·. निवेदन आ परितोषान् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् मेघदूत हैं कालिदासाचे काव्य केवळ कपोलकल्पित आहे काय ? ही त्याच्या स्वतंत्र प्रतिभेची स्वतंत्र मरारी आहे !- मेघदूताच्या कर्त्याला त्यांतली मध्यवर्ती कल्पना कशी नुचली ? पक्षहत्तान्त हा कर्याचा आत्मानुभव आहे काय ! मेघदूताचे मूलाधार कोणते ! यक्ष कोण ! हा एक अनामिक यक्ष कालिदासाने अवचित कसा निर्मिला त्याचे गणगोत (अर्थात् वाङ्मयीन ) कुठले? कालिदासाच्या प्रतिभंत तो जन्मला कसा ! आणि हे यक्षाचे विरहकयानक कोठून आणले ? मेर- दूतांतील रामगिरि काल्पनिक की सरा! खरा असल्यास कोणता ! रामटेक म्हणतात तो बरोबर की चुकीचा ? प्राचीन टीकाकार रामगिरीलाच चित्रकूट म्हणतात आणि आधुनिक विद्वान् हे मत नाकारतात, हे गौडबंगाल काय आहे ? खरा चित्रकूट कोणता! याणि तोच रामगिरि हे म्हणणे युक्त की अयुक्त ? मेघाच्या प्रवासाचा मार्ग कोगता ? त्याची दिशा कोणती ? मुळांत मेघदूत रचण्याची सूर्ति कालिदासाला कां य कशी झाली ? महाकान्याची प्रथा मोडून मध्येच खंडकाव्याची वीज की चमकली ? हे काव्य मुचलें केन्हां-रचलें कुठे निर्मितीचे निमित काय? हेतु कोणता ? मेघदूतातील या साऱ्या न मुदलेल्या समस्या आहेत. या यशामांचा उटगटा है प्रस्तुत लेसनाचे उद्दिष्ट होय. प्रस्तुतच्या संशोधनांवन मुख्य निष्कर्ष निघाले ते असे:- १. मेघद्तांतील रामगिरि म्हणजे नागपूरजवळचे रामटेक नव्हे. २. रामगिरि म्हणजे एक काल्पनिक होंगर अधीहि एक समसूत आहे. त्याचप्रमाणे रामगिरि कोणता हा केवळ भौगोलिक व शुष्क वादविवाद करण्या- जोगा प्रम आहे असेंहि मत कांहींनी मांडले आहे. या दोनहि समजुती चुकीच्या आहेत. हत्तींच्या मप्पमदेशांतील रामगह हाच कालिदासाने वर्णन केलेला राम- गिरि होय. ३. रामगटपासून पश्चिमेला अमरकंटक पर्वत व नर्मदेच्या कांटाकांठाने मिरसा नंतर यापसी पथिनेकडे उज्जयिनी व मग उतरेकरे पटून हिमालय आगि मलका हा कालिदासाला अभिप्रेत असलेला मेपनाग होय. ४. एवढेच नव्हे तर रामगिरि अर्थात् आधुनिक रामगड हाच प्राचीन चित्रकूट दोष. १. अटीकटेस्ट साटेली चित्रकूट प नाशिकची पंचवटी ही रपट पुरीची भारत.ही समजला जातो दो राममार्ग अनैतिहासिक आहे. अपोहन निघून ·चार निवेदन दक्षिणेकडे रामगडद्वारा ओरिसांतून राजमहेंद्रीनजीक पूर्वगोदावरीच्या काठची पंचवटी हा रामाचा वनवासांतील खरा मार्ग होय. ६. पूर्वीचे दण्डकारण्य म्हणजे हल्लींचा महाराष्ट्र व विदर्भ अशी प्रचलित समजूत आहे. तसे नसून हल्लींचा मध्यप्रदेश ते आंध्र ( छोटा नागपूर प्रात, गोंडवन, बस्तर संस्थान इ० मुलुख ) हे खरें प्राचीन दंडकारण्य होय. ७. कालिदासाने मेघदूतांत आपल्या सोयीसाठी चित्रकूटाचा रामगिरि करून घेतला; किंबहुना तो या पर्वतावर प्रत्यक्ष आला असतांना हे काव्य सुचलें व रचलें, हल्लीचा उपेक्षित रामगड हेच मेघदूताचे स्फूर्तिस्थान व जन्मस्थान होय. ८. यक्ष हा वेषांतर केलेला विरही राम होय. एवढेच नव्हे-तर मेघदूतांतील कथानकाचा सर्व सांगाडा वाल्मीकीचा आहे. रामचरित्रांतील ठिकठिकाणचे प्रसंग, फतु व स्थळे यांची वर्णने आणि कल्पना एकत्र करून जुळवून मेघदूत रचलेले आहे. यक्षकथा ही काही अंशी फिरवून घेतलेली रामकथाच. अनामिक यक्ष नव्हे, अनामिक राम हा मेघदूताचा प्रच्छन्न नायक होय. मेघदूत म्हणजे महाकाव्यांतून निघालेले उपकाव्य. वाल्मीकि व कालिदास यांच्या प्रतिमांचे मधुर मीलन. त्यांतून आरपार दिसण्याकरितां कालिदासाच्या कृतीवर पाल्मीकीच्या मूळ काव्याचे क्ष किरण पाहले म्हणजे यक्षांतला राम दिसू लागतो आणि मेघदूतातला रामचरित्राचा सांगाडा डोळ्यासमोर उभा राहतो! हे सर्व सिद्धांत पुढील पानांदन प्रमाणांसहित मांडले आहेत. वस्तुतः वाल्मीकीची रामकथा हीच या काव्यांतील कोडी उकलण्याची गुरुकिल्ली होय. पडताळ्याचे साधन या दृष्टीने तर ते अमोल आहे. परंतु दुर्दैवाने आतापर्यंत त्या दिशेने संशोधनाचा प्रयत्न झाला नाही. या नवीन दृष्टीने केलेले हे वाड्मयीन उत्खनन होय असे म्हणता येईल. रामचरित्राच्या रवीने मेघदूताचे मयन केले आहे. त्यात सांपडले ते रसिकांपुढे ठेवले आहे. अर्थात् प्रम व संगति लावून. रामगिरि कोणता? हा प्रश्न केवळ भौगालिक' नाही. तो रसास्वादाशी निगडित आहे. इतकेच काय पण त्याचा मेघनाच्या निर्मिती कार्यकारणसंबंध आहे! तो निरूपणाच्या शोधात कळेल. सर्व दृष्टींनी, तो प्रारंभबिंदु तयाच केंद्रपिंदु आहे. म्हणूनच मेघाप्रमाणे आम्हीही आमच्या प्रवासाचा आरंम रामगिरीपासून केला आहे. मेघदूतांतील स्थळं घ फूटस्थळे जशी रामायणान्या अनुरोधाने उलगडतात, त्याप्रमाणेच उलट रामाच्या मार्गाचे कोडे मेघमार्गाच्या मदतीने करें मुटते, हैहि धुरै दासपिले आहे. मेघदूताचें रामकथायलंचित्य व त्याची व्यासि मुस्पष्ट न झाल्यामुळे आणि आतांपर्यंत रामगिरीचा य मेपमार्गाचा बरोबर स्थलनिश्चय न माल्यामुळे तद्विषयक मेघदूतांतले रहस्य य सौंदर्य यांचे यथावत् पदण होणे पस्य होत नरखें. कोणत्याहि प्रभाच्या सर्व पाइ कळल्या नाहीत, तर अंधगजन्यायाने फसगत होते. मेघदूताचे मूल्य, मर्म व माधुर्य यांचे यथायोग्य मोजमाप हायपाला ·निवेदन पांच हवे असेल तर त्या काव्याची पूर्वपीठिका व जन्मकहाणी माहीत हवी. निदान ती स्थूलमानाने बरोबर यंदाजता आली पाहिजे. तरच ते काव्य का निर्माण झालें, कांदन निमाण झालें, आणि आहे तसंच कां झालें, या मौलिक प्रश्नांचा छडा लावनां येईल. हा कार्यकारणभाव उलगडण्याचा हट्ट प्रस्तुत संशोधनाच्या मुळाशी आहे. प्रस्तुत ग्रंथांत मांडलेले सिद्धांत विभक्त किंवा विस्कळीत नाहीत. उलट सूर्यमालेतल्या ग्रहांप्रमाणे ते परस्परसंबद्ध असून त्यांचा एकमेकांना जोर आहे, ही त्यांतली मौज आहे. एक प्रकार हे त्या सिद्धांतांच्या सत्यतेचे लक्षण होय, असे म्हणता येईल. हे सर्व सिद्धांत प्रारंमींच्या सात प्रकरणांत क्रमाने व शास्त्रीय पद्धतीने मांडले आहेत. इतिहासाच्या प्रांतांत शिरतांना डोळ्यावर पूर्वग्रहांचा काळा चष्मा उपयोगी नाही. त्यांतून सत्य दिसणार नाही. संशोधनमंदिराच्या प्रवेशद्वारीच मल्लिनाथाची पाटी लावलेली हवी: नामूलं लिख्यते किंचित् नानपेक्षितमुच्यते । प्रस्तुत लेखनांत हे पथ्य सांभाळण्यावर कटाक्ष आहे. फक्त आठव्या झातांत 'मेघदूताची जन्मकथा' सांगतांना माव कल्पनाशक्तीला रान मोकळे सोडावें लागले आहे. मेघदूताचें जन्मरहस्य आता कोण सांगणार ? बोलून चालून ही उणीव महन काढण्याचा हा यल आहे. ही जन्मकथा 'जुळविलेली' असली तरी सत्याशी लगट करणारी याहे खास. सदरील संशोधनाने मेघदूत काव्याकडे पहाण्याचा दृष्टिकोनच बदलेल, संस्कृति आणि काव्य यांचा विकास परंपरेतून क्रमबद्धतेने व कदलीदलन्यायाने कसा होत आला आहे याचा प्रत्यय येईल. या 'नव्या प्रकाशा'ने मेघदूतकाव्य व त्याचा कर्ता यांची भूमिका व पूर्वेतिहास कळेल. आणि ह्या पूर्वपीठिकेच्या उंचीवस्न या काव्यांतील रसवत्ता, रहस्य व रमणीयता यांचा आस्वाद डोंगरा- वरून तळचा देखावा पहाणाऱ्या माणसाप्रमाणे अधिक व्यापकतेने घेता येईल. एवंच, या अद्वितीय काव्याचे आकलन आतां अधिक यथार्यतेने होऊ शकेल, अशी आशा आहे. काही कारणानें मेघदूत चाळतांना पहिल्याच लोकांत रामगिरि लागला. टोकायांतून पहावें तो सगळीकडे एकाच मताचे प्राबल्य-नागपूरजवळचा रामटेक म्हणजे रामगिरि ! परंतु रामटेक मनाला पटेना. खटकू लागला. काहींनी तर काल्पनिक म्हणून रामगिरीची वासलात लावली आहे, तीहे स्वेना. अमरकंटक, नर्मदा, विदिशा, उजयिनी, कुरक्षेत्र, गंगानदी, हिमालय, मानससरोवर, कैलास ही व आणखी दारीकसारीक त्यमुद्धा सरी, मग एकटा रामगिरीच तेवढा काल्पनिक ·निवेदन मान मुत्पष्ट झाली. सारांश, रामायणांत दहलेली किल्ली सांपडतांच आतापर्यंत घट्ट बनलेली कुलुपें लीलेने उघडू लागली.... पग ते सर्व ग्रंथांत आढळेल. कर्मधर्मसंयोग असा की, रामगिरि शोधीत असतांना हे अन्य विद्धान्त गवसले! मुंगा नादांत लाकूड पोखरीत असतो. ते कोरतां कोरतां श्री ग अशा अक्षरांच्या काही आकृति पहच्छेने दिसू लागतात. अशा धुणाचरी वळगावर या प्रयाची पहिली श्री निघाली आहे. मग त्याचा श्रीगणेशा कस्न जपर्यंत पोचविला. विहीर खणांना मोहोरांचे डबोले सांपडावे किंवा कमीकॉडा धुंडाळतांना पंच- परवानांचे ताट वाटून यावे, असा गोड अनुमव प्रलुत समयीं याला. पणती पेटवितांना दीपमाला प्रकटली. टोक्यांत भरलेला विषय ग्रंयांत उतरवून झाल्यामुळे इतके दिवस मारावलेले मन गांव केलेल्या मेघाप्रमाणे इटकें व मोकळे झाले आहे. आतां पुनः नवे जल शोधून जह होईपर्यंत वाऱ्यावर फिरायला मोकळीक ! प्रस्तुत वृष्टीचा उपयोग झाला तर ठीकच, त्याकरितां तर एवढा अट्टाहास. पण सुगंध नुदन्यापुरती जमीन मिजली तरी पुष्कळ झाले. सिंचनाची तृतता काय थोडी माहे ! त्या आंवल्या पावतीपेक्षा अधिक समाधान ते कोणते? कालिदासाचा शब्दप्रयोग वापरून बोलावयाचें तर त्याच्या काव्यांतील रहस्य-संश्योधनाचे उंच फळ तोहूं पहाणारा मी खरोखरीचाच 'वामन' आहे. कुमारसंभवांतील पार्वतीप्रमाणे प्रस्तुत लेखकाची अवस्या मातेल स्वरी- जनोऽयमुच्चैपलंघनोन्मुंकः पण या चापल्याला कालिदासाविषयींचे प्रेम व औलुक्यबुद्धि कारणीभूत आहे. त्या महाकदीच्या संशोधनपूजेसाठी हा नवकुनुमांचा हार मतीने-घिटाईने रचला आहे. नेव्हां केव्हां त्या कविकुलगुरुची अंधारांतील चरित्रमूर्वि आपल्याला सबंध दिसू लागेल तो नुदिन. प्रत्लुवचा यत्न, तो सुयोग जवळ आगन्याच्या खटपटींतीलच एक माग-एक अल्प किरण. १ जुलाई १९५८ शिवरामपंत परांजपे रत्ता *१९२६ बुधवार, पुणे २ वामन कृष्णा परांजपे ·अविस्मरणीय पुढील ग्रंथालयांनी पुस्तकांचा उपयोग करण्याचे बाबतीत भरपूर सवलत दिली. रॉयल एशियाटिक सोसायटी मुंबई, पुण्याची सरकारी वेधशाळा, भांडारकर ओरिएंटल रिसर्च इन्स्टिट्यूट, भारत इतिहास संशोधक मंडळ, केसरी-मराठा ग्रंथालय, फर्ग्युसन कॉलेजची वाडिया लायब्ररी इ०. खालील सज्जनांनी आपल्या जवळची पुस्तकें व नकाशे वापरण्याकरितां दिले. श्री. चि. त्र्यं. शेटे,. श्री. शंकरराव ओक, मुरेश घोरपडकर, श्री. वि. मा. देशमुख वकील, डॉ. वा. रा. ढमढेरे, अॅड. एम्. जी. निर्गुडकर, श्री. जयंतराव टिळक, महामहोपाध्याय पोतदार इत्यादि. अवाढव्य प्रकाशने हिंमतीने शिरावर घेणारे आमचे य. गो. जोशी आणि 'साधना' चे व्यवस्थापक श्री. वझे यांचा मी आभारी आहे. लेखनाच्या प्रांतांतले माझे कायमचे सल्लागार श्री. ह. स. गोखले हे आभारांच्या पलीकडचे आहेत! इतके सर्व करूनहि अडूर-गुहागरचे श्री. दा. वि. जोगळेकर (कारखानदार, मुंबई ) यांनी ऐन वेळी आर्थिक साहाय्य देऊ केले नसते, वर प्रस्तुतचा ‘प्रकाश अंधारांतच राहण्याचा संभव होता! शेवटी एक अप्रत्यक्ष ऋण नमूद करतो. या प्रसंगी माझ्या पूज्य आजोबांची (कै. शिवरामपंत परांजपे) मला पदोपर्दी आठवण होते. वेड्या मनाला वाटते की, आजहि ते हवे होते. अण्णा! तुमच्या त्या रसभरित अध्यापनाची व वाड्माधुयांची माझी स्मृति कधीतरी म्लान होईल काय? पापाणादपि पीयूपं स्यन्दते यस्य लीलया । असा त्यांच्या वाणीचा अधिकार होता. त्याच्या छत्राखाली मी लहानाचा मोठा झालो. माझ्या हातून जे काही होते ते त्यांच्याच कृपेचें फळ, अशी माझी श्रद्धा आहे. + -लेखक ·ऋणानुबंध माझे स्नेही श्री. वामनराव परांजपे, वकील, यांचे 'मेघदूतावर नवा प्रकाश हे पुस्तक मी आज आनंदाने प्रसिद्ध करीत आहे. या 'नव्या प्रकाशा'ने बऱ्याच जुन्या समजुतींना धक्का बसेल. त्यांत अनेक महत्त्वाचे सिद्धांत मांडलेले आहेत. विषयाचे संशोधन अत्यंत चिकित्सकतेने केलेले असून विषयप्रतिपादन मनोरम शैलीने केलेले आहे. प्रबंधाचा विषय संशोधनात्मक, अतएव रूक्ष असला तरी श्री. वामनरावांची लेखणी ही कै. शिवरामपंत परांजपे यांच्या घराण्यांतील असल्यामुळे-या लेखनावर 'शिवरामपंती' झाक आहे. मूळ 'मेघदूत' ज्यांनी वाचलें नसेल त्यांनाहि हे पुस्तक अत्यंत आकर्षक व मननीय वाटेल. या पुस्तकाचे विद्वान् व रसिक वाचकांकडून स्वागत होईल ही मला खात्री आहे. -यशवंत गोपाळ जोशी

·राममार्ग व मेघमार्ग
PALAMA
KAILAS
DELHI
YAMUNA R
GANGA R
AYODHYA
NLAMAMD
.GAYA
BHILSA
UJJA
YINT
DRAMGADM
AKANTAK
-CHITAKUR
NARMADAR
NATUR
SWAMIR
PANCHAYATI
SOBAVARI
--
SNADRADY
RISHYA
NIRO
LANKA
हे दोनहि मार्ग रामगडपाशी मिळतात. म्हणूनचरामगड -रामगिरि-चित्रकूट.
रामायणांतून मेघदूत निघाले, त्याप्रमाणेच राममार्गीवन मेघमार्ग फुटला आह.
रामसिद्ध चित्रकूटालाच कालिदासाने रामगिरि संबोधिलें.
रामाचा मार्ग याणांनी व मेघमार्ग दगांच्या मालिकेने दर्शविला आहे.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश
१. रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे
२. रामगड हाच रामगिरि
३. हल्लीचा तोतया चित्रकूट .
४. वनवासी रामाचा खरा मार्ग
५. ऋक्षविल हीच हाथिफोड गुहा
६. रामगड, रामगिरि व चित्रकूट एकच
७. यक्षकथानक रामायणांतून घेतले
८. मेघदूताची जन्मकथा
९. कालिदासाची कान्यकला
भरतवाक्य

·सुखांत व संकटांत
जिने सारखीच सोबत केली त्या
सौ. प्रमिलेस

·ना न्दी
सरस्वती प्रणम्यादौ वंदे तं कवि-कोकिलम्
अ-वसन्तेपि श्रूयन्ते यस्य ध्वनिमनोहराः
मेघदूतसमस्यासु लग्नः संजातचापलः
उद्भासितं च यत्तत्र रहस्यं वक्तुमुत्सहे
वाल्मीकिस्कंधमारुह्य मेघशान्यं विनिर्मितम्
अनामिको न यक्षोऽसौ रामः प्रच्छन्ननायकः
रामायणोपजीवित्वं कवेश्च प्रतिमा नवा
उमयोः संगमो रम्या ग्रंथेऽस्मिन् कीर्तितो मया
आदिकान्यानुसारेण कालिदासेन वर्णितः
स पंथा दर्शितोऽप्यत्र रामस्य वनवारिणः
रामस्य चित्रकृटोऽसौ तेन रामगिरिः कृतः
तुंगं शैलं तमाश्रित्य स्फूर्तिः लोकत्वमागता
अद्य रामगडाख्योऽयं योद्धव्यः स गिरिर्महान्
अधुना मध्यदेशोऽसौ पुरा यत् दंडकावनम्
अनुत्तीर्य नदी रेवां केवलं चानुनर्मदः
वातानुगश्च यक्षोकः मेघमार्ग उदाहृतः
कूजन सुरचितं 'मेघ' पीतरामकथाजलम्
कोकिला स स्वयंप्रज्ञः परभृत् नैव मासते
अन्वेष्य पूर्ववृत्तं तत् लुतपूर्व मयाऽधुना
अथितं च प्रकाशार्थ आरंमः खलु सिद्धये
तं वुधा ज्ञातुमर्हन्ति सारासारविचक्षणाः
क्षीरं गृहन्तु ते इंसा विदग्धा लुन्धमानसा
या शैशवात् प्रमुदितो रसनारसेन
तत्काव्यगूढकमले मधुपोस्मि वद्धः
उन्मीलनं प्रकटयन कविगौरवार्थ
अभ्यर्थये रसविदामवधानदानम्

·झोत १ ला रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु स्निग्धघटायावरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु - मेघदूत, लोक १ ला कालिदास हा जसा भारतीयांच्या कौतुकाचा तसाच कुतूहलाचा विषय आहे. त्याच्या कृति आपल्यासमोर आहेत, पण आकृति नाही. म्हणूनच प्राचीन अंधकारांइन या कविश्रेष्ठाविषयींच्या जुन्या वृत्तान्ताचे नवे ज्ञानकण उपलब्ध व्हावेत, यासाठी रसिक चातकासारखे टपलेले असतात. उज्वल पूर्वजांची नवी माहिती मिळविण्यांतला संशोधकांचा आनंद तर पुत्रजन्मसम असतो. आत्मीयतेची भावना हे त्याचे एक कारण असू शकेल. तथापि जिज्ञासापूर्ति ही त्या सात्त्विक आनंदाची खरी जननी होय. कार्यकारणभाव शोघण्यांत सारे स्वारस्य व सौंदर्य सांठविलेले आहे. त्यांतच प्रगतीची वीजे असतात. कालिदासाच्या काव्यांपैकी मेघदूताची मोहिनी विशेप आहे. दोन हजार वर्षे झाली तरी या टूमदार व टवटवीत काव्याची पकड कमी होत नाही ! छोटेखानी असल्यामुळे अत्तराच्या पायाप्रमाणे सहज हुंगावा किंवा खडीसाखरेच्या खड्याप्रमाणे जातां येतां आस्वाद घ्यावा, असा त्याचा गोडवा आहे. चाल मंदमधुर, गोडी अवीट, घाट आटोपशीर असा त्याचा थाट आहे. पण मुळांत याचे रोप कोठून आणले ? हा काव्यतरु रुजला, वाढला फुलला कसा ? हाच कार्यकारणभाव पुढील पानांतून उलगडलेला दिसेल. मेघदूतांतील समस्या रामायणाच्या साहाय्याने सुटतात प्रयम मेघदूतांतील 'रामगिरि' कोणता हे निश्चित करावयाचे आहे. या वादतीत एकूण चार मते किंवा पक्ष आहेत. त्यांपैकी रामटेक म्हणजेच रामगिरि हा हल्लींचा प्रचलित व सर्वात प्रबळ पक्ष होय. मेघदूतावरचे कोणतेहि पुस्तक य त्यांतील मेघमागांचा नकाशा पहावा तो त्यांत नागपूरजवळचे रामटेक हाच रामगिरि म्हणून दाखविलेला असतो. एकंदरीनें रामटेकच सध्यां गृहीत धरून चालतात. तथापि रामटेक मार्मिकांना मान्य होग्यासारखा नाही; म्हणूनच कालि- दासाचा रामगिरि अद्यापपर्यन्त अनिश्चित आहे, असेच म्हटले पाहिजे. भारत सरकारच्या साहित्य अकॅडमीने मेघदूताची अधिकृत आवृत्ति, डॉ. सुशीलकुमार डे २] IN ·मेघदूतावर नवा प्रकाश InsusmiISARDARNIMAmentamne BIMBER Ramsumane यांनी संपादित केलेली, नुकतीच प्रसिद्ध केली आहे. त्यांत रामगिरिविषयक आजची संशोधनाची स्थिति खालीलप्रमाणे दिली आहे. (पृष्ठ ११३) Ramagiri—The exact location of this hill is uncertain. Both Vallabhadeva and Mallinatha say that it is Chitrakuta, Wilson identified it with Ramtek "The hill of Rama', which is still a place of pilgrimage, situated about 24 miles to the north of Nagpur, and this conjecture is supported, according to V. V. Mirashi, by an inscription of Pravarasena II. Some would identify it with Ramagarh hill in the Madhya Pradesh, situated near Amrakuta which is the source of the river Narmada. Or is the place as imaginary as the poet's myhtical Alaka ? रामगिरीविषयी विद्वानांत व संशोधकांत एकवाक्यता नाही. प्राचीन संस्कृत टीकाकार रामगिरि म्हणजे चित्रकूट असे मानतात. रामटेक-सिद्धान्त प्रथम १८१३ साली विल्सनसाहेबांनी प्रतिपादन केल्यापासून आतापर्यन्त बराच बळावला आहे. तिसरा रामगड-पक्ष. हा सर्वांत क्षीणमल आहे. तो मान्य करण्याकडे फारसा कोणाचा कल नाही. अलीकडे तर सर्वांनी त्या विचाऱ्याचा हक बाजूस सारला आहे ! चवर्षे मत असे की, हा रामगिरि म्हणजे अलकेप्रमाणेच केवळ कपोलकल्पित होय; परंतु मेघदूतांतील रामगिरि काल्पनिक नाही. एवढेच नव्हे तरं कालिदासाने मेघदूतांत खऱ्याखुऱ्या पर्वताचे खरेखुरे वर्णन केलेले आहे आणि तो पर्वत म्हणजे हल्लींच्या मध्यप्रदेशांतील ईशान्य टोकाला असलेला उत्तुंग रामगड पर्वत हा होय हाच खरा रामगिरि, याचा प्रत्यय प्रस्तुत संशोधनावरून येईल; एवढेच नव्हे तर हाच प्राचीन चित्रकूट आणि म्हणूनच याला कालिदासाने 'रामगिरि' केला. हे दोनहि सिद्धान्त रामायण-पदीपाच्या उजेडांत वाचकांना स्पष्ट दिसू लागतील. पण त्याच्याआधी ठेंगणा व नर्मदेच्या दक्षिणेला असलेला रामटेक रामगिरि होऊ शकत नाही, हे दाखविले पाहिजे. त्यासाठीच हा पहिला झोत आहे. अलीकडे नागपूरचे प्रो. मिराशी यांनी रामटेकबाबत बरीच खटपट करून रामटेकचे जोरदार समर्थन चालविले आहे. त्यासंबंधींचा त्यांचा 'मेघदूतांतील रामगिरि ' हा विस्तृत लेख त्यांनी आपल्या संशोधनमुहावलीत (मर पहिला) संग्रहित केला आहे. सदर लेखाच्या आरंभी प्रो. मिराशी लिहितात की, मेघदूतांतील माहितीवरून " रामगिरीचे स्थान निश्चित करणे शक्य आहे; तथापि या बाबतीत पद्धतशीर प्रयत्न कोणी केलेला आमच्या पहाण्यांत नाही." स्वतः मिराशींनी या बाबतीत प्रयल केला आहे. पण तो 'पद्धतशीर' नाही! त्यामुळे त्यांची 'दिशा' ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे १९ चुकली आहे, हे दिसून येईल. वस्तुतः रामगिरीचा स्थलनिश्चय करतांना प्राचीन ग्रंथांचा आणि विशेषतः रामायणाचा फार उपयोग आहे. मेघदूतांत आलेले हे रामक्रयेतील तीन उल्लेख पहा: (1) जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु (२) रामगिर्याश्रमेषु (३) वंद्यैः पुंसां रघुपतिपदैः अंकितं मेखलामु म्हणजे रामगिरि हा उत्तुंग पर्वत होता व तेथील जल सीतेने स्नान केल्यामुळे पुण्यपावन झालेले होते. शिवाय या पर्वताच्या मेखलामागांवर सर्वजनांना वंद्य अशी श्रीरामचंद्राची पदचिन्हें उमटली होती. या वर्णनांतलें स्वारस्य स्पष्ट आहे. राम, लक्ष्मण आणि सीता हे वनवासांत ज्या पर्वतावर राहिले तोच हा 'रामगिरि ' पर्वत असावयाला हवा; दुसरा कोणताहि चालणार नाही. यासाठी रामकथा, रामाचा मार्ग व रामायण जरूर तपासून व ताडून पाहिले पाहिजे; परंतु मिराशी म्हणतात- 'पण मेघदूताचे कथानक पडले सर्वस्वी काल्पनिक! तेव्हां तेथे आपणांस प्राचीन संस्कृत ग्रंथांचे साह्य होणे शक्य नाही." (सं. मु. १-५३.) प्रस्तुत विषयाच्या उलगड्याकरितां अतिप्राचीन व आधारभूत संस्कृत ग्रंथ जो रामायण त्यांचे साह्य होणे शक्य आहे. एवढेच नव्हे तर त्याचे साह्य घेतल्या- शिवाय हे रामगिरीचे रहस्य संशयातीत व समाधानकारक रीतीने उकलणारच नाही, अशी वस्तुस्थिति आहे! मिराशी म्हणतात त्याप्रमाणे मेघदूताचे कथानक 'सर्वस्वी काल्पनिक' नसून सर्वस्वी रामायणावरून घेतलेले आहे, हे पुढे सातव्या प्रकरणांत विस्ताराने व तपशीलवार दाखविले आहे. तात्पर्य, खुद्द रामगिरि हे नांव, सीता-स्नान आणि रामचरणाङ्कितता या तीन फार मोठाल्या खुणा कालिदासाने ग्रथित करून ठेवल्या आहेत. किंबहुना दोन हजार वर्षापूर्वीच्या अंधारांत प्रकाशाचा झोत टाकणारे हे तीन झगझगीत दिवे आहेत, हे वाचकांच्या पुढे लक्षात येईल. त्यामुळे खऱ्या रामागरीचा माग कोणा- लाहि पुसतां येणे शक्य नाही. रामगिरीचा डोंगर शोधतांना या डोंगराएवढाल्या खुणा डोळ्याआड करून चालावयाचे नाही. मिराशींचा रामटेक लटका पडतो त्याचे प्रमुख कारण हेच. रामटेकचा ठेंगणा होंगर (उंची सुमारे ५०० फूट) राम- सीतांच्या वास्तव्याची अट पुरी करूं शकत नाही. तेथें राम की टेकलेला नाही याणि जनकतनया सीता तर तेथे कधीच आलेली नाही. एवन्यावस्नहि या महत्वा- कासी रामटेकला रद्द ठरविता येईल. पण या विषयाची चर्चा करण्यापूर्वी प्रथम मेघदूताच्या संहितेकडे (text) वळू. कारण रामगिरीचा हा यक्षप्रश्न' सोह- ·२० मेघदुतावर नवा प्रकाश ransmulimmaIILAIMILIUNImandana pinmunomereminimummeline भारmomemarters वितांना प्रथमतः खुद्द मेघदूतांतील माहितीवरच अधिक भर दिला पाहिजे. तो अन्तर्गत व अव्वल दर्जाचा पुरावा होय. रामगिरीच्या खुणा कालिदासाला कोणता रामगिरि अभिप्रेत होता? त्याने मेघदूतांत राम- गिरीची खालील लक्षणे किंवा वैशिष्टये नमूद केली आहेत- १ रामगिरि हा पर्वत पवित्र मानला जात असे. वनवासांत असतां तेथील जलांत सीतादेवीने स्नान केल्यामुळे त्याचे जल पुण्यपावन झालेले होते. २ त्या पुण्यक्षेत्री ऋषींचे अनेक आश्रम होते. ३ रामगिरि पर्वत बराच उंच असल्यामुळे वर्षा ऋतूंत मेघ त्याच्या शिखराला बिलगले असतां वपक्रीडा करण्याकरितां (सुळ्यांनी टक्कर देण्याकरितां) खाली वांकलेल्या हत्तीसारखे ते दिसत. (श्लो०२) ४ त्यावर ताजी कुटजकुसुमें होती. (श्लो० ४) ५ हा पर्वत फार उंच व भव्य होता. (तुंगं शैलं-श्लो० १२) ६ या पर्वताच्या बाजूंवर जनांना वंद्य अगा रामचंद्राचे पाय लागलेले होते किंवा तेथे त्याची पदचिन्हे आहेत. (श्लो० १२) ७ या पर्वतावर प्रतिवर्षी नियमानें जलवृष्टि होते. (श्लो० १२) ८ पारा शिखर उडवून देतो की काय, असे वाटण्याइतके उंच शिखर व सोसाट्याचा वारा (लो० १४) ९ याच्या जवळपास मुग्ध सिद्धांगना होत्या. [अडाणी किंवा गांवढळ सिद्धांच्या स्त्रिया] (श्लो० १४) १० तेथे सरस व रम्य असे निचुल नांवाचें वेतस किंवा 'स्थळ' होते. ११ आसपास रानटी असंस्कृत लोकांची वस्ती (श्लो०१६) १२ तेथें धनदाट छायेच्या वृक्षांची गर्द झाडी होती. (श्लो०१) १३ नांगरण्यालायक असें 'माल' क्षेत्र जवळपास आहे. (श्लो० १६) १४ येथून म्हणजे मालक्षेत्रानंतर काहींसें पश्चिमेला जाऊन पुढे पुन्हां उत्तरेला गेले म्हणजे अलका लागेल. (श्लो० १६) १५ या रामगिरीच्या पश्चिमेच्या बाजूला (किंचित् पश्चात् काहींसें पश्चिमेला किंवा काहीसे मागे) उंच व सानुमान् असा आम्रकूट पर्वत आहे. १६ या आम्रकूटावर पेटणारे मोठे रान-वणवे त्याच्यावर हमखास होणाऱ्या प्रतिवार्षिक जलवृष्टीने विझतात. (श्लो०१७) १७ रान-आंब्यांच्या पिकलेल्या म्हणजे पिवळट व तुकतुकीत फळांनी आच्छादिलेल्या या आम्रकूटाच्या शिखरावर कृष्णवर्ण असा तूं आलास म्हणजे तो पर्यत भूमीच्या स्तनासारखा दिसेल.(श्लो०१७) ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे २१ १८ भाम्रकूटाच्या आसपास देखील जंगली लोकांची वस्ती [वनचर- वधूभुक्तकुंजे श्लो० १९] १९ आम्रकूटाच्या पुढे काही मार्ग आकमिल्यानंतर (अर्थात् अजून पश्चिमे- च्याच दिशेने. कारण श्लोक १६ मधील उत्तरेण या पदाप्रमाणे उत्तरेला वळ- प्याची क्रिया उज्जयिनीनंतर सुरू व्हावयाची आहे.) विंध्य पर्वताच्या पायथ्याशी डोंगराळ भागांवून वहात असल्यामुळे स्फुटितप्रवाहा अशी नर्मदा नदी तुला हत्तीच्या अंगावर काढलेल्या वेलबुट्टीसारखी दिसेल. (लो० १९) २० नर्मदेचे पाणी घेऊन (शोधून) पुढे जा [गच्छेः], असा मेघाला आदेश (लो० २०) (नर्मदा नदी ओलांडून जा, असा उद्देख नाही.) २१ यानंतर दशार्ण देश व मग त्याची सुप्रसिद्ध राजधानी विदिशा व वेत्रवती किंवा हल्लींची बेटवा नदी लागेल. (श्लो० २३-२४) २२ रामगिरीवर हारणी, मोर आणि नदी किंवा जलप्रपात आहेत. (उत्तरमेघ ४१) २१ येथे पावसाळा सोडून वारे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे पहात येतात. (ग्लो०४४) २४ येथे यशाला शिलाखंडावर आपल्या प्रियेचे चित्र काढतां येईल, असे धानुराग म्हणजे रंजकद्रव्ये आहेत. (श्लो० ४२) वर दिलेल्यांपैकी बहुतेक खुणा वैशिष्टयपूर्ण असल्यामुळे त्या कोणत्याहि डोंगराला लागू पडणाऱ्या नाहीत, हे मेघदूताच्या मार्मिक वाचकांच्या सहज लक्षात येईल. किंबहुना या सर्वच्या सर्व लक्षणांनी उपलक्षित असा कोणता तरी एकच पर्वत असू शकेल, असें निश्चयाने निष्पन्न होण्यासारखे आहे. एवढेच नव्हे तर या बाबतीत विकल्पाला किंवा संशयाला जागा रहात नाही. वरील वैशिष्टयांनी युक्त आणि कालिदासाच्या वर्णनाला जुळणारा एकच पर्वत आहे आणि तो म्हणजे आम्ही पूर्वी सूचित केलेला रामगड पर्वत होय, हे आम्ही पुढील प्रकरणांत दाखविणार आहोत. तथापि उत्सुक वाचकांना त्याची पूर्वकल्पना किंवा चाहूल अगाऊच लागावयाला हवी असेल तर त्यांनी या प्रकरणांतील तळ-टीपा अधिक बारकाईने वाचाव्या. म्हणजे रामगड हाच रामगिरि ही गोष्ट त्यांना आतापासूनच प्रतीत होऊं लागेल. पण तं आपल्याला या उपरिनिर्दिष्ट चोवीस खुणा रामटेकशी जुळतात की नाही, हे पहावयाचे आहे. अशी चिकित्सा किंवा तपासणी करतांना एकहि अपवाद न होतां सर्व लक्षणे बिनचूक जमली पाहिजेत, हा अशा बाबतीतला तकशास्त्राचा नियन लक्षात ठेवला पाहिजे. माणूस ओळखण्याप्रमाणे स्थळाच्या निश्चितीबादत- ·२२ RAMINIMInsumaunawatimani MILEmine मेघदूतावर नवा प्रकाश देखील एक खूण विरुद्ध गेली तरी घातक ठरते. पण सुदैवाने प्रस्तुत प्रकरणांत उलट अशी मौज आहे की, चोवीसपैकी तीन किंया चार सर्वसामान्य म्हणून सोडून दिल्या तरा बाकीच्या वीस वैशिष्टयपूर्ण खुणा रामटेकच्या विरुद्ध आपला हात वर करीत आहेत. ह्या वीस मूक साक्षीदारांची बोलकी साक्ष फार महत्त्वाची आणि निर्णायक आहे. न्यायनिवाड्याच्या कामी न्यायालयांतून- "Men may lie but circumstances do not lie" हे पुराव्याच्या शास्त्रांतलें एक महत्त्वाचे तत्त्व नेहमी उपयोगांत आणले जाते. त्या दृष्टीने पाहतां चोवीसपैकी एकहि खूण रामटेकला उचलून धरीत नाही. कसे ते पहा. रामटेक कसोटीला उतरत नाहीं आता वरील चोवीस लक्षणांचा अनुक्रमाने विचार करूं: १ सीतास्नान हे जे रामगिरीचे पहिल्याच श्लोकांतले पहिले वैशिष्टय ते रामटेक सिद्धान्ताला अत्यंत घातक ठरते. 'प्रथमग्रासे मक्षिकापात:' अशी रामटेकच्या पक्षपात्यांची गत होते. येथे सीतादेवीने स्नान केलें अगर वास केला असा रामायणांत अथवा कोणत्याहि प्राचीन ग्रंथात उल्लेख नाही. तशी पुसट दंतकथा अगर परंपराहि नाही. रामटेक हाच शैवलगिरि आणि तेथें शंबूकाला मारण्यासाठी राम आला होता, असें मिराशी म्हणतात. हे देखील मान्य होण्यासारखे नाही. त्याची सविस्तर चर्चा पुढे केली आहे. परंतु ही गोष्ट क्षणभर गृहीत धरली तरी देखील ही हकीकत वनवासाच्या काळातली नसून रामायणाच्या उत्तरकाडांतली आहे. (अध्याय ७५) शंबूकवधाकरितां राम एकटाच विमानांतून आला होता. त्याच्या समवेत सीता नव्हती. सीताच काय दुसरा कोणीच बरोबर नव्हता. म्हणून 'जनक- तनयास्नानपुण्योदकेषु ' है जै सूचक, ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण वैशिष्टय आहे ते रामटेकशी मुळीच जुळत नाही, हे स्पष्ट य निर्विवाद आहे. सीतेच्या आगमनाचा व स्नानाचा अभाव आणि' अशक्यता हे एकच प्रमाण रामटेकचा हक नाशाबीत करण्याइतके बलवत्तर आहे. शिवाय रामटेकवर एकहि ओढा, तलाव, जलप्रवाह किंवा छोटी अगर मोठी नदी नाही. सीता येथे आलीच नाही. पण आली असली तरी तिला स्नान करण्या- १ राम बनवासाला निघाल्यानतर प्रथम प्रयाग व तेथून भोरिसातून पूर्व किनान्याने दक्षिणेत येऊन सकेकडे कसा गेला, हा रामचदाचा मार्ग पुढच्या प्रकरणातून सप्रमाण दाखविला आहे, तो पहावा. त्यावरून राम भगर सीता वनवासाध्या काव्यात विदर्भात किंवा पश्चिम किनान्याकडे महाराष्ट्रातहि गेलेले नाहीत माणि त्यांना जाण्याचे कारणहि नाइने, हे दिधन येईल, ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे Ram-Rewan-wand करितां 'उदक' तर पाहिजे की ? मुळांत 'उदक' असले तर ते स्नानाने 'पुण्योदक' होणार ! तेव्हां या बाबतीत 'मूले कुठारः' अशी' रामटेकची स्थिति आहे. २. रामटेकवर अगर त्याच्या आसपास कोण्या ऋषींचे आश्रम होते, असा कोणताहि उल्लेख कोटेंहि सांपडत नाही. खुद्द मिराशीचेंहि तसे म्हणणे नाही ! उलटपक्षी रामगडच्या (म्हणजे चित्रकूटाच्या) सभोवती कित्येक प्रसिद्ध ऋषींचे आश्रम व तपोवने होती. अत्रि-अनसूया, सुतीक्ष्ण, शरभंग, मांडकर्णी, अगस्त्य, धर्ममृत् इ० इ० शिवाय खुद्द रामगड पर्वतावर एकान्तवासाच्या, निसर्ग- रमणीय व आश्रम बांधून रहाण्यायोग्य अनेक जागा असून शिवाय निवासाकरितां कांही नैसर्गिक व काही कोरलेल्या गुहाहि आहेत. तेथे प्रत्यक्ष राम, लक्ष्मण, सीता आश्रम करून राहिले होते, अशी आख्यायिका तर आहेच. पण तेथें ऋषिमुनि तपश्चर्येकरितां रहात होते. जोगी-संन्याशांची तेथे रहाण्याची परंपरा आतां. पर्यंत होती, असे तेथील लोक सांगतात. ३. येथे क्र. ३, ५ ३८ हे मुद्दे विचाराकरितां एकत्र घेणे सोयीचे होईल. मेघदूतातील या तीनहि उल्लेखावरून रामगिरि नावाचा पर्वत फारच उंच, भव्य आणि दर्शनीय असला पाहिजे हे स्पष्ट आहे. पुनरुक्तीमुळे ही गोष्ट पक्की झाली आहे. ज्याअर्थी कालिदास तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी वेगवेगळ्या रीतीने त्याचें वर्णन करीत आहे त्याअर्थी रामगिरीची उंची भव्यता त्याच्या मनांत बिंबलेली होती, हे उघड आहे. कालिदास या रामगिरीवर व त्याच्या आसमंतांतल्या भागांत १. प्रो. मिराशी यांनी सरदेसाई-स्मारक ग्रंथात रामटेकवरील शिलालेख याबाबत सशो- धनात्मक टेख छापला आहे. त्या लेखातील विधानाची चर्चा पुढे केली आहे. सदर लेखाचे अखेरीस रामटेकवर असलेल्या अनेक देवळाची व तीर्थाची नावे सिदूरगिरि-माहात्म्य नावाच्या दोन पोथ्यांच्या आधारे व शिलालेखांत उल्लेखिलेली दिली आहेत. त्या लांबलचक यादीतहि सीता-तीर्थ अगर सीता-कुंड असा उल्लेख नाही. अगर सीतेच्या नांवाचे कोणतेहि स्थळ नाही. तशी पुसट दत-कथा असती तरी श्रद्धाप्रवण लोकांनी सीता-देवाचं नांव यादीतल्या ३८ स्थळां. पैकी एस्सायाशी सासच निगाईत केले असते. २ मेघदूतातील रामगिरि म्हणजे रामगड असे आम्ही पुढे दाखविले आहे. हा राम- गड विंध्यपर्वताचा भाग समजला जात असे. विध्य आणि त्याचा परिसर कालिदासाच्या अतिशय प्रेमांतला आणि परिचयातला हे नि संशय. प्रतिभा पल्लवित झालेल्या तरुण कालिदासाच्या पहिल्या, नवशिक्या ऋतुसंहार काव्याची पहिली झडप विन्य-प्रदेश आणि त्यांतील दृदय यावर पडली. यावरूनहि हेच दिसून येते. मदरचा रामगड पर्वत ३२०० फुटाच्यावर उच असून मव्य व प्रेक्षणीय आहे. त्यावर प्राचीन कालापासून राम, लक्ष्मण व सीता यांचें देवालय असून हनुमान् आणि दशमुखी रावण यांच्याहि मूर्ति आहेत. राम, लक्ष्मण व सीता याच्या नावाने गुंफा आहेत. यापैकी एका गुहेच्या शिलेवर दोन [पुढील पानावर चालू ·२४ मेघदूतावर नवा प्रकाश अनेकदां आला असला पाहिजे, किंबहुना त्याने आपले वर्णनप्रधान मेघदूतकाव्य किया त्याचा काही भाग तरी मुद्द रामगिरीवरच रचला असावा, असा तर्क केल्यास तो चुकीचा ठरण्याचे कारण नाही. रामगिरीच्या उंच भव्यतेचे खालील तीन मागील पानावरून चालू.] पदचिन्हे किंवा पादुका कोरलेल्या असून ती रामचंद्राची पावले असे समजतात. राम- लक्ष्मण-सीता वनवासात तेथे राहिले, अशी अजूनहि तेथील लोकांची समजूत आहे. तद्विषयक अनेक दंतकथा आहेत. सविस्तर माहिती व चर्चा पुढे. या रामगढ पर्वताचें वशिष्ट्य हे की, याच्या पाऊण हिस्सा उचीपर एक भला मोठा नैसर्गिक योगदा, विवर किया आरपार गुहा आहे लागी ४५० फूट आणि उची व रुंदी इतकी की, हत्ती लीलेने इकडून तिकडून आरपार जाईल. हिला 'हायोफोड ' गुहा म्हणतात. या गुहेत आंत एक नैसर्गिक झरा मर्मरराब्द फरीत झुळुझळू वहात आहे. गुहेमुळे त्या जलप्रपाताचा मोठा प्रतिध्वनि उत्पन्न होऊन सयध गुहा निनादित होत असते. उंच पर्वतावरचा हा वशिष्टय- पूर्ण व अद्भुत निसर्गचमत्कार दुसरीकडे कोठे पहाण्या-ऐकण्यात नाही. सदर रामगड हाच रामगिरि आणि हाच चित्रकूट हे अगदी पुढे दाखविणार आहोत. प्रस्तुत मुद्दा एवढाच की, ऋतुसंहारात विघ्या दृश्याचे वर्णन असूनहि या चमत्कारपूर्ण व चित्तवेधक पर्वताचे वर्णन कालिदासाने केलेले नाही. ते त्याने पुढे रघुवंशांत केले आहे. यावरून असा तर्क वाहतो की, रघुवंश-रचनेच्या वेळी रामकथा प्रस्तुत असताना त्याने रामाच्या वनवासांतील स्थळाना भेट दिली असावी. त्या प्रसंगी हा नजर सेचणारा (रघु १३-४७) चित्रकूट पर्यंत त्याने पहिल्यांदा स्तिमित नेत्रानी पाहिला. अर्थात् येथे राम राहिले म्हणून तो रामगिरीच.या निसर्गरमणीय पर्वतावर काही काळ केलेल्या वास्तव्यातच त्याला मेघदूताची कल्पना सुचली असावा व त्यातले प्रारंभीचे काही श्लोक त्याला तिथेच स्फुरले असावेत. रामायणाचा विषय डोक्यात घोळतच होता. रामवनवासाचे प्रत्यक्ष स्थळ डोळ्यांसमोर होते. विरही रामाचा दृत जो हनुमान् त्याने रामगडशेजारच्याच महेंद्र पर्वतावरून सीतेला रामाचा निरोप सांगण्याकरिता उहाण केलेले. पत्नी मवेत नसल्यामुळे विरहव्यथेची तात्पुरती चुणूक का होईना पण अनुभवाला येतच होती. किंवा प्रतिभासंपन्नाना प्रत्यक्ष अनुभव तरी कशाला पाहिजे? रामगड पर्वताच्या उच शिखरावर हत्तीप्रमाणे टकरा देणारे कृष्णमेघ त्याने प्रत्यक्षच पाहिले असतील रामगडा- वर हत्तींचे कळप अकबरापर्यन्त होते, हीहि आहेत, मग कालिदासाच्या वेळी असतील यात काय नवल ? आजहि काळवीट, हरिणे, मोर विपुल आहेत मानाविध रंगाचे व आवाजांचे पक्षी आहेत इतकी सामुग्री जमून आल्यानतर अशा स्थळी एखादा सामान्य मनुष्य गेला तरी तो कवि होऊन माघारा येईल. मग येथे कालिदासासारख्याने मेघदूता- सारखे काव्य रचलें यांत आश्चर्य कसले ? अशारीतीने एका महाकाव्यातून एक लघुकाव्य- उपकाव्य निघाले असावे, असें मनोदेवता सागते 'ग्रामं गच्छन् तृणं स्पृशति' या न्यायाने किंवा चुलीवर भात शिजत ठेवला की एकीकडे बैलावर कालवण शिजते. त्याप्रमाणे रघुवंश रचताना तत्संलग्न अथवा त्यामुळे साहजिकपणे सुचलेले संविधानक घेऊन कालि. दासाने आपले मेघदूत है अमर खडकाव्य रचलें. बहुधा ही लहान-मोठी मावडे सहोदरच नव्हे तर समकालीनहि असावी, असा तर्क करण्याइतकी अतर्गत प्रमाणे सांपडतात. त्यांचा निर्देश पुढे यथास्थान केला आहे ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे २५ प्रकारांनी वर्णन आलें हे. तो उत्तुंग पर्वत होता (तुंगं शैलं १२), मेघ टकरा मारतील इतका उंच (श्लोक २), वारा शिखर उडवून देतो की काय असे वाजूच्या लोकांना याटण्याइतके उंच शिखर व सोसाट्याचा वारा तिथे वहात असे (लोक १५). पण याहीपेक्षा अत्यन्त आणि अधिक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या रामागरीला उंच असे शिखर किंवा शिखरे होती (लोक २ व १४). आतां रामगिरीचें हें भव्य स्वरूप कुणीकडे आणि रामटेकची ठेंगणी मूर्ति कुणीकडे ! या टेकडीची उंची अवधी ५०० फूट मुद्धा नाही. म्हणजे पुण्याच्या पर्वतीइतपत किंवा फार तर थोडी अधिक. शिवाय ही टेकडी पसरट घाटाची असून तिला शिखर नाही. जिथे शिखरच नाही तिथे मेघ त्याला बिलगणार कसा? (मेघमाश्लिष्टसानुम्-श्लोक २) शिखराला टकरा मारणार कसा? वांझेच्या मुलाला पागोटें बांधून ठेवण्यासारखाच हा प्रकार आहे. या मुद्दयाला दुसरा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. तो असा की, शिखर नसल्या- मुळे मेघ त्या टेकडीच्या कडेला टकरा मारीत होता असे मानावे लागते. मग यक्ष कुठे होता! टेकडीच्या माथ्यावर यच उमा आहे असें कल्पिलें तर मेघ त्याच्या खाली म्हणजे खालच्या पातळीवर होता असे निष्पन्न होईल. म्हणजे यक्ष वर आणि मेघ खाली, असा विपर्यस्त विसंगत व असंभवनीय प्रकार होतो! ही कल्पना अथवा हे दृश्य कालिदासाला अभिप्रेत असेल असें म्हणवत नाही. ते सर्वस्वी अनुचित, रस- हानिकारक आणि अशक्यप्राय वाटते. (पुढे आम्ही रामगड या ३२०० फूट उंचीच्या पर्वताचे वर्णन दिले आहे. त्याच्यावर जमिनीपासून पाऊण हिश्शावर विस्तीर्ण पठार व जलप्रवाह असून त्याच्याहि वर पठाराच्या उत्तरेस ७००।८०० फूट उंचीचे शिखर आकाशांत धुसले आहे. या ठिकाणाला मेघदूतांतील वर्णन किती तंतोतन्त लागू पडते हे वाचकांनी पहावे.) शिवाय वर्षाव न करणारे ढग सहसा ५०० फुटांच्या खाली येत नाहीत, आणि कालिदासासारखा कवि मेघाला इतका खाली आणील आणि ते दृश्य वर्णीत बसेल, ही कल्पना स्वीकारण्याला मन राजी होत नाही. कालिदास मन्यतेच भोक्ता आहे, या गोष्टीकडे रसिकांनी ध्यान द्यावे. कालिदासाला (अर्थात् मेघाच्या- द्वारा) अखेर गांठायचे आहे हिमालयाचे कैलासशिखर आणि मग त्यावर वसलेली कुबेरनगरी अलका. गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेभ्यराणाम् वाघोद्यानस्थितहरशिरश्चंद्रिकाधौतहा ॥ अशात्या उंचांतल्या उंच पर्वताच्या मांडीवर गंगा नदीरूप वस्त्र दूरसरकलेल्या अलका नगरीला जाण्याकरितां निधायचे कुठून ? तर एका ठेंगण्या छोट्याशा टेकडी- वस्न! कल्पना जुळत नाही,मेळ बसत नाही.अखेरीच्या हिमगिरीला शोभेल असाच प्रारंमींचा रामगिरि नको काय! मेघद्ताचे कथानक कल्पनेने जुळवावयाचे ·२६ मेघदूतावर नवा प्रकाश manure- १ असल्यामुळे प्रारंभबिंदु निवडण्याची कवीला पूर्ण मुभा होती. मग काय तो राम- टेकची उपेक्षणीय आणि तिसऱ्या दर्जाची टेकडी पसंत करील ? तो वर्णन करण्याला उद्युक्त झालेल्या उज्ज्वल स्थलमालिकेंतला पहिलाच मणि इतका फिका व वैशिष्टय- हीन असा ओवील ? बरे, आपल्या देवयोनीतील नायकाला-यक्षाला रहाण्याकरिता कालिदास इतक्या खालच्या पातळीचे जमिनीशी लगट करणारे ठिकाण पसंत करील म्हणावे तर त्याला तितकेंच जबरदस्त असे दुसरे कोणतेच कारण दिसत नाही. दोन-तीन किरकोळ अपवाद (तेहि कदाचित् सकारण असतील) सोडले, तर कालिदाम विशाल दृश्यांचे आणि भव्य निसर्ग-चमत्कारांचे वर्णन करून राहिला आहे, असें दिसेल. रामटेकची क्षुद्र आणि बिनशिखराची टेकडी कालिदासाने पसंत केलेली असणे शक्य दिसत नाही. ४ कुटजकुसुमें किंवा कुड्याची फुले-ही बहुतेक कोणत्याहि डोंगरावर असतात. त्यामुळे हे लक्षण निर्णायक होऊ शकणार नाही. कुटज याचा अर्थ या ठिकाणी (श्लोक ४) कुडा असा करतात पण त्यापामत शंका येण्यासारखी स्थिति आहे. पुढे २२ व्या श्लोकांत कालिदासाने " ककुभमुरभी पर्वते पर्वते ते" असें वर्णन घातले आहे. त्यांतील ककुभवृक्षाचा अर्थ मालनाथाने साधार कुटज अथवा अर्जुन असा दिला आहे. (ककुभः कुटजेऽर्जुने-शब्दार्णव) ककुम आणि अर्जुन किंवा मराठीत अर्जुनसादडा यांत बरेच साम्य आहे. त्याच जातीचा हा कुटजवृक्ष असला पाहिजे असे वाटते. कारण ऋतुसंहारांत व अन्यत्र 'कुटजवृक्षाचा उल्लेख करतांना कालिदासाने अर्जुन व साल वृक्षांचाहि उल्लेख केलेला आहे. अग्निवर्ण राजा कुटज आणि अर्जुन या फुलांचे हार पर्जन्यकाळी घालतो. मात्र कुटज शन्द आहे तिथे ककुम अगर ककुम आहे तिथे कुटज घातलेला नाही. या ककुम किंवा कुटज वृक्षाच्या पुष्पकलिका स्त्रियांना कानावर घालण्याकरिता 'कर्णायनंम म्हणूनहि उपयोगी पडत असत. फनुसंहारांत विध्याचे वर्णन आहे. त्यांत 'कदंपफुटजार्जुनसर्जनीपां'चाच प्रामुख्याने आहे. सारांश, मेघदूताच्या प्रारंमागायन विप्प कवीच्या डोळ्यांसमोर आहे, असा अंतःप्रत्यय वाचकाला येत रहातो. 'ककुममुरभी पर्वते पर्वते ते' या २२ व्या मोकावरुन मेघाचा मार्ग पूर्वेकडून पश्चिमेकडे म्हणजे रामगडाकडून विदिशा-उज्जयिनीकडे, विंध्यपर्वत- राजीतल्या डोंगराटोंगरांवरुन जाणारा असून, तिला दक्षिणोत्तर ऐकून जाणारा ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे २७ नाही, हे प्रतीत होते. म्हणजेच मेघाची वाट accros the Vindhya range नसून along the Vindhya range अशी आहे. किंचित् पश्चात् म्हणजे आधी काहीसा मार्गे व पश्चिमेला जा आणि मग पुन्हा उत्तरेच्या दिशेने जा (को०१६), असा कवीने दिशेसंबंधी जो त्यूलमानाने पण स्पष्ट आणि अनुख उल्लेख केलेला आहे, त्याची पुढे चची केली आहे. त्यावरूनहि हाच मेघाचा मार्ग सूचित व सिद्ध होतो. स्निग्धच्छायातस्यु (लो० १): लिग्घ याचा एक अर्थ निविड असा आहे तोच या ठिकाणी दत घेतला आहे. मल्लिनाथादि पुष्कळ टीकाकारांनी तोच स्वीकारला आहे. छायातर म्हणजे सावाचे वृक्ष म्हटले तर काही दोडके डॉगर सोडल्यास बहुतेक डोंगर-पर्वतांवर लहानमोठे वृक्ष किया डायातरु असतातच. तसेच ते रानटेकवर असतीलहि. अयांतच हेहि गमक रामटेकचे वैशिष्ट्यदर्शक किंवा निर्णायक होऊ शकत नाही. तयापि वर सांगितलेले विध्यांतले वृश 'कदंद, कुटज, अर्जुन, सर्ज इत्यादि रानगडवर विपुल प्रमाणांत आहेत. आणि रामगड हा विंध्याचाच माग. सर्ज म्हणजे सालवृक्ष तर वीस-बीन फूट घेराचे आणि दोन-दोनों फूट उंचीचे आहेत. कालिदासाच्या आवडत्या वंश किंवा वेतस अथवा दांबूच्या देटांनी दर हा भूप्रदेश गजबजलेला आहे-रामगडपासून पश्चिमेला थेट नर्मदेचा उगन असलेल्या अमर- कंटकपर्यंत रानगड आणि त्याच्या आसमंतात् दहा मैलांच्या घेरांत इतकें दाट जंगल आहे की, रानगडला जाण्याचे तर हत्तीवरून जावे लागते. झाडी इतकी गर्द आहे की, मेलामलांत मर्याचा कवडता खाली पडत नाही! गर्द झाटीचाच विचार करायचा झाला तर रामटेक रामगडच्या पासंगालाहि पुरणार नाही छायातरूंचे संख्याधिक्य व गर्दपणाच पहावयाचा झाला तर निकाल रामगडच्या बाजूने द्यावा लागेल! ५ वर क्र. ३ मध्ये याचा विचार झालेला आहे. रामगिरीचे रहस्य ६. रामगिरीचे सर्वात मोठे, महत्त्वाचे, वैशिष्ट्यदर्शक निणांयक व बिनचूक बमें लवण म्हणजे रानपदचिन्हांकितता. ती वर्णन करणारा श्लोक खाटी समप्र दिला आहे. त्यांत दिलेली खूण म्हणजे रामगिरीचा रस्ता व पत्ता बरोबर लागावा एसच्याकरितां कालिदासाने लावलेला अगझगीत दिवा किंवा पाटीच होय. १ सांगितले वृक्ष मात्र रामटेकबर नाहीत. फल काही सीतामढीची व आग्याची सामान्य ज्ञ. बाहेत, नसी माहिली नागपूर-मंकील स्वतः पाहिले टोक सांगतात.

·२८ मेघदूतावर नवा प्रकाश ABHISHOIRABIAN- रामगिरीचे है रहस्य उलगडून दाखविणारा मेघदूतांतील बारावाश्लोक असा- आपृच्छस्व प्रियसखममुं तुंगमालिंग्य शैलम् वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैरंकितं मेखलासु । काले काले भवति भवतो यस्य संयोगमैत्य स्नेहव्यक्तिश्विरविरह मुञ्चतो बाप्पमुष्णम् ॥ मराठी भावार्थ : आता तुझा प्रियसखा रामगिरि याला सोडून तुला निघाले पाहिजे. तेव्हा त्याचा निरोप घे. याची योग्यता मोठी आहे. लोकांना वंद्य अशा रघुपतीच्या पावलांची चिन्हें या उत्तुंग पर्वताच्या उतरणीवर उमटलेली आहेत. त्या दृष्टीनेंहि हा पर्वत उच आहे! अशा या तुझ्या उच्च प्रिय मित्राला जाण्यापूर्वी एकदा कडकडून भेटून घे आणि त्याचा निरोप घेऊन नीघ. दरवर्षी पावसाळ्यांत तुझ्या आणि याच्या भेटीचा योग बारा महिन्यांच्या ताटातुटीनंतर येतो. त्यामुळे हा तुझा विरहतप्त सखा दीर्घ काळानंतर तुमची गांठ पडतांच पाझरतो म्हणजे उष्ण अक्षु ढाळतो. आणि अशा रीतीने तुझ्याविषयींचे त्याचे ममत्व व ओढ प्रकट होते. हा लोक अनेक दृष्टींनी अत्यंत बहारीचा आहे. कालिदासाच्या सर्व काव्य- गुणांनी तो नटलेला आहे, त्यावर त्याच्या शैलीचा शिक्का आहे. शाकुंतलाप्रमाणे मेघदूतातले उत्कृष्ट श्लोकचतुष्टय वेचून काढावयाचे म्हटले तर त्यांत हा श्लोक निवडावा लागेल. वस्तुतः यांत मेघाला "वं रामगिरि सोड म्हणजेच प्रयाणाला सुदबात कर" एवढाच आशय व्यक्त करावयाचा आहे. पण त्याभोंवतीं कालि- दासाने आपल्या काव्यकलेची किती नाजुक वेलबुट्टी चितारून दिली आहे पहा. बिंदूचा सिधु केला आहे. यांत तीन-चार अलंकार तर सहजतेने साधले आहेत. पण शिवाय अचेतनांवर सचेतनत्वाचा आरोप करून चमत्कृति उत्पन्न करण्याची जी कालिदासाची नेहमींची हातोटी आहे, त्याचा रम्य आविष्कार येथे दिसतो पहिली जलवृष्टि झाल्यामुळे तप्त डोंगरावरून पाण्याच्या धारा वाहूं लागतात, या सामान्य निसर्गघटनेवर उष्ण अश्रुपाताची केलेली उत्प्रेक्षा समर्पक व हृद्य आहे. रामाचा संबंध तर असा खुबीने जोडून दिला आहे की, या रे वा! त्यामुळे पावित्र्य, ऐतिहासकत्व व रामाला पुढे झालेला विरह इत्यादि प्रकृतरसानुकूल गोष्टी सहजच वाचकाच्या मनाला प्रतीत होतात. त्यामुळे काव्याची आस्वाद्यता वाढते. शिवाय 'रघुपतिपदैः' हे दोन-तीन अर्थ होणारे श्लेषगर्भ पद कवीने मोठ्या चानुर्याने व बुद्धि- पुरस्सर वापरले असले पाहिजे. रामचंद्र या पर्वतावर राहिले हा पहिला साधा अर्थ तर आहेच. त्यानंतर येथें म्हणजे रामगड पर्वतावर सीतागुफेच्या एका शिलेवर रामाची पावले कोरलेली आहेत. ही खोदलेली पदचिन्हें फार प्राचीन आहेत. कालिदास-पूर्व काळापासून ती असावीत. त्यांनाहि उद्देशून हा शब्दप्रयोग आहे. शिवाय हा पर्वतच चित्रकूट हे आम्ही पुढे दाखविले आहे. अर्थातच सुप्रसिद्ध ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे २९ Mmmnna मरत-मेट येथेच झाली. त्या वेळी भरताच्या आग्रहावरून रामचंद्राने आपल्या पादुका याच ठिकाणी भरताला दिल्या व त्या शिरोधार्य मानून व बरोबर घेऊन येथूनच भरत मोठ्या कष्टाने अयोध्येला परत गेला. याच पर्वतावर रामाने दिलेल्या आणि मरताने स्वीकारलेल्या राम-पादुकांचा वास ' रघुपतिपदैः' या पदांत असू शकणार नाही काय? मार्मिक व खुबीदार श्लेष-रचना करण्याच्या कालिदासाच्या पद्धतीचे हे उत्कृष्ट उदाहरण होय. पण त्याहीपेक्षां कवीने या लोकांत आपल्या विप्रलंभशृंगाराला पोषक वातावरण कसे उभे केले आहे पहा. या श्लोकांत प्रतिमा, कल्पनाशक्ति, निसर्गवर्णन, अलंकार या सर्वांपेक्षाहि हृदयस्पर्शी करुणरसाची जी 'मंदाक्रांत' छटा किंवा प्रवाह आहे त्याने समरस झालेला वाचक भारून गेल्याशिवाय रहात नाही. तसेच यांत विरही व एकाकी पुरुषाच्या चित्तवृत्तीचे विश्लेषण व चित्र मानसशास्त्राच्या दृष्टीने किती मार्मिक आणि अचूक आहे पहा. गिरिशिखरावर ओथंबलेला मेघ जावयाला निघतो या साध्या घटनेत कामुक यक्षाला निरोप घेणे, आलिंगन देणे, त्यांचा दीर्घकालीन विरह, पुन्हा नियमार्ने होणारा संयोग म्हणजे प्रेमभेट, स्नेहाचें प्रदर्शन, भेटींतले आनंदाश्रु इत्यादि अनेक दृश्ये दिसतात! विरहातुराला याखेरीज दुसरे काही सुचू शकेल काय? यक्षाला विरहकाळ संपल्यावर म्हणजेच शापान्तानंतर प्रियेशी होणाऱ्या मीलनाची स्वप्नं आतांपासून जागेपणीसुद्धां पडूं लागावी, हे किती स्यामाविक. पुढे उत्तरमेघांत (श्लो० ४७) संगमोत्सुक यक्ष हे बोलूनच दाखवितो- पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलापम् । निर्वेक्ष्यावः परिणतशरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ।। मनांत होतें तें प्रकट झाले. इतका वेळ आजूबाजूनें, अन्य वस्तूंच्या मिषाने बोलत होता ते आतां प्रत्यक्ष बोलू लागला. दुसरे काय ? हेच मानसशास्त्रीय रहस्य ताक घुसळून काढलेल्या लोण्याप्रमाणे तत्त्व-रूपांत कालिदासाने शाकुंतलांत पुढे मांडले आहे- महो चेष्टाप्रतिरुपिका कामिननमनोवृत्तिः । कामुकांच्या आचार-विचारांत त्यांच्या मनोवृत्तीचेच प्रतिबिंब असते. पुरूरवा, यक्ष व दुष्यंत यांची चित्रे या मानसशास्त्रीय विश्लेपणाच्या आधारावरच कवीने रंगविली आहेत. मात्र ती याच क्रमाने अधिकाधिक गूढरम्य, संयमित व परिणाम- कारक होत गेली आहेत. त्यामुळे वरील कालिदास-कृतींच्या रचनेचाहि तोच क्रम असावा, याचा हा अंतर्गत पुरावा होऊ शकतो. असो. एका दगडाने अनेक पक्षी मारावे किंवा एका दिव्याने अनेक ठिकाणी उजेड पाडावा त्याप्रमाणे कवीनें या एका श्लोकांत कित्येक गोष्टी साधून घेतल्या आहेत.

·मेघद्वतावर नवा प्रकाश LAMERIMIMIMANIA IMHApAIH. रामगिरि ज्याप्रमाणे रामचंद्राची पावले उमटल्यामुळे लोकांना बंद्य ल्या• प्रमाणेच या श्लोकावर कालिदासाच्या प्रतिभादेवीची पदचिन्हें उमटलेली असल्या- मुळे तो रसिकांना आदरणीय झालेला आहे. या त्याच्या रचनेत शब्द, अर्थ, ध्वनि च रस हे काव्यगुण चढत्या श्रेणीने उतरले आहेत. त्यांतील काव्यवैभव आणि अलंकार-सौंदर्य यांचा रसास्वाद प्रस्तुत वादविषयावर प्रकाश पाडणारा म्हणून आवश्यक आहे. पण आतां या श्लोकांतील रामाच्या पावलांचा किवा संचाराचा जो ऐतिहासिक निर्देश आहे, त्याकडे मुख्यतः लक्ष वेधले पाहिजे. रुक्ष संशोधनाला कान्यापेक्षा इतिहासाचे महत्त्व अधिक ! या श्लोकांतील राम-उल्लेखाचा एकूण सूर आणि मथितार्थ वनवासाच्या काळाला अनुलक्षून आहे, हे कोणताहि मर्मज्ञ रसिक आनंदाने मान्य करील. विशेषतः 'जनकतनयास्मानपुण्योदकेषु' या चरणाबरोबर या रामचरणांचा विचार केला म्हणजे तर ही गोष्ट अधिकच दृढ आणि संशयातीत होते. या श्लोकांत केवळ रामाच्या पादुका आहेत असा अर्थ नसून येथे रामाने वास्तव्य केलें, संचार केला, असा ध्वनि आहे. (किंबहुना हे दोनहि अर्थ कालिदासाला अभिप्रेत होते आणि ते त्याने आपल्या नेहमीच्या खुबीदार श्लिष्ट रचनेच्या पद्धतीने व्यक्त केले आहेत, हे पुढे रामगडच्या वर्णनाच्या व चर्चेच्या वेळी दाखविलेले आहे.) स्वतः रामचंद्र येथे रहात होते हे सांगण्यांत, मलिनाथ म्हणतो त्याप्रमाणे, त्या स्थळाचे पावित्र्य व माहात्म्य वर्णावयाचे आहे. नंतरचा विरही राम पूर्वी याच ठिकाणी सीतेसह रहात होता, हा रसोत्पादक उल्लेख येथे करण्यांत कवीने फार श्रेष्ठ प्रकारचे काव्यकौशल्य, योजकता आणि व्यंजना उपयोगांत आणली आहे यात शंका नाही. आतां एक सूक्ष्म पण महत्त्वाचा मुद्दा. या श्लोकांत ' रघुपतिपदैः ' असा पद शब्दाचा बहुवचनी प्रयोग कशाकरितां ? पाय दोन असल्यामुळे 'पद्भ्याम् ' असा द्विवचनी प्रयोग करण्याऐवजी रामाच्या पुष्कळ पायांनी असा विचित्र अर्थ होणारा प्रयोग काटेकोर कालिदास कशाला करील? येथे वाच्यार्थ बाधित होऊन लक्ष्यार्य किंवा व्यंग्यार्थच घ्यावा लागतो. मल्लिनाथाने दिल्याप्रमाणे 'पदैः' याचा अर्थ 'पदन्यासः' असाच असला पाहिजे हे उघड आहे. आणि म्हणजेच त्यामुळे रामाचें येथील वनवासांतील वास्तव्य ध्वनित होते, यात शंका रहात नाही. जिथे पद याचा अर्थ पाय असा अभिप्रेत असेल, त्या त्या ठिकाणी चरणयुग, चरणयुगुल, पद्भ्याम् किंवा अशा अर्थाचे द्विवचनी प्रयोगच कालिदास करतो. त्यामुळे येथे पदैः याचा अर्थ पाय (feet) असा नसून पदचिन्हें किंवा पावले म्हणजे पावलांचे ठसे-खुणा (foot.prints) असा आहे. येथे या विषयातील अत्यंत मौलिक व मौलीभूत मुद्दयाकडे वाचकांचे लक्ष घेघणे जरूर आहे. रामचंद्र सीतेसह रादिले, असे फक्त दोनच पर्वत इतिहासाला .

·रामगिरी म्हणजे रामटेक नव्हे andean. माहीत आहेत. एक चित्रकूट आणि दुसरा 'अप्यमूक. या दोहोखेरीज तिसऱ्या कोणत्याहि पर्वतावर राम-सीता यांनी वास्तव्य केल्याचे वर्णन रामायणांत अगर अन्यत्र कोठेहि नाही. आतां रामटेकचा डोंगर अथवा दक्षिणेतील तुंगभद्रा- कांठचा कप्यमूक हा चित्रकूट होऊ शकत नाही, ही गोष्ट निर्विवाद आहे. मग रामटेकवर राम व सीता रहात होते, असा कालिदासाचा अर्थ किवा अभिप्राय कसा असू शकेल ? कालिदास त्याच्या काळांतला प्रथितयश व जबाबदार कवि होता. तो अनौचित्याचा किंवा प्रसिद्धार्थविरुद्धत्वाचा दोष पत्करील असे वाटत नाही. किंवा निराधार विधान ठोकून देण्याचे अनावश्यक धाडस तो करील असेंहि म्हणवत नाही. मेघदूत हे बोलन-चालून स्वतंत्र' काव्य होते. त्याला स्थळ-काळाचे किंवा पूर्वकथेचे बंधन किंवा जखडबंदी कांहींच नव्हती. रामगिरीचे वर्णन करतांना राम-सीतेचा त्याच्याशी संबंध जोडण्याची कवीवर कोणाची सक्ती नव्हती. रामगिरीवरचा जलप्रवाह जनक-तनयेच्या स्नानाने पुण्यपावन झालेला नसता किंवा त्याचा मेखलाभाग रामपदचिन्हांकित झालेला नसता, तरी मेघदूताच्या कर्त्यांचे त्याच्यावांचून काही अडत नव्हते. हे उल्लेख अपरिहार्य होते असे मुळीच नाही. मग ते त्याने कां घातले ? त्यांच्याविना त्या खंडकाव्याच्या कथानकांत किंवा रस. प्रवाहांत खंड पडण्याचा संभव नव्हता. कालिदासाला हे रामविषयक उल्लेख न आणतांहि आपलें मेघदूत सजवितां आले असते. पण कालिदासाला चित्रकूटच अभिप्रेत होता, म्हणून त्याने हे राम-चरित्रांतले उल्लेख हेतुपुरःसर केले आहेत. शिवाय रामगिरि हे नांवच पहाना. त्या पर्वताच्या नांवांतहि राम आहेच! राम राहिला म्हणून तर तो रामगिरि; नाहीतर त्यांत राम काय राहिला? नाही, मेघ- दृतांतून 'राम' कोणालाहि काढता येणे शक्य नाही. रामावांचून जसे रामायण नाही तसेच रामायांचून रामगिरि नाही. या गिरीशी रामाचा संबंध आगंतुक किंवा कपोलकल्पित नाही. या रामागिरीवर म्हणजे पूर्वीच्या चित्रकूटावर राम होता म्हणून कालिदासाने राम घातला आहे. मेघदूताच्या पाठीमागे राम उभा आहे ! रामानेच आपल्या वनवासांतल्या चरित्राने-सीताविरहाच्या वृत्तान्ताने कालिदासाला मेघदूताची स्थूल कल्पना बीज- रूपाने सुचविली. रामानेंच-हनुमान् हा आकाशपंथाने उड्डाण करणारा आणि मेघा- प्रमाणे भासणारा दूत (रामायणांतीलच उपमा, मुंदरकांड १-३०५२) आपल्या प्रियेला निरोप सांगण्यासाठी खुणेसकट धाडला-या स्वचरित्रांतील अद्भुत १. कालिदास ऋष्यमूकच्या ऐवजी किंवा त्याच्या शेजारचा म्हणून माल्यवान् पर्वताचा उल्लेख करतो असे दिसते. वाली-मुमीवाची राजधानी किष्किंधा या पर्वतार होती. हा पर्वत म्हणजे दक्षिणेत तुंगभदेच्या कांठचा भनेगुंदी डोंगर समजतात. या माल्यवान् पर्वतावर रामाने सीता-विरहानंतरचा पहिला पावसाळा काढला, असें रामायणांत आणि रघुवंशांतहि वर्णन आहे. .(रामायण विधिोकाड वे रघु० सर्ग १३.)

·मेघद्वत्तायर नवा प्रकाश ANIMAImmmmmmmRINARISINIMImamimonian घटनेच्या साहाय्याने व सादृश्यानेच कालिदासाच्या कल्पनातरल डोक्यांत मेधाला दूत बनविण्याची अजब पण काव्यमय कल्पना भरवून दिली. त्याच रामचंद्रानें आपल्या पदन्यासाने पुनीत झालेला आणि आपल्या प्रिय सीतेच्या स्नानाने पुण्योदक झालेला (चित्रकूट) पर्वतहि कालिदासाला त्याच्या काव्याच्या प्रारंभाचा बिंदु किंवा स्थळ म्हणून पुरविलेले नसेल काय? रामाने यक्षाला आपले सोंग अर्पण केले, एवढेच नव्हे तर आपले रहाण्याचे ठिकाणहि बहाल केलें ! तात्पर्य, रामायणामुळे व परंपरागत ज्ञानामुळे चित्रकूटावर-दुसन्या कोणत्याहि पर्वतावर नव्हे-राम राहिले हे लोकांना माहीत आहे, हे कालिदासाला माहीत होते. त्यामुळेच त्याने हे उल्लेख केलेले आहेत, हे स्पष्ट आहे. मल्लिनाथप्रभृति सर्व प्राचीन संस्कृत टीकाकार रामगिरि म्हणजे चित्रकूट समजतात ते उगीच नव्हे. त्यांना पूर्वपरंपरेने चालत आलेली माहिती उपलब्ध होती. दहाव्या शतकांत झालेल्या चल्लमदेवाने तर रामगिरीच्या पूर्वाश्रमीच्या नांवावर तर्कशुद्ध व अचूक रीतीने बोट ठेवले आहे जनकतनयारनानाचा उल्लेख आलेल्या पहिल्या श्लोकावर व्याख्यान करतांना तो म्हणतो- रामगिरिरत्र चित्रकूटः । न तु ऋष्यमूकः तत्र सीताया वासाभावात् । यावरून मार्मिक व माहितगार प्राचीन टीकाकार चित्रकूट म्हणजेच रामगिरि असें मानीत होते ते किती योग्य आहे, हे लक्षात येईल. येथे दोन तर्क संभवतात. एक तर कालिदासाच्या काली चित्रकूट पर्वत रामाच्या वास्तव्यामुळे रामगिरि या नावाने प्रख्यात असावा. किंवा राम साहचर्य लक्षात घेऊन कालिदासाने चित्रकूटाला रामगिरि संबोधण्यास सुरुवात केली असावी व तेव्हापासून चित्रकूटाचे हे दुसरें नांवहि प्रचारांत आले असावे तसे असेल तर कालिदासाचे हे नामकरण त्याच्या काव्यप्रतिभेचे द्योतक आहे, यांत शंका नाही. वरील विवेचनावरून एक गोष्ट निश्चित झाली. रामगिरि ठरवितांना तो चित्रकूटहि ठरला पाहिजे आणि उलटपक्षी चित्रकूट निश्चित करतांना तो रामगिरीच्या भूमिकेशी जुळला पाहिजे. रामटेक म्हणजे रामगिरि नव्हे हैं ज्याप्रमाणे प्रस्तुत प्रकरणांत दाखविले आहे, त्याप्रमाणेच हल्लीचा ठरविण्यात आलेला म्हणजे बुंदेलखंडातला चित्रकूट हा खरा चित्रकूट नव्हे, हे पुढील प्रकरणांत सिद्ध केले आहे. मेघदूतांतल्या वर्णनाला जुळेल असा एकच पर्वत आणि तो म्हणजे रामगड व चित्रकूट शोमेत असाहि एकच पर्वत आणि तो म्हणजेहि रामगडच. आतापर्यंत रामगिरि शोधायला चुकल्यामुळे किंवा मलताच धरल्यामुळे तो चित्रकूटाशी जमेना! आणि चित्रकूट चुकल्यामुळे त्याचा रामगिरीशी मेळ बसेना ! अशी संशोधन-क्षेत्रात स्थिति होती. परंतु रामगिरि व चित्रकूट बरोबर शोधले व निश्चित केले म्हणजे आपण एकाच ठिकाणी येतो.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ३३ आणि ते ठिकाण म्हणजे उत्तुंग असा रामगड पर्वत होय. चित्रकूटाचा रामगिरि झाला ही गोष्ट नजरेबाड झाली, त्याचप्रमाणे पुढे त्याच रामगिरीचा रामगड झाला ही गोष्टहि लत झाली. त्यामुळे हा रामगिरीविषयक संभ्रम व वाद उत्पन्न झाला आहे. वस्तुतः रामगिरि आणि चित्रकूट हे एकाच ठिकाणी शोधले तर सांपडणारे दोन भिन्न पर्वत आहेत ! हरि-हरांप्रमाणे नांवे दोन असली तरी वस्तु एकच आहे ! काही जणांनी रामगिरीला नागपूरजवळ रामटेकावर नेऊन स्थापन केला आणि काही जणांनी चित्रकूटाला बुंदेलखंडांत वसविला! परंतु हा दुहेरी विपर्यास आपण दूर सारं त्या वेळी आपल्याला रागमड = रामगिरि = चित्रकूट या समीकरणाची सत्यता पटेल आणि रामचंद्र व कालिदास या विभूतींच्या वास्तव्याने वैशिष्टयपूर्ण झालेला व रामायणाने आणि मेघदूताने अमर केलेला अमरकंटकजवळचा तो ऐति- हासिक उन्नत पर्वत आपल्याला प्रतीत होऊ लागेल. पण त्याला अद्याप आवकाश आहे. अजून मघले टप्पे पुरे करावयाचे आहेत. संशोधनाच्या सफरीतला अखेरीचा मुक्काम वाचकांना आधीच कळावा एवढ्याकरिता त्याचे सूत उवाच येथे करून ठेवले आहे. पायापूर्वी कळसाची त्याप्रमाणेच प्रमाणांच्या आधी सिद्धान्ताची अगाऊ कल्पना असणे सोइस्कर असते. रामाच्या पादुकांची ओढाताण पुन्हा विषयाचे मुख्य सूत्र हाती घेतले पाहिजे. नागपूरचे प्रो. मिराशी यांनी या बाबतीत बरेच संशोधन करून दोन लेख' व 'कालिदास' नांवाचे पुस्तक लिहिले आहे. त्यांत त्यांनी 'रामटेक हाच रामगिरि हे मत सर्वात सयुक्तिक' असें ठरविले असून रामटेकची बाजू जोरदार रीतीने मांडण्याचा प्रयत्न केला आहे. रामटेकशी रामचंद्राचा कसलाच संबंध रामायणांत अगर कोणत्याहि प्राचीन ग्रंयांत आलेला नाही, हे पूर्वी सांगितलेच आहे. ही मोठी उणीव लक्षात आणून मिराशी यांनी रामटेकला कुठून तरी आणि कसे तरी रामाचे पाय लागावे एवळ्याकरितां शिकस्तीचा प्रयत्न केला आहे. यावरून रामचरणांकिततेचा अमाव त्यांना बराच डांचत असला पाहिजे, असे दिसते. मिराशींच्या प्रतिपादनाचा योग्य व सविस्तर परामर्श घ्यावयास हवा. कारण एक तर ते रामटेक पक्षाचे अध्वर्यु आहेत आणि दुसरी गोष्ट म्हणजे त्यांचा युक्तिवाद व पुरावा हेत्वाभासांनी भरलेला, ओढाताणीचा व भ्रामक आहे. प्रो. मिराशी यांनी संशोधनाच्या क्षेत्रांत बरीच वर्षे घालविली आहेत त्यामुळे आपाततः त्यांचे म्हणणे बरोबर असेल, असे मानण्याकटे मनाचा कल झुकणे स्वाभाविक आहे. म्हणून मिराशींच्या विधानांचे खंडन सविस्तर रीतीने १. मेघदूतातील रामगिरि (संशोधनमुकाबली, सर १ ला. पृ.५३) रामटेके येथील रामदेवराव यावाच्या काळचा शिलालेख (सरदेसाई-स्मारक ग्रंथ पृ.११५) ·मेघतावर नवा प्रकाश MARDIALLINuwal 4mMNIMAM- करावयास हवे होते. तथापि विस्तारभयास्तव त्यांची विचारसरणी किती निर्मूल व निरुपयोगी आहे एवढेच निश्चितपणे दाखवून पुढे जाऊं. रामटेकचा रामाशी संबंध जोडण्याकरिता मिराशी यानी खालील सिद्धान्त प्रस्थापित करण्याची खटपट केली आहे :- (अ) रामटेक हे पुण्यक्षेत्र म्हणून फार प्राचीन आहे-निदान दीड हजार वर्षे. एवढेच नव्हे तर त्याच्याहि पूर्वी ते प्रसिद्ध असावें. (ब) रामटेकचंच नांव पूर्वी शैवलगिरि होते. हेच शंबूकाच्या तपश्चर्येचें स्थान. या ठिकाणी रामाने त्याचा शिरच्छेद केला. (क) शंबूकवधानंतर त्याच्या सांगण्यावरून श्रीरामचंद्रांनी या गिरीवर वास केला. (ड) व-हाडांत उमरावतीजवळ ऋद्धपूर येथे प्रभावतागुतेचा एक ताम्रपट सांपडला आहे. तो तिने रामगिरिस्वामीच्या पादुकांजवळून (रामगिरिस्वामिनः पादमूलात्) दिला, असे म्हटले आहे. या प्रान्तांत रामगिरि या नांवाचे दुसरें कोणतेहि प्राचीन ठिकाण नाही. तेव्हां वाकाटकांच्या काली (चवथे पांचवें शतक) ही टेकडी रामगिरि या नांवाने प्रसिद्ध होती. मिराशींचे हे चारहि — सिद्धान्त ' बुडबुड्यांप्रमाणे पोकळ असून परीक्षणाच्या पहिल्याच हस्तस्पर्शाने फुटून जाण्यासारखे आहेत. त्यांच्या युक्तिवादाचा डोलारा म्हणजे कच्च्या पायावर उभारलेली कछी इमारत होय. रामटेकचे प्राचीनत्व सिद्ध होत नाही. सिद्ध झाले तरी तेवळ्याने काम भागत नाही. रामटेक म्हणजेच शैवलगिरि हे म्हणणे टिकण्यासारखें नाही. त्याला कोणताहि विश्वसनीय आधार नाही. शंबूक- वधानंतर श्रीरामचंद्रांनी या गिरीवर वास केला असे मानले तरी देखील मिराशींचा हेतु साध्य होत नाही! कारण प्रस्तुत प्रकरणी रामाचा नुसता ' वास' नव्हे; सदेह रामाचे प्रत्यक्ष वास्तव्य अभिप्रेत आहे. एरवी 'रघुपतिपदैः अंकितं' हे कालिदासाने केलेले वर्णन सार्थ होत नाही. प्रभावतीगुप्तेच्या ताम्रपटांत 'रामगिरिस्वामिनः पादमूलात् ' असे म्हटले आहे त्यांतील रामगिरि म्हणजे रामटेकच याला दुसरा कोणताहि पुरावा नाही. या ताम्रपटांतील 'रामगिरि ' म्हणजे रामटेक हे सिद्ध करण्याऐवजी मिराशींनी ते गृहीत धरले आहे ! उलटपक्षीं ताम्रपटांतील 'रामगिरि म्हणजे रामगड असू शकेल, हे आम्ही पुढे दाखविले आहे. एवंच येन केन प्रकारेण रामाची सबंध जोडण्याकरितां ही मिराशींची ओढाताण आहे. तथापि ती साधण्यासारखी नाही. आता त्याचे एकेक विधान तपशीलवार तपासून ते कितपत टिकते ते पाहूं. पहिली गोष्ट अशी की, मिराशींचा आधार म्हणजे काय तो शंबूकाचा वृत्तान्त. परंतु या शंबूककयेवर त्यांनी इतकी भिस्त ठेवायला नको होती. कारण - ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे हा कयामाग रामायणाच्या उत्तरकांडांतील आहे. बालकांड आणि उत्तरकाड हे उघड उघड प्रक्षित भाग आहेत. वाल्मीकिरचित मूळ रामायणामध्ये यांतील बहुतांश भाग नव्हता याबाबत संदेह नाही. मूळ रामायण फक्त अयोध्याकांडापासून युद्धकांडा- पर्यतच होते. अवतारवाद व अद्भुतरस यांची पेरणी ही प्रक्षेपाची खात्रीलायक खूण. आदिकवीचें रामचरित्र हे नर-काव्य होते. मागाहून त्यांत देवत्व ओतले. प्रक्षेप- कांच्या करणीने नराचा नारायण झाला! त्यांनी प्रारंभीचे बाल व अखेरीचे उत्तर अशी दोन कां. दोन्ही बाजूंना जोडून दिली. राम + अयन म्हणजे रामपर्यटन हैं नांवदेखील यार्चेच गमक आहे. शंबूकाची हकीकत ही तर शुद्ध भाकडकथा असून मागाहून रामायणांत घुसडलेली आहे. त्यांत अद्भुताचा व अवतारकल्पनेचा मनसोक्त विलास आहे. शिवाय या वृत्तान्ताचा मुख्य कथावस्तूशी काहीच संबंध नाही! 'रामायणके प्रायः समस्त समालोचक उत्तरकाँडको प्रनित मानते हैं। (पृष्ठ १२०). शंबूकवघ एक स्वतंत्र कथा प्रतीत होती है, जो बादमें जोड़ दी गई है । (पृष्ठ ४०८)" फादर वुल्के: रामकथा-उत्पत्ति और विकास. विद्वानांनी जी प्रबळ कारणे दाखविली आहेत, त्यांवरून उत्तरकांडाच्या प्रक्षेपाबद्दल शंका उरत नाहीं डॉ० याकोबी यांच्या सप्रमाण प्रतिपादनानंतर तर या प्रश्नांचा पूर्णपणे निर्णय लागलेला आहे. वाल्मीकीनंतर सुमारे तीन चारशे वर्षांनी प्रयम बालकांड व सहासातवें वर्षांनंतर उत्तरकांड रचून रामायणाला जोडले असे समजतात. त्यांतील मजकूर विसंगत व असंबद्ध असून भाषाशैलीहि वेगळी व कनिष्ठ दांची आहे. त्यावरून ही वाल्मीकिरचना नव्हे हे स्पष्ट आहे. म्हणजे कोणीतरी केव्हातरी रचून रामायणांत दडपलेले हे उत्तरकांड. अशा स्थितीत त्यात आलेल्या हकीकतीवरून व स्थलवर्णनावरून काढलेल्या स्वैर अनुमानांना कितीसे महत्त्व असणार? दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा. मिराशींना प्रारंभी एकच साधे उत्तर दिले तरी पुरेसे आहे. मग त्यांचा युक्तिवाद खोडून काढण्याचीहि गरज रहात नाही. ते उत्तर अर्से की, मिराशींचे सिद्धान्त मान्य करूनहि त्यांचे उद्दिष्ट साध्य होत नाही! रामटेक म्हणजे शैवलगिरी आणि तेथे येऊन रामाने शंबूकाचा वध केला, असें क्षणभर गृहीत धरले तरी एकटा राम येऊन है निभण्यासारखे नाही. त्याला सीताहि पाहिजे! जनकतनयालानपुण्योदकेषु' याची वाट कशी लावणार ? शंकाला मारण्या- करितां राम एकटाच आला होता.ओढून ताणून रामाला आणला पण जनक्तनया येतच नाही! ती कशी येणार? त्याचे आधीच रामाने सीतेचा त्याग केलेला होता! दुर्दैवी सीता त्या वेळी वाल्मीकीच्या आश्रमांत दिवस कंठीत होती! सारांश, इतकें करूनहि मिराशींचा रामटेक सीतारलानाची अट पुरी करू शकत नाही तो नाहीच. शिवाय शंबूक-वध हे उत्तरराम-चरित्र आहे (उत्तरकांड, सर्ग ७६). म्हणजे ·मेघदूतावर नवा प्रकाश HILLINomummoneResermumaummer . ही हकीगत राज्याभिषेकानंतरची आहे, वनवासांतली नव्हे ! वनवास संपल्या- नंतरचे कोणतेहि स्थळ 'रामगिरि' होऊ शकणार नाही, ही पहिली खूणगांठ बांधावयास हवी. ती जमत नाही. त्यामुळे मिराशींचा शंबूक-शैवलगिरीचा रामबाण' बोथट ठरतो. वरील दोन प्रारंभीचे मुद्दे 'मूले कुठारः' या न्यायाने रोमटेक-प्रस्थापनेला अत्यन्त बाधक आहेत. तथापि ते बाजूला ठेवले तरीदेखील मिराशीचा रामटेक- समर्थनाचा प्रयत्न व पुरावा किती निर्बल ठरतो ते पहा. (अ) रामटेकच्या टेकडीवर अनेक देवळे आहेत. त्यांपैकी दोन नृसिंहाची, कामनावतार, गजेंद्रवंदन, मास्ती इत्यादि इत्यादि. त्यांपैकी एक देवालय राम व सीता यांचे आहे आणि त्यांच्याच शेजारी लक्ष्मणाचें स्वतंत्र नवीन देऊळ बांधले आहे. (यावरूनहि राम-लक्ष्मण-सीता यांच्या वनवासकाळांतील वास्तव्याचे हे प्रतीक किंवा पुरावा नाही, हे दिसून येते.) ही देवळे किंवा त्यांतील 'मूर्ति फारशा प्राचीन दिसत नाहीत. तज्ज्ञांचे मतहि असेंच आहे. फक्त वामनावताराची भन स्थितीतील मूर्ति तेवढी प्राचीन दिसते, म्हणून पुराणवस्तुसंशोधन खात्याने ती व तिचे विशीर्ण देवालय आपल्या ताब्यात घेतले आहे. वरीलपैकी में लक्ष्मणाचे स्वतंत्र देऊळ आहे, त्याच्या सभामंडपांत गर्भगृहाच्या पुढील भिंतीवर एक खंडित शिलालेख कोरलेला आढळतो तो रामदेवराव यादवाच्या काळचा आहे, असें मिराशीचे म्हणणे आहे. शिलालेखांत उल्लेखिलेला रामचंद्र राजा म्हणजे श्रीज्ञानेश्वरांचा समकालीन तेराव्या शतकांतील रामदेवराव यादव होय, असें मिराशी म्हणतात. परंतु रामटेकचे प्राचीनत्व याच्याहि मागे नेण्याकरिता त्यांनी रामटेकचा प्राचीन संबंध विदर्भातील वाकाटक घराण्याशी जोडण्याचा प्रयत्न केला आहे. सुप्रसिद्ध गुप्त-सम्राट् द्वितीय-चंद्रगुप्त-विक्रमादित्य हा इ. स. चवथ्या शतकाच्या अखेरीस होऊन गेला. याची मुलगी प्रभावती गुप्ता ही विदर्भनृप द्वितीय रुद्रसेन यास दिली होती. व-हाडांत उमरावतीजवळ ऋद्धपूर येथे या प्रभावतीगुप्तचा एक ताम्रपट सांपडला आहे. तो तिनें कार्तिक शुक्ल द्वादशीस 'रामगिरिस्वामीच्या पादुकांजवळून' दिला, असे म्हटले आहे. एक्ल्यावरून लगेच प्रो. मिराशी यांनी तर्क रचला- 'या प्रान्तांत रामगिरि या नांवाचे दुसरे कोणतेंहि प्राचीन ठिकाण नाही. तेव्हां वाकाटकांच्या काली ही टेकडी रामगिरि या नावाने प्रसिद्ध होती व तेथे श्रीरामचंद्राची पादुकारूपाने पूजा होत असे, असे स्पष्ट दिसते." (सं. मु. सर पहिला, पृ. ६१.) १. खुद्द मिराशी म्हणतात-"सध्याच्या भूर्ति रामटेकास दुधाला नामक तच्यात सापडल्या व पूर्वीच्या मूर्ति भग्न झाल्यामुळे त्याची त्याच्या जागी स्थापना करण्यात आली असे समजते (सरदेसाई स्मा. अथ, पृष्ठ ११६).

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ३७ या उतान्यांतील 'रामचंद्राची पादुकास्पानें पूजा' लेखकाच्या पदरची आहे. प्राचीन कोरीव लेखांत पादमूल या शब्दाचा प्रयोग कोरलेली पदचिन्हें किया पादुका असा होतो. त्या ठिकाणाहून ताम्रपट किंवा त्यांतील दान दिले असा आदरदर्शक उल्लेख करण्याची ती रीत आहे इतकेच. तयापि मिरांशीना रामटेकवर 'रामाच्या मूर्ती- समोर पादुका असून त्यांची पूजा होत असे' याच्याशी त्या ‘पादमूला'चा संबंध आणून भिडवावयाचा आहे. पण रामटेकचे देऊळ व त्यांतील मूर्ति या सुद्धा इतक्या प्राचीन नाहीत, मग त्यासमोरच्या पादुका कुठून असणार ? पादुका शंकडॉ ठिकाणी दिसतात म्हणजे त्या प्राचीन असतात असे नव्हे शिवाय प्रभावती- गुप्ताच्या सदर ताम्रपटांत उल्लेखिलेला 'रामगिरि' म्हणजे रामटेकच कशावरून? जी गोष्ट सिद्ध करावयाची आहे ती मिराशींनी गृहीत धरली आहे. ते म्हणतात : या प्रांतांत रामगिरि या नांवाचे दुसरे कोणतेहि' प्राचीन ठिकाण नाही. परंतु हे विधान करण्यापूर्वी रामटेकलाच पूर्वी रामगिरि हैं नांव होते, हे आधी शाबीत करावयास पाहिजे. रामगिरि या नांवाचे प्राचीन ठिकाण जर प्रसिद्ध असते, तर मग संशोधनाची काय गरज होती? रामगिरि हैं नांव कालान्तराने मागे पडले किंवा बदलले म्हणून तर हा सगळा वाद. तात्पर्य, 'रामगिरिस्वामिनः पादमूलात्' हा उल्लेख रामगिरीची इतर वर्णनें व कसोट्या यांचे समाधान करून जो कोणी योग्य रामगिरि ठरेल त्यालाच लागू शकेल आणि आधारभूत होईल. हा कोरीव उल्लेख रामटेकसंबंधींच आहे, असा कोणताहि जोडणारा दुवा मिराशींपाशीं नाहीं णूम्हन आम्ही म्हणतों की, रामगिरित्वाचा ताम्रपट काही रामटेकला दिलेला नाही! शिवाय,ज्या स्थळाहून ताम्रपट दिलेला असेल त्याच्या जवळपासच्या ठिकाणी तो सांपडतो, हे तर्कशास्त्र कुठले? उदाहरणार्थ नंदिवर्धनास दिलेला याच प्रमावती- गुप्ताचा एक सर्वात प्राचीन ताम्रपट पुण्यास सांपडला आहे. म्हणजे नागपूरजवळचे नंदिवर्धन पुण्याच्या परिसरांत शोधावयाचें की काय? सारांश, दानाचे ताम्रपट कुठे सांपडतील याचा नेम सांगता येणार नाही आणि त्यांच्या उपलब्धि-स्थळावरून तसा तर्क करणेहि चूक होईल. दान दिलेला सत्पात्र ब्राह्मण जेथे राहील किंवा स्थलान्तर करील त्यावर ते अवलंबून राहील, हे उघड आहे. शिवाय मुहूर्ताने दान १. आम्ही पुढील प्रकरणात जो सरागमगिरि दासावणार आहोत तो रामगह पर्वत या प्रांताच्या म्हणजे विदर्भाच्या अगदी दगत, सीमेवर आहे, किंवा कादचित् त्या काम तो सुद्द विदर्भातहि मोहत अमावा. कारण विदर्भाची पूर्व सीमा अाईता ( = रामगह ) पर्यंत भिडलेली असावी, असे तत्कालीन व कालिदासाच्याहि उल्लेखावरून वाटतें (रघुवंश). म्हणून रामगिरि टरप्यासारचे दुसरे कोणतेहि प्राचीन ठिकाण या प्रातात नाही, असे म्हणणे योग्य नव्हे. रामगह- वर उत्तुंग गुहेच्या बाहेरच्या पर्वतमागावर रामाच्या कोरलेल्या पादुका फार प्राचीन आहेत. त्यांचे वर्णन पुढे पहावे. अर्थात् ताम्रपटांतील उल्लेख या स्थानाला लागू पडतो हे सांगणे नकोच; किंबहुना रामटेकरील अलीकडच्या काळांतील पाशांना दो लागू पडत नाही. असे म्हणता येईल.

·३८ मेघट्टतावर नवा प्रकाश Lumiaunmmsmummunime " देणारे राजे विशिष्ट ठिकाणी दानाचा फक्त संकल्प सोडीत असतील किया जाहीर करीत असतील आणि प्रत्यक्ष ताम्रपट घडविण्याचे-कोरण्याचे काम मागाहून राज- धानीच्या किवा शहराच्या ठिकाणी होत असेल, अशीहि शक्यता आहे. किंबहुना तसेंच होत असले पाहिजे. एवंच ताम्रपटाचे दानस्थळ उपलब्धीच्या ठिकाणापासून जवळ असते या चुकीच्या सिद्धान्तावर आधारलेली पुढील अनुमाने सहज ढासळणारी आहेत, हे वेगळे सांगण्याची आवश्यकता नाही. शिवाय ताम्रपट-उपलब्धि-समीपतेचा सदोष युक्तिवाद देखील दुसऱ्या एका दृष्टीने मिराशींना फारसा उपयोगी पडण्यासारखा नाही. कारण याच लेखांत ते लिहितात- "वाकाटकांचे राज्य विदर्भावर होते. प्राचीन विदर्भात सध्यांचा वन्दाड व मध्यप्रांताचे मराठी जिल्हे यांचा समावेश होत असे. वाकाटकांचे काही ताम्रपट रामटेकच्याहि पूर्वेस बालाघाट व भंडारा जिरह्यांच्या पूर्व सीमेपर्यंत सापडले आहेत. गलाघाट व भंडारा जिल्ह्याच्या पूर्व सीमेला लागूनच रामगड पर्वत उभा आहे. मग समीपतेचा फायदा कुणाला-रामटेकला की रामगडला ? खुद्द मिराशींच्या म्हणण्याप्रमाणेच रामगड वाकाटकाच्या राज्यांत, निदान अगदी निकटवर्ती असावा असे निप्पल होऊ लागते. मग वाकाटकांची राणी प्रभावती गुप्ता हिच्या वरील साम्रपटात उल्लेखिलेला रामगिरि हा रामगड नसेल कशावरून? याप्रमाणे रामटेकची वाकाटकसंबद्धता संशयास्पद आहे. तथापि ती खात्री- लायक प्रस्थापित होण्यापूर्वी मिराशी त्याहि काळाच्या मागे जातात आणि म्हणतात की, “ वाकाटकांच्या काळापूर्वीहि रामटेक प्रसिद्ध असावे,” अजून मुलगा झाला नाही तोच नातवाचें नांव ठेवण्याची घाई. शिवाय या वरील विधानाचे कारण म्हणून त्यांनी दिले आहे ते तर फारच मौजेचे आहे. " वाकाटकांच्या काळापूर्वीहि रामटेक प्रसिद्ध असावे. कारण तेथून जवळच मनसर येथे एका विशाल स्तूपाचा अवशेष अद्यापि विद्यमान असून उत्खननाची वाट पहात आहे. कधीकाळी त्याचे उत्खनन झाल्यास या स्थानाची प्रसिद्धि यापूर्वीहि जाईल, याविषयी आम्हांस संशय वाटत नाही.' म्हणजे रामटेक पूर्वी प्रसिद्ध होते याचा पुरावा पुढे मिळणार आहे ! प्रोफेसरमजकुरांचे हे तर्कशास्त्र व हा युक्तिवाद थक्क करणारा आहे, यांत संशय नाही; पण त्याला संशोधनापेक्षा फलज्योतिषाचा वास अधिक येतो! उत्खननाची वाट पहाणाऱ्या त्या बिचाया मनसरच्या स्तूपाच्या पोटांत काय असेल ते असो. पण तें, खणण्याच्या आधीच इतकें निःसंशय रीतीनें प्रोफेसरसाहेबांना कसे काय कळले कोणास ठाऊक! हा एखाद्याच्या आत्मविश्वासाचा प्रश्न नमून शास्त्रीय 7 ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे anunHIRC प्रतिपादनाचा प्रश्न आहे. इंग्रजीत Wishful thinking म्हणतात त्यांतला हा प्रकार दिसतो. तथापि दीर्घकालीन संशोधकाने त्याला बळी पडून दिशाभुलीला कारण होऊ नये हे चांगलें. सारांश, रामटेक म्हणजेच ताम्रपटांतील 'रामगिरि' असा कोणताहि आधार नाही. तथापि वादाकरितां क्षणभर तसे मानले तरीदेखील मिराशीचा हेतु सिद्धीस जात नाही. नकटीच्या लग्नाला सतरा विघ्ने म्हणतात त्याप्रमाणे ही चुटकी व सपाट टेकडी इतक्या लटपटी करूनहि राम-संलम होण्याची पंचाईत आहे. प्रभावती गुप्तेनें तो ताम्रपट रामटेकवरील रामाच्या दगडी पादुकांजवळून दिला असे म्हटले तरी तेवयाने हा मेघदूतांतील रामगिरि होत नाही. कारण तेथे दैवत- स्वरूपी रामाच्या पादुका कालिदासाला अभिप्रेत नसून प्रत्यक्ष रामाची-देहधारी रामाची पावले म्हणजे संचार अभिप्रेत आहे. येथे तेहतीस कोटि देवांपैकी एक देव असा अर्थ नसून अवतार धारण केलेला, दशरथाच्या पोटीं मनुष्यरूपाने येऊन दंडकारण्यांत आलेला राम येथें हवा आहे. कालिदासाचा रामगिरि तोकी, जेथे हा वनवासी राम व सीता प्रत्यक्ष रहात होते. रामटेक तसा नाही. प्रभावतीगुप्तेच्या ताम्रपटानें रामगिरीचे दान मिराशींच्या पदरांत पडणार नाही. त्या संशयास्पद ताम्रपटानें रामटेकचा 'रामगिरि' झाला तरी तो कालिदासाचा रामगिरि नव्हे, हे स्पष्ट आहे. शंबूक व शैवलगिरि यांचा वादरायण संबंध (ब) आतां मिराशी याचे दुसरे म्हणणे असे की, रामटेक हाच रामायणांतला शैवलगिरि. त्याकरिता त्यांना बरीच ओढाताण करावी लागली आहे. त्यांनी दिलेला पुरावा दुय्यम-तिय्यम दर्जाचासुद्धा म्हणता येणार नाही. प्रथम त्यांचा युक्तिवाद त्यांच्याच शब्दांत पाहूं या : " रामगिरीचें नांव रामायणांत आले नाही हे खरे; पण ते येणेहि शक्य नव्हते, हे सहज ध्यानात येईल. कारण हे नांव श्रीरामचंद्र तेथे राहिल्यामुळे काही काळाने प्राप्त झाले असावे. या टेकडीचे प्राचीन नांव शैवलगिरि होते, असें रामटेकमाहात्म्यावरून दिसते. हा शैक्लगिरि शंबूकाच्या तपश्चर्येचे स्थान म्हणून रामायणाच्या उत्तरकांडांत (सर्ग ७५) उल्लेखिला आहे. रामटेकास शंबूक तपश्चर्या करीत होता, अशी आख्यायिका आहे. ज्या ठिकाणी त्याचा शिरच्छेद झाला, त्या ठिकाणी शिवलिंग स्थापित करण्यात आले व ते अद्यापि धूम्रेश्वर या नांवानें रामटेकवर प्रसिद्ध आहे. त्या प्रसंगी शंबूकानें प्रार्थना केल्यावरून श्रीरामचंद्रांनी या गिरीयर वास केला व तेव्हांपासून या टेकडीस रामटेक म्हणूं लागले असे म्हणतात. रामायणांतील शंबूकाच्या तपश्चर्येच्या स्थानाचे वर्णन रामटेकास जुळेल ·मेघदूतावर नवा प्रकाश MALAIMERI MRISHMAmusammam असेंच आहे. तेव्हां रामवनवासाच्या वर्णनांत रामगिरीचा उल्लेख नाही, या आक्षेपांत तथ्य रहात नाही. ["संशोधनमुक्तावठि', पान ६२।६३ ] या उताऱ्यांतील शेवटच्या वाक्यांतील म्हणजे सिद्धान्तांतील हातचलाखी अत्यंत अनपेक्षित आहे ! रामटेक हे शंबूक-वधाचे स्थान असे क्षणभर मानले तरी ही हकीगत रामवनवासाच्या वर्णनांत कशी जमा होणार ? शंबूक-वध राम लंकेहून परत अयोध्येला आल्यावर कित्येक वर्षांनंतरचा आहे. खुद्द मिराशींनी शंबूक- वृत्तान्त रामायणांतील उत्तरकांडांत (सर्ग ७५) वर्णिलेला आहे ही गोष्ट वरील उताऱ्याच्या ६ व्या ओळीत लिहिली असून, त्याच टाकाने शाई वाळण्यापूर्वी शेवटच्या १४ व्या ओळींत हा वृत्तान्त रामवनवासांतला आहे असा निर्णयात्मक शेरा ते ठोकून देतात, याला काय म्हणावे हेच समजत नाही ! रामटेक राम-वन. वासाच्या वर्णनांत आलेले नाही. येऊ शकत नाही. याची मिराशींना पूर्ण जाणीव असून हा अभाव त्यांना डांचतो आहे, हे यावरून स्पष्ट दिसते. एवढेच नव्हे तर शंबूक-बधार्थ राम नंतर त्या ठिकाणी येऊनहि आपले रामटेक-समर्थनाचे काम भागत नाही, ही गोष्टहि त्यांना मनांतून खटकत आहे ! त्यासाठी त्यांनी ही वरील. प्रमाणे ओढाताण चालविली आहे. खरा रागगिरि शोधण्याच्या जिज्ञासेपेक्षा आपल्या रामटेकलाच मारुन मुटकून रामगिरि म्हणून प्रस्थापित करण्याचा प्रो. मिराशी यांचा हट्ट यांत दिसतो. तथापि त्याकरितां असा उघड उघड विपर्यास घ चापल्य कोणाहि संशोधकाला न शोभण्यासारखे आहे. नुसते कुंकू लावून सवाष्ण होत नाही! असो. रामायण रामाला तसे सरळ रामटेकवर येऊ देत नाही तर मग आडरस्त्याने रामटेकला दौवलगिरि 'बनवून त्याच्यातर्फे विचाऱ्या रामाला रामटेक- वर आणावयाचे, असा मिराशींचा व्यूह आहे. तथापि वनवासांत असतांनाहि त्याला रामटेकवर आणणे जसें मिराशीना साधले नाही, तसेंच नंतरच्या काळातहि त्यांना ते जमेल, असे वाटत नाही. रामटेक हाच शेयलगिरि व येथेच शंबूक-वध झाला, हे दाखविण्याकरितां मिराशींनी तीन आधार दिले आहेत. एक घर उहसिला कोरीव शिलालेस. दुसरे सिंदूरगिरिमाहात्म्य ' नावाची पोथी (यालाच मिराशींनी काही वेळेला रामटेक्माहात्म्य असे संबोधले आहे.) या पोथींत रामटेकचे नांव प्रत्यक्ष आले आहे की नाही याचेहि स्पष्टीकरण मिराशी यांनी केलेले नाही. यासेरीज एक अमसिद मिनछापलेली ४५ अध्यायाची पोथी मिराशी यांना पहावयास मिळाली. यालाच ते वृसिंदूरगिरिमाहात्म्य असे म्हणतात. सरे नाव काय दिलेले नाही. पोपी बाजारात मिळत नाही.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ४१ " या दोनहि माहात्म्यांची किंमत कितपत आहे, हे स्वतः मिराशींनींच पृष्ठ ११६ वरील तळटीत दिले आहे. " लघु व वृहत् सिंदूरगिरिमाहात्म्यांत लक्ष्मणाच्या देवळाचा उल्लेख आहे. पण ती माहात्म्ये फार प्राचीन दिसत नाहीत." -सरदेसाई स्मा. ग्रंथ, रामटेक येथील शिलालेख. आतां या जोडीपैकी धाकट्या पोथीची विश्वसनीयता कितपत ते मिराशी- च्याच शब्दांत पहा- सिंदूरगिरिमाहात्म्य नांवाची पोथी काही वर्षांपूर्वी नागपूर येथे श्री. जोशी यांनी छापून प्रसिद्ध केली, तींतहि रामटेकच्या व आजूबाजूच्या पंचक्रोशीतील तीर्थीचा उल्लेख व वर्णन आहे. हे माहात्म्य पद्मपुराणांतून घेतले आहे असा शेवटी उल्लेख तथापि सध्या प्रसिद्ध असलेल्या आनंदाश्रमग्रंथावलीतील किंवा वेंकटेश्वर प्रेसच्या ग्रंथावलींतील पद्मपुराणांत तें आढळत नाही." -'सरदेसाई स्मा. ग्रंथ', पान ११६-११७ तीच गत थोरल्या भावंडाची: " वर उल्लेखिलेल्या सोळा अध्यायांच्या सिंदूरगिरिमाहात्म्याशिवाय आणखी एक ४५ अध्यायांची प्रत नागपूर येथील अॅडव्होकेट श्री. दा. तु. मंगलमूर्ति यांच्या वडिलांजवळ आम्हांस पहावयास मिळाली. तींत (अ २, श्लोक १०-११) तपोगिरि व सिंदूराद्रि या दोन नांवांशिवाय महाशैनल नांवाचाहि उल्लेख आहे व या गिरीवर श्रीशंकर शैवास आणतात (अस्मिन् गिरिवरे शम्भो शैवं लाति यतो भवान् ) म्हणून यास शैवल म्हणतात अशी व्युत्पत्ति दिली आहे. हे वृहत् सिंदूरमाहात्म्य पद्मपुराणाच्या कौमारखंडांदन घेऊन रामानंदाने लिहिले असे त्यांत म्हटले आहे. पण यांतील शंबूकवधा- विषयींचा भाग वाल्मीकिरामायणांतून जशाचा तसा घेतलेला दिसतो. पद्मपुराणाच्या छापील प्रतीत कौमारखंड आढळत नाही. तथापि या माहा- त्म्यांतील वर्णनावरून रामटेकला शैवलगिरि म्हणत असावे, या आपल्या अनुमानाला पुष्टि मिळते." [स. स्मा. पं.-१२३] सारांश, या दोन पोथ्यांनी वर्णन केलेल्या हकीगती कोठून घेतल्या याचा पत्ता नाही. हवाला दिला पद्मपुराणाचा तो खोटा. पहिल्या 'लधु' पोथीत शैवल- गिरि असें नांवच नाही ! उलट या टेकडीला सिंदूरगिरि व तपगिरि किंवा तपो. गिरि अशी नांवे दिली आहेत. शंबूक तपश्चर्या करीत होता म्हणून तपोगिरि म्हटले आहे, तर मग मूळ ऐतिहासिक नांव शैवलगिरि का दिले नाही ? .

·HORImmomen ४२ मेघदूतावर नवा प्रकाश दुसन्या : बृहत् ' पोयींतहि सिंदूराद्रि व तपोगिरि अशीच नावे आहेत. व शिवाय महाशैवल असेंहि नांव आहे म्हणे. एकात शैवल असा साधा उल्लेखहि नाही, तर दुसऱ्यांत शैवलाच्या मागें महा जोडले आहे ! मौज ही की, ही दुसरी पोथी केवळ हस्तलिखित व अप्रकाशित असूनहि दोन लेखांत व एका पुस्तकांत मिराशी यांनी त्यांतील एक ओळ अगर शब्दहि उद्धृत केलेला नाही ! सिंदूरगिरि या नांवाला प्राधान्य दिलेले आहे, हे दोनहि पोग्यांच्या नावावरूनच सष्ट कळून येते. शंका अशी येते की, इतर नावांबरोबर या पोप्यांमध्ये रामगिरि नांवाचा उलेख कां नाहीं? या दोनहि पोथ्या अलीकडील काळांतील असून उघड उघड भाकडकथा आहेत. स्थानमाहात्म्य वाढविण्याचा त्यांचा हेतु सष्ट आहे. पहिल्या पोयीच्या कांच्या नांवाचा पत्ता नाही! दुसरा कोणी रामानंद आहे, पण त्याने त्यांतली हकीगत पद्मपुराणांतून घेतली अशी जी लोणकढी ठेवून दिली आहे. त्यावरून त्याचीहि विश्वसनीयता संशयास्पद झाली आहे. पहिलीच्या १६ अध्यायांत व दुसरीच्या ४५ अध्यायांत बाकी मजकूर काय आहे, याबद्दल मिराशी यांनी चकारशब्दाने देखील वाच्यता केलेली नाही! त्यांच्या नावावरून त्यांत नृसिंह- अवतार-चरित्राचे पाल्हाळिक वर्णन असावे असा तर्क यहातो. नृसिंहाच्या भव्य मूर्ति असलेली दोन देवळे रामटेकवर आहेत य 'येथे नरसिंहाने आपल्या तीक्ष्ण नसामानी हिरण्यकशिपूचे वक्षःस्थळ फाडले. त्यांतून वहाणान्या रकाने हा सर्व प्रदेश माखला गेला. तेव्हापासून त्याला' सिंदूरगिरि म्हणू लागले' ही कथा वरील शिलालेखाच्या पहिल्या भागांतहि वर्णिलेली आहे, यावरून हे स्थळ प्राधान्यकरून नरसिंहाचे समजले जात असा, हे उघड आहे. खुद्द शिलालेखांतहि सिंदूरगिरि हे नांव ४।५ वेळा आलेले आहे. नंतर शिलालेखांतील शंबूकाचा उल्लेख पाहून अगर अन्य कारणाने ही समजूत लोकात पसरल्यावर अगर पसरविण्यासाठी दुसऱ्या पोथीने डोके लढवून महाशैवल हे नांव दडपून दिले आहे, हे स्पष्ट दिसते. पहिल्या पोथींत हे नांव नाहींच! आतां शिलालेख. रामटेकच्या टेकडीची सिंदूरगिरि व तपगिरि अशी नांवें प्रस्तुत लेखात आली आहेत. सिंदूरगिरि पांच वेळा व तपगिरि दोनदां. ध्यानांत ठेवण्यासारखी गोष्ट ही की, शैवलगिरि किंवा रामगिरि हे नांव याहि शिला- लेखांत अजिबात नाही हा लेख १२-१३ व्या शतकांतला आहे, असा कयास आहे. हा लेख संस्कृत कविताबद्ध असला तरी त्याची एकंदर रचना अगदीच १ रायबहादूर डॉ. हिरालाल यानी अनुमान केल्याप्रमाणे सिदूरगिरि हे नाव प्रारंभी या टेकडीवरच्या तोचूम रणाच्या दगडावरून पड असावे. या टेकडीवरचे दगड तास रंगाचे असून ताजे फोडलेले असल्यास विशेषत' उन्हात रक्तासारखे लालभडक दिसतात.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे INDI सामान्य, शिथिल, अशुद्ध व हरदासी थाटाची आहे. वरील नांवांपैकी पहिल्याची म्हणजे नृसिंहासंबंधींची कथा आधी म्हणजे २३ च्या ओळीत आली आहे. त्यानंतर आणखी काही देवतांचे व तीर्थीचे वर्णन उरकून मग ४५ व्या ओळीत शंबूकाचा उल्लेख आला आहे. तो असाः-- श्रीरामचंद्रस्य करेण चंद्रहासात् हतः प्राप्य पदं मुरारेः । स शंबुकः शूदमुनिमहीधराजेऽत्र धूम्राक्ष इति प्रसिद्धः ॥ -स. स्मा. ग्रंथ, पृ. १२६. प्रस्तुत शिलालेखांतील सुमारे सवाशें श्लोकांपैकी एकाच श्लोकांत शंबूकाचा उल्लेख आहे. परंतु त्याबाबत खालील तीन गोष्टी विशेष उल्लेखनीय आहेत- १ यांत शंबूकानें रामचंद्राला तुम्ही या गिरीवर वास करावा, अशी प्रार्थना केलेली नाही. २ वधामुळे मुक्त झालेला शंबूक या डोंगरावर धूम्राक्ष म्हणून प्रसिद्ध असला तरी येथे त्याला मारला असा उल्लेख नाही. ३ या श्लोकांत शंबूक तप करीत होता आणि ते येथे करीत होता असेंहि नाही. याहूनहि महत्त्वाची गोष्ट ही की, शंबूकाने येथे तप केले म्हणून याला तपं- गिरि असें नांव पडले, अशी जी माकडकथा सिंदूरमाहात्म्याने रचली आहे त्याच्याशी पूर्ण विसंगत असा हा शिलालेख आहे. बाविसावी ओळ पहा. खंडित झालेली आहे; पण त्यावरून कल्पना बरोबर येईल- वायुपुत्रयुक्तो वसत्युत्तमयोगिचिंत्यः। महीधरस्यास्य तपांगरेस्तं प्रभावमयं किमुदाहरामि ।। म्हणजे तगिरि (वास्तविक शुद्ध रूप तपोगिरि असे पाहिजे) हे या टेकडीचे नांव शंबूकाच्या तपाचरणावरून पडले असें नसून जिथे वायुपुत्र हनुमानासह असलेला म्हणजे राम (वरच्याच २१ व्या ओळींत रामाचा उल्लेख आलेला आहे तोच येथे पुढे चालू आहे.) येथे वास करतो तो हा तपगिरि किंवा म्हणून हा तपगिरि, असे म्हटले आहे. एकंदरीत सदरच्या शिलालेखाचा मजकूर व मगदूर आणि विश्वसनीयता अगदीच सामान्य व यथातथा आहे. तो वर सांगितलेल्या 'माहात्म्यां'च्याच मासल्याचा आहे. तेथे असलेल्या देवतांची व तीर्याची वर्णने व उपासनेचे फल पाल्हाळिकपणाने स्थानमाहात्म्य वाढविण्याच्या हेतूनें सांगितलेले आहे. त्यांत राम- गिरीचे तर नाहीच, पण शैवलगिरि हे नाव मुद्धां आलेले नाही, हे वर सांगितलेच आहे. या शिलालेखावरून शंबूक येथे तपश्चर्या करीत होता अथवा त्याला रामाने ...

·मेघदूतावर नवा प्रकाश येथे ठार मारलें अगर त्यामुळे याचे नांव 'तगिरि ' पडले, असे दिसत नाहीं व सिद्ध होत नाही. उलट असे उल्लेख नसल्यामुळे या गोष्टी तिथे घडल्या नाहीत, याचा मात्र तो पुरावा होऊ शकतो. याप्रमाणे मिराशीचे तीन आधार परस्परविसगत, विश्वसनीयतेच्या दृष्टीने हीन दर्जाचे व म्हणून निर्बल व निराधार आहेत. शिवाय, त्यांनी आपली भिल खुद्द रामायणाच्या उत्तर कांडावरच ठेवण्याचा प्रयत्न केला आहे. तेव्हा तेथील वर्णन रामटेकास कितपत जुळते ते पाहूं." पहिली गोष्ट अशी की, उत्तरकांडांत शंबूक हा शैवल पर्वताच्या उत्तरेस एका विस्तीर्ण तळ्यांत (किंवा त्याच्या काठी म्हणा) तपश्चर्या करीत होता, असें वर्णन आहे. पर्वतावर नन्हे ! पहा- दाक्षिणां दिशमाक्रामत् ततो राजर्पिनंदनः शैवलस्योत्तरे पाय ददर्श सुमहत्सरः तस्मिन् सरसि तप्यन्तं तापसं सुमहत्तपः ददर्श राघवः श्रीमालम्बमानमधोमुखम् (अध्याय ७५.१३-१४) यावरून शैवलगिरि शंबूकाच्या तपश्चर्येचे स्थान म्हणून रामायणाच्या उत्तरकांडांत उल्लेखिला आहे' हे मिराशींचे वरील उतान्यांतले विधान कसे अशास्त्रीय व विपर्यस्त आहे, हे दिसून येईल. दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा दिशेसंबंधीं. वरील लोकांत राम दक्षिण दिशेला आला असा जो उल्लेख आहे, त्याचेच आधी राम शोध करीत विमानांतून प्रथम पश्चिमेला, मग उत्तरेला व नंतर पूर्व दिशेकडे गेला होता, असें वर्णन आले आहे (श्लोक १०।११). म्हणजे पूर्व दिशेकडून रामटेकला यावयाचे म्हटले तर ती दक्षिण दिशा खासच होणार नाही. हा रामाचा प्रवास चक्क पूर्वेकडून पश्चिमेला असा होईल. म्हणजे रामायणांत उल्लेखिलेला शैयलगिरि रामटेकनजीक नसून हल्लींच्या ओरिसा व आंध्र यांच्यामध्ये गोदावरीच्या आसपास कोठेतरी असला पाहिजे, असे निष्पन्न होते. शंबूकाची हकीकत दंडकारण्यांत झाली असें सांगतांना रामायणकारांनी दंडकारण्याचा स्थलनिश्चय विध्यशैवलयोर्मध्ये (उत्तरकांड सर्ग ७९.१६) असा केला आहे. विस्तीर्ण दंडकारण्याची उत्तरसीमा जशी विंध्याची लांबलचक राग सांगितली, त्याचप्रमाणे दक्षिणसीमा जी शैवल तीदेखील एक लांच पर्वतरांग किंवा निदान एखादा मोठा आडवा म्हणजे पूर्व-पश्चिम पसरलेला-थोडा तरी लांबट आकारमानाचा पर्वत असावा, अशी अपेक्षा करणे चुकीचे होणार नाही. रामटेक तर मोकळ्या मैदानांत मध्येच वर आलेली एकच ठेंगणी टेकडी आहे ("an isolated small hill"). शिवाय दंडकारण्य, त्यांतलें जनस्थान व पंचवटी नाशिकच्या आसपास म्हणजे पश्चिम किनान्याकडचा प्रांत असे सर्वसाधारण- पणे समजण्याची आतापर्यंतची वहिवाट पडली आहे. परंतु या ठिकाणांना दिलेली ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नन्हे ही जागा जुळत नाही. ही स्थळे पूर्व गोदावरीच्या जवळपास असावीत, हे आम्ही पुढे दाखविले आहे. प्रसिद्ध दण्डकारण्य' उत्तरेला विन्ध्यापासून छोटा नागपूर प्रांत, छत्तीसगड, गोंडवन म्हणतात तो माग व्यापून ठोकळ मानाने पूर्व-गोदावरी- पर्यंत किंवा जरा पुढे निम्म्या आंध्रभर पसरलेले असावे, असे दिसते. या दृष्टीनेहि दण्डकारण्याची दक्षिण सीमा म्हणून रामटेक जमू शकत नाही. विंध्यापासून रामटेक एवढेच दंडकारण्य मानल्यास त्यावर अव्याप्तीची आपति ओढवेल. शंबूक दंडकारण्यांत पण विदर्भातच तपश्चर्या करीत होता, असा आग्रह मिराशींनी घरला आहे. विदर्भ या संपन्न देशाचे वर्णन रामायणांत व रघुवंशांतहि आले आहे. असा हा विदर्भ दंडकारण्यांत कसा मोडेल, हे समजत नाही. शंबूक शैवलगिरीच्या उत्तरेस असलेल्या तळ्यांत तपश्चर्या करीत होता, तेथे येऊन रामाने त्याचा शिरच्छेद केला, असे रामायणांत म्हटले आहे. तेथूनच श्रीरामचंद्र देवांसह आपापल्या विमानात बसून लगेच अगस्त्याश्रमी गेले. (उ. कांड ७६.१६-२०) म्हणजे रामचंद्र त्या तळ्यापासून तपश्चर्येच्या व शंबूकवधाच्या स्थानापासून दक्षिणे- कडे असलेल्या चैवलगिरीपर्यंत गेलेच नाहीत आणि त्याच्यावर चढलेहि नाहीत. तिथें लगोलग आलेल्या देवांच्या प्रार्थनेनुसार राम तडक व परस्पर विमानाने अगस्त्याश्रमांत गेले, असा स्पष्ट वृत्तान्त वर्णन केला आहे. म्हणजे इतके करून शैवलागिरीला रामाचे पाय लागत नाहीतच! शंबूकाने मी शैवलगिरीवर धूम्राक्ष या नांवानें शिवलिंगांत राहीन व तुम्हीहि -या गिरीवर सदोदित वास करावा; अशी रामाला प्रार्थना केली व रामाने त्यास मान्यता दिली; इत्यादि माकडकयांचा रामायणांत गंध सुद्धा नाही. शंबूकाचाच शैवलगिरीशी संबंध येत नाही, मग रामाचा कुठून वेणार? येणेप्रमाणे कशाचा कशाला मेळ नाही, अशी परिस्थिति असतांहि लेखाच्या शेवटी मिराशी निष्कर्ष काढतात- "तथापि उत्तरकांड लिहिले गेले त्या काळी विंध्य पर्वताच्या दक्षिणेस व गोदावरीच्या उत्तरेस विदर्मात कोठे तरी शंबूकाच्या तपश्चर्येचें स्थान होते यांत संशय नाही. रामायणांतील या स्थानाचे वर्णन रामटेकास जुळेल असे पंचवटी, जनस्थान व दंडकारण्य ही स्थळे एकमेत किंवा निदान निकटवहीं असली पाहिजेत यांत शंका नाही त्याच्या व्याप्तीगत व नझी ठिकाणाबाबत विद्वानाच्यांत वाद आहेत. तथापि कालिदासाच्या समजुतीप्रमाणे जनस्थान स्थूलमानाने भारताच्या दक्षिण टोपर्यंत पसर- लेने असावे; पंचवटी पूर्व गोदावरी नजीक भद्राचलमच्या जवळपास; आणि दंडकारण्याची उत्तर सीमा विध्य किंवा विध्याच्या किंचित् उत्तरेला. हा विषय पुढील प्रकरणांत भाला आहे. कालि- दासाचे स्थावर्णन प्राचीन परंपरेला धरून असणार हे उघड आहे. त्या दृष्टीने कालिदास स्थल- निमय कोणता करतो, याला फार महत्त्व आहे. यावरून वरील स्थळे पश्चिम किनान्याकडे नसून पूर्वेकडील किना-यालगत होती असे दिसते.

·राक्ष मेघट्टतावर नवा प्रकश animnearanMAIHARMARomania Sunama BHIMRI wwIR- " " आहे. कारण रामटेकास टेकडीच्या पायथ्याशी अंबाळे नांवाचा तलाव अद्यापि विद्यमान आहे. [सरदेसाई स्मारक ग्रंथ, पान १२३] मिराशींची इतर सर्व प्रमाणे तर घसरलीच पण शेवटी अंबाला तलावानेहि त्यांना दगा दिला आहे! कारण अद्यापिहि 'विद्यमान असणारा हा तलाव' राम- टेकच्या पूर्वेकडून दक्षिणबाजूकडे पसरलेला आहे. उत्तरेस नाही! (क) आणि (ड) या मुद्दयांचा विचार वरील विवेचनांत आलेलाच आहे. आतापर्यंत मिराशीच्या मुख्य मुद्दयांचे निरसन झाले. आता त्यांच्या रामटेक- प्रस्थापनेंत आणखी किती अडचणी आहेत, त्यांचा फक्त निर्देश करून पुढे जाऊं. मिराशींचें एक वाक्य पुन्हा पाहूं: "त्या प्रसंगी शंबूकानें प्रार्थना केल्यावरून श्रीरामचंद्रांनी या गिरीवर वास केला व तेव्हांपासून या टेकडीस रामटेक म्हणूं लागले, असे म्हणतात. म्हणजे रामायणकालापासून आजपावेतों रामटेक नांवच चालत आले ना? मग मधेच याचे नांव रामगिरि होते, असे कसे म्हणवां रामगिरि नांय केव्हां पडले? कोणत्या कारणामुळे पडलें ? त्याला प्रमाणे काय? हे नांव केव्हां बंद झालें किंवा बदलले ? ते बदलण्याला कारण काय झाले? तुमच्या या डोंगराचें प्राचीन नांव सिंदूरगिरि व 'तपगिरी' होते तर त्याचा उल्लेख किया त्याला दुजोरा कोण- त्याच प्राचीन ग्रंथांन किंवा पुराणांत कां सांपडूं नये! वाकाटकांच्या काळांत (५ वे शतक) हा रागगिरि नावाने ओळखला जान होता, तर मग १३ व्या शत- कांत याचा सिंदूरगिरि अगर तपगिरि कसा झाला? एकदां रामगिरी झाल्यावर पुन्हा तपगिरि कसा होईल? दोन्ही रामटेके-माहात्म्यांत रामगिरीचा उल्लेख का नाही? शैवलगिरि हे अगदी जुनै पाळण्यातले नांव मुद्धां आठवते मग रामगिरि या अलीकडील नांवाची विस्मृति कशी काय? इतकी नांवें बदलणाऱ्या या डोंगराचा नफी भरवसा कसा धरावा? या टेकडीवर रामाचे देवालय आहे म्हणून पायथ्याशी असलेल्या गावाला रामटेक नांव पडले, असें मिराशी लिहितात. पुढे प्रांताभिमानाने अथवा स्थानमाहात्म्य वाढविण्याकरितां या स्थळाशी रामचंद्राचा प्रत्यक्ष संबंध जोडण्याची 'कल्पकता' मध्यंतरी मुचलेली असावी. ती आतां संशोधनक्षेत्रांत दिसते. तोच प्रयोग मागील अंकावरून पुढे चाळू आहे ! याप्रमाणे रामटेकची कुंदली एकाहि वापतीत शैक्लगिरीशी जमत नाही.उत्तीस गुण तर नव्हेतच पण त्यांचा उत्तीसाचा आंकटा मात्र आहे! असे असता 'रामायणांतील वर्णन रामटेकास जुळेल असे आहे अशी लगट कोणी फेली तरी ती सिद्धीस जाण्यासारखी नाही.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे अस्माकं ददरीचक्र युप्माकं बदरीवरूः । असा अजब बादरायणसंबंध चिकटविणाऱ्या माणसाची गोष्ट याठिकाणी आठवल्या- शिवाय रहात नाही. कसे तरी रामटेकला रामाचे पाय लागावे, अशी मिराशींची इच्छा आहे खरी. पण तशी रामाची अगर रामायणाची इच्छा नाही, त्याला काय करणार? इतर प्रमाणांनी रामटेक हा रामगिरि ठरायचा असेल तर टरो. पण त्याचा रामाशी संबंध येऊ शकत नाही हे निश्चित. आणि त्याचे शैवलगिरीचेंहि सोंग साधत नाही हे निश्चित. म्हणून रामटेक रामगिरि होऊ शकत नाही. एपन्या एका प्रबळ कारणामुळेहि रामटेकला रद्द ठरविता येईल. तथापि अडून उरलेली लक्षणे (७ ते २४) रानटेकशी जमत नाहीत हे पहावयाचे आहे. त्यानंतर पुढील प्रकरणांत हीच चोवीस वैशिष्टय रानगड पर्वताला किती उत्कृष्टपणे व औचित्यपूर्णतेने जुळतात ते दाखवावयाचे आहे. ७ नियमाने दरवर्षी जलदृष्टि होणे हे लवण अयात् उमय ठिकाणांना लागू शकेल. तथापि प्रलुतच्या १२ व्या श्लोकांतले एकंदर वर्णन व सूर लक्षात घेता है विध्य पर्वतराजीतल्या डोंगराचे वर्णन असले पाहिजे असा मनोमन प्रत्यय येतो. विध्यांतले पर्वत, त्यांचे उंच माये, त्यांना टकरा देणारे किंवा बिलगणारे नेष आणि त्या पर्वतशिखरांवर पडणाचा पर्जन्यधारा-हा देखावा कालिदासाच्या पूर्ण परिचयाचा व आवडीचा असून हे दृश्य त्याच्या मनांत पूर्ण विवलेले आहे. हे लक्षांतः ठेवले पाहिजे (क्र.सं.२.८।१६।१९।२७ व रघु. १४.८ शिवाय पूर्वमेघ १७.) विशेषत मार्मिकांनी अनुसंहारांतील पावसाळ्याच्या वर्णनाचा २.२७ हा श्लोक पहावा- त्यांतील वर्णन व कल्पना मेघदूतांतील आनटाला दिनचूक लागू पडते.ते पुढे १४ व्या लक्षणांत सष्ट केले आहे. आम्रकूट म्हणजेच नर्मदेचे उगमस्थान असलेला प्रसिद्ध अमरकंटक, हे आम्ही पुढे दाखविले आहे. अमरकंटक विंच्यांतलाच. अमरकंटक नक्की ठरला की, तिथे पोंचायला मेघाला रामगड पवंतावस्नच नियाले पाहिजे, हैं आपोआप सिद्ध होते. विंध्याच्याच नव्हे तर सातपुड्याच्याहि पलीकडे दक्षिणेला असलेले रामटेकचे टेकाड प्रलुत लोकांत विशित असणे शक्य नाही. चुकीची स्थळे व चुकीचे अर्थ ८ याची चर्चा पूर्वी केलेली आहे. त्यावरून पवंतानाला दिलगलेला मेघ पुढे झटकला की खालून पहाणान्यांना (उन्मुखीभिः) सोसाट्याचा वारा पर्वतशिखरच उडवून टाकतो आहे की काय, असा भास होतो, हे दृश्य दिनशिखराच्या व बुटक्या रामटेकला टागू पडत नाही, हे सहज लक्षात येईल. प्रलुत श्लोकाची (१४ वा) घडण व त्यांतील शब्दप्रयोगांची ठेवणच अशी काही आहे की, कार पाहिलेली- अनुमविलेली गोष्ट सांगतो आहे याचा प्रत्यय येतो.विध्यांतील अनेक वेधक हस्यांपैकी ·४८ मेघतावर नवा प्रकाश Museummonsummemomensimaasumeramentamaamiemaramesmummmsma . हे एक मनोहर दृश्य कपीने अनेक वेळा पाहिलेले असावे आणि त्यांतली निसर्गाची भव्यता व सौंदर्य यांचा अनुभव प्रत्यक्ष घेतलेला असला पाहिजे. इतके हे रेखीव शब्दचित्र आहे. हे वर्णन अथवा लक्षण पुढे रामगड पर्वताला अत्यंत अद्वितीयत्वाने व खात्रीलायक रीतीने जुळते, हे येथे अगाऊच सुचवून ठेवतो. ९ ६ ११३ व १७वे अशी तीनहि लक्षणे एकदम घेऊ. कारण या सर्वात जवळपास रहाणाऱ्या जंगली व शेतीवर जगणान्या लोकांचा अथवा त्यांच्या स्त्रियांचा उल्लेख आहे. वर ८ मध्ये वर्णन केलेलें अद्भुत दृश्य येथील मुग्ध सिद्धांच्या अंगना पहातात, असे वर्णन आहे. येथे सिद्ध या शब्दाचा अर्थ मालिनाथ- प्रभृतींनी सिद्धानाम् देवयोनिविशेषाणाम् ' असा दिला आहे वअनेक भाषांतरकारांनी आणि टिपणीकारांनी तोच स्वीकारला आहे. पुष्कळांनी कटकट नको म्हणून तोच शब्द जसाच्या तसा भाषांतरांत उतरविला आहे. तथापि हा अर्थ जुळण्यासारखा नाही. देव-यक्ष-गंधर्व यांच्या मालिकेतले जे सिद्ध व त्यांच्या अंगना या जोडप्यांचा संचार अंतरिक्षांत असतो, यारा पर्वतशिखर उडवून देतो आहे की काय, असा भास त्यांना वरून देखील कदाचित् होण्याचा संभव आहे. तथापि उन्मुखीभिः या पदामुळे सिद्धांगना शिखरस्थ भेषाच्या पातळीच्या खाली - पायथ्याशी असणे जरूर आहे. शिवाय हे दृश्य पाहून विशेष चकित (चकितचकितम) होण्याइतक्या या देवयोनीतल्या सिद्धांगना मुग्ध म्हणजे गांवढळ असत नाहीत. आणि एकत्र फिरणाऱ्या या जोडप्यांपैकी अंगना तेवढ्या चकित होतील आणि सिद्ध मात्र होणार नाहीत, असे म्हणण्यांतहि काही स्वारस्य नाही. सारांश, सिद्ध म्हणजे देवयोनीपैकी अथवा ऋषिमुनि हे दोनहि अर्थ येथे संभवत नाहीत. 'गांवढळ, असंस्कृत, रानांत- जंगलांत राहणाऱ्या स्त्रिया एवढाच अर्थ येथे अभिप्रेत आहे, हे उघड आहे. लगेच पुढच्या १६ व्या श्लोकातल्या जनपदचधू या शब्दावरूनहि हाच अर्थ दृढ होतो. आता रामटेकजवळ जंगली किंवा रानषट लोकांची वस्ती हल्ली नाही आणि पूर्वीहि असण्याचा संभव दिसत नाही. जंगली लोकांची वस्ती असण्याला अनुकूल अशी जंगले गर्द रान अथवा डोंगराळ मुलूख रामटेकपाशी नाही. उलट रामटेक हे संपन्न विदर्भातले एक महत्त्वाचे व रहदारीचे ठिकाण होते, असे प्रो. मिराशी यांचे प्रतिपादन आहे. रामटेकजवळच असलेलें नंदर्धन किंवा नगरधन म्हणजेच पूर्वीचे नंदिवर्धन. ती पूर्वी वाकाटकनृपतींची राजधानी असावी, असेंहि त्याचे म्हणणे आहे. तेथून बाकाटकाचे ताम्रपट दिलेले आहेत. तात्पर्य, रामटेकची छोटेखानी टेकडी, भोवती विदर्भाचा भरभराटलेला व सुपीक प्रदेश, शेजारी राजधानी व रहदारी, १. सिद्ध:-सिद्ध म्हणजे मूळ स्वरूपांतले. अ-साधित किंवा संस्कार न झालेले. म्हणजे लक्षणेने रानटी, गावढळ असा अर्थ आहे. या अर्थाने हा शब्द प्राचीन वाड्मयातहि वापरलेला आढळतो. शबरीला सिद्धा म्हटले आहे. (रामा. अरण्यकाड ७४.६११०) ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ४९ राजवंशीयांची ये-जा इत्यादि गोष्टी लक्षात घेता हा परिसर वनौकसांची वस्त होण्यालायक नाही असे दिसते. तसेच हा भूभाग तपोयन किंवा आश्रम-भूमि (मे. श्लोक १) होण्यासहि योग्य नाही. कारण त्याला जो एकान्त, शांतता, कांहींशी दुर्गमता व निसर्गरम्यता लागते ती येथे नाही. उलट रामगड पर्वताचा परिसर म्हणजे पूर्वीचा छोटा नागपूर किंवा छत्तीसगडचा प्रान्त डोंगराळ मुलूख आहे हे प्रसिद्ध आहे. तिथे अजून रानटी आदिवासी लोकांची वस्ती आहे एवढेच नव्हे तर त्यांपैकी एक जमात सिद्दम (Siddam) या नांवाची आहे. हा शब्द सिद्ध-सिद्धम् यावरून झालेला असावा. पण त्याची चर्चा पुढे. आतां ११ वें लक्षण. ते ज्या १६ व्या 'श्लोकांत आहे, त्याचा आशय असा शेतीचे किंवा पिकाचे भवितव्य तुझ्या हातांत म्हणून या गांवढळ स्त्रिया (रामगिरि आणि मालक्षेत्र यांच्या दरम्यानच्या टापूंतल्या) उत्कंठित होऊन तुझ्याकडे आशाळ- भूत नजरेनें व अपेक्षेने पहात आहेत. त्यांनी नुकत्याच मोठ्या कष्टानें व आशेनें त्यांच्या जमिनी नांगरून उखळून ठेवल्या आहेत पहा. तेव्हां तूं त्यांच्यावर आरोहण करून वृष्टि कर. म्हणजे त्या तृप्त भूमीचा सुगंधहि मजेदार सुटेल इ. मालक्षेत्र रामगिरीला लागूनच. त्यामुळे वर रानटी लोकांच्या वस्तीसंबंधी मांडलेली विचार सरणीच या समीपवर्ती गांवढळ स्त्रियांनाहि (जनपदवधू ) लागू पडेल. लक्षण १६ वे आम्रकूट पर्वतासंबंधीचे आहे (श्लोक १९) आम्रकूटायर जंगलांत रहाणान्या लोकांच्या स्त्रियांनी उपभोग घेतलेले लताकुंज आहेत असे वर्णन आहे. आम्रकूट म्हणजे अमरकंटक. त्या ठिकाणी अजूनहि जंगली आदिवासी लोकांची वस्ती आहे. मिराशींना नक्की आम्रकूट कोणता, हे सांगता येत नाही. ते लिहितात : आम्रकूट हेहि अमरवाड्याजवळचे सातपुड्याचे त्या काली प्रसिद्ध असलेले एक शिखर असावे, असे मानण्यास हरकत नाही." मिराशींचा आम्रकूट असा मोघम आहे. तो नाशाबीत कसा ठरविता येणार ? १० सरस-निचुलात् उत्पत (श्लोक ):-या शब्दसमूहापैकी उत्पत शब्दा- वरून मेघाला आहे त्यापेक्षांहि वर उड्डाण करावयाला सांगितले आहे, असा ध्वनि १. दु:खितालाच दुखिताचे दु:ख समजू शकत किंवा समानशीले व्यसनेषु सख्यम् हे तत्त्व कवीने या श्लोकात सहजपणे व कलात्मकतेनें सचित केले आहे. आपद्ग्रस्ताचे अंत:करण हळ व कोमल बनते. त्याना इतरांबद्दल सहानुकंपा निर्माण होते. सदेश सायन मेघ-दूताला अलककहे पाठविण्याच्या घाईतहि कालिदास मेघाकडे आतुरतेने डोळे लावून बसलेल्या मुग्ध जनपदे-वधूना विसरत नाही! लहरी पावसावर अवलंबून असलेल्या कृषिप्रधान जनतेच्या दुःखाची जाणीव कवीला होती, हे यावरून दिसते. ४] 1 .

·५० मेघदूतावर नवा प्रकाश MINon- Tue-w- निघतो. रामगिरीवरून निघाल्यानंतर प्रथम मालक्षेत्र व नंतर आम्रकूट लागतो. माल ही शेत-जमीन असल्यामुळे फारशी म्हणजे पर्वतप्राय उंच असणे संभवत नाही. अर्थात् उत्पत यांतील रोख पुढच्या आम्रकूटावर आहे. म्हणजे आम्रकूट रामगिरी- पेक्षा उंच मानावा लागतो. परंतु मिराशींचा आम्रकूट कोणता, हे नक्की नसल्यामुळे प्रस्तुतचे लक्षण लागू पडते की न पडते हे ठरवितां येत नाही! उलटपक्षी आमच्या आखणीप्रमाणे आम्रकूट म्हणजे अमरकंटक. तो राम- गिरीपेक्षांहि उंच आहे. रामगड पर्वत ३२०० फूट तर अमरकंटक ३४६८ फूट उंच आहे. रामगड पर्वतावर उभे राहिले असतां पश्चिमेकडचा भव्य व उंच अमरकंटक दिसतो असे म्हणतात. (बेगलर A.S. of India, Vol. XIII) निचुल-सरस-निचुल म्हणजे या ठिकाणी रसाळ चेत होते असा करतात. निचुल नामक स्थलवेतस होते. (मिराशी) निचुल म्हणजे बानीर किंवा वेतस असा अर्थ मलिनाथ शब्दावाच्या आधारे देतो. निचुल याचा दुसरा एक अर्थ समुद्रफळ असाहि आहे. समुद्रफळालाच हिज्जल वृक्ष म्हणतात. पण तोहि अर्थ समाधानकारक नाही. तूर्त हा अर्थ घेतला तरी रामटेकवर बेत उगवतात, असे दिसत नाही. [ कारण रामगिरीचे हे एक लक्षण म्हणून मिराशींनी नमूद केले आहे. तथापि रामटेकवर वेतआहेत की नाहीत याचा काहीच उल्लेख त्यांनी केलेला नाही.] तथापि एकंदरीत निचुल म्हणजे वेत हा अर्थ पटण्यासारखा नाही. राम- गिरीचा निरोप घेतांना नव्हे, प्रत्यक्ष तेथून प्रयाण करतांना कवि त्या स्थळाचे जें एकच विशेषण घालीत आहे, त्यांत त्याचे नेमके वैशिष्टय हेरूनच ते प्रथित करणार है स्पष्ट आहे. त्या स्थानी सरस अशी वेताची झाडे होती, असे म्हपाण्यांत काव्या- मध्ये कोणती सरसता उत्पन्न होण्यासारखी होती ? चांगल्या कवींच्या हातून मुद्धा कधी कधी सामान्य रचना होत नाही असे नाही. तथापि हे स्थळ त्यांतले नव्हे. आणि औचित्याला जपणारा कालिदासहि अशा कीपैकी नाही, यावरून निचुल शब्दाचा काहतिरी खास अर्थ अभिप्रेत असावा आणि त्यांत या स्थळाचे वैशिष्ट्य वर्णन केलेले असावे असे वाटते. पुढे रामगड पर्वताची माहिती द्यावयाची आहे, त्यांत त्या पर्वतावर असलेल्या भव्य व आरपार नैसर्गिक गुहेचे वर्णन येईल. त्या गुहेत निर्मल पाण्याचा एक निर्झर अद्यापीहि वहात आहे. ही सुमारे ४५० फूट लांबीची व २० पासून ४० फूट उंचीची आरपार गुहा किंवा बोगदा हे या रामगड पर्वताचें अद्वितीय वैशिष्टय आहे, हे सांगणे नकोच. आणि याच वैशिष्टयाचा कालिदासाने निचुल शब्दांत उल्लेख केला आहे, असा आमचा तर्क आहे. त्याचे विवेचन पुढे ओघाने येईलच. ११ याचे विवरण पूर्वी ९ व १८ या मुद्दयांशी संलग्न म्हणून एकत्रित लेले आहे.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश Mammmmmmmmmsmommmmmsemesnesumematsumme BIHamasutions mement प्रस्तुत विषयाच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व नाही. मालक्षेत्र उत्तरेला असो की पश्चिमेला असो. त्यानंतर मेघाची दिशा व मार्ग कोणता, हा खरा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. त्या- वरून इतर संबंधित स्थळांचा शोध लागणार आहे. त्याकरितां माल पठार आक्रमून झाल्यानंतर (मालमारह्य)- किंचित् पश्चात् बज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण । असे सांगण्यांत यक्ष मेघाला कोणती दिशा दाखवीत आहे, याची मीमांसा करावी लागेल. तूर्त आपल्याला मिराशींनी मुचविलेलें मालाचे स्थान बरोबर जमते की नाही एवढेच पहावयाचे आहे. आतां मिराशींची स्थिति कशी झाली आहे पहा. नर्मदा नदी रामटेकच्या थेट डोक्यावर म्हणजे उत्तरेला आहे. नर्मदा तर गांठलीच पाहिजे. (श्लोक १९) म्हणून मिराशींच्या मेघाला रामटेकहून निघाले की तडक व नीट बाणासारखें उत्तरेला जावे लागते. पण त्यामुळे पश्चिमेकडे जा (श्लोक १६), या स्पष्ट व अर्थपूर्ण आदेशाला जोराचा धक्का बसतो. या मिराशींच्या मार्गामुळे कालिदासाच्या पश्चिम दिशेचा चेंदामेंदा होतो आहे ! या अडचणींतून मुक्तता करून घेण्यासाठी मिराशीनी खालील युक्तिवाद लढविला आहे. रामटेकहून नर्मदेला (नरसिंगपूर ते जबलपूरच्या दरम्यान ) म्हणजे दक्षिणेकडून थेट उत्तरेला जातांना वाटत अमरवाडा गांव जरा पश्चिमेला रहाते. तिकडे मेघ झुकला असें मानावे म्हणजे झाले ! इतकी अर्थाची ओढाताण का करावयाची? तर अमरवाडा या शब्दाचं आम्रकूटाशी साम्य दिसले आहे म्हणून ! पण दुर्दैवाने अमरवाडा पडलें गांवाचे नाव, तो पर्वत (सानुमान) नाही! मग आतां ? आता " आम्रक्ट हेहि अमरवाड्याजवळचे सातपुड्याचे एक शिखर असावे असे मानण्यास हरकत नाही." (सं. मु. सर १ ला पृष्ठ ६०) प्रारंभ चुकला की, पुढली घाटहि कशी चुकते, याचे हे उदाहरण होय. इतके करून पश्चिम दिशा गुंडाळून ठेवून घाईघाईने थेट उत्तरेकडे आपले घोडे दापटून मिराशींचा मेघ जबलपुराजवळ नर्मदेच्या तीरावर येऊन थडकला तरी त्याचा उपयोग काय ? तेथे नर्मदेचे जे हत्तीच्या पाठीवर काढलेल्या वेलबुट्टी- सारखे दृश्य (श्लोक १९) त्याला दिसावयाला पाहिजे, ते तेथे त्याला दिसणारच नाही! कारण जबलपूर-नरसिंगपुराजवळ नर्मदा नदीचा प्रवाह एकवेणीप्रमाणे एकेरीच आहे. त्याच्या आधी म्हणजे उगमाच्या आसपास मात्र नर्मदा स्फुटित- प्रवाहा आहे. तेथे आसपासच्या डोंगरातून तिला शेकडो ओहोळ, प्रवाह-उपप्रवाह येऊन मिळतात. नकाशात सुद्धा या प्रवाहांचे जाळे किती मजेदार व स्पष्ट दिसतें ते पहावे. म्हणजे वाचकाना कालिदासाच्या उपमेतील सौंदर्य व समर्पकता यांची प्रचीति येईल. हे विशिष्ट, मनोवेधक व सुंदर उपमेने स्पष्ट केलेले दृश्य फक्त रामगड- हून निघून अमरकंटकावरून भिलशाकडे जाणाऱ्या मेघालाच दिसू शकेल.

·-रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ५३ . " असो. मिराशींना माल पठार हे रामटेक आणि अमरवाडा गांव यांच्या दरम्यान कोठे तरी ठेवणे भाग आहे. म्हणून ते म्हणतात : "रामटेकच्या जवळच सातपुड्याचे पठार सुरू होते. या पठाराला पूर्वी मालदेश म्हणत असावे." या विधानाला बळकटी येण्याकरितां त्यांनी आधार शोधून काढला आहे तो असा- 'किंबहुना या बाबतीत अनुमान करण्याचीहि जरूरी नाही, कारण उत्तर चालुक्यांच्या द्वितीय आचुगि नामक मांडलिकार्ने मालदेश जिंकून डालाधिपतीचा म्हणजे जबलपूरजवळच्या त्रिपुरीच्या हैयांचा पराभव केला, असा एका कोरीव लेखांत उल्लेख आहे. तेव्हां या पठाराला माल है नांव होते हैं उघड आहे. [प्रो. मिराशीकृत सं. मु. 'मेघदूतांतील रामगिरि' हा लेख, पृष्ठ ५९] पहिली गोष्ट अशी की, सदर कोरीव लेखांत (एपिग्राफिका इंडिका, पु. १९ पृ. २२७ पहा.) माल किंवा मालदेश असे शब्द नसून मालेयम् असा मोघम शब्द आलेला आहे. मालक्षेत्र व हे मालेय मिन असण्याचा संभव दिसतो. शिवाय है 'मालेय ' नक्की कोठे होते, याचाहि निर्देश नाही. मालेय हे जबलपुराजवळच होते असे समजण्याला त्या कोरीव लेखांत आधार नाही. द्वितीय आचुगि नामक मांडलिकानें डालाधिपतीचा पराभव केला असेल. पण जबलपुराजवळचा कोण- डाहलाधिपति की मालेय ? तें संदिग्धच आहे. शिवाय जबलपूर कुठे आणि रामटेक कुठे ! मालक्षेत्र रामटेकला चिकटून तरी हवें निदानपक्षी ते आम्रकूटाच्या आधी तरी पाहिजे. त्यामुळे मिराशींचा अमरवाडा' = आम्रकूट) अलीकडे अन् माल पठार पलीकडे (जबलपुराजवळ ) असा विपरीत प्रकार होत आहे ! आपलीच नखें आपल्याला लागावी, त्याप्रमाणे त्यांनीच प्रथम ठरविलेला आम्रकूट (अमर- वाड्याजवळचा ) आतां त्यांना बाधक ठरतो. तेव्हां असा ओढून ताणून आणलेला 'माल' वाचकांच्या पदरांत बांधून कोणाचेच समाधान होणार नाही! माल चोख हवा। १४ मालक्षेत्रावर आरोहण व सिंचन केल्यानंतर मेघाने कोणीकडे म्हणजे कोणत्या दिशेने वळाक्याचे, हा महत्त्वाचा व मूलगामी प्रश्न आहे. कारण मालानंतर १ आम्रकूट २ रेवा म्हणजे नर्मदा नदीचे एक विशिष्ट दृदय आणि ३ दशार्ण देश व ४ विदिशा राजधानी ही स्पळे लागतात. यांपैकी शेवटचे विदिशा म्हणजे मिलसा हे ठिकाण सर्वसंमत व मुनिश्चित आहे. म्हणजे विदिशेपासून पुढे अलके- पर्यन्तच्या रस्त्याबाबत दुमत नाही. वाद आहे तो रामगिरीपासून विदिशेपर्यंतच्या ·५४ मेघदूतायर नवा प्रकाश मागांचा आहे. तेव्हां प्रथम हा मेयाचा मार्ग निश्चित केला पाहिजे. त्याकरिता खालील गोष्टी आवश्यक आहेत: १ मेघदूतातील दिशांचे म्हणजे मार्ग निर्देशांचे उल्लेख येचून त्यांचा अर्थ व संगति लावणे, २ रामगिरि व विदिशा यांच्या दरम्यान (मालक्षेत्रासेरीज) आम्रकूट पर्वत, नर्मदेचे फुटितप्रवाहाचे दृश्य, आणि दशार्ण देश ही जी तीन स्थळे लागतात, ती कोणती हे ठरविणे. या दोन गोष्टी पृथक् दिसल्या तरी त्या परस्परांशी संलग्न व अवलंबून आहेत, हे वाचकांच्या ध्यानात येईल. अर्थात् या दोन्ही गोष्टींचा एकमेकांशी मेळ बसला पाहिजे. म्हणजेच मेघाची दिशा किंवा मार्ग असा हवा की, ज्याच्यावर ती स्थळे घरोघर बसतील आणि स्थळे अशा रीतीने निश्चित केली पाहिजेत की ती दिशांच्या उल्लेखाशी जमतील. दोन्हींशी जुळेल असा उभयान्वयी अर्थच बरोबर ठरेल. आधी एफेकाचा स्वतंत्रपणे विचार करूंआणि मागाहून एकमेकांशी ताडून पाहूं. मेघाचा मार्ग कोणता? रामगिरि तो की, जेथून (जवळचे मालक्षेत्र आणमित्यानंतर) पश्चिमेला गेलें व नंतर उत्तरेला गेले की कैलासावरची अलका लागली पाहिजे. सद्यः सौरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारा मात्रम् किंचित्' पश्चात् मज लघुगतिर्भूय पुवोत्तरेण ॥ एवढा एकच दिशेसंबंधीचा पहिला घ प्रमुख आदेश मेघदूतात आहे. या- खेरीज दुसरा एक उल्लेख आहे (वकः यथा यदपि भवत. प्रस्थितस्योत्तराशाम् । पण तो विदिशेपासून पुढच्या म्हणजे उज्जयिनीपर्यंतच्या रस्त्यासंबंधी अस. ल्यामुळे रामगिरि ठरविण्याला त्याचा प्रत्यक्ष उपयोग नाही. आतां मेघाला उज्न- यिनीनंतर उत्तरेकडे वळूनच सरळ कैलासाकडे जावे लागते म्हणजे उज्जयिनी- पर्यंतचा मार्ग (रामगिरीपासून) पश्चिमेकडचा असला पाहिजे, हे ओघानेच येते. आधी पश्चिम आणि मग उत्तर हा कालिदासाचा आदेश म्हणजे रामगिरीहून विदिशा व उज्जयिनीपर्यंत पश्चिम आणि उज्जयिनीहून अलकेपर्यंत उत्तर असा १ येथे किचित् पश्चात् म्हणजे काहीसे पश्चिमेकडे (somewhat towards the West) असा अर्थ आहे शिवाय पश्चात् हे पद जरा पश्चिमेला आणि मागे अशा द्वयर्थी अभिप्रायाने मोम्या खुबीने वापरले आहे. पुढे दिलेल्या नकाशावरून व चर्चेवरून झ अर्थ सष्ट होईल.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे सरळ रूष्ट व संगतवार चर्य होतो. आवां निराशीनी मांडलेला मार्ग याच्याशी छळतो की नाही ते पाहूं. पृष्ठ ५६ २५७ वरील दोन नका' पहावे. आकृति नं.१: मिराशींचा मार्ग पहिल्या आकृतीत पाहिलं म्हणने दितेल की, मेयाचा प्रवास उत्तर मग पश्चिम व पुन्हां उत्तर असा आहे. कालिदानाने सांगितले की, प्रयन पचिनेकडे वा तर मिराशीचा मेष प्रयन उत्तरेला जातो. पश्चिनेनंतर कालिदान सांगतो, उत्तरेकडे जा, तर निराशींचा नेव उत्तर संपवून पचिनेकडे वळतो आहे. अशी नेमकी उलटापालट निराठीच्या मार्गात होते. अशी दिशा चुकविणारा मेष रामगिरीवरचा नव्हे ! रामटेकवरचा नेष कालिदासाला अभिप्रेत असलेला मेव नाही आणि तो पचाने रामगिरीवर पाहिलेला नाही! याकृति नं.२: यक्षाचा मार्ग रानगड ते विदिशा (मिलसा) हा मार्ग मेवदूतांतील वर्णनाशी सहजतेनेंच नव्हे तर सनकतेने कसा डुळतो ते पहा, यशाचा मेघाला सष्ट आदेश असा की प्रारंभी पश्चिमेला जा. किचित् पश्चात् जन. देय किंचित् याचा अर्थ योडेते पश्चिमेला असा नसून कांहासे पथिनेला अना आहे. याचे कारण सट आहे. ते हैं की पुर्दै नागांवर लागणारा अमरकंटक अगदी सरळ पश्चिनेला नसून किंचित् खाली आहे. न्हमने अलेर उचर दिशेला जान्याच्या दृष्टीने पहावा किंचित् मागे सार्वे लागते. म्हणून किंचित् म्हणजे कांहीत व योडेसे आणि पश्चात् म्हनने पश्चिमेला व मागे अशा दुहेरी अयाने हे दोन शब्द कवीने मोठ्या चानुवर्याने योजले आहेत. त्यांचा अर्थ ययानमवध्यावयाचा आहे. या ओळीचे इंग्रजी माषांतर Travel somewhat towards the west, i, c. to say, a little backwards and then again to the North. ससे करावे लागेल. आता याचा पडताळा पहा. रानडहून 'काहान पश्चिमेला' नाऊ लागले म्हणजे त्याच वाटेवर अमरकंटक, नन्दे नशीदार दृश्य व विदिशा ही यचोक स्पळे लागतात. विदिशेनंतर उमदिनीपर्यंतचा छोटासा वांडावळना जन मेवाचा सरळ उत्तरेकडचा मार्ग न होतो (न्य एवोचरेप.) उलटाशी ही स्थळे मेटन्या- करिता रानगडावून निघून पाच दिशेने हाच मार्ग आश्मावा लागदो!

·हे चित्र पहा-
भिलसा
जवरूप
रामगड
अमरकंटक
22
अमरवाडा
रामटेक
82
83
नागपूर
..
आकृति : चुंकीचा मेघमार्ग : रामटेक ते भिलसा

·आणि हे चित्र पहा- भितसा जयतपर अमरकंटक रामगड 22 रामटेक. नागपूर० 82 93 भाकृति २ः परा मेघमार्ग : रामगड ते भिलसा रामगडहून मिलता म्हणजे विदिशेला जातांनाच फक्त नर्मदाप्रवाहांचे नक्षीदार दृश्य (मे० १९) दिसू शकते है यरील आकृतीवरून कळून येईल. शिवाय कवीने आधी पश्चिम मग उत्तर अशी वाट सांगितली आहे. (मे. १६) ·मेघदूतावर नवा प्रकाश niumsumaunimuasminemummmmmmmmmm MuseumalumilitHISHRUIIII रामगड हा अमरकंटक व नर्मदा यांच्या पूर्वेला-पण जरा वर १८ अंशांवर आहे. तेव्हां रामगडहून निघणाऱ्या मेघाला अमरकंटकवरून नर्मदेच्या स्फुटितप्रवाहांवरून जावयाचें म्हणजे पश्चिमेलाच पण किंचित् मार्गे यावे लागते. येथे किंचित् पश्चात् ब्रज हा शब्दप्रयोग वापरून कांहींसें पश्चिमेला व थोडेसे मार्ग असे दोनहि अर्थ दाखविणारा खुबीदार व बहारीचा श्लेष कालिदासाने बुद्धिपुरःसर योजला आहे, तो लक्षात आणला पाहिजे. हा अर्थ प्रतीत झाल्यावरच मार्ग जुळून आनंद होतो कवीच्या शब्दयोजनेंतली मार्मिकता ध्यानात येते. किती थोड्या शब्दांत तो आपले काम साधतो! हे अल्पाक्षररमणीयत्व ( Economy of Words) तर त्याच्या महाकवित्वाच्या मुकुटातील तुरा आहे. कालिदासाचा बारकाव 14 सफाई त्याच्या काव्याच्या रोमारोमांत भरलेली पाहून आश्चर्य व कौतुकाने मन थक झाल्याशिवाय रहात नाही. या बाबतीत एक गोष्ट विसरता कामा नये. दिशांचे उल्लेख बिनचूक येत हैं खरे; पण ते स्थूलमानाने घेतले पाहिजेत. मेघाच्या संकल्पित प्रवासाची लांबी सुमारे १२०० मैलाच्या वर भरेल! भारताच्या भव्य पटावरील मेघ-दूताचा भव्य प्रवास म्हणजे बारीकसारीक कंटाळवाणे तपशील देणारे भूगोलाचे पुस्तक नव्हे. तो काही लढाईचा आराखडा नाही. ही मेघ-राजाची स्वारी काव्यप्रातांतली आहे.. तथापि त्यांतहि कालिदासाने भूगोलाला धोका दिलेला नाही. तसेच त्याने भूगोलाचे स्तोमहि माजवले नाही हे त्याचे वैशिष्टय. आपण भूगोल रचीत नसून काव्यगोल रचीत आहोत, याची त्याला जाणीव होती. कवीच्या दरबारांत भूगोलालाच काय इतिहासाला देखील मागच्या रागेंत उभे रहावे लागते. तिथे खाशांच्या पंगतीला बसणारे मानकरी वेगळे. सारांश, मेघदूत-काव्यांतील दिशेकडे स्थूल दृष्टीने पहावयास हवे, एवढ्या प्रचंड लाबीरंदीच्या प्रवासांत मैल, फूट, इंच आणण्याची आवश्यकता नाही. मिराशींप्रमाणे गाजरभर इकडे अथवा मुळाभर तिकडे होतांच त्यावरून प्रवासाची दिशा ठरविण्यांत हंशील नाही. कवीला, भूगोलाच्या जाळ्यात स्वतःला न अडकवून घेतां काव्य-भरारी मारण्याकरितां मोकळे रहावयाचे होते. म्हणूनच कालिदासाने एकाच ओळीत 'दिग्दर्शन' केले आहे. जिथे सामान्य कवि घोटाळला असता तिथे दोन शब्दांत दिशा दाखवून तो मोकळा झाला. ते दिग्दर्शन स्थूल असूनहि सूक्ष्म आहे ! किती बिनचूक, स्पष्ट व समर्पक ! ते याचून अणु मेघाची सबंध वाट डोळ्यांपुढे उभी रहाते. म्हणूनच रस्ता कळण्याकरितां मार्गदर्शक बाण काढलेली पाटी असावी तशी ती कालिदासाची ओळ काव्यरचा साधी असूनहि पकी लक्षात रहाते- किंचित् पश्चात् प्रा लघुगतिर्भूय एघोत्तरेण १५. येथे १५, १६ व १७ ही लक्षणे आम्रक्ट पर्वताशी संलग्न आहेत परंतु त्यांचा पारा विचार करण्याचे कारण नाही. कारण त्यात आपला आम्रकूट ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे नक्की कोणता, है मिराशींना निश्चितपणे सांगता येत नाही याचा निर्देश पूर्वी केलाच आहे. त्यामुळे या तीन कसोट्या लावून पहाण्याचा प्रश्नच उरत नाही ! अर्थात् हा न्यूनाचा दोष त्यांच्या माथी जातो. तथापि या बाबतीत आपल्याला काही अधिक प्रकाश पाहतां येतो की काय ते पाहूं. आम्रकूट पर्वत हा उंच व सानुमान (शिखर असलेला) आहे. (श्लोक १७) बहुधा उत्पत या शब्दावरून हा रामगिरीपेक्षांहि उंच असावा असे दिसते. आम्ही ज्याला आम्रकूट म्हणतो तो अमरकंटक ३४६८ फूट उंचीचा आणि विस्तीर्ण व भव्य आहे. इतका उंच पर्वत मिराशी म्हणतात त्या रामटेक-जश्लपूर वाटेवर से सातपुड्यापैकी होंगर आहेत त्यांत नाही. म्हणजे उंचीला अमरकंटक जमतो. शिवाय १६ व्या लक्षणांत आम्रकूटायर रान-वणवे लागतात असे वर्णन आहे. अमरकंटकाच्या दाट जंगलांत नेहमी मोठमोठे वणवे लागतात हे प्रसिद्ध आहे. पण त्याहीपेक्षा हे रान-वणवे किंवा दावामि विझविणारी जलवृष्टि येथे हमखास होते, असें कालिदासाने याच १७ व्या श्लोकांत वर्णिले आहे. त्याबाबत एक फार मनोरंजक व सूक्ष्म प्रमाण आम्हांस सांपडले आहे. हुबेहूब याच सृष्टिचमत्काराचे वर्णन कालिदासाने आपल्या प्रथमरचित अनुसंहारनामक काव्यांत (सर्ग २.२७) केलें आहे. या दोन काव्यांच्या एकर्तृत्वाचा हा आणखी एक पुरावा होय. पर्वताने श्रान्त मेघाला टेकण्याकरितां जागा देणे किंवा आश्रय देणे आणि उलट मेधाने त्या तापून निषणाचा सन्तान पर्वताला आपल्या जलवृष्टीने शांत करणे ही परस्परोपकारित्वाची अथवा पूर्वोपकारस्मरणाची ऋतुसंहारांतील कल्पना' कवीने मेघदूतांत आम्रकूटाला उद्देशून किंचित् अधिक खुलयून मांडली आहे. स्थलांप्रमाणे कर्याच्याहि काही न जपान्या खुणा असतात त्या अशा. शिवाय मौज ही की, अनुसंहारांतील ते वर्णन पावसाळ्यांतलें य विच्याच आहे ! जलधरविनतानामाप्रयोऽस्माकमुचैः भयमिति जलस्तीपदास्तोयनम्राः भनिशयपरपानिप्रीमवन्दः शिशामिः ममुरजनितनापं दादयन्तीव विभ्यम् (मनु. २:२७) या कनुमंहारांतील २७ व्या श्लोगन्नच मेघदूताचा १७ या श्लोक पाहेर आला आहे, हे सहज समजन्यासाररों आहे. कवि तोच, यमन वर्मेच, कल्पना तीच, मग त्यांतील पाय दिएप पर्वतदि वोच नभेल काय! होय, आम्रकूट सातपुडपांदला ९.कारिकारने शेन रदी पारसायकलनेचे गह गमारती, सागर र भार: ते प प्रतिनिध्यं पर धनः सनातनः (मुं. १.१०६) ·६० मेघदूतावर नवा प्रकाश உபயபடிபடிபயாயசாபமயடியடியாயாயாயாயாயாயபயடி नसून कालिदासाच्या आवडत्या विध्याचलांतलाच असला पाहिजे. आम्रकूट म्हणजे अमरकंटकच होय. आतां १७ वें लक्षण म्हणजे असे. रान-आंब्यांनी व त्यांच्या पिकलेल्या फळांनी हा आम्रकूट पिवळा रसरशीत व फुगीर दिसतो. त्यांत त्याच्या शिखरामायर कृष्णमेघ आरूढ झाला म्हणजे तो पर्वत वरून भूदेवीच्या स्तनासारखा शोमतो. या बहारीच्या कविकल्पनेला जुळेल असा भव्य, उंच व घाटदार पर्वत रामटेक-जबलपूर या रस्त्यावर आहे की नाही कोणास ठाऊक. अमरकंटक मात्र तसा आहे. १८ याचा विचार पूर्वी केला आहे. १९ यांतील नर्मदा-दृश्याचे वर्णन व वैशिष्टय मागें सागितले आहे. हे दृश्य- स्फुटितप्रवाहांचे दृश्य केवळ अमरकंटकावरून पश्चिमेकडे जातांनाच दिसू शकेल. (पुस्तकातील नकाशा पहावा.) हत्तीच्या अंगावर काढलेल्या चित्रविचित्र पढ्यां- प्रमाणे दिसणारे नर्मदा-प्रवाहांचे जाळे मिराशींच्या नरसिंगपूर-जबलपूर या दरम्यानच्या मागांत खासच दिसणार नाही. कारण तिथला नर्मदेचा प्रवाह अगदी एकेरी आहे. कालिदासाच्या या मुंदर उपमेमुळे नर्मदेचें एक विशिष्ट ठिकाण निश्चित करण्याची सोय झालेली आहे. त्यामुळे दक्षिणेकडून जबलपुराजवळ नर्मदेशी भिडणारा मेघ या मोहक दृश्याला व त्याबरोबरच रामगिरित्वालाहि मुकतो! हे नर्मदेचें दृश्य वैशिष्ट्यपूर्ण व अद्वितीय असल्यामुळे मिराशींची वाट-म्हणजेच रामटेक ठिकाण चुकते आहे, याबद्दल शंका रहात नाही. २० है पिसावे लक्षण २० व्या श्लोकांतलेच आहे. त्यात नर्भदेचे पाणी शोधून किंवा पिऊन पुढे जा (तोयमादाय गच्छेः) असें कषि मेघाला मांगत आहे. यांतला गच्छेः शब्द महत्त्वाचा आहे. कारण कवि या ठिकाणी नर्मदा ओलांड किंवा उल्लंघून जा अशा अर्थाचा शब्दप्रयोग करीत नाही, चर्मण्वती किंवा चंचळा नदी बाटेंत लागली असतांना ज्याप्रमाणे ती ओलांडून जा (ताम् उत्तीर्य १-४७) असे शब्द कवीने वापरले आहेत तसे या ठिकाणी नाहीत. म्हणूनच नर्मदेच्या प्रवाहा. प्रमाणे पूर्वेकडून पश्चिमेला मेघाचा प्रवास आहे, असा तर्क करण्यास जागा आहे. (The journey of the Cloud-Messenger is meant to be along the course of Narmada and along the Vindhya range and not across them.) नर्मदा किंचा विध्यपर्वतराजी ही भारताचे दक्षिण व उत्तर हिंदुस्थान असे मोटाले तुकडे करणारी महत्त्वाची मध्यरेपा होय. भास-काळांत तर विध्य हीच भारताची दक्षिणसीमा सामान्यतः समजली जात असावी. (हिमवद्- विंध्यकुंडलां मही) असा हा विंध्य (त्यांदन कालिदासाचा प्रिय व परिचित) अयया नर्मदा ओलांडायची झाली असती तर कालिदास त्याचा उल्लेख केल्या ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे शिवाय राहिला नसता असे वाटते, नर्मदा ओलांडावयाची आवश्यकता नसलेला प्रस्तुत पुस्तकांतील मागंच या लक्षणाशी जुळणारा आहे. शिवाय या लोकांत 'जांभळीच्या वृक्षांच्या राईने ज्याचा वेग अडविला आहे' असा नर्मदेचा प्रवाह कवीला अभिप्रेत आहे. जबलपुरापाशीं नर्मदेचे पात्र विस्तृत झाले असून प्रवाह रुंद व मोठा झाला आहे. यावरून वरील वर्णन नर्मदे. च्या पुढील मोठा होत गेलेल्या प्रवाहाचे नसून उगमाजवळच्या लहान अरंद प्रवा- हालाच अधिक लागू पडणारे आहे. यावरूनहि अमरकंटकाच्या जरा पुढे-म्हणजे उगमापासून फारसे दूर नाही असे ठिकाण व तिथला नर्मदेचा प्रवाहच कवीला अभिप्रेत आहे, हे उघड आहे. म्हणजेच हे वर्णनही रामगड-विदिद्या मार्गाला उपोद्लक असे आहे. २१ नर्मदेचे पाणी शोपून पुढे गेल्यानंतर मेघाला बरेचसे पर्वत (पर्वते पर्वते) मग दशाणदेश, त्याची राजधानी विदिशा व वेत्रवती नदी (हल्लींची बेटवा) ही स्थळे लागतील, असे वर्णन २१ ते २४ या चार श्लोकांत आहे. आतां नर्मदेकडे पूर्वेकडून आले किंवा खालून दक्षिणेकडून आले तरी वरील स्थळे लागणारच. तयापि मेघ पूर्वेकडून रामगड-अमरकंटकाकडून नर्मदेकडे येत आहे, हे पूर्वी दाख- विलंच आहे. त्याला वास्तविक अधिक पुराव्याची गरज नाही. तरीदेखील त्याच्या दृढीकरणार्य अधिक आधार मिळतो की काय पाहूं प्रत्यक्ष नसली तरी अप्रत्यक्ष व सूक्ष्म एकदोन प्रमाणे मिळतात ग्लोक २१ मध्ये अनुकच्छम् असा शब्द आहे. कच्छ म्हणजे नदीकाठची पाणथळ जमीन असा अर्थ देतात.श्री.रा.ग वोर- यणकर आपल्या मेघदूताच्या आवृत्तींत (पृष्ठ ३६) या लोकावरील टीत लिहितात- " अनुकच्चम् या शब्दाचा मार्गम् शब्दाशी संबंध जोडून त्याचा अर्थ 'तूं नर्मदेच्या काठाकाठाने या मार्गाने गेलास' असा केलेला एके ठिकाणी पहाण्यांत आला. अनुफच्छम् मार्गम् म्हणजे 'कांठा- कांटाने गेलेला मार्ग' हा अर्थ चांगलाच दिसेल ह्यांत संशय नाही." हा अर्थ नुसताच चांगला नव्हे तर दिशेच्या दृष्टीनेंहि योग्य ठरतो, कुणाच्या कांठाफांठाने जायचे ? अर्थात् नर्मदेच्या. कोणत्या कांठाने ? अर्थात् पलीकडच्या म्हणजे उत्तरेच्या. पण पलीकडचा कांठ गांटायचा तर दक्षिणेकडून (रामटेक- कडून येणाऱ्या मेघाला नर्मदा ओलांडावी लागते, त्याचा तर उलेख नाही. वरें ते एक सोडले तरी आतापर्यंतची दक्षिणोत्तर दिद्या संपून मेघाला पश्चिमेकडे वळा. वयास हवे. तसा दिशा बदलण्याचाहि मेघाला आदेश नाही! म्हणजे मेघाला अगदीच यायावर सोडल्यासारखे झालें ! उल्लुक यक्ष आणि त्याच्या मागे असलेला सूरमबुद्धीचा कालिदास तसे करणार नाही. शिवाय 'पश्चिम' गुंडाळून ठेवून उत्तरदिशा पकडलेल्या मिराशींच्या मेघाला आतां मधेच नर्मदेच्या काठाकांटार्ने ·६२ मेघदूतावर नवा प्रकाश wwwIRDAINIDIARIOMI mannaahIRINEner wwmasummernaman- पश्चिमेकडे वळण्याचा काय अधिकार? पण विदिशेकडे म्हणजे भिलशाला यों वायचे तर पश्चिमेला गेलेच पाहिजे. अशी मिराशींच्या मेघाची धरसोड होऊ लागते! रामगडहून म्हणजे पूर्वेकडून येणारा मेघ मात्र कालिदासाच्या शब्दाबाहेर जात नाही. तो रामगड-अमरकंटक-नर्मदाप्रवाहांचे नक्षीवजा दृश्य इत्यादि कालिदासाच्या टाईम-टेबलांतील सर्व स्टेशने यथास्थित घेऊन नर्मदेवान ( along the river) तिच्या पलीकडच्या काठाकाठाने (कारण त्याला नर्मदा ओलांड- ण्याची जरूरच नाही) दशार्ण देशाला प्रफुलित व इंसांकित करीत आणि वेत्र- वतीचे मधुर जल भृकुटिवक्र मुखाप्रमाणे चुंबीत विदिशेला मर्जेत पोचणार, यांत शंकाच नाही. कवीचे ऐकणारा मर्यादाशील मेघच आपल्याला हवा आहे ! याखेरीज २२ व्या श्लोकांतल्या 'पर्वते पर्वते' या प्रयोगावरून मेघाला पुष्कळ पर्वत वाटेत लागणार असे दिसते, परंतु मिराशींच्या अर्थानुसार म्हटले म्हणजे विंध्य पर्वताची आडवी रांग भेदून अथवा ओलांडून पुढे जावयाचे. तसे केले असतां पुष्कळ पर्वत लागण्याचा संभव नाही. उलट नर्मदेच्या काठाकाठानें गेलें म्हणजे विंध्याचलाची पर्वतरांग भेदून असें न होतां रांगेवरून अर्थात् पूर्वेकडून पश्चिमेकडे-नर्मदेशी समांतर दिशेने असा अर्थ बसतो. तोव समर्पक. एकंदरीत या दोन-तीन श्लोकांतील सूर 'पूर्व-पश्चिम वहातो आहे, हे मार्मिकांना प्रतीत होईल. २२ हरिणी व मोर (उत्तर मेघ ४१) असावयाला गर्द रान किंवा जंगल लागते. रामटेकवर तसें अरण्य नाही किंवा पूर्वीहि असण्याची शक्यता नाही. त्याप्रमाणे नदी किंवा जलप्रवाह (नदीवीचिषु) हेहि रामटेकावर नाहीत. शिवाय जलसानिध्याशिवाय हरिणी कुठल्या? हे सर्व वर्णन रामगडला मात्र पूर्णतया लागू पडते. आजहि तेथे हरिण- हरिणींचे विविध जातींचे मोठाले कळप व मोर एवढेच नव्हे तर रानहत्तींचे कळप, रान-बैल इत्यादि अनेक जातींचे पशु व पक्षीहि आहेत, जलप्रवाह तर भरपूर आहेत. २३ येथे हिमालयावरून म्हणजे उत्तरेकडून दक्षिणेकडे वारे (उ.मे४४) वाहत असतात. (अर्थात् पावसाळी म्हणजे मॉन्सून वारे सोडून. कारण वर्षाऋतूच्या चार महिन्यात ही वाऱ्याची गति नेमकी उलट असते.) वर्षातून आठ महिने सामान्यत. वाऱ्यांची दिशा उत्तरेकडून दक्षिणेकडे किंवा काटेकोरपणाने बोलावयाचे झाल्यास वायव्येकडून नैऋत्येकडे असते म्हणून हे लक्षण उभय ठिकाणांना लागू पडण्यासारखें आहे. तथापि हिमालयावरून खाली तिरकस रामगडच्या दिशेने वहात येणान्या वायांना मधे आडकाठी नाही. उलट हिमालय आणि रामटेक यांच्या दरम्यान विध्य आणि सातपुडा याची दुहेरी उंच तटबदी आहे. रामटेकची टेकडी ठेणगी ·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे ६३ " असल्यामुळे हिमालयावरच्या देवदारुट्टमांच्या संयोगामुळे सुगंधित झालेले वारे तिथे कितपत पोचूं शकतील याची शंकाच आहे. धातुराग म्हणजे रंगीत दगड नव्हे ! २४ हे शेवटले लक्षण मौजेचें व स्थलनिश्चयाच्या दृष्टीने फार महत्त्वाचे आहे. उत्तर मेघ ४४ व्या श्लोकांत यक्ष शिलाखंडावर धातुरागांनी आपल्या प्रियेचे चित्र काढतो, असे शब्दचित्र कालिदासाने रंगविले आहे. हे लक्षण आपल्या रामटेकला लागू करून दाखवावे या हेतूने मिराशी लिहितात- 'या पर्वतावर (रामटेकवर) सर्वत्र तांबूस रंगाचे दगड दिसत असल्याने यक्षाला आपल्या प्रियेचे चित्र शिळेवर काढण्याकरितां घातुराग मिळविण्यास मुळीच प्रयास पडले नसतील."-सं. मु. ६२ कशीतरी ओढाताण करून येन केन प्रकारेण आभास उत्पन्न करण्याने चुकीचा सिद्धान्त फार काळ टिकणार नाही. धातुराग म्हणजे दगड नव्हे. धातु' म्हणजे खनिज पदार्थ, गैरिक किंवा डोंगराच्या पोटांत सांपडणान्या खनिज वस्तु ( minerals) आणि राग म्हणजे रंजकद्रव्ये अर्थात् ज्याने रंगवितां येईल असे पदार्थ, दगड कितीही तांबडे-अगदी लालमडक असले तरी त्यांनी काढलेल्या रेघा तांबड्या उठायच्या नाहीत ! मग ते चित्र बठायचे कसे आणि दिसायचे कसें ! सारांश, या ठिकाणी खनिज नैसर्गिक द्रवीभूत किंवा पातळ करता येण्यासारखे नैसर्गिक रंग कालिदासाला हवे आहेत. चित्रे काढण्याला रंग हवा, तिथे दगडाचें काम नाही. म्हणून मिराशींचे विधान भ्रमोत्पादक आहे. अशा उडतपगड्या १. पातुराग:-धातवः मेरिकादयः। त एर रागाः रंजकद्रयाणि । -महिनाद. कालि- दाहाने असाच धातुरागांचा निर्देश कुमासंमत्रांत (सर्ग १-१) केला आहे. हिमालयावर भामरा या धानुरागांचा उपयोग भारत्या सौन्दर्य प्रसाधनाकरितां-हस्तगदादि अपयब रंगारंग्या- करिता करतात. या ठिकाणी विशेषतः ददा रग अभिप्रेत आहे. धातुमचा-धातुमर i. e. plenty of minerals used for decoration purposes. The celestial nymphs used the minerals for decorating their bands, feet etc. The Himalayas thus provided materials for the toilet of the Apsarases. (Notes by Prof. R.D. Karmarkar p.6) यावरून भंग रंगविता येईल किंवा चित्र पउरितां सांड अस सनिज पदार्य अपवा नेसर्गिक पीमून रण कालिदासाला . माभिदेत आहेत, हे उपह आहे. भानुराग म्हनजे ताबहा मोलसर रंग याचे भानसी एक र प्रमन कुमारसममात सांपडते. कालिदासाने इथे पा धातुरम मा सदवारला आहे. (र्ग १-७) विधा- संदरी मरगंबर लार रंगामा पादरसने भारी माहित असे तय वर्णन आहे.

·६४ "मेघदूतावर नवा प्रकाश Auraniumiummmmmmmmmmmunanatmosusumaunt intamanirusutrumonRINAMEnhian संशोधनी प्रवृत्तीने इतरांचा कसा गैरसमज निर्माण होतो ते पहा. बहुधा मिराशींच्या या 'शोधा'वर विसंबून बनारसचे प्रो. भगवतशरण उपाध्याय यांना रामटेकची खात्री पटली! India in Kalidasa या ग्रंथांत (पृष्ठ ७२) ते विश्वासाने लिहितात- There is another name Sinduragiri i e. the Vermilion Point' given to Ramtek because of the red stone, which when Zewly broken, looks bloodıred, especially when the Sun shines on it. It is sigaificant that while staying here the Yaksha portrays the figure of his wife on the stone with red-stone, which is geru.: असो. रामकेटवर आढळणारा तांबडा दगड गेर किंवा 'रंजकद्रव्य ' नव्हे. या दगडाचा लाल रंग शोभे असून उपयोगाचा नाही. त्याने यक्षाला किंवा कोणालाहि शिलेवर चित्र काढतां किंवा रंगविता येणे शक्य नाही. या रुक्ष तांबड्या दगडाखेरीज दुसरे कोणतेंहि नैसर्गिक खनिज रंजकद्रव्य रामकेटवर सांपडत नसल्यामुळे मिराशींचे लक्षण लटके पडते. याच्या उलट रामगड पर्वत पहा. तेथें पांढरा व तांबडा नैसर्गिक ओला रंग (मलमासारखा) सांपडतो. आजहि आसपास राहणारे लोक या रंगांनी आपल्या झोपड्या व अंगणे रंगवितात. एवढेच नव्हे तर तधील गुहेत जी प्राचीन चित्र दिसतात ती याच रंगांनी रंगविलेली आहेत. असे तज्ज्ञांचे मत आहे. यासंबंधीची अधिक माहिती पुढच्या प्रकरणांत. रामटेकमध्ये राम नाहीं आतापर्यंत केलेल्या चोवीस लक्षणांच्या विवेचनावरून नागपूरजवळचें राम- टेक हे मेघदूतातील 'रामगिरि' होण्याला योग्य नाही, असे दिसून येईल. प्रस्तुत प्रकरणाचे शेवटी परिशिष्टांत सदर वैशिष्ठयें रामटेकला जुळत नाहीत त्याचे एक तौलनिक कोष्टक तयार करून दिले आहे. त्यांत ही वैशिष्टयें रामगड पर्वताला कशी लागू पडतात हंहि नमूद केले आहे. म्हणून पहिली दोन प्रकरणे वाचल्या- नंतर या कोष्टकावरून दोहोचा तुलनात्मक बोध होईल. एकाच दृष्टिपातांत त्याचा एकूण निष्कर्ष असा : चोवीसापैकी एक' लक्षण जुळणार आहे. दोन काहींशी जुळणारी आहेत. सात जुळतात की नाहीत हे नक्की सांगता येत नाही कारण त्यांचा आम्रकूटच मुळी पका नाहीं। अर्थात् हा दोष त्यांच्या माथीं. तीन लक्षणे १ है जुळणारे एकुलते एक लक्षण (=कुड्याची फुलें) इतके सामान्य आहे की, तें रामटेक- लाच काय पण मारतांतील शेकडों मैंगराना लागू पडेल. त्यामुळे त्यांत वैशिष्टय किया निर्णायकस्य नाही.

·रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे न जुळणारी, पांच मुळीच न जुळन्यासारखी आणि उरलेली सहा जुळणे सर्वथैव असत्य. त्यांतहि मौज अशी की, नेमनी महत्त्वाची व अवश्य बळावपाला पाहिजेत अशी जी वैशिष्टये ती तर रामटेकशी हमखास जमत नाहीत. संख्याबलाने हा प्रश्न सोडवाक्याचा म्हटला तर रामटेकविरुद्ध सहजच निकाल लागेल. तथापि हा यस-प्रश्न गणितशास्त्रांतील नसून काव्यशास्त्रांतील आहे. लक्षणांच्या संख्येला महत्त्व असले तरी त्यांच्या स्वरूपालाहि किंमत आहे. पण त्याहि दृष्टीने रामटेक लटका पडतो. चौवितांपैकी एकहि विश्वास पटविणारे वैशिष्ट्य रामटेकजवळ नाही! व्यक्तीच्या, बलुच्या अगर स्थळाच्या तत्पणाचा पाद (Question of Identity) उपस्थित झाला म्हणजे शादितीकरितां सर्वच्या सर्व लक्षणे तनावी लागतात असे शास्त्र आहे. न्यायालयीन कामकाजांत हीच कसोटी' पाळली जाते. बहुवेक खुणा जनूनहि एक खूण विरुद्ध गेली तरी ती तत्पमाला दाधक ठरते. प्रस्तुत विषय काव्यांतील वर्णनाचा व प्राचीन इतिहासाशी संबद्ध असल्यामुळे ही कडक कसोटी सौम्य कस्न रामटेकच्या सिद्धान्तकारांना योडीशी सवलत देण्यास हरकत नाही. तथापि काव्यदृष्ट्या व ऐतिहासिक दृष्ट्या ज्या असामान्य, वैशिष्टयपूर्ण य व्यवच्छेदक खुणा (Distinguishing features) आहेत, त्या न जमून घकावयाचे नाही. रामगिरीच्या म्हणून वर्णिलेल्या अशा मोठाल्या खुनांपैकी एकहि रामटेकी जुळत नाही! एवढेच नव्हे तर त्या खुनांचा अमाप प्रत्ययाला येवो. कुंडलीतील एकहि गुण न जनतां दोबांचे टम लागायचे कसे? शब्दार्याची ओढा. ताप व दादरावण संबंध लावल्याला मुद्धां सीना आहे. उदाहरणार्य, उत्तुंग, भव्य, उंच शिखर असलेला, राम-संबंधित, धातुराग-समन्वित, तीतेने लान केलेला, जलप्रवाहयुक्त, गर्द झाडीने आच्छादित ही महत्त्याची लक्षणे मनपसंत व विधासो- लादक रीतीने जुळल्याशिवाय रसिकांचे समाधान होगार नाही. अगदींच मास्न नटकून वैद्यबुया किंवा कुंवं टाका आणि पाटलीण म्हणा असा प्रकार कसा चालेल ? कांही काळ संभ्रम झाला तरी परीक्षेच्या वेळी काच ती काच आणि नणि तो माण! पासेरीज आगसी एक मौगोटिक प्रनाग रामटेकच्या विरुद्ध आहे. मेष आणि वारे को यहातात, त्यांची दिशा ठरलेली आहे. कवींनाणेच वारे देखील स्खेर य निरंकुश मासले तरी दोघांनाहि निसगांच्या दिशेन्या उलट जान्याचे लाट्य नाही. मेघदूतात ही गोट प्रत्यपाला देते. मिराठीचा मेघ दिपार्वत भेदून अपना संपून जाऊ पहातो. परंतु यामांची ती दिशा नाही. त्यापस्न निराधींचा मार्ग निसर्गविरोधी अतएव असंभवनीय आणि म्हणून कालिदासाटा अमित असने शस्य नाही, हे दिसून येईल. 1. Fall text of the Jodebent in Bhoval Sanyasi Csso a 1123.

·मेघद्वतावर नवा प्रकाश MILARISINSIDHI mesusumanoissteamImmunism. ARMIRMALINI. मेघदूताच्या श्लोक ८ मधील 'त्वामारूढं पवनपदवीम् ' यांतील पवनपदवी या शब्दप्रयोगातील मर्म टीकाकारांच्या नजरेतून सुटले आहे असे दिसते. पदवी याचा अर्थ अमरकोशांत अयनं वर्त्म मार्गाध्यपंथानः पदवी सृतिः । असा दिला आहे. पावसाळी वाऱ्याची वहाण्याची एक ठराविक दिशा, चाकोरी अथवा ' मार्ग' असतो, हे कालिदासाला माहीत होते, हे यावरून उघड दिसते. वारे चिन्थ्यराजीची दुहेरी रांग भेदून जात नाहीत-जाऊ शकत नाहीत. अडतात. मग रामटेकचा मेघ नर्मदा ओलांडून सरळ उत्तरेकडे जाणार कसा? जड मेघांचा सूत्रधार जो वारा, त्याची वहाण्याची दिशा ती नव्हेच मुळी. निसर्ग रामटेकच्या, विरुद्ध आहे ! अर्थातच ज्या दिशेने यारे वहात नाहीत व मेघ जात नाहींतःतिकडून कालिदास आपला मेघ नेण्याचा अनावश्यक अट्टाहास करणार नाही, हे सांगणे नकोच. मेघदूतांतील वर्णनाशी रामटेक जुळत नाही. रामगिरि म्हणजे नागपूरजवळचे रामटेक नव्हे. आतां मध्यप्रदेशांतील रामगड पाहूं. तो पुढच्या प्रकरणांत दिसेल. * * ·परिशिष्ट: २ रामगिरीच्या लक्षणांचें तौलनिक कोष्टक है तौलनिक कोष्टक मुद्दाम पहिल्या व दुसऱ्या प्रकरणांच्या दरम्यान दिले आहे. रामगिरीची चोवीस लक्षणे रामटेकला कशी लागू पडत नाहीत आणि रामगडी कशी जुळतात, हे तुलनेने एकाच दृष्टिपातांत समजून येईल. रामटेकच्या बाबतीत लक्षण जुळत नसेल तेथे नकारार्थी एक फुली दिली आहे. जे लक्षण मुळीच जुळत नाही, त दोन फुल्या व जे लक्षण जमणे सर्वथैव अशक्य, तेथें तीन फुल्या मांडल्या आहेत. रामटेक पक्षाचा आम्रक्टच निश्चित नाही! म्हणून त्या त्या जागी प्रश्नचिन्हें घालावी लागली! " " पूर्ण जुळते " ? " " ---.-..-.xx -- . रामगिरीची चोवीस लक्षणे रामगड रामटेक १ सीतास्नान पूर्ण जुळते XXX २ ऋषींचे आश्रम XX ३ उंच, शिखर असलेला xxx ४ येथे कुड्याची फुले आहेत जुळतें जुळते ५ उंच व भव्य xxx ६ रामपदचिन्हांकित ; येथें राम सीतेसह यनवासांत राहिले xxx येथे प्रतिवर्षी नियमान जलवृष्टि ८ उंच शिरसर व सोसाटयाचा यारा xx ९ पायथ्याशीं गांवढळ त्रिया (मुग्धसिद्धांगना) १० निचुल नामक स्थळ किंवा सरस अशी येताची झाडे xx आसपास खेडवळ असंस्कृत स्त्रिया ? १२ घनदाट छायेच्या वृक्षांची गर्द झाडी x १३ याच्यालगत नांगरण्यालायक 'माल' क्षेत्र १४ येथून पश्चिमेला जाऊन पुढे उत्तरेला गेले की अलंका लागते. xx १५ याच्या काहीशा पश्चिमेला आम्रपूट पर्वत १६ आम्राट तो की ज्याच्यावरील रान-यणवे प्रतिवार्षिक मेघदृष्टीने विसतात. २७ आनटाची स्तनसहराता २८ आम्रपटाच्या आसपास जंगली लोकांची वस्ती १९ पाटेंत नर्मदा हचीच्या अंगावरील वेलबुट्टी. सारसी दिमेल. पूर्ण जुळते xxx २० नर्मदेचें पानी द्योतून पुदे जा-ओलांद असे नाही. दळवें २१ नंतर दगणं, विदिशा व वेत्रवती नदी पूर्ण जुळते कांहीमें जु. २२ येथे हरिणी, मोर, नदी किया जलप्रवाह xx २३ येथे वारे उचरेफदन दसिनेमटे काहींसेंज. २४ घागुराग अपना रंजर-द्रव्ये. पूर्ण दुग्ने xxx " " " ? ? 2 - " ·परिशिष्टः २ मेघदूतांतील क्रमवार स्थळे येथें मेघदूतात प्रथमपासून अखेरपर्यंत लागणाऱ्या स्थळांची क्रमवार यादी दिली आहे. रामगिरि ते विदिशा या स्थळांबद्दल व मार्गाबद्दल अनिश्चितता असून पुढची स्थळे बहुतांशी निश्चित आहेत. श्लोक स्थळे श्लोक ४३ ४५ ४८ १ रामगिरि २माल ३ आम्रकूट ४ विध्य ५ रेवा ६ दशार्ण ७ विदिशा ८ वेत्रवती ९ नीचैगिरि १० वननदी ११ उज्जयिनी १२ निर्विन्ध्या १३ सिंधु १४ अवंती १५ सिप्रा १६ गंधवती १ १७ गंभीरा १६ | १८ देवगिरि १७ | १९ चर्मण्यती १९ | २० दशपूर १९२१ ब्रह्मावर्त २४ २२ कुरुक्षेत्र २५. २३ सरस्वती २५ | २४ कनखल २६/२५ गंगानदी २७ २६ हिमालय २८ २७ श्रीचरणन्यास ३० २८ क्रौंचरंध्र २९ कैलास ३२ ! ३० मानससरोवर ३६, ३१ अलका ५२ ५३ ५३ ५५ ६६ परिशिष्ट:३ मेघाच्या प्रवासाची दिशा रामगड ते विदिशा : पश्चिम विदिशा ते उजयिनी : आणखी पश्चिम (वक्रः पंथाः) उजयिनी ते अलका : उत्तर ·झोत २ रा रामगड हाच रामगिरि भापच्छस्व प्रियसखममुं तुंगमालिंग्य शैलम् । वद्यैः पुंसां रघुपतिपदैः अंकितं मेखलासु ॥ - मेघदूत, लोक १२ था. मध्यप्रदेशाच्या ईशान्य टोकाला उंच शिखरांनी मंडित असा एक भव्य व उत्तुंग पर्वत आहे. तो घनदाट वृक्षांनी आच्छादिलेला तसाच वन्य पशुंनी गजबजलेला आहे. त्याच्या कडेपठारांवरून आणि गर्द रानांतून हत्तीचे व हरणांचे कळप हिंडत असतात. गवा, रानबैल आणि वाघांच्या डरकाळ्यांनी हा पर्वत निनादित होतो. नानाविध पक्षी आणि त्यांचे आवाज यांचा किलबिलाट येथे चाललेला असतो. हल्ली येथील उदात्ततेचा, एकांताचा व निसर्गरम्यतेचा उपभोग फक्त पशुपक्षीच घेतात. याच्या गगनचुंबी शिखर-माथ्यावर राम-लक्ष्मण- सीता यांच्या प्राचीन मूर्ति आहेत. पण त्यांचे दर्शन कोणी घेत नाही. जणूं अजूनहि ते पुराणपुरुष वनवासांतच आहेत ! तेथील शिळेवर रामचंद्राची कोरलेली पावले आहेत. पण तिकडे कोणाचें पाऊल वळत नाही. हा पर्वत उपेक्षित आहे. बिचाऱ्याचे नांव फार थोड्या स्मरणशील नकाशांखेरीज कोणाला माहीत नाही. त्याच्याकडे जाण्याला रस्ता नाही. हत्तीवरून जावे लागते. हा पर्वत दाट अरण्याने वेढलेला आहे. इतका की, काही ठिकाणी उन्हाचा कवडसाहि पडत नाही. सूर्यकिरणांनाहि दाद न देणाऱ्या आसमंतातच्या जंगलांतून हत्ती सोडेने चाटतील वृक्षांच्या फांद्या मोडीत मार्ग काढीत पुढे जातो. याची एकूण उंची ३२०२ फूट आहे. जनिनीपासूनची त्याची तळची बैठक ऐरणीच्या आकाराची असून ती अंदाजें २५०० फुटांपर्यंत आहे. त्यावर पटार असून त्याच्या उत्तर मागी उंच शिखर किंवा डोळे फिरविणारा मुळका आकायांत घुसला आहे. पर्वतशिसरावरील या गिरिशृंगाची उंची सातआठशे फूट असेल. माथ्यावर या पर्वताच्या पोटांत एक विस्तीर्ण आणि लांबच लांब (अदमासे ४५० फूट) 'आरपार गुहा किंवा १ ही हाधिकोड नावाची नैसनिक भारपार गुहा, पालील निझर मागि त्याचा पर्वत दमारन सोडणारा निनाद ही तीन वैशिष्टय पर महत्त्वाची भाईत. त्याचा एकत्रित संयोग बन्यत्र कोटेंहि मादरत नाही. या तिहेरी शिपातमुरेच भाराला सरा रामगिरि य चित्रकूट भोटगन काटना गार भाहे. मगढ%= रामगिरि-चित्राट या मिदान्तापासो का माहे मटतरी चालेल.

·७० मेघदूतावर नवा प्रकाश WAMIL RememmenmiRammanmasmein 0mmusalm बोगदा आहे. त्याला विवर किया विल (मराठी बीळ ) म्हटले तर अधिक बरोबर होईल. किंबहुना याच शब्दांनी त्याचे वर्णन प्राचीन वाड्मयांत आलेले आहे. ही गुहा एखाद्या अजस्र प्राण्याच्या उघडलेल्या तोंडासारखी दिसते. त्याच्या आत स्वच्छ व सुंदर पाण्याचा एक झरा डोंगरांतून पाझरून वहात आहे. त्याच्या पडणाऱ्या पाण्याच्या ध्वनि-प्रतिध्वनीने हा पर्वत सदैव निनादित होत असतो. या विवराच्या मागील बाजूस डोंगरांत राम, लक्ष्मण व सीता यांच्या नांवाच्या नैसर्गिक गुहा आहेत. त्यांच्याभोवती रामचरित्राच्या अनेक दंतकथा चिकटलेल्या असून त्या अजूनहि तेथें घुमत आहेत. तिथे गेले म्हणजे त्या ऐकू येतात. रामाचे वृत्तान्त आणि त्याच्या जागा तिथले लोक आजहि दाखवितात. आसमंतातची अनेक स्थळेहि रामलक्ष्मणाच्या नांवांशी निगडित अशी आहेत, त्यांनीहि अद्यापि राम-नाम सोडलेले नाही ! प्राचीन परंपरेने जपलेला हा डोंगर फार प्राचीन काळापासून- सुमारे ४९०० वर्षांपासून प्रसिद्ध आहे. हाच हल्लीचा'रामगड पर्वत. वाचकहो, पुन्हा एकदा 'चित्रकूट' म्हणून याच पर्वताची भेट फिरून आपल्याला घ्यावयाची आहे. यास्तव त्या दृष्टीने आतापासूनच त्याला नीट निरखून ठेवला पाहिजे. तूर्त रामगड हाच कालिदासाच्या मेघदूतातील रामगिरि हे या प्रकरणांत पाहूं. कालिदासाने रामसंचारित चित्रकूटाचाच आपल्या काव्यमय भाषेत रामगिरि केला. आणि त्यानंतर बदलत्या काळाने राम कायम ठेवून गिरीचा गड केला. नांवें बदलली पण यस्तु तीच आहे; तिघांशीहि रामाचा घरोन्याचा संबंध आहे. रामाशी एकरूप झाल्यामुळेच त्याचेही । एकरूपत्व सिद्ध होण्याला मदत होणार आहे. हा रामगड रामाच्या केवळ कोरलेल्याच नव्हे तर खऱ्या पावलांनी फसा अंकित झालेला आहे, हे उत्तरोत्तर स्पष्ट होत जाईल. वस्तुतः कालिदासाने वर्णन केलेला रामगिरि म्हणजेच प्रसिद्ध चित्रकूट असावा, ही कल्पना मेघदूताच्या प्राचीन संस्कृत टीकाकाराना होती. म्हणून त्यांनी रामगिरिः अत्र चित्रकूटः' असे भाष्य केले आहे. पण मध्यंतरी म्हणजे अलीकडे अय्यल इंग्रजीपासूनच्या संशोधक विद्वानानी कामतानाथजवळचा बुंदेलखंडांतील एक ढोंगर चित्रकूट म्हणून कायम केला. सदरचा हलींचा 'चित्रकूट ' रामटेकप्रमाणेच ठेंगू आणि सामान्य आहे. नांव 'सोनूचाई आणि हाती कथलाचा वाळा' या म्हणीप्रमाणे त्या चित्रकूटात चित्रविचित्रपणा नाही आणि फूट म्हणजे शिसरहि नाही! याच्या आधारे भिरागीनी चित्रकूट हा सरा रामगिरि होऊ शकत नाही असें सिद्ध फेलें ! आणि शेरा मारटा, की " टीकाकारांच्या ठिकाणी चौकम्युदि नसल्याने त्यांनी या प्रभाचा सोल विचार रामगड परत पायाच्या माश्यारी भरभु शाकिर गुहा यांचे रिस्ट्रिक्ट गहोरिपर. मरवि.कन रोम I.CS.यानी कमें बर्गन (१९.५) पु पापया हाम्मा मातोपिरत दिल ते. , . या ·रामगड हाच रामगिरि ७१ केला नसावा." चुकीचा रामागेरि चुकीच्या चित्रकूटाशी ताडून पाहतांना बिचाया मल्लिनायप्रभृतींच्या चौकमबुद्धीची चूक निघाली! असो. हे प्राचीन टीकाकार विदग्ध, बहुश्रुत आणि मार्मिक होते. विशेषतः मल्लिनाय आणि पूर्णसरस्वती यांची टीका तर फारच मूलगामी व रसोद्माही आहे. वस्तुतः या पंडितांनी प्राचीन काव्यादिकांवर स्वतःची बुद्धि घासून ज्या 'दीपिका' प्रज्वलित करून ठेवल्या आहेत, त्यांच्याच उजेडामुळे आपण अधिक शोधाशोध करूं शकतो. शिवाय परंपरेने ते प्राचीन काळाच्या अधिक जवळ होते. त्यांच्या काळी, 'रामायणावरून फ्ल्पना नुचून कालिदासानें आपलें मेघदूत रचलें अशी पितापुत्रपरंपरेने चालत आलेली समजूत प्रचलित होती. लोक तसे बोलत होते. आमची तर खात्री आहे की, आपले प्राचीन ग्रंयकार अधिक चौकस व अधिक सूक्ष्मवुद्धीचे होते. पूर्वीच्या परंपरेने आणि मेघदूतांतील वर्णनावरून मल्लिनायप्रभृति चौकस टीकाकारांनी रानगिरि वरोदर हेरला होता. रामगिरि म्हणजेच चित्रकूट हैं समीकरण आपल्याला इतर प्रमाणांनीहि उद्भासित होगार आहे. पण मध्यंतरी संशोधनाच्या घालमेलीत रामगिरि गेला नागपूरजवळ, आणि चित्रकूट नेला बुंदेलखंडांत. रामगड राहिला जागच्या जाग्यावर -अंधारांत ! एका बलूची अशी नित्यळी यात्रा झाली. रामगिरि चित्रकूटाग्री जमेना आणि रामटेक रामगिरीशी जुळेना!'वलुनि अवस्वाऽरोनः' हे या घोटाल्याचे कारण होते. त्यामुळे या बाबतीत संशोधनाच्या क्षेत्रांत गोधळाची परिस्थिति उत्पन्न झाली आहे. 'तुझे आहे तुजपार्टी परि दं जागा चुकलागी पानुकारामाच्या उकीप्रमाणे या प्रसिद्ध पर्वताच्या बाबतीत स्थिति होत होती. परंतु उराशी बाळगलेला चुकीचा रामगिरि आणि चुकीचा चित्रकूट सोडून दिले आणि नजरेआड झालेल्या रामगडला त्या जागेवर बसविलें, म्हणजे या चित्रकूटाच्या एकत्वाचे दुवे एकमेकीत घट्ट बसून ती सांखळी किती नुसंगत व अमेद्य होते हे दिसून येईल. पण त्यासाठी पायरीपायरीने गेले पाहिजे. प्रथम रामगडचा परिचय. रामगड पर्वत प्राचीन-अतिप्राचीन काळापासून प्रसिद्ध आहे यात शंका नाही. हा पर्वत' विघ्याच्या रांगेतलाच एक भाग. याचे नक्की स्यान म्हणजे छत्तीस- गड प्रांतांत सिरगुजा संस्थानांत (२२.५३ उचर ४८२.५५ पूर्व) या अक्षांश- १ रामगिरःवित्रारम्प आभम वमतिम् पके स्तान्... महिनाथ, मे. पहिल्या कामी टीका. २. नमैदच्या दोन्ही पनी पहरेदा पर्वतरांगा पूरी विय ईनांव होते. आरमों पापपंकडून अफगानिस्तानातून काया पानांच्या साइटीची व राज्याची विध्यपर्वतमालाही दक्षिणमा होती. भाय, रामप्रभूति आय-राजांनी ही सोमा ओठादन आ सस्कृति व वर्चस्व साली दक्षिन टोकाट रेटीत नेले.शिप हा भरतभूमीना विधनारा, दक्षिणायन [पुढील पानारर चाल ·७२ मेघदूतावर नवा प्रकाश HIUMIONLIMILARIANTRAMMAmAAMRASIRI रेखांशांवर आहे. यालाच पूर्वी ऋक्ष किंवा ऋक्षवान् असें नांव होते. ऋक्षवान् पर्वताच्या एका बाजूला नर्मदा व दुसऱ्या बाजूला महानदी असा उल्लेख महाभारतांत (शांतिपर्व अ० ५२.३२) आढळतो. टॉलेमी या पर्वताला Ouxenton आणि विध्यालाQuindon अशी नावे देतो. यावरून टॉलेमी नर्मदेच्या उत्तरेला असलेल्या विध्यरांगेच्या मध्यभागाला ऋक्षवान् समजत होता, असे दिसते. रामायणांत' व कालिदासाला हा नर्मदेजवळचा ऋक्षवान् म्हणून अभिप्रेत होता. सर्व संशोधक हाच प्राचीन ऋक्षवान् पर्वत असें मानतात. हा रामगड पर्वत प्रयागच्या खाली म्हणजे आमेयेस सुमारे दीडशे मैलांवर आहे. (अक्षांश रेखांश २२.५३ उत्तर ८२.५५ पूर्व) हाच प्राचीन ऋक्ष पर्वत किंवा त्याचा भाग. रामायणांत (किष्किंधा कांड अ. ५० ते ५३) या ऋक्षपर्वताचें विस्तृत व सूक्ष्म वर्णन आहे त्यांत असलेल्या नैसर्गिक आरपार गुहेला ऋक्षविल म्हणजे ऋक्ष पर्वतांतलें बीळ अथवा विवर असे संबोधले आहे. मागील पानावरून चालू] उत्तरापथ असे दोन विभाग पाहणारा होता. गुजरायपास्न बिहारपर्यंत पसरलेल्या या विस्तीर्ण पर्वताच्या दुहेरी सांखळीला प्रथम विध्य हीच सामान्य स्थूल व समावेशक सज्ञा होती. मागाहून सोयीप्रमाणे व व्यवहारानुसार त्याच्या निरनिराळ्या भागांना निराळी नावे देण्यात आली असे दिसते पारियात्र, वेर्य, प्रस्रवण, ऋसवान्, मेखल इ. इ. मेखल पर्वत म्हणजे मध्यप्रदेशांतल्या गोंडवनातील मैकल होंगराची राग होय. या रागेचें पूर्व टोक म्हणजेच प्रसिद्ध अमरकटक- नर्मदेचे उगमस्थान. म्हणूनच मर्मदानदीला मेखल-मुता असे प्राचीन नांव आहे. पारियात्र पर्वताचा जुन्यांत जुना उल्लेख बौधायनाच्या धर्मसूत्रात सापडतो. २ ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठं अध्यास्ते नर्मदा पिवन (रामायण). वप्रक्रियां रक्षवतस्तटेषु (रघु. ५.४४) शिवाय 'मारतभूमि भोर उसके निवासी' पृ.६३ पहा. ३. हैं प्रभविल असलेलें विंध्यातले उच शिस्तर म्हणजेच चित्रकूट पर्वत होय. हे पुढे खद कालिदासाच्या वर्णनावरून स्पष्ट होईल. ही भारपार गुहा म्हणजे रामगहला चिटाशी 'जोडणारा' भक्कम बोगदाच आहे. दोघाचे हे भद्वितीय वैशिष्टय लक्षात आणल्यावर रामगढ हान चित्रकूट याबद्दल शंका रहाण्याचे कारण नाही इतर प्रमाणे पुष्टीदाखल आहेतच. तथापि ही भकम साखळी भाषीप कढवून घेण्याची ज्योना जिज्ञासा असेल त्यानी चित्राट-वर्णनाचा कालिदासाचा हा शोक (रघु ११.१७) कादून पहारा. धारास्वनोद्गारि दरीमुखोऽसौ । शृंगाप्रलमांबुदवप्रपंकः ।। कालिदासाने भारस्पा शैलीनुमार चित्राटाच्या नेमक्या वैशिष्ट्यावर बोट ठेवलें भाई वर्णन- फौशल्प ते हैं. कालिदास हा शम्दाने चित्र काढणारा प रंग भरणारा कुशल चितारी होता रामा- पणाने पिप्रकगच्या वर्णनात शंभर शोक सची धानले आहेत. कालिदासान्या एका शेमावरून चिनकूट भोटरहून कादाय! असो. या शकावरून कालिदास रामगहालाच चित्राट समजत होता है उपह आहे आणि प्रिस्टाहाच त्याने मेघदूतांतील 'रामगिरि' मनविता यांत काय संशय .

·रामगड हाच रामागिरि ७३ दुर्ग ऋक्षबिलं नाम दानवेनाऽभिरक्षितम् अवकीण लवावृक्षः ददृमुस्ते महाबिलम् तत्र क्रौंचाश्व हंसाश्च सारसाश्वापि निष्क्रमन् (कि.५०.८/९ इ.) याच गुहेत हनुमान् वगैरे वानरवीर सीताशोधार्य आले होते, असे वर्णन आहे. यावरून या स्थळी किंवा याचे आसपास राम व सीता पूर्वी रहात असावेत. पूर्वीच्या वास्तव्यस्थळीं शोध करणे ही गोष्ट स्वाभाविक व अनुभवसिद्ध आहे. रामगड' हे नांवच मुळी रामगिरीपासून झालेले आहे. राम कायन राहून 'गिरी'चा गड झाला.शब्दाच्या अपभ्रंशाचे अगदी हुबेहूब असेंच दुसरे उहाहरण खुद्द मेघदूतांतच सांपडते. कालिदासाने उल्लेखिलेल्या उज्जयिनीजवळच्या देवारीलाच (मे. लोक ४५) हल्ली देवगड म्हणतात. मराठीत रायगिरी-रायरी-रायगड असे रूप झाले आहे. रामगड डोंगरावर एकच प्राचीन देवालय आहे आणि ते रामाचें असून सर्वोच शिखरावर वसलेले आहे. त्याच्या अतिप्राचीनत्वाची एक खूण म्हणजे त्या देवळाच्या बांधकामांत घडीव दगड किंवा चुना वापरलेला नाही. दगडावर दगड ठेवून देऊळ उभारले आहे. हे चौकोनी दगड एवढे मोठे आहेत की, ते पर्वत माथ्यावर कसे चढविले, याचे संशोधकांना कोडें आहे. त्यांत राम, लक्ष्मण, सीता यांच्या मूर्ति असून शिवाय हनुमान, मरत, विष्णु यांच्याहि प्रतिमा आहेत. इतस्या उंचावर रामादिकांच्या मूर्ति तेथील रानवास्तव्याच्या स्मरणार्थ स्यापिल्या आहेत, हे उघड आहे. रामगड हे जसें रामाचें नामरूपाने स्मारक आहे तसे हे मूर्तिरूपाने स्मारक. सीतेच्या दोन्ही हातांत कमंडलू आहेत.'(फोटो पहा) यावरून या प्रतिमा वनवासकाळांतील आहेत, हे स्पष्ट आहे. रामगडावर दरपी चत्रांत फार मोठी यात्रा भरते, ही गोष्ट सूचक व महत्त्वाची आहे. रामगड डोंगर, त्यांतील गुहा, तेथील कोरीव शिलालेख व अजिंटयाप्रमाणे रंगविलेली चित्रे यांचे प्राचीनत्व-अतिप्राचीनत्व सिद्ध करणान्या सालील गोष्टी महत्वाच्या आहेत. पहिली महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे येथे अशोकाच्या काळचाप्राचीन कोरलेला शिलालेख आहे. सन १९१४ मध्ये भारतीय पुराणवलुसंशोधन खात्याने बोलाविल्यावन्न कलकत्याचे सुप्रसिद्ध चित्रकार श्री. असित हलदार रानगड- संशोधन सफरीत तेथे गेले होते. त्यांनी मॉडर्न रिदाच्या १९१५ सालच्या ऑक्टोबर- १गर्न दा संस्कृत सदाचा अ६ विवर किंवा आरतर गुहा, पोकळी असा आहे. (Ahollow, hole, Care आपदा कोस) रासदाचा मागतात गड असा होतो भमें पररचने म्हटलें भाई. रामाने थे भगर भमरस दास्तन्य केलें त्या रामगडच्या नमनिक भारतार गुहेला रामगतं अमें नाव प्राचीन काटी पहई अम्ने दरी त्याचा भाश रामगड असाच होईट. २ गमगरह मना भानसी एक वैशिष्टय हनजे सदा, रामारय हावाहाताना नन्न उजम्या हाताला माद!

·HuamnamainRUAmmmmmmmunmun mmsneumouminemamaem- ७४ मेघदूतावर नवा प्रकाश अकांत त्यासंबंधी एक वितृस्त लेख स्वतः काढलेल्या चित्रांसह दिला आहे. त्यांतील महत्त्वाचे भाग आम्ही विषयानुसंधानाने खाली नमूद करीत आहो. रामगडवरील गुहांतील चित्रे ४९०० वर्षांपूर्वीची आहेत असे मानतात. श्री. हलदार लिहितात- We were Commissioned to copy out the ancient fresco paintings on the ceilings of certain cares (on the Ramgarh Hills ) supposed to be 4900 years old. (p.370 ) जोगिमारा नावाने प्रसिद्ध असलेल्या गुहेच्या छतावर रंगीत चित्रे आहेत. त्या चित्रांच्या प्रतिकृति काढून घेण्याकरितां ती न्याहाळीत असतांना एक नवी मौजेची गोष्ट श्री. हलदार यांच्या निदर्शनास आली. या दर्शनी चित्रांच्या खाली त्याहीपेक्षा पूर्वीच्या काळांत कादलेल्या चित्रांच्या रेषा त्यांना उमगल्या! While engaged in copying these paintings we came across some clever lines of earlier drawings which had been ovidently covered up by the later paintings. Thus we found that the cave very probaby possessed drawings of a superior class at some unknown period in the past. On later times (undoubtedly far remote from the present day) some people appear to have covered up the former paintings with a thick coating of white colouring matter and left behind these clumsy daubs of their own, ( p. 385). सदरील चित्ररेखनांत तांबडा, पांढरा व काळा असे तीन रंग वापरलेले आहेत. चित्रे व त्यांतील प्रसंग ह्यांचे वर्णन श्री. हलदार यांनी केले आहे. चित्रांचा विषय, प्रसंग व पार्श्वभूमि लक्षात येत नाहीत इतकी ती प्राचीन आहेत. पण त्याचा अधिक विस्तार नको. हा चित्र-समूह सदैव एक न उकललेलें गूढ म्हणून राहील असे काहीसे निराशेचे उद्गार हलदार यांनी काढले आहेत. त्याचममाणे जोगिमारा आणि सीताबेंगरा या गुहांच्या दगडी भिंतीवर कोरलेले लेख आहेत. त्यांतील लिपि अशोकाच्याहि पूर्वीच्या काळांतील आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. There are incriptions deeply engraved on the stone-walls of the Jogimara and the Sita-Bengra Cares. They record a love affair between a dancing girl and a sculptor. Dr. Bloch and others have attempted to prove that the characters ara older even than those of Ashok's time. असाच अभिप्राय बेगलर व डि. गॅझेटियर यांनी व्यक्त केला आहे. रामगडभोंवती दंतकथांनी आपले दाट जाळे विणलें आहे. त्यांचा सगळा ओढा रामाकड़े आहे.

·रामगड हाच रामगिरि मयांत दंतकयांचे महत्व टुब्सन दा. दंतच्या अर्धवट झोन उठविलेल्या नागनानारखे विचूक बोलत असते. घड ना तर ना लोरें दंदच्या न्हवे तत्व व असत्य यांची एक संनिश्र कन्या माहे-गोषही आहे. या दंतश्यांचा अनोटा दृत्तान्त संपूर्ण मरंदना कन्यालायक नसला तरी ओइलक पुरावा म्हणून त्यांचा पार उपयोग आहे. दंतकयेची देही केल्नुद्धांमुळालेरीज किंवा आधारा. शिवाय वाटत नाही. स्वतंत्र विद्याननीय प्रमाणे लागि त्यांच्या जोडीला पुष्टि देणा-या प्राचीन दंढरया मना रोड दुहेरी पुराना मात्र अधिक संबीर ठरतो. किंबहुना स्वठंब पुरान्याचा तन्ना इतिहासाच्या पानावर दंदन्यांच्या 'चुकांनी पका ठोकला जातो, अहि म्हणन्यात हरकत नाही, म्हणून दोन्ही गाडून पहात पुढे न. मंघदतांतील वर्णन रामगडचे आह आता रामगिरीची कालिदासोर, कोच लव रामगडमी ताडून पाहू या. दी यी जुळदान हे पूर्वीच्याच प्रकरणांत योडयो दिग्दर्शित केलेले आहे. त्याखेरीज त्यांची अधिक माहिती य चिकित्सा थे नकार दाखल करतो. यांत त्यांतील महत्त्वपूर्ण वैशिश्यांचे विवेचन वित्ताराने व बाकीच्यांचे संचाने - अर्ने यो हृत-विलंदित होईल. पण त्याला इलाज नाही. हहींचा रानगड म्हणजेच प्राचीन चित्रकूट या मनेवाच्या प्रतिपादनाकरितां दागा आतांपासून राबून ठेवन्दी पाहिजे. रामगड ठोच चित्रकूट हा सिद्धान्त एकदा प्रत्यापित झाल्यावर जोपार्ने रानगडच मेषदूतांतील रामनिरि यात्राहि दो मकन पुरावा होऊ शकतो है नुन वाचकांच्या लक्षांत पेईलच. १ सीताम्नान:-'इनन्जनयारलानपुपोदके पारसारम्न व माने' या अनेकवचनी प्रयोगान हैं राम-वनवासांतील पंन आहे, हे स्पष्ट साहे. उनकदनने तेथे एकदां लान के अना अर्थ नसून रान व सीता दीर्वकाळपाव टेथेच पण आलटून पालटन जागा म्हनजे मारन पदलीत रहात होते असा अर्थ अभिप्रेत आहे. आठां पावियपींची रानगइ-परंपरा पहा. रामगडच्या उंचनाम्यावर तीन मोठाल्या राहण्यासारख्या गुहा रान, मग व नीता यांच्या नावाच्या बाहेत. यांच्या वास्तव्याच्या क्या अजून मील दोन मांगतात. उंच शिखरावर चढन्यापूर्वी हॉगरमाप्यार एक रमणीय पटार आहे. स्पंदन एक झरा यहाउ आहे. दोच पुढे दहान सन्डेल्सया नदीचा उगम. या कन्याद रान, टाना यदा पानी वनवासांत मसनांना लान केलें, बशी आध्यापिका आहे. हिंदु यात्रेकरू प्रल मशांहि पा झवाला पवित्र व पुन्कदमानदात.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश Mamainamunaupane At last yo reached an corated table and which yo bad to cross in order to get to the top of tho pcak, IVe saw on tho table land & spring which runs down & steep inclino and forms the BOUTCO of a river. Tradition has it that in the past age Sita, Ram and Lakshman once bathed at this very spot during the period of their banishment, Hindu pilgrims regard this spring as even more sacred than the Ganges itself. सीतामेंगरा हे गुहेचे नाव तेथील प्रादेशिक बोलींतले आहे. बेंगरा म्हणजे बंगला किंवा निवासस्थान असा अर्थ आहे श्री, हलदार यांनी लिहिले आहे की, प्रथमदर्शनी सीता-गुहा नैसर्गिक असावी असे वाटते. परंतु आंत जाऊन निरीक्षिल्या- नंतर नीट कल्पना येते. प्राचीन काळी तिच्यांत रहाणाऱ्यांकरिता सोयीस्कर व्हावी अशारीतीनें ही गुहा मोठ्या योजकतेने कोरलेली आहे या गुहेत एक कोरलेली खोषण (drain) असून ती भिंतीतून पलीकडे म्हणजे लक्ष्मणबेंगरा या गुहेत जाते. वनवासाच्या काळांत लक्ष्मण उपोषित असतांना त्याची तहान भागविण्याकरतां बेलफळापासून तयार केलेले पेय सीतादेवी आपल्या गुहेतून या कोरलेल्या दगडी खोबणीच्या द्वारा लक्ष्मणाकडे पोचते करीत असे, अशी कया येथें प्रचलित आहे. (हलदार पृष्ठ ३८५). लक्ष्मणाच्या गुहेत रामलक्ष्मणांच्या धनुर्धारी भग्नावस्थेत असलेल्या प्रतिमा दृष्टीस पडतात. २ 'रामगिर्याश्रमेषु' या अनेकवचनी प्रयोगाचा अर्थ यक्ष विरहोन्मादामुळे आपली निवासस्थाने सारखी बदलत होता असा मालिनाथाने केला आहे. परंतु कवीने हा अर्थ मनांत वागवून अनेकवचनी प्रयोग केला असेल असे वाटत नाही. ही 'मल्लिनाथी' मागाहूनची आहे. यांतली खरी मख्खी अशी आहे की, रामचंद्र बनवासाला निघून चित्रकूट वनांत आले तेव्हां तरूंच्या खाली अनेक ठिकाणी आश्रमांत रहात रहात अखेर चित्रकूटाच्या म्हणजे रामगिरीच्या माथ्यावर येऊन पाँचले. अर्थात् सीता बरोबर होतीच. त्यामुळे त्या त्या स्थळींचे उदकप्रवाह तिच्या स्नानामुळे पावन झाले, असा ह्यातील गर्भितार्थ आहे. नुसत्या, ' आश्रमेषु' या पदाच्या बहुवचनावर मल्लिनाथी करून भागणार नाही. त्याच्याशी जनकतनया- स्वानपुण्योदकेषु या विशेषणाचे लग्न लागलेले आहे, हे लक्षात आणले पाहिजे. यास्तव सीतेसह रामाचा संचार या ठिकाणी अभिप्रेत आहे. चित्रकूट व त्यावरील राम-सीतेचे अनेक स्थळी मुकाम हा रामायणांतील वृत्तान्त कालिदासाच्या डोक्यात असल्यामुळे त्याने हे बहुवचन वापरले, असे स्पष्ट दिसते. कालिदास रामगडावर निःसंशय आला असला पाहिजे, हे मागे एकदा सूचित केले आहे. त्या काळी राम कुठे कुठे राहिले याबद्दलच्या कथा व आख्यायिका परंपरेने खासच प्रचलित असतील. ती टिकाणेहि लोक एकमेकांना श्रद्धेनें व कौतुकाने दाखवीत असतील.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश MunnamewanmayanamaANIMAaunusmmunmummasummonmenuemiunanumanAmmmmmuneAnim मेघ आला असतांना होणे शक्य आहे हे सांगणे नकोच. तथापि सुदैवाने या बाबतींत वाचकांना आपल्या कल्पनेला इतका ताण देण्याचीहि जरूरी नाही. श्री० असित हलदार यांना या श्लोकांत वर्णिलेल्या दृश्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला व ते सिद्धांगनांप्रमाणेच मुग्ध व चकित झाले ! रामगडच्या पायथ्यागी असलेल्या उदीपूर गावांत त्यांचा तळ असतांना~- TVhile we were in camp at Udipur we had a pleasant view one day of a fleecy cloud overhanging two peaks and the scene reminded us of the following lines in the Cloud Messenger of Kalidas:- अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि- हेष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धांगनाभिः स्थानादस्मात्सरसनिचुलादुत्पतोदड्मुखः खं दिइनागानां पधि परिहरन्स्थूलहस्तावलेपान् ॥ १४ ॥ The sight of thee will drive to plainsurprise, The Şiddha wives in wonder, face up turned, They will ask, if winds are tearing off the peak, As leavest thou this Asram cool and wet, With Nichala woods, do thou avoid The moving Ding-Naga's trunks and shoot up high The picture drawn by the popt seemed to stand before our eyes in all its reality. ज्या ठिकाणी हुबेहूब तसेच दृश्य दृष्टीला पडून तोच कालिदासाचा लोक आठवतो व डोळ्यासमोर उभा रहातो, त्या स्थळाची वेगळी तरफदारी करण्याचे कारण नाही. कवीला त्याच्या वर्णनचातुर्याची पावती आणि लेखकाला आपल्या सिद्धातसत्यतेचा पडताळा याहून अधिक तो काय मिळावयाचा? ४. कुदज कुसुम :--कुड्याची फुले येथे मुबलक आढळतात. परंतु सामान्यतः ती कोणत्याहि डोंगरावर मिळत असल्यामुळे हैं गमक निर्णायक म्हणतां येणार नाही. तथापि या ठिकाणी कुटज या शब्दानें कुड्याची फुले अभिप्रेत नसावीत. यासंबंधी मागील प्रकरणांत चर्चा केली आहे ती पहावी. ५. लक्षण ३ मध्ये याचा उल्लेख केलेला आहे. रामाची पावले ६. रघुपनिपदैः अंकितं -- हे सर्वात महत्वाचे व व्यवच्छेदक (distinguishing) लक्षण आहे. तथापि याची चर्चा पुरेशी झाली आहे. हाच चित्रकूट हे दाखविल्यावर हा डोंगर रामपदचिन्हांकित आहे हे सिद्ध करण्याची

·रामाची पावलें, रामगड
.
00000
30
" रघुपतिपदैः अंकितं मेसलाम"

·८० मेघदूतावर नवा प्रकाश ImanmmmHURIHIISmmsmummmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmsent गरज नाही. त्यांतून पदैः या बहुवचनाने पादुकांपेक्षा रामचंद्राचा प्रत्यक्ष वास निःसंदिग्धपणे सूचित होतो. म्हणूनच रामगिरि हाच चित्रकूट याचे हे बळकट प्रमाण होय. शिवाय रामगड पर्वतावर लक्ष्मणगुहेच्या बाहेरच्या बाजूस उजव्या शिलेवर पादुका कोरलेल्या आहेत. ओल्या मातीवर पावले पडल्याप्रमाणे हा ठसा मोठा विस्मयजनक दिसतो. प्रभु रामचंद्रांची पवित्र पदचिन्हें येथे उमटलेली आहेत, असे येथील लोक मानतात (चित्र पहा-पृष्ठ ७९) On the outside on the right wall looking towards the cave there is a strong impression of a footprint with the portrait of a warrior chiselled on it. We could not understand what it was but it looked very much like the impression of a man's foot on clay. The people hero regard it as an impression of the sacred foot of the great Rama. तथापि कालिदासाच्या सहजरमणीय शैलीप्रमाणे 'रघुपतिपदैः' या अर्थपूर्ण शब्दप्रयोगात दुहेरी किंवा तिहेरी श्लेष असावा, हे पूर्वी सूचित केलेलेच आहे. ही कोरलेली पदचिन्हें, या पर्वताला रामाचे प्रत्यक्ष लागलेले याय, याखेरीज भरताला रामचंद्राने दिलेल्या पादुका हा तिसरा अर्थहि या खोल कवीच्या मनांत नसेल असें म्हणवत नाही. ७ येथे प्रतिवर्षी नियमाने जलवृष्टि होते, असें मे० १२ व्या श्लोकावरून दिसते. वर्षाक्तूच्या आरंभी मॉन्सून म्हणजे पाऊस आणणाऱ्या वाऱ्याची व मेघाची दिशा हीच आहे. हे वारे नैर्ऋत्येकडून खालून वहात येऊन विंध्याला वळसा घालून पश्चिम-उत्तरेकडे वहात जातात.ही गोष्ट सहाव्या प्रकरणांतील भौगोलिक विवेचनावरून व वात-दर्शक नकाशांवरून लक्षात येईल. शिवाय रामगड हा विंध्याचलाचाच भाग. कालिदासाने ऋतुसंहाराच्या दुसऱ्या सर्गात पावसाळ्याच्या वर्णनाच्या निमित्ताने आपल्या आवडत्या विध्यपर्वतावरच्या पर्जन्यवृष्टीचेच वर्णन करून घेतले आहे. तोच देखावा-तेच पर्वत मेघदूतांतहि त्याच्या नजरेसमोर असले पाहिजेत. विशेषतः आम्रकूटाच्या बाबतीत तर हे कल्पनासाम्य व वर्णनसादृदय तंतोतंत जुळणारे आहे. ते पुढे पाहू. म्हणूनच रामगड व अमरकंटक हे विध्यराजीतले पर्वतच कालिदासाचे रामगिरि य आम्रकूट असावेत, याचे हे आणखी एक बलवत्तर प्रमाण होय. ८ या लक्षणाचे विवेचन पूर्वी झाले आहे. ९ मुग्ध सिद्धांगना (मे० श्लोक १४).-येथे सिद्ध या शब्दाचा अर्थ देवयोनि असा नसून भसंस्कृत, रानटी, मागासलेले लोक असा होतो, हे आम्ही मागे दाखविले आहे. रामगड व त्याच्या भोवतालच्या अरण्यांत अद्यापिहि आदिवासी लोकांची वस्ती आहे. एवढेच नव्हे तर हे लोक हली एक वेगळा प्रात करून मागत आहेत, ही गोष्टहि प्रसिद्ध आहे. त्यांच्यांत के. आणि खोराकू ·रामगड हाच रामगिरि अशा दोन जाती आहेत. पैकी खोराकु लोकांमध्ये Saddam नांवाची एक जमात आहे. (इंपीरियल गॅझेटीयर पृष्ठ २३४ व पुढे) हा शब्द मूल सिद्ध शब्दाचा अपभ्रंश असावा. हे रानटी लोक मेघदूताच्या कालाइतकेच हहींहि मागासलेले आहेत. त्याची कल्पना येण्याकरितां हलदारांचा एक छोटासा कारणापुरता उतारा देतो. Generally speaking the villagers were so timid that our arrival at the outskirts of a village was the signal for & general stampede and it was most amusing to find men, women and children attepting to hide themselves from our view in all sorts of odd nooks and corners. Jost of the people are aborigines. They look very much like the Jundas and Oraons of Chota Nagapur. They go by the name of Korwa. रामगड व भोंवतालचा प्रदेश गॉडयनांत मोडतो. तेथे आजहि गोंड लोकांची पुष्कळ वस्ती आहे. तयापि त्यांच्याहि आधी प्राचीन काळी तेथें कोल लोकांचे राज्य होते. तेथे आर्य लोकांनी येऊन जेव्हा आपल्या वसाहती स्यापल्या त्या वेळी त्यांच्या संस्कृतीचा तद्देशीयांवर बराच परिणाम झाला. त्यांचा धर्म, रहाणी व माषा यांवर आर्यांची छाप पडली. त्यामुळे तेव्हांपासून बरेच लोक हिंदुधर्मात आले व हिंदीचीच एक पोटबोली (dialect) बोट लागले. यानंतरच्या काळांत गोंड या प्रदेशांत आले व त्यांनी तेथील रहिवासी कोल लोकांना जिंकले व काहीना हांकून दिले. (Hunter: Statistical Account of Bengal Vol. XVII p.231). नुप्रसिद्ध रामायणसंशोधक श्री. आबा चांदोरकर यांनी गोंडवन भागांत जाऊन हिंडून बरीच माहिती गोळा केली आहे. ते सांगतात की, गोंड लोक स्वतःला रावणाचे वंशज म्हणवितात आणि रामचंद्राने आम्हांला आर्य किंवा हिंदुधर्माव आपले असे सांगतात. आपल्याकडे ज्याप्रमाणे हनुमानाचे देऊळ असते त्याप्रमाणे त्या भागांत प्रत्येक गांवांत दरानुखी रावणाची मूर्वि असते. या मूर्ति दोन फुटां- पासून २५ फुटांपर्यंतच्या असतात. या रावणमूर्तीची दसन्याला पूजा करतात. यावरून या भागांत राम व रावणाच्याहि आख्यायिका किती प्राचीन काळापासून चालत आल्या आहेत, हे कळून येते. १०. सरसनिचुलात (मे. लोक १४):- निचुल याचा अर्थ सर्व टीकाकारांनी येतस किंवा वेत असा दिला आहे. समुद्राळ असाहि एक अर्थ आहे, पण तोहि तितकासा जमत नाही. सरस म्हणजे फार तर ही वेताची झाडे एखाद्या तव्याचा किंवा ओव्याच्या कांटी असतील.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश तथापि एकंदरीत हा अर्थ समाधानकारक नाही. येताच्या झाडांखेरीज रामगिरीची पुष्कळ वैशिष्टार्थे असल्यामुळे एखादा प्रख्यात व जातियंत कवि महत्त्वाच्या ठिकाणी- रामागरीचा निरोप घेण्याच्या प्रसंगी-तांचे वर्णन करीत बसेल असे वाटत नाही. सरस व निचुल या दोन्ही शब्दांचा अधिक सरस, समर्पक व सास अर्थ असला पाहिजे. आमचे एक अनुमान आहे. पण चित्रकूटावरचे प्रकरण झाल्याशिवाय त्याचे औचित्य लक्षात येण्यासारखे नाही. म्हणून ते नंतर सादर कर. ११ लक्षण ९ संबंधीचे जंगली यस्तीसंबंधीचे विवेचन याहि मुद्दयाला लागू पडते. १२. रामगडवर घनदाट वृक्षांची गर्द झाडी आहे. हे लक्षण वर्णन करणाऱ्या पहिल्याच लोकांतले स्निग्ध व छायातक हे दोन शन्द कालिदासाने काही खास अर्थाने व कारणाने योजले आहेत. त्यांचा उलगडा पुढे होईल. तूर्त रामगडमोवती अरण्य किती घनदाट आहे याची कल्पना देण्याकरितां श्री. हलदार यांचे दोन उतारे नमूद करतो. रामगड व त्याच्याभोवतालचा भाग हा रानहत्तींचे वसतिस्थान आहे. अरण्य इतके दाट आहे की, काही ठिकाणी सूर्यकिरणांनासुद्धा प्रवेश मिळत नाही! मधून मधून कमलांनी फुललेली मुंदर सरोवरें अमून हे जंगल विविध पक्षिगणांच्या संमिश्र आवाजांनी गजबजलेले असते. The forest was so thick that in some places the sun's rare could hardly penetrate through the folhage.....the journey was enlivened by the sight of beautiful lakes full of lilies and by the sweet blended notes of various kinds of birds as we marched through the jungles. (p. 380-2.) प्रचंड रामगड पर्वतावर दोनदोनशे फूट उंचीचे प्रचंड सालवृक्ष आहेत. साल वृक्षालाच यक्षधूप असे दुसरे नाव आहे. यांत राळ असते. रामगडवर व या भागांत प्रचंड साल वृक्षाचे वैपुल्य आहे. यावरून या परिसरांत यक्षांची वस्ती होती असे दिसते. यक्षधूप हे नांव त्याचे गमक होय. १३. मालक्षेत्र (मे० श्लोक १६)-रामागरीच्या नजीक असलेले व कालिदासाने उल्लेख केलेले मालक्षेत्र कोणते, हे अजूनपर्यंत सशोधकांना समाधान कारकपणे सांपडलेले नाही. त्याचा शोध 'उदड्मुख' या १४ व्या श्लोकांतील शब्दावरून रामगिरीच्या उत्तरेला करतात. पण ते योग्य नसून मालक्षेत्र पश्चिमेच्या बाजूलाच असले पाहिजे हैं पुढे दाखविले आहे. रामगड डोंगर म्हणजे भोवतालच्या मैदानातून मध्येच वर निघालेला सुळका आहे. या प्रदेशालादेखील 'रामपूर टप्पा' म्हणतात, हे ध्यानात घेण्याजोगे आहे. रामगड पर्वताशी विंध्य पर्वतराजीची सांखळी मध्येच तुटलेली असून त्याच्या . - ·रामगड हाच रामागरि पश्चिमेला विस्तीर्ण पठार आहे. त्यालाच नकाशांदन छोटा नागपूरचे पठार असे नांव आहे. हे पठार संपताच अमरकंटक पर्वत म्हणजे नर्मदेचे उगमस्थान लागते व तेथपासून पुन्हा विध्याची रांग येट पश्चिमकिनाऱ्यापर्यंत जाऊन मिहते. म्हणजे रानगडहून पश्चिमेला अमरकंटकाकडे (आम्रकूट) जातांना मध्येच जे मोठे पठार लागते तेच किंवा त्यांत हे मालक्षेत्र असले पाहिजे. या पठाराचा रानगढलगतचा प्रदेश पूर्वीच्या मिरगुज्ञा संस्थानाचा पश्चिममाग होय. हा माग शेती करप्पालायक याहे व तेथे शेती करतातहि. त्यामुळे 'मद्यःसीरोल्कपणनुरमि' हे वर्णन या भागाला जुळन्यासारखे आहे. ""The other table-land trends to the west and, opening out 83 it goes, forms the main area of cultivated land in the State (Sirguja). -इंपीरियल गॅझेटियर व्हॉ. १७, पृ. १७०. शिवाय, रानगडावर उभे राहिले आणि नजर फिरविली की सहजच पश्चिमे- कहे पसरलेल्या या मोकळ्या मैदानाचा रमणीय देखावा दृष्टीस पडतो. एवढंच नव्हे तर हवा स्वच्छ असली तर त्यून भव्य अमरकंटक (आम्रकूट पर्वत) बुद्धा स्पष्ट दिसतो अमें म्हणतात. ."Ramgarh temple on tbe top of the hill-a magnificient place, whence may be seen the interminable hills of Chhori- Alahtin teprora, and on a clear day, it is said, even the famous Amarkantak. -Archaelogical Survey of India. rol. III p.31 onwards. मेवाच्या प्रवासांतील रामगड हैं पहिले स्टेशन आणि अमरकंटक हे नंतरचे स्टेशन ठरलें म्हणजे मधलें माल क्षेत्र हे या दोहोंच्या दरम्यान कुठेतरी असले पाहिजे हे उघड आहे. विल्सनवाहेब आम्रटलाच अमरकंटक मानीत नसल्यामुळे मालक्षेत्र येथेच म्हणजे छत्तीसगड प्रांताच्या उत्तर भागांत रतनपूरच्या उत्तरेस असावे अमें मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. ---The place here mentioced (Hal') must be somewhere in the vicinity of the chief town of the northern half of the province of हर्चा The only modern treces that can be found of it are in a place called माल्दाa little to the north of तनार हाही रवनपूरच्या उतरेला म्हणजे रामगडच्या पश्चिमेला जे माल्डा नांवाचे टिकाप आहे त्यालाच पूर्वी माल नांव असावे. माल्टा हे नांव 'माल', अभ्रष्टस दिसते. पण या वारीत तकं करप्पाचीहि बार नाही. कारण या भागांत पूर्वीच्या ·८४ मेघदूतावर नवा प्रकाश . सिरगुजा संस्थानांत राहणारे खोराकु हे आदिवासी लोक माल-धनी व महादेव यांना दैवत मानून त्यांची पूजा करतात.(डिस्ट्रिक्ट गॅझेट, छत्तीसगड पृ.२३४५) यावरून या भागाला पूर्वी माल हे नांय असावे, याबद्दल संशय रहात नाही. शकुन म्हणून उत्तरेला तोंड उदङ्मुखः याचा अर्थ कित्येक टीकाकार 'उत्तरेच्या दिशेने जा' असा करतात, पण तो बरोबर बसत नाही. येथपासूनच उत्तर दिशेने प्रत्यक्ष गमन करा- वयाचे असा अर्थ नाही-असणे शक्य नाही. कारण पुढच्याच १५ व्या श्लोकांत काहींसा पश्चिमेला जा आणि मग पुन्हा उत्तरेला जा' असा स्पष्ट दिशा-निर्देश केलेला आहे. ( -किंचित् पश्चात् प्रज १०) काहीशा पश्चिमेला जर जावयाचे आहे, तर त्याच्याच आधी उत्तरेला जायला कोण सांगेल तेव्हां या दिशेच्या प्रभाचे हैं 'उत्तर' चूक आहे. येऊन जाऊन उदङ्मुख आणि पथात् मज यांच्या दरम्यान फक्त एक मालक्षेत्र लागते. पण या मालक्षेत्रांत (माळरान किंवा पठारी प्रदेश) असे काय विशेष आहे की, ज्याकरितां पश्चिमेला जावयाचे असून कालिदारा उत्तरेला जायला मेधाला समिल? आधी उत्तर, लगेच बदलून पुन्हा पश्चिम आणि नंतर पुन्हा उत्तर-इतका द्राविडी प्राणायाम आणि आइपळशाचा मार्ग कशाकरितां ? कालिदास काही कारणायांनून वाकच्या वाटेला जाणारा मंद बुदीचा किंवा गयाळा कवि नाही. सारांश, मालक्षेत्राचा शोध रामगिरीच्या उत्तरेला न करता पश्चिमेला केला पाहिजे. उदङ्मुख या शब्दप्रयोगाने फयून जातां कामा नये. उदमुरर म्हणजे उत्तरेकडे तोंड वळवून म्हणजे रोख ठेवून म्हणजे असेर उपरेला जावयाचे आहे हे प्यानी पस्न उहाण कर, एयदाच अर्थ आहे. उदर म्हणजे उत्तर या शब्दाची व्याति अरोरच्या मुक्कामाची दिशा स्पष्ट करण्यापुरतीच मर्यादित आहे. शिवाय उदमुस हा सन्द उत्पत या कियापदाफदे जोडावयाचा भारे ये मज गमनाया क्रियापद पातलेले नरन रामगिरीहून उड्डाण करण्या. चीच पार किया निर्दिष्ट फेली आहे. म्हणजे निघतांना असेर उचर दिशा गांठा. वयाची आहे एवढीच पूर्वगूचना मेपास्म फराक्याची माहे, हे स्पष्ट आहे. म्हणून मालक्षेत्रापा उपाग व पापना रामगिरीच्या उत्तरेला करतात, ते युक्त नद. पखवः मारु पठार एक अप्रसिदय मामुली टिकाण आहे. मेपाच्या प्रसार मादी गरि रटेकर नदे. पारपूरक अपा, मेर भागांच्या रपळनकायांत मध्येच परीची जागा कोरी राहूं नये एक्न्याकरिता कामिक्षणाने या माल पटाराचा उपयोग करून घेतन्य आहे. गहना पळण्याजोग माहे. मेपर्वामा पापकोटारात कांही भर पटेम असे या माळरानांत कांहीच उगया नाही! या मारोवापिपी मेपर काम्पांज भारस्याना माहिती अशी ·रामगड हाच रामगिरि एवढीच मिळते की, नुकतेच नांगरले असल्यामुळे हे क्षेत्र म्हणजे शेतजमीन सुगंधित झालेली होती. नांगरण्याची क्रिया आणि सुगंधाची निर्मिति हा कार्यकारण- भाव स्पष्ट आणि प्रतीत होण्याजोगा नसल्यामुळे वाचकाला या दोहोंच्या दरम्यान पर्जन्यवृष्टि झाली असली पाहिजे, अशी एक मनची कल्पना करून ती गृहीत घरावी लागते. तेव्हां कांही सुसंगत अर्थ या मालक्षेत्राच्या वर्णनांतून निघू शकतो. याखेरीज मालक्षेत्राचे दुसरे वैशिष्टय किंवा उपयोग काव्याला नाही. त्यांत विशेष काव्योपकारक्ता अशी दिसत नाही शिवाय पावसाच्या पहिल्या सरीनै तत भूमि तृप्त व शांत होणे आणि त्यापासून विशिष्ट प्रकारचा आल्हाददायक सुगंध दरवळणे हा जो अनुभवसिद्ध साटिचमत्कार आहे त्याचा उल्लेख य वर्णन कालिदासाने खुद्द मेघदूतांतच अन्यत्र केलेले आहे. मग जवळजवळ अजागलस्तनवत् असलेला हा माल प्रदेश काव्यांत कसा घुसला? वाचकांच्या हे लक्षात येईल की, मधली मोकळी जागा मरण्याकरितां ही कवीची योजना आहे. रामगिरि आणि आम्रकूट या दोन स्थळांच्या दरम्यान जी मोठी लूट, पोकळी किंवा खड्डा पडत होता, तो भरून काढण्याकरितां घातलेली ही मर होय. मालक्षेत्र म्हणजे या दोहोंच्यामधील दुवा. चांगले कवि क्षुद्र व सामान्य गोष्टींचाहि आपल्या कामाकरितां आणि कामापुरता कसा उपयोग करून घेतात, याचे हे मालरान म्हणजे उकृष्ट उदाहरण होय. हा माल-प्रदेश जर उत्तरेला असता वर उत्तर-पश्चिम-पुन्हा उत्तर असा वाकडा वळसा कालिदासाने खास घेतला नसता. त्याला जर मेघाला पश्चिमेकडे न्यावयाचे आहे (नर्मदा, विदिशा व उजयिनी यांच्या रोखाने) तर कवि या मामुली मालक्षेत्राकरितां दिशांची इतकी घालमेल कशाला करील? म्हणून मालक्षेत्र रामगिरीच्या पश्चिमेकडेच असणे अधिक संभवनीय आहे. तसे पाहूं गेलें वर मेघाला पश्चिमेकडे नेणे हीच मुळी वाकडी वाट आहे ! पण वाकडी वाट होते याची कालिदासाला पूर्ण जाणीव आहे. वक्रः पंथा यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशा (श्लोक २७) धडधडीत वाकडी वाट होत चालली आहे, हे लक्षात येऊन आणि खटकत असूनहि कालिदास तरीहि त्या मेघाटा पश्चिमेकडे का ओढून नेत आहे ! के. शिवरामपंत परांजपे आपल्या सरस लेखांत (साहित्य-संग्रह माग १) त्याचे कारण देतात: "या प्रश्नाचे बसें उत्तर दिसते की, काही तरी कारणामुळे ही विदिशेच्या वाजूची वाट कालिदासाच्या विशेष परिचयाची आणि प्रेमाची असली पाहिजे. आपल्या मेघाला उत्तरेकडे जावयाचे आहे ही जाणीव कालिदासाच्या मनामध्ये जागत असतांनाहि 'परि परिचिता त्या त्या वस्तु न राहविती घिरा' या उत्तररामचरितांतील रामाच्या वचनाप्रमाणे कालिदासाच्या त्या त्या चिरपरिचित स्थळांविषयींचा योदा मेघाला उत्तर दिशेच्या ऐवजी ·मेघदूतावर नवा प्रकाश Reneuonmein Au ॥ पश्चिम दिशेकडेच-विदिशा नगरीकडे आणि वेत्रवती नदीकडेच-ओढून नेत आहे ! 'सद्यः सीरोत्कषणसुरमिक्षेत्रमारुह्य मालं । किंचित् पश्चाद् मज लघु- गतिर्भूय एवोत्तरेग' या ठिकाणी 'थोडासा पश्चिमेकडे चल, मग फिरून उत्तरेकडे जाशील,' असे कालिदास पूर्वमेघाच्या सोळाव्या श्लोकांत यक्षाच्या तोंडून मेघाला म्हणतो; आणि नंतर आम्रकूट म्हणजे अमरकंटकपर्वत, रेवा म्हणजे नर्मदा नदी, विदिशा नगरी, वेत्रवती नदी इत्यादि ठिकाणांची एकामागून एक रांग सुरू होते. इतका या विदिशा नगरीच्या प्रदेशाकडे कालिदासाचा ओढा कां? दूं आपली उत्तरेकडची वाट जराशी सोडून दे आणि पश्चिमेच्या दिशेला चल, असें कालिदासाने मेधाला का म्हणावे ? असल्या बारीकसारीक नद्यांचें कालिदास या ठिकाणी मेघाला उत्तरे- कडे पाठविण्याचे थाबवून वर्णन करीत बसला आहे, याचा अर्थ काय? या मभाचे एकच समाधान आहे आणि ते उत्तररामचरितांत म्हटल्याप्रमाणे 'तत् तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः' हेच होय. निर्विघ्या आणि सिन्धु, गधवती आणि गंभीरा, या नद्या निर्मनोविकारबुद्धीच्या तुम्हां आम्हां लोकांना कितीहि बारीकसारीक असोत; परंतु कालिदासाला त्या फार महत्त्वाच्या वाटत असल्या पाहिजेत, असे दिसते. एरवी त्यांचे तो वर्णन करीत बसला नसता. "उत्पतोदड्मुखः खं" असे १४ व्या श्लोकामध्ये म्हणून झाले नाही, तोंच लगेच "किंचित्पश्चाद् (पश्चिममागेन) मज लघु- गतिर्भूय एवोत्तरेण" या १६ व्या श्लोकामध्ये उत्तरदिशा सोडून मेघाला कालिदास पश्चिमेकडे नेत आहे आणि "चक्रः पंथा यदपि भवतः प्रस्थित- स्योतराशां" या २७ व्या श्लोकांत उत्तरेकडे जाणाऱ्या मेघाची ही जरी वाकडी वाट होत आहे, तरीहि उज्जयिनी नगरीकडे जाण्याचा कालिदास मेघाला आग्रह करीतच आहे, यांत कालिदासाचे या प्रदेशावरील प्रेम स्पष्टपणे व्यक्त होत आहे. " हे प्रेम जन्मभूमीच्या यात्सल्यामुळे असो, किंवा चिरसहवासाच्या बंधनाने असो, परंतु मुद्दाम याकही वाट काढून त्या पाटेंतील पारीक- गरीक नद्या धगैरेंचे वर्णन करीत बसणान्या कालिदासाचे त्या प्रांतावर प्रेम होते, अरों अनुमान कादण्याला येथे निर्विवाद जागा आहे." या विचारसरणीत परेच तथ्य आहे यात शंका नाही. कालिदासाचे प्रथम फाय्य अनुसंहार पिंप्यामायतींच विणलेले आहे. हे आम्ही मार्ग दाखापिलेच आहे. त्याला आपल्या लाडक्या विध्य-परिसरातली आवडती ठिकाणे यहये याचे स्थल- क्रमानुसार यर्णन फस्न घेण्याची हौस व संघि गधाययाची होती, असे दिसते. ती त्याने सांधली म्हणूनच मेघाचा मार्ग त्याने रामगाहून गुचीने मपमारमीच .

·रामगड हाच रामगिरि ८७ marwaresrantipunama SHRESMALSINADIMIRMIRRIArriuIMALA पश्चिमेकडे वळविला व अमेरकंटक, नर्मदादृश्य उरकून विदिशेला (हल्लींची मिलसा) भेट देऊन त्याला उज्जयिनीपर्यंत ओढले आणि अशा रीतीने आपला अंतःस्थ हेतु पूर्ण झाल्यावर मग त्याला उत्तरेकडे वळवून रीतसर इच्छित स्थळापर्यंत त्याची तजवीज लावली आहे. वर उल्लेखिलेल्या कारणासाठी व विदिशा, उज्जयिनी यांच्यासारखी उल्लेखनीय व काव्याला रंग चढविणारी स्थळे असल्यामुळे कालिदासाने पश्चिमेकडची वाट काढली हे ठीक आहे. परंतु पश्चिमेकडे जावयाला निघण्यापूर्वी मालक्षेत्राला भेट देण्याकरितां उत्तरेला उगीच एक वाकडी वेलांटी घेण्याला काही सबळ कारण नाही. यावरूनहि माल रामगिरीच्या पश्चिमेलाच असाचे, या म्हणण्याला पुष्टि मिळते. वर चचिलेल्या कारणांसाठी कालिदासाने हा पश्चिमेकडचा वाकडा रस्ता पत्करला असेल. परतु त्याबरोबरच हा त्याने वर्णन केलेला मार्गच मेघाच्या नैसर्गिक मार्गाशी व मान्सून वाऱ्यांच्या दिशेशी भौगोलिक दृष्टया बराचसा जुळता आहे, ही गोष्टहि लक्षात ठेवली पाहिजे. त्यावरूनहि रामटेकवरून निघालेल्या मेघाने मिराशी म्हणतात त्याप्रमाणे थेट सरळ उत्तरेला विंध्य व नर्मदा ओलांडून जाण्याची अशक्यता लक्षात येईल. रामगडवरून निघणाऱ्या मेधाचा वरीलप्रमाणे मार्ग मौगोलिक नियमांना धस्न आहे. उदङ्मुख हाच शब्द कालिदासाने अन्यत्र अनेक ठिकाणी वापरला आहे (रघु. ४.५९) तेथेंहि त्याचा अर्थ फक्त उत्तरेला तोंड कस्न एवढाच विवक्षित आहे. शिवाय ज्या रामायणांनुन कालिदासाने बऱ्याच कल्पना आणि शब्दप्रयोगहि जसेच्या तसे उचलून घेतले आहेत, त्या रामायणांतहि उदमुख शब्द फक्त वरील अर्थानेच वापरलेला आहे (रामा० अयोध्या. ९६.१२) यायस्न उदङ्मुख शब्दाचा 'उत्तरेकडे जा' असा अर्थ नसून उत्तरेकडे नजर ठेवून, उत्तरेच्या रोखानें, अखेर उत्तरेला जावयाचे आहे हे ध्यानात धरून, एवढाच मर्यादित अर्थ कालिदासाला अभिप्रेत आहे, हे स्पष्ट दिसते. प्राचीन काळी आर्य लोक उत्तर दिशा शुभ समजत असत आणि दक्षिण अशुभ समजत. दक्षिण दिशा ही राक्षसांच्या राहण्याची आणि म्हणूनच कदाचित् यमाची दिशा ठरलेली असावी. राक्षसांना 'नैर्मत ' म्हणतात यासाठीच. रामायणांत देखील रामचंद्र पनवासार्थ अयोध्येहून बाहेर पडले त्या वेळी जरी त्यांना दक्षिणेकडे गमन करावयाचे होते तरी रामाने शुभसूचक म्हणून रथाचें तोड प्रथम उत्तरेकडे केले होते. उदारमुख तं तु रथं धकार । प्रयाणमांगल्यनिमित्तदर्शनात् ॥ -अयोध्याकांड सर्ग ४६.३४ म्हणूनच मेधान्या प्रस्थानसमयीं-अगदी ऐन निघण्याच्या वेळी-प्रयाण- मांगल्याकरितां यक्षाने 'उदहमुखः उत्पत' असें मेघाला सांगितले असले पाहिजे.

·८८ मेघदूतावर नवा प्रकाश PATANAINA HereMan याचेच आणखी एक उदाहरण पहा. खुद्द कालिदासाने हा उदमुख शब्द रघुवंशाच्या पाचव्या सर्गात वापरला आहे. नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर तळ असतांना अज राजाने एका गजरूपधारी गंधर्वाला शापमुक्त केले. त्याने संतुष्ट होऊन राजाला प्रभावी अस्त्रमंत्र दिला. तेव्हां अजानें उत्तरेकडे तोंड करून त्याचा स्वीकार केला, हा कवीचा उल्लेख सूचक आहे. उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमंत्रं । जमाह तस्मानिगृहीतशापात् ।। यावरून शुभ व महत्त्वाची गोष्ट करतांना उदङ्मुख होऊन करावयाची, हा संकेत व प्रघात स्पष्टपणे दिसून येतो. घराबाहेर पडतांना मजूनहि उत्तरेकडे तोंड करण्याची चाल दिसते. प्रयाणमांगल्यनिमित्तदर्शन हेच उदङ्मुख होण्यांतील रहस्य होय. आधी पश्चिम, मागाहून उत्तर १४.येथून पश्चिमेकडे वळ आणि मग फिरून उत्तरेला जा म्हणजे अलका लागेल. (श्लोक १६), असे यक्ष मेघाला सांगतो. सबंध मेघदूत काव्यांत दिशेचा आदेश असा हा एकच आहे म्हणून त्याला फार महत्त्व. या प्रश्नाची चर्चा आतापर्यंत जागजागी विषयानुरोधाने आधीच येऊन गेली आहे. ग्रंथरचनेच्या सोयीकरितां लेखक विषयाचे अलग अलग भाग पाडून घेतो खरे, पण ते राजकीय हेतूने पाडलेल्या प्रांतांप्रमाणेच कृत्रिम ठरतात. लेखनाच्या ओघांत लेखणी शेजारच्या संलम विषयांत हिंडून आल्याशिवाय रहात नाही. आतां पूर्वी येऊन गेलेल्या विवेचनाखेरीज उपोबलक असे नवीन मुद्दे येथे मांडतो. मूळ श्लोक असा :-- सद्यः सीरोकपणसुराम क्षेत्रमारुह्य मालं। किंचित् पश्चात् ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ यांतील 'एव' हे पद फार सूचक आहे. याचा स्पष्ट अर्थ असा की, पुढे अखेरीस उत्तरेलाच जावयाचे असले तरी तूर्त पश्चिमेकडेच वळ. म्हणजे पश्चिमे- कडे वळण्यानें किंचित् वाकडी वाट होत आहे याची जाणीव 'एव' शब्दांत स्पष्ट पणे व्यक्त झालेली आहे. पुढे 'वक्रः पंथा यदपि भवतः' या २७ व्या श्लोकांत स्पष्ट शब्दांत व्यक्त झालेली वाकड्या वाटेची जाणीव या १६ व्या श्लोकांत' १. या १६ व्या शेकात किंचित् पश्चात असे शब्द भाहेत. तेथें किचित् म्हणजे थोडेसे असा अर्थ नसून काही पश्चिमेला (somewhat to the west) असा अर्थ आहे. तथापि याखेरीज आणखीहि एक अर्थ कीच्या मनांत असणे संभवनीय भाहे. किंचित् हे क्रियाविशेषण वरच्या ओटीतील आरुह्य पदाकहे जाऊ शकते. म्हणजे मालक्षेत्र विस्तृत असल्यास तें सबब व्यापणे भेधाला शक्य नाही. म्हणून त्याचा काही भाग वाटेत लागेल तेवढाच भारमून व सिचन करून (माल किंचित आरुह्य ) असा अर्थ निष्पन्न होतो. तो स्वाभाविक व मुसगन आहे. हा अर्थ घेतला, तर किंचित् शब्दाने पश्चिमेकडील दिशेचा व प्रवासाचा जी सकोच, तो होणार नाही. - ·रामगड हाच रामगिरि अस्पष्टपणे सूचित झालेली स्पष्ट दिसते. यावरून वस्तुतः उत्तर दिशा गांठावयाची असलेल्या मेघाची वाकडी वाट थेट रामगिरीपासूनच सुरू होत आहे हे दिसून येईल आणि याची कल्पना कालिदासाला नाही असेंहि नाही. म्हणून या दिशा-दर्शक उल्लेखाचा अर्थ 'आधी पश्चिमेला वळ आणि मग मात्र उत्तरेलाच जा' असाच केला पाहिजे. पश्चात् ब्रज म्हणजे मेघाला बराचसा पश्चिमेला न्यावयाचा आहे हे उघड आहे. नाही तर म्यः म्हणजे पुन्हा आणि एव म्हणजे उत्तरेलाच हे शब्द योजण्याचे कारण नव्हते.ही दिशा व मार्ग निश्चित झाल्यानंतर त्याला रामगडशिवाय दुसरे ठिकाण जुळत नाही, हे उघड आहे. आतां रामटेकहून अलकेला जावयाचे आहे, अशी कल्पना करूं या. तर मग यक्षाने मेघाला प्रस्तुतसारखा आदेश दिला नसता. आधी उचरेला जा-मग पुन्हा पश्चिमेला-आणि मग पुन्हा उचरेला जा. अशी द्राविडी प्राणायामाची वाट मेघाला सांगावी लागली असती (मागील प्रकरणांतला नकाशा पहा). उलटपक्षी रामगडहून कैलासाकडे (अर्थात् नर्मदा-विदिशा-उज्जयिनी या मार्गाने) लावयाचे म्हटल्यास मात्र या श्लोकांत सांगितलेली वाटच कोणीहि सांगेल. यशानेंहि तीच वाट सांगितली आहे. यावरून रामगड हाच रामगिरि हे सिद्ध होते. 'माल' याचा आणखीहि एक अर्थ संमवतो. आणि तो अतिशय समर्पक रीतीनें जुळतो. तो असा रामगडपर्वताचे उत्तुंग शिखर चढन गेले म्हणजे अगदी थेट माथ्यावर मुमारे दोनों फूट लांबीरुंदीचे छोटेसे पठार किंवा क्षेत्र आहे. त्याला Mehal म्हणजे मैहल अथवा महल असे नांव आहे. (A S. I. vol. XIII p. 36) तिये वेगलरसाहेब गेले असतांना केळीची वाग केलेली होती व एका हत्तीने नुकत्याच त्यांतील केळी मोडून त्यांची नासधूस केल्याचे दिसत होते. पेगलरसाहेबांना हत्तीची पावले दिसली. त्यांवरून वऱ्याच अंतरापर्यंत त्याचा माग काढला. तथापि हत्तीचा शोध लागणे शक्य झाले नाही. सारांश, या पर्वत- माथ्यावरच्या छोट्या पठाराला पूर्वी माल हे नाव असावे. असे असल्यास मेष त्या उंच शिवराच्या मध्ये कोठेतरी किंवा मेसलामागायर बिलगलेला असतांना यक्षाने त्याला यर म्हणजे माथ्यावरच्या माळापर्यंत चढावयाला सांगणे स्वाभाविक आहे. त्याशिवाय शिखराला अडलेल्या किंवा टकरा मारणान्या मेघाची पुढली वाट मोकळी कमी होणार! शिवाय मग 'आरय मालं' यांतील आक्ष्य म्हणजे 'वर अथवा टंच चदन' हा जो सरळ व स्वाभाविक अर्थ आहे तो किवी चपखल व हृदयंगम रीतीने जुळतो, हे याचकांच्या लक्षात येईल. वर दिलेल्या दोन अर्थापकी कोणताहि स्वीकारला तरी चालेल. कारण आमचा प्रस्तुत सिदान्त मालक्षेत्राच्या निश्चितीवर आधिष्ठिन नाही. मुचलेले संभाव्य अयं मादर केले आदेत एवढेच.

·+ मेघदूतावर नवा प्रकाश Imammnanimal आम्रकूट म्हणजे अमरकंटकच १५. क्र. १५ ते १८ ही चार लक्षणे आम्रकूटाशी संलग्न आहेत. आधीच्या., १४ व्या लक्षणांत किंचित् पश्चात् या दिशा-उल्लेखाच्या स्पष्ट केलेल्या अर्थाप्रमाणे पाहिले तर आम्रकूट हा आपोआपच अमरकंटक ठरतो! पण ते सोडून देऊन स्वतंत्रपणे आम्रकूट कोणता हे पाहूं. येथे एक गोष्ट अवश्य सांगितली पाहिजे. रामगड, किंचित् पश्चात् ६० ओळीचा अर्थ, मालक्षेत्र, अमरकंटक आणि नर्मदेचे 'नक्षीदार' दृश्य या पांच गोष्टीपैकी कोणतीहि एक निश्चित झाली, की बाकीर्ची स्थळे आपोआपच नक्की ठरतात. अशी त्यांची सांखळी आहे. तथापि यांपैकी एकमेकांची मदत न घेता आम्ही प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र विचार करून ते निश्चित केले आहे. परंतु शिवाय या संबंधित स्थळांच्या निश्चयाने अप्रत्यक्षपणे मिळणारी पुष्टि त्यांत मिळविली म्हणजे ही सर्व स्थळे (विशेषत. रामगड) 'द्विर्बद्धं सुबद्धं भवति' या न्यायाने किती दृढ व निर्विवादपणाने सिद्ध होतात, हे वाचकांच्या लक्षात येईल. अमरकटक पर्वताचे स्थानमाहात्म्य मोठे आहे. अमरकंटक म्हणजे छोटा नागपूर प्रदेशांत गोंडवनांतील मैकल पर्वतराजींचा एक भाग होय. येथें नर्मदा, महानदी व शोण या तीन मोठाल्या नद्यांचा उगम आहे. मैकल पर्वतरांगेचे ते अगदी पूर्वेकडील टोंकाचे शिखर होय (असे काही लोक समजतात). याची उंची ३४६८ फूट म्हणजे रामगडपेक्षाहि अधिक आहे. हा पर्वत हिंदूचें एक पवित्र क्षेत्र समजला जातो. (B.C. Law : Holy Places of India p. 34) पद्म- पुराणांत त्यावरील चंडिका तीर्थाचे वर्णन आहे.मत्स्यपुराणाच्या हिशोनी अमरकंटकचें पाविन्य कुरुक्षेत्रापेक्षांहि अधिक आहे. नर्मदा, शोण व महानदी या तीन पवित्र व महत्त्वपूर्ण नद्यांचा उगम याच पर्वतांतून होतो. असा हा प्रचंड, पवित्र व प्राचीन पर्वत आहे. अमरकंटक भव्य व उंच आहे. त्यावर अनेक उत्तुंग शिखरे आहेत. (सानुमान आम्रकूटः) त्यावर रान-आंब्यांची विपुल झाडे आहेत. त्यावर रान- वणवे लागतात. रान-आंब्यांच्या पिकलेल्या पिवळ्या आम्रफलांनी डवरलेल्या व फुगीर दिसणाऱ्या या डोगराच्या शिखरावर काळा मेघ ओथंबला म्हणजे खूप उंचीवरून पहाणा-याला तो भूदेवतेच्या स्तनागरखा दिसेल, हे रसिकांना न सागतांहि समजण्यासारखे आहे. शिवाय ही कल्पना कामुक व बिरहोन्मत्त यक्षाच्या तोंडी किती खुलून दिसते, याचे औचित्य वेगळे सांगावयास नको. या डोंगराच्या पश्चिमेस गेले की, विंध्याच्या पायथ्याजवळची स्फुटितप्रवाहा नर्मदाहि लागते. यावरून अमरकंटक मेघदूताच्या सर्व अटी पुऱ्या करतो हे दिसून येईल.

·रामगड हाच रामगिरि manwar पण हा इतका लायक उमेदवार मिराशीना मंजूर नाही: 'कारण अमरकंटक पर्वत ईशान्येस दूरवर राहतो; शिवाय अमर- कंटकाचे प्राचीन नांय आम्रकूट नसून मेकल असे होते. नर्मदा नदीचा उगम अमरकंटकला होतो व तिला मेकलसुता म्हणतात हे प्रसिद्ध आहे. तेव्हां समरकंटक प्राचीन आम्रकूट असणे शक्य नाही." अमरकंटक ईशान्येस रहातो? कुणाच्या ईशान्येस? रामटेकच्या असेल, रामगडच्या ईशान्येस नव्हे ! म्हणजे मौज अशी की, जी गोष्ट सिद्ध करावयाची आहे तीच गृहीत धरली आहे ! रामटेक सिद्ध करावयाचा आहे, असे असतांना रामटेक गृहीत धरुन अमरकंटक त्याच्या ईशान्येला म्हणून रद्द ठरवावयाचा, ही युक्तिवादाची तन्हा काय आहे हे समजत नाही! त्याचप्रमाणे मेकर हे प्राचीन नांव आहे हे मान्य. पण एका स्थळाला अनेक नांवे असू शकत नाहीत काय? अमरकोश किंवा इतर शब्दकोश सारे निष्कारण रचले गेले काय ? शिवाय हिमालय, विंध्य किंवा खुद्द मिराशींच्या सातपुड्याप्रमाणेच मेकल हे एका पर्वतराजीचें सामु- दायिक किंवा समावेशक असें नांव आहे, हे स्पष्ट आहे. त्यांतल्या पर्वतांना अथवा शिखरांना स्थलकालभेदाने स्वतंत्र नावे असू शकणार नाहीत काय? त्यांतीलच एखाद्या आम्राच्छादित उंच डोंगराला पूर्वी आम्रकूट (कूट = शिखर) आणि अलीकडे अमरकंटक असे वर्णनात्मक किया अपभ्रंशात्मक नांव पडलेले असणे असंभवनीय आहे काय ? प्राचीन व प्रारंभींची नामाभिधाने गुण-दर्शक किवा वर्णनात्मकच असतात. किंबहुना ती विशेषणेच असतात, नामें नसतातच. उदाहरणार्थ कृष्ण, परशुराम, भीम, दशरथ, जानकी, ऊर्मिला, शकुंतला, विध्य, चित्रकूट, भागीरथी, यमुना, दशार्ण, कुरुक्षेत्र इ० इ०. प्रथम काळा म्हणून कृष्ण किवा दांडगा म्हणून भीम होता. पुढे गोऱ्या किंवा कृश माणसालाहि कृष्णाजीपंत व भीमराव अशी नांचे मिळू लागली ! पहिली पहिली नांवे ही विशेषनामें नसून सामान्यनामें होती, हा सामान्य नियम विशेष लक्षांत ठेवला पाहिजे. तात्पर्य, मेकल रांगेतल्या एखाद्या शिखराला आम्रकूट हे वैशिष्टय-दर्शक वर्णनपर नाव मिळालेले असणे अगदी स्वाभाविक व संभवनीय आहे. सातपुड्यांतले एखादें शियर आम्रकूट होऊ शकर्ते आणि मेकलांतलें शिखर आम्रकूट असणे शक्य नाही हा न्याय कुठला ? यांतली खरी गोम अशी आहे की, मिराशींना अमरकंटकचा कांटा दूर करावयाचा आहे. कारण तो त्यांच्या रामटेकला सलतो आहे म्हणून. अमरकंटक प्रस्थापित झाला, की रामटेकचे माहात्म्य संपलेंच! उलट आम्रकूट अमरकंटक ठरला, की आपोआपच रामगड हा रामगिरि ठरू लागतो. याची जाणीव असल्या- मुळे मिराशीनी अमरकंटकवर आक्षेप काढले आहेत. पण ते फोल आहेत. दिशा, अर्थवर्णन व शब्दसादृश्य या सर्व दृष्टींनी चपखल जमणारा अमरकंटक केवळ त्यांच्या रामटेकला जुळत नाही एवघ्या सबबीवर बाजूला सारता येणार नाही.

·मेघद्वतावर नवा प्रकाश HOMeanIMALIDIORomausammer mummmmmun आमक्याचा उल्लेख अन्यत्र कोहि आढळत नाही. त्यामुळे त्याला ओळखणे जड जाते. तथापि कालिदास मेघदूतात त्याच्या खाणाखुणा देऊन चुकला आहे. स्यांवरून त्याला उघडकीस आणणे शक्य आहे. आनकूट म्हणजेच अमरकंटक असे बहुतेक संशोधक मानतात. याबाबत पहिली लक्ष वेधणारी गोष्ट या दोहोमधील शब्दसाम्य व प्वनिसादृश्य. पदव्युत्पत्ति- हरयाहि अमरकंटक पदभ्रष्ट होऊ शकत नाही. अमरकंटकला किंवा नर्मदेच्या उगमस्थानाच्या प्रदेशाला पूर्वी वंशगुल्म असेंहि नांव होते. त्यावरून येथे बांबूंच्या बेटांची दाटी असावी असे दिसते. आजहि अमरकंटकवर बांबू किंवा वंश मुबलक आहेत. शिवाय कंटक या शब्दाचा बांबू असाहि अर्थ आहे. तेव्हा आम्र आणि कंटक या तेथील वृक्ष-दर्शक नांवाचा संधि होऊन कालांतराने आम्र याचा अमर असा अपभ्रंश होऊन अमरकंटक हे नांव सिद्ध झाले असण्याचीहि शक्यता आहे. आणखी एक गोष्ट अशी की, गोंडवनाच्या पूर्वभागाला पूर्वी महाकांतार' असे म्हणत. या देशाच्या राजाला महाकांतारक व्याघ्रराज असें नांव होते (अलाहाबाद येथील कोरीव शिलालेखः-समुद्रगुप्त-प्रशस्ति) कांतार किंवा कांतारक म्हणजे अरण्य. गोंडवन हा अरण्याचा भाग असल्यामुळे त्यावरूनच त्याच्या पूर्वभागाला महाकांतार हे नाव पडले असावे. त्याचप्रमाणे या प्रदेशाच्या लगत पश्चिमेकडे असलेल्या मेकल. पर्वताच्या परिसरांतल्या अरण्यांत आम्रवृक्ष विशेषत्वाने असल्यामुळे त्याला आम्र- कांतार किंवा भाम्रकांतारक आणि नंतर अपभ्रंशाच्या घसरगुंडीने हलींचें अमर- कंटक नांव पडले असावे, असाहि संभव आहे. आतां एक मनोरंजक प्रमाण सादर करतो. प्रथम आम्रकूटाच्या वर्णनाचा लोक पहा. त्वामासारपशमितवनोपप्लवं साधु मूर्ना चक्ष्यत्यध्वधमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः। न क्षुदोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तनोचैः ।। आणि आतां त्याच कवीच्या ऋतुसंहारातील विंध्य पर्वताचे पावसाळ्यांतलें वर्णन पहा-- जलधरविनसानामानयोऽस्माकमुच्चै- स्यमिति जलसेकेस्तोयदास्तोयनमाः । भतिशयपरपाभिीमबद्धः शिवाभिः समुपतनिततापं हादयन्तीव विन्भ्यम् ॥ २७ ॥ -तु० सर्ग २.२७ ·रामगड हाच रामागेरि ९३ HomemarineerinMAARAM एकाच कवीचे दोन ठिकाणचे हे दोन श्लोक किती एककर्तृत्वप्रतिप्राद- नोपयोगी आहेत, हे वेगळे सांगावयास नको. या दोन श्लोकांतील कल्पना-सादृश्य विस्मयजनक आहे. किंबहुना सादृश्य नसून एकच कल्पना दोन ठिकाणी अवतरली आहे, असेंहि म्हणता येईल. एकाच प्रतिभेतून, एकाच अनुभूतीतून हे दोन श्लोक निघालेले आहेत. किंबहुना त्याच अनुभूतींतून एकच लोक दोनदां स्फुरला, असेंहि म्हणता येईल. ऋतुसंहारांत कालिदासाने विंध्यावरची दृष्टि वर्णन केली. रघुवंशांत रामचंद्रावर राज्याभिषेक होत असतांना त्याला विंध्यमस्तकावरचा जलाभिषेक आठवला (सर्ग १४.८). मग मेघदूतांतहि त्याने त्याच प्रियपरिचित विध्यावरचा तोच वणवा त्याच पर्जन्यवृष्टीने शांत केलेला असणे शक्य नाही काय? आम्नकूट हे विध्यांतलेच शिखर असले पाहिजे. आणि तेंहि नर्मदेच्या स्फुटितप्रवाह दृश्याच्या अलीकडचे. कारण पुर्देच विंध्याचा पायथा लागतो आणि नर्मदाप्रवाहांचे दृश्य दिसते. कालिदासाच्या डोक्यांत आणि डोळ्यांपुढे विंध्य आहे, रामटेक किंवा सातपुडा नव्हे ! अशा रीतीने ऐतिहासिक व भौगोलिक प्रमाणांनी अमरकंटक किंवा त्याचे पूर्वटोकाकडील शिखर हाच प्राचीन आम्रकूट ठरतो, यात शंका नाही. तथापि आतां निरपेक्षपणे आणि तटस्थतेने या प्रश्नाकडे उंचावरून एक विहंगमदृष्टि टाकू या. अखेरीस, याचकहो, कालिदास भव्यतेचा भोक्ता आहे हे विसरता कामा नये. उत्तुंग, अफाट,मोठाले पर्वत व त्यांच्या वरील दृश्य, आकाश व समुद्र यांच्यासंबंधीचे देखावे आणि भव्य सृष्टिचमत्कार वर्णन करण्याची या कविश्रेष्ठाची हातोटी व आवड आहे.आपल्याला असे दिसेल की, तो भव्य मोठाल्या गोष्टींचे वर्णन करून राहिला आहे. मेघदूताचे कथानक जर काल्पनिक तर त्यांतील स्थल-मालिका निवडण्याला तो पूर्णपणे स्वतंत्र होता. तर मग तो आपल्या प्रारंमबिंदूकरितां अनोळखी, ठेंगणा व अप्रसिद्ध डोंगर वेंचून काढील की पूर्वपरिचित, उंच, वैशिष्ट्य- पूर्ण व राम-संबंघाने सर्वतोमुखी झालेला रामायण-प्रसिद्ध चित्रकूट (रामगढ़) पसंत करील ? आणि प्रवासांत विश्रांतीसाठी सातपुड्यांतले एखादें अज्ञात कोंपां- तले शिखर निवडील की रामगडापेक्षांहि उंच, भव्य व तीन महान नद्यांचे उगमस्थान म्हणून पवित्र व प्रसिद्ध असलेला विस्तीर्ण गिरिराज पसंत करील ? Little things please little minds ही म्हण कविवर्गाससुद्धा लागू पडेल. कालिदासाची बुद्धि व स्फूर्ति दांडगी आणि महत्त्वाकांक्षी होती. 'वचने किं दरिद्रता' हा न्याय निदान काव्याच्या प्रांतांत लागू करण्याइतकी योजकता व घडाडी त्याच्या अंगांत खासच होती. वर्णन करून करायचे मग ते भिकार गोष्टींचे कशाला? सकारण केलेले किरकोळ अपवाद सोडले तर असे प्रत्ययाला येईल की. कालि- दासाच्या कवितेनें क्षुद्र वस्तूंना जवळ केलेले नाही, त्याच्या प्रतिभेचा उंच मेघ ·मेघदूतावर नवा प्रकाश MILAIMEmaatimum ALAMIRSIMMOM ठेंगण्या रामटेकच्या पातळीइतका खाली येणार नाही. तो समगडसारख्या गगन- चुंबी व महनीय पर्वतालाच हत्तीसारखी टक्कर देणार । नर्मदेचे नक्षीदार दृश्य १९. आम्रकूटानंतर थोडा रस्ता चालून गेल्यानंतर (तत्परं चर्म तीर्णः) विध्याच्या पायथ्याशी तुला नर्मदा दिसेल असें वर्णन आहे (श्लोक १९). येथे नर्मदेच्या एका विशिष्ट दृश्याचे रेखाचित्र कवीने फार सूक्ष्म व रमणीय काढले आहे. त्यावरून या नर्मदा-दृश्याचे ठिकाण जबलपुरापाशी (मिराशी म्हणतात. त्याप्रमाणे) खात्रीने नसून ते बरेच अलीकडे म्हणजे अमरकंटकच्या नजीक पश्चिमेला आहे हे आम्ही पूर्वीच विस्ताराने दाखविले आहे (नर्मदाप्रवाहाचा मुद्दाम पुस्तकांत दिलेला नकाशा पहा.) या बहारीच्या नर्मदावर्णनातले काव्यकौशल्य अत्यंत उच दर्जाचे असून शिवाय त्याचा उपयोग स्थळ-निश्चयाला फार आहे. याखेरीज हैं नर्मदादृश्याचे ठिकाण नफी व निःसंदिग्धपणे ठरविण्यांत एक फार मोठे महत्व व लाभ आहे. कारण हे कोडें उकलण्याने रामगिरीचे रहस्य उकलणार आहे. या श्लोकांत वर्णिलेल्या नर्मदा-स्थानाची जागा पक्की झाली, की स्वाभाविकपणेच आम्रकूट हा अमरकंटक व रामगिरि हाच रामगड ठरतो. म्हणून आम्ही या स्थळाची छाननी विशेष बारकाईने व विस्ताराने करणार आहोत. खोलांत जाऊन या ठिकाणाचा पाया पक्का केला पाहिजे. प्रथम मूळ श्लोक व त्याचे मराठी भाषांतर पहा- रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विंध्यपाटे विशीणां भक्तिच्छेदौरिव विरचितां भूतिमंगे गजस्य ॥ आम्रकूटाची हद्द ओलांडून गेल्यावर पाषाणांच्या योगाने उंच-सखल झालेल्या विध्यपर्वताच्या पायथ्याशी, अनेक फाट्यांत-प्रवाहांत-विखुरलेली नर्मदानदी हत्तीच्या शरीरावर काढलेल्या चित्रविचित्र पट्ट्यांच्या वेलबुट्टी- सारखी दिसेल. १ विशीणां:-या पदाचा अर्थ प्रो, मिराशी यांनी उन्हाळ्यामुळे वाढलेला अरुंद शालेला नर्मदेचा प्रवाह असा घेतला आहे. त्यांना जबलपूर-नरसिंगपूर या दरम्यानच्या मदेवरून मेघाला न्यावयाचा असल्यामुळे त्यानी अर्थाची भशी ओढाताण केली आहे. तथापि येथे हा भर्य साफ चुकीचा व विपर्यस्त भइन संदर्भाशी मुळीच जमत नाही. विशेषत. नर्मदाप्रवाहाला हवीच्या भगारीक बहुरिध अलपत्तीची जी उपमा दिली आहे, तीवरून हा मुद्दा सूर्यप्रकाशाइतका स्पष्ट होतो. उपमेय व उपमान यांच्यांतील साधारण धर्म विशीर्णत्व म्हणजे बहुविवाय होय हे उपह भाह. म्हणूनच याचा अर्ष आजपर्यंतच्या सर्व टीकाकारांनी व भाषांतरकारांनी स्पुटितप्रवाहा (Parted into streamlets) असा केला भाहे. विशीर्णा याचा इतका 'पाळेलेला' अर्य दुसन्या कोणोदि केलेला नाही. तसा करणं उचित नव्हे.

·रामगड हाच रामगिरि ९५ आतां प्रसिद्ध पुरातत्त्वज्ञ के.प्रो. पाठक यांचे इंग्रजी भाषांतर पहा. And traversing the road beyond Amrakat at a swifter pace by reason of the discharge of water, thou wilt see the Narmada parted into streamlets at the foot of the l'indhya rugged with stones and resembling the figures composed of the marks of pointed streake on the body of an elephent. वस्तुतः या श्लोकाचा अर्थ अगदी स्पष्ट आहे. पण त्यांतहि मतभिन्नता आहे. म्हणून चर्चा केली पाहिजे. नर्मदेचे कोणते दृश्य कवीला अभिप्रेत आहे ? गज- गारांत हत्तीच्या अंगावर बहुधा तांबड्या रंगाच्या (कारण त्याच्या काच्या पाठीवर दुसरा रंग तितकासा खुलून दिसत नाही) चित्ररेखा किंवा आकृति काढतात त्याप्रमाणे नर्मदा नदीचा देखावा दिसणार आहे. असा देखावा कोणत्या ठिकाणी दिसेल ! जेथे नर्मदा अमरकंटकावरून खाली उतरते व ज्या ठिकाणी तिला आसपासच्या या डोंगराळ मुलखांतून अनेक जलौघ-प्रवाह-उपप्रवाह येऊन मिळतात, तेच हे ठिकाण होय. नकाशांत (पी० गॅझे० प्लेट २२) मंडल नांवाचें गांव दाखविलेले आहे. त्या ठिकाणी हे नर्मदेचे कित्येक उपप्रवाद एकत्रित व केंद्रित झालेले स्पष्ट दिसतात. मांगोलिक भाषेत ८० ते ८२४ २२ ते २३ या नकाशासारख्या चौकटीत नर्मदा-प्रवाहांचे हे जाळें फार स्पष्ट दिसते, व सहज होळ्यांत भरतें (मागच्या प्रकरणांतील नर्मदा-प्रवाहाचा नकाशा पहा'). मौज अशी की, येथून पुढे मात्र नर्मदेचा एकत्रित प्रवाह थेट अखेरपर्यंत बहुतांशी चक एकेरी-एकच रेघ लांदच्या लांब काढल्यासारखा अखेरपर्यंत दिसतो! यावरून हे लक्षात येईल की, या विशिष्ट ठिकाणचे है दृश्य दिमाययाचे म्हणजे मेघाला पूर्वे- फडूनच अमरकंटकवरून पश्चिमेकडे आले पाहिजे. यानाच अर्थ रामगड हाच रामगिरिरामटेकहून निघून दक्षिण-उत्तर दिशेने जबलपुरापाशी येणाऱ्या मेघाला है दृश्य दिसणे अशक्य आहे. त्यामुळे रामटेक निःसंदिग्धपणे चुकीचा व रद्द ठरतो.. म्हणून आम्ही प्रारंभी म्हटले होते की, नर्मदेच्या स्फुटितप्रवाहांचे वर्णन हैं गमक अतिशय बलवत्तर व निर्णायक अम्न रामटेकला नाशावित करन रामगहला प्रत्यापित करण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी आहे. आतां यांतील कालिदासाचे कान्यकोशल्य व उपमाचातुर्य पाहूं. ते बवाश्याचे घरच्या प्रमाणाला पुष्टि मिळते म्हणून. जबलपुराच्या पुढचा नर्मदेचा एकेरी प्रसाद कवीला यावयाचा नमून त्याच्या अलीकडील नर्मदेचे फाटे किंवा प्रवाहांचे जाळे कवीला अभिप्रेत आहे, हे आपल्याला त्याच्या उपमेवस्न समजते. हत्ती गारदात १ मेपलांदन ममजे माकासाट्न माती पहा ममता में हर सगरम काले. पासाने वणिस्थान में दिसते, याची माहिती मालिताने मामास मिटानी. मुराय मानिक ६. एन. रही. जोगळेकर दोनो भमरकंटक मंडप मागान भसा देगारा हर दिसतं. भीग मात्र नमीषा प्रवाह रीसारमा दिसतो, मसी माहिती सांगितली.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश RAMIN mmmmmmunanimusmanasamaanuaHamanamasumeetauantar तेव्हां त्याच्या पाठीवर काय एकच किंवा एकेरी रेघ असते ? पूर्वीच्या संस्थानांदन राजेरजवाड्यांचे स्वारीचे अथवा शृंगारलेले-रंगविलेले हत्ती पुष्कळांनी पाहिले असतील, त्याच्या अंगावर किंबहुना अरंद सोडेवर देखील अनेक रंगीत रेषांची नक्षी किंवा वेलबुट्टी काढलेली असते. यावरून कवीलाअनेक प्रवाह अभिप्रेत आहेत याची खात्री पटते. आतां उपमा किती समर्पक व बहारीची आहे पहा. विध्याच्या पायथ्याला गजाच्या अंगाची अथवा पाठीची उपमा दिली आहे. पायथा काळा, गजहि काळा. पायथा उतरता तशी हत्तीची पाठहि कमानदार किंवा उतरती असते. पायथा उपलविषम म्हणजे मोठमोठ्या पाषाणांनी उंच-सखल झालेला. हत्तीच्या अंगावर खवले किंवा मुरकुत्या असतात. त्यामुळे त्याचेंहि अंग विषम किंवा खडबडीत दिसते, नर्मदेचे अनेक प्रवाह व त्यांची नक्षीदार गुंतागुंत तर हत्तीच्या अंगावर काढलेल्या अनेक रेषांची वेलबुट्टी. नर्मदेचे ते प्रवाह' पावसा. ळ्याच्या प्रारंभीच्या जलवृष्टीमुळे तांबूस झालेले तर गजशृंगाराच्या रेषाहि तांबड्याच! कालिदासाचा नेहमी पूर्णोपमा करण्याकडे कल असतो त्याचे हे एक उदाहरण होय. उपमेय आणि उपमान यांच्या अंगोपांगांचे सादृश्य-दर्शक कोष्टक खालील- प्रमाणे बनविता येईल. विंध्य = गज पायथा (पाद)= गजाचे अंग किंवा पाठ उपलविषमे = खवल्यांनी खडबडीत दिसणारी पाठ दगड काळे - पाठ किंवा खवलेहि काळे नर्मदेचे प्रवाह = चित्रविचित्र रेषा (बहुधा ताबड्या) वृष्टीमुळे प्रवाह तांबूस = हत्तीच्या अंगावरच्या रेषाहि तांबड्या प्रवाहांचे जाळे = वेलबुट्टी असो. येथे नर्मदेचा एकेरी प्रवाह की अनेक प्रवाह अभिप्रेत आहेत, हा खरा वादाचा मुद्दा आहे. त्यांतच या लक्षणाचे निर्णायकत्व भरलेले आहे. या १ मेघदूतातील वर्णनावरून पावसाळा सुरू झाल्याचे स्पष्ट दिसते. इंद्रधनुष्य दिसते आदि (लोक १५), फुटजकुममें फुलली आहेत (श्लोक ४), रामगिरीवर मेघ वृष्टि करीत आहे (शोक १२), चातक हनिर्भर होऊन गाणे गात आहेत (श्लोक ९), मालक्षेत्र जलवर्षावाने सुगधित झाले आहे (शोक १६), भाम्रक्टावर तर दामाग्नि विज्ञण्याइतकी जोराची पर्जन्य- वृष्टि झाली आहे (ोफ १७), विशेषतः आटावर तायोत्सर्ग (श्लोक १९) म्हणजे घरेष पाणी पडले आहे. इतके की, त्यामुळे मेघ रिकामा व इलका झाला आहे. या सर्व उल्लेखावरून वर्षाकाळाला प्रारंभ होऊन पावसाची झोड मुरू झाल्याचे स्पष्ट दिसते. त्यातल्या त्यात मानकटा वर मराप मेघर झाल्याचा उल्लेख असल्यामुळे त्यातूनच उगम पावणान्या नर्मदेला व तिच्या उपमाहांना पाणी भाल्याशिवाय को राहील? आणि पापसाच्याच्या प्रारमीर हे प्रवाह सापडेच असगार, या शंका नाही.

·रामगड हाच रामगिरि ९७ वादाचा निर्णय कालिदासाचे अन्यत्र असेच उल्लेख पाहून होतो. ही गजशृंगाराची उपमा कवीची आवडती होती असे दिसते. याच कल्पनेचा त्याने आणखी दोन ठिकाणी उपयोग केला आहे. १. कुंजरविंदुशोणाः (कुमारसंभव १.७) ही उपमा भूर्जपत्रांवर धानुरसाने लिहिलेल्या अक्षरांना दिली आहे. २. भक्तिमिहुविधाभिरर्पिता माति मूतिरिव मत्तदंतिनः (कु. सं. ८-६९) यांतील बहुवचनी प्रयोगावरून गजशृंगाराच्या चित्ररेखा 'बहुविध' होत्या हे सिद्ध होते. पण याहीपेक्षा आणखी मागे जाऊन या उपमेच्या नक्की अर्थाचा छडा लावता येतो. कालिदासाचा व रामायणाचा फार घरोबा. त्याच्या कवितेचे ते माहेरघरच. प्रस्तुत उपमंतील मूळ कल्पना त्याने याच मांडारांतून उचन्दन आणली असली पाहिजे. नेहमीच्या घाटणीप्रमाणे त्याच्या सौंदर्यान्वपिणी बुद्धीनें त्या कल्पनेला अधिक मुंदर व समर्पक करून सजविली इतकेंच. रामायणांत रामचंद्र पंचवटींत पोचल्यानंतर गोदावरीच्या तीरावरील डोंगरांचे वर्णन आहे. दृश्यन्ते गिरयः सौम्याः फुडैस्तरुभिरावृताः सौवर्ग राजस्तात्रैदेशे देशे तया गुभैः गवाक्षिता इवाभान्वि गजाः परमभक्तिभिः -अरण्यकांड सर्ग १५.१४।१५ या लोकावरील टीका पहा. गवाक्षिता गजा इव भक्तिभिः गवाक्षाकार. नीलपीतादिवर्णरचनारूपालंकारैः अलंकृताः। म्हणजे गवाक्षाचा आकार असलेल्या म्हणजे जाळीदार किंवा नक्षीदार अशा विविध रंगांच्या रेघांनी अथवा आरत्यांनी श्रृंगारलेल्या गजांची उपमा येथे दिली आहे. येहि बहुवचनी प्रयोग आहे. यावरून पूर्वीपासून हत्ती श्रृंगारतांना त्याच्या अंगावर बहुविध चित्रविचित्रित रेषा अयवा आकृत्या काढीत होते आणि ही गोष्ट कालिदासाला माहीत होती, है स्पष्ट आहे. आणि म्हणूनच त्याने हा बहुवचनी प्रयोग केला, हे सिद्ध होते. यावरून विधीण याचा अर्थ याळलेली किंवा पात्र उन्हाच्यामुळे अरुंद झालेली असा निराशीनी त्यांच्या सोयीकरिता केलेला अर्थ बरोदर नाही. याबाबत शंका रहात नाही. तथापि आमचा अर्थ अधिक दृढ करण्याकरितां रामायणांतील दुसरी. कडचा गवाक्ष उपमेचा एक भोक देतो. (सि. १. ३६६३७) ममी मपूराः गोमन्ने मन्यन्नस्तवस्ततः स्वैः पः परनौपदैः गयाः स्फाटिकरिय .७] ·मेघदूतावर नवा प्रकाश येथें गवाक्षांची उपमा मदोन्मत्त मोरांच्या चित्रविचित्रित व उभारलेल्या पिसाऱ्यांना दिलेली आहे, हे लक्षात आणले पाहिजे. गवारे म्हणजेच मुळी अनेक नक्षीर्ची र व वेलबुट्टीचे जाळे. पण शियाय ही उपमा चित्रविचित्रित डोंगरांना व मोरपिसान्यांना दिलेली पाहिली म्हणजे रामायणकाला बहुविधत्व वर्णन कराव. याचे आहे, हे सहज लक्षात येते. आणि म्हणून 'गजाः परममतिभिः' या वाल्मीकी- च्या वरील लोकात नानाविधत्व निःसंशयपणे व्यक्त झालेले आहे आणि हीच उपमा कालिदासाने उचललेली आहे. तेव्हां त्यांतहि बहुविधत्व अभिप्रेत आहे. अनेक फांटे फुटलेल्या स्फुटितप्रवाहा नर्मदेचे वर्णन कालिदासाने येथे केले आहे, एकेरी नर्मदाप्रवाहाचे नव्हे. आतां एक उलटा ताळा पाहूं. कारण या प्रमाणाची खात्री पटविणारी आणखी एक 'उलटी स्कूण' मुदैवाने आपल्यापाशी आहे. कालिदासाने रघुवंशांत नर्मदेचेंच म्हणजे रेवा नदीचे वर्णन केले आहे (सर्ग ६.४३). मात्र हा नर्मदेचा भाग 'माहिष्मतीजवळचा ( हल्लींचा मांधाता प्रदेश) म्हणजे जबलपूरच्याहि पुष्कळ पूर्वेस सांडव्यानजीकचा होय. येथे नर्मदा एकेरी, एकप्रवाहा आहे, हे आपण पाहिलेच आहे. म्हणून या ठिकाणी कालिदासाने कशी निराळी उपमा योजली ते पहा. प्रासादजालैजलवेणिरम्या रेवा यदि प्रेक्षितुमस्ति कामः येथे नर्मदेच्या जलप्रवाहाला कांची म्हणजे रशनेची ( दोरी, कडदोरा) उपमा दिली आहे यावरून या ठिकाणचा एकेरी प्रवाह स्पष्टपणे सूचित होतो. एकाच नदीच्या दोन ठिकाणच्या भिन्न देखाव्यांना दिलेल्या दोन भिन्न उपमांमुळे कालिदासाचे निरीक्षण व वर्णनांतील कांटेकोरपणा तर व्यक्त होतोच; पण मेघ- दूतात वर्णिलेलें नर्मदा-दृश्य जबलपूरजवळ नसून मंडलाजवळ आहे, याबाबत शंका रहात नाही. मिराशींनी मात्र विशीर्णा या नर्मदेच्या विशेषणाचा अर्थ 'आटलेली, अरुंद' असा घेतला आहे. ते लिहितात : नर्मदा नदीचे वर्णन जबलपूर ते नरसिंगपूर या भागांत वर्षाकालारंभी त्या नदीचे जे दृश्य दिसते त्यासारखेच आहे. ग्रीष्म ऋतूंत पाणी आटल्या- मुळे नर्मदा नदीचा प्रवाह अरंद होऊन खडकाळ प्रदेशांतून वाहत जातो. [सं. मु., पृ.६०] १. माहिष्मती म्हणजेच हाच आकारमांधाता म्हणतात ते क्षेत्र हे बेट असून नमरेच्या प्रवाहाय्या मध्यभागी आहे. हे ठिकाण प्राचीन काळी भरभराटीत होते. बौद्ध वाङ्मयात यालाच अवती-दक्षिणापथ किंवा दुसरी भवती असे म्हटले आहे.

·रामगड हाच रामगिरि जो नाहीं तो अयं नेमका त्यांनी उचलला आहे. निराशीना मेघदूतांतलें नर्मदेचे दृष्य रामटेक-जबलपूर या त्यांच्या मेघ-मार्गाशी जुळण्याकरितां जबलपुरा- पाशी न्यावयाचे आहे. त्यासाठी ही विशीपं गन्दाच्या अर्थाची ओढाताण दिसते. परंतु शब्दांच्या ओढाताणीने कोणालाहि एकीकटले स्यळ दुसरीकडे ओढून नेतां येगार नाही. शिवाय मी मनु आणि पाणी आटण्याची माषा निराशी कां बोलत आहेत, हे समजत नाही. प्रांकाल नुरु होऊन जोराची पर्जन्यवृष्टि होऊ लागल्याची स्पष्ट चिन्हें व उल्लेख मेवदूताच्या आरंभी कितीतरी आहेत. ते आम्ही मागच्या पानावरील तळ्टीत दाखविले आहेत. ग्रामस्नु चुकीचा, आटलेले पाणी चुकीचे आणि त्याचप्रमाणे जबलपुराजवळची एकेरी ननंदाहि चुकीची ! सारांश, कालिदासाने केलेले नर्मदेच्या स्फुटित प्रवाहांच्या दृश्याचे वर्णन हैं एकच प्रमाण इतकें प्रबळ आहे की, त्यामुळे रामटेक निखालसपणे चुकीचा ठस्न रामगड शादीत होतो. इतर प्रमाणे नसती तरी देखील एवढ्या एका नर्मदा. वर्णनावर रानगडच्या बाजूने निकाल द्यावा लागेल. २०. गच्छेः (लोक २०):-'नर्मदेचे पाणी पिऊन किंया शोवून पुढे जा' असा हा उल्लेख आहे. या ठिकाणी 'नर्मदा बोलांड अथवा उत्तीर्य' इत्यादि पर्याचा शब्द न घालतां नुसता 'गच्छेः' असा प्रयोग कवीने केला आहे. त्यामुळे नर्मदा नदी ओलांडावयाची नसून तिच्यावम्न कांटानांठाने नावयाचे आहे, असा हेतु घनित होतो. त्याचा फलितार्थ असा की, मेघाचा मार्ग दक्षिणोचर नसून पूर्व- पश्चिम होता. ही दिशा रामगड-अमरकंटक-विदिशा हाच मार्ग दाखविते. २१. दशाण-विदिशा-वेत्रवतीसंबंधीचे हे प्रमाण मागे विवेचिलें आहे. २२. उत्तरमेघ श्लोक ४१ प्रमाणे रामगिरीवर हरिणी, मोर व नदी किया जलप्रवाह आहेत. याजहि रामगडवर विविध जातींचे व रंगांचे हरिण-काळविटांचे नयनमनोहर व चपळ कळप इतस्ततः पळत असलेले आढळतात. रानगडच्या रानांत मोरहि विपुट आहेत. जलप्रवाह व घातुराग रामगइवर व आसपास नदी, जलप्रवाह व प्रपात (धधदा) हे तर अनेक आहेत. पर्वतावर चढतांना वात पाण्याची मुंदर सरोवरे लागतात. आणि ती देखील कमळांनी मुशोभित अशी. त्यांचे हटदारांनी केलेले वर्गन मागें दिनॅच आहे. शिवाय वाटेत अनेक छोट्या छोट्या नद्या व ओटे लागतात. (हलदार, पृष्ठ ३८२) वरचा गूढरम्य गुहेतला (कक्षदिल) स्वच्छ व मधुर पायाचा निर्झर आपण पाहिलाच. शिवाय अगदी डोंगरमाथ्यावर पठाराच्या कडेकडेनें वहागारा एक नदीवजा ओटा आहे. तो उत्तरेकडे वहात पाऊन कामाम्न सुटित-प्रवाहांनी खाली उडी घेतो. धबधब्याच्या पा रमनीय दृश्याचे वर्णन पहा.

·१०० मेघदूतायर नया मकान L'alcring by tho gato say and skirtiog the edge of the table Jand towards tho North, vo camo on tho northsido to a larsiple piece of table ground about 200 ft. in width, through which a small tirer moandering, falling in cascades down tho cliff, after reaching tbo edgo of the tablo-land. ASurrey of India, Vol. XIII, P. 32. यावरून कविवर्णनाप्रमाणे यक्षाला रामगटयरच्या हरिणीच्या डोळ्यांत आपल्या प्रियेच्या फटाक्षाची लफप आणि तिथल्या मोरांच्या पियान्यांत आपल्या । प्रियेच्या केशभाराचा सौल घ नसरा पहाता भाला असेल यात शंका नाही.तथापि शेवटच्या कलमातला एक नदीविषयक मारकाया लक्षात घेण्यासारखा आहे. 'नदी- वीचि भूपिलायाम् ' अशी कल्पना मांडली आहे. म्हणजे नदीच्या तरंगांत मला तुझा एकुटी विलास दिरातो, असे यक्ष म्हणत आहे. पण येथे घातले नदीतरंगांचे विशेषण मोठे गचक आहे. 'प्रतनुनदीवीचिपु' म्हणजे लदान लहान नदीच्या तरंगांत. प्रतनु या शब्दाच्या बहुवचनामुळे लहान' या विशेषणाचा ओढा 'यीचियु'कडे म्हणजे तरंगांकडे असला तरी त्याच्या अर्याचा काही अंश नदीकडे जातोच, है मार्मिकन्या सहज लक्षात येईल. एसाया रमणीचा भृकुटी-भंग लहानया तरंगां- सूनच प्रतीत होणार. आणि आचित्याच्या दृष्टीने या लहानलहान लहरी किंवा तरंग लहानशा नदीतलेच हवेत. यक्षाने रामगिरीवर उत्कंठेने पाहिलेली मतनु नदी म्हणजे रामगडच्या माथ्यावरून वाहणारी छोटी नदी होय. २३. उत्तरमेघांतल्या (श्लोक ४) वर्णनाप्रमाणे या भागांत पावसाळ्याचे चार महिने सोडून उत्तरेकडून दक्षिणेकडे उलटे वारे यहातात. भूगोलाच्या पुस्तकां- तील नकाशांत ही उलट गति वाणांच्या टोकांनी दर्शविलेली असते. ती पहावी. २४, आतां शेवटी एक मनोरंजक पण खात्री पटविणारे प्रमाण पहावयाचे आहे. विरहदुःखावर काही अंशी तोडगा म्हणून अथवा मनाला थोडा चाळा किंवा विरंगुळा म्हणून शिलेवर यक्ष धातुरागांनी आपल्या प्रियेचे चित्र काढण्याचा उद्योग आरंमतो, असे उत्तर मेघाच्या ४२ व्या श्लोकांत दाखविले आहे. हे वर्णन किंचा कल्पना अतिशयोक्त, अतिरंजित आणि केवळ रसपरिपोषाकरितां कवीने डोक्यांतून काढली, असे सकद्दर्शनी थाटण्याचा संभव आहे. परंतु विस्मयाची व कौतुकाची गोष्ट ही की, कालिदासाची कल्पनाशक्ति निरंकुश असली तरी उच्छृखल नाही. कालिदासाची ऐतिहासिक-भौगोलिक माहिती व वर्णने अवास्तव किंवा काल्पनिक नसून बिनचूक व समर्पक असतात, असे अलीकडे उजेडात येऊ लागलेल्या ऐतिहासिक साधनांवरून सिद्ध झाले आहे.(प्रो. मिराशीः कालिदास पृ.८८।८९) या कवीचा स्वैर प्रतिभाविहारहि सत्याच्या चतु:सीमेच्या आत असतो. त्याच्या वर्णनशैलीचे विमान विवक्षित वाट सोडून वाटेल तिकडे वान्यावर वाहवत जात ·रामगड हाच रामगिरि १०१ नाही. रमिक पतिव्रतेची कामलीला देखील पतिनिष्ठ असते. त्याप्रमाणे कालिदासाची कविता किंवा कल्पकता वास्तवतेशी काडीइतकीहि काडीमोड करीत नाही. त्याच्या कल्पनेचा नाच सत्यामोवती हे त्याचे वैशिष्ट्य. म्हणूनच त्याचे काव्य हृदयाची पकड घेते. वस्तुनिष्टता आणि आत्मनिष्टता किंवा सत्य आणि कल्पना यांचा इतका मुंदर व अविरोधी निलाफ इतरत्र काचितच पहावयास सांपडेल. कोगतीहि गोष्ट प्रत्यक्ष पाहिलेली, अनुभवलेली, पटलेली असल्याशिवाय कालिदास तिचें केवळ काल्पनिक व पाल्हाळिक वर्णन करीत नाही, याचे प्रस्तुतचा लोक हे एक उत्कृष्ट उदाहरण होय. को ते पहा त्या निर्जन डोंगरावर यन चित्रे कशी काढणार? शिला मिळेल पण हे धानुराग कुटले? मिराशी यांनी रामटेक- वरच्या तांदझ्या दगडांची उपपचि दिली आहे ती कशी चुकीची आहे, हे मागें दाखविले आहे. कारण दगड रंगाने दिसण्याला अगदी लाटमडक असला तरी शिळेवर तो तमा उठत नाही! असो. धानुराग म्हणजे होंगरांत सांपडणारा खनिज नैसर्गिक रंग. तो ओलसर किंवा निदान पातळ करता येण्यासारखा हवा. एरवी चित्र कसे वळायचे? असे नैसर्गिक रंग रामगड पर्वतावर सांपडतात, एवढेच नव्हे वर हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. पूर्वी येथील जोगिमारा गुहेतील प्राचीन रंगीत चित्रांचे वर्णन दिले आहे, ती चित्रं या डोंगरांत सांपडणान्या रंगांनींच रंगविलेली आहेत. वांदझ्यापेक्षा पांढरा रंग येथे विपुल आटळतो. इतकंच काय, येथील गरीब शेतकरी देखील आपल्या झोपडीला या रंगांची वेलबुट्टी काढून भूषित करतो. अंगणांतदि याची चित्रविचित्र वेलपची काढतात. मलयपर्वतांतल्या मिलिपीने चंदनकाष्टांचें जळण वापरावे त्यासारखाच हा प्रकार म्हणावयाचा.चित्रकार हलदार वर्णन करतात: The hots built by the borwas possess one peculiarity. Even the poorest cottager does not ommit these decorations. The people decorate their courtyards with coloured earth in pretty ornamental designs. They mostly use a kind of white indigenous colour which they get rery easly from the earth. The red material does not appear to be very common here... I believe the white paints used in the paintings were prepared from the indigenous white clay to wbich I have already referred. This white clay is obtainable in abundance in the care above the bigh hill near the temple and it is used in preparing an ointment which is applied by derout pilgrims to their foreheads. [P. 351,386] पवटेंच नव्हे तर रामगह पर्वतावर तेथे हा तांबडा रंग विपुल सांडतो त्या ठिकाणाला 'निलक-माती' असे नांव पडले आहे. चिटावर रामाने सीतेच्या भालप्रदेशी याचा दिटक लावला होता, म्हणून हे नाव पडलेले अम- ·१०२ मेघदूतायर नया प्रकाश स निवृप्यांगुलिं रामो घौते मनःशिलोचये चकार तिलकं तस्या ललाटे रचिरं तदा पालासमवणेन तेजसा गिरिधानुना (अयो. सर्ग ९६.१८१९) हा सर्ग प्रक्षिप्त समजतात. पण हा उल्लेख संशयास्पद म्हणून सोडला तरी पुन्हा मुंदरकांडांत (४०.५) मनःशिलेच्या या तिलकाचा स्पष्ट उल्लेख आहेच. हनुमान् सीतेचा निरोप घेऊन रामाकडे परत जावयास निघतो त्या वेळी सीता हीच खूण रामाला पटण्याकरितां सांगते. मनःशिलायाः तिलको गडपा निवेशितः त्वया भनटे निलकेत किल स्मर्तुमर्हसि हा उल्लेख तर स्पष्ट व निःसंदिग्ध आहे. रामगडावर मिळणाऱ्या याच लाल रंगाचा- मन-शिलेचा तिलक रामचंद्राने सीतेच्या कपाळी लावला, यांत शंका नाही आणि म्हणूनच त्या जागेला 'तिलक-माती' हे नांव शेकडो वर्षांपासून परंपरेने चालत आले आहे आणि म्हणूनच शेकडों यात्रेकरू प्रतिवर्षी तेथे दर्शनाला जातात तेव्हां आदराने व भक्तीने तेथल्या त्या लाल मातीचा तिलक आपल्या कपाळी लावतात. सारांश, रामगडावर यक्षाला आपल्या प्रियेचे चित्र काढण्याकरितां हेधातुराग मुबलक होते, हे धातुराग किंवा रंजकद्रव्ये येथील वैशिष्टय असल्यामुळे रामगडा- बाबत शंका रहात नाही. हे शेवटचे प्रमाण सूक्ष्म पण वैशिष्टयपूर्ण आणि विश्वास पटविणारे आहे. चित्रकूटावर सीतेच्या कपाळी तिलक लावल्याचे हे उल्लेख प्रक्षित मानले तरी त्यांत महत्त्व आहे. कारण, प्रक्षेपकांनी जी ही नवीन कल्पना रचून घातली ती येथे तिलक लावण्याजोगी लाल माती किवा रंग आढळतो म्हणूनच घातली हैं उघड आहे. नकली किंवा बनावट (प्रक्षिप्त या अर्थाने ) करावयाचे ते खन्यासारखे दिसेल आणि खरे म्हणून पचेल अशा हिशेबाने य हेतूनेच केलेले असते! पशुपक्ष्यांची साक्ष रामगिरीच्या चोवीस खुणा रामटेकशी जुळत नाहीत. रामगडशी मात्र खात्रीलायक रीतीने जमतात हे दाखविले. आतां रामटेकची असंभवनीयता दाखविणारे एक पशुपक्ष्याचे सूक्ष्म पण बळकट प्रमाण पहा. रामगड भाग म्हणजे छत्तीसगड किंवा छोटा नागपूर प्रात (हल्लीचा मध्यप्रदेश). हा प्राचीन कालापासून हत्तींकरितां प्रसिद्ध आहे. आजहि तेथे हत्ती सापडतात. त्याचप्रमाणे मेघदूतात वर्णिलेले विविध पशुपक्षी. रामटेक अगर त्याच्या परिसरात ही प्राणि- संपत्ति नाही. त्याचप्रमाणे रामगडहून हिमालयाकडे जाणाऱ्या मेघाला हंस व बलाक पक्षी प्रवासात सोपत करतील, असे कालिदासाने वर्णिले आहे.

·रामगड हाच रामगिरि १०३ संपत्स्यन्ते नमसि भवतो राजहंसाः सहायाः (श्लोक ११) सेविष्यन्ते नयनसुभगं से भवन्तं बलाकाः (लोक ९) आतां हंस व बलाक हे पक्षी महाराष्ट्रांत म्हणजे नर्मदेच्या दक्षिणेला कधीच येत नाहीत. त्यांचा सगळा कारभार नर्मदेच्या उत्तरेला चालतो. पावसाळा नुरू झाला, की यांच्या शेकडोंच्या टोच्या संततिव्यवहाराकरितां उत्तरेकडे व मारता- च्याहि पलीकडे हजारो मैल जातात आणि शरद् क्त परत येतात. ही मंडळी मृळ भारतातील रहिवासी नव्हेच. हे पाहुणे आहेत. नुसंहारांत (३.८) विघ्य- पर्वतांतील हंस, कादंब इत्यादि पश्यांनी गजबजलेल्या नद्यांचे मनोहर वर्णन आहे. त्याला उद्देशून डॉ. आपटे 'पशिदर्शन' या पुस्तकात लिहितात : हा समग्र देखाया पाहण्याकरितां आरपाला नमंटा ओलांडली पाहिजे. नर्मदेच्या दक्षिणेला हंस दिसणे नाही. कादंब दिसा मुद्धा कठीणच (१२). महाराष्ट्रांत बलाकपक्षी सहसा दिसत नाहीत । (४६१) तात्पर्य, मेघदूतांतील सर्व देखाया नर्मदेच्या पलीकडचा असून दक्षिणेकडचा नाही. अर्थात् हे वर्णन रामटेकचे संभवत नाही. पगुपयांची साक्ष देखील राम- टेकच्याविरुद्ध आहे! रामगिरीची चोवीस लक्षणे वरीलप्रमाणे समर्पक रातीने जुळत असल्याने राननट हाच रामगिरि, याबद्दल शंका रहात नाही (पासातचें तौलनिक कोष्टक मागील प्रकरणाच्या गेवटी परिशिष्ट १ मध्ये दिले आहे ते पहावें). तयापि या सापेक्षांहि एक बलवत्तर व सर्वसंशयोच्छेदक प्रमाण आम्ही पुढील तीन प्रकरणांत सादर करणार आहोत. रामगड हाच प्राचीन चित्रकूट हे आम्ही मुख्यतः रामायणावरून, इतर प्राचीन ग्रंयांच्या आधारे व खुद्द काटिदासाच्या रघुवंद्यांतील वर्णनावरून पुढे दाखविले आहे. हाच रामगिरित्वाचा सर्वात प्रबळ असा पुरावा होय. साराय, रामगडचा तोंडावळा रामगिरीशी जुळतो हैं आपण पाहिले. कालि- दासाच्या रामगिरि-वर्णनाचा कपडा रामगड पर्वताला मुद्दाम देवन शिवल्यासाररा धमवी. पुर्दे आपल्याला चित्रकूटाकडे वळावयाचे आहे. अन् त्याचरितां आर- हाला हे स्थान सोडन्याची जरूर नाही कारण हाच चित्रकूट आहे ! आता एवढेच की, त्यांवर काटगतीची पुटं दसल्यामुळे तो आपल्याला ओळy पित नाही. तो दिसम्याकरितां फल दुन्या काळाचा चम्ना डोळ्यांवर चढवावयास हवा. पा त्याच्या आधी मो. निराधी यांनी रामगडवर दोन आशेष उपस्थित केले आहेत, त्यांचे निरसन कस्न हे प्रकरण संबई. रामगडवरील आक्षेपांचे निरसन निराधीचा रामगदर मुल्ल भामेर हा की, हे स्पान मेवातील याना- प्रमाने आमह (अमरकंटक) बननंदा नदी यांचादशिनेम नम्न रंगन्देस आहे.

·१०४ मेघद्वतावर नवा प्रकाश avrammamanawuneIMIRames कोणी सांगितले तुम्हांला रामगिरि यांच्या दक्षिणेला आहे म्हणून ? मेघदूतांत तसा आधार नाही. शिवाय रामगड नर्मदेच्या किंवा अमरकंटकाच्या ईशान्येस आहे असे म्हणणे बरोबर किंवा न्यायाचे होणार नाही. स्थूलमानाने सांगावयाचें तर रामगड पर्वत त्यांच्या पूर्वेकडे आहे असेच म्हणावे लागेल-- आणि तसेच आपण म्हणतोंहि. नकाशाकडे सहज एक दृष्टि टाकली तरी हे पटेल.'कवि काव्यांत स्थळांचे वर्णन करतो तें फूटपट्टी किंवा कोन-मापक घेऊन करीत नाही. अंतर व दिशा यांचे दोरीसूत माप देणे हे काम रसलोलुप कवीचे नसून रूक्ष गणितज्ञाचें आहे. कवीचे माप घ सूत्र निराळंच असते, तथापि अगदी भूमितीच्या काटेकोर भाषेत बोलावयाचे म्हटले तरी देखील रामगड अमरकंटकाच्या पूर्वरेषेपासून वर फक्त १८ अशांवर आहे. प्रत्यक्ष एंजिनीयर घेतला तरी तो सुद्धा अगदी शास्त्रीय किंवा कायदेशीर दृष्टीने देखील याला ईशान्य म्हणणार नाही ! दुसरें नर्मदेबद्दलचे विधान. रामगड नर्मदेच्या ईशान्येला आहे असे म्हणणे म्हणजे मात्र शुद्ध न पचणारें धाडस होय. हा विपर्यास आहे हे एखादा शाळकरी मुलगा देखील नकाशावरून सांगेल ! सारांश, संशोधनाच्या शुद्ध बाजारांत अशी वंचना उपयोगी नाही. असो. अमर- कंटक रामगडच्या पश्चिमेला पण जरा खाली (१८ अंशांवर) आहे म्हणून तर कवीनें किंचित् पश्चात् ( = कांहीसे पश्चिमेकडे आणि मागे) असा मोठा खुबीदार लिष्ट शब्दप्रयोग वापरला आहे. उलट यांत कालिदासाचे चातुर्य व श्रेष्ठत्व दिसून येतें. नकाशांत पाहिले तर स्थूलमानानें रामगड, अमरकंटक, नर्मदा व भिलसा ही सर्व स्थळे सामान्यतः पूर्व-पश्चिम अशा सरळ रेत येतात, हे स्पष्ट दिसते. आणि म्हणूनच मेघदूतातील वर्णनाला रामगड यथास्थित जुळतो. प्रोफेसरमजकुरांची रामगडला असलेली दुसरी हरकत तर याहून मौजेची आहे! "शिवाय हे ठिकाण अत्यंत बिकट ठिकाणी निर्जन अशा प्रदेशांत आहे. तेथे हत्तीवरून जातांना आपणांस किती श्रम पडले, याचे सविस्तर वर्णन बंगाली चित्रकार श्रीयुत असित हलदार यांनी 'मॉडर्न रिव्ह्यू'च्या अंकांत प्रसिद्ध केले आहे. अशा ठिकाणी यक्षाला रहावयाला लावण्यांत कालि- दासाचा कोणता हेतु होता, हेहि ध्यानात येत नाही. तेव्हां रामगड हा रामगिरि असणे शक्य दिसत नाही." [सं मु. पृ. ५९] कालिदासाचा हेतु ध्यानात येतो. पण या आक्षेपांतील मिराशींचा हेतु मात्र चटकन् ध्यानात येत नाहीं । अलकेंतून निर्वासित होऊन आपलें माहात्म्य संपुष्टांत आलेला (अस्तंगमितमहिमा) ज्याला Crest-fallen म्हणता येईल असा पदभ्रष्ट विरहव्यथित जो यक्ष-त्याने एकांतस्थळी जाऊन रहावयाचे नाही तर मग कुठे शहरांत जाऊन रहावयाचें ? ही कल्पनासुद्धा रसिकांना सहन होणार नाही. असे कालिदासाने दाखविले असते तर तो कालिदास झाला नसता! औचित्य हा कालि• दासाच्या महाकवित्वाचा एक महत्त्वाचा पैलू आहे. शाकुंतलांत गुणी व निष्पाप ·रामगड हाच रामगिरि शकुंतलेला दुष्यंतराजाच्या दरबारांतून अपमानित होऊन खालच्या मानेने परत यावें लागले. पण कालिदास त्या नव्या शकुंतलेला जुन्या कण्वाश्रमांत परत आणीत नाही. तिला पुन्हा कण्वाच्या आश्रमांत नागा देण्यांत ली चूक झाली असती तीच चूक यक्षाला एखाद्या संपन्न शहरांत किंवा विलासस्थळी नेण्यांत झाली असती, यक्षाला शाप होता-शिक्षा होती. त्याचा पूर्ववृत्तान्त आपल्याला माहीत नाही म्हणा. तथापि तोपर्यत पत्नीचा विरह कसा तो त्याला माहीत नसावा. त्या आघाताखाली त्याच्या मनाचा आणि यौवनाचा चुराडा व कोंडमारा झाला होता. पण त्याहीपेक्षा अधिकारच्युतीचे आणि हद्दपारीचे शल्य त्याच्या अंतःकरणाला अधिक टोचत असले पाहिजे. प्रेमिकाला प्रिया-विरह आणि मानी मनुष्याला अपमान यापेक्षा अधिक दुःसह प्रसंग तो कोणता? पण मनींची व्यया सांगायची कुणाला ? कुणाला तोंड दाखविण्याची सुराणी नव्हती व इच्छाहि नव्हती. यक्षाच्या मनःस्थितीला अनुरूप म्हटले म्हणजे एखादें एकांतवासाचे स्थळ हेच होय आणि कालिदासाने तेच पसंत केले. म्हणूनच तो महाकवि आणि म्हणूनच मेघदूत लघु असूनहि महाकाव्य ! वाल्मीकीने हेच केलें. रामायणांत भरद्वाज कपीने रामाला गंगा-यमुनांच्या संगमावर असलेल्या आपल्या आश्रमांत मुखाने राहण्याची प्रार्थना केली होती पण रामाने ती नाकारली. रामाला एकांतवास हवा होता. लोकांचा-जाणाऱ्याणाचांचा संपर्क नको होता. आगमिप्यति चैदेही मां चापि प्रेक्षको जनः अनेन कारणेनाहमिह वासं न रोचये एकांते पश्य भगवन् आश्रमस्थानमुत्तमम् अयोध्याकांड सर्ग ५४.२४।२५ राम म्हणाला, आम्हाला एकांतस्थळ सांगा. लोकांची ये-जा आणि विचारपूस नको. विमनस्क स्थितीत प्रिय जनांचा सहवास मुद्धां नकोसा होतो, हे त्यांतले इंगित आहे. हे जाणून घेऊनच मरद्वाजाने रामाला चित्रकूटाची शिफारस केली. व्यथित व निर्वासित रामचंद्राप्रमाणे यक्षाला देखील जनसंमेकांपासून दूर असे निवांतस्थळच योग्य. आणि म्हणूनच कालिदासाने रामायणांतल्याप्रमाणे नुसती तशीच नव्हे, तीच जागा यक्षाला राहण्याकरितां दिली! शिवाय रामगडला निर्जन प्रदेशांतील स्थळ म्हणण्यांत निराशानी अतिशयोक्ति केली आहे. एका असे एकांत स्पळ शापमस्तयक्षाच्या निवासाकरितां पसंत करण्यांत कालिदासान मनोज औचित्य प्रकट केले आहे. पण मिराशीना पसंत नाही! नावडतीचे नीट आळगी, दुसरे काय ! मिराशीच्या दोन्ही आक्षेपांत तथ्य नाही. रामगष्ट पाहिला. मेवदूताच्या चम्म्यांतून तोच रामगिरि, हेहि पाहिले. आतां रामायणाच्या लांब पलयाच्या दुर्विगीतून पाह. म्हणजे तोच चित्रकूट दिसूं लागेल! ते पुढील प्रकरणांत.

·झोत ३ रा हल्लींचा तोतया चित्रकूट धारास्वनोऽद्गारिदरीमुखोऽसौ शृंगामलग्नांवुदवप्रपंकः । बध्नाति मे बंधुरगात्रि चक्षुः । दृप्तः ककुमानिव चित्रकूटः ॥ - कालिदास ( रघुवंश १३.४७) आतापर्यंत रामगिरि कोणता, हा प्रश्न मेघदूतांतील अंतर्गत पुरान्याच्या आधाराने सोडविला. रामगड हाच रामगिरेि. आतां चित्रकूट कोणता ? या प्रश्नाचा निर्णय करावयाचा आहे. पूर्वी सूचित केल्याप्रमाणे सदरचा मध्यप्रदेशांतील विध्य पर्वतराजीतला रामगड म्हणजेच प्राचीन चित्रकूट होय, हा सिद्धान्त पुढील प्रकरणांतून मांडावयाचा आहे. पण त्यापूर्वी शास्त्रीय पद्धतीप्रमाणे हल्ली समाजात तो चित्रकूट कसा चुकीचा आहे, हे दाखविले पाहिजे. मेघदूताच्या क्षेत्रांत ज्याप्रमाणे रामटेकचें त्याचप्रमाणे रामायणाच्या प्रांतात हलींच्या चित्रकूटाचे बस्तान बसले आहे ! तथापि ही दोनहि स्थळे चुकलेली असून इतराना चुकवीत आहेत! हल्लींचा चित्रकूट म्हणजे कामताजवळचा (प्रयागच्या खाली पण पश्चिमेकडे असलेला बुंदेलखंडातील) डोंगर, असें आतां' विद्वानांनी ठरविले आहे. हा हवाला देऊन (सं. मु. पृष्ठ ५७) त्या आधारावर प्रो. मिराशी यांनी आपली काही अनुमाने रचली आहेत. यावरून चुकीचा असला तरी वहिवाटीचा हक्क हळूहळू कसा प्रस्थापित होत जातो हे दिसून येते. तथापि' जितका रामटेक चुकीचा, तितकाच आधुनिक चित्रकूट चुकीचा, हे लवकरच समजून येईल. रामायणातील सुप्रसिद्ध चित्रकूट हा उत्तुंग, भव्य, उंच शिखर असलेला एक विस्तीर्ण व जबरदस्त पर्वत आहे, ही गोष्ट निर्विवाद आहे. असेच त्याचे वर्णन रामायणात, इतर पुराणांत, बौद्ध व जैन वाड्मयात आणि खुद्द कालिदासाच्या काव्यांत आलेले आहे. त्याबाबत दुमत नाही. आता बुंदेलखंडातील हल्लीसमजण्यांत येतो तो चित्रकूट पाहिला तर तो रामटेकप्रमाणेच एक सौम्य, ठेंगणा व वैशिष्टयविहीन डोंगर आहे! शिवाय तोहि शिखरहीन व सपाट माथ्याचा आहे. (नकी ठिकाण अक्षाश-रेखांश २५४८१ हल्लीच्या चित्रकूट रेल्वे स्टेशन- गसून मुमारे ४ मैलावर.) तो केवळ यमुनेला बराचसा जवळ आहे एवढया एकाच गोष्टीवर त्याने विद्वानांकडून चित्रकूटत्वाचे वारसा-सर्टिफिकेट एकदा १ प्रथम हे मत पाजिटर साहबान १८९४ मध्ये (J.R.A,S.) पुढे माडले.

·हल्लीचा तोतया चित्रकूट १०७ मिळवून ठेवले आहे! आणि तीच समजूत हल्ली लोकांत प्रचलित झाली आहे ! कोणाचें माहात्म्य कसे वाढेल हे सांगता येत नाही. समाजांत ज्याप्रमाणे मलत्याच व्यक्तींना कधी कर्धी मलवेच स्थान मिळून जाते, त्याप्रमाणे इतिहासक्षेत्रांतहि चुकीच्या व अयोग्य स्थळांना नसलेले महत्त्व प्राप्त होते ! स्थळ निश्चित करण्याची प्रमुख साधनें दोनच : वर्णन व दिशा. त्यांपैकी पहिले प्रथम बडूं. दुसरे पुटच्या प्रकरणांत. चित्रकूटाचे प्राचीन वर्णन (अ) रामायण रामायण-अयोध्याकांड-सर्ग ५४ ते १०९ यांमध्ये चित्रकूटाचे वर्णन सुनार नऊ-दहा ठिकाणी सविस्तर आलेले आहे. त्याचे वाचकांच्या सोयीकरितां धनविलेले कोटक पुढील पानावर छापले आहे. ह्या संस्कृत कोष्टकाचा मराठीत क्रमवार गोषवारा असाः १ एकान्त स्यळ. २ रमणीय व उत्कृष्ट दिसणारा. ३ उंच, मव्य व पवित्र. (गंधमादननुल्य किंवा कैलासशिखरासारसा योमणारा, हिमालयासारखा).. ४ अनेक उंच शिखरें. ५ गर्द झाडी, दाट अरण्य, विशाल व विविध वृक्ष. ६ नाना ठन्हेचे वन्य पा. ७ मोर, हत्ती व हरिण यांचे कळप. ८ नाना प्रकारचे पक्षी. ९ महर्षिसेवित, पीचे आश्रम, पर्णकुटिका, पुष्यमि. १० नदी, जलप्रवाह, जलप्रपात, झरे. ११ गुहा. १२ यशकिन्नराचरित देश. १३ दोन नद्या -मंदाकिनी व मालिनी. १४ सोसाट्याचा वारा (जणूं शिखरांना गदगदा हलविणारा). १५ चित्रकूटाचे शिखर मुळकेवजा असून जणू जनीन फोडून वर निघालें आहे, असा भास होतो. सर्व दानी सहज दिसावे इतके उंच. १६ नाना त-हेची लता-पुऐं व विपुल कंदमुळे-फळे. आतां या मूळ संस्कृत्व उढेखांचे कोष्टक पुढील पानांवर पहा- ·१०८ मेघदूतावर नवा प्रकाश MARNAMAIIMIMARALLUMARRImammomsusummmmmmmmmm PINUPINAN रामायण चित्र सर्ग ५४ सर्ग ५६ सर्ग ९३ लोक श्लोक श्लोक एकान्ते आश्रमस्थानम् २६ नीलवन ८ पुण्यः २८ चित्रकूटस्य पुण्य- मंदाकिनी नदी कानने ११ निष्कूजम् (= एकान्त ) १४ महर्षिसेवितः २८ मुनयः महात्मनः १५/ घोरप्रदर्शनम् (निबिड ) १४ येथून महर्षि सदेह स्वर्गा- शीघ्र अनिल: वहति १५ ला जातात नाऽमनुष्ये... २२ कल्याणानि शृंगाणि ३० प्रवृद्धशिखरम् १० स्वर्गपथः इव (बहुवचन) तापसानां निवासः १८ शुभदर्शनः २८ मनोरमम् १२ सानूनि रम्याणि ९ रभ्यः १४ अतिमात्र मनोज्ञः रम्यं १४ कक्षा गंधमादन-संनिमः गोलांगुलानुचरितः वानरक्षनिषेवितः मधुमूलफलोपेतम् नानानगगणोपेतः किन्नरोरगसेवितः मयूरनादामिरतः २९/मनोज्ञः २९ स्थाजीवः ૨ २९ बहुमूलफलं १३३ ३८ बहुमूलफलः ३९ समभूमितलेरम्ये नगाः (फुलांचा खच) १० ३९ गुमैबहुभिरावृते | किन्नराचरितं देश ४० नानापक्षिगणायुतम् १३ बर्हिणः प्रियदर्शनान् नानाद्रुमलतायुतः ४० मातंगयूयानुसतं १०मत्ताः यूथपाः गनरामनिपेवितः कुंजरययानि १ ४१ संपन्नसरसोदकं मृगयानि सरित्पतवणप्रस्थान दरीकंदरनिर्झरान् मचेः मृगः (wild beasts) 019fum मोफिल ४२/पक्षिसंथानुनादितं १३ शीघ्रवेगाः मृगगणाः १२ बहवः पृषताःमृगाः (मगीभिः सह) (spotted antelope) पतत्रिणां अधियाच १७ ·हल्लांचा तोतया चित्रपट अयोध्याकांड कूट सर्ग ९४ सर्ग ९५ सर्ग ९८-९९-१०३ सर्ग ९८ " " कामिनां स्वास्तरान् सर्ग ९९ लोक लोक जलप्रपात १३ शैलापासून दूर उद्भेद मंदाकिनी नदी १ मुगुमः १२ निप्पंद मिंदाकिनी विगाहस्व१३ गिरिराजसमः १२ स्रवद्भिः १४ (हिमालयासारखा) गुहासमीरणः (सुगंधितः) १४ विशालाः शैलाःशोमन्ते २० जटाजिनधराः ऋषयः ६/पुण्यजनोपपन्नं २४ सिद्धजनाकीर्णाम् ९/(मरतः) रामाश्रमं लगाम खम् इव उदिदैः शिखरः विधूतकल्मषैः तपो-) घातुमद्भिः दमशमान्वितैः ११३ विचित्रशिखरे १६ सिदैः मित्येव वसुधां माति... मास्तोद्वतशिखरैः कूटोऽयं दृश्यते सर्वतः प्रन्च इव ८ वापसालयसस्थिता २३ (-शिखरे (बहुवचन) व (पर्णकुटी) रमणीय ३ सोसाटयाचा वारा) उदातदंतानां कुंजराणां ११ शैलमस्येपु रम्येषु २१ चित्रटस्य दर्शनं तरस्विनां शैलपायें पुरवासात् परिकांतं अन्योन्य- मागणैः वृतः (अदुष्टैः) आधिकं मन्ये १२ प्रतिगर्जितम् वहुपुष्पफले १६ नयनांजनप्रमं बहुमूलफलोदकः २६ पुष्पवाद्रिः प.लोपेते १० छायावाद्भिः नानाविधैः तीररहेः कानहगान किनरान् ११/पालमैः विद्यापरस्त्रीणां क्रीडोद्दे. सर्ग १०३ ४ गुहागिरीमान a शान् १६ गजयलोहितां ७/मृगपूयनिपीटानि नानाद्विजगगायुने बहुपक्षिसमाकुलः नानादिजगमायुनं नानामृगगणेः दीपि+तर ७ निपीततोपां गजसिंह वानरैः १८ ·HAMMAHINAMAmulansan ११० मेघदूतावर नवा प्रकाश (च) जैन व बौद्ध वाङ्मय पालीत चित्तकूट अतिशय रमणीय, देखणा व पवित्र (पद्मपुराण प्र. २१ तीर्थमाहात्म्य) जैनांच्या भागवती टीकेंत चिंत्तकूड म्हणून उल्लेख. रमणीय व निदोष स्थळ (जातक २.१७६ ६.१२६). त्यांत एक सुवर्णगुहा' व नैसर्गिक जलाशय होता (जातकग्रंथ), हा रमणीय पर्वत त्यांतील सुवर्णगुहेत राहणाऱ्या इंसांचे वसतिस्थान होते. त्यातले काही वेगवान् व काही सोन्याचे अथवा सोनेरी होते. (जातकग्रंथ क. २,५ १६). नीतीच्या परिपालनाकरितां तेथें जा, असे सांगितल्यावरून प्रजानुरंजना- करितां एक राजा चित्तकूड पर्वतावर गेला असें जातकग्रंथांत (५.३५२) म्हटले आहे. रामायणांतील रामकथेत फिरवाफिरव करून ही जातककथा रचली असावी असा वास येतो. बौद्ध प्राचीन ग्रंथांनी पुष्कळ ठिकाणी हिंदु कथाचे असें विकृतीकरण केले आहे. चिंताहरण चक्रवर्ती यांनी जैनांच्या पद्मपुराणाचा बंगालीत गोषवारा प्रसिद्ध केला आहे. रामलक्ष्मण मालयदेशांतील चित्रकूटाच्या पायथ्याशी आले व तेथें अरण्य इतके घनदाट होते की, माणसांची वस्ती शोधून काढणे कठीण होते, असे त्यांत वर्णिले आहे. (यांतील 'मालय' देशाचा 'माल' क्षेत्राशीं संबंध असावा. पूर्वी मालय देशाची व्याति बरीच पूर्वेकडे म्हणजे रामगडपर्यंत होती, असे दिसते.) (क) पुराणे व इतर ग्रंथ -महाभारतांत चित्रकूटाचा व जवळच्या मंदाकिनी नदीचा उल्लेख (८५.५८.५९) आहे. -भागवतपुराणांत चित्रकूटाला पर्वत (१९.१६) तर ललितविस्तरांत टेकड़ी म्हटले आहे. - भवभूतीच्या उत्तररामचरितांत चित्रकूट पर्वताकडे यमुनेच्या काठानें जाणाऱ्या रस्त्याचे वर्णन आहे. (१.२४) ठिकठिकाणची प्राचीन वर्णने वर संकलित करून दिली आहेत. त्यांतील सूर एकच आहे. त्यावरून चित्रकुटाचा डौल व स्वरूप यांची सहज अटकळ येईल. १ मुवर्णगुहा : कक्ष-विल हीच हाथिफोड गुहा. तिलाच मौद्धांनी मुवर्णगुहा म्हटलें माहे (प्रकरण पांचवें पहा.)

·हल्लीचा तोतया चित्रकूट विशेषतः रामायणांतलें वर्णन तर इतके तपशीलवार, निःसंदिग्ध व समपंक आहे की, त्याच्याशी समरस झाल्यावर चित्रकूट आणि त्याच उंच शिखर सहज होच्या- पुर्दे उभे राहील. विशेषतः अयोध्याकांडाच्या ९४ व्या उगातील चित्रकूटवर्णनात रामगडचा तोंडावळा स्पष्ट दिसतो. या वर्णनावरून अंदाजलेला चित्रकूट रामगडशी कसा चपखल जुळतो, हे सहज लक्षात येईल. जुळणारच. कारण हल्लींचा रामगह हाच प्राचीन चित्रकट होय. बैठा, वोडका व बिनशिखराचा डोंगर आतां हल्लींच्या चित्रकूटाची मूरत पहा. पहिली गोट ही की, या बुंदेल- खंडांतल्या टेकडीमध्ये चित्रत्व नाही आणि कूट म्हणजे शिखरहि नाही! ही सपाट माथ्याची एक सौम्य टेकडी आहे. त्याला शिखरच नाही तेव्हां ते चित्रविचित्रित असन्याचा प्रभच उद्भवत नाही. हा नांवालामुद्धां चित्रकूट म्हणतां पेट नाही! कपलाचा वाळा पाल्न निरविणारी ही सोनुबाई आहे ! यावर वृक्ष अन्र झाडे. झुड नाहीत. फक गवत वाढते. या पांचशेपुटी शिखरहीन बोडक्या टेकाडाला विष्य-हिमाल पाहिलेल्या आयांकडून चित्रकूट हैं प्रौद नांव कधीकाळी वरी निळाले असेल असे वाटत नाही. रामायणांत वर्णिलेल्या घटना येथे घडलेल्या असणे संभवनीय नाही. दाक्षिन्दा बुद्धीने देखील हा डोंगर रमणीय असे म्हणतां यावयाचे नाही. भव्यता आणि उंची तर बाजूलाच राहिली. याखेरीज आन्ही पहिल्या प्रकरणांत दाखविल्यासमार्गे रामगिरि ठरू शकेल तोच खरा चित्रकूट ही अट हा तयाफयित चित्राट पुरी करूं शकत नाही. कारण इथे रामाशी गांठ आहे ! रामटेक जसा चित्रट नव्हे म्हणून रद्द ठरविता येईल त्याचप्रमाणे हा चित्रकूट रामगिरि होऊ शकत नाही म्हणून निकालात निघतो. किंचित् पश्चात् प्रज' या उल्लेन्वानु नर्मदेच्या (किंवा विप्पान्या) दक्षिणेकडील व उत्तरेकडील सर्व डोंगर वाद होतात. रामगिरि नर्मदे- पाच ओळीला, नर्मदेच्या पूर्वेला हवा. हा डोंगर वसा नाही. सदन टो रामगिरि नाही आणि म्हणूनच चित्रकूटहि नाही. सारांश, रामायणांतील चित्रकूट आणि आधुनिक चिट पायामध्ये पिटशन तावत आहे, त्यांच्यामप् कोणतेच सान्य नाही. पांपांढील शिरोध सटाणे लशांव देन्याकरितां पुढे दिलेलें तुलनात्मक कोष्टक पहा. त्यांत पल काही दोपळ गोटी नमूद केल्या आहेत. शिवाय टिमरें रामगडचे सदर नद्दाम डोरलें आहे. म्हणजे जाठा जादा चिप्राटाची ससने रामगडी की टोटन दळतात, हि सहजच लक्षात येईल. एरा नजरेत दोन काम होतील.

·रामायणांतील चित्रकूट हल्लींचा चित्रकूट रामगड ३ १ उंच, खूप उंच-शिवाय गगनचुंबी / फारच ठेगणा, सुमारे ५०० फुटांच्या आंत- १ ३२०० फूट उंच-गगनचुंबी विलक्षण सुळका. विचित्र शिखरें. भव्य व प्रेक्षणीय. माथा. सपाट, शिखर नाही-दिसण्याला भव्य आणि देखणा. अगदी सामान्य, वैशिष्ट्यहीन. २ नदी, जलप्रवाह, डोंगरमाथ्यावर पठार | डोगरावर जलप्रवाह नाही, पठार नाही, | जलप्रवाह, धबधबा-माथ्यावर पठार (Table (Table Land) आणि दरीकंदर- | गुहा नाही. अर्थात् गुहेतून वहाणारा | Land ) गुहेतून वहाणारा रम्य निर्झर. निझर म्हगजे 'डोगरांतील गुहेतून झराहि नाही. वहाणारा झरा (सरित्प्रस्रवणप्रस्थान दरीकंदरनिर्झरान् अयोध्या. ५४.४२) अक्षयिल ही अद्भुत व नैसर्गिक गुहा. | गुहा नाही. हाथिफोड चमत्कृतिपूर्ण स्वाभाविक गुहा. ४ अनेक लहानमोठ्या जलप्रवाहांमुळे मद पाणी नाही. अनेक जलप्रवाहांनी युक्त व भिजणारा. पाझरणाऱ्या हत्तीसारखा दिसणारा, ५ घनदाट वृक्षाचे अरण्य. मोठाले वृक्ष अथवा जंगल नाही. जवळ- मोठाल्या प्रचंड वृक्षांचे दाट जंगल. जवल बोडका. फक्त झुडपे व रानगवत उगवणारा. ६ चित्रकूटाच्या रस्त्यावर वणवे नाहीत मोठमोठाले वणवे सदैव लागतात. वणवे नाहीत. (दावैश्चैव विवर्जितः । अयो. ५५.९) ७ चित्रकूटाच्या उत्तर चढावर एक रम्य गुहा नाही. सीताबगरा नांवाची गुहा रामगडच्या उत्तर चढावरच आहे. ८ रानांतल्या हत्तींचे कळप. हत्ती नाहीत-असणे शक्य नाही. कारण | जंगली हत्ती अद्यापहि आहेत. हत्तींना राहण्यासारखें दाट किंबहुना विरळ सुद्धा जंगल येथे नाही.

·रामायणांतील चित्रकूट घल्लीचा चित्रकूट ९ मंदाकिनी नदी उत्तरेला. पयोणी नदी पूर्येच्या बाजूला आहे. १. नानाविध हरिणांने फळप-चित्रांग म्हणजे | हरिणे नाहीत-अखणे शक्य नाही. ठिपायांचा. ११ भानुराग (गनःशिलायाः सिलफम्). पातुराग नाहीत. रूदर नदी रामगडच्या उत्तरेलाच बहरते. विविध जातींच्या हरिणांचे कळप, विशेषतः ठिपक्यांचे हरिण अद्यापिहि आहेत. भातुराग अजूनाहि विपुल सांपडतात, १हे प्रमाण य त्याचे कारण मोठे मनोरंजक आहे. बेगलर गादेवांनी याबाबत आपला स्वतःचा अनुभव लिहून ठेवला आहे. (A.R. S. XIII) अलाहापाद म्हणजे प्रयागहून इलींच्या चित्रकूटाकडे जाणान्या रस्त्यावरच्या ठेंगण्या टेकडया बहुतेक बोटक्या आहेत. म्हणजे त्यांवर मोठाले वृक्ष अथवा जंगल नाही. रानगवत मात्र विपुल आहे. ते पाळून शुष्क झाले म्हणजे सहज पेटायला अगदी योपै. त्यामुळे या भागांत जाता येत नेहमी पणये लागलेले दिसतात. किंबहुना यणव्यांचे दृश्य है या भागांतील वैशिष्टय आहे. उलटपक्षी रामगाच्या रस्त्यावर एकदाहि रानपणपा दिराला नाही, असे गतर सादेव लिहितात. याचे कारण ओलसर वृक्ष-वनस्पतींची दाट झाडी अण. २ हे लक्षण अयोध्याफांच्या ९५ च्या पुढील रागात यापरते. परंतु हा रार्ग प्रक्षिस रागनला जातो. तथापि त्यांतले चित्रकूटाचे पर्णन रामगीय त्यायरीख सीतागरा या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या गुऐशी आचर्यकारक रीतीने जळते यांत शंका नाही. या गुहेत पीतादेवी राहिली होती अशी आख्यायिका आहे. प्रक्षेपक झाले तरी पचेल ते य जुळेल तेच गर्णन रचून पुराडणार, , अवश्य लक्षात घेतले पाहिजे. २ रागगडापर सीतागरा गुहेच्या गपळा दोगरात एफ धातुराग किया तांगमा रंग विपुल सांपडतो. या ठिकाणाला 'तिलकमाती' भ नाप पार आहे. येथे रामचंद्राने सीतेच्या माररप्रदेशी जो तिलक लायला त्यापरून हे नांव पटले आहे असे सांगतात. आजहि रामगडगर जाणारे यात्रेकरू या स्पळाचे दर्शन घेऊन तेथल्या लाल मातीचा तिलक पाळी लावतात.

·११४ मेघदूतावर नवा प्रकाश में तुलनात्मक कोष्टक दिल्यानंतर त्यावर अधिक भाष्य करण्याची गरज नाही. वर्णन अजिबात जुळत नाही. तो हा चित्रकूट नव्हे. आतां दिशा व अंतर हे साधन पहावयाचे. ते भ्रामक व घोटाळ्याचे आहे. म्हणून त्याची छाननी जरा बारकाईने केली पाहिजे. 'यमुनेपासून समीप' यावर भर देऊन " चित्रकूट म्हणजे कामताजवळचा (मुंदेलखंडांत) चित्रकूट होय असे आतां विद्वानांनी ठरविले आहे" अशा विद्वानांचा हवाला देऊन प्रो. मिराशी तोच चित्रकूट मानतात. पण ते स्वतः तरी कुठे शंकवन मुक्त झाले आहेत त्यांतली गोम अशी की, हा ठरविलेला' चित्रकूट यमुनेपासून ६५ मैलांवर आहे आणि रामायणांत हे अंतर दिले आहे वीस मैल ! त्यामुळे साधक झालेले मिराशी लिहितात : हा चित्रकूट पर्वत प्रयागापासून सुमारे ६५ मैलांवर आहे. त्यामुळे रामायणांत वर्णिलेला पर्वत हाच काय, अशी शंका मैते. तिचे निराकरण दोन प्रकारांनी करता येते. रामायणांतील अंतर अदमा दिले असावे किंवा पार्जिटरसाहेव म्हणतात त्याप्रमाणे चिपट ही एसादी विशिष्ट टेकडी नसून दोन नद्यांपासून प्रयागच्या पश्चिमेस मुमारे २० मेलापयत पसरणारी पर्वतरानि असेल. त्यापैकी पहिले निराकरण जास्त संभवनीय दिसते. (सं. मु.पृ.५७) रामायणांन वर चिप्रयूट यमुनेपाएन दशकोदावर म्हणजे पीस मैलांवर आहे, असे स्पष्ट म्हटले आहे. यांचा मानीय चित्रकूट पडला ६५ मेलापर! म्हणजे इतके करून चरी अंतर पुढे जमते आहे! ही अडचण पारी ते तिचे निराकरण' करा. वयाचें। पण अशा रीतीने केलेले निराकरण पुस्तकांत होते, मनांत होत नाही रामा. या वर अदमासाने दिलेले दणावयाचे, मग ते १५० मैलायरच्या रामगठ पर्वतापर्यंत वाणग्यारा फाय हरकत ! दीरविक्षा पाण्ट मेल है पीर मैलांच्या मानाने यमी मुकायें अंतर आहे यात शंका नाही. परंतु या यायतीत कमी सुकीने अंतर हा युक्तिपाद उपयोगी पटग्यागारसा नाही. वर्णन परोपर-अंतर पूफ ·हल्लीचा तोतया चित्रकूट . (१) हल्लीच्या रामायणाच्या आवृत्तीहून मूळ रामायण भिन्न होते याबद्दल विद्वानांचे मतैक्य आहे. आतांच्यापैकी बराचसा व महत्वाचा भाग मूळ वाल्मीकीच्या रामायणांत समाविष्ट असेल हे खरे. तथापि त्यानंतर वेळोवेळी त्यांत ' 'दुरुस्त्या 'व फेरफार घुसडण्यात आले आहेत. त्याची उदाहरणे विद्वानांनी आधारपूर्वक निदर्शनास आणली आहेत. अयोध्याकांडांतील ९५ नंतर आलेला सर्ग प्रक्षिप्त मजकुराचे एक ठळक उदाहरण होय. उत्तरकांडांतील पुष्कळसा भाग उघडउघड मागाहून घुसवलेला दिसतो. म्हणूनच प्रयाग ते चित्रकूट यांतील 'दशकोश' हे अंतर विश्वसनीय मानतां येत नाही. इतर पुरावा विसगत किंबहुना विरुद्ध जात असतांना या 'दश- क्रोशा'ला शब्दप्रामाण्य किंवा स्वयंप्रामाण्य लाभू शकणार नाही. (२) शिवाय रामायणांत सर्वत्र कोश आणि योजन हे शब्द फार ढिलाईनें वापरलेले आहेत हे स्पष्ट दिसते. त्यावरून नक्की निष्कर्ष काढूं जातां फसगत होण्याचा संभव असतो. त्यावर विसंबून फूटपट्टीने व कांटेकोर गणिताने मोजमा व अनुमानें करणे योग्य होणार नाही. दश याचा अर्थ (दशरथ, शतावधानी इ. शब्दांप्रमाणे) गणितांतला मोजून दहा असा नसून सरासरीने पुष्कळ असाहि असू शकेल. (३) मूळ शतक्रोश हा पाठ बदलून तेथें ‘दशक्रोश' असा जावईशोध मागाहून दडपलेला असण्याची एक शक्यता आहे. शिवाय या शब्दप्रयोगाच्या मागेपुढे अंतरे सांगण्याकरितां योनन शब्द सर्रास वापरलेला आढळतो. मग मध्ये हा 'क्रोश' कसा उपटला ? त्यावरूनहि संशय बळावतो. (४) प्रयागला गंगा-यमुनासंगमावर आश्रम असलेला भरद्वाज ऋषि रामाला सांगतो दशक्रोश इतस्तात गिरियस्मिन निवत्स्यसि चित्रकूट इति ख्यातो गंधमादनसंनिमः ।। (अयो० ५४.२८।२९) आतां गंधमादन म्हणजे फैलासाइतका उंच व भव्य दुसरा कोणताच पर्वत येथून वीस मैलांवर नाही. अर्थातच हे दशक्रोश अंतर उघड उघड चुकीचे दिसते. प्रयागपासून किंवा शब्दशः पाहिले असतां मरद्वाजाश्रमापासून हे ' दशक्रोश' अंतर मागाहून दडपल्याची चूक कशी व कां झाली याची उपपत्ति आम्हांस सुचली आहे ती येथे दाखल करतो. चित्रकूटाप्रमाणे खुद्द मरद्वाजाश्रमाचाही रामायणांत घोटाळा झाला आहे ! प्रयाग ते चित्रकूट यांच्या दरम्यान भरद्वाजाचे एकूण दोन आश्रम होते हे स्पष्ट दिसते. एक गंगायमुनांच्या बेचक्यांतला किंवा यमुनेच्या उत्तर तीरावर असलेला-सर्ग ५४ व ९०।९२ यांत वर्णिलेला आणि दुसरा आश्रम चित्रकूटाच्या अगदी जवळ यमुनेच्या दक्षिणेकडे सर्ग ११३ मध्ये उल्लेखिलेला.

·११६ मेघदूतावर नवा प्रकाश Runmummummam Immunsunnuismutnein वनवासी राम व त्याच्या मागोमाग काही दिवसांनी भरत आला. त्यांची व भरद्वाजाची भेट पहिल्या आश्रमांत झाली. परंतु नंतर भरत चित्रकूटायर रामाची गांठ य पादुका घेऊन परत फिरला, त्या वेळी चित्रकूटानजीक किंबहुना पायथ्याशींच त्याला भरद्वाजाचा आश्रम दिसला! ही गोष्ट फार महत्वाची आहे. 'अदूरात् चित्रकूटस्य ददर्श मरतस्तदा । आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाजः कृतालयः॥ (अयो० ११३.४) भरद्वाजाचा हा गंगाकांठचा पहिला आश्रम खास नव्हे. कारण येथून परत अयोध्येला जातांना भरत व त्याच्या परिवाराला यमुनेपार (श्लोक ११३.२१) व्हावे लागते. शिवाय ही गोष्ट वरील लोकांतील कृतालयः म्हणजे नवीन आश्रम बाधून तेथे रहाण्यास आलेला भरद्वाजमुनि या वर्णनावरून स्वच्छ दिसते. राम व भरत यांना प्रयागाश्रमांत भेटलेला भरद्वाजऋपि त्यांच्या मागोमाग चित्रकूटानजीक कसा आला ? कशाकरितां आला ? आणि त्याने आपला नवा आश्रम इतक्या थोड्या अवकाशांत बाधला तरी कसा? टीकाकाराने म्हटल्याप्रमाणे राम-भरत-भेटीत काय झाले, हे जाणण्याची उत्कंठा भरद्वाजाला लागलेली होती आणि राहवेना म्हणून तो प्रयागाश्रम सोडून लगोलग चित्रकूटानजीक येऊन मुक्काम करून राहिला. ही गोष्ट भरत व भरद्वाज यांच्या संभाषणावरूनदेखील सहज लक्षात येते. यावरून भरद्वाजाचा पहिला प्रयागाश्रम चित्रकूटापासून 'दशकोशा'च्या थोड्या अंतरावर नसून बराच लांब होता, असे अनुमान करता येते. हा दुसरा नवीन भरद्वाजाश्रम मात्र चित्रकूटापासून जवळ म्हणजे सुमारे दशकोशाच्या आतबाहेर असावा. परतु मागाहून कालांतराने हा मधला धागा तुटला, स्मृतींतून गेला आणि संभ्रमाने दशकोशाचे अंतर भरद्वाजाचा प्रसिद्ध असा जो प्रयागचा आश्रम त्याच्या- पासून धरण्यात येऊ लागले असावे व त्यामुळे ही चूक उत्पन्न झाली असण्याचा संभव आहे. (५) प्रयागपासून चित्रकूटाचा मार्ग अयोध्याकांडांत एकूण दोन ठिकाणी आला आहे. भरद्वाजऋषीच प्रथम रामाला आणि नंतर भरताला सांगतो. परंतु या दोन्ही ठिकाणी नेमका मार्ग-वर्णनाचा भाग क्लिष्ट व संदिग्ध आहे आणि १ या भोकावरची संस्कृत टीका पहा: अनेन यमुनादक्षिणतरेऽपि चिहारद्वाजाश्रम इति ज्ञायते। भलएवाने भरद्वाजा- मंत्रणोत्तरं ततस्ते यमुना तीवेति वक्ष्यति । संप्रति तन्न स्थितिस्तु रामभरतयोः संवाद शिष्यद्वारा झटिति श्रोतुमिति बोध्यम् ॥ यावरून भरद्वाजाने पहिला भाश्रम सोडून घाईने स्थलातर केलें, ही गोष्ट टीकाकाराच्या देखील लक्षात आलेली होती. म्हणूनच त्याने त्याग खुलासा केा आहे व तो योग्यहि आहे.

·हल्लीचा तोतया चित्रकूट ११७ शिवाय त्या दोहोंत तफावत आहे. रामायणाच्या एरवींच्या साध्या व प्रसन्नरमणीय भाषाप्रवाहांत हा क्लिष्ट माग वेगळा वाटतो व खटकल्याशिवाय रहात नाही. याखेरीज मरदाजाश्रम प्रथमच्या वर्णनावरून गंगायमुनासंगमाच्या उत्तरेला आहे, अशी कल्पना होते. शिवाय आश्रम लागण्यापूर्वी कोणतीच नदी राम-लक्ष्मणांना ओलांडावी लागत नाही. तयापि आश्रमांतून भरद्वाजाचा निरोप घेऊन निघाल्यावर मात्र फक्त यमुना नदीच काय ती त्यांना ओलांडावी लागून ते दक्षिणेकडे येतात, असे पुढचें वर्णन आहे. हे कोडें नीटसे उलगडत नाही. त्यामुळे हि या मागांत काहीतरी मागाहून कमी-जास्त केलेले असावे, हा संशय दृढ होतो. चुकीचा चित्रकूट का मानला गेला ? हल्लींचा चुकीचा चित्रक्ट कां व केव्हांपासून मानण्यात येऊ लागला ? त्याची कारणमीमांसा खालीलप्रमाणे असावी, असे म्हणता येईल. बांदा जिल्ह्यांतील कालंजर व त्याच्याच उत्तरेला थोड्या अंतरावर असलेला चित्रकूट हे दोन किल्ले म्हणून निदान नवव्या-दहाव्या शतकापासून माहीत होते असे दिसते. दक्षिणेतल्या राष्ट्रकूट राजांनी उत्तर हिंदुस्थानांत आपले वर्चस्व रहावे, म्हणून हे दोन कोट यापल्या तान्यांत ठेवले होते, असे देवळीच्या ताम्रपटावरून दिसून येते. त्यांत राष्ट्रकूट सम्राट् नृतीय कृष्ण याच्याविषयी आलेला खालील श्लोक पहा: यस्य पस्पेक्षिदाखिलदक्षिणदिग्विजयमाकण्यं । गलिता गुर्जरहृदयात् कालंजर चित्रकूटाऽशा ॥ म्हणजे चित्रकूट नावाचे एकूण दोन डोंगर होते. एक मध्यप्रदेशांतील, गोंडवनांतील सिरगुजा संस्थानांतील रामगड म्हणजेच पूर्वीच्या दंडकारण्यांतील चित्रकूट पर्वत. आणि दुसरा बांदा जिल्ह्यांतील कालंजर किल्लयाजवळचा यमुनेनजीक असलेला (म्हणजे ६५ मैलांवर) चित्रकूट किंवा चित्रकोट किल्ला. पहिल्या म्हणजे रामाच्या चित्रकूटालाच रामगिरि हैं नांव पडले असावें व कालावधीने त्या रामगिरीचा रामगड झाला. हा रामगड म्हणजेच प्राचीन चित्रकूट हे ज्ञान व इतिहास अनेक कारणांनी कालौघांव नष्ट झाला-विसरला गेला. पुढे चित्रकूट हे नांव आयतेंच असलेला बुंदेलखंडांतील हा डोंगर हाच रामाचा चित्रकूट असें भ्रांतीने सहजच मानण्यात येऊ लागले असावे, लोक गतानुगतिक असल्यामुळे हाच 'चित्रकूट' कालांतराने पक्का झाला! अंधश्रदन या ठिकाणी राम-विषयक अनेक दंतकया निर्माण झाल्या. यमुनेच्या सानिध्याने भ्रांतीला पुष्टि मिळाली. मागाहून अधिकाधिक देवता-स्वरूप प्रात झालेल्या रामाशी निगडित स्थळ निर्माण करण्याच्या मनुष्य- स्वभावमुलम लालसेंदन हा डोंगर उत्पन्न झाला. बहुधा या तोतया चित्रकूटानी जुळवें अंतर ठेवण्याकरितां 'दशकोश', 'यमुनेसमीप' इत्यादि लक्षणांचे प्रक्षिप्त ·११८ मेघदूतावर नवा प्रकाश श्लोक मागाहून रचून रामायणांत घालण्यात आले असले पाहिजेत. अंतराच्या या उल्लेखावर भर देऊन व भरंवसा ठेवून पार्जिटर प्रभृति संशोधकांनी या कामता- जवळच्या चित्रकूटाला मान्यता दिलेली आहे. तथापि हे उल्लेख कसे बिन-अस्सल, संशयास्पद, विसंगत व अविश्वसनीय आहेत, हे वर दाखविण्यात आले आहे. मंदाकिनी नदी कोणती? चित्रकूटालगत मंदाकिनी नदी वहावे असा उल्लेख कालिदासाचे ग्रंथ, रामायण, महाभारत व इतर पुराणांतूनहि आहे. हल्ली बुंदेलखंडांतील चित्रकूटशेजारी पयोप्णी किंवा पयस्विनी नांवाची छोटी नदी आहे तीच मंदाकिनी असे मानतात. तथापि तसे मानण्याला विशेष खूण किंवा आधार नाही. रामायणाच्या अयोध्याकांडांत (सर्ग ९५) मंदाकिनीचे वर्णन आहे : " मृगयूनिपीता, सिद्धजनाकीर्णा, रमणीय- तीर्या, गनयूथलोडिता, गजसिंहवानरैः निपीततोया, पुष्पभरैः अलंकृता" इ. इ. राम सीतेला सागतो- सखीवत् च विगाहस्व सीते मंदाकिनी नदीम् । मन्यस्व पनिते निलं सरयूवत् इमां नदीम् ॥ चित्रकूटनिवासांत सीता मंदाकिनी नदीत अयोध्येच्या शरयूंतल्याप्रमाणेच भक्तिभावाने स्नान करीत होती. 'जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु' या कालिदासाच्या उल्लेखाचा मूलाधार हाच असला पाहिजे, यांत शंका नाही. मंदाकिनी या नांवा- वरून व रामायणातील वर्णनावरून ही नदी चित्रकूटाच्या पूर्वेला असून, मध्येच मंद व मध्येच वेगानें वहाणारी, बेटे असलेली, अनेकविध पशुपक्ष्यानी गजबजलेली, दाट अरण्यांत वहाणारी असावी असे दिसते. पयोष्णी नदी पश्चिमेकडे आहे! तिन्यांत बेटे नाहीत, मोवती अरण्य नाही, म्हणूनच पशुपक्षी असतील असे वाटत नाही. उलटपक्षी रामगडलगत पूर्वेला रूहर नदा आइ तिला हे सर्व वर्णन जुळण्यासारखें •आहे. विशेषतः काही ठिकाणी डोह आणि काही ठिकाणी खळखळाटाचा वेगवान् प्रवाह हे सहर नदीचे वैशिष्टय युरोपियन प्रवाशांनीदेखील नमूद करून ठेवले आहे. या दोहोंत सहर हीच मंदाकिनी असण्याला अधिक पात्र आहे, यांत शंका नाही. कालिदासाचा चित्रकूट हा नव्हे रामायणात वर्णिलेला चित्रकूट म्हणजे हल्लीचा तथाकथित चित्रकूट नव्हे, हे वरील विवेचनावरून सहज लक्षात येण्यासारखे आहे. तथापि अजूनहि अधिक प्रमाणांची आवश्यकता भासत असेल तर या बाबतीत खुद्द कालिदासाचा लेखी पुरावा सादर करता येईल. रामायणाचे अनुकरण करणारा, रामायणाच्या परंपरेत वाढलेला कालिदास चित्रकूट कोणता समजतो, याला फार महत्त्व आहे.

·हल्लींचा तोतया चित्रकूट 'रामायणांतील चित्रकूटच कालिदासाचा चित्रकूट असणार हे उघड आहे. पण या बाबतीत शंकेला जागा रहात नाही. कसे ते पहा. रघुवंशांत बारावा व तेरावा सर्ग मिळून चित्रकूटाचे एकूण तीन उल्लेख आले आहेत. पहिल्यांत चित्रकूट पर्वताचा ठावठिकाणा आहे, दुसन्यांत दिशा आहे आणि तिसऱ्यांत तपशीलवार वर्णन आहे. प्रथम बाराव्या सर्गातील ९ वा लोक पहा. विदेश दंडकारण्यं प्रत्येकं च सतां मनः रामाने दंडकारण्यांत आणि त्याचबरोबर प्रत्येक सज्जनाच्या अंतःकरणांत प्रवेश केला असे वर्णन कवीने आपल्या मनोरम शैलीने केले आहे. यानंतरच्या १५ व्या श्लोकांत भरत 'चित्रकूटवनां'त रामाला भेटण्याकरिता आला. यावरून कालिदासाचा चित्रकूट रामायणाप्रमा दंडकारण्यांत होता हे स्पष्ट आहे. हल्लीचा चित्रकूट ‘दंडकारण्यांत मोडत असणे शक्य नाही. कारण दंडकारण्य विध्याच्या दक्षिणेकडे होते हे पुढच्या प्रकरणांत दाखविले आहे. दुसरा उल्लेख थाहे तो असा : रामस्वासनदेशत्वात् भरतागमनं पुनः। आशंक्य उत्सुकसारंगां चित्रकूटस्थली नही । प्रययौ आतिथयेषु वसन् ऋषिकुलेपु सः । दक्षिणां दिशं प्रक्षेपु वार्षिकेविन मास्करः ॥ (सर्ग १२.२४।२५) या लोकांतील वर्णनावस्न चित्रकूट ऋक्षपर्वताच्या परिसरांत अथवा त्याचाच एक भाग होता हे उघड दिसते. ऋक्षपर्वतांतच रामगड पाहे. हल्लींच्या चित्रकूटाचा आणि ऋक्षपर्वताचा काहीच संबंध नाहीं ! आतां कालिदासाने चित्रकूट पर्वताचे केलेले रेखीव वर्णन पहा. धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ हा तो मूळ श्लोक (रघु. १३.४७) प्रकरणारंभी दिला आहे. त्यांतील चित्रकूट पर्वताचे कालिदासाचे शब्दचित्र फारच बहारीचे व स्पष्ट आहे. वैशिष्टयपूर्ण आहे. हा लोक खऱ्या चित्रकूटाचा छडा लावण्याचे एक मुख्य साधन होय. त्याची चचा अन्यत्र केली आहे. येथे फक्त त्याचा तपशील देतों : पण या बाबतीत अनुमान करण्याचीहि जरूर नाही. चित्रासाच राममिरि है काव्यानुकूल सुंदर नवीन नांव कालिदासाने दुद्धिपुर-सर योजलें हे पुढे दाखविलें माहे. एवढेच नव्हे तर रामगिरीच्या वर्णनात रामायणातील चित्रकूट-बर्मनाचे शब्दप्रयोग दाउ जसेच्या तसे कालिदासाने उचदन घेतले माहेत ! स्निग्ध-'हाथ'-तरु इत्यादि लक्षगें तीर, शब्द तेच, ठावठिकागा व दिशा तीच. मग स्परही तेच असणार नाही काय ! या विषयाचा सविस्तर नहारोह ७ व्या प्रकरणात सांपडेन.

·१२० मेघद्वतावर नवा प्रकाश उंच भव्य उत्तुंग शिखरे, जलप्रपात, त्याचा प्रतिध्वनि, माथ्यावर लांबच लांब विस्तीर्ण व आरपार गुहा की जणूं तें त्या पर्वताचे तोंड (दरीमुखोऽसो) लांबूनसुद्धा दर्शनीय व आकर्षक. या वर्णनांतील एकहि लक्षण हल्लींच्या चित्रकूटापाशी नाही ! त्यामुळे कालिदासाचा चित्रकूट हा नव्हे याबद्दल अधिक खातरजमा करण्याचे कारण उरत नाही. शिवाय एकदां रामगड हाच रामगिरि हैं प्रस्थापित झाल्यावर तो आपोआपच चित्रकूट ठरतो. रामायणानुसारी कालिदासाच्या समजुतीप्रमाणे व त्याने केलेल्या वर्णनाप्रमाणे रामचंद्र फक्त चित्रकूटावरच राहिलेले. मग त्याने "रघुपतिपदैः अंकितं' आणि "जनकतनयास्नानपुण्योदक' अशा रामसीता-वैशिष्टयांनी वर्णिलेला रामगड म्हणजेच चित्रकूट नव्हे काय ? शेवटी साधा प्रश्न असा की, कालिदास रामगिरि हे नांव चित्रक्टाखेरीज कोणत्याहि अन्य डोंगराला देणे शक्य तरी आहे काय? वस्तुतः गणितशास्त्राच्या पद्धतीने हाच सिद्धांत खालीलप्रमाणे मांडता येईल: रामगिरि रामगिरि = चित्रकूट :. रामगड - चित्रकूट तथापि या पद्धतीचा अवलंब न करतां रामगड हाच चित्रकूट हे समीकरण आम्ही स्वतंत्रपणे सिद्ध करणार आहोत. म्हणजे या सिद्धांत-प्रस्थापनेला दुहेरी मकमपणा येईल. सारांश, रामपदांचा मानकरी मानला गेलेला बुंदेलखंडांतील हल्लींचा डोंगर हा वाल्मीकीचा किंवा कालिदासाचा चित्रकूट नव्हे. याचे वर्णन उळत नाही. अंतर जमत नाही. पुढे दिशा पहावयाची आहे, त्यातहि हीच दशा दिसेल. मग खरा चित्रकूट कोणता? तो कळण्याकरितां आपल्याला वनवासी रामाच्या मागोमाग गेले पाहिजे-निदान अयोध्येपासून पंचवटीपर्यंत. कारण खरा चित्रकूट पर्वत त्याच वाटेवर सापडणार हे उघड आहे. यासाठी 'रघुपति-पदां'चा माग काढला पाहिजे. म्हणून आतां रामाचा मार्ग अनुसरूं या. तोच दिशा दाखवील आणि इच्छित स्थळी आणून सोडील! रामगड * * ·झोत ४ था वनवासी रामाचा खरा मार्ग तदा तस्मिन् स काकुत्स्थः श्रीमत्याश्रममंडले जगाम चाश्रमांस्तेषां पर्यायेण तपस्विनाम् दक्षिणेन महान् श्रीमान् अगस्त्यनातुराश्रमः दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणा ॥'-अरण्यकांड सर्ग ११. रामस्त्वासनदेशत्वात् भरतागमनं पुनः आशंक्योन्सुकसारंगां चित्रकूटस्थली जहाँ प्रययौ मातिथेयेषु वसन् ऋषिकुलेषु सः दक्षिण दिशम् ऋक्षेपुवापिंकेविवभास्करः।-रघुवंश १२.२४।२५. यौवराज्याभिषेकाची वस्त्रे उतरून ठेवून वनवासाची वल्कलें धारण केलेले श्रीरामचंद्र अयोध्येहून निघाले ते शरयू नदी ओलांडून गुहाच्या शृंगवेर- पुराला यांबून प्रयागला येऊन पोचले. येथपर्यंतची स्थळे व मार्ग स्पष्ट असून त्याबद्दल मतभिन्नता नाही. त्याचप्रमाणे शेवटी राम पंचवटीहून ऋष्यमूक पर्वतावर गेले. अप्यमूक म्हणजे हल्ली बेल्लारी जिल्ह्यांतील हंपीजवळ अनागदी नांवाने प्रसिद्ध असलेली डोंगरांची रांग होय. ऋष्यमूक किंवा त्याच्यालगतचे पर्वतशिखर म्हणजेच रामायणाचा व कालिदासाचा माल्यवान् पर्वत. या ऋष्यमूकापासून पंपा नदी, त्याच नावाचे सरोवर, दक्षिणकिनारा व सेतु बांधून सागर ओलांडून लंकाप्रवेश हा अखेरीच्या मार्गाचा इतिहास व त्याचा तपशील सर्वांना मान्य होण्यासारखा आहे. याप्रमाणे रामकथेचे व राम-मार्गाचे स्वाभाविकपणेच तीन तुकडे पडतात. अयोध्या ते प्रयाग हा पहिला भाग, स्पष्ट व प्रस्थापित झालेला आहे. तिसरा व शेवटचा टप्पा, पंचवटी ते लंका हाहि तितकाच निर्विवाद आहे. या दोहोंच्या दरम्यानचा माग, प्रयाग ते पंचवटी हाच काय तो गोंधळाचा व चुकीचा प्रचलित होऊन बसला आहे. प्रयागपासून पंचवटीपर्यंतची हल्ली मानण्यात येते ती स्थलमालिका उघडउघड घोटाळ्याची, अविश्वसनीय व न पटणारी आहे. ती १ सीलोन म्हणजे रामायणांतील लंका नव्हे असेहि एक मत आहे. शिवाय पूर्वीची लंका समुद्रात बुडाली असेंहि म्हणतात. काही विद्वानांनी तर लंका दक्षिण टोकाला नसून मध्य हिंदु- स्थानांत होती मसाहि पक्ष मांडला आहे. एका प्राचीन ज्योतिषाने उज्जयिनी व लंका एकाच मेरिडीयनवरआहेत असे म्हटले आहे. त्यावरून हल्लीच्या लंकेच्या शेजारौं दुसरे लंका बेट मसावे मसात होतो. तथापि प्रस्तुत विषयालाही मतमतांतरेंअनवश्यक म्हणून विचारात घेतलेला नाभंत.

·RamNDrunsImmummunanimumBHIMIMIm HINIMHIMIIMAMMA १२२ मेघदूतावर नवा प्रकाश ऐतिहासिक दृष्टीने व शास्त्रीय पद्धतीने दुरुस्त करणे जरूर आहे. तथापि रामकथेचा व राम-पथाचा आरंभ आणि शेवट हे ज्ञात असल्यावर तद्नुरोधाने या सांखळीचा मधला दुवा बसविणे फारसें जड नाही. बाजूचे दोन तुकडे बरोबर असल्यावर मधला साधा खटकन् बसतो. प्रयाग ते पंचवटी या दरम्यानच्या रामाच्या प्रवासांत अनेक स्थळे वर्णिली आहेत. ती मग पाहूं. पण मुख्य पांच स्थळे किंवा स्टेशने म्हणजे दंडकारण्य, चित्रकूट, अगस्त्याश्रम, जनस्थान व पंचवटी ही होत. ही सर्व ठिकाणे परस्पर-संबद्ध असून त्यांची एक सांखळी आहे. आणि म्हणूनच की काय हल्ली त्यांतील एखादेच चुकलेले नसून एकमेकांना जुळतील अशा रीतीने ती सर्वच चुकून बसलेली आहेत! मेंढराचा कळप जसा चुकला म्हणजे सबंधच चुकतो त्याप्रमाणे चुकीच्या ठिकाणांची ही एक मालिकाच तयार झाली आहे. अंधश्रद्धेनें व परंपरेनें या चुकी समजुतींना पोसले आहे. दंतकथांनी त्याचा खुटा बळकट केला आहे. काहींना संशोधक आपला पाठिंबा देऊन चुकले आहेत. प्रचलित समजुतीप्रमाणे 'दंडकारण्य स्थूलमानाने हल्लीच्या महाराष्ट्रांत, चित्रकूट बुंदेलखंडांत, अगस्त्याश्रम नाशिकच्या आसपास (अगस्त्रिपुरी म्हणतात तो किंवा अकोला येथें), आणि जनस्थान व पचवटी खुद्द नाशिकला असे मानतात. या मार्गामुळे रामायणाप्रमाणे दक्षिणेकडे जावयास निघालेल्या रामाला कारणाशिवाय किती वांकडी वाट कराधी लागते, आणि पश्चिमेकडे-अतिपश्चिमेकडे-जावे लागते पहा. उलटपक्षी, विंध्यापासून पूर्वगोदावरीपर्यंत (पूर्वीचे गोंडवन किंवा मध्य प्रांताचा पूर्वभाग व छोटा नागपूर प्रांत) हे दंडकारण्य, सिरगुजा संस्थानांतील रामगड हा चित्रकूट, त्याच्या दक्षिणेला अगस्त्याश्रम आणि भद्राचलम येथे पंचवटी व त्याच्या आसमंतात्चा प्रदेश म्हणजेच जनस्थान; हा मार्ग कसा सरळ व संभवनीय आहे पहा. हा मार्ग म्हणजे प्रयागहून रामगडद्वारा ओरिसावून पूर्व- किना-याने राजमहेंद्रीजवळ गोदावरीकांठच्या भद्राचलमला उत्तर-दक्षिण येणारा मार्ग नुसता स्वाभाविक नव्हे तर तोच रामायणाला व कालिदासालाहि अभिप्रेत आहे, हे आता दाखवावयाचे आहे. वरील पाच स्थळापैकी एक किंवा अधिक स्थळे नकी व संशयातीत करतां आली तर आपोआपच परंपरित प्रमाणाने । चित्रकूट पफा होईल, त्यासाठी ही शोधाशोध करावयाची. १ एवंटेंच नव्हे तर दंडकारण्य मुळी यमुना नदीपासूनच सुरू होते असें इल्लीच्या चित्र- स्टापे समर्थन करणायांना मानणे भाग पडते. कारण चित्रकूट तर पहला दंडकारण्यात त्या मानाने एही ठरविण्यात भालेला चित्रकूट फारच दर यमुनेशी भिडावयाला जातो! म्हणून या विसंगत भामिकेतून मुटण्याकरिता दरकारण्यप यमुनेपर्यंत ताणावग! यामुळे दंडकारण्यांत चित्रकूट ठेवण्याऐवजी 'चित्रकूटाशी इंकारण्य उपवून यापया, भमा विपरीत प्रकार संशोषकाना करावा लागत आहे! .

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १२३ प्रथम स्थूलमानाने सारासारविवेकाच्या बुद्धीने एकवार या प्रश्नाकडे पाहूं. राम प्रयागच्या प्रसिद्ध गंगा-यमुना संगमाजवळ येऊन ती नदी पार करून अलीकडे आल्यावर तो कोणीकडे आणि कोठून जाईल ? दक्षिण दिशेला असलेल्या दंडकारण्यांतच येऊन राहण्याला रामचंद्र यचनबद्ध झालेला होता हे विसरता कामा नये. कैकेयीची तशी अटच होती. गादीचा खरा वारस आणि लोकप्रिय अशा राजपुत्राला केवळ राज्यभ्रष्ट करुन उपयोगी नाही तर त्याला दीर्घकाळ प्रजाजनांच्या नजरेसमोरून काढून लावले पाहिजे हा जो कुटिल राजनीतीचा नेहमींचा पवित्रा तो कैकेयीच्या चित्तांत वागत होता. (अयोध्याकांड सर्ग ९।१०।११) राम एकदां प्रजेच्या दृष्टीआड आणि म्हणूनच सृष्टीआड झाला की मग 'माझा' मरता दृढमूल होण्याला अडचण नव्हती। मंयरेने तिला अशीच मसलत दिली होती : रामनवजनं दूरं नव वर्षाणि पंच च रूढश्च कृवमूलश शेपं स्थास्यति ते सुतः।। येन कालेन रामश्च वनात् प्रत्यागमिष्यति अंतर्बहिश्च पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ यावरून दंडकारण्य व त्यांतील चित्रकूट अयोध्येच्या राज्यापासून बराच हे ओघानेच येते. अयोध्या म्हणजे उत्तर कोसलाची तत्कालीन व्याप्ति निश्चित नाही. तथापि पराक्रमी रघुवंशीय राजांची, निदान दशरथाची राज्यसीमा यमुनेपर्यंतच नव्हे तर विघ्यापर्यंत भिडली असावी. कारण दशरथाने पूर्वी दक्षिणेत जाऊन लढाया मारलेल्या होत्या. तेव्हांच तर ते भयानक घर कैकेयीला मिळून बसले होते. दिशमास्थाय कैकेयि दक्षिणां दंडकान प्रति वैजयन्तमिति ख्यात पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ स शम्बर इति ख्यातः शतमायो महासुरः तत्राऽकरोत् महायुद्धं राजा दशरथस्तदा ॥ वर्णनावरून व नांवावरून हा तिमिध्वज राजा ऊर्फ शम्बर असुर म्हटला असला तरी राक्षस दिसतो. कारण असुर इतस्या खाली दक्षिणेत आणि राज्य स्थापिलेला असणे शक्य नाही. शिवाय विघ्याच्या वर उत्तर प्रदेशांत म्हणजे आर्यावर्तीत वैजयंत नगर किंवा तिमिध्वज राजा इतिहासांत भेटत नाही. यावरुन यांत उल्लेखिलेला दंडका माग किंवा दंडकारण्य यमुनपासून तर पुष्कळच 'दूर' विघ्याच्या दक्षिणेस असावें या अनुमानाला पुष्टि मिळते. विंध्याखालच्या दंडकारण्यांत यावयाचे ठरले तर रामचंद्र (सीतेसह) विघ्य रांगेतले होंगर ओलांडीत बसेल की अमरकंटक (मेखल) आणि रामगड यांच्या लांब असावा, ·१२४ मेघदूतावर नवा प्रकाश दरम्यानच्या बेचक्यांदून (हल्ली नकाशावर छोटा नागपूरचे पठार या नावाने दासवितात त्यामधून) जो पिनत्रासाचा रस्ता आहे त्याने साली उतरेल ? फार प्राचीन काळापासून दक्षिणेत येण्याचा तोच प्रसिद्ध 'मोटा रस्ता आहे. रामाला प्रयागानंतर नाशिकच्या दिशेने तिरपी व आडवळणाची याट काढून पश्चिमेकडे जाण्याचे काय कारण होते ! त्या भागांतील अवंती-विदर्मादिक राज्यात किंवा नजीक अशा स्थितीत जाण्यामध्ये काही औचित्य नव्हते. हा दिग्विजय नव्हता, पनवास होता! शिवाय विंध्यांतून रामाने दंडकारण्य प्रवेश फेल्याचे वर्णन रामायणांत आहे. बुंदेलखंडातील हल्लीच्या 'चित्रकूटा' हून रामचंद्र नाशिककडे गेले असे म्हटले तर वाटत नर्मदा नदी लागणार. मग रामायणांत नर्मदा ओलांडल्याचा उल्लेख कसा नाही ? थेट अयोध्येच्या शरयू नदीपासून अखेर- पर्यंत वाटेत आडव्या येणान्या प्रत्येक पूर्व अगर पश्चिम-वाहिनी नदीचा जर उल्लेख आहे, तर नर्मदेचा का नाही ? कारण सरळ आहे. रामाला नर्मदा लागलीच नाही. लागण्याचे कारण नव्हते. नर्मदा टाळून तिच्या उगमाच्या पूर्वेकडून तो दक्षिणेत उतरला. पूर्वीपासून तीच प्रसिद्ध वाट होती. रामायणांतले ऐतिहासिक रहस्य रामायणाच्या काव्यरंजित आवरणाखालचा ऐतिहासिक मतभा पाहिला पाहिजे. रामकथानक हे भारतांत वसाहतीकरितां येणारे आक्रमक आर्य व येथील मूळचे रहिवासी याच्यातल्या झगड्याचे प्रतीक व इतिहास होय. सुधारलेल्या लोकांची शस्त्रहि मुधारलेली असतात. त्यांचा समाज अधिक मुसंघटित, युद्धपद्धति अधिक शिस्तीची व शिताफीची असते. विकासाच्या दृष्टीने वरच्या पातळीवर असलेल्या समाजापुढे कमी विकसितांना नमार्वे लागते, हा जो मार्क्सवादांतील सिद्धांत त्याचेंच राम-राक्षस युद्ध' हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. राम सत्यवचनी म्हणून जिंकला नाही, धनुर्धारी म्हणून जिंकला. सत्यमेव जयते हैं अर्धसत्य आहे ! सत्याची याच रस्त्याने महाभारतात सहदेव व नतर सम्राट अशोक याने लकेला पाठविलेले धर्मप्रसारकाचे मंडळ ( mission ) उत्तरेतून दक्षिणेकडे आले होते. २ सामान्यतः त्रिशूल, शाकि (Javelin), मुद्गर, खड्ग, काठ्या, ही राक्षसांची मायुधे होती. राक्षसापैकी फक रावण व इद्रजित या दोघानींच काय तो धनुष्यबाण वापरला तथापि मागाहून कवीनी ही दुरुस्ती केलेली अमानी है घट दिसते. त्यानी. रावणाच्या हातांत धनुष्य दिले ! रावणाचा पराक्रम वाढविल्याशिवाय त्याला मारणान्या रामाचा महिमा कसा वाढणार! रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिख असे अनन्यय अलंकाराने केलेले वर्णन ही एक भतिशयोकीची लार आहे. राक्षसापेकों इतर कोणीच धनुष्य वापरल्याचे वर्णन नाही, ही गोष्ट सूचक भाहे. राक्षसाधिपति बलाढ्य योदा होता, ही गोष्ट खरी. पण धनुर्धारी रामापुढे त्याचा टिकाव लागण्यासारसा नव्हता, ·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १२५ कास धरल्यामुळे आत्मबल वाढते हे निःसंशय. अनुषंगाने तेज व तडफहि वाढत यसेल. तथापि रांगड्या रणांगणावर प्रत्यक्ष कलह उभा राहिला म्हणजे दोन हात करतांना नैतिक श्रेष्ठत्वापेक्षा शस्त्रश्रेष्ठत्वच अधिक निर्णायक. युद्धभूमीवर विजयश्री नीति-अनीतीचा हिशेब मांडीत बसत नाही. उतावळ्या विजयश्रीला तितका धीर नसतो! ती जबरदस्ताला माळ घालून मोकळी होते. दाशरथि राम अधिनायक असलेल्या तत्कालीन आयांच्या अजिंक्यतेचे रहस्य ऐतरेय ब्राह्मणांत सांपडते. “Vishnu departed with fame and gods followed him Eeeking to obtain fame. From the left hand of him the bow Fas produced and from the right hand arrows. Hence bow and arrots have holy origin. Though many, they could not overcome him though he was only one. Therefore many men without bow and arrows cannot overcome one with bow and arrors." Taittiriya Aranyaka (vol. IV, Muir's Sanskrit Texts ) रानटी राक्षस बलवान होते पण त्यांची शस्त्रे त्यांच्या संस्कृतीप्रमाणे दुर्बळ, मागासलेली होती. आयौना धनुर्विद्या' अवगत होती. परंतु धनुर्बाणाचा-शत्रूच्या त्रिचूलादि शस्त्रांच्या टप्प्यांत न सांपडतां लांबून त्यांचेवर शरसंधान करता येणान्या या अजब शोधाचा विस्तृत प्रमाणावर व कौशल्याने प्रथम वापर करून प्रसरणशील मार्याचा ध्वज व संस्कृति दक्षिण टोकापर्यंत सागरांतापर्यंत भिडावली हे रामाचे वैशिष्टय व महिमा. म्हणून रामायणाने रामचंद्राला देवतातुल्य व अजरामर करून ठेवले आहे. ते नवीन उगवणारें घनुष्ययुग होते. उगीच नाही रामबाण अन्द रूद्ध झाला. तो आर्यसमाजाच्या शस्त्रश्रेष्ठत्वाचा आणि म्हणून अजिंक्यतेचा वाचक होता. मारतवर्षाच्या कीर्तिमंदिरांत धनुर्धारी रामाची प्रतिमा स्थापन झाली, ती त्या अवताराचे व तत्कालीन समाजाचे नेमके वैशिष्टय प्रकट करण्याकरितां. त्यापूर्वीच्या काळांत वामन युक्तिबळाने बळीला पाताळांत दडपीत होता, नरसिंह आपल्या तीक्ष्ण नखामांनी दैत्यांना फाडीत होता, आणि परशुराम शत्रूवर कुल्हाड चालवीत होता. पहिला वाण सोडला रामाने. मध्ययुगाच्या अखेरीस बंदुका १. दंडकारप्यांत असतांना रावगाचे चवदाइजार जनस्थाननिवासी राक्षस रामाच्या अंगावर चालून आले पण एकट्या रामाने त्यांचा फडशा रद्दविला असें रामायणाने में मदीने वर्णन केलें आहे स्याललें इंगित इंच. धनुप्पदाण. चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् हतान्येकेग रामेण स्वरश्च सइदूपणः॥ चवदा हजारांचा आकडा फुगविदेला असेल. पण बऱ्याच मोठ्या राक्षससमुदायाला रामाने आपल्या अनुप्याने पळवून लावते महा पाहिजे यांत शंका नाही.

·१२६ मेघदूतावर नवा प्रकाश MA- किंवा चालू काळांत अणुबाँब, या शोधांत जी अद्भुतता, भयानकत्व व संहार- सामर्थ्य आहे तेच त्या प्राचीन काळी नव्या धनुष्यबाणांत भरलेलें होतें. स्फोटक दारूचा शोध लागण्यापूर्वी धनुष्यबाण ही संहारक व लांब पलयाच्या नेमबाजीने गाठलेली कमाल मर्यादा होती. शस्त्राच्या वापरांत झालेला तो मौलिक बदल .(Qualitative change) होता. रामाची थोरवी ही की, त्याने आर्यांची वसाहत व संस्कृति विंध्याच्याहि पलीकडे दक्षिणेत रेटली आणि स्थिर केली. अनार्यांपैकी काहींना दिपवून, काहींना यश करून, काहींना मारून, तोपर्यंत विंध्याचलाची आडवी रांग किंवा नर्मदा हीच आर्यावतीची दक्षिणसीमा समजली जात होती. इमां सागरपयंता हिमवादिध्यकुंडलाम् मध्य आशियांतून अफगाणिस्तानाच्या द्वारा आलेले आर्य पूर्वेकडे बंगालपर्यंत पसरत गेले. उत्तरेला हिमालय आणि दक्षिणेला विंध्य यांच्या दरम्यानचा सुपीक मुलुख एवढेच आयोचे जग होते. विंध्याच्या पलीकडे दक्षिणेत अरण्य -दंडकारण्य होते (विध्यशैवलयोर्मध्ये). तेथे मूळपासून राक्षसांची वस्ती होती, खाली लंकेपासून ते विध्यापर्यंतचा मुलुख' राक्षसांच्या वर्चस्वाचा होता, असें रामायणावरून स्पष्ट दिसते. अगदी प्रारंमीच्या काळांत आर्याची आक्रमक नजर या प्रदेशाकडे वळली नव्हती. भागते आहे तोपर्यंत पर्वत कोण ओलांडतो? तथापि राम-काळाच्याहि पूर्वी आर्य लोक विध्याच्या पलीकडे डोकावून पाहूं लागले होते आणि आदिवासी अनार्याशी त्यांच्या चकमकी झडू लागल्या होत्या. आर्य बिहारमध्ये (विदेह) वेदकालांतच स्थायिक झालेले असून आता ते गंगेच्या दक्षिण तीरावर (पश्चिम बंगाल म्हणजे रामगडच्या वरच ईशान्येला) वसाहती करू लागले होते. वामनावताराची चरित्रभूमि हीच. बलिपत्नीचे नांव विघ्यावलि होते. बळीला पाताळांत घातला याचा अर्थ विप्या- पलीकडे पिटाळून लावला असा असण्याचा संभव आहे याच जागेवर विश्वामित्राचा सिद्धाश्रम होता आणि येथेच राक्षसांच्या उपद्रवापासून रक्षण होण्याकरितां त्याने १नंतरच्या पुराणानुन राक्षस व भमुर हे शब्द समानार्थी वापरलेले भारतात पर रामायणांतहि काही ठिकाणी हा घोटाला माहे. तणपि हा समज चुकीना माहे. सर व मसर के भार्य-पूर्वजाच्याच दोन शाखांचे प्रतीक शब्द आहेत. दिति व अदिनि योभीही सावन्न प्रजा या कथेवरून हे स्पष्ट दिसते. म्हणून तर असुराग म्हण ने गना वेवापत 'मातृदय' नाव मिथलें मई दोषांना जन्म काश्यपापासूनच या दोघांमाये चाटलेल्या सतत कहाषा उद्धरा रामायणातहि आहे. प्राचीन संस्कृत पायांत पणिलेले मुर किशादेव म्हणजे, देवतास्वरूप दिटले तत्कालीन भाषधि पूज, याबाबत विदाना एकमत भाई. भर ही याची शाशा, पण काही कारण ने मतदव काहबान झाले लोक हे भगु मणजे हल्लीच्या लोकांचे पूर्वज किया गणात रहाणारे भर्य माझे पाहिजेत असे में भदेस्ता गाशी लोकांच्या प्राचीन धर्मपावरून दिसते. राक्षस म्हणजे माघ मजिबात निराळे.ते येथले मूलगायतीमा मनाप.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १२७ -- राम-लक्ष्मण या बालवीरांना मुद्दाम आणले होते. यावरून आर्यांनी व त्यांच्या नेत्यांनी येथूनच म्हणजे ओरिसांदन अथवा लगतच्या छोटा नागपूर पठारांतून विध्य प्रथम ओलांडला असे दिसते. कै. चिं. वि. वैद्य यांनी असेंच मत प्रकट केले आहे. "The Aryans appear thus to have entered the South from North-east through Orissa and by the eastern coast." - The Story of Ramayana, p. 21. अर्थात् ओरिसापेक्षांहि जरा पश्चिमेला असलेल्या रामगडनजीक म्हणजेच चित्रकूटापाशी विंध्याची सांखळी योडीशी तुटलेली असून तेथे पठार आहे. तोच मार्ग मौगोलिक दृष्टया अधिक सुकर व संचाराला सोयीचा असल्यामुळे तेथूनच आयौंनी आपल्या दक्षिण-आक्रमणाच्या चंचुप्रवेशाला सुरुवात केलेली असणे अधिक स्वाभाविक आहे. या पहिल्या दक्षिणप्रवेशी आर्य धुरंधरांपैकींच अगस्त्य हा एक होता. अनुलंध्य विध्य उलंघिण्याचा मान रामायणाने त्याला बहाल केला आहे. विश्वामित्राप्रमाणेच त्याच्यांत ब्राह्म आणि क्षात्र अशा दोन्ही गुणांचे मिश्रण' होतें. शापादपि शरादपि अशी त्याची तयारी व तेज होतें. अगस्त्यऋषीच्या मुखांत मंत्र होता तर खांद्यावर धनुष्य होते. प्रथम दक्षिणेत त्याने पाय रोवला. उत्तर गोलार्धा- तील सात ताऱ्यांना (Great Bear) वेदकालीन सप्तर्षांचे नामाभिधान प्राप्त झाले. त्याच कारणाकरितां दक्षिणेकडच्या एका तळपणाऱ्या ताऱ्याला कृतज्ञ आर्यानी अगस्त्य ऋषीचे नांव दिले. दक्षिण दिशा त्याने शोधली व व्यापली. मागाहून राम थाला. त्याने ही दक्षिण विजयाची धुरा हिरीरीने उचलली. इंद्र व विष्णु यांचे- परसून मिळालेला अशय्यमाता व धनुष्य अगरत्याने रामचंद्राच्या हवाली केले (अरण्यकांड सर्ग १२) ते या घटनेचेच प्रतीक होते. आर्योच्या शत्रूशी करा- क्याच्या सामन्याचे धुरीणत्व, साधन व जबाबदारी परंपरेने आतां रामावर येऊन पडली, असा त्याचा अर्थ होता. १ निगृह्य तरसा मृत्यु लोकानां हितकाम्यया। दक्षिणा दिक् कृता येन शरण्या पुण्यकर्मणाम् ॥ तस्येदमाश्रमपदं प्रभावादस्य राक्षसैः। दिगियं दक्षिणा नासादृश्यते नोपभुज्यते ॥ नाना चेयं भगवतो दक्षिणा दिक् प्रदक्षिणा। प्रथिता त्रिषु लोकेषु दुर्धपो क्रूरकर्मभिः अरण्यकांड सर्ग ११ - ·१२८ मेघदूतावर नवा प्रकाश HEARNISIODIAENNIAHI IImmuHIRMERASImmmmmmnny विंध्य ही आर्य-अनार्यांची सीमारेपा विंध्याच्या उत्तरेकडे आर्य आणि दक्षिणेकडे अनार्य अशी वाटणीची स्थिति फार काळ टिकली नाही, टिकणे शक्य नव्हते. आर्य व अनार्य यांच्यांतील झगडा' अपरिहार्य होता. यर्धिष्णु व विजिगीषु आर्य विंध्य ओलांडून दक्षिणेकडे सरकू लागले. आर्योचे हे आक्रमण राक्षसांना सहन होईना. विंध्याचा परिसर हे दोघांच्या मधील चकमकीचे ठिकाण बनले. अगस्त्य व त्याच्या मागोमाग अनेक आश्रम दण्डकारण्यांत धिटाईने स्थापन झाले होते खरे, तथापि विंध्यांत असलेला चित्रकूट पर्वत (हल्लींचा नव्हे) व त्यावरचे आश्रम येथपर्यंत येऊन राक्षस उपद्रव व विध्वंस करीत. दंडकारण्यांतले ऋषि रामाला गा-हाणे सांगतात. पंपानदीनिवासानां अनुमंदाकिनीमपि। चित्रकूटालयानां च क्रियते कर्दनं महत् ॥ या श्लोकांतील चित्रकूटाला विंध्याचा वास आहे. हल्लींचा चित्रकूट अभिप्रेत असता तर यमुनेची मोठी खूण सांगितली असती. मंदाकिनी या किरकोळ नदी- पेक्षां विख्यात यमुनेची खूण अधिक चांगली होती. एकंदरीने पूर्वापार संदर्भ पहातां, अगस्त्याने विंध्य ओलांडला तो या ठिकाणी म्हणजे पूर्वेकडून ओलांडला असे दिसते. चित्रकूटापासून दक्षिणेस थोड्याच अंतरावर अगस्त्याश्रम होता. तेथेच रामाची व त्याची भेट होऊन गोदावरीच्या काठी पंचवटीत रहाण्यास रामाला त्याने सांगितले, असें रामायणांत वर्णिले आहे. अर्थात् रामचंद्रहि याच मार्गाने विध्यांतून आला असला पाहिजे, हे उघड आहे. वरील विवेचनावरून चित्रकूटाचा कांटा रामगडकडे कसा झुकत आहे, हे दिसून येईल. आता इतर स्पष्ट प्रमाणे पाहूं. प्रयाग ते पंचवटी या राममार्गाचे पांच टप्पे क्रमवार घेऊ. १ वेद, रामायण व महाभारत हे तीन ग्रंथ आर्याच्या इतिहासातील तीन अवस्था भयवा कालखडाचे द्योतक व प्रतीक आहेत. पहिल्यांत निसर्गाशी लढा, दुसन्यात परक्याशी लढाई तर तिसऱ्यात भापसातील यादवी आहे । मौज ही की, पहिल्या दोन झगड्याप्रमाणे तिसराही समर्थनीय ठरला ! भाऊबंदकीच्या युद्धाला आवश्यक अशी नैतिक बैठक व तत्त्वज्ञान हवे होते, ते चतुर कृष्णाने पुरविलें. पूर्वी सत्यवचनी राम बंद्य होता, आता मुत्सद्दी कृष्णही प्रातःम्मरणीय ठरला ! सावत्र भाऊ पाया पडून परत बोलावीत असतांही रामाला बनवासांतून माघारी न फिरविणारे रामायण आणि खर्वाधवाना सुईच्या भयाएवढी माती देखील न देणारे आणि त्यासाठी सहार माढणारे महाभारत याच्यांतील अतर विस्मयजनक आहे. भौतिक परिस्थितीनुसार धर्म व नीति- विषयक कल्पना कशा बदलतात याचे हे ढब्दळीत उदाहरण होय. ज्याच्यात समाजांतील भवनाचे हित तोच 'धर्म' बनतो!

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १२९ १. दंडकारण्य नुदैवाने या अंधारांत एक गोष्ट सूर्यप्रकाशाइतकी स्पष्ट असेल तर ती ही की, चित्रकूट' दंडकारण्यांत होता. मूळ कैकेयीची अटदेखील तशीच होती. म्हणून चित्रकूट-निश्चितीच्या दृष्टीने दंडकारण्याची व्याति-विशेषतः उत्तरसीमा ठरवि- ण्याच्या प्रश्नाला फार महत्त्व आहे. दंडकारण्य नक्की केल्यावर जो डोगर त्याच्या हद्दीबाहेर जातो तो चित्रकूटच नव्हे. तीच गत हल्लींच्या मानीव चित्रकूटाची होते. हल्लींचा तोतया चित्रकूट विंध्याच्या पुष्कळ उत्तरेला यमुनेजवळ आहे. तो पक्का घरावयाचा. पण चित्रकूट तर पडला दंडकारण्यांत. म्हणून दंडकारण्य ताणून विध्याच्या पलीकडे यमुनेपर्यंत भिडवावयाचे, अशी आजची संशोधन-क्षेत्रांतील स्थिति आहे. परंतु दंडकारण्य विध्यापलीकडे सरकू शकत नाही आणि म्हणून यमुनेजवळचा चित्रकूट शाबीत होत नाही. कसे ते पहा. एक तर विंध्यशैवलयोमध्ये अशी स्पष्ट मर्यादा रामायणांत सांगितलेली आहे. म्हणजे.विंध्य ही दंडकारण्याची उत्तरसीमा निश्चित होते. तसेंच वर दिलेल्या प्राचीन परंपरेच्या इतिहासांतून हाच सूर निघतो. अमरकोशांत तसाच उल्लेख आहे- आर्यावर्त पुण्यभूमिमध्यं विंध्यहिमालयोः शिवाय भास-काळांत देखील हिमालय आणि विध्य या आर्यावतांच्या उत्तर व दक्षिण सीमा समजल्या जात होत्या, हे स्पष्ट आहे. मास कवीच्या तेराहि नाटकांत "हिमवविध्यकुंडलाम्' हे भरतवाक्य आलेले आहे. त्यावरूनहि दंडकारण्य विंध्याच्या दक्षिणेला मुरू होत असले पाहिजे, हे उघड दिसते. शिवाय याच मासकवीचे प्रतिज्ञा- यौगंघरायण नामक ऐतिहासिक नाटक आहे. त्याच्या पहिल्या अंकांत नायक उदयन राजा (बुद्धाचा समकालीन ) नर्मदा नदी पार करून आपल्या राज्याच्या सरहद्दी- वरील वेणुवनांत गेला होता, असे दाखविले आहे. म्हणजे कौसांबी राजधानी असलेले त्याचे राज्य नर्मदेपर्यंत पसरलेले होते, असे दिसते. शिवाय त्याची हद्द पश्चिमेकडे उज्जयिनीला व पूर्वेकडे मगधाला भिडली होती, असेहि उल्लेख आहेत. यावरून नर्मदेच्या उत्तरेला दंडकारण्य असणे संभवनीय दिसत नाही. याखेरीज रामायण-महाभारत काळापासून या नर्मदा आणि यमुना यांच्या दरम्यानच्या टापूत पश्चिम टोकापासून तो थेट पूर्वेपर्यंत ओळीने राज्चे असलेली दिसतात. उज्जयिनी, अवंती, दशार्ण, चेदी, कौसांबी (वत्सदेश), काशीचे राज्य इ० इ०. (किष्किंधाकाड, महाभारत व डॉ. बी. सी. लॉ यांची G. Dictionary of Ancient India पृष्ठ ४८ व ३१५.) मग या भागांत दंडकारण्य कसे येणार? १ रामगिरि देखील दंडकारण्यातच होता हे सर्वांना ठाऊक होने.मे. चा टीकाकार स्थिरदेव (१०वे शतक) म्हणतो: 'रामगिरिस्तु दंडकांतः प्रसिदः !'

·१३० मेघदूतावर नवा प्रकाश विशेषतः ज्या जागेवर हल्लीचा चित्रकूट उभा आहे तो भाग पूर्वी वत्सदेश, चेदी किंवा दशार्ण देशांत मोडत होता. कालिदासाच्या मेघदूतांतील दशार्णाहून रामा- यणांतील दशार्ण देश वेगळा होता, हे लक्षात ठेवले पाहिजे. रामायणांत त्याचा उल्लेख मेखल व उत्कल या देशांसमवेत केला आहे. (कि. सर्ग ४१ - ८.१०) शिवाय रामायणकाळी खुद्द नर्मदेच्या अलीकडेदेखील विदर्भ व दक्षिण कोसल ही राज्ये होती. विदर्भाचे राज्य फार प्राचीन आहे. रामाचा आजा अज हा युवराज असतांना स्वयंवराकरितां नर्मदा ओलांडून विदर्भाची राजधानी कुंडिनपूर येथे आला होता (रघु, सर्ग ५). प्राचीन भारतवर्षांचा नकाशा सहज पाहिला तरी ही गोष्ट नजरेत भरते. नर्मदेच्या वर प्राचीन देशांची व राज्यांची नावे व मुलूख आढळतात. अमरकंटकच्या पूर्वेकडील डोंगराळ भाग, पूर्वीचे गोडवन अथवा छोटानागपूर प्रांत हा मात्र ढळढळीत मोकळा दिसतो. हेच पूर्वीचे दंडकारण्य. यावरून विदर्भ ही दंडकारण्याची पश्चिम सीमा आणि विध्यपर्वत ही उत्तरसीमा याबद्दल शंका रहात नाही. विंध्याच्या सुमारे दीडशे मैल उत्तरेकडे असलेल्या यमुनेशी भिडणारा हल्लींचा टेंगू चित्रकूट दंडकारण्याच्या आणि म्हणूनच शक्यते. च्या चौकटीत बसत नाही. कालिदासानेदेखील आधी दंडकारण्य-प्रवेश आणि मागाहून चित्रकूटवन लागते असे वर्णन केले आहे (रघु. १२.९ व १५). खरा चित्रकूट वर निष्पन्न झालेल्या चतुःसीमांच्या हद्दीतच असला पाहिजे हे उघड आहे. होय, तो खुद्द विन्यांतच आहे. तो आतां पाहूं या. २. चित्रकूट बुंदेलखंडांतील नव्हे, मग खरा चित्रकूट कोणता ? विध्यांतला किंवा ऋक्ष. पर्वतांतला रामगड चित्रकूटाच्या वर्णनाला कसा तंतोतंत जुळतो, हे पुढील प्रकरणांत पाहावयाचे आहे. एवढेंच काय पण इतका जुळणारा पर्वत याच भागांतसा काय पण भारतांत कोठेहि नाही. कारण सर्वात मोठी खूण म्हणजे चित्रकूटांतले क्षविल किंवा आरपार गुहा रामगडवर दाथिफोड गुहा या नावाने आजही आढळते. रामायणाने व कालिदासानेहि वर्णिलेले हे अचूक वैशिष्टय फक्त रामगडच्या उंच डोंगरांत भेटते. तथापि येथे आपण फक्त दिशेचा विचार करीत आहोत. पहिला टप्पा दंडकारण्य, तो निश्चित झाला. आता यापुढील टप्पे ठरल्यावर चित्रकूटाचे स्थळ यांच्या दरम्यान आहे हे ओघानेच सिद्ध होईल. तथापि पुढे जाण्यापूर्वी एक मनोरजक प्रमाण दाखल करतो. त्यावरून रामाच्या मार्गाची हीच दिशा होती, हे कळून येईल. रघुवंशाच्या बाराव्या सगीत 'चित्रकूटस्थली जही- म्हणजे चित्रकूट सोडल्यानंतर राम कक्षपर्वतांतल्या ऋषींच्या आश्रमांत वास्तव्य करीत करीत दक्षिण दिशेला आला (श्लोक २५) व मग त्याला पंचवटी लागली (लोक ३१), अशी दिशा व क्रम सागितला आहे.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १३१ 'प्रययावातिथेयेषु वसन् ऋषिकुलेषु सः दक्षिणां दिशमृक्षेषु वार्षिकेष्विव भास्करः॥ या श्लोकांत कालिदासाचें ज्योतिषशास्त्राचे ज्ञान दिसून येते. त्याचा उपयोग करून त्याने ही बहारीची उपमा दिली आहे. पण त्यांतली खरी मौज व मर्म ऋक्ष हा इयर्थी शब्द योजण्यांत आहे. कक्ष म्हणजे नक्षत्र आणि पर्वताचें नांचही. तोच शब्द सूर्याकडे लावतांना नक्षत्र आणि रामचंद्राकटे लावतांना कक्ष. पर्वत असा अर्थ आहे. प्रो. उपाध्याय ( India in Kalidasa, p. 9) यांनी देखील हाच अर्थ स्वीकारसा आहे. शब्दाचा मार्मिक श्लेष अथवा कोटि साधण्याची कालिदासाची हातोटी व आवड लक्षात घेतां या श्लोकांत ऋक्ष शब्दाचे दोन्ही अर्थ अभिप्रेत आहेत व प्रतीत होतात यात शंका नाही. यावरून अत्रि, शरभंग, घातकणी, सुतीक्ष्ण इ० ऋषींचे आश्रम कक्षपर्वताच्या आसपास होते हेहि यावरून स्पष्ट दिसते. हे सर्व आश्रम चित्रकूटापासून व एकमेकांपासून दहापांच मैलांच्या अंतगबर होते, असें रामायणांतहि म्हटले आहे. आता कक्ष-विल' असणारा रामगड म्हणजेच चित्रकूट हा कक्षपर्वताचाच माग. (येथेच कालिदासाच्या चित्रकूट - वर्णनाचा रघु. १३ - ४७ हा श्लोक काढून पहावा म्हणजे लख्ख प्रकाश पडतो.) तेव्हां राम दहकारण्यांत शिरून (- छोटा नागपूर प्रांत) रामगडावर राहून (=चित्रक्ट) नंतर पायथ्याशी असलेल्या कक्ष-परिसरांतल्या तपोवनांत ऋषींचा पाहुणचार घेत घेत दक्षिणेकडे अगस्त्याश्रमांत जाऊन तसाच खाली पूर्व गोदावरीच्या काठी पंचवटींत (= भद्राचलम् ) आला. या मार्गाबद्दल शंका रहात नाही. उलटपक्षी हलींच्या चित्रक्टाहून हल्लीच्या पंचवटीकडे म्हणजे नाशिकला जावयाचे म्हटले तर वी 'दक्षिणां दिशम् ' होणार नाही, हँहि लक्षात घेतले पाहिजे. बुंदेलखंडांतून नाशिककडे जाणान्या रामाचे वर्णन कांटेकोर कालिदास, 'राम दक्षिण दिशेनत गेला' असे करणे शक्य आहे काय? आणि त्याला दक्षिणायनांत उत्तरेकडून दक्षिण- दिशेकडे येणान्या सूर्याची उपमा तो उपमाचनुर कवि देईल, हे वरी रामवनीय आहे काय? ३. अगस्त्याश्रम अगस्त्याश्रम नाशिकजवळ अगस्तिपुरी म्हणतात तेथे किया अकोला येथे होता, असे प्रतिपादन करतात. परंतु पंचवटी नाशिकजवळ हे रहीत पस्न अगस्या- भन तिकडे नेलेला असावा. तयारि यर दारारिल्याप्रमाणे आसपासनी ठिकाने नभी हाल्यानंतर त्या स्पर-निधितीमा कचाटमांत सांपडलेला अगस्थामम ·मेघदूतावर नवा प्रकाश slamine आता या भागांतून दुसरीकडे जाऊ शकत नाही. कदाचित् अगस्त्याचा दुसरा एखादा आश्रम नाशिकभागांत असू शकेल. पण रामायणांतील व रघुवंशा- तील अगरल्याचा आश्रम रामगड आणि भद्राचलम यांच्या दरम्यान असला पाहिजे, हे उघड आहे. असे ठिकाण म्हणजे जुन्या नकाशावर दाखविलेले Rab Kop हे होय, असे अनुमान व माहिती बेगलरसाहेबांनी नमूद केली आहे. त्याच नाव बदलून हल्ली धर्मजयगड असे ठेवलेले आहे. ते हल्लीच्या नकाशांतुन सांपडते. तथापि धर्मजयगड हे ठिकाण रामायणाला अभिप्रेत असेल असे दिसत नाही. कारण पंचवटीपासून म्हणजे गोदावरीपासून अगस्त्याश्रम फारसा दूर नाही. भयम विध्य ओलांडून अगस्त्यऋषि दक्षिणेत आला, त्या वेळी त्याचा पहिला मुकाम व आश्रम या ठिकाणी असण्याची शक्यता आहे. परंतु नंतर अधिक दक्षिणेकडे येऊन त्याने गोदावरीच्या अलीकडे आपला आश्रम बांधला असावा. तोच रामायणाला ब कालिदासालाहि अभिप्रेत आहे. येथें अगस्त्याश्रम व चित्रकूट या दोहोना उपकारक व त्यांची गांठ बांधणारा म्हणजे त्यांची परस्परसमीपता व दिशा दाखविणारा महत्त्वाचा रामायणांतर्गत पुरावा नमूद करतो. हा चित्रकूट ठेसा आहे, याचे निःसंदिग्ध गमक किकिधाकांडांत आले आहे. सुग्रीवाने सीतेचा शोध सर्व दिशांना जाऊन करा असे हनुमान-अंगदप्रभृति सर्व वानरांना सांगितले सर्व स्थळेहि नांवनिशीवार दिग्दर्शित केली. त्यात महेंद्रपर्वताचा पत्ता सागितला तो असा. अगस्त्येनांतरे तत्र सागरे विनिवेशितः "चित्रासानुनगः श्रीमान् महेंद्रः पर्वतोत्तमः ॥ म्हणजे महेंद्र पर्वत अगस्त्याने सागरांत प्रतिष्ठापित केला असा अर्थ करतात. परंतु त्याला आधार नाही किंवा तशी कथाहि नाही. म्हणून 'अगस्त्येनांतरे' याचा अर्थ अगस्त्यमपीच्या म्हणजे आश्रमाच्या जवळपास असा असावा. तथापि पहिला रूढ अर्थ पत्करला तरी देखील त्यावरून अगल्याचे व त्याच्या निवासाचे संनिधत्व सूचित होतेच, आता हा महेंद्र म्हणजे पूर्व किनाराभर पसरलेली ओळ समजत असले तरी गंगासागरसंगमाजवळचा पर्वत रामायणाला अभिप्रेत आहे यात शंका नाही. कारण पुन्हा पुढच्याच लोकांत (कि. ४१.२१) महेंद्र पर्वत समुद्रांत शिरलेला (अवगाढः महार्णवम् ) असे सांगितले आहे. शिवाय देवर्षियक्षप्रवरसिद्ध- चारण इत्यादींनी शोभित (श्लोक २२) असे म्हटले आहे. चित्रकूटाच्या भागाचे १ चित्रसानुनग - सानु म्हणजे कूट किंवा शिखर आणि नग म्हणजे पवेत, यावरून चित्रकूटाच्या शिखरापर्यंतच्या रागेचा समावेश महेद या विस्तीर्ण पर्वतराजीत होत असाग, अतें शटते. निदान चित्रकूट महेंबाच्या लगत जरा पश्चिमेला होता हे तर निश्चितच आहे.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १३३ - हेच वैशिष्टय आहे. या खाणाखुणा ऐकून हनुमानप्रभृति वानर दक्षिण दिशेला जाऊन विंध्यकाननांत हिंडू लागले व विध्याभोवती फिरूं लागले (कि० सर्ग ४९) आणि विंध्य पर्वतांतल्या गुहा तपासू लागले. तेथे त्यांना ऋक्ष-विल नांवाची ऋक्ष पर्वतांतली आरपार गुहा आढळली. हे अक्ष-विल' आपल्या संशोधनाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्वाचे होय. हीच वैशिष्टयपूर्ण व अन्यत्र न आढळणारी खूण रामगड व चित्रकूट येथे सांपडत असल्यामुळे ते दोन्ही एकच, हा सिद्धान्त प्रस्थापित होतो. या पक्षविलाचे व भोंवतालचे विस्तृत वर्णन रामायणांत आहे. पण आपला प्रस्तुतचा मुद्दा निराळाच आहे. त्या ऋक्षविलांत वानरांना एक तापसी मेटली. तिने केलेल्या पृच्छेला उत्तर देतांना हनुमान म्हणतो- अगस्याचरितां आशां दक्षिणां यमरक्षिताम् (५२.७) यावरून अगस्त्यनिवासाच्या जवळपास हे विध्यांतले क्षविल किया चित्रकूट असला पाहिजे हे स्पष्ट दिसते. त्याच्यापुढचा या सांखळीचा आणखी एक दुवा पहा. ऋक्षाविलांत शिरलेल्या वानरांना त्या स्वयंप्रभा नामक तापसीने डोळे मिटायला लावून मग आपल्या तपोबलाने सर्वांना त्या गुहेच्या बाहेर क्षणार्धात सुरक्षितपणे कादले व त्यांना मार्गदर्शन केले (५२.३१॥३२). एप विध्यगिरिः श्रीमान् नानागुमलतायुतः । एप प्रसवणः शैलः सागरोऽयं महोदधिः ।। तिने सांगितले : हा विध्य, त्याच्यापुर्दे हा प्रस्रवण आणि त्याच्यापुढे हा महासमुद्र दिसतो आहे पहा. बहुधा प्रत्रवण हे चित्रकूटार्चेच किंवा नजीकच्या पर्वताचें नांव असावे. नतर वानरवीर समुद्रापर्यंत गेले व तेथें महेंद्रपर्वतावर चढून हनुमानाने उड्डाण केले व लंका गांटली. यावरून समुद्र, महेंद्र पर्वत, चित्रकूट व अगस्त्य-आश्रम एकाच प्रदेशांत असावे, हे निःसंदिग्धपणे दिसते. आणि ओरिसा व आसपासचा भाग हाच तो प्रदेश होय. आतापर्यंतच्या आपल्या विवेचनाच्या दिशेला यामुळे केवढी बळकटी येते, वेगळे सांगण्याची आवश्यकता नाही. फालिदासाचा अगस्त्य-आश्रम कुठे? शेवटी याविषयीचे सर्वात पलिट व निचूक बोट दासविगार प्रमाण पहा. रामायणांतील अगस्त्याश्रमापासून दक्षिणेला थोडया अंतरावर गोदारीच्या काठी पुन्हा मुड सर्ग ११ मा सपिठातील मालामा उटंग मा. हनुमान भातारा हकीगत निवेदन करतांना पाकिसरी मानतो- तेयं नो रिपनाना विध्ये पर्यनमसमे । भृशं शोकामिनतानां महाकालोऽययन। पारसन समिति ने सादर करत नाही. ह. नागन सान मन म परे (Geographical Dictionary).

·१३४ मेघदूतावर नवा प्रकाश Niseomame पंचवटी, कालिदासाचा अगस्त्याश्रम आणि पंचवटी तीच हे निर्विवाद आहे, म्हणून कालिदास अगस्त्याश्रम कुटे समजतो, हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. त्याचे खात्रीलायक गमझ आपल्याला रघुवंशाच्या चवथ्या सर्गात रघुदिग्विजयवर्णनांत सांपडते. रघु राजा देश जिंकीत चालला त्यांचा क्रम असा. दंग (बंगाल), नंतर उत्कल (बिहार) आणि मग कलिंग (ओरिसाचा पूर्व माग). तेथून तो तसाच खाली पूर्व किनाच्यान दक्षिणेकडे कावेरी नदी व मग पांड्यराजाच्या मुलखांत आला. या कलिंग आणि कावेरीनदीच्या दरम्यानच्या पूर्वकिनाऱ्यावरच्या भागालाच कालिदासाने ' अगस्त्याचरिता पाशा' म्हणजे अगस्त्य-संचारित दक्षिणदिशा असे म्हटले आहे. ततो वेलातटेनैव फलवत्पूगमालिना। अगस्त्यावरितां आशां मनाशास्यजयो ययौ ॥ (श्लोक ४४ या ठिकाणी अगस्त्य याचा अर्थ तारा नसून ऋषि व आशा याचा अर्थ दिशेपेक्षा प्रदेश असा अभिप्रेत आहे, हे संदर्भावरून स्पष्ट दिसते. हा अगस्त्याचरिता आशा' हा शब्दप्रयोग कवीने कुठून आणला ? रामायणातली माहिती, कथानक, कल्पना एवढेच नव्हे तर जसेच्या तसे शब्दप्रयोगहि उचलून घेणाऱ्या कालिदासाने ही शब्दयोजनाहि रामायणांतून घेतली हैं उघड आहे. अशा क्षम्य व रम्य उसनवारीची नमुनेदार उदाहरणे पुढे 'रामायणाचे ऋण' या सहाव्या झोताच्या उजेडांत दाखविली आहेत. 'अगस्त्याचरितां आशाम्' हा हनुमानाने वापरलेला शब्दप्रयोग (कि. ५२७) कवीने उचलून रघुवंशांत वापरला आहे. यावरून अगस्त्याचा संचार व आश्रम कालिदास पूर्वकिनाऱ्यावर गोदावरीच्या आसपास मानीत होता, याबाबत शंका रहात नाही. शिवाय ओरिसा-मार्ग हाच उत्तरेतून दक्षिणेक येण्याचा तत्कालीन मार्ग होता, हेहि यावरून दिसते. रामचंद्र याच मार्गाने आला. येथे आणखी एका कालिदासाच्या अगस्त्यविषयक उल्लेखाचा विचार करणे योग्य होईल. रघुवंशाच्या सोळाव्या सर्गात ग्रीष्म ऋतु म्हणजे उन्हाळा सुरू झाल्याचा प्रसंग आहे. त्या ठिकाणी सूर्यभ्रमणाचा निर्देश आहे. सूर्य दक्षिण दिशा सोडून उत्तरेकडे येतो त्या वेळी उत्तरेकडील बर्फ वितळते, या नैसर्गिक घटनेचा उपयोग करून उत्तर दिशा जणूं आनंदाचे शीत अश्रु गाळते, अशी मनोहर उत्प्रेक्षा कवीने केली आहे. पण आपल्याला फक्त दिशेच्या उल्लेखा पुरते पाहावयाचे आहे. भगस्यचिह्वात् अयनात् समीपं दिगुत्तरा भास्वति संनिवृत्ते ॥ याहि लोकांत कालिदासाचा सुदर श्लेष प्रतीत होतो. सूर्य दक्षिणायनांत दक्षिणकडे सरकत एका ठराविक बिदूपर्यंत जातो व तेथून तो पुन्हा उत्तरेकडे परततो.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १३५ 'रययुज परिवर्तितवाहनः' इत्यादि लोकांत (रघु. ९.२५) तीच कल्पना आहे. अगत्यीचन्द हा दान्द ज्योतिषशास्त्रीय घटनेला उद्देशूनहि कदाचित् असेल. (विजापूरचे ज्योतिषशास्त्रज्ञ श्री. केतकर यांचा हा शब्द कालिदासाने पारिभाषिक अर्थाने वापरला, असा दावा आहे तथापि प्रो. आपटेप्रभृति तज्ज्ञांच्या मते तो सिद्धान्त टिकण्यासारखा नाही.) ते कसेंहि असो, अगस्त्यऋषीची खूण किंवा आश्रमस्थान असणारी म्हणजे दक्षिण दिशा असा अर्थ मात्र त्यांत मार्मिक बुद्धीला व्यक्त झाल्याखेरीज रहात नाही. दक्षिण दिशा व हा भाग कालिदासाच्या डोक्यांत अगस्त्याशी पका निगडित झालेला आहे, हे स्पष्ट दिसते. यावरून कालिदासाचा अगस्त्याश्रम व म्हणून पंचवटीहि पूर्व गोदावरीनजीकच असली पाहिजेत. आवां उलट ताळा पहा. हल्लीच्या समजुतीप्रमाणे अगस्त्य व पंचवटी नाशिकची म्हटली, वर या अति-पश्चिमेकडून पूर्वेकडे किंवा फार तर ईशान्येकडे जाणाऱ्या मार्गाला व दिशेला उपमाचतुर कालिदास दक्षिणोत्तर संचार करणाऱ्या सूर्याची उपमा सासच देणार नाही, हे रसिकांना सहज पटेल. कालिदामाचा व रामायणाचा अगस्त्याश्रम पूर्व गोदावरीनजीक होता. ४. जनस्थान वास्तविक पंचवटी व पांचवें जनस्थान यांचा एकत्र विचार करावयास हवा इतकी ती समीपवर्ती व एकमेकांत गुंतलेली आहेत. तथापि येथे केवळ सोयीसाठी जनस्थानाला वेगळे काढले आहे. जनरयानांत पंचवटी की पंचवटीत जनस्थान असा संशयकल्लोळ कचित् टीका-ग्रंथांतून दृष्टीस पडतो परंतु या दोन्ही भूमिका बरोबर नसून पंचवटी जनस्थानाला चिकटून सीमारेषेवर होती, असे दिसते. कारण पंचवटी ही गोदावरीकांठची एक रमणीय जागा होती. आणि जनस्थान हा तेय- पासून सुरू होऊन खाली थेट हिंदुस्थानच्या दक्षिण टोकापर्यंत पसरलेला विस्तृत भूप्रदेश असावा. येथे राक्षसांची वसती व वर्चस्व होते. सर-दूपगप्रमृति चवदा हजार राक्षसांचे सैन्य येथूनच पंचवटीतल्या रामावर चादन गेले. त्याअर्थी जन- स्थान राक्षसाधिप रावणाच्या लंकेसमीप किंबहुना त्याच्या अंमलाखाली असावे. म्हणजेच हिंदुस्थानन्या दक्षिणेकडील असेरन्या त्रिकोणी टोकापर्यंत ते मिटलेलें हो. जनस्थान शब्दातील टीद 'रावा सीमानम् जनहपानावनमार'या दम. देवाच्या व्याख्यानाने वरील वर्षाला बळकटी येते. शिवाय काटिदासदेखीग्ट जनस्थानाची अशीच व्याति समजत होता, हैं दासन देता येते. जनस्थान प्रदेश पांडयराजाच्या समीप किंबहुना हद्दीटा हद लागलेला होता, ममा जान (सगं ६.६२) उप आहे. शेजारचा प्ररळ पांदपपति जनस्थानावर गारी करील या भीतीने संकेश्वर अस्वस्थ झाटा (जनस्यानयिमर्दांकी) या जनरपानाशी रामाया मपंच व समीपदा सटर चित होते. जनमानी wwartan ·मेघदूतावर नवा प्रकाश AMARRANDIRLAIMEDImmusalimenIMIRMIRRORIBHIrisuamumaunisimmuneNALISALIMILIARHI म्हणतात त्याप्रमाणे नाशिकजवळ अगर फक्त गोदावरीजवळच असते तर लंकाधि- पतीला जनस्थानविमर्दर्शकी होऊन पांड्य राजाशी घाईघाईनें तह करण्याची जरूरी नव्हती. शेवटी कालिदासाचा आणखी एक अंतर्गत पुरावा सादर करतो. रघु- वंशाच्या तेराव्या सर्गात राम सीतेसह लंकेहून विमानमार्गाने परत येत असल्याचे वर्णन आहे. त्यांत लंका सोडल्यानंतर समुद्र ओलांडून होतांच दक्षिण किनाऱ्यावर भारताच्या भूभीवरचे पहिले ठिकाण राम पहातो व वर्णन करतो ते म्हणजे जनस्थान हे होय (श्लोक २२). यावरून वरील निष्कर्षच दृढ होतो. अशा या जनस्थानाला नाशिकपेक्षां भद्राचलमची पूर्वगोदावरीवरची पंचवटी अधिक समर्पकतेने जुळते, हे सहज लक्षात येईल. शिवाय प्रयागपासून आपण रामाची पावलें शोधीत अगस्त्याश्रमापर्यंत येऊन पोचलो आहोत. तेथून दक्षिणेला आले म्हणजे पूर्वगोदावरीच लागणार. रामायणाच्या नकाशाप्रमाणे पूर्वीची सर्व ठिकाणे व खुणा जमत चालल्या, मग पुढे पंचवटीदेखील येथेंच दिसणार नाही काय? आतां पंचवटीच पहावयाची आहे. ५. पंचवटी राम वनवासात चित्रकूट म्हणजे रामगड सोडल्यानंतर अनेक ऋषींच्या आश्रमांत मुक्काम करीत करीत दक्षिणेकडे सरकत सरकत अगस्त्याश्रमी येऊन पोहोंचला व नंतर समीप असलेल्या गोदावरीकांठच्या पंचवटींत पर्णकुटी बांधून राहिला, असें रामायणांत वर्णिले आहे. कालिदासाचे रघुवंशांतील वर्णनहि हुबेहूब तसेंच आहे. या दोहोंतील दिशादर्शक उल्लेखांचे महत्त्वाचे निवडक श्लोक प्रकरणारंभी नमूद केले आहेत. तात्पर्य, रामगडकडून बिहार-ओरिसांतून दक्षिणेत राजमहेंद्रीजवळ पूर्व- गोदावरीसमीप येऊन भिडलेला राम आतां नाशिकला कसा जाणार? नाशिककडे म्हणजे पार पश्चिम टोकाला जाण्याचे प्रयोजन काय ? आणि थेट पश्चिम दिशेकडे किंवा नाशिकमागाकडे रामाचा रोख होता, असे दाखविणारा उल्लेख रामायणांत किंवा कालिदासांत तरी कुठे आहे ? मूळ म्हणजे रामायणातली ऐतिहासिक पंचवटी रामगढ व पूर्वगोदावरीच्या उत्तरेला भिडलेले जनस्थान याना जोडणान्या दक्षिणोत्तर रेषेवर असली पाहिजे. रामाची पंचवटी राजमहेंद्रीजवळ समुद्राला अनेक मुखानी मिळू पहाणाऱ्या गोदावरीच्या काठी होती. तेथेच जवळ अगस्तिमलय किंवा अगस्तिमले नावाचा गांव व डोंगर आहे, ही सूचक गोष्ट फार महत्त्वाची आहे. राम-सीता रहात होते त्या पचवटीतल्या त्याच्या पर्णकुटीपासून जवळच हत्ती जल. क्रीडा करीत असल्याचे वर्णन रामायणात आहे. नाशिकजवळ तर गोदावरीचा उगम आहे. तेथील प्रवाहांत हत्ती जलक्रीडा कशी करणार? त्याला पात्र रद हवे. अर्थात् पूर्वगोदावरीचा विस्तृत प्रवाह या ठिकाणी अभिप्रेत आहे, यावरुनहि प्रस्तुतचा स्थलसिद्धान्तच दृढ होतो.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १३७ रामगहून अगस्त्याश्रमाकडे किंवा नंतर पंचवटीकडे येणाचा रामाला कालिदासानें दक्षिणायनांत उत्तरेकडून दक्षिणेकडे सरकणाऱ्या सूर्याची उपमा दिली आहे. आतां रामगडाहून नाशिकजवळच्या अगस्त्याश्रमाकडे किंवा पंचवटीकडे जावयाचे म्हटले तर ही दिया किंवा मार्ग पूर्वेकडून पश्चिमेकडे असा होतो. त्याला उचरेकडून दक्षिणेकडे भ्रमण करणाऱ्या मर्याची उपमा जुळत नाही हे उघड आहे.' महाराष्ट्र हेच पूर्वीचे दंडकारण्य अशी चुकीची समजत प्रचलित व दृढ झाल्यामुळे नाशिकची पंचवटी उत्पन्न झाली आहे. तिकडे राम गेले नाहीत. 'नाशिक' या नावाचा खोटा व खरा इतिहास नाशिक या नांवासंबंधी एक शूर्पणखाविषयक दंतकथा प्रचलित आहे. परंतु ती खरी नाही. सुप्रसिद्ध रामायणसंशोधक श्री. आबा चांदोरकर यांनी हिंदुस्थान- मर प्रवास करून ती ती स्थळे पाहून सूक्ष्म संशोधनानंतर नाशिक-पंचवटी चुकीची असून खरी पंचवटी पूर्व गोदावरीजवळ आहे, असेंच मत प्रकट केले आहे. (चांदोरकरांची मुलाखत : 'रविवार सकाळ', ता. २६-७.५३) नाशिकसंबंधी श्री. चांदोरकर म्हणतात :- नाशिक नांवामागील इतिहास पाहिला तरी वरील गोटीलाच पुष्टि मिळते. रावणाची बहीण शूर्पणखेचे नाक लक्ष्मणाने कापले. ते जेथे पडले ते ठिकाण पुर्दे नाशिक नांवाने ओळखले जाऊ लागले, अशी एक कथा सर्व- श्रुत आहे. पण 'नाशिक' शब्दाची खरी कया ती नव्हे. दक्षाची कन्या उमा. बापाने यशाचे आमंत्रण दिले नाही म्हणून तिने यज्ञकुंडात उडी घेतली. तिचे प्रेत महादेवाने तुकडे तुकडे कस्न निरनिराळ्या दिशांना पेकून दिले. ते जेथे जेथे पडले तेथें तेथें देवीचे स्थान निमाण झाले. तिचे नाक नाशिकजवळ पटले म्हणून त्या ठिकाणास नाशिक हे नाव पडले. त्याचप्रमाणे त्यांचे 'शवरी' या नांवाचे संबोधन लक्षांत घेन्या- पारसे आहे: वनवासांन शारीने रामाची भेट घेतल्याचा उपस आहे. शारी नांवाची नदी आंध्र प्रांतांत आहे. तिच्या काठी शवर या चन्च जमातीचे लोक अद्यापदि रहातात. त्यांची संस्था चार लासावर आहे. हातीच्या मध्यप्रदेशांत शेयरीनारायण नावाचें प्राचीन स्थान बिलासपुरा. नरळ आहे. त्या ठिकाणी शिनी प्राचीन देसळ अजूनहि उभे आहे. देखें ·१३८ मेघदूतावर नया प्रकाश Rammmsamsin MoramaANAMu- शबरीशी (= शेवरी) गांठ पडली, असा इतिहास व परंपरा आहे. (सविस्तर वृत्तान्त ६ व्या प्रकरणांत पहा.) या भागांत रहाणान्या कोल लोकांमध्ये शबरीच्या व रामाच्या अनेक कथा व गीत प्रचलित आहेत. राम-शबरी भेटीचे स्मारकभूत असे हे स्थान व त्या परिसरांतील जुना इतिहास यांवरून रामाच्या प्रस्तुत वनवास- मार्गालाच दुजोरा मिळतो. आतापर्यंत दंडकारण्य, चित्रकूट, अगस्त्याश्रम, पंचवटी व जनस्थान हे राममार्गावरचे पांच महत्त्वाचे टप्पे दिग्दर्शित केले. ही नवनिश्चित स्थळे कशी सलग, संबद्ध व स्वाभाविक आहेत, हे सहज दिसेल. शिवाय त्यांना रामायणाचा व कालिदासाचा आधार आहे, हेहि आम्ही दाखविले आहे. त्यावरून अयोध्या ते राजमहेंद्री हा सरळ दक्षिणोत्तर मार्गच वनवासाचा होता, याबद्दल शंका रहात नाही. शेवटी हाच राम-मार्ग खरा, याबद्दलचे सर्वात प्रबळ असें प्रमाण मांडतों. रामायणांत रामाचा मार्ग स्थलवार असा दोनदां वर्णिलेला आहे. एकदां जातेवेळचा व पुष्पक विमानांतून परत येते वेळचा. त्याचप्रमाणे कालिदासाच्या रघुवंशामध्ये तेराव्या व बाराव्या सर्गात राम-मार्गाची उलटमुलट वर्णने आली आहेत. रामायणा. प्रमाणे कालिदासाचा प्रधान हेतु इतिहास-कयन नसून काव्य-निर्मिति हा होता. म्हणून त्याने नीरस स्थळे सोडून देऊन शेलक्या स्थळांवर आपल्या रसान्वेषी कलेची चोंच कामापुरती कशी नेमकी मारली आहे, हेहि त्यावरून कळून येते. तथापि या कविद्वयानें वर्णिलेला स्थळ-क्रम आणि दिशा सुसंगत व एकच आहेत, हे चटकन् ध्यानात येण्याकरितां वाल्मीकि व कालिदास या उभयतांच्या मार्गाचे तौलनिक कोष्टक तयार करून पुढील पानावर देण्यात येत आहे. 4 पंचाप्सरस् सरोवर:-दर प्रतिपादित केलेला राममार्ग दृढ करणारे भाणखी एक गमक आम्हास सापडले आहे परतु तें उशीरा हाती लागल्यामुळे येथें विस्ताराने दाखल करता येत नाही. चित्रकूट आणि पचवटी याच्या दरम्यान पचारसरस् नांवाचे विस्तीर्ण सरोवर राममार्गावर होते, असे वर्णन रामायण व रघुवंशातहि आहे ( वर दिलेलें कोष्टक पहा.) हछी श सरोवराया छड़ा नक्की लावता येत नाही. म्हणून हल्लीच्या राममार्गाशी जुळल अशा बेताने ते नाशिकच्या जवळपास मानावें भसें सशोधक सागतात. परतु 'The List of Ancient Monuments in the Chota Nagpur DIVISIOn यात सदरचे सरोवर छोटा नागपूर भागातल्या उदयपूर संस्थानात असे म्हटले आहे. हे ठिकाण धर्मजयगडापाशी रामगडच्या दक्षिणेला येते. हे विधान मी तपाशीत असताना ते बरोबर असल्याची प्रमाणे मिळाली. त्याची सविस्तर चर्चा प्रस्तुत लेखकाच्या आगामी New Light on Kalidasa and his feghaduta या प्रथात पहावी पंचाप्सर सरोवराच्या या स्थलनिश्चयाने रामाचा प्रस्तुत प्रकरणात प्रस्थापित केलेला मार्ग अधिकच सुप्रतिष्ठित होतो. -लेखक ·१४० मेघदूतावर नवा प्रकाश असो. यांत एखादा दुसरा मधीचा आश्रम मार्गेपुढे झाला असला तरी दोघांचा राम-मार्ग तोच आहे, हे सहज दिसून येईल. म्हणजे कालिदासाचा मार्ग कळला की रामायणाचा मार्ग ठरतो. मग कालिदास कोणता मार्ग समजत होता ? कालिदासाचा चित्रकूट कोणता ? सुदैवाने या बाबतीत कालिदासाचे वर्णन नि:संदिग्ध आहे. त्याने रामाकरवी खन्या चित्रकूटाकडे नेमके बोट दाखविले आहे. ते अचूक वर्णन पहाः धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ । शृंगामलमांबुदवप्रपंका यताति मे बंधुरगानि चभुः । दृप्सः ककुमानिव चित्रकूटः चित्रकूट पर्वत भव्य व उच होता. त्याला शिखरे (बहुधा दोन) असून ती निमुळती होत आकाशांत गेली होती. इतकी की, त्यावर ढग येऊन लागत. त्या पर्वताच्या माथ्यावर एक लांबलचक दरी म्हणजे आरपार गुहा होती व त्यांत झन्याच्या पाण्याची धार पडत असून त्याच्या ध्वनीने व प्रतिध्वनीने ती गुहा निनादित होत होती. या नैसर्गिक सामुग्रीवर कवीने आपल्या शैलीनुसार मोहक पूर्णोपमा रचली आहे. पर्वताच्या शिखरांवर ओथंबलेले काळे ढग, त्याखाली लांबट गुहेतून पडणारे पाणी आणि त्याचा आवाज यामुळे तो चित्रकूट पर्वत वप्र- क्रीडेमुळे शिंगांच्या टोकांना माती चिकटलेला आणि तोंड उघडून लाळ गळणारा व मोज्यांदा गरजणारा मस्त रानबैल दिसावा तसा होता. या उपमेंतील तपशील फोडून खालीलप्रमाणे देता येईल. चित्रकूट पर्वत = मस्त रानबेल माथ्यावरची लांबट गुहा = बैलाचे तोंड (उघडलेलें) गुहेतून पाझरणारे पाणी = मस्त बैलाच्या तोंडांतील लाळ व त्याचा आयाज व त्याचे रेंकणे किंवा गर्जना शिखरे - शिंगें शिखरामाना बिलगलेले काळे ढग = शिंगांच्या टोकांना लागलेला चिखल दृप्त म्हणजे अरण्याने वेढलेला - हत म्हणजे रानटी कालिदासाच्या काव्यरचनेंतली विशेषणे बहुधा उपमेय आणि उपमान या दोघांनाहि सारख्याच समर्पकतेने लागू पडतील अशी उभयान्वयी योजलेली असतात, याचे हा श्लोक व त्यांतील 'दृप्त' शब्द हे एक उत्कृष्ट उदाहरण होय. असो. हल्लींचा मानीव चित्रकूट उंच नसून ठेंगू आहे. त्यांत गुहा नाही, पाणी नाहीं, शिखर नाही आणि म्हणूनच याला ढग ओथंबण्याचा संभव नाही. हा हप्स म्हणजे दाट अरण्याने वेढलेलाहि नाही. उलटपक्षी हे सर्व वर्णन रामगडला व त्यांतीत हाथिफोड गुहेला आणि निर्झराला कसे तंतोतंत व चपखल लागू पडते. है मुज्ञ वाचकांना वेगळे सांगावयास नको. कालिदासाचा चित्रकूट म्हणजे रामगड ·१४२ मेघद्वतावर नवा प्रकाश HIMADIRMIRITSARAI Maanaanima- हरणाचे धाडस रावणाने केले असावे असे दिसते.' ही जनस्थानाची दिशा आणि पुढील कथाभाग व प्रारंभीचा रामाचा दक्षिण दिशेकडे रोख आणि पूर्ववृत्तान्त या दोहोंच्यामध्ये प्रयाग-पंचवटीच्या मार्गाचा सांधा किती बेमालूम बसतो पहा. भारताच्या सुपीक भूमीत दंतकयांचें व अंधपरंपरेचे पीकहि भरपूर येते. एखाद्या तत्त्वाचे किंवा स्थळाचे खोटें नाणे लोकाच्या बाजारी चालू झाले की दीर्घकाळ मान्यता पावते. त्याचेच हे उदाहरण होय. परतु रामचद्र बुंदेलखंडातल्या चित्र- कूटाहून नाशिककडे गेले, ही समजूत चुकीची व निराधार आहे. राम प्रयागहून निघाला तो विध्यांतल्या रामगडमार्गे गोंडवनांतून राजमहेंद्रीजवळ पूर्व गोदावरी- कांठच्या पंचवटींत आला. हाच रामाचा खरा मार्ग. कालिदासाने मेघाला सांगितल्याप्रमाणे कोणताहि मार्ग 'प्रयाणानुरूप' हवा. म्हणजे कसा ? निघण्याचे स्थळ पोचण्याचे ठिकाण, वाटेतले मुक्काम यांना धरून; शक्य तितका सरळ म्हणजे जवळचा निसर्ग-अविरोधी, कारणाखेरीज वांकडा किंवा आडवळणेंन घेणारा सापेक्षतेने बिन- प्रासाचा, संकटें, अडचणी कमी येतील असा; शक्य तर शुभ,रमणीय,मुखावह; सत्प्रवृत्त वआतिथ्यशील लोक रहात असतील असा संचाराचा हेतु पूर्ण होण्यासारखा असेल असा. या अटी छळतील असा एवढाच मार्ग. रस्ता कल्पनेतून निघत नाहीं, गरजेदन निघतो. उतार शोधणाऱ्या नदीप्रवाहाप्रमाणे. रामचंद्राचा मार्ग जितका ध्येया- नुसारी तितकाच नैसर्गिक. प्रयाग ते रामगडद्वारा पूर्वगोदावरी हाच रामाचा खरा रस्ता. तो दर्शविण्याकरिता वाल्मीकि व कालिदास यांनी लिहून लावलेल्या पाट्या आपण वाचल्या. कालगतीने काहींची अक्षरें उडाली आहेत, काही ठिकाणी खाडाखोड आहे, काही जणानी त्यांत स्वतःची ‘दुरुस्ती' दडपली आहे ! तथापि १ किंबहुना या बाबतीत अनुमान करण्याचीहि जरूर नाही. कारण येथे झालेला रावण सीतेला चक्क बोलून दाखवितो- राक्षसाणा अयं वासः । इकडे देश-गधर्व मुद्धा फिरकत नाहीत. तुम्ही कशाला भालात ? पुराणातील पाल्हाळ सोडून द्या पण ऐतिहासिक दृष्टीने रावणाचा राग का होता, हे यावरून नेमके दिसून येते. आर्य-अनार्याचा संघर्ष हे मूळ. रामायण हा त्याचाच भाविष्कार प विस्तार-काही काल्पनिक, बराचसा ऐतिहासिक याविषयी आणखी एक पुरावा पहा. श्री. भाषा चांदोरकर यांनी गोंडवनांत तीन महिने मुक्काम करून तेल यम्य लोकांच्या चालरितिीचे निरीक्षण केले. त्यासबधी सांगताना ते म्हणाले-" तेथील लोक स्वताला रावणाचे वंशज मानतात. महाराष्ट्रात प्रत्येक खेड्यांत जसे मारुतीचे देऊळ असते, त्याप्रमाणे त्या जमातीच्या प्रत्येक सध्यात रावणाची मूर्ति असते. विजयादशमीला तिची सार्वजनिक पूजा करण्यात येते." (सकाळ, ता. २६-५-५३ ) यावरून गोहवन भागांत म्हणजे विध्यापर्यंत राक्षसाची यसाते व वर्चस्व होते, असे स्पष्ट दिसते. शिवाय रामगडावर रावणाची मूर्ति कशी माली या केन्याचाहि उलगडा वरील माहिती मुळे काही अशी होतो. भाजहि गोंडवन भाग म्हणजे मध्यप्रदेश व भोरिसांतील जिस्माना दंडकारण्य म्हणगत, ही गोष्ट सूचक आहे. आता तेथील जगल तोडून निर्वासितांची वसति करण्याची सरकारी योमना इल्ली घाट आहे.

·वनवासी रामाचा खरा मार्ग १४३ त्यांतील मूळाक्षरे व संकेत स्पष्ट आहे. तो हाच मार्ग दाखवितो. कालिदासाने रघुवंशच्या १० ते १५ या सर्गादन रामकया वर्णिली आहे. त्यांतील सर्व तपशील व रामाचा मार्ग वाल्मीकीवरून घेतलेला आहे, ही गोष्ट सहज प्रस्थापित होण्यासारखी आहे. प्रकरणारंमी रामायण व रघुवंश यांतील एतद्विषयक अवतरणे दिली आहेत. त्यांवरून कालिदासाचा राम-मार्ग चित्रकूट सोडल्यानंतर कक्षपर्वतांतून दक्षिणेकडे असा स्पष्ट आहे. म्हणजे कालिदास रामगइला चित्रकूट समजत होता, आणि पंचवटी राजमहेंद्रीजवळ पूर्वगोदावरीच्या कांठीं मानीत होता, याबाबत शंका रहात नाही. अर्थात् वाल्मीकीचा म्हणजे रामाचा वनवासांतील मार्ग तोच असला पाहिजे, हे उघड आहे. राम राहिलेला मेघदूतांतील रामगिरि रामायणांतील रामाच्या वाटेवर सांपडणार म्हणून आपण राम-मार्ग शोधला. रामाच्या वाटेवुनच मेघाची वाट फुटते. म्हणजेच रामाचा चित्रकूट तो यक्षाचा रामगिरि. तो या दोन मार्गाच्या संगमावर उभा आहे. हा संगम हल्लीच्या रामगड पर्वतावर झालेला दिसतो. म्हणून आतां त्याच्याकडेच वळं. * * ·झोत ५ वा ऋक्षविल हीच हाथिफोड गुहा अहो नवनवाश्चर्यनिर्माणे रसिको विधिः । -कथासरित्सागर मागाल प्रकरणांत ऐतिहासिक चित्रकूटाचा शोध करता करता आपण राम-सीताच्या मागोमाग रामगडापाशी येऊन थडकलो आहोत. कारण अयोध्येहून निघालेल्या वनवासप्रस्थित रामाच्या 'रघुपतिपदा' चा माग आपल्याला प्रयाग ते भद्राचलम म्हणजे पूर्वगोदावरी या वाटेवर सांपडतो. त्यामुळे हलींचा तयाकथित 'चित्रक्ट' आपल्या मार्गातून आपोआप दूर झाला, म्हणजेच चुकीचा ठरला. प्रस्तुत संशोधनाचा केंद्रबिंदु, रामाच्या वनयासाचा मध्यबिंदु आणि मेघदूत काव्याचा प्रारंभबिंदु असा जो रामगडपर्वत तोच प्राचीन चित्रकूट हे आतां सहजच निष्पन्न होते. तथापि मध्यंतरीच्या दीर्घ काळांत इतिहासाची साखळी तुटली. एकमेकांत अडकविलल दुवे पांगले. चालत आलेली पूर्वपरंपरा व माहिती मध्येच गडप झाली. त्यामुळेच की काय, नवीन परंपरा कल्पनेंदन शोधून काढल्या गेल्या आणि मनुष्यस्वभावानुसार त्या अंधश्रद्धेवर पोसल्या जाऊन बद्धमूल झाल्या आहेत! अशा प्रक्रियेनं व पद्धतीनेच बुंदेलखंडांतील चित्रकूट, नाशिकाची पंचवटी, पश्चिमेकडची अगस्त्यपुरी व इतर कित्येक ठिकाणे सहेतुक चुकादन निर्माण झाली आहेत. पूर्वी गतानुगतिफत्यामुळे आणि आतां अगतिकत्वामुळे ती मान्य करावी लागन आहेत. पण ही सरी नाहीत. रामगह हाच खरा चित्रकूट हे आपण दिशेवरून (Location) पाहिले. पण हे उभय पर्वत एकच आहेत. याची सात्री पटविणारी एफ स्पानिक जनदरस्त सूण या प्रकरणांत सांगावयाची आहे. ती म्हणजे रामा. यणात यणितेली विध्यातली अद्भुत, विस्तीर्ण प आरपार अशी माविल गुदा होय. उतुंग चिपाटावरच्या माथ्यावरची ही विलक्षण गुहा म्हणजेच उंच रामगह- घरची एलीची पापिफोट गुहा. बाल्मीकि. ५ कालिदास या उभयतांनी केलेली चित्रकूट व त्यावरील गुहेची रेसीय वर्णने रामगडाची मानदि संतोतंत चळतात. विशेषत. या रानिर मुहे वैशिष्य पाहिल्यानंतर कसे मश-विस. आणि हाय तो निघाट याचा प्रत्यय आल्याखेरीज रहात नाही. संशोधकाच्या संशयी मनादि गमाधान हो. रतफे दिपा शापमस्त दुष्यंताप्रमाणे ममोर दिन अगठादि या स्पतीची प पूर्पणाताची आपस्याटा रिमृति झालेली होती प्रचीतीयासस्या ·ऋक्षविल हीच हायिफोड गुहा मायाच्या पोटांत दुष्यंत अशी नामाक्षरें कोरलेली सुमेची अंगठी सांपडल्यावर राजाला शकुंतला आठवली व ओळख पटली. रामगह पर्वताच्या पोटांतली, रामपदचिन्हें कोरलेली प्रचंड गुहा ही चित्रकूटाचे अमिज्ञान पटविणारी मुद्रिकाच होय, असे वाटल्याखेरीज रहात नाही. गुहा असलेले हे पर्वतशिखर म्हणजे प्रस्तुत सिद्धान्ताचा कळस होय ती आवां पाहूं. अम-विल श-विल म्हणजे ऋक्षपर्वतांवली आरपार गुहा. विल किंवा बिल याचा अर्यच दो. या गुहेचे रामायणांतलें वर्णन पहा. दुर्लभ्य, लांबलचक व विस्तीर्ण (दुर्ग, योजनायत), ही विश्वकर्मा मयानुराने निर्मिली म्हणून अद्भुत. तिच्या आसपासचा भाग डोंगरी झाझुडपांनी व रानवेलींनी गजबजलेला. गुहा अरप्वांतील लता- दृश्यांनी वेढलेली. तिच्यांतून क्रौंच, हंस, सारस व चक्रवाक पची जलाई असे पाहेर पडत होते. चक्रवाकांची अंगे पद्मरेणूच्या संयोगाने तांबडी दिसत होती. ती गुहा घोर, दुरविक्रम व सुगंधित होती. ती पाहून हनुमान प्रभृति वानरवीर वित्मपच्या झाले. गुहेच्या द्वाराजवळ थोले व हिरवेगार वृक्ष होते. यावरून व बाहेर पडणाऱ्या पश्यांच्या मिजलेल्या अंगांवरून आंत पाण्याची विहीर किंचा जलाशय असावा असा 'वक कांवारवनकोविद हनुमानाने गुहाप्रवेशापूर्वीच केला होता. त्या संधाया गुहेत चंद्रसूर्याच्या किरपांना प्रवेश नव्हता (अचंद्रपूर्व). वानर आंत गुदमरल्या- सारस्ते झाले. तेथे अनेक त-हेचे (साल, वाल, वमाल, पुनाग, चंपक, नाग इ. इ.) चकाकणारे प्रचंड 'कांचनवृक्ष' होते. वेलींनी व फुलांच्या गेंदांनी सचित असल्या- मुळे त्या वृक्षांनी सोन्याचे दागिने अंगावर घावले आहेत, असा मास होत होता (हेमामरणभूषितान् ). तेथील प्रसनसलिलांट कमले फुटलेली होती. निळ्या व सोनेरी रंगांच्या कमलिनीमावती पक्षी पोहत होते. सोनेरी नूनीवर (वैदिका) सोनेरी वृक्ष (द्विरण्मय). पुन्हा वाटरवीप्रमाणे (म्हणजे तांबूस-सोनेरांच)मासगारे. कांचनवृक्ष. पुष्प-पलांनी डवरलेले वृक्ष. मुंगे पिवळ्या रंगाचे (कांचनभ्रनर). पुन्हा पुढच्या सगाँव (किष्किंधा ५१) या गुहेला विर म्हटले असून त्यांत कांचनवृक्ष, विमलजलांत सोनेरी कमळे आणि मासेनुदां सोनेरी. अशा या क्रमां- तल्या अजब गुहेचें टिकाग (location) नेमके रामगडालाशी देते, हे मागील प्रकरणांत दाखविले आहे. सबंध रामायणांत दोनच गुहांचे वर्णन आहे आणि त्याहि रान या दोनच पर्वतांवर राहिले त्यांतल्या आहेत. एक कम्पनूक आणि दुसरा चित्रकूट. म्हणजेच क्रस किंवा विप्प. पनूक निर्विवादपणे गोदावरीच्या दक्षिणेला असल्यामुळे त्याचा प्रश्न देत नाही. तेव्हां चित्रकूटांदली (किंवा प्रशवगांवटी) एकच गहा राहिली. 'विकाननांत', 'विष्याच्या मोक्तींमोती', 'दशित १०] ·१४६ मेघदूतावर नवा प्रकाश IRANImmumARALINuwamilamualmanimunmanasamumaunMINImmumom . . दिदोला' 'गिरिजालावृत प्रदेशांत' 'सागराच्या जवळच्या महेंद्रपर्वतासमीप व त्या पर्वतरांगेच्या नैत्य टोकावर' असलेले हे ऋक्षविल अथवा 'विवर' आहे. यासारखी किंवा या वर्णनाची दुसरी कोणतीहि सनिर्झर साडेचारशेफूटी गुहा किंवा नैसर्गिक बोगदा अख्ख्या विध्यरांगेत किंवा परिसरांत नाही. भारतांतहि नाही. ती फक्त रामगडावरच आहे. रामायणांतले ऋक्षविल म्हणजे रामगडपर्वतावरची हाथि- फोड गुहा असली पाहिजे यात शंका नाही. या चित्रकूटांतून व कक्षविलांतून अति- शयोक्तिपूर्ण वर्णनांचा भाग वजा केला म्हणजे रामगड व हाथिफोड गुहा यांच्याशी त्यांचे एकरूपत्य सहज प्रत्ययाला येते. शिवाय ऋक्षविलाचे हे 'सोनेरी' वर्णन पाहिले म्हणजे बौद्ध प्राचीन नातक 'ग्रंथांनी चित्तकुड (संस्कृत चित्रकूट) पर्वतावर एक 'सुवर्णगुहा' किंवा golden cave होती, असे ठिकठिकाणीं कां म्हटले आहे, हे कूट आता सहज उलगडते. It was a pleasant spot It ( Chitrakut) hads golden cave and a natural lake (जातक २. १७६ व ३२०८.) This beautiful mountain Tras the abode of many geeno living in the golden cave which it contained, (जातक ५.३३७, २.१०७, ५.३८१) some of which were swift and some golden (जा. ४.२१२ व १२३।४).. असो. जलयुक्त अक्षविल, कालिदासाचा धारास्वनोदारिदरीमुख चित्रकूट, रामायणातलि । 'गुहागिरि ' चित्रकूट' (अयोध्याकाड सर्ग १०३.४९) आणि हाथिफोड गुहा असलेला आधुनिक रामगड एकच, म्हणून हे ऋक्षविल अर्थात् हाथिफोड गुहा म्हणजे रामगड-चित्रकूट सिद्धान्ताचा कणा आहे, असे आम्ही म्हटले आहे. याखेरीज वनस्पति व पशुपक्षी यांबाबत या स्थलत्रयीचे एकत्व दर्शविणारी सामुग्री शिल्लक आहे तथापि ती मांडण्याद्रतकी जागा नसल्यामुळे पुढे जाऊ. १ चित्रकूट पर्वत हिमालयांत आहे, असे जातकथांतून लिहिलेलें सापडते. परंतु रामायण- कथा फिरवून आपल्याला ही तशी जुस्ती करून घेण्याची घौद्ध वाङ्मयाची ही ठराविक लका आहे. प्रसिद्ध दशरथ जातकात हेच केले आहे. भयोध्येच्या ऐवजी काशी व बनवासाच स्थळ दंडकारण्याऐवजी हिमालय हे प्राचीन बौद्धाचे ठरीव व भाबडते फेरफार भाहेत. म्हणून बौद्ध प्राचीन ग्रंर्णत्न वर्णिलेला चित्रकूट दक्षिणेतल्या दंडकारण्यातला असे म्हणता येते. ही 'उलटी खूण' आमच्या चित्रकूट-सिद्धान्ताला उलट उपकारक अशीच आहे. २. रामायणात गुहा असलेल्या चित्रकूटापे राम वर्णन करतो. (अयो० ९४.१५) गुढ़ासमीरणो गंधान नानापुप्पसमुद्भवान् नाणतर्पणमभ्येत्य के नरं न प्रहर्पयेत् ।। येथील गुहेतून येणारा मुगधित वारा कुणाला इषित करणार नाही १ असें राम म्हणतो. जेथून भसा गुहा-समीरण येतो ती गुहा आरपार असली पाहिजे हे सष्ट आहे. एवी गुहेतून वारा पहाणार कसा?

·ऋविल हीच हाथिफोड गुहा सर्व प्रमाणांमध्ये नवलाची व नावीन्याची गोष्ट असेल तर ती ऋविल ही होय. विचे वैशिष्ट्य व महत्व है की, अशी यारपार गुहा अन्यत्र सांपडत नाही. ही खूण तिच्या अनन्यसामान्यत्वामुळे निणायक व संशयोच्छेदक ठरते. कालिदासाचे सगळे ग्रंय बुडाले आपिएक मेवदूत मागे राहिलें तरी तेवळ्यावरून त्याच्या कविश्रेष्ठ- त्वाची साक्ष पटेल असे म्हणतात. त्याचप्रमाणे वाकीची प्रमाणे नसती तरी एक्ट्या मशविल गुहेच्या एका अचूक साक्षीवर प्रलुत प्रकरणाचा निकाल द्यावा लागेल, इतका हा सांधा मजबूत आहे. ही आरपार गुहा म्हणजे चित्रकूट व रामगड या 'दोन' पर्वतांना जोडणारा जणूं बोगदाच आहे असे वाटल्याखेरीज रहात नाही. ही अद्भुत गुहा विध्यांतलीच या काविलाचे ठिकाण नेमके रामगटापाशी कसे येऊन मिते ते पहा. १. ऋन किंवा क्वान् पर्वत अतिप्राचीन असून तो विध्यराजीचाच एक माग. रामगडपासून थेट पूर्वपत पसरलेल्या डोंगरांना ऋ' हैं नांव होते यांत शंका नाही. नहामारतांत पर्वत शोण आणि महानदी यांच्या दरम्यान आहे, असे स्पष्ट म्हटले आहे. डॉ. नंदलाल हे यांनी तर गोंडवनांतील पर्वतराजीलाच फक्त कम हे नांव होते, असे मत व्यक्तविले आहे. तात्पर्य, च्चीसगड तालुक्यांतील (पूर्वीचे सिरगुजा संस्थान ) रामगडपर्वत हा पर्वतराजीत मोडत होता हे निश्चित. २. रामायणांत या गुहेचें नांवच क्षविल आहे. त्यामुळे ते कनपर्वतांत होते हे निर्विवाद आहे. या ठिकाणी हनुमान प्रमृति वानर सीताशोधार्य आले ते दक्षिणे- कढे-अगस्त्याचरित दिशेकडे आले होते, असे उल्लेख आहेत. त्यानुळेहि हैं ठिकाण निश्चित होते. शिवाय हा ऋक्षपर्वत सबंध विघ्याचाच भाग असल्यामुळे 'विध्ये, विंध्यकानने, विध्ये पपंतमत्तमे' असे ठिकठिकाणी उल्लेख आहेत. एक नमुना पहा: विष्यकाननसंकीणां विवेदक्षिण दिशम् विंध्यमेवादितः कृत्वा विश्व समंततः। (किष्किंधारांट सर्ग ४९) पुढे विध्यांतल्या या कक्षपवंतावर त्यांना हे आरपार विवर अथवा प्रशविल दिनलें-- गिरिजालावृतान्देशान्मागिन्या दक्षिण दिशम्। विचिन्वन्तस्ततस्तत्र दर्विवृतं दिलम् । दुर्गमक्षविलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् । शुन्पिामापरीवास्तु प्रान्तास्तु सटिलार्थिनः । मवकीय लवादास्ते महाबिलम् । नत्र कौवाय हंसाध मारसायापि निकमन् । १. दरमा विष्णुमन- ·१४८ मेघदूतावर नवा प्रकाश Immummm जलाश्चक्रवाकाश्व रक्ताङ्गः पद्मरेणुमिः । ततस्तद्विलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ ही अद्भुत गुहा पाहून वानर ‘विस्मयव्यग्न' झाले. त्यांतून हस, सारस, क्रौंच इत्यादि पक्षी जलार्द्र होऊन बाहेर पडत होते. तन्त्र क्रौंचाश्च इंसाश सारसाश्चपि निष्क्रमन् ॥ जलादः चक्रवाकाश्च रक्तांगा: पद्मरेणुभिः । नलिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलायुताः। (कि. सर्ग ५०) नंतर स्वयंप्रभा नामक तापसीने त्यांना गुहेच्या बाहेर आणून मार्गदर्शन केले, ते स्थलनिश्चयाच्या दृष्टीने महत्वाचे आहे. एप विंध्यो गिरिः श्रीमान्नानागुमलतायुतः एष' प्रखवणः शैलः सागरोऽयं महादधिः ॥ म्हणजे हा विध्य, हा प्रस्त्रवण आणि त्याच्यापुढे हा सागर. हा सबंध विध्य पर्वत हैं आधी सांगितले, नतर प्रस्रवण (म्हणजे चित्रकूट किंवा त्याच्याजवळचा जलप्रवाहयुक्त डोगर) आणि नंतर (म्हणजे पूर्वकडे । समुद्र लागेल हे सांगितले. पुढे समुद्रालगतच्या महेंद्र पर्वतावरूनच (पूर्वीच्या कलिंग देशात किंवा हल्लींच्या ओरिसात) हनुमानाने लंकेकडे उड्डाण केले. यावरून ऋक्षविल व तो पर्वत नेमका छत्तीसगडांत रामगडपाशी येतो, हे उघड आहे. एरवी समुद्राच्या व महेंद्र पर्वताच्या जवळचे दुसरे ठिकाण कोणते असू शकणार ? शिवाय रामाच्या आदेशानुसार सीताशोधार्थ पाठविण्यात आलेले हे वानर विध्यांत आणि ऋक्ष पर्वतांत आणि त्यांतल्या त्यात या ऋक्षविलाच्या भागांतच का आले ? वानरांच्या अनेक टोळ्या निरनिराळ्या दिशांना गेल्या होत्या. पण हनुमान, प्रसवणः-पानीय निपत्य बहुलिभवति तस्य स्थानस्य। प्रसवति भस्मिन् प्रश्नपणम्। भशी प्रमवण शब्दावर अमरकोशांत टीका आहे. म्हणजे हा पाझरणारा व नहीझरे वहाणारा डोंगर असला पाहिजे, हे नावावरूनच सूचित होते. यावरून प्रसवण हे जलप्रवाहयुक्त किंबहुना त्याकरिता प्रसिद्ध असलेल्या चित्रकूटाचंच दुसरे वर्णनात्मक नाव असले पाहिजे, असा तर्क संभवतो. अर्थाद किष्किघेतला म्हणजे हंपीजवळचा प्रसवण किंवा माल्यवान् (ज्यावर रामानें पावसाळ्याचे चार महिने घालविले असें वर्णन आहे) तो वेगळा. प्रसवण नावाचे हे दोन पर्वत मसले पाहिजेत. दोन किंवा अधिक सदृश स्थानामा एकच नाव (विशेषत' वर्णनात्मक असल्यास) मिळाल्याची अनेक उदाहरणे आहेत. चित्रझट-वर्णनाचा रामायणांतील (अयो। १५.१३) सालील श्लोक पहा- जलप्रपातैरनैदैनिष्पन्दैश्व चिवचित् । सवद्भिर्मात्ययं शैलः नवम्मद इच द्विपः ॥ यावरून खुप जलप्रवाहयुक्त व पाण्याने पाझरणारा डोंगर अभिप्रेत आहे, हे स्पष्ट भाई. सदरील गुहा असलेल्या मगर लगतच्या डोंगराला प्रतयण नाव असावे असे दिसते.

·ऋक्षविल हीच हाथिफोड गुहा १४९ - अंगद, तारा, जांबुवंत इत्यादि प्रमुख मंडळी असलेली टोळीच या दक्षिण दिशेकडे धाडण्यात आली होती, ही गोष्ट सूचक आहे. पूर्वी राम सीतेसह येथे रहात होते म्हणून या कांतारकोविदांची योजना या भागाकरितां केली असली पाहिजे, हे उघड आहे. यावरूनहि हा रामगड म्हणजे चित्रकूट याला पुष्टि मिळते. ३. आतां खुद्द कालिदासाच्या वर्णनावरून काय निष्कर्ष निघतो ते पाहूं. 'धारास्वनोदारिदरीमुखः' इत्यादि चित्रकूटाचे वर्णन केलेला श्लोक मार्गे दिलेलाच आहे. त्यांतील सनिर्झर गुहेचे वर्णन या ऋक्षविलालाच उद्देशून असले पाहिजे. कारण कक्षविलाशी व कालिदासाच्या चित्रकूटवर्णनाशी जमणारा दुसरा डोंगर विंध्यांत नाही. असा हा चित्रकूट सोडल्यानंतर राम ऋक्षपरिसरांत रहात रहात दक्षिण दिशेला गेला, असे रघुवंशांत सष्ट वर्णनच आहे. (सर्ग १२:२४ व २५) यावान कालिदास चित्रकूट हा विंध्याचा व ऋक्षपर्वताचा माग मानीत होता असे स्पष्ट दिसते.' ४. कक्षविलासारखी विस्तीर्ण आरपार गुहा ऋक्षपर्वतांत अगर विध्यराजीत अन्यत्र कोटेंहि नाहीं (भारतांतही नाही). म्हणून रामायणांतले ऋक्षविल, रामायणांतच उल्लेखिलेली चित्रकूटावरची गुहा आणि कालिदासानें वर्णिलेली चित्रक्टावरची गुहा एकच असली पाहिजे. आणि वरील प्रमाणांवरुन तीच रामगडवरची हाथफोड गुहा होय. सुप्रसिद्ध संशोधक डॉ. नंदलाल टे यांनीहि ऋक्षविल म्हणजेच हाथिफोड गुहा असे ठरविले आहे. आतां पुढील पानावर छापलेले कोष्टक पाहा. हे कोष्टक पाहिल्यानंतर अधिक स्पष्टीकरणाची गरज रहात नाही. विशेषतः कालिदासाला रानबैलाच्या उपहलेल्या तोंडाची उपमा मुचली व हलदार यांना प्रचंड.अजगराच्या उघडलेल्या जबड्याची कल्पना सुचली, हे पाहून दोषांचेंहि वर्णित स्थळ एकच असले पाहिजे, याचा सहजच प्रत्यय येतो. वरील तीनहि वर्णनांची बोट ठिकाण दाखवितात आणि ते म्हणजे रामगड होय. हायिफोड गुहा (Hathiphor Tunnel) रामगड पर्वताचें व त्याच्या माध्यावरील हायिफोट गुहेचे वर्णन कलेक्टर मि. कॉयडेन रॅमसे I. c. s. यांनी केलेलें येयें देता. (पृष्ठ १५१ पहा) १. चित्रकूटा ही नदी पर्वतांत उगम पावणारी आहे असा उल्लेख मार्कंडेय पुराणांत सांपडतो. (Also see B.C. Law : Rivers in India.) शांतल्याच चित्रकूट पर्वताशी या नदीचा संबंध असावा असे दिसते व त्यामुळे चित्रकूट शांताम्हणजे विध्यराजीतला या सिद्धांताला पुटि मिळते. २सा हाथिमोड रहेच असेंच पण सविस्तर वर्णन इंटरसाइनिी केले आहे. तें जिलानी पहा. (Statistical Account of Bengal, Vol. XVII) पालेरीज अधिक :- व ·प्रस्तुत गुहेच्या वर्णनाचें तौलनिक कोष्टक ठिकाण वर्णन आकार आरपार, लांबलचक अद्भुत, विस्मयकारक (रामायण) विन्ध्यांत-मक्षपरिसरांत (दण्डकारण्यांत) ऋक्षपरिसरांत (दण्डकारण्यांत) रामायणांतले कक्षविल: (योजनायत) जलयुक्त कालिदासाची आरपार, प्रचंड, जलयुक्त चित्रकूट-गुहार 'हल्लींची हाथिफोड गुहाः आरपार, प्रचंड, जलयुक्त रानबैलाचे उघडलेलें तोंड - 'अजगराचा उघडलेला जबडा गोंडवन [छत्तीसगड, मध्यप्रदेश] म्हणजेच विध्यांत (पूर्वीचा ऋक्ष) i The tunnel was so wide and dark that it might be likened to the open month of a gigantic dragon ready to devour it's prey. There, right away in a corner, the water from a spring was constantly dripping on a stone. The gentle dripping sound of the spring resounded between the caves and hill sides and produced a loud roaring sound. (हलदार, पा. ३८४) २४तीनी फोहून काढलेली म्हणून 'हाथिफोड गुहा असे आसपासचे लोक समजतात. तथापि या हाथिफोड गुहेच्या पलीकडे पर्वतात प्राचीन काळी मोठा जलाशय अथवा सरोवर असले पाहिजे. पण या सोन्यात पाण्याला दुसरीकडून जाण्याला मार्ग नसल्यामुळे पाण्याच्या प्रवाहाने व वेगाने ही नैसर्गिक वाट म्हणजे आरपार बोगदा पाडला असें बंगलर साहेबानी तेथील भूरचनेवरून व गुहेच्या प्रस्तरस्थितीवरून अनुमान केले आह. ते बरोबर असावें. प्रस्तुत ह्या निर्झरगुहेला उद्देशनच कालिदासाने मेघदूतात (शेक ५२) याला सोतोरंध्र असे म्हटले असावे, असा आमचा तर्क आहे. तो येथे नमूद करतो. 'सरसनिचुलस्थान' या शब्दप्रयोगात सासच या गुहेचा निर्देश आहे.

·माक्षविल हीच हायिफोड गुहा १५१ We ( Central Provinces Gazetters : Chhattisgarh Feudatory States, P-p. 230.6) The Ramgarh hill was visited by Mr. L. E. B. Cobden Ramsay, I. C. S. in 1905, and he gives the following description of its present appearance. "The Ramgarh hill rises abruptly from the surrounding plains of Rampur tappa of the Surgaja State. It consist of a long steap ridge rising over a thousand feet from the plains. This ridge at the South-western extremity is capped by a sheer perpendicular mass of rock, rising more than a thousand feet obove the main ridge. At the northern end of the lower ridge is the vast tunnel known as " Hatbphore” ... Above the tunnel are two fair-sized caves hidden over by thick jangle. These are known respectively as "Sita Beogra" and "Lakshman Bengra". I managed to scale the rock and enter the former care; the rock inside has been hollowed out into two fair-sized dwelling rooms. Connectiag these two rooms is a kind of a hall with a stone platform... Ascending the ridge & small level ledge of rock some fifty yards Jong by thirty yards wide is met with at the base of a lotfy planacle of rock which rises sheer from the main ridge. At the southern extremity of this ledge & stream of crystal clear and ley-cold water gushes forth from the rock, flowing over a board Beam of coal. It is said that this stream is supplied from a huge cavern of water situated in the heart of the lofty mass of rock towering above. On this small ledge & mela is annually held in Chait when pilgrims from all partscome to drink the water of this spring. ... This boulder is known the "Vashistha Gupha" where the spiritual adviser of Ramchandra is supposed to have lived. Worshippers wending their way to the temples on the summit Aro alleged to have been mystified by the supernatural utterances proceeding apparently from this solid rock. ... On the summit of the hill there is a small temple more or less intact. The temple is not remarkable in any way for architectural beauty, but is remarkable for the enormous blocks of stones used in construction. Oatside the temple are images of Mahadeo and Hanumad, and within Images of Ramchandra, in the centre, of Lakshman on the right hand side of 'Ramchandra, and of Janaki, wife of Ramchaaddra. On his left hand thero are ·मेघदूतावर नवा प्रकाश images also of Bharat and Vishnu Bhagwan with four hands. The hill cannot be discended on the western side, but it is poosible to make one's way some two hundred feet down to a small cave in the face of the rock. In the cave is found moist chalk, and the cave has, by the removal of this chalk by devotees to make the sacred mark on the forehead after worship of the temple above, been hollowed to a great distance, showing number of worshippers who have in times gone by resorted thither. Just below the cave is a pool of transparent water which is said never to vary in depth. रॅम्सेसाहेबांच्या वर्णनांतील हा उतारा लांब असला तरी रामगड पर्वताचे हल्लीचे प्रत्यक्ष चित्र डोळ्यांपुढे उभे रहार्वे, एवढ्याकरितां तो मुद्दाम दिला आहे, यांतील मजकूर इतका बोलका आहे की, त्यावर आणखी भाष्य करण्याची गरज नाही. सदरील वर्णन वाचीत असतांनाच हाच रामाचा चित्रकूट असला पाहिजे, याची प्रचीति आल्याशिवाय रहात नाही. उंच शिखर, गुहा, निर्झर, तिलकमाती, रामादिकांच्या प्रतिमा इत्यादि गोष्टी तर आहेतच; पण तेथील भरताची मूर्ति फार महत्त्वाची व सूचक आहे. या हाथिफोडलगतच्या सीतागुंफा गुहेत अशोककालीन शिलालेख कोरलेला आहे, हे पूर्वी सांगितलेच आहे. शिलालेख कुठे कोरतात ? पावित्र्य अगर पराक्रम यांमुळे प्रसिद्धि पावलेले स्थळच पूर्वी पसंत करीत. मान उंचावलेला हा उंच पर्वत प्राचीन व पवित्र तर होताच. पण इतिहासप्रसिद्ध आणि राम-संबंधित अशी त्याची लोकात ख्याति होती, म्हणून हा पर्वत शिलालेख कोरण्याकरिता निवडण्यात आला असला पाहिजे, हे उघड आहे. त्याचप्रमाणे जैनांच्या पद्मपुराणांत राम-लक्ष्मण हे निर्वासित राजपुत्र चित्र- कूटाच्या पायथ्याशी आले व त्यांना वर माथा गांठायला तीन दिवस का लागले, यांतले रहस्य व कारण आतां लक्षात येईल. इलदारकृत रामगड-सफरीचे वर्णन याच्याशी तुळून पहायें त्यांना पेंद्रा रोडपासून माथ्यापर्यंत जाण्यास एकूण आठ- बडा लागला. पायथ्यापर्यंत हत्तीवरून हेलकावे खात, नंतर बांबूच्या डोलीतून आणि नंतर प्रत्यक्ष पहाडावर अर्थातच पायांनी चदतांना सर्वांची, युरोपिअन साहेब लोकांची देखील तिरपीट उडाली. प्रवासाची व जंगल तुडविण्याची संवय नसलेल्यांची स्थिति तर काय विचारता ? अर्थातच माथा गाठल्यावर मात्र तेथील' रमणीय देखावा व प्राचीन अवशेष दृष्टीस पडतांच त्यांच्या परिश्रमाचे चीज झाले. त्यांच्या आनंदाला पारावार राहिला नाही. 'प्लेशः फलेन हि पुनर्नयतां विधत्ते । एकेक पाहून त्यांनी नवल केले. नक्षीचे दगडात कोरलेले प्रवेशद्वार, रामगडच्या १ बेगलर व विस्ट्रिक्ट गेंहदीस यांनी केलेली वर्णने पुढील प्रकरणात दिली आहेत, ती पहावी.

·ऋक्षविल हीच हाथिफोड गुहा अगदी शेवटल्या टोकावरचे प्राचीन देवालय, त्यांतील राम-लक्ष्मण-सीता-हनुमान- रावण इत्यादींच्या मूर्ति, रामादिकांच्या नावाच्या गुहा, त्यांत गुंजत राहिलेल्या दंतकथा, शिलेवर कोरलेली रामचंद्राची पावले, अशोकाच्या पूर्वीचा शिलालेख आणि गुहेच्या छतावर रंगविलेली प्राचीन चित्रे वस्न समोवतालची दिसणारी अनेक सरोवरें, माथ्यावरच्या पठारकडेनें वहाणारा निर्मळ नागमोडी झरा व त्याचा जलप्रपात किंवा धबधबा सारेच अद्भुत होते आणि. ती हाथिफोड गुहा! तो एक भव्य निसगंचमत्कार । डोंगराला एवढे सुमारे ४०x४५० फूट लांबीचे आरपार भोक आढळत नाही. पुन्हां त्यांत स्फटिकासारखा शुभ्र यंड क्लेशहारक व निर्मळ पाण्याचा कपारीवन पाझस्न खाली टपकणारा निर्झर व प्रतिनिनादित होणारा त्याचा निनाद. सगळे डोंगराचें माय त्या आवाजाने मान टाकलें! आहे. कालिदासानें-काव्यांतरिक्षांतल्या त्या वहिरीससाण्याने या वैशिष्टयपूर्ण- दृश्यावर अचूक झडप घातली आणि आपली चित्रकूट-वर्णनाची शिकार साघली. घारास्वनोदारिदरीमुखोऽसौ । शृंगाप्रलप्नांबुदवप्रपंकः ॥ वर्ण्य वस्तु (= रामगड) योड्या, मोजक्या शब्दांत डोळ्यांपुढे उमी करण्याचे यांतले कविकोशल वाखाणण्यासारखे आहे. अशा वेचलेल्या कणाकणांनीच कालि- दासाची जादूची पोतडी अखेर कांठोकाठ भरली आणि जगाच्या बाजारांतील रत्नपारख्यांनी त्यांची किंमत अमोल ठरविली. ज्या काव्यविदूंचा सिंधु झाला त्यांतलाच हा एक येच होय. रामगडचे हे भव्य व गूढरम्य दृश्य पाहून चित्रकार हलदार, गॅझेटीयरचे संपादक किंवा कालिदासच काय पण कोणाच्याहि तोडून- अहो नवनवाश्चयनिर्माणे रसिको विधि: असे उद्गार नकळत बाहेर पडल्यावांचून रहाणार नाहीत. पहाणाऱ्याला उच्चवेवर नेणाऱ्या उच्च पर्वताचें तें उच्च दृश्य आहे. तेथे कितीक ज्ञात-अज्ञात लोक आज- पर्यंत येऊन गेले । तज्ज्ञांच्या तर्काप्रमाणे गेल्या ४९०० वर्षांपासून तर ह्या स्थानाची प्रसिद्धि व प्राचीनता आहेच; त्याहीपूर्वी देथे कोणता इतिहास घडला हे काळालाच माहीत. गौतमबुद्ध देखील या स्थळी आला असला पाहिजे, असे अनुमान करतां येते. कारण अलीकडच्या महादेव आणि पलीकडच्या माकुल अशा दोन्ही वगलेच्या होंगरांवर तो जाऊन राहिला होता. असा बौद्ध ग्रंथांतील प्राचीन इतिहास आहे. एकांतप्रिय व प्रचारक बुद्धाला हा मधलाच डोंगर वगळण्याचे कारण दिसत नाही. उलट राम-संचारित पर्वतशिखराला त्याने भेट देणे व वास्तव्य करणे हैं संभवनीयच नव्हे तर मुसंगत दिसते. अनेक महर्षि येथे राहून स्वगाला गेले, रामाचे पाय वर याला लागलेच; पण त्या निमित्ताने कोसल्यादिक राग्या, वसिष्ठादि मुनि आणि अयोध्येची सेनानुदा येथे लोटली. मुप्रसिद् ऐतिहासिक मरत-भेट येच ·१५४ मेघदूताघर नवा प्रकाश summeronmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmam sitenamRAATRO होऊन आधीच पुण्यक्षेत्र म्हणून नावाजलेले हे स्थान अधिकच पुण्यपावन झाले. येथील जलप्रवाहांत जनकतनयेने स्नान केले. काल्पनिक यक्ष येथे नसेल पण खरा यक्ष-यक्षाची कांडी फिरवणारा जो कालिदास-तो सर येथे खात्रीने आला असला पाहिजे. यांत शंका कसली? 'धारास्वनोद्गारि' हा श्लोक रामगड पर्वत व हाथिफोड गुहा समक्ष पाहिलेला असल्याशिवाय रचणे अशक्य आहे. हे वर्णन प्रत्यक्ष पाहिलेल्या माणसाचे आहे. कालिदासाने किती कौतुकाने आणि भक्तिभावाने ती सर्व दृश्य व ऐतिहासिक स्थळे अनिमिष लोचनांनी आणि अतृप्त अंतःकरणाने पुन्हा पुन्हा पाहिली असतील! त्याच्यापुढे क्षणांत सगळे रामायण चित्रपटासारखें फिरून गेलें असेल! ते उंच शिखर, ती रमणीयता, ती रामाची पदचिन्हें, ते छाया तर, ती गुहा आणि त्यांतून निनाद करीत यहाणारा तो शुद्धतरंगांचा आणि अंतरंगाचा निर्झर ! अरे बापरे, त्या झल्याने कितीक आले-गेलेले पाहिले, पण अनंत कालौघाप्रमाणे तो अद्याप वहातोच आहे. तो वर्डस्वर्थच्या निर्झराप्रमाणे--- Men may come nod mon may go But I go on for ever. हाच आवाज जणूं डोगरभर उठवतो आहे की काय कोण जाणे! वरीत कोष्टकावरून व वर्णनसाम्यावरून ऋक्षविल-(%) हाथिफोड गुहा हे समीकरण स्पष्टपणे सिद्ध होते. याचे अपूर्व गुहेचे वर्णन कालिदासाने आपल्या चित्रकूट वर्णनांत केलेले आहे, हे मार्ग दाखविले आहे ही गुहा म्हणजे एक अद्भुत, अद्वितीय व भव्य असा निसर्गचमत्कार आहे. हे या पर्वताचे अनन्यसाधारण वैशिष्टय आहे. म्हणूनच विस्मृतीच्या अंधारात रामगड व चित्रकूट या दोन पर्वतांचे एकत्व दाखविणारा हा झगझगीत दिया होय. प्रथम रामगड हाच रामगिरि हे मेघदूतांतील अंतर्गत पुराव्यावरून दाखविले. आतां रामगड हाच चित्रकूट हे रामायणातील व कालिदासाच्या वर्णनावरून सिद्ध होत आहे. याचाच अर्थ रामगिरि म्हणजे प्राचीन चिन्नकट होय. गणित कोणत्याहि रीतीने सोडविलें तरी उत्तर तेच!

·झोत ६ वा रामगड, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच रानगिरिः अत्र चित्रकूटः । न तु अप्यमूकः तत्र सीतायाः वासाऽनावात् । -वल्लमदेव (दहावे शतक) पहिल्या दोन प्रकरणांत रामगड हाच मेघदूतांतील रानगिरि याचे प्रतिपादन केलें. क्लुतः हा कालिदासाचा रामगिरि म्हपडेच प्राचीन चित्रन्ट हे त्या विवेचनावरूनहि कळून येन्यासारखे आहे. जनस्तनयालान आणि रघुपतिपदैः अंतिन् या दोन खुणांनी चित्रकूटच दर्शविला जातो. शिवाय सर्व प्राचीन संस्कृत टीकाकारांनी (येट दहाव्या शतकापासून) रामगिरि म्हणजे चित्रकूटच, असा आपल्या टीकांतून निर्वाळा दिला आहे. एवढी दोन प्रमार्गे देखील हा सिद्धान्त प्रस्थापित करण्याइतकी प्रबल माहेत. रामाया रचले गेले त्या काळांत व त्यानंतर कालिदासाच्या काळांतहि राम सीतेसहवर्तमान राहिले असा एकच पर्वत लोकमसिद्ध होता. आणि तो म्हणजे चित्रकूट, त्याखेरीज सीतारामांनी दुसऱ्या कोणत्याहि पर्वतावर वास्तव्य केल्याचा उल्लेख कोणत्याहि वाङ्मयांत चुकून दम्बील आलेला नाही. अशा स्थितीत मेघदूतातील पूर्वोक दोन उल्लेख चित्रकूटाशिवाय दुसऱ्या फोगाला उद्देशून मरणार ? तसेंच कालिदास काळाला अधिक जवळचे, पूर्वपरंपरा माहीत असलेले व चिकित्सक टीकाकार सगळेच आंधळ्यांच्या माळेगनाणे एकाच चुच्चिा खड्यांत पडतील, असे वाटत नाही. त्या नानिकांच्या मताला महत्त्व आहे. म्हणून एक्दा पुरावा हा सिद्धान्त मान्य करण्याला पुरेसा होता यांत का नाही. परंतु त्वांव रामगह चित्रकूट ठरत होता तो रामगिरीच्या मध्यस्थीने. पास्तव प्रस्तुत प्रमाण-प्रपंचावर अन्योन्याश्याचा दोष येऊ नये म्हणून आणि आमच्या प्रतिपाद प्रमेयाला त्यंन व दुहेरी वळकटी याची एपल्याकरितां आन्हीं रामगिरीमात बनविलेली दोघांची सोयरीक-एकता बाजूला ठेवली. माणिस्वतंत्रपणे मासवांना रामगड हाच रामापयांत उल्लेखिलेला चित्रकूट होय, हे दाखविण्याची म्पटपट चवघ्या प्रकरणापान आरंभिली. त्यासाठी आपण अपोप्येहन निघालों आणि चित्रकूटावर जाणारा रान कोणत्या दिशेने आणि कोणत्या डोंगरावर जातो, हे पहात असताना सदर प्रकरणाच्या शेवटी आपण रानगडवर येऊन पदकलो. हाच रामगड म्हणजे चित्रट याचा पुरावा होय. शिवाय त्याच्या मरीला हा सिदान्त दृमत्यपाने व अधिक दृढ़तेने प्रत्यापित करपारी ऋविल ·राम गिरि चित्रकूट रामगड १ ठिकाण नर्मदेच्या व अमरकंटकच्या पूर्वेस, विंध्य-नर्मदेच्या व अमरकंटकच्या पूर्वेस, विध्य-नर्मदेच्या व अमरकंटकच्या पूर्वेस, विंध्य- (Loca- क्ष (महेद्र पर्वताजवळ) दंडकारण्यांत कक्ष (महेंद्र पर्वताजवळ ) दंडकारण्यांत अक्ष (महेंद्र पर्वताजवळ ) दंडकारण्यात रामाच्या मार्गावर (प्रयाग ते पंचवटी)| रामाच्या मार्गावर (प्रयाग ते पंचवटी) रामाच्या मार्गावर (प्रयाग ते पंचवटी) tion २वर्णन | पक्षी भव्य, उत्तुंग, उंच शिखरें भन्य, उत्तुंग, उंच शिखरें भव्य, उत्तुंग, उंच शिखरे. मुळकेवजा | मुळकेवजा, सर्व बाजूंनी दिसेल इतका उंच सुळकेवजा सर्व बाजूंनी दिसेल इतका उंच | सर्व बाजूंनी दिसेल इतके उंच शिखर रमणीय व दर्शनीय, पवित्र रमणीय व दर्शनीय पवित्र रमणीय च दर्शनीय; पवित्र | नदी, जलप्रवाह, जलप्रपात, झरे नदी, जलप्रवाह, जलप्रपात, झरे नदी, जलप्रवाह, जलप्रपात, झरे हरिणांचे कळप, मोर, हत्ती व नानाविध हरिणांचे कळप, मोर, हत्ती व नानाविध हरिणांचे कळप, मोर, हत्ती व नानाविध पक्षी पक्षी अरण्य : विशिष्ट, विविध व विशाल वृक्ष अरण्य : विशिष्ट, विविध वविशाल वृक्ष अरण्य : विशिष्ट, विविध व विशाल वृक्ष सोसाट्याचा वारा सोसाट्याचा वारा सोसाट्याचा वारा मेघ टकरा मारण्याचे दृश्य मेघ टकरा मारण्याचे दृश्य मेघ टकरा मारण्याचे दृश्य एकांत स्थळ एकांत स्थळ एकांत स्थळ ..

·रामगीतांचे धनवायांत वास्तव्य रामसीतांचे घनवासांत वास्तव्य ३ स्थल- जनकतनयास्नान माहात्म्य रामाची पावले पुण्यप्रद कपीचे आश्रम, तपोभूमि जनकवनयाल्लान रामाची पावले पुण्यप्रद ऋषींचे आश्रम, तपोभूमि रामसीतांचे वनवासांत वास्तव्य (परंपरा, दंतकथा, रामाचे देऊळ-मूर्ति) सीतास्नानाची आख्यायिका रामाची पावले पुण्यपद ऋषींचे आश्रम, तपोभूमि ध्यैशिष्ट (Dis. | निचुल + (सोतो) रंध्र-प्वनित ting. | सोवोरंभ wishing/स्निग्धडायातरु' (गर्द झाडी) fear धातुराग tures) आरपार गुहा + निर्झर + प्रतिध्वनि |मक्षविल 'स्निग्धछायातर' (गर्द झाडी), धातुराग आरपार गुहा + निर्झर + प्रतिध्वनि शक्षविल 'लिग्धछायातर' (गर्द झाडी) धातुराग टीप: अमरकंटक म्हणजे नर्मदेचा उगम फलिगांत असे प्राचीन उल्लेख आहेत (म० पु०) कलिंगदेश नर्मदेच्या दक्षिणेला येऊ शकत नाही. भर्वात अमरकंटक (भामाट) व पर्यायाने रागगिरि विध्यतिलेप ठरतात. शिवाय मंदाकिनी ही ऋक्षांतली नदी (भा० ऐ. कोश २६५ पहा.)

·मेघदूतावर नवा प्रकाश mAHANINiraimaanisimanimemuner -- किंवा हाथिफोड गुहेची जबरदस्त व अनन्यसाधारण खूण आपण गेल्या प्रकरणांत पाहिली. तथापि प्रस्तुत सिद्धान्ताचा बळकट खुंटा आतां इतर प्रमाणांच्या परीक्षणानें हलवून पहावयाचा आहे. वस्तुतः प्रथमपासून अवधान राखलेल्या वाचकांना रामगड = रामगिरि चित्रकूट , प्रमेय म्हणजे उकललेले कोडें होय. सबब आतापर्यंत विखुरलेल्या विवेचनाचे सार थोडक्यात एकत्र सांगून नंतर मुद्दाम राखून ठेवलेली काही सूक्ष्म पण समाधानकारक नव-संशोधित प्रमाणे पुढे माडून हा सहाचा झोत पूर्ण करावयाचा आहे. रामगड व चित्रकूट एकमेकांशी कसे जुळतात, हे दाखविण्याची आतां आवश्यकता नाही. रामगडचे वर्णन दुसन्या व चित्रकूटाचे तिसऱ्या प्रकरणांत विस्तृत दिले आहे. शिवाय रामगिरीची चोवीस वैशिष्ट. प्रारंभीच्याच प्रकरणांत नमूद केली आहेत. त्यामुळे ही तीन ठिकाणची वर्णने मनांत जुळून याचकांच्या डोळ्यांपुढे त्यांतला अभिप्रेत असा एकच पर्वत उभा राहिला असेल, यात शंका नाही. नार्वे निराळी, वस्तु एकच. एकाच दृष्टिपातांत तिघांची वर्णनवैशिष्टये एकाच वेळी सहजपणे लक्षांत भरावी एवब्याकरिता त्यांचे एक तुलना-दर्शक कोष्टक बनविले आहे. ते पृष्ट १५६/१५७ वर दिलेलेच आहे. दंतकथा व आख्यायिका आतां दंतकथा व आख्यायिका पाहूं. त्या सर्व समाविषयक आहेत. आम्ही इतका वेळ हे प्रमाण मुद्दामच मागे ठेविले होते. पण आतां स्वतंत्र विश्वसनीय पुरावा मांडून झाल्यानंतर दंतकथांचे दप्तर सोडून पहाण्याला हरकत नाही. अन्यथासिद्ध प्रमेय दृढ करण्याला प्राचीन आख्यायिकासारखा जुना माहितगार फार उपयुक्त. यासाठी रामगड-चित्रकूट-एकत्व-सिद्धान्ताचा दुय्यम व उपोद्बलक पुरावा म्हणून हा दंतकथांचा दुजोरा खाली सादर करण्यात येत आहे. आधीं रामगड नांवांतच मुळी राम आहे. राम येथे राहिले म्हणून हा रामगड. नांवे पडतात व रूढ होतात त्यांच्यामागे कारणपरंपरा उमी असते. रामगड या दोन शब्दांच्यामध्ये रामाचा सबंध इतिहास भरलेला आहे. या पर्वताच्या उंच शिखरामावर प्राचीन देवालय असून त्यांत राम, लक्ष्मण व सीता यांच्या मूर्ति आहेत, हे पूर्वी सांगितलेच आहे. (पुस्तकांतील फोटो पहावा.) इतर देवळांतल्या रामाच्या प्रतिमा हे रामाचे स्मारक असते. येथील राममूर्ति रामाच्या वास्तव्याचे स्मारक आहे. एरवी इतक्या उंचावर दगडावर दगड घालण्याची यातायात कोणी कशाला केली असती? वास्तविक पर्वतशिखरांवर देऊळ असण्याचा हक्क व वहिवाट शंकराची. पण हा मान रामचंद्राला मिळाला. याचे कारण राम येथे प्रत्यक्ष राहिले होते म्हणून, सदैव सनिध असणारा हनुमानहि येथे आहेच. पण शिवाय येथे भरताची प्रतिमा आहे ती कशाकरितां ? याचे कारण आता कोणालहि 'अकथितोऽपि ज्ञायते ।'

·रामगड, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच . रामगड हाच चित्रकूट म्हणून येथे मरताची प्रतिमा आली. येथेच सुप्रसिद्ध मरत- भेट झाली, याचें तें प्रतीक व पुरावा होय. राम, लक्ष्मण व सीता यांच्या नांवाने गुहा आहेत. त्याखेरीज जोगिमारा नांवाची व इतर अनेक नैसर्गिक रहाण्या- सारख्या गुहा आहेत. त्यांत ऋषिमुनि रहात असत, अशी आख्यायिका आहे. रामाची पावले शिळेवर उमटलेली दाखवितात. त्यांचा फोटो अन्यत्र दिला आहे. एक वसिष्ठ-गुंफा असून तेथे रामाचे गुरु वसिष्ठमपि रहात असत असे सांगतात. एक दगडी मूर्ति वाल्मीकीची म्हणून दाखवितात. मनशिळा नांवाचा ओलसर लालरंग (धातुराग) विपुल सांपडतो. त्या ठिकाणाला 'तिलक-माती' असे नांव आहे. चैत्रवैद्याखांत येथे यात्रा भरते त्या वेळी येथील टिळा कपाळी लावतात. कारण येथेच रामाने सीतेच्या भाली तिलक लावला होता, अशी समजूत आहे. यात्रेकरू ढोंगरावरच्या झऱ्यांत लान करतात. त्याचे पुण्य गंगास्नानापेक्षा अधिक अशी श्रद्धा आहे. कारण वनवासाच्या काळांत तेथे प्रत्यक्ष सीतादेवीने स्नान केले आहे. म्हणूनच कालिदासाने याला 'जनकतनयारनानपुण्योदक' म्हटले आहे. कोणी डोंगराखाली लहानशी नदी आहे तेथे सीतेने स्नान केले असे समजतात. येथे रामाची आश्रमत्थाने दाखवितात. डोंगरावरच्या एका ठिकाणाला 'रावण-दरवार' किंवा 'रायण-बैठक' असें नांव आहे. येथे पाषाणाच्या प्रतिमा आहेत. त्या रावण, कुंमकर्ण व रावणपुत्र इंद्रजित यांच्या म्हणून सांगतात. डोगरा- खाली पर्वताचा एक नैसर्गिक दुरुजाच्या आकाराचा उंच सुळका वर निघालेला आहे. त्याचा माया कोस्न बसण्यासारखी जागा केलेली आहे. वनवासाच्या येथील वास्तव्यांत राम तेथे बसून या भागांतील रहिवाशांचे नृत्य वगेरे पहात बसे, अशी दंतकथा आहे. रामगडसमोपतालची आजूबाजूची ठिकाणेनुदां रामस्येशी संगम झालेली आहेत. ही पंचक्रोशी अथवा परिसर राम-विषयक दंतकयांनी गजबजलेला आहे. येथील भूगोल राममय आहे म्हटले तरी चालेल. येथील असंख्य स्थळांनी अद्यापिहि रामनाम सोडलेले नाही ! काही उदाहरणे नमूद करतो. रामगडच्या लगत चित्तलिखनी नांवाचा एक पहाट आहे. (बहुधा हा चित्रटेखन याचा अपभ्रंश असावा.) येथून रावणाने सीताहरण केलें अशी समजून आहे. या पहाडावर मुमारे शंभर ट लांबीपर्यंत, अक्षरांच्या चार ओळी कोरलेल्या माहेत. सेदाची गोष्ट ही की, या शिलालेखांतील बहुतेक अक्षरें कालमभावाने पुसून गेली आहेत. रावा या रस्त्याने सीतेला बळजबरीने नेत असतांना दिने रामाकरितां हा संदेश लिहून टेवला असे सांगतात. एक रामवयुतरा थाहे. तेथे राम बखत असे. सालील काही योसी नांवें पहा : रामपूर, लक्ष्मगार, सीतापूर, विमामपूर, रानकोल टप्पा, टासांडी (सामन रहात असे त्यापस्न पदलेले नांव) इ.१०.

·कोरीव प्रवेशद्वार, रामगड Man

·पर्वताग्रावरचे अतिप्राचीन देऊळ, रामगड
.
411
'Prasaram
-IN
आंद राम-लक्ष्मण-सीता यांच्या मूर्ति आहेत.
११]

·त्या देवळाताल मूति रामगडबरील सीता-राम-लक्ष्मण यांच्या वनवासांतील प्रतिमा, सीता रामाच्या उजव्या अंगाला!

·रामगड, रामागिरि आणि चित्रकूट एकच १६३ चित्रकूट सोडल्यानंतर विश्रामपूर येथे रामाने वनवासाची दहा वर्षे वास्तव्य केलें होते, म्हणून त्याला 'विश्राम'पूर म्हणतात. असो. येथील राम-आख्यायिका कोठवर सांगाव्या? संशोधक देगलर- साहेबांचा रामगड-वर्णनाचा एक छोटा उतारा देतों : "One comes upon a number of large natural open caves, Here it is gaid Janis and Rishis used to reside-some say Pama himself used to live here...whether Rama did or not, Rama's name certainly resides in these ceres with a vengeance, for the last occupant has completely filled every inch of available spot in and about the caves with the names of Pams and Sita in red and white earth! When the fair is held on this hill, pilgrims risit this place also. It is said this ased to be Valmiki's residence. hence the piligrimage. (A.S. I. XIII p. 38-39.) या गुहांतील अखेरच्या रहिवाद्याने तेथे लाल व पांढऱ्या रंगाने काढलेल्या राम व सीता यांच्या नामानरांनी त्या गुहा आइन-बाहेरुन चितारून टेवल्या होत्या. तिळमरहि जागा मोकळी ठेवलेली नव्हती! हा राम-वास्तव्याचा पुरावा नव्हे सास. तथापि येथे रामाने वास्तव्य केले, अशा प्राचीन परंपरागत समजुतीचा व प्रदेचा मात्र हा पुरावा आहे हे निश्चित. लोक तोंडाने बोलत होते तेच त्याने हाताने लिहून ठेवलें। रानगड व त्याच्यामोंवतालचा रमणीय भूमाग हुबेहूब वाल्मीकीनें रामायमांत वर्णिल्याप्रमाणे आहे, याची प्रत्यक्ष प्रचीति देगलरताहेबांना आली. ती त्यांनी सालीलप्रमाणे व्यक्त करून ठेवली आहे : I cannot speak too highly of the natural beauties of the hill-tracts; the swift clear streams leaping in cascader and lying in etil, deep pools, of every rich colour from bright emerald green to deep dark reddish-brown fringed by a regetation so rich, so green and in such charming contrast to the dark black and bright red lines of the weather-beaten rock and freshly exposed earth; the mumur of the streams; the songs of birds: the herds of deer the more distant hills of a soft bloe; and the bearer rocks rogged and tinted with bold dashes of red and yellow and black, make op a charming whole rarely surparsed. The exquisita descriptions of the Ramayans are literal, tree-all except the hermits' " coats of bark" and their belongings. (A.S.I.XIII P.06.) देगलरमाहेर म्हणतात : या भूमदेशाच्या निसर्ग-सौंदयांचे वर्णन कोटवर करावें ! रितीहि प्रशंसा केलीवरीती अतिशयोक्ति होगार नाही ते दलप्रपात, रम्य ..

·१६४ मेघदूतावर नवा प्रकाश व नटलेली वनश्री, झुळझुळ वहाणारे निर्झर, पक्ष्यांचें मंजुळ गान, हरिणांचे कळप, लांचचे निळे दिसणारे व जवळचे तांबूस-पिवळट दिसणारे डोंगर- यापेक्षा अधिक मनोवेधक निसर्गदृश्य क्वचितच असू शकेल. या स्थळांची रामायणांतली वर्णने अक्षरशः खरी आहेत - समर्पक आहेत. रामगड हाच प्राचीन चित्रकूट, ही समजूत पूर्वापार चालत आलेली आहे: Tradition saya, Sita used to reside in the cave known as Sita Bebgra. The Reur river, which flows not very far off from the foot of the hill, is identified with the Mandakini... and tradition farther says that this (Ramgadh) is the Chitrakuta Hill rendered immortal by Rama's sojourn. (A.S. I. XIII. p.42) उत्तरेकडची हल्लीची रूहर नदी हीच मंदाकिनी आणि रामगड हाच रामार्ने वास्तव्य केलेला ऐतिहासिक चित्रकूट पर्वत, अशी प्राचीन परंपरा व समजूत आजतागायत आहे. ती खरी असली पाहिजे. म्हणूनच नि:पक्षपाताने पहाणान्याला रामगड-भूभाग आणि रामायणांतले वर्णन यांच्यांत विलक्षण साम्य दिसते. बेगलरसाहेबांनी म्हटले ते बरोबर आहे : वल्कलधारी ऋषिमुनीखेरीज बाकीचे रामायण-वर्णन आजहि रामगडमागाशी तंतोतंत जुळते ! गोंडवनांतील कोल लोकांच्या कथा राम-विषयक शेवटी एकच महत्वाचा निर्देश करून बाकीचे दंतकथांचे उरलेले दतर गुंडाळून ठेवू. या भागात रहाणान्या गोंडवनांतील कोल या आदिवासी व जंगली लोकांच्यामध्ये ज्या माचीन कथा व लोकगीते चालत आली आहेत त्यात राम- विषयकांचाच भरणा बहुत आहे. राम आणि त्याचा सीतेबद्दलचा विरहाविलाप हा अनेक गीतांचा विषय आहे. पुष्कळ गाण्यांदन रामाचा सीता-शोध वार्णलेला आहे. कोल लोकांची घरची फार प्राचीनकालापासून विध्यांत व विध्याच्या दक्षिणेला आहे. चिंदाजलि, विंदवासिनी, विंदवासिनीमाई ह्या त्यांच्या देवतांच्या मांयावरूनही गोष्ट स्पष्ट दिसते. पनवासी रामचंद्र या भागांत रहात होते. तेव्हां स्वगातील देव त्याला साहाय्य व सोबत करण्याकरिता येथे अवतरले. नंतर राम चवदा पानी अयोध्येला परत गेला तेव्हा हे देवहि पुन्हा इंद्रपुरीला गेले. आजचे कोल लोक हे त्या वेळी स्वगौदन अवतरलेल्या देवांचे वंशज आहेत, अशी त्यांची समजूत आहे. रामलमणांच्या कित्येक दंतकथा प्रचलित आहेत. रामाला कोल लोक भगवान् या नावाने संबोधतात. त्यांच्या धार्मिक गाण्यांमधून राम आहेच. एकदोन नमुने पहा. पहिल्या गाण्यांत रामनाम घेतात पण दशरथाचे कोणी घेत नाही, याबद्दल विवाद आहे.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश AIROINutammnatane mmen ३. चित्रकूट भागांत यक्ष-किनर-विद्याधर-उरग इत्यादिकांची वसति होती, (रामायण) हे तर खरेंच, परंतु इतिहास-कालांतहि यक्ष व नाग लोक तेथे रहात होत असा पुरावा सांपडतो. बौद्धांच्या संयुत्तनिकाय ग्रंथांत अनेक यक्ष-सूक्ते आहेत. ही सर्व चित्रकूटाच्या किंचित् उत्तरेला अथवा ईशान्येला मगधांतली-विहारच्या पश्चिम भागांतली आहेत. त्यांत इंद्रक, शक ( = शक्र ), मणिभद्र, प्रियंकर, पुनर्वसु इत्यादि तेथे रहात असलेल्या यक्षांशी बुद्धाची भेट व संवाद झाल्याचे वर्णन आहे. यावरूनहि ही यक्षभूमि होती हे स्पष्ट दिसते. या पार्श्वभूमीमुळे यक्षाला नायक करण्याची कल्पना कवीला सहजच स्फुरली असावी. अर्थात् त्याच्या निवासाला चित्रकूटच योग्य होता ! म्हणून कालिदासाने त्याला रहाण्याकरिता रामगिरीवरचे रामाचे आश्रम दिले. ४. पावित्र्याच्या जोडीला निसर्ग-रमणीयत्व, भव्यत्व. आदर्श एकांत स्थळ. निसर्गाने नटविलेला हा भूभाग कोणत्या कवीचे मन मोहून टाकणार नाही ? ५. कालिदास भव्यतेचा भोक्ता होता. Little things please litte minds अशी म्हण आहे. उंच कवि उंच पर्वत पसंत करीत असतो. मातबर लोक, विफल झाल्या तरी हरकत नाही, पण मोठाल्या महत्त्वाकाक्षा बाळगणारे असतात. मोच्चार्थो विफलोऽपि दूषणपदं दूप्यस्तु कामो लघुः । किंबहुना हीच त्यांच्या यशाची गुरुकिल्ली अथवा पराणी म्हणता येईल. प्रत्यक्षात देखील ही भरारी, मग वचने किं दरिद्रता ?' बोलूनचालून काव्यच रचायचे, मनोरथच चालवायचा, मगपांचशेफुटी टेकड्या कशाला? गगनचुंबी शिखर का नको? ६. चित्रकूटाच्या ऋक्षपिलाने निसर्गाच्या नादी कालिदासाला खासच भुरळ पाडली असेल. उंच पर्वत व शिखरस्थ मेघ यांच्याप्रमाणेच पर्वतराने आणि त्यांतून वहाणारा वारा ही त्याची आवडती दृश्ये आहेत. ती हटकून वर्णन करण्याचा त्याचा कल व कला झांकत नाहीत. ७. चित्रकूट आणि त्याचा परिसर हा तपोवनानी पावन झालेला प्रदेश होता. तीर्थे तीर्थे निर्मल ब्रह्मवृंदं । वृंदे वृंदे तत्त्वचिंतानुवादः । वादे वादे जायते तत्त्वबोधः 1 बोधे बोधे सचिदानंदभासः । अशा त-हेचे उदात्त वर्णन लागू पडणान्या योग्यतेचे ते ठिकाण होते. नदी. पर्वताप्रमाणेच गतिमान् व अचल अशा परोपकारी मुनिजनानी तो भूभाग रमणीय झालेला होता. ऋषि, त्याचे आश्रम, त्याच्या पर्णकुटिका, त्यांची तपस्या व त्यांची तपोवने हा कालिदासाच्या प्रेमादराचा विषय होता. त्याचा दुष्यंत म्हणतो-- विनीतवेषण प्रवेष्टव्यानि तपोवनानि नाम । राजांनाहि धाक व आदर वाटावा असा त्या तपोभूमीचा महिमा होता, म्हणून हा 'महर्पिसे वित' पर्वत आणि त्यावरचे आश्रम कवीने आपल्या खंदकाध्याकरिता कायम केले.

·रामगड, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच १६७ mamme 1. कालिदासाचा काल निश्चित नाही. तथापि तो भासापासून फारसा लांब नाही खास. कारण मास आणि त्यांच्या दरम्यान सौमिल्ल व कविपुत्र या दोघां- खेरीज तो कोणाचा नामनिर्देश करीत नाही. हे दोघांच्या दरम्यान दीर्घकालावधि लोटला असल्याचे चिन्ह नाही. एकूण मासकालीन परिस्थितीत कालिदासाच्या वेळी प्रचंड फरक पडलेला असल्याची शक्यता कमी. पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे तत्कालीन आयांचे जग -आर्यावर्त- स्थूलमानाने दोन टोकांच्या आंत होते. उचरेची सीमा हिमालय आणि दक्षिणेची विध्यांचल (हिमवदिष्यकुंडलाम). कालिदासाच्या कान्यांत उत्तरेकडील भागाचे वर्णन जसे सरस व रंगलेले आढळते तसे दक्षिण दिग्भागाचे म्हणजे विंध्य-नर्मदेच्या अलीकडचे आढळत नाही याचे कारण तेच. कान आणि डोळे यांतले हे अंतर आहे ! प्रत्यक्ष परिचयाचे एक पाऊल देखील कल्पनेच्या विमान संचारापेक्षा ठाम व भारी असते. Anounce of experience is better than a pound of knowledge असे म्हणतात ते उगीच नव्हे. तत्कालीन आर्य जगताची दोन उंच टॉर्के किंवा सीमा- विंध्याचल ते हिमाचल, कवीने आपल्या कथानकाचा प्रारंभ बिंदु व अखेरीचा बिंदु म्हणून कल्पिणे स्वाभाविक आहे. त्यांत यौचित्य व सौंदर्य होते. मेघ यशाचा प्रतिनिधि पण मुळांत यक्षच कालिदासाचा प्रतिनिधि आहे ! रामगिरि ते हिमगिरि हा मेघदूताचा प्रवास म्हणजे कालिदासाच्या प्रतिमा-सूर्याचे उत्तरायण होय ! ९. हा विध्यपरिसरांतील भाग जन्मभूमीच्या निमित्ताने किंवा वास्तव्यामुळे पावीच्या प्रेमाचा व परिचयाचा असला पाहिजे हे पूर्वी सांगितले आहे. चका वांकडी वाट करून त्याने विदिशा व उज्जयिनीकडे मेघाला ओदले आहे. उपमा देतांनाहि तो विघ्याला विसरत नाही. त्याच्या अनुसंहाराचे चक्र तर याच पर्वताभोंवतीं फिरते आहे. मग याहि ठिकाणी आपल्या प्रिय विध्याला काव्यबद्ध करण्याची आयती चालून आलेली संधि कृतशचतुर कालिदास कां गमधील ? शिवाय विदिशा, उज्जयिनी व त्या भूप्रदेशांतील परिचित डोंगर-नद्या पिंप्याच्या अनुषंगाने वर्णावयाला मिळणार होत्या ते वेगळंच. १०. मेघदूतांतील कथानकाचे जे केवळ काल्पनिक व गूढरम्य स्वरूप आपण पली मानतों तसे त्याच्या रचनेच्या काळी नसावे. कालिदासपूर्व काळापर्यंत तेथे पक्ष लोकांची वसति होती असे मानन्याला आधार आहे. यश-पूजा मोटग प्रमाणा. पर प्रचारांत आली होती- मौर्यापासून ते गुनकाळाच्या प्रारंभापर्यंत त्या त्या पाळांतील यश-पक्षिणीच्या शेकडो मुंदर शिल्प-मूर्ति अद्यापि सापडतात. त्यांतील फारी नमुने मधुरेच्या यस्नुरांप्रहालयात ठेवलेले आहेत, ते पाहून मन पफ होते. सुर-भगुर देय राक्षस-यानर ही अशी इतिहास व पल्पना या आईबापांची संयुक्त प्रना, तीच स्थिति यश या जातीची असली पाहिजे. असो फर्याने मेपन रचतांना निपन्याचे रपळ आधी ठरदिने की अोरचा मुकाम आधी निश्रित फेटा!यान्मा ·मेघदूतावर नवा प्रकाश MAR- डोक्यांतल्या नकाशांत कल्पनेनें आधी कोणता बिंदु टिपला-हिमालयांतली अलका की विध्याचलांतील रामगिरि कल्पित काव्यांतला व्यवहार प्रत्यक्षाच्या उलट असतो. काव्यमंदिर उभारतांना प्रायः आधी कळस मग पाया अशीच बांधणी असते, शापित यक्षाच्या निर्वासनाची तयारी पक्की झाली तेव्हा कालिदास त्याला रहाण्याकरिता जागा शोधू लागला. मनांत बिंबलेला चित्रकूट सहजच सुचला. तो थोड्या विचाराअंती त्याने यक्षाकरितां लगबगीने पक्का करून टाकला. तेथे सगळी 'सोय' होती. त्याच्या सर्व गरजा तेथें भागल्या, हे आपणांस माहीतच आहे. यक्ष अलकेहून इकडे आला म्हणून तर तो मेघाला इकडून तिकडे पाठवू शकतो आहे. मेघदूतांतील जो पहिला लोक म्हणून आपल्याला दिसतो त्यांतले स्थळ किंवा कल्पना मात्र पहिली नव्हे. नाटकांतल्याप्रमाणेच मेघदूत काव्यांतहि रामागरीवरचा प्रारंभींचा यक्ष-प्रवेश कवीच्या मनोभूमीवरचा नंतरचा प्रवेश होय. नदीवर घाट बांधतात तशागत मेघदूताच्या लोकांच्या पायन्या अगदी क्रमवार रचल्या असतील, असे वाटत नाही. काव्यांत गणित असले तरी त्याच्या रचनेला गणितशास्त्राचे नियम लागू नाहीत. आम्हांला वर या खंडकाव्याचा थाट असा वाटतो की, उत्तरमेघ किंवा निदान त्यांतील बराचसा भाग ऊर्मीसरशीं प्रथम स्फुरला तसा पुरा केला आणि मागाहून त्याला पूर्वमेघ आरंभाकडून जोडला. भारतांत घस्ती केलेल्या मूळ आर्याप्रमाणे कालिदासहि मेघदूतात उत्तरेकडून पूर्फडे आलेला असाया असे दिसते. चित्रकार तरी काय करतो? कामुकाप्रमाणे त्याचीहि नजर मुद्दपावर असते ! तो प्रारंभीच चित्रमथ्यगत मूर्ति आणि त्यांतूनहि तिचे मुख प्रथम हस्तगत करतो आणि मागाहून आजूबाजूची आवश्यक पण दुय्यम पार्श्वभूमि चितारीत पसतो. कवीची रीत तशीच. यक्षप्रश्नाचे उत्तर जी उत्तरेकडील अलका व तपस्थ यक्षपत्नी-ती आधी रंगवून घेतली आणि भोवतालची चित्रकूटाची चौकट रामगिरीच्या नव्या नावाखाली मागाहून आसली. पडद्यामागचा प्रतिभेचा उपराठा प्रवास यादेस्न मुलटा दिसू लागला। ११. हिमालय व केलार है आयांचे प्राचीन कालापासून आदराचे य मर्चे स्थान आहे.विसर प्रत्यक्ष शंकराचे निवासस्थान होय. हा नगाधिराज 'देवतात्मा' आहे. उंच हिमालय हे जणू आपाँचें य त्यांच्या संस्कृतीचे प्रतीक य प्येय-बिंदु आहे. हा हिमन गगनचुंनी पर्यतराज विरागतेचा, आध्यात्मिक उपतेचा, स्कृतिक भेटल्याचा य उन्नत वृत्तीचा द्योतक समजला जातो. म्हणूनच कालिदासाच्या मातेक प्रसंगांची य फधानकांची परिसमाति या उप पातळीवर झालेली दिसून येते. शाकुंतलाचा मुदा शेषटला प्रदेश पाटिदाणने हिमाण्याच्या पवित्र य उनत नमीयर योजदेसा आहे. पहिला अंक पायथ्याशी होता. साना अंय माप्यार ·रामगड, रामगिरि आणि चित्रट एकच १६९ आहे. कालिदासाच्या कथानकाप्रमाणे त्याची पात्रहि चढत जातात हे त्याचे वैशिष्टय- नायक-नायिकांनी जर आपल्या खडतर तपश्चर्येने माणूस आणि देव यांतलें अंतर तोडले. वैषयिक रंग-भूमि सोडून त्यांनी आतां आध्यात्मिक उन्नत भूमिकेत प्रवेश केला, असा त्यांतील ध्वनि आहे. सारांश, हिमालय नक्की ठरला. आतां त्याला शोभेल असा सामनेवाला हवा होता. उत्तरेकडील समातीचे किंवा पर्यवसानाचे टोंक निश्चित झाले. तथापि दक्षिणेकडील आरंभीचे टोंक ठरविण्याचे स्वातंत्र्य व उवट मेघदूताच्या कार्याला होती. पण हिमालयाशी टक्कर कोग देणार ? त्यांतल्या त्यांत विघ्यच. हिमाचलाच्या खालोखाल विध्याचलच डोळ्यांत भरण्यासारखा होता. विशेषतः त्यांतील चित्रकूट पर्वत. रामायणाने तर त्याला प्रत्यक्षच हिमालयासारखा, त्याच्या तोडीचा' म्हणून गौरविलेले होते. त्याचा पूर्वेतिहास व लौकिकहि दरा होता. महषींशी व रामा- दिकांशी त्याचा संबंध होता. हिमालयाशी अनुरूप म्हणून कालिदासाने चित्रकूट पसंत केला. १२. आणि या दोन स्थळांची कालिदासाची आवड व निवड क्तिी योग्य होती, हे त्यांच्यांतील भव्य व मोहक सादृदय पाहिले म्हणजे कळून येते. विध्यांतला चित्रकूट आणि हिमालयांतील कैलास दोघेहि उंच, विस्तीर्ण, दुलैच्य. दोन्ही आर्यमू- देवीच्या कानांतील जणूं कुंडलेच.एक रामगिरि तर दुसरा हिमगिरि. एक उत्तरसीमे- वरचा मानदंड तर दुसरा दक्षिगतीमेचा पहारेकरी. दोघेहि महर्षिसवित. दोघेहि निसर्गरम्प, दर्शनीय, मव्य. दोघांची उत्तुंग शिखरे गगनोदराला टोचणारी. दोघांकडे तापसजनांचे आश्रम. दोघेहि पवित्र, पुण्योदक. जणूं ते स्वर्ग-पथच (रामा.). दोवेही तुल्यबल, निदान तुलनीय. एकाला रामाचे पाय लागलेले, दुसचाला शंकराचे. चित्रकूट रघुपतिपदांनी अंकित तर हिमालयापर हरचरणन्यास ! राम- गिरीवर ऋक्षविल किंवा सोतोरंध्र वर हिमालयावर हंसदार अयवा निरंप्र! (मे. ५७) एकाचे नांव चित्रट तर दुसऱ्याचे हंसकट! १३. पावसाळ्याच्या प्रारंमापासून चार महिनेपर्यत पान्यांची एक दिशा असते. मेयांचा नैसर्गिक प्रयास अर्थातच या पायांच्या सोबतीने व माहाय्याने चालतो. भारतीय हवामानसात्यांतील एक मनुस अधिकारी व वान डॉ. सेन यांनी या दृष्टीने मेदूताचे संगोपन कम्न Kalidas, the Great Materiologist या नांवासाली एक प्रबंध लिहिला होता. तो कलकत्याच्या पंगाली मामिकांत प्रसिन झाला होता, अशी माहिती मिळते. तथापि सदगल नेम प्रस्तुत काला १. पगाइननिमः, गिरिराजममः (भामा ५४९१ ९८.१२) निरिगत माजे कामसमान में नाकारुशिगा. २. निरमाया सिमरानामाटर मो.

·१७० मेघदूतावर नवा प्रकाश Meam RADIMIRMIRROHI- मिळू शकला नाही. मिळाल्यास त्यांतील माहिती इंग्रजी आवृत्तीत दाखल करूं. त्यात डॉ. सेन यांनी कालिदासाच्या मेघाचा मार्ग हवामानशास्त्राच्या म्हणजे निसर्गाच्या नियमांना अनुसरून आहे, असे सिद्ध केले आहे. तात्पर्य, हिमालयाकडे पर्जन्यधारी मेघ कोणीकट्टन येतात हे स्थूलमानाने निरीक्षण करून त्याला जुळणारा चित्रकूट कवीने कायम केला असावा. दरवर्षी पावसाळा सुरू होण्याच्या आरंभी नैऋत्य मान्सून वाऱ्यांची एक शाखा बंगालच्या उपसागरांत शिरते व याच सुमा- रास त्या उपसागरांत जोराची वादळे उत्पन्न होतात. त्यामुळे त्या वाऱ्यांची गति पश्चिमाभिमुख होऊन तो महानदीचे खोरें, छोटानागपूरचा डोगराळ प्रदेश कमाळव्याचे पठार या भागांत घुसतोय याच वेळी या नैर्ऋत्य मान्सून वाऱ्यांची दुसरी शाखा कोंकणपट्टीतून वर येऊन ती तापी, नर्मदा यांच्या खोऱ्यांत शिरते. माळव्याच्या पठारावर हे दोन वारे एकत्र झाले म्हणजे ते आपला उत्तरेकडचा मार्ग सुरू करतात. कालिदास रामगडवर आला होता रामगडचे रामगिरि या नावाखाली कालिदासाने जे वर्णन केले आहे त्यावरून हाच रामाचा चित्रकूट याबाबत शंकेला जागा रहात नाही. त्याहीपेक्षा त्याने केलेले चित्रकूटाचे रघुवंशांतले रेखीय वर्णन पाहिले म्हणजे तें हल्लीच्या रामगड- पर्वताचे आहे, हे स्पष्टतेने प्रतीत होते. 'धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ ' हे वर्णन निःसंशयपणे समगडच्या गगनचुंबी शिखराचे, हाधिफोडगुहेचे आणि त्यांतील आवाज करणाऱ्या जलप्रपाताचे आहे. एक्टेंच नव्हे तर हा देखावा प्रत्यक्ष पाहिलेला, अनुभविलेला असल्याखेरीज असे शब्दचित्र रेखा शक्य नाही. है न पाहिलेल्या माणसाचं वर्णन नव्हे. कालिदास रामगडवर आला होता, व त्याने काही काळ तेथे वसति केली होती, हे सूर्यप्रकाशाइतके स्पष्ट आहे. फार काय, पण मेघदूत व रघुवंशांतील काही भाग त्याला येथेच स्फुरला. त्या लघुमहाकाव्याचा पायाच नव्हे, तर काही मजले त्याने येथेच-याच उंच स्थळी रचले. रामायणातला राम वनवासांत येथे आला होता, ही घटना जितकी निःसंदिग्ध तितकीच कालिदास येथे आला होता ही गोष्ट निश्चित. रामगड या दोघांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला पर्वत आहे. जगांत दोन प्रकारचे लोक यशाचे धनी होतात: ते धन्याः ते महारमानः तेषां लोके स्थितं यशः यैर्निवद्धानि काव्यानि ये या कान्येपु कीर्तिताः ।।

·रामगड, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच १७१ कविश्रेष्ट कालिदास धन्य आणि त्याच्या काव्याला विषय पुरविणारा धनुघारी राम त्याहून धन्य! यशा दोघांना आपल्या अंकावर खेळविल्याचे माग्य ज्याला लामलें, तो उंच पर्वतहि धन्य नव्हे काय? रामाचा चित्रकूट तोच यक्षाचा रामगिरि सारांश, चित्रकूट पर्वत प्राचीन, पवित्र, रान-नंघिठ, लोकांत प्रसिद्ध, उंच, रमणीय व दर्शनीय आणि कैलास-शिवराशी तुल्यबल अयवा द्योभन्यासारखा म्हणून कालिदासाने पसंत केला. अर्थात् परिचित व रान-संचारित ही कारणे सवात प्रबळ. पण हा प्राचीन चित्रकूट काही एकदन रानगड बनलेला नाही. दरम्यान पुष्कळ पायऱ्या आहेत. काळाच्या धुक्यामुळे त्या लांबून दिसत नाहीत. कालभेदानें व कारणपरत्वे या पवंताला अनेक नानांवरांदन व अवस्यांतरांइन नावे लागले आहे. विध्य→ऋक्ष→चित्रकृट (= प्रवण)→गुहागिरि (अयो० १०३४९) →रामगिरि--रामगड अशी त्याच्या नानांतराची वंशावळ किंवा परंपरा मांहून दाखविता येईल. चित्रकूटावर नविल गुहा असल्यामुळे रामायणांत त्याला गुहागिरि म्हटले आहे. पुढे रामाच्या वास्तव्यामुळे त्याला रानगिरि हे नांव लोकांत मिळाले असले तर त्यांत नवल ते काय ? ते स्वाभाविकच आहे. नांवें-विशेषतः प्राचीन काळी वर्णनात्मक व त्या त्या स्थळांच्या वैशिष्ट्यांवरून पडलेली असतात. नांव ठेवणे आणि नांव पडणे यांत फरक आहे. जी नांवे आपोमार पडतात व लोकांत रुट होतात त्यांमध्ये वर्चे नेमके वैशिष्ट्य प्रकट झालेले असते. विकासाची चटकन् ओळख पटविन्याची शक्ति त्यांत असते. किंबहुना त्यासाठीच त्यांचा जन्म होतो. हेच पद-पदार्यसंबंघांतील रहस्य होय. लोग्नुसाच्या हटत्या पाळल्यांत पडलेलें नांव म्हणींनाणे सार्य, वैशिष्टय- दर्शक व उसनव मन. डोंगरांतल्या पाऊलवाटेपमाणे ते सहज स्व होते व अंगरनी पडते. 'पुष्पसँगै नातीन वास लागे' या न्यायाने प्रसिद्ध व्यक्तींच्या सह- वातानुळे त्या त्या भूमीला त्यांची नावे मिळतात, हा नेहमीचा अनुमय आहे पाच चालीने चित्रटाचा गुहागिरि व नंतर रामगिरि झाला. विचित्र शिखर किंवा गुहा यांपेक्षा रान-बंधार्चे वैशिष्ट्य कितीतरी पटीने अधिक ओळख पटरिंग, हा जो नानामियानाचा किंबहुना छन्दांचा व भाषेचा उन्महेतु, दो या नवीन नाम- करपाने कमा सहजटुंदरतेने माला पहा. म्हणूनच लोकांनी स्वपनि स्वतःच्या महसमुखांनी अगर लोकमुष असा जो कपि त्याच्या दोंदाने चित्रश्याचें 'रामनिरि' अ नवीन नांव उद्घोषित केले व प्रचारांत मागलें. राम येथे राहिले तो ·१७२ मेघदूतावर नवा प्रकाश Anuwannamunarusummernamasummeraman रामगिरि असा हा मध्यमपदलोपी समास याहे. 'येथे राहिले' या मधल्या पदाचा व्याकरणाने लोप केला आणि येथे राहिले,या मधल्या इतिहासाचा काळाने लोप केला. पुढे रामगिरीचा रामगड असा अपभ्रंश झाला. असा होतो. मेघदूतांतल्याच देवगिरीचा नाही का हल्ली देवगड झालेला ? (मे लोक ४२). पार्श्वभ्युदयाची साक्ष: -आतां रामगिरि म्हणजेच चित्रकूट या सिद्धप्राय प्रमेयाला जर आणखी पुराव्याची आवश्यकताच असेल, तर एक छोटेसें उपोद्धलक प्रमाण येथे दाखल करतो. सातव्या शतकांत होऊन गेलेला जैनांचा. आचार्य व कवि (राष्ट्रकूट नृपति अमोघवर्ष याचा गुरु) जिनसेन याने पाभ्युदय नामक काव्य रचले आहे. ते मेघदूतावर समस्यापूरणाच्या पद्धतीने रचलेलें आहे. म्हणजे तीन ओळी स्वतःच्या के एक (अगर दोन ) ओळी मेघदूताच्या, असा हा प्रकार आहे. रामगिरीवरील रामचरणांचा उल्लेख आलेल्या चरणांवरील जिनसेनाचा हा लोक पहा:- भूयश्वानुस्मर सिपिधुपः कार्यसिद्धय प्रयत्य प्रायेणेष्टा महति विधुरे देवताऽनुस्मृतिर्नः । सिद्धिक्षेत्रं शरणमयवा गच्छ त रामशैलं वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु ॥ १६ ॥ आतां या श्लोकावरील जैनांचीच पारंपरिक टीका पहा : सिद्धिक्षेत्रम् श्रेयस्थानम् । तं रामशैलम् । रामगिर्यपराभिधानं चित्रकूटम् । शरणं शरण्यम् । गच्छ याहि । संग्रामभीरुश्चेत् तत्पृष्ठगतो भव इत्यर्थः । यावरून सातव्या शतकापासून रामगिरि म्हणजे रामाचा चित्रकूट अशी समजूत होती, याबाबत शंका रहात नाही. (विशेषतः सिद्धिक्षेत्र हा शब्द पहा.) रामशैल शब्दावरून मात्र रामगिरि हे विशेषनाम म्हणून तत्पूर्वी रूढ नव्हते, असा तर्क होतो. हे वैशिष्टयदर्शक,बोलके सुंदर नांव कालिदासाने प्रथम योजले असे दिसते. असो. मध्यंतरीच्या काळांत इतिहास-परंपरा तुटली. नांवे बदलली. पण शिखर तेच आहे! बाकी बदलते परंतु ही न बदलणारी रखूण आहे. उत्तरराम- चरितात रान दीर्घकालानंतर पुन्हा पंचवटीत येतो. त्या वेळी त्याला तो पूर्वपरिचित प्रदेश ओळखू येईना. इतका बदल त्यांत झाला होता. तेव्हां डोगराच्या सुळक्यांनी त्याची खात्री करून दिली की, हेच ते वन. त्याप्रमाणेच चित्रकूटाच्या बाबतीत झाले आहे. पुष्कळसें बदलले आहे-नावमुद्धा. बदलण्यासारखे आहे ते बदललें - बदलणारच, अंतर, दिशा, समजुतीदेखील बदलल्या, चुकल्या; म्हणून पर्वत इकडला ·रामगढ, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच तिकडे जाणार आहे योडाच! तो जागच्या जागी आहे. यापण फिरतो आहोत. बुंदेलखंड आणि नागपुराजवळ यांची स्थापना चालू आहे ! रान आणि कालिदास यांनी इतक्या नुईमरपट टेकड्यांना आपल्या वास्तव्यांत व काव्यांत खान यारा दिलेला नसेल. मणि टाकून आपण कांचा जना करीत आहोत. तथापि त्या दिनशिखराच्या चुटत्या टेकड्या किती वेळ भ्रांति उत्पन्न करू द्यातील ? रानगडचे नगुहानिझर गगनचुंबी शिखर जोपर्यंत आकाशांत उंच घुसून राहिले आहे तोपर्यंत तोतये चित्रकूट याचि चुकीचे रामटेक फार काळ तग धरतील असे वाटत नाही. ते रामगडचे अर्थात् चित्रक्याचे उत्तुंग पर्वतशिखर म्हाने दिशा चुकलेल्या संशोधनाला रानाची जागा दाखविगारा उंच दीपस्वंमच होय, यांत शंका नाही. बाकीचें प्रदलेल पण शिखर बदलत नाही. म्हणून मवभूतीच्या रामाननाणे हे उंच पर्वतार पाहून आपण म्हणूं शकतों की- दहोटं कालादपरिमिव मन्ये वनमिदं निवेशः दौलानां तदिदमिति वा दृढयति योगायोग अना विचित्र की, या पर्वताची अशी त्रिस्यळी यात्रा झालेली आहे ! विचाऱ्याची ओढाताण होऊन त्याला हल्ली तीन ठिकाणे संमाळावी लागत आहेत! पराक्रमी हनुमानाने जमा द्रोणागिरि सबंध इकडवा तिकडे नेला त्यामना संशोधन वीरांनी पाला उचलून नेऊन अन्यत्र त्यापन केला आहे. चित्रकूट नेला बुंदेलखंडांत, वर रानगिरि स्यापला नागपूरजवळ. रामगड विचारा जागच्या नागीच उमा आहे. रामपदांचा धनी असून तो चोरासारखा कानकोंडा झाला आहे. त्याला कोगी पुमत नाही! रानगिरि हाच चित्रकूट नसेल ना, अद्या संशयाने संशोधकांना मधूनच अत्यत्यता याटे, हे खरे. पण त्या संशयाचे त्यांनी निरसन करून टाकलें ! कम ! बुंदेलखंडांतील म्हणने हहींचा चित्रन्ट रानगिरीशी जनन नाही असे ठरवून ! चुकीच्या रामगिरीशी (म्हणने रानटेकी) खरा चित्रकूटनुदा जुळायचा नाही ना चुकीचा चित्रकूट कुटून जमगार! यामुळे पुनाचा कुणाला मेळ नाही, अशी बंदशाहीची य नसनाधानकारक स्थिति मानन राहिलेली आहे. म्हणतात ना : मुझे आहे नुहलानी, परिवं नागा चुकलासी. अशी वेदान्तद्यानांतील आरम्पाना संशोधनक्षेत्रांत या पर्वताची अवस्था झाली. तथापि बारकाईने व अंतर्मुखदेनें शोषलें की या तीन नामस्मांतले एकतन्त्र सात्रीने दिमन्यासारसें आहे. हा पर्वत गोपायला दुसरीकडे द्वारपाला नको. तो तेच आहे - टोन आहे - एकत्र आहे.

·झोत ७ वा यक्षकथानक रामायणांतून घेतले कवेः यक्ष-वृत्तान्ते सीताराघववृत्तान्तसमाधिः अस्ति इति केचित् । पूर्णसरस्वती (१४ वे शतक) मेघदूताचे कथानक काल्पनिक की ऐतिहासिक ? कवीने स्वतःच्या डोक्यातून काढलेलें की कशाच्या तरी आधाराने रचलेले ? या काव्यांत काही लोक तर्क करतात त्याप्रमाणे कवीने स्वानुभवाचे चित्र रेखाटलेले आहे की काय? मेघदूत स्वतंत्र नसले तर त्याचे मूलाधार कोणते ? त्यांतील मध्यवर्ती कल्पना कशी व कशावरून सुचली? हा चिरही नायक कोण ? यक्षच कशाकरिता? यक्ष-कथानकाचा बाकीचा तपशील कोठून आणला? हा यक्ष प्रिया-विरहाच्या शापकालात रहाण्या- करितां नेमका 'रामगिरी' परच कसा आला? हा उपटसुंभ रामगिरि कुठला ? (कारण त्याचा उल्लेख दुसरीकडे कोठेच आलेला नाही ) हैं नांव नवीन योजले असले तर ते रामगिरीच का? शिवाय या पर्वताशी राम आणि सीता यांचा संबंध कवीने जोडला आहे त्यांतले रहस्य काय? या रामागरीवर आश्रम कोठून आले ? आणि एका आश्रमानें भागण्यासारखे असतांना हा यक्ष अनेक आश्रमात को वसति करीत होता. त्याला जो शाप मिळाला होता तो वर्षभोग्यच का? कमी किवा अधिक मुदतीचा का नाही? आणि ही एक वर्षाची मुदत पावसाळ्याच्या अखेर शरद् ऋतूच्या संघानांतच संपावी, यांतलें इंगित काय ? हे अनेक प्रश्न असले तरी त्या सर्वांचे उत्तर एकाच वाक्यांत देता येण्या- सारखे आहे! मेघदूत काव्य रामायणावरून रचलेले आहे हे ते उत्तर होय. म्हणूनच बारकाईने पाहिले, की मेघदूतात रामायणांतील कथाप्रसंगांचे प्रतिबिंब स्पष्ट दिसू लागते. वर्णने, कल्पना, शब्दप्रयोग, एवढेच नव्हे तर कथानक देखील जसेच्या तसे उचललेले आढळते ते क्रमाने पाहूं. कालिदास महाकवि असला तरी याल्मीकि आद्यकवि आहे. म्हणून तर त्याचा महिमा अ-पूर्व पहिली काव्य-'श्री' काढली वाल्मीकीने. तो धडा इतरांनी गिरविला. पण वळण तेच होते. काव्यांत प्रथम राम आणला वाल्मीकीने. हे रहस्य रामरक्षेच्या सुंदर उपमेंत पहावयास सांपडते. कूजन्तं राम रामेऽति मधुरं मधुराक्षरे भास्य कविताशाखां धंदे वाल्मीकि कोक्लिम् ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले १७५ त्या वाल्मीकिकोकिळाने वाड्मयरूपी उंच वृक्षाच्या कविताशाखेवर चढून रामगुणानुवादाचे पहिले स्वर आपल्या निसर्गमधुर व सुसंस्कृत कंठांतून काढले. याच राम-संगीताची शेवटली गोड ललकारी पुढे ब्रजभाषेत तुळसीदासजींनी मारली. ही कोकिल-कूजनाची उपमा आणखी एका दृष्टीनेंहि अन्वर्षक होऊ शकते. कोकिळाचा ध्वनि मूळ धरून त्यावर संगीतांतील घड्जादिक स्वर बसविले व गायनशास्त्राचा विस्तार झाला. त्याचप्रमाणे मास-कालिदासादि सर्व उत्तरकालीन 'लेखकांच्या काव्यप्रपंचाची उभारणी आद्यकवीच्या पायावर झालेली आहे. या अर्थानें कोकिळाची उपमा अधिक सार्थ आहे. याल्मीकि कविताशाखेवर चढला. मागाहून आले ते वाल्मीकीच्या खांद्यावर चढले आणि गाऊ लागले ! मगीरथाप्रमाणे काव्य-गंगा प्रथम आणली ती वाल्मीकीनें. कालिदास प्रभृति हे मागाहून आलेले आर्य वसाहतवाले होत. त्यांना ही गंगा आयती सांपडली- रहायला, पिके काढायला, क्रीडा करायला. पण तिचा मूळ उगम वाल्मीकीच्या वाळांत आहे. म्हणूनच जुन्या म्हणीला न जुमानतां या नदीचे मूळ व या ऋषीचें कूळ शोधले पाहिजे. कालिदासाच्या काव्यजलाचे कालवे आद्यकवीच्या मूळ झन्यांतून काढलेले आहेत. ते वृक्षमूळाला फुटलेले फाटे य धरलेली फळे. तें वाल्मीकि-युग होते. छंदोबद्ध रचनेची पहिली वसाहत त्याने स्थापली. निःशब्दतेच्या अथवा गद्याच्या रुक्ष रानांत काव्याची पहिली ललकारी त्याने मारली. कवितेच्या छंदाचा मूळ फपि वाल्मीकि. सैरावैरा धावणान्या व वाऱ्यावर विरणाऱ्या अचपळ गद्याला पद्य-बंधांनी बांधून स्मृतीच्या चौकटीत स्थिर केलें वाल्मीकीनें. निरपराधी क्रौंचपक्ष्याची हत्या पाहून मा निपाद प्रतिष्ठां त्वम् हा जगांतील पहिला लोक त्याने रचला -अथवा अक्षरशः त्याच्या मुखातून बाहेर पडला- कळवळून सहजस्फूर्ततेने. कालिदास वर्णन करतो- निपादविद्धांदलदर्शनोग्यः लोकन्यमापद्यत यस्य शोकः॥ वाल्मीकीच्या शोकाने श्लोकाचे रूप धारण केलें. हीच रसवंतीची जन्मकथा. काव्याची उत्सत्ति, स्थिति व लय मावनाशोमांतच. काव्य किया प्रतिमा-विलास दी केवळ कीडा नमून माणुसकी हा तिचा आत्मा आहे, हे त्यांतले रहस्य आहे. हा बाल्मीकीचा पहिला श्लोक काव्यनिर्मितीचा केवळ भीगणेशा नसून त्याचे प्रात्यधिक होय. म्हणूनच या आद्य काव्यरचनवर सरस्वतीचे रूपक रचले गेले (एलर्मपुराण अध्याय २५.६४) कृषिवाकिस्पा च विचारूपा सरम्यवी तस्य गोकापनोदाप महमुंगमाययौ ।।

·MARAHIMDARImauniaommummiumIMAHILAIMEPAImusmanuMAILama मेघदूतावर नवा प्रकाश ब्रह्मदेवाने सरस्वतीला कविशक्ति बनण्याचे वरदान दिलेलें होतें (भव त्वं कविता- शक्तिः कवीनां वदनेषु ह।) क्रौंचवधानें शोकाकुल झालेला हा महर्षि पाहून सरस्वती त्याच्या जिव्हारी जाऊन बसली. अभिप्राय असा की, वाल्मीकीची काव्य- रचना ही साक्षात् सरस्वतीची सृष्टि होय. रामायणाचे ऋण वाल्मीकीनंतर झालेले संस्कृत कवि त्याच्याच छातले परंपरेतले. ते रामायणाच्या सावलीतच वाढले. आद्यकवीच्या रामराज्यांतलेच ते प्रजाजन. भासापासून भवभूतीपर्यंतचे कविमंडळ म्हणजे वाल्मीकीचा विस्तारलेला वंशवेल होय. वाल्मीकीचे लाण अलीकडच्या काळापर्यंत येऊन पोचलेले आहे. रामकथेवांचून की, भागण्यासारखे नव्हते. प्रसन्नराघवांतील हे प्रारंभाचे संभाषण पहा. नट : कथं पुनरमी कवयः सर्वे रामचंद्रमेव वर्णयन्ति ? सूत्रधार : न अयं कवीनां दोपः । यतः। स्वसूक्तीनां पान रघुतिलकमेकं कलयतां कवीनां को दोषः स तु गुणगणानामवगुणः ........सोयंकवित्वद्रुमः किं वध्यः क्रियते विना रघुकुलोत्सप्रशंसाफलम् ।। सूत्रधार समजावून सांगतो : सर्व कपि रामाचेच वर्णन करीत रहातात. हा त्यांचा दोष नव्हे, हा रामाच्या गुणांचा दोष आहे ! रामप्रशंसारूपी फळाशिवाय कवित्वरूपी वृक्ष महत्व पावत नाही, त्याला काय करणार? सारांश, वाल्मीकीच्या रामायणाची छाप व छाया त्याच्यानंतर झालेल्या सर्व कवींवर कमीअधिक प्रमाणांत पडलेली आहे, यात संशय नाही. तथापि वाल्मीकीच्या वाड्मयीन वंशाचा खरा वारस व कुलदीपक म्हणजे कालिदास. प्राचीन संस्कृत साहित्याच्या नाण्यावर एका बाजूला वाल्मीकीचा छाप आहे तर दुसऱ्या बाजूवर कालिदासाची मुद्रा आहे. काव्यप्रांताचा मूल राज्य- संस्थापक वाल्मीकि असला तरी त्याचा साम्राज्यांत विस्तार करून जगभर पताका मिरविली कालिदासाने. पहिला जणू चंद्रगुप्त, तर दुसरा सम्राट अशोक. या सवाई वाल्मीकीने काव्यरचनेत सफाईदारपणा, वैचित्र्य, बांधेसूदपणा व अलंकार यांची भर घालून आयकवीच्याहि वर झेप टाकली. वल्कलधारिणी शकुंतलेप्रमाणे वाल्मीकीच्या कवितेतहि अनलंकृत सौंदर्याची एक नैसर्गिक मोहिनी आहे. तथापि यथोचित अलंकारांनी नटलेली कालिदासाची कविताकामिनी कांकणभर सरस म्हणावयास हवी. झणस्कार जीच्या करी कंकणांचा रणरकार जीच्या पदी नूपुरांचा ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले १७७ अशी कालिदासाची नादवती नाट्य-कविता नटीप्रमाणे जेव्हां रसिकांपुढे प्रथम अवतीर्ण झाली असेल त्या वेळी त्याने तर आद्यकवीवर कडी केली, असे उत्पूर्त उद्गार घन्य रसिकांच्या मुखातून बाहेर पडले असतील, यात शंका नाही. त्या काव्योज्वल युगाचा कालिदास हा पराक्रमी प्रतिनिधि असला तरी त्याचा मूळ प्रवर्तक वाल्मीकीच. कोणी मोठा कवि झाला तरी आकाशांतून पडत नाही. तो परंपरेच्या उदरांदून जन्माला येतो. त्या गर्मवासांत पूर्वजांचे संचितान शोधून त्यावर त्याचा पिंड वाढत असतो. अखिल क्लुजावाप्रमाणे काव्योत्पत्तीलाहि उत्कांतीचे तत्त्व लागू आहे. संस्कृत कवितेने विकासक्रमाने चढतां चढतां उच्च बिंदु गांठला. तोच कालिदास. वाल्मीकीची रामकया ही चढणाऱ्या कालिदासाची शिडी होती. रामायणाच्या ऋणावर त्याने मेघदूताचा यशस्वी काव्यव्यापार केला, हे प्रस्तुत प्रकरणांत दाखवावयाचे आहे. त्याच्या महाकवित्वाचा व कवितेचा प्रारंभीचा सूक्ष्म दंतु कसा व कशांदन नियाला हे शोधण्यांत मौज आहे तसाच बोधहि आहे. राजशेखर म्हणतो तेंच खरें: सर्वः परेभ्य एव व्युत्पद्यते. नवा ग्रंथकार मांगल्याचे मांडवल घेऊनच पुढे जात असतो. सगळेच नवीन कोण व कोठून आणू शकणार ! ज्ञानाच्या ईश्वराने नाही का पूर्वाचार्यांना वाट पुसत' ज्ञानेश्वरी लिहिली ? कालिदासाने तेच केलें. मेघ- दूताच्या बनावटीला लागणारा सगळा कच्चा माल त्याने रामायणाच्या उतारपेठेतून यापला. विशेषतः काव्याच्या प्रांतांत विषय जुना पण मांडणी नवीन, अशा गुंफणीच्या वन्हेनें काव्यतत्वाचा विकास झालेला आढळतो. धागे तेच रंग वेगळाले, असा हा काव्याचा गोफ प्राचीन काळापासून विणला गेला आहे. मेघदूताच्या काव्यव्यापारां- चले मूळचे मांडवल वाल्मीकीचें. कालिदासाने ते चातुर्याने वापरून शवगुणित केलें. कालिदास समजला जातो त्यापेक्षा किती पटींनी तो रामायणाचा ऋणी आहे ! पण त्यामुळे त्याचे श्रेय यत्किंचितहि कमी होत नाही. ती ती पर्दै नित्य फिरोनि येर्ती स्या त्याच मर्याप्रति दाविताती पण 'चातुर्य आहे रचनेत मोठे' हे कवित्याचे मन होय. वनवासी रामाच्या आकृतींतून विलासी यक्षाची कलाकृति त्याने कोस्न काढली ही कालिदासाची किमया. बाहेस्न प्रकाश पडला तरी चमकावयाला स्वतःचे पैलू लागतातच. रेषा वाल्मीकीच्या रंग कालिदासाचे, असा हा दोन प्रतिमांचा प्रीतिसंगम आहे. त एव पदविन्यासा त एवार्यविभूतयः क्यापि नभ्यं भवनि काम्यं प्रथनकोशलात् १२ ] ·१५८ मेघदूतावर नवा प्रकाश MINIMJAARAHINI- कथावस्तु तीच, विषय तोच, शब्द तेच, त्यांचा अर्थहि तोच. पण रचना. चातुर्याने त्यांत नवे काव्य व सौंदर्य कसे निर्माण होते याचे मेघदूत हे एक उत्कृष्ट प्रात्यक्षिक होय. वाल्मीकीचा मेघ होता. त्यांत वीज खेळविली कालिदासाने. मेघदूताचे मूलाधार महाभारतांतील नलोपाख्यानांत हंसाला दूत म्हणून धाडल्याची कथा आहे. त्यावरून मेघाची कल्पना कालिदासाला सुचली, असा काही विद्वानांनी तर्क केला आहे. मेघदूतांतील- इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीऽवोन्मुखी सा या उल्लेखावरून मेघाला दूत म्हणून पाठविण्याची कल्पना काय ती.रामकथे- तून घेतलेली असण्याची शक्यता आहे; तथापि बाकी सर्व सजावट मात्र कालिदासाची स्वतंत्र निर्मिति आहे, अशी सर्वसाधारण समजूत आहे. परंतु वस्तुस्थिति तशी नाही. या समजुतीपेक्षां रामायणाचा कितीतरी अधिक उपयोग कालिदासाने करून घेतला आहे. किंबहुना मेघदूताच्या कथानकांतील सर्व प्रमुख अंगोपांगांचा उगम व बीजे रामायणांत सांपडतात, हे पुदील दिलेल्या समायणांतील उताऱ्यांवरून दिसून येईल. विशाल रामायणांत विखुरलेल्या विविध प्रसंगांतील व कल्पनांतील मधुर सौंदर्य गोळा करून कालिदासाने मेघदूताच्या मधाचे पोळे बनविलेले आहे. रामायणांतून कित्येक कल्पना कालिदासाने उचललेल्या आहेत, ही गोष्ट सम्यक् प्रस्थापित व सर्वविश्रुत आहे. शब्द शैली व कल्पना या बाबतींतल्या दोघांतील साम्य-स्थलांच्या स्थूल समालोचनानेहि हे रामायणाचे ऋण सहज लक्षात येण्या- सारखे आहे. याची असंख्य उदाहरणे देता येतील. कित्येकांनी ती दिलींहि आहेत. तथापि कालिदासाचे रामायणोपजीवित्व एवढ्यावर थांबत नाही. आपल्या मेघदूताचा सबंध सांगाडा त्याने रामायणांतून निवडलेल्या प्रसंगांनी बनविलेला आहे, हे आम्हांला येथे दाखवावयाचे आहे. नुसत्या कल्पना-हरणाने लोलुप कालिदासाची तृप्ति झाली नाही. त्या मधुकराने वाल्मीकीच्या प्रफुल्ल शतपत्रांतील रामकथारसावर झडप घातली. ते सारे प्रसंग उचलून आपल्या प्रयोगाच्या सोयीसाठी त्यांत हवे ते फेरफार करून त्याने ते मेघदूतांत वापरले, असे स्पष्ट दिसते. रामायणांतले ते प्रसंग व कथाभाग खाली दर्शविण्यात येत आहेत:- १. पंपासरोवराच्या कांठी (ऋप्यमूकाजवळ) राम-लक्ष्मणांचा शोकगर्भ संवाद. नदी, प्रवाह, वृक्ष, प्राणी व पक्षी पाहून रामाला दूरस्थ विरहांतरित प्रियेचें वारंवार स्मरण व शोकसंतापवृद्धि. (कि. सर्ग १ ला) २. किष्किंधेजवळ 'गिरिगुहें 'त रहात असतांना सीतेची आठवण होऊन राम-लक्ष्मणांचे शोकाकांतत्व. नंतर रामाचे प्रसवण पर्वतावर वास्तव्य. त्यांतील .

·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले १७९ माल्यवान् शिखराच्या शोभेचे वर्णन, रामाची विरहविव्हलता. लक्ष्मणाने केलेले सांत्वन. पावसाळ्याचे चार महिने कंठून शरत्कालापर्यन्त धीर धरण्यासंबंधी लक्ष्मण रामाला सुचवितो. चार महिने क्षोभ आवरून काढ, अशी त्याला प्रार्थना. (किष्किधाकांड सर्ग २७) ३. प्रत्रवणावरील पावसाळ्याचे वर्णन. पावसाळ्यांची दृश्ये पाहून सारखी प्रियेची आठवण. पुनर्मीलनाविषयींची चिंता व व्याकुलता. (कि. सर्ग २८). ४. त्याच ठिकाणी शारदीय रजनी पाहून पुन्हा रामाचा सीता-विलाप. 'कामशोकाभिपीडित' रामाचे करुण उद्गगार: कथं सा रमते बाला पश्यन्ती मां अपश्यती एवमादि नरश्रेष्टः विललाप नृपात्मजः॥ रामाची विषण्ण व विसंज्ञ स्थिति. पावसाच्याचे ते चार महिने शंभर वर्षा- सारखे भासतात. चत्वारो वापिका मासा गता वर्षशतोपमाः रामाच्या खालील विशेषणांत यसवर्णनाची बीजे दिसतात- अनायो हतराज्योऽयं रावणेन च धर्षितः दीनो दूरग्रहः कामी... अहं तु हृतदारश्च राज्याच्च महतरच्युतः शोकश्च मम विस्तीणों वर्षाश्च भृशदुर्गमः (कि सर्ग ३०) ५. “पवनपुत्र' 'वायुमार्गानुसारी' असा जो रामदूत हनुमान् त्याचे रामसंदेश सीतेला पोचविण्याकरितां लंकागमनार्य आकाशमार्गाने उड्डाण. गगन. मार्गाचे व उहणाऱ्या मारतीचे वर्णन. गगनपथसंचारी मारतीला चारपांच ठिकाणी मेघाची उपमा. लंकेंत प्रवेश करण्यापूर्वी महामेघतुल्य दिसणान्या 'कामरूप हनुमंतानें मेघाप्रमाणेच सौम्य रूप धारण केलें तो प्रसंग. मारतीला लंका इंद्रपुरी- सारखी आणि पुढील सावन कुदेर-नगरी म्हणजे अलकेसारखी दिसली. मास्तीची विशेषणे पहा. विद्युद्गणविभूषित, वायुसूनुः, पवनात्मयोनि, चाइनाना विधरूपधारी, कामरूप, महामेघसंकायः इ. इ. (मुंदरकांड सर्ग १ ला) ६. संपन्न लंकानगरी, त्यांतील उंच चित्रविचित्रित प्रासादांचे वर्णन. रासस लसनांचा क्रीहारस, संगीत, मुरापान व शृंगारिक लीलांचा मुरस वृत्तांत. रावण-गृष्ठ कुवेरमवनासारखे. रावणाची शयनभूमि, अंतःपुर व पानभूमि यांचे वर्णन. रावण-प्रासादांतल्या जिंकून आणून ठेवलेल्या गंधर्वनियांचे व त्यांच्या सौंदर्याचे, वर्णन. (मुं. सर्ग २ ते ११) ७. अयोग्यनितील सीता.तिची विशेपर्ने पदाः-'मलिनसंवीता', दुःख- संतता, परिशीणा, उपस्विनी, अनुपूर्पनखी, तन्वी, शांगी, दुःसारापा, गोक- ·मेघदूतावर नवा प्रकाश MAHILARIHARAmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmm ध्यानपरा, पूर्णचंद्रानना, निःश्वसन्ती पुनः पुनः, अनिंदिता, अनलंकृता इ. इ. (सु. सर्ग १५ व १९ इ.) ८ मारुतीचे दूतत्व. सीतेला रामसंदेशकथन. सीतेचे व त्याचे संभाषण. हनुमान्, रामाची मदनदाहाने झालेली व्याकुल मनःस्थिति व शारीरिक दशा वर्णन करतो. सीतेचा रामाला उलट निरोप. त्यांतील खुणेच्या गोष्टी सांगण्याची कल्पना. (सु. ३२ च्या पुढील सर्ग) ९. चित्रकूट पर्वतावरील राम-सीतांचे वास्तव्य. चित्रकूटाच्या वनाचे, शिखराचे, निसर्गशोभेचे वर्णन. समीप वहाणान्या मंदाकिनी नदीत सीतेचें स्नान. (अयोध्याकांड ५२ च्या पुढचे य ९४ च्या पुढील सर्ग) १०. अक्षविल : विंध्य पर्वतांतील ऋक्षविल गुहेचे वर्णन (ही चित्रकूट पर्वतावरचीच, है मार्ग दाखविलें आहे ). या गुहेजवळचे वृक्ष, त्यांतून निघणारे हंस, चक्रवाक् इ. नानाविध पक्षी. शिवाय प्रस्रवण पर्वतावरील पावसाळ्यात गर्भार्थ बलाकमालांचे मेघांकडे उड्डाण; मानससरोवराकडे प्रस्थान ठेवून निघालेले चक्रवाक पक्षी यांचे वर्णन. मेघदूतांतील राजहंस व बलाका तुला मानससरोवरापर्यंत सोबत करतील इत्यादि वर्णनाचा माग वरील रामायण-प्रसंगावरून सुचलेला आहे. (किष्किंधा. ५० ते ५२) वाल्मीकीच्या ग्रंथराजांतली वरील वर्णने वाचली, की कालिदासाचा अंथ लागतो. यक्षाची प्रेम-कहाणी म्हणजे वेषांतरित रामकथा होय. वरील प्रसंग हेच कालिदासाच्या काव्याचे मूलाधार याबाबत शंका रहात नाही, यक्ष म्हणज चेपांतर केलेला राम त्याकरितां रामायणाच्या मूळ संहितेकडेच वळले पाहिजे. मेघदूताच्या काव्य- भूमीवर मुख्य स्थळे दोन आणि पात्रे इन मीन तीन. यक्ष, यक्षपत्नी आणि मेघ. हे तिथेहि जण अनुक्रमें राम-सीता-हनुमान यांच्यातून कसे निघाले, हे त्या दृष्टीने पाहिले म्हणजे मार्मिक निरीक्षकांना मुळांत सहज दिसेल. जिज्ञासूनी पर नमूद केलेले रामायणाचे ते ते भाग पहावे. वरील विवेचनावरून मेघदूत व रामायण यांच्यांतील जन्य-जनक-संबंध सहन लक्षात येईल. परंतु मेघदूत ही बहुतांशी कालिदासाच्या प्रतिभेची स्वतंत्र निर्मिति आहे, अशी प्रचलित समजूत आहे : "रामायण व मेघदूत यांत किंचित् प्रसंगमाम्य घ कल्पनासाम्य दिसत असले तरी इतर ठिकाणी कालिदासाची प्रतिभा स्वतंत्रपणे मनोहर सृष्टि निर्माण करीत आहे. अलकेच्या मार्गावरची नगरें, ग्राम, पर्वत, नद्या ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले वगैरेंच्या, तसेंच अलकेच्या व यक्षगृहाच्या वर्णनांत आणि यक्षपत्नीच्या विरहावस्थेचे शब्दचित्र रेखाटण्यांत कालिदासाची प्रतिमा सर्वस्वी अणी होती, यांत संशय नाही." (कालिदास, पृष्ठ १२५) . ही समजूत व विधान वस्तुस्थितीला घस्न नाही. रामायण व मेघदूत यांच्यांतील प्रसंगसाम्य व कल्पनासाम्य 'किंचित् ' नसून जबरदस्त आहे. एवढेच नव्हे तर अलकेच्या व यक्षगृहाच्या वर्णनांत आणि यक्षपत्नीच्या विरहावस्थेचे शब्दचित्र रेखाटण्यांतहि कालिदासाची स्फूर्ति 'सर्वस्वी अमृणी' नसून सर्वस्वीं ऋणी होती, असे स्पष्ट दिसून येते. राम-कथानकावरून कालिदासाला फक्त मूळ कल्पना सुचली असें नसून सगळी कच्ची सामुग्री किंवा शिधा त्याने रामायणांतून घेतला हे लक्षात घेतले पाहिजे. उगीच नव्हती लोकांत वदंता पसरली की, कालिदास कवीने आपले नवकाव्य रामावरून केले आहे म्हणून. त्या लोक-समजुतीचा मुगावा आपल्याला महिनाया- वरून लागतो:- सीतां प्रति रामस्य हनुमत्संदेशं मनास निधाय मेघसंदेशं कविः कृतवान् इति माहुः। पण परंपरेची सांखळी तुटली. खड्डा पडला. इतिहासाचे मधले मधले दुवे दिसेनासे झाले. त्यामुळे आज मेघदूताच्या रामायणोपजीवित्वाचा 'शोध' लायावा लागत आहे! रामायण हे एखाद्या नैसर्गिक विस्तीर्ण बनासारखे आहे. मेघदूत आटपशीर पण नीटनेटके उद्यान आहे. पहिल्यांत भव्यता तर दुसन्यांत प्रमाणबद्धता आहे. पहिल्यांत विविधता भरपूर, दुसांत योजनेवर कटाक्ष. रामायण हा 'आवो जावो घर तुम्हारा' अशा जुन्या थाटाचा जहागिरदारी पद्धतीचा टोलेजंग राजवाडा. मेघदूत सर्व जिपल्या तिथे असलेला टुमदार रेखीव बंगला-चित्रासारसा.वाल्मीकीच्या खाणीतून हवे तेवढेच सोने घेऊन कालिदासाने त्यावर कलाकुसर फस्न हातांत पारण्याजोगी, पापरता येण्यासारखी एक चमकदार अंगठी बनविली. तिलाच आपण मेघदूत म्हणतो. एसादा फल्पक मुलगा मेकॅनोंच्या पेटीतले निरनिराळे शुकडे निवडून व जोडून पूल अपचा मनोरा तयार करतो, त्याप्रमाणे फालिदासाने रामायणांतील शन्दांचे, फल्पनांचे व प्रसंगांचे विखुरलेले तुकडे वेचून, पददन, रंगवून सांधे मोहन य जुळगून मेघदूताचे 'स्वतंत्र' व मुंदर पर उमारले. या पांधकामांत दुती काम मुरू होते : स्मरणशक्ति र प्रत्युत्पन्नमति रामायणाच्या गुदामांतून य.पा माल वाहन आगीत रोती व योजस्ता सारासिरीने सांतले उपयोगी नग निघडून बाजूला पावसाच्या कानांत गुंगली होती. पारागा (प्लॅन) काठन त्यापरपून जुळनी ५ मांजी फरम्याचे यंत्र अर्थात् चाळ ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले . शब्द आणि त्याच्या वापरांतले इंगित स्वच्छ दिसू लागलें. ज्या चित्रकूटाचा कालिदासाने रामगिरि केला त्यांतील ऋक्षविलाच्या वर्णनाचा जो किकिया. कांडांतील ५० वा सर्ग त्यांत तो नेमका सांपडला. तो एका लोकांत सामील होऊन अंग चोरून सावासारखा कळे न कळेसा बसलेला होता. हिरव्या पानांवरच्या हिरव्या किड्यासारखा. पण माझ्या अघाशी दृष्टीदन आतां तो मुटण्यासारखा राहिलेला नव्हता. तथा चेऽमे दिलद्वारे स्निग्धाः विष्ठन्ति पादपाः सीवाशोधार्य तेथे आलेल्या हनुमान् प्रमृति वानरांना त्या गुहेच्या तोंडाशी ओले झालेले जलार्द्र वृक्ष दिसले. कशामुळे ते वृक्ष ओले होत होते ? अर्थात् गुहे. तील जलप्रवाहामुळे. एवढेच नव्हे तर त्या गुहेतून जे हंस, क्रौंच, सारस इत्यादि पक्षी बाहेर पडत होते तेमुद्धां जलाई होऊनच. पाण्याने भिजलेले पक्षी व झाडे पाहूनच 'फांतारवनकोविद' हनुमानाने या गुहेत जलाशय असला पाहिजे असे अनुमान केले व तृषाक्रांत वानरांना सांगितले. क्षुत्पिपासापरीतास्तु प्रान्तास्तु सलिलार्थिनः । वयं सर्वे परिधान्ता न च पश्याम मैथिलीम् । मस्माचाऽपि बिलात् हंसाः क्रौंचाश्च सह सारसः॥१५॥ जलार्द्राः चक्रवाकाच निप्पतन्ति स्म सर्वशः। नूनं सलिलवान् अत्र कृपो वा यदि वा हृदः ॥ १६ ॥ तया चेऽमे बिलद्वारे स्निग्धा स्तिष्ठन्ति पादपाः। इस्युक्तास्तदिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥७॥ यांतील लिग्ध (-जलाई) शन्द याच अर्थाने कालिदासाने मेघदूतांत उचलून नेला आहे यावरात आतां अधिक स्पष्टीकरण नको. जेयून स्थळ (चित्रकूट अर्थात् रामगिरि) घेतले तेथूनच त्याचे वर्णन घेतले! जागेबरोबर तदंगभूत वस्तु यावयाच्याच! कालिदासाने रामगडच्या सफरीत हाथिफोड गुहा व त्यांतील जल- प्रवाह प्रत्यक्ष पाहिला असला पाहिजे, हे पूर्वीच दासविले आहे. त्या जलमाहाने गुहाद्वारापासले भिजगारे ओले वृक्ष पाहून त्याला रामायगांतील स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः या क्लुस्थितिदर्शक वर्णनाचा प्रत्यय आला. म्हणून कालिदासाने स्निग्ध. डायातपयु' हा औचित्यपूर्ण सन्दप्रयोग वुदिपुरःसर कैला, पांत शंका कसली! सारांश, स्निग्ध हा दोन अक्षरी शन्द म्हणजे रामगिरीचे रहस्य उकलणारा एक पंचाक्षरीच आहे असे हान्यास हरकत नाही. या लहानशा दिव्याचा प्रकाश टीर:-मारसीसी नरेंदन बहेर टाका. रामायणात बरी न गवून फरस, बास. पक्षी मेपाल सोरत करटी करना मुरली मारी.शिगवार सन पर यक्ष पाहिट भने भगदी सामाविक मो.

·१८४ मेघदूतावर नवा प्रकाश मोठा आहे. ज्या रस्त्याने कधीनें वाल्मीकीचा माल वाहून नेला तो दाखविणारी ही एक चाकोरीची सूणच आहे. हा शब्द ज्याप्रमाणे कालिदासाच्या रामायणोप. जीवित्वाचा द्योतक, तितकाच तो चित्रकूट म्हणजे रामगिरि या सिद्धान्ताचा अचूक पुराया होय. २. 'छायातरु' देखील रामायणांतून आणले अयोध्याकांडाच्या ९४ व्या सगीत चित्रकूट पर्वताचे वर्णन आहे. त्यावरील वृक्षांची यादी देण्यांत दोन सबंध श्लोक खची पडले आहेत. सुमारे पंचवीस वृक्षांची नांवे त्यांत आहेत. या लांबलचक नामावळीनंतर छायावद्भिः असें एक विशेषण घातलेलें आहे. पुप्पावलिः फलोपतेः छायावद्भिः मनोरमैः । एवमादिभिराकीर्णः श्रियं पुष्यस्ययं गिरिः ॥१०॥ बाकीचा फापटपसारा आपल्या भावकाव्याला अनावश्यक आहे हे हेरून स्निग्ध व छायावद्भिः ही नेमकी दोन वैशिष्टयपूर्ण लक्षणे कालिदासाने बैंचली व स्निग्ध- छायातरु ' या एकाच शब्दप्रयोगानें आपलें वर्णनाचे काम साधले. यावरून त्याची अल्पाक्षरमणीयता तर दिसून येतेच. शिवाय रामायणाचे ऋणहि स्पष्ट दिसते. त्यांतल्या शेलक्या फळांवर स्याने टोंच मारली आहे वाल्मीकीच्या स्निग्धच्छाया- तरूच्या सावलीत कालिदास वाढला आहे. ३. भाषाढस्य प्रशमदिवसे (श्लोक २) यक्षाने मेघ आषाढातल्या कोणत्या दिवशी पाहिला? पहिल्या की शेवटल्या! या लोकांत प्रथमदिघसे असा प्रयोग सर्वत्र स्वीकारला जातो. परंतु तो बरोबर नाही, हे येथे दाखवावयाचे आहे. प्रथम म्हणजे पहिला व प्रशम् म्हणजे शेवटला. यक्षाने जो मेघ पाहिला नो आषाढाच्या आरंभी की शेवटीं ! तात्पर्य, श की थ असा हा वाद आहे. तथापि तो केवळ शाब्दिक व शुष्क असता तर येथे त्याचा उहापोह करण्याचे कारण नव्हते. ध की मा या 'पेशवाईतील प्रश्नाप्रमाणेच तो मनोरंजक व महत्त्वाचा आहे. कारण शब्द बदलला की अर्थ बदलतो आणि त्यामुळे त्याच्यामागची परिस्थितीची सबंध बैठकच बदलून जाते! वर्णमालेत य आणि श यांच्यांत बाराच अक्षरांचे अंतर असेल, पण अर्थतः त्यांच्यांत दोन हजार वर्षाचें अंतर आहे ! कसे ते पुढे सांगितले आहे. शिवाय या शब्दाच्या किंवा खरे पाहिले असतां या अक्षराच्या निश्चितीमुळे निराळी अनुमाने निघू लागतात. प्रस्तुतच्या १. राघोबादादानी सुमेरसिंग गारयाला जे पत्र दिले होते त्यात नारायणराव पेशव्याला भरा असा मजकूर होता. भानदाबाईने त्यातील धचा मा केला व म्हणून नारायणराराच्या खुनाचा अनर्थ ओढवला, असा प्रवाद आहे.

·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले -- श्लोकांत आषाढत्य प्रशमदिवसे असाच कालिदासाचा मूळचा पाठ असला पाहिजे, असे म्हणतां येते. त्याची सहा कारण थोडक्यांत खालीलप्रमाणे:-- .(प्र) पुढच्याच लोकांत प्रत्यासन्ने नभसि म्हणजे श्रावण डोक्यावर आला आहे. त्यावरून आषाढाचा प्रशम म्हणजे शेवट सूचित होतो. जवळ येऊन ठेपलेल्या श्रावणमासाशी आषाढाचा 'प्रथमदिवस' तितकासा जमत नाही. (श) मेघदूतकाव्याचा प्रारंभ व पार्थभूमि तपासली तर त्यांत वृष्टि आधीच मुरू झाली असल्याचे स्पष्ट उल्लेख आहेत. ते मार्ग विस्ताराने नमूद केले आहेत. इंद्रधनुष्य दिसते आहे. नद्यांचे प्रवाह तांबडे. शिवाय पावसाळ्याच्या प्रारंभी फुलणान्या' कुड्यांची फुले ताजी फुललेली (प्रत्यन ) होती, हे विसरता कामा नये. सारांश, पर्जन्यवृष्टीला आरंम व्हावयाचा नसून झालेला होता. (म) पूर्वी रामायणकाळांत यांचा प्रारंम श्रावणांत होत असे. पावसा- ब्याच्या चार महिन्यांतला श्रावण हा पहिला महिना समजला जाई. पूर्वोऽयं वार्पिको मासः धावणः सलिलागमः (दि) सुद्द' कालिदासहि पावसाळ्याचा प्रारंभ 'श्रावणापासून समजत होता (रघु.१२.२९ व १८.६) श्रावणांत नद्यांना पाणी येते परंतु माद्रपदांत तर अधिकच पूर येतो, या कालिदासाच्या आणखी एका उपमेवरून (रघु. १७०४१) तर याबाबत शंकाच रहात नाही. (व) प्रयम आणि प्रशम असे दोन पाठभेद आहेत. यांपैकी एक मूळचा आणि दुसरा मागाहूनचा हे उघड आहे. समजा, कवीचा मूळपाठ प्रथम असा १. रामायणातील पावसाच्याच्या वर्गातील साडीडशोक (कि. २८.१४)पह. क्वचिद्धाप्पाभिसंस्दान् वर्षागमसमुन्मुकान् कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्पितान् गिरिसानुषु ।

·૨૮૬ मेघदूतावर नवा प्रकाश wwwmummeMIRMIRatwasantawww team असता, तर मग तो कोणी पदलून तेथें प्रशम करण्याचे कारण नव्हते! कारण प्रयम हा पाठ उत्तरोत्तर मार्गे येणा-या पायसाळ्याला अधिकाधिकच जमू लागत चालला होता उलट प्रराम हा जो कालिदासाचा मूळचा च खरा पाठ तो मात्र चांगलासा जमत नाही व बदलत्या काळाशी पिसगत दिसल्यामुळे चुकीचा आहे अशा कल्पनेने मागाहून कोणीतरी प्रामच्या ऐवजी प्रथम अशी स्वतःची दुरुस्ती फरेली असली पाहिजे, यांत शंका नाही. (से) मेघदूताच्या तियेटी भाषातरांत प्रशम दियसे असेच आहे. मेघदूताचा सर्वात प्राचीन टीकाकार दहाव्या शतकांतील यलमदेव यानेहि भदामदिवसे हाच पाठ स्वीकारलेला आहे. पण त्याचेहि आधी कोणी कोणी प्रथम- दिवसे हा पाठभेद मानूं लागले होते असे दिसते. लिपिगारूप्यमोहामुळे काहीजण दश चा य करीत आहेत असे कारण बालमदेवाने दिले आहे. परंतु बदलत्या ऋतु- मानाशी प्रथम हा पाट अधिक जमत चालला होता है मुख्य कारण या अदला. पदलीच्या मुळाशी असले पाहिजे. शिवाय प्राचीन काळी पौर्णिमान्त महिने मोजण्याची प्रथा होती चातुर्मास म्हणजे पायसाळ्याचे चार महिने. आषाढी पौर्णिमा हा आषादाचा शेवटचा दिवस समजला जाई आणि भाषणापासून पावसाळा व चातुर्मास सुरू होई. हल्ली देखील चातुर्मास्यारंभ आपादी पौर्णिमेपासून धरतात, हे लक्षात घेण्याजोगे आहे. पूर्वी पावसाला व चातुर्मास श्रावणात सुरू होत असे, याची ही अवशिष्ट खूणच शिल्लक राहिली आहे ! तात्पर्य, या दृष्टीने पहातां आषाढाचा प्रथम दिवस म्हटला तर तो आणखी पंधरा दिवस अलीकडे म्हणजे ज्येष्ठी पौर्णिमेला येऊ लागेल! म्हणजे प्राचीन काळी श्रावणात पडणारा पाऊस ज्येष्ठांत पडूं लागावयाचा! उलटपक्षी आजची आषाढी पौर्णिमा म्हणजेच पूर्वीचा आषाढाचा प्रशमदिवस हा मेघ दिसू लागण्याला व पडूं लागण्याला किती दोरीसूत जमतो, हे सांगावयास नको.. वरील भीमासेवरून आषाढाचा शेवटला दिवस हा मेघदूतकाव्याचा प्रारंभ- बिंदु सुप्रतिष्ठित होतो. कुठून आणा कवीने हा प्रशमदिवस ? आषाढच कां ? आणि त्याची अखेर कशाकरितां ? रामायणांत प्रस्रवण पर्वतावर सीताविरहामुळे रामाचा उन्मत्त विलाप' वर्णिला आहे. रामाच्या या उन्मादावस्थेचा काल १ शक्यमंबरमाला मेघसोपानपंक्तिभिः । कुटजाईनमालाभिः अलंक दिवाकरः ॥ (कि. २८.४) राम म्हणतो : मेघाच्या पाय-यावरून आकाशांत चढून जाणे आणि येथील कुटजार्जुनांच्या पुष्पमा सूर्याच्या गळ्यात घालणे सहज शक्य आहे ! उन्मादांतसुदा केबढी भव्यता आहे | मा झांकावरून मेघाला कुटजकुमुमें अर्पण करून त्याचे स्वागत करण्याची कल्पना कालिदासाला मुचली असावी, असा तर्फ सहजच सुचतो.

·यक्षकयानक रामायणांतून घेतले १८७ क्रांतूच्या आरंमाचा म्हणजे आपाढाच्या अखेरीचा व प्रावणाच्या सुरवातीचाच आहे. तोच काल किंबहुना तोच दिक्न कालिदानाने मेघदूताकरितां उचलला. रामापांतला नाय घेतला, त्याचा नियाविरह घेतला, उन्नादापत्या घेतली, त्याचदरोबर त्याचा कालहि पत्करला! उद्यानांइन एखादे रोपटें मुळासकट काढून दुसऱ्या एखाद्या फुलबागेत टावले तरी त्यावरची पार्नेले तशीच त्याबरोबर नातात. तद्वत् रामायणांतले प्रसंग उचलून नेवांना रानापनांदले ते ते शब्द व कल्पना त्यांना चिकटून जशाच्या उद्या नेघदूतांत गेल्या आहेत! हे शब्द नसून अंधारांत लुकलुकणारे दिवे आहेत आणि त्या कल्पना नसून रहस्य उमटणाऱ्या किल्लया आहेत पांव शंना नाही.. वाल्मीनीचे ऋण शाबीत करप्याकरितां शिल्लक राहिलेल्या त्या कालिदानाच्या हातच्या व पावत्याच आहेत : निचुल व स्रोतोरंघ (मे० लोक १४ ३ ४२): हे दोन शब्द देखील तपासण्याजोगे आहेत. त्यांचे हल्ली घेतात ते अर्थ मनत्रय समाधानकारक नाहीत. निचुल याचा वेत असा एक अर्थ आहे. तथापि रानगिरीहून उडाग कर असे नेपाटा सागतांना त्या पर्वतावर वेताची झाडे आहेत हे सांगन्यांत (स्थानात् यस्मात् मरमनिचुलात् उत्सत) पारसे स्वारस्य आहे असे वाटत नाही. वेताची झा: हिरवीगार असतांना आल्हाददायक दिसतात यांत शंका नाही. त्वचा हिरव्या मसमलीसारखी. आणि त्याची अरंद लांदट पार्ने वान्याने हटू लागली की चवन्या दारल्यासारखा मास होतो हेहि खरे. तयारि या ठिकाणी विशिष्ट वृशांचे माहात्म्य सांगावयाचे नसून स्थानाचे माहात्म्य वर्णावयाचे आहे. सरसनिचुल हे पद येथे गोग, विशेषणात्मक आहे. 'स्यान' हे नान, त्याला प्राधान्य आहे. हे स्थान कोण ? या लोकांत स्थान गुन्दाचा अर्थ काय ! संदभावस्न पहातां स्थान म्हणजे रान- गिरीचा डोंगर इतका अतिन्यात अर्थ सनक होत नाही. त्यान हमने ते विशिष्ट रपळ, भूमाग (spot किंवा beauty-spot) हा यर्थ कर्माच्या मनांत आहे. रामगिरीवर बने डापातर असतांना त्यांतील एकाचाहि नाननिर्देश कवीने फेलेला नाही. (अर्यात् ते योग्यच आहे कारण त्याची जर नव्हटी)मग हा एकच उहोम कयाकरितां ? सरस म्हपने बलबाहयुन आणि निनुल म्हणजे रामगिरी- वरची अद्भुत स्वादिल गुहा कवीला अभिप्रेत असली पाहिजे, असा आमचा तर्क आहे. कालिदानकाळी हा गुहेचा माग त्यांतील नितंराने याद होगाया हिरव्या- गार नयनरम्य वेतांनी देदलेटा अगवा हे त्या काळी त्या स्थळाचे कोणाच्याह टोल्यांत मरन्यासारते दृश्य असले पाहिजे. अनें अट तर सनिर गुदा ने रामगिरी वैशिप त्याचा उल्लेख सरस-निचुल या पदांत कवीने केलेला असणे मिती लामाविक आहे ! तपानि निकुटाबाबतचा ठर त अशाच अनिर्निट रिपतींत मोडून दे माग आहे.

·HumanuIMAMInauIMIT मेघदूतावर नवा प्रकाश स्रोतोरंध्र याचाहि अर्थ तोच असला पाहिजे. निसर्गानुसार पर्वतांच्या पोटांत पाण्याने पोखरलेले रंध्र, हा या शब्दाचा सरळ अर्थ. (रामगडवरची आरपार हाथिफोड गुहा पाण्याच्या प्रवाहामुळे नैसर्गिक रीत्या बनलेली आहे हे तज्ज्ञांचे मत पूर्वी नमूद केले आहे.) परंतु हल्ली स्रोतोरंध्र याचा अर्थ हत्तीची सोंड असा करतात, रस्तुतः असा अर्थ कोणत्याहि कोशात सांपडत नाही. अनुमानाने म्हणजे गोळाबेरजेनें व मल्लिनाथ देतो म्हणून तसा बसविला आहे. असो. रामगिरीवर म्हणजे चित्रकूटावर हत्ती विपुल. त्याचप्रमाणे सदर गुहेत वहाणान्या झऱ्याचा मोठा निनाद आजहि चालतो. या आवाजाचे खुद्द कालिदासानेंहि वर्णन केले आहे (रघु १३०४७ ) म्हणून खोतोरंध्रध्वनिमतसुभगं दांतभिः पीयमानः या ओळीचा अर्थ, त्या स्रोतोरंध्राच्या नादात व आनंदांत हत्तींकडून ग्रहण केला जाणारा वारा असा होतो. याप्रमाणे या दोन शब्दांचे अर्थ समर्पक म्हणून ग्राह्य मानले तर प्रस्तुत सिद्धांतांना आणखी पुष्टि मिळते. कथानक-सादृश्य वरील शब्दांच्या अचूक खुणा पाहिल्यानंतर आतां कथानकाकडे वळू. मेघदूताचें कथानक ते केवढेसें. पण त्याचाहि सर्व तपशील रामायणावरून मुचलेला घ घेतलेला आहे. तो आतां पाहूं. मेघदूत काव्यांतला नायक जो यक्ष त्याला विरहाची शिक्षा एकाच वर्षाची का ? आतां बाकी चार महिने उरले असें तो म्हणतो हे चार महिने कवीने कोठून आणले ? चारच महिने का ? जास्त किंवा कमी का नाहीत? हे शेवटले चार महिने नेमके पावसाळ्याचेच कां घेतले ? इतर ऋतले का नाहीत ? बरें, ही शापकालाची मयांदा कार्तिकांतच का संपाची? आणि यक्षाच्या शापान्ताचा मुमार सूचित करताना विष्णु भुजगशयनावरून उठण्याची खूण सांगण्याचे कारण व औचित्य काय ! हीच कल्पना मुचण्यांतले प्रयोजन काय? विरहकाळ संपल्यानंतरच्या शरद्वको (परिणतशरश्चंद्रिकासु इ.) यक्ष डोळे लावून बसला आहे तो कां ? विरहामुळे खंडित व अतृत राहिलेले शृंगारिक अभिलाष मीलनानंतर द्विगुणिततेने पूर्ण करावयाचे तर त्याला शरद् ऋतल्या चांदण्या रात्रीच कशाला हव्या होत्या? शापान्तानंतर मीलनमुख कायमचेच अनुमवावयाचे होते. शारदीय ज्योत्स्ना व रात्री यांच्यात रम्यता असते हे रसिकांना माहीत आहे. तथापि वर्षाच्या विरहा- नंतर होणान्या उस्मुक मीलनांत आकर्षण घ गोडी उत्पन्न होण्याकरितां शरदांतील स्वच्छ चांदण्याची मोठीची जरूर आहे असे नाही.

·यक्षकयानक रामायणांतून घेतले १८९ मन्यास्दो हि नारीगां अकालज्ञो मनोमवः । असा कालिदासाचाच न्याय आहे. उद्दाम काम काळवेळ जाणतो थोडाचा नग पक्षाला-अर्यात् कालिदासाला येशरत्काल माठविण्याचे व योजन्याचे काय कारण? पा सर्व प्रश्नाचे उत्तर रामक्रयेच्या तपशिलांत लपलेलें सांपडते. पहा : विरही राम प्रसवण पर्वतावर जाऊन एका गिरिगुहेत राहिला. ते गिरिभंग रंच व रम्य दिसत होते. कृष्णमेय आकायांत उत्पन्न व्हावा त्यामनाणे. गिरिशृंगमिदं रम्यं उत्तनं पार्थिवारमन इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युकमारता । या स्थळी चार महिने (वरात्रम्) काढावयाचे रामाने ठरविलें. तो वर्षा- ऋचा प्रारंमकाळ होता. आकाश पर्जन्यधारी कृष्णमेयांनी व्यात होऊ लागले- अयं स कालः संप्रातः समयोऽद्य जलानमः संस्य त्वं नमो मेयः संवृत्तं गिरिसंनिमः थापाण्डुजलदं माति कामातुरमिवान्दरन पावसाच्या पहिल्या सरी मुरू झाल्या. मग मेघांचा गडगडाट व विजांचा चकचकाट. कुटज फुलले. मिजणारी पृथ्वी जलस्पाने वाध्यबिंदु सोडूं लागली- M रामायण : अन्तस्तनिवनिर्धेयं सवेदननिवांवरन् नीलमेघाऽश्रिता दिइन् स्फुरन्ती प्रतिभाति मे मेघदूत : लिग्गंभीरपोपम् २ रामायण : क्वचित् दामामिसंस्दान् वगंगनसनुत्नुकान् कुटजान् पश्य सौमित्रे पुभिवान् गिरिसानुषु मेघदूत : स प्रत्यः कुटजनुनैः ३ रामायण : एका पारिल्लिा नवारिसरिस्टता मीवेव शोकसंठता नही वा चिति मेघदूत : मुंचदो यापनुपन आतां ही पारमाश्याचा मारमीची लश किंया पटना- ४ रामायण : प्रवामिनो पान्ति नराः स्व-देशान् मेघदून : यो दानि त्वरपति पपि भाम्पवान प्रोश्विानान .

·मेघदूतायर नवा प्रकाश ५ रामायण : संस्थिता मानसवासलुन्धाः प्रियान्विताः संप्रति चक्रवाकाः मेघदूत : मानसोत्काः संपत्स्यन्ते नमसि भवतो राजहंसाः सहाया. मूळच्या ओळीत चक्रवाकांच्याऐवजी राजहंस घातले एवढाच फरक. ६ रामायण : विद्युत्पताकाः सयलाकमालाः गर्जन्ति मेघाः समुदीर्णनादाः मत्ता गजेंद्रा इस संयुगस्थाः मेघदूत : सेविष्यन्ते नयनसुमगं खे मवन्तं बलाकाः रामायण : मेघामिकामा परिसंतपन्ती। संमोदिता भाति बलाकपक्ति: (या लोकावरील टीका : गर्भार्थ मेघधू अभिकामो यस्याः सा बलाकपंकिः।) मेघदूत : गर्भाधानक्षणपरिचयात् नूनमाबद्धमालाः ८ पुढे पावसाळ्याचे वर्णन. त्यांतील हा मेघांचा प्रवास पहा- रामायण : समुद्हन्तः सलिलातिभा बलाकिनो पारिधरा नदन्तः महत्सु शृंगेपु महाघराणां विनम्य विश्रम्य पुनःप्रयान्ति मेघदूत : खिनः खिनः शिखरिषुपदं न्यस्य गन्ताऽसियत्र (शिवाय) ककुभसुरमौ पर्वते पर्वते ते रामायण : आविष्कृत मेघमृदंगनादैः । वनेषु संगीतामिव प्रवृत्तम् मेघदूत : संगीताय प्रहतमुरजाः आतां अधिक कल्पना साहये दाखवीत न बसता मेघदूतांतील शापाची मुदत चारच महिने का व ती नेमकी कार्तिकांत म्हणजे शरद्कतच को संपावी याचे मूल-कारण पाहू. वर्षाऋतूचे चार महिने कामोद्दीपक.(किष्किंधाकांड ) त्यामुळे राम विशेषच अस्वस्थ. लक्ष्मण रामचंद्राला वारंवार समजावितो की कसे तरी हे पावसाळ्याचे चार महिने काढ-सहन कर.आणि शरत्कालाची वाट पहा. त्यानंतर सर्व इच्छे- प्रमाणे घडून येईल.

·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले . किष्किंधाकांड सर्ग २७ वा पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणः सलिलागमः । प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसंज्ञिताः ॥ कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत । इत्युक्त्वा न्यवसत्तत्र राधकः सहलक्ष्मणः बहुदृश्यदरीकुंजे तस्मिन्प्रस्रवणे गिरौं । शरत्कालं प्रतीक्षस्व प्रावृट्कालोऽयमागतः । ततः सराष्ट्र सगणं रावणं तं वधिप्यसि ।। शरत्कालं प्रतीक्षिप्ये स्थितोऽस्मि वचने तय । शरमतीक्षः क्षमतामिमं भवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः नियम्य कोपं परिपाल्यतां शरक्षमस्व मासांश्चतुरो मया सह । किष्किधाकांड सर्ग २८ या अयं स कालः संप्राप्तः समयोऽद्य जलागमः । संपश्य त्वं नमो मेधैः संवृत्तं गिरिसंनिभैः ॥ तस्मात्कालप्रतीक्षोऽहं स्थितोस्मि शुमलक्षण । शरपतीक्षः क्षमतामिदम् मवान् जलप्रपातं रिपुनिग्रहे धृतः ॥ पावसाळ्याचे चार महिने कसेतरी कंठून शरत्कालाची म्हणजे कार्तिक महिन्याची प्रतीक्षा करण्याचा उल्लेख (कि. २६-२७-२८) या तीन सर्गात अकरा ठिकाणी पुन्हा पुन्हा आलेला आहे.' पावसाच्यानंतर घरात सीतेचा शोध लागून पुनर्मीलन होईल या अपेक्षेत असणाऱ्या रामायणांतल्या रामाचेच चित्र कालिदासाने आपल्या यक्षाकरिता निवडून घेतले आहे. त्यामुळे कालिदासाचा शापान्ताबाबतचा श्लोक या काळाशी कसा मुसंगत जमतो पहा. 'शापांतो मे भुजगशयनात् उत्थिते शाङ्गपाणी १. शिवाय, घरवारो वापिकामासाः गता यशतोपमाः।मम शोकाभितप्तस्य त्या सरता अपश्यतः॥असे चार महिन्यपि उल्लेस जित्येक भाडेत. २या भोकात मलेसिडेत्या कार्तिकी म्हमने जोधिनी एकादशीचा उपयोग अचमदिरसे की मशमदिवसे या वादाच्या निगंगकरिता करीत असतात. कार्तिकी एकादशीच्या भाषी पार मरिने पाहिजेत गएन भाषादाचा प्रथम दिग्स असा उनिबाद कोजन करतात. तरी दिवस घुम्तातच ! शिवाय भुजगापनाद उदित पा सतिमातमीचा अर्थ समारती. हाच भसा नसून त्यानंतर केशांतरी माह होतो. सारांश. कारिामाने है पर महिने। मोगन पातटेड नम्न तारीने, पर्जन्मबारपाकनि पानटेने मादेन, मामा पनि प्रतिपादनाररून कडून पेठ, त्यामुळे प्रामपा पागोष देत नाही. Tz हि मिने.

·१९२ मेघदूतावर नवा प्रकाश रामायणांतील प्रिया-मीलनाबाबतच्या गद्य व.अविकसित कल्पना कालि- दासाने अधिक सुंदर व काव्यपूर्ण केल्या इतकेच. कार्तिकांत हे नष्टचर्य-विरहाप संपेल असे म्हणण्याऐवर्जी भगवान् विष्णु शेषनिद्रेतून जागे होतील तेव्हां असा काव्यसुंदर प्रयोग कवीने वापरला आहे. पण विष्णूची शेषनिद्रा तरी कवीला अवचित कां सुचावी ? त्याचेंहि कारण रामायणच असले पाहिजे. पावसाळ्याच्या वर्णनाचा किष्किंधाकांडांतील (२८.२५) हा श्लोक पहा. निद्रा शनैः केशवमभ्युपैति । द्रुतं नदी सागरमभ्युपैति दृष्टा बलाका धनमम्युपैति । कान्ता सकामा प्रियमभ्युपैति ॥ विष्णूला निद्रा येणे ही पावसाळ्याच्या आरंभाची खूण रामायणानें वर्णिली होती. त्याचे दुसरे टोंक-विष्णु निद्रेतून जागा होणे ही पावसाळ्याच्या समाप्तीची खूण कालिदासाने उचलली! रामकथेच्या माययोटांतून मेघदूताचा जन्म कथानकाखेरीज शब्दसाम्ये व कल्पना सादृश्ये तर कितीक आहेत. सबंध विस्तार या प्रकरणाच्या ओंजळीत मावण्यासारखा नाही. फक्त काही निवडक उदाहरणे येथे नमुना म्हणून दिली आहेत. तथापि या शितावरून भात शिजलेला आहे एवढेच नव्हे तर त्याचा शुभ्र व सुवासिक तांदूळ वाल्मीकीच्या कोठारातून आणलेला आहे हे सहज समजून येईल. रामायणाच्या मायपोटांत्न मेघदूताचें बालक जन्मलेलें आहे एवढेच नव्हे तर ते त्याच माउलीच्या दुधावर पोसलेलें व अंगा-. खाद्यावर वाढलेले आहे. तोंडावळा झाकत नाही. प्राचीन टीकाकारांना हे रहस्य माहीत होते. मल्लिनाथाचा अभिप्राय वर दिलाच आहे. पूर्णसरस्वती या मार्मिक दाक्षिणात्य पंडिताच्या विद्युल्लता नामक टीकेंतलें अवतरण प्रकरणारंभी दिले आहे. त्यांत यक्षवृत्तांत हे सीताराघववृत्तांताचे प्रतिबिंब होय हे मत किंवा ही माहिती स्पष्टपणे नमूद आहे. इति केचित् या पदावरून त्याच्यादि पूर्वीचे टीकाकार असेंच समजत होते असा दाखला मिळतो. जुना टीकाकार दक्षिणावर्त (सुमारे १२ वें शतक) याने आपल्या टीकेंत असाच अभिप्राय जागोजाग प्रकट केला आहे. सारांश, मेघदूतातील कथानक व सामुग्री सर्वस्वी रामायणांतील आहे. त्यामुळे कालिदासाचा कमरपणा होतो असे नाही. त्या सामुग्रीवर त्याने जे काव्यसंस्कार केले त्यात त्याचे स्वतंत्र कर्तृत्त्व दिसून येते, याबद्दल वाद असण्याचे कारण नाही. त्याचे रामायणो- पजीवित्व जे या ठिकाणी कटाक्षाने प्रस्थापित करण्यात येत आहे ते येवढेच 'दर्श- विण्याकरिता की मेघदूतकाव्यांतील कथानकाची चौकट जर रामकथेतील आहे,, तर स्थळहि त्याच चौकटीतले नसेल काय ?

·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले १९३ %3D %3D मेघदूतावर रामायणाचे ऋण केवढे मोठे आहे याची कल्पना येण्याकरितां खालील कोष्टक बनवून दिले आहे. मुख्य समीकरणे राम - यक्ष सीता = यक्षपत्नी मारुति मेघ रामाचा संदेश = यक्षाचा निरोप चित्रकूट रामगिरि दक्षिण 3 उत्तर रावणनगरी लंका कुबेरनगरी अलका हनुमानाचे उड्डाण = मेवाचा प्रवास आतां कथानकाचा तपशील पहा : रामचंद्रावर कैकेयीचा कोप → यक्षाला कुबेराचा शाप रामाच्या नशिबी वनवास →यक्षाच्या नशिबी वनवास रामाचे एकांतस्थळी गमन → यक्षाचा एकांतवास सीवा-विरह →प्रिया-विरह सीता-वियोगाचे एक वर्ष →यक्षपलीवियोगाचे एकच वर्ष त्यांतले शेवटले चार महिने पावसाळ्याचे →शेवटले चार महिने पावसाचे . पावसाळा संपल्यानंतर शरत्कालांत पावसाळी चार महिने कमेघसे कंटून रावणवध कस्न सीता-प्राप्तीची अपेक्षा शरद्कदंत प्रियामीलनाची अपेक्षा रामाचा विलाप, अधीरता व → यक्षाचा विलाप, अधीरता व उन्मादावस्था उन्मादावस्या रामाची विकलता, विरहकृशता व → यक्षाची तीच स्थिति अनुकंपनीय स्थिति राम मास्तीला मुद्रिकेची खूण देतो →यक्ष मेघाला गुप्त गोष्टीची खूण सांगतो. रामदूत →मेघदूत काव्य-कर्जाचा हा खाते उतारा पाहून शंका उरत नाही. हे कान्य-ऋण लवकर उमगत नाही याचे कारण ने कालिदासाने स्वतंत्रपणाने, आत्मसात् कस्न व चातुर्याने वापरले आहे म्हणून. अर्थक्षेत्राप्रमाणे काव्यक्षेत्रांत देखील भांडवल नुसते पडून राहून त्याचा काय उपयोग! भांडवल खेळते पाहिजे. ते उत्पादनाकरितां आणि सर्वांच्या हिताकरितां वापरले गेले पाहिजे. कालिदासाने जेव्हां रामचरित्राचे १३] ·मेघदूतावर नवा प्रकार भांडवल मेघदूताकरितां अद्भुत रीतीने वापरले, त्यावेळी त्या आद्यकवीच्या आत्म्याला आनंदच झाला असेल. उदात्त व उदारधी लोकांच्यामधील असली देवषेत्र प्रेमाची असते–'निर्व्याज' असते. कर्ज देण्यांत धनकोचा मान आणि कर्ज घेण्यांत ऋणकोला भूषण असा हा व्यवहार आहे. असली कर्जे देणारे धन्य व घेणारे धन्य, कालिदासाच्या एका मार्मिक उपमेची येथे आटवण होते : वहस्रगुणमुत्स्रष्टुं मादत्ते हि रसं रविः कालिदासाने रामायणांतला ऐवज उचलला तो वाढवून-खुलवून रसिकांना परतफेड करण्याकरितां. कालिदासाने यक्षाला अनामिक का टेवला याचे कारण आतां कळते. रामाचाच यक्ष केलेला. त्याला दुसरें नांव देण्यात राम काय राहिला ? यक्षाचें नांव गुलदस्तांत ठेवणेच भाग होते. तेच कालिदासाने केले. त्याने मुरवातच अशी केली- कश्चित् कांताविरहगुरुणा स्वाधिकारात् ममत्तः हा मेघदूताचा नायक शेवटपर्यंत ‘कश्चित् 'च राहिला! मात्र त्यामुळे काव्याची गूढरम्यता वाढली खास. त्याचप्रमाणे या काव्याचे खरे नांव कोणते ? मेघदूत की मेघसंदेश ? दुसरे नांवहि प्रचलित आहे-विशेषतः दक्षिणेत. पहिले नांव अधिक समर्पक, अधिक अर्थपूर्ण यांत शंका नाही. या काव्याच्या मुळाशी दौत्याची प्राणभूत कल्पना असल्यामुळे त्याचे मुळांतले खरे नांव 'मेघदूतम् ' हेच असलें पाहिजे, असें आतां निश्चयाने म्हणता येते. या काव्याच्या मागोमाग य चालीवर जी कित्येक दूनकाव्य रचली गेली त्यांच्या नामकरणावरुनदि हाच निष्कर्ष दृढ होतो. मेघदूत हे आध्यात्मिक रूपक नाही एक उत्तरीय पंडित वासुदेवशरण अग्रवाल (काग्री विश्वविद्यालय) यांनी मेघदूतकाव्यांत गूढ आध्यात्मिक अर्थ भरलेला आहे असा अभिनव सिद्धान्त मांडला आहे. [मेघदूत : एक अध्ययन-राजकमल प्रकाशन] मेघदूत काव्य क्या है ? भारत की देवमातृक भूमि पर श्रृंगार और आत्मा के चैतन्य की परिपूर्ण भाषा है।...उनके (कालिदासके) हार्थोमें मेघदूत जहां एक ओर शृंगार और यौवन का परिपूर्ण काव्य है वहीं वह शिवात्मक चैतन्य की प्राप्तिका भी संकेत देता है। ... मेघदूत काव्यमें कविने स्थूल भोगप्रधान जीवन और सूक्ष्म अध्यात्मसाधन इन दोनों अभिप्रायों का साथ-साथ उल्लेख किया है । इत्यादि. सारांश, मेघदूत हे जीवात्मा व शिवात्मा यांच्या भेटीचे एक रूपक आहे, असे त्यांचे म्हणणे आहे. सदरील ग्रंथांत पांडित्याचा प्रकर्ष आहे यात शंका नाही. तथापि हा पंडित लेपक कालिदासापर एक प्रकार अन्याय करीत आहे, असे ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले बाटल्यावांचून रहात नाही. कालिदास स्वतः शिवमत्त किंवा तत्वज्ञानी होता की नाही हा मुद्दा स्वतंत्र आहे. तथापि त्याने आपल्या ललितकाव्याची उभारणी अध्यात्माची बैठक मनांत ठेवून केली असेल असे म्हणण्याला मन धजत नाही. कुमार-संभवांत प्रत्यक्ष शंकरपार्वतींच्या परिणयकथेत जो कवि आत्यंविक गाराची वर्णने करण्यांत रंगतो तो कवि बोलूनचादून विलामप्रिय यक्षदांपत्याच्या विप्रलंम. गारांत अध्यात्माचे डोस पाजीत दसेल, अशी कल्पना करवत नाही. किंबहुना कामातुर यक्ष-जोडप्याच्या विरहमीलनाची ब्रह्मात्मैक्याच्या कल्पनेशी सांगड घालण्या- इतका कालिदास लिष्ट किंवा अरसिक कवि नव्हता, असे म्हणता येईल. प्रस्तुत प्रकरणांत मेघदूताची कथा, प्रसंग व मांडणी रामायणावरून केलेली आहे हे सप्रमाण दाखविले आहे. त्यामुळे वर या आध्यात्मिक' सिद्धान्ताला अधिकच धका बसतो, हे स्पष्ट होईल. एखाद्याच्या विरहव्याकुल मनोवस्येचें रम्य, हृदयस्पर्शी व रसमरित भावचित्र रेखाहन त्या त्या भावना जागृत करणे एवढाच कालिदासाचा उद्देश होता. मेवदूतांत अध्यात्न पहाणे समर्थनीय ठरणार नाही. तसे कोणाला मानावयाचे असल्यास त्याने मानावे. पण कालिदामाचा तो हेतु नव्हता, हे मेघदूताच्या वर सिद्ध कलेल्या रामायणोपजीवित्वावरून स्पष्ट होण्यासारखे आहे. मेघदूत 'आत्मानुभवी' काव्य नव्हे त्याचप्रमाणे मेघदूतकाम्य हे कवीने स्वचरित्रांतील तत्सदृश घटनेवर आधारून म्हणजे आत्मानुभवावरून लिहिलेले आहे, असे तर्क कित्येकांनी केले आहेत. परंतु प्रस्तुत प्रकरणांत अमर मेघदूत रामकथामृतावर पोसलेले आहे, हे उलगइन दाखविले आहे. रामायणावरूनच ते मुचले व रचलें, ₹ पाहिल्यानंतर आत्मानुभवा- संबंधीचे तर्क निर्बल वाढू लागतात. वर्णिलेल्या सर्व घटनांचा अनुभव कवीला यथा- तम्यतेने आलेला असतो असे नाही ! योडीशी चुणूकनुदां पुरेशी होते. कल्पनाशचि परचिचप्रवेशाची पानता है कवींचे मुख्य मांटवट होय. मंघदूताची काल्पनिकता' रचनेत आहे, कयानकांत नाही अशा रीतीने कविपरंपरा व काव्यतत्वाचा विकास या दृष्टिकोनांदन मेय. वाचा इतिहास व भूगोल यांची छाननी आवस्यक आहे. कार्यकारणभाव में कोगत्यादि शाखाच्या प्रगतीचे मर्म ते त्यामुळे उलगडते. साहित्य अकादमीटने मेघदूताची अधिकृत सरकारी आप नुकतीच प्रमिट झाली आहे (डॉ. मुखील कुमार दे पांनी संपादित केलेली). त्यांत स्पल-निधपाया भौगोलिक प्रभार सालील शेरा यादलतो: Sorco scholors bare concerned themselves with the idcotification of the Yakas dirams and the route prescribed for ·मेघदूतावर नवा प्रकाश the cloud; but the question is one of historical or Geographical rather than Literary interest, and has only an Indirect bearing on the approciation of the poem itself. The predomi- Dantly imaginars character of the poem should not also be forgotten. --Introduction p. XXX संपादकांनी मेघद्तांतील स्थळांचा व मेघमार्गाचा निधय करूं पहाणाऱ्या संशोधकांना दिलेला हा दोरा यापूर्वी कितपत योग्य असेल तो अयो; तथापि प्रस्तुत संशोधनांत मेघदूताची जी पूर्वपीठिका दाखविली आहे त्यावरून अशा त-हेची टीका खासच योग्य ठरणार नाही. भौगोलिक, ऐतिहासिक य वाड्मयीन असे मेघदूताचे तीन अलग तुकडे पाडणे जितकें अशक्य तितकेंच अनुचित. स्थलनिश्चयाचा प्रश्न जितका भौगोलिक ऐतिहासिक तितकाच तो काव्यविषयक मानशी संबद्ध आहे. या काव्याचा आस्वाद घेण्याकरितां त्याची भौगोलिक व ऐतिहासिक भूमिका कळली पाहिजे. त्यांतील स्थळांचा कान्यविकासाशी व रसास्वादाशी निकटचा व जिव्हाळ्याचा संबंध आहे, हे आतापर्यंतच्या विवेचनावरून स्पष्ट दिसण्यासारखे आहे. तसेच संपादक वरील उताऱ्यांत म्हणतात त्याप्रमाणे मेघद्त मुख्यतः काल्पनिक आहे हे म्हणणे बरोबर नाही हे आता वेगळे सांगावयास नकोच. दक्षिणावर्ताने तर स्पष्ट अभिप्राय दिला आहे. इ६ खलु कविः सीतां प्रति हनूमता हारित संदेश हृदयेन समुद्रइन् तत्स्थानीय नायकनायिकाद्युत्पादनेन संदेशं करोति । सारांश, आधुनिक टीकाकारांची प्रचलित समजूत आहे त्या अर्थाने हे काव्य 'काल्पनिक ' नाही. ते रामायणावर आधारित, अधिष्ठित, विकसित व पुष्ट झालेले आहे. एवढेच काय पण प्राय. मेघदूतांत अशी कल्पना अगर भूमिका कचितच आदळेल की, जिचे सादृश्य अगर मूळ रामायणांत सांपडणार नाही! मात्र हे वाल्मीकीचे विखुरलेले सौंदर्यकण वेचून, पचवून, जुळवून स्वतःच्या दिव्य प्रतिभेच्या मुशीत ओतून में एकजिनसी प्रमाणबद्ध व हृदयंगम असें स्वतंत्र भावकाव्य निर्मिले त्याचे सर्व श्रेय कालिदासाचे आहे, त्याला त्याने में रूप दिले आहे त्यांत त्याची खरी 'काल्पनिकता' आहे! मेघदूताचा मूलाधार रामायण याचा आम्हाला 'शोध' लावावा लागतो, हाच कालिदासाच्या स्वतंत्र प्रतिमेचा पुरावा होय. हीच कालिदासाची किमया. याचे नांव योजकता व रचनाचातुर्य. प्रतिभेच्या.झिलईनें जुन्याचे नवें होतें तें असें. म्हणून आम्ही प्रारंभीच्या नांदीत म्हटले आहे की, वाल्मीकीच्या घरटयांत रामकथेच्या चान्यावर आपल्या मेघदूतरूपी अर्भकाचें संवर्धन करीत असूनहि आमचा कवि-कोकिल परभृत' भासत नाही! तो लोक असा- ·यक्षकथानक रामायणांतून घेतले १९७ कूतन् सुमधुरं 'मेघ' पीतरामझ्याजलम् । कोकिलः स स्वयंप्रज्ञः परभृत् नैव भासते ।। -नांदी लोक ९ वा यक्ष हा विरही रामाचा काव्यभूमीतला अवतार किंवा ऐतिहासिक रामाचे काव्यरसांत पडलेले प्रतिबिंब. इतिहासाची पुनरावृत्ति होत असते असे म्हणतात, पण थोडथोड्या फरकानें. History repeats itself but with variations. कालिदास आपलें मेघदूत रचीत होता त्यावेळी जणूं काव्येतिहासाची पुनरा- वृत्तीच घडून येत होती. कालानुरूप वेष व रूपें बदललेली होती इतकेंच. वाल्मीकीचा झाला होता कालिदास, रामाचा झाला यक्ष, सीतेची झाली यक्षपत्नी आणि चित्रकूटाचा झाला रामगिरि ! मेघसंनिभ मास्तीचा बनला मेघ. फरक एवढाच झाला की, तो रामदूत दक्षिणेला गेला आणि हा मेघदूत उत्तरेकडे चालला आहे! पण त्यांतहि मौज ही की, या दोघांची निघण्याची जागा जवळजवळ' एकच ! मेघदूतांत राम घेतला मग त्याला रहाण्याकरिता त्याचे स्थळहि घेतले यांत शंका कसली ! वाचकहो, हाच रामगड म्हणजेच पूर्वीचा ऐतिहासिक चित्रकूट. याच्या माथ्यावर अद्भुत हाथिफोड गुहा आहे तेच रामायणांतले ऋक्ष-विल. येथे किंवा आसपास राम, लक्ष्मण, सीता राहिली. येथेच हनुमानप्रमृति वानर सीता- शोधार्थ आले होते. या स्थळीच ते 'स्निग्ध छायातर' होते. येथेच राम राहिलेले अनेक आश्रम होते. या ठिकाणीच रामाची पावले उमटली. इथल्याच पुण्योदकांत जनकतनयेनें स्नान केले. याच उंच पर्वतावर शाप-निर्वासित यक्ष येऊन राहिला. याच्याच उतुंग शिखरावर आपादांतल्या एका दिवशी त्याने टक्कर मारणारा मेघ पाहिला. हा मेघ पाहूनच प्रकृतिकृपण यक्षाला त्याला दूत बनविण्याची कल्पना मुचली. आणि रामायणकर्त्याने ज्याप्रमाणे मेघसंनिभ रामदूत हनुमानाला रामाचा निरोप घेऊन सीतेकडे धाडला त्याच चालीवर कालिदासानेंहि यक्षसंदेश घेऊन त्या मेघदूताला यक्षप्रियेकडे धाडण्याचा मनसुवा रचला आणि येथेच तो अमलांत आणला। * ★ १. रामगिरि किया रामगड हा क्षार्वताचा भाग. या ऋक्षपर्वताच्या लगतच ना मन परत. या महेंद्रगिरीच्या शिखरावरून हनुमानान लेकेला जाण्याकरिता उदाग केलें. (गमायण, शिकिपाट : सर्ग:० ते ६७ ६ मुराड सर्ग १ला.)

·झोत ८ वा मेघदूताची जन्मकथा -- रामस्य चित्रक्टोऽसौ तेन रामगिरिः कृतः । तुंग शैलं तमाश्रित्य स्फूर्तिः श्लोकत्वमागता ॥ नांदी, श्लोक ६. फार प्राचीन काळची गोष्ट. कदाचित् खिस्तपूर्व काळांतलीहि असेल. उज्जयिनीकट्टन पूर्वेच्या बाजूला-विंध्याच्या कडेकडेनें ऋक्षवान् पर्वताकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एक मध्यमवयीन प्रवासी मार्ग आक्रमितांना दिसत होता. नर्मदेच्या उत्तरतीराने विदिशा, अमरकंटक इत्यादि परिचित रमणीय स्थळे ओलांडून तो आतां चित्रकूटाच्या (हल्लींचा रामगड) रोखाने निघाला होता. त्याच्या एका बगलेत वाल्मीकिरामायणाची पोथी होती आणि दुसऱ्या हातांत अर्धरचित रघुवंश होता. त्याची कांति तेज.पुंज होती. मुखश्री प्रसन्न-स्मितहास्यशोभित. डोळ्यांत विद्वत्तेचें तेज प्रतिबिंबित झालेले होते. तो भरवानीत नसला तरी हौस, खेळकर- • पणा व विलासप्रियता इत्यादि तरुण वयाच्या खुणा अजून मावळल्या नव्हत्या. त्याचा डौल गंभीर व आकृति आदरभाव उत्पन्न करणारी असली तरी हा गृहस्थ रूस नसून रगेल आहे असे वाटण्यासारखी त्याच्या चेहऱ्याची ठेवण होती. आपल्या कीर्तीची व गुणवत्तेची त्याला यथार्थ जाणीव होती हे त्याच्या धीरगंभीर हाल- चालीवरून स्पष्ट समजण्यासारखे होते. वाटेवरील विस्तीर्ण विध्याच्या वनांची यासंतिक शोभा पहात पहात ती हृदयांत सांठवीत तो पूर्वेकडे चालला होता. वाचकहो, तो प्रवासी म्हणजे प्रथितयश कवि कालिदास होता. त्याने विंध्याचा हा परिसर पूर्वी पाहिलेला नव्हता असे नाही. हा भाग तर त्याच्या खास प्रेमांतला-विशेषतः उज्जयिनी ते विदिशा, तेथील कानाकोपरा त्याला माहीत. गंभीरा, वननदी आणि निर्विघ्या अशा बारीकसारीक कुल्योपम नद्या देखील त्याला ठाऊक होत्या. जन्मभूमि नमली तरी निदान त्याचे बालपण या प्रदेशांत गेलेले होते. तो उज्जयिनी-विदिवोपासून अमरकंटकपर्यंत (= आम्रकूट) कितीकदा तरी गेलेला होता. ऋतुसंहाराचे वेळी त्याची प्रतिभा प्रथम जागृत होऊन 'लागली, त्या प्रारंभीच्या उदयोन्मुख अवस्त या रमणीय भूमागानेच त्याच्या हा मषन्तरचनंना वृत्तान्त भापीच्या सात प्रकरणांतील संशोधित सामुग्रीपर भारित मादे. यात प्रत्यक्ष माहितीच्या आगामी प्रत्यक्ष काय असेल होण्यापुरताच कल्पनेचा उपयोग केला आहे.

·मेघदूताची जन्मकथा काव्याला पहिला विश्य पुरविला होता! प्रयाग आणि अयोच्या पूर्वीच पाहून झाली होती. पहाण्याचा राहून गेला होता चित्रकूट पर्वत. म्हणून आतां रघुवंश-रचनेच्या संमयी व निमित्तानें थेट राम-प्रसिद्ध चित्रकूट गांठावयाचा होता. नाहीतरी त्याला एकदां प्राचीन दंडकारण्य आणि प्रयाग ते पंचवटी हा वनवासी रामाचा मार्गव वाल्मीकीनें वर्णिलेली ती ती स्थळं मुमक्ष पहायचीच होती. वय स्थळे प्रत्यक्ष वघण्याचा त्याचा शिरस्ता होता. शिवाय राम-सीतांच्या चरणरजांनी पवित्र झालेल्या स्थळांच्या दर्शनाची आकांक्षा मनांदन होतीच. रघुवंशांदल्या दशरयाचा मृत्यु समीप येऊन ठेपला होता. कैकेयीच्या अंगांत मंथरा संचारली होती. बाहेरून शृंगारलेली अयोप्या आंतून अस्वस्थ झाली होती. आणि उद्यां राजा होणारा राजबिंडा राम कोमलांगी सीतेसह वनवासाचा-दंडकारण्याचा मार्ग धरणार होता! तोच वनवासाचा मार्ग पहाण्याकरितां रघुवंशाची रचना यांदवून कालिदास घर सोडून बाहेर पडला होता. सरासरीने रोज त्या आरंभिलेल्या महाकाव्याचा एक सर्ग पुरा करावयाचा असा त्याचा पण होता. पण हा स्वतःचाच देत व बंधन त्याने या कारणास्तव बुद्धिपुर.मर शिथिल करून घेतले. चतुर कालिदासाने मनाशी विचार केलाः राम-स्य पाहून होतील, वर्गनालाहि उपयोग होईल. आम्राश्च सिकाः पितरश्च तृप्ताः । याप्रमाणे एकच किया द्वयर्यकरी होते आहे. मग कां न करावी ? वसंतस्तु ऐन भरांत होता. कालिदासाने बेत केला, चित्रकूट-पंचवटी- पर्यतची सफर कस्न पर्जन्यकाळ मुरू होण्याच्या आंत घरी परतावे म्हणजे झाले. कारण मेघ दिसू लागले, की दूरस्य पयिकांनी, वाट बघणान्या स्वग्रहाचा रस्ता लग- बगीने मुधारावा यांतले गोट औचित्य व दुहेरी ओढ त्याला चांगली ठाऊक होती. यो वृंदानि स्वरयति पधि प्राम्यवां प्रोपितानां मंद्रनिग्धेनिभिरवलावेशि मोक्षोपमुकानि कदाचित् घर सोडतांना त्याला कोगी प्रेमाचा लडिवाळ अहसरही घातला असेल. अगदी जायलाच का हवं! पुढेमागे नाही कां जातां गार !... पण एकदा कलावंताची सहर शिरल्यावर तो थांबतो योडाच. जो हिशेब मांडीत बसेल तो नादच नव्हे. ऊर्मि वोट दाखवील तो कवीचा रस्ता: चित्रकूटावर छोदिष्ट कालिदास चित्रपटावर जाऊन पोहोचला तेव्हां त्याचा आनंद गगनांत मावेना. साध्या सांवहि रम्पता पहाणान्या त्याच्या डोश्याना ज्यावेळी प्रत्पर निसर्गदेवतेने नरविलें हैं रमनीयवेचे माहेरपर दिमल त्यावेळी दो नमित व आनंदित माला. त्याचे संतःकरण वाल्मीकीरिम्पीमा वग्ने मम्न आले. प्रेममराने उचंगळडे. इतके दिरा रानापनांदी याने यानून चित्रपट पर्वत ·२०० मघदतावर नवा प्रकाश mean त्याच्या डोळ्यांपुढे उभा रहात असे. आतां चित्रकूट प्रत्यक्ष पाहून रामायणाची वर्णने त्याच्या डोळ्यापुढे नाचू लागली! रामायणाची व चित्रकूटाची भव्यता, उत्तुंगता आणि नैसर्गिक रमणीयता कालिदासाच्या एकदमच लक्षात आली. केवढे प्रचंड ते वृक्ष. आणि त्याना वेढणाऱ्या त्या लता. त्यांच्या गर्द झाडीतून सूर्यकिरणदेखील डोकावू शकत नव्हते. आणि क्वचित् आंत शिरत असले तरी चंद्रमरीचिवत् शीतल व मृदु होऊनच. विविधवर्णोच्या पुष्पांनी आणि शाखापल्लवांनी चित्र- विचित्रित दिसणारे केवदें त्याचें तें भव्य गगनचुंबी शिखर! त्याचे नांव चित्रकूट पडले होते तें उगीच नव्हे. तो उंच सरसावलेला सुळका म्हणजे जणूं भूदेवीचा आकाशपटावर लिहिण्याचा टांकच. भित्वेऽव वसुधां भाति कूटोऽयं दृश्यते शुभः हे वाल्मीकीने केलेले वर्णन कालिदासाच्या मनाला भिडले. त्याने त्या निमुळत्या शिखरावरचे आरपार ऋक्षविल अथवा स्रोतोरंध्र (हल्लीची हाथिफोड गुहा) पाहिले. त्यांतून ठिबकणारा निर्मळ निर्झर आणि त्याच्या निनादाने प्रति- निनादित होणारा आसमंतातचा डोगरभाग-हा भव्य निसर्गचमत्कार बघून तर त्याच्या आश्चर्याला पारावार राहिला नाही. त्याचा प्रवास व पर्यटन पुष्कळ झालेले होते. पण असें विलक्षण दृश्य त्याच्या पहाण्यांत नव्हते. तो जागच्या जागी खिळून राहिला. त्याच्याच दिलीपाप्रमाणे पण आश्चर्याने 'चित्राप्तिाऽरंभ इवाऽवतस्थे' असा तो दिङ्मूढ होऊन गेला. नित्यनये खेळ मांडण्याची नव्या निसर्गाची होस व पात्रता येथे प्रतीत होत होती. वसंतऋतूच्या प्रादुर्भावामुळे रंगांत आलेला हा अद्रिराज रंग खेळण्याच्या लालसेने या पोकळ गुहेची पिचकारी सज्ज करण्या- करितां प्रथम त्यांतून पाणी उडवून पहातो आहे की काय असा भास तो देखावा पाहून होत होता. सृष्टिदेवतेचे अंतरंग किती शुद्ध आणि रसाई असते याची साक्ष न' पर्वताच्या पोटांतून झिरपणारा तो स्वच्छ झरा, पहाणान्यांना पटवीत होता. वल्कले नेसलेल्या सीतेची करुणमूर्ति पाहिल्यापासून तर हे पाषाणहृदय द्रवीभूत झाले नसेल ना, अशी देखील कविकल्पना कालिदासाच्या डोक्यांत क्षणभर येऊन गेली. माथ्यावरच्या पठारावरून एक छोटी नदी कड्यापर्यंत वहात येऊन खाली अंग टाकीत होती, तो जलप्रपात तर प्रेक्षणीयच होता. ती कक्षाविलगुहा आंतून बाहेस्न दाट येतांनी वेढलेली होती. ते येत त्यांतील झन्याच्या पाण्याने ओले व हिरवेगार असल्यामुळे ते मोतोरंध्र 'सरस-निचुल' दिसत होते. गुहादाराच्या भासपासचे छायातरसुदां निझराच्या संयोगाने स्वाभाविकपणेच स्निग्ध म्हणजे मोले होत होते. मगळा देग्पाया हुबेद रामायणांत यर्णिल्याप्रमाणे होता. स्वमांत दिसलेली मुंदर स्त्री मागाहून सरोखरीच नजरेस पडावी, स्याप्रमाणे रामायणांत परिचित झालेले हे रमणीय स्थळ कालिदासाला आतां प्रत्यक्षात भेटत होते। A ·मेघदूताची जन्मकथा २०१ येथे केवळ मूक निसर्गच नव्हे तर बोलके प्राणि-जगतहि कालिदासाला भेटै लागले. त्याचे आवडते सगळे पशुपक्षी तेथे हजर होते. मत्त गजयूय होते. मोर होते. चंचल हरिणांचे कळप तर वाऱ्यासारखे इकडून तिकडे धावत होते. त्यांत बहुधा हिमालयाच्या परिसरांत सांपडणारे ठिपक्यांचे मृग पाहून तर कालिदास चकितच झाला. नानाविध पक्ष्यांच्या त-हेत-हेच्या संमिश्र आवाजांनी तो माग किलबिलून गेला होता. त्यांत त्याला प्रिय अशा कोकिळा आणि सारिका होत्याच. हंस होते, चक्रवाक् होते. त्या उंच पर्वतावरून समोवतालचा चारी दिशांचा देखावा किती स्वच्छ व लांबपर्यंत दिसत होता. पश्चिमेकडे-'किंचित् ' पश्चिमेकडे नर्मदेला जन्म देणारा भव्य अमरकंटक स्पष्ट ओळखू येत होता. त्याच्याच पलीकडे विदिशा आणि उज्जयिनी हे लक्षात आले. विकडूनच तर तो तेथे आलेला होता. पुन्हा निसर्गाच्या या सर्व सामुग्रीत वाऱ्याचे खेळ चालत. मुंग्यांनी आयत्याच पोखर- लेल्या वेढूंत शिस्न तो त्याची अलगुजें बनवी. मध्येच तो मंद वाहन पुष्पांचा सुगंध इकडून तिकडे नेई. त्यावेळी त्याचे गंधवाह हे नांव सार्थ होत अमे. मध्येच त्याच्या अंगांत येऊन तो सोसाटयाने वाहूं लागे. त्यावेळी शिखरांना आच्छादून टाकलेल्या वृक्षलवा गदगदा हलूडोलू लागल्यामुळे हा पर्वत नृत्य करतो आहे की काय असा भास होई. आणि अशा वेळी- मास्तोदूतशिखरैः प्रनृत्त इव पर्वतः । ही रामायणांतील नृत्याची मुंदर उत्प्रेक्षा कालिदासाच्या जिव्हारी नाचूं लागे. एकीकडे याल्मीकीच्या भव्य-मुंदर कल्पना आटवाव्या आणि त्याचवेळी स्वतःच्या नवनव्या ललितरम्य कल्पना सुचाव्या, असा नव्या-जुन्याच्या पाठ- शिवणीचा गोट खेळ त्याच्या मनांत सुरु झाला. तेथे अजूनहि तपश्चर्येकरिता राहिलेले कांहीं तापसी होते. तेथरे जंगली लोक व त्यांच्या मुग्धसिद्धांगनादि कचित् भेटत. हे मसंस्कृत व असंस्कृत लोक- या दोघांकडून राम-सीतांच्या रसभरित आख्यायिका ऐकावयाला मिळत. ते लोक बोट दाखवून मांगत : 'या प्रवाहांत जनकतनयेने स्नान केलें. इथे रामाचे आश्रम होते. तिथे रामाचे पाय लागलेले आहेत,'३०१०. एकीकडे कालिदामाच्या टोक्यांत रघुवंशाची रचना व रामायणाचे अनुरणन चालू होते आणि एकीकडे डोळ्यांपुढे ही रामस्थळे दिसत होती. सगळा रामकथेचा प्रमंगपट त्याच्या मनवयंपुढे फिर सागला. नित्राचा रंगभूमीवर रोज रामचरित्रांतले प्रवेश पाहन्यांत रंगून जाऊ लागला. पलुतः चित्रकूटावर वास्तव्य होते तोपर्यत राम आणि मीता एकत्र रहात होती. सीतावियोग मागाहून झाला, पंचवटीला गेल्यानंवर. पण पुढले रामायग- नंतरचा सीतादरणाचा वृत्तांत मनात घोळू लागल्यामुळे कालिदासाला चिपटा- :

·२०२ मेघदूतावर नवा प्रकाश HamamusmanasiumRIMIHIRainamaAROMONLINE HAmraMORMALAMMARounwRMINME- वर विरही रामच दिसू लागला. मनाच्या, विशेषतः कविमनाच्या गूढ व रहस्यमय कारखान्यात कधी कधी होते त्याप्रमाणे पुढचा धागा मागे ओढला गेला! पुढच्या अंकांतले प्रवेश आधींच्या अंकांतच दिसू लागले ! पावसाळा सुरू होण्याचे दिवस जवळ येऊन ठेपलेले होते. तो स्वतः बरेच दिवस गृहापासून अलग पडला होता. त्या एकांतवासांत त्या राम-स्थळी त्याला विरहव्याकुल मूर्ति दिसू लागली-रामाची, आणि त्याहीपेक्षा लंकेत दूरदूर असहाय स्थितीत पडलेल्या सीतेची. कारण दूरस्थ प्रियकरापासून अलग पडलेली विरहिणी हा पूर्वीपासून त्याच्या सहानुभूतीचा विषय होता. विलोचनेन्दीवरवारिबिन्दुभिः निपिक्तबिंबाधरचारूपहवाः निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः स्थिता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनास (ऋतुसंहार २-१२) विरहिणीची करुण स्थिति हा काव्यविषय पुढे मार्ग विस्ताराने उपयोग करण्याकरिता त्याने डोक्याच्या एका कोपऱ्यांत बाजूला पण जपून ठेवला होता. तो आतां जागृत झाला. राममय वातावरणांत आरंभापासून नाट्यप्रेमी कालिदासाला नाटके पहाण्याचा मनस्वी छंद होता. भासकवि त्याचा एक आवडता नाटककार. त्या काळी सर्वत्र भासाचा बोलयाला होता. विशेषतः त्याचे गाजलेले स्वप्नवासवदत्त गोड स्वप्नाप्रमाणे रसिकांचे प्यार बनले होते. त्याच्या खालोखाल चारुदत्त, अविमारक ही स्वतंत्र आणि प्रतिमा, अभिषेक ही रामचरित्रावर रचलेली नाटके रंगभूमीवर रंगत होती. भासाचा नाट्यप्रयोग सुरु आहे आणि प्रेक्षागृहात कालिदास नाही असे व्हावयाचेंच नाही.

·मेघदूताची जन्मकथा २०३ त्यावेळी वाल्मीकीया रामकथा ऐकू येत होत्या तर डोळ्यांना मामाची राम-दम्य दिसत होती! एखादा विषय डोक्यांद घोळत असावा, म्हणजे स्थलकालप्रसंगत्वाने त्याच्याशी निगडित किंवा सदृश अशा त्या विषयाभोवतालच्या कित्येक गोष्टी व स्मृति तरारून जाग्या होतात, हा तरलमनाचा धर्म आहे. आपल्या कवींचे येथे तेच होत होते. कालिदासाला रामायणांतील माल्यवान् पर्वतावरचा रामाचा पावसाळा व विलाप आश्वला. त्यांत आलं हृदयाचे कंदन होते. अधिकारच्युताची असहायता होती. त्यांचन विरहजनित उन्नादावस्या उत्सन प्राली होती. शाप, अपमान किंवा विरहासारखा दुःसह प्रसंग मोढवला की एकरें रहार्वेसे वाटते. आणि एकटें राहिले, की विरह अधिक दुःसह होतो ! असे हे दुष्ट रहाटगाडगें आहे पराक्रमी रामाची ती केविलवाणी अक्त्या वाल्मीकीने किती काम्यमयतेने रंगविलेली होती. एवटा राम पण ललाटलिस्वितापुढे दीन झाला होता. कितीहि योर झाले तरी अखेर माणच ना? त्यांचीदेखील प्रसंगविशेषी होणारी विकल ननोवस्या हा एक स्वतंत्रपणे हाताळन्यासारखा विषय आहे असे कालिदासाला वाटू लागले. बहुरंगी रामचरित्रांतला विरही रामाचा एवढाच 'नुक्हा' वेगळा काढून वर्णन केला तर?...नेहनींच्या प्रसंगवर्णनपर काव्यापेक्षा मनोविश्लेषणात्मक चित्ररेखनांत नवे सौंदर्य नाही का येणार!... कालिदास एकेक कल्पना लढवू लागला. तो भूभाग पूर्वीचा यक्षांच्या वसतीचा होता. तद्विषयक बौद्धवाङ्मयांतील कथा कालिदासाला माहीत होत्या. हा प्रदेश यचकिनरोरगसेवित हे त्याने रामायणांतहि वाचलेले होते. शिवाय यश आणि यक्षिणी यांच्यामोठाल्या कोरीव पायान-प्रतिमा करण्याची प्रया थेट मौर्याच्या कालापासून सुरू झालेली होती. ती पुढे वाढत जाऊन गुप्त सम्राटांच्या कारकीर्दीत कळसाला पोचली. 'चवाकांच्या जोडप्याप्रमाणे यक्षदांपत्य हैं निःसीन अन्योन्यप्रेमाचे प्रतीक समजले जात असे. कालिदासाच्या काळांत पक्ष- यक्षिणी हा शिल्पकारांचा एक आवडता विषय होता. हे पुढळे संपन्न नगरांदन, राजप्रासादांत व उद्यानात ठेवलेले असत. अशा सुंदर पिल्पकृति-यक्षांच्या आकृति कालिदासाने कितीफदां तरी पाहिलेल्या होत्या. कालिदानाच्या मनांत नकळत मुळगी चालली होती: एम्पाद्या व्यक्तीच्या . १. मात्र, मुग, कुसान पान काढाउने कसाचे सुंदर दगदी तळेही नमुरेम्पा नियम. बम्पे पहावयास साहदान. २. पासना कार मीन आहे. नवविवाहित दात्याल मदिनाना भयवित म्हट भो- हामिन्द्र मनुन चक्रवारव दम्पटी का अगामंत्र?

·२०४ मेघदूतावर नवा प्रकाश MarwaORHAMARIORIAINMENT InHewGIRIRIRI विरहावस्येचे भावचित्र हैं लहानसेंच का होईना, पण स्वयंपूर्ण कान्य होऊ शकणार नाही काय? पण तसे रामाचे चित्र म्हणून रंगवावे तर ते संपूर्ण रामचरित्राच्या दृष्टीने अपूर्ण दिसणार -तोकडे व अनुचित. एकवेळ खंडकाव्य करता येईल, पण एका सबंध ऐतिहासिक कथानकाचे ग्वंड कसे पाडणार! ऐतिहासिक व्यक्तीच्या चरित्रां- तला लचका तोडण्याची पद्धति तर रूढ नाही! मग रामाच्या ऐवजी काल्पनिक नायक-समजा क्ष किंवा यक्ष बनविला तर त्याचे नांव काय योजावे बरें? पण काय करायचे आहे नांवाशी (शेक्सपियर म्हणतो त्याप्रमाणे What is in a name?) मुद्दयाशीं गांठ हे मुख्य.भावचित्रणात्मक काव्यांत 'अ' च्या ऐवजी 'ब' ला विरह झाला म्हणून काय फरक पडणार आहे ? उलट नांव गुलदरतात ठेवण्यांतच अधिक रहस्य नाही काय? कालिदासाची औचित्यबुद्धि निवडानिवड करीत होती. यक्ष व यक्षस्त्रिया यांचे आत्यंतिक अन्योन्यप्रेम प्रसिद्धच आहे. एक अज्ञात यक्ष नायक म्हणून घेतला तर ? सीतेच्या जागी यक्षाची पत्नी? पण याचे प्रसिद्ध वसतिस्थान कैलासावरच्या कुबेरनगरीत-अलकेंत !-मग असेना ? निर्वासित रामचंद्राप्रमाणे त्यालाहि इकडेच दूर-दक्षिणेत आणावा. रामावर कैकेयीचा कोप ... यक्षाला कुबेराचा शाप ? जमले. यक्ष तर ठरला. त्याची विरहिणी प्रिया ठरली. ती तिकडे अलकेत राहील. अरे, पण त्या दोघांना जोडणारा सांधा कोणता? मुळांत रामाने सीतेकडे मारतीला धाडले होते. रामाची गोष्ट वेगळी. त्याला पवनपुत्र हनुमान दूत मिळाला. यशाला कोण मिळणार ! ही मोठी अडचण होती. कालिदासाच्या डोक्यांत एकच विचार घोळत होता! दोन दुरावलेले प्रेमिक-त्यांच्यामधील दुवा कोणता योजाया? मेघ जमू लागले आणि एके दिवशी खरोखरीच एक कृष्णमेघ येऊन त्या उच शिखरावर ओयंबला. त्याच्या गतीमुळे, बदलत्या आकारांमुळे सचेतन असल्याचा भास होई. वाटे हा जणू पर्वताला टकराच देतो आहे. मेघ हा चंद्रावरील डागाप्रमाणे असा गमतीदार पदार्थ आहे की, आपण कल्पना करावी तसा त्याचा आकार दिसू लागतो! हत्तींच्या कळपांनी गजबजलेल्या या पर्वतावरचा ढग कालिदासाला' हत्तीसारखा भासावा हे किती स्वाभाविक. दृष्टीपुढे दिसते ते मनापुढे नाचतें हैं जितकें खरें, तितकेंच मनी ते नयनी हेहि खरें. हा उलट सुलट वहाणारा अजब प्रवाह आहे. त्या मेघदृश्याने आणि त्याच्या गज-सादृश्याने कवाला मोहून टाकले. पावसाळ्याच्या आरंभापी सर्व चिन्हें प्रादुर्भूत होऊ लागली होती. तेथे १. दुलेनकरिता पहा : गजेश्च धनसनिभैः (रघु. ४.२९) मेघदूतात उलट म्हणजे गजाची उपमा मेघाला दिली आहे.

·मेघदूताची जन्मकया २०५ कालिदासाला दिसणारा, चित्रकुटाच्या उंच सुळक्याला धडका देणारा तो प्रचंड कृष्णमेघ हा जणूं वर्षाऋतच्या आगामी स्वारीतला आघाडीचा हत्तीच होता. वातावरण बदलून गेले होते-बदलत होते. दोन ऋतुंच्या मधील तो संधिकाळ होता-झटापट होती.सर्वांना ताप देणारा उन्हाळा उखडून टाकण्याकरितां एखाद्या कुशल सेनानी- प्रमाणे पर्जन्यकाळाने सर्व बाजूंनी आगाऊच तयारी आरंभिली होती. ज्याच्या जिवावर उष्णकाळ साऱ्या जगाला भाजून काढीत होता त्या सूर्याला त्याच्यापासून अलग पाडण्याकरितां दोघांच्यामध्ये त्याने मेघांचे काळे पाणीदार सैन्य उभे करण्याला सुरवात केली होती. मध्येच कचित् वीज चमके. वर्षावाची मोहीम सुरू करण्यापूर्वी पर्जन्यकाळ त्या लखलखीत पट्टयाने जणूं आपली कंबर बांधीत होता. जुलमी ग्रीष्माच्या मगरमिठीत सांपडलेली तप्त भूमि रावणाच्या अशोकवनिकेत पडलेल्या कृशांगी सीतेप्रमाणे दीन भासत होती. त्या उष्ण भूमीतून निघणाऱ्या वाफा म्हणजे पर्जन्यरूपी प्रियकराला वृष्टि मुरू करण्याकरिता केलेल्या खुणा किया संदेशच आहेत की काय असे वाटत होते. उन्हाळ्याची दाहकता सहन न झाल्या. मुळे जणूं त्यक्तवसना झालेली सृष्टिदेवता आतां पावसाळ्याकरितां हिरवीगार गडद चन्ने पुन्हा परिधान करण्याच्या विचारांत होती. विध्य-वनांतील हा परिवर्तन- चमत्कार पहाण्यांत कालिदास गुंग झाला. पण त्याचबरोवर या पावसाळी वाता- वरणामुळे त्याच्या मनांत एकप्रकारची अस्वस्थता, उदासवाणी छटा उत्पन्न झाली. घराची ओढ लागली. वनानि वैध्यानि हरन्ति मानसं समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः --ऋ०२८1९ बाह्य निसर्गाचा मानवी मनाशी किती घनिष्ठ संबंध आहे याची प्रत्यक्ष प्रचीति तो अनुभवीत होता. त्याच्या मनांत घोळणारा हा विचार थोड्याच वेळांत एका रमणीय लोकाचे रूप घेऊन प्रकटला. मेघालोके भवति मुखिनोऽप्यन्यथावृत्तिवेतः काश्लेषणीयनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे । पहाता पहातां कालिदासाच्या मनांत एक कल्पना चमकून गेली. संदेश घेऊन समुद्रावरून लंकेकडे आकाशमार्गानें संचार करणान्या रामदूत हनुमानाला रामायणांत चार-पांच वेळां मेघाची दिलेली उपमा त्याला एकदम आटवली... मेघाकडेच आपली कामगिरी द्यायला काय हरकत ! वो रामदत तर आपला मेव- दूत ! तीच कल्पना डोस्यांत घोळू लागली. इथले पर्जन्यधारी मेप अखेर उत्तरेला हिमालयाच्याच दिशेने जातात. मग मेघालाच दूत यनविलें वर! अरे, पण मेर पटला जड ! तो तर धूमभ्योतिःसलिलमस्तां संनिपातः। औचित्यभंग नाही ना ...मग ·२०६ मेघहताघर नवा प्रकाश miamernmenimummmmmmmmssuimusememHIMIRemememementi- - होणार ? रसिकांना आणि 'संभाव्यतेला धक्का बसेल की काय? पण काय हरकत आहे ? उन्मादावस्थेत अशा कल्पना कामिजनांच्या मनांत येतातच. रामायणांत रामाची नव्हती का अशीच अवस्था झाली? बस्स. दूताचे सोंग मेघालाच द्यावयाचे. एकटया पडलेल्या यक्षाची मेघाशी गांठ घालून द्यावयाची. वर्षाऋतूचा प्रारंम कामुकांना, विरहविव्हलांना उन्माद- कारक असा कविसंकेत आणि अनुभवहि आहे. पूर्वी विक्रमोर्वशीयाच्या चवथ्या अंकांत त्याने आपला नायक उर्वशीच्या विरहाने वहा झाल्याचे नाटयचिन्न रंगवि- लेलेच होते. पुरूरव्याला तरी सचेतन अचेतन यांतल्या भेदाचे कुठे भान राहिले होते? कालिदासाने त्याच्या तोंडी खालील लोक घातला होता : मधुकर मदिराक्ष्याः दस तस्याः प्रवृत्तिम् मधुकराला उद्देशून बोलणाऱ्या विरहवेड्या राजाच्या पुढची पायरी आतां कालि- दासाला सुचली. फक्त योडासा फरक करावयाचा होता. तिची बातमी कळण्याच्या ऐवजी आतां तिला बातमी कळवावयाची होती; आणि मधुकराच्या जागी मेघ घालावयाचा होता. या दुसन्या फरकांत अधिक भव्यता व सरसता होती. कालिदासाला किकिया कांडांतील वर्षास्तूच्या प्रारंभींचा रामाचा उन्मत्त विलाप आठवला: शक्यमंबरमारुह्य मेघसोपानपंनिभिः । कुटजार्जुनमालाभिः अलंकतुं दिवाकरः ।। 'मेघाला दूत बनविण्याची कल्पना सुचल्यानंतर यक्षाने त्याचे स्वागत र स्तुति करावी हे स्वाभाविकच होते. या स्वागतविधीकरितां कालिदासाने वरील लोकांतील 'कुटजकुसुमें' वापरली. अरे, पण हा अचेतन मेघ इष्टस्थळी जाणार कसा आणि संदेश सांगणार कसा?-पण न सांगेना! त्याचा मार्ग प्रेमवेड्या १. मेघ पाठविण्याची कल्पना अशक्य अतएव सौंदर्यहानि करणारी आहे अशी टीका भामहप्रभृति पौर्वात्यांनी आणि पाश्चिमात्यांनाहि केली आहे. लैला सुंदर नाही असे लोक मज्नूला सुनवू लागले तेव्हा तो म्हणालाः चष्मे मनु बायद दीद ! लैलाचे लावण्य तुम्हांला पहावयाचें असेल तर मज्जूच्या चम्म्यांतून तिच्याकडे बघितले पाहिजे. त्याप्रमाणेच मेघदूतातील अद्भुत कल्पनाचे सौदर्य अनुभवावयाचे असेल तर यस भूमिका प्रवेश करावयास हवा. मेघदूत विरहो- न्मत्ताच्या नजरेतून वाचावयाचे आहे. २. चीनमध्ये मेघाला दूत बनविण्याची कल्पना त्याच्या वाड्मयांत फार प्राचीन काळा- पासून दिसते. निस्तपूर्व तिसऱ्या शतकात होऊन गेलेल्या चू युआन या प्रख्यात कवीने या कल्पनेचा उपयोग केला आहे. त्याच्या खालील भोळीवरून संस्कृत मेघदूताची भाठवण झाल्या शिवाय रहात नाही, Ofloating clouds that swim in the heaven above Bear on your wings there words to him I love..एच्. ए. गाईल्स : History of Chinese Literature p. 119 ) .

·मेघदूताची जन्मकथा २०७ यशाच्या तोंडून वदविला म्हणजे काम मागत होते. आणि विरहोन्मच यक्षाने मेवाला संदेश सांगण्यांत जी थोडीफार असंमान्यता होती, त्याचा परिहार- इत्योसुक्यात् अपरिगणयन्, गुह्यफस्नं ययाचे कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाः चेतनाऽचेतनेषु ।। या यथोचित अर्थान्तरन्यासाने कालिदासाने करून टाकला. मेघाचा प्रत्यक्ष प्रवास न होवो, पण वाचकांचा प्रवास मात्र अलकेपर्यंत होतोच. तेच कालिदासाला साधावयाचे होते. त्याचा यक्षसंदेश मेघामार्फत अलकेला पोचण्यापेक्षा मेघदूताच्या द्वारा रसिकांपर्यंत जाऊन भिडण्याकरितां होता! पहिले खंडकाव्य रचणारा पहिला कवि नाही तरी खंडकाव्य रचण्याचा आतापर्यंत कोणीहिन केलेला प्रयोग कालि. दासाला एकदां करून पहावयाचाच होता. ती अभिनय कल्पना कित्येक दिवसांपासून त्याच्या डोक्यांत डोकावत होती. पण अजून जमले नव्हते. कोणत्याहि गोष्टीला योग पावा लागतो हेच खरें: प्रचंड महाकाव्यांचे डोंगर त्या काळी होते. तसेच मुमापितांचे चमकणारे अल्पकहि होते. या दोन टोकांच्या मधला क्रीडाशैल अर्थात् मुवर्णमध्य त्याला साधावयाचा होता. ऋतुसंहाराचा एक त्रुटित प्रयोग त्याने करून पाहिला होता, पण त्यांत केवळ निसर्गच होता. माणूस नव्हता ! आतां त्याला दोघांची गांठ घालून द्यावयाची होती. अशा चक्रांत कालिदास होता. डोक्याच्या कुटल्यातरी एका खोल कप्प्यांत त्याला न कळत आंखणी चालली होती.... भल्या पहाटेस उठण्याचा कालिदासाचा ऋम होता.अरुणोदयाच्या मागोमाग सूर्यप्रमा फांकावी त्याप्रमाणे तो आणि त्याची प्रतिमा प्रमातकाळी लगोलग जागत होत असत. त्या प्रसनकाळी टोक्यांतली गुंतागुंत निपन विषयाचे करणयजुळणी महजतेने होते, असा त्याचा अनुभव होता. पश्चिमान् यामिनीयामात् प्रसादमिय चेतना (रघु०) त्या रमणीय चित्रकटावर कित्येक सुंदर कल्पना त्याच्या होत्यांत गर्दी पस्न सोटीत होत्या. पण संयमी कालिदासाने त्यांतल्या नेमक्या तेवन्याच निवडल्या. उपलब्ध झालेल्या अस्नमुदात्यांतल्या कित्येक कल्पनामुंदरी आपल्या लघुकाव्याच्या मर्यादित अंतःपुरांत नाम्यासारख्या नाहीत अशा नाइलाजाच्या हिशोबाने त्याने तगच टाल्न दिल्या. त्या ' टाकलेल्या' कल्पना एमाद्याने जमा केल्या असत्या तरी त्याचे नांव कवि म्हणून सर्वतोनुसी झाते अन् ! तेथे मुचोलला एका कल्पने- चा उपयोग त्याने पु र वंशांत फेला. चित्रकूटपत कालिागला मोटग गमतीचा दिसला. पानी यहाणारी कक्षविनाची उपमा तोटाची प्रचंड गुहा त्याला मन्नु रानदेलाच्या पाळ गळनाया तोटासारसी भागनी. उंच पयंत्र-पिसरे ही जणू ·२०८ मेघदूतावर नवा प्रकाश more त्याची शिंगे. शिखरावर ओथंबलेले कृष्णमेघ हा जणू शिंगांच्या टोकांना लागलेला चिखल. कालिदासाने तेव्हाच चित्रकूटवर्णनाचा हा श्लोक अर्धामुर्धा रचला देखील- धारास्वनोद्गारिदरीमुखोऽसौ । शृंगाप्रलमांधुदपप्रपंकः ।। पण मेघदूतांत त्याला चित्रकूट उमा करावयाचा नव्हता. रघुवंशाच्या १३ व्या सर्गात राम सीतेसह विमानांतून लंकेहून अयोध्येला परत यावयाचे होते. त्यांत या चित्रकूट-वर्णनाची योग्य जागा होती हे जाणून कालिदासाने पुढले दोन चरण जोडून तो अर्धवट राहिलेला श्लोक पुरा केला आणि मागाहून तेराव्या सगोतील स्थळवर्णनाच्या मालिकेंत तो बसयून दिलाः बमाति मे यंधुरगात्रिचक्षुः । दृसः ककुमान् इय चित्रकूटः मेघदूतात यक्ष हा काल्पनिक नायक निर्मिल्यामुळे चित्रकूट प्रकट न करतां चित्रकूटाची सामान्य रूपरेषाच फक्त देणे इष्ट होते. तेवदेंच नेमके कालिदासाने केले. ज्या हेतूने यक्षाचे नांव, प्रमाद, शापकारण इत्यादि गोष्टी टाळल्या त्याच कारणाकरिता रामगिरीचे अधिक वर्णनहि वगळले. कारण एकच. जरूर नव्हती त्याची. ललित भाव-काव्यांत कशालाही अडगळ? काव्याची श्रीमंती कवीच्या उधळपट्टीत नसून मितव्ययांत आहे। काही श्लोक व फेरफार कालिदासाने घरी परतल्यावर स्वस्थतेने केले असतील. कांहीं चमकदार कल्पनांच्या टिकल्याहि मागाहून लावल्या असतील. पण मेघदूताचा बराचसा भाग-मुख्य गाभा त्याने या चित्रकूटावरच्या वास्तव्यांतच योजला व रचला, यांत शंका नाही. हेच या काव्याचे जन्मस्थान. मूळ ठिणगी पडती इथेच. मग स्फोट होऊ लागला. पहिली वीज चमकली याच स्थळी. त्या प्रकाशात 'मेघदूता'चा पुढला मार्ग दिसू लागला. चित्रकूट हीच मेघदूताची यक्ष- भूमि-जन्मभूमि. प्रतिभेच्या उघडलेल्या शिंपल्यांत मध्यवती कल्पनेचा प्रथमबिंदु येथे पडला. थोड्याच काळांत त्याचे काव्यमौक्तिक बनले. कालिदासाचा उत्तरार्ध आधी पुरा झाला. कारण तोच काव्यमय भाग आधी स्फुरूं लागला होता. मग त्या कळसाला शोभेल असा पाया त्याने प्रथमपासून रचून त्याला बेमालूम जोडून दिला. रघुपतिपदानी अंकित अशा चित्रकूटाला त्याने रामगिरि ई सुंदर नांव योजलें. अतिपरिचयामुळे आतां रामगिरि या नावांत राम उरलेला नाही, ही गोए वेगळी. पण प्रथम चित्रकूटाला त्याने मेघदूत रामगिरि असे संबोधले, तेव्हां त्या नवीन नांवांतल्या नावीन्याने रसिकांची पहिली पिढी डुलली खास ! रामगिरीपासून हिमगिरीपर्यंत मेघांच्या संचाराची दिशा स्थूलमानाने त्याने लक्षांत आणली आणि त्याला अविरोधी असा आपला मेयाचा मार्ग मुक्रर केला.

·रामगड हाच रामगिरि ८१ अद्या दोन जाती आहेत. पैकी खोराकु लोकांमध्ये Saddam नांवाची एक जमात आहे. (इंपीरियल गॅझेटीयर पृष्ठ २३४ ३ पुढे) हा शब्द मूळ सिद्ध शब्दाचा अपभ्रंश असावा. हे रानटी लोक मेघदूताच्या कालाइतकेच हल्लींहि मागासलेले आहेत. त्याची कल्पना येण्याकरितां हलदारांचा एक छोटासा कारणापुरता उतारा देतो. Generally speaking the villagers were so timid that on arrival at the outskirts of a village was the signal for ageneral stampede and it was most amusing to find men, women and children attepting to hide themselves from our view in all sorts of odd nooks and corners. Most of the people are aborigines. They look very much 'like the Jundas and Oraons of Chota dagapur. They go by the name of Korwa. रामगड व भोवतालचा प्रदेश गोंडवनांत मोडतो. तेथे आजहि गोंड लोकांची पुष्कळ वस्ती याहे. तथापि त्यांच्याहि आधी प्राचीन काळी तेथे कोल लोकांचें राज्य होते. तेथे आर्य लोकांनी येऊन जेव्हां आपल्या वसाहती स्यापल्या त्या वेळी त्यांच्या संस्कृतीचा तद्देशीयांवर बराच परिणाम झाला. त्यांचा धर्म, रहाणी व माषा यांवर आयांची छाप पडली. त्यामुळे तेव्हांपासून वरेन लोक हिंदुधर्मात आले व हिंदीचीच एक पोटबोली (dialect) वोलू लागले. यानंतरच्या काळांत गॉड या प्रदेशांत आले व त्यांनी तेथील रहिवासी कोल लोकांना जिंकले व काहीना हांच्न दिले. (Hunter: Statistical Account of Bengal Vol. XVII p. 231). सुप्रसिद्ध रामायणसंशोधक श्री. आबा चांदोरकर यांनी गोंडवन भागांत जाऊन हिंढून दरीच माहिती गोळा केली आहे. ते सांगतात की, गोंड लोक स्वतःला रावणाचे वंशज म्हणवितात आणि रामचंद्राने आम्हांला आर्य किंवा हिंदुधर्माव भागले असे सांगतात. आपल्याकडे प्याममाणे हनुमानाचे देऊळ असते त्याप्रमाणे त्या मागांत प्रत्येक गांवांत दानुसी रावणाची मूर्ति असते. या मूर्ति दोन फुटां- पासून २५ फुटांपर्यंतच्या असतात. या रावणभूतींची दसन्याला पूजा करतात. यावरून या भागांत राम व रावणाच्याहि याख्यायिका किती प्राचीन काळापासून चालत आल्या आहेत, हे कल्न येते. १०. सरसनिचुलाव (मे. लोक १४):- निचुल याचा अर्थ सर्व टीकाकारांनी देवस किंवा देव असा दिला आहे. सद्भाळ असाहि एक अर्थ आहे. पण तोहि तितकासा जमव नाही. सरस म्हणजे पार तर ही वेताची झाडे एखाद्या वच्यादा किया मोन्याच्या काठी असतील.

·मेघदूतावर नवा प्रकाश MAHIMDMINIRMIRmstarameer तथापि एकंदरीत हा अर्थ समाधानकारक नाही. वेताच्या झाडांखेरीज रामगिरीची पुष्कळ वैशिष्टये असल्यामुळे एखादा प्रख्यात व जातिवंत कवि महत्वाच्या ठिकाणी- रामागरीचा निरोप घेण्याच्या प्रसंगी-वेतांचे वर्णन करीत बसेल असे वाटत नाही. सरस व निचुल या दोन्ही शब्दांचा अधिक सरस, समर्पक व खास अर्थ असला पाहिजे. आमचे एक अनुमान आहे. पण चित्रकूटावरचे प्रकरण झाल्याशिवाय त्याचे औचित्य लक्षात येण्यासारखे नाही. म्हणून ते नंतर सादर करूं. ११ लक्षण ९ संबंधींचे जंगली वस्तीसंबंधीचे विवेचन याहि मुद्दयाला लागू पडते. १२. रामगडवर घनदाट वृक्षांची गर्द झाडी आहे. हे लक्षण वर्णन करणाऱ्या पहिल्याच श्लोकांतले निग्ध व छायातरु हे दोन शब्द कालिदासाने काही खास अर्थाने व कारणाने योजले आहेत. त्यांचा उलगडा पुढे होईल, तूर्त रामगडभोवती अरण्य किती घनदाट आहे याची कल्पना देण्याकरितां श्री. हलदार याचे दोन उतारे नमूद करतो. रामगड व त्याच्याभोवतालचा भाग हा रानहत्तींचे वसतिस्थान आहे. अरण्य इतकें दाट आहे की, काही ठिकाणी सूर्यकिरणांनासुद्धा प्रवेश मिळत नाही! मधून मधून कमलांनी फुललेली सुंदर सरोवरे असून हैं जंगल विविध पक्षिगणांच्या संमिश्र आवाजांनी गजबजलेले असते. The forest was so thick that in same places the gun's rays could hardly penetrate through the foliage......the journey tas enlivened by the sight of beautiful lakes full of hilies and by the sweet blended notes of various kinds of birds as we marched through the jungles. (p. 380-2.) प्रचंड रामगड पर्वतावर दोनदोनशे फूट उंचीचे प्रचंड सालवृक्ष आहेत. साल वृक्षालाच यक्षधूप असे दुसरें नांव आहे. यांत राळ असते. रामगडवर व या भागांत प्रचंड साल वृक्षांचे वैपुल्य आहे. यावरून या परिसरांत यक्षांची वस्ती होती असे दिसते. यक्षधूप हे नाव त्याचे गमक होय. १३. मालक्षेत्र (मे० श्लोक १६)--रामागरीच्या नजकि असलेले व कालिदासाने उल्लेख केलेले मालक्षेत्र कोणते, हे अजूनपर्यंत संशोधकांना समाधान- कारकपणे सांपडलेले नाही. त्याचा शोध 'उदद्दमुख' या १४ व्या श्लोकांतील शब्दावरुन रामगिरीच्या उत्तरेला करतात. पण ते योग्य नमन मालक्षेत्र पश्चिमेच्या पाजूलाच असले पाहिजे हैं पुढे दाखविले आहे. रामगड डोंगर म्हणजे भोवतालच्या मैदानांवन मप्येच वर निघालेला मुळका आहे. या प्रदेशालादेखील 'रामपूर टप्पा' म्हणतात, हे ध्यानात घेण्याजोगे आहे. रामगट पर्वताची विंध्य पर्वतराजीची सांखळी मध्येच तुटलेली असून त्यान्या ·रामगढ हाच रामागरि पश्चिमेला विस्तीर्ण पठार आहे. त्यालाच नकाशांदन छोटा नागपूरचें पार असे नांव आहे. हे पठार संपतांच अमरकंटक पर्वत म्हणजे नर्मदेचे उगमस्यान लागवे व तेथपासून पुन्हा विघ्याची रांग थेट पश्चिमकिनाऱ्यापर्यंत जाऊन मिडते. म्हणजे रामगडहून पश्चिमेला अमरकंटकाकडे (आम्रकूट) वातांना मध्येच ते मोठे पवार लागते तेच किंवा त्यांत है मालक्षेत्र असले पाहिजे. या पठाराचा रामगडलगतचा प्रदेश पूर्वीच्या सिरगुजा संस्थानाचा पश्चिनमाग होय. हा माग शेती करण्यालायक आहे व तेथे शेती करतातहि. त्यामुळे 'नद्यःसीरोकपणनुरमि' हे वर्णन या नानाला जुळण्यासारन् आहे. ***The other table-land trends to the west and, opening out 83 it goes, forms the main area of cultivated land in the State (Sirgoja ). -इंपीरियल गॅझेटियर व्हॉ. १७, पृ. १७०. शिवाय, रामगडावर उभे राहिले आणि नजर फिरविली की सहजच पश्चिमे- कहे पसरलेल्या या मोकळ्या मैदानाचा रमणीय देखावा दृष्टीस पडतो. एवढेच नव्हे तर हवा त्वच्छ असली तर तेथून मव्य अमरकंटक (आम्रकुट पर्वत) सुद्धा स्पष्ट दिसतो असे म्हणतात. Ramgarh temple on the top of the hill - a magnificient place, whence may be seen the interminable bills of Chhuri- Habtin teprora, ard on a clear day, it is said, eren the famous Amarkantak. -~Archaelogical Survey of India. rol. mp.31 onwards. मेघाच्या प्रवासांतील रामगड हे पहिले स्टेशन आणि अमरकंटक हे नंतरचे 'स्टेशन ठरलें म्हणजे मधलें नालक्षेत्र हे या दोहोंच्या दरम्यान कुठेतरी असले पाहिजे हे उघड आहे. विल्सनसाहेद आम्रन्टलाच अमरकंटक मानीत असल्यामुळे मालक्षेत्र येयच म्हणजे उत्तीसगड प्रांताच्या उचर मागांत रतनपूरच्या उचरेस असावे असे मत त्यांनी व्यक्त केले आहे. ---The place here mentioned (Hal') must be somewhere in the vicinity of Tartu, the chief town of the northern half of .the province of डीगड The only modern traces that can be found of it are insplace called मारहा, a little to the north of रतनपूर हल्ली रतनपूरच्या उत्तरेला म्हणजे रामगडच्या पश्चिमेला में माल्डा नांवाचें ठिकाण आहे त्यालाच पूर्वी माल नांव असावें.माल्टा हे नांव 'माल'चे अपभ्रष्ट रूप दिसते. पण या बाबतीत तर्क करण्याचीहि नस्र नाही. कारण या भागांत पूर्वीच्या ......

·८४ मेघदूतावर नवा प्रकाश HIN- सिरगुजा संस्थानांत राहणारे खोराकु हे आदिवासी लोक माल धनी व महादेव यांना दैवत मानून त्यांची पूजा करतात. (डिस्ट्रिक्ट गॅझेट, छत्तीसगड पृ. २३४।५) यावरून या भागाला पूर्वी माल हैं नांव असावे, याबद्दल संशय रहात नाही. शकुन म्हणून उत्तरेला तोंड उदङ्मुखः याचा अर्थ कित्येक टीकाकार ‘उत्तरेच्या दिशेने जा' असा करतात, पण तो बरोबर बसत नाही. येथपासूनच उत्तर दिशेनें प्रत्यक्ष गमन करा- वयाचे असा अर्थ नाही-असणे शक्य नाही. कारण पुढच्याच १५ व्या श्लोकांत 'काहींसा पश्चिमेला जा आणि मग पुन्हा उत्तरेला जा' असा स्पष्ट दिशा-निर्देश केलेला आहे. ( किंचित् पश्चात् ब्रज इ.) काहीशा पश्चिमेला जर जावयाचे आहे, तर त्याच्याच आधी उत्तरेला जायला कोण सांगेल ? तेव्हां या दिशेच्या प्रश्नाचें हैं 'उत्तर' चूक आहे. येऊन-जाऊन उदङ्मुख आणि पश्चात् ब्रज यांच्या दरम्यान फक्त एक मालक्षेत्र लागते. पण या मालक्षेत्रांत (माळरान किंवा पठारी प्रदेश) असे काय विशेष आहे की, ज्याकरिता पश्चिमेला जावयाचे असून कालिदास उत्तरेला जायला मेघाला सांगेल? आधी उत्तर, लगेच बदलून पुन्हा पश्चिम आणि नंतर पुन्हा उत्तर-इतका द्राविडी प्राणायाम आणि आडवळशाचा मार्ग कशाकरितां ? कालिदास काही कारणावांचून याकड्या वाटेला जाणारा मंद बुद्धीचा किंवा गबाळा कवि नाही. साराश, मालक्षेत्राचा शोध रामगिरीच्या उत्तरेला न करतां पश्चिमेला केला पाहिजे. उदङ्मुख या शब्दप्रयोगानें फसून जातां कामा नये. उदङ्मुख म्हणजे उत्तरेकडे तोड वळवून म्हणजे रोख ठेवून म्हणजे अखेर उत्तरेला जावयाचे आहे हे ध्यानीं धरून उड्डाण कर, एपदाच अर्थ आहे. उद म्हणजे उत्तर या शब्दाची व्याप्ति अखेरच्या मुक्कामाची दिशा स्पष्ट करण्यापुरतीच मर्यादित आहे. शिवाय उद्ड्मुख हा शब्द उत्पत या क्रियापदाकडे जोडाक्याचा आहे. येथे ब्रज इ० गमनार्थी क्रियापद घातलेले नसून रामगिरीहून उड्डाण करण्या- चीच फक्त क्रिया निर्दिष्ट केली आहे. म्हणजे निघतांना अखेर उत्तर दिशा गांठा- क्याची आहे एवढीच पूर्वसूचना मेघाला करावयाची आहे, हे स्पष्ट आहे. म्हणून मालक्षेत्राचा तपास व स्थापना रामगिरीच्या उत्तरेला करतात, ते युक्त नव्हे. वस्तुतः माल पठार हे एक अप्रसिद्ध व मामुली ठिकाण आहे. मेघाच्या प्रवासांतलें तें कांही अपरिहार्य 'स्टेशन ' नव्हे. पादपूरणार्थक अव्ययाप्रमाणे, मेघ- मार्गाच्या स्थळनकाशात मध्येच बरीचशी जागा कोरी राहू नये एवढ्याकरिता फालिदासाने या माल पठाराचा उपयोग करून घेतला आहे, हे सहज कळण्याजोगें आहे. मेघदूताच्या कान्यकोठारांत काही भर पडेल असें या माळरानांत काहीच उगवत नाही ! या मालक्षेत्राविषयीं मेघदूत काव्यांत आपल्याला माहिती अशी ·रामगड हाच रामगिरि Mummmmome HMMMISHMIRMIRE एवढीच मिळते की, नुकतेच नांगरले असल्यामुळे हे क्षेत्र म्हणजे शेतजमीन सुगंधित झालेली होती. नांगरण्याची क्रिया आणि मुगंधाची निर्मिति हा कार्यकारण- भाव स्पष्ट आणि प्रतीत होण्याजोगा नसल्यामुळे वाचकाला या दोहोंच्या दरम्यान पर्जन्यवृष्टि झाली असली पाहिजे, अशी एक मनची कल्पना करून ती गृहीत घरावी लागते. तेव्हां कांहीं सुसंगत अर्थ या मालक्षेत्राच्या वर्णनांतून निर्धू शकतो. याखेरीज मालक्षेत्राचे दुसरे वैशिष्टय किंवा उपयोग काव्याला नाही. त्यांत विशेष काव्योपकारक्ता अशी दिसत नाही. शिवाय पावसाच्या पहिल्या सरीने तप्त भूमि तृत व शांत होणे आणि त्यापासून विशिष्ट प्रकारचा आल्हाददायक सुगंध दरवळणे हा जो अनुभवसिद्ध सृष्टिचमत्कार आहे त्याचा उल्लेख व वर्णन कालिदासाने खुद्द मेघदूतांतच अन्यत्र केलेले आहे. मग जवळजवळ अजागलस्तनवत् असलेला हा माल प्रदेश काव्यांत कसा घुसला? वाचकांच्या हे लक्षात येईल की, मधली मोकळी जागा भरण्याकरितां ही कवीची योजना आहे. रामगिरि आणि आम्रकूट या दोन स्थळांच्या दरम्यान जी मोठी तूट, पोकळी किंवा खड्डा पडत होता, तो भरून काढण्याकरितां धातलेली ही भर होय. मालक्षेत्र म्हणजे या दोहोच्यामधील दुवा. चांगले कवि क्षुद्र व सामान्य गोष्टींचाहि आपल्या कामाकरितां आणि कामापुरता कसा उपयोग करून घेतात, याचे हे मालरान म्हणजे उकृष्ट उदाहरण होय. हा माल-प्रदेश जर उत्तरेला असता तर उत्तर-पश्चिम-पुन्हा उत्तर असा वाकडा वळसा कालिदासाने खास घेतला नसता. त्याला जर मेघाला पश्चिमेकडे न्यावयाचे आहे (नर्मदा, विदिशा व उजयिनी यांच्या रोखाने) तर कवि या मामुली मालक्षेत्राकरिता दिशांची इतकी घालमेल कशाला करील? म्हणून मालक्षेत्र रामगिरीच्या पश्चिमेकडेच असणे अधिक संभवनीय आहे. तसे पाहूं गेलें तर मेघाला पश्चिमेकडे नेणे हीच मुळी वाकडी वाट आहे ! पण वाकडी वाट होते याची कालिदासाला पूर्ण जाणीव आहे. वक्रः पंधा यदपि भवतः प्रस्थितस्योत्तराशा (श्लोक २७) धडधडीत वाकडी वाट होत चालली आहे, हे लक्षात येऊन आणि खटकत असूनहि कालिदास तरीहि त्या मेघाला पश्चिमेकडे कां ओढून नेत आहे ? कै. शिवरामपंत परांजपे आपल्या सरस लेखांत (साहित्य-संग्रह भाग १) त्याचे कारण देतात: "या प्रश्नाचे असे उत्तर दिसते की, काही तरी कारणामुळे ही विदिशेच्या बाजूची वाट कालिदासाच्या विशेष परिचयाची आणि प्रेमाची असली पाहिजे. आपल्या मेघाला उत्तरेकडे जावयाचे आहे ही जाणीव कालिदासाच्या मनामध्ये जागृत असतांनाहि परि परिचिता त्या त्या वस्तू न राहविती धिरा' या उत्तररामचरितांतील रामाच्या वचनाप्रमाणे कालिदासाच्या त्या त्या चिरपरिचित स्थळांविषयींचा ओढा मेघाला उत्तर दिशेच्या ऐवजी ।

·मेघदूतावर नवा प्रकाश masuIIMImmersMRImammiewsDAI पश्चिम दिशेकडेच-विदिशा नगरीकडे आणि वेत्रवती नदीकडेच-ओढून नेत आहे ! 'सद्यः सीरोत्कषणमुरभिक्षेत्रमारय मालं । किंचित् पश्चाद् बज लघु- गतिर्भूय एवोत्तरेण' या ठिकाणी 'थोडासा पश्चिमेकडे चल, मग फिरून उत्तरेकडे जाशील,' असें कालिदास पूर्वमेघाच्या सोळाव्या लोकांत यक्षाच्या तोडून मेघाला म्हणतो; आणि नंतर आम्रकूट म्हणजे अमरकंटकपर्वत, रेवा म्हणजे नर्मदा नदी, विदिशा नगरी, चेत्रवती नदी इत्यादि ठिकाणांची एकामागून एक रांग सुरू होते. इतका या विदिशा नगरीच्या प्रदेशाकडे कालिदासाचा ओढा कां? आपली उत्तरेकडची वाट जराशी सोडून दे आणि पश्चिमेच्या दिशेला चल, असे कालिदासाने मेघाला कां म्हणावे ? " असल्या बारीकसारीक नद्यांचे कालिदास ह्या ठिकाणी मेघाला उत्तरे. कडे पाठविण्याचे थांबवून वर्णन करीत बसला आहे, याचा अर्थ काय? या प्रश्नाचे एकच समाधान आहे आणि ते उत्तररामचरितांत म्हटल्याप्रमाणे 'सत् तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः' हेच होय. निर्विघ्या आणि सिन्धु, गधवती आणि गंभीरा, या नद्या निर्मनोविकारबुद्धीच्या तुम्हां आम्हा लोकांना कितीहि बारीकसारीक असोत, परंतु कालिदासाला त्या फार महत्वाच्या वाटत असल्या पाहिजेत, असे दिसते. एरवी त्यांचें तो वर्णन करीत बसला नसता. "उत्पतोदड्मुखःसं" असे १४ च्या लोकामध्ये म्हणून झाले नाही, तोच लगेच "किंचित्पश्चाद् (पश्चिममागेन) बज लघु- गतिर्भूय एवोत्तरेण" या १६ व्या श्लोकामध्ये उत्तरदिशा खोइन मेघाला कालिदास पश्चिमेकडे नेत आहे आणि "वक्रः पंथा यदपि भवतः प्रस्थित- स्योत्सराशा" या २७ च्या श्लोकांत उत्तरेकडे जाणाऱ्या मेघाची ही जरी याकडी वाट होत आहे, तरीहि उज्जयिनी नगरीकडे जाण्याचा कालिदास मेपाला आग्रह करीतच आहे, यांत फालिदासाचे या प्रदेशावरील प्रेम स्पष्टपणे व्यक्त होत आहे. " प्रेम जन्मभूमीच्या यात्राल्यामुळे असो, किंवा चिरणहवागच्या पंधनाने असो, परंतु मुद्दाम याकडी याट फादन त्या यात्रेतील यारीक- सारीक नया यगैरेंचे वर्णन परीत यमणान्या कालिदासाचे त्या प्रांतायर भेम होते, असे अनुमान काढण्याला येथे निर्षियाद जागा आहे." या विचारसरणीउ परेंच तम्य आहे यात शंका नाही. कालिदामा प्रयम- पाम्प फनुगंधार विघ्पाशेयतीच विगलेले आहे. भाम्ही मार्ग दाखविलच आहे. ग्याला आपल्या समस्या विध्य-परियरातमी भारती ठिकाणे यस्य यांचे स्थल- समानुसार यर्गन फस्न पेग्याची हौस य संधि पाधायपाची होती, अरों दिगते. ती स्पाने साधी पणूनच मेपाचा मार्ग त्याने रामगाहून गुपीने यमारंभीच ·रामगह हाच रामगिरि पश्चिमेकडे वळविला व अमरकंटक, नर्मदादृश्य उरकून विदिशेला (हल्लीची मिलसा) भेट देऊन त्याला उज्जयिनीपर्यंत ओढले आणि अशा रीतीने आपला अंतःस्थ हेतु पूर्ण झाल्यावर मग त्याला उत्तरेकडे वळवून रीतसर इच्छित स्यळापर्यंत त्याची वजन लावली आहे. वर उल्लेखिलेल्या कारणासाटी व विदिशा, उज्जयिनी पांच्यासारखी उल्लेखनीय व काव्याला रंग चढविणारी स्थळे असल्यामुळे कालिदासाने पश्चिमेकडची वाट काढली हैं ठीक आहे. परंतु पश्चिमेकडे जावयाला निघण्यापूर्वी मालक्षेत्राला भेट देण्याकरितां उत्तरेला उगीच एक वाकडी वेलांटी घेण्याला काही सबळ कारण नाही. यावस्नहि माल रामगिरीच्या पश्चिमेलाच अनावे, या म्हणण्याला पुष्टि मिळते. वर चचिलेल्या कारणांसाठी कालिदासाने हा पश्चिमेकडचा वाकडा रस्ता पत्करला असेल. परंतु त्याबरोबरच हा त्याने वर्णन केलेला मार्गच मेघाच्या नैसर्गिक मागाशी व मान्सून वाऱ्यांच्या दिशेशी मौगोलिक दृष्टया बराचसा जुळता आहे, ही गोष्टहि लक्षात ठेवली पाहिजे. त्यावरूनहि रामटेकवस्न निघालेल्या मेघाने मिराशी म्हणतात त्याप्रमाणे थेट सरळ उतरेला विंध्य व नर्मदा ओलांडून जाण्याची अशक्यता लक्षात येईल. रामगडवरून निघणाऱ्या मेघाचा वरीलप्रमाणे मार्ग भौगोलिक नियमांना घरून आहे. उदइमुख हाच शब्द कालिदासाने अन्यत्र अनेक ठिकाणी वापरला आहे (खु. ४:५९) तेथेंहि त्याचा अर्थ फक्त उत्तरेला तोंड करून एवढाच विवक्षित आहे. शिवाय ज्या रामायणांतून कालिदासाने बऱ्याच कल्पना आणि शब्दप्रयोगहि नसेच्या तसे उचलून घेतले आहेत, त्या रामायणांतहि उदड्मुख शब्द फक्त वरील अर्थानेच वापरलेला आहे (रामा० अयोध्या. ९६.१२) यावरून उदङ्मुख शब्दाचा 'उत्तरेकडे जा' असा अर्थ नसून उत्तरेकडे नजर ठेवून, उत्तरेच्या रोखाने, अखेर उत्तरेला जावयाचे आहे हे ध्यानात घस्न, एवढाच मर्यादित अर्थ कालिदासाला अभिप्रेत आहे, हे स्पष्ट दिसते. प्राचीन काळी आर्य लोक उत्तर दिशा शुभ समजत असत आणि दक्षिण अशुभ समजत. दक्षिण दिशा ही राक्षसांच्या राहण्याची आणि म्हणूनच कदाचित् यमाची दिशा ठरलेली असावी. राक्षसांना 'नर्कत ' म्हणतात यासाठींच. रामायणांत देखील रामचंद्र वनवासार्थ अयोध्येहून बाहेर पडले त्या वेळी जरी त्यांना दक्षिणेकडे गमन करावयाचे होते तरी रामाने मुमसूचक म्हणून रयाचे तोंड प्रथम उत्तरेकडे केले होते. उदद्दमुखं तं तु रयं चकार । प्रयाणमांगल्यनिमित्तदर्शनात् ॥ अयोध्याकांड सर्ग ४६:३४ म्हणूनच मेघाच्या प्रत्यानसमयीं-अगदी ऐन निघण्याच्या वेळी प्रयाण- मांगल्याकरितां यक्षाने 'उदङ्मुखः उत्पत ' असें मेघाला सांगितले असले पाहिजे.

·८८ मेघदूतावर नवा प्रकाश MIMMISHRummasomainamuslmnanmitsunamimum HARIPATHuman याचेच आणखी एक उदाहरण पहा. खुद्द कालिदासाने हा उदमुख शब्द रघुवंशाच्या पाचव्या सर्गात वापरला आहे. नर्मदेच्या दक्षिण तीरावर तळ असतांना अज राजाने एका गजरूपधारी गधर्वाला शापमुक्त केले. त्याने संतुष्ट होऊन राजाला प्रभावी अस्त्रमंत्र दिला. तेव्हां अजानें उत्तरेकडे तोंड करून त्याचा स्वीकार केला, हा कवीचा उल्लेख सूचक आहे. उदङ्मुखः सोऽस्त्रविदस्त्रमंत्रं । जग्राह तस्मानिगृहीतशापात् ।। यावरून शुभ व महत्त्वाची गोष्ट करतांना उदड्मुख होऊन करावयाची, हा संकेत व प्रघात स्पष्टपणे दिसून येतो. घराबाहेर पडतांना अजूनहि उत्तरेकडे तोंड करण्याची चाल दिसते. प्रयाणमांगल्यानिमित्तदर्शन हेच उदड्मुख होण्यांतील रहस्य होय. आधी पश्चिम, मागाहून उत्तर १४. येथून पश्चिमेकडे वळ आणि मग फिरून उत्तरेला जा म्हणजे अलका लागेल. (श्लोक १६), असें यक्ष मेघाला सांगतो. सबंध मेघदूत काव्यांत दिशेचा आदेश असा हा एकच आहे म्हणून त्याला फार महत्त्व. या प्रभाची चर्चा आतापर्यंत जागजागी विषयानुरोधाने आधीच येऊन गेली आहे. ग्रंथरचनेच्या सोयीकरिता लेखक विषयाचे अलग अलग भाग पाडून घेतो खरे, पण ते राजकीय हेतूने पाडलेल्या प्रांतांप्रमाणेच कृत्रिम ठरतात. लेखनाच्या ओघांत लेखणी शेजारच्या संलग्न विषयांत हिंडून आल्याशिवाय रहात नाही. आतां पूर्वी येऊन गेलेल्या विवेचनाखेरीज उपोबलक असे नवीन मुद्दे येथे मांडतो. मूळ श्लोक असा:- सद्यः सीरोकपणसुराम क्षेत्रमारुह्य मालं । किंचित् पश्चात् व्रज लधुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ यांतील 'एव' हे पद फार सूचक आहे. याचा स्पष्ट अर्थ असा की, पुढे अखेरीस उत्तरेलाच जावयाचे असले तरी द्वर्त पश्चिमेकडेच वळ. म्हणजे पश्चिमे- कडे वळण्याने किंचित् वाकडी वाट होत आहे याची जाणीव 'एव' शब्दात स्पष्ट- पणे व्यक्त झालेली आहे. पुढे 'वक्रः पंथा यदपि भवतः' या २७ व्या श्लोकांत स्पष्ट शब्दांत व्यक्त झालेली वाकड्या वाटेची जाणीव या १६ व्या लोकांत' १. या १६ व्या लोकात किंचित् पश्चात् असे शब्द आहेत. तेथे किचित् म्हणजे थोडेसे असा अर्थ नसून काहीसे पश्चिमेला (somewhat to the west) असा अर्थ आहे. तथापि याखेरीज आणखीहि एक अर्थ कीच्या मनात असणें सभवनीय आहे. किंचित हैं क्रियाविशेषण वरच्या भोळीतील आरुह्य पदाकहे जाऊ शकते. म्हणजे मालक्षेत्र विस्तृत असल्यास तें सबध व्यापणे भैधाला शक्य नाही. म्हणून त्याचा काही भाग वाटेत लागेल तेवढाच मामून व सिचन करून (मालं किंचित् भारुम) असा अर्थ निष्पन्न होतो. तो स्वाभाविक व मुसगत भाहे. हा भर्थ घेतला, तर किंचिद शब्दानें पश्चिमेकडील दिशेचा प्रवासाचा जी सकोच, तो होणार नाही.

·रामगड हाच रामगिरि ८९ अस्पष्टपणे सूचित झालेली स्पष्ट दिसते. यावरून वस्तुतः उत्तर दिशा गांठावयाची यसलेल्या मेघाची वाकडी वाट थेट रामगिरीपासूनच सुरू होत आहे हे दिसून येईल आणि याची कल्पना कालिदासाला नाही असेंहि नाही.म्हणून या दिशा-दर्शक उल्लेखाचा अर्थ 'आधी पश्चिमेला वळ आणि मग मात्र उत्तरेलाच जा' असाच केला पाहिजे. पश्चात् ब्रज म्हणजे मेघाला बराचसा पश्चिमेला न्यावयाचा आहे हे उघड आहे. नाही तर भूयः म्हणजे पुन्हा आणि एव म्हणजे उत्तरेलाच हे शब्द योजण्याचे कारण नव्हते.ही दिशा व मार्ग निश्चित झाल्यानंतर त्याला रामगडशिवाय दुसरे ठिकाण जुळत नाही, हे उघड आहे. आतां रामटेकहून अलकेला जावयाचे आहे, अशी कल्पना करूं या. तर मग यक्षाने मेघाला प्रस्तुतसारखा आदेश दिला नसता. आधी उत्तरेला जा-मग पुन्हा पश्चिमेला आणि मग पुन्हा उत्तरेला जा. अशी द्राविडी प्राणायामाची वाट मेघाला सांगावी लागली असती (मागील प्रकरणांतला नकाशा पहा). उलटपक्षी रामगडहून कैलासाकडे (अर्थात् नर्मदा-विदिशा-उज्जयिनी या मार्गार्ने ) जावयाचे म्हटल्यास मानं या लोकांत सांगितलेली वाटच कोणीहि सांगेल. यक्षानेहि तीच वाट सांगितली आहे. यावरून रामगड हाच रामगिरि हे सिद्ध होते. 'माल' याचा आणखीहि एक अर्थ संमवतो. आणि तो अतिशय समर्पक रीतीने जुळतो. तो असाः रामगडपर्वताचे उत्तुंग शिखर चढून गेले म्हणजे अगदी येट माथ्यावर सुमारे दोनशे फूट लांबीरदीचे छोर्टसें पठार किंवा क्षेत्र आहे. त्याला Mehal म्हणजे महल अथवा महल असे नांव आहे. (A S. I. vol.XIII p. 36) तियें बेगलरसाहेब गेले असतांना केळीची बाग केलेली होती व एका हत्तीने नुकत्याच त्यांतील केळी मोडून त्यांची नासधूस केल्याचे दिसत होते. वेगलरसाहेबांना हत्तीची पावले दिसली. त्यांवरून बऱ्याच अंतरापर्यंत त्याचा माग काढला. तयापि हत्तीचा शोध लागणे शक्य झाले नाही. सारांश, या पर्वत- माथ्यावरच्या छोट्या पठाराला पूर्वी माल हे नांव असावे. असे असल्यास मेघ त्या उंच शिखराच्या मध्ये कोठेतरी किंवा मेखलामागावर बिलगलेला असतांना यक्षाने त्याला वर म्हणजे माथ्यावरच्या माळापर्यंत चढावयाला सांगणे स्वाभाविक आहे. त्याशिवाय शिखराला अडलेल्या किंवा टकरा मारणाऱ्या मेघाची पुढली वाट मोकळी कशी होणार? शिवाय मग 'आरय मालं' यांतील आरुह्य म्हणजे 'वर अथवा उंच चढन' हा जो सरळ व स्वामाविक अर्थ आहे तो किती चपखल व हृदयंगम रीतीने जुळतो, हे वाचकांच्या लक्षात येईल. वर दिलेल्या दोन अर्यापैकी कोणताहि स्वीकारला तरी चालेल. कारण आमचा मलुत सिद्धान्त मालक्षेत्राच्या निश्चितीवर आधिष्ठित नाही. तुचलेले संमाव्य अर्थ सादर केले आहेत एवढेच. य ·मेघदूतावर नवा प्रकाश marimmURHITHI MALINIRM- . आम्रकूट म्हणजे अमरकंटकच १५. क्र. १५ ते १८ ही चार लक्षणे आम्रकूटाशी संलग्न आहेत. आधींच्या १४ व्या लक्षणांत किंचित् पश्चात् या दिशा-उल्लेखाच्या स्पष्ट केलेल्या अर्थानमाणे पाहिले तर आम्रकूट हा आपोआपच अमरकंटक ठरतो! पण ते सोडून देऊन स्वतंत्रपणे आम्रकूट कोणता हे पाहूं. येथे एक गोष्ट अवश्य सांगितली पाहिजे. रामगड, किंचित् पश्चात् इ० ओळीचा अर्थ, मालक्षेत्र, अमरकंटक आणि नर्मदेचें 'नक्षीदार' दृश्य या पांच गोष्टींपैकी कोणतीहि एक निश्चित झाली, की बाकीची स्थळे आपोआपच नक्की ठरतात. अशी त्यांची सांखळी आहे. तथापि यांपैकी एकमेकांची मंदत न घेतां आम्ही प्रत्येक स्थळाचा स्वतंत्र विचार करून ते निश्चित केले आहे. परंतु शिवाय या संबंधित स्थळांच्या निश्चयाने अप्रत्यक्षपणे मिळणारी पुष्टि त्यात मिळविली म्हणजे ही सर्व स्थळे (विशेषतः रामगड द्विर्षद्धं सुबद्धं भवति' या न्यायाने किती दृढ व निर्विवादपणाने सिद्ध होतात, हे वाचकांच्या लक्षात येईल. अमरकंटक पर्वताचे स्थानमाहात्म्य मोठे आहे. अमरकंटक म्हणजे छोटा नागपूर प्रदेशांत गोंडवनांतील मैकल पर्वतराजींचा एक भाग होय, येथे नर्मदा, महानदी व शोण या तीन मोठाल्या नद्यांचा उगम आहे. मैकल पर्वतरांगेचे ते अगदी पूर्वेकडील टोकाचे शिखर होय (असे काही लोक समजतात). याची उंची ३४६८ फूट म्हणजे रामगडपेक्षांहि अधिक आहे. हा पर्वत हिंदूंचे एक पवित्र क्षेत्र समजला जातो. (B.C. Law : Holy Places of India p. 4) पद्म- पुराणांत त्यावरील चंडिका-तीर्थाचे वर्णन आहे.मत्स्यपुराणाच्या हिशोबी अमरकंटकचें पावित्र्य कुरुक्षेत्रापेक्षांहि अधिक आहे. नर्मदा, शोण व महानदी या तीन पवित्र व महत्त्वपूर्ण नद्यांचा उगम याच पर्वतांतून होतो. असा हा प्रचंड, पवित्र व प्राचीन पर्वत आहे. अमरकंटक भव्य व उंच आहे. त्यावर अनेक उतुंग शिखरे आहेत. (सानुमान् आम्रकूटः) त्यावर रान-आन्यांची विपुल झाडे आहेत. त्यावर रान- वणवे लागतात. रान-आंब्यांच्या पिकलेल्या पिवळ्या आम्नफलांनी डवरलेल्या व फुगीर दिसणा-या या डोगराच्या शिखरावर काळा मेघ ओथंबला म्हणजे खूप उंचीवरून पहाणायाला तो भूदेवतेच्या स्तनासारखा दिसेल, हे रसिकाना न सांगताहि समजण्यासारखे आहे. शिवाय ही कल्पना कामुक व विरहोन्मत्त यक्षाच्या तोडी .किती खुलून दिसते, याचे औचित्य वेगळे सांगावयास नको. या डोंगराच्या पश्चिमेस गेले की, विध्याच्या पायथ्याजवळची स्फुटितप्रवाहा नर्मदाहि लागते. यावरून अमरकंटक मेघदूताच्या सर्व अटी पुन्या करतो हे दिसून येईल.

·रामगड हाच रामगिरि ९१ पण हा इतका लायक उमेदवार मिराशींना मंजूर नाही: "कारण अमरकंटक पर्वत ईशान्येस दूरवर राहतो; शिवाय अमर- कंटकाचे प्राचीन नांव आम्रकूट नसून मेकल असे होते. नर्मदा नदीचा उगम अमरकंटकला होतो व तिला मेकलसुता म्हणतात हे प्रसिद्ध आहे. तेव्हा अमरकंटक प्राचीन आम्रकूट असणे शक्य नाही." अमरकंटक ईशान्येस रहातो? कुणाच्या ईशान्येस? रामटेकच्या असेल, रामगडच्या ईशान्येस नव्हे ! म्हणजे मौज अशी की, जी गोट सिद्ध करावयाची आहे तीच गृहीत धरली आहे ! रामटेक सिद्ध करावयाचा आहे, असे असतांना रामटेक गृहीत धस्न अमरकंटक त्याच्या ईशान्येला म्हणून रद्द ठरवावयाचा, ही युक्तिवादाची तन्हा काय आहे हे समजत नाही! त्याचप्रमाणे मेकल हे प्राचीन नांव आहे हे मान्य. पण एका स्थळाला अनेक नांचे अy शकत नाहीत काय? अमरकोश किंवा इतर शब्दकोश सारे निष्कारण रचले गेले काय? शिवाय हिमालय, विंध्य किंवा खुद्द मिराशींच्या सातपुड्याप्रमाणेच मेकल हे एका पर्वतराजीचे सामु- दायिक किंवा समावेशक असे नांव आहे, हे स्पष्ट आहे. त्यांतल्या पर्वतांना अथवा शिखरांना स्यलकालभेदाने स्वतंत्र नावे असू शकणार नाहीत काय?त्यांतीलच एखाद्या यानाच्छादित उंच डोंगराला पूर्वी आम्रकूट (कूट =शिखर) आणि अलीकडे अमरकंटक असें वर्णनात्मक किंवा अपभ्रंशात्मक नांव पडलेले असणे असंभवनीय आहे काय? प्राचीन व पारंमींची नामाभिधाने गुण-दर्शक किंवा वर्णनात्मकच असतात. किंबहुना ती विशेषणेच असतात, नामे नसतातच. उदाहरणार्य कृष्ण, परशुराम, भीम, दशरथ, जानकी, ऊर्मिला, शकुंतला, विध्य, चित्रकूट, भागीरथी, यमुना, दशार्ण, कुरुक्षेत्र इ० इ०. प्रथम काळा म्हणून कृष्ण किंवा दांडगा म्हणून भीम होता. पुढे गोचा किंवा कृश माणसालाहि कृष्णाजीपंत व भीमराव अशी नावे मिळू लागली! पहिली पहिली नावे ही विशेषनामें नसून सामान्यनामें होतीं, हा सामान्य नियम विशेष लक्षात ठेवला पाहिजे. तात्पर्य, मेकल रांगेतल्या एखाद्या शिखराला आम्रकूट है वैशिष्ट्य-दर्शक वर्णनपर नांव मिळालेले असणे अगदी स्वाभाविक व संभवनीय आहे. सातपुड्यांतले एखादे शिखर आम्रकूट होऊ शकते आणि मेकलांतले शिखर आम्रक्ट असणे शस्य नाही हा न्याय कुठला? यांवली खरी गोम अशी आहे की, मिराशींना अमरकंटकचा कांटा दूर करावयाचा आहे. कारण तो त्यांच्या रामटेकला सलतो आहे म्हणून.. अमरकंटक प्रस्थापित झाला, की रामटेकचे माहात्म्य संपलेंच! उलट आम्रकूट अमरकंटक ठरला, की आपोआपच रामगड हा रामगिरि ठरूं लागतो. याची जाणीव असल्या- मुळे मिराशींनी अमरकंटकवर आक्षेप काढले याहेत. पण ते फोल आहेत. दिशा, अर्थवर्णन व शन्दसादृश्य या सर्व दृष्टींनी चपखल जमणारा अमरकंटक केवळ त्यांच्या रामटेकला जुळत नाहीं एक्या सबबीवर वाजूला सारता येणार नाही.

·९२ मेघद्वतायर नवा प्रकारा आम्रकूटाचा उल्लेख अन्यत्र कोहि आदळत नाही. त्यामुळे त्याला ओळखणे जइ जाते. तथापि कालिदास मेघदूतांत त्याच्या खाणाखुणा देऊन चुकला आहे. त्यांवरून त्याला उघडकीस आणणे शक्य आहे. आम्रकूट म्हणजेच अमरकंटक असे बहुतेक संशोधक मानतात. यायायत पहिली लक्ष वेधणारी गोष्ट या दोहोंमधील शब्दगाम्य व ध्वनिसादृश्य. पदव्युत्पत्ति- दृपयाहि अमरकंटक पदनार होऊ शकत नाही. अमरकंटकला किंवा नर्मदेच्या उगमस्थानाच्या प्रदेशाला पूर्वी वंशगुल्म असेंहि नाय होते. त्यावरून येथे बांबूच्या बेटांची दाटी असावी असे दिसते. आजहि अमरकंटकवर बांबू किंवा वंश मुबलक आहेत. शिवाय कंटक या शब्दाचा बांबू असाहि अर्थ आहे. तेव्हा आम आणि कंटक या तेथील वृक्ष-दर्शक नांवांचा संधि होऊन कालांतराने आम्र याचा अमर असा अपभ्रंश होऊन अमरकंटक हे नांव सिद्ध झाले असण्याचीहि शक्यता आहे. आणखी एक गोष्ट अशी की, गोंडवनाच्या पूर्वभागाला पूर्वी महाकांतार असे म्हणत. या देशाच्या राजाला महाकांतारक व्याघराज असें नांव होते (अलाहाबाद येथील कोरीव शिलालेख:-रामुद्रगुप्त-प्रशस्ति) कांतार किंवा कांतारक म्हणजे अरण्य. गोंडवन हा अरण्याचा भाग असल्यामुळे त्यावरूनच त्याच्या पूर्वभागाला महाकांतार हे नाव पडले असावे. त्याचप्रमाणे या प्रदेशाच्या लगत पश्चिमेकडे असलेल्या मेकल- पर्वताच्या परिसरांतल्या अरण्यांत आम्रवृक्ष विशेषत्वाने असल्यामुळे त्याला आन- कांतार किंवा आम्रकांतारक आणि नंतर अपभ्रंशाच्या घसरगुंडीने हल्लीचे अमर- कंटक नांव पडले असावे, असाहि संभव आहे. आतां एक मनोरंजक प्रमाण सादर करतो. प्रथम आम्रकूटाच्या वर्णनाचा लोक पहा. स्वामासारपसमितवनोपप्लवं साधु मूर्ना वक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः । न क्षुदोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संध्याय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तनोचैः ।। आणि आता त्याच कवीच्या ऋतुसंहारांतील विंध्य पर्वताचे पावसाळ्यांतलें वर्णन पहा- जलधरविनतानासाथयोऽस्माकमुशै- रयमिति जलसेकस्तोयदास्तोयननाः । अतिशयपस्याभिर्गीप्मवढेः शिखाभिः समुपतनिततापं ह्रादयन्तीव विन्ध्यम् ॥ २७ ॥ -मातु० सर्ग २.२७ ·रामगड हाच रामागार ९३ एकाच कवीचे दोन ठिकाणचे हे दोन् लोक किती एककर्तृत्वप्रतिपाद- नोपयोगी आहेत, हे वेगळे सांगावयास नको. या दोन श्लोकांतील कल्पना सादृश्य विस्मयजनक आहे. किंबहुना सादृश्य नसून एकच कल्पना दोन ठिकाणी अवतरली आहे, असेंहि म्हणता येईल. एकाच प्रतिभेतून, एकाच अनुभूतीतून हे दोन श्लोक निघालेले आहेत. किंबहुना त्याच अनुभूतीतून एकच श्लोक दोनदा स्फुरला, असेंहि म्हणता येईल. ऋतुसंहारांत कालिदासाने विंध्यावरची वृष्टि वर्णन केली. रघुवंशांत रामचंद्रावर राज्याभिषेक होत असतांना त्याला विघ्यमस्तकावरचा जलाभिषेक आठवला (सर्ग १४.८). मग मेघदूतांतहि त्याने त्याच प्रियपरिचित विंध्यावरचा तोच वणवा त्याच पर्जन्यवृष्टीने शांत केलेला असणे शक्य नाही काय? आम्रकूट हे विध्यांतलेच शिखर असले पाहिजे. आणि तेंहि नर्मदेच्या स्फुटितप्रवाह दृश्याच्या अलीकडचे. कारण पुढेच विघ्याचा पायथा लागतो आणि नर्मदाप्रवाहांचे दृश्य दिसते. कालिदासाच्या डोक्यांत आणि डोळ्यांपुढे विंध्य आहे, रामटेक किवा सातपुडा नव्हे ! अशा रीतीने ऐतिहासिक व भौगोलिक प्रमाणांनी अमरकंटक किंवा त्याचे पूर्वटोंकाकडील शिखर हाच प्राचीन आम्रकूट ठरतो, यात शंका नाही. तथापि आतां निरपेक्षपणे आणि तटस्थतेने या प्रश्नाकडे उंचावरून एक विहंगमदृष्टि टाकू या. अखेरीस, वाचकहो, कालिदास भव्यतेचा भोक्ता आहे हे विसरता कामा नये. उत्तुंग, अफाट,मोठाले पर्वत व त्यांच्या वरील दृश्ये,आकाश व समुद्र यांच्यासंबंधींचे देखावे आणि भव्य सृष्टिचमत्कार वर्णन करण्याची या कविश्रेष्ठाची हातोटी व आवड आहे.आपल्याला असे दिसेल की, तो भव्य मोठाल्या गोष्टींचे वर्णन करून राहिला आहे. मेघदूताचे कथानक जर काल्पनिक तर त्यांतील स्थल-मालिका निवडण्याला तो पूर्णपणे स्वतंत्र होता. तर मग तो आपल्या प्रारंमबिंदूकरितां अनोळखी, ठेंगणा व अप्रसिद्ध डोंगर वेचून काढील की पूर्वपरिचित, उंच, वैशिष्टय- पूर्ण व राम-संबंधाने सर्वतोमुखी झालेला रामायण-प्रसिद्ध चित्रकूट (रामगड) पसंत करील ? आणि प्रवासांत विश्रांतीसाठी सातपुड्यांतले एखादे अशात कोपऱ्यां. तले शिखर निवडील की रामगडापेक्षांहि उंच, भव्य व तीन महान् नद्यांचे उगमस्थान म्हणून पवित्र व प्रसिद्ध असलेला विस्तीर्ण गिरिराज पसंत करील ? Little things please little minds ही म्हण कविवर्गासमुद्धा लागू पडेल. कालिदासाची बुद्धि व स्फूर्ति दांडगी आणि महत्त्वाकांक्षी होती. 'वचने किं दरिद्रता' हा न्याय निदान काव्याच्या प्रांतांत लागू करण्याइतकी योजकता व धडाडी त्याच्या अंगांत खासच होती. वर्णन करून करायचे मग ते भिकार गोष्टींचे कशाला? सकारण केलेले किरकोळ अपवाद सोडले तर असें प्रत्ययाला येईल की, कालि- दासाच्या कवितेनें क्षुद्र वरांना जवळ केलेले नाही, त्याच्या प्रतिमेचा उंच मेष ·मेघदूतावर नया प्रकाश टॅगण्या रामटेकच्या पातळीइतका खाली येणार नाही. तो रामगडसारख्या गगन- चुंबी व महनीय पर्वतालाच हत्तीसारखी टक्कर देणार! नर्मदेचे नक्षीदार दृश्य १९. आम्रकुटानंतर थोडा रस्ता चालून गेल्यानंतर (तत्परं वर्म तोर्णः) विन्याच्या पायथ्याशी तुला नर्मदा दिसेल असे वर्णन आहे (श्लोक ११) नर्मदेच्या एका विशिष्ट दृश्याचे रेखाचित्र कवीने फार सूक्ष्म व रमणीय काढले आहे. त्यावरून या नर्मदा-दृश्याचे ठिकाण जबलपुरापाशों (मिराशी म्हणतात त्याप्रमाणे) खात्रीने नसून ते बरेंच अलीकड़े म्हणजे अमरकंटकच्या नजीक पश्चिमेला आहे हे आम्ही पूर्वीच विस्ताराने दाखविले आहे. (नर्मदाप्रवाहाचा मुद्दाम पुस्तकांत दिलेला नकाशा पहा.) या बहारीच्या नर्मदावर्णनांतलें काव्यकोचल्य अत्यंत उच्च दर्जाचे असून शिवाय त्याचा उपयोग स्थळ-निश्रयाला फार आहे. याखेरीज है नर्मदारल्याचे ठिकाण नकी य निःसंदिग्धपणे ठरविण्यांत एक फार मोठे महत्व व लाभ आहे. कारण हे कोडें उकलण्याने रामगिरीचे रहस्य उकलणार आहे. या लोकांत वर्णिलेल्या नर्मदा-स्थानाची जागा पकी झाली, की स्वाभाविकपणेच आम्रकट हा अमरकंटक व रामगिरि हान रामगड ठरतो. म्हणून आम्ही या स्थळाची छाननी विशेष बारकाईने य विस्ताराने करणार आहोत. खोलांत जाऊन या ठिकाणाचा पाया पफा फेला पाहिजे. प्रथम मूळ लोक य त्याचे मराठी भाषांतर पहा- रेवां दक्ष्यस्युपलशिपमे विंध्यपादेविशीणों भकिरददौरिय शिचितां भूतिमगे गतस्य । आपटाची दद ओलांडून गेल्यावर पाषाणांच्या योगाने उंच रामना झालेल्या विध्यपर्वताचा पायप्याशी, अनेक फाटयात-प्रवाहांत-चिरलेली मर्मदानदी हत्तीच्या धारापर काटलेल्या चित्रविचित्र पयांच्या येष्ट बुद्दी- सारगी दिगेल.

·रामगड हाव रामगिरि one आतां प्रसिद्ध पुरातत्वज्ञ कै. प्रो. पाठक यांचे इंग्रजी भाषांतर पहा. And traversing the road beyond Amrakut at a swifter pace by reason of the discharge of water, thou wilt see the Narmada parted into streamlets at the foot of the Vindhya rugged with stones and resembling the figures composed of the marks of pointed streaks on the body of an eleplient. वस्तुतः या श्लोकाचा अर्थ अगदी स्पष्ट आहे. पण त्यांतहि मतभिन्नता आहे. म्हणून चर्चा केली पाहिजे. नर्मदेचे कोणते दृश्य कवीला अभिप्रेत आहे ? गज- गारांत हत्तीच्या अंगावर बहुधा तांबड्या रंगाच्या (कारण त्याच्या काळ्या पाठीवर दुसरा रंग तितकासा खुलून दिसत नाही) चित्ररेखा किंवा आंकृति काढतात त्याप्रमाणे नर्मदा नदीचा देखावा दिसणार आहे. असा देखावा कोणत्या ठिकाणी दिसेल? जेथें नर्मदा अमरकंटकावरून खाली उतरते व ज्या ठिकाणी 'तिला आसपासच्या या डोगराळ मुलखांतून अनेक जलौघ-प्रवाह-उपप्रवाह येऊन मिळतात, तेच हे ठिकाण होय. नकाशांत (इंपी० गॅझे० प्लेट २२) मंडल नांवाचें गांव दाखविलेले आहे. त्या ठिकाणी हे नर्मदेचे कित्येक उपप्रवाह एकत्रित व केंद्रित झालेले स्पष्ट दिसतात. भौगोलिक भाषेत ८० ते ८२४ २२ ते २३ या नकाशासारख्या चौकटीत नर्मदा-प्रवाहांचे हे जाळे फार स्पष्ट दिसते, व सहज डोळ्यांत भरते (मागच्या प्रकरणांतील नर्मदा-प्रवाहाचा नकाशा पहा'). मौज अशी की, येथून पुढे मात्र नर्मदेचा एकत्रित प्रवाह थेट अखेरपर्यंत बहुतांशी चक्क एकेरी-एकच रेघ लांबच्या लांब काढल्यासारखा अखेरपर्यंत दिसतो! यावरून हे लक्षात येईल की, या विशिष्ट ठिकाणचे हे दृश्य दिसावयाचे म्हणजे मेघाला पूर्वे. कडूनच अमरकंटकवरून पश्चिमेकडे आले पाहिजे. याचाच अर्थ रामगड हाच रामगिरि! रामटेकहून निघून दक्षिण-उत्तर दिशेनें जबलपुरापाशी येणाऱ्या मेघाला हैं दृश्य दिसणे अशक्य आहे. त्यामुळे रामटेक निःसंदिग्धपणे चुकीचा व रद्द ठरतो. म्हणून आम्ही प्रारंभी म्हटले होते की, नर्मदेच्या स्फुटितप्रवाहांचे वर्णन हैं गमक अतिशय बलवत्तर व निणायक असून रामटेकला नाशामित करून रामगडला प्रस्थापित करण्याचे सामर्थ्य त्याच्या अंगी आहे. आतां यांतील कालिदासाचे काव्यकौशल्य व उपमाचातुर्य पाहूं. ते बघावयाचे घरच्या प्रमाणाला पुष्टि मिळते म्हणून. जबलपुराच्या पुढचा नर्मदेचा एकेरी प्रवाह कवीला वर्णावयाचा नसून त्याच्या अलीकडील नर्मदेचे फाटे किंवा प्रवाहांचे जाळें कवीला अभिप्रेत आहे, हे आपल्याला त्याच्या उपमेवरून समजतें. हत्ती शृंगारतात मेघमहलातून म्हणजे आकाशांतून खाली पहात असतां है दृश्य खरोखरीच कालि- दासाने वर्णिल्याप्रमाणे दिसते, याची माहिती अकल्पितपणे आम्हाम मिळाली. मुंबईचे वैमानिक * एन. व्ही. जोगळेकर यांनी अमरकंटक ते मंडल या भागांत असा देखावा हुबेहून दिसतो. श्रीण पुढे मात्र नर्मदेचा प्रवाह एकरी रेवेसारखा दिसतो, अशी माहिती सांगितली.

·भेघदूतावर नवा प्रकाश mmammeenaenmmmmmmmmmmmmHIBHIIRAMAImamIMIMOHAMRummer- जलप्रवाहाला में पायनत्व आले ते जनकतनयास्नानानेसुद्धा आले नसेल. तें अनुजल नव्हते-काळजाचे पाणी होते, बंधुप्रेमाचे संगमतीर्थ होते. ती भाऊ-भेट पहाणारा एकच साक्षीदार आज पायावर उभा आहे आणि तो म्हणजे आपला रामगड पर्वत. कालिदासाचे स्मारक रामगडावर हवें कालिदास चार भितींत कोंडून घेऊन निसर्गाची वर्णने करणारा रचनाकार नन्दता. तो निसर्गस्वरूपाशी तन्मय होणारा, निसर्गाशी जाऊन भिडणारा कवि होता. मेघदूत काव्याची कल्पना व निदान काही भाग त्याने या स्थळी लिहिला हे मागे दाखविले आहे. कालिदासाच्या काव्याचे आणि त्याचे स्वतःचे चरण देखील प्रस्तुत पर्वताशी संलग्न आहेत हे निःसंशय. हे इतिहासप्रसिद्ध भौगोलिक स्थळ भारतीय परंपरेचे उंच शिखर होय. हे जमें पुण्यक्षेत्र तसेच काव्य-तीर्थ. देवमानयांनी अलंकृत तसेच निसर्गाने नटविलेले. भारताला प्रिय आणि पवित्र असा हा पर्वत आहे. त्याची वाट आम्हांला मोकळी करून घेतली पाहिजे. हल्ली बहुतेक नकाशांतूनसुद्धा या बिचाऱ्याचे उच्चाटन झाले आहे ! यापेक्षा अधिक विधिवक्रता कोणती असू शकेल ? वाट चुकलेल्या इतिहासाच्या लहरी राज्यांतून पदभ्रष्ट किंबहुना हद्दपार झालेल्या या अद्रिराजाला परत 'स्थानापन्न' करणे आवश्यक आहे. शेकडों वर्षाची वहिवाट, रामायणाची साक्ष आणि कालिदासाचा लेखी पुरावा पहातांना हा राम-पदांचा मानकरी कोणालाहि नाशाबीत टरविता येणार नाही. काळाला देखील स्वतःची पावले वुजवितां येणार नाहीत ! भारताची दीर्घ ऐतिहासिक स्मृति, संस्कृति व परंपरा टिकण्याकरितां, हे ठिकाण आमचे श्रद्धास्थान व यात्रा- स्थळ बनावयास हवे. या प्राचीन व पडीत पुण्यक्षेत्राचा जीर्णोद्धार होण्यांत आमचा उद्धार आहे. पुराणवस्तु-संशोधन खात्याने व सरकारने या दुर्लक्षित स्थळाकडे लक्ष द्यावे. त्याची दुर्गमता दूर करून दर्शनसुलभता उत्पन्न करावी. म्हणजे विसरलेल्या राम-पदाची व रामभक्ताची पुन्हा एकदां गांठ पडूं लागेल. येथे मेघदूत रचणाऱ्या कविश्रेष्ठ कालिदासाचे स्मारकहि याच ठिकाणी उभारावयास हवे, यातले औचित्य आतां निराळे सागावयास नको खरोखर कालिदासासारसे कवि स्मारकाच्या पलिकडले होत. विसरलेले असतील किंवा विसरण्यासारखे असतील त्याची स्मारके करावयाची ! जो कवि अजूनहि असंख्य वाचकांना रडवून य रंगवून सोडीत आहे, त्याच्या वेगळ्या स्मृति-स्तैमाचे काय प्रयोजन ? आपल्या करुणरसाने आजपर्यंत त्याने कितीक विध्यांच्या डोळ्यांतून पाणी काढले असेल! सहृदयांच्या डोळ्यांतले ते अधुबिंद, नसून, कालिदासाला काव्यसाम्राज्याच्या सिंहासनावर सुप्रतिष्ठित करणाऱ्या त्या अभिषेकजलाच्या धाराच आहेत असे म्हणण्यास हरकत नाही. रसिकांची उचैनळणारी अंतःकरणे आणि डलणारी मस्तके ही कालिदासाची खरी स्मारके होत.

·मरतवाक्य २२७ तथापि आदर्श व आदराचा विषय झालेल्या व्यक्तीविषयींच्या भावना प्रकट करणे असाहि एक हेतु स्मारकांच्या उमारपीत असू शकतो. त्या दृष्टीने कालि- दासाच्या योग्य स्मारकाकरितां योग्य स्थळ हवे असेल तर ते रामगडचे उंच शिखर हेच होय यांत शंका नाही. त्या महाकवीशी व त्याच्या काव्यरचनेशी निःसंशयपणे निगडित झालेलें याखेरीज दुसरे कोणतेहि ठिकाण नाही. कालिदास येथे आला होता. हेच मेघदूताचे जन्मस्थान आणि म्हणूनच ते स्मारक-स्थान होप्याला योग्य. अशा रीतीने हे रामगडचे स्फूर्ति-शिखर मारतवर्षाच्या उंचीचे प्रतीक व मानदंड बनून राहील. तेथे मरत-भेट आणि यक्ष-संदेश यांचे ऐतिहासिक काव्यमय देखावे आमच्या मनश्वझूना दिसतील. राजा कसा असावा आणि कवि कसा असावा या दोन्ही आदशाचा साक्षात्कार या ठिकाणी लोकांना घडेल. लग या ठिकाणाकडे वोट दाखवून म्हणेल की, हीच अयोध्येच्या रामाची त्यागभूमि आणि कालिदासाच्या काव्याची जन्मभूमि! हे स्थळ-हें स्मारक, गतेतिहासांतील आदानी व आठवणीनी हर्षपुलकित झालेल्या भारतवासीयांच्या मनांत अभिनान व स्फूर्ति उत्पन्न करीत राहील. मविष्यकाळांत खर्च करण्याकरितांच भूतकाळ जमा करावयाचा असतो. इतिहास- गनाचें साफल्य त्यांतच आहे. म्हणून या जुन्या विषयाचा एवढा नवा प्रपंच. आपण ऐतिहासिक विकासप्रक्रियेतील मर्म व वळण डोळसपणाने उचलले तर भूतकाळांतल्याप्रमाणेच सात्त्विक व समर्थ संस्कृतीचा वैशिष्ट्यपूर्ण भविष्यकाळ नव्याने अवतरेल आणि भारतवर्षाचा पुरातन महिमा जगांत पुन्हा एकदा प्रस्थापित होईल. एक दिवस असा उगवेल यात शंका नाही. * * * ·भरतवाक्य २२७ तथापि आदर्श य यादराचा विषय झालेल्या व्यक्तीविषयींच्या भावना प्रकट करणे असाहि एक हेनु स्मारकांच्या उमारणीत अमू शकतो. त्या नि काटि- दासाच्या योग्य स्मारकाकरितां योग्य स्थळ हवे असेल तर ते रामगढनें टंच शिवर. हेच होय यांत शंका नाही. त्या महाकवीशी व त्याच्या काव्यरचनेशी नि:संशयपणे निगडित झालेले याखेरीज दुसरे कोणतेहि ठिकाण नाही. कालिदास येथे आला होता. हेच मेघदूताचे जन्मस्यान आणि म्हणूनच ते स्मारक स्थान होण्याला योग्य. अशा रीतीने हे रामगडचे स्फूर्ति-शिखर मारतवर्याच्या उंचीचं प्रतीक मानदंड बनून राहील. तेथे मरत-मेट आणि यक्ष-संदेश यांचे ऐतिहासिक काव्यमय देखावे आमच्या मनश्च ना दिसतील. राजा कसा असावा आणि कवि कसा अमावा या दोन्ही आदशीचा साक्षात्कार या ठिकाणी लोकांना घटेल. लग या ठिकाणाकडे बोट दाखवून म्हणेल की, हीच अयोध्येच्या रामाची त्यागभूमि आणि कालिदामाच्या काव्याची जन्मभूमि! हे स्थळ-हे स्मारक, गतेतिहासातील आदानी व आठवणींना पुलकित झालेल्या मारतवासीयांच्या मनांत अभिमान व स्फूर्ति उत्पन्न करीत राहील. मविष्यकाळांत खर्च करण्याकरितांच भूतकाळ जमा करावयाचा असतो. इतिहास- गानाचें साफल्य त्यांतच आहे. म्हणून या जुन्या विषयाचा एकदा नवा प्रपंच. मापण ऐतिहासिक विकामप्रक्रियेतील मर्म व वळण डोळसपणाने उचलले तर भूतकाळांतल्याप्रमाणेच सात्त्विक व ममर्थ संस्कृतीचा वैशिष्ट्यपूर्ण मषियकाळ नव्याने अवतरेल आणि मारतवर्षाचा पुरातन महिमा जगांत पुन्हा एकदा प्रस्थापित होईल. एक दिवस असा उगवेल यात शंका नाही. * ·प्रमुख संदर्भग्रंथ व लेख वाल्मीकि-रामायण भारत और उसके निवासी (हिंदी) इतर रामायणे (विशेषतः बौद्धांचें -जयचंद्र विद्यालंकार. दारयजातक) विष्णु-पुराण,मार्कण्डेय पुराण,पद्म-पुराण महाभारत व इतर पुराण-ग्रंथ, पार्वाभ्युदय इ. इ. जातकग्रंथ Geographical Dictionary-डॉ. उत्तररामचरित-भवभूति नंदलाल डे. मेघदूताच्या विविध आवृत्त्या व भाषांतरें | Geographical Dictionary-डॉ. टीकाग्रंथ-प्राचीन व आधुनिक. बी.सी. लॉ. गव्हर्नमेंट डिस्ट्रिक्ट गॅझेटियर्स Early History of the Deccan- Story of Ramayan-चिं. वि. वैद्य. डॉ. भांडारकर. India in Kalidas-प्रो. उपाध्याय.| Bhasa Problem-डॉ. पुसाळकर. मॉडर्न रिन्यू १९१५ (भी. असित | The Origin and Development हलदार यांचा लेख, Ramagadh of Dutakavya Literature in Hill). Sanskrit-चिताहरण चक्रवर्ति. वनश्री-दर्शन व पक्षीदर्शन (डॉ.आपटे) संस्कृत कोश (श्री.वामन शिवराम आपटे) रघुवंश पार्जिटर : The Geography of ऋतुसंहार Rama's Exile. (I. R. A. S. कालिदासाची इतर काव्यनाटके-विशेषतः 1894). -रघुवंश मेघदूतावरून कालिदासाविषयी मेघदूत-(साहित्य अकॅडमी,दिली यांची (साहित्य-संग्रह, भाग १ ला सरकारी आवृत्ति) -शि. म. परांजपे). मेघदूत-एक अध्ययन (हिंदी)-पंडित श्री. आबासाहेब चांदोरकर यांची वासुदेवशरण अग्रवाल. Statistical Account of Bengal- छापलेली मुलाखत. Sir W. Hunter (रविवार सकाळ, ता. २६-७-५३) Kol Tribes of Central India, Kalidasa And Music संशोधनमुकाबलि-सर पहिला-प्रो. (Paper read by मिराशी Sardar G. N. Mujumdar रामकथा-उत्पति और विकास-कादर at the first Oriental बुल्के. Conference in 1919). . स्फुट लेख ·सूचि ग्रयांतील विपय १. रामगिरि म्हणजे रामटेक नव्हे मेघदूतांतील समस्या रामायणाच्या साहाय्याने मुटतात १७ ते २०; रामगिरीच्या खुणा २० ते २२, रामटेक कसोटीला उतरत नाही २२ ते २७; रामगिरीचे रहस्य २७ ते ३३, रामाच्या पादुकांची ओढाताण ३३ ते ३९; शंदूक व चैवलगिरि यांचा बादरायण संबंध ३९ ते ४७; चुकीची स्थळे व चुकीचे अर्थ ४७ ५४, मेघाचा मार्ग कोणता ! ५४ ते ६३; घातुराग म्हणजे रंगीत दगड नव्हे ! ६३ ते ६४; रामटेकमध्ये राम नाही ६४ ते ६६. २. रामगड हाच रामगिरि ६९ मेषदूतांतील वर्णन रामगडचे आहे ७५ ते ७८; रामाची पाउले ७८ ते ८४, शक्न म्हणून उत्तरेला तोंड ८४ ते ८८; आधीं पश्चिम मागाहून उत्तर ८८ ते ९.; आम्रकट म्हणजे अमरकंटकच ९० ते ९४, नर्मदेचें नशी- दार दृश्य ९४ ते ९९; जलप्रवाह व धानुराग ९९ ते १०२, पशुपक्ष्यांची साक्ष १०२ ते १०३ रामगडावरील आक्षेपांचे निरसन १०३ ते १०५. ३. हल्लीचा तोतया चित्रकूट १०६ चित्रकूटाचे प्राचीन वर्णन-(अ) रामायण १०७ ते १०९ (ब) जैन व बौद वालय १९ (क) पुराणे व इतर ग्रंथ ११० ते १११; बेटा, बोटका व दिनशिखराचा डोंगर १११ व ११४; वर्णन बरोबर, अंतर चूक ११४ ते ११७, चुकीचा चित्रकूट कां मानला गेला ? ११७ ते ११८; मंदाकिनी नदी कोणती ? ११८; कालिदासाचा चित्रकूट हा नन्हे. १९८ते १२०, ४. घनवासी रामाचा खरा मार्ग रामायनांदले ऐतिहासिक रहत्य १२४ ते १२७, विध्य ही थाय-अनार्याची सीमारेपा १२८७ दंडकारण्य १२९-१३०:चित्रट १३०-१३१ अगस्त्याभम १३१ ते १३३, कालिदासाचा अगल्य-आश्रम ! १३३ ते १३५, बनस्थान १३५.१३६, पंचवटी १३६-१३७; नाशिक या नांवाचा सोटा व सरा इविदास १५५१३८, रामाने नर्मदेचा पूर्वेटा रामगहमाशी विप्न ओटांरटा. १४१ ते १४३.

·२३० मेघदूतावर नवा प्रकाश uniorarmermaMINIMAmar MAHILMon-Insumitreams- ५. ऋक्षविल हीच हाथिफोड गुहा ऋक्षविल ही अद्भुत गुहा विंध्यांतलीच १४७ ते १४९; हाथिफोड गुहा- (Hathiphor Tunnel ) १४९ ते १५४ ६. रामगड, रामगिरि आणि चित्रकूट एकच ! दंतकथा व आख्यायिका १५८ ते १६४; गोंडवनांतील कोल लोकांच्या कथा-राम-विषयक १६४ ते १६५, कालिदासाने रामगडच कां निवडला ? १६५ ते १७०, कालिदास रामगडवर आला होता. १७० ते १७१ रामाचा चित्रकूट तोच यक्षाचा रामगिरि १७१ ते १७३. ७. यक्षकथानक रामायणांतून घेतले रामायणाचे ऋण : मेघदूताचे मूलाधार ः यक्ष म्हणजे वेषांतर केलेला राम : काही शब्दांच्या अचूक खुणा : 'स्निग्ध' शब्द कोठून आणला? १८२ ते १८४ 'छायातरू' देखील रामायणांतून आणले १८४ आषाढस्य प्रशमदिवसे हाच पाठ बरोबर १८४ ते १८७ निचुल व स्रोतोरंध्र १८७ व १८८; कथानकमादृश्य, रामकथेच्या मायपोटांतून मेघदूताचा जन्म : मुख्य समीकरणे : मेघदूत हे आध्यात्मिक रूपक नाही. मेघदूताची 'कास्पनिकता' रचनेत आहे, कथानकांत नाही १९५ ते १९७. ८. मेघदूताची जन्मकथा चित्रकूटावर १९९ ते २०२, राममय वातावरणांत २०२ ते २०४; मेघ जमू लागले २०४ ते २०७; पहिले खंडकाव्य रचणारा पहिला कवि २०७ ते २११; मेघदूताची हिरकणी चमकू लागली २११-२१२; ९. कालिदासाची काव्यकला त्याच्या गुणसंपदेचा नवा प्रत्यय २१३ ते २१७, मेघदूताच्या सौंदर्याची कारणमीमासा २१७ ते २२०; कवीच्या मनांत काय होते ? मेघदूत का लिहिले ? २२१ ते २२३० भरतवाक्य प्रमुख संदर्भग्रंथ व लेख २२८ सूची: ग्रंथांतील विपय २२९-२३० चित्रे व नकारी २३१ फोए २३२ ·चित्रे व नकाशे + पृष्ठ १. राममार्ग व मेघमार्ग दाखविणारा नकाशा १८ २. मेघाचा चुकीचा मार्ग (रामटेक ते मिलसा) ३. मेघदूतांतील खरा मेघमार्ग (रामगड ते मिलसा) १. रामाची पावले, रामगड ७९ ५. कोरीव प्रवेश-द्वार, रामगड १६० ६. पर्वतानावरचं अतिप्राचीन देऊळ, रामगड १६१ ७. त्या देवळांतील मूर्ति, रामगड* १६२ (राम-लक्ष्मण-सीता) ८. पावसाळ्याच्या प्रारंभी मॉन्सून वान्यांचीगति दर्शविणारा भारताचा नकाशा १७० ९. मुखपृष्ठावरील कल्पनाचित्रः कालिदासाचे चित्रकूट-दर्शन क्रमांक ४,५ व ६ ही रेषाचित्रे आहेत. कलकत्त्याचे प्रसिद्ध चित्रकार श्री. असित हलदार हे १९१४ साली रामगइ-सफरीला गेले होते. त्यांनी काढलेली ही स्केचम् मॉडर्न रिव्ह्यूच्या अंकांत (सन १९१५ पृ. ३७९) प्रसिद्ध झालेली आहेत. त्यांवरून ही रेपाचित्रे तयार केली आहेत. क्र.७ हा मूर्तीचा फोटो छत्तीसगड गव्हमेंट गॅझेटीयरमधील आहे. २.२ व ३ हे नकादो गॅझेटीयर- यरून घेतलेले आहेत. क्र. ८ चा नकाशा भूगोलशास्त्रावरील पुस्तकांतील आहे. ० * रामगडयरील देवळांव सीता रामाच्या उजवीकडे आहे. दुसऱ्या कोणत्याहि रामाच्या देवळांत अगर चित्रांत असे दिसत नाही. 'वामांकास्ट मीता' प्रसिद्ध आहे. वास्तविक पत्नीची जागा पतीच्या डाव्या हाताला हे शात्र य सढि फार जुनी आहे. यमयागादिकांच्या मंत्रांत व प्रयोगांतहि ती सांपडते. तात्पर्य, पत्नीची डावी- कहची जागा पका व शास्त्रविहित होण्याच्या पूर्वीच्या काळांतल्या या मूर्ति असल्या पाहिजेत, असा निष्कर्ष निघतो. एवंच, या मूर्ति फारच प्राचीन आहेत, याबाबत संसप रहात नाही.

·कोष्ट
पृष्ठ
१. मेघदूतात वर्णिलेल्या रामगिरीची चोवीस लक्षणे रामटेकशी न
जुळतां रामगडपर्वताशी पूर्णपणे जुळतात हे दाखविणारा
तौलनिक तक्ता.
२. रामगिरि तेअलका या मेघमार्गावरील स्थळांची क्रमवार यादी
३. मेघाच्या प्रवासाची दिशा
६८
४. रामायणांत अनेक ठिकाणी आलेल्या चित्रकूट-वर्णनाचे
सर्गवार कोष्टक
१०८-१०९
५. खरा चित्रकूट, हल्लींचा चुकीचा चित्रकूट व रामगड यांच्या-
तील साम्यविरोध दाखविणारे तौलनिक कोष्टक ११२-११३
६. राम अयोध्येहून कोणत्या मार्गाने लंकेला गेला व कोणत्या
मार्गाने परत आला हे रामायणांत अनुक्रमें अयोध्याकांड व
युद्धकांड यांत वर्णिले आहे. रामाचा हाच उलट सुलट मार्ग
कालिदासाने हि अनुसरला आहे(रघुवंश सर्ग १२ व १३). या
चारहि ठिकाणच्या राममार्ग-निर्देशांची तुलना लक्षात
येण्याकरितां बनविलेले कोष्टक
७. रामगडावरची हाथिफोड गुहा, कालिदासाची चित्रकूट - गुहा
आणि रामायणांतलें ऋक्षविल एकच हे दिसण्याकरितां या
या तीन वर्णनांचे साम्य-समालोचन
१५०
८. चित्रकूट, रामगिरि व रामगड या तीन पर्वतांचें सादृश्य
व एकस्व दर्शविणारे कोष्टक
१५६-१५७
९. रामायण व मेघदूत यांचा जन्यजनकसंबंध कळावा म्हणून
त्यांच्यांतील प्रसंग व पात्रे यांच्या समीकरणाची यादी. १९३