·No text on this page.

·वेहुलानखिन्दरम् SAMRISHAIRMATION चम्यकाव्यम् । गवर्णमेण्टत्तिभोगिहुगलिविद्यालयभूतपूर्वपण्डित- श्रीभगवच्चन्द्रविशारदप्रणीतम् । प्रेक्षावतां सुमनसा मनमाप्रबन्ध- सङ्कल्पिता कृतिरिय कृतिसाध्ययोः सम्पादिता भगवता महतां जनानां कारुण्यटक्पथगता मुदमात नोत ॥ कलिकाताराजधान्याम् वि. पि. एम्स् यन्त्र सद्रितम् । वाराण मोवासिषीविश्वनाथ गास्त्रिणा मवत् १८ LIBRARY MOID THE -

·No text on this page.

·SAKRI&#07 ASAM THOTE OF
BEHULA NAKHINDARAM
A HISTORICAL ROMANCE
In Sanskrit
BY
BIAGABAT CIIANDRA VISARADA
Late Pundit of the Hooghly College,
and author of "Sukhabodha Byakarana.'
CALCUTTA:
M'S PRESS.
AVY
LIBRAR
1700
1874
N1
OMLOUTTA

·RMIC LIBRARY
N 178877
--
Noon!
19.2.96

·PREFACE, The introduction of Sanscrit into the curriculum of studies the Calcutta University has induced its author to present this new treatise to the public. It is a desideratum so far as regards the utter absence of any recent original productions of the kind to meet the increasing demand of the Universityalthough the stock of ancient literature is inexhaustible and its high merit incontrovertible. The time has come when the native intellect should be exerted to give to the world specimons of new ideas and scenes of life more in keeping with the prcsont state of civilization and progress. The plot of this work is taken from a most popular tale known in Bengal as the adventures of Baloola —the celebrated woman who is said to have restored her deceased luusband to life by her unflinching perseverance and unexampled devotion to the Goddess Manasa. An attempt has been made to introduce into the body of the poem some of the manners and customs prevalent in Bengal-especially those connected with marriage--and some of the natural sceneries which will not be uninteresting to the readers. It is proper here to mention that certain facts described in it might appear quite •xtravagant and incredible, but it must be remenbered that the period in which they seem to have occurrel, and the manner in which they have been handed down to us, would leave little doubt as to their being the effusions of fancy or the workings of an excited imagination. The author has endeavoured to render the style and language of his work as perspicuous as possible, and, although he is aware of his many imperfections and the difficulty of the task he has undertaken, he hopes that his labours would bo deemed amply rewarded, if the indulgent public were to oves. look his errors and afford him every encouragement that may be in their power to bestow. CALCUTTA The 5th March 1870 } B. C. R.

·No text on this page.

·विज्ञापनम् ।
सा ख्याता संस्कृता वाणी हिन्दनां शास्त्ररूपिणी ।
या भाषाऽमरलोकानां द्विजातीनां ततो भवि ॥
साऽधुना भारतेवर्षे राज्यभारनिषेविणा ।
विद्याध्यक्षण सर्व वाध्ययनाय नियोजिता ॥
तङ्गाषासुखशिक्षार्थं तविद्याध्ययनार्थिनाम् ।
पाद्यानां पुस्तकानां हि मुद्रणं बहुभिः कृतम् ॥
न तत्र दृष्टं विदुषा प्रणीतं पायं नवं पुस्तकमेकमेव ।
अतः प्रणेतुं नवकाव्यमेकं मयाऽनुरागेण कृतः प्रयत्नः ॥
नाम्नैतन्मत्कृतं काव्यं यद्देहुलानखिन्दरम् ।
अषाऽनिरुद्धयोस्तत्रोपाख्यानं प्रतिरूपकम् ॥
उत्कर्षबुद्धया मनसा प्रबन्धः सङ्कल्पितोऽयं मनसाप्रबन्धः ।
पाचोनकालावधि सुप्रसिद्दो विशुद्धपद्मादिपुराण सिद्धः ॥
सालङ्कारं गुणैर्यतं रसभावसमन्वितम् ।
वाक्यं प्रशस्यते सद्भिस्तदेवान प्रतिष्ठितम् ॥
अलौकिकं यदेवात्र विशेषेणानुकीर्तितम् ।
विजानीयुमहाभागास्तत्मी देवतापरम् ॥
साधभक्षणमारभ्य सुतस्य प्रसवान्तरम् ।
षष्ठीदेव्यर्च नचान्यत् बाल्यलीलादिकं ततः ॥
वाहकायं व्यवहारसम्मतं वैवाहिकानाञ्च सभासदां पुनः ।
भादवादावपहासकौतुकं सर्वं यथालौकिकमनवर्णितम् ।
पप्रसादौ भयदुःखशोकाः सुखोत्मवौ पूजनपद्धतिश्च ।
प्रस्तवाद्यं सत्यगीतैर्यथाक्रम कीर्तितमत्व सर्वम् ।

·विज्ञापनम् । संशोधयन्तु विबुधा मम काव्यमेत- दुत्माहवईनधिया निजया प्रत्या। केषाञ्च निर्मालचिदामनुमोदनेन संवर्द्धितं विषमसाइसमीदृशं मे ॥ स्वरूपकाव्यं सुकविप्रमोदनं विचार्य यत्नेन मया प्रणीयते । दृशां प्रसादैविदुषां महीयस महान् प्रयासः सफलोऽनुमीयते मुद्रादोषाच्चाक्षिदोषागमेण यद्वैगुण्य ग्टह्यतेऽत्रोपपन्नम् । प्रायः सर्व शुद्धिपत्रेण बोध्यं शोध्यञ्चान्यत् साधुभिः सानुकूलैः ॥ शाके धराशाखसुधांशुमाने शैलाक्षिमे कुम्भमिते दिनेशे । देवहिजानाञ्च गुरोः प्रसादान्मुद्रासमाप्निं कतिरागतेयम् ॥ श्रीभगवच्चन्द्ररायस्य । शुद्धिपत्वम् । पृष्ठे पती शुहम् अशुहम् गतिम वशगः ३६ १ १ साधुःहर्षण उत्तमूदा जीर्ण साधुहर्षण ऽभूत्तदा सुजीणं वाच्यं यथातथ्यं ५ वायं तथ्य यथा ८२ ·वन्दनानि । त्यो लम्बोदर बन्दे हरन्तु मम किल्विषं । तरुणारुणभासस्ते पदपङ्कजरेणयः ॥ विघ्नं मे हर हेरम्ब रुपया करुणानिधे । याचते भगवच्चन्द्रः श्रिया युक्तो विशारदः ॥ ज्ञानदे मोक्षदे देवि वरदे ज्ञाननाशिनि । शरण्ये त्वामहं वन्दे पुटपाणिः सरवति ॥ त्वं हि परात्पर देवनारायणदारा दोलायितकर्णकुण्डल- भारा कण्ठलम्बितगजमौक्तिक हारा केयूरभूषितभुजयुग- सारा करकलितवीणावादनविमोहितसुरगणा पद्मयोनिमु- खपद्मविराजमाना वैकुण्ठनाथदयमधिशयाना वेतवसनं परिदधाना विक चपद्मानना धवलपद्मासना, हे देवि देहि मे त्वचरणानुजयुगच्छायां, कुरु मे करुणामयि करुणां, हर मे सञ्चितपापं शोक मोई परितापञ्च, वस मम कण्ठे, सारय सुमधुरवचनं, शरणं मे तव पदपङ्घजयुगलं, प्रणमति तदगतिर्भगवति भगवान् श्रिया विशारदोपाधिः । बन्दे त्वञ्चरणइन्हं चतुमर्गफलप्रदं। अयोनिसम्भवे लक्ष्मि मुखदा वरदा भव ॥ नारायणप्रणयपाशनिबद्धचित्ते चोरोदनीरज-निवासिनि पद्मवत ।

·बेहुलनिखिन्दरम् । संसेविते सुरगणैः प्रणमामि भक्त्या मातः शतालिरहं तव पादपद्मं ॥ त्वत्यादपङ्कजरजःकणिकामुपेत्य मातः कृपामयि तवानुचरो भुनक्ति । सिंहासनं इयगजापलिरत्नमुक्ताः पारविकश्च सुखमैहिकसर्वभोगम् ॥ यस्तयतो जननि त्वया स च गुणैर्युक्तोपि निर्भ ते पित्राद्यैः स्वजनैः सहोदरगणैर्दारैश्च पुत्वादिभिः । तैरेव प्रतिपूज्यते यदि कपा त्वत्पादपङ्करुह- स्तस्मात्त्वच्चरणारविन्दयुगलं भक्त्या मया वन्द्यते ॥ नानारत्नविराजितो निधियुतः पीयूषभाण्डोदरः खेतैरावतपारिजातसहितः स्रोतस्वतीनां पतिः । राकानाथनिवासभूस्तदपि नो नाम्नेति रत्नाकर- स्वां नीत्वा कमलालये स जठरं तन्नामधेयोऽभवत् ॥ बद्दाञ्जलिः खयमई पुनरेव याचे दृष्टिं विधेहि कमले मयि कातरेस्मिन् । होनो जनस्तवकृपामधिगम्य मात- वैकुण्ठनाथपदवौं समुपैत्यवश्यं ॥ भुजङ्गमातरं वन्दे मनसां विश्वपूजितां । नागासनसमासीनां नागभूषणभूषितां ॥ पत्नी जरत्कारुमुनेः प्रधानां नाम्ना जरत्कारमनन्तकोति। प्रास्तीकविख्यातमुनेः प्रसूतिं वन्दे खसारं भुजगेश्वरस्य ॥

·बन्दनानि ।
हे देवि मनसे मातखदनुग्रहणं विना ।
न धारयितुमईन्ति जीवनं जीविनो जनाः।
गुरुप्रसादेन कुरु प्रसादं म्यूक्षेपमावेण ददासि बोधं ।
यः सेवते त्वच्चरणारविन्दं मनोरथस्तस्य फलत्यवश्यं ॥
पराभयकरे देवि सर्वानिष्टं निवारय ।
विस्तारयात्मबोध मे मायामो विनाशय ॥
धृतविषधरकाया योगमाया त्वमाद्या
हर हरतनये मे दुष्कृतं दुर्निवारं।
भवभयहरणं ते पादपनं प्रणम्य
निगदति रचकोऽसौ नित्यबहाबलिखां ।
चिन्तामणिं परममद्भुतमाद्यमीथं
बोधस्वरूपमवितयं गुणप्रभा ।
सृष्टिस्थितिप्रलयकारणमात्मयोनि-
मानन्दविग्रहमयं सततं स्मरामि ॥
वन्देऽनन्तमजं देवं शाखतं जगतां पतिं ।
योगीन्द्रनिर्मलखान्तध्येयं चिन्मयविग्रहं ।
परं प्रबोधपीयूषं यस्य वक्वविनिर्गतं ।
पिवन्ति मुक्तये भक्कासं वन्दे परमं गुरु॥

·वेहुलानखिन्दरम्। MAN अथ ग्रन्यारम्भः। प्रथमसङ्कल्पना। तत्र चन्द्र- अस्ति दामोदरनदीतीरे चम्पकं नाम नगर । दासी नाम कश्चित् गन्धवणिक् धनपतिरासीत् । स च खजातीय- वणिग्धमत्रव्यवसायन महाधनिकः रार्थवाहः साधुरिति नाम्ना भुवि विश्वतोऽभूत् । तमेव साधुं तदेशाधिपतिं विज्ञाय कदाचिद्देवी मनसा मनसा चिन्तयामास । देशाधिपं तमभिस्त्य महीतलेऽस्मिन् पूजाप्रचारणविधि सफलीकरोमि। निश्चित्य याचितवती मनसा तमादौ साधो विधेहि विधिना विहितानं मे । तयैवमभ्यर्थितः साधुस्तस्याः सर्वमेवाभिप्रेतमधिगम्य विह- स्योवाच, रे विवरवासिनि प्रायनाशिनि पापीयसि न त्वं देवी- रूपेण पूजिता भवितुमईसि, देव्यस्त दयादाक्षिण्यप्रकृतयः, त्वं पुनः खलखभावा, न तासां गणलेशोऽपि त्वयि लक्ष्यते, अतः का स्वयाऽन ·सङ्कल्पना। मनसाकोपकार्यम् । ॥ रनिः । यस्या दर्शनतो म युभयमुपजायते सा कथं प्रीत्या पूजितथा, को वा निर्बोधो दुग्धकदलीफलादिना मृत्युरू पिणी त्वां परिपुष्य विनाहितुण्डिकं खटत्युमुपग्रहीतुमभिवाञ्छति, अतरवाई त्वामुप- दिशामि यत् त्वमधुना खगेश्वरमनुगच्छ, तव ते सम्यगपचिति- भविष्यतीति । एवमुक्ता सती देवी क्रोधविस्फुरिताधरा। आदिदेश निजान् नागान कत्तुं तस्य प्रतिक्रियां ॥ तदाजयाऽऽगतै गैर्दष्ट्वा तस्य तु षट् सुताः । सदनं प्रेतराजस्य प्रेषिताः क्रमशस्सदा ॥ तयैवं पीडितः साधुः शोकेनापि समाकुलः । मन्यतेस्म न तां देवीमिच्छतिस्म न चार्जितम् ॥ वरपुत्रविनाशेन दीप्तक्रोधानलो हि सः । हिन्तालदण्डमादाय तां ताडयितुमुद्यतः । न ददर्श यदा देवीमित्युवाच पुनः पुनः । अनेनैव हनिष्यामि यदा द्रक्ष्यामि तामहं॥ इतायामेव तस्यां स्यां निःशको निरुपद्रवः । सुखं निद्रामि भुनामि ब्रजामि कुशलं तदा ॥ एवमतीतेषु बहुतिथेषु कालेधु स साधुः "करोति नाम नीतिको व्यवसायमितस्ततः, फलं पुनस्तदेवास्य यहिधर्मनसि स्थितं" इति शासनात, जातिधर्मखभावेन व्यवसायार्थ देशान्तर गन्तकामो द्रव्यजातेन सप्तैव पोतान् परितः पूरयित्वा दक्षिणपाटना- भिमुखं प्रतस्थे, स यदा शिव शिवेत्युच्चरन् कौतूहलेन प्रथममेव नावमारोह, तदाऽसौ ।

·बेहुलानखिन्दरम् । [मापना। इत्युत्का सतर्कतयैव पोताध्यक्षं समाहय तमवोचत् वयं वणिक् । शृणु मे कर्णधार व शङ्कास्थानं सदा पयः ॥ अतः पोतप्रयाण मे तरङ्गाकुलपाथसि | सर्वत्र सावधानेन भवितव्यं त्वया सदा ॥ एवमादियः पोताध्यक्षो यथाऽऽज्ञापयति देव दण्डवाइर्वाहयित्वा सौव पोतान कालीये दे युगपदुपस्थापितवान् । तत्रीपस्थिते साधौ ध्यानेनाभिजानन्या तया देव्या पूर्वकोपस्मरणात नेतया सख्या सहाभिमन्त्रितमिदं, सखि नेते चन्द्रदासो मामवज्ञाय कटुगिरा भाषमाणोपि नावमारुह्य वाणिज्येन धनमर्जयितुमधुना कालीयदमुपस्थितः, तदेनमद्य द्रव्यजातसमेतं तत्र दे निमब्जयानि, स चेन्मां सादरमभिपूजयेत्तदा सर्वमेव पुनर्दास्यामीत्यभिमन्त्रा देवी सर्वानपि जलेचरान् समीरणादीन् महावीरं हनुमन्तमपि च स्मृतवती । ततस्तस्याः स्मरणमात्रेण सहसाऽऽगतान तानेवं मनसा समादिदेश, भो भो जलचर जलधर हनुमत्पवनादयः ; युश्माभिः सबैरेव मिलितैः सत्वरं कालीयदमधिगम्य यथासामध्यं बलविक्रमच्च प्रकाश्य मतप्रतिकूलाचारिणश्चन्द्रदासस्य सप्तापि नावो द्रव्यसमेता- स्तस्मिन्नेव द निममाः क्रियन्तामिति । यथाज्ञापयति देवीतुच्चार चलितास्त सर्व तमेव इदं समुपस्थिताः । तत्र सहसैवोस्थितैः करिकराकारवारिधारा-वर्षिभिर्धन- घोरतरं गजद्भिर्वारिददलैराकान्ते नभसि सळ मेव तिमिराहतप्रभ वर्षतीव गगणं घनाननं । हेमभैव वियति प्रकाशिता काशयत्यपि जगत् क्षणप्रभा धाराः स्थूलतराः किरन्ति जलदा गर्जन्ति तर्जति च वाताश्च प्रबलायिता हनुमता वीरप्रवीरेण वै ।

·मङ्कल्पमा। मनसाकोपकार्यम्। मावश्च प्रचलायिताः कलकलैरम्भस्तरङ्गायितं ज्योतिर्भिश्चपलायिता च पविना सौदामिनी सङ्गता ॥ कुम्भीराद्या जलचरगणाः पोतपाखं बिलग्ना दन्तैरुणैर्भयदवदनं व्याददाना इन्तः । मीनाः केचिगिरिवरसमा भीषयन्तः समन्तादू- दृष्ट्वैथैतान् सभयहृदयं चन्द्रदासो व्यलापीत् ॥ अविश्रान्तपतहारिधारापातहतेन्द्रियाः। विद्युहनप्रपातेन मस्तकाघातशतिनः ॥ भीषणाकारनक्रादिदर्शनव्याकुलान्तराः । शीतलानां शिलानाञ्च स्पर्शनाकम्पिताधराः ॥ पोतवाहाश्च भत्याश्च कर्णधारास्तथाऽपरे । ऊचुस्ते कातराः सर्वे हा हता हा हता वयं । ततो नाविकाः परस्परमालपन्तिस्म, हा ! यत् किचिल्लाभ- प्रत्याशया देशान्तरमागतानामस्माकं सर्वमेव प्रणय, पोताच भमा जलमनप्राया दृश्यन्ते, जीवनाऽऽशापीह नास्ति, एहगमनप्र- त्याशा पुनः सुदूरपराहता, हा करहा कई किमर्थमस्माभिलु ब्यै- रिहागतमिति । तदानीं प्राप्तावसरेण हनुमता चक्रावर्त सप्तापि पोता घूर्णायिता इतस्ततश्चालिताः, पोतच्छादा अपि दूरे निक्षिप्ताः, तेषां भगच्छादपोतानां पार्श्व भासितसर्व शरीरा यादोगणा नाग- गणाश्च मुखं व्याटाय गिलितुं दंशितुच्च धावमाना बभूवुः । तरङ्गो- तुङ्गतोये कदे चक्रावर्तान्तरे क्वचिदुत्तोलिताः क्वचिच्च निमज्जिता- तरणीविलोक्य भयव्याकुलितचित्ता नाविकाः प्राणभयेन उल्लम्फनी- इम्फा पलायन्तस्तेषामेव नकाणां मुख निपेतुः । केचिट्ठलवन्तः सन्त- एणशक्या तीरमासाद्य जीवितं प्राप्तवन्तः ।

·वेडलानसिन्दरम् ।
[१ सङ्कल्पना ।
अपर कर्णधाराः, सधनधनगर्जितेनानिनिखनन भीताः
करकावर्षणेन चामिहताः पीतेन जड़ीभूता निष्यन्दा इव मूछी
सम्प्राप्य पोतमध्ये निपतिताः। तथाचान्ये
भृत्याच कुम्भीरदलैगहोता व्यापादिताः केपि पलायिताश्च ।
रज्जु तरीणामवलम्ब्य केचित् स्थिताश्चमत्स्यैर्गिलिता तथान्ये ।
अवसरं प्राप्य तदानीं
हनुमान
लम्फोल्लम्फप्रदानेन मरुता सह मारुतिः ।
हेलयाऽदोलयत्योतान्नृत्यन्नारुह्य तत्क्षणं ॥
झन्भाशनिप्रभावेण सर्वा नावो मुहर्मुहुः ।
उन्मज्जन्तिम्म मनन्ति चक्रावत पतन्ति च ॥
तथापि चन्द्रदासस्य विपत्रस्य सुदुर्म तेः ।
वक्वान्न निःसतं नाम मनसायाः कथञ्चन ॥
शशंसातःपरं साधुः कृपया यदि शूलिनः !
प्राप्नोमि शङ्कट कूलं निहन्मि मनसां तदा ॥
तस्य तद्याहृतं श्रुत्वा कोपविस्फुरिताधरः।
वीरः श्रीहनुमास्तत्र प्रकाश्य बलविक्रमम् ॥
पदाघातेन सप्तापि तरणीस्तस्य तत्क्षणात् ।
ह्रदे निमज्जयामास घर्ण्यमाना हि वायुना ॥
चन्द्रश्चकम्प पयसाभिषिक्तः पीनोदरो जीवनमावशेषः ।
दृष्ट्वा तमु चैविहसन सहर्ष वीरमवीरो हनुमान् प्रतस्थे ॥
निमज्जितेषु पोतेषु रुदन्तः सर्वनाविकाः ।
प्रोचुर्वयं दरिद्राः स्मो होला पोताच नो गताः ॥
आवर्ते तरयो ममज्जुरचिरं तेनैव साधोर्दशा
हीयन्तेस्म निरीक्ष्य नाविकजना मस्ते च हसं ददुः ।

·मासना। मनसाकोपकार्यम्। धूलीलुण्ठितविग्रई विललपुश्चेत्यं विपाकं गताः सर्वखं सलिले गतं किमपि नो नैवोद्दत केनचित् । हा ! कन्या क गता गतं क वसनं कुत्वापि कौपीनक सर्व ग्रथिलचीरखण्डमपि नो नीतं बलाहायुना। नातेवक परिधेयमानमपि नः साधो त्वया किं कृतं किं ब्रूमः करवाम किं इतधियः कुत्र व्रजामो वयं ॥ एवं विलपन्तस्ते सर्व्व समुत्याय दिग्दिगन्तं गताः। चन्द्रदासत्तदानीं तकल्प इव जले भासमानो जलयानपूर्णादरः कातरमालपतिस्म हा हतोमीति । स च मज्जनोन्मजननारक्तनेत्री विगतवसनस्तदा केवलमिदमेवाचचक्षे, सैव तावत् सतुण्डी काणी ममतादृशमखिलं दुःखं ददाति ।। जयधिहरी वियति रथोपरिवर्तमाना तदचनमाकये सहास्य- वदना तस्य तादृशी दुर्गतिमालोक्य सकरणं सहसा शतदलमेकं जले निचिक्षेप । नीराकुलः स साधुरप्राप्तकूलोपि सम्मुखीनं विकसितकमल- भालोक्योवाच, व्यहो रतनकुसमयोनिः सैव सर्वनाशिनी, सनैतत् पटव्यं, स्पृशे त्वधर्मा भविष्यतीति । ततो मुमूर्षु कल्पेनापि तेन तन्न परमेव । क्षणात्तिरोभूते सरोजे सा देवी कृपया पुना रामकदली- ईण्डखण्डुपमेकं कारयित्वा तरामध्ये निक्षिप्तवती । तद् दृष्ट्वा साधु- दुपरि समागद्य तटम पलेभे। तीरमुत्तीर्थ स सप्तशः शिवशिवेति भप्य यथाविधि रेवदेवं नमस्कृतवान् । अहो ईशान देवेश त्वां भव प्रणमाम्यहं । निवेदयामि चात्मानं त्वमे भवगतिर्भव अथैनं नमतया जलमध्यासीनं विलोक्य नेता देवरनको विह- ·बेडसानचिन्दरम् । [सालमा । स्थाह, देवि मनसे मासलात्वतस्यां न जामात्ययं साधुः, सदेमं विपन्न विवसनं कातरहदयं रक्ष रक्षेति । नेतामणोदिता देवी चन्द्रदासं विवाससं । शवस्य वसनं छिन्नं परिधापयितुं ययौ। सातिशयरूपलावण्यवती सती सा देवी जरत्कारजाया कतिपय- समानवयोरूपकुलबधूसमेता कनककलसं कक्षे निधाय जलानयनच्छलेन तमेव प्रदेशं निमिघमात्रेण समुपस्थिता । कुलबधूगणमालोक्य साधुः सललो जले लकायितगात्रो बभव । सं दिगम्बरं विज्ञाय सर्वा अपि ता रामा विहस्योचुः, रेक्षिात दिगम्बर किं विवासाः सलिलमध्यासीनोसि, कथमत्रोपस्थितं शव- वस्त्रं न रहीये, तदाकर्ण्य लब्धचेतन इव वणिक् तोयादुत्याय शवकन्या- वस्त्रादिपरिवतगात्रः सन बुभुक्षानिसत्त्वर्थ नगराभिमुखं प्रतस्थे । ततो भिक्षार्थी स साधुर्यदा लोकालयं याचितुं प्रस्थितः तदा पथि वर्तमानाः शिशवः सर्व परिहितश ववस्त्र क्षिप्तप्रायं दृष्ट्वा तमिछक- लोष्ट्रताड़यन्तो इसन्ति स्म । तैराहतो वणिक् सखेदमिदं व्याजहार, भो वालकाः पटगुत कथं निरर्थकं मां पीड़यन्ति भवन्तः। अहं चन्द्र- ससी नाम वणिक् । देवेनेदृग्दुर्दशापन्नोऽस्मि । साधोस्तवचनं श्रुत्वा इसन्तो वालका मुदा । परस्परमभाषन्त भिक्षुरेष कथं वणिक् ॥ वणिलक्षणमेतस्य पश्य कन्यारतं वपुः । गङ्गापुत्व वाभाति श्मशानपरिषेवकः । प्रायेणैव ग्रहाविष्टो लक्ष्यते विकलेन्द्रियः । खरितानन्दपायीव मत्तो वाचालतां गतः ॥ ततसैताड़ितो भिरं हारं परिभमन् । J

·सङ्कल्पना।]
मगसाकोपकार्यम् ।
धान्यौदनवराटानि ग्टहेभ्यः पुण्यशालिनां ।
यथाकथञ्चिदादाय भग्नैकावासमाश्रितः ।
तवैव सब्य संस्थाप्य सर्वरीब निनाय तां ।
मनसा मनसा ज्ञात्वा तेन यावदुपार्जितं ।
मूषैरियितुं सर्च गणदेवमयाचत ॥
भो गणाधिप मद्भातः देहि मे भषिकांस्तव ।
दण्डवयं ते कुर्वन्तु ममाभिप्रेतसाधनं ॥
मनसामित्युवाचैयाचितो गणनायकः ।
सत्यं मे हि तद्देवि कस्य वादस्वया सह
देव्युवाच ततो देवं विपक्षो मे वणिक्पतिः ।
परुषं भाषते शश्वत् दण्डहस्तोऽनुधावति ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विहस्थाशु गजामनः ।
खमूधिकान् समादिश्य तां देवीमयदत् पुनः ।
यथाभिलषितं गच्छ सवैतांश्चरान् मम।
साधयित्वा स्वकार्याणि देवि तान प्रेषयिष्यसि ।
गणेशवचसा प्रोता
मूषजजान समादाय साधोरावासमाययौ ।
प्रासाद्य भग्नं भवन निशायां
साधुर्यदाऽसौ श्रमनिद्रितोऽभूत् ।
सा कारयामास गणेशमू-
द्रव्यं तदीयं तदगोचरेण ॥
साधयित्वा ततः कार्य गणनाथनिदेशतः ।
मूषान् प्रास्थापयत्मान् देवी सिद्धमनोरथा ।
अथ प्रातमत्थाय साधुर्भिक्षया लवं सर्वमेवापहसं दृष्ट्वा चिन्तयामास ।
प्रफुल्ल हदया सती।

·बेहुलानविन्दरम् । [मात्मना। चोरयामास तत् दुःखेन भिक्षया लब्धं यदेव गतवासरे। सम्बं पापिनी सर्वनाशिनी ॥ अतएव न मे श्रेयः स्थातुमवाधुना क्षणम् । इत्युक्त्वा नगरं त्यक्त्वा प्रतस्थेऽसौ वनं वणिक् ॥ भ्रमन्तं कानने साधुं दृष्ट्वा विषहरी तदा । दुःखं प्रदातुकामा सा तमेवानुययौ पुनः ॥ सत्र वने केचिद्याधा अब्दाधिकमप्राप्तपक्षिणा जालं विस्तीर्थ रज्जुभिर्वनस्थलं वेधयित्वा पक्षिण भूमितलमवरोहयितुं तेषामाहार. कल्पनेन तत्र तण्डुलकणान् विकीर्य वृक्षान्नराले सप्तनलादिकं पक्षि- ग्रहणयन्त्रविशेषं पृष्ठतो गोपयित्वा तूष्णीं स्थिताः। पक्षिणपि तदा- हारलोभेनाकृष्यमनसस्तत्रायान्ति यान्नि च, इत्यवसरे तत्रोपस्थितश्चन्द्र- दासो वणिक हा धिक् दैवमहोदुःखमित्युच्चैः शब्दमुञ्चरन् । क्षिाबच्चलितस्तत्र तच्छब्दैः पक्षिणो गताः ॥ एवमेतेनोड्डीयमानेषु पक्षिघु पक्षिघातिनो निधादास्तमेव तेषामुडु- यनकारणमवधार्थ प्रकुपिताः सर्वं तं वेशयित्वा धृतवन्तः केशे- वाकृष्य मुछिकरतलधातादिना प्रहरन्तिम । तेराहतो वणिक् चन्द्रदास उच्चैरवादीत् । मा मारयत मा मारयत मां, नाहं चौरो नचैवापराधी, विनाऽपराधं कथमाहन्त मुद्यता मां भवन्तः । तेभ्यूचुः, रे दुध नराधम यदि किमप्यत्र ते दोघो नास्ति तहि कथं पक्षिणताड़िताः पलायन्तेस्म। रे हतभाग्य, कुतस्व नः काल इवागतोसि, दूरं गच्छ रे नाशूकर । एवमवमानितो वणिक रोग्द्यमानो वना- निवृत्य मित्रादन्यः कोऽधुना शरणं भवेदिति चिन्तयन् मित्रभवनाभि- मुखं प्रानिष्ठत । यतः ।

·मिल्सना।] मनसाकोपकार्थम् । "उत्सवे व्यसने चैव दुर्भिक्षे शत्रुविग्रहे। राजहारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स वान्धवः" । इति प्रसिहवचनं संसारन मित्रमासाद्य सखी भवेयमिति च वाव- क्रमण मित्रभवनदारमुपागच्छत् । तस्य मित्रं चन्द्रकेतुर्धर्मशीलो महाधनः । देवतातिथिभक्तश्च नातिदूरमवस्थितः ॥ मित्रवेसद्वारं गत्वा मित्रमित्रत्याछ्यमानेन चन्द्रकेतुना सन्मित्रेण वहिरागत्य सम्मानितः साधुस्तमुवाच, भी मित्र चन्द्र केतो विपनोऽह- मधुना त्वामेव शरणं प्रपन्नोऽस्मि विधिना वामेन विड़ान्वितेन मया महदुःखमनुभूयते । उक्तव, "प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता। अबलम्बनाय दिनभर्तुरभन्नपतिष्यतः करसहसमपि” इति । अतरवैतावदुःख मे सर्वनाशिनी काणी मनसैव ददाति । तदेवाच्यते । कोपेन क्रमशस्तया मनसया व्यापादिताः षट्सुता नावः सप्त निमज्जिताः पयसि मे दैवादहं जीवितः । देवत्रयम्बक पादपद्मकपया प्राणा न मे निर्गताः किन्त्वेवं दशमीव दुर्गतिमयो जाता ममेयं दशा । भाग्यरेवाद्य मित्रेण दृष्टोऽस्मि भवता सखे । विपत्तौ रक्ष मां मित्र हितकार्य विधीयतां ॥ स एव मित्रं कथितो मइभिः सदैव यो यस्य हितं करोति । प्रवेतिहासचिरविद्यमानः संश्रूयतां सावहितेन मित्र ॥ इतिहासो यथा, अयोध्याधिपतिदशरथतनयो रामचन्द्रो भरताय मात्र राज्यं समय सोतया लक्षणेन च सहितः पित्राज्ञां प्रतिपालयितु वनं जगाम | ·बेहुबानविन्दरम् । [सपना। ततस्तेन यदा पञ्चवद्यामवस्थापिता जमकतनया रावणेन हृता कनक- लजापुरं नीता च तदा तथाविपनो रामः खसमानदुःखेन कपिना सुग्रीवेण सह सय विधाय मित्रस्य प्रत्ययार्थ मनोरञ्जनार्थच वाणे- नैकेनैव सप्ततालान विभेद, ततो मित्रभार्याराज्यापहारकं बालिन निहत्य भित्राय ती पुनस्तदाज्यं च समर्पितवान् । एवं कृतवति रामे तम्भित्रेण सुग्रीवेणापि तस्य हितसाधनार्थ सागरसलिलेषु शिलाभिः सेतुबन्धे । तावुभौरामसुग्रीवौ मित्रकार्येषु तत्परौ। प्राणानपि पणं कृत्वा साधयामासहितं ॥ अहो साधितकार्यस्य तयोः पश्य समाहितः । शाखती वर्तते कीर्तिरद्यापि भुवनत्रये ॥ अपर च। युधिष्ठिरादयो वीरा भ्रातरः पञ्च पाण्डवाः । द्यूतेनापि पराभूता राज्यभ्रष्टा वनं ययुः ॥ पुनरज्ञातवेशेन विराटनगरे स्थिताः । विराटराजपुत्त्रेण मित्रेण प्रतिपालिताः । शनैश्चरस्य कोपेन श्रीवत्सो नृपतिः स्वयं । नानाविधं महादुःखं बुभुजे वनवासतः ॥ महातेजा नलो राजा कलिकोपप्रभावतः । सर्पदष्टो विरूपाङ्गस्तथाभूदववाहकः ॥ केशाधिक कियत्कालं भुक्ता तौ भुवि विश्रुतौ । श्रीवत्मनलनामानौ राजानौ राज्यमागतौ। अहन्तु तद्दशाग्रस्तो भवदायमागतः । कातरं वीक्ष्य मा मिव त्वमद्य बातमसि ।

·मनसाकोपकार्यम् । ततस्तस्य वाक्ये पर्यवसिते चन्द्रकेतुर्वणिक सहागतं मित्र चन्द्रदासं समाश्वास्य पाद्यमासनच दत्त्वा निवेशयामास, खागतप्रश्नादिकं कृत्वा चाब्रवीत् । सखे चन्द्रदास बदिवसोत्तरं मित्रदर्शनमधिगम्य सार्थ- भन्योस्मि पुण्यवानपि जातः । यतः, यस्य मित्रेण सम्भाषो यस्य मित्रेण संस्थितिः । यस्य मित्रेण संलापसतो नास्तीच पुण्यवान् इति ॥ अथ चन्द्रकेतार्ग हे नियं मनसा पूज्यते, चन्द्रदासो नैतज्जानाति । पुनश्चन्द्रदासो यस्मिन्नेव रहे पीठमध्यासीनस्तस्याभ्यन्तरे मनसाया वारिपूर्ण घटः पुष्पमाल्यसिन्दुरादिना पूजितोऽभिवर्तते । सिन्दूरविन्दुना लिप्तः पुष्पमाल्यैर्विभूषितः । सोऽयं सिंहासने दृष्टः साधुना हतचेतसा ॥ दृष्ठिमावणैव तेन सहसैवोत्थाय चोक्तं, रे पापीयसि चण्डमुण्डि सर्वनाशिनि काणि मम सप्तव तरणीले मज्जयित्वा मद्यान्ममैव मित्रभवने लुक्कायितासि । एतावदेव कालं ते तत्त्व नावगतोस्मि । मित्रन्त मे केनापि राणेन त्वां पूजयति तन्न जाने। रे पापकारिणि पापण्डे उदारचित्तमेव वञ्चयित्वा जीवसीत्युक्ता हिन्तालदण्डमादाय मनसाघटमुझेत्तुमुद्यतं क्षिप्तमिव तमालोक्य चन्द्र- किंतुर्दूतमेव तं कृत्वा सकोपमुवाच । किं करोषि रे दुर्मते ! त्वं पुनः सत्यं हतभाग्योऽसि । यदा तु देवतया सह विसंवादो लक्ष्यते सदा तेऽभीषसिद्धिर्मङ्गलं वापि मास्ति । भाग्येन मया सहीतले हिन्तालदणः, नोचेदधिरेणैव प्रमादो भवि- स्थतीति । अपरे जनातिरखुर्वन्तस्लमूचुः, रे उन्मत्तप्रवापिन् हतबुद्दे अमेव किं देवीं मनसामान्तमिहागतोसि, रे पाप दूरीभव ।

·बेहुलानसिन्दरम् । [सङ्कल्सना। अन्येप्यचः, रघ पाषण्डः कराभिधालरभिहत्य गलहलो निर्वास्यता- मिति । ततो मित्रभवनेपि साधुः सर्वैरेव तिरस्कृतोऽवमानितश्चाभूत् । सविषादं ततोरण्य निर्जगाम वणिग्वरः । चिन्तयंञ्चानिशं मेने विपत्तौ नास्ति मे गतिः । अथ कानारान्तर पथि वर्तमानः साधुस्तत्रागच्छतः कतिपयान काकोपजीविनो वनवासिनो विलोक्य सविनयं निजगाद, भी घातरः के यूयं ब्रूत मे, क्व गन्तव्यं युभाभिः सः, किं वः प्रयोजनं विद्यते इति । ते ऊचुः, काठावहारिणे वयं गहनं गच्छामः, ततः काष्ठान्याहत्य नगरे नगरे विक्रीय सप्ताको वा पणाः नित्यमेव अर्जयित्वा जातिधर्म- णास्माभिरुपजीव्यते । तदाकर्ण्य चन्द्रदासोऽब्रवीत् । यूयं मामनुग्टलीत विजानीत बलीयसं । इयोरप्युचितं भारं वोढुं शक्नोमि साम्प्रतं ॥ तेप्यूचुचेत् समर्थोऽसि कथं दुःखेन जीवसि । अस्माभिः साईमागच्छ स्वाभीष्टं काष्ठमाहर ॥ दुःखं नश्यति तेनैव सुखमेक्षिष्यते तव । एवमावासितः साधुः काष्ठमाइ मन्वगात्॥ ततः शुष्कानि काष्ठानि समाहृत्य वनात्पृथक् । भारमेकैकमे तेषां जटहस्ते यथावलं ॥ चन्द्रश्चन्दनकाष्ठानां भारमेकं दृहत्तरम् । गुणाभिन्नतयाहत्य बलाधिक्यतयाऽवहत् ॥ भारं तमेव सङ्घय साधुरग्रे प्रधावति । रथस्था मनसा दृष्ट्वा नेता पप्रच्छ सादरं ॥ विचार्य बधि मे नेते किं करिष्यामि साम्प्रतम् । पश्य काठानि विक्रीय साधुर्जीवितुमिच्छति ।

·महल्पमा।] मनसाकोपकार्थम् ।
तोऽयं लब्ध्वा जीविकां सुस्थदेहो गेहंगत्वाखेच्छया भर्स येन्माम्।
ताप्यूचे देवि किं विस्मतासि कृत्वाऽऽ ह्यानं मारुति प्रेषयख ।
देव्याः स्मरणमात्रेण समागत्य मरुत्सुतः ।
प्रणम्योवाच देवेशि ब्रहि किं करवाणि ते ॥
देव्यूचे मारुते पश्य स्वच्छन्दं काननान्तरात् ।
काष्ठमादाय विक्रतुं याति लोकालयं वणिक् ॥
भारं शक्यते वोढुं वियते नाप्यसौ यथा ।
तूर्णं कुरु तथा वीर यदीछसि मम प्रियम् ।
यथाज्ञापयसीत्यु का बलेनारुह्य सच्छिरः ।
मारुतिः पीड़यामास तेनासौ पूर्णितोऽपतत् ॥
वापवापित्युच्चरन् साधू रुरोद सघनं वसन् ।
देवीञ्च भलैयामास यावत् लेशमवाप सः ॥
हंसाहतरथारूढा तच्छु त्वा देव्यभाषत ।
नेते पश्याधुनै तेन कटूक्तिर्नापि विस्मृता ॥
भयन् मनसां साधुर्भमवथ वने वने ।
बुभुक्षावशतो गन्तुमशक्को दुःखितोऽभवत् ॥
अस्मिन् वने ब्राह्मण एकदैकः कृत्वा पितुः श्राइमगात् खगेहम् ।
सेक्षुखण्डं कदलीफलस्य त्वचञ्च साधुः पतितां ददर्श ॥
त्वा जुधाक्षामतनुर्महेशं सम्पूज्य चक्र बहु गालवाद्यम् ।
'ष्टस्ततस्तदू बुभुने समस्तं कृत्वाऽञ्जलिं तोयमपाञ्च साधुः ॥
अमृतं चम्पकं मर्त्य मुत्तमं कदलीफलम् ।
लोरादिकमुपादेयं यस्य न प्रीतिदं पुरा॥
तदानी तादृशं तस्य कदलीफलवल्कलम् ।
मधुरायितमत्यन्तं कालस्य गतिरीहशी ॥

·वेहुला नखिन्दरम् ।
[१ सङ्कल्सना।
तद्विप्रावासमागत्य ततोऽसौ तं न्यवेदयत् ।
भो भूदेव शरण्योहमुपायातस्तवान्तिकम् ।
भवताऽन्नप्रदानेन पूरणीयं ममोदरम् ।
दासवते करिष्यामि कायं यदभिरोचसे ॥
कृपया रक्ष मामन यापयामि कियद्दिनम् ।
देवेन हतसर्वस्वः प्राप्तश्चाहं तवाश्रयम् ॥
ततसं ब्राह्मणोऽवादीद्यदि दासत्वमिच्छसि ।
मतदत्रं याहि धान्यं मे विटणं कुरु साम्प्रतम् ॥
तेनादिष्टः शस्यभूमि प्रविश्य साधुर्देव्या वञ्चितो वीतबुद्धिः ।
हित्वा शष्म सारमुक्षिप्य धान्यं तस्य क्षेत्र धान्यशून्यं चकार
दृष्ट्वा
क्षेत्र शस्यपत्या विहीनं रोषाविष्टो ब्राह्मणस्तं चपेटै
सन्ताद्योचे किं कृतं रे दुरात्मन् हाहा जातं यत्परं नास्ति दुःखम्
स ताड़ितस्तेन रुदन्नुवाच रक्षां विपत्तौ कुरु मे महेश ।
एवं वचस्तस्य निशम्य विप्रः प्रोवाच दूरीभव पाप मूर्ख ॥
अथैवं ताड़ितः साधुस्तं पुनः प्रतिनिन्दयन् ।
प्रवापदानां भयं त्यक्त्वा निर्ययौ गहनं वनम् ॥
कर्तव्यताविमूढात्मा हतज्ञानो हतेन्द्रियः ।
देशादेशान्तरं भाम्यन्नशेषं दुःखमासदत् ॥
अथ चन्द्रदासस्य भवने सनकानाम तत्पनी पुनरन्तवत्नी जाताऽऽसीत
सा च गर्भभारमन्थरा पुनः प्रोधितस्य भर्तुरनागतवान्या चिन्ता
परा याकुला सातिशयदुःखिनी
मानवदना
सजलनयना सती सका
तरं प्रियसखीमिदमुवाच । अयि प्रियसखि ! अहो अभागिन्यहम्
देशान्तरं प्रस्थित एव नाथः प्रत्यागताद्यापि न तस्य वार्ता ।
तच्चिन्तया व्याकुलितोऽन्तरात्मा निरन्तरं मां विकलीकरोति
॥

·१ सङ्कल्पना।]
सनकागर्भलक्षणम् ।
साधोरेवापराधेन मनसा कुपितान्तरा।
जघान मम घट् पुत्लान् सखि सर्वगुणान्वितान् ॥
घरमा सुतानाञ्च वियोगदुःखं नाद्यापि मे तहृदयादपेतं ।
नेताम्बुधारा नियतं पतन्ति सुखस्य लेशः सखि मे नचास्ति ॥
पतिपुत्तविहीनामां शोकसन्तप्तचेतसाम् ।
बधूनां मलिनं वक्त्रं दृष्ट्वा मे दह्यते मनः ।
पतिः प्रवासे किमु सिङ्घकार्यो विड़म्बितो वा विधिना न जाने ।
अस्मिंस्तु रद्दे वयसि प्रवृत्ते न सह्यते यातनमीदृशं मे ॥
सत्त्वाधिष्ठानमारभ्य गर्भो मे पाञ्चमासिकः ।
अमुस्थं नियतं मन्ये शरीरं तेन में प्रिये ॥
अन्नपाने रुचिर्नास्ति शरीरे नास्ति मे बलम् ।
किमयं जाठरो व्याधिः किमन्तःसत्त्वलक्षणम् ।
कैयदिनान्ते खसखीमुवाच सा विचार्य पूर्य:सखि मे मनोरथः।
था ससत्त्वा मुतभव्यकाक्षिणी करोति पञ्चामृतपानभक्षणम् ॥
न विद्यते रुचिर्व जठरे त्वशनस्पहा ।
जायते किल नारीणामर्भके गर्भमागते ॥
मधुरं पायसं पेयं मिष्टान्नं पिष्टकं दधि ।
तभर्जितशाकञ्च
खर्पर
नवमुत्तम् ॥
अन्नं पर्युषितं स्वादु दग्धमीनञ्च मत्प्रियम् ।
हितं प्रिथतरं तच्च तक्रञ्चत् तत्र मिश्रितं ॥
हिलमोचिकशाकेन सह दग्धवदालकः।
सरसं सफरीमत्स्यं सातिशयमुखप्रियम् ॥
मुखयमिदं सर्वं भोक्तु चेल्लभ्यते मया ।
प्रतिग्रास प्रियसखि मन्ये वर्ग करे तम् ॥

·२.
वेडलानखिन्दरम् ।
[सङ्कल्पना।
एवमुक्ता सती चेटी सवं दौहदिनीप्रियम् ।
द्रव्यमानीय सनका भोजयामास सादरम् ॥
भुक्वापि स्पृहणीयभक्ष्यमखिलं साधोः प्रियायासदा
दौर्बल्यं नियतं शरोरमलसं सन्तोषहीनं मनः ।
धक्तिं वदनं न कर्मसु रतिर्जुम्भा घनश्चाऽभवत्
सा गर्भाष्टममासलक्षणयुता चेत्यं परं कातरा ॥
अतीते नक्मे मासि दशमे समुपस्थिते ।
क्षणमुत्तिष्ठते रामा क्षणचोपविशत्यपि ॥
भग्ननिद्रा स्थिरा भीता गर्भिणी वेदनाकुला ।
वाणीनिःसारणाशका साऽभवद् व्याकुलान्तरा।
तामीहशी समालोक्य सत्वरं परिचारिका ।
समाहतवती धात्रीं सदनार्यपदेशतः ॥
इति श्रीभगवञ्चन्द्र प्रणीते वेडलानखिन्दरे
मनसाकोपकार्यवर्णने प्रथमसङ्कलाना ॥

·वेहुलानखिन्दरम्।
हितीयसङ्कल्पना।
.
अथ बहाः स्त्रियः सर्वा गर्भवेदनयाऽऽकुलाम् ।
तां समीक्ष्य समानिन्युः पुत्त्वप्रसवकेतने ॥
पहिणी चन्द्रदासस्य सनका प्रसवोन्मुखी।
अागता सूतिकागेहे दासीधावीसमन्विता ॥
दशमे मासि सम्पूर्णं चतुर्दशदिनाधिके ।
प्रास्तूत सनका पुत्त्रं शुभलग्ने शुभे दिने ॥
मनसाया वरेणैव जातो बालो नखिन्दरः।
शरत्यूर्णशशीवासौ शुशुभे भुवनोदितः ॥
गर्भाशयाद भूपतितस्य तस्य विलोक्य वक्त्रं सनका सुतस्य ।
सकौतुकं वक्षसि तं निधाय सूनुं प्रसन्नेन्दुमुखी ललास ॥
साधोः पुरे प्रतिग्रहं निगदन्ति रामाः
पुत्वं पुनश्च सनका सुधुवे किमद्य ।
सोल्लासवाक् कलरवः सहशङ्खनादः
संश्रूयते यदधुना सनकानिका ये ॥
यहोषयन्ति पथिकाः पथि वर्तमाना
संगी। 1788 20
TK RAMAKRISHNA MISSION
SUnin3303INILAM
MAHOOMIA.-...-
INRITEeATHID.

·वेहुलानखिन्दरम् ।
[१ सङ्कल्पना।
द्रष्टं तदीयभवने तनयं तदीयं
दृष्ट्वा च हृष्टमनसः स्वग्रहं प्रतीयुः ॥
पञ्चमेऽथदिने जाते कुलकृत्यं तया शुभम् ।
सम्पाद्यमिति निश्चित्य समायोजनं कृतं ।
व्यवहाराभे कार्थे कुलस्त्रीणां समागमः ।
कर्तव्यश्चेति विज्ञाय प्रेषिता नापिताङ्गना ॥
तया निमन्त्रिता नार्यः कुलधर्मानुसारतः ।
आगता प्रतिवेशिन्यः सहर्ष सनकालये ।
ततस्ताः कुलकामिन्यः सुतस्यानन्दकर्मणि ।
समाप्ते सति सोल्लासं प्रतस्थुः पुनरालयम् ॥
पुनः षष्ठे दिने सायं शुभषष्ठयञ्चनाविधिः ।
करणीय इति ज्ञात्वा तस्योद्योगं चकार सा ॥
द्रव्याण्यानीय सर्वाणि पष्टिसङ्घयानि शास्त्रतः ।
कार्य
सम्पादयामास यथाविधि पुरोधसा ॥
नार्यो नरा बालवयोधिकाश्चाजग्मुः पुनस्तद्भवनं रजन्याम् ।
सम्मानिताः कर्मसमापनान्ते प्रत्युद्ययुस्ते च ग्टहं प्रफुल्लाः ॥
ततः सा सनका रात्रौ संस्थाप्य प्रसवालये ।
तालबन्तमसिं पत्रं मसीपावच लेखनीम् ॥
धात्रया सह जजागार कोड़े कृत्वा खबालकम् ।
ललाटे लिखितुं धाता तदा तत्र समागतः ॥
ललाटफलके तस्य स इदं स्वयमालिखत् ।
विवाहवासरे सर्पान्मृत्युरस्य भविष्यति ॥
वेडला रमणी तस्य समादाय मतं वपुः ।
गत्वाऽमरपुरं साध्वी मनसा तोषयिष्यति ॥

·२ सङ्कल्पना।]
मखिन्दरबाल्यलीला।
ईशाननन्दिनी देवी सम्प्रीता धेडलां प्रति ।
षण्मासानन्तरं तस्य जोवन्यासं करिष्यति ॥
अभिज्ञायेव
तद्
बालो करोद कोड़माश्रितः ।
माता रोदनमात्रेण स्तनाग्रं तन्मुखे ददौ ॥
जाते क्रमेणाथ क्याप्रमाणे
माणेनैकाधिके विंशदिने सुतस्य ।
सा सूतिकागेहमपास्य रामा स्नानाभिषेकेण विशुद्धदेहा॥
अभ्य देवी पुनरेव पष्ठी नारीसमेता ग्रहमाविवेश ।
सतैललाजाकदलीफलानि स्त्रीभ्यो ददौ सा समुदं यथेष्टम् ॥
यदा सुतं स्नेहवशेन भूमौ निधातुमङ्गात् सनका नचैच्छत् ।
विलोकयन्ती सुतकान्तवक्तं तदैव सन्तोषमवाप रामा ॥
क्षणञ्च निद्रागतिसस्मितास्यः क्षणं शिशुः प्रस्फुरिताधरौष्ठः ।
उत्तानशय्याशयितस्तदानीं चित्तेज
'जनन्या मुदमाततान॥
तूर्ये मासि व्यतीते तु पञ्चमे समुपस्थिते ।
सन्तुष्टा माऽभवद् दृष्ट्वा पार्श्वस्य परिवर्तनम् ॥
पष्ठे ततो मासि वयःक्रमेण जाते शुभाहे सनका स्वपुत्वं ।
साऽलङ्कतं पदुकूलशोभं सम्मोजयामास शुभान्नमादौ ॥
यदा सखीभिः सह वाऽथ इत्यैश्चचार भूमौ स कृतोपजानुः ।
श्रदर्शयच्चाशु विहस्य दन्तान् नितान्तमानन्दयतिस्म सर्वम् ॥
सगङ्गदं किञ्चन वक्तकामो मुखेन तत्मारयितुं न शक्तः ।
दामेति वर्णद्वयभाषणेन कदा स मातुः प्रमुदं ततान ॥
तन्यप्रपानेन शिशोरुदन्या तथाशनाया शमतामुपैति ।
मत्वेति सापाययत स्तनाग्रं रुदन्तमके वशिशुं निधाय ॥
चिरं रुदन्तं न विलोक्य शान्तं तं स्तन्यपानादिविचेष्टितेन ।
चन्द्र प्रदर्य प्रशमय तञ्च माताऽभवहर्षरसाभिषिक्ता ॥

·बेडसामखिन्दरम् । [सङ्कल्पना।
शिशुः कदाचिमुकुरं निरीक्ष्य तदीयरूपप्रतिविम्बमात्र ।
ग्रहीतुकामः स्वकरं प्रसार्थ सानन्दचितं खजनं चकार ॥
यदा तु मावाऽङ्गलिग्टह्यमाणः प्रचोदितोऽसौ चरणप्रचारे।
एक इयं वा लिपतिस्म पादं तदाऽभवत् तस्य मनः प्रफुल्लम् ॥
क्रमेण बालः सबलो वयोधिकोऽधिकन्तु तत्खेलनदर्शनादिकम् ।
ततोधिको रूपगुणश्च वहितो मातु थं मोदमवईयञ्चिरम् ॥
अथास्य चन्द्रस्य ग्टहे नखिन्दरो विवर्द्धमानः क्रमशस्ततःपरं।
कियदिनान्तेऽजनि सायदारिकाधीरप्रशान्ता वसुधैकसुन्दरी॥
निशानिवासी वणिजां प्रधानः महायसम्पत्तिबलेन धन्यः ।
आसीत् सुशीलः स्वगुणैर्वरिष्ठः सायाभिधेयो मुवनप्रतिष्ठः ॥
अमला सुन्दरी नाम तस्य भार्या गुणान्विता ।
विशुद्धहृदया रामा साध्वी पतिपरायणा ॥
ऊषा वाणसुता याऽऽसीत् परिभ्रष्टा महीतले ।
गुणलुब्धा सती सैवाऽमलाया गर्भमागता ।
नामतो वेहुला बाला सायकन्या मनोरमा ।
शुभलक्षणसम्पन्ना पूर्णचन्द्रनिभानना ॥
विद्युद्युतिमती श्यामा विस्वाधरजितारुणा ।
इरिणायतनेवाभ्यां गञ्जनायितखाना ।
वकुलकुसुममाल्यैर्वेष्टितः केशपाशः
मधुरतरसुगन्धामोदितं वक्तपद्मम् ।
धवलशनकुन्दश्रेणिरस्थाच कान्ता
चपलयत नितान्तं लुग्धचित्तं हिरेफम् ।
कनकरुचिरवर्णा विभ्रती कान्तमूत्ति
विधतविविधभूषा कोमलाङ्गो वराङ्गी।

·सङ्कल्पना।
मनसाया गणकरूपधारणम् ।
प्रणयरसतरजाकीर्णवापीव साऽभूत्
सरसमधुरवाणी मोहिनी शान्तचित्ता ।
तिलपुष्पसमा नासा बभौ यस्था विशेषतः
धूयुगं जितकोदण्ड मरोहारविराजितम् ॥
तारका व योभन्ते तत्र मुक्ता दिवानिशम् ।
मणिः शिरसि तेजखी फणिरत्नमिवाबभौ।
नृत्येन गोतेन सुशिक्षितेन मातुःपितुश्चैव मनो हरन्ती।
सानन्दचित्ता खयमयजस्खं सा रञ्जवामास जनस्य चेतः ।
एवं कमात्तौ परिवईमानौ सा बेहुला सोऽपि नखिन्दराख्यः ।
रूपेण शीलेन गुमोन जातावतिप्रियौ नागरनागरीणाम् ॥
अथ दैवहतप्रज्ञः प्राप्य दुःखं यथोचितं ।
परिभमन् महारण्य स्वदेशं साधुराययौ ॥
कन्याचीरातचासौ लज्जितोऽचिन्तयत्तदा ।
प्रवेष्टुं सहसा गेई नोचितं दिवसे मम ॥
यापयित्वा दिनं तावत्कदलीवनमास्थितः ।
निमतं रजनीयोगे प्रवेच्यामि निजालयं ॥
चित्तज्ञा मनसा देवी विज्ञायास्य मनोरथं ।
पुनदुःखयितुं साधुमिच्छती कुपितान्तरा ॥
दैवजरूपमाश्रित्य विवेश समकाग्रहम् ।
अपूर्वतिलकं भाले कक्षसन्तपुस्तकं ॥
प्रागतं गणकं दृष्ट्वा दत्वा पीठासमं सती।
तं गणयितुमभ्यर्थ विप्रं पप्रच्छ मङ्गलम् ॥
पर्थितोऽसौ कठिनी प्रपात्य प्रोवाच भद्रे वसतौ तवाद्य ।
हि चौरो धृतचीरवासा रात्रौ समायास्यति भीममूर्ति: ॥

·ca
M
वेहुलानखिन्दरम् । [२ सङ्कल्पना 1
अमात्य वर्गान्वितया त्वया पुनः सतर्कयोपस्थितया वनान्तिके ।
यदा विलोक्येत स धृष्टचौरः धृत्वा प्रहत्तुं स हि युज्यते तदा ॥
इत्यु का प्रस्थिते तस्मिन् विप्रे साधुनितम्बिनी।
चौरमुद्दिश्य सा तत्र सावधाना स्थिताऽभवत् ॥
यथाभिमन्वितं साधुरथाभ्यागत्य काननात् ।
अशियन्निजोद्याने कदलीपादपान्तरम् ।
क्षणे क्षणे ददच्चक्षुरङ्गने पादपान्तरात् ।
दृष्ट्वा खेलान्वितं पुत्रं पुनरन्तहितोऽभवत् ॥
अथ दासी वनं गत्वाऽपश्यत्तस्य तदालतिम् ।
ऊचे च सनकामेत्य कोऽपि पापोऽस्ति कानने ॥
तच्छ्रत्वा सनका पूर्ण समेत्य तहनान्तिक ।
खसखसं शब्दमाकाऽकृत चौरस्य निश्चयं ॥
ततः साऽऽज्ञापयामास भत्यं भोजनिवासिनम् ।
पश्य मृत्य द्रुतं गत्वा कोऽस्ति मे कदलीवने ॥
अथो बलिष्ठः सनकानुमत्या तदीयभृत्यो वनमुत्पपात ।
दृष्ट्वा च चौरं खकरेण धृत्वा पदा चपेटेन तमाजघान ॥
राविप्रभावाच्च वनप्रभावात्तमःप्रभावेण हतप्रभोऽयं ।
लज्जावनम्नः शवचोरवासःसमावृताङ्गो वुयुधे न तेन ॥
यदा चाभिहतः साधुलॊकास्तत्र समागताः ।
शुश्वुस्तन्मुखाहाचः क्षमखेति न मारय ॥
जना न चौरं नच दुश्चरित्वं जानीत मां साधुमिति ब्रुवाणं
आलोकमानीय विलोक्य चैते तञ्चन्द्रदासो विविदुस्तदेति ॥
निरीक्ष्य साधु स्वजनाः सुदुःखिता निन्यस्ततसं स्वग्रहं समाद
सस्नेहवाचा परितोष्य तं पुनः प्रतस्थिरे ते भवनं ततःपरम् ॥

·सङ्कल्पना।]
चन्द्रसनकासम्भाषणम् ।
लानं मुखं तस्य ततोनिरीच्य सशोकलज्मा सनका नितान्तम् ।
नीराकुलाक्षो पतिमित्यवादीत् विरूपहेतोवंद ते विशेषम् ॥
साधुस्तथैवं कथितः स्वभार्यया सगगदं वाचमुवाच कातरः ।
यावच्च दुःखं मम लक्ष्य ते प्रिये तनावगम्यं मनसैव कारणम् ॥
पदाम्बुराशौतरणीनिमज्जिता विलोक्य भीत्या निपपात पाथसि ।
नासापुटेनास्यपथेन चाऽभवं पयःप्रवाहैः परिपूरितोदरः॥.
ततस्तीरं समुत्तीर्णो दैवात् सम्प्राप्य भेलकम् ।
अहं चीरारतो जातो नग्नो नारीप्रबोधनात् ॥
पश्चाद् ग्राममरण्यश्च परिभ्रम्य निरन्तरम् ।
यावत् कष्टं मया लब्धं तत्प्रवक्त न शक्यते ॥
खदेशमागतः पश्चात्तत् लोशोपशमाशया।
प्रवेष्टुं सहसा गेहं कुण्ठितो लोकलज्जया ।
यापयित्वा दिनं यावत् प्रवक्ष्यामि स्टहं निशि ।
मनसीति विचिन्यैतत् कदलीवनमाश्रितः ॥
अत्रापि तव भत्येन ताद्यमानो यथावलम् ।
शक्नोमि न स्वयं गन्तु' जातोऽहमवशेन्द्रियः ॥
खुत्वेति वाचं सनकातिकातरा नेत्राव धारापतनाकुला सती ।
विदयत्तं प्रणिपत्य पादयोरतापरं शान्तमतिर्भव प्रभो।
दिन देव्या सह सर्वदैव लब्धं त्वया केवलमात्मदुःखम् ।
तो विवादो भनता न युक्तः कत्तुं पुनर्देवतया सहवम् ॥
हटा स्वयं या विदधाति भोगं रुष्टा सती नाशयति क्षणेन ।
हकप्रभावं नियतं विदित्वा तस्याः पदाजं भजसे न कस्मात् ॥
त्वति क्रुद्दो वचनं तदीयमचे स तां शोकविदग्धचेताः ।
तत्सङ्गं कुरु मत्समोसा पापिनी सर्वविनाशिनी मे ।

·बेडलानखिन्दरम् ।
२सक्षल्पना।
दृष्ट्वा मुखं तस्य रुषापरीतं प्रसादनार्थ सनका पुनश्च ।
उवाच नाथं विनयावाचा निवोध साधो मम पूर्यत्तम् ॥
सहायहीनां किल मांससत्त्वामुत्सृज्य यातोऽसि चिरं विदेशम
विचिन्त्यमानेन महेवरेण सुदुःखितापी सुरक्षिताऽस्मि ॥
अहं हिनारी ग्टहपिचरस्था देवेन वा धीरधियाऽऽत्मशक्त्या
असयकष्टं परिसह्य सर्व नखिन्दरं सूतवती सुपुत्वम् ॥
तदिन्दुकल्पं सुतवक्कमेतदृष्ट्वान ते किं हृदयं प्रफुल्लम् ।
उलोति रामा तनयं ग्रहीत्वा समर्पयामास पतिं करेण ॥
निरीच्य पुत्वस्य मुखं ततो वणिविरज्य शोकंस समुत्सकोऽभवत
सहर्षमङ्क सुतमेनमाददे ततचुचुम्ब च तदीयमाननम् ।
क्रमेण पुत्वस्य समेधितेन हेहेन संविस्मृतपूर्वदुःखः ।
प्रशान्तचित्तोऽगमयत् सुखेन कालं कियन्तं स हि चन्द्रदासः
अथास्य पुत्रस्य नखिन्दरस्य कियहिनान्ते शुभकर्णवेधम् ।
सम्पादयामास पुरोहितेन यथाविधानं स कृतप्रयत्नः ।
अभ्यस्य बाल्ये पठनीयशास्त्र विद्यार्जिता तेन नखिन्दरेण ।
সাবিহ্মাৰ জীৱালা জানা ননন ঘিনমিল।
तौर्यत्रिकाभिन्नगुरूपदेशात् सुशिक्षितस्ताण्डवगीतवाद्ये ।
आनन्दयदेवनलीलयाऽसौ प्रमोदसंसर्गिक्यस्यवर्गम् ॥
व्यायामाभ्यसनं कृतं प्रतिदिनं तेनाथ मल्लःसह ।
नित्याभ्यासवशेन तन्निपुणताविस्ततोऽजायत ।
दुज्जया नखिनो जिता बलवता दोर्णाश्च तेन वयम् ।
तेनासौ कथितो नखिन्दर इति व्यायामदःजनैः ।
यदा वयस्यैः सह युध्यमानी जिगाय तान् बाहुबलेन सोऽयम्
ज्ञात्वा तदैतत् पितरौ तदीयौ ननन्दतुः शौर्यग्लान तस्य ।

·२४
सङ्कल्पमा। नखिन्दर विवाहप्रस्तावः ।
दिनेषु गच्छत्सु नखिन्दरोऽसौ प्राप्तः परं यौवनकान्तरूपम् ।
विद्यार्जनाल्लब्धविशुद्धबुद्धिः सर्वेषु कार्येषु विचक्षणोऽभूत् ॥
पाणिग्रहे योग्यसतं ततोऽसौ समीक्ष्य साधुः सनकामुवाच ।
पुत्तस्य नौ दारपरिग्रहार्थ कन्या सुरूपा हि गवेषणीया।
सौभाबभाक् सर्वगुणेन गण्या कन्या भवेद्या कुलसुन्दरीषु ।
अविष्यतां वै सविशेषयनं सा साम्प्रतं सर्वकुलचदक्षः ॥
सा तं वभाषे शृणु नाथ कन्यामेतादृशीमप्यवधारयख ।
पुत्तस्य मे सर्वगुणान्वितस्य पाणिग्रहे या हि भवेत् सुयोग्या ।
प्रतस्तु कन्यापरिदर्शनार्थं पुरोहितं प्रेषय नाथ मूनम् ।
विज्ञाय साधुः सनकाभिलाषं समाह्वयत्त हि जनाईनाख्यम् ।
ततः समागतं गेहे जनाईनपुरोहितम् ।
पीठं निवेश्य चाभ्यचर सं साधुरित्यभाषत ।
त्व पुरोहित मे कार्य यथासाध्यं शुभाशुभम् ।
सम्पादयसि यत्नेन त्वहि मे हितकारकः ॥
अतो निवेदयामि त्वां विवाहा, सुतस्य मे ।
अनुसन्धीयतां कन्या सुन्दरी या मनोरमा ॥
पुरोहित उवाच ।
जानाम्येकं धना धनपतिसदृशं साधुदत्ताभिधेयं
जाने नैतहियेषं किमुपरिणनयने विद्यते तस्य कन्या ।
तस्यावासः सुदूरस्तमहमपि तव प्रीतये गन्तुमीहे
चन्द्रस्तुष्टस्तदुक्त्या समुचितवसुना तर्पयामास विप्रम् ॥
अर्थप्राप्तिप्रभावादपि विनयवशात् साभिलाषं पुरोधा:
साधोः सन्न प्रतस्ये सुचतुरघटक विप्रमेकं स्टहीत्वा ।

·वेडलानखिन्दरम् । [२सकल्पना।
दृष्टाऽऽयातौ द्विजौ ताववनतशिरसा साधुदत्तः प्रणम्य
भक्त्याऽटच्छत् भवन्तौ कथमिह वदतामागतौ विनवयौं ।
विप्रावूचतुः।
कन्या विवाह्या भवतो हि विद्यते
श्रुत्वाऽऽगतौ तहद नौ वणिग्वर ।
साधुदत्त उवाच । 174022
विवाहयोग्या तमया न मे रहे
श्रुतम्मया सायसुतास्ति सुन्दरी ॥
तस्याथ साधोर्वचनं निशम्य यातौ ततः सायनिकेतनं तौ ।
समागतौ विप्रवरौ विलोक्य समादरेणार्चितवान् स सायः ।
आगतौ ब्राह्मणौ दृष्ट्वा वेडला प्रणिपत्य तौ ।
तयोः पादरजोऽग्ट हाच्छिरसा भक्तितत्परा ॥
अवगुण्ठनहीनां तामालोक्य घटकोऽब्रवीत् ।
व्यं ते दुहिता साय नन्वदत्तेव लच्यते ॥
सकलाय सुशीलाय वरपानाय कन्यका ।
कथं न दीयते साधो कालक्षेपं करोषि किम् ॥
त्वमव वणिज नाथ प्रधान इव गण्यते ।
न दत्वोहाहमीदृश्या भक्तं ते रोचते कथम् ॥
एवं निवेदितः सायः प्रणम्योवाच तं द्विजम् ।
कन्यां दास्ये वरो देव सत्पात्रो यदि लभ्यते ॥
प्रत्यब्रवीत्तं घटकस्तदानीं वाक्यं हितार्थ शृणु सावधानः ।
चन्द्राभिधः साधुरहो महात्मा सुविश्रुतश्चम्यकदेशवासी ॥
कुलेन शीलेन धनेन साधो नचास्ति न्यूनो भवता सहाऽयम् ।
नखिन्दरस्तस्य सुतः सुशीलः सर्वाङ्गसौन्दर्ययुतः सुपात्रः ॥

·२ सङ्कल्पना।] नखिन्दरोदाहसम्बन्धनिर्णयः । जिता मही तेन वणिक् सुतेन बुद्दा च विद्यागुणगौरवेण । रूपेण कामो विजितोऽमराणां गुरुर्जितो वाक्पटुताविशेषैः ॥ तस्मै सुशीलाय वराय कन्यामिमां सुरूपां यदि दित्मसि त्वम् । तब्रूहि मे साय तयोः करिष्ये सम्बन्धबन्धं हि परस्परस्य ॥ सायः सहर्ष तमुवाच देव यद्येष पात्रस्तव सम्मतः स्यात् । वेमश्य सम्यग्गणकेन साई जानीहि राण्योः शुभलक्षणं तत् ॥ ततः पुरोगतो वणिम्वरेण योजक द्विज- स्तथा निवेदितस्तदा प्रमोदमागतोऽभवत् । तदाज्ञया समागतो ग्रहहिजो व्यजीगणत कुमारक न्ययोस्तयोविवाहमेलनं ततः ॥ अथाभ्यभाषत विजः शुभं गणादिकं यो- स्तदीरितं यथायथं मनीषिणां मतं वचः । निशम्य साहसान्वितो बभूव योजकहिज- स्ततः स तं कुतूहलात् वणिग्वरं न्यवेदयत् ॥ तस्मै सुतामर्पय साय वेडलां विवाहयोगो मिलितो यतः शुभः । श्रुत्वा तदीयं वचनं प्ररोचनं जगाद सायो घटकं मनोगतम् ॥ जातो मया चम्पकदेशवासी स चन्द्रदासोर्जितरत्नराशिः । हतः पुनः सर्वगुणन युक्तः प्रियम्बदस्तस्य सुतोऽस्ति धीर । ||चाऽनया ते परितोषितोऽस्मि सहर्षमेतस्य सुताय दास्ये। दीयकन्यामिति निश्चयो मे गत्वा द्रुतं चन्द्रमिदं ब्रवीथाः ॥ त्वैव सायाभिहितं हिजौ तौ प्रीतौ ततः पूर्णमनोभिलाषौ । दिशमाजग्मतुरादरेण सायस्य सन्देशमवाप्य तूर्णम् ॥ विश्य साधोभवनं तदा तौ ब्रूतः स्म तस्मै शुभमेव सर्वम् । विश्थ साधुः प्रतिपूज्य विप्रो ब्रूतं विशेषाद्भवदीयत्तम् ॥

·वेडलानखिन्दरम् । [३ सङ्कल्पना। जनार्दनो विज्ञवरः पुरोधास्ततः सहायतमिदं वभाषे । पूर्वापरं यावदन्तजातं संश्रूयतां तहटकस्य वक्वात् ॥ पुरोहितस्याभिमतं विदिया शुश्रूषयोत्कण्ठितचेतसं तम् । चन्द्रं स्वपत्नया सह वर्तमान प्रशान्तचेता घटको न्यगादीत् ॥ प्रादौ तबादेशमवाप्य चन्द्र दत्तस्य साधोनिलयं प्रविश्य । तमब्रुवं दत्त भवन्त्रिकाये कन्यासि ते कापि विवाहयोग्या ॥ पृष्टो मया साधुरसौ सुशीलः प्रोवाच कन्या मम नास्त्यदत्ता । याऽसत्रय सायस्थ रहे निशानौ सा विश्रुता रत्नमिवास्य कन्या सुश्राव्यमेतद्वचनं निबुध्य द्रुतं निशानावगर्म सहर्षम् । गत्वा ग्टहं तस्य ददर्श कन्या विवाहयोग्यां कमनीयकान्तिम् ॥ दृष्ट्वा सायसुतामथोऽब्रुवमिदं कन्या मया लक्ष्य तेऽ दत्ता साय क्योधिका कथ मसौ दातुं वया नेष्यते । सायोऽभाषत भाषितं हि भवतो युक्तं मया मन्यते सत्याबो यदि लभ्यते कुलवते तस्मै सुता दास्यते ॥ अवसरमुपलभ्योवाच तं साय शीघ्रम् स्पृश्यसि यदि चित्ते सम्प्रदातुं कुमारीम् । समधिकपरितोषाचन्द्रपुत्त्राय देहि स भवति गुणिगण्यो मान्यवंशप्रसूतः ॥ निगदितवचनं मे खीचकाराशु साय: परमसुखितचित्तोऽतोषयमाञ्च भत्या । तदनुनयगिराऽहं प्रीतियुक्तोऽस्मि प्राप्तः शुभपरिणयबन्धव्यग्रचितं भवन्तम् । घटकवचमतुष्टश्चन्द्रदासः सभार्य- स्तनयशुभविवाहोत्साहशीलो बभूव ।

·२मलना।]
घटवेम कन्यकावर्णनम् ।
तदनु च समका सा सादरं हर्षयुक्ता
प्रणिगदितवती तं कीदृशी सा कुमारी ॥
या सुन्दरी सुरपुरीमपहाय रामा
खेच्छागतेव वसुधामुपभोक्तकामा ।
पद्मालयेव हृदयङ्गममूर्तिरेषा
विद्याधरी किमु धराधरराजकन्या ।
या कामिनी प्रणयिचित्तविनोदहेतु-
- काशते रुचिरकाञ्चनवल्लरीव ।
यस्या निशाकरविनिर्मलकान्तमास्य
हास्यं तडिहिकसितप्रतिमानमेव ॥
गत्या जिता गजगणाश्च मरालपति-
नृत्येन खर्युवतयो विजिता यया च ।
वासन्तिकाः पिकगणा मधुरखरण
निवाससौरभहतादरमजमजं ॥
चक्षुः सरोरुहयुगं सममीक्ष्यमाण:
पाकुलो मधुकरो मकरन्द लोभात् ।
यस्याश्च भालनिहितसिलकच्छलेन
संराजते परमसुन्दर नीलकायः ॥
पुण्ये दिने विधिविशेषतिथौ च वाला
देवाञ्चनापरतया प्रथितप्रतिष्ठा।
ना? यया नियमितं व्रतमाचरम्या
भग्नादराः किमपरा व्रतपालयन्वः ।
संश्रूयतामवहिता सनके वचो मे
धीशक्तिरूपगुणगौरवशालिनीषु ।
५

·बेजलानखिन्दरम् ।
[१ सालमा।
इत्यहि या निरुपमा भुवनाङ्गनासु
सा ते भविष्यति बधूर्घटकोऽवदत्ता।
पुत्वसवायं प्रशतप्रशंसो योग्या तथा सायसुतास्ति तस्य ।
मन्ये विधावा कृत एष योगः शुभं फलं तेन फलत्यवश्यं ॥
तत् सायकन्यावदनारविन्दसन्दर्शनार्थ गमने विलम्बः ।
कदापि ते नोचित इत्युवाच चन्द्रं तदानीं घटक: पुनश्च ॥
वैवाहिकत्वेन स सायदत्तः सम्भाषणीयो भवताऽचिरेण |
"शुभस्य शीघ्र" प्रवदन्ति धीरा वाक्यं तदेतत् सफलं कुरुष्य
प्रचोदितस्तबचनेन चन्द्रः संग्टह्य वस्त्राभरणं सुरम्यम् ।
मिष्टाबजातश्च यथाभिलाषमगात्ततः सायनिकेतनं सः ॥
पुरोहितोऽसौ घटकच विप्रौ सहर्षमेतौ तमनुप्रयातौ।
साधुर्यदा तस्य पुरं विवेश प्रत्युद्ययौ तं विनयेन साय: ॥
आत्तोपहारोपचयस्ततोऽसौ तेभ्यो ददौ सादरमासनानि ।
सम्भाष्य पश्चाच्च परस्सरेण प्रफुल्लचित्तौ भवतस्ततस्तौ ॥
सायं पुनः साधुरिदं वभाषे त्वं मे हि वैवाहिकतोपयुक्तः ।
श्रुत्वा गुणौषं भवतः सकाशं कौतूहलेन स्वयमागतोस्मि ॥
त्व मे कुटुम्बोऽभिनवो भवेति चित्तेऽभिलाषास्ति शपामि तुभ्या
कुटुम्बिता मे भविता सुखेन साई त्वया शुद्धधिया हि साय ।
चन्द्र ततोऽसौ निजगाद सायः साधुः कुटखोहि भवेत् सुखाय
सम्बन्धबन्धो भवता सहायं प्रमोदहेतुर्भवतीह मन्ये ॥
अतो ब्रवीमि ते चन्द्र त्वत्पुत्वो यो नखिन्दरः ।
दास्यमानां सुतां तस्मै वाचाई साम्प्रतं ददे ॥
सुचतुरघटकोऽसौ सायवाक्ये मिहत्ते
शुभपरिणयवन्धं बवमूलं प्रणेतुम् ।

·च क्रन्दन्त्यथ सायपत्नी कन्याकरं स्वीयकरेण धत्वा ।
सङ्गलमा।] विवाहे चन्द्रस्य पणितम् ।
उभयवचनसाच्ये पत्रमे तुलस्याः
करतलपरिवन कारयामास ताभ्याम् ॥
विवाहसम्बन्धविधौ स्थिरीकृते हासोपहासावुदितौ यदा मिथः ।
उवाच चन्द्रः खमनोगतं तदा होदये यच्च विषादकारकं ॥
पक्तुं लौहकलायकं गुणवती शक्नोति या कामिनी
सा मे साय वधूभविष्यति सती सैघा प्रतिज्ञा मम ।
सायः प्रत्यवदत् किमद्भुतमिदं त्वं भाषसे मक्तवत्
लौहः किन्द विपद्यते इतधिया न ज्ञायते तत्त्वया ॥
अमलोवाच तच्छुत्वा पापबुद्धे किमुच्यते ।
किं समर्था भवेत् कापि मानुषी लौहरन्धने ।
व्या पुन: कण्ठनिविष्टयाऽमौ प्रचोदितो वाचमुवाच सायं ।
अनास्थतां त्वत्तनया त्वया तत् विज्ञायतामत्र मतश्च तस्याः ।
सोऽन्तःपुरं प्रतिगतो रमणीरवादीत्
किं वेडला मम सुता भविता समी
पर्नु कलायमयसः पणितं विवाहे
श्रुत्वा तदूरचिरं तमिदं रमण्यः ।
निवेश्यविप्रो घटको दुराशय प्रागत्य सम्बन्धमचेष्टयत् कथम् ।
म्
हिमत्तो वणिजां कुलाधमो ब्रवीति पापः किमसङ्गतं वचः ॥
वर्पितस्ते विधिमा ललाटे वत्से न किं सत्कुलपात्रलाभ: ॥
धिनार्थं प्रतिषाचमूचे तां वेडला मेरमुखी प्रसन्ना ।
कन्द मातनंच विस्मयो मे लौर कलायं गलितं करिष्ये॥
गन्मितायाञ्च तिथे: प्रधानं मासवतं या कुरुते कुमारी ।
ति सा सिद्धमिमं कसायमेतद्वताचारफलं निबोध ।

·२६.
वेडलामखिन्दरम् ।
[२सकल्पना ।
उशीरमूलं कतिमुष्टिसङ्ख्य स्थालीशरावादिकपालमामम् ।
आनीय संस्थापय शीघ्रमम्ब सरोवरे सातमहं व्रजामि ॥
ध्यानेन तत्त्वं मनसा विदित्वा सा वेडला यत्र तथा जगाम ।
सुपककेशा तडवेशा भूदेवपत्नी मनसा तदानीं ॥
तत्रैवासीत् सुन्दरं सायगेई क्रीड़ोद्यानं निर्मितं तत्समीपे।
रम्यं हम्यं तस्य मध्योपशोभं हारैयुक्तं तच्च सोपान-पतया ॥
प्राचीरवलयैरुञ्चैस्तञ्चतुर्दिक्षु वेष्टितम् ।
वृहदायतनं तच्च सुप्रशस्तमदृश्यत ॥
शाखापल्लवितैर्वक्षैः कलनादैविहङ्गमैः ।
नानाजातिभिरुद्यानं विशेषेणैव मेवितम् ॥
कोकिलानां कलध्वानैर्नादितं सामगैरिव ।
फलमूलाशिनां तच्च वासयोग्य मनोरमम् ॥
विरेजुर्विविधा मार्गाः प्रादक्षिण्यक्रियाविधौ ।
गिरिमञ्चूर्ण सम्पूर्णास्तत्र ते सर्वतोमुखाः ॥
तेषामुभयपावं च पुष्योपवनशोभिते ।
विकसत्कुसुमामोदैाप्तास्तत्र चतुर्दिशः ॥
तन्मध्यभूमौ चतुरस्त्रनिर्मि ते सरोवरे घट्टचतुष्टयाहते ।
विचित्रपाषाणनिवेशकौशलात् सोपानराजी विरराज भाखर
काचोपमं यत्र सुचारु निर्मलं नीरं सुदृश्यं वसुधासुधानिभर
गुन्नत्सुधापानप्रमत्तषट्पदनिषेविताम्भोरुहराजिराजितम्
सा छद्मना पद्मपलाशचक्षुरलच्यरूपेण सुलक्षणाङ्गो।
क्षणेण सोपानसमीपदेशे तस्योपविष्टाऽभवदेव देवी ॥
सरोवरेनाथ सुधीरगत्या सा वेहुला स्नातुमुपस्थिताऽऽर्स
तत्तीरषट्ठ परितो विलोक्य जले सलील निपपात वाला ॥

·सालमा।] वेडलामनसासम्भाषणम् । झम्मं प्रदाय पतिता सलिले यदासौ तत्पाणिनिःस्तपयःकणिका तदीये । गात्रेऽपतत् खलतयेति रुषान्विता सा दृड्डा प्रकाश्य निजरूपमभाषतैनाम् ॥ निजपार्णिजलं दत्त्वा यतो मामवमन्यसे । अतोऽभाग्यवती भूया रूपलावण्यगर्विणि ॥ बरगव्येण किमीथेन जातस्तवायं नयनावरोधः । न लक्ष्य ते कापि च माननीया किं देवता कि धरामरस्त्री। वेडलोवाच । किमेवं भाषमे गिरा कटुकया सपा । सम्भावयसि वा मे त्वं किमहङ्कारलक्षणं । हडा सत्युग्रमूर्तिरवदत् । कथं ते पार्णिजातेन जलेनार्दीकता मम । तनुरेषा प्रवीणायास्तत् किं मे नावमाननम् ॥ तां वेडलाऽब्रवीद् दृष्ट्वा व सतीव न लक्ष्यसे । निजदोषमनालोक्य दोषिणों भाषसेऽपरा ॥ अहमग्रे जले मग्ना त्वन्विदानीमुपस्थिता । वर्षीयसि कथं गाने लग्नं ते सलिलं भवेत् ॥ ततो सुद्धा सती शान्तमूर्ति : प्रत्युवाच । भवतु तावदेष ममैव धः न पुनर्भवाः विवादोऽस्मादृश्योरेतादृशः । कस्याश्चिदपि रहाया वयोदोपप्रभावतः । न तस्या वाङ्नवा बुद्धिः सम्यक् स्फुरति सर्वदा॥ तदेहि भद्रे मधुरभाषिणि हरिणायतलोचने बावामुभे निम- गावो जले मण्यावो वा. परस्परं कौतुकेन का च किमुत्यापयितु

·३८
शक्रोति खहलेनेति । तथोक्ता वेडला बाला बालिकाखभावात मनसा
प्रभावाहा तत्क्षणात्तदुक्तौ सम्मता सत्युवाच । यदेव मन्यते भवतीति ।
ततो निमग्नयोस्तोये पुनरस्थितयोस्तयोः ।
वृहाया उत्थितः शङ्खः करे तस्यास्तु कङ्कणम् ॥
तद् दृष्ट्वा परितप्तेव शशंस ब्राह्मणी ततः ।
ब्राह्मणों मामवज्ञाय किं शूद्रा लब्धकङ्कणा ।
अतो हतो भवेत् पतिविवाहवासरे तव ।
शपामि वेडले ततः प्रसादमित्यहं ददे ॥
स जीवितो भवेत् पुनः सवेन भासितस्वया ।
भुजङ्गमातरं यदि प्रसादयिष्यसि स्वयम् ॥
पक्नुमईसि बाले त्व कलायं लौहनिर्मितम् ।
इत्युक्त्वाऽन्तहिता देवी वेहुला तदनन्तरम् ।
इयं सा ब्राह्मणी हा मनसेति व्यचिन्तयत् ।
कासौ गतेति संचिन्त्य क्रन्दन्ती वेडला तदा ॥
जलादुत्याय भवनं प्रत्यागत्य ततःपरम् ।
महानसे चकारासौ चुल्लिनिर्माणमुत्तमम् ॥
षटकाकिनीमितान् नीत्वा कलायान् लौहनिर्मितान् ।
ध्यात्वा सा मनसादेवीं पाकं कर्तुं प्रचक्रमे ॥
प्रज्ज्वाल्य चुल्लिं खयमेव रामा स्थालीशरावौ च ततो निधाय
उशीरसाईहयमुष्टिकेन यत्नेन सालितयोल्कयासौ ॥
निमेषसाईहिकमेव कालं सम्यङ्मदा पक्कवती कलायान् ।
सुखिन्नमवं विहितं यथा स्यात् लौर कलायो गलितस्तथैव ।
विलोक्य साधुर्गलितं कलायं कन्याचरित्रञ्च पवित्रमेव ।
पतिव्रता साविति मन्यमानो निर्णीतवान पुत्वविवाइलग्नम् ॥

·शासना। चन्द्रं प्रति मनकामबोधनम् ।
भाष्य सायं तत एष साधुः हर्षेण चम्पानगरं प्रतस्थे ।
समागत्य सहर्षरित्तः सर्वं यथावत् सनकामुवाच ॥
नशम्य तत्तं सनका वभाषे शोकं पुनः सोढुमशनुवाना।
तास्मि ते देवतया विवादात् कुर्य्यादतः किं मनसा न जाने ।
पापबुद्धिर्वनिता वचोभिर्देवी रुषा ताञ्च तिरश्चकार ।
न्तिालदण्डश्च करेण कृत्वा जगाद भक्ष्यामि भुजङ्गमुण्डम् ॥
प्रबोधयितुकामा सा कामिनी स्वामिनं ततः ।
शोकार्ता वक्तुमारेभे विनयेन यथोचितम् ॥
न्ये विधाना लिखित ललाटके साधो नितान्तं तव वंशनाशनम् ।
अखण्डनं तल्लिखनं विधेर्यतस्ततस्वमेवं इतधीरधीरसि ।
सह देवतया वादो जातो येषां कृतागसाम् ।
वंशनाशोऽभवत्तेषां दैत्यदानवरक्षसाम् ॥
यथा बलेन नीतायाः सीतायाः कोपवकिना।
सवंशो रावणो वीरो दग्धोऽभद्रक्षसां पतिः ॥
तथा निशुम्भशुम्भौ द्वौ धातरौ सुरविहिषौ ।
मायारूपधरा देवी विशालाक्षी हिमाचले ।
ग्रहीतुकामौ कामेन दानवौ बलगवितौ ।
सवंशेन क्षयं नीतौ देव्या रोषप्रभावतः ॥
एवं देवविरोधाग्निदग्धसारा महासुराः ।
शहंशाः खवंशेन पता अन्येपि भरिशः ॥
हिरण्यकशिपु त्यो हिरण्याक्षो महाबलः ।
उग्रसेनसुतः कंसतथा तौ मधुकैटभौ।
यततेपि हता शूराः कुतन दुर्बलो नरः ।
इति विज्ञाय मतिमन् शान्तचित्तो भवाधुना ॥

·४०
बेहुलामचिन्दरम् ।
[२सालन
एतावत् सनका नारी प्रबोधार्थं वणिक्पतेः ।
सप्रमाणं वचः सळ मुवाच हितकाङ्क्षया ।
हिताशया यत्तयोक्तं नाऽसौ मेने हितं हि तत् ।
म रोचते हितं पथ्यं यथैवापथ्यसेविने ॥
हतबोधो रुषा साधुन प्रबोधममन्यत ।
वरमूचे च सा काणी पुनः किं मे करिष्यति ।
मत्सुतस्य शुभोहाहे सावधानोस्मि साम्प्रतम् ।
तहासभवनं कुर्थामतो लौहमयं
हढ़म्
ततस्तगृहनिर्माता विश्वकर्मा तदाज्ञया ।
किङ्करेण समानीत उपतस्थौ तदन्तिकम् ॥
अथासौ मनसाभीतिनिरासार्थं कृताशयः ।
विमश्य कृतकाणं विश्वकर्माणमादिशत् ॥
गच्छ भोः कर्मकत्तर्ण मम सान्तालिपर्वतम् ।
एक लौहमयावासं निर्माधि यत्नपूर्वकम् ॥
पिपीलिकादयः कीटाः प्रवेष्टुं तत्व केतने ।
यथा नाईन्ति तद्रूपं कुरु निर्माणकौशलम् ॥
निवोध कारणं तस्य पुत्वा मे फणिना इताः ।
ममसाया विरोधेन भीतचित्तोऽस्मि सर्वदा ॥
अतो लौहमये गेहे तस्या भीतिप्रशान्तये ।
पुत्वं बधूसमेतं मे निर्विघ्नं स्थापयाम्यहम् ॥
प्रतिऋत्य ततः सर्वं सहनिर्माणसाधनम् ।
साधोः सकाशादादाय विश्वका गिरिं ययौ।
निर्माणकर्म कुशलः खल विश्वकर्मा
तविममे झटिति वासर सुरम्यम् ।

·पालना।] लौहग्टहासरसकरवम् । दूरीलतारिभयमुचितमायतच रेजे सुरश्चितमिदं सुखशान्तिदाट । सम्भाग्दो भित्तयो मध्यभूमिखडा सर्व निर्मितं काम्सलो। रं रम्यं कुचिकाधारयुक्तं सवरलैषितं चित्रितश्च । निर्माय होचितकर्मयुक्तं स कर्मयूरो सदनं प्रयत्नात् । सन्तोष्य चन्द्र बहुमूल्यरत्नैः पुरस्कृतवाथ ग्टई प्रतस्थे । विश्वकर्माप्रति निकेतं जातं समाप्त मनसा विदित्वा । तूर्णमासाद्य पथि प्रयान्तं रोषेण देवी सरसेत्युवाच ॥ वस्थानुरोधानवता सयनं विनिर्मितं लौहमयं निकायम् । समे विपक्षश्चिरमेष साधुत्वाप्यसको चिकुलात् तव । चाऽधुना मे कुरु तब गत्वा तङ्गित्तिपाई भजगैकवर्म । सेतोस्तु ते क्षेमकरच सर्व नोहिपन्नो भवितासि शीघ्र का विश्वकर्मा सभयं शशंस क्षमख मे देव्यभयं प्रयच्छ । सबध्धा प्रसादं चलितोऽस्मि गेहं कथं पुनर्वामि ब्रोमि किन्तं ॥ यी तमचे अणु विश्वकर्मन् पृच्छत् स चे स्वा कथमागतोसि । अवीव चन्द्र कियदस्ति शेषं स्मृत्वा तु तत् कमिशागतोऽस्मि । ततोऽनुरोधेन भयेन बास्याः कतुं भुजङ्गागमनाय रन्धम् । पाययौ लौहट हं तदानीं स विश्वकर्मोभयचकितामा ॥ माधानानातमीशानकोणे सूक्ष्मछिद्रं सूबसचारयोग्य। वा तवाकाराण पूर्ण पूर्ण तस्माहिवकर्मा प्रतस्थे । यथाऽधातनिवासीका साधुः सुभे काले सतस्य विवाहदान- प्रमिति विचित्य नोहराई विखकर्मचा निम्भिवमित्यभिजानन्न- भयः पुरोहिमेन मा मन्नयित्वा चादौ. निमायकुशलान् -नानादिचद् भो ब्राक्षया मत्सतस्य शुभविवार कुटुम्ब वर्गा- ६

·बेडलामखिन्दरम् ।
[२महलना।
निमन्त्रयितुं यथादे गन्तमहन्त भवन्तः । ततस्ततपहिता विप्राः
परमौतमुक्येन सरावाकहला वणिजामावासभूमीः प्रतस्थिरे। अथ
खवाकदानेन प्रत्येकमभिनिमन्ला प्रत्यागतांस्तानसौ पुरखारेण तोष
यामास सर्वान् ।
अथ सादर निमन्त्रिता वणिजां गणाः सगणा महानुरागेश
खखजायासुतकन्यकाभिः सह वर्तमाना यथायोग्यकाले चम्पकनगर
मुफ्तस्थुः
सर्व। तत्र ते बहूनि दिनान्यधितिष्ठन्तिम यतो गन्धवणिज
कुटुम्बवर्गाः निमलिताः सन्तः सुहृदां निवासभुवमागत्य प्रथममो
शाकस्य बोजानि वन्ति भूमौ ; यावत्तदनुरितं शाकं न भक्ष
यन्ति तावत्त कर्मणि सम्पन्नेऽपि कुटुम्बराहमधिवसन्तीति रीतिः ॥
ततोऽसौ चन्द्रदासः शुभकर्मनिळ हाथै बन्धुवर्गान प्रति विभर
कम्भभारमर्पितवान् वयं पुनस्तेषां तत्त्वावधारकोऽभिमत आसीत
अथ साधुर्मालाकारवधूमानाय सामादिदेश, अयि मालिनि मत्पुत्र
शुभविवाहोपयुक्तमेकं मुकुटं रचय । तदुच्यते ।
मुक्ताहीरहिरण्यरौप्यमणिभिर्युक्त सुपुष्पाश्चित
कर्तव्यं मुकुटं त्वया समुचितं तत्रेति लेख्य पुनः ।
गोविन्दो गरुड़े मरालसहितो धाता महेशो वषे
खेतैरावतवाहनोऽमरपतिदेव समीरो मगे।
यमः कुवेरो वरुणश्च पङ्किरन्यपि दिक्पालगणा: सवाहाः ।
लेख्यास्तथाकाविहारिणोऽन्ये गन्धर्व विद्याधरकिबराद्याः
वादिष्टे मुकुटे तया विरचितं सर्वे सुदृश्यं शुभं
देवाश्चालिखिताः स्ववाहनयुताः सर्पस्तु नैवार्पितः ।
पाशङ्केति वणिक् विलोक्य भुजगं क्रोधेन तप्येत चे
तेनायैव सुखं विनश्यति ततो हर्षे विषादो भवेत् ॥

·४१
सालमा।] वैवाहिकमुकुटवर्णनम् ।
तज्ज्ञात्वा मनसा जतागसमिमामित्यब्रवीत् सा रुषा
रे रे मालिनि चित्रितं बिभुवनं सर्पः कथं नार्पितः ।
पुताखे न गताः कृतान्तकवलं गर्वस्ततो लक्ष्यते
शीन में फणिमा फणा: प्रतिफलं दास्यन्ति तेऽतःपरं ।
मालाकारबधूरुषाच सभयं त्वं गच्छ मात
लेख्यस्ते भुजगः सुगोपनतया तञ्चिवपाचे मया ।
देवी तहचसा गता निजपुरं सर्पाङ्कितं मालिनी
कृत्वा पूर्णमिदं विचिलमुकुटं साधोः समीपे ददौ ।
सुचित्रितं तन्मुकुटं विलोक्य सन्तुष्टचितेन वणिग्वरेण ।
पुरखता वस्त्र धनादिदानैः सा मालिनी मेरमुखी प्रतस्थे॥
अतःपरं तस्य गेहे ये कुटबा: समागताः ।
तेषां नामानि वच्यन्ते श्रेष्ठानामिह साम्प्रतम् ॥
माधुदत्तो वणिक् श्रेष्ठो वईमानादुपागतः ।
लक्षपतेस्तुजामाताऽऽगतो धनपतिर्वणिक् ॥
हरेकृष्णो वणिनाथः कुमारीनाथदत्तक:
रामरामो जगन्नाथः कालिदासो महाधनः ।
वणिग् जनार्दनो दास: श्रीहरिश्च सनातनः ।
दुर्गादासो जगच्चन्द्रोऽनन्तदत्तोऽतिदाम्भिकः ॥
लक्षपतेः सुतश्चापि दत्तो नीलाम्बरो वणिक् ।
खशुरश्चन्द्रदासख शङ्खदत्तो धनेखरः ।
बणिजां षोड़शानाञ्च कुलेषु कुलभूषणः ।
मझे समागतासस्य वणिवंशाचतुर्दश ॥
सप्तग्रामादयो देशा वणिजां वासभूमयः ।
सत्तदेशागताः सबै ससमाजा निमन्त्रिता: ।

·मेहलानविन्दरम् । रिखमा माता नखिन्दरस्थाथ शुभोपयमवासरे। हरिद्राम्म्रक्षणादीनि शुभकर्माण्यकारयत् ॥ ततो नखिन्दरः सातो जातो हेममयद्युतिः । दुकूल परिधक्तम स्वर्णसूत्रेण मण्डितम् ॥ अथास्य बरपात्रस्य कृतदारैः सवान्धवैः । तत्कर्मकुशलैः सबै बणिभिः समुपागतः । सम्पादितं यथायोग्य सज्जनं सर्वसम्मतं । नव्यैश्च भव्यभावेन भव्यभव्यतया पुमः ॥ सामाच्छिव इवोहीतः खेतचन्दनचञ्चितः । दधामस्तिलकं भाले मोहनोऽभूम्बपिन्दर । तत्कण्ठे मल्लिकामाला स्वर्णहारेण सङ्गता । तड़िता सहितारम्या चन्द्रलेखेव दियते ॥ भुजे विरेजे मणिनाविभासितं केयूरयुग्मम् वक्षयं प्रकोष्ठके । कर्णे च मुक्ताफलमालि कुण्डलं शिरतदीयं मुकुटेन भूषितम् एवंविधाभिर्भषाभिः सन्नितोऽब नखिन्दरः । निम्नवियतपर्वका वक्रवंशेन शोभिताम् । पट्टाम्बराहतच्छादा मुक्तामालाविराजिताम् । पट्टदोला समारा निर्ययौ सायकेतनम् । इहानी मनसा देगी विं पुनर्घटयेत् फलं । इति चिन्तानिमग्नासपाताससलवेदिनः ॥ इति श्रीभगवचन्द्रप्रणीत मेहलामचिन्दरेमविन्दर- विवाहोद्योमवर्ष ने द्वितीबालना। ~~GIRAL ·वेहुलानखिन्दरम्। तौयसङ्कल्पना। अथ चन्द्रदासो बशिक् शभाभ्युदयिकत्रियासम्पादनानतर च-त्र- पोष्यलेयपेयादिभोजनविशेषैः परिवताना बरयानिगं कुटुम्वानां बाद्यकागदिसहयानिमाय सर्वेषां गयैः परितः सन सकौतुकं समा- शितसन्दर्भ सायम्याषासं निमानि प्रति वरपात्रयानमग्रेसरं वाला भयात्रां प्रचक्रमे। वाद्यानां तुमुखध्वनिः समुदितः साधोनिमासे ततो लोकव्यूहमयश्च चम्यकपुरं जातं पणिमण्डलैः । अन्ये वे च निमन्तिा बुधगणा वे चोईपुण्डा हिजाः सर्व तव पुरोहितप्रमतयः सोल्लासमन्यागता:॥ वीथीपरिसरे सत्र मच्छतां गजगाजिनां। पादप्रचारणोतरजोराजीभिरारतम् ॥ गगणं धूमसङ्घातैराकीर्थमिक पक्षितम् । जमानां पाद्यपोषेणाइतानां पुरवासिनाम् । युवतीमाबहानां तहाचीपावर्षिनाम् । हर्षात्पुलमुखं तेषां जातं राजीवसन्निभम् ॥ बरयात्रिगणाचाच पवादग्रव्यवस्थिताः। केचित् पारालेषां केपिञ्च मध्यवर्तिनः ।

·१८
बेडसामखिन्दरम् ।
भूमीपरिसरे तत्र चतुरखे तदाने।
पट्टशव्यासमाच्छवे सदः शसं मुसज्जितम् ।
विशेषाच्छोभितं तच्च धवलासरणैतम् ।
तेन ज्योततामयं जातं किंपुनर्दीपभासितैः ।
गई चन्द्रातपव्याप्तं तदधो रज्जुदोलितः ।
ज्वालितैर्दीपसङ्घातैगुहमासीहिबोज्ज्वलम् ॥
तत्बासीमध्यदिग्भागे तद्विस्तृतसुखासनम् ।
कार्पासकोमल चित्रविचित्रासरभासुरम् ॥
तूलस्थूलोपधानेन विधानेनोपशोभितम् ।
क्षुदै पापिधानैश्च सुखसेव्यं मनोरमम् ॥
सम्मुखे निहितौ दीपौ हौ च काचघटास्तौ।
मधूच्छिष्टसमायोगादास्तां तौ सूर्यसविभौ ॥
ततः सुखासने तस्मिन् वरपात्रो नखिन्दरः ।
सुरराज वारेजे रूपभूषणशोभया ।
पावं पारिषदासस्योपविष्टा वरयात्रिणः ।
सर्व पदाधिरे तत्र निर्जरा इव भाखराः ॥
गायन्तो गायका गोतं तदानों मधुरखरम् ।
मनमो मोदनं तब चले किचरा इव ॥
कन्यायात्रिगणास्तव पुरो बामेऽथ दक्षिणे।
खेच्छयोपन्यविक्षन्त शिशः प्रतिभान्विताः ॥
ततः प्रष्टुं प्रत्ताने वरच परवानिणः ।
किन्तावत् पठितं शाशं बुधाभिः स्थलदर्शिभिः ॥
किञ्च न ब्रूयते किचिकवत् स्थीयते कथम् ।
का भोतिर्विद्यतेऽस्तो यथाज्ञान निगद्यताम् ।
॥

·जखना।]
वैवाहिकसभापरिचयः।
वरयात्रिगणरक्तं मानुषेभ्यो भयं कुतः ।
अस्माभिलप्यते तावद्यूयं किं मानुषा न वा ॥
अतो हि स्थीयते तूष्णी यावद्यूयं न निश्चिताः ।
इत्युबा ते हसन्ति स्म युगपहरयात्रिणः ॥
एवं शामोपहासेनालपताश्च परस्परम् ।
उच्चैसोऽभवद्येषां जयस्तेषामभूत्ततः ।
अन्यत्र तत् सभायान्तु दिव्यासनमधिष्ठिताः ।
ब्राह्मणाः पण्डितश्रेष्ठाः शास्त्रवादपरायणाः ।
अदृश्यन्त तदा सबै तेजसा तापसा इव ।
किन्तावको विवाहत्व यदि जामीथ कथ्यतां ।
वादमुत्यापयामासुरित्युवा ते परस्परम् ।
पुस्कुरुस्तम्मुखे वाचो लाजा इव विभावसौ ॥
वितण्डावादिनान्तेषां पूर्ण कोलाहलैः सदः ।
तत्र प्रदीप्तरोषाणां वाचालानां जयोऽभवत् ।
अवास्य पार्वे स्टहदेहलीषु समाश्रितानां प्रतिवेशिनीनाम् ।
अगस्तथा गेहगवाक्षपाई दण्डायितानाञ्च वणिग्वधूनाम् ॥
विचाधरीणामिव सुन्दरीणां दिव्याजनानामिव भूषितानां ।
दस्य रूपं वरयाविणाश्च सभा समालोकितुमुत्युकानाम् ॥
माग्रदोलायितमौक्तिकानि मुखानि पूर्णेन्दुनिभानि तासां ।
लोक्य संघर्षपरीतचित्ताः सर्वे बभूवुर्वरयाविणस्ते ॥
तदन्तःपुरवर्तमानाः विचित्रवस्त्रा घणिजा रमण्यः ।
राहकालोचितकर्मदक्षा पाचारकाऽभिरता बभूवुः ॥
तदाभू भूषिता ताभिर्वेला चारभूषया ।
कतं गावं हरिद्राक्तं चूर्णोहर्तनमार्जितम्

·बेहुलामसिन्दरम् । [বসা
सुवासितेन तैलेन भूईजा मक्षितासतः ।
सौवर्णकङ्कतेनापि यथावक्ष्ण प्रसाधिताः ।
ततस्तु वेशविन्यासात्कवरीपरिवन्धनात् ।
पूर्णकुन्सलतञ्चास्याः शुशुभे भाखरं मुखम् ॥
पुनर्दोलायितं कर्णे तस्याः काञ्चनकुण्डलम् ।
बभासे नीरदश्यामकेशपावं शुधांशुवत् ॥
मुक्ताफलञ्च नासाग्रेशिरोमणिविराजितं ।
प्रलोभयत तत्मवं दर्शकानां विलोचनं ॥
वेडला सुन्दरी सुभूः सर्वाभरणभूषिता ।
इन्द्राणीव तदा रेजे मगशावकलोचना ॥
पूर्णिमाचन्द्रवनस्था वदनं यत् सुधाधरम् ।
दिवानिशं प्रसन्न तत्कं न कामममोहयत् ॥
अथ पुरोहितेन धीमता लमकालमुपस्थितं विज्ञाय निवेदि
सायो वणिक् कन्यादाने समुत्सुकः सम्प्रदानरहे वरपात्रमुपस्थापनि
पुरोधसा बाहानामनुमतिं स्वयच मान्यतमानामन्येषामाज्ञां यही
वाम् । ततो गन्धवणिजां प्रधानः प्रामाणिकाभिधः कोऽपि समागत्य ना
पुत्रेण वरपात्रं समानीय सम्पदानारहे आसने प्राङ्मुखं न्यवेशया
दाता पुनरदमुखी निवेशितः, तत् स्थानं च दानप्रथैरपूरयत् । तदुर
अपूर्वचतुष्कीसहितं शबारतं ससोपानं वर्णपदिकं पर्यभुमर
खरौप्यस्यावहारिक-पानभोजनादिकपाषाणि कांस्यपित्तलनिर्मि
न्यपराशि च विविधतेजसपात्राणि तन्मध्यस्थलविन्यस्तमुखासनं पा
हिरण्मयपात्रपरीतरनराजितवराभरणानि च सर्वाथि यथास
यथाविधानचासो भवतयान्धवीवियत् । ततोसो पुरोहितः प्र
अभविवाह-वस्तिवाचनं वस्त्राभरणदानेन वरवर कारयिता वर

·बषाविधिकबादानम् । गणमाचारपीठकं प्रास्थापयत् । तत्राधारासने सघुपखिते बरे शत- रखपानादि रखे छत्वा नवनारीपरिखता श्वश्रूरमला नामावरं मनो. भमतमभिसमीक्ष्य सोत्सुकं वरीतुं पर्योदकरला समागमत, कनुषाभा- यितुं वाद्यमावादयितुवादिदेश | तदानीमवसरक्रमेण युवतयः सहास्य- दना व्यवहारप्राप्तं तासामामोदनलक्षणं वरयापस्य कर्षमर्दनं मदु मुख्यभिघातात प्रमोदनच प्रचक्रुः । ततः श्वश्रू ईर्षपरोतचित्ता प्रथमतः पर्णेन ततो धान्यादिपूर्णशूर्पण वितो मङ्गलश्रियाः पात्रेण ततो दीपपात्रेण च क्रमश वरं खो- विस्म । अनन्तरं तत्रैव बेला समानीता बभूव । वासौ तदानीं विपरीतपीठमध्यासिता रत्नविभूषिताङ्गी । हाम्बराच्छादितसर्वगात्रा शिरोग्रभागे मुकुटं दधाना ॥ माचारभूमौ कृतदारनव्यैर्नीता तु सा खामिसमीपदेशं । प्रदक्षिणीकृत्यसमापनान्ते मिथः शुभालोकनमप्यकारि ॥ परच कन्यावरणे समाने नीतः पुनर्दानविचिवपीठे । पूर्खास्य पासोहर उत्तराखो दाता च कन्या वरसम्मुखीना। रोधसोक्तान्युभवंशकानां गोवाणि नामप्रवराणि चोक्का । द्यार्थ्यदर्भादिभिरर्चिताय वराय कन्यां प्रददे प्रदाता ॥ नसथाचारविधिक्रमेण तौ दम्पती वासरसन नीतौ । वक्रतुर्मङ्गलभाण्डलोलां नारीभिरामोदमुपेयिवांसौ। कन्यायाः सहचारिखो वरेण सहितासतः। एकस्यामेव शव्यायां समासीनाः समन्ततः ॥ रहस्थालापनार्थाय निशाशेषमयापयन् । वरकन्गधिवासासद वासरमुच्यते ॥ मान्तरे सावधिप्रकोष्ठे सर्वेपि कन्यावरयाविणच ।

·मेहलानपिन्दरम् । [सालन पाहारवसूनि चतुर्विधानि दत्तानि भुक्ता परितोषमापुः । तिं गता देशनिवासिवर्गाः प्रतस्थिरे खखनिकेतनेषु । कुटुम्बकाः सायग्रहे निषेदुः पिधानयुक्त शयने शयानाः ॥ नखिन्दरो वेलया करग्रहे चिरेण प्राप्तप्रणयोत्सुकोऽभवर विज्ञाय देवो मनसा तदाशयं चिक्षेप सम्मोहशरं ततः परं । तस्य प्रभावेण विचेष्टविग्रहं पति तमालोक्य रोद वेडला। निशम्य तत्लोचुरिदश्च यात्रिणः कथं बजामो भवन निराशर अथास्य गेहे रमणोजनानां विलापकोलाहल घाविरासीर ततः कुमारी रदती तदानीं तुष्टाव सम्यग्विनयेन देवीं ॥ क्षमख मां देवि कुरुष्व रक्षां कृतागसि त्वं करुणां विधि दासी विपन्ना पतितास्मि पादे हरख कन्ये हर कल्मषं मे ॥ तवेन तुष्टा करुणाईचित्ता देवी खयं तं हरतिस्म वाणं । क्षणेन सुप्तोत्यवाप्तचेता नखिन्दरो विस्मृतवेदनोऽभूत् । सजीवनं सर्वजना नखिन्दरं विलोक्य हर्षान्वितचित्तरत्तयः सक्षीरमिष्टानमभोजयत्तदा वुभुक्षितं वेहुलया सहासितं । चन्द्रः श्रुत्वा दैवजं दुर्विपाकं प्राप्त: प्रायो यत्परं नास्ति दुःखं ऊचे सायं त्वं प्रधानः सुहन्मे कन्यां पात्रं प्रेषयखातिशीघ्रम् सायसमूचे भवने मदीये वित्रम्य साधो रजनीं त्वयाद्य । गन्तव्यमुल्लासवता प्रभाते पाणिग्रहे रीतिरियं प्रसिद्धा । उक्तप्येवं साधुरेनं वभाषे पुत्त्राः षण् मे खादिताः सर्पमात्रा चित्ते नित्यं साधसं विद्यते मे जाने मैतत् किं विधाता विधा ततो विषमस्तमुवाच सायः प्रकम्पते मे हृदयं त्वदुक्त्या । देव्या विवादं न कदापि जानन् सुताय ते सम्प्रददे मुतां मे माभूद भयं ते भव साय सुस्यो र लौरमयं ममाले ·वरकन्धाप्रस्थापना। पारसना।] स्थापयस्वेति वरञ्च कन्यामाहम चन्द्रो म सहे विलम्बम् ॥ जवाहरावौ वरकन्यकानां सम्प्रेषणा दु:खकरी नितान्तम् । थिापि सायः स यथाविधानं प्रस्थापयामास वरं सकन्यम् । न्याप्रयाणे गलदसुधारा सायस्य पत्नी रुदतीदमूचे । या प्रेष्य वत्से गतजीवनेव न स्थातुमिच्छामि रहे क्षणाई ॥ षट् सोदरान यासि विहाय कुन खेहेन येषां सुखिनी सदासोः। खं न जानासि कदाचिदेव प्रिया त्वमेकेव ग्टहस्यलक्ष्मीः ॥ कथं पास्यसि भोयमे वा तच्चिन्तया मे हदयं न सुस्थम् । न सन्निकष्टे मिलितो वरस्ते देशे सुदूरे पतितासि तस्मात् ॥ प्रबाहि पतुनिलये त्वमद्य नेष्यामि वत्सेन चिरेण गेहम् । जन्तु साई परिचारिका छायेव तास्वाऽनुचरन्तु कार्थे । बधीमती मे तनया सुशीला जानासि सर्व सुधियां सुह। सझेपतस्तच्छृणु मे तथापि कु• गुरूणां प्रसमीच्य कार्यम् । क्रीड़ासखीभिः समकालमेत्य तां वेष्टयित्वा रुदतीभिरूचे। प्रेमास्मदीयं क नु यासि हित्वा विलोकयामस्तु कदाऽऽननं ते॥ । बझा विहीमा हि वयं सुदीना न जीवनं धारयितुं समर्थाः । सा साश्रुनेत्रा मधुरैर्वचोभिः प्रबोधयामास समा वयस्थाः ॥ का समेता परिचारिकाभिन्मस्थवर्ग सहसा प्रणम्य । बेडला खामिसुरम्ययानमारोहयिष्ट स्वजनैयथावत् ॥ लायाने वेडला रोहिणीव पाच लग्नाशीतरश्मेसदानी शोभा स्वामिनः सङ्गमेत्य पत्युगैहे गन्तुकामा सकामा । लायानं तौ तदारुह्य यातौ शीघ्रं रम्यं चम्पकं चन्द्रवास । माः सर्वे गायका वादकाच खं खं यन्त्र वादयन्सोऽभिरामम् । जापानौ यात्रिवर्गच साधुः सर्वे चम्पाग्रामवीथौं प्रतोयुः ।

·५४ मेहसानचिन्दरम् । [सालमा श्रुत्वा घोषं द्रष्टुकामा रमण्यो वीधीपा धावमाना बभूवः । तस्यां रजन्यां भयविहलामा चन्द्रसदानी भयमादरेण । सखीसमेताच व● सपुत्वं लौहालयं स त्वरितं निनाय । साधुसतो लौहमये निकेतने निवेश्य इष्टो वरकन्यकादिकं । निःशङ्कचित्तोऽस्य कवाटवन्धनं कृत्वा प्रतस्थे खगनिजालयं तत्वासम् नकुलादयः प्रहरिणो वीर्यप्रतापान्विता हारे जागरितः खयं विषभिषड् मन्त्रौषधजो निशि । दीपाः प्रज्वलिता वभू रविनिभाः शया तथा योभना तस्यामेव सखीजनैः परिरतावास्तां तदा दम्पती ॥ तां सर्वरौं यापयितुं सुखेन सा देवने नाथमतं ययाचे । ज्ञात्वा मतं तस्य मुदा सखीभिः शारिं ततः पातयितुं प्रत्त सुचित्रितैःशारिफलैश्च शारिभिस्तथा विचिवैगंजदन्तपाशक ततःपरं देवयितुं नखिन्दरः सखीगणैर्वेडलया समाहत ॥ नर्मणासौ विनोदार्थमित्यूचे तत्सखीजनान् । दोव्यता शक्यते कत्तं मया यत्तनिशम्यताम् ॥ एते वः पाशकाञ्चित्रं करस्पृष्टा ममाजया । यथासच्यं पतिष्यन्ति देवने कौशलेन मे । पततु मे नवसङ्ख्यकपाशको भवतु शारिकलापजयस्तदा । विशतु शारिगणः पटमञ्चके भवति चेदिति मे विजयो भवे श्रुत्वा तत्सहचारिणीभिरुदितं ज्ञेयो जयस्ते तदा क्षिप्यमो यदि पाशकाश्चतुर नः सख्या चतुःसङ्ख्यव श्रुत्वा समिदं सहास्यवदना सा सायकन्या तत- सूर्ण दैववशेन पातितवती तत्तन्मितान् पाशकान् ॥ ते तया तबिषिते तु शारौ तस्याः सखीभिश्चतुराभिरे

·सना।]
परमवीसभाषणम् ।
बिसन्तीभिरभाषि तर्ण जयोऽधुना धूर्त तवापि सिद्धः ॥
ईते सानमुखं पतिं तदा निरीक्ष्य रामा इसितामनाऽभवत् ।
तो हसद्भिः परिचारिकागर्जितं जितं तावदिति प्रभाषितं ।
मीतासया कुशलिनो निजशारिवर्गाः
सारीफले परमचित्रितपवासे ।
तस्यासतः प्रियसखीभिरमाणि सोऽयं
द्यते विलक्षणती कितवासि जातः ॥
सन्बुवाचाथ नखिन्दरस्ता युध्माकमेघा चतुरा वयस्था ।
हना यतो मामसहायवन्तं खापाकुलं सङ्कुचिताक्षियुग्मं ॥
मनं जयोत्साहवती सतीयं सखीसहाया छलतो जिगाय ।
हायहीनस्य यतो जिगोषोः साध्येपि कार्य वितथः प्रयासः ॥
अतोहमस्मि युष्माभिरूपहास्यः पराजितः ।
यत्र नास्ति गुणज्ञो हि गुणसत्र विलुप्यते ॥
साम्यतामद्य निशावशेषो विज्ञाप्यतां यः प्रियवयस्था ।
विना विघातं यदि जीवितः स्यां जाये तदा खो भवदीयसख्या ।
ततः सखीरित्यभिधाय सद्यो मखिन्दरः खापसमाकुलोऽभूत् ।
सस्यश्च निद्रावशगा बभूवुः सा वेडला तत्र विनिमेवा ॥
त्वति तथं मनसाप्यचिन्तयत् खकार्यसिदैव समयोऽयमागतः
प्रोद्यता धातयितुं नखिन्दरं समाहयत्मा सहसा भुजङ्गमान् ॥
पाहताः फणिनां गणा: सचकिता: पातालभूषासिनो
देव्याः सविधिमागताः खयममी रूपेण कालोपमाः।
सबै कालफणाः करालदशनाः स्थूलाच रक्षाधरा
मानावर्णभयङ्करा विषहरीहर्षप्रदाः किहराः ।
तब ते भुजगाः सर्वे बयो सहाः समागताः ।

·.
बेहुलानसिन्दरम् ।
[सबलन
तानचे मनसा वाचं यूयं ये मामुपस्थिताः ।
सान्तालिपर्वते तूर्ण यात लौहमयं ग्रह।
दुन्तिा रक्षकास्तत्र प्रजापति समाहिताः ।
गत्वा केनापि मार्गेण द्रुतं शक्नोति यः फणी।
दंष्टुं चन्द्रसुतं सुप्तं स मे सर्वप्रियो भवेत् ॥
संश्रुत्य देवीवचनं भुजङ्गा मौना बभूवुनतमस्तकास्ते ।
एकोऽहिरेषामिह वङ्कराज उवाच तां प्रेषय साम्प्रतं मे ॥
तहाक्यहष्टा मनसा तमूचे गच्छ द्रुतं मे कुरु कार्यसिद्धिं ।
ततः स वङ्गवरितं जगाम सकौशलं तत्र विवेश शीघ्र ॥
तां बेहुला जागरितां विलोक्य स शङ्कितः पार्श्वगतो बभूव ।
ग्रहान्तरस्थं प्रसमीच्य नागं ससम्भ्रम साऽदरतस्तमूचे ॥
अविरतं दिवसान् गणयाम्यहं नहि लभे भवतः शुभदर्शनं ।
भुजग भाग्यवशात् त्वमिहागतः पिव पयो मम काञ्चनभाजने
वचनकौशलतो निरवीकृतो विषधरस्वपया नतमस्तकः ।
प्रतिविधानविवेचनया तया कनकयन्त्रनिबगलः कृतः ॥
ज्ञात्वा देवी वङ्कराजं निबद्धं सख्या साई मन्त्रयित्वा तदानों
तस्यां रात्रौ कालदन्त भुजङ्ग तबाहय प्रेरयामास सद्यः ।
तमपि सा तरसा निजया धिया धृतवती पयसा प्रतिलोभितं
तदवधि प्रमदा सुसमाहिता स्थितवती मनसाभयकातरा ॥
तस्मिन् यन्त्र कालदन्ते भुजङ्गे बन्धं याते चिन्तयामास देवी
हावेतौ मे नागवौं निबद्दौ किं कर्तव्यं कोऽधुना प्रेरणीयः
पुनः सोदयकालाखंत्र भुजगं प्रैरयत्तदा ।
बबन्ध वेडला नागं क्षणात्तमपि पूर्ववत् ।
तया भुजङ्गाः क्रमशो निबहाः सन्दंशयन्त्रेण एथक बयते ।

·लना।] नविन्दरबधार्थ- जगीप्रेषणम् ।
खन्दरो जागरितस्ततोऽत्तभूदा तमेषा भर्णित प्रहला ।
न ते जीवनमद्य नाथ संरक्षित कालभुजङ्गठण्डात् ।
अङ्गमा लौहम्म हे प्रविष्टाखा हन्तुकामा मनसोपदिष्टाः ॥
ला स्त्रयस्ते च मया निबहाः चोरप्रदानेन विनीतवाचा ।
तापरं वा मनसा किमन्यद् दुःखं न जाने पटयिष्यते सा।
इत्युक्तेन नखिन्दरेण कथितं तञ्चिन्तनं त्यज्यताम्
प्राणान् मे जठरानलो वितपते भक्तन र प्रिये ।
अस्मिन् दुर्गमलौहवेश्मनि मया भक्तं कुतो लभ्यते
त्वं यद्यकमपेक्षसे क्षणमिदं पक्त तदा शक्यते ।
भाण्डं माङ्गलिकं सतण्डुलमथ स्थालों प्रकल्प स्वयम्
नारीकेलफलत्रयेण विहितां चुल्लीञ्च तहारिणा ।
तच्चेलाञ्चलखण्डमिन्धनसमं प्रज्वाल्य दीपाग्निमा
शीघ्र वेहुलया विचक्षणतया पक्कं तदनं तया ॥
अथ सा मनसा देवी तज्ज्ञात्वा कुपिता सती ।
नेतया मन्वयामास किं विधेयमतःपरम् ॥
निबावशेषेऽपि न तं भुजङ्गः शक्नोति दंष्टुं यदि कश्चिदद्य ।
मि मत हितप्रभावा देवीषु गण्या न कदा भवेयम् ।
हु कालों मनसा भुजङ्गोमाय सा तो निजगाद देवी।
कालि कल्याणि मम प्रियासि यत्नेन सम्पादय मत्प्रियं यत् ॥
होसि चेत्तगयनं प्रविश्य त्वं सत्वरं चन्द्रसुतं निहन्तुम् ।
मदीयं द्रविणं सहर्ष दोस्खामि तुभ्यं हि यथाभिलाषम् ॥
भुजङ्गो मनसानिदेशात् प्रसवभावेन निथावसाने ।
शैलाभिमुखं ततोसौ नखिन्दरो यत्र बभूक सुप्तः ।

·बेडलानचिन्दरम् । [३ाका
दूतः सा देहबोवाच पक्षाचं स्वामिनं वचः।
इदन्तु प्रस्तुतं भक्तं मुख्य जीवितनाथ मे ॥
इत्युका निया रामा क्रमशोऽवशतां गता।
जाता देव्याः प्रभावेण तदा सर्वेष्यचेतनाः ।
हारपालाच ये केचितवस्था नकुलादयः ।
कालनिद्रावशीभूताः सर्वं तन्माययाऽभवन् ।
ततस्तुकाली ग्टहकोणरन्धमङ्गारचूर्णेन वृतं विलोक्य ।
निवासवातेम विमुक्तमेतत् कृत्वा तदभ्यन्तरमाविवेश ।
प्रविण्याभ्यन्तरं तस्य तयो रूपं मनोहरं ।
दृष्ट्वा मुग्धा सतो काली मनसोदमतर्कयत् ।
अपूर्वमेत यो रूपं दृश्यते वरकन्ययोः ।
किमस्मिन् भवने जातश्चन्द्रविद्युत्ममागमः ॥
सम्मोहन कान्तकायं सर्वेषां लोचनप्रियम्।
मखिन्दरं विना दोषं दंष्टुनोत्महते मनः ।
किं करोमि क गच्छामि दंशामि कथमीशं ।
पाडयामि कथं देव्याः सन्देश खिन्नचेतसा ।
इत्येवं बहुधाऽऽलोय कालो कालखरूपिणी।
तस्य पादतलं गत्वा भुजङ्गी शयिताऽभवत् ॥
मखिन्दरेण निद्रायां यदा पा विवर्तिते।
पदापातहता सेवं दुःखितोवाच सर्पिणी।
चन्द्रसूर्यादयो देवा भवन्तु मम साक्षिणः ।
देव्यादिष्टाऽहमायाता विना दोषं पदाऽऽहता।
घतो नखिन्दर दृष्ट्वा न भवाम्यपराधिनी।
इत्वमा चरणं तस्य सहसा दंथितं नमा,
।

·५८
सालमा।]
वाविवा:
विषयालाभितप्तोऽसौ जागरित्वाऽज्यभाषत ।
विषमं केन दष्टोस्मि जातो विकलेन्द्रियः
उत्तिष्ठ वेडले थोत्रमधोरं जीवयस्ख मा।
प्रिये प्राणैर्विमुच्या वदवासीदचेतनः ॥
स्वामिनाहूयमानासौ तत्क्षणात् प्रतिबोधिता।
ऐशिष्ट तरसा कालों पलायनपरा भयात् ॥
तयाऽथ कर्तरीघातच्छिन्नं साईडयाङ्गुलम् ।
करणादाय तत् पुच्छं बद्धं वस्त्रावले द्रुतम् ॥
वेदनाकातरा काली देवीं वेदयितुं ययौ।
वेडला मुहुराहय नाथं मेने न चेतनं ।
हात्वा ततो निश्चलनौरवं पति रोद वाला तदनिष्टशङ्कया ।
ख्यस्तदा जागरिताः सविस्मया विज्ञाय सर्वे करदुस्ततःपरं ।
कोड़े कृत्वा वेहुला खामिदेहमुच्चैरूचे रोरुदन्ती सखेदं ।
मत्स्ना रात्री यापयित्वापि नाथं देव्याः कोपाक्षितुं नैव शक्का ।
जतागसो मे वशरस्य वादाव्या हि मन्युः फलितसदद्य ।
हालयो वा नहि विश्वकर्मा देव्या रषं वारयितुं समर्थः ।
स्याः प्रभावाबकुलादयते हीनप्रतापास्वपया मजग्मुः ।
रिसमन्वौषधवीर्यशौर्यो धन्वन्तरिश्चापि लिया प्रतस्थे ।
विलखाप पुनर्षाला वेडला शोकविला ।
गलबेवाम्बुधाराभिराकीर्णवदनाम्बुजा ॥
द्रुतं इतवती काली प्रियं मे सर्वनाशिनी ।
जीवयामि तं नाथं केनोपायेन साम्प्रतम् ।
प्रफुलं ते मुखं नाथ मलिनं लक्ष्यते धुना ।
बधा तमोडतः पूर्णो राजसो निधाकरः ।

·बहसामरिन्दरम् । [सना विवाहराविर्भशहर्षदायिनी यथासुखं सर्वजननिषेव्यते । सा कालरात्रिर्मम नाथधातिनी दुर्भाग्यभाजांगतिरीहशी मता विवाहरात्रौ विधवास्मि जाता सतीति कापौरन वच्यते माम् पतिश्च मे व्याहरते न वाणों सर्वं ममैतत् हदयं दुनोति ॥ ततश्च पतुर्वदने स्ववत खलोचनं तन्नयने निधाय । बक्षःस्थले तच्चरणं समयोन्य व बाला जणमुल्ललाप । प्राणप्रिय त्व' गणरत्नमालो क्रन्दामि पाई नगणोषि किं तत् निशम्य वा किञ्च न भाषसे मां साईञ्च नेतुं यतसे न कस्मात् त्व भद्र गन्तासि किमर्थमेक एकाकिनः किंगमने शुभं स्यात् यदा प्रिय त्वं भवसि मार्तस्तदा भवेत् का परिचारिणी ते एवं वदन्ती करुणं रुदन्ती स्वकेशपाशश्च विमोचयन्ती । नणं खवक्षः खलु ताड़यन्ती तूष्णीं स्थिता मोहमुपेत्य बाला विनष्टवेशा परिमुक्तकेशा ततो मुहत्तं विललाप चैवम् । यावत् त्वहं जागरिताडि तावद् दृष्टा मया ते परिचारवर्गाः निद्रागतायान्तु निशावसाने सर्वेपि ते कुन गता न जाने । धन्वन्तरिः कुत्र गतो दिनाथ क द्वारपाला नकुलादयस्ते । सुवर्ण वर्ण तव सर्वमङ्खनोलप्रभं जातमिदं क्षणेन । वक्त्र सफेनं कलुषे च नेत्रे विचेतनं नाथशरीरमीशे ॥ इतेन्द्रियः किं हृदयप्रियो मे मर्मछिदा मन्युशरेण भिन्नः । प्राणाधिकं मे प्रियरत्नमेतत् केनापि औरण हर क्षणेन ॥ आक्रोशस्था बेहुलाया लपन्याः श्रुत्वा मादं दूरतः साधुप नार्थो गेहे वासदा वर्तमानासाभिः साई व्यग्रचित्ता सस प्रविश्य सा लोपटक ददर्य पुत्रं नुषाकोड़तले शयानम् । जोनमभं जीवनशून्यकावं ततस रामा सासा मुमोक ·१ एमासना।] मनमा प्रति चन्द्रस्य कोपवाक्यम् । बुध्य सा पुत्वमुखं निरीक्ष्य तच्छोकदग्धा खवधू जगाद । विदग्धभाले कुलनाशिनि वजातासि मज्जीवननाश हेतुः ॥ होमुरागस्वयि यादृशो मे जातोऽधुनासो विपरीत एव । # द्वादशस्य विनाश हेतुराशालतामलविकर्तनास्त्रम् ॥ खिन्दरो वंशधरः सुधानिधिः कुलावतंसस्तनयोऽभ्यजायत । मयात्तदर्थं ग्रहमायसं कृतं तथापि देव्याः फलितो मनोरथः ॥ हस्त्रं तवेदम् मलिनं न जातमलतचिङ्गश्च न धूलिधूवम् । सिन्दूररागो विकलो न भाले धावा किमेवं विषितं हिवाले। तूर्णं ततः समुपसृत्य परसदीय- चन्द्र न्यवेदयदिदं सविषादवाक्यम् । साधो प्रविश्य भुजगी तव लौहवेश्म दृष्ट्वा नखिन्दरमितो झटिति प्रतस्थे । मत इति स कुमारश्चन्द्रदासो निशम्य क्षणविचलितचेता मत्तवद्भाषते स्म । करतलतमलैईन्त हिन्तालदण्डै- परि हरि मनसाया मुण्डपातं करोमि ॥ तो द्रुतं लौहटकं प्रविश्य निर्जीवपुत्र रदती वधूश्च । वलोक्य दन्तैर्दशमान निपीद्य साधुस्तदाहस्म पुनः सरोषम् । पुतो इतो मनसया यदि निश्चयोऽयं तां पापिनी नगणवे न विभमि चिते। एतेन इन्त यमदण्डसमेन दण्डे- नात्य तां शमनसम्म नयामि तूर्णम् ॥ तां मर्दयामि शिरसा सर चूर्णयामि दूरीकरोमि.अतथा परिखणयामि ।

·मेहलानचिन्दरम् ।
[२सालमा
उत्सादयामि तरसा प्रतिपातयामि
सम्प्रेषयामि हदय विदारयामि ॥
पापीयसी तनयभक्षणजातपुष्टिं
पश्यामि चेदाइ तामहमेकवारम् ।
तां दर्शयामि भवनं त्वरितं यमस्य
संसिञ्चयामि परितापितजीवन मे ॥
ततोऽसौ सनका चन्द् सविषादमभाषत ।
देव्या तवापराधेन सर्वे मे निहताः सुताः ।
दुःखं यथोचितं नाथ भुक्तं पुत्ववियोगजम् ।
ततो नखिन्दरं प्राप्य तत्सर्वं विस्मृतं मया ॥
यदा श्रुतं रोदनमत्र बवास्तदाऽशनिमें हृदये पपात |
विभेद शोकानलदग्धदेहं तथापि जीवामि महाद्भुतं तत् ॥
पाषाणतुल्यं हृदयं ममेदं वज्वाहतं नापि विदीर्यते तत्
प्राणा: कठोरा न च मां त्यजन्ति पापोयसीनां गतिरोशी
हा वत्स हा भूतलयामिनीश पापीयसीगर्भसमुद्भवोसि ।
विधौ हि वामे सति जीवलीके सवऽभ्युपाया विफलीभवन्ति ।
सख्यो मे श्रूयतां दुःखं विधिनास्मि विडम्बिता ।
नास्तीक भूतले नारी मादृशी दुर्दशान्विता ॥
यस्थाश्च मन्युना सप्त सुता मे फणिना इताः।
तापप्रदायिनी देवी कासौ म ज्ञायते मया ।
न पापचक्षुषा दृष्टा न विषादो मया सह ।
भर्ता कृतापराधेन सापराधास्मि साता
शोकेन दारणमास्मि सन्तप्ता व्यथितान्तरा।
लज्जामन्युहत नाना कं पुनर्थये मुखम् ।

·महसना] रोडा प्रति प्रबोधनम् ।
मेदिनी चेद हिधा भिवा ग्रक्रीयान्माचपापिनीं ।
तदा तापप्रशान्त्यर्थं प्रविशामि धरोदरं ।
ग्टहाण मां मेदिनि ते महोदरे
यज्जीवथं धारयितुं न शक्यते ।
उति रामा शुचयाऽस्थिरा सती
क्षणं रुदन्ती परिमूर्छिताऽपतत् ।
मा क्रन्दोत्तिष्ठ मा क्रन्द काचिदित्यनीत् सखी।
का च रामा करं कृत्वोत्तोलयामास तां ततः॥
काचित् सखी जलं दत्वा प्रक्षाल्य मुखपङ्कजम् ।
पुनः पुनरुवाचेदं सनके सुस्थिरा भव ॥
अथासौ वेडलाऽवादीत् खणूं स्वीयमनोरथम् ।
वादेन मनसादेव्या ईशी दुर्दशा मम ॥
न मे तवापराधोस्ति केवलं दुःखभागिनी।
उपायो दृश्यते नान्यस्तस्याः करणया विना।
प्रतो देवी समुहिश्य मातः शङ्करनन्दिनीम्।
गमिष्यामि सवेनाई दर्शनं यत्र लभ्यते ।
श्रुत्वैतवचनं नार्थ: सर्खा जाताः सविस्मयाः ।
सस्नेहकोपमाः काचिदूचुस्तां रतलोचनाः ।
मृतस्य जीवनं कश्चित्र प्रत्येति त्वया विना ।
अभाग्या या भवेवारी तस्याः स्याडहिरीदृशी ।
मो देवी नापि देवो वा एतं जीवयितुं नमः ।
म दृष्टो न ऋतः कापि दष्टः सण जीवितः ॥
एषा ते दारणा बुद्धिः प्रतिज्ञा चैव ताशी।
दारुणं भाषसे वाले किमेतत्तेऽद्भुतं वचः ।

·विहखानखिन्दरम् । [३महलमा
सौभागेनासि शक्ता चेन्मृतं जीवयितुं पतिम् ।
तदा कयं एतो बधि हतभाग्य पतिस्तव ॥
ब्रूतेस्म वेडला ताभ्य प्रार्थिकाः श्रूयतामिदम् ।
जपया ब्रूत मे श्वश्रू प्रदातुं त्वरितं लवम् ॥
तूर्णं प्रत्यागमिष्यामि जीवयित्वा मृतं पतिम् ।
न भवाम्युपहासाय सत्यं आनीत महचः ॥
पुरन्धीणां गणास्तत्र समागत्य ततःपरम् ।
वेडलायाः प्रबोधार्यमचुस्तस्या हितं वचः ॥
किमेतद्दे हुले ब्रूषे वाले मत्तालापिनि।
क त्वं बाला क सा देवी क सत्युः क च जीवितम् ॥
एकाकिनी शवं नीत्वा कुत्र यास्यसि साम्प्रतम् ।
नाथमो विद्यते देव्या नासौ भवति मानवी ॥
कस्य वाक्येन वा बाले त्वमेवं प्रत्ययं गता।
उत्साहिनी येन जाता मतनाथस्य जोवने ॥
बालवैधव्यदग्धासि दुर्दैवेन विड़म्बिता ।
कठिनोऽयं मनस्तापो जातस्ते किं करिष्यसि ।
पूर्णेन्दुसदृशं मातर्गलन्नेबाबुसङ्गुलं।
दृष्ट्वा तव मुखं बाले हृदयं नो विदीर्यते ॥
पशेदं तव दुःखेन परितापितचेतसां ।
अश्रुधाराभिरस्माकं कई मीभूतभूतलं ।
तनान्ये सन्ति ये लोका हाहाकाराय कल्पिताः ।
शोकदुःखपरीतास्ते तहाचा विस्मयान्विताः ।
ततसामब्रुवन् सर्वे वाले किं दृश्यते कचित् ।
मङ्गलं साधुशीलानां इस कालखभावतः॥

·रखना।] मेडल प्रति प्रबोधनम् । तबस्साः कुलकामिन्यः श्रुत्वा सर्वमिदं वचः । खसकणे करौदत्त्वा प्रोचुः सर्वा यथोचितम् । कस्तोदशना भासि वाले दग्धकपालिके । हवेव भाषसे बाल्ये पापिनी पतभागिनी । त्यहि बाले विधिना तासि शान्तप्रवत्या रविवर्जितासि । सुपर्वियोगात् परितापितासि दुयोगेन विमोहितासि । पानेले नवयौ मासि हताशया चञ्चलचित्तत्तिः । बिन्ति बालाः सरलखभावाः पूर्वापरसायविवेकशून्याः॥ तस्व मेकासि शवहितीया प्रस्थातुकामा न च भीतपित्ता। नासि नो कामिनि गम्यमार्ग तथापि गन्तुं यतसे किमेतत् ॥ मल्पबुद्विच वयं प्रवीणाव शोकदग्धासि वयं त्वयोकाः । में सुधीराखमधीरचित्ता बाले त्वममवचनं रहाण ॥ तो निषेधाम व तिष्ठ किं निष्फलं यासि जले शवेन । गम्यमार्गे सुलभा न यावा तञ्चिन्तया ब्रूम इदं हितार्थ ॥ ध्रुवं त्वां बमहे वाले याहि मा वाहिनीजले । तवैषा जीवनाशा हि जीवनाशाय कल्पते ॥ इतुरता वेडलोवाच वसन्ती रदती मुडः । भशमश्रप्रपातेन स्कीतरक्ताभलोचना ॥ मा निषेधत कामिन्यः कुरुध्वममुमोदनम् । दयितं जीवयिष्यामि सत्यं सत्यं वचो मम ॥ साधनस्य फलेनाई पूर्वजन्मकृतस्य मे । प्रसयां मनसा कृत्वा साधयामि मनोरथम् ॥ नेष्यामि मे मतपतिं मनसासकाथ- मेषामि जीवितपतिलहनुग्रहेण ।

·६
वेडलानपिन्दरम् ।
[२सालमा।
द्रक्ष्यामि व शशिमुखान्यनु मासषट्कं
वक्ष्यामि नश्च कुशलं पुनरेत्य युष्मान् ॥
पुननिवेदये दुःखं युष्माभिः श्रूयतामिदं ।
दोषेणैकस्य वाऽन्यस्य दुर्दशाः किम्भवन्ति न ।
कर्मणा दूषिता नास्मि भवतीभिर्विचार्यताम् ।
विना स्वकर्मदोषेण जाताई पापभागिनी ।
श्वशुरखापराधेन पतिम फणिना हतः ।
युनाभिर्भाष्यते मयं दूषणं कथमीयम् ॥
गुरूणां तावतां मध्ये स्त्रीणां स्वामी परो गुरुः ।
तासां पतिवियोगे हि जीवने किं प्रयोजनम् ॥
यदर्थं विधवा नार्यो जाताई हतभागिनी ।
न जीवितुं विना तेन प्रोत्महे मरणं वरम् ॥
एकापराधादपरस्य दण्डो जातः श्रुतञ्चति मया पुराणे ।
सीता हतासीत् खल्लु रावणेन महोदधिर्बवदशां गतोऽभूत् ।
राज्यं नष्टं दृश्यते राजदोषादापग्रस्तास्तत्प्रजानां सम्हाः ।
दोषाभावेऽपीह दुःखं भजन्ते तद्रूपं मे दुःखजातं प्रजातम् ॥
अस्तु तद् गन्तुकामाई भवतीभ्यो निवेदये ।
यथा लप्स्ये सर्व शीघ्रं युष्माभिस्तविधीयताम् ॥
प्रद्येव तं समाश्रित्य सन्तरीतुं नदीजलम् ।
मनसाचरणहन्ई ध्यात्वा गच्छामि निर्भयम् ॥
विश्वासो मे दृढ़ोऽस्त्येवं जीवयामि मतं पतिम् ।
नोचन्मरिखे तत्माई ततोऽपि मङ्गलं भवेत् ॥
विधिमा लिखितं भाले यदेवघटनं मम ।
सम्भोल्यामि तदेवाहं कोऽन्यथा कर्तुमर्हति
॥

·मासना।]
खेडखाप्रबोधनम् ।
गन्तुकामा ततो रामा बेहुला पतिसम्बला।
मनसा मनसां ध्यात्वा ययौ चम्पानदीतटम् ।
पुनश्च सनकोवाच तो तितीर्घ नदीजलम् ।
क यासि साम्प्रतं बाले त्यक्तलज्जाभया सती।
बालिका युवती रड्डा का वा नारी मते पती।
शवं नीत्वा परिवान्ता न ता भुवनत्रये ॥
हा वेडलोवाच दृढ़प्रतिमा निबोध मातवचनं ममैतत् ।
इकोप्रसादेन इतेन्द्रियं ते पुत्वं ध्रुवं द्रक्ष्यसि जातजीवम् ।
विश्वासाय ततसस्थाः पुनर्जीवनलक्षणम् ।
दर्शयामास तो वाला तत्प्रतीतियतोभवेत् ॥
राटिकासम्मिततैखविन्दुना प्रचालिता दीपशिखा सहान्तरे ।
मण्मासकाल सममुज्ज्यले यदि जानीहि पुत्वस्तव जीवितो भवेत्॥
रात्रीशेधे यन्मया पक्कम पावे लत्वा प्रोथितं तत्ममतं ।
कुर्खा भूमौ दाडिमस्यास्य म्ले नष्टं मोचेत्तद्भवेज्जीवितोऽयम् ॥
बावद्भवत्याः सुत एष जीवितो नचाबमेतत् पुनरेत्य भक्षति ।
रहे त्वदीयेऽभिनवं यथावत् त्वयैष मातः समय: प्रतीक्यतां ।
इति श्रीभगवचन्द्रप्रणीते वेहुलामखिन्दरे बेसाप्रबोधनं
माम तीयसाल्सना

·वेहुलानखिन्दरम्।
चतुर्थसङ्कल्पना।
प्रथासौ भेलया नद्यां गमनामुमति तदा ।
ययाचे वेडला लोकान् पतिजीवनकाक्षया ।
प्रणम्य तेषाचरणारविन्दं सा दुःखिनी तत्र विनीतवाचा ।
खाभीष्टसिद्धय पुनरित्युवाच कुरुध्धमाशीर्वचनं शुभं मे ॥
जायेत पथि नो विनो नाथो मे जीवितो भवेत् ।
पागच्छयं कतार्थाऽहमेवं सा प्रार्थयत् पुनः ।
लपश्रुत्व वचस्तस्यास्तामूचुसे विषादिताः ।
भद्रं भवतु ते बाले यदि यास्यसि निश्चितम् ॥
शिषास्ते सन्तु पन्यानी मा प्रत्यू हा भवन्तु
ते
देवी ते पथि कुर्चीत शुभमित्यर्धयामहे ।
समूचे ततो बाला प्रणम्येति पदाम्बुजम् ।
अमनि त्वं ग्टई गच्छ मा रोदी: सुस्थिरा भव ॥
दुःखाम्भोधिनिमग्नवमवदहेहुला यदा ।
खेतकाकस्य वेशेन मनसा तामुपस्थिता ।
सखेतकाको विपरीतशब्द मुच्चस्तदानी सहसा चकार ।
देवीति विज्ञाय तमादरेण सा वेडला साश्रुमुखी वभाष ।
म काक पञ्चविरहे विषादो जातो यथारन्तुदमेतदद्य ।
पिता च माता मम दूरदेथे दुःखं न मे तो विदितुं समयों

·२८
त्वयैव ।
समा।]
तकाकोलासम्भाषणम् ।
निशम्यतामत्र निवेदनं तत् संवाददाता न च मे त्वदन्यः ।
यदि त्वमङ्गीकुरुषे प्रयातुं मझोपकारो हि भवेत्ततो मे ॥
चिम्पातरोर्मूलमधिष्ठितोऽसौ शुश्राव सबै यदुवाच वाला ।
विनीतवाचा किल बेहुलाया जातः स काकः करुणाईचितः ॥
खेतकाक उवाच ।
दूतोस्मि जातस्सव वेडलेऽहं गन्तुं समर्थो भणितुं न किञ्चित् ।
कयाकयैवं करटस्य वाणी कया च वाचा प्रतिबोधयामि ॥
वेहुलेत्यवादीत् ।
ममाङ्गरीयं मणियुक्तमेतत् सूत्रेण कुर्ण तव चक्षुबड्वम्
सहच्छ नीत्वा मम तातसम समर्पणीयं जननीपुरस्तात् ॥
कादे ततस्तस्य निकेतनस्य वस्तव्यमुड्डोय तदा
दृष्ट्वा तया तहरणाकुरीयं दुर्भाग्यमेतत् मम वेदितव्यम् ।
बाच्याविदं कया वाचा पितरौ च सहोदराः ।
प्रतिकूले विधौ जाते दुःखं स्यादनिवारितम् ॥
मयि स्नेहवतो: पित्रोः सोदराणाञ्च दर्शनं ।
यतो मे व्याइतं धावा किमभाग्यमत:परम् ॥
एवं निगदितो गन्तुमुत्मको बलिभुक्पतिः ।
यत्तासीद् वेडलामाता तत्वाऽसौ समुपस्थितः ॥
हवागने हीरकमङ्गुरीयमुड्डीय काको निषसाद चाले।
थादाय पञ्चु स कठोर शब्दं चक्रे बुभुक्षात इवच्छलेन ।
ततोऽमला वणिकपत्नी वरणस्याङ्गुरीयकं ।
तदभिज्ञाय सारेभे क्रन्दन्ती भाषितुं तदा ।
यजामातुः करे दत्तमानीतमिह तत् कथम् ।
बायसेन कुतो लवं न बाने किममालम् ॥

·बेड़खानपिन्दरम् ।
[सालमा।
॥
कुतखमागतः काक लक्ष्यसे व्यथितः कथम् ।
ब्रूहि मे यदि जानासि घटनं सत्यमीहशम् ॥
विशेषमेतस्य निबोध भरे जानेऽखिल दुर्घटनं तदीयम् ।
नखिन्दरो लौहट हेपि सप्तः कालेन सर्पण हतो निशान्ते ।
त्वत्पुत्री बेहुला बाला व्यग्रा जीवयितुं पतिम् ।
अङ्कमारोपयित्वा तं सवेन सरते नदीम् ।
प्रत्थानयन्तु तां बाला ये तस्याः स्वजना जनाः।
काकः कया कया वाचा सन्दिश्यैतत् खमुद्ययौ ।
श्रुत्वा कठोरममलाऽस्फुटमस्य वाक्यं
जाताभितप्तहदया खसतानुवाच ।
पुत्वाः कथं परभताऽऽहतमजुरीयं
तदेव हदयं विकलीकरोति ॥
व्यादाय चञ्चपुटकं विपरीतरावं
रौतिस्म वायसपतिः किमिदं ममाग्रे।
कि वेहुला विपदि मे पतिता न जाने
तगच्छताद्य सहसा सह वस्तुभारैः ।
पुत्तिका वेहुला बाला तूर्णमानीया सताः ।
द्रव्यसम्भारमामय गम्यतां भारवाहिभिः ।
सायसव समागम्य श्रुत्वा वायसभाषितम् ।
पानेतुं तनयां पूर्ण व्याकुलतान समादिशत् ।
मिष्टलडुवसनातं शर्कराचीरनिर्मितम् ।
गुड़मिश्रितलाचार रथाचावत चम्पकाः ।
कटूष्णचूर्णसंशिष्टमोदकानिहाति
सुरसानि च पनि सवीतानि सगरम् ।

·७१
सालना।
माहसह बेहुलाभाषणम् ।
नीत्वा सम्भारमेतेपो भारवाञ्चलिष्णुभिः ।
यातास्ततस्त्रयः पुत्वासा समानेतुमग्रजाः ॥
गच्छन्तस्ते शुश्रुषुर्व मनीत्यं पत्या साई बेहुला सायकन्या ।
पाचोऽस्माकं वालिका नाभिनन्ध खोतखत्यामुद्यता सा प्रयातुं ।
लोकेन्यसे ताशी वेहुलाया
वाती श्रुत्वा शोकसन्तप्तचित्ताः ।
तूर्णं चिन्ताव्याकुम्लाः सायपुत्वाः
जग्मुन द्यासीरमुद्दिश्य सवें ॥
मान्बा ते धातरः ख्याताः सुवलः सुन्दरोहरिः ।
बभूवुरागतास्तत्र यवासीद् वेडलाऽऽकुला ॥
चिन्ताव्यग्रान् सोदरान स्वाम विलोक्य
क्रन्दन्ती सा वाष्यधाराभिषिक्ता।
तानित्यूचे त्रूयतां भातरो मे
भाग्याद् दृष्टं वो मुखाजं मयाद्य ॥
विवाहकालरात्रौ मे यस्याः सर्पहतः पतिः ।
तस्था: स्वामिविहीमाया जीवने नास्ति मङ्गलम् ॥
प्रतोऽस्मि गन्तुकामाऽहमात्रित्य मनसाव्रतम् ।
जीवयामि पतिं देव्याः प्रसादेन न संशयः ॥
यस्याः कोपहततस्याः प्रसादेन विना पुनः ।
न भवेज्जीवितो भा तत्तस्याः शरणं गता ॥
व्यथन्ते खजनाः सर्वे इसन्ति रिपवः पुनः ।
लोकानामीहशीरीतिविपत्तौ विद्यते चिरम् ॥
माता पिता च वक्तव्यौ रतमाथेति वेडला।
भारं जीयित्वा सा पुन: प्रत्यागमिष्यति ।

·वेडमानचिन्दरम् । [मलना। ज्येष्ठधाता सुबल उवाच । वेडले सोदराऽस्माकं साधोः सायस्य पुत्तिका। समावसिद्धिकि यासि सहीत्वा स्वामिनः शवम् ॥ निवर्त्य ग्रहमागच्छ वेडले स्वल्पधीरसि । शवेन सह ते यानं नोचितं मन्यते मया ॥ विहाय सबै यदि गम्यते त्वया नियेत माता न पिता जीवति । सर्व तव नेहविशेषभागिनो वयं भवामो हतजीविता इव ॥ वेडलोवाच । विना पुनर्जीवितमेव नाथं नो यामि गेहं प्रतियात यूयम् । दण्डायमानास्तटिनीतटान्ते किं निष्फलं क्रन्दथ सोदरा मे ॥ भातर ऊचुः । सहोदरे त्वं विपरीतभाषिणी विशेषतो बालधियाऽल्पबोधिनी इयं दुराशा न कदापि सिध्यति मतो हिजीवोन पुनश्च जीवति। इत्थं लोका: कूलयोवर्तमानाः प्रोचुस्ते तां वेडले गच्छ गेहम् । क्रन्दन्तु पञ्चै तरस्ते सकाये त्यतस्नेहा निठुरा किं विभासि ॥ रात्रीमेकां स्वाभिवक्त्वं विलोक्य वस्ने हो विस्मृत: किं त्वयाद्य । एषा बुद्धि व सौभाग्यदात्री बुहेर्दोषाद्भाग्यहीनासि सत्ता ॥ त्वं षोड़शी कामिनि मोहिनीखयं विलोक्य ते रूपमिदं मनोहर जितेन्द्रियाणां विदुषां मतिभ्रमो भवेत्तत: का च कथा दुरात्मना दुःखेन ते सुमुखि ये व्यथिता भवाम- स्वां ते प्रबोधयितुमेव वयं प्रत्ताः। बालाऽवला पयसि नक्रसमाकुले त्वं गन्तुं किमिच्छसि भयं न विद्यते ते। नोरं प्रतीरं गहनच काननं शङ्काकुलं सर्वमिदं न बुथसे ।

·मिलना।]
भ्राहमहोडसावाषचम् ।
चतोऽस्मदीयं वचनं प्रतीयतां निशम्यतां धीरधियावगम्यताम् ॥
शुश्राव नैषा वचनं हितेषां मनोगतं नापि जहौ खकामम् ।
स्वनाथवा मुडरीक्षतेस्म निमेषहीनस्पच्यालुनेला ।
रुदन्ति नागराः सर्वे चन्द्रदासो न रोदिति ।
वेडलासोदरा एवं दृष्ट्वा विस्मयमागताः ।
भगिनी बेला मुग्धा समालोक्य तथाषिधाम् ।
क्रन्दन्तोऽभिवदन्तिस्म वयं यामखया सह।
त्वया विमा न गच्छामो वक्ष्याम: कि मातरम् ।
प्रतो भद्रे स्वमागच्छ ग्रहं यामखया सह।
त्वया विना रहेऽस्माकं नाति कापि सहोदरा।
त्वयैकया विना माता न जीवेत् शुचया ध्रुवम् ॥
किन्ते भविष्यति विहाय सहोदरेऽस्मान्
नीत्वा शवं जिगमिषा सलिले शुभाय ।
एषा घि सिध्यति न ते पतिजीवनाशा
तन्मर्तमिच्छसि कथं सहसा थवेन ॥
त्वमग्रे जननीसमक्षे पश्चात् वयं भोजयमे स्वमस्मान् ।
वं प्रधाना भवसि त्वमेका वक्तव्यमस्मिन् वद किं तवासि ॥
वेडलोवाच ।
यदि जीवेत मे नाथसदा सर्व सुशोभनम् ।
नहि सोदरपत्नीभिः सहवासो हि रोचते ॥
ताभिः सा भवेन्नित्यं कलहो मे सहोदराः ।
बालवैधव्यदधानामौत्यो दृश्यते दया ।
बाल्ये या विधवा नारी खत्युसस्थाः प्रशखते ।
विना देशवासिहकठोरक्तपालनम् ।

·बेलामखिन्दरम् ।
[सङ्कलना।
अतो मे अगनी वाथा सा करोतु सदाशिषः ।
शक्नोमि येन मे नाथं तं जीवयितुं पुनः ।
भो धातर कुरुवं मे प्रियं यदभिधीयते ।
अस्मिन् चम्पातरोभूले द्रव्यजातं निधीयतां ।
स्वामिनं जीवितं कृत्वा यद्यप्यागम्यते मया ।
सर्वमुत्थाप्य भोयामि तदा द्रक्ष्यामि मातरं ।
यूयं रोगदिथ व्यर्थं प्रिया मे सोदरा: कथम् ।
सति मे जीविते नाथे पुन:च्यामि वो मुखं ।
मा क्रन्दत नदीकूले भवनं प्रतिगच्छत ।
चलन्ती वेडला भ्रातृनित्युवाच मनोगतम् ॥
भगिन्या भवने यानान्निराशास्ते सहोदराः ।
चम्पामूलतले चक्रु व्यजातं निधापितम् ॥
संशोकदुःखेन हता रदन्तो जग्मुः स्वदेशाभिमुखं ततस्ते ।
अन्ये तु तेषां सहवर्तमाना पारेभिरे रोदितुमत्र सर्वे ॥
देवी प्रिया धीरमतिः प्रभाविनी सन्धानबन्धस्य विशेषवेदिनी।
सन्दंशवडीलतनागनागिनी भुजङ्गपेटीः स्वकरेण धारिणी ।
छिवाहिपुच्छ बसनान्तबई स्वयं समानीतवती तदा सा ।
नखिन्दरं कोड़तले निधाय सवं समारूढ़वती नदीस्थम् ॥
बातोत्यवीपिडिल्लोलविलोलायितयाथ सा।
भेलया निर्ययौ ध्यात्वा देवीपादसरोरुहम् ॥
आदौं चम्पातलं घट्ट सन्त्यज्य गमनोन्मुखो।
उपातिष्ठत सा बाला कुमारबन्दरं ततः ॥
নন ইমাম জৱিকিনা ।
दुपराजपुरं याता नवखरं ततः परम् ॥

·७५.
सालना।] भेलया मेहसायावा ।
बडदूरं विनिर्गत्य दामोदरमपस्थिता ।
तत्प्रवाहवलेनास्या धायमानः शवसतः ॥
वङ्कानामनदोशाखामाययौ निरुपद्रवः ।
सलिलं मधुरं यस्या निर्मलं बङ्गिदीपनम् ।
तान्तु शाखानदीं प्राप्य क्रमशः समुपस्थिता ।
घोझटोपूर्वकं नाम गोविन्द पुरमुत्तमम् ॥
ततःपरं वईमानं विख्यातं नगरं भुवि ।
तवासील लोकविख्यातः क्षत्रवंशसमुद्भवः ॥
वीरसिंहो महातेजा भूपतिर्भूभतां वरः ।
तस्य वंशधरा जाता धीरसिंहादयो वृपाः ॥
यत्र विद्यावती विद्या सुन्दरो विदुषां वरः ।
पास्तां लोकेषु विख्यातौ दम्पती तौ गुणान्वितौ ॥
विद्यासुन्दरयोः कीर्तिर्विद्यासुन्दरयोरिव ।
अद्यापि मूर्तिमत्येव विद्यते लोकशास्त्रयोः ।
ततः सा वईमानस्याटूरे गङ्गापुर ययौ ।
मनसामायया तब मवस्तस्या विघट्टितः ।
निर्गताः कदलीकाण्डा वंशकोलेः पृथकताः ।
मानवान भाषन्त एलोगङ्गापुर स्विति ।
वीमायाविहला वेडलासीबक्रव्याप्ता रोरदन्ती निशायां ।
भाकृष्टाः प्रेतका ये जलौवा लग्नाः सा तानापनेतुं समर्था ।
वं दैवं दुर्विपाकं विलोक्य रम्भाकाण्डाकिबभिन्बाश्च जाताः।
पन्योपायोऽसीतचिन्तयित्वाऽरभे सोतुं वेडलोहिश्य देवीम्॥
नमसे परदे देवि विश्वकल्याणवारिणि ।
विपत्तौ रच मां मातरभये निविदायिनि ।

·वेडलामखिन्दरम् ।
[४ सहलना।
॥
माया ते दारणा देवि मन करणां कुरु ।
प्रयोऽयं कीलसंयुक्तो भवतु त्वत्प्रसादतः ॥
मनसा सवसन्तुष्टा तां मायां सनहार सा।
तदानया युक्तकीलो जातस्तस्याः अवस्सतः ।
अथासायनुकूलेन रयेण पवनस्य हि ।
त्यका गङ्गापुरं वाला क्रमशो देपुरं ययौ ।
विलोक्य रजनीशेषे प्रभाततरुणारुणम् ।
ईषत्प्रफुल्लचित्ता सा दिनादौ पद्मिनी यथा ।
भागते देपुरं तस्मिन् शवदेहे तदाऽभवत् ।
शरीरं द्विगुणं तस्य स्कीतं दुर्गन्धदूषितम्
वेडलायासथाप्यस्मिन् प्रणयासक्तचेतसः ।
नानुरागोऽभवन्धनो वरं प्रीतिर्विवड़िता ॥
स्को शवं जीर्णतमञ्च ज्ञात्वा देवीं सखेदं समुवाच बाला ।
देवेशि जानामि तव प्रभाव क्रन्दामि नित्यं न शृणोषि किं तत्
निपतति जलदानां श्रावणे वारिधारा
शरदि समुपयाते सा पुनः शान्तिमेति ।
मम तु पतति धारा नेत्रयोदुनिवारा
नधि मम विरतिं सा भाग्यदोषात्पयाति ।
निरवधि तव सेवातत्पराहं नितान्तं
तदपि तव दया कि जायते नापि चित्ते।
भवभयहरणं त्वत्पादपद्म शृणोमि
किमु मयि विपरीतं दृश्यते तहिमि ॥
इत्थुला सा ययौ तस्माबोयादापुरमुत्तमम् ।
मदानामकं तत्र तीर्थमासे प्रसिद्धिमत् ॥

·सासगा।]
वेडसालीपदिसम्भाषणम् ।
तदेव तीर्थमासाद्य वेडला नर्मदाजले ।
अवती-वगाथासौ स्नानं कृतवती सती ।
घासीकजननीमन्त्र सञ्जय विधिवत्ततः ।
अगाम केयाग्रामं यत्र देवी प्रभान्विता ॥
केदुयावासिनी माना विख्याता विषहारिणी।
तस्या हिरण्मयो मूर्तिस्तत्वासे सुप्रतिष्ठिता ॥
दिनत्रयं व्याप्य महेशनन्दिनीमपूजयद्भक्तियुता हि वेहुला ।
ततो जपन्ती मनसामनु तदा शुश्राव साऽऽकाशसरखती हितां ।
सुरेन्द्र लोकं दयितस्तवायं गत्वा ध्रुवं जीवनमेष्यतीति ।
कालं क्षिपस्यत्र कथं जपेन तत्रैव गन्तु त्वरितं यतेथाः ।
प्राकर्णप्र देवतावाणीं हष्टचित्ताऽभवत् सती।
केया पुरतो बाला ससाद पुरमादमम् ॥
यकः लोपदी मल्यान् हन्ति तोरसमाश्रितः ।
वेडलाक्रमशस्तत्व शवेन समुपस्थिता ।
जवाजानरुपादेषु वयथुः प्रबलो यदि ।
तत् सीपदं विजानीयाज्जायते यत् कफोक्रयात् ॥
एवं शोभितपादस्य तस्य भार्याचतुष्टयो ।
शोभते भवने नित्यं तद्रपरूपशालिनी॥.
भक्तमव्यञ्जनं ताभ्यो विना मत्स्यं न रोचते ।
अतो नित्यं स ट जाति मल्यान् तत्र नदीजले ।
सीपदी मत्स्यघातार्थं नीत्वा मत्स्यकरण्डिकाम् ।
सरज्जुवड़िशं विश्वा तीरे तिष्ठति सर्वदा ।
बलोक्य तस्याः सुमनोरं वपुः स कामसम्मोहनवाणमोहितः ।
भावतैनां विनयेन सादरं सोराननः खाभिमतं मनोरथम् ॥

·॥
वेडलामखिन्दरम् ।
[सत्यना।
कुरङ्गनेने वसति-स्तव क वा को वा नरखामवलम्बर वर्तते ।
एकाकिनी नक्रयुते हि पार्थास जवेन किं यासि विनाऽवलम्बनं
योग्यो न पात्रसव कोपि दृश्यते कालं तथा व्येसि जले भयङ्करे
मघा हि ते सुन्दरि याति यौवनं सुलोचने त्वं शृणु मे शुभं वचः
प्रागच्छ कल्याणि मदोयगेहे कुरुष्व मे मोहिनि जीवदानम्।
भव प्रिया मे ग्रहिणी प्रधाना सर्व सुखं भुच सदाऽऽदरेण ।
वाचा नया तस्य विहस्य वाला प्रोवाच रे मोनधरप्रधान ।
जीवच्छरीरोगतिशक्तिहीन:किलोपदिन् जीवितुमिच्छसि त्वं॥
किं याचसे मामबलां न मृत्यु कुर्यात् स शीघ्रं तव दुःखशान्तिम्
निरन्तरं तिष्ठसि पोरनद्यां निक्षिप्य रज्जु वड़िशेन साईम् ॥
चौरं सुजीण परिधानवस्त्र मान्नं रहे सम्भवति त्वदीये ।
समक्षिकलीपदतीक्ष्णगन्धघ्राणेन सुस्था हि कथं स्त्रियस्ते ॥
त्व नागरो ड्वया नितान्तं विभूषणं ते कठिनी च कर्णे।
पश्यामि किं सुन्दररूपमेतन्नन्वस्ति ते ब्रूहि गुणोपि कोन्य: ॥
विज्ञाय किं मामबलां दुरात्मन् पापाशयो भाषितुमुत्युकोऽसि ।
त्वं वामनश्चन्द्रमसं दिधीर्घरुक्षिप्य हस्तौ किमुपस्थितोसि ॥
अाकर्ण्य निन्दितवचो निजगाद शोथी
किं सुन्दरि व्यथयसे कटु वाक्यवाणैः ।
किं शोथजंचरणगौरवमाविलोक्य
पापायसे सुमुखि मामवमन्य चित्ते।
किं दूष्यन्ते गुणिजनगुणा व्याधिना देख्न
मन्दा बुद्धिस्तव सखि यतो बुध्यसे वाहण्या ।
नार्यो निन्या मम तु वसतावन्तरजायतखा
स्वच्छन्दन स्थिरतरमुखं सानुरागं लभन्ते ।
.

·७६
विल्सना।]
वेडलालीपदिसम्भाषणम् ।
चित्तं तासामधरविलसत्पर्णरागेण सुष्टं
भालश्चासां विकसति सदा सुभु सिन्दूरलिप्तः ।
शोथघ्राणं न भवति शुभं केवलं तत् क्षमख
त्वां लब्ध्वा मे हरिणनयने पञ्चनार्यो भवन्तु ॥
परिहर जलयानं रण वाक्य मदीयं
चल चल भवनं मे जीवकल्याणदात्रि ॥
सुमधुरवचनं ते चित्तचाञ्चल्य हेतु-
स्तव चरणसरोजे मस्तकं पातयामि ॥
सक्रोधं सा तदोवाच रे पापिष्ठ मराधम ।
कटूतया भाषसे किं मामबलामसतीमिव ॥
विडम्बयितु कामश्चेत् फलं प्राप्नोषि तत्क्षणात् ।
प्रभावेण सतीत्वस्य भस्मीभूनो भविष्यसि ॥
माह शोथी सहसा विहस्य त्वामेव ग्रामि बलं प्रकाश्य ।
प्रलं तरीत्वा खकरेण धृत्वा कियवि दूरं गमनेसि शक्ता ॥
मानामि सर्वं कुलटाचरित्र तथा सतीत्वञ्च सुशीलवत्त्वम् ।
वाद्य वाचा हृदयं विदीर्ण ऋता कदा नापि कटक्तिरित्यम् ।
तदपि तव हितार्थं वक्तुमी हे सयानं
सबमिह बहुदूरं निक्षिपोत्तिष्ठ तीरम् ।
मम ग्रहममुगच्छ प्रीतिवाक्यं ग्रहाण
ममसि धर सतीत्वं कश्च लामो विरोधे ।
पयसि झटिति दूरंतो तरन्तौं निरीक्ष्य
स चपलमतिरासीत् लोपदी तत्क्षणेन ।
द्रुतमनुसरमखा गन्तुमीशकार
मतु गुरुपदभारादुत्तरीतं समर्थ
।

·बेडलामखिन्दरम् । [सपना।
पश्चात्तरन्तं ग्रहण प्रतं विलोक्य मा श्रीपदिनं शशाप |
तयाभिशप्त: स इदं वभाषे हे देवि निस्तारय मां विपन्नम् ॥
मुखेन नासापुटकेन शोथी पीत्वा पयो सत्युदशोपपन्नः ।
तामब्रवीदीवरि रक्ष रक्ष विपत्परीतं गतिशक्तिहीनम् ।
त्व किं भवानीभवभीतिहारिणी
लक्ष्मीः किमेवासि विपत्तिमाशिनी।
त्वं दुगतानां दुरितापहारिणी
वातुं जगन्मानवमूर्तिधारिणी॥
तदा तु बाला विनयेन तस्य स्त वेन तुष्टा सरला दया ।
निरीक्ष्य सा कातरचित्तमेनं ददौ वरं भीत तटं लभख ।
ततोऽभूदेडला सुस्था मनसाव्रतधारिणी।
विनानपानप्रक्षीणा तरन्ती क्रमशो नदीम् ॥
उत्तीर्थ शोथिनो घट्ट गच्छन्त्या रजनी दिवम् ।
कियन्तो दिवसा सस्या व्यतीता निरुपद्रवम् ॥
एकदा पथिकास्तीरे चलन्तो रूपमुत्तमम् ।
पश्यन्तः सस्पृहं तस्याः प्रोचुर्मुग्धाः परस्परम् ॥
कथमेकाकिनी नारी तरीष्यति मदीजलम् ।
सदायादोगणाकीर्ण गम्भीरं यश्च निःस्थलम् ॥
तोरं भयानकं स्थानं लोकानां दुर्गमं निशि ।
कपिञ्च दुर्जनव्यानं सुखं नैषा गमिष्यति ।
हिल्लोलेन अवसस्थाः सत्वरं गन्तुमक्षमः ।
जाता पुनः शव नीत्वा पराधीनेयमाना ।
दिवानिशं मन्त्रजपेन तस्याः काखोऽपनीतोऽस्ति विनान्तरायम्।
अतो कि देवीचरणारविन्दहनस्मृतितकरणं तदासीत् ।

·॥
मरखनी । मेडलाईर्घटनजातम् ।
अथास्य मांसं गलितं अलेन क्रमेण जातं विपरीतगन्धम् ।
निरीक्ष्य नास्था विचचाल चित्तं प्रेमाधिकं तत्र वरं प्रतीतम् ॥
शवगन्धं समाप्राय मक्षिकामशकादयः ।
যিদিনাবিয়ান অনধি লিমাৰিনা।
कीटाकुलितसर्वाङ्ग चेजीणं गलितामिषम् ।
दृष्ट्वा रदन्त्युवाचेदं तस्य तत् सुन्दरं वपुः ॥
प्रान्तः कृतान्तानुगतोनुमन्ये कथं स जीवेदिति संशयो मे।
अनश्च चिन्ता मनसीति जाता मृषा भवेत् किं ननु दैववाणी ।
सा चिन्तयन्ती पवनय वेगात् सवेन देशान्तरमभ्यगच्छत् ।
तः क्रमेणाभिनवं प्रदेशमागत्य साध्वी संभयं ददर्थ ॥
यङ्करो नीलनिभसदांनी ग्राम्योगस्तत्व समागतोऽभूत् ।
त्या पयोऽसौ शवगन्धमुग्धः भवं समुहिश्य जलं पपात ।
प्रागच्छन्ते तमालोक्य क्रोधेनाभिशशाप सा ।
रे दुष्ट सारमेय वं कुम्भोरेण तो भव ॥
तस्था: शापप्रभावेण कुकुरो पूर्णितो जले ।
कुम्भीलेन त: पादै खादितस्तत्क्षणादसौ।
दृष्ट्वा इसम्मुखी बाला ततो निष्कम्यं प्रस्थिता।
कियद दूरं समागत्य दानव समासदत् ॥
पारावारीणलोंकाना नदीतरणसम्भवम् ।
दानमारयते यत्र दानघट्टः स उच्यते ।
दानग्राही सर्व तहाँ तामित्यषितं ।
सवं त्यक्षा समुत्वाय तीरमागछ सुन्दरि।
खभावाकारभावेण वैरिणीव विभाव्यौ ।
विषमे दानबदेसिन किं दानं हातमिच्छसि ।

·८२
बेडमानचिन्दरम् ।
[चालना।
पुनर्विज्ञातुमिच्छामि कस्ते कोड़ेऽभिवर्तते ।
एषोद्यं नापि मेवायं तथं यथा निगद्यताम् ।
अयतामवले वाक्यं क्रियता करणा मयि ।
मोपहासस्य योग्या वेहुलोवाच तं ततः ॥
न मे दुःखपरिज्ञाने वर्तते ते प्रयोजनम् ।
इत्युक्तस्तो पणग्राही व्याजहार सकौतुकम् ॥
परमा सुन्दरी त्वं हि यादृशी मवयौवना
सब ते कपटं वाक्यं मन्ये यदभिभाषसे ॥
सत्य रत्नानि बहूनि शङ्के निःसृत्य गेहादिय गन्तुकामा।
कम्मै पुनर्भाग्यवते प्रदातुं क प्रस्थितासीति वचोभिधत्व ।
तत्र स्थितः कश्चिदिदं बभाषे झम्पेन गत्वा ह्यसती ग्रहाण |
प्रस्थातुमेषा न यथा समर्था कार्यन्तथावर्णमिदं मतं मे ।
एवं निगदिता रामा भयकम्पितविग्रहा।
सञ्जिप्तवचनेनैनं ददौ परिचयं ततः ॥
पञ्चमासमितं जीणं नाथस्य मे मतं वपुः ।
मयामि मनसादेवी पुनर्जीवनकाइलया ॥
एकमासं पुनर्यामि तस्या देव्याः कपावधि ।
ललाटे लिखितं धावा कोऽन्यथा कत्तुमईति ॥
सहायकौशलेनासौ करणाही ततोऽब्रवीत् ।
वं साध्धि खेछया गच्छ विना दानं विना भयम् ।
ततः सा निर्भयाऽवोचमङ्गलं बोभवीतु ते ।
इत्येवाशिषमाख्याय भेलया सत्वरं ययौ।
सुदूरं तत्वे याते तां विलोक्य अगाखिकाः ।
तोरमासाद्य तामचुः अवगन्धातास्मनः ।

·नित्यना]
मेहुनाहगाडीसन्माषणम् ।
एका नारी शव नीत्वा कथं गच्छसि भेलया।
किन्से मत्युभयं नास्ति श्रोतसा मज्जितुं चले ॥
खल्पबुद्धितया बोई न शक्नोषि हिताहितम् ।
पातुमिच्छसि किं वाले जीवनं धर्मरक्षणम् ॥
सप्तरावं निराहारा बुभुक्षाकातरा वयम् ।
जीवयास्मान् शवं दत्त्वा रक्ष धर्मच जीवनम् ॥
इत्युक्ता वेडलाऽवादीत् किं ब्रूत
कठिन वचः।
नार्पयामि शवं धूर्तालं जीवयितुमुत्महे ।
दुराशा नापि व: सिध्येत् प्रतियाताधुमा'वनं ।
जीवयिष्यामि मे नाथं सत्यमेतद् दृढ़वतं ।
जीडीहसम्स्यस्ताः श्रुत्वेत्य बेडलायचः ।
अपूर्व भाषसे बाले किं तवाशा फलप्रदा ॥
किं जल्पसि सषा बादं यच्छतन्नो मतं वपुः ।
वयं टप्ता वनं यामो लब्धपुण्या सुखं व्रज ॥
जाकर्ण्य तासां वचनं प्रतस्थे रामा सुदूरं कदलीसवेन ।
ग्मुईताया अपि ताः शृगाल्यः पुन: पुनस्सामवलोकयन्त्यः ।
जर्म्यम्भोधौतसिन्दरं भालं दृष्ट्वा निराशया । :
रुदन्ती चिन्तयन्ती च सा सखेदमगात्ततः ।
शवच क्रमशो गच्छन् बोदालबदमागतः ।
महान्तो जन्तवो यत्र तस्थुरावर्तवर्तिनः ।
अपूर्णीगतयादसांगणा मुद्धनिमग्नाश्च पुन:समुत्थिताः ।
राकारमुखा महोदरा बदालमोना अपि तत्र वीक्षिताः ॥
कर्मकारख भलेष बक्वं येषां सरम् ।
मासाशी राषयो नाम तेषामेकतमो महान् ॥

·बेसामखिन्दरम् ।
[४साल्मना ।
शवगन्धसमाइतस्तत्रासौ समुपस्थितः ॥
सवेगं यवमाक्रम्य तस्य जानवस्थि भुक्तवान् ॥
घाखादमासाद्य सलोभचित्तं मोनं समग्रं प्रतिभोक्नुकामम् ।
बलाद् ग्रहीतुं शवमुत्सुकञ्च न कोपि तं वारयितुं समर्थः ।
यत्नेन तं ताड़यतिस्म वेहुला शवं समाच्छाद्य निजेन वाससा।
रुषा खयं सा निजगाद राघवं रे कालवोदाल कुतश्चिदागतः ॥
नाथस्य जान्वस्थि गिलन पलायितुं
नचाहसि त्वं प्रियसे च तत्क्षणात् ।
देव्याज्ञया धीवरजालयन्त्रित
स्वजाला में इस्ततले पतिष्यसि ॥
त्यक्वा शवं दूरतरं प्रयाते वोदालमीने तरसा तदानीम् ।
नवोपि तस्याः पवनस्य वेगादुपेतवान् हासनहाटिहट्ठम् ॥
तट्ट पृष्ठतः कृत्वा बोसौ ससुपस्थितः।
नारिकेलसमायुक्त डाङ्गासंज्ञं नदीतरम् ॥
प्रत्यक्ष लक्ष्यते यत्र स्रोत जई प्रवर्तितम् ।
तबासीन्पृण्मयी मूर्तिमनसायाः प्रतिष्ठिता ॥
तत्र तां पूजयामास प्रतिमां प्रतिभान्विताम् ।
वरं ययाचे तां देवौं देहि मे पतिजीवनम् ॥
तस्या वाक्येन सन्तुष्टा सती देवी हरात्मजा ।
शशंस मनसा शीन कल्याणं तेऽस्तु वेडले ॥
ततो; वैद्यपुरं रामा यदासौ.समुपागता ।
तदानीमागतः लातुं तवैको वैद्यनन्दनः ।
स तस्या रूपमालोक्य सर्वकार्यवहिष्कृतः ।
इतवृष्टिरुवाचेदं क प्रयासि बराङ्गने ।

·पालना।] অল্পক্ষায়। फणिना ते पत: खामी न कुर्याः साधसं ततः । यस्यास्थिपञ्चरतिष्ठेत् सजीवति नसंशयः ॥ मन्त्रौषधं मे हतजीवनगख्य जीर्णापि सचीवति तेन सद्यः । कुरङ्गनेने भत्र सुस्थचित्ता कान्तः पुनर्जीवति ते न शङ्का । पूर्वं त्वमङ्गी कुरु मे कयानि यहोयमानं प्रतिदानमस्य । सान्तं तदा मे भवति प्रशान्तं दिन वयश्चदियाप येवम् ॥ तदुक्त्या कुपितावोचद्रे वैद्यकुलपांशुल । पांशुः पततु ते वक्त्व पशोरथमो धिया । त्य का वैद्यपुरं जगाम मनसा चिन्तापरा वेडला. नाम्बा पीरतली ततो गरपुरं तत्रैव भागीरथीं। दृष्ट्वा हर्षयुना तदीयसलिले सात्वा पवित्वाऽभव- तबीरेण पुनः सती कृतवती पूतश्च धोतं पतिम् ॥ विषेण जीणं दुरितं जनेन यथास्थि मांसश्च तथैव जातम् । दृष्ट्वा तयोक्तं किमतो हि धीरा भयङ्करं सर्पविषं वदन्ति । तवागता सा दिवसत्व येण यत्वाति धारा विविधा नदीनाम् ।' सा मुक्तवेणो कथिता त्रिवेणो तत्पुण्यतीर्थं विदितं जनानाम् ॥ षण्मासकालं क्रमशो व्यतीत्य शवेन पत्या सासा समेत्य । प्रसेन रम्भातरसम्भवेन गङ्गामुपातिष्ठत यत्र नेता ॥ तो येन स्रोतसा तत्ायोपि मन्दं मन्दं तीरमासाद्य सानः । तनोत्तोर्णा जागवीतीरनीरे स्नात्वा चासौ वेडलाऽभूत्पवित्रा । त्रिवेणीघट्टमागत्य ददृशे रजको तया । धावन्ती देवखाणि नेता भागीरथीपले। इति श्रीभगवयविशारदप्रणीते अडामखिन्दरे खया बेडला- विवेचीदमाम बर्ग माखना ।

·वेडुलानखिन्दरम्।
पञ्चमसकल्पना।
अथ तत्सलिले नेता देववस्त्राणि प्रत्यहम् ।
धावते कोलसंयुक्त फलके स्वर्णनिर्मिते ॥
देवौं ततोभ्यञ्च निमोलिताक्षी ध्यात्वा पुनस्तां सहसा ददर्थ ।
नेतासुतः कोपि तदेत्य तत्व चकार तां व्याकुलपित्तरत्तिम् ।
गच्छ द्रुतं सम सुतेति वाणों श्रुत्वापि सोयं न ग्टहं प्रयातः ।
नेता तदा क्रोधवशाच्चपेटाघातेन चक्र गतजीवनं तम् ॥
पुत्र मतं भूपतितं विलोक्य सा सुस्थचित्ता रजकी बभूव ।
पूत्वा सुराणां वसनानि पञ्चाद्रौद्रेण शुष्कानि ततञ्चकार ॥
समधिकचपला सालोक्य वेलावसानं
समुचितसमयोऽयं वस्त्रदाने निरूप्य ।
करतलपरिषाताज्जीवयित्वा गतासं
सुतममरपुरेऽसौ गन्तुकामा तदासीत् ।
मतं सुतं जीवितमाशु कृत्वा नेता ततो देवसमाजमेत्य ।
प्रदाय सर्व वसमं सुधौतमादाय तेभ्यो मलिनं प्रतस्थे ।
गत्वा ग्ट हं खोयमुवास रात्रावृत्याय नीत्वा शिरसांशुकानि ।
नेता प्रभाते सहसा जगाम तीरे त्रिवेण्या सरितः सुराणां ॥
अध्याय रानावथ तत्तटान्तं ध्यात्वा पुनस्तन्मनसापदानम् ।
विलोक्य नेताङ्गतकार्यमन तोडला चिमतिम चित्ते ॥

·८.
५सालना।]
मेडसातासम्भाषणम् ।
मारयित्वा सुतं या स्त्री पुनर्जीवयितुं चमा ।
न भवेन्मानुषोतिरेषादेवीति निश्चयः ।
पतोऽस्थाश्चरणौ धृत्वा पतित्वा धरणीतले ।
सबै निवेदयाम्यस्यै दैवदुर्घटनं मम ॥
इयमहति वक्तुं मे प्रतीकाराय साधनं ।
पुनः पूरयितुं मन्ये समर्था मन्मनोरथम् ॥
विचिस्य सवमास्थाप्य यत्र सा रजको स्थिता ।
वेडला तत्र सङ्गम्य तत्पादे पतिताऽभवत् ।
परमा सुन्दरी बाले व रूपयौवनान्विता ।
पतितासि कथं पादे नेता तामित्यभाषत ॥
उत्तिष्ठोतिष्ठ रे वत्मे मा ग्रहाण पदं मम ।
मा रोदी—हि मे तथ्यं शोकस्ते किनिवन्धमः ॥
नेता निवारयामास यावत् पादावलम्बनं ।
चरणे कुन्तलं न्यस्य दधौ सा तां ततो दृढ़म् ॥
करेणोत्याप्यमामा सा रोरुदन्ती ततोऽवदत् ।
घकथ्यमानं सन्तापं निवोध त्वानिवेदये ।
माम मे वेहुला यस्याः पिता सायो वणिकपतिः ।
विवाहरजनीशेषे फणिना च इतः पतिः ॥
षण्मासं तच्छवं नीत्वा परिभम्य नदीजले ।
अद्य ते दर्शनं लब्धा मन्ये मे सफल बमः ॥
त्वत्प्रसादबलेनाजोवयिष्यामि मे पतिम् ।
तब मे संशयो नास्ति करणाब विधीयताम् ।
ख मे माबसा नेते जाताद्यावधि नियः ।
बहमन्यसे माता रंजामि वसनानि से ।
॥

·मेलामचिन्दरम् । [५ सालमा वस्वरागानुरागे में प्रशक्तिः शैशवावधि । विद्यते तेन जानेऽहं रचितं वस्त्रमुत्तमम् ॥ मातस्वं यदि जातासि मम दर्शनगोचरा। बहपुण्यफलेनाछ प्रार्थनं सफलं कुरु ॥ ‘कान्तो ममायमपि जीवति येन मात- यांचे तथा सविनयं कुर पुण्यशीले । त्वत्पादपङ्कजवरं विनिवेदयामि धावामि वस्त्रमखिलं प्रणिधिस्तवास्मि। एवं निवेदिता नेता तामभाषत वेहले । पादस्पर्शन मे वत्से किन्ते लभ्यं भविष्यति ॥ जात्या रजकी हीना मत्पादस्वाभिवन्दनम् । नोचितं ते तथा नापि मदर्थं वस्त्र धावनम् ॥ रग्याणि देवसानि स्वयं ग्टहीत्वा शत्वा पुनश्च पवितानि ददामि सायम् । धौतानि चेहि भवन्ति तथा भवत्या देवाः शान्ति सहसा कुपिता भवन्तः । देवाः पुनश्च यदि रोषपरा भवन्ति नाशालता फलति मे निहता वरं स्यात् । शङ्ख भवेत् प्रतिहतं कुशल चिराय साभः परं भवति ते विपरीत एव । बेहुलोवाच मातस्व वस्वमेकं प्रदेहि मे। मया धौतं समालोक्य ततः कुर्था यारुचि । इत्युक्त्वा रुदती बाचा पादान्ने पतितां भुवि । पा करणयामेता ढडो वसनमेकामा

·मर
भासमा]
नेतादेवनिवेदनम् ।
त्रिवेणोखर्ण दीपट्टे वेडसा नेतया सह।
सुवर्णफलके वल धौत पक्र सुरश्चितम् ।
दृष्ट्वा तुष्टा सती नेता भागं कृत्वा र बाससाम् ।
प्रारयितुं तस्याः प्रददौ तदनन्तरम् ॥
क्षारेण नेता बसनं रखे जातं तदा राजतशुभकान्तम् ।
तद वेडलायाः परमं सुशोभं सूर्खप्रभं केवलवारिधौतम् ॥
वेडलानेतयोर्वरौद्रशुष्कं यदाऽभवत् ।
बेडलावसनं तत्र जयतिम तज्ज्वलम् ॥
धौतानि तानि वसनानि मुदा ग्टहीत्वा
बेलापमानमवलोक्य समीरमाना।
तां वेहुला पतिवियोगजदुःखभाज
नीत्वा च साऽमरपुरं प्रजगाम नेता।
उपायं चिन्तयन्ती सातत्व संगोप्य वेडलाम् ।
वसनानि समादाय देवसंसद्युपस्थिता।
यत्नाभवन् समासीना प्रविष्णुमहेश्वराः ।
अन्येपि च महेन्द्राद्यातत्व वस्त्राणि सा ददौ ।
वेडलाधौतवसाणि सुदीप्तानि विशेषतः ।
विलोक्य रजकीमूचे समहर्षे त्रिलोचनः ।
एतावत्कालमस्माकं वसनं रज्यते त्वया ।
नेर हयते नेते कदापि स्वच्छमुज्वलम् ।
नेता निवेदयामास देवदेवं सतावलिः ।
मोहमागतायेव देवेश मत्खनः सुता।
सा वाला रत्वगीतेषु शिल्पकार्थेषु तत्परा।
मतरते कति मालि
.

·बेहखानविन्दरम् । [५ सालमा
एवं निवेदितो देवसामुवाच दृषध्वजः ।
कदाचिन अतास्माभिर्न दृष्टा ते स्वसुः मुता।
सा मे नती भवेवेते द्रष्टुमिच्छामि तामहम् ।
श्रुत्वेति तत्क्षणाचेता वेडला प्रत्यभाषत ॥
आदिष्टास्मि महेशेन त्वा नेतुं देवसंसदि ।
वेडले नत्र गन्तव्यं सावधानतया त्वया ।
त्वञ्चेत् सुरान् तोषयितुं समर्था नायप्रियान् नर्तनगीतवाद्यैः।
तदा तबाथा फलिनीति मन्ये तत्व प्रयत्नं कुरु सानुरागम् ॥
वृत्ये गीते सर्वशिल्पेऽसि दक्षा ज्ञातं तत्ते भावसन्दर्शनेन ।
कक्षणातस्व मृदङ्ग ग्रहाण वीणायन्त्र नूपुरं ते करेण ॥
इत्यत्वा तां दर्शयामास नेता यन्वाण्या यत्र संस्थापितानि ।
श्रुत्वा स सम्मता वेहुला सा याता प्रीता नेतया नीयमाना।
अमरपुरमगच्छहेडला नर्तकी सा
मुरपरिषदि वाला नृत्यगीतानुरागा।
द्रुतपदपदपातैर्मोहयामास नृत्यै-
रमरपुरनिवासान् देवदेवीसमूहान् ।
मृदङ्गवाद्यं मधुरं सनूपुरं समन्दिरं तवनितं हि सुन्दरम् ।
परं प्रमत्ता शिखिनीव नर्तनं चकार गीतश्च यथा पिकखरं ।
तयैकया नर्तमगायनं कृतं न तालभङ्गः क्वचिदयणायत ।
शिरोग्रयासोञ्चलगूढ़माननं स्मितेम युक्त संघनं प्रदर्शितम् ॥
वादिनयन्त्र' खदिरजातं शब्दायितं तापिताधयोति ।
माधुर्यनिखानमय तदेव खान्तं न कस्यापि चकार मुग्धम् ॥
लतिष्ठतेस्म सपसोपविवेथ मित्यं
ATT तालावावय।

·सालना।
डलायनपरिषयः
21
साऽमोदयम्मधुरकिक्षिणिनिखनेन
सौखिकेण मिलितेन महेश्वरादोम्
मुहपूर्णितसा पादनिक्षेपभङ्गिमत् ।
मपुरध्वनिमा युक्तं कं न नृत्यममोहयत् ॥
पञ्चमादिकनिखानं गीतं धैवतसुखरम् ।
गायतिस्म यदा रामा कंन मुग्ध चकार सा॥
मेता तकपार्षस्था दृष्ट्वा सवं सुलक्षणाम् ।
साधुपादं कारोईतिशयतत्परा ।
ভীনিম্বীনিবাঝাষাসিনা: ।
तस्याः सुधांशुप्रतिकाशमाना प्रमोदयामास न के मुखबीः ॥
येन गोतेन सुरागरस्त्रिभङ्गभङ्ग्या च तदङ्गनाया: ।
कण्ठखरेणास्तवाक्प्रभावान्मुग्धा बभूवुः सुरलोकलोका: ।
निरीक्ष्य शिक्षानिपुणत्वमस्या: सन्तुष्टचित्तो गिरिशोम्यच्छत् ।
बाले वदास्मान् कथमागतासि का व किमेका कप ते निवास:।
मातुः स्वसा ते कथमस्ति नेता सम्यं विशेष परिचाययस्व ।
वयं हि देवाः परितोषमाप्ता मनोरथं शंस भयं न कुर्थाः ॥
देवाज्ञया सपदि नर्तनगोतवाद्ये
भर ददौ सुरगणान् प्रतिवक्तकामा।
रामा मनोगतमियं मनसा विधार्थ
पूर्वापरं परिचय मनसां विचिन्त्य ।
हताश्चलिषगणान् प्रणम्य सा नर्तकी वाचमुवाच वाला।
वर्गापवर्गादिषु देववर्गा-बाराणि यूयं जगतां बयाणाम् ॥
अभवत यदि यूयं इष्टचित्ता नितात.
ममुमतनट मेधौतवामना।

·मेहसामचिन्दम् ।
[रमासना।
न भवति यदि वाया देववर्माः सवर्गा
अनुगतबनमक्ये कर्णपातं अश्वम् ॥ ..
श्रुतममरारेस्थिन् देक्सका बाकि
सकरणादया प्रालयले पन्ति ।
त्रिभुवनति तो रूपभेदं धरन्ति
निखिलदुरितभाजो दुर्गतिं नाशयति ॥
कलुवारपराद्या जीविनस्तारयन्ति
निजगुणपरितोषा वीतरोषा भवन्ति ।
भवजलविधिमीति वासिताना परमित
अतिविशितमितीदं साधवः सम्बदन्ति ।
यनाममात्रेण तरन्ति जीवाः सिहामिलाषाच भवन्ति कावं,
पश्यन्ति ये तञ्चरणारविन्दं तेषामलभ्यं भुवि नासि किश्चित् ॥
इष्टिःस्थितिर्वा प्रायोपि येषां वाचालतः सम्भवति पणेन ।
तेषां न पाती किमयसाध्यं मतं पुनर्जीवयितुच मार्यम् ।
अतोमि पतिता युभत्यादपप्रतले सुराः ।
कुरुवं मथि कारखं करुणामयविग्रहाः ॥
पुनर्वहाबलिरा गलमग्नीलताखरा।
बेडला वक्तुमारेभे खीयं परियं ततः ।
निशानिनगरवासी सायदत्तः पिता मम ।
श्वशुरञ्चम्पकाधीशचन्द्रहासो शिक्पतिः ।
मखिन्दरः मुतसस्य विद्याबुदिएणाबित
सोऽयं परिचीता मे पिता दाता विधान।
खशुरख विकादेन देव्या कुपितवेरिता ।
विवापरखनीभेषे काली तवती पतिम् ।

·६२
पासना।] मेलापरिषदीवासपा
शवं नीत्वा प्रवेगार अगस्तजीवनाशवा।
षण्मासश्च परिश्रम विवेणीतीरमागता।
तब दृष्टा मवा नेता वसं धाविनुमानता।
प्रथान्तं सतमाहत्व साब.वीरितमाकरोत् ।
तस्याश्चरित्नमालोक्य वाताविक्षयान्विता ।
तत्यादे पतितोवाच त्वमे मारवसा भव
दीयतां देवता पखं क्रियता परिचारिका ।
कीयतां वेडसादासी नीयतां देवसंसदि ।
ततो मे रुपया मेता वस्त्रं रचयितुं ददौ ।
तमाया धौतमालोक्य प्रसबहादयाभवत् ।
मामानीय ततो नेताऽमरसंसद्युपस्थिता ।
सत्रूपाक्लमाश्रित्याऽपश्यं देवपदाम्बुजम् ।
मन्ध प्राक्तनपुण्येन सर्वमेतत् सुसङ्गतम् ।
दयावन्नोऽभुना देवा यूयं कुरुत मङ्गलम् ।
सताञ्जलिर याचे युष्माकं शरणं गता।
येन जीवति मे नाचतत्प्रसादो विधीयताम् ॥
निशम्य देवेन धनेन प्रत्युक्तमस्यै सुरसंसदीदम् ।
देन जाता मनसातिरष्टा नान्योति प्रक्त: प्रतिक तुमस्य ।
नाई समर्थो म प देववर्गा दातुं प्रसादं विमुतामयं वा ।
नान्योन्युपायोति विका तयैव त्व गच्छ देवी परितोषयख ।
श्रुत्वा वचखसाहेशरख प्रोडुसदा देवगणा: असम्बाः ।
प्रयाहि नेते मनका नवख कासाभिचाफ परिपूरयास ।
नां देवतानां बरसा निवेदय यामाहयन्ते विदिवेश्वरादयः ।
चागत मनसोकायं पजाप्रचाराधिना: मानद ।

·६४
[सामना ।
देवैरता सती नेता सत्वरं मनसाबले ।
जगाम मनसा देवी देवतानां निदेषतः।
तुल्योऽमरपुरश्चैव दृश्यते मनसाचलः ।
तबासौ नागमातासीदासीना निर्जनालये ॥
तलोपस्थाय तां नेता युक्तपाणियोदयत् ।
देवाखामाहयन्तीति इतं गछ तदालयम् ॥
ज्ञात्वा तन्मभ सायादीत्तत्व किं मे प्रयोजनम् ।
श्रुत्वा सविनयं नेता ततसामित्यभाषत ॥
एका बाला समागत्य देवेथि देवतासभाम् ।
तोषयामास वृत्येन गोतेन देवतागणान् ॥
कासौरामा मानवी वाभरी वा माइं जाने किम्बरीनकी वा ।
देषादेशात्तत्र गत्वा सभायां जानीषे त्वं कीदृशी सा कुमारी ॥
वेडलामिति तां मत्वा प्रत्युवाच मनखिनी ।
सभायां न गमिष्यामि मास्ति किश्चित्प्रयोजनम् ॥
कृत्वा तच्चरणं नेता रजको रुदती ततः ।
निवेदयामास देवि गन्तुमईसि साम्प्रतम् ॥
पूजाप्रचारणं तेन भविता तेऽवनीतले ।
इत्यूचुर्देवदेवाद्याः सत्वरं देवि गम्यतां ॥
नेता प्रिया सखी देव्या ताचोवाच प्रियं वचः ।
प्रत्याख्यानं ततस्तस्या न देवी कर्तुमईति
अथ सा. मनसा शीघ्र बगाम देवतासभाम् ।
देवास्तामागतां दृष्ट्वा सादरेण न्यवेशयन् ॥
सिंहासनोपविष्टाया देव्याः पादतले तदा ।
पतिता बेहुलोवाच मयि मातर्दयां कर ।

·सालमा।]
मनसादेखोडवासम्भाषणम् ।
२५
षण्मासान् अवमात्रिय परिचय नदीजले ।
कृपावलेन ते मात: प्राप्तास्मि त्वत्पदाम्बुजम् ।
विलोक्य वेडला तत्र देवी जाता मतानमा ।
सुराः सः सन्तिम हट्ला त नतमसकाम् ।
ततसा बाम्बकोछत मनसे किन्विबन्धनः ।
चन्द्रेण सह ते वादो बधिमा भातुमुत्मकम् ॥
विवाहयामिनीशेषे इतः किं वेहुलापतिः ।
त्वयेष दारणः शोकसबै दातुं न वुज्यते ॥
को भवेत् सदयसस्मिन् यस्य वादखया सह ।
त्वमेव सरला भूत्वा जीवयख नखिन्दरम् ।
पूजा प्रचारिता तेन भविता ते महीतले।
प्रसना भव मातेव कोपं मुञ्च दयां कुरु ॥
इत्युक्ता देवदेवेन व्यपदेशसमाश्रिता।
मनसा प्रत्युवाचेदं मामेवं भाषसे कथम् ॥
न जायते स्मृतौ देव कञ्चन्द्रः का च वेडला ।
विवादो वास्ति मे केन मया तत्वोपलभ्यते ।
श्रुत्वा तवेला वादीव मातः कपट कुर ।
काली त्वत्प्रेरिता कान्तं पधान निशि मिद्रितम् ।
यवत्प्रेरिता नागा निवडाः क्रमशो मया ।
ततो निद्राभिभूतार्या मयि कालीरिता त्वया ।
नागीयं नाथमाचत्य बदा प्रस्थातुमुद्यता।
द्रुतमुस्यितया हटा शिवपुच्चीलता मया ।
सर्पाले पेटिकामध्ये छिनपुछ ममाबले ।
इत्युक्षा दर्शयामास फणिनो वेडला सुरान् ।

·२५
मेहमानचिन्दरम् ।
[५सालमा
बेडले मुणगान हा संशयो म निवारितः ।
देव्या मनसबा का ते किमन्न इतः पतिः ।
देवाः बौकिमतदा सरमस मोबुर्मिरं तामिति
अवा तमनसेत्युपर कवितं देवर्मदीयं वचः ।
तां देवौं रहती निवेदितवती बावा लोकिं ततो
मातम रुपयाहय वमधुना सर्पान समावेश्मनि ॥
यस्याः पुच्छमनेनैव
विन लगिष्यति ।
सा मे हसवती मायं तदा निधीयते सुरैः।
तस्था वाचा मोदितानां सुराणामादेशोत्या नामदेव्या तदानीं।
माइतास्तेऽभ्यागतास्तत्र सर्पाः काखी नागी केवलं नागताभूत् ।
इष्टा तामब्रवीडाला मातवं सरला भव ।
काली नामी समाइय नायं जीवय मेधुना ।।
तदाहताऽऽगमा काली छिवापुच्छेति कुण्ठिता ।
तत्पुच्छ योजयित्वासौ विवुधानित्यभाषत ।
कया नाबो तो देवातवियत साम्प्रतम् ।
सहसोचुसदा देवालात् सव्यं मनसाचतन् ।
ततो न्यवेदयञ्चण्डी पण्डमूतिर्महेषरम् ।
अतः किं भाषसे नाथ तव कन्या महासती ॥
विवासरावावियमेव कालिका क्विापराध विधानया लता।
पतिव्रता सर्वगुणा प्रियम्बा या देवतानां परितोषणाहता ।
कन्या तवेयं पिशुनखभावा पापमलकापराडरता।
मवीक्ष्य ते स्था: करणावणापि देवीषु गण्या हि भवेत् कथं सा.
निशम्य देवी कवितं भवान्या तत्वामराणा परिषत्समझे।
लज्जावमानेन महं सरोषा साधेपयुक्तं च जगाद ।

·शासना। मनसारोगमावयम् । सायस्य कन्ये शृणु मे विशेष करोत्यवत्रा खशरतवायम् । काणी तिवाणीमनिशं ब्रवीति न्तिालदण्डप करे दधाति ॥ शाकंन रति करोति न जोपात किं वा तिथि दशहरा यज न साधुः । मत्सेविनः शुभफल परिणों लभन्ते सोयं पुनः कटुगिरावरमन्यते माम् । वाचा तस्य ततो मया कुपितया सईता: घर सुताः पोता: सह निमज्जिता दजले तत्रापि मां भर्मितम् । * अत्र वत्पूजापतिरुचते। ये मासि मिते पचे दशम्यां तिथी दशहराख्यायां सपत्नांमुहीशाखा सिन्दराका मत्मिण्डनिहिताच मत्वा भूमी संस्थाप्य तत्समीपभूमावालिम्पनेन नागाष्टकमूर्तीः संलिख्य चादौ नागान् पक- दुग्धकदलोखण्डेन परिपूञ्च ततः जुहीशाचाप्रतितिा मनसा नवेद्यादिना पुरोहितेनायिन्ति प्रतिग्टई टहिण्यः, पुमा पलट-परमोधु चाभिपूजयन्नि पूर्ववत् ; ततसा नवे विसर्जयनीति । प्रविषबारमेर सार्बलि टहिण्यः । अथापाढे मासि सान्या मनसाख्खायां पञ्चम्या का एक भेदेन तासहिण्य शाकरक्षणं लोपातमपि कुर्युगंहिण्यः । तदुच्यते । सिन्दूरात नदीपलं शाकेन रितं कवा ग्टहवहिरिवर्भािगे पथि भागप्रयेण संस्थाथ प्रतापसि प्रतिम्टई टहिणी नारीवालपरिखता पुष्पेन मनसा प्रपूज्य भल्या प्रपिपत्य च तत्र पाकमष्टिवयं संरब्य शामापापवित्वा प्रतिनिवर्तते । पुनसार प्रदेशे दिवसा. तरे विपरीतमा स्थानी निवाब पुष्पादिना पूजयेत् । ततो मेगाभिषातेग तां यित्वा प्रणम्य प. मतियासि नारीति । भाषाठे मासि सहकान्या नहीशाखास यवतः । थापाका पूजयेद्देवीभोवरौं गोरि भक्तितः ॥ पञ्चम्या मनसाँस्खाया देव्य दद्याच यो बलिम् भगवान् चाची कीर्तिमान व भोई ध्रुवम् । इक्लिमेल प्राविका पचान।

·[५मासना।
मचान्तो भवतीति रोषपथगनास्मि रष्टा चिरम्
पुत्वं तस्य नखिन्दरं तवं पति इत्या ददे तत्फलम् ॥
केनोपायेनागतासोखमत्र मातात्यर्थ खतरते. लज्जिताहम् ।
इत्यु वासौ कोपकम्पाधरौष्ठा त्वबास्थानं गन्तुकामा तदासीत्।
सर्व देवाः शोधनां तां विलोक्य
प्रोचुः प्रीत्या देवि कोपं असीलि।
दोषो नास्था बालिकायाः कदाचि-
बातः कुर्थास्यचितुर्थमन्यत् ।
बाद स्तवायं सह येन जातो विहाय तं पीड़यसे किमन्यम् ।
देवेशि करले सुविचार एष एकापराधेन परस्य दण्डः ॥
ततः सविनयं मप्रति बेलादेवीमिदममवीत् ।
परिहर अननि व सर्वकार्पण्यभावं
तव सपदि सपा साधुना कारयिथे।
अहमपि तक हासी जीवयेत् प्रियं मे
सविनय परिषर्थातत्परः सेवकः स्यात् ॥
तव स्थिताः सरगणाः पुनकपुरेना
कोपं विमुच मनसे भव सस्थपित्ता।
देवी ततः सुमनसा वचसा सतोषाः
तखा बभूव सदया पतिजीवनाय ।
इतित्रीभगवचन्द्रविधारदपति हिलानबिन्दरे
चवमी समाना।

·वेहुलानखिन्दरम्।
षष्ठसङ्कल्पना।
प्रथाशु निर्माय पटेन मेहमानाच देवी कुणषं तदा ।
नखिन्दर जीवयितुं प्रविष्टा देवास्तु तत्पार्श्वगता बभूवुः ॥
अस्थीनि सर्वाणि नखिन्दरस्य देवी ग्रहीत्वा करपल्लवेन ।
सा योजयित्वा च यथानिवेयं ससज्ज कशालमय शरीरम् ॥
पणमासकालेन शवं सुजीण सिक्तं पले मासविहीनमस्थि ।
तथापि कालीविषमस्ति देहे विष हि सर्व विषमं तदाङः ॥
अस्थिपुत्तलिकामायं शरीरंगतजीवनम् ।
मन्त्रेण महता देषी निर्विषं की मुद्यता ।
तन्महामन्बोत्र माते ! यथा ..
शाल्मलीशाखिशाखाया बकराज करोषि किं ।
त्वं हि धुकड़ियाशा सौदंशस्त मतमते ।
भुरुच सौ करे त्या भाषे विषारी घरम् ।
वहस्मरणमात्रेण विषं सोकमधोगतम् ।
मांसं त्यक्षास्थि सारीभव ततो विष ।
सत्वरं ताड़यिष्यामि मनसा खयमागता।
विषमाहवते पूर्ण माबो मनप्रियः ।
मयूरभरणेनायो गतिका विषं ततः।

·अहवामविन्दरम्
[मलना।
विष सविधिमागछ नाखो भाषते खयम् ।
जन्तामि त्वाम कालि कालकूट प्रदेश मे
गरलं याचते यौन सम्प्रसार्थ करायम् ।
नकुलस्य प्रभावेण विषं सारवां गतम् ।
मन्त्रस्य मनसादेव्याः पठितख प्रभावतः ।
जणाजलमयं जातं तत् काल्या विषमं विषम् ।
नखिन्दरं पोतविषं विदित्वा संमन्य देवी मनसा च मन्त्रम् ।
तं जीवसधारणमन्त्रपूतं सनीषयामास यथास्वरूपम् ॥
ततो निद्रोस्थितप्रायो जीवितोऽभून्नखिन्दरः ।
देव्याश्चोत्सङ्गमाश्रित्य प्रसबेन्दुरियाबभौ ।
ततो पटर हाच्छादमवाय मनसाऽवदत् ।
विलोकयत मे वन्म जीवितं देवतागणाः ॥
तवस्था देवता दृष्ट्वा विस्मयमागताः
मनसां तोषयामासुः कोयित्वा यशोगणान् ॥
प्राणेखरेऽमरपुरेऽमरन्दमध्ये "
सनीविते मनसया परिचिता।।
सा वेडला बिधुमुखी प्रणिपत्य देवी
सत्वान्नलिं सविनयं ममस वभाषे ।
अचिम्यशक्तिः सुरवन्दितासि मातसवा महिमा गरीयान् ।
भणामि ते किं गुणमल्पतिर्देवा न चामल्लिा कुतो मनुष्याः।
सत्त्वं रजनमः इति विएपालिका
सम्भाषते तिरिति प्रतिः परा त्वम् ।
पृचीजलाग्निमादार तरष्टिः
खर्गादिकानि भुवनावपि तेच कोनित
-

·मासना।
मनसावासकाकीर्तनम् ।
त्वं सिद्धेश्वरि सर्बमानकरी वं जीवमिसारिणी
वं सत्या प्रकृतिः स्वयं त्रिजगतां मातासि पिद्रपिगी।
त्व जानासि विधेरगीपरराणा मायामयी मोहिनी
त्व नित्या भुवनेश्वरस दुहिता तुष्टाऽभयंदायिनी ।
ब्रह्मा रो मुरारः सुरराजमुखा
देवा वदन्ति करुणामयि यामनन्ताम् ।
ध्यानावनहमनसा परिचिन्यमाना
का नाम मोहनमयी तक मूर्तिरेषा ।
त्वत्पादपनमकरन्दकणामुपेत्य
जन्मान्तरीणतपसः फलमद्य जातम् ।
मातर्यतो मतपतिर्मम जीवितोऽयं
साध्वीतिकीर्शितगुणा कृपया तवास्मि ।
षण्मासजीणं सलिले शरीरं मांस विना केवलमस्थिमात्रम् ।
असह्य दुर्गन्धयुतं यदासीत् प्राणा यतो प्राणनिग्रयमाणाः ॥
दीदृशं ते रुपया शरीरं नातं पुनः सुन्दरकान्तियुक्तम् ।
परीरमेकन्तु अनुयश्च दृष्टं म केनापि कदापि मातः ।
दिं तवाञ्चलमयं शिकावं यदेव वाचा मणितुं न शक्यम् ।
विलोक्य देवाः कमलायमाझि हुवन्ति तत् त्वा शिरणैर्वरिष्ठां।
|खिन्दरोयो शिरसा मतेन प्रणम्य देवीपरांजगाद ।
विव मात: करणाबलेन जीवं प्रपेदे गतवीवनोहम् ॥
नदा दुन्दुमिनादेव पूरित दिनाचरम् ।
नखिन्दरभिरखेच पुनधिरजापत
ततोऽसौ पेजला पाला रोमानिसंयुता ।
मर्सितुं सालिमारक प्रियदर्शना ।
॥

·बेहवागविन्दरम् ।
समन्दिरबदोन धनितसावविध्वनिः ।
तथा तत्पादविक्षेपसाखेन सहितोऽपतत् ।
प्रोवाच तत्तालसमेन वाला मीतानुवादेन बदासमीनः ।
नाथस्य जान्वरिख चखाद नद्यां तो न गम्भवती नाथः ॥
ततः प्रहृष्टया देव्या प्रेरितो धीवरोषले।
निक्षिप्य प्रजवानाल तं दवावाशु राघवम् ॥
तेनानीतस्य मीनखोदर छित्त्वाऽसिना ततः ।
मीवा जावास्थि तषी योजयामास तत्क्षणात् ॥
सर्वाङ्गसुन्दरो जातस्ततस्तेम नखिन्दरः ।
वेडलाऽतीवसन्तुष्टय मनसायाः प्रसादतः ।
पुनर्तितुमारे नर्तिनी नाथसङ्गिनी ।
घसा साधुसतानाच पुनर्जीवनकाक्षया ।
बदङ्गवायेन मधुखरेण निनादितेनापि मखिन्दरेण ।
धामोहयत्मा मनसा मुरांच वृत्येन गीतेन मनोपरेण ।
या मोहयामास मनः सुराणामेकाकिनी ननगीतवाोः ।
सा सङ्गता ताण्डवपण्डितेन पत्या न केषां इदयङ्गमा स्यात् ॥
वेडलागीतरागेण मनसा मोहिता सती।
वरं वरय भई ते यथेष्टमित्युवाच ताम् ।
प्रणम्योवाच सा देवौं खामिनः घट् सहोदरान् ।
जीवयित्वा पुनधि यदि त्वं करणायमेव
सप्रसबा सतीदेवी तावाखतदा ।
ततः स्वयं समुदाय प्रणा बगाम सा ।
तानद्वारयितुं यदा बनार देवी बौसाबरं
ना रहा तपनानक मापन वाचतिः ।

·महसना।] मेहसाणार्षिकवचम् । देवि त्वं कथमागता मम पुरंतजार कमला देव्यूचे यम नेमागतवती सपोर्मतान् षट् सुतान् । ये खेलन्ति मुद्दा किशोरवयस प्रेताखदीयालये ते गच्छन्तु बरेण मे सभवनं संप्रासदेहाः पुनः । पानालायितुं बमोसि मनसे कसे जगमण्डले साधोः षट् तनवान् स्टडाण परदे तामित्यवादीद्यमः । घानीय साधोसनयान कतामा सामवीत् सा सुरसनिकर्षे । भो वेडले साधुसुतान् स्टहाण जानीधि किं साधुसता न बैते ॥ तां वेडलोवाच विलोकिता मे न खामिनते न मया च देवि । ज्ञात्वापि कवन भुवनं भवत्या किं रखते बालिकया सहेत्यम्॥ लबध्वाथो पतिसोदरान् कुशवती नत्योधता सा पुन- दृष्ट्वा तम्मनसा जगाद सासा का ते पुनः प्रार्थना । सा प्रत्युक्तवती तान्नखिरमातरं प्रार्थये कृत्वा सप्त निमज्जितान् खिणितान् पोतास तानर्पय ॥ सतोषरोष मनसेत्युवाच तुभ्यं ददे याचितमन सर्वम् । लभस्ख पोतान् धनरत्नपूर्णान् सप्ताऽपरान सुक्षु तवैव सप्त । विरुद्धबुद्धिः परसवापि तेनैव दुःखच भुनक्ति सर्वम् । मच्छत्यसौ पूजयितुं तथापि त्वमिन्दुको कुर तहिधानम् ॥ व यासि पो सुसमाविका दृट्वेति नोचेतः स भवेत् सबुद्धिः । हाचियते माश्च स भक्तिसमासदा व ते किं करणीयमति ॥ इत्युत्ता वेडयोकाच देवि ते बोब संभवः । जीवितासनया यस नःस किं पूजविवति । श्वशुरो यहि पूजा करताना कवरक पणसममा मनमेवातीमि ।

·१०४
बेहवागचन्दरम् । [रमपमा ।
यद् ब्रूते वेडला देवाञ्चन्द्रो मामयिष्यति ।
इत्याचया बपिता प्रतीक्षेतमा पुनः ।
पूजयेद्यदि मां साधुर्यजेयुर्मानवाच्च माम् ।
देव्युवाच सपर्खा मे जगत्यां प्रपरिषति ॥
त्यतरोषा ससन्तोषा मनसा खचिता यहा।
तदा सा वेडला बाला प्रफुल्ल हदयाऽभवत् ॥
शशिकान्तमुखी बाला खदेशगमनोन्मुखी ।
प्रियेण सह सा गन्तु त्वरमाणा ततोऽभवत् ।
परितोषगता वरेण सा मनसायाचरणं प्रणम्य च ।
अमरेषु चकारवन्दनमधिरोढुं तरणी समुद्यता ॥
चतुर्दशशु पोतेषु कर्णधाराचतुर्दश ।
युक्ता वारयितुं नावो बभूवुर्दण्डवाहकाः ।
तेषामेकतमं पोतं वेडला पनखिन्दरः ।
धारय रेषतुसत रोहिणीशशिनाविव ।
अन्ये षट् साधुपुत्वाच षट्सन्यास तरीषु च।
विरेजिरे समारूढाः सोझासा नायका इमे
अपरे सप्त पोताच जातातत्सभर्तिनः ।
सर्व काशिरे नद्यां पधानीव सरोवरें।
शुभयात्राप्रसङ्गन जात: कोलाहलध्वनिः ।
पुनर्वाद्यनिनादेन तदा व्याप्ता दियो दश ॥
वर्षात्माहा पायो वाहिता नाविकततः ।
तदा यहोर इत्युचैकाले दण्डवाहकार ।
भवानरपुराणांतिणीतीरभानताः।
सोहासिनी गताः।
॥

·दालना।
बहसास्वाममनम् ।
सतो वाहयतावाधं यूयं वाच्यतानिशम् ।
सोत्साहमब्रुवबच्चैः कर्णधाराः खवाहकान् ।
रात्रिन्दिवमविश्राम वाच्यमानाः खवाहकः।
पोताः सत्वरया गत्वा ततो वैद्यपुरं ययुः ।
नारी केलाख्यातायो ततो माव उपस्थिताः ।
उन्मागंवाते यत्व वाहिनीस्रोतसां जलम् ॥
तत्र या भण्मयो भूमिनसायाः प्रतिष्ठिता।
तयां सा पूजिता देवी पक्रे तस्याः शुभाशिषम् ॥
ततो हासनहाटिश्च पश्चात्वत्य क्रमेण सा ।
उपागताऽभवद्यत्र वोदालेमास्थि भक्षितम् ।
ततो वोदालियानामा तत्स्थानं परिकीर्तितम् ।
वशेन मरुतो नापो षडदूरं ततो ययुः ॥
प्रादमाख्यधुरं वाला समागत्य ततःपरम् ।
कान्तं श्रीपदित्तान्त सकौतुकमवोचत ।
एत्य गङ्गापुरं रामा बईमानमलोकयत् ।
तत्व वहानहीं प्राप्य गोविन्दपुरमाययौ ।
दामोदरमुपागत्य नवखण्डमथागताः ।
प्राजग्मुर्वेहुलानायो दुवराजपुरं ततः ।
ददर्श क्रमशो रामा सहर्षे नगरान्तिकम् ।
ततचम्पातलं घ8 तूर्ण सा वेडलाऽऽगमत् ।
ने स्थाने सोतसा रहमागौं ये विविटा: पोतपाईसहानी ।
ते पोता वाह्यमानाः क्रमेणानीताः सर्व वैद्यलायाः सकाशं ।
वेष पोतेषु समागतेषु ते नाविकाः नसाधनेन ।
ह्य पोतान् किल कीलयकाबाबतौरसमीपटो।

·बेडसानचिन्दरम् । [सामना । क्रमेण भूमाववतीर्थ रामा न्यवेदयत् सर्वमिदं खनाथम् । त्वां नाथ नीत्वा व्यसनाकुलाई सवं यदान स्वयमारुरोह । बयो बद्रव्यपरीतभारं पित्रानयानीय सहोदरा मे। तदेत्य नेतुं सहसा खगेहं वभाषिरे मां मुरादरेण ॥ प्रबोधयन्तः प्रतिषेधयन्तः प्रमाणवाचा समुदाहरन्तः । तथापि मां नेतुमपारयन्तसतो बभूवुर्षिफलप्रयत्नाः ॥ विज्ञाय ते मां सढ़प्रतिज्ञामगन्तुकामां सदनं कदापि । चम्यातले द्रव्यमधो निधाय गता हताशा गलदश्रुधाराः ॥ षण्मासं विस्मृतं सर्वमधुना तत् स्मतं मया । तन्मूलं खजयित्वाद्य प्रेक्षिष्ये विद्यते न वा ॥ अथेत्य चम्पातलभूमिभागमुत्यापितं तच्च विदार्थ भूमिम् । किञ्चिन्न नष्टं नच पतिगन्ध लब्धं तया नूतनवत् समस्तम् ॥ स्नात्वा देवोश्चायित्वा निवेद्य सर्वानन्यान् सानपूतांस्तदन्ते। प्रत्येकं सा भोजयामास सबै किश्चित् किञ्चिदू द्रव्यजातं विभज्य । स्मृत्वा ततोसौ पितरौ सुदुःखिता रामा रुदन्ती शुचया तयोस्ततः । निवेदयामास पतिं मनोगत- मिच्छामि पित्रोचरणं निरीक्षितुम् ॥ मित्रोसयोश्चरणपङ्कजरेणुजातं स्पृष्ट्वा त्वयैव सहिता पुनरेमि सद्यः । । पित्रोः पदं मम मनो न विलोक्य नाथ पर्याकुलं किमधुना वद मे विधेयम् ॥ नखिन्दरसा प्रतिभाषतेम यदीच्छसि त्वं द्रुतमेतुमद्य । frनिमाभिरपर्ववेशं रूपं तदा नौ परिकल्पनीयम् ।

·सालना।]
दम्मत्योर्योगिमेशधारणम् ।
इत्येवं तौ परिचयभिया दम्पती मन्वयित्वा
प्रत्यागन्तु कटिति भवनं योगिवेशं दधानौ ।
नावचम्पातरुतलगते तौरषट्टे निधाय
ध्यात्वा देवीचरणकमलं जग्मतुः सायवासम् ॥
भिक्षांशुकाशोभितवाहुमूला कर्णहये दोलितयजमाता ।
भारत वस्त्रारतसबकाया तथापि रामा सुमनोरमासीत् ॥
कृत्वा करे काश्चनभैक्षपानमारतनेवश्च विभूतिगानः ।
योगीश्वरः ऋङ्गधरोऽग्रवर्ती ससार योगीश्वरसमिनी सा ॥
हर हर इति वाणोर्दम्पती तौ ब्रुवन्तौ
मदुपदमनुयातौ हारमार्ग ग्टहस्य ।
वितर वितर भिक्षा याचमानौ रहस्य
सुमधुरशिववादं शृङ्गमावादयन्तौ ।
न वोह शक्यतेस्मासौ योगी वा योगिनी तथा।
निशानिवासिभिलॊकै तिमालोक्य मोहितः ।
अतीव सुन्दरो योगी योगिनी चातिसुन्दरी।
इति मत्वाभिभूताते लोकास्तद्देशवासिनः ॥
राटिकातण्डुलमानभिक्षा प्रदानमालेण तिरोहिताभूत् ।
दृष्ट्वेति सबैश्च तयोः प्रभावो इतप्रबोधैरिव तय॑ते स्म ।
किं भोजविद्या किमु दैवशक्तिरेतस्य हेतुः किमु कौशलं वा ।
• बुध्यतेस्मात्व विशेषयत्नात् सुतीक्ष्णवोधैरपि सर्वलोकः ।
की दम्पती सायग्टकं प्रविष्टौ शिवेति शोण प्रवाद्य वादम् ।
गिस्य नादं भवनान्तरस्या निशम्य गेहादमलागताभूत् ॥
क्षिा प्रदातुं द्रुतमागतां तां खखू विदित्वा विमुखो यतीशः ।
गोखरी तस्य विलोक्य मावं बभौ तदा सा पिरस्मितेन ॥

·का त्व.
बेडसानचिन्दरम् । [सना
सायपत्नी ततो भिषां ददौ सा योगिनीकरे ।
दत्तमावं तिरोभूतं मायया तण्डुलादिकम् ॥
योगिनीरूपमालोक्य साऽमला: मोहिता सती।
सखेदं तामवाचेदं सत्यं मे बक्षि योगिनि ।
क वा तिष्ठसि
कुव
यामि वरानने वं कुत भागतामि।
त्वं वेडलेव प्रतिभासि चित्ते तोकदग्धं सुतनो मनो मे॥
धानवा दिवलयं मुदा प्रतिदिनं भिक्षावहे तण्डुलान्
दक्तं येन यदेव नौ करणया तेनोपजीवावहे।
योगी जल्पति केवलं शिवशिवं जल्पाम्यहं तत्तथा
वासो वृक्षतले प्रदोषसमये नान्यहिजानीवहे।
श्रुत्वाऽमला तद्रुदतीत्यभाषत निरीक्ष्य ते रूपमिदं मनोहरम् ।
अतीव शोकाकुलितं ममान्तरं न सह्यते योगिनि यातनान्तरम्॥
त्वामेव दृष्ट्वा हदयं विदीर्यते सत्वं वचो योगिनि मे त्वयोच्यतां ।
त्वं वेडला भासि नखिन्दरः पुनरयं द्वितीयः प्रतिभाति मे मतिः ॥
ततस्तां वेडलाऽवादीन्मातम वचनं शृणु ।
योगीशस्तव जामाता योगिनी वेडला तव ॥
शोकं विमुच माकन्द मातस्व सुस्थिरा भवः ।
जीवयित्वा पुनर्नाथमागताहं तवान्तिकम् ।
तच्कुवा रुदती रामां रमण्यो विस्मयाकुलाः ।
सायच सायपुत्रास्ते द्रष्टुं तत्र समागताः ।
ऊचुर्नार्थः सर्वतथ्य विदित्वा धन्यासिब साधि वाले।
गत्वा खगं जोवयित्वा च नाथं प्रत्यायाता यत् पुनर्मवलोकम् ।
ततोऽमलाऽवहाले चलते मिजमन्दिरम् ।.
सोवाच नाधुना मातरामछायो अर्व पुनः ।

·[सङ्कलना।]
विचिवबजननिधिम् ।
१.८
मनसाया विषादेन खशुरस्य सुता बताः।
तस्या देव्याः प्रसादेन ते पुनर्जीविता मवा ।
न यावत् पूजयेदेवौं मारः त्रयान्वितः ।
न प्रवेश सोनावदयाभिरिति निश्चयः ।
अत: प्रयाणेऽनुमतिं कुरुष्वमिति ब्रुवन्ती पितरौ प्रणम्य ।
सम्भाष्य चाग्यानपि लोकवर्गान् प्रत्याययौ सा सावल्लभेन ।
तौ दम्पती वर्षयुतौ क्रमेण समागतौ पम्पबारक्षमूलम् ।
पाहय भत्वेन विवश्य पिने सा पिवकर्माणमयादिदेव ॥
भो चित्रकर्मन् कुरु सक्षसभ्यं ममात्रक व्यवनं विचिवम् ।
सुवर्णसूत्रै रचितं सुवर्ण मुक्ताकलापेन विराजितासम् ॥
सतर्कभावेन यथानिदेयं लेख्य स्वया सर्वमिदं सयानम् ।
ये साधुपुत्वा भुजगेन दष्टाः सा पुनर्जीवनप्राप्तदेशाः ।
नमग्नपोताः पुनरावृताच हिसप्तसङ्ख्या वसुभिः परीताः ।
समेत्य चम्पातलघट्टलग्नाः सोतखतीनौरविराजमानाः ।
मखिन्दरञ्चम्पकक्षमूलमधिष्ठितो वेलया समेतः ।
ख्यं तथान्यच्च यथा सुरम्यं तन्मे ततः सत्वरमर्पणीयम् ।
व्यजनं स्वर्णसूत्रेण निर्मितं चित्रकर्मणा।
मुक्तारजतयोगेन चन्द्रप्रतिममुज्यतम् ।
नीललोहितपीताभैर्मणिभिः खचितं पुनः ।
इन्द्रजापनि कान्तं जायते वीजिते सति ।
कुमुदानाच पद्यानां नानायोपशोभिताः । ..
कोरका रचितासन तारका एक भाखर
मकरन्दमुनपानलोलुपातबा मोशिताः ।
गायलो मधुमा गुहिकारक्यानिकः ॥

·" बेडसानबिन्दरम् । [सालमा। निर्माणकौशलेनैतमातमीडमनोरमम् । सर्वानसन्दरं तच्च विश्वकर्मकतं यथा । स चित्रकर्मा व्यजनं प्रणीय प्रदाय तस्यै च ततः सहर्षम् । न्यवेदयत्ता अणु सुन्दरि खजातन्तु लक्षाधिकमूल्यमेतत् ॥ युभत्कृते अतमिदं व्यजनं प्रयत्ना- हत्तं मया करणया प्रतिग्टह्यतां तत्। तेनानया मुदितया सपदि प्रद लब्धा धनं स भवनं सहसा प्रतस्थे। उवाच वेडला नाथं प्रस्थिते चित्रकर्मणि । कर्तव्यमधुना नाथ कीदृशं रूपधारणम् ॥ परामश्य ततो जाता वेडला उमकामिनी । दधाना कुण्डले रम्ये कण्ठे च रौप्यभूषणम् ॥ डमरूपधरो नखिन्दरो मनसायाश्चरणप्रसादतः । परिधेयधटी कटीतटे स विधत्ते तदपि प्रियश्रियम् ॥ तरुमूलमुपस्थिता सती व्यजनं चालयति स्म कामिनी । विधवा वणिजी वधूगणा घटकक्षाः षडुपागतास्तदा ॥ तत ऊचुरिदं परस्परं रमणी का परिपृच्छयतामियम् । व्यजनं तरुणी करण किं चतुरा चालयते मुहर्मुडः ॥ ता रामाः क्रमशो गतास्तरुतलं पप्रच्छरेनामिदं बिक्रेयं व्यजनं न वा डमधु व्यापच्च तत् किं पणम् । सावादीद्रमणीगणानिति ततो विक्रेयमेतम्या लक्षेणैव पणेन निश्चितमिदं कोनलक्षण तत् । ताः सा विधवासयानुविदिताः खलुषा यातर- स्ता नार्यो विबिच तां डमबधू नो वेडला यातरम्

·सालना]
वेडसावाससम्भाषणम् ।
तत्तासामवदन् विश्स्य चतुरे सत्यन्तु सम्भाव्यता
विक्रीय व्यजनं त्वया कतिपया मुद्राः खयं सश्चिताः ॥
जचे ताः सहसा विहस्य उमजा यूयं महादुर्मुखाः
मन्ये किं विधिना कृताः स्व विधवा मौखयंदोषेण वः ।
या मार्यो गुणबोधिकाः सुरसिका लक्षातिरिक्तं पणं
दिमन्तीक्षणमावतः किमथवा या सप्तपुत्त्रप्रसूः ॥
तक्रुत्वा तदनन्तरं प्रतिवचः प्रोचुर्वधूनां गणा
पागच्छ द्रुतमस्मदीयभवनं श्वश्रूहे वर्तते ।
या रामा सुतसप्तकप्रसविनी सा ऋष्यतीदं जणा-
हत्त्वा मूल्यमियोचितं भगवती चन्द्रस्य साधोः प्रिया ॥
ततो बभाषे उमकामिनीयं यास्यामि रामा भवदीयगेहे।
वक्तव्यमेतद्विधवा भवत्यो निकेतने कस्य जलं वहन्ते ।
इदं वधूनां सरसं सदुसरं वयं भवामः सनकाक्षुषागणाः ।
चम्पाधिपस्य खशुरस्य वासे जलं वहामो विधवा यतो वयं ।
नखिन्दराख्यस्य सुतस्य तस्य पाण्मासिकाख्यं भविताद्य सत्यम् ।
पानीयमेतद् हिजभोजनार्थ प्रयोजनीयं भवने तदीये ॥
शुत्वा इसन्ती रभसं वदन्ती हिताहितं साधु विचारयन्ती।
पीनेव ताभिः परिग्टह्यमाणा पश्चात् प्रतस्ये व्यजनं दधाना ।
पूर्णान् घटान् कक्षतले दधानाः क्रमेण नार्थो भवनं प्रविष्टाः ।
निधाय तान् भूमितले श्रमार्ताः खधं तदोबुळजनस्य वार्ताम् ॥
निर्गत्य मातः कुरु कर्णपातं निवेदयामसव पादपद्मम् ।
पूर्वमेकं व्यजनं महीला उमस्य पत्नी ग्रहमागतासि ।
हान्तरस्था सनका वभाषे तामानयध्वं मम सन्निकर्षे।
नित्य सा ताश्च ततो विलोक्य पप्रच्छमाले सविशेषमात्य ॥

·18 वेडलानचिन्दरम् । [शासना। डमपनी व्यापलेन सनकामिदमूचे। देवि बचाकं पुरुष एव नानाति निर्मात मनोरमं चित्रितं यजमम् ।. अहन्त केवलं वावविक्रीचामि ग्टहे ग्टहे मातरतोऽन्यत्र जामामीति । सनका ततः स मिणीय तामिदमब्रवीत त्वं वेडले परिषयं कथयस्व वत्से वाक्येन ते शशिमुखि प्रतिभासि चित्ते । सा वेडला त्वमधुना न विड़बयख पत्नी उमस्य न पुनर्भवतीदृशीति ॥ ततो बेहुला व वेदनामसहमाना द्रुतमेव परिचयविशेषं प्रदात प्रहत्ता प्रत्यूचे, श्रूयतां मे सबै, निवेदयामि ते चरणपङ्कजतलं मातः । अहं ते वेडला दासी मा क्रन्दी: पुनरीदृशं । सर्व ते कुशलं जातं पतिम जीवितोऽभवत् ॥ सनका, कुल मे दुलभो मचिन्दरो वत्से सम्प्रति वर्तते वेडला, मा कातराभूर्मातरचिरमेव द्रष्यसि ते जीवितस्तस्य मुखं । सम्पति लौहग्टई गत्वा हारमुडाच दृश्यतां ग्टहान्नरे घण्मासनिहितो ज्वलति न वा तेलप्रदीपः। स एव ते भवति प्रमाणं पुत्वस्य पुनर्जीवनस्य । सनका, अणि निर्मुच्य सहसा गत्वा व्यपचित्ता सती वासरग्टहहार- मुवाच सविनयमपश्यत् । लौहमयेपि कुट्टिमतले धान्याकुरो जातः । कणा- मावतलेनापि ज्वति प्रदीपो निरन्तरं षण्मासमिति । तदा ज्वलन्त दीपमालोक्यात्मानं सोल्लासमानसा । सा सौभाग्यवती मेने मतपुत्लस मा प्रत्यागल तामिदसवाच सावित्रीय सती बसे धन्याऽसि जीवनप्रिये । वेडले दर्शय वं मे जीवनं गतजीवनं ॥ मनसि मे प्रतिभासि पतिव्रता वमसि देवसतेव न संशयः । भुवनमोहिनि कामिनि बेजले भुवनमुज्वलितं बसा तव । जीवने।

·मासना।]
मन्दिरजीवनसंवादः।
ततो बेहला मरोषमिदमुवाच ।
अव्यवस्थितचित्तोऽसौ वशुरो मे निरन्तरम् ।
अधीरबुद्धिमत्ता प्रायशो लच्यते मया ॥
देव्या सह विरोधेन भुक्तं दु:खं यथोचितम् ।
तथाप्यभिलपत्येष किमेवं कलई पुनः ।
प्रतो ब्रवीमि ते मातः खशुराय निवेदय ।
स शीघ्रं पूजयेद्येन देव्याश्चरणपङ्कजम् ॥
कोपेन भस्मीकुरुते पणेन प्रसादिता या च ददाति सिडिम् ।
सन्तोषितायाः रुपयामि तस्या जाता कृतार्था बसाधनेन ।
किं हेलया हातुमिदं पि युक्तं पुत्रादिकं प्राप्य करे संमतम् ।
न पूजिते तच्चरणारविन्दे नास्माभिरस्मिन् भवने प्रवेश्यम् ॥
पूजिते सति तत्पादे दृश्यस्येवाचिरं ग्टहे।
जीवितान् सप्तपुत्वांस्ते नावञ्च द्रविणैर्युताः ।
सनका वधूवाक्येन त्वरमाणा सती भत्यमाझ्याधापयत् गच्छ भो भत्य
निवेदय साधु वधूर्वइला समागता सहनखिन्दरेणेति ।
झत्यो यथाज्ञापयसीत्युक्त्वा धावमानः साधुसमोपसुपरस्य न्यवेदयत् साधोटहिणी
त्वामारयति निवेदयति च यवखिन्दरस्ते बेहुलया जीवितः समागत इति ।
साधुस्तविशम्य सहर्षचित्तो कत्यन्वन्तःपुरसुपस्थित इत्युवाच ।
कास्ते मे बेडला साध्वी कुन मे वा नखिन्दरः ।
जीवितो यदि मे पुत्लो देवीं तां पूजयाम्यहम् ।
तदाकर्ण्य ससन्तोषा बभूवुस्तत्व ये स्थिताः ।
खरं वेडलाऽवादीत् शृणु तात निवेदनम् ॥
सोदरैः सा मे नाथं नावचापि चतुर्दश ।'
धुमिच्छसि चेदू देव मच्छ थोत्रं नदीतटम् ॥

·मेहसानाधिदरल् ।
[शासना।
अत्तार्थोऽयं ततश्चन्द्रः प्रष्टसरमा बौ।
गत्वादावालुलोकेऽसौ तरणीला नदीजले ।
ततः पुत्लगसांसत्र जीवितान पुनरागतान्।
विलोक्योल्लासितः साधुर्भमज्जाबन्दसागरे।
उपस्थितास्तत्र तदा रमण्यो धन्यति वादं समुदीरयन्त्यः ।
क वेडला पुण्यवती सतीति पुनःपुनसा प्रशशंसरः ।
अचुलोकाश्चन्द्रदासं विलोक्य चन्द्रदानों साधुटन्तिं लभख ।
देव्या साईनो विवादं कुरुष्व भत्त्या तस्याः पादपचं भजख ।
एवमुक्तततः साधुरुकाचोन्मत्तत्पुनः ।
अधुनापि प्रतित्रेयं श्रूयती मे मनोगता ॥
विशन्तु नावो भवनं मदीयं शुष्केन मार्गेण विना जलेन ।
निरीच्य साक्षान्मनसाप्रभावं भक्त्या लदा तामभिपूजयामि ।
किं दुर्मते पापधियाभिधेहि स्थले न गच्छन्ति कदापि नावः ।
उन्मत्तवद्वाक्यमिदं त्वदीयं सबै सरोषं विषमं तमूचुः ॥
श्रुत्वा वाचं वेडला तस्य साधो•त्वा देवीमब्रवीत्तां प्रणम्य ।
नावो गेहे स्थापयित्वा भुजः साधोश्चित्ते भक्तिभावत्स देवि
कृपया ते चरा मातरसाध्यं साधयन्ति हि।
एतदेव समाधाय महिमानं प्रचारय ॥
निशम्य तत्सख यथाभिलाषमाझ्य नागान् मनसादिदेश ।
चन्द्रस्य पोतान भवनं मयध्वं यूयं हि तत् साधयितुं समर्थाः।
तदानया भुजङ्गासे बलवन्तचतुर्दश ।
मिन्यः पूछतलें कृत्वा पोतान् साधुग्टहान्तरे ॥
यदा समानीय स्टभुज.निवेशिताः पोतगणातदीयाः ।
विलोक्य साधुः पुसकेन पूर्ण भारधवान् पूजयितुं तदैतान ।

·मासना]
साई प्रति प्रबोधनम् ।
घण्टारवं तत्व मानादं श्रुत्वागतासतिषासिवर्गाः।
वहिवपूर्ण प्रसमीत्य चन्द्रं सर्वे तिरकस सुपारमन्त ।
तां विहायाभिपूज्यन्ते पोता: किं दुर्मतेथुना ।
किन्ने पूजयितुं देवी बुद्धि कति पामर ॥
विना देवीप्रसादेन चन्द्र ते किंग्टहागताः ।
सम्भवन्ति स्थले नावो धनपूञ्चितुरंय ॥
-जूव यस्याः रूपयेथं शुभं तस्यां किमोहक् तव दुर्मतिः शुभा।
विरुवबुद्धिर्मशुभकरी मता भवेत् सुदुःखाय महोयतामपि ॥
साधुपत्नी ततोऽधीरा पुनः शोकभवाहिता।
प्रबोधयितुमारेभे कुमतिं खं पति तदा ।
वादं न कुर्थाः कुमति क्मुिश्च माकोपय त्वं पुनरेव देवीम् ।
भुक्त्वा चिरं कोपफलं हि तस्याः किं विस्मृतं मूढधिया वयाद्य ॥
भक्त्या यथा पूजयसे महेशं तथानुरक्त्याऽर्घय तस्य कन्याम् ।
तां पजयित्वा परितोषयख प्रसाद्य भन्या च बरं लभख ॥
दुःखं पुन: सोढमशनुयाना निवेदयेऽहं तव पादपनम् ।
कर्तव्यताज्ञानविहीनमुग्रं संशोध्य चितं भव शुद्धबुद्धिः ।
विरागबुद्धिं परिहाय देव्याः पूजाविधी साधुमतिं कुरुष्प ।
भजख ता भक्तिरसाभिषिक्ताः प्रकाशयसामयशोविशेषम् ॥
प्रबोधितः साधुरयं कियतक्षणं विचिन्त्य सव्वं प्रददे तदुतरम् ।
तया सहास्ते प्रतिपक्षता चिरं न किं त्वया तहिदित सुलोचने।
काणीति वाणी सततं ब्रवीमि यो हीरोषेण तिरकरोमि।
दृष्ट्वा च यां ताडयितुं प्रत्तो हिन्ताशदण्डेन करोडतेन ॥
तत्पादपूजा कथमीयोऽई करेण दक्षण करोमि भक्त्या ।
कथं मनो में भवति प्रसवपावमानब्बन्धितं परं सात् ।
..

·बेडलामसिन्दरम् ।
[पालना।
किन्वेषा पुनरागमत् कुलपती बाला वडला
कृत्वा तादृगसाध्यसाधनविधौ कीर्ति जगहयापिनीं।
पोता रबयुताः सुताः फणिहताः सर्वे पुनर्जीविता
धानीता मम केतने निजगुणैः सन्तोष्य देवीं तया ।
यत् कर्तव्यतयाभिधेयमनया हातुं न युक्तं मया
नोत्प्रेयसि संहरत मनसा पुत्वान् पुनमें रुमा ।
वाईक्ये तदहं जहामि शुचया प्राणानधीरः स्वय
मित्यं सङ्कटचिन्तने निपतितः कर्तव्यमूढ़ोऽभवम् ।
साशमेवं वडशो विचिन्त्य स सम्मतोभून्मनसार्चनायाम् ।
पूजाविधौ साधुमतं विदित्वा चकार सर्वे भशधन्यवाद ।
प्रथाऽसौ मनसादेवी यष्टु कामो वणिग्वरः ।
पुरोहितं समाहूय प्रणि पत्य न्यवेदयत् ।
ममेष्ट शृणु विप्रेन्द्र मनसां पूजयाम्यहं ।
तदुद्योगो यथायोग्य विधिपूर्व विधीयताम् ॥
इत्युक्तो हृष्टचित्तेन साधुमाऽसौ नियोजितः ।
पूजाविधि समालोक्य तमुवाच पुरोहितः ॥
सुवर्णपटमानीय गन्धमाल्यैविभूषितम् ।
वारिणा पूरितं त्वा चण्डीगेहे निधापय ॥
नहीशाखां ससिन्दूरा कज्जलेनापि चित्रिताम् ।
दत्त्वा घटमुखे यत्नादासने सन्निवेशय ॥
षोड़शेनोपचारेण तां यथाविधि पूजय ।
एवं निवेदितः साधुश्वकारायोजनं ततः ।
नैवेद्यपात्राणि हिरण्मयानि स्तूपीकतातपतण्डुलानि ।
सर्वोपहारेण युतान्यभूवन् स्वर्णविपाश्च निवेथितानि ।

·18
मासना।] मनसापूजाप्रकरणम् ।
घृतेन भष्टानि च पिष्टकानि गोधूमपूर्णैः परिनिर्मितानि ।
सितोपलामिश्रितलडकानि सक्षोरखण्डामि समर्पितानि ॥
पुष्याणि माल्यामि च चन्दनानि सर्वाणि पावे परिशोभितानि |
सशालनिर्यासकधूपधूमबभूव चामोदितमस्य गेहम् ॥
जातः सघण्टाध्वनिशङ्खनादो सकास्यटकादिकदुन्दुभीनां ।
वाद्योद्यमोजायत गायकै गीतं सुगीतं मधुरखरेण ॥
उपस्थितासदा तत्त्र लेख्थपौर्मिमन्विताः ।
ब्राह्मणाद्याश्चतुर्वर्णाः सभासद्मनिवेशिताः ॥
अनाइताच ये केचित्तेपि सर्वे समागताः ।
पुरवासिगणा: सब क्रमशोऽभ्यागतासतः ॥
अध्यासीनाः सभामध्ये बभूवुः पण्डितास्तदा ।
वादमुत्याप्य शास्त्राणां तर्कवादेषु तत्पराः ।
रोषारणितनेवाभ्यां तर्कयन्तः परस्परम् ।
चपेटैमुँष्टिमानन्तो जाताले रौद्ररूपिणः ॥
स्टहीत्वाकुलिपर्वभ्यां नस्यं ते शम्बुकोदरात् ।
उत्सजन्सो मुहासावं जग्रजसत्तथापि ते॥
ये जिताः शास्त्रवादेन वाक्प्रभाव प्रकाश्य ते ।
जचुरस्मन्जयो जातो वादिनामसदुसरं।
कालेन क्रमशतेषां शान्ता वादा मनीषिणां ।
यथानितिमायान्ति वज्वघोषा घनात्यये ।
ततस्तेभ्यो ददौ साधू रौप्यमुद्राच वैजसम् ।
खणं पाबविशेषेभ्यस्ततसे जग्मुराश्रमम् ।
अथ द्वौ साधुना विमौ तन्नधारकपूलको ।
हतौ मन्त्रेण सङ्कल्या मनसाचनकर्मणि ॥

·हसाबरम्। प्राचार्य, पाठयामासः परति म पुरोहितः। सम्बतन्त्रविधानेन पूजावारीतिरीही। देव्याः पूजाविधी विभः साधो: प्रतिनिधितः । भक्त्या मुक्तः शुभाकाची कारावाशनादिक। माहेश मनसे मातरितगक निवेदये। इव तिष्ठ खच्छन्दमपराध क्षमख मे ध्याता देवी ततसेच मनापाठेन तत्वसम् । विदित्वा मनसा सबै खुसीविपिनवासिनी । अत्यधिरामती तब तदा सोल्लासमागमत् । ग्रहीतुं पूजन साधोः प्रदातुश्च वरं पुनः । ध्यानं यथा ब्रह्मवैवान श्रीकृष्णजनसण्डे धन्वन्तारिवाच । "चारचम्पकवर्णाभां सर्वाङ्गममनोहरांम् । ईषड्वासप्रसनाथां शोभितां सूक्षावाससा । करवीभारशोभाचा रत्नाभरणभूषिताम् । सामयप्रदा देवी भानुग्रहकातराम् ॥ सर्वविद्याप्रदा चान्सां सर्वविवाविशारदाम् । नागेन्द्रवाहिनी देवी मजे कागेवरों परामिति” ॥ प्रथेत्य साधोः पुरनारीले रथे खिताबा मनसा विचिन्त्य । हिन्तालदण्डवं भयेन सापोभूमीतलं नावततार देवी । हिमालदण्डपरिणोमिसवाहदराई चन्द्रं विशोषय मनसा सहसा बनाये। साधो लया सचिरं मम यो विवाद- सतो मया त्वमधुना अब एबुद्धिः।” प्रीताभिने परमभतिलायमेन

·भालना]
भनसाचन्द्रमामयम् ।
स्वोरमागतवती सदवाशमद्य ।
तत् पालयस वर्ष यदि पूजयेथा
हिमालदण्डमिक मुश्च भुजोपयोभम् ॥
पन्दूरातः खयमभाषत तां प्रणय
त्वत्मादपङ्कजवतोपरुति स्मरामि ।
यज्जीविताः सुतगणाः सधनाच मावो
सधा मया इतधिया बहनुग्रहेण ॥
अतोऽहं पूजयिष्यामि त्वत्पादौं भक्तितत्परः ।
न करोमि पुनर्षादं सत्यं सत्यं वदाम्यहम् ॥
ततस्तु वेहुलोवाच खरं विनयेन सा ।
तात त्वं मुश हिन्तालं किमनेन प्रयोजनम् ॥
नुषावाचं समाकर्ण्य चन्द्रदासः करस्थितम् ।
दूरं निक्षिप्य तहएडं तोषयामास तां तदा ।
देवी तु मुस्थादया परितुष्टिमेत्य
चान्वाऽपराधमभया खयमाविरासीत् ।
प्रीत्या प्रकाश निजरूपमिदं तमूचे
साधु खपादयुगमञ्चयितुं प्रपाम् ।
शृणु मे वचनं चन्द्र पूजयाग्रे चरान् मम ।
समागता मया साई भुजङ्गाशेनकोटयः ॥
सर्वकार्याणि मे नागाः प्रकुर्वन्ति प्रयत्नतः ।
मम लेविशेषेण ते हि मां जननी विदुः।
हागानतोऽग्रे परिपूजयख ततस्तु मामञ्चयितुं यतख ।
व्याया तब भुनायाः समागताः साधुसो नदानीम् ॥

·मेलामचिन्दरम् । [मलना। एकत्र पूजा दृष्ट्वा तदा तानयमावशङ्ख किमागताते गिलितुं वपुमे । एवं समालोच्य सवाष्यनेत्रः स्थातुश्च गन्तुं न शशाक साधुः । भोतं तमालोक्य भुजङ्गमाता विस्य सनेहमिदं जगाद। साधो कथं क्रन्दसि वा विभेषि भयं न कुर्य्याः शृणु भक्तियुक्तः । फणिनां सुसाध्या तुष्टासया तेऽपि भवन्ति सब । प्रत्येकत: पूजनमाशुसाध्यं न सम्भवेइत्म कदाचिदेव ॥ उवाच तां वासयुतसदैष करोमि ते देवि यथानिदेशम् । बायस्व मां सम्प्रति ते परेभ्यो भयङ्कराकारभुजङ्गमेभ्यः ॥ भयं कुतस्तेऽचय सुस्थचित्तस्यैवमुक्तः पुटपाणिरादौ । सोऽभ्यच नागान्मनसामयष्ट सर्वोपचारैर्गललग्नवासाः । सविनयमिदमूचे तामसौ भक्तिनम्ब- सवगुणमहिमानं नैव शक्रोमि वक्तुम् । गगनपवन तेजो वारिभभूतन्दान् सजसि हरसि पासि त्वं हि देवि भणन ॥ त्वं भूलोके नागलोके वसन्ती खोके च त्वं स्वनामा चलस्था । विखं व्याप्य त्वं प्रतिष्ठां गतासि विखेशि त्वं विश्वरूपा विभासि । त्वं पूजिता भुजगभूपमुनीन्द्र देवैः सिड्विप्रदाऽसि भुवनेश्वरि सर्वसिद्धे। जोनप्रभावगुणयुबिलेन देवि त्वं सूयसे कथमनेन मयाधमेन ॥ दृष्टं मया यदि च ते परणारविन्द त्वमे क्षमस मनसे कृपयापराधम् । तुष्टा सती भवभीतिविनाशिनी वं भकाय वाछितफलं प्रददासि नित्यम् ।

·मासना।]
मनसाप्रसादसेवनम् ।
सवेन देवी मनसा प्रसन्ना शुभाशिषा तं वयमित्युवाच ।
सुखीभव त्वौं सह पुत्वदारैसृप्तास्मिं ते वरम वचोऽयतेन ।
रहाण कल्याणकरं प्रसादं माल्यं ममेदं कुशलं ददाति ।
त्वयाञ्चिताहं परितोषितास्मि ममाथिषा ते शिवमस्तु सर्वम् ।
प्रणिपत्य ततः साधुव्यावरणपङ्कजी।
प्रसादश्च समासाद्य प्रफुल्ल हदयोऽभवत् ॥
दिव्यं देव्याः प्रसादेन लब्धं माल्यं गुणान्वितम् ।
साधोः शिरसि संरेजे नक्षत्रमण्डलं यथा ॥
तदा तत्र स्थिता रामाः सोल्लासमिदमब्रुवन् ।
पद्य भाग्यवती जाता सनका वेडलागुणैः ॥
धन्या धरायां सुरसुन्दरीव जाता बधूते समकेऽम्बुजाची ।
लक्ष्मीरिवेयं विदुषीप्रधाना साधीयसी पुण्यवती सतीव ॥
सहास्यवक्ता सनका ततःपरं जगाम गेहं रमणीगणैर्टता।
यदा यदा सा मनसामपूजयत् तदा रमण्यो कि यजन्ति यत्मतः॥
ছবি ঘিৰঘৰৰলালাবগীবিমাঘীন
बेडलानखिन्दरे चम्पूकाव्ये मनसापूजाप्रकरणं नाम
सप्तमी सङ्कल्पमा ।
समानचायं सविशेषः प्रबन्धः ॥
wwwwwwwwwwwwwwwwananwww

·परिशेषसङ्कल्पना।
अथ सोल्लासिता देवी निजपूजाफलश्रुतिम् ।
चन्द्रमाख्यातुमारेभे ततो जबकवाफलम् ॥
मनसोबाप।
पूजाफलञ्च मे जन्मकथामवहितः गणु ।
अहया ये
हिखन्ति तेऽभीष्टफलमाभुः ।
या मां भक्त्याचयेबारी व्रतं मे या च पालयेत् ।
धनपुत्ववती सा स्यात् पत्यः सौभाग्वभागिनी ॥
यदि मां पुरुषो भक्त्या प्रणतः पूजयिषति ।
भुबानन्तसुखं वत्म प्रयाति परमं पदम् ।
येऽनुस्मरन्ति मन्बाम जययुक्ता भवन्ति ते ।
महरेणापि ते सन्ति सर्वसन्तोषभागिनः ।
पथ जन्मकथा यो मे शृणुयाहापि त्रावयेत् ।
सर्वपापविनिर्मुक्त: सोऽक्षयं सुखमश्नुते ।
अतस्ते कथ्यते चन्द्र पुराणे वर्णितं यथा ।
व्यासो जैमिनिना पृष्टो यदुवाच कृपान्वितः ॥
व्यास उवापा
युगान्तप्रलये काले पृथ्वी मग्ना जलान्तरे ।
तदा सर्व पले नष्टं चराचरमिदं जगत् ।
एकसन स्थितो देवो भगवान् भूतभावनः ।
सटा पाता च संशा स एवाद्यः सनातनः ॥

·मनसामन्मकथा।
॥
एकदा स महादेवो महाविद्या स्वरूपिणीम् ।
स्मरन् देवौं गतो मोहं भ्रष्टचित्तसतोऽभवत् ॥
कल्यान्तसागरे तत्व पद्ममेकमुपस्थितम् ।
तदासीन्महातेज: जिप्त तत्पद्मकोरके।
एका कन्या ततो जाता पायोनिः प्रकीर्तिता ।
सा लावण्यवती तेन वाया पद्मकुमारिका ।
सर्वाङ्गसन्दरी गौरी जगह्रौरीति विश्रुता ।
मुग्धेन मनसा जाता तेन सा मनसा स्मृता ॥
यदा मत्युश्चयेनातः कुमारी प्रत्यश्वत ।
कन्यावेन परिचाता तदानीता निजाखयम् ।
तदालयस्थिता देवी गौरी रूपविगबिता ।
सपत्नीमिव तां मेने दृष्ट्वा रूपं मनोहरम् ।
ततः कोपेन रताजीह लत्वा पुनः पुनः ।
काणं चकार तवं तहरूचिकीर्षया ।
ततसज्जनको देवस्ता ज्ञात्वा इतलोचनाम् ।
खकीयं विपिनं नोखा प्रत्यष्ठापयत. द्रुतम् ॥
तब बुहोक्न रम्यं पिरमध्युष्य कामिनी ।
ख्याता भवति खाके ममसा वनवासिनी॥
प्रतापरं यथा दृष्टो नारदेन महर्षिणा ।
हष्टो नारायणोऽवादीत्तत् प्रमाण मयोचते।
नारायण उवाच॥
"पुरा नागभयाक्रान्ता बभूवुर्माना भुवि ।
यान् यान् खादन्ति नागास्तेन ते जीवन्ति नारद ॥
ततो जीवयितुं जीवान् कश्यको ब्रह्मणार्थितः ।

·बेइमानचिन्दरम् ।
वेदवीजानुसारेण तन्मन्त्रान् सरले मुनिः।
पुनर्बह्मोपदेशेन तपसा मनसा ततः ।
मन्त्राधिष्ठाटदेवौं तां मनसा समजे मुनिः ।
मनसा मानसीकन्या कश्यपस्य महात्मनः ।
मनसा ध्यायते या सा परमात्मानमीवरी ॥
दीव्यन्ती मनसा देवी तेन सा मनसा (१) स्मृता ।
शिवशिष्येति सा थैवी (२) वैष्णवी (३) विष्णुभक्तितः ॥
वियुगश्च तपसवा जरत् कृत्वा शरीरकम् ।
जरत्कारुरियं (8) नाम्ना विख्याता जगतीतले ॥
विषं संहत्तुमीशा सा ततो विषहरी (५) मता।
सिवयोगं हरायाप तेन सा सिद्धयोगिनी (६) ॥
मतसञ्जीवनी विद्या महाज्ञानश्च शाश्वतम् ।
सह्य शिवतो देवी महाज्ञाना (७) प्रकीर्तिता ॥
भुवनेषु भशं गौरी सुन्दरी सा मनोरमा ।
जगहौरीति(८) विख्याता जगत्सु सा प्रतिष्ठिता ॥
विश्वपूज्यमुनीन्द्रस्य जरत्कारोमहात्मनः ।
प्रिया(१) देवी तथासीकजननी (१०) विश्वपूजिता ॥
कश्यपस्य मुनेः कन्या वासुकेर्भगिनी (११) ततः ।
नागेशी नागमातेति (१२) नागेभ्यो विषवण्टनात् ॥
अस्या हादशनामानि सर्वदा यः पठेन्नरः ।
तस्य नागभयं नास्ति तहंशसम्भवस्य च ॥
सा कुमारी समुङ्ग्य जगाम शङ्करालयम्
दिव्यं वर्षसहसच तं सिषेवे मुनेः सुता ॥
भक्त्या सम्पूज्य कैलासे तुष्टात्र चन्द्रशेखरम् ।

·मनसामाशम् ।
पाशुतोषो महेशश्च ततस्तुष्टो बभूव सः ॥
महाज्ञानं ददौ तस्यै पाठयामास साम च।
कृष्णमन्त्र कल्पतरु ददावष्टाक्षरं ततः ॥
जगाम तपसे साध्वी पुष्करं शङ्कराजया ।
वियुग तपस्तम्ला कृष्णस्य परमात्मनः ।
सिवा बभूव सा देवी ददर्श पुरतः प्रभुम् ।
दृष्ट्वा कृशाङ्गों बालाच कृपया स कृपानिधिः ॥
वरच प्रददौ तस्यै पूजितेति भवे भव ।
वरं दत्त्वा च कल्याण्यै सद्यश्चान्तर्दधे विभुः ॥
प्रथमे पूजिता देवी कृष्णेन परमात्मना ।
हितीये शङ्करेणैव कश्यपेन सुरादिना" ॥
इति अवैवर्त प्रकतिखण्डे ४३ अध्यायः ॥
श्रथ ममसास्तोत्रं । धन्वन्तरिरुवाच ।
"नमामि सिद्दिरूपायै सिविदायै नमो नमः ।
नमः कश्यपकन्यायै वरदायै नमो नमः ॥
नमः शङ्करकन्यायै शङ्करायै नमो नमः ।
नमस्ते नागवाहिन्यै नागेश्वर्यै नमो नमः ॥
नमो नागभगिन्यै च योगिन्यै च नमो नमः ।
नमोऽस्तीकजनन्यै च जनन्यै जगतां नमः॥
ননী জানা জানি না।
नमश्चिरन्तपस्विन्यै सुखदायै नमो नमः ।
नमसपाखरूपायै फलदायै नमो नमः ।
सुशीलायै च साध्वैत्र च शान्तायै ते नमो नमः ॥

·१२८
बेडसावचिन्दरम् ।
इत्येवमुक्का
मुबा भत्याप प्रगनाम प्रयलतः ।
तुष्टा देवी वरं दत्त्वा सत्त्वरं खालयं ययौ”।
रति ब्रह्मवैवत श्रीलष्णजन्मखण्डे मनसाविजयोनाम ५१ अध्यायः ।
अथ बेहुलानचिन्दरपुरातमधुना कथ्यते ।
"बापरे युगविस्तारे कंसारिरिकापतिः।
चक्रे स्ववंशविसारं यनारेणाधरा धरा ।
विश्वकेतुस्तु तत्यौत्रो मीनकेतनसम्भवः ।
बालो हि रुध्यतेनैव योऽसौ शवगणैरपि ॥
अनिरुव स्ततो नाम्बा विख्यातो भुवनत्रये ।
ऊषा वाणसुता तस्य प्रियासीत् परमा प्रिया ॥
यासौ पिनोभयं बाल्ये लोकापवादसाध्वसम् ।
हित्वा बाला विविक्ते तं पतित्वेनाऽरणोत् खयम् ॥
"स्वयं हि तणुते राज्ञां कन्यका सदृशं वरम्" ।
(इति श्रीभागवते ५ स्वन्धे ४ अध्यायः" ।)
अनुरागस्सयोर्ट ड्वो दम्पत्थोरीयोऽभवत् ।
युगे युगे यथा प्रीतिः शाश्वती प्रत्यदृश्यत ॥
तावुभौ खेच्छया जातौ कलौ लीलाभिकाङ्गया।
भूलोके मनसापूजाप्रचारायागताविव ॥
स्वर्गलोकादुपागत्याऽनिरुवे प्रथिवौं गते ।
प्रेमासक्ता सती साध्वी तत अषा समागता ।
कामदेवात्मजः सोऽयं कलौ चन्द्रसुतोऽभवत् ।
नखिनं यो दरत्याश तेन स्यानो नखिन्दरः ॥

·वेडलाजन्मठत्सम् ।
१२६
ऊयानामधरा रामा वाणराजकुमारिका ।
साऽभवहेडलानाम्नाऽमलागर्ने समुद्भवा ॥
या वेहते दृढ़ बाला वेडला तेन कथ्यते ।
वेहते यततेऽत्य) साध्यातीतस्य साधने ॥
यदाऽसौ वेहुलामेतामुपयेमे नखिन्दरः ।
फणिना मनसादेशात्तस्यां रात्रौ हतोऽभवत् ।
पूर्वगप्रथितप्रेमप्रकाशार्थ वणिक्मुता।
वधूप्रभृतिनारीणां भ्रातृणाञ्च हितैषिणाम् ॥
नोपरोधवचः साध्वी मेने पतिपरायणा ।
अङ्के कृत्वा ततो नाथमुत्ततार नदीजलम् ॥
ततोऽमरपुरं गत्वाऽतोषयदेवतागणान् ।
देवीञ्च तोषयामास जीवयामास वल्लभम् ॥
सावित्रीव सतो कीर्तिमजयामास शाखतीम्।
पतिभतिव्रतेनासीत् विख्याता सा पतिव्रता ॥
तस्याः प्रथानुसारेण तत्कथाश्रवणेन च ।
इदानीमपि देशस्मिन् व्रतं कुर्वन्ति वालिकाः ॥
वेडलाचरितं सब मनसाचरितं पुनः ।
या शृणोति प्रयत्नेन सा सौभाग्यवती भवेत् ।
एतदष्टवार्षिकममावस्याव्रतमित्युच्यते ।
किन्ते चन्द्र
अथ सा मनसा तुष्टा चन्द्रमचे कृपान्विता ।
प्रियं
भूयः
करोमि ब्रूहि साम्प्रतम् ॥
तस्याः सकरुणं वाक्यं श्रुत्वा चन्द्रः पुटाञ्जलिः ।
भक्त्या निवेदयामास त्वया सर्व प्रियं कृतम् ॥

·KUARI MAIANTARantar
वेहुलानखिन्दरम् ।
त्वत्यादपङ्कजवरं जननान्तरेपि
सेव्यं मयेति करणीयमिदं हि याचे ।
पुत्वो नखिन्दर व प्रतिजन्मनीत्य
भूयाइजननि वेडलयासमेति ॥
नोचेत्त्वया सह ग्टहाण कृतागसं मां
दीनं दयामयि जनं कृपया प्रसीद ।
मातस्तथा कुरु यथा न पुनर्भवो मे
देवि त्वमेव भवभीतिविमुक्ति हेतुः ।
मनसोवाच ।
"उपस्थिते प्राणहरे कृतान्त भवानियान्त्यै सुधियां वरेण ।
प्रशान्तचित्तेन विचिन्तनीयं मुरारिपादाम्बुजयुग्ममेव ॥
मुरारिस्मरणाचन्द्र मूलमन्त्रजपेन मे ।
सर्वञ्च शुभमाप्नोति सिद्धो भवति मानवः ॥
अतः स्मर हरेर्नाम जपमन्त्रञ्च शाश्वतम् ।
मूलमन्त्रो हि वेदोनो भनानां वाञ्छितप्रदः ॥
मनामस्मरणेनापि मङ्गलन्ते भविष्यति"
इत्य प्रबोध्य तं देवी वर्लोकं सहसा ययौ ॥
इति सुप्रतिष्ठितगौरीभानिवासिमद्यवाणवंशसम्भवजयनारायणसून
श्रीभगवञ्चन्द्रविशारदप्रणोते वेडलानखिन्दरे चम्मूकाव्ये
मनसादीनां जन्मकथाप्रसङ्गो नाम परिशेषसङ्कल्पना
समाबायं प्रयोRARY
समापा।
are

·No text on this page.

·891.21/BHA/S/R(5)
LETAKRI SALAT
LI
KWENT
THE
178820
NO110

·No text on this page.