मोदयेनास्मिन् परमपवित्रे भारतवर्षे जोवस्य मनुष्य. जन्मग्रहणसौभाग्यमुपतिष्ठते- प्रत्र जन्म सहस्त्राणां सहस्ररपि सत्तम । पदाविल्लभते जन्तु मानुष्यं पुण्यसश्यात् ॥ २॥३॥२३ १६२ ] [पुराणार्यासोचने ·शिवपुराणानुसार भारतव एव सत्कर्मपरायणा मुनिजनाः परलोकार्थ तपस्यन्ति, धर्मप्रिया यज्ञिका याजन्ते, तथोदारा दानिनश्च समादरपूर्वक मथिभ्यो दानं प्रददते- तपस्तपन्ति मुनयः जुह्ववे चान यज्विनः । दानानि चान दीयन्ते परलोकार्थमादराव 13 उ० सं० १६१६ स्वर्गस्था देवा अपि निरन्तरं गायन्ति, यत् ते जीवा अस्मदपेक्षयाऽति- घन्या. सन्ति, ये स्वर्गापवर्गसाधककर्मभूमी भारते मनुष्ययोनिपु जन्म गृहीत्वा स्वानि शुभकर्माणि परमात्मनि समर्प्य सर्वपापविरहिता. सन्तोऽन्तेऽनन्त एव लीयन्ते। न ज्ञायते यत् सत्कर्मणां क्षये जाते वयं क जन्म ग्रहीप्याम. । अतस्ते प्राणिनो धन्या. सन्ति, येऽतिपुनीते भारतवर्षे भूयो भूयो मानवजन्म गृह्णन्ति निवसन्ति च सुसपूर्वकम् - गायन्ति देवाः खलु गौतकानि पन्यास्तु ते भारतभूमिभागे। स्वर्गापवर्गास्पद-हेतुभूरो भवन्ति भूयः पुष्पा. सुरत्वाद । (ग. पृ. प्रे.क., ११६। वि. पु. २।३।२४, शि. पृ. उ. सं. १८१८) अस्यैव भावस्य स्पष्टीकरण कुर्वता मार्कण्डेयपुराणेनोक्तमस्ति यद् देवानां- मनःसु अयं मनोरयो निरन्तरं जागरुकः तिष्ठति, यद् देवयोनेः भोगस्य समाप्ती वयं पृथिव्यां कदा जन्म ग्रहोप्यामः, यतो हि मनुष्याः स्वशुभकर्म- द्वारा यानि यानि अशक्यानि कार्याणि कर्तुं पारयन्ति, तानि अस्माभि- देवे सर्वैरसुरैश्व विधातुं न शक्यन्ते- देवानामाप विप्र सदा मनोरथ.। पपि मानुष्यमाप्स्थामो देव याव प्रच्युता: क्षिो। मनुष्य. पुस्खे यत्तु तन्न शक्य सुरासुरैः॥%५७१६३१६४ सनरकुमारस्य सम्मतमस्ति यद् भारते समुत्पन्नास्ते मनुप्या पन्या सन्ति, पे सुखपूर्वकं स्वेपु स्येपु शुभव मनु प्रताः सन्तः स्वर्ग मोक्षं च लभन्ते- भास्पन्ति पन्या. सलु वे मनुन्या: मुसर्युताः कर्मणि सन्निविष्टाः। जनुहि पां रालु भारवेऽस्ति ते स्वर्गमोसोमपामयन्तः॥ (शि. पु. उ० सं १८10) अस्या कर्मभूमे भारतस्य प्रसंशायां श्रीमद्भागवत-देयोभागवतयोः ययन- मस्ति यद् यत्र भगवतोऽमृतमयो कयासरिन्न प्रवहति, यम भगवद्धता. सापयो न तिष्ठन्ति. या या श्रीभगवत्प्रीत्यर्थ यसानां महोत्सवो नानु. छोयते तद् यदि म्वर्गसममपि स्थान सात्तर न स्पातन्वं नया गन्तव्यम्, महता पुण्येन भारते जन्म सम्मा भगवन्तमुपासते जना:- पशुपः परिप्पा [१६३ एप ·ने यत्र वैकुण्ठकयां सुधाउंगा न साधवो मांगवतास्तदायाः । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ।। अहो अमीषा किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृप भारताजिरे मुकुन्दसेवोपयिक स्पृहा हि नः !! (त्री० भा० ५.१६।२१।२४, दे० भा० ११।११।२२।२५) एवं भारतवर्षस्य प्रशस्तिप्रसङ्ग श्रीमद्भागवतस्य पञ्चमस्कन्धे एकोन- विशतितमेऽध्याये २१-२८ तथा देवीभागवते एकादशस्कन्धस्यका- दशेऽध्याये च २२:२६ श्लोकाः समाना एव सन्ति। तेषु न किञ्चि वर्णपरिवर्तनमस्ति न वा मात्रापार्थक्यं विद्यते । एवं पुरागानां दृष्टौ कर्मसम्पादने स्वतन्त्रत्वाद् भारतवर्षस्य मानवः समस्तैश्वयंसम्पन्ने सर्वोत्कृष्टभोगभूमी स्वर्गलोके हि केवलं शुभकर्मगां फलभोगेपु आसक्तेभ्यो देवेभ्योऽपि श्रेष्ठतरः प्रशस्यश्चास्ति। तस्मात् स्वदेशं प्रति पुराणानामपूर्व प्रेम पर्यालोच्य मर्यादापुरुषोतमस्य भगवतः श्रीरामचन्द्रस्यादर्शमयं वचनं सर्वथा सुसङ्गत भवति- अपि स्वर्णमयी लक्षा न मे लक्ष्मण ! रोचते । जननी जन्मभूमिश्च स्वर्गादपि गरीयसी ॥ भारतवर्षस्य वैशिष्ट्यम् भारतवर्ष हि मृत्युलोकस्य उत्तममङ्गमस्ति । उत्तमाङ्गत्वादेवार भारत- वर्षे भाषा-शरीर-सौन्दर्यादीनां प्रकृतेश्चापूर्वा पूर्णता दरोदृश्यते । अत्रा. रुन्धती-सोता सावित्री-दमयन्तीप्रभृतयः पातिव्रत्यधर्मपरायणाः स्त्रियः, ध्रुवप्रह्लादाद्या भक्तप्रवरा बालकाः, हरिश्चन्द्र-युधिष्ठिरादयः सत्यसर्व स्वा, धर्मात्मानोराजानः,शिवि-दघोचि-वलि-यणप्रभृतयो दातारः, वसिष्ठ विश्वामित्रादयस्तपस्विनः, राम-कृष्णादयोऽवताराः, याज्ञयल्वय-पतगलि. प्रभृतयोयोगिनः,मार्कण्डेय-पापिलादयो मुनयः, अनि-भरद्वाज वामदेवादयो ऋपयः व्यास-वाल्मीकि प्रभृतयः प्रन्यप्रणेतारोमहर्षयः,गौतम-कणादादयो दार्शनिकाः, अनुसूया-लोपामुद्रा-मदयन्तो नर्मदादयस्तपस्विन्यः, मदाल. सासुकन्यासमानाः सद्गृहिण्योनार्यश्च प्रादुर्भूयास्य भारतवर्षस्य महिमानं समवयव ! हिमालपत: कन्याकुमारीपर्यन्तम, कन्चनः पटकपर्यन्तं च राय- पां मानवानां हदि एक ऐप समालोमपाल्याणकारिणी भारतीया सम्मृतिः विकासते। भारत परस्परमाचार-विचार-व्यवहार-वेश-पा-मापादोना. दे स्पपि राय रामहगादिकामवतार मन्यन्ते, जन्मान्तर स्वोयन्ति २१४] (৫াণঘাবীব ·. वचनद्वयम् । रतवर्षे एव श्रादादो विश्वसन्ति, देवतापूजनादौ प्रवर्तन्ते, तीर्थयात्रादिकं कुर्वन्ति, दानं ददते, पूज्येषु श्रद्दधते, प्राणपणेनापि गोरक्षां कर्तुं निरन्तर चेष्टन्ते, परोपकारे प्रयतन्ते, पापाच्च विरमन्ति । तेषां दृढतरोऽस्ति विश्वासो, यत् परोपकारेण पुण्यं भवति, परपीडनेनच पापं प्रजायते- अष्टादशपुराणानां व्यासस्य परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम् ।। आधुनिकाः पदार्थविद्यावेदिनः वैज्ञानिका अपि भारतस्य प्राकृतिकों पूर्णतां स्वीकुर्वन्ति, मन्यन्ते च यद् भारतवर्षसदृशः पूर्णप्रकृतिसम्पन्नः प्रदेशो नास्मिन् भूमण्डले क्वचिदस्ति । सर्वोन्नतः सर्वसमृद्धिशाली विशालो नगाधिराजो हिमालयो विन्ध्यश्च भारतवर्ष मेवालइ स्तः। सर्वतोऽधिक पुण्यशालिनी निलोकपावनी भव्या गवती गीर निभाल्यते, यस्या अपूर्व महिमानं वहवो विदेशीया अपि विद्वांसो मन्यन्ते । विश्वविश्रुता वाराणसी, त्रिवेणीतटे वर्तमानस्तीर्थराजः प्रयागश्च केपां सचेतसां मनांसि न मोदयतः, ब्राह्मग-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राश्चत्वारो वर्णा अनव वर्तन्ते । पप्णां ऋतूनां यथाक्रममनैव प्रादुर्भावो भवति । विविध- प्रकाराः श्वेत-कृष्ण-गौराङ्गाः मानवाश्वान भारतवर्षे एव दृश्यन्ते। सर्वेपु देशेषु लब्धजन्मानो जीवाः भारते एव प्राणान् धारयितुं शक्नुवन्ति, नान्यत्रेति भारतस्य प्रकृतिपूर्णता सुतरां सिध्यति । भारतीयो धर्मः, संस्कृ. तिः,शानम्, विज्ञानम् वेदाः, पुराणानि, धर्मशास्त्राणि, दर्शनानि च भारतस्य सूक्ष्मप्रकृतिपूर्णताया वैज्ञानिकगम्भीरगवेषणायाश्च प्रत्यक्षप्रमाणभूतानि सन्तिाअतो हिनूनं भारतवर्पमिदं स्वभावतो मृत्युलोकस्योत्तमाजभूतमित्यत्र नास्ति कश्चित् सन्देहलेशः । यथा किलोत्तमाङ्गशिरः ज्ञानेन्द्रियाणां केन्द्र- स्थानं तथैव मृत्युलोकोऽयं सर्वेषां लोकानां श्रेष्ठतर केन्द्र विद्यते । तत्रापि अस्माकं भारतवर्षम्, यत्र जन्म लब्धं देवा अपि निरन्तर वाश्यन्ति । यद्यपि पुराणेषु भुवनकोशवर्णने भारतादन्यदेशानामपि चिर वर्णन विद्यते, तथापि भगवतो लोलास्थली पुण्यतमा भारतभूमिरेवास्ति। अत्रैव समये समये प्राकृतमानव इवावतरति स्वयं भगवानादिपुरपो नारायणः, रक्षति वर्णाश्रमव्यवस्थाम, पालयति धर्मपयाम्वनीनान, अधर्मनिनृतये दुप्टान निहत्य धर्मग्लानि दूरपति, मुसयति च सर्व लोकम् । पवित्रतमेन भारत एप बदरिकाश्रमतो रामेश्वरपर्यन्तं जगन्नाथपुरीतो धारणा पावन् मध्ये मध्ये पवित्राणि तोर्यानि पूज्यानि देवस्थानानि च सन्ति, पात्या स्पावरजममा अपि पुण्यमानः पूतनमा पन्यतमारच मन्यन्तै पतुः परिप्स [१९५ ·- - देवि! जनैः। अतएव भारतीया भारतभूमिमिमा स्नेहमयोमदारां मातरमिव श्रद्धया सततं समाद्रियन्ते, संस्मरन्ति स्तुवन्ति च प्रत्यहं प्रातरुत्थाय समुद्रवसन पर्वतस्तनमण्डले । विष्णुपलि ! नमस्तुभ्यं पादस्पर्श क्षमस्व मे ।। सुमेरुपरिचय जम्बूद्वीपस्य नवानां खण्डानां मध्ये इलावृत्तवर्षमस्ति, तस्यापि मध्ये पर्वतराजः स्वर्णमयः सुमेरुः स्थितोऽस्ति । अयं लक्षयोजनोच्छृितो वर्तते, यत्र चतुरशीतियोजनः पृथिव्या उपरि तथा पोडशहस्रयोजनः पृथिव्या अधस्ताद विद्यते । अयं मूलभागे पोडशसहस्रयोजनस्तथा उपरि चतुर्दिक द्वात्रिंशद् योजनोऽस्ति । मेरोश्चतुदिक्षु चत्वारः पर्वताः एवं विस्तृताः सन्ति, मन्ये सुमेरोः धारणायैते ईश्वरकृताः स्तम्भाः सन्ति, यतो हि उपरि विस्तृत्वादधश्च संकुचितत्वात् सुमेरोः पतनस्य सम्भावना न भवेत् । एते सर्वे दश दश योजनोन्नता विद्यन्ते । तत्र पूर्व मन्दरो दक्षिणे गन्धमादनः पश्चिमे विपुलः सुपार्श्वश्चोत्तरे विद्यते- महापादास्तु चत्वारो मेरोरथ चतुर्दिशम् । यैः धृतत्वान्न चलति सप्तद्वीपक्ती मही ।। = वा पु० ३४.११ पूषा मन्दरो नाम दक्षिणे गन्धमादनः । विपुल: पश्चिमे पागै सुपार्श्वश्वोतरे स्मृतः । = वि० पु० २०२०१६ तेपु चतुर्यु पर्वतेषु क्रमशः चत्वारो विशाला ध्वजाकारा एकादश- सहस्रोच्छृिताः कदम्ब-जम्बू-अश्वत्थ-वटवृक्षाः, दुग्ध-मधु-इक्षुरस-शुद्धजला श्चत्वारः सरोवराश्च सन्ति, येषु मोदमाना देवा अप्सरोभिः सह विहरन्ति। मन्दराचलतो निःसृत्यारुणोदानाम्नी नदी इलावृत्तस्य पूर्वभागे प्रवहति ! गन्धमादने वर्तमानस्य जम्बूवृक्षस्य पक्वफलाना रसनेन पूर्णा जम्बूनाम्नी नदी मेरोदक्षिण भागे प्रवहति ! मुपालपर्वताद पञ्च मधुरा घारा निःसृत्य तत्पश्चिम भागं सुवासयन्ति । विपुल पर्वताद् दुग्ध-दधि- मध्वादीनां नदा निर्गत्य इलावृत्तस्योतरे भागे प्रवहन्ति । सुमेरोमूले विशतिः तथा चतुदिक्षु अप्टो विशालाः पर्वताः सन्ति- येषां मध्ये निरन्तरं सोऽग्निवद्देदीप्यमानो दृश्यते । सुमेरोरुपरि अन्तोरसे ऽवस्थिता चतुर्दशयोजन विस्तृता ब्रह्मणः सुवर्णमयी ब्रह्मपुरी विद्यते । यत्र ऋद्धि-सिद्धि-गन्धर्व-देवता-योगीन्द्र मुनीन्द्रोपन्द्रादिभिः सेवितो ब्रह्मा १९६J पुराणपर्यालोचने ."

·विराजते । ब्रह्मलोकस्य चतुदिक्षु अष्टानां लोकपालानामत्यन्तं मनोहराः अष्ट पुर्यः सन्ति । सुमेरोः पूर्वभागे इन्द्रस्यामरावतो नाम्नी पुरी विद्यते, या सर्वविघशोभासम्पन्नाऽस्ति तथा तत्र सिद्ध-चारण गन्धर्न-किन्नराप्स. रसो देवताश्च विराजन्ते । अग्निकोणे ऽग्निदेवस्य तेजोवती नाम्नी नगरी विद्यते, यत्र स स्वतेजसा निरन्तर विराजते। दक्षिणे यमराजस्य संयमिनी नाम्नी पुरी वतंते, यत्र पाञ्चभौतिकस्थूल शरीरत्यागानन्तरं जीवाः स्व-स्वशुभाशुभकर्मणां भोगाय गच्छन्ति। नैऋत्यकोणे नियंति- देवताया रक्षोवती नाम्नो नगरी वर्तते,या राक्षसद्वारा संस्कृता तिप्ठति । पश्चिमे वरुणस्य शुद्धवती नाम्नी पुरी विद्यते, यत्र सिद्ध-गन्धर्व-सेवितो वरुणदेवो निवसति । वायव्यकोणे वायुदेवताया गन्धवती पुरी विद्यते, यत्र प्रभजनदेवो विराजते। उत्तरे सोमस्य कान्तिमती पुरी वर्तते, यत्र धर्मनिरता जनाः सोममुपासते। ईशानकोणे ईशानदेवस्य यशोवती नगरी विद्यते, यत्र रुद्रद्वाराविष्टितं महद भवनमस्ति, स तयैव गणेश्वरैः प्रमथादिभिश्न सम्वृत्तो विराजते। विवरणमस्याघो निर्दिष्टे चक्र द्रष्टव्यम्- (IPLun) (ADDED P (Here) where (कान्तिमतो) सोमपुरी उत्तरे ब्रह्मलोका (सुमेरोपरि) दक्षिणे यमपुरी (संयमिनी) पश्चिमे वायुपुरी (गन्यवगे) वरुणपुरो (भुदवती) नितिपुरी (रसोवनी) पतुपा परिन्] ·जम्बूद्वीपै सुमेरुपवंत एक एवं विधो महत्त्वपूर्ण पर्वतोऽस्ति, यतोऽनेकाः पर्वतश्रेणयो निर्गत्य सर्वतः परिसरन्ति । अस्य पुराणणितभौगोलिक स्थितेराधारेगास्मिन् वैज्ञानिकैयुगे मौलिकमन्वेणं कृत्वा महतोऽपि महान लामः प्राप्तुं शक्यते । कियन्त आधुनिका समालोचका. सुमेरुं पामोर. पर्वतप्रतिनिधि मन्यन्ते। डाहमहोदयः मेरु होमलेण्ड आफ दो अरियन्स, इति शीर्षके लेखेमेरुपर्वतमलताईपर्वतस्य क्षेत्र स्थित मन्यते । अलताई पर्व- तो वर्तमाने एशियामानचित्रे पश्चिमसाइवेरिया मङ्गोलियामध्ये दश्यते । 'डा. हर्षे महोदयेन एवं सिद्धान्त स्थिरीकर्तुमनेकपा प्रमाणानी युक्तीना. 'चोल्लेखं कुर्वता अलताई पर्वतक्षेत्रे वर्तमान मेरुमेव मार्याणां मूलनिवास- स्थान निश्चितमस्ति । अलताईशब्दो मङ्गोलियाभापाया अस्ति यस्यार्थी भवति, सुवर्णपर्वतः । पुराणेषु सुमेरुः सुवर्णमय पर्वत. प्रोक्तोऽस्ति तथा देवानां निवासभूमिः कथितोऽस्ति । अतोऽयं भूतलस्वर्गोऽपि प्रोच्यते । एवं डा० हर्षे महोदयस्य सिद्धान्तानुसार पुराणेषु हिमालयस्योत्तरे वणिता सुमेरुपर्वत. साइवेरियायां । वर्तमानः अलताई पर्वत एव सम्भवति। पुराणेषु भुवनकोश एको महत्वस्यास्ति विषयः, यत्रे समस्तानां भुवनानां भौगोलिक नाम विस्तारः स्वरूप च पुराणद्वारा समुपस्थापित- मस्ति । भुवनकोशस्य वास्तविकज्ञानाय तत्केन्द्रभूतस्य सुमेरो स्वरूप. ज्ञानमत्यन्तमावश्यकमस्ति । पुराणेषु सम्पूर्ण पृथिवा कमलरूपा स्वीकृाऽस्ति, यस्याः कणिकायां मेरुपर्वतस्य स्थितिरुक्ताऽस्ति । मेण पृथिव्या नाभिवन्धनमभिमतमस्ति । पृथिव्या नाभिबन्धनत्वात सुमेरुः केन्द्रस्वरूपमस्ति यं मूलं मत्वा भुवनकोशस्य विन्यासोजात. 1 पुराणानुसार सुवर्णमयो मेरुपर्वत इलावृत्तमध्ये स्थितो जम्बूद्वीपस्यास्ति केन्द्रम् । इलावृत्तं सुमेरोश्चतुदिक्षु नवसहस्रयोजनपर्यन्त विस्तृतमस्ति । पुराणेषु समस्तस्य भूमण्डलस्य विवरणं महता कौशलेनोपस्थापितं वर्तते । पौराणिक भूगोलं न केवलं कल्पनाप्रसूतमस्ति, किन्तु यथार्थमस्ति । अथापि पौराणिकभुगोलस्य सामग्री इयती अपूर्णा विद्यते, यस्या आधारे विश्वस्य मानचित्र साम्प्रतं न सम्मुखे आयाति । अस्मिन् सम्बन्धे इदानीमपि अधिकस्यान्वेषणस्यावश्यकताऽस्ति। पौराणिकाधुनिकभूगलयोरन्तरम् पौराणिकभूगोल-वर्तमानभूगलयोरिदमन्तरमस्ति'! यद् भगवता वेद- व्यासेन पुराणेषु भूमण्डलस्य विशिष्टा भागा सप्तसु द्वीपेषु विभक्ता, [पुराणपर्यालीपने ·किन्तु आधुनिका भूगोलवेत्तारो विपश्चितः (१) यूरेशिया, (२) अफ्रिका, (३) आस्ट्रेलिया, (४) उत्तरी अमेरिका, (५) दक्षिणी अमेरिकेति पञ्च- महाद्वीपान् मन्यन्ते तथा अवशिष्टान् भूखण्डातुपद्वीपनाम्ना व्यवहरन्ति । किन्तु व्यासदेवेन पुराणेषु क्षारक्षुसुराघृतदघिदुग्धस्वादूदकनाम्ना सप्त समुद्रा उक्ताः सन्ति । पर वर्तमानभूगोलमर्मज्ञा विद्वांसो विभिन्नभागेषु जलस्य भिन्न-भिन्न विशेषतया समुद्राणां विभिन्नानि नामानि मन्यन्ते । यथा-(१) क्षारसमुद्रः (इण्डियन मोसन), (२) इक्षुरससमुद्रः (सोमीर), (३) सुरासमुद्रः (अटलाण्टिक सागर), (४) घृतसमुद्रः (हडनस), (6) दधि- समुद्र. (अण्टाटिका), (६) दुग्धसमुद्रः (हाइट ओसन), (७) स्वादूदक- समुद्र. (रूमसागर), पौराणिकैः समुद्रेः सहेपामाधुनिकसमुद्राणां नामतुल- नया प्रतीयते यत् प्राय उभयो. सिद्धान्ते साम्यमेवास्ति। पुराणेषु द्वीप-नद-नदी पर्वतादिभौगोलिकस्थितेश्चित्रणे स्मर्तव्यं यद् भौगोलिकस्थिते निरन्तरं परिवर्तन जायते । सहस्रवर्षपूर्व यत्र महान्तः पर्वता आसन्, तत्राद्य समुद्रा जाता। यत्र च गभीराः समुद्रासन् तत्राद्य महान्तो गरयो दृश्यन्ते । वहवो द्वीपाः समुद्रे विलीनाः, अनेके जलमयाः- प्रदेशा जननिवासयोग्या जाताः। इतिहासवेत्तारः सम्यग्जानन्ति यदमे. रिकाया. प्राकट्ये कियन्ति वर्षाणि अभूवन् ? कविवरभवभूतिकृते उत्तररामचरिते सीतया सह पुष्पकविमानेन सनात अयोध्या प्रयागच्छता श्रीरामण जनस्थानस्य प्राकृतिकछंटा- परिवर्तनस्याकर्षकं चित्रमुपस्थापयता प्रोक्तं प्रिये, यत्र पूर्व स्रोतो वह- तिस्म तत्रेदानीमुच्छलन्त्या नद्या पुलिनं दृश्यते,यत्र हरितवृक्षन्यात सघनं वनमासीत्तत्राद्य विस्तृता भूमिरलोक्यते। यच्च स्थान पूर्व विरलं विलोक्यते स्म, तदद्य पुष्पित-फलित-लतिकाच्छन्न जातमस्ति, बहुदिना. नन्तरमोद जनस्थान मया विलक्षणमतुभूयते, किन्तु यत्र कुत्र पर्वताना यथावद् विन्यासरेवेदं जनस्थानं प्रतीयते- पुरा पत्र स्रोत: पुलिनमधुना ता सरितः, विपर्यासं यातो धनविरलमाव: क्षिसिरहाम् । वहोदृष्टं कालादपरमिव मन्ये पनमिदं, नियश: शैलाना तदिदमिति बुद्धि द्रढयति ॥ ११७२ केवल मिद कल्पनामात्रं न विद्यते । अद्यत्वे कियदिनपूर्व यमुनातीरे निमितादागरास्थितताजमहलाद् यमुना दूरं गताऽस्ति, कौरववंशस्य प्राचानराजधानी हस्तिनापुरं भग्नावशेषातिरिक्त किमस्ति ? तक्षशिला- पतुप परिज्म [१९ ·- नालन्दा औदन्ती विक्रमशिलादीनां विश्वविद्यालयानों का स्थितिरस्ति? हड़प्पा-मोहनजोदड़ो-सिन्धुघाटी-सभ्यतादीनां दर्शनेनाद्यत्वे का काः कल्पनाः क्रियन्ते ? प्राचीनतत्वान्वेषका भू गर्भविद्याविशारदा अद्यत्वे राजपूतानारेगिस्तानं प्राचीनं समुद्रं कथयन्ति । यदा समुद्रस्थाने रेगिस्ताना सम्भवति तहि लक्षवर्षपूर्व' पुराणेपूल्लिखितभौगोलिकस्थितिपु परि- वर्तनं न किञ्चिद् माश्चर्यजनक सभवति । अत. पौराणिकाधुनिक- भूगोलयोरन्तरे सत्यपि पौराणिक भूगोले न कपोलकल्पितं मन्तु युक्त. मस्ति, प्रत्युत तत् सर्वथा सत्यं प्रामाणिकं चेति मत्वा तस्य वास्तविकता- स्वेपणाय नूनं दोपतरः प्रयत्नो विधातव्यः ।। भौगोलिकमैतिहासिकं च तथ्यम् प्रायः प्रतिपुराणं सर्गवर्णनप्रसने पृथ्वी-नक्षत्र-गहोपग्रह ब्रह्माण्डा- नामाविर्भावस्य क्रमो वणितोऽस्ति । सप्तद्वीपायाः सप्तसमुद्रायाः पृथिव्या वर्णनमपि प्रत्येकपुराणे समानरूपेणोपलभ्यते, किन्तु द्वीप-वर्षादीना वर्णनस्य तत्सीम्नो विस्तारस्य चाधुनिकपरिमाणैर्न संगतिर्जायते । एवं द्वीपादीनां नामकरणमपि अद्यतनभूगोलेन सह न संगतं भवति । प्राचीना ऋषयो महर्षयश्च प्रायोऽरण्यवासिनो दिव्यदृष्टिसम्पन्नाश्च आसन् । समस्त जगद् तेषां हस्तामलकवत् प्रत्यक्षमासीत् । तन्मुखाम्भोजनि सृतं- भूमण्डलस्य परिमागमपि न केवल काल्पनिक भवितुमर्हति । अतः तात्कालिको भौगोलिक सीमा अन्यादृश आसीदथवा योजनपरिमाणः कश्चिदल्पीयानेव प्रचलित आसोदिति कल्पनमसंगतन प्रतिभाति । पुराणेपु समस्ते भूवलये स्थितानां देशानां वर्णनं तपस्यानां निवा- सिनामाचार-विचार-व्यवहार- वेध-वुशा-स्वभाव सम्यता-रुचिप्रभृतीनां भौगोलिकस्थितेश्च वर्णनमपि विद्यते, परन्तु भारताद्भिन्नानां देशाना नाम्नोऽप्रचलितत्वातत्सम्बन्धे इदमित्यं रूपेण किञ्चिन् कथनं सगतं न प्रतीयते। पुराणेषु जम्बूद्वीपः सम्भवतः एशियापार प्राचीन नाम प्रतीयते । भारतस्य सीमासु स्थितानां देशानां प्रकृतिवर्णने पुराणेषु न कचन शैथिल्य विलोक्यते । यदा पुराणेषु भगवान् व्यास: पूर्वतः पश्चिम. लम्बायमानस्य हिमालयतो दक्षिणे कन्याकुमारीपर्यन्तस्य च भारतस्य विभागं कर्तुं प्रयतते. तदा तस्य हृदये देशप्रेम्णोऽभिमानो जागतो भवति, तंदानीस भारतादन्यं कमपि देश न निदिशति, भारतस्य वैशिष्ट्यं व्यज- मन् प्रवीति यदयं देशः सर्वदेशेभ्योऽप्यस्ति महान विचित्रः। कर्मभूमेरित .२००० [पुराणपयांसोपने A ·TERBHA एव स्वर्गापवर्गावामिः सम्भवति । अस्यकैकोऽपि कर्णः परमः पवित्रोऽस्ति। अतोऽत्र जन्म ग्रहीतुं देवा अपि अभिलपन्ति । कन्याकुमारीतो गनोत्तरी- पर्यन्त प्रसृतस्य भारतवर्षस्थान्येपामप्टविभागानां च सोम्नो ज्ञानं सम्यक् न जायते । अतोनुमोयते यत् प्राचीनकाले भारतस्य सीमा भौगोलिक- स्थितिश्च काचिदन्यवासीत् । भारतवर्षीय-नद-नदी-पर्वतादीनां वर्णने तद्भौगोलिकस्य ज्ञानस्याभासो भवति । पुराणानुसारं वृहत्तरभारतस्य विस्तारः पूर्व प्राग्जोतिपात(आसाम) ईरानपर्यन्तं, दक्षिणे कन्याकुमारीतः तुकिस्तानपर्यन्तमासीत् । इयति विशाले भूभागे भारतीयायाः संस्कृतेः प्रचारः प्रस्तारो व्यवहारश्वासीत् । आक्षेप:-कियन्तो नवीनाः समालोचकाः कथयन्ति यत् पौराणिक भूगोल सर्वथाऽप्रामाणिकमशुद्धञ्च वर्तते । यतो हि पुराणकर्तु:सभ्यर- भूगोलस्य ज्ञानं नासीत् । अतस्तन्निमितं पुराणमपि अश्रद्धयमस्ति । परिहार:-पौराणिकं भूगोलं सर्वथा सत्यं शुद्ध प्रामाणिकं श्रद्ध यञ्च विद्यते । यः पुराणानां सम्यगध्ययनं न कृतमस्ति ते पौराणिक भूगोलं निकाममप्रामाणिकमसत्यञ्चति कथयेयुः, परन्तु विधिवत् पुराणानाम- ध्ययनकर्तारः पौराणिक भूगोलं सत्य प्रामाणिकञ्च मन्यन्ते । पुराणरहस्यानभिज्ञा व्यक्तयः पुराणणितां पृथिवीं प्रत्यक्षपृथिवीतो यदा मेलयन्ति तदा तेश्यमानायाः पृथिव्या व्यास-परिधि क्षेत्रफलादिषु महदन्तरं दृश्यते। अत: पौराणिकस्य भूगोलस्य वास्तविकशानाय सर्व- प्रथम पुराणानां पूर्वापरमध्ययन विधेयम्, ततस्तेपा ज्ञानं भविष्यति यद् यस्यां भूमो वयं निवसामः, तत्समाना वहवो भूमयः पुराणवणितभूगो- लाभ्यन्तरे समागच्छन्ति। पौराणिक भूगोलं केवल दृश्यमानायाः पृथिव्या एव भूगोल नास्ति, किन्तु पौराणिके भूगोले खगोलमपि सन्निविष्टं वर्तते । यस्यां पृथिव्यां वयं वसामः, तत्र न कोऽप्येवंविधः पर्वतो वर्तते यो लक्षयोजनक्रोशपरिमित: स्यात् । नापि तत्राप्टदिक्पालानां नगर्यो दृश्यन्ते । अतः पुराणानि यां पृथिवीं वर्णयन्ति सा काचिदन्यवास्ते। दैय-विस्तारयोर्ध्यानमदत्वा बलात्कारेण केवलमात्मभूमिमावस्वी- कारोऽस्ति भ्रमः। अस्माकं भूगोले न सन्ति ते विशालाश्चत्वारः पर्वताः, येषु आम्रजम्बूवृक्षाणां रसेन नद्यः प्रवहन्ति, न वा तोक्षुरस-दुग्ध दघि- पृतसरोवरा दृश्यन्ते । ते तु स्वर्गलोके वणिता.सन्ति ऋग्वेदे (४१३४६) घृतहदा मधुकूलाःसुरोदकाः क्षीरेण पूर्णा उदकेन दना । एतास्वा पारा उपर्यन्तु सर्वाः स्वर्गलोके मधुमत पिन्वानाः ।। चतुर्थः परिग्वेदः ] VIDE [२०१ 44229 ·मण्डमध्यगतः पुराणणिता भूमिरतिविस्तृता भूमिरस्ति तां स्वनिवासभूमितो मेलयित्वा पौराणिक्या भूमेरसत्यत्वप्रतिपादनं न कस्यचिद् विचार- शीलस्य कर्तव्यं विद्यते । एवन्तु स एव वक्तुं शक्नोति, येन पुराणवणिते भूगेले न सम्याध्यानं प्रदत्तमस्ति। श्रीमद्भागवतं हि सूर्यत: 'पञ्चविंशतिकोटियोजनानामुपरि, सूर्यतः पञ्चविंशतिकोटियोजनानामधः, सूर्यतः पञ्चविंशति कोटियोजनं वामे पञ्चविंशतिकोटियोजनञ्च दक्षिणे च विस्तृतां भूमि मतुते- सूर्यो द्यावाभूम्यो यदन्तरम् । सूण्डिगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः ।। श२०४३ एतदेवेकं ब्रह्माण्डमुच्यते । अस्य ब्रह्माण्डस्य गोलाद्ध'द्वयं विद्यते । द्वयोर्योगं कृत्वा श्रमद्भागवतादौ पृथिव्या मानं पचाशत्कोटिविस्तृत लिखितमस्ति-पञ्चाशकोटिविस्तीर्णा ससलवनकानना । पौराणिविद्भिः एतत् स्थूलं जगदेवेन्द्रियातीतस्य सूक्ष्मस्य जगतः सर्वाङ्गपूर्ण प्रतिबिम्बमभिमतं वर्तते । सूक्ष्मे जगति येषां येषा पदार्यानां यादृशी यादृशी स्थितिरस्ति पुराणैरपि तत्प्रतिनिधिपदार्थानां तादृशी तादृशी स्थितिः वणिताऽस्ति । यथा कजेऽतिभूगोलचित्रे दृश्यमानस्य जगतः प्रमुखानां नद-नदी-ग्राम-नगर-वन-पर्वत-समुद्रादीनामशित कृत्रिम रेखात्मक चित्रं न वास्तविकनद नदी-ग्राम-नगर-वन-पर्वत समुद्रादीना समान भवति । तेषां परिमाणे कियदन्तरं भवत्येव तथैव दृश्यमानमिद स्थूलं जगदपि इन्द्रियातीतस्य तस्य सूक्ष्मजगतः प्रतिचित्रमात्रमस्ति, यथा मानचित्रेऽङ्किता गगा-यमुना दीनां प्रतिमूर्तयो रेखा न वास्तविकगंगा- यमूनादिवत् स्वतरः किमप्याप्लावयन्ति तथैव पुराणवणितं नद-नदी. नगरादिसस्थानं न तादृश कार्यकारि स्यूले जगति समुपलभ्यते । कस्यापि ग्रन्यकारस्य वास्तविकमभिप्राय व्यजयितु तद्ग्रन्ये शित- पारिभाषिकशब्दानामावश्यकता भवति । भूगोले तु पारिभाषिकशब्दाना. मधिक मूल्य भवति । यतो हि तत्सम्बन्धिनं प्रत्येक भावं व्यक्ती कतुं भूयो भूय पारिभाषिकशब्दानां प्रयोग आवश्यको भवति । पारिभापिक- शब्दानामर्थसीम्नो निर्धारणं ग्रन्थकारस्येच्छायामस्ति निर्भरम् । स यं शब्दं यावद् व्यापक कतुं वाच्छति तावत् स्वेच्छापूर्वक करोति । अस्मिन् यन्यस्य विचारः तस्मिन् नियन्त्रण कर्तुन प्रभवति । मत. पौराणिक- भूगोलविषयकपारिभापिफशब्दानामयसीमा पौराणिकमापातुसारमेव २०२ [पुराणपालीपने - 1 ·मन्तुं शक्यः । लोकव्यवहारे भूमण्डलशब्दस्यार्थः पृथ्वीमात्र कामं भवेत्, किन्तु पुराणेषु भूमण्डलशब्दपरिभाषा कृताऽस्ति, यत् सूर्यो यावद् दूरं स्वकीयं तापमुपरथापयितुं शक्नोति तथा ताराभिः सह चन्द्रमा वा यावत्पर्यन्तं दृश्यते, तावदेव विस्तृतं स्यानं भूमण्डलमुच्यते। तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते। भूमण्डलायामविशेपो यावदादित्यस्तपति, यत्र चासौ ज्योतिषां गणश्चन्द्रमा वा सह दृश्यते (५:१६:१)। विष्णुपुराणेऽप्युक्तमस्ति यत् सूर्यकिरणानां यावत् प्रकाशो भवति तथा चन्द्रमसो रश्मयो यावत्पर्यन्तमुपतिष्ठन्ते तत्प्रदेशस्य नाम पृथिवी वर्तते । सा समुद्र-नद-नदी-पर्वतपर्यन्ता कथं न स्यात् ? रविचन्द्रमसो वित् मभूखैरवभासते । त समृद्रसरिछैला तावती पृथिवी स्मृता ।। = २०१३ अनयैव दृष्ट्या पृथिव्या दैव्यविस्तारो पञ्चाशत्कोटियोजनपरिमता. वुक्ती स्तः, तथा सप्तसमुद्राणां वर्णनमपि अनयव दृष्ट्या जातमस्ति । कियन्तः समालोचकाः पुराणेषु अक्षिपन्ति यत् पुराणेषु दुग्ध-दधि- घृत-सुरादिसमुद्राणां सुवर्णमयस्य सुमेरुपर्वतस्य च यद्वर्णनं दृश्यते तदस- म्भवं प्रतीयते, यतः पुराणेषु येपां नद-नदी-नगर-सरोवर वन-पर्वतादीना वर्णनं विद्यते, नाद्यत्वे ते कचनोपलम्यन्ते । जम्बूरसपरिपूर्णस्य जम्यू. नदस्य, आम्ररसेन वहन्त्या अरुणोदाया नद्या, इक्षुरस-दुग्ध दधि-घृत- सुरादि समुद्राणां स्वर्णसुमेरुपर्वतस्य, स्वर्गनरकादीनां च न कचनोपलब्धि- भवति । तथा तेषां यद् देध्यं विस्तारोनत्याधस्त्यादि निर्दिष्टं न तत् प्रत्यक्षमवतरति नवाऽनुमानद्वारा तस्य सत्यता स्वीकर्तु शपया। पुराणा. नुसारमस्माकं पृथिव्या परिमाणं पचाशत्सहस्रयोजनपरिमितमुक्तमस्ति, पर प्रत्यक्ष प्रायः सा चतुः सहस्रकोशतरिमितास्ति । एव सुमोरोरोनत्यं लक्षयोजनपरिमित कथित विद्यते, किन्तु पृथिव्या पर्वतानामोनायं साद्ध- द्विसहस्रतोऽधिकं नास्ति । आधुनिक. गवेष. हिमालयस्यगौरीशंकर- शिखरस्यौनत्यं २६००० फुटपरिमितमुक्तं, किन्तु पुराणेषु मस्य परिमार्ग सहस्रयोजनपरिमितं निर्दिष्टं वर्तते । अतः पौराणिक भूगोल सर्वयाऽ- सङ्गतमप्रामाणिकमश्र पञ्चास्तीति । तन्न युक्तिसह प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायानुसारं यया केनचिद् विशिष्ठगुणकारणेन फरचन पदार्थ, तन्नाम्ना प्रसिद्धपति वयंव दुग्ध-दधि-वृत-सुरागाममावेऽपि तत्समानस्वादिष्टजलसत्वेन समुद्रापा पतयः परिणाम - ·नामापि तादृशं प्रसिद्धम् । सुमेरोः सुवर्णमयकथनस्य तात्पर्य मिदमेव सम्भवति यत्तत्राधिकमात्रायां सुवर्णमुपलभ्यते । एवं यद्यपि ग्रीनलैण्ड. स्याक्षरार्थों भवति हरितं स्थानं तथाप्येतस्याभिप्रायोऽयं न भवति यत्तत्रत्यानि दुग्ध-दधि-जल-प्रस्तर-मृत्तिकादीनि सर्वाण्येव वस्तूनि हरि- तानि भवन्ति, किन्तु परिपूर्णशाद्वलाधिक्येनैव तस्य द्वीपस्य नाम ग्रीन- लैण्डमिति जातम् । तथा गोल्डनटेम्पल शब्दस्यार्थो भवति सुवर्णमन्दिरम् एवं काठ की हवेली इत्यस्यार्थी भवति काप्ठगृहं, किन्तु एतेन न ज्ञेयं भवति यत्तष्टका-प्रस्तर-चूर्णादयो न संलाना सन्ति, परन्तु उपरिभागेऽ. धिकसुवर्णोपयोगेन तादृशस्य मन्दिरस्य नाम गोल्डनटेम्पल इति जायते तथा काष्ठाधिक्येन च तादृशस्य गृहस्य नाम काठ की हवेली इति जायते । एवं पुराणेषु भूमण्डलविषये यत् किमपि लिखितमस्ति तत् सर्वथा विवेकपूर्णमस्ति । तस्य माननेन महासस्याद्भुतायां प्रति- मायामाश्चर्य जायते । पृथिव्या परिमाणं व्यासः परिधिः क्षेत्रफलम् सीमा पर्वतास्थितिय विस्तार औनत्यं नद-नदी-बन-सरोवरादीनां- संस्थानं सर्वाङ्गपूर्ण वणितं वर्तते । अतो वैज्ञानिकप्रकाशे यत् किमपि दृश्यते तत् पुराणवणितस्य रहस्यस्यास्ति छायामात्रम् । तस्मात् पुरा- गोक्तं सर्व सगत विश्वसनीयमत्तुसन्धेयञ्चेति निश्नाचम् । खगोलचर्चा प्रायः सर्वेषु पुराणेषु खगोलसम्बन्धिविवेचन विद्यते, परं विशेषतया विष्णु ब्रह्माण्ड-कूर्मपुराण भविष्यपुराण-श्रीमद्भागवतेषु तु खगोलस्य पति विवेचन कृतमस्ति । एषु सूर्य-चन्द्रादि-ग्रहोपग्रह नक्षत्र मण्डल- राशिचक्र-शिशुमारचक्र ध्रुवतारादीनामुत्पत्ति पत्ति-विगति परिवर्तनादि- रहस्यं विवेकपूर्णपद्धत्या लिखितमस्ति । केषां ग्रहोपग्रहताराणां कि परिमाणमस्ति ? को ग्रहः पृथिवीत कियटूरं वर्तते १ कश्व ग्रहः कया गत्या कियति काले केन मार्गेण भ्रमति ? कस्य, ग्रहस्य कदा को वा कुत्र के प्रभावो भवति । एल्यो प्रहोपमहादिन्यः को लाभो भवति मानवानामिति तर्फसगतं विवेचन पुराणानामस्ति मौलिको विषयः। विश्वस्य वैज्ञानिकाः खगोलविषयकगवेपणायां यथायथमसरन्ति तथा तथा पौराणिकं खगोल समीचीनं प्रतीयते । अमेरिका-रूसयोरुपगहै. विश्वस्य वैज्ञानिकानां नेत्राणि उद्घाटितानि । समस्त संसार. साम्प्रतं मन्तुमुद्यतो जातोऽस्ति, यत् पुराणवणितं खगोलं सत्यमस्ति । सस्य राकेटो मङ्गललोकमानामति । अमेरिकायाः सुटनिकश्चन्द्रधरातले भूयो भूयो गच्छति प्रत्यागच्छति च। [पुराणपर्यालोचने - ·सोम-सूर्ययोः पौरणिकी समीक्षा... अखिललोकस्रष्टु भगवन्नारायणमाभिहदसमुद्भवसरोजजन्मनो हि ब्रह्मणो मानसपुत्रो महपिरत्रिमुनिर जायत । स च लोककल्याणकामनया पिया विधात्रा सृष्ट्यर्थ समादिष्टो मनोवाक्कायकर्मभिः शुभानि समाचरन् काष्ठ • कुड्य - शिलासन्निभ अर्ध्वयाहुः सन् दिव्यत्रिंशत्सहस्रवर्षपर्यन्त- मनुत्तमं नाम दुश्चरं तपस्तेपे । तेनानन्दमयं क्लेशनिवारकं ब्रह्मविष्णु- महेशानामान्तरिक तेज प्रकाशितम् । तेयामष्टमांशेन व सोमस्योत्पत्ति- रजायत । तपःप्रभावात् सजातनिर्मलकान्तेनिनिमेषं तपतस्तस्य अत्रि- मुने नयाभ्यां तेजोविन्दुः सहसा प्रास्रवत्, यज्ज्योत्स्नया स्थावरजङ्ग- मात्मके समस्ते विश्व प्रकाशो जातः । लोकपितामहस्य विधेरादेशात्त तेजोविन्दुं पुत्रेच्छया स्त्रीरूपेण दिशो धारयामासुः, किन्तु तत्तैजसो दुर्धपतया ताश्चिरं घर्तुमसमर्था. सत्यो भूमो प्राक्षिपन् । ततो वेधा वमुघाया पतन्तं तमादाय पुरुषाकारं च विधाय स्ववेदमये रथे संस्थाप्य तेन सागरपर्यन्ताया वसुन्धराया एकविंशतिवारं प्रदक्षिणं कारयित्वा तं स्वं धाम नीतवान् । तत्र देवषिभिः सोमदेवत्यै मन्त्रः संस्तूयमानं तं भगवान जयोनि- रशेपोपधि-द्विज-नक्षत्राणामाधिपत्येभ्यषेचयत् । मत्स्यपुराणानुसारं तु राज्ञाः पृयोः पृथिव्या आधिपत्येऽभिषे. कानन्तरं तेनेवोपधि-यज्ञ व्रत-तपसामाधिपतिश्चन्द्र कृतः । चन्दमसो यत्तेजः पृथिव्यामपतत्तदोषधिरूपेण परिणतम् । मतो- ऽद्यत्वेऽपि तत्तेजसा रात्री जाज्वल्यमाना भवन्त्योषधयः । एवं चन्द्रमा १. आदिष्टो ब्रह्मणा पूर्वमनि, सर्गविधौ पुरा । अनुत्तमं नाम तपः सृष्ट्यर्थ तप्तवान् प्रभुः॥ थपः सुनाव नेवाभ्या धाम तच्चाम्वुसम्भवम् । दीपयविश्वमखिलं ज्योत्स्नया सचराचरम् }} म. गु. २३३२.६ २, द्विजातीला वीरुधा च नक्षत्राणा ग्रहैः सह । पनाना तपसा व सोमं राज्येऽभ्यपेनयत् ।। वा. पु. ७०१३ ३. यदामिपितः सकलाधिपत्ये पृथुधरिभ्यामधिपो बभूव । संदीपपीनामधिपं धकार यज्ञवताना तपसा च चन्द्रम् ।। म.पु. ८२ । : चतुपा परिझेदा 1 ·ओषधीशो द्विजराजश्च कथ्यते । अत एवं कोषकारा:-'मोषधोको निशापतिः' द्विजराजा शशधरो नक्षत्रेशः क्षपाकरः, इत्यादि चन्द्रपर्याय- माहुः। एवं प्राप्ताधिपत्य. स भुवनत्रयं पालयन् विष्णुध्यानकतत्परो दश पावर्षपर्यन्तं तीवं तपः समाचरन् भगवन्तं विष्णु प्रसाद्य तेन वर घृणुष्वेत्युक्तः शक्रलोकजिगीषया करिष्यमाणे स्वराजसूय यज्ञे प्रत्यक्षी. भूय फलभोक्तत्वस्य च वर ययाचे । ततो भगवता विष्णुना तथा स्त्वित्युक्त्वाऽन्तहिते तस्मिन्नयं तपसो विरम्य महतोत्साहेन ससम्भारं राजसूर्य नाम महायज्ञ समाजह, यत्र महपिरत्रिोता, मृगुरध्वर्युः, हिरण्यगर्भ उद्गाता, स्वयं ब्रह्म व ब्रह्मा, उपद्रष्टा साक्षारिः सदस्याश्च सनकादयो मुनयोऽभुवन् । ईदशस्यापूर्वस्य राजसूयसत्रस्य सम्पादनप्रभावादत्युत्कृष्टाधिपत्या- घिष्ठातृत्वाच्चैनं मद आविवेश । मदावलेपाच्वासो प्रान्तचित्तो दुर्बुदयाऽ- वितयावनतः सन् देवगुरोः पत्नी तारानाम्नी वलाजहार । वृहस्पतिना तदनुरोधेन देव भूयो याच्यमानो देवर्षिभिश्च प्रेर्यमाणोऽपि स तत्सुख- पाशवद्धो न तां प्रत्यावर्तयत् । तन्त्र-मन्त्र-यन्त्राभिज्ञोऽपि वाक्पतिनं तस्मै शापं प्रदातुं प्राभवत्, न सा केरप्युपायः तस्यापकारं कर्तुं समर्थो १. सद्दीप्तिरधिका तस्माद्रानो भवति सर्वदा । सेनौषधीय. सोमोऽभूद् दिजेशश्च निगद्यते ।। म. पु. २०१३ २. पदो पत्रे वराव सोमः पक्रलोकं जयाम्यहम् । प्रत्यक्षमेव भोक्तारो भवन्तु मम मन्दिरे । राजसूये सुरगणा ब्रह्माद्याः सन्तु मे द्विजाः ॥ म.पु. २३१८ १. होतानि गुरध्वर्युरुद्वाताऽभूच्चतुर्मुसः । ब्रह्मत्वमगमत्तस्प उपद्रष्टा हरिः स्वयम् । सदस्यासनकावास्तु राजसूयविर्षा स्मृताः ॥ तव. २०२१३ ४. तदा सुद प्राप्य दुष्प्रापमैश्वयंमृपिसस्तुतम् । प विभ्रममतिः विप्रा विनयोऽविनयाहतः ।। बृहस्पतेः स वै मापा द्वारा नाम पस्विनीम् । जहार सहसा सर्वानवमत्याङ्गिरः सुवान् । स याच्यमानो देवश्व तथा ब्रह्मपिमिश्ध है। नव प्पयत्तारा स्मामाङ्गिरसे तदा ।। वा. पु. ९०१२७.१९।। [पुराणांतोषनेय , ·- जातः । देवगुरु वृहस्पति प्रति द्वेषकारणाद् देवविद्वेषिणामसुराणा- माचार्यः शुक्राचार्यश्चन्द्रमसः पाणिग्राहोऽजायत । उशनसः सहयोगाच्च दैत्यदानवनिकाया अपि तत्पक्षे महान्तमुद्योगं चः। वृहस्पतिपक्षे तु सकलदेवसेनासहाया शक्रोऽपि सहायकोऽभवत् । वृहस्पतेः पितु- रङ्गिरसः सकाशोपलब्धविद्यः तत्स्नेहपाशवदो रुद्रोऽपि तत्साहाय्य- कामनया प्रमथगणे: साकं स्वकीयमाजगवं धनुरादाय सोमेन सह योद्धमुपस्थितः । श्रीमद्भागतमप्येतत् सर्वं समर्थयति । ततो रुद्रपुरोगा इन्द्रादिदेवा असुरेषु, असुराश्चोशनसा समन्विता देवेषु सरोपं शस्त्रास्त्राणि मुमुचुः । एवमुग्रतीक्ष्णरायुध. परस्परं युध्यतोः वाणांश्च प्रक्षिपतो द्वयो दलयोरतीवोनो भयङ्करस्तारानिमित्तः तारकामयः सङ्ग्रामः समारब्धः। येन भूम्यन्तरीक्षयो मंहतो भीतिरुत्पन्ना। ईदृशेन सकलक्षोभकरेण महाहवेन क्षुब्धहृदयमशेषं जगद् ब्रह्माणं शरणमुपेत्य तन्निवारणाय प्रार्थनाञ्चकार । ततो लोकपितामहेन ब्रह्मणा विश्वविनाशाय प्रवृत्ते तस्मिन् तारकामये समामे सहपा कश्चित् प्रविश्य भगवन्तं पिनांक- पाणिमुनमुशनसं देव-दैत्य-दानवगणांश्च निवारयन् सोममुवाच सोम ! परस्त्रोहरणादकात्त्विं सौम्योऽपि ग्रहेषु पापीयान् गणयिष्यसे, वृहस्पते. र्भार्यां तारां प्रत्यावतंय, परस्वप्रत्यर्पणेऽपमान न सम्भवति । ततः ओमित्युक्त्वा युद्धाद्विरतेऽशुमाली स्वयमेव विवाता गुरवे तां तारा प्रत्यावर्तयत ततः १. शशाक शापं न च दातुमस्मै न तन्त्रशास्त्राग्निविपरशोपं. । तस्यापकर्तुं विविधरुपायै नैवामिवारैरपि वागधोश ॥ म. पु. २३।३३ २. तत. सशिष्यो गिरिश पिनाकी बृहस्पतिस्नेहवशानुवद्धः ।। धनुगृहीत्वाजगव पुरारि जंगाम भूतेश्वरसिद्धजुटः । युद्धाय सोमेन विशेषतः तृतीयनेत्रानलमोमवक्त्र. ॥ तत्रव. २३॥३७३ ३. वदस्त्रयुग्म जगतः क्षयाय प्रवृद्धमालोक्य पितामहोऽपि । अन्त:विश्याथ कथं कपश्चिन्निवारयामास सुरंः सहैव ॥ यस्मात् परस्त्रीहरणाय सोम! त्वया कृतं युद्धमतीव मोमम् । पापग्रहस्त्वं भविता जनेषु धान्तोऽप्यलं नूनमयासितान्ते॥ मार्यामिमामय वावरतेस्त्वं नचावमानोऽस्ति परस्वहारे॥म.पु. २३४४६ ४. ततो निवार्योधनस रुद्रं ज्येष्ठं च धद्धरम् । ददावाङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।। वा. पु. ९०.३५ पतुप परिच्छेदः] [ २०७ ·नामन्तः प्रसवामालोक्य देवगुरु:-देवि ! नेव मम क्षेत्रे भवत्यन्यसुतो बाह्यः, तस्मादेनमुत्सृजेति तामुवाच । सा चेवमुक्ता पत्युश्च्छन्दानुसारिणी सोमेन वलादाहित त गर्भ तृणगुच्छे उत्ससर्ज । स चोत्पन्नमात्र एवाति- तेजसा समेषां देवाना तेजांसि अभिभूतवान् । ततः कनकप्रभस्य कुमारस्यातितेजस्वितया चारुतया च गुरुमिन्दुञ्च सामिलापो दृष्ट्वा समुत्पन्नसन्देहा. सन्तो देवा:-माता मस्त्रा पितुः पुरः, इत्यादिवचनात् पितुरेव पुत्र', मातैव पुत्रजनकं वेत्ति, इत्यतोऽस्य को जनक इति निश्चेतु तारामेव पप्रच्छुः कथय सुभगे । कस्यायमात्मजा कुमार सोमस्य, गुरो. वा ? इत्येव बहुशः पृष्टाऽपि सा यदा हिया न किश्चिदुकवती तदा कुमार क्रोधाविष्ट प्राह-दुष्टे अम्ब | कस्मान्न मम तातमाख्यासि, साम्प्रतमेवाह- मलोकलज्जावत्यास्ते शास्ति करोमि। अथ प्रपितामहो ब्रह्मा तं कुमारमपवार्य स्वयमेवाप्राक्षोत्-वत्से । सत्यं धूहि, कस्यायमौरस. कुमार, सोमस्याथ वृहस्पते ? तत. सा लज्जा जड शनैः प्राह-सोमस्येति । ततः स्फुरदुच्छ्वसितामलकपोलकान्तिरुङ पतिः कुसुमशरसुन्दरं त सुकुमार कुमार प्रेमनिर्भरमालिङ्गथ-साधु वत्स । साधु । प्रज्ञासम्पन्नोऽसीत्युच्चार्य बुध इति तस्य नाम चक्र ततो. विधाता तस्याभिषेक विषाय युवान कृत्वा तस्मे ग्रहसाम्य प्रदाय पश्यत्सु च देवेषु ब्रह्मर्षिभिः सह स्वक धाम जगाम ।' ततः प्राप्तापूर्वाधिपत्याधिष्ठातृत्वमालादजनक सर्वानन्दकर सोम सम- वेक्ष्य दक्षप्रजापतिना रूपलावण्यसम्पन्ना सुयोग्या स्वकीया. सप्तविंशति- १. अच्छस्ते सुरास्तत्र केन जात कुमारकः । अथ सा लज्जिता तेपा न किञ्चिदवदत्तदा । म पु २४१५ २ होयमाणा यदा देवानाह सा साध्वसाधु वा। तदा ता शप्तुमारब्ध कुमारो दस्युहन्तम || पापु ९०४० ३ सा प्राञ्जलिरुवावेद ब्रह्माण वरद मुम् । सोमस्येति महात्मान कुमार दस्युहन्तमम् ॥ तत सुतमुपाघ्राय सोमो दाता प्रजापति । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धीमत ॥ वा. पु ९०४२.४३ ४ अभिषेक तत कृत्वा युवानमकरोद्विभु । ग्रहमाम्यं प्रदायाध ब्रह्मा वापि समुत ।। सर्वदेवाना तत्रवान्तरधीयत । म पु २४१८३ 1 पश्यता २०८] [ पुराणपर्यालोचने ·कन्यकाश्चन्द्रमसे पत्नीत्वेन समर्पिताः। एता सर्वा दक्षात्मजाश्चन्द्र- पन्या कालविभागज्ञापने नियुक्ता लोकव्यवहारनिर्वाहाय नक्षत्रनाम्ना ज्योतिषशास्त्रपु व्यवहृता विद्यन्ते । यद्यपि चन्द्रमसः सर्वा अपि भार्याः समानरूपवत्यः सर्वाङ्गसुन्दर्यश्चासद तथापि तासु रोहिणी सर्वातिशायिनी चन्द्रमसो मनोरमा वभूव । अतोऽन्या उपेक्ष्य स रोहिण्यामेव प्रोतिमानभूत् । तदिदमनुचितं मत्वा ताः सर्वा ईर्ष्यावत्यः पितुः समीपमुपेत्यामुमर्थं शशंसुः-तात ! अस्मासु तुल्यप्रभावासु सतोष्वपि ते जामाता रोहिणीमेवाधिकं भजतीति । ततो दक्षः चन्द्रमसमाहूय सासु समानभावेन व्यवहाराय सोममादिश्य ताः प्रत्यावर्तयत । अथापि तदादेशमवेहेल्य स पूर्ववद् रोहिण्यामेवासक्तो वभूव । पुनस्तच्छ्रुत्वा दक्षेण रोपात्तदर्थ राजयक्ष्माणमुत्पाद्य तच्छरीरे प्रवे- शितः । ततः शनैः शनैः क्षीयमाणे चन्द्रे यदा ओषधयः प्रजाश्च क्षोणतां. मुपगताः तदा देवानामनुरोधेन दक्षः तद्रोगनिवृत्तये उपायं निर्दिशन्नुवाच- सोमो हि सर्वासु भार्यासु समान व्यवहरतु, अपि च पश्चिमे समुद्रे सरस्वब्धिसङ्गमे हिरण्मयतीर्थे स्नानं च कुर्यात् । तत्रैव भगवतो महादेव- स्याराधनया तस्य कान्तिः प्रागिव निर्मला भविष्यति । अयं पञ्चदशदिन- पर्यन्तं क्षीणो भविष्यति तथा पञ्चदश दिनानि यावद् वद्धिष्यते । तदनु- सारं सोऽमावस्यायां तत्र तीर्थे स्नात्वा तत्तीर्थप्रभावात् पूर्ववत् स्वकी- यानि प्रकाशवन्ति प्रभायुक्तानि शीतलानि किरणान्यवाप्य पुनः समस्त जगत् प्रकाशयितुमारब्धवान् । अतस्तकालादेव तत्तोर्थ प्रभाप्राप्त्या प्रभासतीर्थनाम्ना प्रसिद्धं जातम् । तेनैव शापेनाद्यापि चन्द्रमाः कृष्णपक्षे १. ताः सर्वास्त्वनवद्याङ्गाः कन्या. कमललोचना । कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दये । म. मा. आ प ७५११ सप्तविंशतु या, कन्या दक्ष सोमाय ता ददो। सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिप चैव कीर्तिताः ।। वा. पु. ६६०५२ २. तास्तु सर्वा विशालाक्ष्यो रूपेणाप्रतिमा भुवि । अत्यरिच्यत तासां तु 'रोहिणी रूपसम्पदा ॥ म० भा० सा. प. ३५१४६ ३. समं वर्ततु सर्वासु शशी भार्यासु नित्यशः । १. समुद्रं पश्चिमं गत्वा सरस्वत्यधिसङ्गमम् । आराधयतु देवेसं ततः कान्तिमवाप्यति ।। म० मा० शा. प. ३५१७७ ४. विमुक्तचापः पुनराप्य तेजः सर्वं जगद् भासयते नरेन्द्र ! । एवं तु तीर्थप्रवरं पृथिव्या प्रमासनाद तस्य ततः प्रगासात तयेव, ३५१४२ पतु: परिच्छेदा] .

·प्रतिपदमारभ्यामायावत् क्रमशः प्रत्यहं क्षोयते तया शुक्लपक्ष प्रतिपदमारभ्य पूर्णिमापर्यन्तमेकाभिः कलाभिः पद्धते । पीयूपपिण्डमयं तस्य मण्डला- कार स्वरूप मेषस्य श्यामया रेखयाच्छन्नमिव दृश्यते तथा तस्य शरीर- मध्ये मेघश्यामलं शशकचिह्न स्पष्टं विलोक्यते । इति महामारतीया कथाऽत्रानुसन्धेषा ( शान्तिपवणि ३४२१५७५८)। अत एव च चन्द्राध्यं- प्रदानसमये सोमम्यात्रिनेत्र-समुद्रस भवत्वं सम्यक् संघटते- अत्रिनेत्रसमुद्भूत ! क्षीरोदार्णवसम्भव ! गृहाणाध्यं मया दत्तं रोहिण्या सहित. शशि ! वायुपुराणानुसारं तु राजयक्ष्मणा प्रतिदिनं क्षोयमाणः सोमः स्व पितरत्रिमुनिमुपेत्य तन्निवृत्तये प्रार्थयाञ्चकार । तदनु तेन स्वकीयेन- तपोवलप्रमावेण तस्य शमनं विधाय स स्वस्थोकृत्तः । अपि च शीतलरश्मिः सूर्य इव तेजस्वी प्रकाशमयः प्रसन्नात्मा चन्द्रमाः ससुद्रमन्यनसमये मध्यमानात् क्षीरससुद्रान्निगतेषु चतुर्दश- रलेष्वन्यतमं रत्तमप्युक्तमस्ति महाभारते पुराणेषु च। पूर्णिमायां चन्द्रोदयसमये ताम्रपा मधुमिश्रितपक्वान्नर्युकस्य वलेश्चन्द्रमसे समपं- णेन चन्द्रप्तमुद्रयो वृद्धियिते, साध्य-द्रादित्य-विश्वेदेव मरुद्गणाश्विनी- कुमारादोनां च महती तृसिर्भवति । किश्च धर्मपुत्रेषु अष्टसुवसुप बन्यतमोऽपि सोमः प्रोको विद्यते । वसु- रूपेणायं मानस्विन्या गर्मजोऽस्ति । अस्य मनोहरनाभिकाया पल्या चत्वारस्तनया अजायन्त-वर्चाः, शिशिरः, प्राणः, रमणश्च । तत्र सोमः स्वं ज्येष्ठ पुत्र वचंसं देवकार्यसिद्धिनिमित्तं पोडशवर्षपर्यन्त भूतले स्थातुं पणीकृत्य प्रेषितवानासीत्, योऽभिमन्युरूपेणार्जुनात् सुभद्रायामुत्पन्न आसीता पीयूषपिण्डस्य सोमस्यामृतमय्यः षोडशकलाः सन्ति । तत्र कृष्णपक्षे प्रतिपदमारभ्यामावस्यापर्यन्तं प्रत्यहं पितृदेवाः क्रमश एककां कलां पिबन्ति । दशपर्यन्त पञ्चदशनु कलासु पितृभिः पीतासु पोडश्याः कलाया अवशिष्टत्वादेकाल चन्द्रमस भगवान भास्करः स्वकोयेन सुषुम्णास्पेन १. ततः शतसहस्त्रासु मंथ्यमानात्तु सागरात् । प्रसन्नात्मा समुत्पन्नः सोम, शितांशुरुज्वल: ।। म० मा० आ. १. १८६३४ २. यस्तु चर्चा इति ख्यातः सोमपुत्रः प्रतापवान् । सोऽभिमन्युर्वृहत्वीतिरर्जुनस्य सुतोऽभवत् ।। पोडशवर्षाणि स्थास्यत्यमरसत्तमाः । म.भा. आ.५.१६७३११२ [पुराणपोलोचने ततः ·रश्मिना पुन पूर्णिमापर्यन्तमेककामेव कलामाप्यायति । एव सुधासा- विकिरणस्य सोमस्यामावस्या यावदेकेका कला पितन पिवन्ति । पितृभि पोतसुघ कलामावावशिष्ट सोम सूर्यदेव स्वे प्रकाशमये किरणे पुन' पोपयति । येन क्रमेण पितरश्चन्द्रमसोऽमृत पिवन्ति तेनैव क्रमेणादित्य शुक्लपक्षीयप्रतिपत्तिथित पूर्णिमापर्यन्त प्रतिदिन निशरकर पुष्णाति'। इत्थ पश्चदशभिदिन सश्चित सोमामृत सुधाहारा पितर पुन पातुमार- भन्ते, यतस्ते मृत्युभेषजरूपाया सुधाया नियमेन पानात् कल्पान्तकाल. पर्यन्तं जीवन्ति । अतस्ते सुधाहारदिना अमरा अप्युच्यते । तथा च जन्यभावमात्रस्य नियमेन ध्वसप्रतियोगित्वात् पितृदेवाना- ममरत्वमनुपपन्नमित्याक्षेपो निरस्त , प्रलये भावभूताना तेपा पितृदेवाना विनाशे सति तत्पूर्वकाल यावत् स्थितिरूपस्यामरत्वस्य निर्वाधात् । यस्मिन् समये द्विकलामात्रावशिष्टश्चन्द्रमा सूर्यमण्डले प्रविश्य तस्यामानामके किरणे तिष्ठति स कालोऽमावस्या तिथि वथ्यते । अमा- वस्याया रात्री सोम क्रमश प्रथम जले प्रविशन् वृक्षलतादिपु निवसन् सूर्ये प्रविशति । अतोऽस्मिन् समये यो वृक्षादि छिनत्ति पत्रादिक वा प्रोट- यति तस्य ब्रह्महत्याया पातक भवति । तदेव दर्शाहोराऽप्सु वीरुत्सु च प्रवेज्ञादुपक्षीणप्राये कलात्मके पश्च दशभागे किश्चिदवशिष्टे सति अपराले पितृगणा पानार्थं चन्द्रमसं पयु. १ क्षीण पीत सुरै सोममाप्यायति दीप्तिमान । मैयक्कल सात रश्मिनन येन मेण पीतोऽसौ देवस्तेन निशावरम् । आप्यायत्यादिन मास्करो यारितस्कर ॥ वि पु २।१२।४५ पीतं पञ्चदशाहट रश्मिन केन भासर । आपूरयन् ददौ तेन भाग भागमह प्रमात् ।। इत्येव मयंवीर्यण पद्रस्याप्पायते तनु । पूर्णिमास्या प्रहरयेत शुक्न सम्पूर्ण मण्डल ॥ म पु २५१५५ ५७ २ सम्भृवचार्टमासेन दर सोमस्पं मुघामृतम् । पियन्ति देया मैत्रेय । गुपाहारा यतोमरा ॥ वि. पु. २०१६ ३ पलादयाटिस्तु प्रविष्ट गृर्यमण्डलम् । ममाम्यरमो वसति अमावस्या त स्मृठा ॥ तव श१२६८ ४ जित्ति योग्यो यस्तु वीरयस्प निहारे। पत्र वा पाउपर ग्रहयो र विन्दति ॥ सय २१. भास्कर " पर्व परिज [ २१ ·पासते । विकलं सोमं पर्युपास्य तस्येन्दोः शिष्टां पञ्चदशी कलामेव द्विलव- परिमितं कालं निभृतं पितरः पिवन्ति, नतु षोडशी कलामपि । इत्थमा- मावस्पायां सोमस्य गभस्तिभ्यो निःसृत सुघामृतं पीत्वा सौम्या वहिषदः अग्निज्वाताश्च पितरो मासपर्यन्तं परमां तृप्तिमाप्नुवन्ति' । सोमाच्चैवा- मृतप्राप्ति. पितृणांतपणं तया । इत्यादि वचनानुसारम् अमावस्यायां कुहुकाले सोमामृतेन तर्पणस्य महन्महत्त्वमस्ति । अत एव बुधस्य पुत्रः पुरूरवाः कुहुमाने सोमसुधया पितॄन् तर्पयितुं प्रत्यमावस्य दिवमुप- तिष्ठते स्म । एवं चन्द्रमाः शुक्लपक्षे देवगणार कृष्णपक्षे पितॄन तथाऽ- मृतमयैः शोतले रश्मिभिवृक्षलतापपीश्चा लादयन् मनुष्य-पशु-पक्षी-कोट- पतङ्गादीन् समस्तान प्राणिनो निरन्तरं पुष्णाति। एवं विष्णुशक्तयधिष्ठितस्य रवेरपि पित्रादितर्षकत्वमुक्तमस्ति ।शुक्ल- प्रतिपदमारभ्यापूरित. पोडशकल: सन् कृष्णपक्षीयप्रतिपदादि प्रत्यहमे- कैककलांशेनामरैः पोयते । एवममरैरेकैककलायामशेन पीताया चतुर्द. श्यन्ते द्विफलमवशिष्ट सन्तं कृष्णपक्षक्षये दर्शे पितर: किञ्चित् पिवन्ति । तेनं चन्द्रतर्पणप्रकारेण भास्करातेषां देवपितॄणां तर्पणं भवति । *१ नि मृत सदमावस्या गमस्तिभ्यः सुधामृतम् । 'मास नृप्तिमवाप्याया पितर सन्ति निवृत्ताः ॥ सौम्या वहिपदश्चैव अग्निप्वाताश्च ते विधा । वि. पू २।१२।१३ २. ऐल: पुरूरवा विद्वान् माप्ति श्राद्धचिकिया। ततः स दिवि सोमं व ह्य पतस्यै पितृनपि । द्विलवं मुहुमानं च यसस्तेषां च तृप्तये । स्वधामृतेन सौम्येन तर्पयामास वै पितृम् ॥ म. पु. ४०१७-१२ ३. एवं देवान सिते पक्षे कृष्णपक्षे तथा पितॄन् । वीरपौषधिनिष्पत्त्या मनुष्य-पशु-कीटकान् ।। आप्यायति सीताशु. प्रकाशालादनेन च ॥ वि पु. २।१२।१४-१५ ४ पितृदेवमनुष्यादीन् स सदाऽऽप्याययन् प्रभु। परिवत्तस्यहोरात्र कारणं सविता द्विज ॥ सूर्यरश्मि. सुपुम्णो यस्तपितस्तेन चन्द्रमाः । कृष्णपक्षेऽमर शाश्वत् पीयते ये सुधामयः ।। पीतं तद द्विकले सोमं कृष्णपक्षसमे द्विज । पिवन्ति पितरः शेयं भास्करातपंणं तथा ॥ सत्रैव. २।११।२१-१३ २१२] [पुरामपालोरने 4 ·भगवान भास्करो हि समस्तस्य जगत आत्माऽस्ति । स पृथिवी-धुलोक- योमध्ये स्थितः आकाशमण्डलस्याभ्यन्तरे कालचक्रे चक्रममाणो द्वाद- शान मासान् विमति। रामिदिनयोज्यवस्थायाः कारणं भगवान सूर्य प्रातरुदीय माध्याहं यावत् स्वकिरणैस्तपति, ततो तोयमापरश्मिभिरस्त याति, सूर्यस्योदयास्लमनाभ्यामेव पूर्वपश्चिमयोंदिशो ज्ञान जायते-- महोगमन्यनस्थानकारण भगवान रविः। उदितो यद्धमानाभिरामध्याहात्तान रदि ॥ तत परं हमन्तीभिर्गोभिरस्तं नियन्यति । उदयास्तमनाभ्याच स्मृो पूर्वापरे दिशौ%3Dवि.पु० २६१८-१६ एप एवादित्यः पण्णामृतना हेतुः। इत एव दक्षिणायनोत्तरायणयो भवति विभागः। युगानां भेदक क्ल्पकारकश्वायमेव । अस्यैवावारेण ब्रह्मणः परार्द्धसख्या संभवति । अयमेव ससारस्प वर्ता धर्ता भर्ता चाभि- मतोऽस्ति । ब्रह्मनिष्ठा ब्राह्मणाः दैनन्दिन गायत्रीमन्त्रद्वारा एनमेवोपासते। मर्यादा-पुरपोतमस्य भगवत श्रीरामस्य कुलस्यादिकारणमयमेवास्ति । अतः समस्तस्यास्य जगतोऽय मान्य प्रणम्यश्च विद्यते । श्रीमद्भागवते वर्णन विद्यते यत् पृथिव्या यावन्तो विभागा भवन्ति, ते सर्व भगवता मतभाति..

·"" " २ " " " om १ " सूर्यतः लक्षयोजनोपरि चन्द्रमा वर्तते। चन्द्रमसः नक्षत्रमण्डलमस्ति। नक्षत्रमण्डलतः २ बुधोऽस्ति। वृषतः शुक्रोस्ति। शुक्रतः मङ्गलोऽस्ति। मङ्गलतः वृहस्पतिरस्ति वृहस्पतितः ૨ शनैश्वरो वर्तते। शनैश्चरतः सपिमण्डलमस्ति। सप्तषिमण्डलतः ध्रुवलोको विद्यते। ध्रुवलोकत: कोटियोजनोपरि महर्लोको वर्तते। महर्लोकतः जनलोकोऽस्ति । जनलोकतः तपोलोको विद्यते। तपोलोकतः सत्यलोक:(ब्रह्मलोकः) भूमेर्योजनलक्षे तु · मोरं मैत्रेय ! मण्डलम् । लक्षादिवाकरस्यापि मण्डलं शशिनः स्थितम् ।। पूणे शतसहस्र तु योजनाना निशाकरात् । नक्षत्रमण्डल वृत्स्नमुपरिष्टात द्वे लक्षे चोत्तरे ब्रह्मन् ! वुवो नक्षत्रमण्डलात् । तावत्प्रमाणभागे तु वुधस्याप्युशनाः स्थितः ।। अङ्गारकोऽपि शुक्रस्य तत्प्रमाणे व्यवस्थितः । लक्षद्धये तु भोमस्य स्थितो देवपुरोहितः ॥ शोरिर्वृहस्सते श्चोवं द्विलक्षे समवस्थितः । सप्तपिमण्डलं स्माल्लक्षमेक द्विजोत्तमाः॥ ऋषिम्यस्तु सहस्राणां पातादूवं व्यवस्थितः । मेढीभूतः समस्तस्य ज्योतिश्चक्रम्य वै ध्रुवः ।। भुवादूर्व महलोंको यत्र ते क्यासिनः । एक-योजन-कोटिस्तु यत्र ते पल्पवास .. ! कै, कोटी तु जनो लोको यत्र ते ब्रह्मणः सुताः । सनन्दनाथाः प्रथिताः मैत्रेयामलचेतसः॥ चतुर्गुणोत्तरे चोर्ध्व जनलोकातरः स्थितम् । वैराजा पर ते देवाः स्थिताः सहविजिताः ।। पड्गुणेन तपोलोकः मत्यलोको विराजते । बपुनरिका यम बालोको हिप स्मृत. विपु० २-७-५-१५ २१४] [पुराणपर्यालोचने प्रकाशने ॥ .

·ध्रुवलोको हि विष्णो परमं पदमुच्यते । एतदाश्रयेण विष्णो. प्रेरणया कालचक्र नियुक्ता ग्रहोपग्रहनक्षत्रादिज्योतिर्गणा. स्व-स्व कार्या- जुसारं कल्पपर्यन्तं निरन्तरं अमन्ति न केऽपि स्वस्थानान् पृथिव्या च्यवन्ते, सर्वे स्व स्वकक्षासु स्थिरा. तिष्ठन्ति । केचन ज्यातिश्चक शिशुमारचक्ररूपेग वर्गयन्तो ब्रुवते यत् तस्य पुच्छभागे ध्रुवोऽवस्थितोऽस्ति । ध्रुवोऽय स्वय वनभ्यमाणश्चन्द्रसूर्यादीन भ्रामयति । तेन भ्रमणशीलेन ध्रुवेण सह नक्षनाण्यपि चक्रवत् परि- भ्रमन्ति । सूर्य-चन्द्र-तारा-नक्षत्रादि. समस्तो ग्रहगणो वायुमण्डलमय्या रज्ज्वा ध्रुवेण साक सम्बद्धोऽस्ति । तथा चोक्तं विष्णुपुराणे- ताराममे भगवत शिशुमाराति प्रभो । दिदि रूप हरे पत्तु तस्य पुच्छे स्थितो ध्रव ॥ संव अमन म मयति चन्द्रादित्यादिवान महान् । भ्रमन्तमनु तं यान्ति नक्षत्राणि च चक्रवत् ।। सूर्यावन्द्रमसो वारा नक्षत्राणि हे सह। वातानीकमयैर्वन्धे वे वनानि तानि वै ॥ २६१-३ एव सूर्यस्याधारभूतो ध्रुवस्तस्य चाधारः शिशुमारोऽस्ति तथा सदाश्रय श्रीनारायणोऽस्ति । तस्य शिशुमारस्य हृदये स एव श्रो- नारायणः स्थितो यो समेपा प्राणिना पालक आदिभूत. सनातनः पुरुषोऽस्ति- भाधारभूतः सवितु वा मुनिवरोत्तमाः । भवस्य शिशिमारोऽमो मोऽपि नारायणामय ॥ हृदि नारायणस्तस्य शिशुमारस्य मस्थितः । विर्ता सवभूतानामादिभूतः खगोलवद् भौगोलिकेऽपि जगति वन पर्वत-नद-नदीनानादेशानाम- त्यन्त महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । तयाचोक्तं महाभारतस्य वनपर्वणि- मदीनां पर्वतानां च नामधेयानि साय! तथा जनपदादीको ये पालो भूमिमाधिताः।१ नसगिकसुषमाया मूलस्रोतसो रूपेण यन पर्वत नदोनामाधिस्येन प्राधान्य विद्यते। प्रवृतिलोके पर्वताना मूल्यमनेकाभिः दृष्टिभिरतिमह- दस्ति। पुराणपरम्पराया पर्वता देवतुल्या पूज्या अभिमना सन्नि। अधिष्टातृरूपेग गोवद्धनादीना गिरोणा यज्ञानुष्ठानस्याप्युल्नेसो पर्नन । चतुप: परिदः] [२१५ सनातन :शहा२४-२५ ·यत्र पर्वतानां विभाजनम् पौराणिक भूगोलप्रसङ्ग मुख्यतया पञ्चविधाः पर्वता उक्ताः सन्ति- (१) मर्यादापर्वताः (२) वर्षपर्वताः (३) कुलपर्वताः (४) विष्टम्भकाः (१) केशराचलाश्व । तत्र मर्यादापर्वतास्ते सन्ति, ये मेरो मर्यादास्थितये तच्चतुदिक्षु स्थिताः सन्ति । विष्णुपुराणेऽष्ट मर्यादापर्वता उक्ताः सन्ति- जठर-देवकूट-गन्धमादन-कैलास-निपध-परियाव श्रृजवज्जारुपयः, द्वौ जठर-देवकूटो मर्यादापर्वती मेरो. पूर्वस्यां गन्धमादन-कैलासौ दक्षिण- स्यां निषध-पारियात्री पश्चिमस्यां शृङ्गवजारधी च उत्तरस्यां दिशि स्थिती स्तः । एवं द्वौ द्वौ मर्यादापर्वती मोरोश्चतुदिक्षु स्थिती स्त :-- इलगते मुनियोक्ता मर्यादापवास्तव । जठराद्याः स्थिता मेरोस्तेषां वो द्वौ चतुर्दिशम् ॥% वि.पु० २१२१४४ अपिच- मर्यादापर्वता: प्रोका प्रष्टाविह मया द्विज । जठराद्या स्थिता मेरो श्चतुदिक्षु महपिभि. 11 - कू०पु० ४६।४० मर्यादान् पर्वतानेतानष्टावाहुर्मनीषिणः । = लि०० पू० ४८२१५ (२) वर्षपर्वतास्ते उच्यन्ते, ये एक वर्ष द्वितीयस्माद्वर्षात् पृथक कुर्वन्ति । विष्णुपुराणानुसार वर्ष-पर्वताः पट् सन्ति, येषु हिमवान् हेमकटो निषधश्चैते त्रयो मेरो दक्षिणे भागे सन्ति तथा नीलः श्वेतः श्रृङ्गी चेमे त्रयो मेरोरुत्तरे विद्यन्ते- हिमवान् हेमकूटश्च निश्पश्चास्य दक्षिणे । • नीलः श्वेतव शृङ्गी च उत्तरे वर्षपर्वताः ।। एवं लिङ्गपुराणे मोरोरुत्तरे दक्षिणे च क्रमशो वर्तमानानां घण्णामेव वर्षपर्वतानां स्पष्टमुल्लेखो वर्तते, किन्तु तत्र हिमवतः स्थाने हिरण्यवान- क्तोऽस्ति- नोलस्तस्योतरे मेरो स्वतस्तस्योत्तरे पुन । शृङ्गी तस्योत्तरे विप्रास्त्रयस्ते वर्षपर्वता। निषदो दक्षिणे मेरो स्तस्य दक्षिणतो गिरिः । हेमाट इति ख्यातो हिरण्यास्तस्य दक्षिणे।। लि.पु. ४६३३४ किन्तु मार्कण्डेयपुराणे सप्त वर्षपर्वताः प्रोक्ताः सन्ति, यतो मेरुरपि वर्षपर्वतेषु सम्मिलितोऽस्ति । अपिचान निपघस्य स्थाने वृषभनामा पर्वत उक्तोऽस्ति- २१६] [पुराणपालोन ·- हिमवान् हेमकूटश्च वृषभो मेरुरेव च । नील: श्वेतस्तथा शृङ्गो सप्तास्मिन् वर्षपर्वता || - 18 तत्र पूर्वे वर्तमानी जाठर-देवकूटी पर्वती दक्षिणोत्तरलम्वायमानी स्तः। नीलनिपधमध्यवतिनी दक्षिणस्या स्थिती गन्धमादनकैलासो पूर्व-पश्चिमलम्वायमानी विद्यते। पश्चिमे निषधपारियात्री दक्षिणोत्तर- लम्बायमानो स्तः। उत्तरे च वर्तमानी त्रिश्रृगजारुधी पूर्वपश्चिम- लम्वायमानी समुद्रगर्ने स्थिती । एपा मर्यादापर्वताना वहिर्भागे स्थितानि चत्वारि हिमवर्ष (भारतवर्ष) केतुमालवर्ष-भद्राश्ववर्ष कुरुवर्षाणि जम्बू- द्वीपरूपस्य कमलस्य चतुःपनवद् दृष्टिगोचरी भवन्ति । (३) कुलपवंतास्ते सन्ति ये, एकस्मात् प्रान्तान्तात् प्रान्तान्तरमन्त- रयन्ति । ते च समसंख्याका सन्ति-महेन्द्रः, मलय , सहजादिः, शक्तिमान, ऋक्ष., विन्ध्यः, पारियात्रश्च- महेन्द्रो मलयः सद्यः शुक्तिमानृक्षपर्वत । विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वता ।। वायुपुराणे ४५७८२, मत्स्यपुराणे १०३, ७ विष्णुपुराणे २।३।३।, गरुडपुराणे च ५५०६ पौराणिके भूगोले कुत्रापि कुलपर्वतशब्दस्यार्थो न प्रतिपादितोऽस्ति अथापि आप्टेमहोदयेन कुलशब्दो देश-राष्ट्र जातीना पर्यायवाचक उक्तोऽस्ति। तदनुसार कुलशब्दस्याभिप्रायो राष्ट्रविभाजकपर्वत सहा- स्ति। प्रत्येककुलपर्वतो विशिष्टरूपेण देशेन सम्बद्धोऽस्ति । महेन्द्रपर्वतः कलिङ्गदेशस्याश्रितोऽस्ति, मलयपर्वतः पाड्यदेशस्य, सहपर्वतोऽपरान्त- देशस्य, शुक्तिमान् भल्लाटस्य, ऋक्षो माहीमध्मतीप्रजानाम्, विन्य आट- व्यप्रजानामधिकारेऽस्ति तथा पारियात्रो निपघदेशाधितोस्ति । महेन्द्र- स्य गृहला पूर्वीघाट-गोदावरी महानदीमध्ये वर्तते । मलयस्य स्थिति दक्षिणदेशे वर्तते । सहपर्वतस्य विवरण शातकर्णीनासिकप्रशस्ती उत्कोणमस्ति। अस्य स्थितिः कावेरीत उत्तरभागे मताऽस्ति । शक्ति. मान विन्ध्यस्यको भागोस्ति। अदा पर्वती विव्यस्य पुर्यभागे वगतो नर्मदा-शोगभद्र स्रोत. स्थान यावत् प्रसृतो वर्तते । विन्यो दक्षिणापय- मुत्तरपयतो भिन्नति। पारियायो विन्ध्यमालाया पश्चिमीयभाग:स्ति। (४) मेरोरचचिन पायारो पिष्टमका. पर्वता: मन्ति, मे मेरमा भ्य तिष्ठन्ति । तर पूर्य दक्षिण पश्चिमोत्तरेषु क्रमशो मन्दर गन्धमादन. विपुल सुपार्याः पर्वता सन्ति। पापा परिपो [२१७ ·तेषु चत्वारः कदम्ब-जम्बू पोप्पल-वटवृक्षाः केतुरूपेण विद्यमानाः सन्ति । तर मन्दरे कदम्वः, गन्धमादने जम्बू:, विपुले पीप्पल., सुपावें च वटवृक्षो विद्यते-- दम्बो मन्दरे केतु जम्बु वै गायमदने । विपुले च तथाश्वत्थ: सुपार्वे च वटो महान ।। मा० पु० ५४४२० (५) एव मेरोः परितः कणिकाकाराणां केशराचलानामपि स्थिति- वंणिता, येषु कुमुद शीताम्भादय पूर्व, विकूट-शिशिरप्रभृतयो दक्षिणे कपिलवैडूर्यादयः पश्चिमे शडकूट कालञरादयश्चोत्तरे वर्तन्ते । गिरिद्रोणयः अतिरम्यासु पर्वतद्रोणिपु लक्ष्मी-विष्णु-अग्नि-सूर्यादीनां देवानां सुरम्याणि मन्दिराणि, मनोहराणि उपवनानि च सन्ति, यत्र-किन्नर- गन्धर्वाप्सरसोऽहनिशं नृत्यन्ति गायन्ति, कीडन्ति, विहरन्ति च । तत्रत्यः प्रदेशः पार्थिवः स्वर्ग: प्रोच्यते। तत्र धार्मिका एवोपतिप्ठन्ते, न पाप- कर्माण. तथाचोक्त विष्णुपुराणे- लक्ष्मीविण्वग्निसूर्यादिदेवानां मुनिसत्तमाः ! तास्वायतनवर्याणि जुष्टानि दरकिन्नरः॥ मौमा होते स्मृताः स्वर्गा धर्मियामालया मुने! नैवेषु पापकर्माणो यान्ति जन्मशतैरपि - वि०पु० २।२१४७-४८ नदा नद्यश्च भारतस्य प्राकृतिक विभाजने पर्वतवदेव नदानां नदीनाञ्चोपयो- गिता वर्तते। भारतीयसंस्कृती नद नदीनां स्थानं धार्मिक-राजनीतिक- व्यापारिक दृष्टिभिर्महत्त्वपूर्णनस्ति। आभिरेव नदनदीभि भारतभूमिरादि- कालतः शस्यश्यामला, सुपमासम्पन्ना, समृद्धिशालिनी च वर्तते । पुराणा- तुसार भारतीयनदीपु गङ्गाया स्थानं मुख्यतमं विद्यते। इयं हि हिमाल- यशिससन्निः सृत्य सप्तमु गङ्गा-यमुना सरस्वतो-रथस्था-सरयू-गोमती. गण्डकी धारासु विभक्ता भारतमालावयन्ती पूर्वे समुद्र मिलति । आसा सप्तानां धाराणां जलपायिनां स्नानशीलानां पुंसां पापानि तत्काले एव नश्यन्ति । इयं गङ्गा देवलोके अलकनन्दा, पितृलोके वैतरणी, मर्त्यलोके च गङ्गति नाम्ना प्रख्याताऽस्ति, पतितपावनी च गीयते । भौगोलिक- धार्मिक-राजनीतिक-आर्थिक-सांस्कृतिक-व्यापरिकजीवनस्य प्रसिद्धानि केन्द्राणिहरिद्वार-कानपुर-प्रयाग-विन्ध्याचल-वाराणसी-पाटलिपुत्र-भागल- पुर कलकत्तादोनि प्रसिद्धनगराणि गङ्गाया तोरे एवावस्थितानि सन्ति। [पुराणपर्यासोचने 7 ·पुराणेषु सोनभद्र ब्रह्मपुत्रादीनां नदानां शतद्र चन्द्र भागा-वेत्रवती. नर्मदा-सुरसा-तापी-पयोध्यो-निविन्ध्या-गोदावरी कावेरी-भीमरथी कृष्णा- वेणी-कृतमाला-ताम्रपर्णी-प्रिप्तामा-आर्यकुल्या-ऋषिकुल्या-कुमारीप्रभृतीनां भारतीय नदीनामुपनदीनां शाखानदीनां च वर्णनं विद्यते । देशाः उपरिवणितनदीतटस्थातिरिक्ताना कतिपयानां जनपदानामपि नामो- ल्लेखः पुराणेपूपलभ्यते । नद्यया-कुरु पञ्चाल-मध्य-कामरूप पुण्ड्र अङ्ग-व कलिङ्ग-मगध-दक्षिणापथ अपरान्त-सौराष्ट्र- शूर - आमीर - अर्बुद-कारुप- परियात्र-सौवीर-सैन्धव हूग शाल्व-कोशल-मद्र पारसोकाः । मनुस्मृति- महाभारत-शक्तिसङ्गमतन्त्रेप्वपि एपां विशेषः परिचयो वर्तते। एवं भौगोलिकस्य ज्ञानस्यातिशयोपयोगिनां द्वीप-समुद्र-वन-पर्वत-नद- नदी जनपदादोना विशिष्टं वर्णन तत्तत्पुराणेषु प्राप्यते। देवीभागवते तु भारतवर्षवर्णनप्रसङ्ग मलय-मैनाक-ऋपम सह्य देव- गिरि ऋष्यमूक-श्रीशैल-व्यकट महेन्द्र-विन्ध्यगिरि शुक्तिमत्-ऋक्ष-परियात्र- द्रोग-त्रिकूट चित्रकूट-गोवद्ध'न-रैवतक-नील-इन्द्रकील-कामगिरि प्रभृतीनां प्रभुखानां पर्वतानामुल्लेख कृत्वा प्रोक्तमस्ति यत् एतदतिरिक्ता पुण्यप्रदा असंख्याताः पर्वताः सन्ति, येभ्योऽनेका नद्यो निःसृता. सान्ति, यासु स्नान-जलपान दर्शन-कीर्तनादिभिः मनुष्याणां विविधानि पापानि नश्यन्ति- एते चान्येऽप्यसंख्याता गिरयो पहुपुण्यदाः । एतदुत्पन्नसरितः शतशोऽथ सहस्रशः॥ पानावगाहन-स्नान-दर्शनोत्कीर्तनरपि नश्यन्तीह पापानि निखिलानि शरीरिणाम = दे०मा० ११११२०१३ एवं पुराणेषु भूगोल-खगोलप्रसङ्गे चतुर्दशलोकानां सप्तानां द्वीपानां समुद्राणां च विवरणमुपलभ्यते । जम्बूद्वीपान्तर्गतानां वर्प-पर्वत-नद-नदी- सरित्-सरोवर-वनोपवनदीनां प्रसङ्ग प्राप्यते । तथाहि श्रीमद्भागवते- भू-द्वीप-वर्ष-सरिददि-नभः-समुद्र पाताल-दिड-नरक-मागण-लोकसंस्था । गोता मया तव नपाद्भतमीश्वरस्य स्थूलं वपुः सकललोकनिकायघाम । -५२६४० - चतुर्थः परिवेश [२१६ ·पञ्चमः परिच्छेदः श्रायुर्वेदविद्या पुराणेषु लोकोपयोगित्तीनां विविधानां विद्यानां वर्णनं विद्यते । विशेषतोऽग्नि-गरुड नारदीयपुराणेषु प्रचुरमात्रायां लोकोपयोगिन्यो विद्या चणिताः सन्ति । तासां विद्यानां विवरणं तत्प्रतिपादकानां मौलिकग्रन्या- नामाधारेण समुपस्थापित विद्यते। अखशास्त्रं हि भारतस्य प्राचीना विद्या विद्यते । महाभारतस्य सभापर्वणि देवपिनारदद्वारा युधिष्ठिरायो- पदेशप्रसने अश्वसूत्र-गजसूत्रयोहल्लेखो वर्तते- कचित् मूत्राणि सर्वाणि गृह्णाति भरतर्षभ ! हस्तिसूत्रापश्वगूपाणि रथसूत्राणि वा विमो ! पूर्वकालेऽश्वानां चिकित्साय एकः स्वतन्त्र आयुर्वेद विभाग आसीद् यः शालिहोत्रनाम्ना प्रख्यात आसीत् । पुराणद्वारा अश्वानां सामान्य- परिचयः,तेपा चालनप्रकारः तद्रोगाः तदुपचाराश्च सम्यगवगन्तु शक्यन्ते । अग्निपुराणस्य २८८ अध्यायेऽश्वाना चालनप्रकारोपयोगि वर्णन विद्यते, २८६ अध्यायेऽश्वचिकित्सा वणितास्ति, २६० अध्यायेऽश्वशान्तिः संक्षेपतो विवृता वर्तते । एव हयायुर्वेदस्य संक्षिप्त विवरणं गरुडपुराणे २०१ अध्याये धन्वन्तरिणा सुश्रुताय श्रावितमस्ति । तत्रारवाना गुणदोषी प्रदर्य तदोप- धवर्णनपुरसरं शान्तिविधिश्च प्रतिपादितोऽस्ति । तारागर्भसमुद्भूत. सोमस्य पुत्रो बुधो गजवैद्यकप्रवर्तक आसीदिति पौराणिपी अतुश्रुतिः मत्स्यपुवाणे (२४।२३) निर्दिष्टाऽस्ति । ततोऽग्नि- पुराणस्य २६१ अध्याये हस्तिशान्ते. विवरणमुपस्थापितमस्ति । गरुड- पुराणे च २०१ अध्याये ३३-३६ स्कोकपर्यन्तं गजायुर्वेदस्य गजहित- कारका कल्पा अप्युक्ताः सन्ति । अग्निपुराणन्तु २६२ आध्यये गो-महत्ववर्णनपूर्वक गवां चिकित्साया: पृथगेय विवरणमुपस्थापयति । एव पुराणेषु त्रिविधा पशुचिकित्सा प्रति. पादिता वर्तते । इतोऽन्या नितान्तमावश्यकी स्वाभाविको अनिवार्याच + २२.] [पुराणार्यालोको ·मानवचिकित्साऽग्ने प्रस्तुता वर्तते । आयुर्वेदशास्त्रं हि लोकोपयोगि नित्य- सम्बद्धं शास्त्रमस्ति, यस्य चर्चा पुराणेषु वहुशः कृता विद्यते । अग्नि-गरुड-ब्रह्मवैवर्तपुराणेषु आयुर्वेदस्य विषयो वैशयेन चचितोऽ- स्ति । आयुर्वेदे निदान-चिकित्साभागी मुख्यौ स्त.। एतन्निमित्तमौषधीनां स्वरूपस्य गुणस्य च परिचयोऽत्यावश्यको विद्यते । एषु पुराणेषु अयं विपयो विस्तारेण विवृतो वर्तते । प्राक् धन्वन्तरिदिवोदासनामा काशि- राजो विश्वामित्रस्य पुत्राय सुश्रुतायायुर्वेदशास्त्रमुपदिदेश, यस्य साजो- पाङ्ग विवेचनं गरुडपुराणं पट्पञ्चाशदध्यायेषु (१४६-२०२) प्रस्तौति । तत्र पूर्व (१४६-१६७) अध्यायेषु ग्रहणी ज्वर-रक्त-पित्त-कास-श्वास-हिक्का- प्रमेह पाण्ड-शोथ यक्ष्मार्थोऽतिसारोदरकुप्टादीनां व्याधीना निदानं चणित विद्यते । ततः चिकित्सातुपानीपधीना विशेषगुणविधानम् (१६८- १७२) ततः (१७३-१९३) पर्यन्त द्रव्यगुणादीना विवेचन विद्यते । तत. (१७३-१६६) यावद् विविधीपधिप्रयोगः । १६७ अध्याये सर्पदंशनदोप- दूरी कर्तुं गारुडी विद्या विवृतास्ति । १६८-२०१ पर्यन्त त्रैपुरमन्त्र प्रश्ना- ड्वाश्वगजायुर्वेदवर्णनमस्ति । २०२ आध्याये औषधीना विस्तृता सूची प्रदत्ताऽस्ति । एवं गरुडपुराणे गजायुर्वेद अश्वायुर्वेद-वृक्षायुर्वेद-मनुष्या- युर्वेदानामुल्लेखो विद्यते । गरुडपुराणस्य निदानभागदर्शनेनातुमीयते यद् माधवेन एतदाधारेणैव माधवानिदानं निर्मितम् । माधवनिदाने गरुड़- पुराणस्य वव श्लोका अविक्ला उपलभ्यन्ते । एवमग्निपुराणे २७६-२६८ अध्यायेषु आयुर्वेदविषयस्योपयोगी उप- न्यासो विद्यते। तत्र २७९-२८१ अध्यायेपु विविधाना रोगाणा २८३ अध्याये तत्तद्रोगशामकौपधीना २८५ अध्याये मृतसजीवनीनामकसिद्धयो- गाना २८६ अध्याये विविधकल्पानां २८७-२६८ अध्यायेपु गजाश्व- चिकित्सा-सर्पदशनचिकित्सा-गोनसादिचिकित्साना पुराणेनानेनायुर्वेदशास्त्रस्य महानुपकारः कृतोऽस्ति । वृक्षायुर्वेदो हि भारतसदृशस्य कृषिप्रधानस्य देशस्य कृते सर्वोपयोगी उपादेयो विषयोऽस्ति। अत्र वृक्ष गुल्म-लतादिषु जायमानाना रोगाणां चिकित्सा विवृता विद्यते। अग्निपुराणे २८८ अध्यायेऽस्य विपयस्य प्रामाणिक संक्षिप्त विवरण प्रस्तुतमस्ति । इयमेका भारतवर्पस्याति प्राचीना विद्या विद्यते । वृहत्स हिताया ५४ अध्याये उत्पलटोकायां कश्यप पञ्चम. परिच्देद!] विवरणमुपस्थाय [२२१ ·पराशर सारस्वतादयोऽस्या विद्याया आचार्या उक्ताः सन्ति तथा तपां वचनान्यपि समुद्धृतानि विद्यन्ते । ब्रह्मवैवर्तपुराणस्प ब्रह्मखण्डे १४-१८ अध्यायेषु मालावत्युपाख्यान- प्रसझे आयुर्वेदस्योत्पत्तिप्रकारं प्रदर्श्य चतुःषष्ठिरोगाणामुत्पत्तिप्रशम. नादि विवेचितं विद्यते । यथा स्वपती उपवर्हणनामके गन्धर्व मते तदर्थ विलपन्ती चित्ररथस्य पुत्री मालावती-पतिव्रते ! कथय, केन रोगेण तव पतिमत ? अहं बंद्योऽस्मि सर्वेषां रोगाणां चिकित्सां जानामि । अहं. तत्कारणमपि जानानि येन प्राणिनां शरीरेषु न रोगा उत्पोरन्- केन रोगेण हि मृतोऽधुना साध्वी । तब प्रिय. । सर्वरोगचिकित्सा च जानामि च चिकित्सकः ।। यतो न सञ्चरेद् व्याधिदेहेषु देहधारिणाम् । व्याधीनां कारणं पद यद सर्व जानामि दुःखिते ! १५६१.४ इत्येवमात्मन: परिचयं प्रदाय सकरुण पृष्ठा सा त विप्ररूपधारिणं जनार्दनं रोगोत्पत्तिकारणं तत्पशमनोपायच यदा पप्रच्छ तदा तेन विप्रेण परम्परानुगतमायुर्वेदस्य प्रादुर्भावं वर्णयित्वा वेदाङ्गरूपेण चिकित्सामप्येकमङ्गमुक्त्वा आयुर्वेद प्रशशता प्रोक्तं यत् प्रजापतिना ऋग्यजु सामाथर्ववेदानामनुभव तदर्थानाचातुसन्धान विधायायुर्वेद- संहिता निर्माय भास्कराय सा प्रदत्ता, तेनापि स्वतन्त्राया एकस्या आयु- वैदसहिताया रचनां कृत्वा धन्वन्तर्यादयः षोडश शिष्याः पाठिताः । तद- नन्तरं तैरपि एकैका संहितां विरच्यायुर्वेदस्य प्रचारः प्रसारश्च कृतः । तदनु तेन- व्याधेस्तत्र परिज्ञान वदनायाच निग्रहः । एतद्वैद्यस्य वैद्यन्वं न वैद्य: प्रभुरायुपः ।। प्रायुर्वेदस्य विज्ञाता चिकित्सासु यथार्थविद । मिष्ठाच दयालुश्च तेन वैद्यः प्रकीर्तित. १६६३५.२६ इत्येवं वैद्यस्य वैशिष्ट्यं बोधयित्वा ज्वरादीन ६४ रोगान् नामग्राह गणयित्वा पापै रोगामा वृद्धिः, मृत्योरागमनं तथेश्वरभवत्या तेषां प्रश- मनमिति निर्दिष्टम् । यथा गरुडं दृष्ट्वा साः पलायन्ते तथैव रोगो- पायपरिज्ञातुः समीपे रोगा स्थातु न शक्नुवन्तीत्युक्त्वा रोगाणां चिकित्सा प्रतिपादिता, आयुर्वेदानुसारं सर्वरोगनाशकप्रक्रिया प्रशिता, शरीर- बद्धकोपायाश्च निर्दिष्टा विद्यन्ते । २२२] [पुराणपर्यालोचने ·- पुराणेषु राजनीतिविद्या पुराणेषु राजधर्मस्य विवरण वहुपु स्थलेपूपलभ्यते । मत्स्यपुराणे हि चतुर्दशसु (२१४-२२७) अध्यायेषु अभिषिक्तस्य राज्ञ. कर्तव्यवर्णनस्य प्रसले राज्ञ उत्पत्तिः कथं जायते, तस्य कियन्तो भवन्ति सहायकाः,कियन्ति चाङ्गोपाङ्गानि अपेक्षितानि, राजरक्षाया. कानि सन्ति साधनानि, साम दण्डभेदनीतेः कदोपयोग: कर्तव्यः, राजकुमारस्य शिक्षा दीक्षा च कीदृशी भवितुमर्हति ? इत्यादीना विषयाणां विस्तृत विवेचन जातमस्ति । एवं स्वाम्यमात्य जनपद-दुर्ग-दण्ड-कोश-मित्राणा निर्देशानन्तर राज्ञो विभिन्न देवैः सह साम्यस्य सम्यविवेचन विधाय मोमदिव्यान्तरीक्षाणामुत्पातानां शान्तिविधानं राज्ञः कर्तव्यमादिष्टम् । किञ्च कृपणाताथवृद्ध विधवास्त्रीणां योगक्षेमार्थ वृतेः विधान परिपालनं च राज्ञोऽनिवार्य कार्य निर्णीतमास्ते, यदद्यत्वे समुन्नतस्य राष्ट्रस्य समुज्वलमादर्शमयं रूपं विद्यते- कृपणानाथवृद्धाना विधवानाच योपिताम् । योगक्षेमं च वृत्ति च तथैव परिकल्पयेत् ।। - म०पु० २१४॥६२ महाभारतेऽपि देवपिणा नारदेन महाराजाय युधिष्ठिराय मूकान्धपा. वजहीन चान्धवविहीनानायसन्यासिनां पितृवत् पालनमादर्शराजधर्म उपदिप्टोऽस्ति- वचिदन्धाश्च मूकाश्च पङ्गन् व्यङ्गानवान्धवान् । पितेव पासि धर्मश! तथा प्रनजितानपि ।। स०प० १२५ अग्निपुराणे दशसु (२१८-२२७) अध्यायेपु राजधर्मस्य विस्तृत विवेचन प्रस्तुतं विद्यते, यत्र राज्याभिषेकप्रसङ्गऽभिपेकनिमित्तमनेकेषां पौराणि- कानां मन्त्राणामुपयोगःकृतोऽस्ति तथा सहायसम्पत्ति-अनुजीविवृत्त- राजधर्म दण्डप्रणयनादीनां सम्यग् विवेचन विद्यते । अपिच पञ्चदशसु (२३८-२५२) अध्यायेषु श्रीरामद्वारा लक्ष्मणाय राजधर्मस्यातिसुन्दर उपदेशो दत्तो वर्तते । अनत्या राजनीतिः कौटिलीयार्थशास्त्रस्य वहुशोऽ सुकणं करोति । तत्रत्यः प्रस्तुत: कामन्दकोयनीतिसारोऽग्निपुराणस्य सग्राहकनीत्या सह सामजस्य भजते । गरुड पुराणे अष्टसु ( १०८-११५) अध्यायेषु राजतन्त्रसम्बद्धानां धर्मार्थकामसम्बन्धित विषयाणामत्युत्तमो विचारः प्रस्तुतो विद्यते। अस्य नीतिसारप्रकरणं नैतिकशिक्षायै महदुपयोगि उपादेयं संग्रहणीयञ्च वर्तते। पश्चम, परिच्छेदः ] [२२३ ·मार्कण्डेयपुराणस्य द्वयोः (१६-१७) अध्याययोः मदालसाद्वारा स्वपुत्रायालायातिमनोहोमहत्त्वपूर्णश्च राजधर्मस्योपदेशः कस्य राज- नीतिनिपुणस्य नरस्य हर्षाय न स्यात् । वायुपुराणे च १६ अध्याये राज- वंशवर्णनप्रसङ्ग राजनीतेवर्णने समीचीनतरं विद्यते । एवं मत्स्याग्निगरुड- मार्कण्डेयपुरागातिरिक्त विष्णुधर्मोत्तरोपपुराणेऽपि (२१) वरुणपुत्रेण पुष्करेण परशुराम प्रति वगिता पुष्करनीतिः राजव्यवस्थायामादर्शमयं महत्त्वमुपस्थापयति । महाभारतस्य शान्तिपर्वणि एक राजधर्मपवैवास्ति, यत्र भगवतः श्रीकृष्णस्य प्रेरणया युधिष्ठिरेण पृष्टो भीष्मपिताहः शरशय्यायां शयाना स्वानुभवप्राक्तन कथानकपूर्वक विशदतया अत्युत्तमाया राजनोतेरुपदेश प्रदत्तवान, यस्य प्रचार-प्रसाराभ्यामद्यत्वेऽपि भारतस्य सर्वविध कल्याणं नून स्यात् । एषां विचाराणां परिशीलनेन पौराणिकराजधर्मस्य स्वरूप -सम्यगभिव्यक्त भवति । पुराणे हि राष्ट्रस्य समुज्वल आदर्शः प्रस्तुती चर्तते, यत्र न कदाचिदपि कोऽपि पुरुषः स्वाधिकाराद्वञ्चितो भवितुमर्हति सर्वकल्याणकारकस्य समुन्नतराष्ट्रस्य विकसितं रूपमिदमेवास्ति यत् । सर्वेऽत्र मुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदु भाग्मवेत् ।। दीप्त्यर्थकाद् राज् धातोः कनिन् प्रत्यये कृते राजन् शब्दो निप्पद्यते, यस्य शाब्दिकोऽयों भवति दीप्यमानः प्रकाशमान प्रतापवान् वा। वेन- 'पुत्रस्यपृथोः प्रसङ्गे पौराणिक प्रतिपादन वर्तते यत् प्रजानामतुरजानातस्य नाम राजा जान । अतएव कलिङ्गसम्राजा खारवेलेन स्वकीये शिलालेखे (ई० पू० १६५) प्रोक्तमस्ति यदह प्रजानां रज्जनं करोमि । प्रज्ञाया अनुरजनं राज्ञो विधेयकायेंपु एकतममस्ति। वेनेन याः प्रजा विरक्ता कृता आसन् ता एव पृथुना अनुरक्ताः कृताः-- पित्राऽपरञ्जिवास्तस्य प्रजास्तेनानुरजिताः । अनुरागात्ततस्तस्य नाम राजेन्यजायत ॥- वि० पु० १।१३।४% पुराणेषु प्रोक्तमस्ति, यदा भगवतो निन्दया मुनिगणेन पापी राजा वेनो निहतः तदा सर्वत्रोत्थितं धुलिमालोक्य जनप्रश्नानन्तरं तैः कथित यद् राष्ट्रस्याराजकत्वाद् दीनारचौरा भूत्वा परेषां धनानि लुण्ठन्ति तेषा परधनापहारिणा चौराणामुत्पातेनाय धुलि उड्डीयमानो दृश्यते । २२४] [पुराणपर्यालोचने ·ततोऽ राजकतां निवारयितु यथा काष्ठे मथ्यमाने घूमरूपेण तस्य मले निष्क्रान्तेऽग्निरुत्पद्यते तथैव महषिभि बेनशरीरे मध्यमाने ततो निषादरूपेण तत्कल्मपे निगते पश्चादग्निरिव देदीप्यमानः पृथुरुत्पन्नः । तस्य हस्ते विष्णोश्चक्रचिन्हमालोक्य तं विष्णोरशं मत्वा विधेराज्ञया राज्येऽभ्यपिञ्चन् महपर्य :- समागम्य ततो वैण्यमम्यपिश्चन् नराधिपम् ||=वि०पु० १।१३१४४ राज्ञां प्रयोजनीयतासम्वन्धे जिज्ञासया वसुमनसा पृष्टो वृहस्पति- रुक्तवान् यत् लोके यो हि धर्मो दृश्यते तन्मूलकारणमस्ति राजैव। राज्ञो भयेन प्रजा नान्यं पोडयति । यदा प्रजा मर्यादां त्यजति लोभाकृप्टा च जायते तदा राजैव धर्मद्वारा तत्र शान्ति स्थापयति, स्वयं प्रसन्नतापूर्वक स्वतेजसा च प्रकाशते- राजमलो महाप्राज्ञ धर्मो लोक्स्य लक्ष्यते । प्रजा राजभयादेव न सादन्ति परस्परम् ।। ६८८ राजा चेन्न भवेल्लोके पृथियां दण्डधारकः । जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन् दुर्वलं बलवत्तराः ।। -६८।१६ राजा हि प्रजानां प्रधानं शरीर प्रजाऽपि राज्ञोऽनुपमं शरीरमस्ति ।। राजानं विना देशो देशवासिनो वा न स्थातुं न शक्नुन्ति तथा देशं देश- निवासिनो विना राजापि न वद्धते । अत उमयोः सौमनस्यमावश्यकम् - राजा प्रजानां प्रथमं शरीरं प्रजाश्च राज्ञोऽप्रतिमं शरीरम् । राज्ञा विहीना न भवन्ति देशा देशैविहीना न नृपा भवन्ति ॥६८०५८ एवं बाल्मीकिरामायणेऽपि विशदतया राज्यस्य विवेचनं कृतमस्ति । राष्ट्रस्य समाजस्य च प्रत्येकशाखाया मर्यादारतायै एकस्य शासकस्य नेतुरावश्यकता भवति, यतोहि शासननेतृत्वाभावे सामाजिकमर्यादा- भङ्गस्य स्वाभाविकी सम्भावना भवति । शासकनेतृत्वं विना कश्चिदपि समाजः सुचाररूपेण न सञ्चलितुमर्हति, शासनभयादेव समाजस्य नियमवद्धता स्थिरा तिष्ठति, अन्यथा उच्छलतया मर्यादाभ्रष्ट्रस्याशङ्का वर्तते । अत एव राष्ट्रहिताय शाशकरूपेणैकस्य धर्मिकस्य शक्तिशालिनी राज्ञ उपादेयता प्रतिपादिताऽस्ति पुराणेषु महाभारते च । राज्ञि देवत्वभावना। पौराणिकैहदाहरण. सङ्केतो मिलति यद् राजा प्रायो विष्णोरंशेन उत्पद्यते । महाराजस्य पृथोः सम्यन्यै प्रोक्तमस्ति यत् तस्य दक्षिणे हस्ते पामः परिच्छेदः । [२२५ ·चक्रचिन्हें विलोक्य तं विष्णोरशं मत्वा ब्रह्मगः परमानन्दो जाता। त्रेतायुगे दैत्यैः पराजिता भूत्वा शरणमापन्ना देवा विष्णुना प्रोक्ता यद् राज:- शशादपुत्रस्य पुरजयस्य शरोरेऽहमंशमात्रेण स्वयमवती! भूत्वा सकलान् दैत्यान् हनिप्यामि। राज्ञि देवत्वभावना वेदेष्वप्युपलम्यते । स्मृतौ तु-अष्टानां लोकपालानां मानाभि जयिते नृप इत्युक्तम् । शतपथब्राह्मण राजा प्रजापतः प्रत्यक्षप्रतिनिधिरूपेण वार्णतोऽस्ति । मनुस्मृती राज्ञो. देवत्वनिर्धारणसिद्धान्तस्य स्पष्टीकरणं प्राप्यते। राजा वाल्यावस्थायाः किन्न स्यात्, ते साधारणं मनुष्यं मत्वा तस्य सम्माने कथञ्चिन्न्यूनता न 'कर्तव्या, यतोहि राजा मनुष्यरूपेग मासादेवता एव भवति । एतेन देवतावज्ञायामधर्मादयोऽदृष्टदोषाः प्रादुर्भवन्ति--- वालोऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येपा नररूपेण तिष्ठति । -म०स्मृ०७१८ राज्योत्पत्तिः राज्यस्योत्पतिः ब्रह्मपुत्रस्य स्वायम्भुवमनोः समयादेवाभवत्, यतः पित्रा स्वायम्तुव एव प्रथमो मतुर्मतः । स्वायम्भुवमनोः द्वौ पुत्री वभुवतः प्रियव्रत उत्तानपादश्च । द्वावपि वलवन्ती धर्मरहस्यज्ञो। प्रियव्रतस्य साम्रा- ज्यसीम्नो विषये उक्तमस्ति यत् स सप्तद्वीपाया वसुन्धराया राजाऽऽसीत् । यतोहे तेनैव समस्तां पृथिवी सप्तस द्वोपेषु विभज्म तेषु आग्नीध्रादयः सप्त पुत्रा क्रमशोऽभिपित्ताः । ज्येष्ठ मग्नीध्रो जम्बूद्वीपस्य राजाऽऽसीत् । तेनापि जम्बूद्वीपं नव भागेषु विभज्य तत्र नाभिप्रभृतीन नव पुत्रानभि- पिच्य तपसे शालग्रामक्षेत्रे गतम् । ततः शतजित्सेनप्रभृतिभिः पुरैः भारतवर्ष नवभागेपू विभज्य तत्र शासनं कृतम् । वेनपुत्रो हि राना पृथः स्वधनुष्कोट्या निम्नोन्नतासिमां भूमि समतलां कृत्वा तत्र पुर-प्रामादीन निर्माय पृथिवीपालनपूर्वकं प्रचुरदक्षिणासम्पन्नानामनेोषां महायज्ञाना- मनुष्ठानं कृतवान् । विष्णुपुराणे प्रोक्तमस्ति यत् महपिभि यंदा राजा पृय राज्यपदे भिपित्तस्तदा लोकपितामहेन ब्रह्मगा नपेम्पः क्रमशो राज्यानां वितरण कृतम्, तरचापि धर्मत समस्ता पृथियो परिपाल्यते- मदामिपिता न पृथुः पूर्व राज्ये महर्षिभिः । तबः क्रमेण राज्यानि ददो लोकपितामह. 11 तरिवं पृथियो सर्प सप्तद्वीपा सपतना। ययाप्रदेशमयापि धर्म: शेरपास्यते ||-१॥२॥१.१३ { पुराणालोचने ·एकदा पृथिवी राजानं पृथुमुवाच, नरनाथ ! मया ये ओषधयः परि- 'भक्षिताः, यदि भवदिच्छा स्यातहि तान दुग्धरूपेण दातुं प्रभवामि, पर प्रजाहिताय कश्चनैवविधो वत्सः प्रस्तोतव्यो यद्वात्सल्यादह तान् दुग्ध- रूपेण निःसारयेयम्, तथा निम्नोन्नतां मां सर्वत्र समतलां कुरुप्व, येनाह- मुक्तमोत्तमोपचीनां वीजरूप दुग्ध सर्वत्र समुत्पादयेयम् । तत. स स्वाय- म्भुव मनु वत्स विधाय स्वहस्ते एव पृथिवीतः प्रजानां हिताय समस्त घान्यं दुदोह । तदन्नाधारेणाद्यापि प्रजा जीवन्ति। तदतु प्रजाजनाः स्व- कीय विकाससाधनरूपे कृषिकर्मणि प्रवृताः-, स कल्पयित्वा वत्सं तु मनु स्वायम्भुवं प्रभुः । स्वे पाणी पृथिवोनाथो दुदोह पृथिवी पृथुः ।।% वि०पु०११३८७ विहितकर्मभिः समाजस्य संचालने विघ्न कतणां दुर्जनानां शस्त्रास्त्र- द्वारादमनं राज्ञ आवश्यक कर्तव्यं विद्यते । दुष्टेभ्यो दण्डदाने साधूनां संरक्षणे एव राज-प्रजयोरुभयोः कल्याणं निश्चप्रचम् । दुष्टेम्यो दण्ड- दानात् सज्जनानां सरक्षणाच्च राजा स्वाभिमत लोक प्राप्नोति- दुष्टानां शासनाद्राजा शिष्टानां परिपालनाद । प्राप्नोत्यमिताल्लोकान् वर्णसंस्थां करोति यः 11 = वि०पु० ३।७।२७ चातुर्वण्यधर्मवर्णनप्रसङ्गे राजान सगरं प्रति महरौर्वस्य कथन- मस्ति यत् शस्त्रास्त्रधारणं पृथिवीसंरक्षण च क्षत्रियजाते राजीविकारूप- मनिवार्य कर्म विद्यते- शस्माजीवो महोरक्षा प्रवरा तस्य जीविका । तस्यापि प्रथमे कल्पे पृथिवीपरिपालनम् = वि.पु. ३.८२७ अस्यामभिप्रायोऽस्ति यत् समाजव्यवस्थायाः सुचारुतया सञ्चालन शक्तिशालिनां क्षत्रियाणामेव प्रधानो विधेयोऽधिकारो वर्तते । अतः क्षत्रियाणां राज्ञां धर्मतः प्रजापालनपूर्वक समाजव्यवस्थासचालन- मनिवार्य कर्तव्यमस्ति । राष्ट्रियभावना राष्ट्रियताया या निर्मलधारा पुराणेषु प्रवाहितास्ति, सा अतुलनीया:- स्ति, भारतवर्षीयप्रजाजनानां धर्माचरण-कर्मयोग, निष्कामसद्यापार यो ऐहलौकिक-पारलौकिको च अभ्युदयनिः श्रेयसौ उपलभ्यो स्त:, ताभ्यां स्वर्गीयदेवगणा अपि आत्मनो भारतीयजनतापेक्षया होनो अनुभवन्ति । “पञ्चमा परिच्छेदः। [२२७ ·पुराणेषु भारतभूमिगौरववर्गनप्रसङ्गे देवानां कयनमस्ति यद् जोवै. सहस्र- जन्मानन्तरं महत्पुण्योदये सति भारतव जन्मग्रहणस्यावसरोलभ्यते । देवा निरन्तरमिदमेव चिन्तयन्ति यद् यः स्वर्गापवर्गयोगिभूते भारतवर्षे जन्म गृहोतमस्ति, तया ये फनाकांक्षारहिताः कर्माणि परमात्मनि समय निर्मला: सन्त तस्मन्ननन्ते लीयन्तेऽने देवतापेक्षया धन्यतमाः सन्ति । स्मृतिपु राष्ट्रियचरिवस्यादर्शभूतानामेतद्देशप्रसूतानां ब्राह्मणानां चरितभ्यो विश्वस्य सवैःप्राणिमि. शिक्षाग्रहणस्य परामर्शी दत्तोऽस्ति । राष्ट्रिय चरित्रस्यादर्शताभिमानिनां स्मृतिकाराणां दृष्टी भारतवर्ष विश्वस्य गुरुरस्ति । एव संस्कृतकविभिः राष्ट्रनिहिता गौरवभावना महत्या ओजस्विन्या वाण्या व्यक्ती कृताऽस्ति । कविकुलकलाधरेण कालिदासेन हिमालये प्रति यो राष्ट्रियभावनाया आदर्श उपस्यापितोऽस्ति, तेन तस्य हृदयमहत्त्व लक्ष्यते। कविना देवतात्म नगराधिराज- पृथिवीमानदण्ड इत्येभिस्त्रिभि विशेषणैविशिष्ट कृत्वा अत्युत्कृष्टं गौरवं राष्ट्रियस्वाभिमानं च व्यक्तीकृतमस्ति । निष्कर्षः उपरिवणितराजनीतिविवरणैः ज्ञायते यत् पौराणिकयुगे एकमात्र प्रजातन्त्रं शासनस्यैवाधिपत्यमासीत् । प्रजाजनानां सुखसुविधायाः सर्वत्रा- दर्शमयी व्यवस्थाऽऽसीत् । राजगु स्वार्थभावनायाः सर्वथा अभाव आसीत् । धर्माचरणस्य पालनें राज्ञामनिवार्य व्रतमासोत् । राज्ञां धर्माचरणेन पुण्यप्रतापेन च भारतवर्ष स्वर्गान् श्रेष्ठतममासीत् । राज्ञां धर्माचरणेन प्रभावितो जनसमुदायोऽपि धमिष्ठ आसीत्, यतो राज्ञां व्यापारातुसार- मेव प्रजानां प्रवृतिर्भवति- राशि धर्मिणि मिष्ठा पापे पापाः रमे समाः । राजानमनुवर्तन्ते यथा राजा तया प्रजाः ।। - भोजप्र. ४४ प्रजाभ्यः करग्रहण स्वल्पमाघमासीत् । धर्महीनस्य स्वाथिनो नास्ति- कस्य च राज्ञो वघोऽविधेयो नासीत् । आततागिनो राज्ञो वेनस्य प्रसंगे उक्त वर्तते यद् ऋषिभिवारितोऽपि राजावेनो यदा स्वदुराचरण न तत्याज तदा मुनिगणैरीश्वरनिन्दकः स राजा मन्त्रद्वारा पवित्रीकृतकुशैनिहतः। एतेन निष्कर्षः निःसरति यद् राजधर्माचरणेन सह राजानो निरन्तरं प्रजापालने दत्तावधाना आसन् । राष्ट्र धार्मिकस्य स्वाथिनो राज्ञः प्रयो- २२८ ] [पुराणपर्यालोचते ·- जनीयता नासीत्। दुराचारिणो नास्तिकस्य मदान्धस्य वा राज्ञो राज्यच्युतो हत्यायां च प्रजा एकमता भवतिस्म। पौराणिक राजतन्त्र राज्यं गणतन्त्र- राज्यापेक्षया कस्यामपि मात्रायां न्यूनतरं नासीत्,प्रजाजनानां सुखशान्तये राजानः स्वार्थं विहाय सदा चेष्टन्तेस्म, प्रजाभिश्च राजा देववत् मन्य- तेस्म, समाद्रियतेस्म, तदनुकूलमेव च व्यवह्रियतेस्म। चन्द्रगुप्तमौर्यस्यै- काधिपत्यं साम्राज्यमनियन्त्रितं नासीदिति स्पष्टयता कौटिल्येनापि प्रोक्तमस्ति यत् प्रजानां हिते सुखे च राज्ञोऽपि हितं सुखं वा वर्तते, नात्मनः, पर प्रजानां प्रियकार्यसम्पादनमेव राज्ञो हितकरं प्रियं च भवति- प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजाना तु प्रियं हितम् ।। अ.शा० १०१६ वर्णाश्रमव्यवस्था- पुराणेषु समाजव्यवस्थाया निरूपणं महता कौशलेन कृतमस्ति । भारतीया वर्णाश्रमव्यवस्था कियती वैज्ञानिकी उपादेया च वर्तते, इत्यस्य सोपपत्तिक विवेचनं सर्वेषु पुराणेषु कृतं विद्यते । अतो विचारशीला व्यक्तयोऽस्य तथ्यस्य संरक्षणाय निरन्तरं प्रयतन्ते। वर्णाश्रमधर्मो हि श्रुतिस्मृतिविहितत्वात्, शिष्टाचारपरिगृहीतत्वात्, साधुसम्मतत्वाच्च सर्वश्रेष्ठो धर्मो वर्तते। तथा चाक्त मत्स्यपुराणे महपिणा व्यासेन- श्रुति-स्मृतिभ्या विहितो पर्मो वर्णाश्रमात्मकः । शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मोऽयं साधुसम्मत: ।। = १४०१५२ पुराणानां प्रभावेण यावत्कालपर्यन्त पवित्रतमेऽत्र भारतव वर्गाश्रम- व्यवस्था सुरिक्षता स्थास्यत्ति, तावकालमाव्यात्मिकलक्ष्योपेता धर्मप्राणा हिन्दूजातिनं विनाशमेप्यति, तवारा देवानां मानवानाञ्च कल्याण सततं संपत्स्यते एव । यदा वर्णसाकयेण पवित्रतमेयं वर्णाश्रमशृङ्खला प्रणक्ष्यति; तदा हिन्दुजाते पतनमवश्यं भविष्यति । वर्णाश्रमश्रखलायां नारीणां पातिव्रत्यधर्मस्य महत्त्वं सर्वमतिशेते। पातिव्रत्यधर्मो हि वर्गा- श्रमव्यवस्थाया मूलमस्ति । वर्णाश्रमधर्महासेनैव पातिव्रत्यधर्मस्य ह्रासः संभवति । राजैव प्रजा धर्ममार्गे प्रचालयितुं शक्नोति । यश्च नरेन्द्रो वर्गाश्रमशृङ्खला सम्यक प्रचालयति, स त्रिलोके बन्दिवः स्वर्गसुखभाक् च भवति । तयाचोक्तं मार्कण्डेयपुराणे- . पश्चम: परिच्छेदः] [ २२६ ·राजा. रक्षणे। -- वर्णधर्मान सोदन्ति यस्य राज्ये तणा: । वत्स ! तस्य सुखं प्रेत्य परम ह च शाश्वतम् ।। उत्सवग्राहिणो मूढान स्वधर्माच्चलितान् नरान् । य: करोति मिजे धर्म स राजा स्वर्गमच्छति ।। वर्णाश्रमविरुद्ध च क्रम कुर्वन्ति ये नराः। कर्मणा मनसा वाचा निरयेषु पचन्ति हि ॥ एवमापरते चातुर्वर्णस्य स मुखी विहरत्येप सकस्यैव मलोकताम् । = २७१।३०-३३ वस्तुतो लोकव्यवस्थापालकानां सनातनधर्मिणां सकलं कर्म- कदम्ब चिरस्थायित्वाय वर्णाश्रमधर्ममूलकमेवास्ति । वर्गाश्रमपरम्परायां रजोबोर्यशुद्धिः प्रधानाऽस्ति । अतएव सवर्णविवाहः प्रशस्यो धमसंगत- श्चेति स्वीक्रियते, असवर्णविवाहः कामजः पापमयश्च आख्यायते। वर्णाश्रमव्यवस्थोपेक्षणात् क्षत्रियोऽपि राजकुमारो नाभागो वलाद्वैश्या- पाणिराहणाद वैश्यत्वमापन्न इति मार्कण्डेयपुराणतोऽधगम्यते- उपयमे च तां वैश्यननया सोऽय तत्तः । ततः स वैश्यता प्राप्तः समुत्पत्याह पार्थिवम् ।। -११४०१ वर्णाश्रमधर्मस्य मौलिक दार्शनिकं च रहस्यमवलम्व्य हिन्दुजाति- रस्मिनु विकरालेऽपि काले स्थिरा वर्तते । अतएव हिन्दूजातः पवित्र- तायाः संरक्षणाय वर्णाश्रमव्यवस्थायाः सरक्षणमत्यावश्यकमस्तीति पुराणनां सिद्धान्तः । समाजव्यवस्थाया आधारो विद्यते श्रिमधर्मः। प्रत्येकवर्णस्य तथा प्रत्येकाश्रमस्य कृते पृथक् पृथक विधानं विद्यते । वर्णा- श्रमधर्मस्य पालननैव भगवदाराधना सम्यक् सम्भवति, नान्यथा । पौरा- णिके युगे। ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राश्चत्वारो वर्णाःस्व-स्वकर्तव्यपालनेन सन्तुष्ठा आसन् । केनापि सह करयापि कर्तव्यपालनाय प्रतिस्पर्धाया भावना नासोत् । अतः समाजः सर्वतोभावेन सुखसम्पन्नः समुन्नति- शोलवासीत् । विष्णुपुराणे पराशरमुनेः कथनमस्तियद् यज्ञानुष्ठानाय प्रजापतिना यज्ञस्योत्तमसाधनरूपचातुर्वण्यस्य रचना कृता । ब्रह्मणो मुखात् प्रथम सत्वप्रधाना प्रजा उदपद्यत, तदनन्तरं वक्षःस्थलाद रजःप्रधाना, तदनु उरुद्वयतः उभयप्रधाना तथा पश्चाद् द्वाभ्यां पद्भ्यां तमःप्रधाना सृष्टि- २६.3 [पुराणपर्यालोचने .

·- उरू तदस्य र्जाता। एवमेते क्रमशो व्राह्मग-क्षत्रिय-वैश्य-शूदनामकाश्चत्वारो वर्णा अभवन् । एव ब्राह्मण क्षनिय-वैश्य-शूद्राश्चत्वारो वर्गाः क्रमशो ब्रह्मगो मुख वक्ष स्थल जानु पद्भ्य.समुदपद्यन्त- ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च द्विजसत्तम । पादोरुवक्षःस्थलतो मुखतव समुद्गताः ॥ वि० पु०१६६६६ यज्ञानुष्ठानाय समुत्पादितरप्यतै वण. कृतेन यज्ञेन सन्तुष्टा देवा जल- वर्पणद्वारा प्रजा स्तर्पयन्ति । अतो यज्ञ. सर्वथा मानवानां कल्याणहेतुः । नारायणस्तुतिप्रसङ्ग 5 वेणाप्युक्तम्-हे पुरुपोत्तम ! भवती मुखाद् ब्राह्मणा वाहुभ्या क्षत्रिया: उरुभ्या वैश्या. चरणयुगलाच्च शूद्राः- समुत्पन्नाः (१।१२।६३ ) भारतीयवाङ्मयस्य प्राचीनतमसाहित्येन 'ऋग्वेदेनापि पौरणिकस्यास्य मतस्य वैव समर्थनं भवति-. प्रालणाऽभ्य मुखमासीद वाहू राजन्य कृतः । यदृश्य. पद्भ्या शुदोऽजायत ।। =१०१३०१२ तथाच चातुर्वर्ण्यस्य सृष्टेरनन्तर तदर्थं विहितकर्मणा विधान जातम् । ब्राह्माणना मुख्यानि कर्माशि दान-यजन-स्वाव्यायाः वृत्यर्थञ्चा. न्यद्वारा यज्ञसम्पादनमध्यापन न्यायानुसार प्रतिग्रहश्चेति पट् कर्मागि निर्धारितानि। क्षत्रियाणा यथेच्छ दान विविधयज्ञानुष्ठानं स्वाध्याय. प्रजारनाथ शस्त्रधारण दण्ड पृथिवीपालनञ्चोत्तमाऽऽजीविका उक्ता। लोकपितामहेन ब्राह्मगा वैश्येभ्य पशुपालनम् वाणिज्यम् कृषिकर्म चेति त्रीणि कर्माणि जीविकारूपेग दतानि। शूद्राणा कर्तव्यमस्ति यदेतेपा त्रयागा वर्गाना प्रयोजनमिद्धये समुचित कार्यविधान तेनैव स्त्रजीवीकानिर्वाहश्च । तथाचोक्त कूर्मपुराणस्य पूर्वार्द्ध- दान ब्राह्मणस्य प्रतिग्रहः । अध्यापन चाध्ययन पट कर्माणि द्विजोत्तमा । यज्ञो धर्म क्षत्रियवंश्ययोः। दण्डा युद्ध क्षत्रियस्य वृपिवैश्यस्थ शस्यते । शुपंव द्विजातीना शूदाणा धर्मसाधनम् । = ८४. तथा चाध्ययनम् अध्यापनम् यजनम्, याजनम्, दानम्, प्रतिग्रहश्चेति पट् कर्माणि ब्राह्मगस्य, दण्डयुद्धाभ्या सहितमध्ययनादिप्रयमिति पञ्च कर्माणि क्षत्रियस्य, कृषि-वाणिज्योपेत पूर्वोक्तत्रयमिति पञ्चैव कर्माणि वैश्यस्य तथा शिल्पकर्मादिसहिता ब्राह्मगादिवणक्यस्य सहयोग- पक्षमः परिच्छेद यजन याजन दानमध्ययन [२३१ ·- दानात्मिका शुश्रूवैकं शूद्रस्य धर्मसाधनं प्रोक्तम् श्रीमद्भवद्गीतायामपि चतुर्णा वर्णानां पनिर्देश.वोऽस्ति भगवता श्री कृष्णेन । - १८१४१०.४ वर्णाश्रमविधानप्रसङ्गे लोकपितामहेन ब्राह्मणा वेश्याय अध्ययन- यज्ञ दानतिरिक्त पशुपालनं वाणिज्यं कृषिकर्म च जीविका रूपेण निदिष्टमस्ति- पशुपाल्यं च वाणिज्य वृपि च मनुजेश्वर । वश्याय जीविको ब्रह्मा ददो लोकपितामहः ।। वि०पू०३१८३० मनुनापि वैश्याम पट् कर्मातिरिक्तम् कुसीदसहितमृणव्यापार कर्माणोऽपि विधानम् कृतमस्ति । तदनुसार वेशस्य सप्त कर्माणि विहितानि- पशूनां रक्षणं दानामज्याऽध्ययनमेव च। वणि पर्थ कुसीदं च वैश्यस्य कपिमेव च ।। एवं पुराणकाले प्रत्येकवर्णस्य मानवाः सुखसम्पन्नाः स्वाधिकारे सन्तुष्टा आसन् । वर्णधर्मस्योपादेयताया सर्वोत्कृष्टतायाञ्च प्रोक्तमस्ति यदस्य स्मरणमात्रेण मानवः पापपुजै मुक्तो भवति । = ६।८।१७ चातुवर्ण्यसृप्टेरनन्तरं स्रष्ट्रा ब्रह्मचर्य-गृहस्थ-वानप्रस्थ संन्याससंज्ञ. कानां चतुर्गामाश्रमाणां निर्माणं कृत्वा वर्णधर्मवदाश्रमधर्मानपि। विहितवान् तत्र-स्वाध्यायः, सन्ध्याकर्म, अग्निहोत्रम्, भिक्षाचरणम्, गुरुसेवा, ब्रह्मचारिणो नित्यो धर्मः । अग्न्युपासना अतिथिसत्कारः, यज्ञः दानम्. देवपूजनम्, गृहस्थस्यास्ति धर्म। होमः, मूलफलासनम्, स्वाध्याय. तपः न्यायत संविभागो वानप्रस्थस्यास्ति धर्म: भिक्षा- शनम्, मोनम्, तपः, ध्यानम्, सम्यग्ज्ञानम्, वैराग्यं चास्ति सन्या- सिनो धर्म तथा चोतं कूर्मपुराणस्य पूर्वाद्ध। १. भिक्षाचर्या च शुभ्रूपा गुरोः स्वाध्याय एव च। सन्ध्याकाग्नि कार्यं च धर्मोऽय ब्रह्मचारिणः ॥ १४१ २. मान्योऽविधिः शुश्रूपा यज्ञो दानं सुरार्चनम् । गृहस्थस्य समापन घमौऽयं मुनिपुङ्गवाः।-२१४२ ३. होमो मूलफलाशित्वं स्वाध्यायस्तप एव । संविभागो यथान्यायं धर्मोऽयं वनवासिनाम् ॥ २२४३ भैक्षासनं च मौनित्वं ततोध्यान विशेषत.। सम्यज्ञानं च वैराग्यं धमोऽयं मिभुके मत. 13 २१४४ ४. २३२] [ पुराण पर्यालोचने ·वर्णाश्रमधर्मस्य महत्त्वप्रतिपादने पुराणेपु प्रोक्तमस्ति यद् यः पुरुषो वर्णाश्रमधर्मस्य पालनं करोति, स एव परमपुरुषस्य विष्णोराराधको भवितुमर्हति, तत्तुष्टये नान्य उपायो विद्यते । तथाहि वि.पु. ३।८।६ धर्मभेदः - श्रोत-स्मात भेदाधर्मो द्विविधो निर्दिष्टोऽस्ति । श्रौतधर्मो मूलरूपेण शास्त्रविधिना वेदेन च सम्बद्धोऽस्ति तथा स्मार्तधर्मों वर्गाश्रमस्य विविधासु नियमितासु व्यवस्थासु सामाजिकपरम्परासु चाधारितोऽस्ति। यज्ञसम्पादन वेदाध्ययनादिकर्मकलापः श्रौतधर्मान्तर्गतो विद्यते । ब्राह्म- णादिचतुर्वणं ब्रह्मचर्यादिचतुराश्रमानुकूलंक्रियमाणं कर्म स्मार्तधर्मान्त- तमस्ति । एषा द्विविधानामपि कर्मणा पुराणेषु साङ्गोपाङ्ग निरूपणं विद्यते । अतः पुराणेषु पूर्णतया एपां विवरणमुपलभ्यते । विष्णुपुराणे वर्णाश्रमधर्मस्य विधेयताया प्रोक्तमस्ति यद् यो मानवः स्ववर्गाश्रम- धर्मविरुद्ध मनसा वाचा कर्मणा चाचरणं करोति स नून नरकेपु पति- वर्णाश्रमविरुद्धं च धर्म पुर्वन्ति ये नरा। कर्मणा मनसा चाचा निरयेषु पतन्ति ते ॥ = २१६३० धर्मो हि विश्वस्य जगतः प्रतिष्ठा, सद्विविधो विश्वधर्मों देशधर्मश्च । तन विश्वधर्मः समस्तस्य विश्वस्य प्राणिभिरतुष्ठयो भवति । यथा- अहिंसा दया-क्षमा-सत्य-त्याग-सन्तोष दान-पादादि साधरणो धर्मः। एपामाचरणेन विभिन्नेषु राष्ट्रपु विश्वयन्युत्पभावनाया उद्वोपने सौहा- दंपूर्णसम्पर्कस्थापने च सरलतया साहाय्यमासादयितु शक्यते । देशधर्मश्च तत्तद्देशसस्पृत्यतुसारं तत्तद्देशमानत्य मान. रतुष्ठीयमानो भवति । यया भारतवर्षस्य देशधर्मों वर्णाश्रमधर्मो विद्यते। एतस्य परिपालन सर्वविघाया देशोन्नतेम लम्। तदुपेक्षया वृत्ति- साइपत् िसघर्षस्य प्रादुर्भावेन देशो विविधाभिदुरवस्थाभियांतो भूत्वावनतिशिखरे समारोहति । अतोऽस्य देशस्य समुन्नतये वर्णाश्रम- घायलम्बनमेव श्रेयस्करम् । वर्षाप्रमधर्मस्य सम्पक पालन हि पुरुपाय, चतुष्टय प्रमुखस्य मोक्षस्य प्रासादे समारोहमस्ति प्रयमं सोपानम् । एतदतिक्रम्य कोऽपि मानवो मनोऽभिलपिता सिद्धि ममासादयितुं ने रामनोति । तया धर्मपुराणे- पशम. परिवेश [२१३ ·। मदीच्छेदचिरात् स्थानं यतमोक्षास्यमव्ययम् । वर्णाप्रमग्युक्तेन धर्मग प्रोतिसंयुतः ।। पूजयेद् भावयुक्तेन यावज्जोवं प्रतिज्ञया। चतुर्णामाप्रमाणां तु प्रोक्तोऽयं विधिवद् द्विजा ॥ कवितं सर्व चातुराधम्यमुत्तमम् । नह्मतत् समविनम्य सिद्धि विन्दति मानवः ।। २१६६-१०१ चतुर्यु बाश्रमेषु गृहस्थाश्रम एवान्येपामाश्रमणामुत्पत्ति-स्थिति कारणमस्ति । अतो गृहस्थाश्रमश्चतुर्गामाश्रमाणां मूलं विद्यते । स्त्री-. परिग्रहोऽग्निहोत्रानुष्ठानमतिथिसत्कारो यज्ञश्राद्धादि कर्म सन्तानो- त्पादनञ्च गृहस्थानां परम कर्तव्यो धर्मो मतोऽस्ति । दण्ड-मेखलाजटादि- धारणं भूतलशयनं श्रद्धया गुरुशुश्रूपापूर्वकं विद्याध्ययनं भिक्षावरणं व्यसनवर्जनादिकञ्च ब्रह्मचारिणामस्ति मुख्यतः पालनोयो धर्मः चीर पत्रा- जिनधारणम्, धान्यकन्दमूलफलभक्षणम्, सायं प्रातःस्नान न्योपासन- पूर्वक होमानुष्ठानम्, सततं भगवदाराधनञ्च वानप्रस्थिनां करणीयो धर्मोस्ति। सत्य शौचं क्षमास्तेयमकोघोभिक्षाचर्या सावधानतया विषयभोगपराहमुखता प्राणिमाने दया च स्वयंभुवा सन्यासिनां धर्मो निरूपितोऽस्ति । एतदतिरिक्तं सदाचारो विनयः शुद्धता विलासहीनता, सर्वेन्द्रियनिग्रहः, सम्यग् विवेचनञ्च सर्वेभ्योऽस्त्युपवतम् । सत्य-दाग- दया क्षमा-वत-योग-यम - नियम-यजन-सरलतादिकर्म सद्भावनारहि- तेभ्यः श्रद्धाहीनेभ्यो जनेभ्यः फलप्रदं न भवति । श्रद्धाहीनोऽन्तःशुद्धि- विहीनश्च मानवः पराक्रम कृत्वापि सफलो न भवितुमर्हति । कलुपितेन हृदयेन सर्वस्वदानेऽपि कश्चन धर्मभाजनं भवितुं नाहति । निर्मलेनान्त:- फरणेन वर्णाश्रमधर्मपालका गृहस्थाः प्रजापतिलोके वासं कुर्वन्ति, ब्रह्मचारिणो ब्रह्मलोकं लभन्ते, वानप्रस्थाः स्वर्ग निवसन्ति, सन्यासिनो ब्रह्मसायुज्यमवाप्नुवन्ति । योगिनां कृते कैवल्योपलब्धि वा, वर्तते, किन्तु नानावुद्धीनां वर्णाश्रमधर्मपराडमुखानां जनानां कृते किमपि स्थानं नास्ति। अतो वर्णाश्रमधर्मपालनतत्पराणां स्वधर्मनिष्ठानामेव मानवानां सर्वत्र प्रशंसा बोभवीति । स्वेप्सितं. च स्थान ते नूनं लभन्ते इति निश्चप्रपचं ज्ञेयम् । पुराणेषु कतिपयानामीदृशीनां जातीनामप्युल्लेखो विद्यतं, यासां गणना चातुर्वन्तिर्गता नास्ति। यथा-निपाद-चाण्डाल, कैवर्त- २३४] [पुरागर्यालोचने + ·पुलिन्दाभीरादयः। तत्राभोरा लुण्ठकल्पेग वणिताः सन्ति । एते भगवतः श्रीकृष्णस्य प्रयाणानन्तरमर्जुनेन द्वारकातो हस्तिनापुरे नीयमाना 'द्वारकावासिनां वृष्णीनामन्धकानाच पत्नीवलाद् गृहीतवन्तः, येन हतप्रभो नि श्रीको गाण्डीवधन्वा पार्थो रुदन धर्मराज युधिष्ठरं प्रत्युक्तवान्- सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सस्या प्रियेण सुहृदा हृदयेन शून्यः । अध्वन्युरक्रमपरिग्रहमङ्गरक्षन् गोपेरमन्दिरखिलेव विनिजित्तोऽस्मि । = श्री. भा०१११५४२० विवाहप्रथा- धर्मशास्त्रानुसारमेव पुराणेष्वपि प्रथमे वयसि ब्रह्मचर्यपालनपूर्वक विधिवद् विद्याध्ययन विधाय गृहस्थाश्रमे प्रवेप्टुकामनया यथाशक्ति- गुरवे दक्षिणां दत्वा तदतुमत्या ब्रह्मचर्यप्रत समाप्य सत्कुलोत्पन्नया सवर्णया भ्रातृमत्या कन्यया सह विधिवत् पाणिग्रहणं कृत्वा सांसारिक- व्यावहारिकानुष्ठानपूर्वक सुखेन समयं यापनायादेशो दत्तोऽस्ति। यथा स्मृतिषु निवाहोऽष्टविधः प्रोक्तो वर्तते तथैव पुराणेप्वपि विवाहोऽष्टविघोनिर्दिष्टोऽस्ति-१) ब्राह्मविवाहः, (२) दैवविवाहः, (३) आर्पविवाहः, (४) प्राजापत्यविवाहः, (५) आसुरविवाह , (६) गान्धर्ष- विवाहः, (७) राक्षसविवाहः, (८) पैशाच विवाहश्च- ब्राह्मो दैवस्तथैवापः प्राजापत्यस्तथाऽसुरः । गान्धर्व-सौ चान्यो पैशापश्चाप्टमो मत: I = वि.पु. ३११ ।२४ पौराणिकयुगे श्रीरामादीनामेकपत्नीव्रतस्य श्लाघ्यतमे आदर्श सत्यपि बहुविवाहस्यापि प्रथायाः प्रचलनमासीत् । सृप्टेरादिपुस्पस्य स्वायम्भुवमनो द्वितीयपुत्रस्य उत्तानपादस्य द्वे भार्ये अस्तो सुनोति. सुरु- चिश्च । दक्षदुहितपु कश्यपस्य १३ घमस्य १४ सोमस्य २७ अरिष्टने. बहुपुत्रस्य २ मङ्गिरस २ कृशाश्वस्य च २ पल्य आसन् । महपिणा सौरिणा सह महाराजस्य मान्धातुः ५० कन्यकाना विवाहस्योल्लेखो वतंते। राज्ञश्चिमवेतोरनेकाः स्त्रिय आसन् । राज्ञः सगरस्य सुमति: सुकेश्यो द्वे भायें वे तथा मिष्ठा देवयान्यो ययातः पल्यौ वभुवतुः । राज्ञो दशरथस्य कौशल्या-सुमित्रा-कैकेय्यस्तिसः स्त्रियोऽभूवन् । वमु. देवस्य देवकी-रोहिण्यादयोऽष्टी भार्या वभूवुः । पौराणिक विवरणानुसारं पञ्चमः परिच्छेदः] [२३५ - ·. भगवतः श्रीकृष्णस्य रुक्मिणोसत्यभामादीनां १६१०८ पत्नीनां चर्चा विद्यते । विचित्रवीर्यस्य द्वे अम्बाम्बिके, पाण्डो द्व'कुन्तीमाद्र्यो, अर्जुनस्य द्रौपदी-उलूपी-चिनागदा-सुभद्राश्चेति चतस्त्रा पल्य आसन् । एव पुराण- काले एकविवाहस्यानेकविवाहस्य च प्रथा प्रचलितासीत्। परमिदानी. न्तन इव तदा विवाहसम्बन्ध कठोरो नासीत् । क्वचिद् ब्राह्मणानां क्षत्रियकन्याभिः सह तथा क्षत्रिणां ब्राह्मणकन्याभिश्च सह विवाहो भवतिस्म । धर्मानुकूलं वैवाहिक बन्धनं पवित्रतमं मन्यतेस्म । विष्णु- पुराणे प्रोक्तमस्ति यद् धर्मातुकूल विधिना दारपरिग्रहं कृत्वा सहघमिण्या साद्धं गार्हस्थ्यधर्मस्य पालनं परमं श्रेयस्करं सिद्धयति- सहधर्मचारिणी प्राप्य गार्हस्थ्यं सहितस्तया । समुदहेद्ददायत साम्यगढं महाफलम् ।।..१०।२६ विवाहानन्तर स्वसौन्दर्य सुशीलतादिभिरनेकराकर्पकैर्गुणैः पत्नी पतिमनुकूलयतिस्म, यतोहि पत्नीसाहचार्य धामिण भावेन प्रतिष्ठित- मनिवार्यञ्चासोत् । अतएव पतिरपि लोकपरलोकयोः सर्वत्र स्वां विशिष्टा पलीमेवाभिकामयतेस्म । तदत्तुरूपा पत्नी अपि पार्मिक- भावनाभि प्रेरिता सती पत्यु सार्वत्रिक कल्याणं सर्वथा चेष्टतेस्म । जन्मा- स्तरेऽपि तमेव पति कामयतेस्म। क्षत्रियवाह्मणविवाहसम्बन्ध : कतिपयैः प्रसङ्गरवगम्यते यत् पौराणिके युगे क्याचित्को ब्राह्मण- क्षत्रिययोः परस्पर विवाहसम्बन्धो भवतिस्म । यथा (क) स्वायम्भुव- मापुरेण प्रियव्रतेन कर्दमर्पः पुन्याः कर्दम्या सह विवाहः कृत आसीत् । (ख) प्रियगतपुच्या अजस्वत्या साक शुक्राचार्यस्य विवाहो जाता यस्यां देवयानी समुत्पन्ना। (ग) राज्ञ शतिः कन्यया सुकन्यया सह महश्च्यवनस्य वियाहो जातः । (घ) महापणा सोभरिणा चक्रवतिनो राज्ञो मान्धातु कन्यामि. सह पाणिग्रहः कृतः । ( गापितनयया सत्य- वत्या भृगुपुत्रस्य ऋचोषस्य विवाहोऽभवत् । (च) जमदग्ने मनेरिक्ष्वाकु कुलोत्पन्नस्य रेणो कन्यया, रेणुकया सह विवाहो जात आसोद्यता क्षवियहन्ता परशुराम. समुत्पन्नः । (छ) नहुपपुत्रस्य राज्ञो ययातेर शुक्राचार्यपुन्या देवयान्या मह वियाहो जातः । (ज) राज्ञो वृहदश्वस्य मुतया अहल्यया सह गौतममविवाहो जातो यस्यां शतानन्द उत्पन्नः। [पुराणपोलोधन ·यद्यपि प्राग् राजन्यकन्यकानां ब्राह्मणैः सह वैवाहिकसम्बन्धस्य विवरणमुपलभ्यते तथापि एवम्विधं विवाहस्योदाहरणं न्यूनमात्राया- मवाप्यते । अनन्तरं तु प्रायः सवर्णमध्ये एव विवाहप्रथा सीमिता। पौराणिक काले प्रत्येक प्राणी आश्रमधर्मस्य यथार्थपालने तत्पर आसीत् । पद्मपुराणे एका कथा विद्यते यत् पञ्चभिर्गन्धर्वकुमारीभि- बह्मचर्याश्रमस्य नियमपालने संलग्न एको मुनिकुमारको गान्धर्व विवाहार्थ विवशीकृतः, किन्तु स ब्रह्मचर्याश्रमस्य नियमानामुल्लघनं कर्तुं न स्वीचकार। तथापि ता गन्धर्वकुमार्यः कामातुरा भूत्वा तं मुनिकुमार भ्रशयितु महान्तं प्रयत्नमकापुः। यदा तास्तत्र सफलमनोरथा न वभूवुः तदा ताभिस्तस्मै पिशाचत्वाय शापो दत्तः मुनिकुमारश्च तं शाप सहर्ष' स्वीकृतवान्, किन्तु ब्रह्मचर्याश्रममतिक्रमितुं नाङ्गीचकार । पौराणिकयुगे सामाजिकक्षेत्रे नारीणा महत्त्वपूर्ण स्थानमस्ति । अतश्चतुर्यु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः प्रमुखः कथितो यतः स सर्वेषामाघारो- ऽस्ति । तत्र गृहस्थाश्रमे नारो गृहस्वामिनी गृहलक्ष्मीश्च स्वीकृतास्ति ।' तया विना गृहस्थाश्रमस्य पालनं सर्वथाऽसम्भवोविद्यते नारी। विना गृहमरण्यसममुक्तमस्ति, यज्ञ-दान-पूजा-तपश्चर्यादिषु पतिभिः सह तासा- मुपस्थितिरत्यावश्यिका कथिताऽस्ति तथाहि पद्मपुराणे।' यः पति. स्वां भायर्यां विना एकाकी तीर्थयात्रां कुरुते स न तीर्थयात्रा- फल लभते तस्य केवल श्रम एव भवति । अतः पत्नी विना पत्युः सवं. कर्मविफल भवतीतिपद्मपुराणस्य सिद्धान्तः।" १. पुण्यमार्याप्रयोगेण गार्हस्थ्य सम्प्रजायते । गार्हस्थ्यात् परमो धर्को द्वितीयो नास्ति भूतले II = भू०ख० ५६।१६ गार्हस्थ्यात् समाश्रित्य सर्वे जीवन्ति: जन्तव. । तादृशं नैव अन्यमाश्रममुत्तमम् ।। भू०२ ५६१८ २. गार्हस्थ्यस्य धर्मस्य भार्या भव ते स्वामिनो ।-५६३० एवं यो भार्यया होनस्तस्य गेह बनायते । ३. यज्ञाचंव न सिद्धयन्ति दानानि विविधानिय | भू०७० ५९२० भायां विना हि यो धर्म. स एव विकलो भवेत् ।। ३४ ४. पूतां पुण्यतमा स्वीया भायां वक्त्वा प्रयाति यः । तस्य पुष्प फलं सर्व वृथा भवति नान्यया ।। सु०स०५६८ 1 पश्यामि पशमः परिच्वेदः [२३७ ·. भार्यायां सत्यमेव यज्ञादोनि धर्मकार्याणि सिद्धयन्ति नान्यथा । यो गृही भायंहस्तदत्तेन पिण्डेन पितृणां श्राद्धं कुरुते तस्यानन्त फल प्रजायते । यथाऽमृतपानेन नृणां तृप्तिभवति तथैव पितृणां तेन तृप्तिः प्रजायते । प्रसन्नाः पितरः तदन्नं भुक्त्वा परमं प्रमोदमावन्ति सन्तु प्टाश्च जायन्ते । अतो भार्या विना पुरुषस्य किञ्चिदपि धर्मकार्य न तादृश सफलं भवति। न केवल धर्मकार्येषु एव पन्या सहायता अपेक्षि- ताऽस्ति, किन्तु अर्थसंग्रहेऽपि तस्याः सह्योगस्यास्त्यपेक्षा मार्कण्डेयपुराणा- तुमारं धर्मार्थकार्यस्य साहाय्यं दाम्पत्यप्रेम्ण्येवाधारितं विद्यते । पति: • पत्नी विना असहायो भवति, नवा तया विना सफलो भवति । अतः सुख- 'मयं जीवनयापनाय पतिपल्योरनुकूलताऽत्यावश्यिकास्ति ।' अतः पतिद्वारा प्रसन्नतापूर्वक पल्या भरणपोषणादिकमत्यावश्य विद्यते, यतो हि धर्मार्थकामाना संसिद्धय भार्या सदा सहायिका भवति।' नारीधर्म पातिव्रत्यधर्मस्य सर्वप्रथम स्थान विद्यते । पत्यु. सेक्या नारीपु विशिष्टशक्तः सञ्चारो जायते । निस्वार्थसेवाधर्मपालनेन नारीपु दिव्यसामर्थस्य प्रादुर्भावो भवति, येन महतामपि शक्तिशालिनां शक्ति तासु कुण्ठिता भवति । या नारी पातिव्रत्यधर्मानुसारं स्वपत्युः सेवा- मकृत्वा परपत्यु सेवादिक कुरुते सा लोके निन्दिता भवति तथा परलोके तस्या दुर्गतिर्भवति । नारीणां पतिसेवापराङ्मुखत्व न केवलमपराध एवास्ति, किन्तु महत् पापमपि विद्यते, यस्य भयङ्करो परिणामो न केवल- मस्मिन्नेव लोके परं परलोकेऽपि भुज्यते । अस्योदाहरणरूपेण पद्म- पुराणीयमेकमाख्यानोपस्यापन पर्याप्तमस्ति । कलहा नाम्नी एका नारी आसीद, यया स्वपतिमभोजयित्वा तत्परोक्षे स्वय मिष्ठान्नादिक भुक्त- स्म । तत्कारणेन मृता सा जन्मान्तरे वकयोनि प्राप्तावतो । तत्रापि पत्या सह कलहं कृत्वाऽन्यजन्मनि शूकरी जाता । तत्रापि पतिद्वपकार- णात मृता सामारी जाता। तत्रापि पती दोपारोपण कृत्वा आत्महत्या विधाय जन्मान्तरे राक्षसी वभूव । इदमस्यास्ति रहस्य यदेकस्मिन् १, कथं भामिवे घममर्ष वा पुष्प. प्रभो । प्राप्नोति वाममथ या तस्या त्रिनयमाहितम् ।। - मा०पु० २११७० मतव्या रक्षितम्या व मार्या पत्या सदा मुदा । धर्मार्थकामसंसिद्धयै भार्या भः सहायिको 11२९८ २३८] [पुराणपोलो पर्ने ·जन्मानि प्रप्टः संस्कार कियत्सु जन्मसु पतनस्य कारणं जायते । अतः पत्युरनादरः पत्नीकृते सर्वयाऽनुचितोऽस्ति । यथा पत्युरनादरः पत्न्यै घातको विद्यते तथैव पत्याऽऽचरितं पल्या अपमानादिकं निन्दनीयं परलोकविनाशकञ्चाभिमतं विद्यते पुराणेषु । पुराणेषु नारीणामधिकारेषु बलं न प्रदत्त विद्यते, किन्तु तासां कर्तव्येषु बलदत्तमस्ति । नारीणां त्यागभावनायां धर्मस्य प्रेरणास्ति । सत्कुलप्रसूता नारी पापभयात् पत्युः त्याग न विधत्ते पल्यै पतिः देव- स्वरूपो विद्यते । अत: पत्युः सेवा पल्या धर्मोऽस्ति । नारीणां सर्वा मनो- भिलापा पत्युः सेवाधर्मे विलोना जायते। नारीणां सद्गतिप्राप्तयेऽयमेव प्रशस्तो मार्गो मत. तथा पत्यु. प्रतिकूलाचरणं पापस्य कारणं विद्यते । पत्यु. प्रसन्नतायें स्वच्छवस्त्रालङ्कारादिधारणं शृङ्गारादिकं च नारीणां कर्तव्यकोटी स्वीकृतमस्ति पद्मपुराणे। परपुरुपैः सह मनोविकृतिकारकमश्लील भापणं परपुरुषस्य दर्शन स्पर्शनमर्द्धनग्नावस्थायां स्वेच्छापूर्वकं निरर्थकं पर्यटनं च नारीणां कृते त्याज्यमुक्तमस्ति । पतिप्रसन्नतायें प्रसन्नता पतिदु खे दुःखित्वं च पातिव्रत्य- धर्मस्य ध्येयमस्ति। पत्युराज्ञापरिपालनं नारीणां सहिप्णुतायाः परा काष्ठा विद्यते । भारतीयमन्तव्यानुसार नारी रत्न स्वीकृतममस्ति । यथा रत्नस्य रक्षा महत्या सावधानतया क्रियते तथव बाल्यावस्थायां पिता यौवनावस्थायां पतिः वृद्धावस्थायाच पुत्रो नारीणां रक्षका अङ्गीकृताः सन्ति, अपि च तदर्थ निरर्थकस्य स्वेच्छाचारस्य निषेधः कृतोऽसति । पिता रक्षति कोमारे भर्ता रक्षति यौवने । पुत्रस्तु स्थविरेभावे न स्त्रीः स्वातन्त्र्यमहति ।। = भू०ख०५४-२३ यथा पशुपक्ष्यादिभिः पक्वान्नस्य सुरक्षा अत्यावश्यका विद्यते तथैव दुर्जनः युवतीनां सरक्षणमत्यावश्यक विद्यते । अन्यथा नारीपु भ्रष्टासु वर्णसङ्करताद्वारा वशस्य पतनभयमुपतिप्ठते। पुराणेपु नारीणां कृते पति: देवस्वरूपोङ्गीकृतोस्ति, तरय सेवयाऽभीष्टफलप्राप्तिर्भवति । पति केन्द्रविन्दु मत्वा पतिसेवातिरिक्त तदर्थगन्यदेवार्चनं यज्ञोपासना. १, पशृङ्गारसौभाग्यं सुसं मम्मत्तिरेव च । नारीणा हि महाभागो भर्ना शास्त्र गोयते । - भू०प०५७४१० पशमः परिग्वेदः। [२३६ ·दिकच नावश्यकमुक्तमस्ति । नारी पतिशुश्रूपयव पत्या महता क्लेशे- नाप्यजितस्य पुण्यस्यार्द्धभागिनी भवति । अतः पतिशुश्रूपा तासां परमो धमा। एवं पुराणेषु प्राचीनसंस्कृतिपरिपोपिका तात्कालिको सामाजिकी व्यवस्याऽभिमतास्ति । अतो वर्णाश्रमव्यवस्था नूनं पालनीया। क्षत्रोपेता द्विजातयः पौराणिकराजवंशावल्यां यत्र तत्र क्षत्रोपेतद्विजातिशब्दस्योल्लेखो वर्तते । क्षत्रोपेतद्विजातिनाम्ना तासामेव सन्ततीनां ग्रहणं भवति याः क्षत्रियकुले जन्म लब्ध्वापि स्वाचरोन द्विजत्वं लभन्तेस्म । यथा-- (१) राज्ञो रथोतरस्य वशजाः क्षत्रियकुलोत्पन्ना अपि स्वाचरणेना. शिरस उक्ताः (२) अप्रतिरथस्य पुत्रः कण्वः तस्य मेघातिथिर्जातः, यस्य सन्ततयः काण्वायनब्राह्मणा बभूवः । (३) दुरुक्षयस्य पुत्राः त्रय्यारुणि- पुष्करिण्य-कपिनामानः पश्चाद् ब्राह्मणा अभवन् । (४) मुद्गलतो मौद्गल्यनामकानां क्षत्रोपेतघ्राह्मणानामुत्पत्तिरभवत् । (५) विश्वामित्रा- दुत्पन्ना मधुच्छन्दादयः पुत्रा अन्यान्येपु ऋषिवंशेषु विवायोग्याः कौशिकगोत्रीया ब्राह्मणा जाता -४७३८ एव क्षत्रियेण पित्रा उत्पन्नाः स्वाचरणेन द्विजत्वम्प्राप्ता काण्वायन-मौद्गल्य कौशिक गोत्रीया ब्राह्मणा अतिप्रसिद्धाः सन्ति। स्त्रोवर्गः पुराणकाले विवाहानन्तरं स्त्रियो गृहस्वामिन्य आदरणीयाश्च जायन्तेस्म। धार्मिक-सामाजिकसंस्कारेषु स्त्रीणां पुरुषवदधिकार आसीत् । पतिपल्यावहारिकः सम्बन्धः श्लाघ्यो दृष्टिगोचरी भवति । दम्पत्यो प्रेमातिरेका दृढतरसंस्काराच्च शिवस्य पत्तो सतो, विष्णोश्च पत्नी लक्ष्मीः जन्मान्तरेऽपि तावेवावृणुताम् । १. स्त्रियस्त्वे समस्तस्य नरंदुं खाजितस्य वै। पुण्यस्यापिहारिण्य, पतिशुधूपयव हि = मा०पु० १६६६१ नास्ति स्त्रीणां पृथक्यज्ञो न प्राद्ध नाप्युपोपितम् । भर्तृशुधूपर्वतान् लोकानिप्टान प्रजन्ति ता: ।। मा० पु० १६०६२ एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसाः स्मृताः। रथीतराणा प्रवराः क्षत्रोपेता द्विजातयः ॥वि०पु० ४।२।१० २४०] [पुराणपर्यालोचने ·भगवता. गृहसम्बन्धिनः सदाचारस्य वर्णने प्रोक्तमस्ति यवुद्धिमद्भिः स्त्रीणामपमान न कर्तव्यं, ताभ्य ईर्ष्या न कार्या, तासां तिरस्कारोऽपि न विधेयः । पतिसेवा स्त्रीणां परमो धर्मः पुराणेषु प्रोक्तो वर्तते । पौरा- णिकविवरणेषु स्त्रीणां सामाजिकी स्थिति. गुरु-देवता ब्राह्मणवदादर- णीयासीत् । पारिवारिकक्रमे पितुरनन्तरं मातुरेव स्थानमासीत् । घाभिकेषु कृत्येषु मातरं प्रतिसम्मानप्रदर्शनस्यविवरणं बहूपलभ्यते । मातृरूपेण स्त्रीणां सम्मानमत्यन्तमुच्चस्तरीय वणितमस्ति । मतुना तु मातुः स्थानं पितुरपेक्षया दशगुणमधिक प्रोक्त विद्यते । पुराण काले स्त्रियोऽवध्या: प्रोक्ताः सन्ति। स्त्री शिक्षा-तपश्चरण-योगसाधन- सम्बन्धे पुराणानामुदारा दृष्टिविद्यते । स्वय स्वायम्भुवो मतुः तपसा निष्पापां शतरूपां पत्नोत्वेन जगाह । स्वधापुन्यौ मेनाधारिण्यौ चोत्तम. ज्ञानसम्पन्ने सर्वगुणयुक्त ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यो चास्ताम् । बृहस्पतेर्भगिनी वरस्त्री सिद्धयोगिनी आसीत् । विश्वकर्मणः पुत्री संज्ञा श्राद्धदेवं मतुं यमं यमुनाञ्चोत्पाद्य प्रतिसेवायां छायां नियुज्य स्वय सर्वेषां तपसे जगाम । सगरपल्यौ सन्तानोत्पत्यर्थ तपश्चरणद्वारा और्व महर्षि प्रसादयामासतुः। उषासखी चित्रलेखा स्वयोगवलेनानिरुद्ध तत्समीपे प्रापयामास । सुलभा व जनकसभायां स्वयोगवलेन तस्य शरीर प्रविश्य तमाश्चर्यान्वितं कृतवती । वैदिकयुगे गार्गीमत्रेय्योब्रह्मवादित्वन्तु प्रसिद्ध विद्यते । एभिः विवरणैः प्रतीयते यत् तद्युगीना नार्यः तपो योग-दर्शनादि- ज्ञानसम्पन्ना शिक्षितायोग्यतमाश्चासन् । सतो-प्रया: पुराणकाले सती प्रथापि प्रचलितासीत् । राजनि शत्रुजिति मृते तत्पत्नी शैला जन्मान्तरे तमेव पति प्रातुकामनया चितारुढस्य तस्या- तुगमनं चकार । रावणस्य पुत्रवधू सुलोचना मृतस्य पत्युमॅधनादस्य चिताग्नौ स्वं शरीर तत्याज । द्वापरे भगवति श्रीकृष्णे दिवंगते अप्टी प्रधानमहिप्या तच्छरीरमालिग्याग्नी प्रविष्टाः। रेवती वलभद्रशरीर- मालिड ग्य प्रज्वलिते चिताग्नी स्वं शरीर भस्मसात्कृतवती । वासुदेव पत्न्य पतिशरीरेण सह चिताग्नौ सहर्ष प्रविविशुः । शिक्षा: पुराणप्रतिपादितानां वर्णाश्नमधर्मविषयकाणां समस्तधर्मकृत्यानां घरममुद्देश्य परमात्मसान्निध्यप्राप्तिरेव विद्यते । अतः शिक्षा भग- पश्चम. परिच्छेदः [२४१ ·वतः प्राप्तये एकमनिवार्य साधनं प्रशस्तश्च मार्गो विद्यते । शिक्षाया अभावे परमात्मप्रामिः सुलभा न संभवति । भक्तिकर्मादियोगोऽपि शिक्षाविकास- स्यैव परिणामः । शिक्षा वने, गुरुकुले, स्यात् नगरे, ग्रामे, गुरुगृहे वा भवेत् पर शिक्षायाः समुपार्जनमत्यावश्यक विद्यते । प्राचीनभारते शिक्षा अन्तज्योतिषः शारीरिकशक्तेश्च स्रोतोऽभिमतास्ति, या शारीरिक- मानसिक-बौद्धिकाध्यात्मिकशक्तीना विकासेन सह मानवस्वभावे परि- वर्तनं करोति । एवं शिक्षा योग्यं समाजसेविनं सदसद्विवेकिन धार्मिकमुष- योगिन नागरिक च मानवं निर्माति ।' सा अप्रत्यक्षरूपेण इहलोके परलोके चाध्यात्मिक साहाया प्रददाति। राज्ञः सगरस्य जिज्ञासया आश्रमधर्मसम्बन्धे महर्पिणा और्वेण प्रोक्त यत् उपनयनसस्का- रानन्तर वालकेनाध्ययनार्थ तत्परतया ब्रह्मचर्यवतमवलम्व्य साव- धानेन मनसा गुरुगृहे निवासो विधेयः। श्रीराम उपनयनसंस्कारा नन्तरं कुलगुरोर्वसिष्ठस्याश्रमे ब्रह्मचर्यपूर्वकं विद्याध्ययन चकार । श्रीकृष्णवलरामौ यज्ञोपवीते जाते विद्योपार्जनार्थं शिप्रातटेs- वन्तीपुरवासिनः सान्दीपनिमुने समीपे गती । पौराणिककाले विद्यालया- नामस्तित्वं वनेषु नदीतटेषु नगरेपु गुरुगृहेषु वासीत् । दक्षेन पुरुकुत्साय दार्शनिकतत्वज्ञान शिक्षा नर्मदानदीतटे दत्ता ( ११८६ ) सप्तपिभिः ध्रुवाय यौगिकी शिक्षा उपवने प्रदत्तासीत् । प्रह्लादस्य शिक्षा नगर- वतिनि गुरुगृहे एव जाता। एवं प्रायः गुरुकुलानि नगरादहिरेकन्ति- वातावरणे वनेषु एव भवन्तिस्म, यतो दार्शनिकतत्त्वविवेचका मुनयो नगराद्वहिरेव तिष्ठन्तिस्म। कण्व-वाल्मीकि-सान्दीपनिप्रभृतीनामानमा चनेप्वेवासन् । यत्राधीतविद्या बालका समाजोपयोगिनो जाताः । गुरुसेवा: पुराणेपु गुरुसेवा अनिवार्या प्रोक्ताऽस्ति । गुरुकुले वेदाध्ययनप्रसङ्गे आर्वेण मुनिना प्रोक्तमस्ति पद् गुरुकृतेऽन्तेवासिना शौचाचारव्रतपालन- पूर्वकं गुरुशुश्रूषा कुर्वता स्थिर बुद्ध्यावेदाद्यध्ययनं कर्तव्यम् । पुरारणेषु गुरु प्रति अतिशयोदात्तभावनाया. सर्वाधिकसम्मानप्रदर्शनस्य चादेशी दत्तोऽस्ति। ब्रह्मचर्यप्रसङ्गे च प्रोक्तमस्ति यत् ब्रह्मचारिणा उभयोः सन्ध्योः गोरभिनन्दनं विधेय तद्विरुद्ध' च किमपि नाचरणीयम् । मनुस्मृती गुरु-गुरुपत्नी-गुरुपुत्रान् प्रति उच्चतमादरमदर्शनस्य विधान कृतमस्ति। २४२) [पुराणपर्यालोचने ·शिक्षाशुल्कम् : पोराणिककाले मासिकं वापिकं वा शिक्षाशुल्क न देयमासीत् किन्तु अभिमतमध्ययनं समाप्य गुरोरनुमत्या तस्मै यथाशक्ति गुरुदक्षिणां दत्त्वा गृहस्थाश्रमे प्रवेशस्य विधिरासीत् । विद्यासमाप्त्यनन्तर श्रीकृष्णबल- भद्राभ्यां गुरुदक्षिणायै प्रार्थितः सान्दीपनिर्गुरु: तयोरतीन्द्रियं कर्म जानन् पल्या सह विचार्य प्रभासक्षेत्रे समुद्र निमज्य मृतं पुत्रमयाचत । ताम्याच समुद्रात्तमानीय दक्षिणार्थं समयगृहस्थाश्रमे प्रविष्टौ तथाहि श्रीमद्भागवते' विद्याध्ययनानन्तरं गृहस्थाश्रमे प्रविविक्षुणा गुरवे दक्षिणां दत्त्वा गहे गत्वा दारपरिग्रहण कार्यम् शिक्षाशुल्कग्राही शिक्षको धार्मिककार्यावसरे ऋत्विज्योग्यो न स्वीक्रियते स्म । तं विद्याव्यवसायिन वणिज कथयित्वा तस्य समाजे निन्दा भवतिस्म-- पाठ्यसाहित्यम्: पौराणिकयुगे पाठ्यसाहित्यमासीत् वेद-वेदाङ्ग-धर्मशास्त्र-धनु- र्वेदादि। मैत्रेयेण विष्णुपुराणे स्वीकृतमस्ति यन्मया वेद-वेदाङ्ग-धर्म. शास्त्राणि समधीतानि आसन् । तथा च पौरणिककाले पड् वेदाङ्गानि (छन्दः, कल्प:. ज्योतिपम्, निरुक्तम्, शिक्षा, व्याकरणम् । चत्वारो वेदाः (ऋग्यजुःसामाथर्वाणः) मीमांसा, न्यायपुराणम् धर्मशास्त्रम्, आयुर्वेदः धतुर्वेदः, गान्धर्ववेदः, अर्थशास्त्रम्, एता अष्टादश विद्याः प्रख्याता आसन् । तथाहि विष्णुपुराणे।' १. द्विजस्तयोस्त महिमानमद्भुतं संलक्ष्य राजन्नतिमानुपी मतिम् । संमन्य पत्न्या म महाणवे मृतं चालं प्रभासे वरयाबभूव ह = १०४५।३७ साऽप्यतीन्द्रिपमालोक्य तयो. कर्म समाहित । प्रयाचत मृतं पुत्र प्रभासे लवणार्णवे - वि०प० ३३१० गृहीतविद्यो गुरवे दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । गार्हस्थ्यमिच्छन् भूपाल. कुर्याद्दारपरिग्रहम् ।।३।१०११३ यस्यागम: केवलजीविकार्य तं ज्ञानरण्यं वणिज वन्दति । मो०मि०१।१७ मङ्गानि वेदाश्चत्वारो मोमांसान्यायविस्तरः। पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चंताश्वतुर्दश ॥ मायुर्वेदो पनुते दो गान्धर्वश्चैव ते यः। अर्थशास्त्र' चतुर्थ च विद्या घटादशव ताः ||१६।२८.२९ पञ्चमः परिच्छेदः] [२४३ ·- पुराणकाले देशस्यायिकी दशा सर्वतोभावेन समुन्नता सन्तोषजनिका चासीत् । पुराणेपु अर्थोपार्जनं धर्माचरणस्यकं प्रधानमुपकरणमासीत् । अत एवार्थोपार्जनाय विष्णोराराधना परमविधेया निर्दिष्टाऽस्ति। चतुर्विधपुरुषार्थेषु अर्थोपार्जनमन्यतमं पुरुषार्थ मत्वा स्व-स्ववर्णधर्मा- नुसारं जीविकार्थमर्थोपार्जन परंमप्रयोजनीयं स्वीकृतम्- पुराणेषु कलाविमर्शः पुराणानि हि सन्ति भारतीयसस्कृतेः प्रतोकानि । अतिप्राचीन- कालतःप्रचलन्तीपु पौराणिकसहितासु तत्कालीनसस्कृतेदर्शनं भवति । अतः पुराणानां समस्तानिवृत्तान्तानि भारतीयसंस्कृतेः प्रतिनिधित्व कुर्वन्ति । भारतीयसंस्कृतेः सर्वातिशायी आध्यात्मिकपक्ष इव भौतिक- पक्षविलासोऽपि दृष्टिगोचरतामायाति। यस्यां सस्कृती वेदा प्रादुर- भूवन, उपवेदा उपनिबद्धाः, वेदाङ्गानि शिक्षा-कल्प-व्याकरण-निरुक्त ज्यौतिप-छन्दोऽभिधानि निर्मितानि, वैज्ञानिकः कलाप्रबन्धो लिखितः, चतुः प्रकार स्थापत्यम् । अष्टघा चिकित्सितम् सप्ताङ्गो धतुर्वेदः, स्वरपद- लयावधानात्मक सङ्गीतम्, विततसुपिरात्मक वाद्यम्, लास्यताण्डव नृत्तनृत्यादिक नाट्यम्, चतुःषष्टी कलादिकं च सर्व विद्याविज्ञानकला पारम्पयं प्रादुर्भूतम् । यत्र वा ब्राह्मणारण्यकोपनिषदादिसम्वलितः सर्वज्ञानमयो वेदराशिःप्रायेणोपासनापरो यस्मिन् देवताविज्ञान यज्ञविधान ब्रह्मज्ञानञ्चविशेषेण श्रूयते । उपवेदेभ्यश्च गन्धर्वायुर्वेदस्थापत्यम्यो भौति- कानां विज्ञानानां कलाकोशलं प्रवर्तित स्मृतिपुराणोपपुराणराजनीति- दर्शनादीनां प्रणयनञ्च जातम् । किमितो वैशिष्टधमन्यस्यामपि कस्यन्धित सस्कृती संभवति ? नहि । अतो भारतीया सस्कृतिर्या समस्ताभ्यो लोक संस्कृतिभ्यो ज्येष्ठा श्रेष्ठा गरिप्ठा सर्वोत्कृप्टा च विराजतेतरामजनम् । एवं धर्मप्राणायां भारतीयसंस्कृती द्वयोरपि भौतिकाध्यात्मिकयोः पक्षयोः महिमा समान एवास्ति । यतोऽभ्युदयनिायससिद्धिः स धर्म इति धर्म- लक्षणेऽभ्युदयपदेन लौकिकानां विज्ञानाधीनानां सुखानां नि थेयसशब्देन च मानवजीवनचरमोत्कर्पस्य पारलौकिकस्य ब्रह्मज्ञानाधीनस्य मोक्षस्य च परामर्शात्तन पक्षद्वयस्यापि समान प्राबल्यं वर्तते एव । शाश्वतिक- सुखदष्ट्यैव भारतीयसंस्कृती आध्यात्मिकपक्षस्य महत्त्वं कौत्यते । १. धर्मार्थकाममोक्षाच पुरपार्या उदाहताः। तमः स्वयएंधण वृत्यर्थ प धनागमम् - वि० पु० ११८३३१ [ पुराणपर्यालोधने ·सा परा वस्तुतः आध्यात्मिकदृष्ट्या लौकिककलायाः तावन्महत्त्वन्नास्ति यावदस्ति महत्त्वमाध्यात्मिककलायाः। भारतीयशास्त्रानुसार यस्याः संभोगेन विश्रान्तिर्जायते न सा कला भवितुमर्हति, प्रत्युतात्मनः परमात्मनि लय एव कला प्रोच्यते । अतएवोक्तमभियुक्त : विश्रान्ति र्यस्थ सम्भोगे सा कला न कला स्मृता । लीयते परमानन्दे ऽयमात्मा कला॥ विश्वस्मिन् सूक्ष्मात् सूक्ष्मेषु विशालतमेषु च तत्त्वेपु कलात्मकताया अतुभूतिभवति । वटस्यातिसूक्ष्म वीजमडकुरितं भूत्वा महाविशालवृक्ष- रूपेण परिणमते । पुष्पस्य लघु वीज लतादिरूपेण परिणतं सत् सुन्दरमा- कर्पकं विविधप्रकारकं सुमनमुपजायते । रत्नगर्भाया वसुन्धरायाः श्याम- लतादिविभिन्नरूपेषु सागरस्य चञ्चलेपु तरङ्गे पु, वर्षाकालीनमेघ- मालायाम् विदुल्लतायाम् सूर्योदयास्तसमये निःसीम्नो नभो- मण्डलस्य रङ्गविरङ्गाकृती, मानवादिशरीररचनायाञ्च वैचिन्यपूर्णकला त्मकताया दर्शनं जायते निरन्तरम् । एवं समस्त विश्वमिदं कला- मयमालोक्य केपां सचेतसा चेतांसि न चमत्कृतानि भवन्ति । पौराणिकनिर्णयानुसारमेकमात्रं भगवान्नारायण एव सर्वोत्कृष्टः कलाकारः सिद्धयति यतो हि स्थावरजगमात्क निखिल जगत् तदिच्छा- मात्रेणैवोत्पद्यते, प्रलयकाले च। तत्रैव निलीयते स एवास्ति जगत. स्थिति-लय पालनकर्ता तथा जगदिदमपि तदात्मकमेव । तथाचोक्तम् ---- विष्णो सकाशादुद्भूतं जगत्तत्रैव च स्थितम् । स्थिति-संयमवर्ताऽमी जगतोऽस्य जगच्च सः1%3D वि०पु०१।११३॥ वैदिकवाड्मयस्योद्घोपोऽस्ति यत् पर ब्रह्म परिपूर्णमस्ति तथा प्रलयकाले कार्यब्रह्मणः पूर्णत्वमादाय स्वस्मिन् लीनं कृत्वा केवल परब्रह्म वावशिष्यते । तयाचाह श्रुति.- पूर्णमदः पूर्णमिदं पुत् पूर्णमुदच्युते । पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमिवावशिष्यते ॥ गोतायामजुंनाय श्रीकृष्णद्वारा विश्वरूपदर्शनप्रसङ्ग क्लायाश्चरमा परिणतिदृश्यते, यथा पार्थो भगवतः श्रीकृष्णस्प विश्वव्यापिनि विका पशम :परिच्छेदः] [२४५ ·.. - राले मुखे नग-नगर नदी-निझर-तृण-तरु-लता-गुल्मादिप्राणिनश्चः प्रविष्ठान विलोक्य आश्चर्यचकितः साञ्जलिस्तं प्रणमन् कलाया औत्कृष्टयवैभव- ममन्यत । तस्य विश्वात्मन: प्रत्येक क्रियाव्यापारोऽलौकिक क्रियाकारि- तायाः परिचायकोऽस्ति । धराया उद्धारसमये महावाराहस्य घर्घर- ध्वनिना गर्जनापूर्वकं ददायों कमलदलवत् पृथ्वीं धृत्वा रसातलान्तिः सगवेलायी : तन्मुखनिश्वासोच्छज्जलं जनलोकनिवासिनः सनकादीन सिद्धेश्वरानार्दीञ्चकार । तत्खरैविदीर्ण जलराशि पुनः रसातले प्रविष्ट- मालोक्य तैर्मुनौविक्षिाहुदरितस्ततः पलायितम् । घरणोधरस्य तल्लो- कोतरं कलात्मक दृश्यं सर्वान् व्यस्मापयत्। अपि च मृद्भक्षणावसरे बालकृष्णस्यानने विस्मितया यशोदया 'दृष्टं समस्त ब्रह्माण्डं मार्कण्डयेन मुनिना विलोकितं च प्रलयदृश्य कलाया उत्कृष्ट रूपमेवासीत् । भवननिर्माणस्य . शिल्लविज्ञानस्य का नाम वास्तुकला कथ्यते । वस्तुतो वास्तुकलाया विकाशो मानवसभ्यतया सहैव जातः । प्राणि- मात्रे मात्मरक्षाया सुखसाधनस्य च भावः स्वाभाविको विद्यते। पक्षिणो नोडं रचयन्ति, भूपकाटयो वील खनन्ति,मतुप्या गृह निर्मान्ति, मारण्यका गुहामाश्रयन्ते । एव जीव-जन्तु-पशु-पक्षिप्रभृतिषु आत्मरक्षायै सुन्दराति- सुन्दरकलापूर्णनिवासनिर्माणस्य भावना समुद्भवति । एवं हि मनुप्याः योतीष्णवातवर्पणादिभिरात्मरक्षाया अत्तुभव कृत्वा वास्तुकलाया जन्म प्रदत्तवन्तः। पुराणातुसारं प्रजा द्वन्द्वादिभिरातुरा भूत्वा स्वरक्षणाम कृत्रिम-दुर्ग-पुर-नगर-खवंटादीनां निर्माणाय प्रायतन्त। एवं शीतातपादि- वाघां दूरीकतुं प्राथमिकी कला प्रथा प्रचलिता। राज्ञः पृयोः प्रस पुराशेपूक्कमस्ति या पूर्व पुरमामादीनां नियमितो विभागो मासीत् । राज्यभिषेकानन्तरं पृथुना स्वधतुकोप्ट्या पर्वतानुत्पाट्यकत्र ते स्था. पिताः, पृथ्वी च समतला कृता । तदनन्तरं गृपे. पुर-ग्रामादीनां निर्माणमारव्यम् । देवशिल्पिनो विश्वकर्मगो वास्तुकलाविज्ञान पौराणिक जगति प्रसिद्धमस्ति । अयं शिल्पकलापा विशिष्ट आवायं शिल्पिपु षोतमः सर्वविधभूपनिर्मागपुशलो देवविमानादिरचयिता घासीर । अस्येव शिल्पपलाया आभयेग आधुनिका अपि कमारा प्रयत्ये स्थनोविका- निर्वाह पुर्वन्त. गमय यापयन्ति । देवगुरो दरपते मंगिनो प्रभासस्य २४] [ रामारीमोपा ·चसो र्भार्या वरस्त्रो विश्वकर्माणं जनयामास । वैदिकसाहित्ये वास्तुरूपेण यज्ञवेदी-यज्ञशाला-कुण्ड-मण्डपादिनिर्मागस्योल्लेखो विद्यते। तैत्तिरीय- संहितायां पक्षि-रथ-मानवाकारवेदिकानां कलात्मक रूपं प्रदत्तमस्ति । गौतमबुद्धनिर्वाणानन्तरं स्तूपभवनविहारदीनां विकासो जातः । वास्तु- प्रकारी सह कलात्मकस्य मन्दिरादिनिर्माणस्य प्रकार: प्रचलितः, योऽद्य- स्वेऽपि भारते सर्वत्र प्राप्यते । तथाचोक्तं विष्णुपुराणे- विश्वकर्मा महाभागस्तस्यां यज्ञ प्रजापतिः । कर्ता शिल्पसहस्राणां त्रिदशानां च वर्द्धकिः । भूपणानां च सर्वेषां कर्ता शिलवतां वरः। यः सर्वेषां विमानानि देवतानां चकार है, मनुष्याश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः ।। १।१।२०,२१ व्यावहारिकजीवनेन साक सम्बद्धासु लालतकलासु सस्कृतेः स्वरूपं तत्तद्विशेषताभिः सह पुराणेपूपलभ्यते । पुराणेषु भारतीयकलायें प्राचीनकालत एव संरक्षण प्राप्तमस्ति, तेपु विभिन्न विषयवल्ललितकला. नामपि समावेशो दृष्टिगोचरी भवति । पुराणवगितगृहनिर्मागकलायां तत्कालीनसमाजस्य समृद्धवैभवस्य च परिचयोऽवाप्यते । प्रायः सर्वाणि पुराणानि विशालानां महाबालिकानां सुरम्पाणां हांगां समुन्नतानां प्रासादानांचोच्चकलात्मकस्य ज्ञानस्योत्कृष्टयं सूचयन्ति । स्थापत्योपवेदे निर्दिष्ट यन्नगरनिर्माण, ग्रामनिर्मागं, भवननिर्माण, राजप्रासादनिर्माग देवमन्दिरनिर्माण, शय्यासनभूपगायुविकल्पा, विभिन्ना प्रतिमाप्रकल्पा विचित्रणं यन्त्ररचनाचातुरीत्यादि बहुविध लोकोपयोगि कोराल विजृम्भते, तत्सर्व पुराणेषु प्रदर्शित वर्तते । गृहनिर्माणकालया सम्बद्धा अनेका विशेषताः तत्तत्पुराणेपु समानरूपाः एवापलभ्यन्ते । यया गापुर वास्तुकलायामियत् प्रसिद्ध जातं यद् राजप्रासादवर्गनप्रसंगे गर्यत्र गोपुरस्योल्लेखो विद्यते। हरिवंशादिपुराणान्तर्गतद्वारवतोनिर्मागप्रयासो भारतोयकलाया महदुत्कृष्ट स्वरूपस्य सूचकोऽस्ति । भविष्य पुराणे वास्तु- सम्बन्धिनो सामग्री मत्स्यपुरागवद् विस्तृतरूपे गोप नभ्यते । नारदोय. पुराणे स्थापत्यकलापा विवरगमग्नि-गाड-मार्कण्डेपपुराणवन् परम्परा गता प्राप्यते। स्कन्दपुराणे वास्तुशास्त्रस्य विश्यः त्रिषु अपायेषु यतते । पचमः परिच्छेदः] - [२४७ ·माहेश्वरखण्डे (२२२५) वैष्णवखण्डे (११२४) वायुपुराणे (१६३६) च वास्तुशास्त्रस्य विवेचनं वर्तते । लिङ्गपुराणे (३।४६) तु वास्तुशास्त्रस्य सक्षिप्त विवरणमुपस्थापित विद्यते । पुराणातिरिक्तेषु आगमग्रन्थेषु वृहत्सहितायाश्च वास्तुकलाया पर्यायः सग्रह उपलभ्यते। कौटिलीयार्थशास्त्रे सहाध्यायद्वारा वास्तुशास्त्र- विवेचन कृतमस्ति। शुक्रनीतिर्वास्तुकलायां प्रचुरा सामग्री प्रस्तौति । ज्योतिपशास्त्रीयसूर्यसिद्धान्त-सिद्धान्तशिरोमणि लीलावतीषु च वास्तु. शास्त्रस्य महत्त्वपूर्ण सम्यग् विवेचन कृतपस्ति । पुराणेषु द्वारवत्या:- निर्माण स्थापत्यकलाया पराकाष्ठाऽक्षिलक्ष्यी क्रियते। मत्स्यपुराणहरि- वंशादिपु च भगवतः श्रीकृष्णस्य तत्पनोना च यानि प्रासादनामानि निर्दिष्टानि तानि स्थापत्यकलादृष्ट्या महत्त्वपूर्णानि सन्ति। यत्र रुक्मिण्याः प्रासादस्य नाम प्रवरो विद्यते, तर सत्यभामाया. प्रासादो. भोगवतः प्रोक्तः । लक्ष्मणाया. प्रासादस्य नाम सूर्यप्रभा, मित्रवृन्दायाः प्रासाद. परनाम्ना विख्यातो वर्तते । एव द्विजेदेवश्च सह भगवतः श्रीकृष्णस्योपासनानिमित्त निर्मितस्य प्रासादस्य नाम विरजा विद्यते । एवविधाना विविधाना प्रासादाना मार्गनिर्देशार्थ स्थाने स्याने सर्वत- सूचपरजतदण्युत्ताना पताकाना पड़तय पथि निमित्ता वर्तन्ते । सस्वतवाङ्मये क्लाविषयमानि प्रधानानि त्रीणि शास्त्राणि प्रथि- तानि सन्ति-१) वास्तुशास्त्रम्, (२) शिल्पशास्त्रम् (७) चित्रशास्त्र तदेव वास्तुशाम्पस्यापत्यशास्तमितिया व्यवलियते। यात्यायनीययाम- शास्त्रे चतु पाटोपलारमयानि शिल्पानि दीतितानि सन्ति । अग्नि- पुराण-विष्णराणायोः, बौद्धानां ललितविस्तरे, जनानामुतराध्यायराभे, पल्परो, लोबियसंस्पतग्रन्येषु, पाव्यनाटपादिपु प शिल्पपलाया प्रचुर प्रसारो दृश्यते। वारशास्त्रस्य प्रसिद्धाना विधाना मध्ये विधाये. नास्ति घनिष्ठ समाधः । ज्योतिषशास्त्रे प्राट वास्तुशन दृश्यते । पर प ततोऽपि इतर पदश्यते । शुदगूगेषु यद् वेदोरपना- विज्ञान पालयित तदेव प्रामादस्थापत्य साया गनिमपते । पारतीयानामाशीसनेन नयनरमायाम, नगरनिर्माण, प्रासादस्यि, प्रतिमानापने, आसेन्यमान, पावरपनाया या पद २॥८॥ गुरापागको ·मयस्तथा। तपा वास्तुशास्त्रीयं वैचक्षण्यं कलानपुण्यञ्च निरूप्यते तद्भारतीयवास्तुकलाया गभीरं ज्ञानं प्रकटयति। पुराणेषु ये वास्तुशास्त्राचार्या वास्तुशास्त्र प्रवर्तकाः प्रोक्ता. तेषु बहवो वैदिका ऋपयः प्राक्तनाः शासप्रणेतार सन्ति । अतोऽस्य शास्त्रस्य प्राचीनत्वे आपत्वे च नास्ति सन्देहावसरा । 'पुराणप्रसिद्धा वास्तुशास्रोपदेशका इमेऽप्टादशाचार्या विद्यन्ते-(१) भृगुः (२) अधिः (३) वसिष्ठः (४) विश्वकर्मा (५) मयः (६) नारदा (७) नग्नजित् (८) विशालाक्षः (१) पुरन्दरः (१०) ब्रह्मा (११) सनकादि- कुमारा: (१२) नन्दीशः (१३) शौनकः (१४) गर्गः (१५) वासुदेवा {१६) अनिरुद्धः (१७) शुक्रः (१८) वृहस्पतिश्च । तपाहि मत्स्यपुराणे- भृगुरनिर्वमिष्ठश्च विश्वकर्मा नारदो नग्नगिचव विशाला: पुरन्दरः ।। ब्रह्मकुमारी मन्दोशः शोनको गर्ग एव प। वासुदेवोऽनिफ्लश तुमवृहस्पती॥ मादर्शवे विस्माता: शिनशास्त्रोपदेशका ५८.१०.५१ प्राकार-गोपुर-तोरण- अट्टालिका हर्म्य - प्रासाद • गवाक्षादिवास्तु. कलायाः सामान्य रूपं महाभारतेऽपि प्राप्यते । वनपगि मिपिलाया हाणि प्राकारविमानयुक्तानि प्रोक्तानि । महाभारतस्य ममारवं मयद्वारा राज्ञी युधिष्ठिरस्य समामवननिर्मागप्ररांगे वास्तुकलाया विक- सित रूप संकेतयति. या दुर्योधनस्य जलमयभूमी स्यलस्य स्थने प जलस्य भ्रमः तथा स्फटिकमणिमयभित्तो द्वारस्य तथा द्वारे च पिहि- तत्वनमः तदानीन्तनायाः उत्कृष्ट स्यापत्यकलाया समुन्नति सूचपति- स्फटिग स्पन्द्रमामा जमिरमिरातुमा । स्वयात्रामपंण राजावान पुस्मिाहितः | orum सत: सरिमगोर्या स्फरिकाम्युजगोभिताम् । पापी मरपा स्पसमिप सवागाः प्रापयले ०४६ वारय मिडियागारं काटिर मतिः । प्रशिगनायो मनि मानिस र पित: 10६११ साद परारं सारसम् । पिन रागामिनिममा १३ पथरः परिक (२४ ·- तत्र रामायणस्य वास्तुकला महाभारतादधिका विकसिता दृश्यते । तत्र वास्तुचित्रकलयोः समन्वयो विद्यते। भित्तिचित्रकला रामायणकाली- माया वास्तुकलाया महत्त्वपूर्णो भागोऽस्ति । रामायणे प्रासादानां निर्माण- सामग्रीरूपेण काष्ठानामुल्लेखो विद्यते, ज्ञायते तेन यद्रामायणकाले उत्कृष्ट- भवनानां निर्माणसाधने काष्ठस्यात्यन्तं प्रसार आसीत् । एव पौराणिकी वास्तुकला भारतीयवास्तुकलाया विशुद्ध रूप प्रस्तौति । बौद्धजेनयोर स्थापत्यकलातो भिन्ना तथा पाश्चात्यकलानां प्रभावाद् दूरस्था पौराणिकवास्तुकला नितान्तं महत्त्वपूर्णाऽस्ति । वास्तुकलाया अनेकेषु तत्त्वेपु प्रकाशदानात् पुराणानि तत्कालीनवास्तुकलायाः प्रकृष्ट चित्रं प्रस्तुवन्ति, येन चमत्कृतो भवति सकलो लोकः । राजप्रासादविषयकपौराणिकविवरणेन ज्ञायते यत्तदानी प्रसाद निर्माणकला अतिशयविकशितसमुन्नतावस्थायामासीत् । बहुमूल्यस्फ टिकमणिभिरभ्रशिलाभिश्च निर्मिता प्रासादा अत्यन्त मनोहरा भवन्तिस्म। प्रवृत्तामरसि, स्फाटिकाभ्रमयेऽसुरः । पपो पानं मुदायुक्तः प्रोसादे सुमनोहरे ।। - ११७६ नागरिकबास्तुकलाऽपि अत्यन्तसमुन्नतावस्थायामासीत् । भगवतः श्रीकृष्णस्याज्ञया विश्वकर्मणा अमरावतीवद् द्वादशयोजनायता उद्यान- परिखा-वापी-सरोवर-प्रासादादिभिः सुशोभिता द्वारकापुरी निर्मिता, यस्या निर्माणमेवविधया कलात्मकपद्धत्या जातमासीद् यत् तदुर्ग उपविष्टा. स्त्रियोऽपि सुरक्षितरूपेण युद्धं कर्तुं शक्तुवन्ति । भारतीयभवन निर्माणे, राजप्रासादविन्यासे च काऽपि विलक्षणा परम्पराऽसीत, या न केवल शिल्पशास्यवेव निबद्धा प्रत्युत रामायण- महाभारत-पुराण-काव्य-नाटकादिषु लौकिकग्रन्थेष्वपि तथैव परिपुष्टा प्रत्यक्षीक्रियते। विशिष्टा राजभवनरचना या साहित्य-सङ्गीतकला- नामाश्रयत्वाद् वह नामुपभवनानां संगीत-नाट्य-वाद्यप्रभृतीनां शाला- नामपि निवेशः अत्यावश्यको भवति । तत्र सभाभवनन्यायालया- युधशाला-कोपागार-गजाश्वशालादीनां बहु विज़म्मणं विलोक्यते। राजभवननिवेशे विविधानां यत्राणां निर्माणमप्यापतति । राजभवन- [पुराणपर्यातोपने ·मस्ति । दारकावर्णने तत्कालीनवास्तुकलाया अत्यन्तमोत्कृप्ट्य स्पष्टतया प्रस्तु। ब्रह्म पद्म-विष्णु-भागवन-मार्कण्डेय-अग्नि-ब्रह्मवैवर्त - गाड़पुराणानि वन्ति । ब्रह्मवैवर्ते गोलोकनिवासिनो भगवतः श्रीकृष्णस्य भवनं रत्त. पुराण भारतीयवस्तुकलाया विभिन्नानि अङ्गानि विस्तरतः प्रस्तीति । यत्र विविधप्रकाराणां भवनानां भित्तिपु प्रतिमानिर्माणविधि तथा तदाकारपरिमाणकथनमस्ति । प्रतिमायाः तया तद्वाह्यमागस्य वर्णन स्थालौकिक कौशल व्यक्ति। हरिवंशेऽपि मूर्तिकलापाः मदोत्कृ- मधिकृत्य भवनोपयोगिनां शयनासने मजूषापञ्जरप्रभृतीनां भवन- सज्जानामपि वर्णनं विद्यते । देवालयनिर्माणं पौराणिकस्य पूर्तधर्मस्य प्रबल: प्रोल्लासः,। गृह देवालय-राजप्रासादादीनां निर्माणोपकरणेषु सुधा मृत्तिका-पाषाण-प्रभृतीनां द्रव्याणां वैज्ञानिक विवेचन पुराणेषु वास्तुशास्त्रीय ग्रन्येषु च प्राप्यते । गर्भगृहरचनायां प्रतोली-गोपुर प्राकार- मण्डपादीना निवेशनप्रकारः समीचीनो विद्यते। मूर्तिविज्ञानप्रतिमाविज्ञानं च शिल्पशास्त्रस्य प्रकृष्ट श्रेय इति कृत्वा नानावर्गीयाणां देवतांनामायुधभूषण-वस्त्र-मुद्रादीनां महद्विजम्भण- ब्राह्म-शैव-शाक्त-सौर-वैष्णव-गाणपत्यादिमूर्तीनां कीदृशी मृण्मयी, कीदृशी च काष्ठजा, कतिधा पापाणोत्था, कांस्य-लौह ताम्र रजत-सुवर्णादिधातुजा, मुक्ता-प्रवाल-मणि-माणिक्य पुष्पराजप्रभृति- रत्नजा वा प्रतिमा कीदृशी निमयेति सर्वं शिल्पशास्त्रस्य प्रबुद्धकला विज्ञानवैभवं भारतीयस्थापत्यनैपुण्यं वा सूचयति । प्रतिमानिर्माण मानं तालमानं विम्बमानमङ्गोपाङ्गमधिकृत्य तेषां निर्धारण तथैव मानधाराः तुलाधाराश्चातीवपारिमाणिकतया प्रतिपादिताःसन्ति । यद्यपि शिल्पशास्त्र- दृष्ट्या मानमेव प्रतिमाविज्ञानेमौलिक विद्यते तथापि प्रतिमायां रसो. न्मेपोऽपि तावतीमेव महत्तां धारयति । यतो हि प्रतिमाकला काव्य- कलेव रसानुप्राणिता हृदयाकपिणी प्रभावोत्पादिका च भवति । जटितलघुकलश-चित्र-पुत्तलिका-पुप्पकाननैर्युक्तमुक्तमस्ति । भारतीयवास्तुकलाया अभिनयां सामग्री संयोजयति । ३५.४० पुराणे तृतीयखण्डस्य चित्रसूत्रप्रकरणे प्टयमालोक्यते । शृगालस्य राशः पराजयानन्तर विजयिनी भरा पशमः परिन्धेर मत्स्य- विष्णुधर्मोत्तर अध्यायेषु प्रतिमानिर्माग- [२५१ ·." - श्रीकृष्णस्य मथुरागमनप्रसङ्गे देवमूर्तीनां प्रसन्नतायाश्चार वर्णनं विद्यते । प्रसन्नास्ता मूर्तयो भारतीयतक्षणकलोत्कृष्टतायाः परिचयं ददति । प्रतिमाया मूर्तेर्वा चित्रं चित्राद्धं चित्राभासञ्चेति सन्ति विधाः प्रधाना विकल्पाः। तत्र मृत्काष्ठपापाणधातुरलजासु प्रतिमासु यार सर्वाङ्गपूर्णा प्रतिमास्ताश्चित्रम्, अर्धाङ्गाश्चित्रार्द्धम्, पट-पट्ट. कुड्याद्याचारमाश्रित्यविन्यस्ताः प्रतिमाश्चिन्नाभासमिति जेगीयते । विवेतेष्वपि चित्रस्य प्राशस्त्य तत्तद्ग्रन्थेषु स्पष्टमुद्धोपितं वर्तते- चित्रं हि सर्वशिलानां मुखं लोकस्य च प्रियमिति समराङ्गणसूत्रस्योद्घोपः। विष्णुधर्मोत्तरे च -कलानां प्रवरं चित्र धर्मकर्मार्थमोक्षदम् । अपराजित पृच्छायामपि-चित्रमूलोदभवं सर्व लोक्यं सचराचरम्। वास्तुशास्त्रीय ग्रन्थेषु चित्रशास्त्रप्रतिपादकानामतीव वैरल्यम् । उपपुराणेषु प्रख्यात- तमस्य विष्णुधर्मोत्तरपुराणस्य चित्रसूत्र तु सर्वप्रतिद्धमस्ति । वास्तु- शास्त्रीयग्रन्थेषु प्रय एव ग्रन्थाश्चित्रशास्त्र प्रतिपादयन्ति समराङ्गणसूत्रवास्तुशास्त्रम् (२) अपराजितपृच्छा (३) शिल्परत्नञ्च । यहि, चित्रप्रशसा · चित्रोत्पत्ति - चित्रप्रकार • चित्रोद्देश्य-चित्रविषय- चित्राङ्ग चित्रकर्म चित्रसाधना-चित्रलेखनविधि-चित्रदोपगुणादीनां निदर्शन वैज्ञानिकबन्धनिबन्धनेन प्रस्तुतमस्ति । तत्र पोराणिके युगे हि चित्रकलाऽतीवोन्नतावस्थायामासीत् । बाणासुरस्य मन्त्रिणः कुम्भाण्डस्य पुत्री चित्रलेखा तु अतीव-चित्रकलाया निपुणाऽमीत्, या वाणासुरपुत्र्या उपायाः प्रियकरी सहचरी आसीत् । एकदा उपा स्वप्ने सम्भोगकर्तुः कस्यचिदज्ञातस्य प्रियतमस्य चिन्तया व्याकुला बभूव चित्रलेखया तदहस्यं ज्ञात्वा तच्चिन्तां दूरीकर्तुं चित्र फलके अनेकेषां देव-दैत्य-सिद्ध चारण-यक्ष-विद्याधर-किन्नर-गन्धर्व-दानव- मानवानां चित्राणि लिखित्वा तामदर्शयत्, किन्तु तन न कश्चित् स्वप्ने सम्भोगकर्ता प्रियतमस्तया दृष्टः । अन्ते चित्रलेखया श्रीकृष्ण- प्रद्युम्नयोश्चित्रलेखनानन्तरं प्रद्युम्नतनयस्यानिरुद्धस्य यदा चित्रमङ्कितं तदानीमुपा तं वीक्ष्य आनन्दनिमग्ना सती स्मयमाना लज्जयाऽवाडमुखो भूत्वाऽयमेव, एप एवास्तोत्युवाच, यतः स एव स्वप्ने सम्भोगकर्ता उपाया. प्रियतमः प्रद्युम्नपुत्रो भगवतः श्रीकृष्णस्य च पौत्रोऽनिरुद्ध आसीत् । तथाहि श्रीमद्भागवते- २१२ । [पुराणपर्यानोचने ·इत्युक्त्वा देव-गन्धर्व-सिद्ध चारण-पन्नगान् । दैत्य-विद्याधरान् पक्षान् मनुजांश्च तथालिसत् ॥ = १०६२।१६ अनिरुद्ध विलिखितं वीक्ष्योपाऽवाङ्मुखी हि.या || सोऽसावसाविति प्राह स्मयमाना महीपते ।। १०।६।२१ संगीतकला सगोतकलाया महिम्नो वर्णने योगिराजस्य राज्ञो भर्तृहरेः कथन- मस्ति यद् यो संगीतकलानभिज्ञोऽस्ति स निःसन्देहं पशुरस्ति । तत्रान्तरें केवलमिदमेव वर्तते यत् स पुच्छ-श्रृग विहीनोऽस्ति-सङ्गीतसाहित्य- कलाविहीनः साक्षात् पशुः पुच्छविषाणहीनः । संगोतविज्ञानस्य (गान्धर्वविद्यायाः) अष्ठादशविद्यासु मान्यता वर्तते संगीतविद्याया आद्यावाचार्यों सूतमागचौ स्तः, तौ च महाराजस्य पृधोः पैतामहयज्ञानुष्ठानसमये सोमाभिषवदिने यज्ञवेदीत उत्पन्नौ । मुनीश्वरा- णामादेशेन पृथो. कर्मणा सुस्वर स्तवन चक्रतुः । पुराणेषु द्वादश गन्धर्वा उल्लिखिताः सन्ति-हाहा--हूहू-तुम्बुरु नारद-विश्वावसु-उग्रसेन वसुरुचि- चित्रसेन-उर्णायु-धृतराष्ट्र-सूर्यवर्चस । गन्वर्वाणां सगीतेन सह घनिष्ठतमः सम्बन्धोऽस्ति । संगीतविद्या ऋग्वेदकाले उन्नातावस्थायामासीत् । पूर्वां यज्ञानुष्ठानसमये संगोतस्य प्रयोगो भवतिस्म। सोमलताप्रयोगे मन्त्रगानस्य प्रथा प्रचलितासीत् । पुराणेषु ब्रह्मलोके व्यवह्रियमाणोया: संगीतकलाया उत्कृष्टताप्रति- पादने संगीतनिष्णातयोः हाहा हूहूनामकयोर्गन्धर्वयोरुल्लेखो विद्यते। एकदा ब्रह्मलोके तयोदयो विलक्षणं गानं गायतोः गानमुग्धेन राज्ञा रेवतेनात्मविस्मृत्या युगान्तर मुहूर्तमात्र प्रतीतम् । जातक ग्रन्थेषु सगीतकला गान्धर्ववेदनाम्ना अभिहिताऽस्ति । संगीते वाद्यानामपि प्रयोगो भवतिस्म। पौराणिकेषु वाद्येपु वीगा-वेणु-मृदङ्ग तूर्य-भेरो पटह शख-काल-गोमुखानां नामोल्लेखोऽस्ति। नृत्यकला पौरिणकसाहित्ये नृत्यकलाऽपि सगोतस्यक प्रमुखमङ्ग मन्यते । नृत्येन सह संगीतस्य, सगोतेन वा साकं नृत्यस्य सह्योगोमहानुपकारी मतोऽस्ति। पञ्चमा परिच्छेदः] [ २५३ ·. स्वर्गेऽप्सरसा नृत्यमतिशयं प्रशस्तमभिमतं विद्यते । देवैः सहापि अप्सरसा नत्यस्य प्रसंगाप्राप्यते। लीलापुरुषोत्तमो हि भगवान् श्रीकृष्णो नृत्यकलाया: सफल आचार्य आसीत् । तेन कालीयनागस्य फणास्वत्यद्भुतं नृत्यं कृतम् नर्तनसमये कृष्णचरणापातेन नागस्य प्राणा मुखे समागच्छन्तिस्म । स य मस्तकमुन्नमयतिस्म तत्रैव कूदयित्वा श्रीकृष्णो नमयतिस्म भगवतः श्री कृष्णस्य नृत्यसम्बनीभि गतिभिः ताडित: स महासर्पो मूच्छितो जातः । व्रजस्य गोपोभि. सह रासक्रीडायां सम्पन्नं श्रीकृष्णस्य संगीतमय नृत्य मत्यन्तं भावोत्पादकमासीत् । तदा शरच्चन्द्रधवलिमा घरामध- वलयत् । गोपीनां चञ्चलकणकारेग कङ्कणमुखरमजीरध्वनिना च सार्क शरत्सम्बन्धिगीतमारब्धम् । रासेश्वरो भगवान् श्रीकृष्ण चन्द्रचन्द्रिका- कुमुदविषयकगानमगायत्, गोपिकाश्च श्रीकृष्णगीत प्रशंसन्त्यः केवल श्रीकृष्णनामव गायन्तिस्म। श्रीकृष्णो यावतोच्चस्वरेण मधुरं गीत गाय- तिस्म ततो द्विगुणिते. शब्दैः गोपिका अपि धन्य, कृष्ण, धन्य कृष्ण इति ध्वनि समुच्चारन्त्यो गीत गायन्ति स्म । रासगेयं जगी कृष्णो यावत्तारस्वरध्वनि । साधु कृष्णेति कृष्णेति तावता द्विगुणं जगुः ।। वि०५० ५११३१५ एवं तस्मिन् रागरङ्ग गोपिकाभिः सहाद्भुतेन नृत्यगानेन कालस्य चन्द्रमसन गीतरवरुद्धा, विमानस्थाः सिद्ध-देव-गन्धर्व-किन्नराप्सरस- श्चकिता अभूवन् । हिरण्यकशिपोः स्फटिकनिमिते प्रासादेऽप्सरसां नत्यस्य प्रसगोऽप्युलभ्यते। ऋग्वेदेऽपि कुमारी युवती कन्यानां नत्यस्य प्रसगो वर्तते । स्त्रीणामतिरिक्ता: पुरुषा अपि समये समये नत्यन्तिस्म । शतपथब्राह्मणे नृत्य सगीतक्रियासु व्यस्तानामप्सरसामुल्लेख उपलभ्यते। बौद्धकाले नृत्यकला तिरस्कारदृष्टया दृश्यतेस्म। पाणिनि सूत्रे शिला- लिन कृशाश्व-नामकयोः नतंकयोहल्लेखो विद्यते। अर्थशास्त्रे च नर्तकीकन्यानां जीवनकर्तव्यानां वर्णनमस्ति । एव वेदकालत प्रारब्धा नृत्यकला काल क्रमेणैकस्य विशिष्टवर्गस्य व्यवसायरूपेण परिणता। पुराणानुसार पाताललोके यस्य शिल्पकलाप्रवीणस्य मयनामकस्या- सुरस्य स्थितिनिर्दिष्टाऽस्ति । स महदद्भुतानागट्टालिकाना प्रासादानाच निर्मातासोत् । एतेनैव धर्मराजस्य युधिष्ठिरस्य राजसभाया निर्माण २५४] [पुरागपालोचने ·कृतमासीद् यत्र दुर्योधनस्य जले स्थलस्य स्थले च जलस्य द्वारे भित्तेः भिती च द्वारस्य भ्रमोजायत.! अद्यापि मध्यामेरिकाया मैक्सिकोनाम- धेयस्य मुख्यप्रदेशस्य प्राचीनासंस्कृतिः मयसंस्कृतिनाम्ना प्रसिद्धाऽस्ति। तवत्यानां समृद्धशिल्पकलासम्पन्नानामट्टालिकानां दर्शनेनाधुनिकाः कलाकाराः आश्चर्यचकिता भवन्ति । तत्रत्याया विस्मयकारिण्या कलायाः तथाऽसंख्यधनराशेश्यावलोकनेन बह्वो विचारपरायणा विद्वांसः अमेरिका प्रदेश पाताललोकं वक्तुमुद्यताः सन्ति । निष्कर्ष : एवं पुराणेषु सर्वासां कलानां न्यूनाधिकमात्रायां प्रतिपादनं जात- मस्ति, किन्तु मुख्यतया वास्तुकला संगीतकला-वाद्यकला-नृत्यकलाना बाहुल्येन निदर्शनं विद्यते। चित्रकलायां विवेचन यद्यपि संक्षिप्तं वतते तथापि तत्रैकान्तसूक्ष्मताया अनुभूतिभवति। एवं कलासम्बन्धिषु विप- येपु वास्तुकला, सङ्गीतकला, नृत्यकला च पौराणिके युगे उन्ततेश्वरम शिखरमारूढा आसन्नित्यत्र न काचिदस्ति केषाश्चिदपि विप्रतिपत्तिः। मतः कलाध्ययनदृष्टयापि पुराणानामनुशीलनं नितान्तमवश्यकमस्ति। पौराणिकदर्शनसमीक्षा आध्यात्मिके जगति दर्शनशास्त्रस्योपयोगिता सर्वतोऽधिकाऽभिमता' वर्तते । निखिललोककल्याणकारिण्या भारतीय संस्कृतेविकासस्य मूलं कारणं भारतीय दर्शनमेवास्ति। प्रथमं वेदानां प्रणववादो भारतीय- जीवनस्याधार आसीत् । कालान्तरे उपनिपदां ब्रह्मवादो विचारधारायाः केन्द्रविन्दुःसञ्जातो येनाध्यात्मिक विचारेण सार्क दर्शनं सम्बद्धम् । पश्चात् पुराणानां परमेश्वरवादः प्राणिनां परमाधारो जातो यत्रावताराणा- मास्तिकानां भक्तेश्च विजम्मण जातम् ! भारतीयं दर्शन हि यमनियमादिभिनिर्मलमानसः तपःपूतार- तीयमनोपिभिरनुभूतस्य सत्यस्य परिचायकं साहित्यमस्ति। परमसत्यस्य प्रमात्मकानुभवविचारो दर्शनं प्रोच्यते। तोवेग तपसा विशुद्धान्त. करण: महपिभिः सततं स्वाध्यायवलेन प्रामया ऋतम्भर- - अतः पश्मः परिच्छेदः] [ २५५ ·प्रज्ञया अध्यात्मतत्त्वस्यातुशीलनं विधाय न केवलं प्रकृते रहस्योद्घाटनं कृतं प्रत्युत स्वकीयं जीवनं निरन्तरं तत्त्वचिन्तया पूर्णताकोटावानीतम् । पाश्चात्यदर्शनस्य कश्चन निश्चितो मार्गों नास्ति, लक्ष्यहीनपर्यटक नाविका इव ते कस्मिंश्चित्तत्त्वचिन्तने प्रवर्तन्ते, परं भारतीयदर्शन- कारा दुःखनयादुद्विग्नाः सन्तः तदुच्छेदभावनया किञ्चित् साध्य निश्चित्यैव तदासादयितुं स्वीयसूक्ष्मया विवेचनपद्धत्या साधनमार्गस्य व्याख्यायां प्रवर्तन्ते। आत्मसाक्षात्कारः किल समेषा भारतीयदर्शनानां मुख्य लक्ष्य विद्यते। अतो भारतीयदर्शनस्य दृष्टिः पाश्चात्यदर्शनापेक्षया सुव्य- वस्थिता व्यावहारिकी सर्वाङ्गीणा च भवति। विदेशेषु दर्शनशास्त्र तनत्यानां विचारकाणां मनोविनोदस्यक साधनं विद्यते, किन्तु भारते दर्शनशास्त्रस्य, जीवनेनास्ति घनिष्ठतमः सम्बन्धः यतो हि पलेशबहुले. स्मिन संसारे विविधदुःखदावानलः सन्तप्तेभ्यः प्राणिभ्यः शान्तिप्रदा- नाय भारतीयदर्शनानि सान्ति प्रादुर्भूतानि । भारते चार्वाकदर्शना- तिरिक्तानि सर्वाणि दर्शनानि मोक्ष जोवनस्यान्तिम मुख्य लक्ष्य मन्यन्ते, तदर्थं च प्रयतन्ते निरन्तरं साधकवर्याः। आहारे व्यवहारे भय- निद्रादौ च पशुभिः समानतायामपि विवेकप्रधानाः प्राणिनः कार्यावसरे स्वीय विचारशक्तः सदुपयोग कुर्वन्ति । तत्त्वतो ब्रह्मसाक्षात्कारवतः पुंसः कर्माणि न पुनर्जन्मने प्रभवन्ति, नापि देवात् पापकर्माणि प्रवृत्ती पापसश्लेपो जायते. पूर्वामितयोः पुण्य पापयो। ब्रह्मज्ञानेन संक्षयात्, किन्तु ब्रह्मसाक्षात्कारशून्यो नरो निरन्तरं जन्म मरणच च झामन्त्येव । तपाचाह भगवान् मनु:- सम्पादनसम्मनः पर्मभिर्न नियर यते । दर्शनन विहीनस्तु संमार प्रधिपते ॥ स्मृ० ६१७४ अर्थात् सम्पग्दर्शने जाते फर्माणि न मतुप्यान यम्नन्ति । येन सम्य. ग्दष्टि सादिता त एय संसारजालेन निगडिता भूयो भूयो दु.सा. न्मनुभवन्ति । अतएव दर्शनस्य परिभाषा तास्ति यत्- पदाम्पुति पेय मे यामय मेप प। मुग मापयितुं मार्ग दर्गवेधति वर्णनम् ।। २५६ (पुरापार्यानोपने - ·। - - एवञ्च यत् शास्त्रमैहिक-पारलौकिकसुखानां साधनमार्ग' प्रदर्यति तदर्शनं प्रोच्यते । अतएव च दृश्यते, ज्ञायते वस्तु याथात्म्यं येन तद्दर्शन- मितिव्युत्पत्तिः संगच्यते। अतो दर्शनशास्त्रं मानवीयजीवनस्य कृतेऽ- त्यन्तमुपादेयमुपकारि सर्वाम्यहित च शास्त्रमस्ति । प्रेक्षणार्थकदृश्धातो: करणे ल्युट्प्रत्यययोगेन दर्शनशब्दस्य भवति निप्पत्तिः। अतो दर्शनस्य शाब्दिकोऽर्थो भवति यद् यद्वारा दृश्यते । ततः प्रश्नः उपतिष्ठते यत् कि दर्शनीयं तत्त्वं विद्यते ? यस्मिन् दृप्टे सति मानवः कृतकृत्यो भवितुमर्हेत् ? अस्यां परिस्थिती उपनिषदः सङ्कतो वर्तते यदात्मा एव दर्शनीयः श्रवणीयो मननीयो ध्येयश्चास्ति । आत्म- तत्त्वस्य दर्शनेन श्रवणेन मननेन विज्ञानेन सर्व विदित भवति । एवमात्म जीव-जगतो रहस्यमयसमस्यासमाधानाय दर्शनशास्त्रस्यास्ति परमोप- योगिता। अतो युक्तिपूर्वक यथार्थज्ञानप्राप्तिव्यापार एव दर्शन सिद्ध- यति। एवञ्च दश्यते यथार्यतया ज्ञायते बोध्यतेऽनेनात्मा अनधिगत. विषयः पदार्थो वेति करणल्युटा आत्मसातात्कारकं शास्त्रं दर्शनपदाभि- घेयतामर्हति । हितं परम प्रयोजन मोक्ष शास्ति-उपदिशतीति व्युत्पत्या हितातु- शासनादेतस्यं शास्त्रत्वं प्रसिद्धम्। हितत्वञ्च परमपुरुषार्थों मोक्ष एव, अन्येपामनित्यत्वात्, क्षयित्वाच्च । तत्र मोक्षसाधनमात्मतत्त्व- साक्षात्कार इतिवेदान्तिनो ब्रुवते, प्रमाण-प्रमेयादिपदार्थविज्ञानान्नि:- श्रेयसाधिगम इति नैयायिकाः, व्यक्ताव्यक्तझविवेकज्ञानं मुक्तिसापन- मिति सांख्याः ईश्वरप्राणिधानपुरःसरं च अष्टांगयोगसाधनं वैवल्य जनकमिति यौगिकाः, यज्ञादिकमद्वारा मन्त्रस्वरूपात्मकदेवतोपासन. मपवगसाघमिति मीमांसकाः प्रणिगदन्ति यथा-तस्मादेतस्माद्वा आत्मन. भाकाशः सम्भूतइति श्रुत्या वेदान्तिनो मायासंयलितस्य ब्रह्मणः प्रथममाकाशस्योत्पत्तिमझोफत्य तस्मात् सर्वः प्रपो जायते इति स्वीकुर्वन्ति तथैव पौराणिका अपि मायाया माध्यमेन जगत ईश्वर- फार त्वं मन्यन्ते। भारतीयेपु विचारपु एका आध्यात्मिको प्रतिरेवेतादशी वर्तते पया ते न भवन्ति कदापि निराशा, प्रत्युत तेषु दर्शनानां सम्यगतुशील- पक्षम: परिसर [२५७ ·" नेनोत्तरोत्तरमाशायाः सञ्चारो कोभूयते एव । दार्शनिकविचारधारायां वेदवार मयस्य सर्वाधिक प्रभावो लक्ष्यते। वेदप्रामाण्याभ्युपगन्तपु पट्सु आस्तिकदर्शनेपु वेदान्तदर्शनं मीमासादर्शनं च वैदिकविचारधारात: साक्षात् सम्बद्ध स्तः, पर साख्य योग न्याय वैशेषिकदर्शनाना मुख्यतया लौकिकविचारकाणामनुभवेनास्ति सम्बन्ध 1 एवं सत्यपि एपा सिद्धान्त वैदिकसिद्धान्ताना कश्चन पारस्परिको विरोधोऽस्ति । विरोधस्तु केवलं चार्वाक बौद्ध जैनदर्शने सह वर्तते, यतो हि एतानि त्रीण्यपि दर्शनानि न वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छन्ति, न वा तानि ईश्वरं स्वीकुर्वन्ति, नत्र परलोके विश्वसन्ति । अतस्तेजस्तिमिरयोरिवास्तिकदर्शने साक तेषां वैमत्यमस्ति स्वाभाविकम् । विमिन्नदर्शननिर्माणप्रवृत्ति: वेदेषु लोककल्याणाय वहतो विषया वर्णिता विद्यन्ते । तेषु यस्य यो विषयोऽभिप्रेत: स तमेवाभिप्रेत विषयमुद्दिश्य तत्र प्रवर्तते तत्सिद्धौ च स्वबुद्धः सम्यगुपयोग च प्रकुरुते । यथा--- महपिव्यासो ब्रह्मज्ञानम्, जैमिनिमनिर्यागम्, भगवान् पतञ्जलि. ोगम्, महामुनि कपिलः तत्त्वज्ञानम्, कणाद-गौतमी पदार्थवादम्, देव- पिनारदो भक्तिम्, महाराजो मतुश्च धर्ममादाय प्रववृते, यतो हीमे सर्वे विषयाः सन्ति साक्षात् परम्परया वा मोक्षस्य साधकाः । अत एभिविभि- न्नराचार्य भिन्न भिन्न विषयमादाय तत्तदर्शनानि निर्मितानि । एवं मुनिपुङ्गवाना गौतम-कणाद-कपिल-पतञ्जलि-व्यास जैमिनीना क्रमशा न्याय-वैशेपिक-साख्य-योगवेदान्त-मोमासा नामधेयानि आस्तिकदर्शनानि- परमप्रसिद्धानि सन्ति सुधिया समाजे- गोतमस्य करपादस्य कपिलस्य पतञ्जले। व्यासस्य जैमिनेश्चापि पडेव दर्शनानि च । एषु दर्शनशास्त्रेषु, मुख्यतया मोक्षस्वरूपम्, मोक्षोपायः, आत्म- स्वरूपनिरूपणम्, आत्मातिरिक्तस्य समस्तस्य विश्वस्य स्वरूपं तत्साध- कानि प्रमागानि चेत्याद्याव्यात्मविषय तत्प्रसङ्गलौकिक विषयोऽपि युक्ति प्रमाणाम्या सह विस्तरतश्चचितो विद्यते । [पुराणपर्यालोचने - ·दर्शनाधिकारिणः आत्ममननविपये बिघा अधिकारिणोऽभिमताः सन्ति-उत्तमो मध्यमः साधारणश्च। तत्र साधारणेभ्योऽधिकारिभ्यो न्याय-वैशेषिकदर्शने उपयोगिनी स्तः, मध्यमेभ्योऽधिकारिभ्यः सांख्ययोगी उपादेयौ विद्येते, उत्तमेभ्यश्चाधिकारिभ्यो वेदान्तदर्शनं मीमांसादर्शनश्चाभ्यहिते वर्तते । भक्तिदर्शनं तु सर्वेषांप्राणिनामुपयोगि प्रियकरञ्च दर्शनं विद्यते। दर्शनसंसार वेदान्तदर्शनस्य स्थानम्- भारतीयदर्शनेषु वेदान्तदर्शनस्यास्ति प्रमुख स्थानम् । तत्त्वजिज्ञासवो मनीपिणो वेदान्तदर्शनविचारपद्धत्यैव प्रायः आत्मतत्त्व निश्चिन्वन्ति । पुराणेपु दार्शनिकविचारणां याः पृष्टभूमय उपलभ्यन्ते, तत्र वेदान्त- दर्शनस्यास्ति महत्त्वपूर्ण स्थानम् । श्रीमद्भागवतस्यैकादशस्कन्थे श्रीकृष्णोद्धवसम्वादे, अवधूतगीतायाम्, देवस्तुति अक्र रतुति-ब्रह्मस्तुति- वेदस्तुतिप्रभृतिषु स्तुतिषु च वेदान्तदर्शनस्य विचाराणां प्राजलया भापया मनोरमया सरण्या चोल्लेखो विद्यते । देवीभागवते खलु अज्ञान- निवृत्तिपूर्वकं ज्ञान सम्पादयितु जीवनह्मणोरक्यवोधकस्य तत्त्वमस्यादि- वाक्यस्य चिन्तनाथं नित्यं वेदान्तश्रवणस्यानिवार्यतया विधानं कृतमस्ति- वेदान्तप्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रित.। तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थ विचिन्तयेत् 1 -७१३४११८ गरुडपुराणस्य पूर्वार्द्ध च योङ्गाङ्गनिरूपणप्रसझे समाधिनिर्वचन- पूर्वक महावाक्येभ्यो ब्रह्मज्ञानान्मोक्षप्राप्तिः प्रोक्ताऽस्ति- पहं प्रह्म रययस्यानं सनाघिरभिधीयते। पहं ब्रह्मास्मिवाक्याच शानान्मोतो भवेन्नृणाम् ।। २२६२८ श्रीमद्भागवतस्य पुराणदशलारणेऽन्तिममाश्रयतत्त्व शरणागत. वत्मलो भगवान् श्रीकृष्ण एवाभिमतो पतंते, यस्य प्राप्तये प्रमलतस्त. पान्येपा तत्त्वानामपि वैशद्यन वर्णनमस्ति । अपि च श्रीमद्भागवतस्य प्रवचनं समापयता भगवाता श्रीशुनदेवेन यदा ब्रह्मस्वरपे स्थातु राजा पभमः परिग्वे - [२५६ ·परीक्षिदाज्ञतस्तदा स आत्मनि आत्मान समाधाय परं ब्रह्म ध्यायन् छिन्नसंशयः सन् ग्रह्मीभूतोऽभवत्- अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् । एवं समीक्षनात्मनमात्मन्याधाय निष्कले ॥ दशन्त सक्षक पादे लेलिहानं विधानलैः। न द्रक्ष्यसि शरीर स्वं विश्वं च पृथगारमनः ॥ १२१५११२.१२ परीक्षिदपि राजपिरात्मन्यत्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासु यथा तरु.॥-१२।६।। महपिणा व्यासेन तु स्पष्ट शब्दरभिहितं यत् सकलवेदान्तानी साररूपस्य श्रीमद्भागवतस्य कथारसामृतपानेनाप्यायितानां प्राणिनां ववचनान्यत्रानुराग एव न सभवति- सर्ववेदान्तसारं हि श्रीमद्भागवतमिष्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्यात् क्वचिदतिः ॥ १२१२१५ एवं प्रत्येकस्य जीवस्याध्यात्मिकसमुन्नतिसाधने पुराणानामस्ति- विशिष्टं वैशिष्ट्यम् । नित्यप्रवासी ज्ञानपिपासुश्च जीवोऽयं परमानन्द गवेपमाणो भवाटव्यामस्यां तद्विपरीते तदाभासे विषयसुखे एव सलग्नो. निरन्तर मायामुग्धो भूत्वाऽज्ञानंमृगमरीचिकायां बम्भम्यमाणो जीवन यापयति । तस्य ज्ञानभ्रान्तस्य प्रेमपथिकस्य च जीवस्य कृते पुराणं साधु पथप्रदर्शनं कुरुते। पुराणं हि संसारसागरस्य विपत्तरङ्गेषु प्रवहन्त्य जीवननोकायै ध्रुवताराऽस्ति । पुराणाश्रयेण बहवो हि जीवा संसारसागरं समुत्तीयं ब्रह्मपदं प्राप्य मुक्ता अभूवन् । यदि सुगमानि पुराणानि न स्युस्तहिं कठिनकण्टकाकीर्णस्य वेदस्य दुर्गमे मार्ग चलितुं का प्रभवेत् १ वेदस्य गूढतमा भाषा वास्तविको भावो रहस्य च यदि पुराणेषु भावनाह्यया सरलभाषया न स्फुटोभवेयुस्तहिं जीवो वेदस्य परमेण पवितण ज्योतिपा वञ्चितः सन् संसारान्धकूपे निमग्नो भवेत् । दर्शनशास्त्रं हि समस्तानां तत्त्वानां साक्षात्काराय दिव्यं नेत्र विद्यते। किन्त्वेतादृशं दिव्यं नेन न सर्वैरवाप्तुं शक्यते, यतो हि दर्शनाविधारिणोऽल्पीयांस एव भवन्ति । अयं केवलं पुराणानामेव २६.1 [पुराणपर्यालोपने ·. महिमा वर्तते । यत्र कठिनात् कठिनतरं तत्व सरलायां भाषायां सुव्यक्त सत् सामान्याधिकारिणां कृतेऽपि आध्यात्मिक्याः समुन्नतेः कारण जायते । पुराणानि हि ज्ञानकर्मोपासनातत्त्वानां निर्णयपूर्वक कर्मभोगस्य त्यागं ज्ञानस्य गभीरतां भक्तश्च मधुरिमानं व्यञ्जयन्ति । विश्वस्मिन् विधा भवन्ति अधिकारिणः-सात्त्विका राजसा तामसाश्च । तत्र रज. स्तमःप्रकृतिका जीवा भवन्ति कर्मणोऽधिकारिणः, रज सत्त्वप्रकृतिका उपासनाधिकारिण., सात्त्विकप्रकृतेर्जीवा सन्ति ज्ञानस्याधिकारिणः । एपां त्रिविधानामधिकारिणां कल्याणाय पुराणैः स्वं विशालं कलेवरं त्रिपु भागेपु विभक्तम् कमिणां कृते कर्मप्रधानभागः, उपासकानां कृते उपासनाप्रधानभागः, ज्ञानिनाञ्च कृते ज्ञानप्रधानभागः । प्रत्येकपुराणे सर्वप्रकाराणामधिकारिणां कृते कल्याणप्रदस्य विषयस्य विद्यमानत्वेऽपि पुराणानि मुख्यतया विषु भागेषु विभक्तानि सन्ति । कर्मप्रधान पुराण महाभारतादि, उपासनाप्रधानं पुराणं श्रीमद्भागवतादि, तथा ज्ञानप्रधान पुराणं योगवासिष्ठमात्मपुराणञ्च । तत्र महाभारतस्य कर्मक्षेत्रमतिविशालमस्ति । यस्मिन् महाभारत- कर्मयज्ञे देवता, साक्षाद् यज्ञेश्वरो नारायणः, होता देवपिगणः पित- गणश्च, आहुतिः वीरपुरुपाणा १८ अक्षौहिणी सेना, फलं भूभारहरणपूर्वक मधर्मस्य समूलोन्मूलनं धर्मस्य च संस्थापनं । यत्र वीरतोदारता-धर्म- प्रियता-स्वार्थतत्परता-लोकशिक्षाज्ञानादीनां पूर्णताऽस्ति । तत्र चान्धेन दिव्यदृष्टिरवाप्ता, पङ्ग,ना हिमगिरिलंधितः, स्वयं भगवान् श्रीकृष्णो भक्तरक्षायै स्वां प्रतिज्ञा परित्यज्य तत्प्रतिज्ञां पूरितवान् । एवं कर्मप्रधान- महाभारतद्वारा पुराणैःविश्वस्य महत्तम कल्याणं कृतम् । एवमुपासनाप्रघाने श्रीमद्भागवतादी भक्तरपूर्वलीलादर्शन भगवतः श्रीकृष्णस्य गुणगाथानुकीर्तन च प्रत्येक जीव पवित्रयति । अजो निर्गुणों निराकारोपीश्वरो, यस्य श्रीमद्भागवतस्य महिमान पद्धयितु सगुणं रूपं धृत्वा ससारे भक्तः स्रोतः प्रवाहितवान् । यत् सेवित्वा भावुका भक्ता भावसमुद्र ज्वगाहन कुर्वन्ति। तस्योपासनाप्रधानस्य श्रीमद्भागवतादेः सम्बन्धे यावद् वक्तव्यं तावदल्पीय एवास्ति । ज्ञानप्रधानयोगवासिष्ठद्वाराऽतिगहनो ज्ञानविषयो मधुरया गाया चित्ते प्रवेश्य विशुद्धज्ञानज्योतिया अज्ञानान्यकारं दूरीकृत्य ज्ञानालोक पशमः परिच्छेदः] [२६१ ·. विस्तारयति । यस्य योगवासिष्ठस्य वक्ता ज्ञानप्रधानो ब्रह्मपुत्रो महर्षि- वसिष्ठो विद्यते, श्रोता च नरस्पेण साक्षान्नारायणःश्रीरामोऽस्ति। श्रवण- मनन-निदिध्यासन-फलस्वरूपेण भगवता रामेण परमा शान्तिरवाला। तस्य ज्ञानप्रधानपुराणस्य योगवासिष्ठस्यात्मपुराणस्य च विषये किमस्ति वक्तव्यम् । एव च त्रिविधानामधिकारिणां कृते त्रिविधानि पुराणानि सन्ति, सततं जागरूकानि । तेषु स्थले स्थले प्रसङ्गवशाद् दर्शनशास्त्रीयाः सिद्धान्ता दृष्टान्तोदाहरणद्वारा प्रदर्शिताः सन्ति । यद्यपि पुराणेषु दर्शन- तत्वानि दर्शननन्येषु च भक्तिमहिमोपलभ्यते प्रसङ्गात् किञ्चित् तथापि पुराणेपु दर्शनतत्त्वानि न दर्शनग्रन्यवद्विशदानि वगितानि, नवा दर्शन- ग्रन्थेषु भक्त भूयस्यमुक्तमस्ति, किन्तूभयत्र प्रसगवशादेवोभयोश्चर्चा समागता वर्तते। अद्वैतवेदान्ते भक्तिवशान्मायावृत्यवच्छिन्नस्य.. चैतन्यस्यानुकूल्यं दयापरत्व वापेक्षितमस्ति। सांख्यतत्त्वकौमुद्यां श्रीवाचस्पतिमिश्रः कपि- लावतारत्व स्वीकरोत्येव। सांख्यदर्शन तु केवल प्रकृतेरीश्वर पार' तन्न्त्य वारयति, निरीश्वरसाख्यमते ईश्वराभावात्तदुपासनारूपा भक्ति- रेव न सम्भवति । मोमोसका अपि पुराणप्रतिपादितानवतारान् मन्यन्ते भजन्ते च, केवल सृष्टिसहारकार्य प्रति परमेश्वरकारणत्वमेव द्विपन्ति ते । वैष्णवपुराणेषु भगवतो विष्णोव्यक्तित्व सारय योग वेदान्ताना दार्श- निकविचारधाराया आवरणेऽतिव्यापकं जातमस्ति। गीताया भगवता श्रीकृष्णस्य,ज्ञानयोगो वेदान्तमयस्य वैष्णवधर्मस्य विकसित रूपं सूच- यति । तत्र ज्ञानयोगद्वारा सांख्यनिष्ठायाः कर्मयोगद्वारा च योगनिष्ठायाः वर्णन विद्यते। ब्रह्म च धर्मस्योत्पत्तिस्थल यज्ञप्रतिष्ठित सदसयोनेश्व कारणमुक्तमस्ति । गीताया आधारेण सांख्ययोगाम्या मिश्रितस्य वैष्णव- धर्मस्य'प्राचीनता सिद्ध्यति। विष्णुपुराणे साख्य-योग-वेदान्ताना दार्शनिकै- विचारमिश्रित भगवतो विष्णोव्यक्तिष हरिवंशीयाद्विष्णोरधिक व्यापक वर्तते । हरिवशवदत्रापि विष्णुः सांस्यपुरुषोऽभिमतोऽस्ति तथा तत एव चतुर्विशतितत्वानि समुद्गतानि भगवान विष्णु, समस्तासु पराशक्तिपु प्रधान राक्षरमयश्च प्रोक्तोऽस्ति विष्णुपुराण भगवद्भक्तिविकासमार्गे हरिवशादन वर्तते । विष्णुभक्त्या साकं सांख्ययोगयो. विकसित रूपं २६२] [ पुराणपर्यालोचने है ·- श्रीमद्भागवतस्य कपिलदेवहूतिसंवादेऽप्युपलभ्यते । श्रीमद्भागवतस्या न्तिमस्कन्धद्वयं वैष्णववर्मान्तर्गतयोः सांख्ययोगयोः विवेचनं कुरुते । गीतायां ज्ञानयोगकर्मयोगास्ये द्वे एव निप्ठे उक्त स्तः तथा ज्ञान- यज्ञो द्रव्ययज्ञात् श्रेष्ठतरः प्रोक्तोऽस्ति । एवं गीतायां यत्र-तत्र विभिन्ना- दर्शानां च चर्चा विद्यते । तत्र तत्रानन्यभक्तियोगद्वारा परमेश्वराराधको गुणातीतो भूत्वा ब्रह्मणा सहकाकारो भवतीत्युक्तम् । एवं विष्णुभक्तया सह सांख्ययोगयोः समन्वयो गीतायामपि दृष्टिगोचरी भवति । तया महाभारतस्य मोक्षधर्मपर्वणि अणुगीतायां, हंसगीतायां, पराशरगीतायां वसिष्ठकरालजनकसम्बादे याज्ञक्यस्य जनकोपदेशे च ज्ञानस्य सेश्वर- सांख्यस्य योगस्य च साङ्गोपाङ्ग विवेचन विद्यते । पुराणषु प्रमाणानां मान्यता .येन सापनेन प्रमेयस्य ज्ञान जायते तत् प्रमाणमुच्यते । तदुक्तं न्यायकोशे 1-प्रमाता येनार्य प्रमिणोति तत् प्रमाणम् । प्रमाणसंख्या- सम्बन्धे दार्शनिकानां विभिन्न मतमालोक्यते यथाप्रत्यक्षमेवेकं प्रमाण- मिति चार्वाका। प्रत्यक्षानुमाते द्वे प्रमाणे इति बौद्धा वैशेपिकाच, त्रीणि प्रमाणानि सांख्ययोगाश्च, चत्वारि नैयायिकाः, पञ्च प्रभाकरातुया.. यिनो मोमालकाः, पट् कुमारिल भट्टपक्षपातिनो मोमांसकां वेदान्तिनश्च । अष्टी प्रमाणानि पौराणिकाः, नवालद्वारिकाश्च मन्यन्ते। एवमेकतो भवपर्यन्तं प्रमाणसंख्या तत्तच्चास्वभिमताऽस्ति। तथाहि भारतीयदर्शने- प्रत्यक्षमेक चार्याका कणाद • सुगतो तथा। अनुमान सच्चारि गांख्याः शन्दं प ते मपि ।। न्यायकदेशिनोऽप्येवमुश्मानं पर्यापत्या सहेतानि पत्याहि प्रमाफरः॥ भभावपठान्येतानि माहावेदानिस्तथा। सम्भव विधयुक्तानि तानि पोगपिता जगुः ।। चेष्टानकारिको प्रमाणे निगधने । ५-८ देयोभागवते तु प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दापित्त्यनुपलभ्येतिहानि सरोव प्रमागायुक्तानि-किन्तुविष्णुपुराणानुसार प्र.वस्तुतायशेपान्त:- पसमः परिक च केचना [२६३ ·एव जीवो यावदनन्तं सुखं न लभते, तावत् प्रयतमान एव तिष्ठति । तयाचाह-भगवती छान्दोग्यश्रुति यो वै भूमा तत्सुखम्, नाल्पे सुखमस्ति, भूमैव सुखम्, भूमा त्वैव विजिज्ञासितव्यः (०२२।१) तथा च भगवत्स्वरूपसाक्षात्कार एवाऽऽत्यन्तिकमनन्तं च सुखं जीवस्य वास्तविक लक्ष्यं चरममुद्देश्य मानवशरीरलाभस्म 'च फल- मस्ति । आत्यन्तिकं निरतिशय सुखमेव मोक्षः, मुक्तिः, अपवर्गः, कैव- ल्यम्, निर्वाणम्, निःश्रेयसम्, परमपुरुषार्थश्वोच्यते । एतदेव सुखस्य चरमा सोमा परमा च गतिरस्ति । एतदेव लव्वा मानवो मृत्युमुखात् प्रमुच्यते । इतोऽन्यत् किञ्चित् साधनं नास्ति मोक्षलाभाय । तथाचोक्तम्- 'तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय !- भवे० उ० अत एवोपदिशति बहदारण्य के मैत्रेयी प्रति योगीयाज्ञवल्क्यः- प्रात्मा वा अरे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्यश्च (२१४१५) श्रीमद्भागवद्गीताऽपि यल्लामादपरः कश्चन लामः श्रेष्ठो नास्ति, तं लम्वेपदपि दुःखेन नाभिभूयते जीव इति स्पष्टमुधोपयति- यं लश चापरं लाभं मत्यडे नाधिक ततः। यस्मिन् स्थितो न दुसेन गुरुणापि विचास्यते ।।६,२२। सत्स्वपि मोक्षप्रातरनेोपु साधनेषु दार्शनिकं ज्ञानं सर्वोत्कृष्ट परमोपयोगि चेत्यत्र नास्ति काचित् संशीतिः यतो हि दर्शनशास्नाश्रय- णमन्तरेग न खलु विचित्रकर्मरहस्य हृदयङ्गम विधातुं शक्यते। दर्शन- विज्ञानसम्पन्नो मानवा दार्शनिकनेमसाहाय्येन गम्पस्थानमधिगन्तु- महति । मारमेश्येयोपासीत (१० उ० १४१७) तमेतत्मानमेत (को०० ४१२) तमेव ज्ञात्वा मृत्युपाशाश्च्चिनत्ति (श्वे० उ० ५।१५) तरति शोकमात्मवित् (छा० उ० ७१३) इत्यादियोतवचःसमूहवारितायं- हेतवे दर्शनानि मुमुक्षूणां दिव्यनेत्राणि स्वीकृतानि सन्ति इति पदर्शन समुच्चये, महाभारतस्य शान्तिपर्यण्यपि । एवं प्रागिमात्रस्य सततं भवति सुसेच्या स्वाभाविको, परं लोकिर्क- रुपायन सम्भवति निरतिशयस्य सुमस्यावामिः । अतस्तदुपलब्धये:- पौरुषेयवेदवोधितेतिकर्तव्यतापरणमेर श्रेयमारं मन्यन्ते चेदविदो पक्षमः परिग्रेस ·विद्वांसः । वेदाः सन्ति भारतीयस्य धर्मस्य दर्शनस्य च प्राणाः । भारतीयधर्म या जीवनशक्तिदृ प्टिगोचरीभवति, तस्या मूलकारणं वेदा एव विद्यन्ते । वेदेभ्यः प्रसृता विविधा विचारधारा भारतभूमे विचारकाणा बुद्धोराप्लावयन्ती समस्तं विश्वमुपकरोति । अतो भारतीय- धर्मदर्शनयोराकृतेः प्रकृतेरुद्गमस्य विकासस्य च समुचितानुसन्यानार्थ वेदानामनुशीलन नितान्तमावश्यकमस्ति । ऐतिहासिकदृष्ट या विचारे क्रियमाणे समेपा दर्शनानां मूल वेदेपूप- लभ्यते। तत एव शनं शनै ह्मगारण्यकोपनिषद्वारा विकासमुप. गच्छन्ति दर्शनानि किञ्चिदभिनवरूपेग दृष्टिगोचरोभवन्ति । अत एवं सर्वधर्मानुयायिन आचार्या दार्शनिक विचारधारायां संलग्नाः सन्तस्त- द्वलेनैव स्वातुकूला परिस्थिति विधाय स्वस्वसम्प्रदायस्थापने समर्थाः कृतकार्याश्चाभूवन्, भवन्ति, भविष्यन्ति च । यथा हिमालयवतिनो मानसरोवरान्नि. सृत्य विभिन्नानि स्रोतास्युः वरां भारतभूमि नित्यमाप्लावयन्ति, तथैव वैदब्राह्मणारण्यकोपनिपट्य आविभूता विविधा आध्यात्मिका विचारा दार्शनिकानां विपश्चिता बुद्धीनिरन्तर पुष्णन्ति तर्पयन्ति च । एवं चोपनिषत्सु निहितवीजान्यादाय कालान्तरेऽनेकदार्शनिकसम्प्रदायानामुदयोऽभ्युदयश्च जातः । गोपनिषदस्य तत्त्वस्य पर्यवसानं तत्त्वमसीति महावाक्ये दृश्यते । तद्वारा जीवब्रह्मणो. रैक्यं साधितमस्ति। एतदेव तत्त्व हृदयङ्गम विधातु भारतीयदर्शनानां . विकासोऽभवत् । भारतीयदर्शनानुसारेण साधका शनै शनै:रद्वैतवेदान्त. स्योच्चतमे शिखरे समारुह्य, अनायासेनाद्वैतं ब्रह्मतत्त्वमधिगम्य न पुनर्जननीजठरेषु आवर्तन्ते । तथा चाह भगवती श्रुतिः- "न स पुनरा. वर्तते न स पुनरावर्तते" गीतापीदमेव तथ्य स्पष्टमुद्घोषयति-- । आब्रह्ममुवनाल्लोकाः पुनरावतिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय ! पुनर्जन्म न विद्यते ।।८।१६ यद् गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परम मम । = १२६ ततः पदं तलरिमागितव्यं यस्मिन गता न निवर्तन्ति भूय ॥ १५४ तथा च दार्शनिकतत्त्वज्ञानाय वेदाना परिशीलनम्, वैदिकरहस्याना यथार्थज्ञानाय च पुराणानां पर्यालोचनमत्यन्तमुपकारि भवति । [ पुराणपर्यालाचने ·दर्शनसमीक्षा . पुराग्गेपु प्रायः सूक्ष्मतया यत्र तत्र भारतीयदर्शनाना सिद्धानस्य विद्यमानत्वेऽपि त्रयाणा साख्य-योग-वेदान्तदर्शनाना विशेषतो विवेचन- मुपलभ्यते। तनापि सृष्टिप्रक्रियानिरूपणप्रसङ्ग सांख्यदर्शनस्य प्रचुर प्रभावो दृश्यते । सृष्टिरहस्यमनवधार्यसृष्टेः पारे गतिरसम्भवा । अतः सप्टेविस्तृत विवेचन प्राय: प्रतिपुराण जातमस्ति । सृष्टिविपये समन्वयभावनया सर्वान् भारतीयसम्प्रदायान् एकतासूत्रे सम्बन्धु पुराणेषु साख्यदर्शन- भिती व्यवस्था कृताऽस्ति । प्रतिपुराण यथावसर साख्यदर्शनसिद्धान्ताना व्यवहारः कृतोऽस्ति । सर्वपुराणेषु सृष्टेवर्णन वैशयेन विद्यते । पुराणाना पञ्चलक्षणे आद्य लक्षण सर्ग एवास्ति। पौराणिकसृष्टौ साख्यदर्शन- निर्दिष्टायाः सृष्टेविशेपाश्रयणमस्ति। साख्यदर्शनस्य प्रभावः पुराणेषु प्रचुरः प्रदृश्यते । पुराणाना सृष्टिप्रकरणे साख्योयसृप्टेविपुले प्रभावे 'सत्यपि पौराणिको सृष्टि साख्यीयसृष्टेरक्षरशाऽनुकरण न करोति, परं पौराणिकसृप्टेरस्ति किञ्चिन्नै वैशिष्ट्य स्वातन्त्र्य च। साल्पदर्शनेन प्रभावितायामपि पौराणिकसृप्टी स्वकीय स्वतन्त्र व्यक्तित्वमस्ति । पौराणिकं साख्य निरीश्वर दर्शन नास्ति, किन्तु तदस्ति सेश्वर दर्शनम् । पुराणेपु साख्यवेदान्तयोनं किञ्चिद् वैषम्य विरोधो वा दृश्यते, यथा दर्शनविकासक्रमेऽवलोक्यते । अन तु सास्यवेदान्तयोरस्ति मजुल सामजस्यम् । प्रकृतिपुरुपयोद्वैतप्रतिपादक सास्यम् अद्वयनह्मप्रतिपादन वेदान्तेन सह पौराणिकस्य दर्शनस्य मूलभित्ति निर्माति पुराणानुसारेण प्रकृतिपुरुषो न स्त स्वतन्ने तत्त्वे, प्रत्युत तो द्वावपि ब्रह्मप्रेरितावेव स्वकीय- कार्यसम्पादने समर्यो भवत । अनयोद्वंयोरप्यस्ति ब्रह्माध्यक्षो यत्प्रेरण- याउनयो कार्यकर्तृत्व स्फुरति । साख्यदशने सप्टेवियासः प्रकृतिपुरुषयोद्धयोः पारस्परिकसयोगस्य परिणत फलमस्ति। सात्यदर्शनानुसारेणेमो द्वावन्यनादो निरयो स्वीकृती स्त, पुराणेपूभावपोमो विष्णो रूपे अभिमते स्त । अनयो- रत्पत्तिविष्णुसत्तायामेयापारितास्ति । विष्णुपुराण स्पष्ट निर्दिशति यद् पञ्चम परिवेश '- [२६७ ·विष्णोनिरुपाधिकात् स्वरूपात् प्रधानपुरुषात्मक रूपद्वयमाविर्भवति । भगवतो विष्णो कालात्मकरूपद्वारणेमी द्वावपि प्रकृतिपुरुषो सृष्टिसमये संयुक्तौ प्रलयदशायां च वियुक्ती भवतः । भगवान् विष्णुः कालशक्तिद्वारैव सृष्टिप्रलयो विधत्ते । तथाहि विष्णुपुराणेभगवान् व्यासः विष्णोः स्वरूपात परतो हि ते द्वे रूपे प्रधान पुरुषं च विष ! तस्यैव तेऽन्येन घृते वियुक्त रूपान्तर वद् द्विज कालसंज्ञम् ॥ = १२।२४ विष्णुपुराणे हि सभेषां वैदिकावैदिकानां सम्प्रदायानां सिद्धान्तस्य स्पप्टास्पष्टरूपेण प्रतिपादनमस्ति, पर प्रधानतया सांख्यदर्शनस्य सृष्टि- प्रलयसम्बन्धिनां तत्त्वविचारेणास्य पूर्ण सामजस्यं विद्यते । तदनुसार ब्रह्मणो प्रथमाभिव्यक्तिः पुरुषरूपेण भवति । व्यक्ताव्यक्ते तस्यान्यरूपे स्तः, तथा कालस्तस्य परमं रूपं विद्यते । एव यः प्रधान-पुरुष-व्यक्त कालत. परोऽस्ति एव विष्णो: विशुद्धं परमं पदमस्ति । तदेव विशुद्ध ब्रह्म विष्णुरूपेण प्राप्यते । विष्णोः परमस्वरूपेण प्रधानपुरुषो जाती तस्यैवान्यरूपद्वारा ती द्वौ सृष्टिप्रलयसमये सयुक्तो वियुक्तौ च भवतः । तस्य रूपान्तरस्य नामास्ति काल.। कालस्य कार्यमस्ति सष्टिसमये प्रधानपुरुपसंयोजनं प्रलयावसरे च तयोवियोजनम् । कालरूपी भगवा- नस्ति अनादिः। अस्यान्तो न भवति । अतः ससारस्योत्पत्तिस्थितिप्रलया न कदापि अवरुद्धा भवन्ति । प्रलयकाले प्रधाने गुणानां साम्यावस्थया स्यिते विष्णोः कालरूपः प्रवृत्तो भवति। प्रलयानन्तरं सर्गकाले समुपस्थिते; विश्वरूपः सर्वव्यापी सर्वभूतेश्वर. परमेश्वरः स्वेच्छया प्रधाने पुरुपे च प्रविश्य, यथाऽक्रियाशीलोऽपि गन्ध. स्वसन्निधिमात्रेण मनः क्षोभयति, तथैव स्वसन्निधिमारेण प्रधान पुरुष व सर्गाय प्रेरयति- प्रधानपुरुषो चापि प्रविश्यात्मेच्छया हरिः । 'क्षोमयामास' सम्प्राप्ते सगंकाले व्ययाव्ययो । १२२६ यथा मनिधिमाण गन्धः क्षोमाय जायते । मनसो नोपवर्तृत्वाव सपासो परमेश्वरः ॥ १।३. एवं शिवपुराणस्य वायवीयसंहितायां पूर्वाद्ध प्रलयान्ते सृष्टि- समोहया प्रकृतिपुरुषयोः क्षोभात् परमेष्ठिन माज्ञया प्रधानात् सृष्टिः प्रतिपादिताऽस्ति- 1 . २६८ [ पुराणपर्यानोपने ·प्रभातायां तु शर्वर्या प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः = ६१२२ ततः पुनरशेषाणां भूठाना प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवन् सृष्टिराज्ञया परमात्मनः ||६२३ अपि च कूर्मपुराणस्य पूर्वाद्ध परमेश्वरः प्रकृतिपुरुपयोः क्षोभका स्वीकृतोऽस्ति । ततः सृष्टिचक्रं प्रचलति- प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्माशु महेश्वरः । क्षोभयामास योगेन परेण परमेश्वरः ॥४.१३ किञ्च वायुपुराणेऽपीश्वराधिष्ठितमेव प्रधानं स्थावरजङ्गमात्मक सकल जगन्निर्मातीत्युक्तम्- प्रधानं गुणवैषम्यात् सर्गकाले प्रवर्तते । ईश्वराधिष्ठितात पूर्व तस्मात मदसदात्मकम् ॥ ११॥२२ अग्निपुराणेऽपि सर्गकाले भगवतो विष्णोः प्रेरणया प्रकृतिपुरुपद्वारा महत्तत्वाहद्वारादीनामाविर्भावो जायते इत्युक्तमस्ति- ब्रह्माव्यक्त सदऽभून्न सं रात्रिदिनात्मकम् । प्रकृति पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयद ततः ।। मर्गकाले महत्तत्वमहड्वारस्ततोऽभवत् 1 % १२ तथा च प्रचलितसांख्यदर्शने प्रकृतिपुरुषावुभावप्यन्तिमे तत्वे मन्येते, परं पौराणिकसांख्ये तयोल्परोखरस्यापि सत्ता स्वीक्रियते। ययोपनि- पत्सु प्रकृतिपुरुपाभ्यां परमपि ब्रह्मण- सतास्वीकारात् सेश्वरस्य सांस्यस्य विवेचनं कृतमस्ति, तथव महाभारते पुराणेप्वपि सेश्वरस्यैव सांस्यस्य निरूपणं विद्यते, किन्तु सांख्यकारिकायां वणितं माख्यं निरीश्वरमेवा- स्ति । एतन्नये सृष्टिकायें नेश्वरस्य कार्यावश्यकताऽस्ति । यथा मानव. शरीरे स्वभावतो नखलोमादीन्युत्पद्यन्ते, तथैव प्रकृतेः समस्तं जगज्जा. यते । ईश्वरकृष्णस्य विचारे प्रकृतिरेव निखिलं अपर निर्माति । तस्याः कृते तदर्थ कस्यापि प्रेरणाय नास्त्यावश्यक्ता भवति । महामुनेः फपिलादारभ्य यापंगण्यपर्यन्तं सांख्यदर्शनस्य सर्व आचार्या ईश्वरवादिन भासन्, किन्तु निरीश्वरस्य सारयस्य परम्परा, ईश्वर पक्षमा परिन्देश: [२६६ ·अयस्कान्तस्य यथा॥ ऋष्णकृतसांख्यकारिकात एवोपलभ्यते। मन्ये वसुवन्धुप्रभृतीनां बौद्धविदुषां निरीश्वरवादेन प्रभावित ईश्वरकृष्णः प्राचीनं सेश्वरं सांख्यमभिनव- रूपेण परिवर्त्य निरीश्वरवादाय प्रश्रयं दत्तवान् । अत एव तेन सांख्य- कारिकायां प्रकृतिपुरुषावन्तिमे तत्त्वे मत्त्वा तत्वानां विवेचनं कृतम्, न च तयोरुपरि परमेश्वरस्य सत्ता स्वीकृता। परमैतिहासिक पौराणिक सेश्वरं सांख्यं प्रकृतिपुरुषयो संयोगार्थ- मीश्वरस्यावश्यकतामतुभवति। तन्मते पुष्करपलाशवन्निलेपस्य निरी- हस्य पुरुपस्याचेतनायाश्च प्रकृतेः स्वयं संयोगो न भवितुमर्हति । अंतस्त- योरुपरीश्वरसत्तास्त्रीकार आवश्यकः । यथाऽयस्कान्तस्य सम्मुसे जडेऽपि लोहे गतिरुत्पद्यते, तथैव पुरुपसन्निधानमात्रेणाचेतनायामपि प्रकृती चैतन्यमुपजायते। येन सचेतना इव सा जगतः सृष्टी प्रवर्तते । तथा चोक्त स्वयमेव तया कालिकापुराणे- जडाहं तस्य संयोगात प्रभवामि सचेतना । सान्निध्यादयसश्चेतना यावत् संजायते किश्चित् सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात् तद् विदि भरतर्षभ ।। = ७९ तथा च चित्सत्तायाः प्रभावादेव जडाऽपि प्रकृतिः सचेतना भूत्वा सृष्टि कार्य विदधातीति निश्चप्रचम् । एवं पुराणेषु सांख्यदर्शनस्य व्यापकः प्रभावो विलोक्यते। पुराणानामनुशीलनेन स्पष्टं प्रतीयते यत् तत्र सांख्यप्रक्रियाया बहुश आश्रयणं कृतमस्ति । अग्निकर्मविष्णुवायु- श्रीमद्भागवतादिपुराणानां तत्तदध्यायेपु सृष्टिप्रलययोवर्णनावसरे सांख्यप्रक्रियायाः प्रचुरः प्रभावः परिलक्ष्यते । सांख्येन प्रचुरं प्रभावितापि पौराणिको सृष्टिस्तस्यात्तरशः पालनं न करोति । सांस्य हि प्रकृतिपुरुषो मूले तत्त्वे स्वीकरोति, परन्तु पुराणदृष्ट्या सर्गादावु- भावपोमो परमात्मन एवोत्पद्येते, प्रलयदशायां च तव प्रविलीयते । तथा चोक्तं विष्णुपुराणे- । प्रवृतिर्या मयाख्याता न्यतापक्तस्वरूपिणो । पुरुपश्चाप्युभावती सोयेते परमात्मनि ॥ ६॥४॥३६ । २७० ) [पृराणपर्यालोचने .

·च परमारमा सर्वेपामाधार परमेश्वरः। विष्णुनामा स देवेषु वेदान्ते च गीयते || ६|४|४० एवं सांख्यदर्शनमाधार मन्यमानाऽपि पौराणिको सृष्टिनेज विशिष्ट्यं विभ्राणालौकिकता- मण्डित वास्ते इत्यत्र नास्ति कश्चन संदेहलेशः। पुराणे सगुणब्रह्मनिरूपणम् पुराणानि सन्ति भारतीयसस्कृतेः समस्तानां विद्यानामाकरस्वरूपाणि। तत्र स्याने स्थाने प्रसङ्गवशाद् दर्शनिकतत्त्वानामपि विवेचनं सरलया सरण्या प्रस्तुतमस्ति। पुराणात्यने रूपैर्भासमानस्य प्रपञ्चस्य मूले एकम्य सर्वशक्तिसम्पन्नस्य सर्वेश्वर्यसनायस्य तत्त्वस्य सत्ता स्वीकुर्वन्ति, येन समस्तमिद विश्वव्यातमस्ति । तदेव तत्व विष्णुनारदीयादिपुराणेषु भगवान् विष्णु, श्रीमद्भागवतब्रह्मवैवर्तादिपुराणेषु भगवान श्रीकृष्णा, वायुर्मशिवस्कन्दादिपुराणेषु शिवः, देवीभागवतमार्कण्डेयादिषु प शक्तिर स्ति। आत्मज्ञानिना कृते स्यान्नाम भगवतो निर्गुणं स्वरूप मान्यतमम्, परन्तु साधारणमानवानां कृते तूपास्यदेवस्य सगुणं रूपमेवं पुराणातुसारमुपादेयं ग्रहणीय स्पृहणीय मान्यतमं चाभिमतमस्ति । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह, अपाणिपादो जवनो ग्रहीता, पश्यत्यचक्षुः स शृणोत्यकर्णः। इत्यादिना वेदेप्वग्राहस्पेण वणित निराकार ब्रह्म भागवते सगुणरूपेणाविभूय प्रत्यक्षगोवरोभवति- तमन्द्रत वालकमम्युगेशणं चतु,ज सरसगदायुपम् । श्रीवत्मालदम गलशोमिकौस्तुभ पीताम्बरं सान्द्रपपोदगुन्दरम् ।%D 2018 | महाहवैदूर्यकिरीटाण्डलत्यिपा परिवत्तमहान्तलम् । बदामयाभ्यङ्गदाणादिभिदिरोगमानं यदैव ऐक्षत ॥ = 0.1 यत्र वेदेषु ब्रह्म एकमद्वितीयं निर्गुणं निविपल्प चोपदिष्टमस्ति, तर पुराणानि विविधानां देवीनां च सगुणोपासना स्यौत्य सर्वेपा गौरव गायन्ति । विभिन्नदर्शनेषु जगरफ्त वरप विभिन्नमभिमतमस्ति । यया न्यायदर्शन वैशेषिकदर्शनं पेश्वरं जगतारमनीपुरत । योगदर्शन सेश्यरसायं च पुरुषविरोपमेव मसारोत्पादप स्वोरुनः। निरीश्वर- सत्यमते प्रकृतिरेय की, पुरुषस्तु पुयारपनाशयनिलेपः । वेदान्तदर्शन पपीता 1 २७१ ·तु ब्रह्मण एव विवर्त जगदिति मनुते। पुराणानुसारेण मूलतत्त्वनाम्नो भिन्नत्वेऽपि तस्य मौलिकस्वरूपे भेदो नास्ति, तत्त्वविदो वेदान्त- दर्शनस्याद्वयं ब्रह्मा, श्रीमद्भगवद्गीतायाः पुरुषोत्तमः, श्रीमद्भागवतस्य श्रीकृष्णश्चैकमेव परमं तत्वमस्ति । तथा चोक्तं श्रीमद्भागवते- वदन्ति तद “तत्वविदस्तत्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते ॥ १।२।११। পনি आत्मसाक्षात्कारोपायाः भगवत्स्वरूपसाक्षात्कारमन्तरा न किमप्यस्ति वास्तविक सुखकरं तत्त्वम् । तदुपलब्धये श्रीमद्भागवते भगवता श्रीकृष्णेनोद्धवाय प्रधानतया श्रीणि साधनानि निर्दिष्टानि-ज्ञानं भक्तिः निष्कामकर्म च । तथाहि- योगास्त्रयो मया प्रोता नृणा श्रेयोविधित्सया । शानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ११.२०१६ । अत्र ज्ञानपदेन नि श्रेयसाधिगमाय माधनभूताः सर्वेऽपि ज्ञानप्रकारा गृह्यन्ते । कर्मपदेन कैवल्योपलब्धेः कर्मकाण्डान्तर्गताः सकलाः प्रकाराः स्वीक्रियन्ते। भक्तिपदेन च श्रवणकोर्तनप्रभृतयो निखिलाः प्रकारा अभिप्रेयन्ते । तथा च भक्तिमुक्तिदानां दर्शनभेदेन प्रोक्तानां समेषामुपा- यानां संग्रहोऽत्र जायते एव । शिवपुराणस्योमा संहितायामपि- ज्ञानयोग: क्रियायोगो भक्तियोगस्तथैव च । प्रयो मार्गा. समाख्यावा: श्रीमातुर्भुक्तिमुक्तिदाः ।। = ५११७ । साधनभेदसमोक्षा (क) अद्वैतवेदान्तसिद्धान्तानुसारं जीवब्रह्मणोरभेदे सेव्य-सेवक- भावानुपपत्त्या पादसेवनार्चादिभक्तिरेव न सम्भवतीतिविरोधमूलक एवास्ति भक्तिज्ञानयोर्मार्गभेदः (ख) लीलाविग्रहस्य भगवतः श्रीराम- कृष्णाद्यवतारिणः शरीररहितस्य विभो ज्ञानमार्गे एवोपयोगाश्च भक्ते- ज्ञनिस्य च मार्गभेदः (ग) श्रद्धाप्रधानोभक्तिमार्गः, किन्तु यथाप्रकाश विनाऽन्यकारस्य न सम्भवति निवृत्तिः तथा तत्वज्ञानमन्तरा न मिथ्या- ज्ञानस्यविद्याया वा समुच्छेदो भावीति वैज्ञानिको ज्ञानमार्गः (घ) वर्णा- [ पुराणपर्यानोचने २७२, ·श्रमाद्यनुकूलं वेदाध्ययनादिकं क्रमश: सम्पादयता साधकाना वैदिको ज्ञानमार्गः तद्भिन्नानामुपासकाना कृते चास्ति पुराणेपु विशेषतः प्रति- पादितो भक्तिमार्ग (ड) निर्गुणस्य ब्रह्मण उपासना हि साक्षान्मोक्षप्रदो ज्ञानमार्ग न ब्रह्मलोक गमनादिक प्रयोजयतीति समाहितचेतसैव सा साध्येत्यतिकठिना परिगण्यते, किन्तु अप्रणिहितमनस साधारणा जना. श्चित्तवृत्तिनिरोधमन्तराऽपि सुगमतया भक्तौ श्रवणकीर्तनादौ प्रवर्तन्ते । (च) स्वप्रकाशस्य चिन्मात्रस्य ब्रह्मणः साक्षात्कारे अविद्यानिवृत्या लीलाविनहा रामकृष्णाद्यवतारविशेषा अपि विनिवर्तन्ते, केवल विशुद्ध ब्रह्मः वावशिष्यते इति ज्ञानमार्गः, श्रवणकीर्तनाचाराधना-भगवत्प्रसाद प्रभृतिनि रूपायै सालोक्य-सामोप्यादि प्राप्तिस्पा मुक्तिस्तदनुसार नित्यविभूतयो वैकुण्ठसाकेतगोलोकादयो लोका इत्यङ्गीकारो भक्ति- मार्ग । एवमुपासनाया ज्ञानमार्गस्य च मार्गभेदो विद्यते। उपासना हि मानसी क्रिया सा हि कत पुरुपपरतच्या, पुरुषेण कतुमकर्तुमन्यथाकतुं शक्या, ज्ञानन्तु विषयाधोनं न पुरुष परतन्त्रमित्युपासनाज्ञानयो स्ता स्विको भेदः । इत्थ वैध श्रोत स्मात पौराणिक च कर्मापि भगवदुपल. घिसाघकमित्येते त्रयोऽप्युपाया मुख्यतया शास्त्रेषु मानवाना नै श्रेयस साधका उक्ता: सन्ति । एव गीतायामपि प्रयाणां कर्म-भक्ति-ज्ञानाना निरूपण जातमस्ति । अतो विभिन्नैराचार्यैः स्व-स्वसम्प्रदायानुसार प्रमाणानि युक्तीश्वोपस्था- य गीतायास्त्रिविध तात्पर्य निर्णीतम् । तत्र फर्मण्येवाधिकारस्ते मा फ्लेषु कदाचन । २।४७ योगस्थ कुरु वर्माणि सङ्ग सतवा पनञ्जय । २१४८ कुरु कर्म व तस्मात्त्व पूर्व पूर्वतरै पृतम् । ४४१५ इत्यादि पद्यद्वारा कर्मणः पर्तव्यता समुदिष्टाऽस्ति । नित्यकर्मातु- प्ठानकाले जायमानः क्लेश: सश्चितकर्मणाक्षये कर्मानुष्ठाने प्रवृतः पुमान् शरीरावसाने स्वत एव मोक्षस्थितावुपतिष्ठते । अत एव बाल- गङ्गाधर तिलकेन ज्ञानमूलको भक्तिप्रधान कर्मयोग एव गीताया. प्रति- पाद्योभिमत। पक्षम परिन्देव [२७३ ·." तथाच पुरुषः सपर. पार्थ ! भक्तया लम्यस्त्वनन्यया । ८।२२ भक्तया मामाभिजानाति यावान यश्वास्नि तत्वता । १८५५ भक्तिमयिसरी कृत्या मामेदेयत्वसंगय. । १८१६८ भक्तयात्वनन्यया शक्र महमेवं वियोऽर्जुन। शात द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुप परन्तप । १११४ इत्यादि पद्येषु भक्तः परमेश्वरप्रापकत्वेन प्राशस्त्यमुक्तमस्ति । अतो गोताया मुस्यप्रतिपाद्या भगवद्भक्तिरेव, तथापि शरणागतिभक्ति- रिति वैष्णवाचार्याः। एव मेव सर्व कर्मासितं पापं जाने परिसमाप्यते । १३३ मर्द शानप्लये नय वृजिन सन्तरिष्यनि । ४.३६ शानाग्निः मर्द कमांगि मम्ममात् पुरवणुन । ४१३७ नहि ज्ञानेन सह पपिमिह विचार ४१८ शान साध्या पर्समातिमधिरेणाधिन्धति || इत्यादिवचनंनिस्य साताद्धगवदुपलब्धिसापकत्वेनोत्कृष्टत्य निर्देशाद ज्ञाननिष्ठेय गोताया: प्रतिपाद्यो विषय.। इति श्रीशङ्कराचार्य- पादाः गीतायां विपु पट्कोपु क्रमशः फार्म-भक्ति-भानानामेवम्बिधा. श्रद्धलास्ति यत्र परस्पर विरोधस्य पञ्चगाव सर एच नोपतिष्ठते । अति इप्टा जोयो न ब्रह्मागोऽतिरितोऽस्ति किन्तु ब्रह्मनो माया शक्तमा सस्य शानमाच्छन्नं भवति । पापन्मापागन्मान्तिरयमिप्यते तापद् जीयो मापिर प्रपञ्च गत्यं मन्यमानस्तन परस्तिारमी आशि- नि पास स्यस्वकीयां ग्रह्मरूपतामापचते। इपमपत्यारित मुक्षिः। फर्मभिः पितराती यावरणापनोरे मानदेति । गुक्ति गुपदिशति । मत. स्तस्पा मुनयः प्रतिपायो गौता हि विसः समन्यायपूर्वर मागी. वानि। यस्तो मागंत्रयतिरितो गापः मोऽपि पावित येग न्यो. परमामायाचिरमुहको मापनो पिपुगोनग्या मान्योनागु योगिए मम्मम्ममानो नगरमागोप गर्ग गा. শাশী সব্যানমাৰ পােনা মীনেশো मपिनमा [artaint ·. . भक्त वैशिष्टयम् एतेषु त्रिपु साधनेषु ज्ञानस्य कृपाणधारासत्वेन सर्वसुलभत्वाभावाद् निष्कामकर्मणश्च कष्टसांध्यत्वाद् भगवद्भक्तिरेव सर्वसाध्या सुगमा सुलभा निःश्रेयसकरी च प्रतीयते। मानवानां कल्याणाय सत्ययुगादी ज्ञान- वैराग्ययोर्मोक्षसाधकत्वेऽपि कलियुगे भक्तरेव प्राधान्यमस्ति। तदुक्तं पद्मपुराणोयश्रीमद्भागवतमाहात्म्ये- सत्यादिनियुगे बोधवैराग्यो मुक्तिसाधको। कलो तु केवलं भक्तिर्वासायुज्यकारिणी ॥ २॥४॥ भक्तौ न तपस आवश्यकता, न वेदाध्ययनमनिवार्यमस्ति, न च योगानुष्ठानमपेक्षितमस्ति, न वा ज्ञानमनिवार्यतया कारणमस्ति, किन्तु भगवत्यनन्यातुरागमात्रमेवापेक्षितं विद्यते। तथा चोक्तं पद्मपुराणे श्रीमद्भागवतमाहात्म्ये- न तपोभिर्न दैश्च न ज्ञानेन नापि कर्मणा । हरिहि साध्यते भक्त्या प्रमाणं तत्र गोपिकाः ॥ २॥१८॥ तथा च गुरूपदेशाद्-विधिनिषेधातुकूलं साधनं कुर्वतो भक्तस्य हृदये प्रथम या भक्तिरुदेति सा वैधी भक्तिरुच्यते। ततो निरन्तरम् भववच्चरणारविन्दविषयिणी रागात्मिका भक्तिरुदेति, यथा भक्तहृदये आनन्दशान्तिसञ्चारो भवति। तस्य मनोमधुपः प्रभुपादपद्ममकरन्द- पानमत्त सर्वत्रप्रभुमेव पश्यन्नानन्दनिमग्नस्तिष्ठति । अस्यामवस्थायामेव भगवन्त-श्रीकृष्णमुक्तवत्यो ब्रजवालाः रामलीलाया: समये- चित्त सुखेन भवतापहतं गृहेषु यनिविशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादो पदं न चलतस्तवपादमूलात- यामः कथं ब्रजमयो करवाम किम्वा १-१०॥२६॥३४ रागात्मिकायां भक्त्यां भगवत्प्रेमविह्वलो भूत्वा भवतः उन्मत्तवन्न- त्यति रोदिति गायति हसति घ। तथाचोक्तम्- पञ्चमा परिज्वेदः [२७५ ·. . वाग गद्गदा द्रवते यस्य चित्तम् रुदत्यभीक्षण हसति क्वचिच्च। निलंज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ १।१४।२४ एवं गुरुशास्त्राज्ञानुसार वैघों भक्तिमभ्यस्यतो भक्तस्य हृदये सा रागात्मिका भक्तिरुदेति, यस्यां भक्तहृदयं सांसारिकविषयेभ्य उपरतं भूत्वा भगवति लीनं भवति। एतत् परिपक्कदशाया. परिणामः पराभक्ति तं प्रापुः । सुदामा केवलैः पृथक्तण्डुलकर्णः, गजेन्द्रः केवलेन पुप्पेण, सवरी च बदरीफलैरेव भगवन्त सन्तोष्य स्वीयां स्वीयामभिलापां पूरितवन्तः, प्राप्तवन्तश्च तत्कृपया परमं पदम् । एतत्सर्वं पर्यालोच्येदं वक्तुं शक्यते यत्सत्यमुक्त भगवंता गीतायाम् - पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि अनन्यया भक्त्या सन्तुष्टो भगवान भक्तस्य सर्वविधां विपदं धारयति मनोरथं च सर्वं पूरयति । तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते- স্বশাখিরা ये पदपल्लवप्लवम्, महत्पदं पुण्ययशो मुरारे। भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदम, पदं पदं यद्विपदा तेषाम् ॥ भगवति समासक्तो भक्तो मुक्ति लब्ध्वा न च पुनः जन्ममरणचक्रे चंक्रमितो भवति । तथाचोक्तं श्रीमद्भागवते- शृण्वन् गृणन संस्मरयंश्च चिन्तयन नामानि रूपाणि च मंगलानि ते। क्रियासु यावच्चरणारविन्दयोः माविष्टचेता पुनर्भवाय ॥ प्रयतात्मनः॥ न २७६] [पुराणपर्यालोचने ·भवतेभेदाः भक्तिस्तावद् द्विविधा गौणोपराभेदात् । गोणो पुनद्विघा-वैधो रागात्मिका' च। तत्र वैधो श्रवणादिभेदेन नवधा सा पुनद्विविधा, एकाना अनेकाला चारागात्मिका हि वात्सल्याद्यासक्तिभेदाच्चतुर्दशघा विभज्यते, परा चैकविधैवास्ति। द्विविधापि सा भक्तिः साधनावस्थायां गौणी प्रोच्यते, सिद्धावस्थायां च पराभिधीयते । गोण्या भक्तरङ्गसाधन- द्वारा साधकोऽम्यासवृद्धि कुर्वाण आत्मानं जगत् परमेश्वरं च पृथक् पृथक निभालयति । अवसानेऽभ्यासपूर्णतायां सत्यां भक्तिपारावारे निमग्नो द्वैतभावरहितो भक्तः सर्वत्रैव स्वकीयं प्रियतम परमेश्वरमेवावलोकयति। इयमेव भक्तरद्वैतावस्या परा भक्तिरुच्यते । अस्यामवस्थायां भक्तः भानन्दमयं परमात्मानं परिपश्यन् परमानन्दसागरे निमबति । तथा चोक्त श्रीमद्भागवतस्य समस्कन्धे सप्तमाध्याये- तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धनः तद्भाव-भावानुतागयावृतिः । निर्दग्यबीजानुशयो महीयमा भक्तिभावेण समेत्यपोक्षजम् ॥३६॥ एकालाभक्तिपंथा-भक्तिरसामृतसिन्धौ स्पगोस्वामी- घोविष्णोः यवणे परीशिदभवद् वैयासकिः कोतने प्रलादः स्मरणे तरधिमजने लक्ष्मीः पृथुः पूजन । प्ररस्त्वभिवादने कपिपतिर्दास्येऽय सरव्येऽर्जुन! सर्वस्वात्मनिवेदने बलिरभूत् वृष्णातिरेपा परम् ॥ १. यत्र रागानवाप्तत्वाद प्रवृतिनायो। शासनेनैव शास्त्रस्य सा वैधी भक्तिरभ्यो। भ००सि० २३ २. विराजन्तीमभिव्यक्त প্রদখিসনায়ি। रागामिकामनुसना या सा रागानुगोयते !! - म० २० सि० २१७६ ३. पवणं पोर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् । अपने यन्दनं दास्यं सहरमात्मनिवेदनम् । इति साऽपिता पिणो मतिभन्नवलक्षणा ॥ श्री. भा० ५।२३ सा भक्तिरेकमुपाजापितानशानिरापा। सवासनानुसारेण निटात: सितिस्पेत् ।। पसमा परिभये [२७ ·- बनेकाङ्गा मया राज्ञोऽम्बरीपस्य दिनचर्यायां श्रीमद्भागवते- स मनः कृष्णपदारविन्दयोर्वासि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । फरी हरेमन्दिरमार्जनादिषु श्रुति चकराच्युवसत्कयोदये 1%D0१८ एवं च गुरुशास्त्राज्ञानुसारं वेधों भक्तिमभ्यस्यतो भक्तस्य हृदये सा रागात्मिका भक्तिहदेति, यस्यामहङ्कार-देहात्मभावी नश्यता, ततः सर्वात्मदृष्टिश्योपजायते । तया चोक्त श्रीस्वामिशङ्कराचार्यपादैः- सम्पूर्ण जगदेव नन्दनवनं सर्वेऽपि कल्पद्रुमाः गाइगं वारि समस्तवारिनिवहः पुण्याः समस्ताः क्रियाः । वाच: प्रातसंस्थता श्रुतिगिरी वाराणसी मेदिनी सर्वावस्पितिरस्य वस्तुविषया दृष्टे परे ब्रह्माणि ।। पराभक्तिः स्वरूपज्ञानयोरक्यम् यथाग्निना सुवर्ण निर्मलं सत् स्वीय स्वाभाविक स्वरूप प्रतिपद्यते, तर्थव जीवोऽपि भगवद्भक्या मलिनसंस्कारपरिच्युतोऽध्यात्ममार्गेऽग्रेसरन् स्वकीयं वास्तविक स्वरूपमासादयति । परमात्मनः स्वरूपज्ञान पराभक्तिश्चैकमेव तत्त्वम् । तटस्थस्वरूपभेदन ज्ञानं द्विविधम् । तटस्थे शाने ज्ञातशेयज्ञानरूपिणो त्रिपुटी तिष्ठति । दशायामस्यां शेयस्य परमात्मनः, मातुः साधकस्य, शानरूपव्यापारस्य च सत्त्व एवात्मन उपलब्धिर्जायते, विन्तु स्वरूपज्ञानदशायां ज्ञात यशान- रूपिण्याग्निपुट्याः पूर्णतो विलयेनेकमात्रमद्वितीय सच्चिदानन्दस्वरूप परं ब्रह्म वाशिप्यते। सच्चिदानन्दभावनिमग्नचेताः माघको भक्तः प्रकृष्टापामस्यां दशायां सर्वयानन्दरूपस्य परमात्मनः साक्षात्कार पुर्यद तमेवातभावमधिगच्छति । यथा महासमायस्योदयेन स्वरूपशाने जाते कार्यकारणमहणोरमपार अद्वैतभाव उदेति, तथैव पराया भपतेरदयेन भयः पयलं परमात्मान- मेयानुभवति, न तपृदयेऽपरः करमन पदार्थः परिरमृरति। तदानी भक्त पायंग्रह्मस्यरूप जगप्रपर कारण हाम्यरूपे परमात्मन्येय यिनीन- मनुभवति । दशायमा जलाराये जमविन्दुरिय भगमानस रससागर परमारमनि विसीयररूपता प्रतिपचतं । २७८1 [पाने ·भक्त्या तदानीं साधकस्य चेतसि ब्रह्मव्यतिरिक्त न किमप्यवभासते। अस्यामेव परिस्थिती तत्त्वमस्यादिमहावाक्यानां भवति चरितार्थता। इयमेव परा भक्तिः भक्तः काम्यते, इवमेव हि जीवनमुक्तावस्था प्रोच्यते । एवं भक्तनिरूपतया भक्त्यैव मुक्तिमभीप्सवो भक्तप्रवरा ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः, इत्यादिविरोधंन कलयन्ति । पुराणानुसारेण भगवती भक्तिभक्तान दुःखबहुलादस्मात् संसार- सागराद् आनन्दपूर्णपरिस्थिती समुपस्थापयतीतीदमेकमात्र' सुगमं साधनं निर्दिष्टमस्ति। तत्वस्यास्य प्रतिपादनं तु प्रतिपुराणं प्राप्यत एव । अयापि पुराणमधंन्ये सर्ववेदान्तसारे वैष्णवकुलतिलके श्रीमद्भागवते महापुराणे भक्तितत्वस्य सर्वाङ्गीण विश्लेषणं प्रस्तुतमस्ति । तदनुसारेण प्रेमपयोधावखिलात्मनि सकलरसामृतसिन्धो भगवति संसक्तया भक्त्या समः कल्याणकारी कश्चिदन्यो मार्गो नास्ति- न युज्यमानया भगवत्यसिलात्मनि । सदृशोऽस्ति शिवः पन्या योगिनां ब्रह्मसिद्धये ।। ३।२।२६। श्रुत्यनुसारं भगवानस्ति, रसरूपः प्रेममयो वा, तदंशत्वाज्जीवोऽपि तदभिन्न एव, परन्त्वविवेकेन मानवः स्वीयान्तःकरणप्रेमरसं सांसारिके पुत्रकलास्वजनादौ नियोजयति। तत्समागमेन सुखी, तद्वियोगेन च दुखो जाजायते । यदा जन्मान्तरीयपुण्योपचयेन मानव आत्मीयजन- सम्बन्धमसारं मत्वा नेजमन्तःकरण परमप्रेमास्पदे मानन्दघनसच्चिदा- मन्दरससागरे परमात्मनि प्रवाहयति, यत्तदा तदेव भक्तिशब्दवाच्यतां प्रपद्यते। भवत्यैव भक्तो भगवन्तं यायातथ्येन विज्ञातुं प्रभवति । विशेषतः कलिकालेऽल्पप्राणायुधसां मानवानां भगवद्भक्तिरेवेक सरलं सुगमं सुखसाध्यं चावलम्बनमस्ति । भवत्या भगवतो वास्तविक स्वस्पं विज्ञाय परमपुरुपायं निर्वाणपदं प्राप्तुं शक्यते । अत एव भगवता पोकृपोन विश्वरूपदर्शनावसरे वेदाव्यपन-तपो यज्ञदानादिभिः सापन: मम विश्वरूपदर्शनयोग्यता न सम्भवति, अपितु अनन्यया भवत्येव सा सम्पद्यते इति स्पप्टं प्रोक्तम्- मक या स्खनन्यया यर अहमेयं विपोजन । सातुं द्रष्टुं प तत्वेन प्रवेष्टुं ध प = गोठा ११५४ पञ्चमः परिदै [ २०१ ·भाक्तिदर्शनयोः फलैक्यम् मतो दार्शनिकतत्वज्ञानोदयेन यत् फलमवाप्यते, तदेव फलं परया भक्त्यापि प्राप्यत इति निर्विवादम् । 'रसो वै सः, रसं लब्धा ह्यानन्दी भवति' इति श्रुत्यनुसारेण भगवतो रसरूपत्वाद् ब्रह्मानन्दप्रदायिने भक्तिरसमेव द्वारीकृत्य रसरूपस्य भगवतः सान्निध्यमवाप्तुं शक्यते । यथा पदार्थवादिनी न्यायवैशेषिकदर्शने पदार्थशानद्वारा निःश्रेय- साधिगममवगमयतः, योगदर्शनं च जीवेश्वरयोरेकत्वप्रतिपादनपूर्वक समाधिना कैवल्यपथं प्रदर्शयति, सांख्यदर्शनं तु त्रिविघदुःखात्यन्त- निवृत्तिमभिलक्ष्य प्रकृतिपुरुपयोविवेकज्ञानेन मक्तिमार्गमुपदिशति, मीमांसादर्शनमपि वैदिककर्मभिः संस्कारशुद्धधा निर्वाणोपलब्धि निदिशति । वेदान्तदर्शनं वाऽद्वयब्रह्मज्ञानेन मोक्षप्राप्सिमुद्घोपयति, तथैव भगवत्सान्निध्योपलब्धिभूतां भक्तिदर्शनमपि भगवत्तत्वसाक्षात्कार- द्वाराऽपवर्गद्वारमृद्घाटयतीत्यत्र नास्ति कश्चन सन्देहः। स्थावरजङ्ग- मात्मके विशालेऽस्मिन् भूमण्डले उच्चावचेषु संस्थातीतपूद्भिज्जस्वेद- जाण्डजजरायुजेषु शरीरेषु परिभ्रमन् प्रकृतिमातुरनुकम्पया जीवा क्रमोन्नति लभमानोन्ते मानवदेहमाश्रयति । मानवशरीरमधिगत्यापि वासनाजालनिगडितो जन्ममृत्युप्रवाहेनारतं प्रवहन् तावद् दुःखचक्रे घझामति, यावद् भगवद्भक्त्या आत्मसाक्षात्कारमनुष्ठायासीन परमा. नन्दस्वरूपं मुक्तिपदमधिगच्छति । यत्तु श्रीमद्भागवतस्य कपिलदेवहूतिसंवादे भगवद्भक्ता मुक्तिमपि च्छन्ति', तन्न विचारसहम, तस्य भगवद्भक्तप्रशंसामानपरत्वात, भक्तिमोक्षयोः समानार्थत्वे मोक्षेच्छाया मप्रसान्निपेयस्यासनत्यापतेः। यहां मुक्तावपेक्षितः सर्वो दुरितक्षयो, भोगनिवृत्तिः, आत्मज्ञानादि पा भत्तिप्रभावादेव निप्पद्यन्ते। अचनपादसेवनयोर्मोतस्वस्पे भगवत्सान्नि- ध्येऽपि सम्भवेन मुक्ता अपि भक्ता भवन्तीति साधकाभावः। - १. गालोरप-मष्टिगामीप्य-मासयमप्युप्त । दीपमान न ग्रहन्ति बिना मरमेयनं पनाः ।। - ॥२६॥ २८.] [पुराणपर्याप्लोपन ·पाचरात्रमपि एक स्वतन्त्रदर्शनरूपेण विकसितमागमशास्त्राणां मुख्योऽस्ति विषयः। पाञ्चरात्रस्य सिद्धान्ता अप्यनेकेषु पुराणेपुपलभ्यन्ते वैष्णवपुराणेषु पाञ्चरात्रपम्परा धार्मिकविकासरूपेण प्रस्तुता विद्यते। महाभारतान्तर्गतस्य शान्तिपर्वणो नारायणीपर्वणि पाश्चरात्रस्य व्याप- कानां सिद्धान्तानां दर्शनं भवति। कूर्मपुराणे पाञ्चरात्र पूर्णतो विक- सितावस्थायां दृष्टिगोचरी भवति (४१।६५) ब्रह्मपुराणपद्मपुराणयोः चतुव्यूहपरम्परायाः पालनं दृश्यते। श्रीमद्भागवतेऽङ्करद्वारा कृतायां श्रीकृष्णस्तुतावपि चतुव्यूहस्योल्लेखो विद्यते। नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च। प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्यता पतये नमः ॥ १०॥४०१२१ निष्कर्ष :- एवं पुराणेतिहासर्योदर्शनस्य प्रमुखानां त्रयाणामङ्गानां ज्ञान- मीमांसा-तत्त्वमीमांसा-आचारमीमांसानां सामान्यं समीक्षणं जात- मस्ति। तत्र स्पष्टास्पष्टरूपेण ज्ञानोपकरणेषु प्रमा-प्रमात-प्रमेय-प्रमा- णानां तत्त्वसम्बन्धिनां सर्वेश्वरवाद-सृष्टि-प्रलय कालमानादीनां, वर्णा- श्रमधर्माचारविचाराष्टाङ्गयोगादीनां विवरणमुपलभ्यते । येनापेक्षित तात्त्विकं ज्ञानं सिद्धान्तरूपेण जायते एवेतिनिश्चप्रचम् । अतएव मोक्षादि- सर्वकामनया भगवद्भजनस्यावश्यकत्वममलात्मना वैयासकिना धीमता शुकदेवेन स्पष्टतया सिद्धान्तितं श्रीमद्भागवते- अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः । तीव्रण भक्तियोगेन भजेत पुरषं परम् ]] = २।३।१० तस्मात् सर्वदर्शनानां लक्ष्यभूता आनन्दधनसच्चिदानन्दपरमात्म- तत्त्वोपलब्धिरिव भक्तिदर्शनद्वारा परमतत्वपुरुषोत्तमप्राप्तिरेव पुराणानां परम प्रयोजनमवसीयते । अपि च महाभारतस्य शान्तिपर्वणि मोक्षधर्म धर्मराज प्रति भीष्मपितामहेन भगवदाराधनाद् महीणां मुक्तिनिर्देशपूर्वकं तच्छ- णागतये उपदेशो दत्तः । किञ्चनादि भगवान विष्णुरेवास्ति परं ब्रह्म परमं च घाम, तं प्राप्य प्राणिनः कालगतेमुक्ताः सन्तो मोक्ष लभन्ते नूनम्- पञ्चमा परिच्छेदः] [२८१ ·समाराधय गोविन्दं गता मुक्ति महर्षयः । तस्माद् भज हृषीकेशं कृष्णं देवकिनन्दनम् ॥ २७७१४६ तद् ब्रह्म परमं प्रोक्तं तद् घाम परमं पदम् । •सद् गत्वा कालविषयाद् विमुक्ता मोक्षमाश्रिताः ।। २०६।१४ शिवपुराणानुसारं तु निष्कामकर्मणा भगवति भक्तिर्जायते, भक्त्या च ज्ञानसूर्यस्योदयान्मुक्तिर्भवतीति निश्चप्रचम् । कर्मणा जायते भक्ति भक्त्या ज्ञान प्रजायते । ज्ञानाव प्रजायते मुक्तिरिति शास्त्रेषु निर्णयः ॥% उ० सं० ५१०१० अत. पुराणेतिहासयोर्भारतीयदर्शनविषयकविवेचनीयतत्त्वानामुप- लब्धौ न काचिदस्ति संशतिः। यथा तस्मादेतस्माद्वा आत्मन आकाशः सम्भूत इत्यादिश्रुत्या वेदान्तिनो मायासम्बलितस्य ब्रह्मण. प्रथममाकाशस्योत्पत्तिमङ्गीकृत्य तस्मात् सर्वः प्रपञ्चो जायते इति विवर्तवादं स्वीकुर्वन्ति तथैव पौराणिका अपि मायाया माध्यमेन जगत ईश्वरकर्तृत्वं मन्यन्ते इत्युभयोः साम्ये न कश्चन विद्यते विरोधः। विरोधपरिहारविवेचनम् यद्यपि ततत्पुराणेषु साम्प्रदायिकभावनाया प्रतीतिर्भवति। यथा शिवपुराणे शिवः विष्णुब्रह्मणोः स्रष्टा, विष्णुपुराणे विष्णु शिवब्रह्मणोः निर्माता, ब्रह्मपुराणे ब्रह्मैव तयोः कर्ता, देवीभागवते भगवती आद्याशक्तिः ब्रह्मविष्णमहेशानां प्रसवित्री, सूर्यपुराणे च सूर्यस्यैव सर्वसयितृत्वं दृश्यते । किञ्च वहुपु स्थलेषु कथायामपि परस्परं भेदो दृश्यते, येन अष्टादशपुराणानां व्यासकर्तृत्वं न प्रतिभाति, तथापि कल्पभेदाद्भद- प्रत्ययव्यस्थया निर्वाहात् न कापि विप्रतिपत्तिः सम्भवति। तथा चोक्तमभियुक्त:- क्वचित कचित्पुराणेषु विरोधो यदि घरपवे । पलभेदादिभिस्तत्र व्यवस्था सदिरिष्यते ॥ वस्तुतो "नमोऽस्त्वनन्ताय सहस्रमूर्तये" "सहस्राणि सहस्रशो ये रुदा अधिभूम्याम्" इत्यादिवचनैरेक एव परमात्मा भक्तानां भावनानुसारम् २८२] [पुराणपर्यालोचने ·अनेकनामरूपभावादिभिणितोऽस्ति । अतएव श्वेताश्वतरोपनिषदि "एको देवः सर्वभूतेषु गूढ:" ऋग्वेदे च- इन्द्रे मित्रं वरुणाग्निमाहुरथो दिव्यः स सुपर्णो गरुत्मान् । एक सद्विप्रा बहुधा वदन्ति अग्नि यमं मातरिश्वानमाहः॥ इत्यादिना स्पष्टतया एक एवेश्वरोऽनेकरूप वर्वणितो वर्तते। मत एव “च महिम्नःस्तोत्रे पुष्पदन्ताचार्यः शिवं स्तुवन् ब्रवीति- रुषीनां वैचित्र्याजुकुटिलनानापथजुपाम, नृणमेको गम्यस्त्वमसि पयसामर्णव इव ।। केवलेनोपासनाभेदेन एक एवेश्वरः ब्रह्मविष्णुशिवशक्तिसूर्यादि- नाम्ना निरूपितोऽस्ति, न तेषु वास्तविको भेदोऽस्ति । ये च तेषु वास्त- विकं भेदं मन्यन्ते, न ते विचारवन्तः सन्ति । तथाचोक्तम्- ब्रह्माणं केशवं रुद्रं भेदमावन मोहिताः । पश्यन्त्येक न जानन्ति पाखण्डोपहता जनाः ।। अतएव श्रीमद्भगवद्गीतायां भगवान् श्रीकृष्णः स्पष्टमुद्रोपितवान्- यो यो यां यां तनु भक्तः श्रद्धयाऽचितुमिच्छति । तस्प तस्याचला श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ।। तस्मात्-पष्टादशपुराणानां कर्ता सात्यवतीसुतः ।" इति वचनातुसारम् अष्टादशपुराणनिर्माता व्यासदेव एवास्ति। तेनैव समन्वयात्मकदृष्ट्या विभिन्नसम्प्रदायोपासकानो भक्तानामिष्टदेवतासु श्रद्धोपपादनाय तत्त- सुराणेषु तत्तद्देवानामुत्कृष्टता प्रदर्शितास्ति । विचारपूर्वकं पुराणा- नामध्ययनेनेदं प्रतीयते यद् एकस्यैव परमात्मनो ब्रह्मविष्णुशिवशक्ति- सूर्यादीनि विभिन्नानि सगुणानि रूपाणि सन्ति, यतो हि सृष्टी एपां कार्य भिन्न भिन्नमस्ति। तया च-उपासकानां विभिन्नत्वात् पुराणानि विभिन्नदेवताभक्तिपोपकानि सन्ति । यथाह स्कन्दपुराणे सृष्टिसण्डे- प्रष्टादनापुराणे दशमिर्गीयते शिवः। चतुभिभगवान ब्रह्मा दाम्या देवो तया हरिः॥ यो हि मनुष्यो यस्य देवस्य भक्तो भवति, स तत्य देवस्य महत्त्व- प्रकाशकं पुराणं विशेषतः समाद्रियते, प्रधति प वा । अष्टादशसु महा. पसमः परिन्देश [२८३ ·यः पठेत् । पुराणेपूपपुराणेषु च भिन्नभिन्नसम्प्रदायसामग्रीसत्वेऽपि ब्राह्मवैष्णव- शेव-शाक्त पुराणेषु, अष्टादशानां पुराणानां पाठश्रवणयोः फलस्य वर्णन सर्वेषां कृते समानमेवास्ति, न तत्र किमपि वैमत्यं विलोक्यते- मष्टादशपुराणानां नामधेयानि त्रिसन्ध्यं लभते नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ॥ ये स्वेतानि समस्वानि पुराणानि च जानते । भारतं च महावाहो ! ते सर्वज्ञा मता नृणाम् ।। अयंभावः ययाकाष्ठ-धूम्र-वह्निपूत्तरोत्तरमोत्कर्ण्यमालोक्यते तथैव तमोगुणाद् रजोगुणस्तस्माच्च सत्त्वगुणः श्रेष्ठोऽभिमतोऽति । एतदनुसारमेव विदेवेपत्तरोत्तरं श्रेष्ठत्वं वणितं वर्तते । रुद्रो हि तमोगुणप्रधानो ब्रह्मा च रजोगुणमुख्यः स्तः। अतस्तयोः क्रमश आवरणशक्तविक्षेपत्तश्च विद्य- मानत्वाताभ्यां प्राणिनां सुखोपलब्धिरसंभवा। अतः सत्त्वमयशरीराद् भगवतो विष्णोरेव वास्तविकस्य श्रेयसः प्राप्तिरुक्ता श्रीमद्भागवते । नानेन रुद्रब्रह्मणोरपकर्षः सम्भति, यतो हि एकस्यापकप्रदर्शनं विना- ऽपरस्योत्कर्पस्थापनं न सम्भवति । यदि रुद्रस्तमोगुणी विद्यते तहि तेन सृष्टि-पालनयोरसम्भवः, यदि वा ब्रह्मा रजोगुणी तहि तेन पालन-संहारी न संभवतः, यदि च विष्णुः सत्त्वगुणी तहिं तेन सृष्टिसंहारो कथं भवितु. महंतः ? एपु त्रिदेवेषु पृथक्-पृथक् कार्यस्य प्रतिपादनं पुराणेषु प्रसिद्धमेव । एप्वन्यतमो लीलार्थमेकस्मिन् कल्पेन्यो सृजति तहि द्वितोयो द्वितीयस्मिन् कल्पे इतरी निर्माति, कल्पान्तरे च तृतीयोऽन्यतरी जनयति'। इत्यमन्योऽन्यमुत्पादकोत्पाद्यत्वाद् विभिन्नकल्पातुसारमेतेपामुत्कर्षा- पकपंयोः परस्परमुपासकोपास्यभावस्य च वर्णनं विद्यते। अतस्तेषु न्यूनाधिषयपल्पनाज्ञानमूलिय। १. सत्यं रजस्तम इति प्रवृते गुणास्ततः परा पुरुष एक दहास्य पतं। स्थित्यादये हरिविरविधि संक्षाः श्रेयामि सत्र रानु सत्यतनो नूगा स्पुर। २. ब्रहानाराको पूर्व सा पत्यान्तरे शानद । पलान्तरे पुनमा स्वविषा जगन्मयः ॥ पिपाश भगमिसन ८ प्रमागमसमत । २८४] [पुगपांगोया ·यस्यौदाहस्तस्यैव गौतगानं समुचितमितिरोत्या ब्रह्मपुराणे ब्रह्मणः प्राधान्यमुक्तमस्ति, शिवपुराणे शिवस्य प्राशस्त्यं निर्दिष्टं वर्तते, विष्णुपुराणे च भगवतो वासुदेवस्येवोत्कर्षः प्रदशितोऽस्ति । तत्र न न्यूनाधिक्ये कल्पनीये, अपितु भिन्नभिन्नकल्पकथाश्रयणाद् महर्षिभिः तेपां तेपां देवाना तानि तानि चाद्भूतानि चरितानि प्रगीतानीति मत्वा- त्रिदेवेपु सुसामञ्जस्य विधेयम्। वस्तुत: मूलतत्त्वमेकमेवास्ति । तत्र त्रयाणां गुणानामाविर्भावतिरो- भावो भवतः। दृष्ट्यानया ब्रह्मरुद्रावपि सत्त्वमूर्ती स्त.। अतएनयो- रुपासनयापि नूनं श्रेय. सम्पद्यते एव । त्रिदेवेषु वास्तविको एकता वर्तते, तेपूरकपताऽपकर्षता चोपाधिरस्ति । अतः सर्वः सर्वोऽस्तीति निश्चप्रचम् । विविध-विद्याविलासः पुराणेप्वाख्यानाना प्रसङ्गे आश्चर्यकारिणीनामनेकासामेवम्बि. घाना विद्यानामुल्लेखो विद्यते, या आकयं सहसा चित्त चमत्कृतं भवति प्रसीदति च मनोनिरन्तरम् । अनुलेपविद्या मार्कण्डेयपुराणे एकस्यवम्बिधस्य विशिष्टस्य पादलेपस्य सङ्कतो वर्तते, यस्य पादयोलेंपाद् मनुष्यस्य गतिरप्रतिहता जायते, दिनाढ़े एव सहस्रयोजनयात्रायाः सामथ्र्यमागच्छति। तत्प्रयोक्तुरेकस्य मन्नोपधि- विदो ब्राह्मणातिथे चर्चा विद्यते, येनैकस्मै वेदवेदाङ्गपारगायाग्निहोत्रिणे ब्राह्मणाय पादलेप प्रदाय प्रोक्तम् । ततो जातकोतुक सः दिनस्य पूर्वा- द्धन परावतिष्ये इति मनसि निश्चित्य कृतनित्यनियो हिमालय द्रप्टु- कथंचन ॥ १. क्वचिद् रुद्र क्वचिद् ब्रह्मा क्वचिद् विष्णु प्रशस्यने । नान्येन तेपामाधिक्यं न्यूनत्व वा तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमपिहरण तानि तानि प्रणीतानि विद्वास्तत्र न मुह्यति ॥-कू० पु० २. यो विष्णुः स तु वै रुद्रो यो रुद्रः स पितामहः । एका मूर्तिस्त्रयो देवा ३. मन्त्रीपधि प्रमाण विप्राप्रतिहता गतिः। योजनाना सहस्त्रं हि दिनादन बजाम्यहम् ]]= ६१३१२ पञ्चमः परिच्छेद ] [२८१ रुद्रविष्णुपितामहा. ।। = ह० न० ·कामनया प्रातस्तमनुलेपं पादयोरनुलिप्य तत्प्रभावेण तत्रोपस्थितः । तत्र मध्याह्न दिनकरकिरणसन्तप्ते हिमे भमतस्तस्य पादलेपो विलोनः, येन सहस्रयोजनगमनशक्तिविनष्टा'। तदनु विभ्रष्टपादलेपो जडमतिः स ब्राह्मणः सायंकालीनक्रियालोपात् चिन्तयामास । परमं वैक्लव्यमुपगतः स गार्हपत्यमग्नि संस्तुत्य तत्कृपया स्वगृहमुपेत्य विधिवत् सायंतनं कृत्यं सम्पादयामास। पभिनोविद्या अस्या विद्यायाः प्रभावेण निघयो वशीक्रियन्ते, येन तज्ज्ञातुर्जनस्य कदापि धनस्थ न्यूनता न भवति। मार्कण्डेयपुराणे भगवतीपार्वतीद्वारा कलावत्यै अस्या विद्याया दानस्य कथा वणिताऽस्ति । ततः सा राज्ञे स्वारोचिपाय तो विद्या प्रदाय तेन साकं पाणिग्रहणं कृतवती । तदत पमिनीविद्यावशीभूता निघय स्तदर्थं विविधां भोगसामग्नीमुपस्था- पयामासुः। सर्वभूतस्तविद्या विद्याया अस्या महिम्ना मनुष्यः सर्वेषां जीवजन्तूनां ध्वनेरथं ज्ञातुं प्रभवन्ति । विद्याधरस्य मन्दारस्य कन्यया विभावर्या विद्ययं स्वारोचिपे पादाक्रान्तेन तस्याथ तुहिनेन विलीयता । प्रक्षालितः पादलेपर परमापषिसम्मवः । ६११६ यदि प्रलेपो नष्टो मे विलीनो हिमवरिया । शैलोऽतिदुर्गमश्चार्य दूरवाहमुपागतः ॥ प्रमास्यामि क्रियाहानिमग्निशुश्रूषणादिकम् । करिष्यामि सङ्कट महादागतम || ६१२८.२६ ३. ततः क्षणेनैव तदा निजगेहमवाप्य सः। यथा प्रोक्तं निजजेष्ठश्वकार सकलाः क्रिया: 11%६२१ माज्ञा च निघायः सर्वे करिष्यन्ति वाहताः। यथाभिलषितं वित्तं प्रदास्यन्ति च ते शुभे॥ यस्या वसे प्रमावण विद्यायास्तां गृहाण मे। पदिमनीनाम विद्या महापामियूजिता ।। - ६४१४.११ ५. सर्वोपभोगरलानि मधूनि मधुराण । निषयः समुपाजहः पदिमन्मा वतिनः ॥ ६५२ २८६) [पुराणपोलोमने १. २. कथमत्र ·दायरूपेण प्रदत्ताऽसीदिति मार्कण्डेयपुराणतोऽवगन्तव्यम्। मत्स्य- पुराणानुसार राजा ब्रह्मदत्तो भगवतः शिवस्यानुग्रहेणास्या विद्याया ज्ञानेन पिपीलिकादम्पत्योः परस्परं मनोरञ्जक प्रेमालापं बुवोध। अस्रग्रामहृदयविद्या एतद्विद्याद्वारा अस्त्राणा तद्रहत्यं ज्ञायते, येन शत्रूणा पराजयो जायते । एतद्विद्याविज्ञाया एकस्या मनोरमानाम्न्या विद्यार्याः कथा मार्कण्डेयपुराणे प्रपञ्चिताऽस्ति, यया आक्रमकारिणो राक्षसाद् मुक्तये जलस्पर्श विधाय राज्ञे स्वारोचिपे विद्यामेतां प्रदाय प्रोक्तम् । रक्षोविद्या यज्ञानपवित्रीकर्तुमुद्यतानां राक्षसानामुच्चाटनपूर्वक दूरीकरणायेयं विद्या विख्याताऽस्ति । मार्कण्डेयपुराणे वलाननामकस्य राक्षसस्योच्चा- टनमनया विद्यया वणितमस्ति । १. किश्च तुभ्य प्रदास्यामि मर्वभूतश्वानि ते । यथाऽभिव्यक्तिमेष्यन्ति प्रसादप्रणवो भव ॥६४।३ २. ब्रह्मदतोऽभिषिक्त सन् पुरोहितविपश्चिता। योगवित सर्वजन्तुना रुतवेत्ताऽभवत्तदा ।। ०२०।२४ ब्रह्मदत्तोऽप्यशेपं तं ज्ञात्वा विस्मयमागमत् । सर्वसत्त्वतज्ञस्वात् प्रसादाच्चक्रपाणिन: 11% २०१३७ ३. प्रस्नग्रामस्य सर्वस्य हृदयज्ञामद्य ते। तं प्रयच्छामि मा रक्ष रक्षप्तोऽस्मान् महामते ॥ सकलशास्त्राणामशेषरिपुनाशनम् । शीघ्रमशेषास्त्रपरायणम्॥ तयेत्युक्ते ततस्तेन वायुपस्पृश्य तस्य तव । प्रस्त्राणा हृदयं प्रादाद सरहस्पनिवर्तनम् ।।६३१२४-२६ मन्यवित् स द्विजष्ठो यशे यजगतस्य में रक्षोनमन्त्रपठनात् करोत्युच्चाटन नुप वयं वुभुक्षितास्तस्य मन्त्रोच्चाटनकर्मणा । क्व याम. सर्व यज्ञ'पु स ऋत्विम् भवति द्विज [13 ७०१२३-२४ पञ्चमः परिच्छेदः] [२८७ तदिदं गृह्यता ४.

·युवफरणविद्या अस्या विद्याया प्रभावात् स्पर्शमात्रेण वृद्धः पुमान युवा भवति । एतद्विशेषज्ञो राजा शन्तनुः यं यं स्पृशतिस्म स स युवा जायतेस्म । तत्कालं परमा शान्ति च लभतेस्म । तथाहि श्रीमद्भागवते- यं मं कराभ्या स्पृशति जीणं योदनमेति सः । शान्तिमाप्नोति चवायां कर्मणा तेन शन्तनुः ।।६।२२।१३ देवहूतिविद्या अनया विद्यया आहूता देवविशेषाः प्रत्यक्षमुपतिप्ठन्तेस्म । महपिणा दुर्वाससा कुन्त्यै प्रदत्तया एतया विद्यया स्मृताः सूर्य-धर्म-इन्द्र-वायवः सहसा समुपस्थिता अभूवन- माऽऽष दुर्वाससो विद्या देवहूति प्रतोपितात् । तस्या वीर्य परीक्षार्थमाजुहाव रविं शुचिम् ॥ देवोपागतं देवं वीक्ष्य विस्मयमानसा । प्रत्ययायं प्रयुक्ता मे याहि देवः नमोऽस्तु ते ॥ = ६१२४१३-३३ उल्लापनविद्या विद्याया अस्याः प्रभावेण कुटिलमपि वस्तु मनोरमं क्रियतेस्म । भगवता श्रीकृष्णेनास्या एव विद्याया. प्रभावाद् मथुरायां कुब्जां कोम- लाङ्गी सर्वाङ्गसुन्दरी च चकार । तथाहि विष्णुपुराणे- ततस्तां चुवुके शोरिल्लापनविधानविद । उसाट्य तोलयामास द्वग्गुनेनाग्रपाणिना ॥ चर्प पयाञ्च तदा ऋजुत्व कोशवोऽनयत् । ततः सा जुतां प्राप्ता योपितामभवद् वरा ।। ५३२०९-१० पराक्लाविद्या इयं सर्वसिद्धिप्रदायिनी विद्या विद्यते । भगवत्या त्रिपुरसुन्दर्या विद्या- मिमां सर्वप्रथमं विधिपूर्वकमर्जुनायोपदिदेश । तत्प्रभावात् स सर्व श्रीकृष्णलीलारहस्यं ज्ञातवानीति पद्मपुराणस्य पातलखण्ड प्रपञ्चित- मस्ति- २८८ [पुराणपर्मालोचने ·:- सद्य सिद्धिकरी वाला विद्या निगदिता परा। अनव विधान नियता मदुपासनम् । सद्यस्तु कृष्णलीलायामधिकारी भविष्यसि || ततश्न ममुपादिष्टो गोलोकादुपरि स्थितम् । नित्यं वृन्दावन धाम नित्यं रासमहोत्सवम् । = ७४१३६-५० वलातिवलाविद्या एव चाल्मीकिरामायणस्य बालकाण्डेऽप्यात्मनो यशस्य संरक्षण- प्रसझे विश्वमित्रद्वारा दीयमानायाः थमक्षुत्पिपासादिहराया बलातिवला- विद्याया चर्चा वर्तते । तथाहि श्रीराम प्रति विश्वामित्रमुनिः- मन्त्रग्राम गृहाण व वलामतिवला तथा । नमो न ज्वरो का ते न हास्य विपर्ययः ।। क्षुत्पिपामे न ते राम भविष्यते नरातम । यतामातिवला चैव पठतस्तात राघव । ततो रामो जल स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनः शुचिा। प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षे मावितात्मन. ।। २२।१३.१८-२१ लिङ्गपुराणानुसारं सर्वकार्यार्थसाधिकायाः शक्रोपकारिण्या प्रजेश्वरी विद्याया अप्युल्लेखो विद्यते, यया राज्ञा सर्व कार्य सिध्यति-~- शुता प्रजेश्वरी विद्या ग्राह्मो सक्रोपवारिगी। अनया सर्वकार्याणि नृपाणमिति न चुतम् । विनियोग पदम्पास्या विद्याया रामहर्षण | 1= ५२।१ ब्रह्मवैवर्तपुराणस्य गणेशखण्डानुसार जन्ममरणादिनिवतिकाया: हरेण साधितायाः संसारमोहिनीविद्याया अपि वर्णन विद्यते- संगारमाहिनी वि जन्ममृत्युहरी स्पित्य चिर गुरायगि विद्या वियोध्यमः। ती त्या मन्त्रमितिका प नरपा जगाम गः ।। 3.12 स्वेयद्धाचारविद्या मापंण्डेयपुराणे स्येन्दाचारपिधायाः प्रम प्रोक्तमत्त यद यदा पन्धर. स्पधातुः कस्य यषपरिणामे पिापम्प रामस्य पपंत. पत्रमा परि [२८९ ·. वान् तदा सजातसन्त्रासया तत्पन्या मेनकाकन्यया मदनिकया कन्धरा- यात्मसमर्पणं कृत्वा एतद्विद्याप्रभावेण स्वेच्छया यक्षिणी भूत्वा तद्गृहे चिरमतिष्ठत् - कन्धरस्य च सा वेश्म प्राप्येच्छारूपधारिणी। मेनकातनया सुभ्रूः सोपणं रूपमाददे ।।२।३० अपिचास्या एव विद्याया प्रभावेण दुर्गादेव्या सह युद्धावसरे महिपा- सुरोऽपि स्वेच्छया कदाचित् षड्गहस्तो योद्धा, कदाचित् सिंहः, कदाचिद् गजः, कदाचिच्च महिपो भूत्वा महता सरम्भेण युद्धमकार्षीत् । इति मार्कण्डेयपुराणस्य दुर्गासप्तशतीभागे वणितमस्ति- ततः सिंहोऽभवत् सद्यो यावत्तस्याम्विकाशिरः । छिनन्ति तावत् पुरुष पड्गपाणिरदृश्यत ।। तत एवाशु पुरुषं देवी विद सायकैः । तं पडलमणा सार्द्ध ततः सोऽभून्महागजः ।। ततो महासुरो भूयो महिपं रूपमास्थितः । तथैवं क्षोभयामास त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥८३-८० एवं तत्तत्पुराणेषु विविधचमत्कारकारिणीनां त्वरिताविद्या-कुन्जि- काविद्या मृतसंजीवनीविद्या-स्तम्भन मोहन-जम्भणादिविद्यानां सङ्कत उपलभ्यते। विनम्र समुद्वोधनम् यथा चार्वाक जैनः बौद्धश्च हिन्दुधर्मस्य समूलमुन्मूलनं कर्तु वेदानां पुराणानां च निन्दा समारब्धाऽऽसीत्, तथैव पाश्चात्यशिक्षा- दीक्षासमीक्षासु दत्तादराः कतिपये आधुनिका भारतीया अपि 'पुराणानि पोपकथाः, उपेक्षणीयानि च मन्वाना सोपहासं हेयदृष्ट्याऽवलोकयन्ति । यद्यपि पाश्चात्यसमालोचकेषु प्रसिद्धाः समालोचकार पाजिटर- कप्तानस्पीक-वेसेन्टस्मिथप्रभृतयो विद्वांस. पुराणानामतुपमं महत्त्वं मन्यन्ते। तथापि 'मिस मेयो' लिखितस्य "मदर इण्डिया" पुस्तकस्य प्रभावेण पाश्चात्ये जगति बहवो जनाः वेदान् पुराणानि चोपेक्षन्ते । स्वामिनो दयानन्दस्य सत्यार्थप्रकाशेन तु नवशिक्षिता भारतीया अपि २६.] [पुराणपर्यालोचने d.

·युवान पुराणानि सर्वथा उपेक्षन्ते; येन सनातस्य हिन्दुधर्मस्य, सर्व- कल्याणकारिण्या हिन्दुसंस्कृतेः, अतिप्राचीनाया हिन्दुजातेश्वास्तित्वमापद्- ग्रस्तमिव विलोक्यते । साम्प्रतिकशिक्षादीक्षित र्भारतीय न केवलं वेदाना पुराणानाञ्च परित्याग एव क्रियते, अपितु तदुपदेशविपरीताचरणेन स्वशिशवः शिष्याश्च तथा क्रियन्ते यथा ते वेदपुराणशब्दश्रवणादपि समुद्विजन्ते । संस्कृताभ्यासजुषोऽपि बहवो विद्वांसो वेदाङ्ग रेव तोपमापन्ना न वेद- पुराणयोः स्वाध्याये दत्तादरा दरीदृश्यन्ते, किन्तु साम्प्रतिकभौतिक- विज्ञानचमत्कृतचेतसो भूत्वा लोकपरलोककल्याणकराणि उपदेशप्रदानि च महषिवचनानि उपेक्ष्य स्वकीयान बालकान् शिप्यांश्च वेदपुराण- होनान् पाश्चात्यशिक्षादीक्षितांश्च विधाय भारतीयसंस्कृतिविमुखान धर्मविरोधिनो मर्यादाहीनांश्च कुर्वन्ति । यत्र तु प्रातः प्रतिगृहं पुण्यप्रदो मनोहरो वेदपाठः प्रचलतिस्म, यज्ञेप्वाहुतिप्रक्षेपपूर्वकं वेदसमुद्धोपो भवतिस्म, धर्मशास्त्राणि विचार्यन्तेस्म, प्रतिवीथि मधुरं पुराणानां प्रवचन भवतिस्म तवाद्यत्वे नित्यकृत्यं विहाय सी, ए, टी, कैट, आर, ए, टी, रेट् इत्यादय शब्दा श्रवणशप्कुलि स्फोटयन्तीवोपलभ्यन्ते । किं वक्तव्यं यत्राग्रजानामस्तीदृशी गतिस्तथान्येपा का कथा? साम्प्रतिका नवशिक्षिता द्विजवालका परित्यक्तनित्यनैमित्तिककर्मकलापा उज्झितकुलाचार- विचारा वास्तविकसुखपराड मुखाः सुखाभासमृगमरीचिकाभ्यासनिरता व्याकुलतया इतस्ततो वम्भ्रम्यमाणा भूयो भूयो लोचनगोचरतामायान्ति चातुवर्ण्यस्य मान्या अपि भूदेवा विच्छिन्नशिखाः परित्यक्तयज्ञोपवीताः समधीताङ्गलभाषाकतिपयाक्षरा वर्णाश्रमधर्मे संशयानाः धनार्जनमारल- क्ष्या आत्मनः पूर्वजान् वेदान पुराणानि शास्त्राणि च कुतर्फजालेराक्षिपन्तो भारतीयसंस्कृतिसभ्यतोपासकानां धर्मे श्रद्घानानाञ्च जनानां ममासि व्यथयन्ति निरन्तरमित्यही आश्चर्यम् ? भारतीयानां सर्वस्वभूतानां मान्य सत्कर्मधर्म शमदमादिप्रतिपादकानां वेदपुराणधर्मशास्त्रादिनामध्ययनाम्यापनयोस्तदुदितकर्मानुष्ठानस्य प्रचार-प्रसारयोरावश्यकतामनुभूय शास्त्रदष्टया वेदपुराणादिप्रतिष्ठापिोन पया स्ववृत्ति सम्पादयन्त. तदुद्धाराय यद्धपरिकराः तपःपूतकलेवरा पत्रमः परिः [ २६१ ·1 द्विजवर्या जगदज्ञानदूरीकरणाय सदालोकभूता देदीप्यमानयशसः कदा- पुनदृष्टिगोचरी भविष्यन्तीति भृशं दन्दूयते चेतः । साम्प्रतं ज्ञानवन्तोऽपि अज्ञानिन इव, विद्वांसोऽपि अज्ञा इव, ज्ञातनिखिलतत्वा अपि मूका इच, श्रुतसकलशास्त्रा अपि वधिग इव वैदिकमार्गप्रचारे पुराणप्रवचने शास्त्र- सारभवणे चोदासते। एतत् सर्व साम्प्रतं भारतवर्षस्य दौर्भाग्यमेव मन्ये । अतो वेदशास्त्रपुरागप्रवचनप्रवीणैः विद्विद्भिर्वेदविचारपूर्वकं पुराणानां प्रवचनाय प्रचाराय प्रसाराय च बद्धपरिकरैर्भाव्यमिति मेऽस्ति पौराणिकानां विदुपां समक्षे विनम्रमभ्यर्थनम् । यमा भगवत्पूज्यपादै. श्रीस्वामिशंकराचार्यमहोदयः कुमारिलभट्ट- शवरस्वामिप्रभृतिभिश्च तर्कपूर्णानि प्रमाणपुष्टानि शास्त्रलोकसम्मतानि चानेकानि ग्रन्यरत्नानि लिखित्वा चार्वाकबौद्धजनानां पाखण्डमयं प्रलापं खण्डयित्वा वेदस्य वैजयन्ती समस्ते देशे प्रासायंत, यैरद्यत्वेऽपि हिन्दुधर्मस्य संस्कारः अस्माकं धमनीषु सञ्चरति, तथैव वास्तविकशास्त्ररहस्य. मर्मविशिष्ट विद्वद्धि वेद पुराणनिन्दकांनामनर्गलैः प्रलापैर्दुप्यमाणां भारतीयसंस्कृतिम्, वैदिकमनादिसनातनधर्मम्, हिन्दूजाति च संरक्षितुं पुराणनिहितानि सर्वेषां हितकारीणि सर्वोपयोगीनि वैज्ञानिकतत्त्वानि सर्वेषां समक्षे उपल्यापनीयानि, येन वास्तविकस्थितिमवगन्य जनाः सांप्रतमपि सन्मार्ग प्रवर्तेरन, विरमेयुश्चासन्मार्गात, प्रसरेच्च संस्कृत- सेवकानां महदौदार्यम् । समस्ते च भूमण्डले सम्यक् शान्तिसञ्चारद्वारा शाश्वतं सुखं समुपतिप्ठेत, राष्ट्रस्य च वास्तविक कल्याणं स्यात् । स्वस्ति प्रजाम: परिपालयन्ता न्यायेन मार्गेण मही महीया)। गोब्राह्मणेभ्य: शुभमस्तु नित्यं लोकाः समस्ता: मुखिनो भान्तु। शान्तिः ! शान्ति: । शान्ति !!! २६२ { पुरागपालापने ·परिशिष्टम् (१) सुकन्या-च्यवनचरितम् वैवस्वतमनोः पुत्रो राजा शर्यातिः महान् ब्रह्मिष्ठो विद्वान वभूव तस्यैका कमललोचना सुकन्यानाम्नी कन्याऽऽसीत् । एकदा सपरिजनो राजा वने वम्भ्रम्यमाणो महश्च्यवनस्याश्रमे समुपतस्थे । तत्र सुकन्या स्वसखीभिः साकमरण्यस्य सुपुमामवलोकयन्ती एकत्र वल्मीकरन्ध्र खद्योते इव देदीप्यमाने ज्योतिपो दृष्टवती। दैवप्रेरणया तया वालसुलभ- चापल्यात् कण्टकेनकेन ते ज्योतिपी विद्ध, येन ताभ्यामधिक रुधिरं सुखाव। ततः शतिः सैनिकानां मलमूत्रनिरोधोऽजायत। तेनारच- र्यचकितो राजा तानपृच्छत्-कि भो युष्माभि महपि च्यवनं प्रति कश्चन दुर्व्यवहारो विहितः । ततः सुकन्या भीता सती पितरमुवाच-तात ! अजानन्त्या मया कण्टकेन ज्योतिपी द्वे भिन्ने । दुहितुस्तदचो निशम्य जातसाध्वसः शतिः वल्मीकान्तर्गतंच्यवनमुनि स्तुतिभिः प्रसादयामास । तदनन्तरं तस्याभिप्रायं ज्ञात्वा स सेवाय स्वतनयां सुकन्यां तस्मै समय तदतुमत्या स्वनगरं प्रत्याजगाम । सुकन्या च सुलभकोपं तं मुनि पति- त्वेनावाप्य सावधानेन मनसा तदनुकूलवृत्या सेवमानाऽसन्तोषयत् । किश्चित्कालानन्तरं स्वाश्रमे समागतौ स्वर्वेद्यावश्वनीकुमारौ ज्ञात्वा च्यवनमुनिना तयो यथोचितं सत्कारं कृत्वा तो प्रार्थिती-भवन्तौ समर्थी स्तोऽतो मह्यं प्रमदाजनयोग्यं यौवनं प्रदातुमनुग्रहं कुरुथ। अहं हि यशेपु पुवां सोमयागाधिकारिणी विधास्ये। ततस्तो वैद्यशिरोमणी वाढ मित्युकवा महपिमाहतुः- मुने ! इदं सिद्ध निमितं फुण्डमस्ति । भवानय स्नावित्यादिश्य च तेन सह तस्मिन् कुण्डे प्रविष्टौ। तत्क्षणमतिसुन्दरा. कृतयः समानरूपवयमः श्रयः पुरुषाः कुण्डान्निर्गताः । साध्वी सुकन्या तान् श्रीनप्येकरूपानवलोक्य स्वं पतिमपरिचिन्वाना अश्विनी शरणं गतवती, तस्याः पातिव्रत्येन सन्तुष्टी तो तस्याः तत्पति निर्दिश्य मुनेः- थाज्ञामादाय त्रिविष्टपं जग्मतुः । ततो मुभिस्तया साई मुपेन समयं मापयामास । मिदिनानन्तरं यज्ञं कतुंकामनया राजा शर्यातिः च्यवनमुनेराश्रम- गत्वा दुहितुः पारवें दिव्यमेकं पुष्पमवलोक्य सन्दिहानरतामवोचत्- परिशिष्टम् ] [ २९३ ·यत्व चिकीपित ते किमिदं पतिस्त्वया प्रलम्भितो लोकनमस्तो मुनिः । जराग्रस्तमसत्यसम्मतं विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम् ।। कथं मतिस्तेऽवगताऽन्यथा सतां कूलप्रमूनेः कुलदूपणं त्विदम् । विपि जारं यदपत्रपा कुलं पितुश्त्र भर्तुश्च नयस्यपस्तमः ।। (श्रीमद्भगवते ६।३।२०.२१) एवं अवाण पितरं स्मयमानमुखाम्वुजा सुकन्या तात! एष ते जामाता भृगुनन्दनो महपिश्च्यवन एवास्त्युक्त्वा तद्रूपवयःप्राप्तिकारण कथयामास । तत् सर्वमाकर्ण्य राजा विश्मयमान. गले गृहीत्वा प्रशंसन् प्रेम्णा- तां परिपस्वजे-विस्मित. परमः प्रीतस्तनयां परिषस्वजे । ६३२॥ ततश्च्यवनेन महर्षिणा राज्ञः शर्याते र्यज्ञानुष्ठाने असोमपावपि अश्विनी स्वप्रभावेण सोमपायिनी कृती, तेन रुप्टो महेन्द्रः शर्याति हन्तुं हस्ते वचं गृहीतवान्, ततो महर्पिश्च्यवनश्च वज्रण सहवेन्द्रस्य वाहूं- स्तम्भयामास- हन्तुमाददे वर्ष सद्यो मन्युरमपितः । मवज स्तम्भयामास भुजमिन्द्रस्य मार्गयः ।।६।३।२४ ततस्ते देवा यज्ञेषु अश्विभ्यामपि सोमभागं दातु स्वीकृतवन्तो यः पूर्व चैद्याविति मत्वा सोमपानाद् वहिष्कृतो कृतावास्ताम् । (२) अम्बरीपचरितम् नैवस्वतमनोः पौत्रस्य नाभागस्य पुनो राजाऽम्वरीपः सप्तद्वीपवती महीमव्ययां श्रियमतुलमैश्वर्यञ्च लम्वापि सर्व स्वप्नतुल्यं मन्यतेस्म । भगवति श्रीकृष्णे तद्भक्तपु च तस्य परमा प्रीतिरासीत् । स हि भगवतः प्रसन्नतायै मनोवाक्कायकर्मभि. कार्य कुर्वन् भगवद्भकानां ब्राह्मणाना- माज्ञानुसारं पृथिवी प्रशशास, प्रजाश्च पालयामास । तपोमयेन भक्तियोगेन स्वधर्मेण च भगवन्तं प्रसादयितुं सर्वा आसक्ती परित्यज्य व्यवहरतिस्म। तस्यानन्यया प्रेममय्या भक्त्या प्रसन्नो भगवान् तद्रक्षाय स्वं सुदर्शन चक्रं नियुक्तवानासीत्। एकदा स धर्मशीलया भक्तिपरायणया स्यमायंया सह भगवतः प्रोगस्य आराधनाये वापिय द्वादशोप्रधानमेकादशीग्रतं पातुं नियम यान् । प्रतान्ते कातिके मासि निराधमुपोप्य यालिन्या स्नात्वा मधुवने हरिम- पंयित्वा प्राह्मणान् सम्पूज्य तेभ्यो गवादिकं प्रदाय प सदाशया मापद २६४] [पुराणपतोपने ·व्रतपारणं कर्तुमुद्यतस्तावदेव दुर्वासा मुनिरतिथित्वेनोपतस्थे। राजा तमवलोक्योत्यायाभिनन्द्यासने समुपवेश्य च तस्य विधिवत्सपर्या विधाय भोजनाय प्रार्थितवान् । तत् स्वीकृत्य मुनिरावश्यककर्मनिवृत्तये यमुनातटे जगाम । तत्र स्नाने ब्रह्मध्याने च विलम्वो जातः । इतो द्वदशीपारणे घटिकामात्रेऽवशिष्टे धर्मज्ञो नृपो ब्राह्मणैः साकं परामृश्य प्रोक्तवान-विप्राः! निमन्त्रितं ब्राह्मणमभोजयित्वा स्वयं भोजन- करणं द्वादश्यामपारणं वेतिद्वयमस्ति दोषावहम् । मत इदानीं यदनुष्ठानेन मे कल्याण स्याद् यथा वा पापं मां मास्पृशेत् तथैवाज्ञेयम् । श्रुतावभक्षणं भोजनमभोजनं चेत्युभयमप्युक्तमस्ति । अतो मया केवलेन जलेनैव पारणं कर्तव्यम् । इत्येवं निश्चित्य स मनसा हरि चिन्तयन् चरणोदकं पोत्या दुर्वाससं प्रतीक्षमाणोऽतिष्ठत् । कृतावश्यककृत्यो मुनिः कालिन्दोकलात् परावृत्य राजानं प्रसन्नं वीक्ष्यानेन पारणं कृतमित्यनुमोय क्रोधात् कम्प- मानो भकुटीकुटिलाननः सन् राजानमुवाच-मामातिथ्येन निमन्न्य त्वं स्वयं भुड्क्वा धर्मव्यतिकर कृतवानसि । मतः सद्यस्तफलं दर्शयिष्ये । ततः शिरस एका जटामुत्कृत्य तया तं निहन्तुं कृत्यामुत्पादयामास । सा च- अम्बरीपं दग्यदा प्राद्रवत्, तदा तद्रक्षणार्थ पूर्वतो नियुक्तं सुदर्शन चक्र तां भस्मसात् कृत्वा दुर्वाससमेवान्वधावत् । आत्मन्यनुघावता तेन चक्रण भयमीतः स आत्मरक्षार्थ प्लाययामास । गिरिगृहासु, माकाशे, पाताले, स्वर्लोके वा, यत्र यत्र गच्छतिस्म, तत्र तत्रासह्मतेजसं सुदर्शनं पश्चात् प्रघावदपश्यत् । यदा तेन कुत्रापि कश्चन रक्षको न लब्धस्तदा ब्रह्मलोकमुपेत्य ब्रह्मा प्रार्थितः। स चोवाच-मुने ! भवादयो वयं यस्याज्ञा शिरोधयों कृत्वा विश्वस्य हितं कुर्मः तस्य द्रोहिण प्रातुं न समर्थाः स्मः- पहें भयो दक्षभगुप्रधानाः प्रजेशभूतेश सुरेशमुख्याः। सर्व वयं पन्नियम प्रपन्ना मूळपितं लोकहितं वहामः 18|४१५४ एवमुक्त्वा विरचिना प्रत्याख्यातो विष्णुचक्रोपतापितो दुर्वासा मुनिः कैलासवासिनं भगवन्तं शिवं शरणं ययो। सोऽप्यात्मनोऽसामर्थ्य प्रकटयन् विष्णे: शरणमेवोपायमुपादिशत्- प्रहं सनत्कुमारश्च नारदो भगवानजः । मरीचिप्रमुखाचान्ये मियाः पारशनाः ॥ विदामो न वयं सर्वे यन्मायां माययाऽयताः। तस्य विश्वेश्वरस्येद शस्त्र दुर्दिपराहनः । तमेव शरणं याहि हरिस्ते शं विधास्यति ॥५७-५६ परिशिष्टम् ] { २६५ ·ततोऽपि निराशोभूय दुर्वासा मुनि बँकुण्ठमुपेत्य भगवतो लक्ष्मीपते- श्चरणयोः पत्तित्वा- अजनता ते परमानुभावं कृतं मयाऽधं भवतः प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचिति विधात मुच्येत यन्नाम्न्युदित नारकोऽपि ||४६२ ततो भगवता प्रोक्तम्-मह ! अहे हि परतन्त्रः पक्षीव सर्वथा भक्ता- नामधीनोऽस्मि साधुभि भक्त ममहृदयमाकृष्टं विद्यते। भक्तानामहमेक- मात्रमाश्रयोऽस्मि । साधुस्वभावान् भक्तान् विहायाहमाङ्गिनी लक्ष्मी- मपि न वाञ्छामि । ये पुत्र कलनधनधान्यादिकं विहाय मे शरणमागता- स्तान् त्युक्त कथमहमुत्सहे । मुने ! किमधिकमहं वच्मि प्रेमिणो भक्ता मे हृदयं सन्ति, तेपां च हृदयमहमस्मि । ते यथा मदतिरिक्तं किमपि न जानन्ति तथैवाहमपि तदतिरिक्तं किमपि न जानामि । अतो भवतः कल्याणायोपायं निदिशामि-यस्यानिप्टेच्छया तवेदं सङ्कटमुपस्थित तस्यैव नाभागनन्दनस्याम्वरीपस्यान्तिके गत्वा क्षमा प्रार्थय तदैव ते शान्तिर्भविष्यति, नान्यथा तेऽस्ति कल्याणम्- ब्रह्म तद् गच्छ भद्रं ते नाभागतनयं नृपम् । क्षमापय महामार्ग ततः शान्तिभविष्यति ॥६।४/७१ ततो भगवदाज्ञातुसार पुनः सोऽम्वरीपमुपेत्य दुःखितः सन् तच्चरणो जग्राह । तेन लज्जितो दयाविष्टश्च राजा सुदर्शनं संस्तुवन्नवोचत्-चक्र ! विश्वम्भरेण विश्वरक्षार्थमेव त्व धृतमसि । भवन्तं न कोऽपि विजेतुं शक्नोति । अतः कृपया मम कुलस्य कल्याणाय दुर्वाससः कल्याणं कृत्वा मप्यतुग्रहं कुरुष्व । यदि मया किञ्चिदानं दत्तम्, यज्ञोऽनुष्ठितः, धर्मो या विहितः स्यात्, यदि वा मे वंशजा ब्राह्मणानेवात्मन आराध्यान् मन्यन्ते तहि त्वत्तो मह. दुर्वाससो ज्वलन शान्तं भवेत्-~- म त्वं जगत्रा खलप्रहालये निरूपित: सर्वसहो गदामना । विप्रस्य चास्मत्युलदेवहेतवे विधेहि भद्रं तदनुग्रहो हि न: MEE एवं प्रार्थनया यदा सुदर्शन शान्तमजायत तदा मुनिरम्वरोपायाशीर्वाद दत्वा त प्रशंशन्तुवाच राजन् ! अशाहं भगवद्भक्ताना महिमानं व्यलोक- यम्, त्वं धन्योऽसि, तव हृदयं विशालं करुणापूर्णञ्चास्ति, मया तेऽपराधः, कृतः त्ययाच मे प्राणान् संरक्षता मयि महाननुग्रहो विहितः। इदानीं यावद् मनेः प्रत्यागमनं प्रतीक्षमाणः स भोजनं न कृतवानासीत् । दुर्वासः २६१] [पुराणपर्यालीपने ·चरणापगृह्य तं प्रसाद्य विधिवद् भोजनेनातर्पयत् । ततो भवताऽपि भुज्यतामित्यादिश्य तदनुमत्या ब्रह्मलोकं गते मुनौ राजाऽपि तदवशिष्टं पवित्रमन्नं भुक्तवा परमः प्रसन्नो जातः । (३) हरिश्चन्द्रोपाख्यानम विशवपुत्रो राजा हरिश्चन्द्रोऽनपत्यत्वाद् विषण्णवदन आसीत् । स देवनारदस्योपदेशाद् वरुणस्य शरणं गत्वा प्रार्थयत्-प्रभो ! मम पुत्रो जायताम् । यदि मे वोरः पुत्रो भविष्यति, तहि तेनेव त्वां यक्ष्यामि । वाढमित्युक्त्वाङ्गीकृतवतो वरुणस्य कृपया हरिश्चन्द्रस्य रोहितनामका पुत्रोऽजायत । पुत्रोत्पत्यनन्तरं वरुणेनागत्येदानों यजस्वेति प्रेरितो हरि- श्चन्द्रोऽब्रवोत्-यदायं ते यज्ञपशुर्दशदिनेभ्योऽधिको भविष्यति, तदा यज्ञ- योग्यो भविष्यति । दशदिनानन्तरं पुनरागत्य वरुण.-इदानी मम यज्ञो- विघीयतामित्युक्तवान् । राज्ञा प्रोक्तम् पशुमुखे यदा दन्ता निर्गमिष्यन्ति तदा यक्ष्यामि । निःसृतेषु दन्तेपु भूय उपेत्य वरुणेन दन्ता निर्गता, अतो मा यजस्वेत्युक्तौ राज्ञा कथितम्-यदा ते दन्ताः पतिप्यन्ति तदाय पशुः यज्ञयोग्यो भविष्यति । पतितेपु दन्तेषु पुनरुपेत्य वरुणः-पतिता दन्ता यजस्वेति भैरयत् तदा राज्ञा प्रोक्तम्, यदा पुनदन्ता उत्पत्स्यन्ते तदायं पशुः मेध्यो भविष्यन्ति । पुनजातेषु दन्तेपूपेत्य यदा वरुणः पुनर्माता दन्ता यजस्वेत्यकथयत्, तदा राज्ञा प्रोक्तम्-कवचधारी यज्ञोयपशुः योग्यः पवित्रश्च भवतीत्येव पुत्रस्नेहपाशनियन्त्रितो हरिश्चन्द्रः भूयो भूयो वरुणस्य समयं व्यतियापयामास । यदा रोहितः प्रिया क्रियमाणमात्मवलिदानं ज्ञातवान् तदाऽऽत्मप्राण- रक्षणार्थ धनुष्पाणिररण्यमाशिश्रिये। कियदिनानन्तरं तेन श्रुत यद वहोनाक्रान्तः पिता जलोदररोगेण व्यथते । यदामो गृहं प्रति प्रचलित- सदा देवेन्द्रेण प्रतिपेचं विधाय प्रोक्तम्-वत्स ! यजपशुमूत्वा मरणापेक्षया पवित्र तीर्थक्षेत्रादिसेवनपूर्वकं पृथिव्यां पर्यटनं श्रेयस्करमस्ति। एवमि- न्द्रवचो मत्वा स वर्षपर्यन्तं वनेऽवसत् । द्वितीये, तृतीये, चतुर्थे, पञ्चमे वा वर्षे रोहितः पितुरन्तिकै गन्तुं यदा यदा विचारं कृतवान् तदा तदा वृत्रहा वृद्धवाह्मणरूपेणोपस्याय निपिद्धवान् । एवं पड्वर्षाणि बने उपित्वा सप्तमे व गहे परावर्तमानो रोहितोऽजीगतस्य मध्यम पुत्र शुन शेपं क्रोत्वा परिशिष्टम् ] [२९७ ·यज्ञपशुनिर्माणाय पित्रे समयं तच्चरणयोः प्रणनाम। ततो यशस्वी राजा हरिश्चन्द्रो जलोदररोगान्मुक्तः पुरुपमेघयज्ञद्वारा वरुणादीन् देवान- यजत् । तस्मिन् यज्ञे विश्वामित्रो होता, जमदग्निरध्वयुः, वसिष्ठो ब्रह्मा, अयास्यश्च सामगोऽभवत् । तेन प्रसन्न इन्द्रो हरिश्चन्द्राय स्वर्णमयमेकं रथं दतवाद- शुनः शेप पशु पित्रे प्रदाय समवन्दत । ततः पुरुषमेवेन हरिश्चन्द्रो महायशाः ।। मुक्तोदरोऽयजद् देवान वरुणादीन् महत्कथा । विश्वामित्रोऽभवत्तस्मिन होता चाध्वर्युरात्मवान् ।। जमदग्निरभूद् ब्रह्मा वसिष्ठोऽयास्य सामगः । तस्मै तुप्टो ददाविन्द्रः शातकोम्भमयं रथम् 118७२१-२३ (४) सौरासचरितम् एकदा सुदासपुत्रेण राज्ञा सौदासेन मृगया वनमुपेत्य एको राक्षसो निहतस्तद्भ्राता च परित्यक्तः । स हि प्रतिचिकीर्पया सूदरूपघरस्तद्गृहे स्थिता। यदा वसिष्ठो भोक्तु राजगृहे गतस्तदा तेन सूदेन मानवमांसं पक्त्वा भोजने पर्यवेपयत् । यदा वसिप्ठेन तन्नितान्तमभक्ष्यं दृष्टं तदा कुद्धन तेन राक्षसो भवितुं शापो दत्तः। पश्चाद् रक्षःकृतं तद् विदित्वा केवलं द्वादशवार्षिकं चक्रे । तदा सौदासोऽपि अञ्जली जलं गृहीत्वा वसि- ष्ठाय शाप दातुमुद्यतः, किन्तु तत्पत्न्या मदयन्त्या निषिद्धः। तदा तेन सर्व जीवमयं विचार्य तत्तीक्ष्णं जलं स्वपादयोः प्रक्षिप्तं तेन तत्पादौ कृष्णवर्णी जातो, अतस्तन्नाम कल्माषपादोऽप्यजायत । ततः स राक्षसो भूत्वैकस्मिन् दिने सहवासायोद्यतो द्विजदम्पती दृष्ट्वा तयोर्मध्ये यदा ब्राह्मणमगृला तदा ब्राह्मण्या प्रोक्तम्-राजन् ! न त्वं राक्षसोऽसि, त्वं हि मदयन्त्याः पतिरिक्ष्वाकुवंशीयो वीरोसि, त्वया नवमधर्मो विधेयः। आवयोः सन्ततिकामना साम्प्रतमपूर्णेवास्ते । मतो मह्यं मे ब्राह्मणं पति देहि । एनं विनाहं क्षणमात्रमपि न जीविष्यामि । एवं करुणापूर्णवाण्याऽनाथवद् विलपन्तो सा मुक्तकण्ठ रुरोद,किन्तु शापनस्तत्वात् स किमपि ध्यानमदत्वा व्यानः पशुमिव ब्राह्मणमभक्षयत् । गर्भाधानाय प्रस्तुतं पति तेन भतितं दृष्ट्वा क्रुद्धा ब्राह्मणो तमशपत् -- अरे पापिन् ! अपूर्णकामाया मे पतिस्त्वया भक्षितः। अतो यदा त्वं स्त्रीसहवासं करिष्यसि, तदा ते मृत्युभविष्यति । २९८] [पुराणपर्यालोचने । - ·एवं शप्त्वा सा समिद्धतमेऽग्नौ पत्युः शरीरं प्रक्षिप्य स्वयमपि तत्र सती बभूव-- एवं मित्रसह शवा पतिलोकपरायणा । सदस्थोनि समिद्धेऽग्नी प्रास्य भतु गति गता |LE:३६ द्वादशवर्षान्ते शापविमुक्तोऽसौ सौदासो यदा सहवासाय स्वा पत्नी मदयन्तीमुपतस्थे, तदा सा ब्राह्मणीशापं जानन्ती त निवारयामास । ततः बीसुखवञ्चितः सौदासः स्वकर्मफलस्वरूपेणानपत्यो बभूव । तदा तदनु- मतेन कुलगुरुणा वसिष्ठेन नियोगविधिना मदयन्त्यां गर्भाधानमकरोत् । यदा सप्तवर्षपर्यन्तं गर्भ विभ्राणायास्तस्याः सन्ततिनोत्पन्ना तदा, वशि- प्ठेनाश्मना तदुदरे आधातः कृतः । ततो वालक उत्पन्नः । अरमन माघा- तेनोत्पद्यमानत्वात्तस्य नामाश्मको जातः- तत ऊवं स सत्याज खोसुखं कर्मणा प्रजा.। वमिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्या प्रजामधात् ।। स नो सप्त समा. गर्भमविघ्नन्न उपजायत। जानेऽश्मनोदरे तस्याः सोऽश्मकस्तेन कथ्यते ॥६६३८.३६ (५) सौमरिचरितम् राज्ञो युवनाश्वस्य पुत्रो मान्धाता चक्रवर्ती राजा बभूव । स भगवत- स्तेजसातितेजस्वी भूत्वा ससदोषां पृथ्वी प्रशशास! यतः सूर्य उदेति, यत्र चास्तमेति. स सर्वो भूभागो मान्धातुरधिकारे मासोत्- यौवनाश्वोऽय मान्धाता चक्रार्यवनी प्रमुः । ससद्वीपवतोमेर: यथासाच्युतमा॥ यावत् मूर्य उदेतिस्म यावच्च प्रतितिष्ठति । तत् सर्व यौवनाश्वस्य मान्यातुः क्षेत्रमुच्यते ॥१५३४.३७ मान्यातु भर्यायां शशविन्दौ पुरुयुत्साम्बरीपमुचुकुन्दनामानस्त्रयः तनया, पञ्चाशत् कन्यकाश्चाभूवन् । तामि सर्वाभिरेक एव सौमरि ऋषिः पतित्वेन वृत मासीत् । तद्यया परसतेजस्वी सौमरिमुनियंमु. नाजले स्नात्वा तत्तटे तपस्यतिस्म ! स्वपलोभिः सह मुखेन भ्रमन्तमे परिशिष्टम् ] [२६९ ·मत्स्यमवलोक्य तस्य मनस्यपि विवाहेच्छा जागृता,ततः स राज्ञो मान्धातुः समीपमुपत्यकां कन्यामजाचत । तदुत्तरे राज्ञा कथितम् -ब्रह्मान ! या भवन्तं स्वेच्छया वृणुयाता कन्यां भवान् गृह्णातु । तता ऋपिणा मनसि विचारितं यद्रजा मां वृद्ध वलीपलितशिरस्कञ्चावलोक्यैवमुक्तवान् । अस्तु-अहमात्मानमेवं सुन्दरं निर्मास्यामि, येन का राजकन्यकार प्रत्युत देवाङ्गना अपि मुग्धा भविष्यन्ति । एवं विचार्य स तथैव कृत्वाऽन्त:- पुररक्षकेन साकं मन्यान्तःपुरे समुपस्थितः । दृष्टमात्रमेवैकं तं समा अपि राजकन्यकाः पतित्वेन वृतवत्यः । तद्गतचेतसा तासां सौहार्दमपोह्याय ममैव योग्यः, न तवेति वदन्तीनां परस्परं कोलाहलः समजनि। सौभरिणा च तासां सर्वासा पाणिग्रहणं कृत्वा स्वतपःप्रभावेण सम्यक् सुसज्जितेपु गृहेषु रमणीयेपूपवनेषु गिरिगुहासु निर्मलेपु जलाशयेषु सौगन्धिकेपु काननेषु च अनध्य॑शय्यासनवस्त्रालंकारस्नानानुलेपनपुष्पमालादिद्वारा ताभिः सह बहुतिथं कालं निनाय ! तदनन्तरं स्वकन्या द्रष्टुकामो मान्धाता वनमुपेत्य सौभरेरेतद् गृहम्थसुखमवलोक्य विस्मितो जातः । अर्थकस्मिन् दिने सौभरिः ऋषिः स्वस्थेन चेससोपविष्टश्चिन्तया- मास-अहो ! अह महान तपस्वी आसम्, मया सम्यग्नतानुष्ठानमपि कृतम्, पश्यत, ममाधःपातम् । मया दीर्घकालात् स्वतेजोऽक्षुष्णं रक्षितमासीत्, परन्तु जले विहरतां मत्स्यानां संसर्गेण मे तद् ब्रह्मतेजो विनष्टम् । अतो- मोक्षेच्छुना पुसा भोगिना प्राणिनां सङ्गः सर्वथा वर्जनीया अहो इमं पश्यत मे विनाशं तपस्विनः सच्चरितव्रतस्य । अन्तर्जले वारिचरप्रसङ्गाव प्रच्यावितं ब्रह्म चिरं घृतं यत् ॥६४६.५. इत्येवं विचार्य विरक्तो भूत्वा सन्यासं च गृहीत्वा स वनं जगाम । पतिमेव सर्वस्वं मन्यमानाः तस्य पल्योऽपि तेन सहैव वनयात्रामकार्षुः। तत्र संयमपूर्वकं सौभरिपोरं तपस्तप्त्वाऽऽत्मानं परमात्मनि विलयाच. कार। ततस्तत्पन्योऽपि पञ्चाशत् राज्ञो मान्यातुः पुत्र्योः मुनेराध्या- त्मिकी गतिं विलोक्य तस्मिन्येव विलीना अभूवन् । (६) उर्वशी-पुरूरवसोराख्यानम् इन्द्रसभायामेकदा देवपिणा नारदेन वर्ण्यमानान राज्ञ पुरूरवसो- रूपगुणौदार्यशीलसम्पत्तिपराक्रमादीनाकोवंशीहृदये कामभावस्योदयो ३००] पुराणपर्यालोचने ·जातः । ततः स्मरादिता सा यदा तदन्तिकमुपेयाय तदा तां विलोक्य हर्षोत्फुल्ललोचनः स मधुरया वाचाऽवोचत्-देवि ! ते स्वागतमस्ति, इहास्यताम्, कथय का ते सेवां कुर्याम् ? त्वं मया सह शाश्वतीः समा विहारं कुरु । तत उर्वश्या अभिहितम्-राजन् ! भवान सौन्दर्यस्य मूतिमत् स्वरूपमस्ति, कस्या वा कामिन्या मनोवृष्टिः भवति न सज्जेते । सौम्य ! यो हि पुरुषो रूपगुणशीलादिद्वारा प्रशंशनोयो भवति, स एव भवति कामिनीनामभीष्टः, किन्तु ममैकोऽस्ति पणवन्यो महान् एती में प्रियावुरणको भवते समर्पयामि, भवर्तनो न कदापि विस्मरणीयो, अहं हि केवलं घृतं भक्ष्ये तथा मैथुनादन्यत्र भवन्तं नग्नं नेक्षिप्ये। मनस्विना पुरूरवसा तथेत्युक्त्वा स्वीकृतमुक्तञ्च-सुन्दरि! तवेदमपूर्व सौन्दर्य लोकविमोहनमलौकिकं भावं चावलोक्य को वा मानवः स्वयमागतां त्वां न सेवेत । ततः पाकिजल्कगन्या सोर्वशी कामशास्त्रोक्तपद्धत्या सुरविहारेषु स्थलेपु, चत्ररथनन्दनवनादिपु च तेन सह वहुवर्षपर्यन्तं स्वच्छन्दं सानन्दं च रेमे। इत इन्द्र उर्वशोमनवलोक्य गन्धर्वानादिशद् पत्ता विना स्वर्गो उदास्ते । अतो युष्माभिः तामानेतुं प्रयत्यताम् । ततस्ते निशोथे महान्य- कारे तत्रोपस्थाय राज्ञ: समीपे न्यासीकृतावुर्वश्या उरणको जह्नः। उर्वशी गन्धवर्नीयमानयो. पुत्रसमयोपयोराकन्दितं श्रुत्वा प्रोक्तवतो- हा, एनं वोरमानिनं कुनाथं स्वपति मत्वाऽह हताऽस्मि । अस्मिन् विश्वा- सान्म मेपो दस्युभिः ह्रियेते । अयं दिवाऽमानं पुमासं मन्यते. निशि च- नारीव सन्त्रस्त शेते। एवमकुशेन कुञ्जर इव चाग्याविद्धः ऋद्धश्च पुरुरवा हस्तेऽसिं गृहीत्वा नग्नावस्थायामेव तानतुपावन् । गन्यवैस्सम मेपो त्यक्त्वा स्वयं विद्युत इव व्यद्योतन्त । मेपावादाय परावर्तमान पुरूरवसमर्वशी तत्र प्रकाशे नग्नं निरीक्ष्य तरतणमेव तं त्यक्त्या स्वर्जगाम। परावतः पुरुरवाः यदा स्वशयनागारे तामुवंशों न व्यलोकपत्तदा तदर्थ शोकविहलो जातस्तयोन्मत्तवन्मही वनाम । एकदा कुरुक्षेने सरस्वत्या- स्तटे पश्चसखीभिः नाक दृष्ट्वा प्रहृष्टहृदयस्तावाच-प्रिये ! तिष्ठतिष्ठ, मां त्यक्त नाहसि, स्वां विना मदोपमिदं मुन्दर शरीर तय पश्यन्त्या एव पतिष्यति । तत उर्वशी प्रोवाच-राजन् । त्वं पुरपोऽसि मैव कृत्याः । परिशिष्टम् [३०१ ·स्त्रियो हि अकरुणाः क्रूराः प्रियसहसाश्च भवन्ति । अल्पेऽप्यर्थे विरसा: सत्यो विश्रब्धं पतिं मातरं वा नन्ति । धैर्य धारय, त्वं राजेश्वरोऽसि प्रतिवन्तेि एकस्यां निशि आवयोः नूनं सङ्गमो भविष्यति । तदा अन्या अपि सन्ततयो भविष्यन्ति- स्त्रियो करुणा: क्रूरा दुर्मपा: प्रियसाहसाः । हनन्त्यल्लाथेऽपि विश्रव्यं पति भ्रातरमप्युत ।। संवत्मरान्ते हि भवान करात्र' मयेश्वर। वत्स्यत्यपत्यानि च ते भविष्यन्त्यपराणि च ते ॥१४॥३७-३६ ततः स तां गर्भवती ज्ञात्वा स्वराजधान्यां परावृत्तः । वर्षानन्तरं स पुनस्तत्र गतः तावत् सा वीरपुत्रवतो जाताऽऽसीत् । उर्वश्या. सङ्गमेन तस्य महत् सुखं जातम्, स तया सहकां निशामुवास । प्रातर्गन्तुमुद्यतं विरहातुरं तमर्वशी पाह-प्रियतम ! त्वं गन्धर्वान स्तुहि प्रसन्नास्ते तुभ्य मां दातुं शक्नुवन्ति । ततः स तानस्तौपीत् प्रसन्नास्ते तस्मै एकामग्निस्थाली ददुः। स हि तामेवोर्वशी मन्यमानो बनाद् वनान्तरे वभ्राम । यदा तस्य वास्तविकं ज्ञानं जातं तदा स तामग्निस्थाली परित्यज्य स्वगृहं परावृत्यो- वंशी घ्यायन् समयं यापयामास । एवं यदा त्रेतायुगस्यारम्भोऽभवत्तदा तस्य हृदये त्रयोवेदा आवि. भूताः, पुनः स तत्र गतवान् यत्र तेनाग्निस्थाली परित्यक्तासीत् । तत्रो. द्भूतं शमीगर्भमश्वत्थं दृष्ट्वा तेन द्वे मरणो कृत्वा उर्वशीलोककामनया अघरारणिमुवंशीमुत्तरारणिमात्मानभुभयोर्मध्ये काष्ठच्च पुत्ररूपेण विचिन्तयन् अग्निप्रज्वालकेन मन्त्रेण मन्यनं कृतवान् । तस्य मन्यनाद् जातवेदानामकोऽग्निः प्रकटितः । ततस्तेन राज्ञा पुरूरवसाग्निदेवः त्रयी- विद्याद्वारा-आहवनीय गार्हपत्य-दक्षिणाग्निरूपेण विभज्य पुत्रत्वेन कल्पितः। पुनरुवंशीलोकमिच्छन् स तैस्मिभिरग्निभिः सर्वदेवमयस्ये- न्द्रियातीतस्य यज्ञपतेर्भगवतो हरेर्यजनं कृतवान् । त्रेतायुगात् पूर्व सत्ययुगे एकमात्रं प्रणव एव वेदः आसीत्, एकमात्र नारायण एव देवताऽसीत्, अग्निरपि केवल एक एवासीत्, किन्तु त्रेता. रम्भे पुरूरवोद्वारैव वेदत्रय्या अग्नित्रय्या आविर्भावो जात.। एवं राज्ञा पुखरवसाग्नि सन्ततिरूपेण स्वीकृत्य गन्धर्वलोकमपेयिवान् - ३०२) [पुराणपर्या लोचने ।

·एक एव पुरा वेदः प्रणवः सर्ववाङमयः । देवो नारायणो नान्यः एवोऽग्निवर्ण एव च । पुरूरवस एवासीत् यो नेतामुखे नृपः। अग्निना प्रजया राजा लोक गान्धर्वमोयिवान् ||१४|४८-४६ (७.८) मान्धातृ-विदर्भयोरुत्पत्तिवर्णनम् (१) सेनजित्पुत्रो राजा युवनाश्वः सन्ततिहीन आसीत् । अतः स दाखीभूय स्वस्त्रीभिः साकं वनमुपगतः । तत्र कृपालवो महर्पयः पुत्रप्राप्तये तेनैन्द्रीमिष्टिमकारयन् । एकस्मिन् दिने निशि पिपासितो युवनाश्वो यज्ञ- शाला प्रविश्य शयानानृपोनवलोक्योपायान्तराभावात् पुंसवनमन्त्रैरभिम. न्वितं कलशजलमपिवत् । यदा प्रातःकाले उत्याय ऋपयो जलहीन कलश. मवलोक्य कस्येदं कर्म केनेदं पुसवनंजलं पतिमिति पप्रच्छुः तदा तृपार्तेन राज्ञा पतिमिति ज्ञात्वा ते देववलं प्रवलं मत्वेश्वरस्य चरणयो नमश्चक्रः। प्रसवसभये समागते दक्षिणं कुक्षि निभिद्य युवनाश्वस्य चक्रवर्ती पुत्रोऽ- जायत । भूशं रुदन्तं तं वालक विलोक्य ऋषयः प्रोचुःवालकोऽयं कस्य दुग्धं पास्यति? तदेन्द्र उक्तवान्, मम पास्यति । ततो वत्स ! मा रोदो. रित्युक्तवा स्वां तर्जनीमङ्ग लि तस्य मुखे निचिक्षेप- के धास्यति कुमारोऽयं स्तन्यं रोस्यते भृशम् । मां पाता वत्म ! मारोदीरितीन्द्रो देसिनोमदात् ॥ ६६३१ देवद्विजप्रसादस्य वालकस्य पितु युवनाश्वस्य मृत्यु भवत्, किन्तु स तपस्तप्त्वा मुक्तो बभूव । इन्द्रस्तस्य बालकस्य नामकरणं असदस्यु- रिति चक्रे, यतोहि रावणादयो दस्यवस्तेनोद्विना आसन् । सदस्योरेव नामान्तरं मान्धाताऽप्यासीत् । प्रसदस्युरितीन्द्रोऽङ्ग ! विदधे नाम तस्य । यस्मात् अस्यन्ति ह द्विग्ना दस्यको रावणादयः ।। ६६३३ (२) राज्ञो रुचकस्य पञ्चसु पुत्रेषु ज्यामधः कनिष्ठ आसीत् । तस्य भार्याया नामासीत् शैव्या। ज्यामघस्य काचिन् सन्तति न सीत् । शव्याभयेन तेनान्यो विवाहोऽपि न कृतः । एकदा स शगेहाद् भोज्या- नाम्नीमेको कन्यामपहृत्य तां रथे उपवेश्य स्वगृहेऽनयत् । शव्यास्यपत्यू परिशिष्टम् } [३०३ ·रथे समुपविष्ठां तां निरीक्ष्यामपिता सती स्वं पति प्राह अरे कपटिन् ! मत्स्थाने रथे केयं समारोपिता ? तदा ज्यामधेनोक्तम्- इयं तव पुत्रवधू- विद्यते। तत. स्मयन्तो साप्रोवाच-अहं तु वन्न्याऽस्मि, न मे काऽपि सन्तति विद्यते, तहिं कमिय मे पुत्रवधूः ? ततो राज्ञाभिहितम्-राशि ! जनिप्यमाणस्य ते पुत्रस्येयं वधू वित्री। राज्ञ एतद् वचन विश्वेदेवाः पितरश्चान्वमोदन्त । किञ्चित्कालान्तरं शव्या गर्भमाधात्, समये सुकुमार कुमार च सुपुवे, यस्य नाभ विदर्भ इति जातः । स हि शैव्यायाः साध्वी पुत्रवधू भुजिप्यामुपयेमे- शव्या गभमधाद फाले कुमारं सुपुवे शुभम् । स विदर्म इति प्रोक्त उपयेमे स्नुपा सतीम् ॥ ६६३६ (६.१०) शशाद - ककुत्ययोरुपाख्यानम् (क) एक्दा मनुपत्रेगक्ष्वाकुणाष्टकाश्राद्धे मेव्यं मांसमानेतुं स्वकीय ज्येष्ठ पुत्रं विकुक्षिमादिशत् । तेन वाढमित्युक्त्वा वनयात्रा कृता । तत्र स श्राद्धयोग्यान् पशून हत्वा श्रान्तो बुभुक्षितश्च भूत्वक शशं मक्षयित्वा शेपं मांस नीत्वा पित्रे निवेदयामास । इक्ष्वाकुणा यदा तस्य मांसस्य प्रोक्षणाय गुरुर्वसिष्ठोऽभ्यथितस्तदा तेनोक्तं यदयं मांसो दूपितः श्राद्धस्यायोग्यश्च विद्यते । एव गुरुणाऽभिहिते इक्ष्वाकुः पुत्रस्य तत्कार्य ज्ञात्वा शास्त्रीयविधेरुल्लङ्घनकरिणं तं देशान्निःसारयामास । अनन्तरमिक्ष्वाकुणा गुरुदवेन साकं ज्ञानस्य चर्चा विधाय योगद्वारा स्वं शरीरं परित्यज्य परमं पदं प्राप्तम् । पितर्युपरते विकुक्षिः स्वां राजधानी- मुपेत्य धर्मेण प्रजाः पालयन्निमां पृथ्वी प्रशशास। तेन वहुभिविशाल यज्ञ हरिराराधितः शशाद इतिनाम्ना च प्रसिद्धि गतः-- पितयुपिरतेऽभ्येत्य विकुक्षिः पृथिवीमिमाम् । शाशदीजे हरि यज्ञः शशाद इति विश्रुत. ॥ ६६।११ (ख) राज्ञो विकुक्षेः पुत्रस्य नामासीत् पुररुजयः, एनमेव केचिदिन्द्र- वाहं केचन च ककुत्थमिति कथयन्ति । तद्यथा-सत्ययुगस्यान्ते देवानां दानवैः सह धोरः सङ्ग्रामो वभुय । तन यदा सर्वे देवा दैत्यैः पराजिता- स्तदा तैः साहाय्याय पुरजयो मित्रत्वेन स्वीकृतः । ततः पुरस्जयेनोक्तं ३०४] [पुराणपोलोचने ·पदेन्द्रो मे वाहनं भवेत्तदाऽहं युद्ध कर्तुं शक्तुयाम् । पूर्व तु अस्वीकृतवान् परं पश्चादिन्द्रः सर्वशक्तिमतो विश्वात्मनो भगवतो वचनादेको महान् वली. वर्दो बभूव । सर्वान्तर्यामिना भगवता विष्णुना स्वशक्त्या पुरजयः परिपूरितः । ततः कवचं परिधाय दिव्यं धनुदादाय तीक्ष्णं वाणं च गृहीत्वा महावृषभरूपमिन्द्रमारुह्य स तस्य ककुत्पावें समुपविश्य देवैः सार्द्ध प्रतीच्यां दिशि दैत्यानां नगरं न्यरुणत् । वीरवस्य पुरज्जयस्य दैत्यः साद्ध" महारोमाञ्चकारी सइग्रामो बभूव । समरे यो यो दैत्यस्तस्य समक्षे समागतः, पुरजयेन स स यमलोकं प्रापितः । उल्वर्ण युगान्ताग्नि- मिव अभिमुखं तस्येपुं वीक्ष्य दैत्या रणाङ्गणं त्यक्त्वा पलायिताः । पुर- उजयेन तेषां नगरं धनमैश्वर्यञ्च जीत्वा महेन्द्राय प्रददौ। अतः स राजपिः शयूणां पुरजयकारणात् पुरउजयः, इन्द्र- वाहनत्वादिन्द्रवाहनः, तस्य ककुद्युपवेशनाच्च ककुत्यः कथ्यते- जित्वा पुरं धर्म म सनीकं वज्रपाणये । प्रत्ययच्छन स राजपिरिति नामभिराहतः|| ERRE ! (११) शकुन्तलोपाख्यानम् चन्द्रवंशे समुत्पन्नस्य राज्ञो नहुपस्य पुनस्य ययातः पञ्चपु पुत्रेषु कनिष्ठात् पितुराज्ञाकारिणः स्नेहभाजनात् परोः पौरववंशः प्रचलितः । तत्परम्पराया रम्यस्य पुत्रो महाप्रतापी राजा दुप्यन्तोऽभवत् । स एकदा आरोटकं कुर्वन् देयात् महः कण्वस्याश्रमे समुपतस्थे । सतनाद्भ तसौन्दर्य- सम्पन्न स्वप्रभया तपोवनं प्रकाशयन्तों ललनाललामभूतामतिमनोहरा- मेका सुकुमारी कुमारीमवलोक्य तन मुग्यो भूत्वा प्रहसन मधुरया गिरा पप्रच्छ। मायें कमललोचने ! त्वं काऽसि, अस्मिन् निर्जने बने फयं भ्रममि? मदीयं मनः त्यपि भासज्जते । अत. प्रतोयते यत्त्वं नूनं धनियकायका. ऽसि, यतो हि पुरवंशीयानां मनो न कदाप्यधर्म प्रवर्तते- व्यक्त गनयना येदम्प रखा गुमम्यो। नाहि मंतः पौरयाणामपमें रमते क्यापित IIE२०१२ एतन्निशम्य तया प्रोक्तम्-राजन ! मह रानः पियामिप्रार मेनायामममि समुत्पलास्मि । गमानन्तरं पुलगार्या मम माता मेनका मा परिरपज्य स्थगाम ! सा हि महेन्द्रस्यादेशेन मुनि तपस्याता परिशिष्टम्] (२०५ ·प्रच्यावयितुं समागताऽऽसीत् । तदनन्तरं दयया शकुन्तैः परिवारिता मां विलोक्य स्नानार्थ गच्छता कृपालुना कुलपतिना कग्वेनाहं स्वाश्रमे समा- नीता पालिता वद्धिता चात्र तिष्ठामि । शकुन्तः लालितत्वान्मम नाम शकुन्तलास्ति । महाराज ! कुलपति बहिर्गतोऽस्ति । आज्ञाप्यता को हि भवतां सत्कारो मया कार्यः ? राजन् ! आसने उपविश्य पाद्यमय॑ञ्च गृह्णातु भवान्, मुन्यन्नं नीवारं च भूतवा यदीच्छा स्याहिं भवता कियकाले विश्रामो विधेयः- प्रास्यत्तामरविन्दाक्ष ! गृह्यतामहणं च नः। भुज्यतां सन्ति निवारा उष्यतां यदि रोचते (१६।२०।१४ ततो दुप्यन्तः प्रोवाच-सुमुखि ! त्वमसि उत्तमस्य कुलस्य कन्यका, मदीयमनुमान सत्यं जातम् । राजकन्यका अनुकूलं वरं प्राप्य स्वयमेव तस्य वरणं कुर्वन्ति- उपपन्नमिदं सुम्भु ! जातायाः कुशिकान्वये । स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशे वरम् ।।६।२०१५ गान्धर्वेण च मां भीरु ! विवाहेनैहि सुन्दरि ! विवाहानां हि रम्भोरु ! गान्धर्वः श्रेष्ठ उच्यते ।। क्षत्रियस्य हि गान्धर्वो विवाहः श्रेष्ठ उच्यते । सकामामाः सकामेन निर्मन्यो रहसि स्मृतः ।। ततस्तस्याः स्वीकृति लब्धवा राजा दृप्यन्तो धर्मपूर्वकं गान्धर्व- विवाहविधिना तत्पाणिग्रहणं चकार- प्रोमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम । गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित् ।।६।२०१६ ततो राबावेकान्तवासेऽमोघवीर्यः स तस्यां गर्भाधान विधाय ताश्चा- श्वास्य प्रातः स्वनगरं ययौ। कियदिनानन्तरं शकुन्तला एक सुकुमार कुमारमसूत, यस्य विधिवत् संस्कारं कृत्वा कुलपतिः कण्वो भरत इति नामकरणं चकार । सोऽभकः शैशवादेववं तेजस्वी वलिप्ठश्चासीत् यत् सिंहशावकान् सहसा वद्ध वा तैः सह क्रीडतिस्म । अनन्तर कण्वस्याज्ञया यदा शकुन्तला दुप्यन्तस्य समीपे गतवती तदा स दुर्वाससः शापात न तां पर्याचिनोत् । तेनातिविक्लवां तां विलोक्याकाशवाणी वभूव-राजन् ! ३०६] [पुराणपर्यालोपने ।

·- अस्या अनादरो न विधेयः, त्वं पुत्रस्य च पालनं पोपणं कुरुष्व । पुत्रो हि पुन्नाम्नो नरकात् प्रायते । त्वमेवास्यासि जनकः । इयं साध्वी शकुन्तला सत्यं ब्रवीति- माता मस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः। भरस्व पुनं दुष्यन्त ! मावमस्थाः शकुन्तलाम् ॥ रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव ! यमक्षयात् । स्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला ॥२०१२१,२२ एवं जाताया आकाशवाण्या विश्वासं कृत्वा धर्मज्ञो राजा दुष्यन्तः शकुन्तला भरतं च सहर्ष स्वीचकार । तदनन्तरं प्रजाः पालयन ताभ्यां सह सुसेन बहुतिथं कालं विनाय । (१२) राज्ञोरन्तिदेवस्य चरितम् पुरुवंशपरम्परायां रन्तिदेवनामक: एकोऽतिथिसेवको महादानी धार्मिको घोरश्च राजा वभूव, यस्य कोतिः विभिन्नेषु पुराणेपु महता गौरवेण गीताऽस्ति । एप राजा दीनानां दुःख निवारणं स्वकीयं परमं कर्तव्यं मन्यतेस्म। एतस्य दानशीलता निशम्य याचकाः प्रत्यहमुपति- प्ठन्तेस्म । मार्तजनेभ्यो निरन्तरं सर्वस्व वितरतोऽस्य दैवाद् दैन्यमुपगतम्, कुटम्बेन सह कष्टमनुभवतोऽस्य ४८ दिनानि व्यतीयु:-- निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सोदतः । व्यतीपुरष्टचत्वारि शदहान्यपिवतः किल ॥ २१॥३ अथ ४६ दिने यदाऽयं किञ्चिदन्नं विभज्य भोक्तुमुद्यतस्तदा कश्चन ब्राह्मणोऽतिथिरुपगम्य भोजनमयाचत् । तच्छृ त्वाऽनेन भोजनस्य स्वकीयो भागस्तस्मी प्रदत्तः। तस्मिन् गते यदा स्वधर्मपरन्या भागं भोवतु प्रवृत्तः तदा पुनरपि द्वितीयो बुभुक्षितः शूद्रः उपस्थाय भोजनमयाचत् । ततस्तं शूद्रातिथि भगवन्तं मत्वा तदप्यन्नं तस्मै दत्तवान् । ततः केटालं पुत्रस्य भागोऽवशिष्ट आसीत् । तमपि विभज्य याददेव भोक्त मुपविष्टः ताव- देव कुकरः साकं तृतीयोऽतिथिरागत्य भोजनमयाचत् । ततः आदरपूर्वक तदप्यन्तं तस्मै समयं नमस्कारं कृतवान्- राजन् ! मे दीयतामन्नं सगगाय वमृमि । स पाहत्यावशिष्टं यत् पहमानपुरःमरम् ।। सच्च दया नमश्चक्रे व श्वपतये विभुः । परिजिष्टम् ] [२०० ·. एवं स्वभाग-स्त्रीभाग पुनभागितरणानन्तरं यावदवशिष्ट जलं. पातु विचारयति तावदेव चतुर्थोऽतिपिपासितो व्यालेन्द्रियः चाण्डालः उपस्थाय प्रोत्तवान-राजन् ! अहमतिपिपासितोऽस्मि । पानीयं विना में प्राणा निःसरन्ति । अतः कृपया एतज्जलं मां देहि, येन मम प्राणः न निःसरेयुः। एवं सकरुणं तद्वचनं निशम्य पुत्रपत्नीभ्यां सह मरणासन्नो राजा रन्तिदेवः तज्जलमपि तस्म दददुवाच-- न कामयेऽह गतिमीश्वरात् परामटद्धि युक्तामपुनर्भवं च । भाति पद्यऽखिलदेहमाजामन्त: स्थितो येन भवन्त्यदु खाः ।। इति प्रभाष्य पानीयं नियमाण: पिपासया। पुल्कसायाददाधीरो निसर्गकरुणो नृपः ॥ १।२१।११,१२ ततस्तस्य दानशीलतया औदार्येण धैर्येण च परमःप्रसन्नो नारा- यणः साक्षादाविभूय सस्नेहं तमाश्वासयन् तस्मै दिव्यलोकप्रातये वरं प्रदायान्तहिता जातः। एतानि सर्वाणि चरितानि श्रीमद्भागवते नवमस्कन्धस्याधारण संक्षेपतो लिखितानि सन्ति । विस्तारस्तु तत्र पुरागतरेषु च द्रष्टव्यः।