·॥ अहम् ॥ नमो नमः भीवीतरागेभ्यः पूज्यपादयुगप्रधानसूत्रसम्मतप्ररूपकश्रीमजिनदत्तसूरीश्वरेभ्यो नमः यवनसम्राट्योभकबरपतियोधकवादीकन्दकुद्दालयुगमधानश्रीमजिनचन्द्रमरिविनेयावतंसमहोपाध्यायश्रीजयसोमगणिशिष्यरत्नवाचनाचार्य थोगुणविनयगणिविरचितं निन्हवानन्दप्रखरीपूर्वनधर्मसागरोपा-पिथिकीपटूनिशिका-ऽन्तर्गदोत्सूत्रोद्घाटनकुलकरपोचरात्मकं धर्मसागरीय-उत्सूत्रखण्डनम्. प्रणम्य रम्यशर्माणां', कारकै विघ्नवारकं। श्रीवामादारकं पाय, भुवनै पर्यधारकम् । १। प्रौढमभावसभा-विर्भावक- मनुत्तरं । योगिनीनां चतुप्पष्टेः, साधकं निर्विवाधकम् ।२। हृदि स्मृत्वा गुणान्धृत्वा, स्फुटं विवुधभाषितान् । तस्यैव विविधान् श्रीम-जिनदत्तगुरुं वरम् । ३ । (युग्म)। तद्रूपकं वचोयुक्तधा, विपकमिवोत्कटं । पयामस्सतां दोपान् , प्रणयन्तं सुधा मदात् । ४ । १ शर्ममपीत्युणादो।

·धर्म- सागरीय उत्सूत्र खण्डनम् मात्सर्य विभ्रतो मूढा, व्यवस्यन्ति मुधा बुधान् । किश्चिमत्वमदालीदा, अहो ! ! दूषयितुं कथम् । ५। नाऽभिभानुरजः क्षेप- स्तदात्ये प्रवत्तते । केवलं स्वाननं तेन, रजोभिरवगुण्डितम् । ६ । दोपोद्भावनवस्तेन, स्वात्मैव ननु दूषितः । स्वीयाहितकुचेष्टाभिः, कोशकारककीटवत् ।७। नास्माकं तदुपय॑स्ति, कोपः कोऽपीह लेशतः। दूपयामो यदुश्चैस्त-मागमोक्तमुनिबुवम् । ८ । उन्मार्ग । यत्परित्यज्या-द्रियन्तां वर्ल्समुन्दरं । धर्ममर्मविदशिशष्टा, भानुभानुमचारवत् । ९ । वाचां प्रपञ्च एषोऽत्र, प्रणयन्तां महाधियः । एतदर्थ इति स्पष्ट, मम माननाग्रतः ॥१०॥ स्वकीयदूपणोद्धार, कुर्महे नर्महेतुभिः । जानन्तोऽपि समान् दोषान्, दूषयामः परामतः।११॥ यतः "आर्योऽपि दोपान् खलवत्परेषां, वक्तुं हि जानाति परं न वक्ति। किं काकवतीक्ष्णतराननोऽपि, कीरः करोत्यस्थिवि- घटनानि १।१२।" परः शता यतो दोषा, भवत्सु किल सन्त्यमी । तत्रास्माकं त्वया ध्येया, चित्ते गजानिमीकिका । १३ । स्वास्येन स्वापवादस्यो-चारो नैव घटामटे । वञ्चनं चापमानं च, पतिमान प्रकाशयेत् । १४ । तथापि वैकृती सस्य, वैकृतं स्याभिराकृतं । तदु- क्त्यैव ततोऽस्माभि-विविच्य तदिहोच्यते । १५ । आदौ मङ्गलमारभ्य, सभ्यैः सन्मार्गगामिभिः 1 उपद्रवो हि दुष्टानां, जनितो मालक्रिया । १६ । दुष्टदौरात्म्पविच्छेद-स्तभावे खळु सम्भवेत् । तद्भावः सूत्रपाठेऽस्मिन् , निरासोऽस्मत्कृतोत्तरात् । २७ । तत्रेयं तत्कृता गाथा- पणमिय वीराजिणिदं, सुरिंद पूइयपयारविंदजुगं । उट्टियमयउस्सुत्तं, दंसमि गुरूवएसेणं ॥१॥ इह हि सकलयौक्तिकचक्रचूडामणितयात्मानं मन्यमानेन सर्वदाऽपि प्रसभं पोपितस्वाभिमानेन गुणवत्सु विद्वत्सु मत्सरं १ विकृतिरेख वैकृतमिति प्रहादित्वात् स्वार्थे वाण ।

·विदघानेन मुग्धमनसमाजेऽत्यूजितस्फूर्जतिमभिदयानेन भवता यत्पूर्वमौगिकत्वमुक्तं भीजिनदनमूरिगुरुणां. तदेव न समीचीनता- मञ्चति, मत्तोन्मत्तप्रलापवत् , यतो भवद्गुरुणा स्वपक्षसिद्धये श्रीनिनदत्तमूरय एवं प्रमाणीकृताः, अत्र · अनौकरवाणि ' न्यायेनैकस्य मामाण्याभ्युपगमेऽज्यस्यापि प्रामाण्यमभ्युपगतं भवति, यया कश्चिदाह-'अग्नौकरवाणि' इति, ते प्रत्याह 'कुरु' इति कर्तयनुसाते कर्माप्य नुज्ञातं भवति, अपर आह-'अग्नौ करिष्यते' इति, तं प्रत्याह 'क्रियता' इति कर्मण्यनुज्ञाते कर्ताऽप्यनुज्ञातो भवति, तया श्रीजिनदत्तसूरी मामाण्येऽभ्युपगव एवं श्रीरत्नशेखरसूरीणामपि मामाण्पं सिद्धं वोद्धव्यं, अमामाणिकेन प्रामाणिकवस्त्वसिदे, तथावाचारमदीपकर्तृ- रत्नशेखररिणा युप्मत्पूर्ववंश्पेन कालयेलाप्ररूपणाऽधिकारे-" आचारणया तु रात्रौ दे कालवेले-मध्यराने राज्यन्तै च, दिनेऽपि ये-मध्यान्हे दिनान्तै च, खरतरश्रीजिनदत्तमरिकृते सन्देहदोलावलीमनेऽप्येवमुक्त-चउपोरिसिओ दिवसो, दिणमझऽते य दुनि परियाशी। एवं रयणी मझे, अंमि य ताव चत्तारि ।१।" (मुद्रितभाचारमदीपे २१ पत्रे) इत्यादि वदता श्रीजिनदत्तसूरीणां यहुमानो ददे, तया "व्याख्याताऽभयदेवसूरिरमलमशो नवांग्याः पुन-भव्यानां जिनदत्तमरिरददादीसां सहस्रस्प तु । भौदिं श्रीजिन- वायभो गुमरवाद ज्ञानादिलक्ष्म्या पुन-न्यान् श्रीविलकश्वकार विविधांश्चन्द्रप्रभाचार्यवत् ॥१॥” इति श्रीमुनिमुन्दरसूरयखिदशतरविण्यां। अन्य दलंभरानसदसि चैत्यवासिनां पुरो वसतिवासव्यवस्थायां प्रकटी क्रियमाणायां विक्रमतोऽशीत्यधिकदशशतममितवर्षे खरतरेति विरुदं प्राप्ता ययं. न फाप्यौष्ट्रिकत्वं प्रणीतवन्तः केचिद् भवतः सैचयिकांश्च विहाय, परं झायते त्वदीयमानसमेभिर्निर्ममे-"सर्वेरुत्कर- काल हटपटलैः सरपुण्योचयः, सर्वव्यालकुलैः समस्तविधुराधिन्याधिदुष्टप्रदः। नूनं क्रूरमकारि मानसममुं दुर्गिमासेदुपां, दौरात्म्येन निगनुपां जिनपर्ष वाचैप सेत्यूषां ।२६।" (संघ पट्टके), औष्ट्रिकत्वं त्वयोच्यते यदुधमारुह्य ते नेशुस्तदसम्मते, नास्माकं पूर्वमा ·सागरीय • उत्सूत्र खण्डनम् एतत्कर्मसमाचीर्णवन्ता, स्वगृहसर्वस्वं गृहस्वामिन एन विदन्ति, न परे, ततस्त्वयाऽऽगमिष्यदशुभोदयादिदै मलपित, वातिकवद् भक्षित- । हत्पूरचीजवदा, यतः दहामानाः मुतीक्ष्णेन, नीचाः परयशोऽग्निना । असक्तास्तत्पदं गन्तुं, ततो निन्दां प्रचक्रिरे ॥१॥" तव औष्ट्रिफत्वमेवासिद्धं चेत्तन्मतोत्सूत्रमरूपणा निर्मूलव, औष्ट्रिकमतोत्सूत्रमिति? लपता उत्सूत्रमेव खयाऽऽलापि, उत्सूत्रोत्सूत्रतायां सूत्रोक्तता सिद्धा, दारिद्यदरिद्रतायां श्रीमत्तावद्, इति तामेव तदुक्तोत्सूत्रद्रिकरणेन दर्शयामः, स्थिरीभवोद्वेजिता भवता सर्वेऽपि साधवस्तरिनिर्यातनमेकपद एव विदध्महे, कदाचित्कृष्णनिशीये दस्पूनामवसरो वासरे किल साधव एव प्रगल्भन्ते, 'लवणतरङ्गिणी हि हदगताम्भांसि सर्वाण्यप्येकसमय एव निश्शेपयिष्यतीति न्याय आपनोऽस्ति । १। (भवन्त्रिसहितातत्कृतागाथा) तं उस्सुत्तं चउहा, परूवणाभेअओ भवे एअं । नूणा ऽहिया' ऽजहाण किरियमजहत्थकहणं च ॥२॥ " तदेव उत्सूत्रं प्ररूपणाभेदतचतुर्दा भवेत्, 'द्वन्द्वान्ते थूयमाणं पदं प्रत्येकमभिसम्बध्यत' इति न्यायात क्रिया शब्दस्य प्रत्येकममिसम्बन्ध; 'भूणाहिय' ति न्यूनक्रिया १ अधिफक्रिया २ अयथास्थान क्रिया ३ चेति त्रयं, चतुर्थ चायथार्थकथनं ४, वस्तुन इति गम्यं, चः ममुशये।" १ वदता तेन स्वकीयं तपौष्टिकमतत्वं निन्हवत्वं सङ्घबाह्यत्वं च दर्शितं, यदुक्तं "कलौ जिनमते जातो, धर्मसागरनिन्हवः । तपौष्ट्रिकमतस्तस्मात्, समुद्भूतः कदाग्रहात् ।।" अनेन तथैवास्य बहुभिः पूर्वजैः उष्ट्रिकामारुह्य खरों चारुह्य पलायनं ।। कृतं, यतः पत्तने तथा स्तम्भनपुरादिपु सभामध्ये मलिन उपदेशो दत्तः यदुत-स्खो जिनपूजां कुर्वति ऋतुबती जाता साति ॥२॥ शयमूलजिनबिम्बं पूजयति तत्र न दोपस्ततस्तत्तिरस्कारदुःखतापेन तथा कृतं, तापानुकूलं नाम जातं स्वीकृतं च पाश्चात्यैरिति । जोर्णपत्रे, शतपद्यां "गाढक्रियस्तापसः" इति नाम, सागरोत्पत्तौ विजयतिलकसरिरासे चाधिक विद्यते ततस्सर्व ज्ञेयम् । १ ·तत्थाइमं च इत्थी-जणपूअनिसेहणं च जिणभवणे । नट्टइनचनिसेहो', मासंकप्पस्स तुच्छेओ ॥३॥ १-" तथा दमं च न्यूनक्रियारूपमुत्सूत्रं स्त्रीजनपूजानिपेधः" तत्र तावदत्तावधानो निरस्तस्त्रपक्षाभिमानः क्षणं माध्यस्थ्यं भजन शृणु, तत्र स्त्रीजनपूजानिषेधः किमस्माभिः सामस्त्येनैकदेशेन वा प्रतिपाद्यते ?, आद्यपक्षे किं सर्वासां स्त्रीणामय सर्वभकारवा ?, नाया पक्षा, घालत्वे उद्धत्वे च तासां तदनिषेधाद, नापि द्वितीयः, तासां परगन्धधूपादिपूजायाः स्वीकारात् । अथैकदेशेनेति पक्षस्तत्र फासांचित्स्त्रीणां ? केनचित्यकारेण पेति !, तदुभयमपि युक्तमेव, मलिनसीर्णा तत्करण सर्वैरभ्युपगतमेव, युवतीमाश्रित्य मूलपतियाशपर्शनमनिषेधमकारस्तु पूर्वाचायरप्यास्तस्तयाहि-"सागारमणामार, उवणा कप्प चयंति मुणिपवरा । तत्य पदपं जिणाण, महामुणीणं च पडिरूवं ॥१॥ तं पुण सपाडिहेरं, अपाडिहेरे च मूलजिविवे। पूइज्जइ पुरिसे हिं, न इत्थियाए अमुइभावा ॥२॥ काले गृहभूएणं, विसिंहपुप्फाइएहि चिहिणा उ। सारत्थयथुत्ति गुरुइ, जिणपूभा होइ कायदा ||३|| पुरिसेणं बुद्धिमया, मुहबुदि भावओ गणितेण। जत्तेण होइया, सुहाणुवंयप्पहाणेणं ॥४) संभवइ अकालेवि हु, कुम्म्म महिलाण तेण देवाणं । पूयाए अहिगारो न ओहो होइ मुजुत्तो ॥५॥ लोगुत्तमदेवाणं, साऽचणे समुचिो इह नेओ। सुइगुणजित्ताओ, लोए लोउत्तरे पुरिसो॥६॥ न छिवंति जहा देह, ओसरणे भावजिणवरिंदाग 1 तह तप्पडिमपि सयं, पूर्यति न जुत्व नारीओ ॥७॥" इत्यष्टादशगाथाममित-: पूर्वाचार्यकृतविचारसारकुल के पूर्वाचार्य मूलनिनमतिमापाणिस्पर्श प्रतिषेधयानाः, तथा चर्चरोमकरणे श्रीनिनदत्तसूरयः भोगु:-: "जहिं न मलिणचेलंऽगिहि जिणवरु पूइयइ, मूलपडिम सुइम्ड वि छिवइ न सावियइ । आरत्तिउ उत्तारिउ जं किर जिणवरही ·सागरोप उत्सूत्र- खण्डन नपिन उपारिजा पीपनिणेसर ॥१५” तया श्रीजिनदत्तमरिकृतोरमप्रपदोघट्टन कुलकेऽप्युक्त तै:-"पूएइ मूलपडिम पि साविया" । नदि तेषां गुरूणां जिनपूजां कुर्वाणाः खियः स्नानादिकृत्येन शीतकाले माऽभूवन् दुखिता इति स्त्रीषु रागोऽपूजामात्र- निरोपकारण, उष्णकाने स्नानादिना मुखस्यापि तास सम्भवान् , यदि शीतकाल एव वासां पूजा तैनिषिद्धा भवेत्तदा रागमूल- फसमा मनिष भन्, मौलमसिदमतिमाव्यतिरिक्तानां जिनप्रतिमानां पूजायास्तासु साक्षादनिषेधाच्च । नापि जिनप्रतिमास पाः मीणां जानिपिदा, स्पाने स्याने विधिचत्ये विधिपूजायास्तेः प्रशंसितलाव, अविधिपूजामतिपेथे सविधावेव विद्वेषा, तद पर पारदपन नोनदोषः । नापि स्त्रीपु पूजाजनितफलं या भूदिति देषादा पूजा निषिद्धा, मुगन्धिधाक्षतकुसुममकरदीपनैवेद्य- फमगीतनाध्ययापादिविधिपूनानां तास्वनिपपान, तया च सातिशयमौलजिनमतियानां जिनशासनोमतिकारिकाणामकालसमुभ मालिन्यमान निकाया योपितः करस्पर्शनाधिष्ठापकदेवताऽपगमो माभूदिति लाभविशेषमाकलय्य सातिशयमौलमतिमासु तासा सन ने पूनानिपिदैनिx, तथा जिनपतिरिभिरप्युक्तं “इत्यीण देवपूमा निसेहो १५” तत इत्यमाचरणा न दोषाहा, चतुर्थ्यो * उक्न र “श्रीनिन पढिमा पूजा भाखी, ऋतुवंती नहीं पूजे नार जी। धन हाणो काया रोग इह भवे होते, शासन मलिनता कारजी ॥ जिन अंग पूजती अतुवती थाय जे, करे देव प्रभाव निसार जी । ते सो नपजे देवा! म विच शासन उन्नति कार जी ॥१॥ आय्या पूर्व नवाणुं आदिजिन, चोमासी अजित शांति कधीजी तर माशातना प्रभाव नष्टकारी, प्रातुर्पती पूजा निषेधी जी। सिद्धगिरि जिन दर्शन पूजन, सहने घोमासे कोम निषेधुं जी। --- ·” २-तथा पर्युपणापर्ववत्, उरमूत्रपिदमुदितं तेनेति फललिगतम् ॥११॥ जिनमयने नर्तकी नृत्यनिषेधः” इदमध्यसाधीयो, नर्तकी नृत्यनिषेधा केन क्रियते ?, अस्मगुरुभिः श्रीजिनवानुभ- मूरिभिः सहुपके सप्तममृते नर्तकी नृत्योपदेशस्य प्रत्युतोक्सानयाहि-"गायनृत्यत्यगरमागरणद्वेणुगुमन्मृदा पुष्पसमयमृगमद- लसदुलोचनजनौघे । देवद्ध्योपभोगध्रुवमटपतिताऽऽशातनायसन्तः, सत सद्भक्तियोग्ये न खल जिनरहेऽईन्मतका वसन्ति । तथा श्रीजिनदत्तरिभिस्तत्पादाम्भोजश्चरीकै प्रौदवारानानृत्यनिषधे प्रतिपादितेऽपि पर्चरी प्रकरणे “गुरुवयणि नंडी नचारिज" रयुक्त , सैन वामतिरोधः क कता ?, अपरं श्रीजिनपतिमारेभिरुक्तं-" नए सानवणे" तदपि संवैगरसाकुलितवेतोष्टत्तिभिर्मनो- मयमा विकारं निवारयभिः प्रौढयाननिनिधः साधिता, सच साधीशनेव, यत्र लाभप्रकों भवति सो मार्गों यते महाशयः, नच मुत्रानुपतत्वात्तदर्शने दोषापतिस्तदर्शनस्य सूत्रेऽभ्यनुज्ञानात् "सम्हा सबाणुना, सह निसेहो य पवयणे नत्यि । आर्य व्वयं सुलिग्जा, लाहाङखिल्य बाणिअभी ११" इति वचनात् ११२१ भदौ कोश ऊंचा गिरि जावार्नु, कल्पसूत्रे वीरे की जी ॥२॥ श्रीसिद्धाघले आदि जिन आव्या, पूर्वनवाणु वारजी ! अजित शांति चोमासुं कौY, गणधर मुनि परिवारजी । दर्शन पूजन, भविजन कीर्छ, देशना अमृत पीधैं जो । चोमासे तलाठी देरे, जिन दर्शन पूजन, नर स्त्री किम निषेधुं जो ॥१॥” एतन्जिनदर्शनपूजानिषेधं स्वयं कुर्वन्ता पश्यन्तोऽपि न पश्यति उत्सूत्र आधुनिकाः भूढाः । + सभा श्रीजिनदाहरिकले उपदेवारमापनरारापति एतदर्थसंवादकोऽयं पादः " जा लहरी सा मचाविजेइ, बटी मुगुरु वयणि. आणिउजइ ३३॥

·and more धर्म- सागरोय उत्सूत्र खण्डनम् ३-तथा " मासंकप्परस धुच्छेओत्ति मकारस्यालाक्षणिफत्वान्मासकल्पस्य प्युच्छेदस्तदुत्सूत्र" तदप्यशताबोधक वचः, इयमाचरणा, यतः पञ्चवस्तुकसूत्रवृत्योरुक्तं-" अवलंविऊण कज्ज, जं किंचि समायरंति गीयत्था । थोवावराहबहुगुण, सम्येसि ते पमाणं तु १२७९। च्याख्या-अवलंब्याश्रित्य यत्किश्चिदाचरम्ति-सेवन्ते, गीतार्था-आगमविदः, स्तोकापराधं बहुगुणं मासकल्पाविहारवत् , सर्वपां-जिनमता- नुसारिणां तत्ममाणमेव, उत्सर्गापवादरूपत्वादागमस्येति गायाः” एतावता मासकल्पेन योऽविहारः-अविहरणं तबदन्याप्याचरणा प्रमाणमेवेति वदता (उक्त) मासकल्पेन न विहियते, इयमाचरणा कथमुत्सूत्रं त्वयोदितं ?, अन्यच सहेतुकं मासकल्पाविहरणं पञ्चलिङ्गी- मकरणेऽपि (५३ पत्रे) द्वादशमगाथा व्याख्याने प्रोचे, तथाहि-"गीत:-गीताः प्रमादबाहुल्यकालादिदोपादागमोक्तमपि प्रतिपिद्ध- निवारितं यतीनां सम्माते मासविहारात्मादिममाणकल्पधारणपटलादिग्रहणप्रभृति, मासकल्पपायोग्यक्षेत्रायभावेन यतीनां धृतिसंहनना- दिवैकल्येन शैक्षाऽगीतार्यादीनां भिक्षादिषु मर्यादालोपेन च गीतायेंद्रव्यतो मासकल्पाहारादिमतिपेधेनाचरणाकल्पव्यवस्थापनात् , तया च व्यवहारभाष्यकार: ‘धिइसंघयगाईणं, मेराहाणि च जाणिउ थेरा । सेहअगीयत्थाणं, ठवणा अईनकप्पस्स ११' तथा 'कालाइदोसओ पुण, न दबओ एस कीरइ नियमा। भावेण उ कायबो, संथारगवञ्चयाईहिं । १।' इत्यादि " इाते तृतीय कण्टकोदारः १३३३३३ मोत्तूणं चउपवि, पोसहपडिसेहणं च तस्स मए । छयाइतवुचरणं', पढमदिणे तेण पडिसिद्धं । ४। "तस्य मते चतुष्पर्वी विना पौपधप्रतिषेधन" इदमप्युत्सूत्रं वदतस्ते न वक्रं वक्री भवति ?, शास्त्रेषु विद्यमानस्य भावस्यापहवात् , यतः-"शाखे चतुष्पर्ध्यामेव पौपधभणनात् , चतुर्विधेन शुद्धन, पौपधेन समन्वितं । तत्पर्वदिवसे कृत्य, मऽतिचारविवर्जितं ।११२॥

·व्याख्या-पर्वदिवसे' अष्टमी चतुदशीपूर्णिमाऽमावास्यापर्युपणादिपुष्पवासरे तरसामायिक कृत्य काय, कोहर, समन्वितं, केन ? पोपपेन, अत्र पौपघसामग्रथभावेऽपर्वदिवसेऽपि केवलस्यास्य सामायिकस्य कार्यतया प्रतिपादनात् पौषधान्वितं सामायिकं पर्व दिवसेष्वेव कार्यमिति सिद्धं, तदुक्तं श्रीसूत्रकृताने तवृत्तौ च (पत्र ४०८)-'चाउद्दसऽमुद्दिपुण्णमासीणोसु पडिपुण्णं पोसह सम्मं अणुशलेमाणेxx विहरति, टीका-चतुर्दश्यष्टम्यादितिथिपु, उद्दिष्टासु-महाकल्याणकसम्बन्धितया पुण्यतिथित्वेन प्रख्यातानु, तथा पूर्णमासीषु च-तिसृष्वपि चतुर्मा- सकतिथिषु इत्ययः" इति श्रीजिनपतिमूरिपट्टलक्ष्मी तिलकश्रीजिनेश्वरमूरिविरचिते धावकधर्मप्रकरणे तच्छिष्यलक्ष्मीतिलकोपाध्याय-. कृतहत्तौ । तथा तवार्थवृत्ती-"दिग्देशानर्थदण्डविरतिसामायिकपोपयोपवासोपभोगपरिभोगपरिमाणातिथिसंविभागवतसम्पन्नश्च (अ. ७ मूलसूत्र १६, टीका) कनद्वन्दा दिगादयस्तैः 'सम्पन्नः समृद्धः-संयुक्तः, च शब्दः समुच यवचनः, प्रतिपन्नाणुव्रतस्यागारिणस्तेषामेवाणुव्रतानां दायर्योपादानाय शीलोपदेशः, शीलश्च गुणशिक्षाव्रतमयं, तत्र गुणवतानि त्रीणी-दिगुपभोगपरिभोगपरिमाणानर्थदण्डविरतिसंझान्यणु- व्रतानां भावनाभूतानि, यथाऽणुव्रतानि तथा गुणवतान्यपि सकृद्गृहीतानि यावज्जीवं भावनीयानि । शिक्षापदव्रतानि-सामायिकदेशाव- काशिकपोपयोपवासातिथिसंविभागाख्यानि चखारि, प्रतिदिवसानुष्ठेये द्वे सामायिकदेशायकाशिके पुनः पुनरुचार्यत इति यावत् , पौषधो- पवासातिथिसंविभागौ तु प्रतिनियत दिवसानुष्ठेयौ, न प्रतिदिवसाचरणोयौ, पुनः पुनरष्टम्यादितिथिष्वनुष्ठीयेते." तथा श्रावकमाप्तित्तौ हरिभद्रसरिकृतायां (१८२ तमे पृष्ठे) तया (पञ्चाशकवृत्ती ३० तमे पत्रे) "तत्र प्रतिदिवसानुष्ठेये वे सामायिक देशावकाशिके पुनः पुनरु- चार्यते इति भावना, पौपधोपवासातिथिसंविभागौ तु मतिनियत दिवसानुष्ठेयो, न प्रतिदिवसाचरणीयाविति" तथा पश्चाशकसूत्र- "एत्य उ साचगधम्मे, पायमणुव्वयगुणवयाई च । आवकहियाई सिरूखा-वपाई पुण इत्तराई ति ।३९। व्याख्या-'एत्य' ति पुन ·। उत्सून खण्डनम् " भणिए, 'तु' सदो विसेस करेइ, तदाहि-जइ धम्मे महल्लयाणि आवहिपाणि चैव भवति, प्रत्य पुण सावगधम्मे पायमणव्ययाणि धर्म- गुणव्वयाई च जावज्जीवियाणि भवति, पायगडणाओ पुणे चाउमासाइकालप्रमाणेणवि भवति, सिख्खावयाणि पुण रत्तरियाणि अप- कालियाणिः तत्य पइदिवसाणुढेयाणि सामाइयदेसावगासियाणि पूणो 'पुणो उच्चारिजति चि मणिय होइ- पोसहोपवास अतिरिः सागरीय संविभागा पुण पतिनियतदिवाणुढेपा, न पइदिवसाण्डेया" इति पञ्चाशकचूर्णिः ! प्रत्य पुण समशोवासमधम्म पैच अगुवाई तिणि गणव्ययाई आकहियाणि, चनारि सिख्खावयवयाणि इत्तरियाई ” इत्यावश्यकसूत्र (पत्र ८३८), अस्य व्याख्या-"भत्र पुन: श्रमणोपासकधर्मे, पुनः शब्दोऽवधारणाथी, अत्रैव, न शाक्यादिश्रमणोपासकधर्म, सम्यक्त्वांभावनाणवताभावादिति, वक्ष्यति - एत्य पुर्ण सर्मणोवीसगधम्म मूलवत्थुसम्पत्त मित्यादि, पञ्चावतानि प्रतिपादितस्वरूपाणि, त्रीणी गणनेतानि उक्तलक्षणान्येव यावत्केथिकानीति-सकृद्गृहीतानि यावज्जीवमपि भावनीयानि, चत्वारीति सङ्ख्या, शिक्षापदव्रतानीति शिक्षा अभ्यास्तस्य पहा स्थानानि तान्येव व्रतानि शिक्षापद्वतानि, इखराणीति, तेत्र प्रतिदिवसानुष्ठेये वे सामायिकदेशावकाशित घुना पुनरुचार्य इति भावना, पौषधोपवासाविधिसविभागौ तु प्रतिनियतदिवसानुष्यो, न प्रतिदिवसाचरणीयाविति" इत्यावश्यक बृहद्वृत्तौ (पत्र ८१९अत्र (अर्थदीपिकाख्यायां श्राद्ध) प्रतिक्रमणचौ श्रीरत्नशेखरसरिभिः श्रावकपञ्चयमतिपाऽधिकारे आवश्यकबूटतेः पादपरावर्तनदारों न प्रतिदिवसाचरणीया वित्यत्र नकारो न प्रतिषेधवाचुक इत्यूचे, तदयुक्त, साक्षितया परिकल्पितत्याविषपातस्यैव तंत्राभावी परलोकभीरुता रेऽस्तु, साक्षादक्तपाठोऽपि नेक्षितस्तैः, तथाहि-" ननु 'पोपयोपवासातिथिसंविभागौ । प्रतिनियतदिवसानुष्ठयो, न प्रतिदिवसाचरणीयो' इति श्रीहरिभरिकतावश्यक्वाचि-चावकास्टियादी सामरीक पच्च निषेध इति चेत्, आओ 44 ·काराभिमायाता भवतः !!, नहीदं वचनं पात्यदिनेषु पनिषेधपरं, किन्तु पर्वम् पौषधकरणनियमपरं, यया आवश्यकत्यादी श्रादपंचमप्रतिपाऽधिकारे "दिवैव ब्रह्मचारी; न तु रात्रौ' इति वचनं दिवसे ब्रह्मचर्यनियमाय; न तु रात्री ब्रह्मनिषेधार्थ, अन्यथा पश्चममंतिमाऽऽराधादेन रात्रांवमेमचारिणव भाव्यमिति पापोपदेश एवं दंचः स्यांत रात्री ब्रह्मपालने मतिमोऽतिचार प्रसज्येत" (इत्ययदीपिकायां १६५ प), एवंञ्चभिः श्रीरत्नशेखरमूरिमिर्विना प्रतिमान प्रासादोशम्भनन्यायः सारिता आवश्य (पये) पाठश्चार्य-दिया भयारी, राती परिमाणकडे अपोसहिए । पोसहिए रत्तिमि य, नियमेणं भयारी या। इस जार पंचमासा, विहरति हु पंचमा भये पडिमा" । समवायाङ्ग (पुत्र १९) दिया अभयारी, राति परिमाणकडे" तया प्रवचनसारी- दारवृत्ती-"असिणाणवियडभोई, मउंलिपदो दिवसभपारी य । रत्ति परिमाणकडो, पहियावज्जेंस दिवसेस (मूल गाथा १८६ पत्र २९४, टीकायां) "मातमावर्जेषु-कायोत्सर्गरहिनेष्यपर्वस्वित्यों, दिवसेष-दिनेवित्यर्थः । तथा पञ्चाशको-"जाव पडिमा पंचमासिया न सम्पति ताव दिवसओ बभयारी, रति परिमाणं करेति-पए दो तिभि वा बारें. अपोसहि भो, पोसहिऔ रतिपि बभयारी । तया स्थानाइटत्तौ-"असिणाणवियदभोई (अस्नानोऽरात्रिभोजीत्ययः), मउलिकडो (मुक्कलकच्छ इत्यर्थः) दिवस- भयारी य। राई परिमाणकडे, पडिमावणेसुदियहेसुस झोयर पडिलाइ दिओ, तिलोयपुज्जे जिणे जियकसाए ! नियदोसपक्षणीयं, अभंवा पंच मा मासा.” एतादृश एव पाठ जपासकदेशारत्तौं । तथाऽऽवश्यकचूण्या प्रकारान्तरमपि दृश्यते-"राइभत्तपारनाएत्ति पंचमी, सचिचाहारपरिनापत्ति पष्ठी, दिवाब्रह्मचारी राओं परिमाण कदाति सप्तमी एवश्लेषां स्वपक्षसिद्धये यत्माच्याचार्यपाठपरावर्तन तन्महा- पामिति । एवं नियतदिनेषु पोपविधिमतिपादकेषु तदन्यदिनेषु च तनिधसाधकेषु शाखा मानस थे पुननियतदिनान्यदिने ·धर्म- सागरोय . उत्सूत्र + खण्डनम् पौषधं विधापन्ति भवत्सदृक्षास्त एवोत्सूत्रप्रवृत्ति कारः, ४ तदेवं तब काकारेरिव प्रतिनियतदिवसग्राह्यपौपधव्रतधाम्नो ध्वान्तात्मकतया तदन्यदिनतद्ग्रहणतमसः प्रकाशात्मकतया च प्रतिमानं विचार्यमाणं कथं न व्याइतं भवति ?, विशेषार्थिनालस्मद्गुरुश्रीजयसोममहो- पाध्यायविदितस्वोपन पौपघट्विंशिका' विलोकनिया, स्थानाशून्यार्थमस्माभिर्दिङ्मा दर्शितम् । १।४। ५-"छठार तवुधरणं-प्रथम दिने पष्ठादितपउश्चरणं प्रतिषिद्धं, आदिशब्दादष्टमदशमादिपरिग्रहः" अत्रायं कण्कोद्धारः-तेनेदमुच्यते-यो घुपवासद्वयं विधास्यामीति घृतमतिः स किल प्रथम दिन एव पठभक्तं प्रत्याख्यामीति मतिजानीते, यो हि त्रीनुपवासान् कारप्यामीति धृतबुद्धिः सचाष्टमभक्तमेवं पुरतोऽपि वाच्यं, परमस्यायं महता शब्ददर्दरेणार्कविटपिकाष्टिकान्यायेनासारो विचारप्रकारः, यत इयं चतुर्थ- पष्ठाष्टमादिसंज्ञा वर्तते, न पत्याख्यानोच्चारे प्रवर्तते, प्रथमदिने चतुर्थमिति संशा. द्वितीयेऽन्दि पष्ट. तृतीयेऽन्ह्यष्टममित्यादि, यदि पुनः प्रथमदिन एव पष्ठाष्टमादि संज्ञा स्यात् ?, तदाऽष्टमभक्तिकस्य मुनेः प्रथमदिनेऽप्यष्टम भक्तलात् दशाष्टमाध्ययनोक्ततत्तृतीयदिनमायोग्य- पानकत्रयमेवोपादेयं भवेव , न पष्ठचतुर्षमायोग्यपानकानि, अनिष्टश्चतत् , तथा विकृष्टभक्तिकस्यापि साघोः प्रथपदिन एवोष्णचिकट- मेवोपादेयं स्यात् , नोत्स्पेदिमादिकमिति, असङ्गनञ्चतत् , हत्तीयदिनादुपयेव तच्छरीरे देवताऽधिष्ठितमिति शेषमानकानामस्वीकारः, तथा च दशासूत्र-"विकिपत्तिअस्स भिख्खुस्स कप्पइ एगे उसिण वियडे । किञ्चौधनियुक्तियत्तावपि तथैवाभिहितवात्तयाहि "विकृष्टतपस ४ अन्यचेद-अमावास्यापूर्णिमावृद्धौ सूर्योदययुक्तामुदयचतुर्दशी पर्वतिथिमपि महामिथ्याकल्पनया द्वितीयां त्रयोदशी मत्वा अन्येभ्यः कथयित्वा च तस्यामुदयचतुर्दशीपर्वतियावपि पौषधादिधर्मकृत्यानि ये निषेधयन्ति तदुत्सूत्रं स्पष्टमेव ।

·साधु न व्याहरति, विकृष्टतपश्चाष्टपादारभ्य भवति, तस्य कदाचिद्देवता प्राविहार्य करोति अतस्तस्य न दीयते " इत्युद्धरितभक्ता- धिकारे (१९१ पत्रे), किश्न युगपदष्टममत्याख्याते प्रथमदिने चतुर्विधाहारपरिहारिणोऽन्ययोस्तयोः पानकाहारकर्तुष्टममत्याख्यातु- रायदिने फर्थ प्रत्याख्यानं भवेत् ?, तथा अष्टममत्याख्यातोपासकः पाण्मासिकतपश्चिन्तनावसरे आद्यदिने अष्टमं कर्तुं शक्नोमीत्युक्ती सत्यां द्वितीयेऽन्हि किं तपः कत्तुं शक्नोमीति ब्रूयात् !, तथा प्रथमेऽन्हि अष्टमभक्तं प्रत्याख्यामीत्युक्तावङ्गीक्रियमाणायां एकासक्तार्थ- कर्तुः 'सूरे उग्गए चउत्थभत्तं पचख्खामी'ति पाठपठनप्रसङ्गा, पठ्यते च 'सूरे उग्गए अभ्भत्त'मित्यादि, आवश्यकसूत्रे (८५३ पत्रे) तथैवोपलब्धेश्व, तथा च पठाटमादिमत्याख्यानेष्वपि 'सूरे उगए अभ्भत्तहँ पचरुखामी'ति पाठो वाच्यो, न 'छठभत्तं पचरूखामी'ति पाठः, षष्ठरष्टमादीनां तु सङ्केलमात्रखात् , तथाऽऽद्यदिने युगपदष्टमप्रत्याख्याते दिनान्तरयोः किं प्रत्याख्येयं स्यात् ?, पानकोचारे तु अभक्ते चतु:स्थानताहानिप्रसङ्गः, यदुक्तं-"पदममि चउत्थाइ, तेरस वीयंमि तइयपाणरस । देसावगासतुरिए" इति प्रत्याख्यानभाष्ये, एवं भवदुक्त्या कोटीसहितप्रत्याख्यानमपि नाराधितं स्यात् , तत्स्वरूपश्चेदं-"गोसे अभ्भत्तई, जो काउं तं कुणइ बीयगोसे चि। इय कोडीदुगमिलणे, कोडीसहियं तु नामेण ।१९१। 'गोसे'त्ति प्रभाते, अभक्तार्थ-उपवासं, यः कृत्वा तमुपवासं करोति द्वितीय- । प्रभातेऽपि, इति कोटीद्विकमिलने पूर्वदिनकनोपवासमत्याख्यान निष्ठापनालक्षणाया द्वितीयदिनप्रभातक्रियमाणोपवासप्रस्थापनालक्षणा- याच कोटेमिलने तस्य कोटीसहितमिति नाम्ना प्रत्याख्यानं, एवमष्टमादिपु एकतः कोटीद्वयं निष्ठापनारूपमन्यतश्च तृतीयोपवासस्य प्रस्थापनारूपमनयोमिलने कोटिसहितं, एवमाचामाम्लनिर्विकृतिकासनकैकस्थानेष्वपीति" (पक० पत्र ४४-४५)। आवश्यकवृत्तावपि (८४२ पत्रे)-" भावत्यो पुण-जत्य पञ्चरुखाणस कोणो कोणी य मिलति, कधं ?-गोसे आवस्सए अम्मत्तठो गहितो, अहोर ·. धर्म- सागरीय उरसूत्रः खन्डनम अच्छिऊण पच्छा पुणरवि अभ्भत्तहँ करेति, वितियस्स पढवणा पदमस्स निवणा; एते दोवि कोणा एगहा मिलिता"। अन्यच "पढममि चउत्थाइ, तेरस वीयंमि तइयपाणस्स । देसावगासतुरिए, चरिमे जहसंभवं नेयं ।८३३" प्रत्याख्यानमाप्ये इयं गायाऽऽधुनिक फदायगृहीतकृता सम्भाव्यते, यशोदेवकृतमत्याख्यानचूर्णिश्रीआवश्यकत्तिमवचनसारोद्धारऋष्यादिप्वेवमनुश्शारणात, वृत्तिपाठस्त्वे- "प्रथमस्थाने 'चउत्थम अभ्भत्तह-छट्टम अभ्भत्तहँ पञ्चख्खामी'त्यादि याव'चउत्तीसमभत्तं पञ्चस्खामी'त्यादि, द्वितीयस्थाने 'पाण- हारणमुक्कारसहि' इत्यादि प्रागुक्ता एव १३ प्रकाराः, तृतीये 'पाणरसेति, चतुर्थे 'देसावगासियं' इत्यादि । तया युगपत्मत्याख्यो.. तुर्दिनत्रयेऽप्येकदिनमत्याख्यानभने सर्वपत्याख्यानमपसमावेति मौन्यादिदमुत्सूत्रं प्रलपितं यत्प्रथमदिन एच षष्टाष्टमादिस्वीकारित, संज्ञाचारविध्यो। कथमैक्यं घटामियर्तीति । १।५।४। गिहिणो पाणागारो-चारनिसेहो अ तम्मए भणिओ। सावयपडिमाधम्मो, वुच्छिन्नोऽथि ति तव्वयणं ।५। ६-" गृहिण : पाणस्से त्याफारोच्चारनिषेधस्तन्मते भणितः" अयमपि तस्यागमाकौशलमेव व्यनक्तीति शृणु स्वस्थीभूय, भूयः सन्देह एव ते यथा न स्यात् , इह कैचित्सैद्धान्तिकमन्या गृहस्थानपि यतीनिव पानकाकारपटकमुच्चारापयन्ति तच्चातीवायुक्त, दानामसम्मतमात्र, नहि गृहस्था धर्मोपहासभीताः सचित्तवर्जका अप्पकासनादिप्रत्याख्याने खजूरादिपानकं वा तिलतण्डुलादिघावनं गा अवसावणकाधिकादि. * यदुक्तं वृहरकल्पमाप्ये “एए छ आगारा साहूणं, न पुण सढाणे" इति, एवं न्यशीत्यधिकैकादशशत (१९८३) वर्षे निर्मितायां 'चैत्यधन्दनमाष्यवृत्ती "एते पानकाकारा यतीनामेव, नतु श्रादानां; न खल श्राद्धाः सर्वविरतयः" इति ।

·वा पिवन्ति, किं तर्हि ?-उष्णोदकमेव का विभीतकादिरसभावितोदकमेव वा, तच्च पानकाकारोचारणमन्तरेणापि पार्नु कल्पते एक, एतच्च प्राग विचारसारचतुप्पदिकात्ता चैव दर्शितं, अथ न कल्पते ? तर्हि-दिवसचरिमप्रत्याख्यानेऽपि पानकाकारोचारणासाः, तत्रापि हि द्विधाहारत्वेन त्रिधाहारत्वेन वा कृते पानकस्य पीयमानसात् , नन्विदं रात्रिप्रत्याख्यानं दिवसचरिमभागे एव क्रियमाणखात् रात्रि- भोजननिषेधलाच रात्रौ च खजूरादिपानकानि धर्मविरुद्धत्वेन जैनानामपेयान्येवेति कथं पानकाकारोच्चारण असा इति चेत् ?, एवं ह्यत्र विधाहारमिति पदमनुचार्यमेव, एतदनुयायिखारपानकाकारोच्चारणस्य, यदुक्त-" जइ पुणो कुणइ पोरिसि पुरिमेगासणमभ्भतडे तिचिह- आहारे पाणगमुद्दिसिड लेवाडेणिवेवमाइयं कुणइ आगाराणं छक्क, तत्य य सुत्तं इमं भणिय” इति, अयं शुद्धोदकपानार्थ त्रिधाहार- मित्यादि पदमुच्चार्यत एव, अन्यथा संमुग्धवाक्यवादेकस्याप्याहारस्याभक्षणं सर्वपापपि वा भक्षण सम्भसज्येत् , एवं तर्हि सिदं पानका- कारोचारणमन्तरेणापि शुद्धोदकपानं, तथा च यथा दिवसचरिममत्याख्यानेऽनुचारितेष्वपि पानकाकारेषु रात्रौ गृहस्थाः शुद्धोदकं पिबंति तथाऽन्येप्वप्कासनादिषु देवसिकमत्याख्यानेषु पिबन्तु, समानयोगक्षेमत्वात् , किञ्च खजूरतिलतण्डुलधावनावश्रावणादीनि पानकानि यथा रात्री:गृहिणामपेयानि तथा दिवाऽप्यपेयान्येव, तस्पानस्य धर्मेऽभिमुखानाममतिपत्तिहेतुत्वेन. प्रतिपन्नानां विपरिणामहेतुत्वेन. वैधर्मिकाणां जिनधर्मनिन्दाकृतौ प्रेरकत्वेन च महादोषत्वाद , तथा च तेषां पानकाकारोचारणमनर्थकमेव, ननु नानक, यतो यधपि फोगरंगदाडि- मच्छल्यादिभिः मासुकीकृत जलं विधाहारेण पातुं कल्पत एव, तेषां कपायवृक्षफलछल्लीचूर्णलेनानाहारकत्वात् , तथाऽपि विभीतकादिना मासुकीकृतं न कल्पत एव. तस्य स्वादिमाहारत्वादिति, तदर्थं पानकाकारानुचरन्तु गृहस्था इति चेत् ?, न, वस्तुवृत्या विभीतकादेरपि कटुफलत्वेनानाहारत्वात् , श्रीजिनदचमूरिभिरप्युक्तमुत्सूत्रपदोद्घनकुलके “अजियजलाहारिगिही पाणागारे समुच्चरह” इदमुत्सूत्र ।।

·धर्म-
सागरीय
उत्सूत्र
खण्डन
७-" धायकप्रतिमाधर्मो व्युच्छिन्नोऽस्तीति तद्वचन-चामुण्डिकवचन" इदमपि तस्य जारगर्भवदनुच्चार्यमेव, पूर्व चामुहिकत्वमेव
श्रीजिनदत्तमूरीणाममसिद्धमस्मच्छास्त्रेषु, न च चामुण्डाराधनं ते कापि कृतं, ने हि चतुःषष्टियोगिन्यादिसापकत्वान्मिथ्यात्लभीरवः
कथं तदाराधनं विदध्युः , स्वत एव तत्पादयोलगन्तिस्म सर्वेऽपि सुराः, तथा चाम्बिकापचोऽम्बडहृदययुगमधानत्वनिर्भयाधिकारे-
"दासानुदासा इव सर्वदेवा, यदीयपादाब्जतले लुठन्ति । मरुस्थलीकल्पतरुः स जीयाद्, युगमधानो जिनदत्तमरिः । १।" इति,
न च श्रीजिनवल्लभमूस्य इदं विदधुस्तेऽपि चित्रकूटे वहिवामुण्डादेवकुले चामुण्डाऽवग्रहं गृहीत्वा तस्थुः, ततस्तद्गुणारखोकना.
वर्जिता प्रतियुद्धा सती श्राविकेच तत्पादाम्भोजभृङ्गी जज्ञे इति मवादः, यदि चामुण्डामतिबोधनेन चामुण्डिकलं , तदा बर्द्धमानस्वामि-
नोऽप्यस्थिकग्रामे शूलपाणेः प्रतिवोधनाच्छौलपाणिकत्वं वाच्यं स्यात् , नचैवं चामुण्डिकशब्दनिप्पचिरपि, नहि प्रवियोधे उभय-
यविधानं कापि दृष्ट, 'साऽस्य देवता' (पा० ४-२-२४) इत्याराधनेऽप्रत्ययस्योत्पतेरभिधानात् , प्रत्युतोच्छिष्टचाण्डालीवेचतांss-
राधनं भवरसूरीणामेव श्रूयते, तेन भवदुक्त्या भवन्त एवोच्छिष्टचाण्डालिका इते, एवमुक्तेन रनिर्यातनं लया विहितमिति केवल
स्त्रीयगच्छवासिनां श्रोत्रमुखमेव जनित, पथात् साहिद्वारे पञ्चवर्षी यावदुःखसहनमिदमेव महनं तेषां त्वयैव विहितमिति "मुखेन
वध्यते कर्म, तद्विपाको हि दुस्सहः । हेलया ध्रियते गर्भो, दुःखेन हि विमुच्यते । १" गालनावसानत्वं च त्वद्विहितासाणामत एव
विधिना व्यथितः । अथान्तास्थपदखण्डनं शृणु-'श्रावकधर्मस्य व्यवच्छेद' एतस्यार्थ एव त्वया नापोधि, तद्व्यवच्छेदवचनमदस्तीर्यो-
द्गारमकोणके-" साहूणऽग्गोयरओ, वुच्छिन्नो दूसमाणुभावाओ । अजाणं पणवीस, सावगधम्मो य वोच्छिभो ।” अर्थस्वर-
"पूर्व महात्मनां प्रमादाल्पत्वेन 'अगोयरउत्ति अग्रवेत्तारः (अग्रावतारः)-परिधान विशेषः साधुजनप्रतीत; आसीत् , स सम्मति व्युच्छिमा,
॥८॥

·" तथा - कटीपट्टकस्यान्ययाकरणाव, कस्मात् , दुःपमानुभावात् । तरुणप्रभसूरिभिरप्ययमेवार्थः समर्थित:-" सम्मति प्रमादबाहुल्यात् वामकूपरेण चौलपट्टकघरणं न जायते तेन दवरकादिना बद्ध्वा विभ्रति चोलपट्टकं साधवः १ "आर्यिकाणां-साध्वीनां पश्चविंशत्युपकरणान्यासन, सम्पति तानि व्युच्छिन्नानि २” एनवयं भवताऽपि स्वीकृतं, हतीयपदे तब विपदुद्भवो बभूव, 'श्रावकधर्मः' एकादशमतिमावहनरूपो धर्मोऽप्युच्छिन्नः, अत्र किमसगत ?' न हि यः सम्यक्त्वमूलद्वादशवतीरूपो धर्मस्तस्य व्यवच्छेदो घटते, तद्वि- च्छेदस्त्वनगारधर्मेणैव सहभावी, तस्मादयमेव युज्यते । तथा पश्चाचकवृत्तौ (१७६ पत्रे) श्रीमदमयदेवमूरिभिरस्मद्गुरुमिरप्युक्तं-"जुत्तो पुण एस कमो, ओहेणं संपयं विसेसेगं । जम्हा असुटो कालो, दुरणुचरो संजमो एत्य ।४९," इति दशमे श्रावकमतिमापश्चाशके, "व्याख्या-यद्यपि क्रमान्तरेणापि प्रवज्या स्यात्तथापि युक्तः-सजना, पुनरिति विशेषणाय:, एपोऽनन्तरोक्तः प्रतिमाऽनुष्ठानादिः, क्रमः- प्रव्रज्यामतिपत्तौ परिपाटिः, कथमित्याह-ओघेन-सामान्येन, न तु सर्वथैव, तं विनाऽपि बहूनां मत्रज्याश्रवणात् । कालापेक्षया विशेषमाह- साम्पतं वर्तमानकाले, विशेषेण विशेषतो, युक्त एपः क्रमा, कुन एतदेवमित्याइ-यस्मात्कारणाद, अशुभोऽशुभानुभावः, कालो दुःषमालक्षणो वर्तते, ततश्च दुरनुचरो दुःखासेव्यः, संयमः संयतत्वं, अत्राशुभकाले, अतः प्रजितुकामेन प्रतिमाऽभ्यासो विधेय इति भावः, इति गाथा" अत्राप्यभ्यास एवोक्तो, न तद्वहन, उच्छेदेऽप्यभ्यासो घटत एव, यथा जिनकल्पोच्छेदेऽप्यार्यमहागिरेिणा तदभ्यासो विदध इति, तया तिलकाचार्यैरपि स्वसमाचारीग्रन्थे "चतस्रः सम्मनि मतिमाः धायकैरुहान्ने, शेपास्त्वष्टम्यादिपु सकलरात्रकायोत्सर्गकरणाशक्ते चरिता" एभिरप्यग्रेनमतिमानामवहन उक्त, तया श्रीजिनपतिमूरिभिरूचे "संपइ काले साक्यपढिमाओ न पहिज्जति" श्रीजिनदत्तसूरिभिरप्युक्त- मुत्सूत्रोद्घट्टनकुलके "पुरिसित्थीभो पडिमा वहति तत्थाइमा चउरो" इदमप्युत्सूत्र शास्त्रानुसारत एव ते प्रत्यपादीति । ११७१५॥

·धर्म- सागरीय उत्सव खण्डनम् अविलपञ्चख्खाणे, दव्वदुगहियाण गहणपरिहरणं । पोसहिअगिलाणाणं; भोअणपडिसेहणं९ च कयं । ६। ८- आचामाम्लप्रत्याख्याने, गृहिण इति गम्यं, द्रव्यद्वयाधिकानामर्थाद् प्रन्याणां ग्रहणपरिहरण" एतदप्यनल्पपलालपूलककूटकल्प- ममतिमोत्तरकृशानुकणमात्रसाध्य, तथाहि-आचामाम्ले तावद् द्रव्यद्वयग्रहणस्यैव प्रतिपादितसात् , अथ तरसायकशास्त्राणि दयन्ते, तत्रावश्यावृहत्तौ (८५५ पत्रे) पाठस्त्वयं-"एस्थ आयंबिलं च भवति आयंघिलपाउगं च, तत्योदणे आयंबिलं आयंबिलपाउणं च, आयंबिला सकरा, जाणि कूरविहाणाणि आयंबिलपाउग, तंदुलकणिपाउ कुडतो पी पिलुगा पिपोवलिया भरोलगा मंडगादि, कुम्मासा पुच्चं पाणिएण उक्कटिजति पच्छा उखलीए पीसति, ते तिविधा-सण्हा मजिसमा धूला, एते आयंबिलं, आयविलपाउम्गाणि पुण जे तरस तुसपीसा कणियाउ कंकडुगा य एवमादि, सत्तुया जगाणं गोधूमाण चिहिआणं वा, पाउण पुण गोधूमभुजिया पिहुगा लाया जवमुजिया, जे य जंतरण ण तीरति पीसित, तस्सेव गिद्धारो कणिकादि वा, एयाणि आयंबिलपाउग्गाणि, त तिविपि आयंबिल तिविध, उक्कोस मज्झिमं जहन्नं च, दहतो कलमसालीकूरो उक्कोसो जवा जस्स पत्थं रुञ्चति वा, रालगो सामागो वा नहो, सेसा मनिझमा, जो सो कलमसालीकूरो सो रसं पडुच तिविधो-उकोसो ३, तं चेव तिविपि आयंबिल गिजरायण पडुच तिविध- उकोसो गिजरागुणो मज्झिमी जहण्णोति, कलमसालीकूरो दचतो उक्कोसं दवं चउत्थर सिएण समुद्दिसति, रसओवि उक्कोसं तस्सव- एण नि आयामेण उफकोसं रसतो गुणतो जहणं योवा गिजरति भणितं भवति, सो चेव कलमोदणो जदा अण्णेहिं आयामेहिं तदा दवतो उकोसो रसतो मज्झिमो गुणतो वि मज्झिमो चैत्र, सो चैव जदा उण्होदएण तदा दवतो उक्कोस रसतो जहणं गुणतो ममिम चेब, ·जेण दव्यतो उक्कोसं न रसतो, इदाणि जे मज्झिमा ते चाउलोदणा, ते दबतो मज्झिमा आयंग्लेिण रसतो उकोसा गुणतो ममिमा, तेचेच आयामे हि दन्यतो मज्झिमा गुणतोचि रसतोवि मनिझमा, तहेव च उन्होदएण दबतो मज्झं रसतो जहणं गुणतो मझ, माझिम दव्वति काऊण, रालगतणकरा दबतो जहणं आयंपिलेण रसतो उक्कोसं गुणतो मज्झं, ते चैव आयामेण दव्यतो जहणं रसतो मज्ज्ञ गुणतो मझ, ते चैव अण्होदएण दन्त्रमओ जहणं रसओ जहणं गुणो उहोस, बहुणिजरति भणित होइ अहवा उक्कोसए तिणि विभासा: उक्कोसउकोसं उक्कोसमझिमं उक्कोसजहणं, कंजियभायामउण्होदएहिं जहण्णा मज्झिमा उकौसा णिज्जरा, एवं तिस विभासियो" एवं श्रीहरिभद्रमूरिछतश्रावकधर्मविधिप्रकरणवृत्तावप्येतादृश एव पाठा, तया "विशेषस्तु कलमशालिचतुर्यरसकाद्युत्कृष्टा, कूरः चतुपैरसकादिश्व मध्यमा, उष्णोदकादिन जघन्यः, गुणतश्व वही निर्जरा उत्कृष्टे, मध्यमा मध्यमे, अल्या जघन्ये चेति, पवन स्थिते कलमशालिकूरः कलम- शालिकाभिकेनोत्कृष्ट उत्कृप्टेन यदा भुज्यते तदा जघन्या निर्जराऽल्पेत्पर्यः, तथोत्कृष्ट द्रव्यं जघन्यरसेन भुज्यते मध्यमो निर्जरायण इत्यादि- भाका द्रष्टव्या इति, अयमों-द्रव्यरसयोईयोरुत्कृष्टत्वे जघन्या निर्जरा, एकैकोत्कृयत्वे मध्यमा, योजघन्यत्वे उत्कृष्टा निर्जरेति, तत्सूर्य- 'आयंबिल पचख्खामि अन्नत्यऽणा० सह० लेवा० उरिख गिह पारिवा० महत्तरा० सन्चसमाहि० वोसिरामि विशेष उच्यते-लेपद्न्ये- णालेपो लेपालेपस्तधया-पूर्व भाजने लेपछद्रव्यं गृहीतं समुद्दिष्ट वा, ततस्सं लिखिते भाजने अन्यमानयति न भङ्ग इति, उत्क्षिप्तविवेको नाम-यद्याचाम्ले किमपि विकृत्यादि पतति तदोरिक्षम्यते यदि शक्यते विषेयतुं, विनित वानमायोग्यं स्यादित्युक्षिप्ते भङ्ग इति, तथा गृहस्थ- संराष्ट्र नाम यदि गृहस्थो लेपकद्रव्यलेपितदर्वीभागनादिना ददाति तदेपल्लिो न भयो, रस आलिख्यते चेत्तदा न कल्पते, शेष पूर्ववत् ,xx याविंशत्यभ्यधिकैका-दशावत्सरशनैस्तु विक्रमतः । अकृतैना नपिसाधुर, शिष्यः श्रीश्चालिमूरीणां ॥” इति नमिसाधुकृतषडावश्यकहनौ,

·शा
खण्डनम
नया (संदेहदोलावल्या) श्रीजिनदत्तरिभिरुचे-"गिहिणो इह विहियायंबिलस्स कप्पति दुन्नि दयाणि । एगं समुचियमन, बीयं पुण
फासुयं नीर।१०४]" अत्र लघुवृत्तौ (८३ पृष्टे) " एक 'समुचित स्वशरीरस्य प्रस्तुततपसो वाऽनुकूलत्वेन मायोग्यं 'अन्न' उत्तममध्यम-
जपन्यरूपं फलमशाल्यादि, द्वितीयं पुनः 'मामु' निदंडोरफलितत्वेन भावकद्रव्यमम्पर्कोत्पन्नवर्णान्तरितत्वेन वाऽचित्तीभूत, समुचित-
मिति विशेषणमत्रापि योज्यते, ततय प्रामुकं समुचितं च नीरमित्यर्थः. तथा मासुकमेव, न तु सचित्त, प्रामुकमपि समुचितमेव, न
अनुचित, तिलोदकययोदफतण्डुलोदफकरीरोदकसङ्गरोदफसंस्वेदिमोदकं द्राक्षाखजूरदाडिमचिंचागुडखण्डादिधावनजलं वा, एतानि हि ।
जुगुप्सनीयत्वेन गृहस्थैः पीयमानानि धर्मकुत्सादेतच एपेत्यनुचितानि, यतीनां तु भिक्षाचरत्वेनोचितानि, उचितमपि नीरनेव, न तु
काग्निकावसावणतकेचरसादीनि, तेषां हि पानकाऽऽहारत्वेऽपि शृदयहेनुत्येनाचमनादिकार्यानईवान् , अत एव प्रत्यारूषानचौँ जल-
मेवोक्तं, यथा-जावइयं उपजुज्जइ, सावइयं पायणे गहेजणं । जलनिब्युइर्ड काउं, भुत्तन्वं एस इत्य विही ११" तथा 'सूरे उगए
पुरिमऽई पञ्चख्यामि चलिई निविहपि आहारं असणं पाणं खाइमं साइमं अन्नस्थ सह० पच्छन्न दिसा० साहु० मह० सन्न० आयंबिलं ।
पशख्वामि अन्नत्य०. सह० लेवा० उखिखत्त० मिहत्य० पारि० मह सबसमा० एगासणगं पञ्चख्खामि तिविपि आहार' इत्यादि 'द्रव्यर
सेस सन्चनियम अन्नत्य सहमहत्तरा०सबसमाहिवत्तियागारेणं वोसिरामि' श्रीजेसलमेरुभाण्डागारे संवत् १२१५ वर्षे लिखितपुस्तिकाया-
मयमाचाम्लपान, एतावताऽऽचाग्ले सर्वत्र द्रव्यद्वयमेवोक्तं, तद्वयातिरिक्तद्रव्यनिषेधः श्रीजिनपतिमरिभिरप्युक्तः "आयंबिले पप्परघुग्घु-
रिया बेमिया इडरिया तकाइ निसेहो २५।" भवत्पधे तु हीरविजयसूरिमसादीकनमश्नोत्तरसमुच्चये तच्छिष्यपण्डितकीर्तिविजयगणि- .
समुचिने दशममश्नोत्तराधिकारे इदमुक्तं -"आचामाम्लमध्ये शुण्ठीमरिचादिकं कल्पते तकि कारणेन स्वभावेन वेत्ति ? (मनः), अत्र
"
॥१०॥

·कारण विनाऽपि कसते इति (उत्तर) । तथा आचामाम्लमध्ये शुण्ठीपरिचादिक कल्पते, पिप्पलीलविकादिकं च न, तकि शास्वाक्षरी परम्परातो येति ? (पश्नः) अत्र आचामाम्लमध्ये शुण्ठीमरिचादिकं कल्पते लविङ्गपिप्पलीहीतकीप्रमुखं पुनर्न कल्पते तत्रैतत्कारणं ज्ञायते- यसचिङ्गेषु दुग्यभक्तं दीयमानमस्ति, हरीतकीपिप्पल्यादिकं नालिकातोऽपकं सत् शुष्की क्रियते, यथा युगन्धरीगोधूमादिपृथुको राधा सन्ना- चामाम्लमध्ये न कल्पते, युगन्धरीगोधूमादिकं तु राद्धं सत्कल्पते, इति (उत्तरं” हीरप्रश्ने ही० ई० मुद्रित ७७ पृष्ठे), सम्भाव्यते अत्र 'शुण्ठीमरिचादिकं कल्पते' इत्युक्तेः पुरातनशास्त्रोक्तमनङ्गीकुर्वाणाः स्वमतानुरागान्धकारसम्भारावेलप्तविवेकशी भवत्पूर्वगाः विकि- नामपाकर्णनीया एव भवन्ति, नहीदं शास्त्रमनुमृत्य भवश्यः प्रणीतं, तस्मादेतदुपदेष्ट्रो रसलम्पटतैव भविमातीति x १।८। ९-"पोपधिफग्लानाना-पापधिफानां मध्ये ये ग्लाना-असमर्याः क्षुधं सोदुमशक्का इति यायत, तेषां मोजनप्रतिधनं च कृतं " एतरखण्डन- विधिरयं-पौपचे भोज ननिषेधः केना क्रियत ?, अस्मद्गुरुभिः श्रीजिनवल्लभमूरिभिः प्रत्युत पौपचे भोजनमतिपादनाव , तथाहि-"जो पुण आहारपोसही देसओ सो पुण्णे पञ्चख्खाणे तीरिए य खमासमणदुगेण मुहपोर्षि पडिलेहिय समासमणेण बंदिय भणइ 'इच्छाकारेण संदि- सह पारावह' पोरिसीपुरिमट्ठ चउबिहारएकासणं निवियमायचिलं या कयं जा कापि येला तीए पारामि, तो सफत्यएण चेहए बंदिय सज्झायं सोलर्स चीसं पा सिलोगे काउं जहासंभवमति हिसंविभाग दाउं मुहहत्यपाए पडिलेहिय नमुकारपुनपरनदुटो भुनह" (पोपप- विधिमकरणे), परमुपधानमाश्रित्येदं पोप भोजनमारत, ययप्युपधानतपसि पोपववतं श्रीमहानिशीथे नोक्त तथापि समस्तगाछीय- गीतार्थसम्मततया सर्वेष्वपि धर्मगच्छेपु नियतं, यया स्वस्तोपधानदिनप्रमाणतया तत्स्वस्वतपोयोगविधिमकरणेपु गीतार्थ निवदं दृश्यते, x यतो महानिशीथमूने चूणौ च 'दोहि दब्बेहि अंपिलं' उक्तं, न तु दोकलमगदालीपप्पडद्युठीलवण हिगुम रिचादिबहुद्रव्याणि ।

·धर्म- सागरीय उत्सूघ खण्डनम् तो कार्यमाणं चोपासकैरुपलभ्यते, तयाहि-"श्रावकश्राविकाणां तु एकस्मिन्नुपघाने अव्यूहेऽपि गुर्वाज्ञया अनुज्ञानन्दी विधीयमाना दृश्यते, परमेतेरहोरात्रपौपदिनानि पथादपि शीघ्रं सविशेष पूरणीयानी "ति श्रीमचन्द्रगच्छीयश्रीमदजितदेवमूरिनिर्मिनयोगविधि- प्रकरणे, तथा “पीपधग्रहणपुरस्सरमुपधानतपो विधेयमित्युपधानविधिरुच्यते” इति श्रीमभयदेवमूरिशिष्यपरमानन्दकृतसामाचारीग्रन्थे, तथा "पोपक्रिया तु यद्यपि महानिशीथे साक्षात्रोक्ता, तथापि यथा साधोर्योगेष्वतियायिक्रियावाचं सर्वप्रतीतं तथा श्राद्धानामपि उपधानेषु । विलोक्यते" इत्याचारमदीपे रत्नशेखरमरिकृते (१९ पत्रे), अन्यञ्च पौषधे उपचासफरणमेव न्याय्यं, तथा चोक्तं समवायाङ्गरत्तौ (१९ पत्रे) श्रीगुरुचरण:-"पोपर्ध पर्वदिनमष्टम्यादिस्तत्रोपवासोऽभक्तार्थः पौषधोपवास इति, इयं व्युत्पत्तिरेव, प्रवृत्तिस्त्वस्य शब्दस्याहारशरीर- सत्कारावरचर्यव्यापारपरिवर्जनेविति ध्येयं" अस्मद्विचारणयोपधाननपोविशेषमन्तरेण पौषधे भोजनं न शिष्ट, येषां पुनर्मते भोजना- भ्यनुज्ञा नेपामप्यपवादत एव, नोत्सर्गतस्तथाचोवतं तपागच्छीयश्रीसोममुन्दरसूरिशिप्यमहोपाध्यायहेमदंसगणिकतावश्यकवालावबोधे- "तृतीयशिक्षाप्रत पोपयोवासः, स च पर्वतिथिप्वहोरात्रं यावचतुविधाहार त्यागेन, तथा न शक्नोति चेत्तदा त्रिविधाहारपरित्यागेन, एवमप्य- शक्तावपवादत आचाम्लादि समुच्चार्य भोजनं क्रियते” इदं पोपपत्रतं, अपवादपदं हुत्सर्गमार्ग निक्षिप्यते, तेन भवता पौषधेऽनुक्तं भोजन किमिति स्वीकार्यते ?, विधिपथपत्तानामस्माकं होपात्रमदो वचा, पौषधमनुचायकासनादितपः क्रियमाणं केन वार्यते ?, अथ व भोजन तत्रोक्तं स्यादस्माभिर्धारितं भवति तदोत्सूत्रं, परमनुक्ताभ्यनुज्ञायां तवैवेदमापतित, स्वीय एव वाणो भवन्तं महरतीति न्याया स्मारित।१९।। पोसहिअसावयाणं, जिणभणियतिकालदेववंदणयं । तत्थ उभयं चइत्ता, मज्झण्हे चेव वंदणयं ॥७॥ -"पोपधिफधायफाणां 'जिनेनतीयकृता मणितं त्रिकालदेववन्दनकमस्ति, तत्र प्रातः सन्यायां चेत्युभयं त्यक्त्या, 'घेव' एषकारायें, ·मध्यान्हे पय देवयम्दन" इदमप्यज्ञानविजृम्भितं भवता विभाच्यते विदुपां पुरः, तत्र पोपमध्ये प्रावकाणां प्रातः सायं प्रतिक्रमणस्यान्ने आदी च यत्यवन्दनं तद्विना फापि जीर्णशास्त्रेन्यच्चैत्यवन्दनं नास्ति, सम्पति भवद्भिः प्रातः सायं तचैत्यवन्दनात्पृथक् पैत्यवन्दनं यदादिश्यते तया, जीर्णशाखाभिमायेण प्रतिक्रमणा यन्तचैत्यवन्दने चैत्यगृह एवोपदिष्टे स्तर, यदुक्तं श्रीउत्तराध्ययनेषु पइविंशाध्ययने वृत्तिकृता-" यत्र त्यानि तत तद्वन्दनं विधेयं " तथा "जइ ईढरे ठिया वियालियं कालं पहिकता अकए आवस्सए गोसे कए य भावस्सए मैंईए न वदति ता मासलहू" इति श्रीव्यवहारचूणौँ पीठिकायां, तया "जइ चेहयाई अस्थि नो वेदति” इत्यावश्यकचूर्णावपि, एतावता देवगृहचैत्यवन्दनव्यतिरिक्तपतिक्रमणचैत्यवन्दने न स्तः, आद्यन्तयोत्पवन्दनयोः सतोर्यच्चयाऽधिक क्रियोपदेशः क्रियते तत्त- वोत्सूत्रं, मध्यान्दचैत्यवन्दनं तु श्रीजिनवादभमूरिभिरप्युक्तं पापयविधिप्रकरणे-"तो पउणपोरिसीए खमासमणेण संदिसाविय खमा- समणपुच्चमेव पडिलेडणं फरेमित्ति भणिय मुदणंतगं पडिलेहिता संभविभंडोवगरणं पडिलेहेइ, मज्झे सव्वत्य सज्झाओ, जाव कालवेला, तभी गई चेहरे देवबंदणं न फर्य ? तो ते करेइ चिचंदणं" इति त्रिकालचैत्यवन्दनं साक्षादेवाख्यातमपलप्य कोऽयं तवाधिकचैत्य- चन्दनाऽऽक्षेपः ?, भन्यध क्रियाविशेषादधिकं चैत्यवन्दनयमभ्युपगन्तव्यं चेत् ? तर्हि साधूनामपि तपोयोगसमये तदधिकं निर्देष्टव्यमायात, क्रियाविशेषग्योभयत्रापि समानसात् । २।१०।७। आयरियं मोचूर्ण, न जुबइ पछुपमुहमहकिचं ११.१२ । इचाइ १३ नूणकिरिया, उस्सुत्तं तम्मए णेयं ।। ११-१२-१३ "भाचार्य मुक्त्या न युज्यते प्रतिष्ठामुणं गत्य मदोसारुत्यं, प्रमुखग्रहणान्मालारोपणादिपरिग्रह, इत्यादि न्यूनक्रियारूप- गुरसन शेय, आदिशाद गौचर्यादी पटरफग्रहणनिषेधादिफ मन्तव्य" तदप्ययुक्तं, श्रीजिनदत्तमूरिभिरुक्तमुत्सूत्रपदोघट्टनकुलके-"न्हवण- ·धर्म- सागरोय उत्सूत्र खण्डनम् परसिहायो, मुद्दाकलसेसु वासखेवाइ । सूरी विणा पइट, कुणइ अ उस्मुत्तमाईयं ॥१७॥" सूरिभिविना प्रतिष्ठा यदि स्याचदा प्रतिमानां । साभाने अमुकसाधुनेयं प्रतिष्ठिनाते साक्षात्मतीयेत, नामुकगच्छीयैरमुकाचार्यैः प्रतिष्ठितेनि, दृश्यते आचार्यमतिष्ठव, प्रयोगश्चात्र-पतिमा प्रतिष्ठा मूरिभिरेव कृता भवति, तथैवास्खलत्प्रत्ययेन प्रतीयमानखात्, यद्यथैवास्खलत्प्रत्ययेन प्रतीयमानं तत्तथैव प्रमाणगोचस्तयाऽभ्युप- गन्तव्यं, यथा पटो घटरूपतया प्रतीयमानो घटतयैव प्रमाणगोचरोऽभ्युपगम्यते, न पटतया, तथैवेयं प्रतिष्ठा सूरिभिरेव कृताऽध्यक्षेण प्रतीयते, तेन मूरिभिरेव कृताभवति, न च दृष्टऽनुपपन्नं नाम, न च प्रत्यक्षपत्तावन्यत्ममाणं प्रवर्तितुं प्रगल्भते, तदनुगामित्वात्सर्वप्रमाणानां, तथा श्रीउमास्वातिवाचककृतप्रतिष्ठाकल्पे- "रूप्यकचौलकस्थेन, शुचिना मधुसर्पिपा । नयनोन्मीलनं कुर्यात् , मूरिः स्वर्णशलाकया ।" इति, तथा विपष्टिशलाकाचरित द्वितीयपर्वणि श्रीहेमाचार्या अप्यूचुः "गन्याँय चूर्णवासॉश्च, चक्रे चिक्षेप चक्रभृत् । प्रतिमायामिवाचार्य:, प्रतिष्ठासमय स्वयं ।।" तथा जीयानुशासनचायप्पाचार्यप्रतिष्ठरोक्ता, तथा च तत्पाठः (मुद्रिते ६ पृष्ठे) "किञ्च आचार्यप्रतिष्ठाकरणे श्रीमदुमास्वातिवाचकसमुद्रमूरिहरिभद्राचार्यादिरचिताः मतिष्ठाकल्पाः दृश्यन्ते” इति, अन्यच-(तत्रैव) "एमेव य सन्नीणवि, जिणाण पडिमामु पदमपटवणे । मा परवाई विग्य, करेज वाई तो विसइ ।११ फंठ्या । सावओ कोइ पहम जिणपडिमाए पइठवणं करेइ ?" इति बृहत्कल्पभाप्यचूर्णि (पाठः)xx “अत्र संक्षिद्वारेणैव प्रयोजनं, तदर्थ व्याख्यानायाह-तत्य य पढमं ठवणं, पढम णसणं भणति समयविऊ । पुच्वं पइडियाए, रहंमि अणुयाण अहिगारा ।१३। व्याख्या-तत्र' संझिद्वारव्याख्याने 'च' पुनरर्थः, प्रथम स्थापनं प्रथम न्यासमारोपणामेति यावत् , 'भणति' जलन्ति समयविदः' सिद्धान्तज्ञाः, 'पूर्व प्रथमं प्रतिष्ठितायाः क न्यसनं ?, 'रथे जिनस्यन्दन अनुयानाधिकारात्, उक्तलक्षणादेतोरेति गायार्थः । स्यान्मतं, कथमिदं ज्ञायते ? यदुतास्यायमों, न पुनर्मयोक्ता, अत आह-जइ पुण . .

·पइअत्यो, हवेज्ज तो महुरणयरिंगेहेसु । मंगलपडिमाणपि हु, तुम्ह मया पावइ पइट्टा ।१४। व्याख्या-'यदि पुन'रिति पराभिप्राया- श्वासनार्थी, प्रतिष्ठालक्षणो'ऽर्थों ऽभिधेयो 'भवेत्' जायेत ततो 'मथुरानगरोगेहेपु' मधुराभिधानपत्तनसदनेषु मङ्गलमतिमानामपि, न केवलं तव सम्मतानामित्यपि शब्दार्थ:, हुः पूरणे, 'युष्माकं' भवतां 'मता'दभिमायापामोति प्रतिष्ठा भवत्सम्मता, अत्राप्यस्य विद्य- मानखादित्यभिप्राय:, मङ्गलपतिमाह ता उच्यन्ते यासामकरणे गृहस्योपद्रवादिकं भवति, यथाऽत्र देशरूढ्या गृहद्वारस्योपरि विनायक- मूर्ति स्तुविद्योपदेशात क्रियते तथा मथुरायां गृहे गृहे पार्थनाथ जिनमतिमा ब्राह्मणादिभिरपि गृहद्वारस्योपरि कार्यन्ते, यदि न क्रियन्ते ततो गृहाणां पतनादिकं भवति, तथा च तत्रैव कल्पे भणितं मङ्गलचैत्यमरूपणावसरे 'महुराए नयरीए जिणपडिमाभो गिहे गिहे पविज्जति प्रतिष्ठाप्यन्ते-न्यस्यन्ते इति भक्तोऽपि सम्मतं, न हि तासां मिथ्यादृष्टिभिस्तव मम च सम्मतं प्रतिष्ठाविधानं क्रियते, एतदिहाकूत-अस्य शब्दस्यात्र न्यसनमेव वाच्यं, किञ्च प्रथमशब्दस्य नैरर्थक्यं प्रामोति, न कस्या एव प्रतिमाया द्वितीया मतिष्ठा क्रियते येन तद्युच्छित्तये प्रथमशब्दोपादानं क्रियते, अस्मत्पक्षे तु प्रथमं स्थारोपणं संभवत्येव, पूज्यास्तु व्याचक्षते 'अत्र करोतेर्भणनेऽपि कारापणं दृश्यं ततश्व साधुभ्यः सकाशात् श्रावका प्रतिष्ठां कारयतीत्यर्थः, यथा उमास्वातिवाचकोक्तार्यायामस्यां 'जिनभवनं जिनविम्ब, जिनपूजां जिनमतं च यः कुर्यात् , तस्य नरामरशिवसुख-फलानि करपल्लवस्थानि ।११' अत्र कुर्यादित्युक्तेऽपि कारयेदिति दृष्टव्यं, नहि श्राद्धः स्वयं जिनमन्दिरं तत्पतिमां वा करोति, एवमत्रापि, प्रथमशब्दसाफल्यं त्वेवं कथयन्ति-तेन श्रावकेण प्रथममेव प्रतिमा कारिता, निशीथेऽपि कारापणस्थाने करणशब्दप्रयोगः स्थाने स्थाने प्रतिपादित एवेति गाथार्थः" श्रीजीवानुशासने प्रथमाधिकारे (९-१०-११पृष्ठे), अत्र 'साधुभ्यः सकाशात श्रावकः प्रतिष्ठां कारयती'त्युक्त्या साधुपदं श्रावकमतिष्ठाप्रतिषेधपरं "गिहीणमुचिआ जिणपाटा" .

·धर्म-
सागरीय
उत्सत्र
खण्डनम्
इत्युत्सूत्रमित्युक्तेः, न खाचार्यप्रतिष्ठाप्रतिपेधपर, साधुशब्देनात्र आचार्य एवं प्रायो, न तु सामान्यमुनिः "व्याख्यानतो विशेषपतिपत्तिा,
नहि सन्देहादलक्षण"मिति महाभाप्योक्तेः, तस्यैव च प्रन्टिाविधायिमूरिमन्त्रसद्भावात, न तं विना चैत्यमतिष्ठोपदिष्टाऽस्ति शिष्टः,
सरिहि साधुत्वं न व्यभिचरति, शिशपात्वे वृक्षलवत्, अपरं गौतमपृच्छाटोकायामुक्तं "देवाहिदेवाडिमं, पहाणसिरिखंडदारुणा तेण ।
जह दिई कारवियं, तो एवमुत्ता महामचा ।। देवाहिदेवपडिमं, एवं नत्रकारियं पठेहीको नाम ते पद इम, तयणु अमचेहि चिमत्त ।।
अह रायगिहे देवादिदेव आणं पहिच्छिवि इहेव । सो भरिसी कविलो, चिठइ नयरीइ तुह आणा एस सियंवरपवरो, केवलनाणी
मुणी सयंबुद्धो । तुह पदिमाइ पइई, करिही पुण्णोदओ अह हि ।४। तोऽवति पहु अज्झ-थिएण कविलेण मुणिवयंसेण । पडिमा
पइहिया सा, जहाविदाणेण तत्थ सयं ।” एतावताऽपि श्वेताम्बरप्रवरस्य केवलिन एव प्रतिष्ठा प्रोक्तान सामान्यसाधोरिति ।२।१११
१२-१३ 'सरिमन्तरेण मालारोपणं न युज्यते तदुत्सूत्र' तदप्यसत् , मरिरैव महानिशीथे गुरुशन्देनोक्तस्तथाहि "तो जगगुरूणं
जिणिदाणं पूएगदेसाओ गंधट्टाऽमिलाणसिपमालदामं गहाय सहत्थेणोभयखंघेसुमारोवयमाणेणं गुरूणा णिस्संदेह मेवं भाणिय, जहा-भो भो
जम्मंतरसंचियगुरुपुष्णपभ्भारमुलदसचिढत्तसुलहमणुयजम्मदेवाणुप्पिया ! उइयं च नस्यतिरियगइदारं तुझं ति, अबंधगो य अजसकित्ती.
नीयागोत्तकम्मदिसेसाणं तुम ति" इत्यादिना पाठेन फलोपदेष्टा गुरुराचार्यः एवेत्यर्यापच्या विदन्नपि किमपलपसि.१ कदाग्रह प्रस्ता,
तस्मात्स्वीकुरु मालारोपणमाचार्यकृतमेवेति । तथा आदिपदाक्षिपटलकाग्रहणरूपमुत्सूत्रं x मागुक्तमासकल्पाऽविहारप्ररूपणाधिकारे पञ्च-
लिङ्गीविवरणोक्ताचरणाद्वारेणैव प्रतिक्षिप्तमिति साधूक्तं ! १ । १२-१३१८॥
जीवयत्नादिविधायिनीं घटझोली विना केवलोद्घाटितघटेन ये जलमानयन्ति तज्झोलिग्रहणनिषेधोत्सूत्रं स्वकीयं मूढेन किन दर्शितं?
॥१३॥

·अह वीयमहिअकिरियं, रयणीपोसहियरत्तिअवसाणे । सामइयं कायवं, इय भणियं तेण मूढेण १९॥ १४-"अयाधिफक्रियारूपमुत्सून, तथाहि-'रयणीपोसदिशत्ति विभक्तिलं पब्रिजनीपौषधिकेन रात्रिपमिमग्रहरे सामायिक कर्तव्यमिति तेन मूढेर मणितं" तदपि महामोहममादिप्रलपितमार्य, यतो नाधिका क्रिया क्रियतेऽस्माभिः, यथोक्त क्रियाकरणे दूपकत्वं भवतो दोषायैव, पौपधिकस्य पश्चिमरजन्यां सामायिकग्रहणविधिश्यं श्रीजिनकल्लभमूरिभिः पौपविधिमकरणे प्रोक्तं "तओ राइए चरमजामे उहिऊण इरियावहियं पडिकमिय सफथएण चेइए वंदिय पुनि पहिय नमुक्कारपुवं सामाइयमुत्तं कड्डिय संदिसाविय सज्झायं कुणइ, जाव पडिक्कम- णयेला, तो उ पुष्वविहिणा पडिकमिय पडिलेइणाइयं करेइ” इति, तथा पञ्चाशकचूर्णावपि “तो राईए चरमजामे उहिजण इरियावहियं पहिकापिय पुर्विव पोत्ति पेहिय नमुकारपुव्यं सामाइयसुत्तं कट्टिय संदिसाविय सज्झायं कुण" इति, तथा श्रीजिनमभमूरिभिर्विधि- प्रपायामप्युक्तं “तओ पच्छिमरयणीए उहिय हरियापडियं पडिक्कमिय कुसुमिणदुस्सुमिणकाउस्सग्गं सयउस्सास मेहुणसुमिणे अड्डत्तरस- यउस्सास फरिय सत्ययं भणिय पुच्चुत्तविहीए सामाइयं काउं सज्झायं संदिसाविय ताव करेइ जाव पडिक्कमणवेला" इति, एवं विधे रात्रि- पौषयिकरण सामायिकग्राणपिषौ विद्यमाने कथं तनिषेधमुखो भवसि ?, अन्यच्च युक्तिरप्यत्र युक्तोच्यते-गतरार्मुहूर्तेऽवशिष्ट एव तेन सामायिकानुगतं पौपधं जगृहे, सामायिकस्य च जघन्यतोऽवस्थान मुहूर्तमात्रं, ध्यानशतके ध्यानस्यैतत्कालमानस्येनोक्तखात्, उत्कृष्ट- तस्त्वष्टौ यामान् यारत् , ततोऽस्यां पौपधिकरानौ मुहूविशिष्टायां सामायिकपूर्णता वृत्ता, ततः पूर्वसामायिकावधौ पूर्ण पुनः सामायिक यदि गृहीने तदा न्याय्यमेव, पर्वदिनमाथित्य यदि पौप जिघृक्षुर्भवति तदा पॉपधमपि ग्रन्हन्तु, पौपधग्रहणसमयस्तु मुहतविशिष्टरात्रि: भाग एवोत्सर्गतो, यदि तेन च पौषधं न गृहीतव्यं नहिं पूर्वगृहीतपोप, पावरपर्वण्यपि पारयत. तत्समय एंव तत्परिणविधैरुवेतलात , ग्रहणे ·सामय सागरीय तु पर्वण्य पौपधस्य, पूर्वगृहीत पीपरावस्थानं स्वपर्षण्यपि पारणमपेक्षते इदं तु मासनिकमुक्त, यगाथान्ते भवचा मूढत्वमज्ञानिना । प्रतिपादितं श्रीजिनवल्लभसूरीणां तत्तवैवायातं तत्वतः ।।१।९। उत्सूत्र- सामाइयं कुणंतस्स, नमुफारतिअदंडकउच्चरण २-३ | उवहाणुव्वणं " पुण, जइणो गिहिणोव्व इहमऽहिअं१०) खण्डनंम् १५-१६-"सामायिकमुपलक्षणापोषधं फुवत: थाद्धस्य नमस्कारत्रयपूर्वकं दण्डकोशारणमन्त्रिवारमिति” युक्त्यागमविरुदत्त्वेनेदमपि खण्डयमानं शृणु-सामायिकवतं गृन्दता श्रावकेण जू(जी)णप्वावश्यकत्यावश्यकचूर्णिप्रमुखग्रन्थेषु 'नमस्कारोचारणं पुरा क्रियत' इत्युक्तं नास्ति, तथापि सम्पदायादक्तिनेषु ग्रन्थेषु सामायिकपौपधस्वीकारे नमस्कारपूर्वकता दृश्यते, तथा चोक्तं पौपधविधिप्रकरणे "इच्छा- फारेण संदिसह पोसहमुदपत्तियं पडिलेहेमि त्ति भणिय बीयखमासमणपुर पुत्ति पडिलेहिय स्वमासमणेणं पोसह संदिसाविय बियखमा- समणेणं 'पोसहे ठामिति भणित्ता खमासमणं दाउं उद्धडिओ इसिमोणयकाओ गुरुखयणमणुभणंतो नमुकारमुञ्चरिय. भणिय 'करेमि भंते ! पोसहमित्यादि पुणो पोसहेच सामाइयमुहपुत्ति पेहिता खमासमणेण सामाइयं संदिसाविय वीयखमासमणपुव्वं 'सामाइए समिति बुन खमासमणदाणपुर उद्धावणयगत्तो पंचमंगलं कट्टित्ता भणइ--'करेमि भंते ! सामाइय, सावज जोग'मित्यादि" एवं सर्वगच्छेष्वपि नमस्कारपूर्वकता दरीदृश्यते, अन्यथावश्यकवृहत्तौं (८३२ पत्रे) सामायिकमुच्चरता "एताए विधीए गत्ता तिविण णमिऊण साधुणो पच्छा सामाइयं करेति-'फरेमि भंते ! मामाइयं सावजं जोगं पचरुखामि दुवि तिविहेणं जाप साहू पज्जुवासामिति" एवं"वोसिरती"- ॥१४॥ त्यादिना, तया पश्चाशकत्तावप्येवं-"अनेन विधिना गला त्रिविधन साधूनत्वा सामायिकं करोति-'करेमि भैते ! सामाश्यं सावज जोगं पञ्चरुखामि जाव साहू पज्जुवासामि दुर्विहं तिविहेण"मित्यादिना (२३ पत्रे), तथा आवश्यकौं (मुद्रितायां उत्तरार्दै २९९ पृष्ठे) ·"एताए विहीए गंता तिविहेग साहुणो णमिऊण पच्छा साहुसख्खियं सामाइयं करेति 'करेमि भंते ! सामाइयं सावज जोग पञ्चरुखामि दुविहं तिविहेणं जाव साहू पज्जुवामामि'त्ति काऊग, जड चेइयाई अस्थि तो पढमं वंदती"त्यादिना, तथा नवपदविधरणे (२४३ पत्रे) श्रीयशोदेवोपाध्यायः "आगतश्च त्रिविधेन साधूनमस्कृत्य तत्साक्षिक सामायिक पुनः करोति-करेमि भंते ! सामाइयं सावज जोगं पञ्चरुखामि दुविह तिविहेणं जाव साहू पन्जुवासामी"त्यादिना, च पाठेन "सामायिक करोती'त्युक्त, अत्र बहुत्वं न दर्शितं. यदशात्रित्वे पर्यवसानं भवति 'कपिभलाधिकरण'न्यायेन, तथापि व्यवहारसिद्धान्ते चतुर्थोदेशके (५८ पत्रे ३०९ भाष्यगाथायाः) "सामाइयं तिगुणमट्ट गहणं चेति पाडव्याख्यायां तट्टीकाकारिभिः श्रीमलयगिरि भीक्षाग्रहणादौ ("पिगुण-त्रीन् वारान् सामायिकमुचारयती"त्पनेन) नि:- कृतः सामायिकोचारणं दर्शितं, तथा निशीथचूगौँ "एवं अहा(दाय)नायं वामपासे ठियस्स आरिओ भणेइ 'इमस्स साहुस्स सामाइयरस आरुदावणं करेमि काउसगं' अन्ने भगंति 'उच्चारावणं करेमि काउस्सग्गं' उभयधावि अविरुद्ध, अन्नधूससिएर्ण जाव वोसिरामि त्ति, लोगस्मुजोयगरं चिंतेत्ता 'नमो अरिहंताणं' पाहेत्ता पच्छा पदावणऽज्जेण समं सेहो सामाइयं तिख्खुत्तो कट्टइ" एवमिहापि, यथा सायोखि:- कृत्वा सामायिकोचारणं निर्दिो तथा श्रावकस्यापि तदनुगामिक्रियाकरणत्योपदेशेन त्रिकुत्यः सामायिकोचारणं घटत एव, व्रतोचारण- विधिस्तु सर्वेषां सम एव बोधव्यः, सम्यक्त्वशीलवतायुचारे त्रिकरमा पाठोच्चारणं भवत्पूर्वऔरण्यातमेव, अपरं यत्र सामान्यतः 'सामायिक- मुच्चरती'त्युक्तं तत्रापि त्रीणि सामापिकानोत्यासीयो. तथा चोक्तमोवनियुक्तौ (८३ पत्रे) 'सामाइय उभयकायपडिलेहा" इति पाठे सामान्यतः सामायिकशब्द उक्तः परं वृत्तिकता श्रीद्रोणाचार्येण "सायाइय त्ति-सामायिकं वारत्रयमाकृष्य स्वपिती"ति व्याख्यातं, त्योत्तराध्ययनेषु पविशेऽध्ययने (बृहत्तौ ५४५ पत्रे) प्रतिक्रमणाध्ययनाधिकारे "काउस्सग्गं तो कुजा" अयं पाठस्तु सामान्यतः कायोत्सर्गाभि- HAIR ·धर्म- सागरीय धाग्यपि टीकाकृता "कायोत्सर्ग-चारित्रदर्शनश्रुतज्ञानशुद्धिनिमित्तं व्युत्सर्गत्रयं, जातावेकवचनं, ततो गुरुवन्दनादनन्तरं कुर्या "दिति ।। व्याख्यानस्तत्रापि सामान्यतः सामायिकाभिधानेऽपि सम्प्रदायात्रित्वमवसेय, तथा यदा रात्रिपौपधिकश्रावकेभ्यः शयनाभ्यनुज्ञाऽचसरे सामायिकचनोधारे कर्तव्ये सामायिकदण्डकत्रयमुच्चार्यते तदा सदा सामायिकवतमुच्चारयद्भिः सद्भिः किं न सामायिकत्रयमुच्चार्यते ?, तथा र खण्डनम् श्रीनिवालभमूरिभिः सामायिकाधिकारे "पंचममलं कट्टित्ता भणइ-करेमि भंते ! सामाइयं" इत्यादि पाठे पुरा नमस्कारकथनपाठस्त- पाऽऽदयस्यायनुसारेण सामायिकदण्डकपाठश्च पतितस्तदभिप्रायस्तु तदीय शिष्यरेवावसीयते, न परेः, अत एव तदपेक्षया युवा- पत्यस्तत्पहभकाशनप्रभाकरमायः श्रीजिनपतिसूरिभिरप्युक्तं "पडिकमणमाइसु सामाइयदंडगो नवकारो य वारतिगं भणिज्जइ” इति गुरुवारमर्पमाकलनिधिनिनपतिमूरिभणीतसामायिकनवकारत्रयसाक्षादवलोकनरूपहेतुना श्रीजिनवल्लभसूरीणां तत्रित्वमणयनाभिमा- योऽनुमीयते, भूमेन शितिपरफन्धरायां विमामुपतिमानवत् , न च गुरुशिष्ययोरभिप्रायो विसंवदतीति, एवं श्रीजिनप्रभसरिश्रीतरुण- प्रभारिप्रभृतिमहानुभावः सामायिकग्रहणाधिकारे इदमेव लिख्यतेस्म, तेन नात्र दोपकणिकासम्भव इति, एवमुपलक्षणोपात्तपोपधग्रहणेऽपि । सामान्यपाउपवलोक्य न ज्यामूर्मान्य, पूर्वनिदशिौयनियुक्त्युत्तराध्ययनायवयवपाठव्याख्यावदत्रापि नमस्कारत्रयं पौषधदण्डकायच व्याख्येय, अनलाविशेषात् , एकत्र दृष्टो न्यायः सर्वत्रापि प्रवर्तत इति, तरुणप्रभसरिप्रभृतिग्रन्थकारकृतग्रन्थेषु तथा दर्शनाच २-३ ।। १७-१८-"यतेहिण वोपधानोद्वहनमिहाधिकं, उपलक्षणात्यनिदिवसं विशेषत: पाक्षिकचतुर्मासादिपर्वदिवसेषु च जलच्छटाक्षे- पादिना वाचायपि योदय" तत्र सांसादुक्तोपधानविधेर्वहुववतव्यत्वादल्पवक्तव्यस्य 'सूचीकटाह'न्यायेनोपलक्षणपदाक्षिमजलच्छटाक्षे- x अधिकक्रियोत्सूत्र अस्यैव नवीनमतेन अस्य मवे चैत्यवंन्दनध्ये “वारिज्जइ जइवि निआणादि" गाथाश्याधिकपठनादिकं शेय।

·पादिः परिहारविधिस्त्वयं-इदच ते उन्मत्तपालजल्पितमायं वचो न विद्वन्मनोरञ्जनाय प्रवर्तते, न चायं प्रतिदिवसं विशेषतः पाक्षिक- चतुर्मासकादिपर्वदिवसेषु च जलच्छटाक्षेपणास्मदीयेषु सामाचारीग्रन्थेषु प्रोक्तोऽस्ति, यदालोक्य समस्मानाक्षिपसि, च्छुप्तिवारण- शौचाचारमत्ती तु सदाचाराणामनिपिद्धे एव स्ता, ये पुनमलिनत्तयः शौचनामापि न सहन्ते ते तथा प्रवर्तन्तां, फस्तान् सत्पक्षान्तः सिपतीनि शौचाचाराचरणेन ययुत्सूत्रं स्यात्तदा सिद्धान्ततपोयोगाधिकारे (x “तवतंवसीस.सयलोद द्विय()लदिचम्मरुहिराण नहदंतमंसकेसऽहिमुफसनिओहदावणऽस्य फरेमि फाउस्सग मिति पठनं तदपनयनमपि कार्य न स्यात्तच व्याख्याप्रलप्सीपठनसमये स्पष्टतयोपदिष्टमरित, तवापीदं सम्मतमेयेति)। तथा गृहिण उपधानवहनमस्ति, न यतीनां, तदप्यसमीक्षिताभिधायित्वं स्वस्य स्वैरेव वाक्यः प्रणयसि, (अस्ति)साधो युपधानेवहन मेदस्तथाहि श्रीआचारमदीपे (१९ पये)"तदेवं साधुभिः श्रादैयोपानंतपोऽवश्यकृत्यतया समस्ता- न्यतपोभ्या मथममेव सम्यगाराध्य, निर्वाहाथ पहुगृहकत्यादिवैयाघेण प्रमादादिना वा ये उपधानं नोदइन्तै तैपां नमस्कारगुणनदेव- चन्दनेर्यापथिकीप्रतिक्रमणादिजन्ममध्ये कदापि न शुद्धयतीति, भवान्तरे तेषां तलाभोऽपि दुस्सम्भवो, ज्ञान विराधकानां ज्ञानदुप्पाप्यतायाः प्रतीतत्वात् । तेन ज्ञानाराधनार्थिभिरुपधानविधौ सर्वशक्त्या यतनीयं" तथा योगविधिमकरणेऽपि-"तथा ये शक्तिमन्तो धृतिमन्तथ ते पढप्येतान्युपधानानि तत्र पूर्वभणिततपोभिरेव विच्छेदमकुर्वाणा बद्दन्ति, अन्ये त्वन्येन तपसा सान्तरमप्येतत्परिमाणं तपः पूरयन्तितरां, साधवः पुनरुपधानमध्ये विकृति न गृहन्ति, विभक्तमेकपक्त वा, आलोचनापालिकादितपोमध्ये न लगति. शिश्च श्राद्धः श्रद्धालुर्विशुद्धx एतत्फॉउंसस्थपाठस्थाने-"योगवाहिनां स्वाध्यायकारिणां च साधूनामशुचिरुधिरामिपास्थ्यादीनामपि दुरापसारण न भवेदयमपि शौचाधार एर, सोऽपि निपिद्धो भरत, भवत्पूर्वजैश्च तदपनयनं योगविधिमकरणेऽभ्युपगतमिति" प्रत्यन्तरे पागंन्तरम् ।

·24 उत्सूत्र-
खण्डनम्
पनानपारिवानिरहितो दिमकादिनाप्युपधानापः पूरयति, यतः " एकेण मुद्धअच्छरिलेण इयरेहि दोहि उववासी । नवकार
मरिपरि, मालीसात सासी ।। आयरणामी नेयं, पुरिमद्विदि सोलसेहि उपवासो। एकासणगा चउरो, अ य विकासणा
।" इत्यादि नन्यां मणित, विशेगेगासी सावधव्यापार किया रौद्रध्यानञ्च परिहरन् विश्राममकुर्वन् अत्यन्तमुपधानत(स्त)पः कुरुते,
का नि:-"अनानारी विगहा, जियो रुदशाणपरिमुषो। विस्साम अकुणंनो, उपहाणं कुणइ उवउत्तो ।।" तथा "निखिल-
नमस्कारापुपपानारियामाइनानना पन्मासमध्ये एतेषामनुशानन्दी विधीयमाना विलोक्यते, थावकाचिकाणां तु एकस्मिन्नुपधाने ।
अन्पू:पि गानागा भनुमानन्दी विधीपमाना दृश्यते, परमेतेरहोरात्रपौषदिनानि पश्चादपि शीघ्रं सविशेष पूरणीयानी"ति साधो-
रानानमाम्यान, तोतने नभसि विचित्रचित्रविरचनपिय कस्य नाम न हास्यावई साधूपधाननिषेधविकल्पनं १।२।४-५।२०
।।
अह अजवाणकिरिया, तइयं उस्सुत्तमस्थि दुत्वमए । काऊणं सामइयं, इरियावहियापडिकमणं १ ।११।
१९-या-फिरारूपमुगणं थमने-सामने, पर्तत इति गम्यं, मचाहि-सामायिक हत्या ईर्यापयिकीप्रतिक्रमणं, अयथा-
TAIT भाति माहि गांया स्थानं मामायिकरणारपूर्वतमय: सामायिकस्य च स्थान ईर्याप्रतिकात्यनन्तरः समयः,
मलाना, परामप्रेरि* * अततिकता गुत्रे 'अस्तीति क्रियायां विद्यमानायां वर्तत इति गम्य' मित्यलेखि तत्सूत्र
xआसपाणिटीकाकारादिपूर्वाचार्यः प्राक् 'करेमि भंते !' इत्यादिना सावधपापमलवर्जन पश्चादीर्यापषिक्या शुदि विधाय ।।
आटोगनगुरुवन्दनपटनादि महानिशीपेऽपि चैत्यपन्दनसज्झायन्यानादि प्रोक्तं तदप्यनेन खरीजेन दुःस्यवराकमतलंठेन अय-
पारपानक्रिपोत्म मणितं ।
4 ॥१५॥

·पाठमनवलोक्यैव, “स्थालिपुलाक"न्यायेन यया तव स्वयं साक्षादुक्तेऽपि न प्रत्ययस्तथाऽन्यत्राप्यन्ययाऽवस्थिते वस्तुन्यन्यथा प्रत्ययः सर्वत्राप्यवगम्यते, तत्राय खण्डनप्रकार:-सामायिकं कृत्वैवेर्याप्रतिक्रमणं सर्वशाखेषु पश्योत्पश्यीभूय मा विष्ट, तथा आवश्यकवृत्ती श्रीहरिभद्रगरिकृतायां तथा आवश्यकचूणौँ तथा नवपदप्रकरणबृहत्तौ तथा प्रतिक्रमणचूणौं तथा श्रावकमज्ञप्तीत्तौ तथा भावधर्म- विधिमकरणे तथा योगशास्त्रवत्तौ तथा श्रीहरिभद्रसरिकृतपश्चाशकवृत्तौ (श्रीखरतरगच्छगगनाङ्गणनभोमणिश्रीमदभयदेवनारिकृतायां) तया श्रावकदिनकृत्यहत्तौ तथा थावकदिनकृत्यसूत्रे तथा पश्चाशकचूणौँ सामायिकपाठादन्वेवेर्यापाठो दृश्यते, तत्रावश्यकबृहदत्ति(पत्र २८३२ गत) पाठस्त्वयं "इह सावगो दुविधो-इविपत्तो अणिद्विपत्तो य, जो सो अणिविपत्तो सो चेझ्यपरे साहुसमी का घरे वा पोसह- सालाए वा जत्य वा विसमइ अच्छति वा निवाबारो सवस्य करेति, तत्थ चउसु ठाणेमु गियमा कायवं-चेयपरे साधुमूले पोसह- सालाए घरे आवासगं करतो ति, तत्य जइ साहुसगासे करेति तत्य का विही १, जडू परं परभयं त्यि जाति य केणइ समं विवाओ पत्यि जइ कस्सइ ण धरेति मा तेण अंछवियच्छियं कजिहि त्ति, जइ य धारणगं दडूण ण गिहुइ, मा भंडिहि त्ति, जइ वावारं श वावारेति, ताहे परे चैव सामाइयं काऊण वचति एवं-पंचसमिओ तिगुत्तो इरियाए उवउत्तो जहा साहू भासाए सावजं परिहरंतो, एसणाए कई वा ले? वा पडिलेहिउँ पग्निउ, एवं आयाणे गिख्खेवणे खेलसिंघाणर म विगिचति, विगिचंतो वा पडिलेहेति प्र पमम्मति य, मत्य चिति तत्यवि गुत्तिगिरोह करेति, एताए धीए गचा तिविधैण णमिऊण साधुणो पच्छा सामाइयं करेवि- करेमि भंते ! सामाइयं, सावज्ज जोगं पचरुखामि, दुविहं तिविहेणं जाय साहू पज्जुवासामिति काऊण पच्छा इरियावहियाए पदिनमति, पुच्छा आलोएता बंदति आयरियादी जडारायणिया, पुणोवि गुरुं वंदित्ता पहिले हित्ता णिविहो पुच्छति पदति वा, एवं चेझ्याइएमवि, ·धर्म- सागरीय . जरा सगिहे पोसहसालाए वा आवासए वा तत्य णवरि गमणं णत्थि । जो इड्डीपत्तो सो सबिदिए एति, तेण जणरस अत्या होइ, भाटिया य साहुणो मुपुरिसपरिग्गहेणं, जति सो फयसामाइनो एति ताधे आसहत्यिमादिणा जणेण य अधिकरणं वति, ताधे ण करेति, - उत्सूत्र फपसामाइएण य पारहि आगंतव्यं, तेण ण करेति, आगतो साधुसमीवे फरेति, जइ सो सावओ तो ण कोइ उठेइ, अह अहामहो । खण्डनम् पनि ता पूपा कपा होउ ति भण्णति, ताहे पुच्चरइयं आसणं कीरइ, आयरियाणं उष्टिया य अच्छंति, तत्य उठेतमणुढेते दोसा विभामिगव्या, पच्छा सो इडीपत्तो सामाइयं करैति अणेण विधिणा-'फरेमि भंते ! सामाइयं सावज्जं जोगं पच्चरुखापि दुविहं तिविहेगं । जार नियम पञ्जुवासामिति, एवं सामाइयं काऊण पडिम्तो वंदित्ता पुच्छति, सो य फिर सामाइयं कुणतो मउहं अवणेति कुंडलाणि णाममुई पुष्फतंबोलपावारगमादी बोसिरति" इत्येवं श्रीहरिभद्रमुरिभिवतुर्वपि स्थानेषु सामायिकाधिकारे ऋद्धिमाप्ताद्धिमाप्तयोः यादयोः सामायिकदण्टफपागदपरहिन एवैर्यापयिफापाठः स्पष्टीकृतः, तथा आवश्यकचूर्णिपाठलेशस्त्वयं (मुद्रितायामुत्तरार्दै २९९ पृष्ठे) । "एताए विपीए गंता तिविहेण साहुणो गमिऊण पच्छा साहसख्वियं सामाइयं करेति. 'फरेमि भंते ! सामाइये, सावज जोग । पगारसामि, दुविई तिविहेणं नाव साह पज्जुवासामिपति काऊण, जड़ चेइयाई अस्थि तो पढमं वंदति, साहणं सगासातो स्यहरणः । पिसिन या मग्गति, अह घरे तो से उजग्गाहियं रयहरणं अस्थि, तरस असति पोत्तस्स अंतेणं पमज्जइ, पच्छा इरियावहियाए पडि- पति, पच्छा आलोपना वंदति आयरियादी नहारापणियाए ति" तथा (श्रावकधर्मप्रकरणवृत्ती) " चैत्यालये स्पेनिशान्ते, साधूना- ॥ १७॥ पनिऽपि या कार्य पापयशालायां, पादैस्तविधिना सदाशव्याख्या- वैत्यालये विधिचैत्ये, 'स्वे निशान्ते स्वगृहेऽपि विजनस्थाने इत्पी, ('साधूनामति' ) साधुसमीपे, पोपो शानादीनां धीयतेऽनेनेति 'पीप पर्वानुष्ठान, उपलक्षणात्सर्वधर्मानुष्ठानार्थ 'शाला ई- ·पाऽधमर्णमवलोक्य न गृन्हीयामा भावीदिति बुद्ध या . यदि वा गच्छन्न किमपि व्यापार व्यापारयेत्तदा गृह एव सामायिक गृही पोपधशाला, तत्र वा तत्सामायिक कार्य श्रादैः, सदा-नोभयसन्ध्यमेवेत्यर्थः, कयं ?, विधिना-खमासमणं दाउं 'इच्छाकारेण संदिसह भगवन् ! सामाइयमुहपत्ति पडिलेहेमिपत्ति भणिय वीयखमासमणपुव्वं पुत्ति पडिलेहिय खमासमणेण सामाइयं संदिसाविय बीयखमा- समणपुज्यं 'सामाइए ठामिति वृत्तुं खमासमणदाणपुल्वं अद्धावणयगत्तो पंचमंगलं कट्टित्ता करेमि भंते ! सामाइय, सावज्जं जोगं पघख्खामि, जाब नियमं पञ्जुवासामि दुविहं तिविहेणं मणेणं वायाए कारणं न करेमि न कारवेमि तस्स भंते ! पडिकमामि निंदामि गरिहामि अप्पाणं वोसिरामिनि सामाइयमु भणइ, तओ पच्छा इरियावहियं पडिक्कमई'इत्यादि पूर्वसूरिनिर्दिष्टविधानेन, अत्र ईर्यापथिकी मतिक्रम्यैव सामायिकसूत्रोच्चारणं यत्केचिदाचक्षते तत्सिद्धान्तोत्तीर्ण, यत उक्त आवश्यकचूणिचूहद्वत्यादौ-'करेमि भंते ! सामाइयं सावर्ज जोगं पचरुखामि दुविई तिविहेणं जाव साहू पज्जुवासामिपत्ति काऊण x x पच्छा इरियावदियाए पडिक्कमईत्ति, इच्चाइणायचं." तथा "आवश्यफचूOयुक्तसामाचारी लियं-सामायिकं श्रावकेण कथं कार्य ? तत्रीच्यते श्रावको द्विविधोऽनृद्धिमास ऋद्धिमाप्तव, तत्राघ- थैत्यगृहे साधूसमीपे पौषधशालायां गृहे ना, यत्र या चित्तं विधाम्यति तिकृति का निर्यापारस्वत्र करोति, चतुर्प स्थानेषु नियमेन फरोति-चैत्यगृहे साधुमूले पौषधशालायां गृहे वाऽऽवश्यकं कुर्वाण इति, एतेषु च यदि चैत्यगृहे साधुसमीपे वा करोति, तत्र यदि केनापि सह विवादो नास्ति. यदि भयं कुतोऽपि न विद्यते. यदि कस्यापि किश्चिन धारयति. मा तत आकर्पापकपी भूतां, यदि- चैत्यगृह साधुमूलं वा यथा साधुः पञ्चसमितिसमितस्खिासियमस्तथा याति, आगतच त्रिविधेन साधूनमस्कृत्य तत्साक्षिक सामायिक पुनः करोति. 'फरेमि भंते ! सामाइयं, सावज जोगं पचख्खामि, दुविहं तिविदेणं जाव साहुं पज्जुवासामी'त्यादिमूत्रमुच्चार्य तत ईर्यापयिकी ·सागरोप 4 खण्डनम् प्रतिक्रामत्यागमनं चालोचपति, तत आचार्यादीन् ययारत्नाधिकतयाऽभिवन्ध सर्वसाधूनुपयुक्तोपविष्टः पठति पुस्तकवाचनादि वा करोति, । चैत्यगृहे तु यदि साधो न सन्ति तापधिकीपतिक्रमणपूर्वमापमानालोचनां विधाय चैत्यवन्दनां करोति, ततः पठनादि विधचे, उत्सूत्र- सापुसभापे तु पूर्व एव विधिः, एवं पौषधशालापामपि, केवलं यथा गृहे आवश्यक कुर्वाणो गृन्हाति तथैव गमनविरहितं, न चावश्यक ।। भारकस्य न सम्भवतीति वाच्यं, 'समणेण सावरण य, आवस्सकायच्वं हवइ जम्हा' इत्यादिवचनप्रतिष्ठितसादस्य, मुखवस्त्रिका मत्यु- पंक्षमपुर्वच मर्वत्र सामायिक साध्वादिसमीपे विधिना ग्राह्यपिति । ऋद्धिप्राप्तस्तु चैत्यगृहं साधुमूलं वा महद्धर्थैति, येन लोकस्यास्था । जापते, चस्पानि साघवश्व सत्पुरुषपरिग्रहेण विशेपपूज्या भवन्ति, पूजितपूजकलालोकस्य, अतस्तेन गृह एवं सामायिकमादाय नागन्तव्यं अधिकरणमयेन इस्त्यश्वापनानयनप्रसद्वात् , आयातश्च चैत्यालये विधिना प्रविश्य चैत्यानि च द्रव्यभावस्तयेनाभिष्टुत्य यथासम्भवं साघुसमीपे मुखपोतिकापत्युपेषणपुर्व 'करेमि भने ! सामाइयं सावज जोगं पचख्वामि दुविहं तिविहेणं मणेणं वायाए कारणं न करेमि म कारपेमिनार नियम पज्जुवासामी'त्याशुपायर्यापयिकी प्रतिक्रम्य यथारामिकतया सर्वसाधूश्वाभिवन्य पच्छनादिकरोति" इति पत्रा- पिककादममतविदिलायामोमगच्छीयाकरिसन्तानीयोपाध्याययशोदेवविरचितायां नवपदप्रकरणवृत्तौ (मुद्रितायां २४३तमे पत्रे) या पायफमतिक्रमणचूर्णावपि चन्द्रगच्छीयधीविनयसिंहाचार्याः “दिऊण य गुरुणो च्छोभावंदणएण संदिसाविय सामाइयदर- गमगुरुहर, जाा-'करेमि भने ! सामाइप, सावन जोगं पचरुखामि, जाच नियम पज्जुवासामि, दुविई विविहेणं मुषेणं वायाए गएणं न करेमि न कारयेमि, वस्स भंते ! पडिकमामि निंदामि गरिहामि अपाणं वोसिरामि तओ इरियावहियाए परिकमि भागमणं । ॥ १८ ॥ बामोदए, परछा जहाजेई साहुणो वंदेऊम पर मुणइ यत्ति " एवं सर्वत्र समानो विधिः, तथा भवत्पूर्वज श्रीदेवेन्द्राचारपि (श्रावक) ·दिनकृत्यमकरणे प्रोक्तं-"काऊण य सामाइय, इरिय पडिक्कमिय गमणमालोए । वंदितु सूरिमाई, सज्झायावस्सयं कुणइ ।३०" अत्रापि सामायिककरणादन्येपेमितिक्रमणं दर्शितं, तदेवं नभसि स्फटित कियन्ति थिग्गलानि दास्यसि ।, विशेषार्थिना खस्मद्गुरुश्रीजयसोम- महोपाध्यायविरचितस्योपज्ञेर्यापदिशिका विलोकनीया, तत्राक्षेपपरिहारौ निस्तुपतया प्रतिपादितौ स्तः, तवाऽत्र भ्रान्तिध्वान्तपदं श्री- महानिशीथसिद्धान्त एव, तथाहि-"अपडिकताए ईरियाव दियाए न कप्पइ चेव काउं किंचि वि, चियबंदणसज्झायज्झाणाइअं फळासा- यमभिकंसुगाणं" इत्यादि, "ईपथिकायाममतिकान्तायां न फल्पत एव किश्चिचैत्यवन्दना स्वाध्यायध्यानादि" इत्यागमवाक्येनास्मा. भिरेवमेवावधारित-यञ्चत्यवन्दनकादिवत् किञ्चिच्छन्दसूचितानि सर्वाण्यपि धर्मकृत्यानि ईपिथिकाऽऽदिकान्येव, तेन सामायिकमपि तदादिकमिति तवाभिप्रायः, परमसत्मायः, कथं ?, "अपडिताए इरियावहियाए" इत्यादिसामान्यसूत्रं विशेपसूत्रमपेक्ष्य प्रवर्तते, यत्र विशेषविषयता न भवति तत्र सामान्यमूत्रप्रवृत्तियत्र पुनर्विशेषविषयता तत्र सामान्य न प्रवर्तते, यया शब्दानुशासने “कर्मण्यम् (पा० ३-२-२)" इति सामान्य सूत्रं त्रिविधमपि फर्म यत्र भवति तत्र प्रवर्तते, यथा-कुम्भकारः शरलावः चर्चापारः, यथाऽत्राण तथा 'गोदः कम्बलद' इत्यत्राप्यण प्राभोति, उपपदे कर्मणः सद्भावात् , तत्मतिपेधस्तु "आतोऽनुपसर्गे कः (पा० ३-२-२)" इति सूत्रेण, तथाऽप्रापि, यहा साक्षाच्छिष्टेन लैगिकस्य वाधा, यथा “अनचि च (पा०८-४-४७)" इति सूत्रेण यरन्तवाद्रकारस्या- नुमानिके द्वित्वे प्राप्ते "अचोरहाभ्यां द्वे (पा० ८-४-४६)" इति सूत्रेण निमित्तत्वेन कार्यिलस्य पाधः, यथा वा यतिसामायिकसूत्रे सर्वसावधयोगव्यापारनिपेधरूपसामान्यसूत्रस्य "एगं पायं जले किचा एगं पायं थले फिचा" इत्यादिसूत्रं विशेषतः प्रतिपादनादाधर्फ भवति, तथाऽत्रापि सामायिके "पच्छा ईरियावहियाए पडिकमइ” इत्यादिसूत्रेण साक्षाच्छिष्टेन “अपडिताए ईरियावहियाए" इति

·धर्म-
सगरीय
उत्सूत्र
खण्डनम्
सूत्र वाध्यते, वेनेदं भवता यद्यदुक्तं तचत्सर्वं युक्तिमुक्तमेवेति, (यतः सामायिक प्रागनुक्तेर्याकरणाच सज्झायमायुक्तेोऽकरणात) १३३१११११।' ।
पख्खियपडणे पुण्णिम, पख्खियपडिकमणमजहदाणम्मि । बुढीए पढमतिहि, पख्खियमेअस्स कुविकप्पो ।१२।
२०-"पाक्षिफपाते पूर्णिमायां पाक्षिकप्रतिक्रमणं, अयथास्थाने, शेयमिति गम्यं " एतदप्यसार निर्विचारश्च खमूर्चिवान् , कथं ?, यदि
पूर्णिमा न पर्यतिथिस्तदा चतुर्दशीहानौ चतुर्दशीकृत्यं त्रयोदश्यां विधीयेत, "क्ष पूर्ण तिथि हो"तिं वचनात् परं पूर्णिमाऽपि पर्वतिथिः;
आचरणया हि पूर्णिमाविधेयं चतुर्दश्यामानिन्ये, तथाचोक्तं(श्रीहेमाचार्यगुरु)श्रीदेवचन्द्राचार्यैः श्रीठाणाहत्तौ"एवं चकालगायरिएहिं चउत्थाएं
पनीसवर्ण पत्तियं समत्तसंघेण य अणुमणियं, तबसेण य पल्खियाईणि वि चउहसीए आपरियाणि, अण्णहा आगमुत्ताणि पुण्णिमाएं"
त्ति, तथा द्वादशकुलफत्तावप्युक्त-"तत्र यदुक्तं कुग्रहस्वरूपाविधानप्रस्तावे यदुत पौर्णमास्यामेव पाक्षिकादिप्रतिक्रमणमिति तद्ययागमोक्त-
त्वेनाभिधीयते तदा पर्युषणापर्वापि पञ्चम्यामेव विद्युयं स्यात् , अथ तस्य चतुर्थ्यांमाचरितत्वेन तच्चतुर्थ्यामेव तर्हि पाक्षिकाद्यपि चतुर्दश्या:
मेव; यतस्तैरेव गीताथैः कालिफाचार्यैश्चतुर्यो पर्युपणानिर्वाहाय चतुर्दश्यामेव तदाचरित. अन्यथा हिं सिद्धान्ताभिहितस्य पञ्चकदमा
फस्य दशमपञ्चफस्यापरिपूत्तौ चतुथ्यौँ न निर्वहेदिति विचारः, तत्सिद्धमेतत् पाक्षिकादिप्रतिक्रमणं चतुर्दश्यामेव कर्तव्यं, गीतार्थी
चरितलात , चतुर्छा पर्युपणापर्ववदिति” (द्वितीयकुलकद्वादशमगायाव्याख्याने ), "अन्यच पूज्या इहार्थे वदन्ति-पदा सांवत्सरिक
पवम्यामासीलदा पाक्षिकाणि पञ्चदश्यां सर्वाण्यभूवन् , xx साम्मतं चतुर्थी पर्युपणा ततश्चतुर्दश्यां पाक्षिकाणि घटन्ते" इति श्रीजीवा-
नुशासनची सुतीयाधिकारे (२१ पृष्ठे), तेन चैत्यपरिपाटिमुनिजनचन्दनपाक्षिकाविचारालोचन स्थानीयचतुर्थतपोविशेषविधानादि-
पाक्षिकरयं पाक्षिकपर्वत्येनाचरितायाचतुर्दश्या हानी सदागमाविगीतपूर्णिमारूपपाक्षिकतिथौ कार्यमिति सम्प्रदायः, सत्याच चतुर्दश्यां
॥ १९ ॥

·- पूर्वाचार्याचरणाविशेषाचस्यामेव पासिककृत्यं विधेयं, आचरणाया अपि कश्चिदागमानुपातित्वात , प्रयोदयां तु तात्कृत्यकरणे आगमा चरणयोरन्यतरस्याप्यनाराधितत्वं स्यात् , चतुर्मासकचतुर्दशीहानी श्रीजिनमभाचारप्येतस्या एव युक्तरंशेन आश्रितत्वात् , तया हि-"नवरं चाउम्मासिए चउद्दसीहासे पुणिमा जुज्जइ, तेरसीगहणे आगमआयरणाणं अन्नतरंपि नाराहियं होज्जा"इति, नन्वष्टम्या हानी सप्तम्या- मद्यमीकल्यं कर्य क्रियते ?, उत्तरतियाषेव क्रियतां, चतुर्दशी हासे पूर्णिमायामिर (इति चेद) न, दत्तोत्तरत्वात् , पर्वतियित्वं राकाया न गतमस्ति, तेन नदानी तत्र क्रियते, अत्रत्वगुत्तरनिथ्योरपर्यत्वे समानेऽपि सप्तम्यां तद्भोगबहुत्वेन वरं सप्तम्यामेवाएमीकत्यकरणं, एतरसंवादिका मा गाथा अपि श्रूयन्ते, तथाहि-"पज्जुसणे चउमासे, पख्खियपवऽछमीम कायदा | जाए उदए सूरो, ताउ तिहीओं न अनाओ।१।" इति सूर्यप्राप्ती, " भवइ जहिं तिदिहाणी, पुवतिही विद्धिया य सा-कीरइ । पख्खी न तेरसीए, कुन्ना सा पुणिमासीय ११॥” इति श्रीहरिभद्रमुरिकृत 'तत्वविचारसार' ग्रन्थे, "तिहिपडणे पुवतिही, कायच्या जुत्ता धम्मकज्जेसु । चाउद्दसी विलोवे, पुष्णिमियं परिख पडिकमणं ।। तत्थेव पोसहविही, फायच्या सावगेहिं मुहदेऊ । न हु तेरसीहि कीरइ, जम्हाऽणाऽऽणाइणो दोसा।।" आपारवानभायां उमास्वातिवाचककृतायां, तथा "छडिसहिआ न अट्टमि, तेरसिसहिन परिखयं होइ। पडिक्यसहियं न कया वि. इस भणियं वीयरागैडिं |" ज्योतिष्फरण्डके, (अमावस्यापूर्णिमाहानौ चतुर्दश्यां पर्वतिथ्यां पौपधोपवासपाक्षिकप्रतिक्रमणादि-न. फरणं फिन्तु प्रयोदश्यां तस्करणं अययास्थाने कुविकल्परूपं क्षेयं अस्य तपोभूतस्य सागरस्य)।३।२। २१-"प्रयौ च प्रधमतिथिः पाक्षिकमित्येतस्य-खरतरस्य कुविफल्पः" इदमप्यन्तरऽसारं, खरपुरीपवत् , वृद्धौ प्रथमा तिथिः कथन गृह्यते ?, उदयास्तमनयोरपि तत्तिर्वर्तमानत्वात्मथमातिक्रमे फारणाभावाच, भवता हि वृद्धी योत्तरा तिथिः सा तावदपाऽपि गृीते तत्रं.

·धर्म-
सागरीप
उत्सूत्र-
खण्डनम्
किं वीनं १, न च वाङ्मावतः मोक्तं प्रमाणी करोति कश्चित् , वृद्धि विनाऽन्या तिथिरादित्योदयवेलायामपाऽपि ग्राह्या, तथाचोक
'नारदीयपुराणे माझ्चरित्रे तिधिनिर्णयाधिकारे-"एतच्छुतं मया दिन !, कृष्णदीपायनात्पुरा । आदित्योदयवेलायां, या च स्तोका
तिधिभवेत् । पूर्णा इत्येव मन्तव्या, प्रभूता नोदयं विना । पारणे मरणे नृणां, तिथिस्तात्कालिकी स्मृता । पैन्येऽस्तमनवेलायां, स्पृशन्
पूर्णव गम्यते । न तबोदयिनी ग्राह्या, देवे ह्यौदयिकी तिथिः" इति, अन्यच्च वृद्धौ (पूर्वतियौ) पाक्षिक क्रियते इदं किं ?, सर्वा
अपि तिधयो वृद्धौ पूर्णसात्पूर्वा एव मान्यत्वेन ग्राह्याः सन्ति, किमेकदेशदूपणाय तवेयं प्रवृत्तिः १, (अमावास्याद्धौ एवं च पूर्णिमाद्धौ
पापकृत्यकरणाय चतुर्दश्यां पौपधोपवासादिधर्मकृत्यानि पाक्षिकमतिक्रमणं च निषेध्य प्रथमअमावास्यायां प्रथमपूर्णिमायां च पाक्षिक-
प्रतिक्रमणादिकरणं अस्य तपोभूतस्य सागरस्य अयथास्थाने अस्य मतेन उत्सूत्ररूपं अनेन मानितं अंगीकृतं )।३।३।१२।
सावणबुद्दीए पुण, पजोसवर्णपि सावणे तस्स भदवयबुद्रि पढमे, भदवए तेण तं वुत्तं ॥१३॥
२२-“श्रायणवृद्धौ श्रावणमास एव 'पजोसपर्णति पर्युषणापर्य, 'अपिः' एवार्थे द्रष्टव्यः" इदमपि महाशङ्खवदागाडम्बरपल्लवित, पूर्व
श्रावणस्य जैनसिद्धान्तापेक्षया दृद्धिरेव नास्ति, पौपापाढयोरेव वृद्धिश्रवणात् , सम्पति(लोके)सकलपासवृद्धौ श्रावणस्यापि वृद्धिस्सम्भवति,
तत्र च तदृद्धावपि पञ्चकदशकव्यवस्थायां पञ्चाशता दिनैरेव पर्युपणा कव्या, तथाचोक्तं श्रीफल्पसूत्रे (दे० ला० पु० फं० द्वारा
मुदिते ५८ पत्र) "तेणं कालेणं तेणं समएणं समणे भगवं महावीरे वासाणं सवीसइराए मासे विइकनै वासावासं पज्जोसवेइ” विशेष(बृहत्)
फल्पभाप्यपूर्णावप्येवं-"एत्य उ पणयं० गाहा-भासाहवाउम्मासिए पडिकते पंचहि पंचहि दिवसेहि गएहि जत्थ जत्य वासावासजोग्ग
खेचे परिपुग्न तत्य तत्य पज्जोसवेयवं, जाव सवीसइराओ मासो, इय सत्तरी कई भवइ ?, सवीसइरायं मासं हिंडियाणं लद्धं
॥२०॥

·" खेत्तं भवयसुद्धपंचमीए पज्जोसवेत्ता कतियपुण्णिमाए पडिक्कमेत्ता विइयदिवसे णिग्गया, जइ भदवयअमावसाए पज्जोसति. पंचसत्तरी भवइ, जइ भदवयवगुलदसमीए ठिया तओ असीति भवइ, एवं जाव आसादपुण्णिमाए ठिया ताहे वीमुत्तरं सयं भवइ' तथा आपाढवद्धौ श्रावणस्यैव विंशतिदिनेषु गतेषु पर्युषणा कर्तव्या भवति, तथाचोक्तं तत्रैव-"जइ अहिगमासो पडिओ तो वीसइरायं गिहिणायं फज्जति, कि कारणं ? इत्य अहिगमासो चेय मासो गणिज्जति, स वीसाए समं सवीसतिराओ मासो भण्णति चैव ति" तथा "समणे भगवं महावीरेवासाणंसवीसइराए मासे विइकते वासावासं पज्जोसइ"त्ति कल्पसिद्धान्तोक्त्या आपाद्धावपि विंशतिरात्र- पर्युपणायां चोधितायामधिकमासस्य गणनात्सविंशतिरात्रमास एव पर्युपणाऽऽयाता, तथा च दिनगणनया श्रावणसितपञ्चम्येव पर्युषणायां मूर्द्धाभिषिक्ताऽभूत, बदभिमायस्त्वयं-यद्भाद्रपद एव पर्युषणा युज्यते, तेन श्रावणद्धौ द्वितीये श्रावणे भवरपक्षे कथं सा घटते ?, परं त्वया फाणकरिणेव द्वितीयदिग्नाऽऽलोकि, यदधिकमासे श्रावण एव कथं पर्युपणा व्यधीयतेति, तेन नायं नियमो-यद्भाद्रपद एव पर्युपणा विधेयेति, लौकिकटिप्पनकानुसारेण श्रावणद्धावापानद्धाविय श्रावणे विधीयमाना सा युक्तेति सिद्धान्तपक्षस्य कक्षीकृतत्वात, तथा 'राड्नुपट्टक' (अष्टाविंशतितमकाव्य) प्रत्तौ श्रीजिनपतिसरिकृताया (५२४ पृष्ठे) “यच्छासवाधाकर सिद्धान्तरिरोभ्याधाकर्मीदेशिकभोजनादि, यथा चौद्देशिकादीनां शास्त्रवाधितत्वं तथा प्रागेवोपपादितं, अथवा आपाढचतुर्मासकात्पञ्चाशत्तमदिनप्रतिपादितस्य पर्युषणापर्वणः श्रावणा- घाधिक्यवति वर्षेऽशीतितमेऽन्हि विधान, यदुक्तं-'युद्धौ लोकदिशा नभस्यनमसोः सत्यां श्रुतोक्तं दिनं, पञ्चाशं परिहत्य ही शुचि- भवात्पथाचतुर्मासकात्। तत्राशीतितमे कथं विदधते ? मूढा महं वाषिर्फ, कुनाहाद्विगणय्य जैनवचसो वाधां मुनिव्यंसकाः ।।" इति, तथाऽस्मद्गुरवोऽप्येवमेयोचुस्तथाहि-"पर्युपणापां मासस्य दिनानां विशतेच भणात. तथा पश्चकदशकेन पञ्चाशदिनसम्भो मूलसूत्रोक्तो, ·धर्म- नागरीय न तावन्मासनामग्रहणमकारि, तेनात्र नाधिकमासाऽगणनाऽवकाशः, कार्तिकचतुर्मासफाऽधिकारे तु चन्द्रसंवत्सरापेक्षया पर्युषणातो दिनैस्स- सत्यैव तस्य सम्भवः, अभिवधितवर्षे जैनानायेन पौपापाइयोरेव वृद्धौ शतदिनैरेव तस्य सम्भवः, लौकिकटिप्पनकानुसारेण तु श्रावणभाद्रपदा- उत्सूत्र श्वयुजवृद्धौ दिनयतसम्भवः स्यात् , दीपमालिकाऽनन्तरमेय चतुर्मासकसम्भवात् , शैलकज्ञाते कार्तिकपूर्णिमायां चतुर्मासकप्रतिक्रमणस्यो- खण्डन स्तत्वात " इति, तश श्रीजिनपतिम्ररिभिर प्युक्त-"सावणे भदवए वा अहिगमासे चाउम्मासाओ पप्णासइमे दिणे पज्जोसवणा कायदा, न असीइमे" इति, तेन खमशीत्या दिनैः कुरुपे पर्युपणापर्व तत्सिद्धान्तोत्तीर्ण, सविंशतिरात्रमासस्य सूत्रोक्तस्योलड्डितत्वादिति (न कल्पते पर्वोप्लंघनं उक्तञ्च-"सवीसइराए मासे विइकंते वासावासं पज्जोसवेमो, अंतरावि य से कप्पइ, नो से कप्पइ तं रयणि उवायणावित्तए"त्ति, एवं चातुर्मासिकपर्वेऽपि नोक्तमिदं " अंतरावि य से कप्पइ, नो से कंप्पइ तं रयणि उवायणावित्तए"त्ति । । तिथिक्षयाचस्मिन्नेव पक्षे वा पूर्वापरपक्षेऽधिकतिथिः त्वयाऽपि गण्यते एव, यथा तृतीयाक्षये त्रयोदशीवृद्धौ च पूर्वापराऽधिकतिथिः, एवं अधिकमासस्य अधिकपक्षी अधिकदिनरावयश्व. पाक्षिकप्रतिक्रमणादौ मासपक्षादिमध्ये गण्यन्ते एव, यतः श्रीभगवद्- गणितं न मिथ्या भवति उक्तश्च-" गोयमा !० अभिवडियसंवच्छरस्स छन्वीसाई (२६ पख्खाई) पव्वाई" इति ।)।३।४। २३-तथा “भाद्रपदवृद्धौ प्रथमभाद्रपदे 'तेन', औष्ट्रिझेन ‘लत' पर्युषणापर्व उपतं" एतदपि ते न सङ्गतिमऽङ्गति, दत्तोत्तरत्वात् , पश्चा- शता दिनः पर्युपणाया उक्तत्वात्तदुल्लङ्घनमऽकुर्वद्भिरस्माभिः कथमागः प्राप्तं ?, तवेयं विशिष्य दोपावप्तिः, न च भाद्रपदद्धौ द्वितीय- ॥ २१ ॥ भाद्रपदशुक्लचतुर्थी पर्युपणा कर्त्तव्येत्युक्तमस्ति, किन्तु पञ्चकदशकगणनयेति, तेन प्रथमभाद्रपदशुक्लचतुर्यायाता, अमृतं पिब, न च "असङ्क्रान्तिमासोऽधिमासः स्फुटं स्यात्” इति भास्करसिद्धान्तोक्तत्वादसङ्क्रान्तिमासे कथं पर्युषणापर्दै ? ति वाच्यं, तस्मिन् लग्नकार्यस्यैव ·n निपिद्धत्वात् , तद्धि दीक्षास्थापनाप्रतिष्ठालक्षणं, नान्यद्धर्मकर्म, यत उक्तं नारचन्द्रीयद्वितीयप्रकरणे-"रविक्षेत्रगते जीरे, जीवक्षेत्रगते रखो। दीक्षां च स्थापनां चापि, प्रतिष्ठाँच न कारयेत् ॥५१॥" वर्षशुद्धिः-"हरिशयनेऽधिकमासे, गुरुशुक्रास्ते न लग्नमन्वय । लग्नेशांशाधिप- योर्नीचास्तगते न च शुभं स्यात् । १।" इति, ततो नासङ्क्रान्तिमासे पर्युपणाकरणप्रतिषेधो घटत इति, किमेवमसद्दोपारोपणेनात्मानं दुःखागारे प्रवेशयसि ?, बुध्यस्य कस्यापि प्रबुद्धबुद्धर्वचसा. 'औष्टिकेन' इत्यपशब्दः, 'औष्टिके' इति भवति (अत्र तथा किरणावल्यां भाद्रपदवृद्धौ द्वितीयभाद्रपदे तेन सागरोष्टिकेण तत्पशुपणापर्व मानित तथा जैनसिद्धांतेन पौपापाढद्धौ विशतिदिनेषु गतेषु श्रावणे पर्युषणापर्व, अतः लौकिकश्रावणभाद्रपदादिदौ दिनपञ्चाशतैव पर्युषणापर्व श्रीवीरभदाहुपूर्वधरदैरुक्तं, तनु अनेन खरीजेन धृष्टेन सागरोष्ट्रिकेण निन्हवेन सूत्रास्तिकताहीनेन मिथ्यादृष्टया अयथास्थानोत्सूत्ररूपं प्ररूपित, श्रीवीरवचनं सत्यं एव वीरे सित्तर छोडि.अंदर पचासे कही. संवच्छरी उपर नहीं कल्पेजो, सर्व तीर्थकर. दिन पक्ष मास वर्ष. अधिक गिनतीमां जल्पे जी ज्योतिपकरंड. सर चंद पन्नत्तीए. चुणिए भाखे जिनभाण जी, श्रुतदेवी शुद्ध बुद्धि देवे. श्रीजिनवचनप्रमाण जी 1१1)।३।५।१३। अह वत्थुवितहमणणं, चउत्थमुस्सुत्तमेवमेअस्स । गम्भापहाररूवं, उट्ठे कल्लाणगं वीरे ॥१४॥ २४-" अथ 'वस्तुवितथभणनं' वस्तुस्वरूपस्य विपरीत भाषणं चतुर्थमुरसूर्य, एवं' यक्ष्यमाणप्रकारेण 'पतस्य' चामुपिएफस्य, तत्र वीरे गर्भापहाररूपं पई फल्याण "x इदमपि ते वचनरचनामात्रमेव, पूर्व 'कल्पकिरणावल्यां' यदलेखि भवता लेखकेनेव तदस्मघुक्ति- x अस्मिन् विपये पम ७ मूलकल्पसूत्रे "तं सेयं खलु ममवि समणं भगवं महावीरं० तिसलाए खत्तिआजीए वासिहसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भत्ताए साहरावितए" इति इन्द्रेण तथा श्रीभद्रबाहुश्रुतकेवलिभिः प्रोक्तं, अतएव पत्र १५७ पञ्चाशके "पंच महान ·धर्म- सागरीय उत्सन- शक्तिनिपातमाप्तनिघनं शृणु, 'प्रतिपक्षनिरासे वि स्वपक्षसिद्धिरिति भणनात् "पंचहत्युत्तरेत्ति. व्याख्या-हस्तादुत्तरदिशि वर्तमानत्वाद्धस्त । उत्तरो यासा था इस्तोपलक्षिता वा उत्तरा हस्तोत्तरा-उत्तरफल्गुन्या, वहुवचनं फल्गुनीमब्दस्य पायो वहुवचनान्तप्रयोगात् , यथा 'सिंह- स्तु समया पूर्वाफाल्गुन्यः पाद उत्तराणाश्चे' त्यादी, प्रायो ग्रहणारकचित् हारिभद्यादौ 'हस्तोत्तराया मिति दर्शनेऽपि न व्यामोहः, यतु खण्डनम् परम, कल्लाणा-श्रेयांसि, भुवणऽच्छेरयभूया- भुवनाश्चर्यभूतानि, कल्लाणफला य-कल्याणफलानि च, जीवाणं-जीवानां, गम्भेत्ति गर्भाधाने (गर्भधारणे) कल्याणं श्रेयरूपं कथितं श्रीमदभयदेवमूरिभिः, किरणावल्या ३४ पत्रे स्थानांगपत्तौ च ५२३ पत्रे "गभ्भ हरणं-'गर्भस्य' उदरसत्वस्य 'हरणं' उदरान्तरसङ्कामणं गर्भहरण" तथा कल्पदीपिकायां "गर्भस्प-श्रीवर्द्धमानरूपस्य हरण- निशलाकुझौ सङ्क्रामणं गर्भहरणं" तथा "कल्याणानां-शुभसमृद्धि विशेषाणां हेतुत्वादथवा कल्य-नीरोगतामणन्ति-गमयन्तीति" (तेः कल्पाणस्वप्नैः सह) शिलाकुक्षौ श्रीवीरतीर्थकररूपगर्भधारणं कल्याणरूपं "तत् श्रेयः" इति सुबोधिकायां उक्तमस्ति एनत्पुनः किरणावल्यां सुबोधिकायां च वस्तुवितथभणनं-वस्तुस्वरूपस्य विपरीतभाषणं तद्यथा-"अकल्याणकभूतस्य गर्भा- पहारस्य-नीचैर्गोनविपाकरूपस्य अतिनिद्यस्य आश्चर्यरूपस्य गर्भापहारस्यापि कल्याणकत्वकथनमनुचित"मिति प्रोक्तं, तथा गुरुतत्वप्रदीपे “करोषि श्रीमहावीरे, कथं कल्याणकानि पद ? । यत्तेष्वेकमऽकल्याणं, विप्रनीचकुलत्वतः ।।" महावीरे ब्राह्मणनीचकुलत्वतः अकल्याणं कपनं उच्चकुलेऽपि श्रीवीरगर्भापहार-संक्रामणं-धारणं-नीचैर्गोत्रविपाकरूपं अतिनिन्छ । 14 ॥२२॥ कल्याणकत्वकथनमनुचितं अकल्याणकभूतं. एतद्वस्तुवितषभणनं-वस्तुस्वरूपस्य विपरीतभाषणं चतुर्थमुत्सूत्रं एवं उक्तप्रकारेण एतस्पोच्छिष्टचाण्डालिकस्य, तत्र श्रीवीरे गर्भापहाररूपं षष्ठं अकल्याणकं त्रविरुद्धं नवीन प्ररूपितमस्ति । एतत् श्री- ·. । कश्चित् 'बहुवचनं बहुकल्याणकापेक्षं तदुपेक्षणीयमेव, प्रतिफलानीमेकैकहस्तमपेक्ष्य हस्ता उत्तरा यासामिति विगृह्य बहुव्रीह्यापत्तेतरित्यादि, ।। अत्रेयं खण्डनप्रक्रिया-पूर्व ( यत् ) समासद्वयं श्रीजिनप्रभसूरिभिर्व्याख्यातं तत्प्रमाणमेव, तस्य घटमानसाद , "हस्तोपलक्षिता या उत्तरा हस्तोत्तरा-उत्तरफल्गुन्या " अयं समासो न घामदायने, अनुक्तखाद्युक्त्यसङ्गतत्वाच, कथं ?, अत्र पूर्वसमासदयेऽप्युचरशब्द 'उत्तरफल्गुनी' • वाचको नास्ति, किन्तु दिग्देशकालवाचका, तर तु इयोः समासयोर्दिकालवाचकत्वं तृतीये तु समासे 'उत्तर' शब्दो नदिकालयाचका किन्तु त्वदभिप्रायेण 'उत्तरफलानी' वाचका, स च न घटते, अनेकार्थसङ्घहे तदर्थानभिधानात, यतः "उत्तरं प्रवरोर्ध्वयो।(श्लोक ११२४) उदीच्यप्रतिवचसो, रुत्तरस्तु विराटजे” इति, अभिधानकोपेऽपि “सा तूत्तरार्यमदेवा” इति पाठव्याख्यायां "'सा'फल्गुनी उत्तरा' उत्तरेति विशेषणविशिष्टा, उत्तरफल्गुन्यौ उत्तरफल्गुन्य इत्युक्त्यापि उत्तरशब्दः कालवाचकत्वेनोक्ता, पूर्वफल्गुन्युद्गमनापेक्षयोत्तरकाले उद्गमनांदुत्तरफल्गुन्य"इति, तेन तव कल्पितोऽयं तृतीयोऽर्थः सर्वयाऽपि न घटते, तथा यद्भवतोवतं "वहुवचनं फल्गुनीशब्दस्य प्रायो वहुवचनान्तप्रयोगा"दिति, इदमप्ययुक्त, शब्दानुशासने पाणिनिना द्वित्वे विकल्पेन बहुत्वाभिधानाव, प्रायो ग्रहणं शब्दानुशासना- नभिज्ञत्वमेच तव द्योतयति, श्रीहेमाचार्येणापि “फल्गुनी योनिदेवतेति पाठव्याख्यायां नाममालावृत्तावुक्तं-"यदाचस्पति-पूर्वफल्गुनी योनिदेवता, शाब्दिकास्तु पूर्वफल्गुन्यौ पूर्वफल्गुन्य इति मन्यन्ते, “फल्गुनी मोष्ठपदस्य भे (२-२-१२३) इति द्वित्वस्य वा बहुत्वविधानात्, तथाच तत्सूत्र अस्मदो द्वयोनि द्वित्वमनुवर्चते, फल्गुनीपोपपदानाञ्च नक्षत्रे द्वयोरनुकर्षणार्थ, फल्गुन्योर्ययोः मोठपदयोग द्वयोनेक्षत्रे बहुवचनमन्यतरस्यां भवति, कदा 'पूर्व फल्गुन्यौ' कदा 'पूर्वाः फल्गुन्यः' कदा 'पूर्व प्रोष्ठपदे' कदा 'पूर्वाः मोष्ठपदा" इति, “ यत्तु कश्चिद्रहुवचन पॉकल्याणके"त्यादि बदायनोपाविर्भावक, "वहुवपन बहुकल्याणकापेक्ष” इदमेव पटते, द्वित्वे बहुत्वमस्तीति तद्व्य- - ·धर्म- सागरीय उत्सूत्र खण्डनम् बच्छेदाय सद्व्यवच्छेदकस्य पञ्चेति पदस्य पञ्चाननवजागरूकत्वात् , “पञ्चमु कल्याणकेषु हस्तादुत्तरस्यां दिशि वर्तमानत्वात् हस्तोत्तरा हस्त उत्तरो यासां वा ता हस्तोतरा-उत्तरफलान्यः” इत्युवतं कल्पावचूरौ कुलमण्डनमरिभिः, तथा “प्रतिफल्गुनीमेकैकं हस्तमपेक्ष्य इस्ता उत्तरा यासामिति विगृह्य बहुधीद्यापत्ते"रिति भवदीयपाठे "प्रतिफल्गुनी"मित्यपपाठा, भवति च "प्रतिफल्गुनी"ति, अव्ययी- भावादतिरिवदिति, अर्थापेक्षया त्वयं दोष:-" एकैकं हस्तमपेक्ष्य इस्ता उत्तरा यासा "मित्युवतं तत्रान्यपदार्थव हुत्वे किं समस्यमान- पदानामपि बहुत्वं न्याय्यं ? येन "हस्ता उत्तरा यासा"मित्युच्येत, एवञ्च "चित्रा गौर्यपा"मिति समासे एकगोस्वामित्वे अन्यपदार्था- पेक्षया "चित्रा गाव" इति प्रसक्तं स्यात् , अन्यच “बहुव्रीडापते"रित्यसङ्गतमेवेष्टत्वात्तस्य, "हस्त उत्तरो यासा"मिति बहुव्रीहेरेवा. अयणात् , न चान्यपदप्रधानविग्रहमन्तरेणीचरफल्गुन्य उपलभ्यन्ते, तथा अवधिमतो बहुखे फिमवघेरपि बहुत्वेन भाव्यं १, इस्तादुत्तरस्यां दिशि उत्तरफल्गुनीनां विद्यमानत्वेन किं इस्तस्यापि बहुत्वं घटमानं ?, ध्रुवाद्रौव्येण तत्तद्दिगाद्युप्लक्षितमन्दिरादिवस्तुहन्दं वर्तते इति फि मन्दिरादिवानुवाहुल्ये ध्रुवस्यापि बाहुल्य केनचित्परिकल्प्येत १, ततो नैवविधो विनालिटी विग्रहकारी बहुव्रीहिरुदयमासादयेदिति कुतस्तदापत्तिविपचिरिति, तथा चतुर्णी च्यवनादीनां कल्याणकत्वं गर्भापहारस्य नेति कुत उपलब्धिः ?, पञ्चहस्तोत्तरो भगवानभूदिति कथनात् भवनं तु सर्वत्र समानमेव, यदि चत्वारि कल्याणकानि तदा भवतोऽनिष्टोऽप्ययं गर्भापहारः कल्याणकत्वेन समापतित एव, सन्नियोगशिष्टानामन्यतरा(भा)पाये उभयोरप्यभाव एवेति महाभाप्योक्वेः, यदि गर्भापहारस्याकल्याणकत्वं ? तदा वन्मिश्रितत्वाचदन्येषां चतुर्णामप्येपामकल्याणकत्वं तब पक्षे बलादायात, अपि च यद्याश्चर्यभूतत्वेन न मन्यसे गर्भापहारे कल्याणकत्वं ? तर्हि मल्लिस्वामिनोऽपि स्त्रीले तीर्घकृत्यं न स्वीकरणीयमाशाग्वरयत् । तत्राप्याश्चर्यभूतत्वस्य समानत्वात् , तदुन्दे च तय गर्भश्रायेणेव गलिता तमपिकृत्य . ॥ २३ ॥ .

·पञ्चकल्याणकव्यवस्था, सथा भवद्गुरुणा कुलमण्डनाचार्येणापि समं भवतो विरोधो दुनिरोधस्समापन्नः, तेन हि पञ्चानामपि कल्याण- कत्वं स्त्रीचक्र, त्वया च प्रतिपिध्यते, अहो !! गुरुशिष्ययोर्य पारम्पर्य, अथ गर्भापहारे च्यवनादिवरतुचतुष्कवत् कल्याणकत्वव्यवस्थापिका- मनेकशाखसम्मतिं दर्शयामः, पत्तनशानकोशे ताडपत्रपुस्तिकायां चन्द्रकुले श्रीशीलभद्रसूरितच्छिप्यधर्मयोपारितच्छिप्ययशोभद्रसूरि- तच्छिष्यदेवसेनगणितचिटप्यपृथ्वीचन्द्रसरिकृते पर्युपणाकल्पटिप्पनके “ हस्त उत्तरो थासां ताः, बहुवचनं बहुकल्याणकापेक्ष, योग- श्चन्द्रेण सह सम्वन्या" १॥ तथा श्रीविनयेन्दुसूरिणा श्रीपर्युषणाकल्याध्ययन निरस्ते श्रीविक्रमात्तवराणेन्दु(१३२५)वनिर्मिते-" तेणं कालेणं ति-तस्मिन्काले, यः पूर्वतिर्यकरैः श्रीवीरस्य च्यवनादिहेतुतिः कथितय, यस्मिन्समये तीर्थकरश्च्यवति स एव समय उच्यते, समयः कालनिर्धारणार्थो, यतः कालो वर्णोऽपि" तथा "हस्त उत्तरो यासां ता इस्तोत्तरा-उत्तरफल्गुन्यो. बहुवचन बहुकल्याणकापेक्ष, तस्यां हि विभो च्यवन-गर्भाद्गर्भसङ्क्रान्ति:-जन्म-व्रत-केवलञ्चाभवत् , नितिस्तु स्वातौ २॥ तथा दशाश्रुतस्कन्धाष्टमाध्ययनचूगौं- "तेणं कालेणं ति-जो भगवता उसमसामिणा सेसतित्यगरेहि य भगवतो बद्धमाणसामिणो चवणादीणं छण्हें पत्थूणं कालो गातो दिछो घागरिओ य तेणं कालेणं, तेणं समएणं ति-कालान्तर्गत: समयः समयादिश्च काला, सामष्णकालतो एस विसेसकालो समतो, हत्थस्स उत्तरातो-हत्योत्तरातो गणणं पडुच हत्योत्तरो जासि ताओ हत्योत्तराओ-उत्तरफागुणीओ, छठी पख्खेणं ति"३।यच वर्द्धमानस्वामिनः पञ्चाशकत्तावस्मद्गुरुमिः श्रीअभयदेवरिभिः पश्चैव कल्याणकान्युक्तानि, तत्र हि-"सेसाणवि एवं चिय, नियनियतित्थेसु विष्णेया।३६॥ व्याख्या-शेपाणामपि-न पद्धमानस्यैव, ऋपभादीनामपि वर्तमानावसर्पिणीभरतक्षेत्रापेक्षया, एवमेय इह तीर्थं वदमानस्येव, निजनिजतीर्थपु स्वकीयस्वकीयमवचनावसरेपू, विज्ञेयानि-ज्ञातव्यावसरेप ज्ञेयानि-ज्ञातव्यानि, मुख्यत्या विधेयतयेति, इद च यान्येव गर्भादिदिनानि जंबू- ·धर्म- सागरोप रखण्डनम् छोपभारतानाम्पमादिजिनानां तान्येव सर्वभारतानां सर्वैरवतानां च, यान्येव च एनेपामस्थामवसपिण्यां तान्येव च व्यत्ययेनोत्सपिण्यामपीति गायार्थ;" (मुदित पत्र १५९) "पंच महांकालाणा, सव्वेसि जिणाण हवेति नियमेण । भुवणऽच्छेरयभूया, कल्लाणफला य जीवाणं १३०" उत्सून इति, तनियमविधायक वचा, पञ्च भवन्त्यैव, न न्यूनानीति, न्यूनलस्याघटमानसात्, न चाच्युतस्य जन्म, न चाजातस्य दीक्षा, न च तीतो दीक्षामप्रतिपन्नस्य केवलं, न च तदभावे मुक्तिरित्यतो न्यूनलाभावे नियमा, आविषये तु नियमो नास्ति, साक्षादवलोक्य- मानवाचस्य, यदा वीरस्य पोष्ठ कल्याणके विपरूपे विद्यमानेऽपि पचकल्याणकातिपादनं तदतिदेशार्थ, उभयसाधारणपदापेक्षत्वाद- तिदेशस्यैति, यथा श्रीपञ्चमाङ्गे-"जति णं भैते । सके देविंद देवराया जाय महिलाए जाब एवइयं च णं पभू विकुवित्तए, ईसाणेणं भंते ! देविंदे देवराया के मट्टिीए ?, एवं तहेवत्ति" अत्र 'एवं तहेवचि'अनेन यद्यपि शक्रसमानवक्तव्यमीशानेन्द्रप्रकरणं सूचितं तथापि विशेषोऽस्ति, ।। सचायं-"से णं अठ्ठावीसाए बियाणवाससयसहस्साणं असीइए सामाणियसाहस्सीणं जाव चउण्ह असीइणं आयरख्खदेवसाहस्सीण"ति, यया या स्थाना-"पंच य इत्युत्तरो वीरों" इत्युक्त्या किं स्वातौ वीरनिर्वाणकल्याणकाभावः प्रतिपादितः ?, किन्त्येकैकनक्षत्रोत्पन्न- ।। पअपशकल्याणकमतिपादनाधिकारात्सदपि पष्ठं चीरनितिकल्याणक नोक्तं, तद्वदत्रापि न दोषा४। तथा सन्देहविषोपध्यां श्रीनिनप्रभ- गरिकनायां-"पञ्चमु च्यवनगर्भापहारजन्मदीक्षाज्ञानकल्याणकेषु इस्तोत्तरा यस्य स ५। तथा तपाफुलमण्डनरिककल्पावचूरौ-"पञ्चसु । कल्याणकेषु इस्नादुचरस्यां दिशि वर्तमानत्वात् दस्तोत्तरा हस्त उत्तरो यासां वा ता इस्तोत्तरा-उत्तरफल्गुन्या "६। तथा श्रीस्थानाने पञ्चमस्थाने (३०७ पत्रे) प्रथमोद्देशके-"पउमप्पभस्स चिचा, मूलो उण होइ पुष्पदंतस । पुताइ आसादा, सीतलस्सुत्तर विमलस्स ॥ २४ ॥ भवया । रेवति ता अगंतजिणो, पूसो धम्मस्स संतिणी भरणी । कुंथुस्स कत्तिताओ, अरस्स तह रेवतीतो य RI मणिमुवयस्स है .

·सवणो, अस्सिणि णमिणो य नेमिणो चित्ता । पासस्स विसाहाओ, पंच य हत्युत्तरो वीरो ।। समणे भगवं महावीरे पंच हत्थुसरे होत्या, तंजहा-इत्युत्तराहिं चुए. चइत्ता गम्भं वकते, हत्युत्तराहि गम्भाओ गम्भं साहरिए, हत्थुराहि जाए, हत्युत्तराहि मुंडे भवित्ता नाव पव्वइए, इत्युत्तराहि अणते अणुचरे जाव केवलवरनागदमणे समुप्पन्ने”.अत्र गर्भापहारस्यान्यचतुष्कसमतोद्देशेन कल्याणकत्वं स्वत एष निर्वृदं । अत्र कैचित्यतिपादयन्ति-प्रथमतीर्थकरस्योत्तरापाढामु जम्बूद्वीपमज्ञप्त्या राज्याभिषेक उक्तः सोऽपि कल्याणकत्वेनास्तु, मैवं, तस्य मासतिथ्योरनुक्तत्वात्कस्मिन्मासे कस्मिस्तिधावाराधनं कुर्मः ?, गर्भापहारे च आवश्यकनियुक्ती मासतिथिनक्षत्राणामुक्तत्वात् , स्थानाने किमिति पञ्चमस्थानक पद्मप्रभादिवदेकनक्षत्रेऽस्यापि(राज्याभिषेकस्यापि)प्रतिपादनं नाकारि ?,समानयोगक्षेमत्वात् , तथाऽन्येषामपितीयकृतां राज्याभिषेक उक्तोऽस्ति परं न कल्याणकत्वेन न्यगादि, जम्बूद्वीपमज्ञप्त्यामयं पाठ:-"उसभेणं अरहा कोसलिए पंच उत्तरासाद अभीइछडे होत्या, तंजहा-उत्तरासाढाहिं चुए. चुइत्ता गम्भं वकते, उत्तरास साहाहि जाए, उत्तरासाहाहि रायाभिसेयं पत्तो, उत्तरासाडाहि मुंडे भवित्ता आगाराओ अणगारियं पन्चाइए, उचरासादाहिं अणते नाव (केवलवरनाणदंसणे) समुप्पण्णे, अभीइणा परिनिए"। तथा आगमिक- श्रीजयतिलकमूरिविरचिते 'सम्यक्त्वसम्भव'नाम्नि महाकाव्ये-सुलसाचरिते सम्यक्त्वपरीक्षणनाम्नि पष्ठे सर्गे-"सिद्धार्थराजागनदेवराज!, कल्याणकै पइभिरिति स्तुतस्त्वं । तथा विधेह्यान्तरवैरिपक, यथा जयाम्याशु तव प्रसादात् ।५० इति स्तुला जिनाधीश, त्रिप्रणम्याम्बडो मुनिः । विस्मितास्यः सभासीनो-ऽश्रीपीत्तद्धर्मदेशनां १५॥” इति ८ । तथा श्रीजिनदत्तरिभिरप्युक्तं-"गभ्भापहारकल्लाणगंपि नहु होइ वीरस्स" इत्युत्सूत्रं, तथा 'सङ्घपट्टक' (३३ मूलकाव्यस्य) वृहत्तौ (मुद्रिते ५९६ पृष्ठे चित्रकूटीयमहावीरचैत्यप्रशस्तिव्याख्याने)- "धुद्राणां लिङ्गिनामाचीर्णानि, सिद्धान्तोक्तमपि श्रीमहावीरस्य पष्ठं गर्भापहारकल्याणकं लज्जनीयवान कर्तव्यमित्यादिका आचरणा" ·| धर्म- सागरीय . इति, तदेवं सिद्धान्तपक्षमुररीकृत्यापि तत्मतिक्षेपायोपच्छन् सतां कयं नोपहास्यतां यासि ? (यत एवं वीरगर्भः कल्याणस्तवयोग्यः वन्दे वीरं गर्भरूपं, सदा कल्याणरूपकं । मन्यन्ते भाग्यवन्तः कि-मऽकल्याणकरूपकं ? ११ यत उक्तं गुरुतत्वप्रदीपे "करोषि.श्रीमहावीरे, उत्सूत्र कथं कल्याणकानि पद ? । यत्तेप्लेकमऽकल्याण, विपनीचकुलत्वतः ॥१॥" कल्पकिरणावल्यां "अकल्याणकभूतस्य गर्भापहारस्थ" कल्प- खण्डनम् सुबोषिकायां " नीचत्रिविपाकरूपस्य अतिनिन्यस्य आश्चर्यरूपस्य गर्भापहारस्यापि कल्याणकत्वकथनमनुचितं"। विप्रनीचकुलाश्चर्य- गर्भापहारकारणः । गर्भाधानमकल्याणं, गर्भकल्याणकं कथं १ ।२। आश्चर्यमपि कल्याणं, श्रीमल्लिवीरयोमतं । नीचनिधाशुभैक्यि; रऽकल्याणं कथं भवेत् ? १३ कल्याणं च्यवनं प्रोक्तं, गर्भकल्याणकं तथा । अवतरणकल्याण- मकल्याणं कथं भवेद ? ।४। यत उक्त "गम्भे जम्भे य तहा, णिस्वमणे चैव गाणणियाणे । भुवणगुरूण निणाणं, कालाणा होति णायचा ॥३२॥इति पंचाशके । “अब- " परणजम्मणिल्खमण, गाणमिव्वाणपंचकल्लाणे । तित्थयराणं नियमा, करति ऽसेसेमु खित्तेस १॥” इति श्रीजिनभद्रीयबृहत्संग्रहण्यां । नीचकुलेऽवतीर्णो हि, वीर कल्याणको मतः । उच्चकुलाऽऽगतो वीरः, किमऽकल्याणको मतः ? १५। क्षत्रियकुलागतो, गर्भः कल्याणको मतः। विभकुलेऽवती? हि, किमऽकल्याणको मतः ? ६। देवानन्दोदरे गर्भो, यथा कल्याणरूपक-स्तथैव त्रिशलोदरे, गर्भ कल्याणको मतः ७ इरणं चापहारस्तत्, त्रिशलोदरधारणं । गर्भधारणकल्याणं, तचकल्याणक कथं तावदपहृतो गर्भः, त्रिशलाकुक्षिसंहृतः। अती गर्भापहारो हि, श्रेयः कल्याणसूचकः ।। गर्भस्योदरसच्चस्य, इति स्थानांगवृत्तितः । इरणमुदरांतरे, सङ्घामणं तु श्रेयसे ।१०।। उक्तं इन्द्रेण मूलकल्पसूत्रे "त सेयं खलु ममवि समणं भगवं महावीरं० तिसलाए खत्तियाणीए वासिहसगुत्ताए कुच्छिसि गम्भताए साहरा- वित्तए" इति । त्रिशलोदरगो गर्भ, पंचकल्याणमध्यतः । प्रोक्तः श्रीमद्रयाहुभिः, स्वप्नैः कल्याणको हिसः।११॥ प्रोक्तः पंचाशके गर्भो, या 4 ·कल्याणरूपकः । तथा पुनरपि प्रोक्तः, त्रिशलोदरगो हि सः।१२। सुष्टु मोक्तं हि कल्याणं, जिनवल्लभतरिभिः । दुष्टमुक्तमकल्याणं, त्वत्पूज्यद्वेप्यता हि सा ।१३। प्रोक्तः पंचाशके गर्भः, कल्याणफलसूचका ! कल्पसूत्रेऽपि सः स्वप्नैः, कल्याणफलसूचकः ।१४। सूत्रार्थमपर नास्ति, येनाऽकल्याणकं भरेत् । धृष्टाः ध्रुवंति मृदाश्थ, कर्मबंधन हेतवे ।१५॥ देवानंदोदराद्गर्भो, त्रिशलाकुक्षि(धारणात् )मोचनाद । यो गर्भो यथा पूर्व, तथा कल्याणको हि सः।१६। हरणं त्रिशलाकुक्षौ, विभोः न मन्यते तदा । कल्याणानि तु पश्चैव, अन्यथा तु पडेव हि ॥१७॥ हरणं त्रिशलाकुक्षौ, मन्यते श्वेतवाससः ! दिगंबरा न मन्यते, देवानन्दोदराद्विभोः ।१८ मातृकुक्ष्यागतो जिना, स्वप्नः कल्याणसूचकः । त्रिशलाकुक्षिगो गर्भो, नास्यकल्याणको हि सः ।१९। “पंच महाकल्लाणा (श्रेयांसि), सव्वेसि जिणाण हवंति णियमेण । भुवऽच्छेरयभूया, कलागफला य जीवाणं ॥३०॥ वचः (इद) पञ्चाशके पंच, महाकल्याण(श्रेयोदर्श । त्रिशलाकुक्षिगं गर्भ, नाऽ- कल्याणमलापकं ।२०। उक्तगाथाद्विके गर्भो, महाकल्याणनिश्चितो। कथं भवत्यकल्याणः, त्रिशलोदरगो हि सः १।२१॥ हरणमपहारश्चे- चयाऽकल्याणको मतः । धारणं मातृकुक्षौ कि, वयाऽकल्याणक मतं ? ॥२२॥ भगवद्वीरगर्भश्वे-चयाऽकल्याणको मतः । श्रीवीरो गर्भरूपश्च, किमऽकल्याणको मतः १।२३। उक्तं दिनमनुक्तं तव, कल्याणकमशाश्वतं । तेन किं त्रिशलाकुक्षौ, वीरोऽकल्याणको भवेत् ॥२४॥ पंच- शाश्वतकल्याणाः, एकनाशाश्वतेन पट् । कल्याणकमशाश्वतं, केनाकल्याणकं भवेत् ? ।२५। पंचकल्याणतः पg-मऽकल्याणं कयं भवेत् । पंचमहावनात् पाठ-गऽवतमऽपि किं भवेत् ॥२६॥ पंचमहावतात्पष्ठ, रात्रावभोजनं व्रतं । पंचकल्याणतः पष्ठं, कल्याणं गर्भधारणं ।२७) मिनराज्याऽभिषेकस्तु, नास्ति कल्याणपंचके । गर्भधारणकल्याण-मऽस्ति कल्याणपंचके ।२८। सर्वगुणीजिनेन्द्रेऽस्मिन् , वीरेऽकल्याण- भाषणं । अकल्याणं तु तत्तस्य, प्रभोः अवर्णवादतः ।२९। कल्याणं शुभसमृद्धि-विशेषाणां हि कारणात् । नीरोगत्वमणन्तीति, कल्याणं ·धर्म- सागरीय . खण्डन श्रेयसं मतं ॥३०॥ द्विमातृपितरः ऋद्धि, भुक्त्वाऽगुः स्वर्गमोक्षयोः । श्रीवीरस्य हि कल्याण-मऽकल्याणं कयं ? १३१॥ कल्याण श्रेय उक्तं हि, श्रेयः कल्याणकं मतं । मोक्षे वीरवियोगेऽपि. मोक्षकल्याणक मतं ॥३२१) ।।१।१४॥ इह लोगस्स निमित्तं, जिणवरभोगाइमाणणं अस्थि । लोउत्तरमिच्छतं, न होइ तस्सेवमुवएसो ॥१५॥ २५-"इहलोकस्य निमित्त-इहलोकार्थे जिनपरमोगाविमाननमस्ति, परोषोत्तरमिथ्यार न भवति, एवमेतस्योपदेशः" एतस्प विश- रारुतां दर्शयामोऽवधान विधाय श्रवोगोचरीचरीकहि, पूर्व लोकोचरमिथ्यात्वमेव न बुदं त्वया, तथाहि-लोकोत्तरदेवगतमिथ्यात्वमार "लोउत्तरो वि वज्जइ परतित्यियसंगहिय(निण)विधे, जत्य जिणमंदिरम्भिवि निसिप्पसोऽवलाण समणाण. वासो य, नंदिपलिदाण- . न्हाणणी पइटा य. तंबोलाई आसायणा उ जलकीलदेवयं दोलं. लोइयदेवगिहेसु व वट्टर असमंजसं एवं. तत्यवि सम्मदिठीण सायरं सम्मरख्खणपराण कप्पइ ससाण नो गमणं " इति मिथ्यात्वस्थानकुलके समत्ययश्रीस्तम्भनकपादः पुरतो माननादेमिथ्यात्वस्वरूपता न प्ररूपिता, तपारत्नशेखरसूरिविरचित(श्राद्ध)अतिक्रमणवृत्तौ (अर्थदीपिकायां ३४तमे पत्रे) पुन:-"लोकोत्तरदेवगतं तु परतीपिक- संग्रहीतजिनविम्बार्चनादिसप्रत्ययश्रीशान्तिनाथपार्श्वनाथादिषतिमाणामिहलोकार्थ यात्रौपयाचितपाननादि च" इत्युक्तं तदममाणमेष, तत्र तद्वीजं गवेप्यं, भवत्सदृक्षा भवत्पक्षीया यदीदं कुर्वन्ति इठमठास्तदा कि सैरपि प्रमाणपथमानेतव्यं १, यच तिलकाचार्यणागविकेन साधुपतिक्रमणवृत्ती प्रत्यपादि-मिथ्यादर्शन-मिथ्यात्वं, शरीरादिकारणेन स्तम्भनकादिनमस्करणक्षणकरण"मिति तदप्यमुन्दरं. तथापि निन्हवत्वेन समानत्वात्तस्य, न चाप्रामाणिकस्योपदेष्टुर्वचः प्रमाणं भवति, वाचां मामाण्यस्य वक्प्रधीनत्वात्, अन्यथा सर्वमपि पाक्य प्रमाण स्यात् , तथाऽऽपनिस्तरणार्थ जिनानां पुरः श्राविकाया उपयाचितककरणस्य श्रीवसुदेवहिण्डौ (मद्रिते २९३ पत्रे) प्रत्युतोपदस्तित्वाचन ·लोकोत्तरमिथ्यात्वं, तथाहि-ततो राया पनुमित्तमुसेणामचेहि समं संपहारेजण चारचंदकुमारं लवइ-गच्छ तुम तावसासर्म, तत्व जण्णस्स परिरख्खणं कुणह, ततो सो कुमारो विउलवाहणवलसमग्गो बहुजणेण समं संपत्तो। तम्मि य जण्णे वहमाणे चित्तसेगा कलिंगसेगा अणंगसेणा कामपडागा य संघसरण पेच्छाओ दलयंति, दुम्मुहो य दासो फामपडागाए वारगं जाणित्ता मूईनदृ आणवेद, ताओ प सईगो विरोण संजोइता कापपडागाए नचणट्टाणे उपेइ, तं च कामपडाया जाणिऊग उवाइयं करेइ-जह नित्यरामि पेच्छं तो गिणवराण अहाहियं महामहिमं करिस्सामि, चउत्यभत्तेण य तं नित्थरइ पेच्छं, ता य सूईओ विससंजुत्ताओ देवयाए अवहियाओ, अह चारुचंदो कुमारो कामपडागाए नम्मि परितो" इत्यादि "पंच अणुपयाणि पासम्मि तस्स सामिदत्तस्स सावयस्स कामपडाया अहं (च) सोऊण जायाओ सावियाओ"एतदन्त, इति श्रीवसुदेवहिण्डावष्टादशलम्मे (२९७ पृष्ठे), यदीदं लोकोत्तरमिथ्यात्वमभविष्यत्तदा सा श्राविका फथमिदं नाननमकरिष्यत् , अपरं व्यवहारमाप्यसत्तावपि (पष्टोद्देशके २१ पत्रे) मूरिरक्षणाधिकारे-"कस्मादेवं रक्षा क्रियते इति चेत् ? कुलस्य तदायत्तत्वात् , उक्तं च-'जम्मि कुलं आयतं, तं पुरिसं आयरेण रख्खा हि इत्यादि, कयं पुनः स रक्षितव्य ? इत्यत आइ-"जह राया तोसलिओ, मणिपदिना रख्खए पयत्वेग । तह होइ रख्खियबो, सिरिघरसरिसो उ आयरितो ।११४॥ व्याख्या- यथा राजा तीसलिको मणिप्रतिमे च प्रयत्नेन रक्षति तथा भवत्याचार्यों रक्षितव्यो, यतः श्रीगृहसदृश एप आचार्यः, अथ के ते मतिमे ? इत्यत आह-पडिमुप्पत्ती वणिए, उदही उप्पातो उवायणं भीतो। रयणदुगे जिगपडिमा, करेमि जइ उत्तरेऽविग्यं ।११५॥ उप्पाउयसमउत्तर-णमविग्यं एक पडिमकरणं वा । देवयउंदेण तओ, जाया तिएवि पडिमा तो।११६। व्याख्या-प्रतिमयोरुत्पत्तिर्वक्तव्या, सा चैव-एकस्य वणिजः समुद्रं प्रवहणे नारगाढस्योत्पात उपस्थितः, ततः स वणिक् भीतः सन् औपयाचितकं करोति, यथा-यदेत-

·धर्म-
सागरीय
4 खण्डनम्
दौत्पातिकमुपशाम्यति अविघ्नेनोत्तरामि च ततोऽनयोमणिरत्रयों मणिमय्यौ जिनप्रतिमे कारयिष्यामि, एवमौपयाचितके कृते देवता
ऽनुभावेनौत्पातिकमुपमान्तमविघ्नं समुद्रोत्तरणमभूद , सनीचीर्णः सन् लोभेन एकस्मिन्मणिरत्ने एकां जिनप्रतिमां कारयति, ततो देवतया
वितीयेऽपि मणिरत्ने द्वितीया जिनप्रतिमा कारिता, तथा चाह-देवताछन्देन ततो जाता द्वितीयेऽपि मणिरत्ने प्रतिमा । तो भत्तीए
वणिजो, मुस्यूसह ता परेण जत्तेण । ता दीवएण पडिमा, दीसंतिहराउ स्यणाई ॥११७) ब्याख्या-ततः प्रतिमाद्वयकारापणानन्तरं
ने प्रतिमे वणिग् भक्त्या परेण यत्नेन शुश्रूपते, ततस्तयोश्च प्रतिमयोरिदं मानिहाय-ते प्रतिमे याबद्दीपकः पार्थे त्रियते तावदीपकेन
हेतुना प्रतिमे दृश्येते, 'इतरया' दीपकाभावे समकाशेऽपि प्रकाशे मणिरत्ने दृश्यते । सोऊण पारिहर, राया घेत्तूण सिसिरे छुहति ।
मंगलभतीइ तओ, पृएति परेण जत्तेण ॥११॥” इत्यादिपाठेनाप्यौपयाचितककरणं प्रत्यपादि श्राद्धस्येति, अन्यचोपपत्तिकामपि
तवारोचमानामपि कर्णपयातिथि कुर्महे, तथाहि-इह लोकार्य यदि तीर्थकतः सभभावस्य पुरतो भोगादिमाननं विहितं तदा तस्य तारदेष
फलं, तदधिष्ठातारश्च मुराः पूरयन्ति तत्कामितं, तथा च मिथ्यात्वं कयं भवति ?, अदेवे देवबुद्धिहि मिथ्यात्वं, अत्र तु हत्यात्मत्यय
एन तस्यास्ते, विपरीतमत्ययाभावात्सम्पवरवमेव, न मिथ्यात्वं, यदि पुनर्मानितवस्त्वप्राप्तौ जिनेष्ववमाननमपि स्यात्ततो मिथ्यात्वहेतु-
त्यान्निध्यात्वं ! ताहि क्षेत्रपालादिभ्योऽप्युषयाचिताधभ्युपगमे तदिष्टाप्राप्ती तत्राकिश्चित्करत्वावको तन्माननमपि सम्यक्त्वं मसज्नेद,
अदेयेवदेवत्वबुद्धेनिमित्तत्वात् , समानयोगक्षेमत्वान्नैकोऽपि पर्यनुयोक्तव्यः, तथा स्वदेवान् परिहत्य परदेवानां पुरतो माननादिदि
विदधीत तदा मिथ्यात्वमनेन प्रथितं भवति, लोका मिथ्यात्विन इति प्रतिपयन्ते यदेषां देवानां मध्ये किमपि सातिव्यत्वं नास्ति
अतएवामी अरसदेवसेवाइवाकिनो वभूयुरिति स्वीयदेषेषु तेषां विशेषतो माननं स्वाद , 'स्त्रमई क्यालयता परग्रहवासनापि तेन चले
॥ २७॥

·वणे'ति न्यायः स्मारितः, स्वयं मिथ्यात्वं गच्छता परेऽपि तद्दार्यमापादिताः स्युरिति, स्वीयदेवमानने तु पदि विकासपी तदा तस्यैव मिथ्यात्वं, न परे श्रावका अपि परदेवमाननान्मिथ्यात्वं लभैरन् , बहुलाभोपस्थितावल्पव्ययस्यापीष्टवाद्, वणिझ्यवहारेऽपि तथोपलब्धे, राजकरं दत्वाऽपि ते व्यापार सूत्रयन्ति, यदेव मिथ्यात्वं तदेवोत्सूत्रं, इदं हि लोकोचरमिथ्यात्वं न भवति तेन नोत्पत्र, यदि पुनः स्वदेवे माननादभ्यधिकं शक्रस्तवादिविशेपार्टी विरचयति तदा तेन सम्यक्त्वमप्युज्वालितं स्यात, भस्मनाऽऽदर्शवत् ।।२।१५। एवं चामुंडाई-आराहणमत्थि नत्थि किर दोसो । बलिवक्कुलाइविहिणा, पंचनईसाहणं च पुणो ३ ॥१६॥ २६-“एय-अमुना प्रकारेण, चामुण्डायाराधनमस्ति, मादिशब्दात क्षेत्रपालाद्यपि, नास्ति किल दोषः, तथा बलियाकुलादिविधिना पञ्च- नदीसाधनं, च पुनः" इदमपि ते अनुपासितगुरोर्वेचो विद्वानरं न रअयति, यत्यया 'चामुण्डायाराधनमस्ती'त्युक्तं तच्चामुण्डाराधनं केन विदधे ?, श्रूयते चैव-श्रीनिनवल्लभमरिभिश्चित्रकूटे चामुण्डादेवकुले तस्थिवद्भिदृष्टतचारित्रितातिशयगुणावर्जिता चामुण्डा प्रतिबोधिता ।। सम्यक्त्वं प्रापिता, कथं पुनस्ते शुद्धचारित्रिणो मिथ्यासुर्याथामुण्डाया आराधनं विदध्युः ?, प्रतिवोधस्तु मिथ्याविनां तीर्थकृद्भिरपि विहिनो वर्तते, मात्र दोपफलिफाऽपि समुन्मीलति, चक्षुरोपधं फर्णयोः लिपन् कि शिल्पिकौशल लप्स्यसे?, विदये चामुण्डापति- योधस्तत्यपखा परोन्नतिमसइमानेन तदाराधनं विदध इत्युक्तं भवता, आदि शब्दात क्षेत्रपालाचाराधन नास्मत्पूर्ववश्यै विदये, श्रूयन्ते दृश्यन्ते चैवं तत प्रवादा:-'पदस्थध्यानबलेन श्रीजिनदत्तसरिभिर्युगप्रधानगुरुभिः क्षेत्राधीशाद्या अत्युग्रा अपि सुरा वशं निन्यिरे, त्रिकोटीहींकार- जपस्तचक्रे, ततः सुराः सर्वे महीभूता इत्युक्तेः, एवञ्च श्रीजिनशासनमभावनार्थ देवानां वशीकरणे न मिथ्यात्वं सम्भाव्यते, तथा हेमाचार्य- प्रवन्धे-"अन्यदाऽम्वडेनोदयनश्रेयसे भृगुकच्छे 'शकुनिकाविहारे' उधृते श्रीहेमसूरिपार्थात्मतिष्ठापिते नृपे गुरौ पत्तनादिसङ्केषु च स्वस्थान

·... Anur
धर्म-
जागरोप
उत्सव
4 खण्डन
माप्नेषु भृगुपुरस्थस्पाम्बदस्य विषमो देवीदोपोऽभूत् , तस्परिचारकैः समः श्रीरस्वत्स्वरूपविज्ञप्तिलेखः प्रहितः, तत्स्वरूपं सात्वा यश-
अन्द्रगणिना सठाचार्याः प्रदोषे खगत्या भृगपुरं प्राप्ता, प्रतिष्ठासमये भोगवल्यायदानस्टाः सैन्धवादिदेव्योऽनुनेतुं कायोत्सर्गस्थान् गुरूँस्ता-
मिदवी मिरवगणनास्पदं नीयमानान् दृष्ट्वा यशचन्द्रगणीरुदूरखले शालितण्डुलान् सिप्ला महारान् ददौ, आधाहारे देवीपासादकम्पः,
द्वितीयमहार देवीमूनय एर स्वस्थानादुत्पत्य 'वनपाणे ! वज्रप्रहारेभ्यो रस र त्युच्चरन्त्यो गुरोश्वरणयोः पेतुः, अम्बडो निरुक जातः"
तथा "एकदा श्रीगुरुभिः श्रीसिद्धचक्रमा साम्नायः समुपदिष्टः, स च पद्मिनीकृतोत्तरसाधकत्वेन विविधविधिपूर्व त्रिभिरपि साधिता,
वस्याधिष्ठाता श्रीदिमलेश्वरनामादेवः प्रत्यक्षीभूयोवाच-सेप्सितं बरं शृणु ततः श्रीहेममूरिणा राजपतिबोध: देवेन्द्रमुरिणा कान्तिनगर्याः
पासाद एकरात्रे ध्यानवलेन सेरीसकग्रामे समानीतः, मलयगिरिणा सिद्धान्तकृत्तिकरणवर इति त्रयाणां वर दत्त्वा देवः स्वस्थानमगाद"
एवं निनवासनोन्नत्यध स्याने स्थाने देवतासाधनं श्रूयते, यदि चैवं मिथ्यात्वं स्यात्तदा सर्वेऽपि भवदुक्त्या मिथ्यात्वभाजो भवेयुः,
भन्या श्रीमाता प्रयमझाने (७ पत्रे) सुधर्मस्वामिवर्णनाधिकारे "विजापहाणा मंतप्पहाणा" इति पाठव्याख्यायां “विश्रा:- अनप्त्यादि ।
देवनाऽविष्टिता वर्णानुपूष्यः, मन्त्रा-हरिणेगमेप्यादिदेवताऽविष्टितास्ता एव, अथवा विद्याः ससाधनाः साधनरहिता मन्त्रा इति”
तत्मायनेनैव तत्प्रधानत्वमाकलनीय, इदमपि स्मृतिप्रमोपपदे तयापतितं, तथा 'पञ्चनदीसाधन'मित्युक्तं तदेवावैयाकरणत्वं तत्र स्फुटयति,
कयं ? "नदीभित्र (२।१।२०)" इत्यत्र पाणिनिसूत्रे " नदीभिः (सह) संख्यासमस्यने, सोऽव्ययीभावः, समाहारे चायमिष्यते, सप्तगर
दिपमून पचनदं सप्तगोदावर"मित्यादिकथनात् 'पञ्चनदसाधन मिति स्यात् , तत्र पञ्चनदसायनमिति कोऽर्थः १, तदधिष्ठाव्या पक्ष
देता वर्षने तासासवग्रहयाचनमकृता कथं पुनस्तदुपकण्डक्षेत्रेषु पतिना विर्तव्यं ?, इति शम्यासरावग्रहयाचनयतदवाइपाचन प्रति
.
॥२८॥

·पादितमस्ति, यदीदं मिथ्यात्वं तदा क्षेत्रदेवताकायोत्सर्गोऽपि तवाकर्तव्यः स्याद् भ्रान्त्या मिथ्याखभीरो:, क्रियते च क्षेत्रदेवताकायोत्सर्गः, तथाचोक्तं हेतुगर्भ तपागच्छपतिजयचन्द्रसरिकृते. "ननु श्रुतक्षेत्रदेवतादीनां कायोत्सर्गकरणं न युक्तं, मिथ्यात्वप्रसक्तैः, नैव-पूर्वधरादि कालेऽपि एतत्कायोत्सर्गस्य क्रियमाणत्वेन सम्भाव्यमानत्वात्, यतः-'आवस्सयलहुगुरु, वित्तिचुन्निभासेमु पख्खियाईसु । पवयणसारुदारे, सुयदेवयमाइउस्सग्गो ।' तथा 'मणिपत्य जिनवरेन्द्र, वीरं श्रुतदेवतां गुरुन् साधुन् । आवश्यकस्य वित्ति, गुरूपदेशादहं वक्ष्ये । इति श्रीभावश्यकबृहत्तौ श्रीहरिभद्रसूरिकृतो नमस्कारः, 'आयरणा सुयदेवयमाईणं होइ उस्सगो इति पञ्चवस्तुके, श्रीवीरनिर्वाणाद्वर्ष सहले पूर्वश्रुतं व्यवच्छिन्नं, श्रीहरिभद्रसूरयस्तदनु पञ्चपञ्चाशता वपैदिवङ्गताः, ग्रन्यकरणकालाचाचरणायाः पूर्वमेव सम्भवात् श्रुतदेवताऽऽदि- कायोत्सर्गः पूर्वधरकालेऽपि सम्भवति, अतो युज्यते कर्तु" तथा तत्रैव पुनरुक्तं "ननु श्रुतरूपदेवतायाः श्रुतसमृद्धचर्य युक्तः कायोत्सर्गः, श्रुतभक्तेर्शानावरणादिकर्मक्षपणद्वाराश्रुतसमृद्धिहेतुत्वेन सुप्रतीतत्वात, श्रुताधिष्ठातृदेवतायास्तु व्यन्तरादिप्रकाराया न युक्तः, तस्याः परकर्मक्ष- पणेऽसमर्थत्वेन श्रुतसमृद्धघहेतुत्वात् , श्रुतरूपदेवतायास्तु वृत्तीयकायोत्सर्ग स्मृतिः कृतैव ?, तम-श्रुताधिष्ठातृदेवतागोचरशुभप्रणिधानस्यापि स्मर्तुः कर्मक्षयहेतुत्वेनाभिहितत्वात् , तदुक्तं 'मुयदेवयाइ जीए, संभरणं कम्मख्खयकर भणिनित्यित्ति अकज्जकरीव,एवमासायणातीए।१।' एवञ्च क्षेत्रदेवताऽपि स्मृतिमईति, यस्याः क्षेत्रस्थितैर्विधीयते (सावादिभिः स्वक्रियाऽनुष्ठान), ततस्तस्याः कायोत्सर्गानन्तरं स्तुति भणति, यच प्रत्यहं क्षेत्रदेवतायाः स्मरणं तत्तृतीयत्रतेऽभीक्ष्णावग्रहयाचनरूपभावनायाः सत्यापनार्थ सम्भाव्यते" तेन पश्चनदसाधनं क्षेत्रावग्रह- याचनरूपं योधव्यं, संयमपालनमन्यथा न स्यात, तदसाधने च तृतीयमहाव्रतमेव तः खण्डितं स्यात् । अन्यच बल्यादिकं तेभ्यो दीयते तद्धि श्राद्धकृत्यं, मदृष्टः शिष्टः पाचकैस्तवग्रहयाचनात्समुख श्रीगुरूणां तर देशे विहारमती जावायां तासां देवतानामपि स्वसाधर्मिक- ·गरीय उत्सूत्र खण्डनम् तमिव मन्यमानः पूजा झियतै तदा साधूनां किमायातं ?, सम्पत्यपि साहिद्वारे भवद्गुरूणां साहिवादनसमये साहेमधुकरप्रकरमौक्तिक भालादिश्रादेस्त्वदीयविने(नि)रे तदपि मिथ्यात्वं प्रसवतं, याचं मुखरीभूय प्रलपसि तत्तत्सर्वं त्वबिगरणे एव निपततीति ।४।२१॥ पज्जुसियविदलमाई-गहणम्मि न तस्स दोसपडिवत्ती५ । दोसस्स वि पडिवत्ती, ससमणसमणी विहारम्मि ११७) २७-" फ्युपितमिदसादिग्रहणे तस्य दोपप्रतिपत्तिः-दोपाङ्गीकारो नास्ति, आदिशब्दात पर्युषितपूपिकाऽदिग्रहणं " तंदियता गुरोरशि- क्षिननृत्यस्य फलापिन इव पञ्चाद्भागप्रकटनरूपविगोपनं तव प्राप्त, अत्र 'पर्युषितपूपिकादिग्रहणमिति न घटते किन्तु सप्तम्यन्तत्वेनार्थ- घटना विधेयेति, पर्युपितद्विदलादिग्रहणे दोषाभावस्तु त्वत्पूर्वजैरेव स्वीचक्रे स्वस्थीभूय भृशु, श्राद्धविधिमकरणवृत्तौ विधिकौमुदीनाम्न्यां (मुदितायां १५८ पत्रे) चातुर्मासिकाभिग्रहाधिकारे श्रावकानधिकृत्य “पर्वपितद्विदलपूपिकापर्पटपटकादिशुष्कशाकतन्दुलीयकादिपत्रशाक- दुप्परकसारिकी सर्वेन्द्राक्षारखण्डठ्यादीनां फुष्टिकन्ध्विलिकादिसंसक्तिसम्भवाफ्यागा, औषधादि विशेषकार्य सु सम्यशोधनादियतनयैव तेषां ग्रहण"मित्यादि, पतायता चतुर्मासके पर्युषितद्विदलादीनां निपेयं वदवाऽऽचार्येण शीतकालादौ तदप्रतिरोधात्तद्ग्रहणं बलादापतित, नया श्रीमत्रानाङ्के (१३३ पत्र) क्रियास्थानकाधिकारे साधुवर्णके "भदुत्तरं च णं उरिवत्तचरगा x x अंतचरगा पंतचरगा xx अंताहारा मापारा असाहारा रिसाहारा लूहाहारा तुच्छाहारा अंतजीवा. पंतजीवा" इत्यादि, तथा श्रीऔपपातिके च बाबतपोऽधिकारे "ते कालण"मित्यादि (३४ पत्र) तावत् "अनगिलायए" (३८ पत्रे), ततश्च " अरसाहारे विरसाहारे अंताहारे पंताहारे लूहाहारे में रसपरिवाए" इत्यादि, "व्याल्या-'अमगिलायए'त्ति अमं-भोजनं विना ग्लायति अमग्लायका, स चाभिग्रहविशेषात्मातरेच होगाउन गिनि" इत्यादि (१९ पत्रे), "अरसाहारे ति-'अरसो' हिंग्वादिभिरसंस्कन आहारो यस्य स, तथा 'विरसाहारे ति विगत- ·रसः-पुराणधान्यौदनादिः, 'अंताहारे'त्ति अन्ते भवमन्त्यं-जघन्यधान्यं क्लादिः, 'पंताहारे त्ति प्रकर्षणान्त्यं वल्लायेव भुक्तावशेष पर्युषित का” इति (४० पत्रे), पर्युपितवलग्रहणाभ्यनुज्ञानात्पर्युपितमिदलग्रहणं जातमेव, तथा आचारांगचूणो "मुचिते णाम कुसणि तं असूचित भक्त, सीतपिंडो-वासी. तत्कूरो पुराणकुम्मासोवि पज्जुसियकुम्मासो अदुवकसं पुलागं वा लद्धे पिंडे अलद्धए दविए एकतो पुराण : धनं वक्कसं पुराणसतुगा वा पुराणगोरसो वा पुराणगोधूममंडगो वा, पुलागं णाम अवयवो णिप्फावादि लदेवि पज्जत्ते, दवितो णाम न रागं गच्छति” इत्यादि, तथा आचाराने प्रथमथुनस्कन्ध नवमाध्ययने चतुर्थाशक (३१४ पत्रे) "अविसइयं वा मुकं, का सीय पिंड पुराणकुम्मासं । अदुयुक्कस पुलागं वा, लद्धे पिंडे अलद्धे दविए ।१३ च्याख्या-'सइयं ति दध्यादिना भक्तमाीकृतमपि तथाभूत शुष्क वा- बल्लचनकादि, शितपिण्डं वा-पर्युपितभक्तं, तथा 'पुराणकुल्मापं वा बहुदिवससिद्धस्थितकुल्मापं, 'बुस ति चिरन्तनधान्यौदनं यदि वा पुरातनसक्नुपिण्ड, बहुदिवससम्भृतगोरस गोधूममण्डकं चेति, तथा 'पुलाफ' यवनिप्पावादि, तदेवम्भूतं पिण्डमवाप्य रागद्वेषविरहाद्रविको । भगवान् , तथाऽन्यस्मिन्नपि पिण्डे लब्धेऽलब्धे वा द्रविक एव भगवान् इति, तथाहि-लब्धे पर्याप्ते शोभने वा नोत्कर्ष याति, नाप्य- लव्धेऽपर्याप्तेऽशोभने वाऽऽत्मानमाहारं दातारं वा जुगुप्सते" गथा श्रीआचाराङ्गे नवमाध्ययने(३१३ पत्रे) "अण्णगिलाइमेगया (जे” इति, "व्याख्या-'अष्णगिलाई ति पर्युपितं, तदेकदा भुक्तवानित्यर्थः । तथा श्रीभगवत्यां नवमशतके त्रयस्त्रिंशत्तमोदेशके-"ततेणं तस्स जमालिस्स अणगाररस तेहिं अरसेहि य विरसेहि य अंतेहि य पंतेहि य लूहेहि य तुच्छेहि य कालातिकतेहि य पमाणातिकतेहि य सीएहिं पाणभोय- हिं अन्नय'त्यादि, "व्याख्या-'अरसेहिय'त्ति हिन्वादिभिरसंस्कृतत्वादविद्यमानरसैः 'विरसेहियत्ति पुराणत्वाद्विगतरस: 'अंतेहिय'त्ति अरसतया सर्वधान्यांतवर्तिभिल्लचनकादिभिः 'पतेहि यत्ति तैरेव भुक्तावशेपत्येन पर्युषिततेन वा प्रकर्षणान्तवर्तिखात्मान्तः” तथा श्री- ·रोप , उत्सूत्र- " खण्डनम् स्थाना) चतुर्थस्थानके द्वितीयोदेशक (२१९ पत्रे) "चउबिहे आहारे पन्नत्ते, तंजहा-उवख्खरसंपण्णे उवख्खडसंपण्णे समावसंपण्णे परिजुसियसंपण्णे, व्याख्या-उपस्क्रियते अनेनेत्युपस्करो हिंवादिस्तेन सम्पनो युक्तः उपस्करसम्पन्नः, तथा उपस्करणमुपस्कृत-पाक इत्ययः, तेन सम्पन्न ओदनमण्डकादिः उपस्कृतसम्पन्ना, पागन्तरेण 'नोजवख्खरसंपन्ने हिंग्यादिभिरसंस्कृत ओदनादिः, स्वभावेन-पाक विना सम्पन्नः-सिद्धः द्राक्षादिः स्वभावसम्पन्नः, 'परिजुसिय'त्ति पर्युपितं-रात्रिपरिवसनं तेन सम्पन्नः पर्युषितसम्पनः इड्डरिकादिः, यतस्ताः पर्युपितकलनीकृताः अम्लरसा भवन्ति, आरनालस्थिताम्रफलादिति” तथा श्रीज्ञाताधर्मकथायां पञ्चमाध्ययने "तते णं तस्स सेलगस्स रायरिसिस्स तेहि अंतेहि य पंतेहि य तुच्छेहि य" इत्यादि (१११ पत्र) "व्याख्या-'अंतेहि येत्यादि-अन्तैवेल्लचनकादिभिः, प्रान्तस्तैरेष भुक्तावशेषः पयुपितर्वा" इत्यादि (११३ पत्रे), ओपनियुक्तिमूत्रवृत्योः (मुहितायां ६७ पत्रे) "खिवं विदा करिचा, दोसीणे नीणिमि " उ वयंति । अन्नो लदो बहुओ, थोवंदे मा य रूसेजा १४५) अहब न दोसीणं चिय, मायामो देहि दहि धर्य खीरं । खीरे घयगुडपेजा, यो थोत्रं च सवत्य १४६। व्याख्या-क्षेत्रं विधा कृत्ला' त्रिभिर्भागविभज्य एको विभागः प्रत्युषस्येव हिण्ड्यते, अपरो मध्यान्हे हिण्ड्यते । अपरो अपरान्हे, एवं ते भिक्षामटन्ति, 'दोसीणे निणियंमि उ वयंति' 'दोसीणे' पर्युषिते आहारे निस्सारिते सति वदन्ति-'अण्णो लदो बहुओ' अन्य आहारो लब्धः प्रचुरः, ततश्च 'थोवं दे'त्ति स्तोकं ददस्व-स्वल्पं प्रयच्छ 'मा य रूसेज'त्ति मा वा रोपं ग्रहीष्यस्यना- दरजनित, एतचासौ परीक्षाऽर्थं करोति, किमयं लोको दानशीलो ? न वेति” । तथा तत्रैव "अंतत भोख्खामि त्ति, बेसर अगए य ताचेच । एस ससारणिविठो, ससारओ उढिओ साहू ।५७१॥ व्याख्या-इदानीं ससारः कदाचिद्भोजनार्थमुपविशन् भवति कदाचिदुपविष्टः कदाचिगुत्थितः, एतत्मदर्शनायाह-'अंत' अन्त्य-प्रत्परं बल्लचणकादि, तदप्यन्त्यं-पयुषितं चणकादि अन्त्यमप्यन्त्य अन्त्याय भक्षयि- ·प्यामीत्येवं विधेन परिणामेनोपविष्टो मण्डल्यां भुङ्क्ते यस्तथैव एप साधुः शुभपरिणामत्वात्ससार उपविष्टः ससारथोत्थिता, तस्य शुभ- परिणामस्याप्रतिपतितत्वात् । एवमेव य भंगतिअं, जोएयव्वं तु सारनागाई। तेण सहिओ ससारो, समुद्दवणिरण दिलुतो १५७२। व्याख्या-एवमेव भङ्गत्रितयं योजनीयं, तत्र प्रथमो भगः ससारो निविहो ससारो उठिी २, ससारी निविट्ठो असारो उठिओ वितिओ भंगो २, असारो निविहो ससारो उहिओ तइओ ३, असारो निविठो असारो उहिमओ एस चउत्थो ४, सारथात्र ज्ञानादिः, आदिग्रह- णादर्शनं चारित्रं चेति, तेन बानादिना सहितो यः साधुः स ससारो भष्यते” इत्यादि (मुद्रितीय नियुक्ती १८८ पत्रे)।४॥४॥ २८-तथा पर्युपितपूपिकानां निधस्तपागच्छनायकथीरबशेखरसूरिकृतायां 'विधिकौमुदी'नाम्न्यां श्राद्धविधिमकरणहत्ती न कृतः किन्तु पर्युपितद्विदलपूपिकानिपेषा, तत्पाउस्त्वयं (मुदिताया ४१ पत्रे) "पर्युपितद्विदलपूपिकादिक्वलनलराद्धकूरादिः, तथा अन्यदपि सर्वे कुथितानं पुप्पितीदनपकानादि चामत्यतेन वर्ननीयं तनिषेधश्चास्माभिरपि क्रियते, को नाम पयुपितद्विदलयूपिका स्वीकारयति ?, एवं सर्वत्र मुत्रानुसारेण पर्युपितद्विदलग्रहणे साक्षात्स्फुरति सति यदस्मान् पर्युपितद्विदलग्रहणेन दुपयसि आत्मानं च पर्युपितपूपिकाया अग्रहणेन पितमपि न लक्षपसि, अहो !! ते शुभदिनवैपरीत्यं रामोपस्थिती दशाननवज्जज्ञे, यद्विद्यमानामपि शाखपद्धति साक्षात्मुरमुन्दरी मन्दोदरीमिवावगणय्याविद्यमानां वचनरचनां सती सीतामिव समीहसे ततस्त्वत्तः परः क उत्सूत्रमापि १ इति विमृश 1४141 २९-"अपि-पुपर्दोषस्य प्रतिपत्तिरङ्गीकारोऽपि, ऊ ? 'सश्रमणश्रमणीविहारेससाधुसाध्वीविहार इत्यर्थः, एवमुपलक्षणात्सांगरिफपुप्युलादीनां विदलत्येनोपदेशोऽपि यस्तुवितथभणनं ज्ञेयमिति, अप्र यद्यपि प्रागुक्तात्रयोऽपि प्रकाराचतुर्थेऽन्तर्भवन्ति, सर्वेषामपि चितयवस्तुप्ररूपणारूपत्यात, सथापि फिराया भाधिक्ये ताबन कशिदोया प्रत्युताममततेति कस्यचिन्मुग्धस्य व्यामोदो भयति, तव्युदासाथै भेद्कयनं, तथा चन्यूनाधिका ·खण्डन सागरीय क्रिययोगसूत्रत्वमाश्रित्य तुल्यतेति भायः" अनार्य खण्डनकारोऽखण्डरसेक्षुदण्डखण्डवणादप्पतिमधुरताऽऽधारः, पूर्व ताव(वात्सूत्र वृत्योरेव दुष्टताऽऽविष्क्रियते-'दीपस्य प्रतिपत्ति मिति पाढं प्रतिपद्यस्व, अथ साधुसायीनां सहविहारविकारप्रकाराः शक्रेणापि दुपरिहारा उत्सून दयन्तै-"जे भिख्खू आगंतागारेमु जाव परियावहैस वाxx एगो एगिथिए सद्धि विहार वा करेन्ज. सज्झायं वा करेज. असणं वा पाणं वा खाइम वा साइमं वा आहारेज. उच्चारं वा पासवर्ण या परिवेति, अन्नयर वा अणारियं निहुरं अस्समणपाओग्गं कई कहेइ कहत्तं वा सातिज्जति, ते सेवमाणे आवज्जइ चाउम्मासियं परिहारठाणं अशुग्याइय" (इति)निशीपेऽष्टमोद्देशक, "उक्तः सप्तमः इदानीमष्टमः तस्स इमो संबंधो फहितो- कहिया खलु आगारा, तै उ कहिं ? कतिविदा ? य विन्नया । भागंतागारादीK, सविगार- विहारमादीपा ।। सत्तमरस अंतमुत्ते (इ)त्थी पुरिसागारा कहिता, ते कहिं इज्ज ?, आगंतागारादिम, ते आगंतागारादी इई समति कतिविहा गामे आगारा निष्णेया ?, इह अपुचरूवियाणि-एगो साहू गाए इथियाए सहि समार्ण गामामो गामंतरं निहारों अहया गतागतं चकमणं समझायं करेति असणादियं वा आहारेति उचारं पासवणं ना परिवति, एगो एगिस्थियाए सद्धिं वियारभूमि गच्छति अणारिया कामकहा णिरंतरं वा अप्पियं कई फहेति काम निरकहाओं, एता चैव असमणपाडणा, अथवा देसमतकहादी ।। जा संजमोवकारिका " भवति सा सबा अस्मणपाउग्गा । आगंतागारे आरा-मागारे कुलावसथे । पुरिसिस्थिएगऽणेगे, चउकभयणा दुपल्लेयि ।२एगो एगित्यिए सद्धि एगो अणेगित्थि(हिं)प ? सद्धि अणेगा एगिथिए सद्धिं अणेगा अणेगिस्थिहि सादि । जा ॥ ३२ ॥ कामकहा सा उ होई, अणारिया लोइयंलोउत्तरिया निहुरभाछीकहणं, भागस्यपदोसखामणया 11 अवि गायरपि सद्धि, कहावि एगाणियरस पडिसिद्धा । किं पुण ? अणारिगादी, तरुणिस्थीणं राहगयरस | माइभंगिणिमादीहिं अगम्मित्याहिं सद्धि एगाणियस्स ५ ·धम्मकहावि काउं ण वट्टति, किं पुण अण्णाहि तरुणित्थीहि सद्धि !! अण्णावि अप्पसत्यास थीम् कहा किमुयऽणारिय असम्म । चंकमणपाणभोयण, उच्चारेसु तु सविसेसो ।। भयणपयाण चउण्ई, अण्णयजुत्ते य संजते संते । जे भिख्खू विहरेज्जा, अहवा वि करेग्ज सज्झायं ६। भयणपदा चउम्भंगो पुव्युत्तो। असणादि वाऽऽहारे, उच्चारि च आचरिग्जाहि । निहुरमसा(हु)जहुत्तं, अन्नयरकई चे जो कहइ ७ सो आणा अणवत्थं, मिच्छत्तविराहणं तहा दुर्विई । पावति जम्हा तेणं, एए पया विज्जेजना 1८1 दिवे संका भोइगादि, जम्हा एते दोसा तम्हा ण कप्पति विहाराइ काउं, कारणे पुण करेज्जा वि । वितियपदमणप्पज्झे, गेलप्णुवसग्गरोहद्धाणे। संभमभयवासामु य, खंतिखमादीण निख्खमणे ।९। दारगाहा । अण्णवणप्पज्झो सो सव्वाणि विहारादीणि करेग्जा, इयाणिं गैलण्णे- उद्देसम्मि चउत्थे, गैलप्णे जो विही समख्खातो । सो चैव य वितीयपदे, गेलपणे अहमुदेसे ।१० कंठा । झ्याणि उपसग्गेत्ति, तत्यिम उदाहरणं- कुलवंसंमि पहीणे, ससगमसगेहि होइ आहरणं । सुकुमालियपज्जा, सपञ्चवाया य फासेर्ण ।११॥” इत्यादि निशीय- भाप्यचूर्पोरष्टमोद्देवाके, यत्र संपत्यो भवन्ति तत्र क्षेत्रेऽप्यनवस्थानं साधूनामास्तां विहारादि, तथाचोवत बृहत्कल्पभाष्यचिपु द्वितीय- खण्डे (प्रथमोहे के दशमसूत्रव्याख्याने) “से गामसि वा जाव रायहाणिसि वा एगवगडाए एगदुवाराए एगनिरूखमणपसाए नो फप्पइ निगंयाण य निगंथीण य एकतओ वत्थए, अथास्य सूत्रस्य का सम्बन्ध ? इत्याह-गामनगराइए तेसु अ खेत्तेमु कत्य वसिय ?, जत्य न संति सगणीमभासे निगमपहे वा, ग्रामनगरादिपु सेपु पूर्वगूत्रोक्तेषु क्षेत्रेषु कुत्र वस्तव्यमिति चिन्तायामनेन सूत्रेण प्रति- पाय-यमाभ्यासे' मतिश्रयासन्ने निर्गमपथे वा निर्गमदारे श्रमण्यो न यसन्ति तत्र स्तव्यमिति, xx जहा तस्स रायपुत्तस्स येज्जेहि अंपगा अपत्थित्ति फाउँ पडिसिद्धा, तहा भगवयावि साहूर्ण अर्वभसेवा इह परत्य प अपस्थिति कार्ड पडिसिद्धा, तप्पडिहारिणों- ·-- धर्म- सागरीय उत्युन खण्डनम् वाभो अ इत्थीपसुपंडगसंसत्ताए वसहीए संनइखेत्ते य ण ठायचं.” एतावता साधुभिः साध्वीभिः सार्द्धन विहर्त्तव्यं, ये च साध्वीमिः सार्द्ध विहारं न प्रतिपेधयन्ति प्रत्युत यैः कैश्चिदपि समं विहारं कारयन्ति ते किल सिद्धान्तोत्तीर्ण वदन्ति, यत्र क्षेत्रान्तरं नयन्ति साधवः साध्वीस्तवाप्यमी नयन्ति, न परे, यदुक्तं-"पश्चानामाचार्योपाध्यायपवर्तकस्थविरगणावच्छेदकानामेकतरः संयतीनयति, ताश्च स्त्रीसार्थेन समं संविशेन परिणतवयसा नेतव्याः" बृहत्कल्पभाप्ये चतुर्थीदेशके गणधरस्यैव साध्वीनां क्षेत्रान्तरनयनेऽधिकारस्तत्मकारच निशीय- भाप्यचूर्पोरष्टमोद्देशक प्रोक्ता-"जया खेत्ताओ.खेत्तं संजतीतो संचारिजति तदा णिभ्भए निराधाहे साधू पुरओ ठित्ता. ताओ य मगतो पहिया आगच्छंति, भयाइकारणे पुण साधूणं पुरतो मग्गतो पख्खापख्खियं वा समंतओ वा ठिया गच्छंति, णिप्पच्च० गाहा, संजतीणं संबंधिणो जे संजता तेहिं सहितो. गणधरी अप्पवितिओ अप्पतितिओ वा णिपञ्चवाए णेति, सपञ्चवाए सत्येण सद्धि णेति, जो वा संनतो सहस्सजोधाती सत्थे वा कयकरणो तेण सहितो णेति । उभयद्वा० गाहा, एगे आयरिया भणंति-पुरतोवि ठिया संजतीतो गच्छंतु, किं कारणं ?, आह-काइयसण्णाणिवेसंजय मा वइणीए लहिति सोववइणि, तम्हा पुरतो गच्छंतु, ते ण जुजति, फम्हा ?, तासि अविणतो भण्णति लोगविरुद्धं च, तम्हा उभयं जयणाए करेजा, का जयणा ?, जत्थ एगो काइयसण्णं वोसिरति तत्य सचे वि चिहति, ततो (संजइओ) चि चिटुंते दडु मग्गतो चेव चिहृति, ताओ चि पिट्टतो सरीरचित करेंति, एवं दोसा ण भवति" xx "साध्वीना क्षेत्रान्तरनेता गणधरवेगिप्यते-पियधम्मे दधम्मे, संविग्गोऽवज्जोयतेयस्सी। संगहुबग्गहकुसले, सुत्तऽत्यविऊ गणा- हिवई ।। (व्याख्या-) 'प्रिय' इष्टो 'धर्मः' श्रुतचारित्ररूपो यस्य स प्रियधर्मा, यस्तु तस्मिन्नेव धर्मे 'दृढो' द्रव्यक्षेत्राद्यापदुदयेऽपि निश्चलः स धर्मा, राजदन्तादिवत् दृदशब्दस्य पूर्वनिपातः, संविनो विधा-द्रव्यतो भावतध, तत्र द्रव्यतो मृगः, सदैव त्रस्तमानसखात् , भावतो ।

·मानामा यो संसारभयोयिनः पूर्वरात्रापररात्रकाले सम्प्रेस-कि मया कृतं ? किं वा शक्यमपि तपःकर्मादिकमई न करोमि? इत्यादि, वज्जिति अकारमश्लेपादवद्यं -पापं, सूचनात्सूत्रमिति कृखा तद्भीरुरवधभीरु, ओजस्तेजश्वोभयमपि वक्ष्यमाणलक्षणं, तद्विद्यते यस्य स ओजस्वी तेजस्वी चेति, 'संग्रहो' द्रव्यतो वस्त्रादिभिर्भावतः सूत्रार्याभ्यां, "उपग्रहो' द्रच्यत औपधादिभिर्भावतो ज्ञानादिभिरेतयोः संयतीविपययोः सङ्घदोपग्रहयोः कुशला, तथा 'यूत्रार्थविद्' गीतापी, एवंविधो गणाधिपतिरायिकाणां गणधरः स्थापनीयः । अयोजस्त्रीति व्याचष्टे-आरोह-: परीणाहो, चियमंसो इंदिया य पडिपुण्णो । अह ओओ तेओ पुण, होइ अणोतप्पणा देहे ।२। (व्याख्या-) 'आरोहो' नाम शरीरेण नातिदैर्ये नातिहस्वता, 'परिणाहो' नातिस्थौवं नातिदुर्वलता, अथया 'आरोहः' शरीरोच्छ्यः 'परिणाहो' वाहोर्विष्कम्भ एतौ द्वावपि तुल्यौ. न हीनाधिकप्रमाणौ, 'चियमसो'त्ति भावप्रधाननिर्देशस्य चितमांसत्वं नाम वपुपि पांशुलिका न विलोक्यन्ते, तथा इन्द्रियाणि च प्रतिपूर्णानि-न चक्षुश्रोत्रावयव विकलतेति भावा, अवैवदारोदादिकमोज उच्यते. तद्यस्यास्ति स ओजस्वी, तेजः पुनर्देहे-शरीरे 'अनपत्रपता' अलज्जनीयता दीप्तिमत्वेनापरिभूतत्वं तद्विद्यते यस्य स तेजस्वी, गतं गणधरमरूपणा द्वारं । अथ संयती गच्छस्यानयन मिति द्वारमाह-पडिलेहियं च खितं, संजईवग्गस्त आणणा होइ । निकारणम्मि मग्गतो, कारणे समगं व पुरनो चा ३ (व्याख्या-) एवं च वसतिविचारभूम्यादिविधिना प्रत्युपेक्षितं च संयतीप्रायोग्य क्षेत्रं, ततः संयतीवर्गस्यानयनं तब क्षेत्रे भवति, कयं ? इत्याइ-'निष्कारणे' निर्भये निराकाधे वा सति साधवः पुरतः स्थिताः संयत्यस्तु 'मार्गतः' पृष्टतः स्थिता गच्छन्ति, कारणे तु 'समर का' साधूनां पार्थतः 'पुरतो वा' साधूनामग्रतः स्थिताः संयत्यो गच्छन्ति । निप्पचवायसंबंधि, भाविए गणहरऽप्पबिइतइयो । नेइ भए पुण सत्येण, सद्धिं कयकरणसहितो वा ।। (व्याख्या)निष्पत्यपाये संयतीनांये 'सम्बन्धिना' स्वज्ञातीयाः भाविताश्च सम्यक्षरिणत जिनवचना निर्विकारा: ..

·In धर्म- रागिरीय उत्सूत्र खण्डनम् संयतास्तैः सहितः गणधरः आत्मद्वितीय आत्मतृतीयो वा संयतीविवक्षितक्षेत्र नयति, अथ स्तेनादिभयं वर्तते ततः सार्थन सार्दै नयति, यो वा संयतः 'कृतकरणः' इपुशास्त्रे कृताभ्यासरतेन सहितः संयतीस्तत्र नयति, स च गणधरः स्वयं पुरतः स्थितो गच्छति संयत्परतु मार्गतः स्थिता, अत्रैवं मतान्तरमुपन्यस्य दूपयवाह” इत्यादि, तथा यतिजीत(पल्प)बृहचौ "आचार्यः संयतीवचपिकः प्रथमभनवर्यनुज्ञातो, न शेपभनत्रयवर्ती, ते चामी भङ्गार-सहिष्णुरपि भीतपरिपदपि १, सहिष्णुनै भीतपरिपत् २, असहिष्णुः परं भीतपरिपत ३, असहिष्णुरभीतपरिपञ्च ४, तत्रेन्द्रियनिग्नइसमर्थः संयतीमायोग्यक्षेत्रयसपात्रादीनामुत्पादनायां प्रभविष्णुः सहिष्णुरुच्यते, यस्य तु सर्वोऽपि साधुसाध्वीवर्गो भयान्न कामप्यत्रियां करोति स भीतपरिपत् , तत्र प्रथमभङ्गे वर्तमानः संयतीपरिवर्त्तने समुचिता, शेपेषु त्रिषु भङ्गेषु वर्तमानो नानुज्ञातः, यदि परिवर्तयति तदा चतुर्गुरुकाः, यतो वितीयभङ्गे आत्मना सहिष्णुः परमभीतपरिपत्तया स्वच्छन्दमचाराः सत्यो यरिकमपि ताः करिष्यन्ति तत्सर्वमयमेव मामोति, तृतीयभने तु स्वयमसहिष्णुतया तासामङ्गप्रत्यगादीनि दृष्ट्वा पदाचरति तनिष्पन्न (दोपमयामोति); चतुर्थभझे बितीयन्तीयभगदोपानवामोति, प्रथगभनवत्तिनाचार्यस्य यथावत्संयतीपरिवर्तने अति- महती कर्मनि रेति" तथाऽऽचार्योपाध्यायानां तन्नयनसंवादकं श्रीआचारागात्र, त्यादि-"से भिस्सु वा भिरखुणी वा आयरियउवज्झा- एहिं सद्धिं इज्जमाणे नो आरियउवझायरस हत्थेणं इत्थं, जाच अणासायमाणे आयरिय उवल्झाएहिं सद्धिं जाव दूइज्जेज वा" इत्यादि (३८३ पत्रे), तथा श्रीनिशीथेऽपि (अष्टमोद्देशके ४६ पत्रे) साध्वीभिः समं साधूनां विहारः प्रतिपिद्धस्तथाहि-"जे भिख्खु सगणचियाए परगणचियाए निग्गंधीए समं गामाणुगामं दूइज्जमाणे पुरओ गच्छमाणे पिट्टओ रीयमाणे ओहयमणसंकप्पे चिंतासोक- सागरं संपविढे करयलपल्हत्यमुहे अशाणोवगए विहार करेइ जाव करेंत वा सातिष्जति, जाय तं सेक्माणे आवज्जति जाउम्मासियं ·परिहारहाणं अणुग्याइयं तथा लोकविरुद्धचायं सहविहारः, ये केऽपि पश्यन्ति तेऽपि निन्दन्त्यही ब्रह्मचर्यधारिणोऽमी !!, योगी- योगिनीवघे वनिताभिर्विरहिता दिनमपि स्थातुं न शक्नुवन्तीति, अपरञ्च तेपामपि मध्ये केचिद्भुक्तभोगाः केचिदभुक्तभोगाः केचिद्युवानस्त- तस्तेषां ताः दृष्ट्वा कथं चतोवृत्तौ कलाकैलिकेलयो जलधिजलवेला इव प्रसरन्त्यो कार्यन्ते ?, न च सर्वेऽपि श्रीस्थूलभद्रस्वामिसधर्माणः सन्ति, तत्समयेऽपि तत्समतां न केऽपि लेभिरे, ततः सम्मति तथाविधाः कयं भवेयुः ?, ततरतासां सङ्गतिरेवासदतीतोरिवाखूनां, येपां पुनः पवित्रचारित्रपालमापेक्षा नास्ति ते सहविहारविचारं विदधता, एवं विहरदिस्तैरुभयपक्षविनाशोऽपि नापेक्षितोऽन्यथा त्वेकपक्ष एवं दोपपोपो भवत्यन्यत्र तु पक्षेऽक्षतशील समिति लाभोऽपि गवेप्यस्तेन, एवं विचारयवारमद्गुरुभिः साधुसाध्वीसहविहारः प्रत्यपेधीति, न चापगुणाभाव एव, किन्तु गुणा अपि, एतावता सहविहारे मैथुनमरि सेवावनिषेध एव श्रेयान्नात्रापवादः, क्षेत्रान्तरनयनं तु पूर्वोक्ता- नामाचार्यादीनामन्यतरस्यैव, न सामान्यसाधूनामिति, तदेवं सिद्धान्तपक्षमभ्युपगच्छन्नपि तं वचनैरेव निराकुर्वनूनं कुलीनताऽभिमानिनो मानवस्य स्वजननीमाजन्मतोऽप्यसतीमाचक्षाणस्य वृत्तमनुकुरुषे, तस्मात् रहस्यवस्थाय रहस्यमिदमक्षिणि निमील्य बुद्धिशमुन्मील्य मध्यस्थवृत्त्या युक्त्यनुसारैकमया विमृश्यमवश्यं ।४।६। ३०-तथा " सांगरिकाबुलादीनां द्विदलत्वेनोपदेशोऽपि घस्तुवितथभणन" इदमपि प्रमादावयाऽलेखि, पूर्व सांगरिके'त्यपशब्दः, "फले नस्यारतु सङ्गर"मिति 'निघण्टुशेपे' प्रोक्तलाद सर्वत्र तथा संवादाच, अथ सङ्गरकादीनां द्विदलत्वं दर्शयामस्तथाहि 'चैत्यवन्दनकुलके' "संगरह लिमुग्गगुहुध, मासकंडुयपमुख्खवियलाई । सहगोरसेण न जिमे, एयं रायचियं न करे ।२८। जम्मि य पीलिज्जी, मणयपि न नेह निम्गमो हुना। दुन्नि प दलाइ दीसंति, मित्यगाईण जद्द लोए ।१९।" तथा "दहिए विगइगयाई, घोलवडा घोलसिहरणि करंयो।

·धर्म- सागरोय उत्सूत्र- खण्डनम् लवणकणदहियमहिय, संगरगायम्मि अप्पडिए ११” इति 'प्रवचनसारोदार गाथावितीया? व्याख्यानपद्धिः श्रीआनन्दसूरिभिः स्वत्तायुक्त. "लवणकणे-जीरकलवणलेशैर्युक्तं दधि हस्तेन मथितं वस्त्रेण गालितं तदपि राज्युपितं सत्कल्पते निर्विकृतिकमत्याख्यानवतां, कापि देशे सहरकाद्यपि तत्र प्रतिप्यत इत्याशंक्याह-परं सद्गरकादायपतिते सति, तत्र तु द्विदलदोपसम्भवान्न कल्पत इत्यर्थः" तथा (संदेहदोलावल्यां १११ पृष्ठे) "जह किर चवलयचणया, विदलं तह संगरा वि विदलं ति । दिणचरिया नवपयपय-रणेसु लिहिया उ फलिवन्गे ।१३८। (व्याख्या लघुरचौ-) यथा किल चपलकवणका धान्यविशेषा महालक्षद्विदलबखाद् द्विदलं तथा 'सङ्गराण्यपि' शमी- तरुफलिका अपि द्विदलं, सगरशब्दस्य पुंस्त्वं माकृतलात्, इति कारणादिनचर्यानवपदप्रकरणयोलिखिता-बहुश्रुतैरुपन्यस्ताः फलिका- वर्ग, तथाहि दिनचर्यायां-'फलिवग्गे तद्द संगर, चला चणया य होला य इति, नवपदप्रकरणे तु फकसूरिकृते न दृश्यते, परं पूज्यो- क्तवात्तवृत्ती कापि तत्रैव. वाऽन्यश्रुतधरकृते लिखिता भविप्यन्तीति स्वयं परिभाच्याः, फलिकाच पायो द्विदला एव भवन्तीति भावः । अथ सगराणामेव द्विदलत्वसमर्थनार्थ लक्षणसद्भावमुद्भावपति-"न य संगरवीयाओ, तिल्लुप्पत्ती कयाइवि संभवइ । दलिए दुनि दलाई, मुग्गाईणं व दीसति । १३९ ।” तथा श्रीजिनपतिरिभिरूचे "संगरकंडुयगोथाराइ विदलं' तथा श्रीजिनदत्तमुरिभिरप्युक्तं "कंडु- असंगरियाभो, न ईति- विदलं" इत्युत्सूत्रं ॥१७) एवं चामुंडियमय, उस्सुत्तं दसिय मए चउहा । लहिऊणं गुरुवयणं, तुरिअं निअबोहणऽठाए ।१८ "एवं प्रागुक्तप्रकारेण 'चामुण्डिकमतोरसूत्र' खरतरमतोमूत्रं 'गुरुवचन' श्रीधिजयदानसूरीश्वरवचनं 'लव्ध्या' अवाप्य 'मया' धर्मः मागरेग पगिन, फिमर्थं ?-'त्यरित' शीनं 'निजयोधनार्थ' आत्मशानार्थमिति" अत्र त्वरितं यदुन्सूत्रवचनं दर्शितं तदेव तवाविमर्शकारित्वं ·योतयति, यो बसमीक्षितकारी स एव त्वरितं ब्रूते, तदुपदेशस्वीकाराच गुरुपि त्वया पामनेनोट्रेणेव क्षितः, तेनापि न साषु चक्रे. यद्भवानेवंविधं भलपन् न न्यवारी ति, अन्यच्च 'चामुंडियमये'त्यत्र “यमुना चामुण्डा कामुकाऽतिमुक्तके मोऽनुनासिक"ति मानपत्रेण मस्य लुग्भवति, लुकि च सति मस्य स्थानेऽनुनासिको भवति, तेन 'चाउडियमये ति भवति, एवं 'चामुंडाइ' इति मागुक्त- पोदश्यां गाथायामप्यपमेवाऽपशब्दो पोधव्या, तदेवमसमदुदितोत्सूत्ररदेषु किपन्तो दोपा आविर्भाव्यन्तै ?, दधिमापभोजने कियन्तः कृष्णा विविच्यन्ते ?, परमियत्याप्युत्तरवचनरचनया प्रतिहतो वहुमुग्धजनध्याऽऽन्ध्यमुत्पादयनुच्छड्डलमत्तिको निखिलखलशेखरो भवान् पूर्ववमा भवत्विति व्यवसितमधोपरम्पते एतदीयवारयविस्तरात् । १८॥ प्रशस्ति-विक्रमतः शररसरस-शसि(१६६५)वर्षे लब्धसम्पदुत्कएँ । विजयिनि याममहीभुजि, नोतिपयानीतपुष्टदुष्टजने ।१३ मवरे श्रीनवनगरे, श्रीजिनकुशलप्रभावलक्ष्मीधरे। श्रीमरखरतरगच्छे, विष्णुपदी सलिलवत्स्वच्छे ।। श्रीमत्साहिनरेन्द्रचन्द्ररचितश्रीपादपद्मा- हणा-सम्भारे विनयिन्युदारचरिते मुग्वैदिग्धैनरः । स्वाख्याते च युगप्रधानपदवीं विभ्रत्युदारैर्गुणैः, श्रीमच्छीजिनचन्द्रसरिसवि- तयुपत्यतापोधुरे ३३ श्रीजिनसिंहगुरूणा-मादेशमवाप्य काप्यनिन्धफला । उत्सूत्रकालकूटे, धर्माधरसरस्वदुद्भूते ।४। आगमविपापहारि, मकरमहामन्त्रसंस्मृतेः पराभं । निविर्यता पितेने, यथा न मोहस्ततो भवति ।। श्रीजयसोमगुरूणां, कल्पतरूणां जयोरुफलदानात् । चारुविचारमसर-प्रसवाच विचार्य किल शिष्यैः ।। वाचकवरगुणविनय-विंशोध्यमऽथ मथितसंशयैरेतत् । खण्डनमथवा तेपा-मेपा विज्ञप्तिरिक्ष मोव्यात् ।। केन मन्दाकिनीमन्दं, पायनायोपदिश्यते । अन्धकारच्छिदे भानुः, केन वा मार्यतेऽन्वहम् 161 स्वत एव '" Rष्णुपदी"त्यमरः २ सागरोद्भवे, भन्यस्यापि कालकूटस्य सागरोत्पनस्वादिति छायार्थः । ३"मोहो मू विपर्ययो" वित्यनेकार्थः ।

·सागरीप उत्सूत्र खण्डनम् नयोनि-रुपकारपिया यथा । तथैव शोधने तेषां, प्रवृत्तिन नियोगमा ९१ कदाग्रहगृहीतानां, वितथोक्तौ गिरां गतिः, । अवारिता महादोप-पोपायापित बहरेत् ॥१०॥ नाना शास्त्राणि सुगुरो, ज्ञाननेत्रप्रदायिनः । वीक्ष्यास्माभिः समारब्धा, हेलया युक्तिकेलयः।११॥ श्रीजिनदत्तगुरूणां, श्रीमज्जिनकुशलरिराजानां । मसरस्मतापपरातो-ऽभवत्तदर्य सम्पदुकपः ॥१२॥ इति तपाधर्मसागरोपाध्यायपिहितोत्सूत्रोद्घट्टनकुलकरखण्डनं विरचयाचक्रे श्रीमज्जिन सिंहमूरिवरोपदेशान्ट्रीजयसोममहोपाध्यायशिप्य: यापनाचार्य-श्रीगुणविनयः श्रीनध्यनगरे श्रीरस्तु कल्याणमस्तु । श्री श्री छ संवत् १६६५ वर्षे । श्रीजिनसिंहसरिवरेभ्यः श्रीजयसोममहो- पाध्यायमिप्याचफश्रीगुणविनयैर्वाचनायोपदीच, वाच्यमाना शिष्यप्रशिष्यपरम्परया चिरं नन्दतादानन्ददायिनीयं प्रति ग्रंथा।१२५०१ ननु दनदिनादिगानमपि(मूतक)कुत्रापि मोक्तमस्ति ?, उच्यते-श्रीव्यवहारभाप्यत्तौ (पीटिकायां मुद्रितायां दशमपत्रे) श्रीमलयगिरि- भिर्दशदिनमानमुत्तमस्ति "जातम्रतक नाम जन्मानन्तरं दशाहानि यावत् , मृतकसूतकं नाम मृतानन्तरं दशदिवसान् यावत्" । पुनरपि व्यवहारभाप्यष्टत्ती प्रथमो दशके (मुद्तेि दशमपत्रे) तथाहि-"लौकिकं विधा-इत्वरं १ यावत्कथिकं च २, तसरं यत्सतकं मृतकादि(तद्) दशदिवसान् यावर्यते इति, यावत्काथिकं च वरुड-छिपक-चर्मकार--डंबादि, एते हि यावज्जीवं शिष्टेः सम्भोगादिना वय॑न्ते इनि" २। पुननिशीषचूर्णी परिहार निक्षेपाधिकारे-" लोइभी दुविहो-इन रिमो आपकहिओ अ, इत्चरिौ सयगादिसु दसा(इ)दिवमपरिवजणं, आवकदिभी जहा-न-यह-छिपग-पम्मार डुंबा य, लोउ(त्तरोवि इ)तरिओ सेज्जादाणअभिगमसहादि, आपकहिओ राइपिंडो इति" ३. क्या लौकिकमा कमप्येवं तथादि-"मनकं वृद्धि हानियां, दिनानि त्रीणी द्वादश । प्रतिस्थाने मासैकं, वासराः पंचगोत्रिणां ।। इत्यादि। न पर २ अपिन-चन्हिापि 'अति' जलमगीरदा दादीपान भवदिति ।.

·। भविकभावुकसगमकारकं, सकलशास्खलताजलदायकम् । जलदवगंधरं हरिणाक्तिं, नमा पानिनं तिमिरीस्थितम् ।। प्रबल- मोहतमस्तपनाप्रभ, सुमतिचित्रशिखण्डिजरसन्निभम् । मदनपङ्ककद सुगुणान्वितं, नमत २] विदलिताशुभकर्ममतङ्गज, प्रणमितेश्वर- मस्तपतङ्गलम् । नवकनिर्जरपङ्कजपत्रितं, नमत अधरकान्तिविनिर्जितविद्रुमं३, शमघरं शिवमार्गवरद्रुमम् । हरिवराशनसंस्थित मऽचित, नमत०।४श्रीमत्पावजिनेन्द्रमिन्दुसदृशाऽऽस्य तापपापापई, पेक्ष्वाकान्वयनिर्मलाम्बुधिनिशानार्थ नमस्याम्पहम् । देवेन्द्राऽमरमौलिमौलि- शिखरश्रेणिमकाशिकम, फल्याणं 'जयसोम सेवकमुनेः श्रीपावकल्पद्रुमम ।। इति श्रीतिमिरीग्रामस्थपार्श्वनाथस्तवनम् । देववंदन देवेंद्रे कर्यु, श्रीवीर विप्रकुले जाण । गर्भ पुरुषोत्तम शकस्तये, न गर्भ नीच अकल्याण ।। आपाढि मुदि छठे गर्भाधाने, सूरि हरिभद्रे कल्याण । अभयदेवसूरि श्रेयः कयुं, न विपकुले अकल्याण ।२। न आवे आव्या गोत्र कर्मथी, श्री वीर । ब्राह्मणी कूख । अवतरिया क्षत्रिकुंडे म, त्रिशला राणीनी कूख ३ ते आसोज वदि तेरसे, मान्युं त्रिशलाए कल्याण । फल वीरे विप्र नीच कुलथी, ते किम कहूं अकल्याण ?|४इंद्रे भद्रवाहुए कहयुं ए, श्रेय कल्याण फल जे। निंद्य अकल्याणकभूत किम ?, अहो जिनचंद्र वीर ते ।। श्रीवीरस्तवन-नारे वीर ! नहीं मानु रे, नहीं मानें नहीं मानु रे। नहीं मान तारुं अकल्याण, प्रभु गर्भकल्याण प्रमाण । नारे वीर ! नहीं मानुं रे, किम मार्नु किम मार्नु रे ?। प्रभु ! अकल्याणकभूत, जे गर्भापहार तात !, नारे वीर ! ॥२। आपादि सुदी छठी दिने रे, आव्या देवानंदा कूख रे । ते दिन गर्भाधाने कल्याण श्रेय, ए पंचाशक साख, नारे वीर !० ॥३॥ आसोज वदी तेरस दिने रे, गर्भधारण त्रिशला कूख रे ! । इंद्रे श्रेय कल्याण माताए, मान्यु कल्पसूत्र मूल साख, नारे वीर ! १४ जन्म दीक्षा केवल मोक्ष थयु रे, कल्याण श्रेय छ ए जाण रे। अकल्याण गंध सूत्रे नहीं रे, जिनचंद्र बीर वखाण, नारे वीर !011 सूर्य । २ बृहस्सति । ४ हरिवराशन:-सिंहासनस्तत्र स्थित। ३ प्रवालके।

·रोय खण्डन श्री जिन स्तोत्रादि थुइ-फल्याण ते श्रेय रूपे मानिया ए, माता वे कूरो महागीर तो, सर्व जिन जननी कूखे ए. आयु कल्याण तिम धार तो ॥ '.भांखी जिन पडिमा पूजा ए, ऋतुवंती न पूजे देव तो। जिन पूजती ऋतुती थाय ए, पूजे न ते प्रभाविक देव तो ॥१॥ -स्तवन-चोमा सिद्धाचल करिये रे, मंदिर तलाटीये नित जइये रे । हारे जिन दर्शनना देषी न थइये, जातीडा ! जिन दर्शन 'मुखकंदो रे । हारे ए तो टाले भवनो फंदो, जातीडा ! जिन दर्शन मत निंदो रे ।। अमे जयणाथी इहां जासुं रे, प्रभु आणा ते दिलमाहे घरखें रे। हारे तेथी आराधक अमे तरमुं, जातीडा ! चोमासु सिद्धाचल करिये रे, मंजा०नि० २। अमे जिन दर्शनना रंगी रे, हुँदफना नहिं अमे संगी रे । हारे किम थइये जिन दर्शनना भंगी?, जातीडा ! चो०म० ३१ वर्षाले गिरि मुनि जाने रे, कोश अढी श्रीवीर फरमावे रे । हारे कल्पमूत्र विरुद्ध फिम कहावे ?, जातीडा ! चोमं ४ सिद्धगिरि जिनदर्शन सारु रे,ए तो लागे मुझ मन प्यारं रे। हारे जिन दर्शने जिनचंद्र वारु, नातोडा ! चो०म० ॥५॥ '(धुर) श्रीसिद्धाचले, आदि जिन आन्या, पूर्व नवाणु वार जी। अजित शांति, चोमासु कीg, गणधर मुनि परिवार जी ॥ दर्शन पूजन, भविजन कीर्छ, देशना अमृत पीधुं जी। चौमासे तलाटी देरे, जिन दर्शन पूजन, नर स्त्री किम निमेधुं जी ॥१॥ श्रीवाचनाचार्यश्रीमद्गुणविनयगणिविरचितं धर्मसागरीय-उत्सूत्रखण्डनं समाप्तम्