·INTRODUCTION. In this 12th Volume of the Gaekwad's Oriental Series four different books are published together as all of them treat the same topic viz. Mahavidya. They are as follows:- 1 महाविद्याविडम्बन of श्रीमहादेववादीन्द्र with two commentaries, 1 महाविद्या- विडम्बनव्याख्यान of मानन्दपूर्ण and 2 व्याख्यानदीपिका of भुवनसुन्दरसूरिन्, 2 लघुमहाविद्याविडम्बन of भुवनसुन्दरसूरिन् . 3 दशश्लोकीमहाविद्यासूत्र of फुलार्कपण्डित. 4 महाविद्यादशश्लोकीविवरण of an unknown author with the commentary महाविद्याविवरणटिप्पन of भुवनसुन्दरसूरिन्. Of these the first two are refutations of the method of Mahavidya in. ferences or syllogisms. The third is the original text of Rules laid down to frame Maliávidya syllogisms and the fourth is a Vivaraña i. e. exposition of those rules. What is Mahavidya-Before attempting to give an account of the life, date and place &c. of the authors of the above works, it would be proper to introduce the reader to the subject-matter of these books viz. Mahavidya syllogistas. The word 'Mahavidya' originally meant 'a great science. Secondly it mcans according to Váchaspatya of Prof. Táránátha Tarkaváchaspati, the ten goddesses beginning with Káli &c. I quote here the portion of Váchaspatya so far as relates to the word Mahavidya:- महाविद्या स्त्री कर्म०-"काली तारा महाविद्या पोडशी भुवनेश्वरी । भैरवी छिन्नमस्ता च विद्या धूमावती तथा । यगला सिद्धविद्या च मातमी कमलात्मिका । एता दश महाविद्याः ।" इत्युक्तासु काल्यादिषु दशसु देवीपु । Unfortunately the name of the book wherefrom these verses are quoted is not mentioned by Prof, Taranatha. According to this authority, however, the word 'Mahavidyal means the ten goddesses known in the Tantra Shastra. No other meaning of the word is given in that great dictionary. Io the commentary of the 17th verse of Lalitásahasranama Bhaskara saya (about A. D. 1562) in explaining the difference between Mantra and Vidya - ·ii says that the incantation of a male deity is termed a Mantra and that of a female deity a Vidya.' Thus according to Tantra Shastra, Vidya means an incantation of a female deity. And Mabávidya may therefore mean a great or important incantation in as much as it is able to grant all the giraf: to its devotee. But the word Aſahavidya as used in the works now published has quite a different meaning. Vádîndra, the author of Mahavidya-vidambana explains it as follows:- केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानबलादन्वयव्यतिरेकिसा- ध्यविशेष वाघभिमतं साधयन्महाविद्येत्युच्यते । तस्य च महाविद्यात्वमसिद्धत्वादिसकलदोपविरहः । महाविद्याविडम्बन पृ.३ Thus, "a positive probans which being present in the subject proves the positive-negative probandiem as desired by a disputant by force of the circumstance that the pervades (641941) would not be established, is termed Mabá. vidya.' It is called Mabávidya because it is free from all fallacies beginning with 'unproven probans' &c." It is quite natural for any one to be curious to know how the word Mfahavidya which originally meant a female deity or a great incantation according to the Tantra Shastra came to denote Kevalánvayi-hetu i.e. a purely positive probans in logic or Nyáya Shastra. This can be answered only on the assumption that Kulárka Pandita who is the reputed author of the HateTilaa must have used the word Mahavidya symbolically to denote the Kevalánvayi-hetu, as the number of the Mahavidya syllogisms is Shodasha, that is, 16 which corresponds with Shodashi which is also one of the names of the female deity of the Tantrikas) specially worshipped by him. Thus it appears that Kulárka Pandita being himself a great Tántrika may have specially made use of the numbers ten and sixteen symbolically in consideration of his great devotion and reverence for the female deity. As far as I know there is no other explanation forthcoming. References to Mahavidya in ancient Sanskrit Books --Now let us see what information we can collect about Mahávidya and Kulárka Pandita from ancient Sanskrit works. The Mahavidya syllogisms have not been mentioned in the Vaiſeshika sotras of Kanada, its Bhashya of Praſastapáda and its commentary Nyáyakandali of Sridharacharya (A.D. 991). Similarly we do not find any trace of the Mahavidya syllogismis in the Nyáyasätras of Gotama, its Bhashya of Vatsyayana, its Vartika of Uddyotakara and its commentary Nyáyavártiks: tátparyatika of Váchaspatimishra (Samvat 898, A.D. 842). 1 पुंदेवत्या मन्त्राः स्वीदेवत्या विद्या इति मन्त्रविद्ययोर्लक्षणभेदेऽपि भस्याः शिवशक्तिसामरस्यस्पत्वानुभयात्म- ललितासहस्रनाम पृ.९ (निर्णयसागर' तेति योतनाय मन्त्राणां मध्ये विशेभ्युतम् ।

·lii Vadindra, author of the Mahavidya-vidambana, himself says that the Mahavidya syllogisms have not been mentioned by the Sútrakára? (Kaņáda) and Bhashyakára (Prasastapáda). Nor do we find any allusion made to these syllogisms in the published works of Udayanacharya (A.D. 984) such as Nyáyakusumáujali, Atmatattvaviveka and Kiraņávali. An indirect reference to Mahavidya syllogismis seenis to have been made by Shrikarska in his great controversial work Khandana-Khanda-Khádya. In this work while refuting the arguments of Udayanáchárya in support of difference', Shribarsha has the following passage:- गन्धे गन्यान्तरप्रससिका न च युक्तिरस्ति । तदस्तित्वे वा का नो हानिः । तस्याः अस्माभिः खण्डनीयत्वात् । "There is no argument to establish the existence of a further smell in smell. And if there be any such argument, what do we lose? Because yo have got to refute the same." The commentator Anandapurņa in the commentary upon the sentence तदस्तित्व &c. in the above passage states that there is an argument to establish the existence of a further smell and sets forth the following syllogism which is evidently framed after the Mahavidya method of inference: अर्थ गन्धो गन्धवद्वृत्तित्वरहितगन्धवन्मात्रवृत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात् घटवत् ।" From the above statements it may be inferred that the Mahavidya syllogisms wete known to Sriharsha (A. D. 1187) and Anandapurna (A. D. 1529-1600). The earliest direct reference made to Mahavidya is in the Tattva-pradſpika, familiary known as Chitsukhî of Chitsukháchárya who lived about A. D. 1200 In one place Chitsukháckârya quotes a syllogism under the name of Mahavidyat and in another place reproduces the 4th syllogism from the Mahavidya Daśasloki Satra of Kulárka Pandita without mentioning the name of the book or author. But the commentator Pratyagrûpa-bhagawan in explaining this last syllogism says that the author Chitsukháchárya here sets forth Kulárka- Pandita's syllogism for the purpose of refutation." I have not been able to trace any direct reference to Mahavidya or Kulárka Pandita earlier than this. After Chitsukhacharya, the next author who refers to Mahavidya syllo. 1 सूत्रकारभाष्यकाराभ्यां तदव्युत्पादनात् । महाविद्याविडम्बन पृ. ९८ 2 खण्डनखण्डखाद्य पृ. ११८१ (चौखम्या) 3 खण्डनखण्डखाद्य पृ. ११८२ (चौखम्बा) 4 अथवा अयं घटः एतटान्यत्वे सति वेद्यत्वानधिकरणान्यः पदार्थत्वात्पटवदित्यादिमहाविद्याप्रयोगैरप्यवेधत्व. प्रसिद्धिरप्युहनीया। तत्त्वप्रदीपिका पृ.१३ (निर्णयसागर) 5 अस्तु तार्ह गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिगन्यपढत्यन्यधर्मवन्तःxx ४ श्मेयत्वात् ज्वलनादिन् । तत्वप्रदीपिका पृ. ३०४ (नि. सा.) 6 एव प्रत्यक्षं जातौ प्रत्यास्याय कुलार्कपण्डितोनीतमनुमानमुद्रावयति दृषयितुं तहीति । महाविद्याविडम्बनम् ।पृ. १३० ·iv gisnis is Analipanda alias Vyksiśrama (about A. D. 1247-1260), the author of (1) Vedant Kalpataru,' a commentary on the well-known Blåmati of Vachaspati Mišra and (2) Sastra-darpaņa,an original treatise on the Adhikaraņas of Bramha Sutras. The next reference to Mabávidya is by Anandajaápa better known as Anandagiti (A. D. 1260-1320) in his able work Tarkasangraba which is a relutation of the various definitions of the categories &c. current iu thc Vaišeshika and Nyáya systems of philosophy. For the sake of the convenience of the reader, full quotatious from this as well as other works referring to Mahavidya, Kulárka Pandita and Vádindra are given in a separate statement after this Introduction. The next author who refers to Mahavidya,, Vadiadra and his Mahavidya Vidamban is the great Rámánuja Philosopher Srivenkatanátha well known by the cpithet Vedantacharya. He lived between A. D. 1267–1369." In his two works on the systent of Rámánujá's philosophy viz. Nyáyaparishuddhi' and Tattva-Mukta-Kalapa, Venkatanatha refers to Klabavidyå syllogisms. In the latter work he further mentions Vadindra and his (Mahavidya) Vidambana also. He has refuted vadindra's view that the Kevalanvayi-helu is entirely untenable. He agrees that the method of Mahavidya is not sound but holds that the Kevaldovayi-ketu with a Kevalanvayi-sadhya is sound and can be logically established. The next reference to Mahavidyâ-vidambava under the name of Daśa. śloki-vidambana and to its author Vadindra is made by Śesha śâragadhara in his Nyâya-Muktavali' which is a conimentary on the Lakshanávali of the celebrated Naiyâyika Udayanachârya. ſeska śargadbara flourished about A.D. 1450, Further we find that Pratyagrúpabhagavau bas mentioned Kulárka 1 एवं सर्वा महाविद्यारतच्छाया वान्ये प्रयोगाः खण्डनीया इति । वेदान्तकल्पतरु अ. २ पा. २ सू. ३७ (१.५६७ नि. सा.) 2 महाविद्यावेतद्विपया वेदान्तकल्पतरौ निर्भसिताः । शानदर्पणः भ. २ पा. २ अधि । (पृ. १३७ वाणीविलास) 3 Vide Anandajuana's Tarkasangraha p. 22 pablished 19 No. III of this series (Gackwad's Oriental series.) 4 Vide the preface of THCA137497 Vol I (vári Vilês Edition): 5 Vide Nyüyaparishoddbi, pages 125, 126, 273 to 276 and 278. (Choukbambé Idition), *6 Vide Tatiwamoktá-Kalapa with Saryârtha-siddhi, pages 478, 485, and 486 to 491 (Reprint from Pandit, Benares). 7 Vide Lakshagirali pages 6, 28, and 42. (Reprint from Pandit, Benares). & Vide Introdadtion to Tarkassagrabs of Anandajnanı p. sviii (Gaekwad's oriental serica). Dr. Artbar Venica in bis bibliographical note of Laksbaduyali ploosa Sesbs baragsdhars between the 15th and 17th centaries. Se Tattrapradipiki p. 301, (N. 8. Edition).

·Pandita only once, and Mahavidyal and Vâdîndra’ several times in his commentary Nayanaprasadinî on Chitsukháchârya's Tattvapradſpika. Thus from the foregoing references we find that the Mahavidyâ syllogisms were first known in the 12th century and since then they have been referred to by some authors till the 15th century of the Christian era. But it is rather curious that none of the Maithila and Bengal Naiyâyiks of the Modern, school such as Gangesopadhyâya, Raghunatha Śiromani, Mathurânatha, Jagadisa, Gadadhara and others mention Mahavidya, Kulärka Pandita Vádindra and his Mahavidya-vidambara in the discussion of the Kevalânvayihetu in their works. Date of Mahávidya-From all the above evidence we can definitely say that the method of Mahavidyâ syllogisms had its origin before the 12th century. From the statements made by Vådiodra and Bhuwanasundara in their works, it is certain that one Kulárka Pandita was the author of the ten Mahavidya Kârikâs (verses) or apathefaangen. Who is Kulárka Pandita--As regards the life and date of Kulâtka Pandita very little can be gathered. The only manuscript of Daśaslokí-Malavidya Satra that was furnished to me does not give any information about the author of the work either in the beginning or end. It contains no Mangala verses. Nor do the ten verses possess any internal evidence to determine the name of its author. The authorship of these verses is ascribed to Kulárka Pandita on the authority of the statements made by Vadindra, Bhuvanasundara and Pratyagræpa-bhagavân in their works. My learned friend T. M. Tripathi Esq. B. A. of Bombay in his Introduce tion to the Tarkasangraha of Anandajnâna p. xix says "Kulårka Pandita does not seem to be a proper name but originally an epithetical name-Pandita- Kulärka (i. e. the sun in the assemblage of learned men) mistaken for a proper name by separating the first word Pandita and transposing it." This may perhaps be so but it gives us no clue to find out the real name of Kulárka Pandita. Whether Kulárka Pandita is identical with Sivaditya Miśraam Vadindra at the beginning of the third chapter of his Mahavidya-vidambana says as follows:-"Since Śivaditya and other logicians knowing that the positive-negative probans is nullified by Upadhi (accident) have proclaimed the Mahavidyâ syllogismis, I, Vadindra, the religious councillor of King Srisimha have made these efforts to refute them.”3 1 See Tattya-pradipika pages 19, 21, 181, 184, 206, 248, 284 and 289. N. S. Edition 2 See Ditto pages, 171, 181, 183, 184, 206, 208, 221, 295, 296 and 243. 3 उपाधिव्याधिनि—तमन्वयव्यतिरेकिणम् । मत्वोद्भिनमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः ॥ २॥ तेषामेष विशेषेण निराकरणसंभ्रमः। श्रीसिंहधर्माध्यक्षेण वादीन्द्रेण विधीयते ॥३॥ महाविद्याविडम्बन पृ.९९ 2 ·vi This statement may lead one to think that śivaditya himself may be Kulárka, as he is said to have proclaimed Mahavidyâ syllogisms. But this is not sufficient to identify Kulárka Pandita with Sivaditya Miśra. For, Vadindra, Pratyagrapa-bhagavan and Bhuvansundara have all separately mentioned the dames of Kulárka Pandita and śivaditya Miśra in their works. Vådîndra mentions Kulårka' Pandita only once and Sivaditya’ Miśra four times separately. Pratyagrupa-bhagavan, the commentator of Chitsukhi, also mentions the name of Kulátka: Pandita only once and that of ſiváditya* some ten times separately. Bhuvanasundara in his commentary on Mahavidya. vidambana also mentions Kulárka Pandita and ſiváditya Miśra separately. Had both of them been identical Bhuvanasundara would have explained it accordingly in the commentary. Besides, wherever the name of Kulárka Pandita appears in the above books, it is invariably mentioned in connection with the Mahavidyá syllogisms only and not in connection with any other topic. But the name of Sivaditya Miśra is mentioned in connection with the definitions of Guna, Jati, Satpratipaksha &c. No doubt Śivaditya Miſra seems to have made use of the Mahávidya syllogisms of Kulárka Pandita and written either a commentary on the Dasaśloki-Mahavidya-sätra or an original work in support of the same as may be inferred from a verse of Śivaditya's quoted by Vadindra in his Malávidyavidambana. In commenting on this verse Bhuvanasundara says that the verse is quoted by Vádindra from another treatise on Mahavidya. Many Authors Wrote Works on Mahavidya Before Vadindra- Many learned men who preceded Vádîndra seem to have written works either in refutation or support of the Mahavidya syllogisms. For, Vádiodra 1 कुलार्कपण्डितैस्तु केनाभिप्रायेण स्वेतरपद प्रयुक्तमिति चिन्त्यम् । महावि० वि० १.१५ 2 यदाहुः शिवादित्यमिधाः। महावि० वि० पृ. ७४ उद्भिनमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः ॥ पृ.९९ सत्प्रतिपक्ष एवायं न विरुद्धो न हेत्वामासान्तामिति शिवादित्यादिताकिकाः । शियादित्यमिक्षास्तु पूर्वोक्तन्यायेन साघ्याभावप्रसिद्धिं कृत्वा । 8 Vide Chitaukhi p. 304 (N. S. Edition). 4 Vide Ditto pp. 160, 185, 190, 192,200, 237, 810 and 323 (N. S. Edition), 5 यदाहुः शिवादिस्यमिधा:- पड़तमित्तित्वरहितत्वानुरजितः। धर्मः साध्यवतः साभ्यो मेयत्वात्प्रतिभाक्षये ॥ इति महावि०वि०.७४ 6 इयं च कारिका महाविधामन्थान्तरस्थिता अन प्रन्ये भयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादिप्रथममहाविद्यार्थरांप्रह- प्रतिपादिकावगन्तव्या। महावि. वि. पृ. ७५ पृ.१०९ .

·vii reproduces some arguments of an older author in refutation of Mahavidyal aud also some argument of another author in support of Mahavidya.. Bhuvanasundara in his commentary on the former portion of this text has a note that the author (Vádindra) reproduces an objection put forward by another Vidambanakára (i.e. another critic who had written a Vidambana or refutation of Mahavidya) and on the latter portion he adds a note that the author repro duces a syllogism explained by an Ekadesi i. e. an author who partially supports Mahavidya. Moreover Vádîndra in the second chapter of the Mahavidya-vidambana3 quotes a yetse from an older author in refutation of the Kevalánvayi-hetu. The author of Mahávidya-vivaraņa at the end of the work, states that although the ten verses of Mahavidya had been annotated by the ancients, he has explained them for the edification of the dull-witted.* It must be noted here that Mr. S. Kuppusvámi śástri of Madras has recently acquired two different Commentaries on Mahavidya, one of them by Purushottamavana, and another by Parna-prajna. Venkatanātha Vedantacharya (A. D. 1267-1269) in his Nyayaparifuddhi says that the "crooked syllogisms" set forth in Mahavidya, Mana-Manohara, Pramanamanjari &c. are fallacious.. Śrînivásáchárya in his commentary Nyáyasára on Nyáyaparisuddhi in explaining the above passage says “Mahavidya, Manamanohara, and Pramana- Manjarî are the names of books. There are many such books. The 'crooked syllogisms' which are set forth in all those books and which are common to the antagonistic party are included under the fallacy termed "Unproven probans." 1 यत्पुनरन कैश्चिदुक्त स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वं नाम xxxx द्रष्टव्या इति । महावि०वि० पृ. ६-७ 2 येतु अयं शब्दास्वस्वेतरवृत्तित्वव्यतिरिक्तानित्यनिष्ठधर्माधिकरणमिति प्रतिजानते तेषा सिद्धसाधन स्पटम् । महावि०वि०पृ. १० 3 मान हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वेऽपि च महावि०वि०पृ.७६ Bhuvapasundara gives the complete yerse in his commentary on p. 77 remarking that it is from the work of an ancient Achárya. 4 महाविद्यादशश्लोकी विवृतापि चिरन्तनैः। मन्दधीवृद्धिसिध्यर्थ विवृतेयं यथागमम् ॥ महावि. वि.पृ.१८८ 5 श्रीमहाविद्या-मानमनोहर-प्रमाणमर्यादिपठितवानुमानस्यापि तथात्वम् (अप्रयोजकत्वम् )। न्यायपरिशुद्धिः पृ. २७८ (चौखम्बा) 6 श्रीमहाविद्यमानमनोहरप्रमाणमपुरीति प्रन्यनामधेयानि । एवंजातीयमा अन्येऽपि मन्थाः सन्ति । तत्र तन पठितानि परपक्षसाधारणानि वक्रानुमानान्यप्रयोजकतया व्याप्यत्वासिद्धान्तभूतान्येवेत्यर्थः । न्यायपरिशुद्धिटीका पृ. २५८ (चौखम्बा) १० ·viii Thüs many learned men seem to have bandled the Mahavidya-syllogisms from A.D. 1100 to 1500. Dasa-śloki-Mahavidya Satra-If sve examiue the Daśasloki Mahavidya sætra, we find that it consists of only ten verses in Anushtubb Metre, the 9th verse being in Upajáti Metre. These 10 verses lay down 16 rules for framing the various Mabávidyả syllogismus, each rule being followed by an example of the syllogism framed under that rule. The author of the Mahavidyá sútra abruptly begins the rules without the usual Mangala (invocation) or prefatory remarks. Further he has neither mentioued the introductory reasons (87°piazu) nor even hinted at them." The author of the Mahávidya-vivarana bas marked this defect and observed "some men find fault with this treatise for not mentioning the relation and use &c." He has tried to answer this objection by explaining that as the book treats of a subordinate topic of a science, it is covered by the Anubandha- Chatushtaya of the principal science, The origin and object of Mahavidya syllogisms—Bhuvana-sundarasari at the commencement of his commentaries on Mahavidya-vidambana and Mahávidya-vivaraņa gives two verses4 in áryá metre stating how Maha. vidya syllogisms originated. The purport of these verses is as follows:-—"The Bháttas (followers of the Mimánsá school of Kumárila Bhatta) hold sound to be eternal but the Yougass i.e. Vaiſeshikas or Naiyáyikas hold it to be noneternal. Hence a controversy arose between them. Therefore in order to conviuce the Bhátta disputants of the nou-eternity of sound the great Acharya of the Yougas created the Mabávidya syllogisms." 1 The Sanskrit authors generally at the commencement of a book state the four introductory reasong viz 1 faqa subject of the book, 2 $2757 use of the book, 8 effrent the person qualified to study or read the book, 4 llarg the relation of the book to the 2 इह खलु केचिरसंवन्धप्रयोजनाद्यनभिधानेन असमीचीनसमाक्षिपन्ति । 3 शासप्रतिपादिताकदेशसंक्षेपक हि प्रकरणम् । इदमपि तथा । अतः शास्त्रीयरेव तैरिदमपि तद्वत् । 4 भाग नित्यं शब्दं योगाथा वादिनस्त्वनित्यं च । प्रतिजानते ततोऽयं जातस्तेषां विवादोन ॥१॥ subject matter &c. महाविद्या विवरण पृ. १६० महाविद्या विवरण पृ. १६० ·ix . G The controversy about the eteruity or otherwise of sound existed from a very ancient time between the Mimázsakas on one hand and the Vaiseshikas Naiyáyikas, Buddhists &c. on the other. This is evident from Jaimini's Mimánsá sútra, śabara's Bhashya,· Kumárila's ślokavártika, 3 Párthasarathi Misra's Sástradipiki* and a number of works on Mîmánsá in which a separate Adhikaraña, generally known as the 'sabdanityatádhikarana,' is devoted to prove the eternity of sound and refute the contrary arguments of the Naiyáyiks, Buddhists &c. On the other hand the view of the Mimánsakas is criticized by the Vaišeshikas in Kanada's Vaiseshika sûtra, Praśastapáda's Bhashya, Sridhara's Nyáyakandali &c. and by the Naiyáyikas in Gotama's Nyáyasútra,? Vátsyayana's Nyáyabháshya, Udyotakara's Nyáya-vartika, º Váchaspati Miśra's Nyáyavártika-tátparya-tîká,' Jayanta Bhatta's Nyáya.Manjari&c. Sankara Miśra alludes to this controversy in his Vádivinoda.' 11 Thus the controversy about the eternity of sound has been carried on by the Mimánsá and the Nyáya and Vaiseshika schools of philosophy even in later books. And as stated in the above Árya, Yougáchárya who was a follower of the Vaiſesbika or the Naiyáyika school seems to have revived the controversy by inventing the method of Mahavidya syllogisms to refute the eternity of sound maintained by the Mimánsakas. The word Yougacharya appears to be an honorific of Kularka Pandita who according to the statements of both Vadindra and Bhuvanasundara is the author of the Mahavidyá Kárikás. Vádîndra has explained and supported the Mahávidya syllogisms in the first chapter of his Mahavidya-vidambana, although he has refuted them in the second and third chapters. He says that his efforts in the expositions of these syllogisms have a two-fold object viz. firstly, it would remove the In. pression of the Mahavidyavádí that his opponents do not understand the Mahavidya syllogisms, and secondly, a disputant whose resources fail him during a discussion for want of accurate reasoning may employ the Mahavidya 2 मीमांसासून, शब्दनित्यताधिकरण १.१.६-२३ 2 शायरभाष्यं पृ. १८-२३ (चौखम्बा) लोकवार्तिकं पृ. ७२८-८४५ ( काशी) 4 शास्त्रदीपिका पृ. १३३-१४९ (निर्णयसागर) 5 वैशेषिकसूत्र शङ्करमियतोपस्कारसहितं अध्या २ आ. २ सू. २१-३७ 6 प्रशस्तपादभाष्यं न्यायकन्दलीसमेतं पृ. २८७-२८९ (विज. काशी) 7 न्यायसूत्रं वात्स्यायनभाष्यसमेतं भ. २ आ. २ सू. १३-४० (विज. काशी) 8 न्यायवार्तिकं पृ. २८२-३१० (कलकत्ता वि. ई.) 9 न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका पृ.३०४-३२४ (वित्र, काशी) 10 न्यायमारी पृ. २०५-२३२ (विज, काशी) 11 शब्दानित्यत्वनित्यत्वयोः किं खया साधनीयमिति नैयायिकमीमांसस्पतिनियतपक्षपरिग्रहादा xxx विरोधनिप्रहस्थानादसाकर्यमस्याकरे द्रष्टव्यम् । वादिविनोद पृ. ३७ (अलहायाद) ·X syllogisms against the Buddhists, just as Jális (futile rejoinders) are employed when one fails to duly detect faults. (in the arguments of his opponent). But at the end of the third chapter Vadindra raises a question "What is the object of refuting the Mahavidya syllogisms which can be used to prove anything desired by oneself ?" He answers this question as follows:-"The object of Teluting the Mahavidya syllogisms is to demonstrate that they are fallacious like Jalis i. c. futile rejoinders. Otherwise the pupils who may be employing tlic Malavidys syllogisins (in a controversy) will be defeated on account of the faults previously pointed out by the opponent."3 It may be observed here that both Venkatanátha Vedáutáchárya and Pratyagrúpa-bhagavan style the Mahavidya syllogisms as "Vakráaumánas! (पक्रानुमान) i.e. crooked syllogisms.. Why Mahavidyá syllogisms became obsolete–The {Mahavidya syllogisms seem to have aroused a keen interest among the Pandits of the 11th to 15th centuries and therefore they have been referred to in several works composed during that period as shown above. Many' books were written in support as well as in refutation of Mahavidya. But none of them seem to Lave lived after Vádindra wyrote his Mahavidya-vidambana and completely exploded the theory of Mahavidyá syllogisms by proving them to be fallacious, Hence none of the authors after the fifteenth century refer to these syllogisms. The modern Bengal school of Nyaya has not at all recognized them. Vadindra and his Mahavidya-vidambana—So far we have tried to explain what is meant by Mahavidya and given an account of its author Kulárka Pandita and his work Dašaśloki-Mahavidya Satra. Now we shall turn to Vádiudra and his work Mahavidya-vidambana. Like many other Sanskrit authors very little is known of the life, time and place of Vadindra. Whatever information we can gather from his own york and from the works of other authors who have noted his name or works will form the materials for the outline of his life-sketch. 1 इति गूढमहाविद्याव्याख्याकौतूहलच्छलात् । दरे निरस्तमस्माभिरज्ञानं प्रतिवादिनः ॥४॥ दिति तद्यारयानं नानुपयोगि । ०.१४९ यहा सम्यक् माघनापरिस्फूर्ती सौगतादीन्प्रति महाविद्याः प्रयोक्तव्याः, सम्यग्दषणापरिस्कृती जात्यादिव- महाविद्या वि.पु. ४ अय किमर्थं स्वाभिमतसकलप्रमेयसाधकमहाविद्या निराकरणम् । महाविद्यावि० जातीनामिव तासामाभासत्वख्यापनार्थम् । अन्यथा महाविशाप्रयोक्तृणां शिष्याणां प्रतिवायुदीरितप्राचीन- महाविद्यावि० वानुमानं सर्वमपि स्वसाध्यसिद्धरनइत्वादप्रयोजकमेव । ...... अतो वक्रानुमानं केवलान्वयिरूपमपि तत्त्वमुक्ताकलाप पृ. ४८५, ४८६ (पंडित मु.पु.) येतु परीति रोचयन्ते तान्प्रति महाविद्याभिरपि साध्यप्रसिद्धि सुलभयति । तत्वप्रदीपिकाटीका इ. १३ (नि. पा.) दूषणैः पराजयादिति। साधनजातिरेव स्वव्याघातात् ।

·xi The name Vádindra is not a proper noun as it is added as an epithet to the name of a learned man who has been at the same time a great contro. versialist. In the colophons at the end of all the three chapters of the Mahavidya-vidambana, Vådîndra prefixes the epithets Harakinkara,! Nyáyâcharya, Paramapandita and Bhatta. In verse 2 on p. 2 of the Malávidyavidambana he styles bimself as Sankara-kinkara which is synonymous with Harakinkara. Madhavárya has quoted a verse under the name of Sankarakinkara in his Sarvadarshana-sangraha. Vádîndra may have used this epithet to express his devotion to the deity Śiva whom alone he praises in the Mangala verses at the commencement of all the chapters of Mahávidya-vidambana. My learned friend Mr. T. M. Tripathi B. A. of Bombay is of opinion that as Vádindra was a pupil of Yogiśvara alias Sankara, he styles himself Sankara-kinkara.* This view also is possible. For Vadindra mentions his preceptor as Vogiśvara at the end of Mahávidya-vidambana. But I have not been able to find any authority to identify Yogiśvara with Sankara. Vádindra's other epithets viz. Nyáyácharya, Parama-pandita and Bhatta signify that he was a great logician, Mîmansaka, and well-versed in the Sástras. Vadindra's real name—Vádîndra's real name seems to have been Mahadeva. For, his pupil Bhatta Rághava in the beginning of his commentary Nyáyasára-vichára on Bhásarvajna's Nyáyasára has the following verse: महादेवमहं वन्दे गुरुं सर्वज्ञमादरात् । ग्रन्थग्रन्थिषु शैथिल्ये शक्तिर्यस्मादभून्मम 116 1 इति श्रीहरकिङ्करन्यायाचार्यपरमपण्डितभवादीन्द्रविरविते महाविद्याविडम्बने महाविद्यावि०.७५, १८, १४९ 2 समुल्लसति वादीन्द्रचन्द्र शङ्करकिरे । उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः ॥२॥ महाविद्यावि० ० पृ.२ 8 तथा निरटति शङ्करकिरेग- अनुकूलेन तर्केण सनाथे सति साधने । साध्यव्यापकतामझात्पक्षे नोपाधिसंभवः । सर्वदर्शनसंग्रहः पृ. ९८ (आनन्दाश्रम) 4 See Introdaction to Ánandajnána's Tarkasangraba p. xv (Gaekyad's Oriental series). 5 योगीश्वरगुरोः शब्दविद्यामासाद्य तत्त्वतः । व्यघत महवादीन्द्रो महाविद्याविडम्बनम् ॥ महाविद्यावि० पृ. १४९ 6 This verse is quoted from the catalogue of the India Office Sanskrit Blanugcripts. My friend Mr. T. M. Tripathi was kind enough to get for me the loan of a manoscript of thig anpablighed commentary on Bbásaryajoa's Nyáyagára from the Dahilakshmi Library at Nadiad, District Kaira. Unfortanately some portion of this commentary at the beginning and at the end seems to have been lost. Thus I could not find the above ·xii and the colophon of the aforementioned commentary rubs as follows:- इति सारङ्गसुतवादीन्द्रशिष्यन्यायनिपुणतर्कविचार चतुरमट्टराघवविरचिते न्यायसारविचारे तृतीयः परिच्छेदः समाप्तः ॥ From these statements it is clear that Vádindra was the preceptor of Bhatta Raghava and that Vádindra's proper name was Mahideva. He was also called 'Sarvajna' well-versed in all the sistras. Vadindra's date-~Bhatta Righava, Vadindra's pupil, at the end of the aforementioned conimentary gives the Saka year of its composition in the following verse: - शके चतुःसप्ततिसंख्यके शतैः शताधिकरभ्यधिक च पञ्चभिः । द्विघातितस्तत्र धभूव वत्सरः ध्रुवं विचारः परिसाधि राघवः ॥' Now this verse can be iuterpreted in two ways: 1 पञ्चभिः शतैः द्विपातितः शताधिक अभ्यधिक चतुःसप्ततिसंरयके शके =500 2 = 1000+100+74%3D Shaka 1174 (A. D. 1252). 2 पञ्चभिः शतैः शताधिकैः द्विघातितः अभ्यधिके चतुःसप्ततिसंख्यके शके --500+100 = 600x2%3D1200+74=Shaka 1274 (A. D. 1352). The above two interpretations create a doubt as to the exact date of Bhatta Råghaya. My learned friend Mr. T. M. Tripathi has provisionally accepted the second interpretation and fixed Bhatta Raghava's date as A. D. 1352 relying on the circumstance that "Jayasimha siri (who has also written a commentary (about A. D. 1366) on the Nyayasára of Bhásarvjua) is des cribed by his pupil Nayachandra-stri (in his Hammira Kávya) to have defeated in a debate Skranga who was a great logician and who can be safely identified verse in the manascript. Bat on golog through the existing portion I found Yadindra referred to in the following paggages: 1 मानमेयानुसारेण पधधा न्यायदर्शनात् । पादीन्दादिमतेनापि व्याख्यात तन्मये" :: leat ss वादी 3 त् Dittott ..

·X111 with the father of Raghava "1 He has deducted 27 years from Bhatta Raghava's date A D. 1352 on account of the difference between the ages of the pupil and his preceptor and held Vadindra to have flourished about A.D 1325. But owing to some fresh evidence revealed in Vadindra's Mahavidyavidambana itself we shall have to accept the first interpretation of Bhatta Raghava's verse mentioned above and push back Raghava's date to A D 1252. For, Vadiadra says that he was a religious councillor of the king Srisimha - Now, we do not find any king of this name amoug the several Dynasties of the North or the South between A D 1250 1350. But from the history of the Dynasty of the Vádavas of Devagını (Modern Doulat ibad) we find that Ling Sighana (Reigned A D 1210 to 1247) of that Dynasty was also zaned Simha.. The very name Śrisimha trentioned by Vadındra occurs as the name of king Singhana 10 a verse (eulogizing his conquests) in the first out of the two Rajaprasastis composed and included in bis Chaturvarga-Chintamanı by Hemadra who was the minister of Singhana's grandson Mahndeva (A. D. 1260- 1271) We quote the verse here यद्रम्भागिरिकेसरी विनिहतो लक्ष्मीधर मापति. यद्वाहावलिमि प्रसह्य रुरुधे धाराधराधीश्वर । वल्लालक्षितिपालपालितभुवा सर्वापहारश्च य. श्रीसिंहस्य महीपतेर्विजयते तद्वाललीलायितम् ॥४४॥ Again the name Simha as another name of ſinghana is nientioned by Jablana in his Sahtimuktavali Jahlana was the commander of troops of elephants in the reign of King Krishna (A D 1247 1260) who was a grandson of Singhana and occupied the throne after him In the following verses of his Saltimukta valt Jahlana says that Janardana, a commander of troops of elephants taught Simha 1 e Singhaza the art of managiog elepbants तस्याभवत्सूनुररनूनसत्त्वो जनार्दनाव्ह करिवाहिनीश । समुद्रवद्यो भुवन यभार सह श्रिया चित्रमशेषमेतत् ॥ १९ ॥ सिंहोऽप्यध्यापितस्तेन गजशिक्षा तदद्धतम् । सूक्तिमुक्तावलि 1 Vide Totrodoction to Ánanda]nana'a Tarka-sangraba p. XVIII (Gaekwade Oriental series No III) 2 तेषामेप विशेषेण निराकरणसभ्रम । श्रीसिंहधर्माध्यक्षेण वादीन्द्रेण विधीयते ॥३॥ महाविद्यावि०१ ९९ 3 Vide Bombay Gazetteer Vol I, Part IIp 522 4 Vide Bombay Gazetteer Vol I, Part IIP 272 5 These verses aro quoted in the History of the Dekkan Bombay Gazetteer Vol I, Part II, p 289 3 - ·xiv Thus we find that Śrisimlia or Simha was another name of king Singhiana of the Vádava Dynasty of Devagiri. He reigned at Devagiri froni A.D. 1210-1247. Now we shall state some reasons to prove that Vådindrás date suggested by Mr. Tripathi as A.D. 1325 is incompatible with the following fact. We have already stated that Venkatanatha Vedantáchirya who flourished between A.D. 1267–1369' has mentioned Vádindra by his name and referred to his work Mabảvidya-vidambana in his Tattva-Mukti-Kalápa. Supposing Veokatanátha wrote this work is bis 50th year if not earlier, the year of its composition would be A. D. 1317. Then we shall have to hold Vádindra to have been a contemporary of Venkatanatha. But Venkatanátha mentions Vådindra's Dame along with that of Udayapáchárya (A. D. 984)." He must hare therebre mentioned yodiodra as op od anthor and not as a contempor. ary one. He has refuted Vádîndra's view that the Kevalánvayi-betu is entirely untenable.' Sanskrit authors when they criticize the views of contemporary writers do not generally mchtion their names in their works. Had Vadindra been a conteviporary author, Venkatapátba vould not have referred to bim by his name. For these reasons Vidindra must be placed before Venkatanatha, that is, before A. D. 1267. If we accept the first interpretation of the above quoted verse of Vádindra's pupil Bhatta Raghava, we get the year A. D. 1252 as his date and deducting 27 years there from on account of the difference in the ages of the pupil and the preceptor we get A. D. 1225 as Vidindra's date. If we place Vádîndra about A, D. 1225 it suits well with the period of King Śrisimba alias Singhaņa of Devagiri, A. D. 1210-1247, mentioned in the History of the Dekkan, and with the mention of Vadiadra's name by Venkatavátba. Śinghana seems to have been a great patron of learning. For Sárngadeva, the author of Sangita-Ratnakara, an important work on Indian Music was patronized by Singhaņa. It is tberefore likely that Vádindra also was patronized by Singhaņa by conferring upon bin the appointment of his Religions Councillor (991) as stated by him in his Mahavidya-vidambana Thus if we fix Vadindra's date as A. D. 1225, it does not affect any of the established dates of other authors. On the other hand, if we accept A. D, 1325 as the date of Vidindra we are unable to satisfactorily explaio Venkatanáthás reference to Vkdindra, as the former was born earlier i, e, in A. D. 1267. Lesides the cannot find any King of the name of Śrisimba between A. D. 1267-1350, to identify him with the Srisimha mentioned by Vádindra. For See Rajagopálichárzás life of Yenkatapaths in the Vanitilas edition of Yádarábüyadayı p. 111. भत्र मतभेदेन लक्षणदयमाह-साधनाध्यापकर सति साप्यसमव्यामो धर्मः उपाधिरिति उदयनः । साथ तत्वमुत्ताकलापः १.४७८ p. 99. 1 नाव्यावस्वे सति साध्यव्यापकः इति समशब्दप्रतिक्षा यादीन्द्रः। 3 वरचमुकाकलापः ·all these rcasons we must conclude that Vadindia lived during the reign of the ing Srisimha alias Singhana of Devagiri about A D 1210 to I247 Vadındra's Works-Now let 11 male an enquiry as to what works were written by Vaduadrd He has not referred to any of his other works by natte 10 bis Mahavidya-vidambana But at the end of the book be observes "other kinds of faults falling under the heading of particular Arthantaratá affectiog particular Mahavidyn syllogisms will be set forth in another place " Bhuvanasundara in bis commentary on this passage says that "no another place! means 'n another bool » Thus it is clear that Vadındra had also written another work criticizing the Mahuvidyr syllogisms in detail, But it cannot be traced. Vadindras pupil Bhatta Raghava has quoted the following verse under the name of Vadindra in the commentary of Nynyasura of Bhasarvjua without mentioning the name of the work from which it was extracted तदुक्तं वादीन्द्र - यत्र यत्रास्मदादिष्टदूपणोद्धारसंभव. । त त पन्थानमाश्रित्य व्यतिरेकी समर्थ्यताम् ।। Manuscnpt of Nyayasara vichara: leaf 44 As this verse is not found in the Mahavidya-vidambana, it must have been taken from some other work of Vádindra on logic 1 येतु महाविद्या विशपनिछा. मनिविशेषेण अन्तिरताविशेषा, वेऽन्यत्र व्युत्सादयिष्यन्ते इति । महाविद्यावि० १४५ 2 ये तु महाविद्येति । अन्यत्र प्रथान्तरे इत्यर्थ महाविद्याविक टीका पृ १४६ 8 The following information from the mangecript of Nyáyagar vichara 18 given bere as it is of historical interest In this commentary Bhatta Raghaya has the following passage- एतेन यत्खण्डनमण्डनरीश्वरवादे दुपणमुदित तत्परिहतम् । एव हि तत्-शुचिकाया रजतमित्यत्र रजतज्ञाने यहरजत प्रतिभाति तदजतविषया मनीषा वृपमध्वजस्यास्ति न वा । नाद्य , शक्ति कारजतविषयत्वे वृपमध्वजमनीपाया मृषावप्रसगात् । नेतर , शुविरजतस्यैव अज्ञानात् असर्वज्ञत्वप्रसमादिति । Mandacript of Nyáyssára vicbára leaf G. Here the Khandangmandene alluded to 19 Shribarsha the anthor of Khandana and the førarpádo' meant is Shrihareha s isvarabhısındhi' which 18 mentioned 10 Khan dada by Shribarsha himself in two places. The 'ibrararada' mentioned by Bhatta Raghara is not the 3rd Parrohkeda of Khandana bec1088 20 sach argument as is stated in the above passage is to be found in that Parebbeda This israrábbigandhi of Shribarahs seems to have been well known at Raghara's time (A D. 1252). But no Manuscript of at has yet come to light 4 शेष च ईश्वराभिसन्धौ स्वप्रकाशवादे निर्वक्ष्याम । खण्डन १ १०७ (चौसम्मा) एवमीश्वराभिसन्ध्यादौ तत्तत्स्थानस्य सर्वनामान्तरखण्डन इष्टव्यम् । सण्डन प १०४१ (चौखम्या) ·xvi Madhavárya (A.D. 1398) in tlic Akslapidadarśaua of luis Sarvadarśanaa sangraba quotes the following verse under the name of Slaukara-kinkara wlio is no other than Vadiudra as las becu stated liclore: तथा निरटति शङ्करकिरण-- अनुकूलेन तण सनाथे सति साधने । साध्यव्यापमताभट्नापने नोपाधिसंभवः ।। सर्वदर्शनसंग्रहः पृ. ९८ (आनंदाश्रम) This verse too is not found in Mabávidya-vidambana. It must have also been quoted from some other logical work of Vúdiodra. Sesha śárngadhara, author of the commentary Nyaya-muktivali on Udayanacharya's Lakshanivali and Pratyagnipa-bhagavin, Author of the Nayana-prasadini commentary on Chitsukbacharya's Tattvapradipika, also quote some definitions under the name of Vúdindra. All these quotations are not to be found in the Dabhvidya-vidambana. From all the above information it is evident that Vidindra must baye written several other works on logic besides the Mabividyú-vidambana. His other known work is (2) Rasasára, a commentary on Guņa-kiranávali of Udayanacharya, a manuscript of which is said to be in the Library of the Benares Sanskrit Colloge.' A third work by lim, styled parafarry has been recently discovered and secured for the Madras Government Oriental Library by the well-known Pandit S. kuppusvámi śistri. If these works be published they may perhaps throw some more light on Vádindra and his works. The scheme of Mahavidya-vidambana-Vádiadra has divided his Mahavidya-vidambana into three chapters called Farichhedas. Iu Chapter I alter the usual Mangala he has defined Mahavidyl and after auswering certain objections raised by others against Mahívidge syllogisms, kas given 70 syllogisms to prove the nou-eternity of sound adding explanatory notes to almost all of them. Thus in the first Chapter he has supported these syllogisms auswering the criticisms of other old authors. In Chapter II he was commenced the refutation of the Mahavidya Syllogisms by criticizing the several definitions of Kevalinvayi-lietu. In Chapter III he bas pointed out how these Mahavidvé syllogisms are subject to Upádhi (accident) and bow they could be demonstrated to be fallacies such Viruddha (Contradictory probans), Anaikintika (Inconclusive probans), and Satpratipaksha (neutralized probans). Then he has shows how these syllogisms can be contradicted by other syllogisms of the same kind. Subsequently he has pointed out defects in the Mahavidya syllogisms such as Siddhantaviplavakatva (setting at nought the theories accepted by one's own scliool of 1 8c. Introduction, Anandajakda's Tarkasangraba p. xix (Gaekmad's Oriental Seriea No. 111). as ·xvii philosophy), Sva-vyágbátakatva (self-contradiction) and Arthantarata (proring something which is not intended). In conclusion he has stated that these Mahavidyú syllogisms canuot prove the non-eternity of sound. He has there fore condemned the Mahavidyas as useless in a controversy. Vádindra's preceptor–In the last verse of his Mahavidya-vidambana Vådîndra mentions the name of his preceptor as Yogishvara'. It is already suggested that his name might have been Sankara as Vádîndra styles him, self as Sankara-Kinkara (servant of Sankara). But no further information is available about him. Authors Mentioned by Vádindra-Vádindra has referred to sútrakára, Bhashyakára and Tikákára without mentioning their names. But the authors meant by these epithets are Kaņáda, author of the Vaiſeshika sätras, Praſastapáda, author of the Prasastapuda Bhashya on Vaiseshika-sûtras and Udayapáchárya and Sridharáchárya, authors of Kiranávali and Kandali respectively which are commentaries on Prasastapáda's Bháshya. The authors mentioned by Vádîndra by a direct reference to their names are Udayanáchárya and Śivå ditya Miśra. 1 squaatů - He was a great Naiyáyika of the old school. He seems to have been a Maithila Brahmana. His date is Šaka 906 (A. D. 984). His known works are (1) Nyáyakusumánjali, an original work proving the existence of God according to the Naiyáyika theory (2) Átma tattva-vireka or Bouddha-dhikkára, refutation of Buddhistic Philosophy,-(3) Kirañávali, a commentary on Prasastapáda-bháshya,-(4) Tátparya-tîká-parishuddhi, a commentary on Váchaspati Mishra's Nyáyavártika-tátparya-tiká,-(5) Lakshanávali, a small treatise containing definitions of the categories &c, and (6) Nyáyaparisishta or Upádhi-prakarana. 2 frafrath 21--It is stated before that Vádîndra undertook to refute the theories of Śivåditya Miśra about Mahávidya. Accordingly he has quoted and refuted his views in the third Parichheda of the vidambana". Śivaditya or Śivadityamiśra as he is mentioned by both names by Vádîndra and Pratyagrapabhagavan, is said to have lived between the close of the tenth century and the early beginning of the eleventh century, that is about A. D. 975–1025. Prof. Gháte identifies śivaditya Miśra with Vyomasiváchárya, author of Vyomavatî, a commentary on Praśasta-páda's Bháshya, on the doubtful 1 योगीश्वरगुरोः शब्दविद्यामासाद्य तत्वतः। मझविद्यावि०पृ. १४९ At the end of bis Lakshanávali Udayana gires the date of its composition in the following verse: ताम्बरादप्रमितेष्वतीतेषु शकान्ततः । वर्षेपूदयनश्चक्रे सुबोधां लक्षणावलीम् ॥ लक्षणावली. ७२ (Pandit Ed.) See pages 109 and 117 of Mahavidyá-vidambana. See Prol. Ghate's Introdaction to Sapta-pa lárthi p. X (BJedition of 1909). 2 S 4 ·VIII authority of a colophou of only one manuscript of Sapta-padarth belonging to the Bepares Sanskrit College which runs as follows इति श्री व्योमशिराचायविरचिता 794latait havarit am But Ráma Sastrı Tailanga, Assistant Prlessor, Benares Saushrit College who first attracted notice to this colophon in his perface to the Sapta padarthi has expressed his doubt as to whether the copyist may not have wntten the uame wrongly: Besides, Pratyagrapa bhagavan (author of the Nayava prasádını commentary on the Tattva pradipiha of Chitsukhácharya), has alluded to Sivaditya Misra and Vzomašivacharya separately He has mentioned the former by his name some teu timess but the latter only once* Vallabhacharya (A D 984–1178) in his Nyaya lilavatı mentions one Vyomácharya Perhaps he may be the same as Vyomasivacharya But Vallabha does not mention Shivaditya Rájasekhara, a Jain author of the commentary Panziká ou Prasastapuda Bhashya,says that one Vyomasivacharya wrote a commentary named Vyomavatı on the Prasastapada Bhishya But no copy of this Vyomavati is yet available If a manuscript of it be found, it may perhaps throw some light on this point We must therefore wait for further proof to identify Śivaditya Misra with Vyomasivacharya Sivaditya's Works— 1 Fargreff-As regards the works of Śivaditya Misra his Sapta padarthi is well known and was published with the commentary Mitabasbini of Mádbava Sarasvati in the Vizianagaram Senes in Benares in 1893 and with the commentary Padartha chandriks of Sesha Ananta by Prof Ghate in Bombay 10 1909 2 TUTHOT-This work is mentioned in several books on logic The definition of correct wledge viz faisala , has been criticized by Śru harsha (A D 1187) in his Khandana khanda khidya aud Sanharamısra (A D 1529), commentator of Khandana it explaining this portion of the text states that this is the first definition in the Lakshanamila of Nyuyacharya (1 e Śivadiya Mista) Varadaraja (Between A D 1097-1200 ) 10 bis Tuthilarakshủ quotes the definition of Lingar from the Lakshanamala It may be observed here that 1 See Prof Ghate a Introduction to Sapta padarthi p 1 (Bom Edn of 1909) See Sapta padarth preface p 1 (Vijaya S Series 1898) See pages 180 189 190 192 195 200 287 293 310 and 323 (Tattra pradipika NS Ed tion) 4. See page 139 (Ditto) See Introduction to Pragastapáda bbisbya p 19 (Vız a Series) 6 न्यायाचार्यकृतलक्षणमालान ये प्राथमिक प्रमालक्षण खण्डयितुमुपक्रमवे-तत्त्वानुभूतिरिति । खण्डनखण्डखाय १४३-१४४ (Lazarns Edition Benares A D 1888) 2 3 5 7 निष्पाधिकसाच्यसबधशालि लिङ्गमिति लक्षणमालायाम् । तार्किकरक्षा पृ १७९ (काशी) ·xix Mallinátha in his commentary of Tarkikaraksbá in giving the source of the said definition says that it is from Udayana's work. He seems to have mistaken Lakshanamálå for Udayana's Lakshanávali. For, the said definition is not to be found in Lakshanávali. 3 egegn- This work of Śivåditya Mitra was so long unknown. My friend Mr. T. M. Tripathi kindly sent his manuscript of it to me for reference. It consists of 8 leaves but unfortunally the first leaf is lost. The colophon runs as follows:- sa faftarfecafatlan agarsi FIFI". The manuscript is almost unintelligible owing to very bad mistakes committed by the copyist from the beginning to the end. The subject of the book seems to be the refutation of the view of the Mimánsakas about Hetu (cause). Had not the first leaf been lost, the Maunscript would have perhaps furnished some more information about Śivaditya. In this book śivaditya has alluded to two of his works which were not hitherto known even by name. They are Upádhi. vártikal and Arthápatti-vártika”. Whether these two treatises are separate books or form parts of a larger work cannot be decided at present, as the manuscripts of these works have not yet come to light. It may also be mentioned here that Sivaditya Miśra quotes a verse under the name of Máyánandanikúra (Mátánandini-kára ?) in the Hetukhandana. Nothing is at present known about this author or his work from which the verse bas been quoted by śivaditya. It is likely that the copyist may have committed a mistake even in transcribing the name of the author as it sounds rather strange to the ear. The following verse is quoted by Vádindra' under the name of śivaditya Miśra: "पक्षतद्भिन्नवृत्तित्वरहितत्वानुरञ्जितः । धर्मः साध्यवतः साध्यो मेयत्वात्प्रतिभाक्षये ॥" महाविद्यावि. पृ.७४ 1 व्यतिरेकस्य हेत्वभावोपाधिनस्तत्वादित्यपि यकुमणकुं (१) राकात्वादित (१) इत्यवोवाम उपाधि- वात्तिके। Manuscript of Hetokhandana leaf 2 2 तथा च अस्मदापत्तिवार्तिके- सामान्यमानं च विशेपमानं तन्मीयमानं च विरुष्यमानम् । करोति पञ्चादविरुद्धमान सामान्यमानस्य च यो विरोधः । Manuscript of Hetušbandana leaf 8 3 तथाहि मायानन्दनिकारः- यत्र सामान्यतो दृष्टं विशेपे प्रतिहन्यते । प्रमाणयोर्विरोधेन तनापत्तिरिष्यते । Manoscript of Hetokbindana leaf 8 ·But it is not found either in the Saptapadarthi or Hetukbaudara of Śivaditya. As the verse treats of Mabávidya Syllogisms, it must have been talen by Vádîndra from some work of Śivaditya on Mahávidya Syllogisms. Sividitya has been alluded to by Gangeshopadhyaya (A.D.1178?) in his Tattva-chintamani' and by Jánakinátha (A. D. 1400?) in his Nyáyamapjari" without mentioning the name of his work. Mahamahopadhyāya Gokulanathai (A. D. 1588) of Mangroni in Araithila country quotes a verse from Sivaditya Miśra's work in the following passage of his Pada-vakya-ratoáhara to explain the difference between Višeshara and Upalakshana:- विशेपे साक्षात्संसृष्टं विशेषणं, परंपरयोपलक्षणम् । यथाह शिवादित्यः- "व्यावर्तनीयमधितिष्ठति यद्धि साक्षा- देतद्विशेपणमतो विपरीतमन्यत् । दण्डी पुमानिति विशेषणमत्र दण्डः पुंसो न जातिरनुदण्डमसौ च तस्य ॥" पदवाक्यरत्नाकरः पृ. ५१ (Shastra M. Edition 1904) This verse is not seen in any of the known works of ſividitya Miśra: We must therefore infer that he must have written many works on logic. Let us hope that some of them may be discovered in future. Short-notices of authors who have mentioned Mahavidya, Vádindra and his Mahávidya-Vidambana- 1 faignar—It has already been mentioned that Chitsukháchárya bas alluded to the Mahavidya syllogisms. He was a grent Vedantiu and lived about A. D. 1200. His published works are (1) Tattvapradipiká (Chitsukhi) (2) A commentary on Anandabodhacharya's Nyayamakaranda. He has also written (3) a commentary on Sriharsha's Khandana which is not published'. His other works recently discovered and secured by Mr. S. Kuppusvámi 1 सच संयोगसमवायस्वरूपसवन्यसाधारणो ज्ञाने विषयस्याधिकरणे अभावस्य संशन्धिनि समवायस्य अस्तीति तेपामपि विशेषणात्वमिति शिवादित्यमिश्राः। त. चिं. प्रत्यक्षखण्ड पृ. ८३० 2 शिवादित्यमिश्रास्तु करणांद्याकारानुगतमते.करणत्वादिकमखण्डोपाधिरूपसामान्यमहीचक्रुः । न्यायसिद्धान्तमञ्जरी पृ. १४ १ तत्त्वचिन्तामणिटीका चक्ररश्मिः, २ दिका, लनिरूपणम्, ३ मिथ्यात्वनिर्वचनम् , ४ कुसुमापलि टिप्पणम्, ५ काव्यप्रकाशटीका, ६ कुण्डकादम्बरी. ७ द्वैतनिर्णयटीका ८ कादम्बरीप्रश्नोत्तराणि, ९ एकावली, १० कादम्बरीकीर्तिश्लोकाः; ११ शिवस्तुतिः, १२ अगृतोदयनाटकम्, १३ पदवाक्यरत्नाकरः, १४ लाघवगौरखरहस्यम् इत्यादि Prelace to Padayakyaratnikara p. 2. IHe, the Lon of Vidyhanidhi, has also written (न्याय) सिद्धान्ततत्त्वविवेक. See Khandanap.32 footuotes (Choukhamba) 3 ·Śástri are (4) Bbáshya-bháva-prakáśiká (a commentary on the Brahmasätra Bhashya of Sankaráchárya) (5) Vivaranatátparya-dipiká, (6) a commentary on the Brahma-siddhi of Sureśvaracharya, (7) a commentary (UTCTT) on the Pramáņamáls of Anandabodbáchárya and (8) Adhikarana-Manjari Sangati?). His preceptor was Joánottama (THIRA), a Sannyasi who is said to have written two works on Vedanta by namie Nyayasudhả and Joánasiddhi'. This Joinottama is quite different from the Juknottama, author of the commentary Chandriks on Sureśvaracharya's Naishkarmya-Siddhi. For, the former is described as an Acharya of the King of the Goudas(Bengal) and an ascetic by his pupil Chitsukháchátya, whereas the latter describes himself as a resident of the village Mangala' in the Chola country (Southern India), and adds to his name the epithet "Mishra” which signifies that he was a grihastka and not a sangyásin. 2 अमलानन्द-He is also named ध्यासाश्राम. He lived in the reign of Krishna Rája of Devagiri, A. D. 1247-1260. It is already stated that he wrote two works on Vedánta viz. 1 Vedánta Kalpataru and 2 śástra Darpaņa. He was a pupil of Anubhavánauda and his Vidyáguru was Sukhaprakisha who was a pupil of Chitsukháchárya. He is said to have written his Vedanta Kalpataru at Násik.: 3 बेङ्कटनाथ वेदान्ताचार्य--He was a Brahmana belonging to the Srivaishnava sect. He was a great poet, philosopher and a follower of the Vishistadvaita school of Rámánujáchárya. He was born at Truppil near Kanchi (Conjeevetam) in the Madras Presidency in September A.D. 1267. His father was Ananta Sûri and mother Totaramba. He is also known by the names of Vedantáchárya and Deshikáchárya and was a contemporary and friend of Vidyaranya. He composed many poems and wrote several wroks on religion and philosophy of the Rámánuja School. He has also written several slotras and minor poems. His principal worke are:- Poems--1 cargo AET 7527 life of Srikrisna. 2 975ATHEET a poem consisting of 1000 verses in praise of the Padukas (sandals) of the deity Shriraoga. See Chitsakhi and its commentary p. 385 (N. 8.) 2 इतिश्रीगोडेश्वराचार्यपरमहंसपरिव्राजकाचार्यज्ञानोत्तमपूज्यपादशिष्य &c. Colophon of Chitsakhi P. 388 (N. S.) 3 चोलेयुमङ्गलमिति प्रथितार्थनाम्नि ग्रामे वसन्पितृगुरोरभिधां दधानः । ज्ञानोत्तमः सकलदर्शनपारदृष्य (2) नैष्कर्म्यसिद्धिविवृति कुरुते यथावत् ।। नैष्कर्म्यसिद्धिः पृ.१ 4 इति श्रीमहोपाध्यायज्ञानोत्तममित्रविरचितायां नैष्कर्यसिद्धिचन्दिकायां &c. नैष्कर्म्यसिद्धिःपृ. २०० 5 Vide preface to the Vedasta Kalpataro Vol. I, p. 19 (Vijaya. Series, Beatres), 1 ·xxii 3 Farfgaaitan. 4 GHAZT4 a poem in imitation of Kalidasa's Meghadâta. Drama-5 ASHLUTCA a religious drama in imitation of Krishnamishra's Prabodha-chandrodaya. Philosophy) 6-779faglega a treatise on the Višishtadvaita philosophy. and Logic 7 तत्त्वमुक्ताकलाप with सर्वार्थसिद्धिटीका Ditto 8 शतदूपणी a refutation of Anirvachaniyatáváda. न्यायपरिशुद्धि (logic) 10 ATHIA1971 a treatise on Mimánsá. Besides the above works in Sanskrit, he wrote many works in Tamil. He is said to have died in A, D. 1369 having lived 102 years.' 3. 391FFETTAT or 9979rgift-He has mentioned Mahávidya syllogisms. He lived between A. D. 1260-1320. For the details of his life and works &c. see Mr. Tripathi's Introduction to his Tarkasangraha No. III of the Gaekwad's Oriental Series, 4. sitterTÄ-He appears to have been the pupil of Venkatanátha Vedantáchárya from the statement in the colophon of his Nyáyasára, a commentary on Venkatanátha's Nyáyaparisuddhi.' He must have therefore lived in the 14th century somewhere near Kanchi in the Madras Presi. densy. His father's name was Devarájáchárya of the Bháradvája Gottra. He seems to have written commentaries on Venkatanáthá's Satadashani, Pádukásahasra and on some other works. In the commentary on Nyaya. parisluddhi he says that he has explained the methods of Mahavidya syllogisms in the first Chapter on Pratibandha (in the Nyáya.parisluddhi). Thus it seems that the Mahavidya syllogisms were keenly studied in Southern India in the 14th century. It is not known whether he wrote any original works. 5. T—He is the author of Nyáya Muktávali, a commentary on Udayanacharya's Lakshankyalı. He has also written a biiet commentay ou śiváditya Miśra's Saptapadárthi. He seems to have flourished about A. D. 1450. His son Sesha Ananta too has written a commentry on 1. See the life of Vedanta Desbika ia the 19t rolame of Yálatábhyndaya (Váni Vilás). इति श्रीमद्वेदान्ताचार्यचरणारविन्दानुसन्धान विशदप्रतिबोधेन भरद्वाजकुलजलधिकौस्तुभश्रीदेवराजाचार्य. सूनना श्रीनिवासदासेन विरचितायां न्यायपरिशुद्धिव्याख्यायां न्यायसारममाख्यायां प्रत्यक्षाध्याये प्रथममान्हिकम् । न्यायपरिशुद्धिः पृ. ५३ (चौखम्बा) 3 महाविद्यारीतयश्च प्रतिबन्धाद्यान्दिकेश्माभिःप्राञ्चितास्तत्र द्रव्याः। न्यायपरिशुद्धिटीका पृ. १९९ (चौखम्बा) 4 Sec Iatrodaction to Anandajnána's Tarkasangraha pp. Xrii and xviii.

·xxiji Shivaditya's Saptapadárthi and also one, on the Nyáya-siddhanta-dipa of Śaśadharacharya (A. D. 1156). 6. प्रत्यगूपभगवान् or प्रत्यकृस्वरूपभगवान् -As he has mentioned Vadindra, author of Mahavidya-vidambana (A. D. 1225) in his commentary Nayana. prasadini ou Chitsukhácháryá's Tattvapradipika, he cannot have lived earlier thal A, D, 1225. He has not mentioned any authors of the 15th or 16th centuries. The India Office Manuscript of his work bears the date Samvat 1546 (A, D, 1490). He may therefore be placed in the interval between A. D. 1300-1400. His preceptor was a Sannyasi by name Pratyakprakásha. In the Naganaprasádini he has alluded to a number of ancient authors and their works on Nyáya, Vedanta, Mimansá &a." The poet Bhavabhūti's another name is Umbeka.--Among the authors the name of Umbaka or Umbeka is mentioned by Pratyagrūpabhagavan. As he is not generally know it would be better to make an inquiry about him and his works. On page 235 of his Nayanaprasádiai, Pratyagrúpa-bhagavía while commenting upon the portion of the text of Chitsukhi which criticizes the definition of Avinábháva (invariable concommitance), mentions the name of the author Umbakaand quotes his interpretation of the line parut samalleja fers they folyar'' from Kumárila-Bhatta's Slokavártika (p. 348). On page 265 in explaining the text "gagama"&c,he states that Umbeka is poet Bhavabhuti. 1. I have collected the names after careful perasal of the work and give them here for the information of researchers as they might be useful in deciding dates of bome of the authors. The names of the anthors alloded to are:- गगापुरी भट्टारक, कणाद, उदयन, तौतातिक, वादिवागीश्वर, भपाद, प्रभाकर, शालिकनाथ, धर्मकीर्ति, भवनाथ, वाचस्पतिमिश्र, पार्थसारथिमिश्र आनन्दबोधाचार्य, शवरस्वामी, सुचरितमिश्र, तिमिरारि, व्योमशिव, श्रीवलम, मण्डनमिश्र, सर्वदेव, श्रीधराचार्य, उद्योतकर, पतालि, उम्बक or उम्बेक, दिइनाग, वार्तिककार (कुमारिलभE), भासर्वज्ञ, भवभूति, श्रीदर्पकविः, शिवादित्यमिश्र, कुलार्कपण्डित ·xxiv Ánandapurņa, author of the Vidyaságari commentary on Sribarsha's Kbandana, while explaining the passage "act FT 7 farurat''&c, quotes two verses from Kumarila Bhatta's ślokavártika, states that they have been conmented upon by Umbeka (tar?) and reproduces his interpretation of them.' In the 29th Chapter (भेदाभेद निराकरण प्रकरण) of तस्वशुदि by गोषघनाचार्य (about A. D. 1000) occurs the remark-lista quarta moters Tu greitai" The Jain author Guğaratna (A.D. 1409) in his Shad-darshana-samuchaya- Vritti says that there are many schools of Mîmánsá and cites the following verse: ओ(उ?)म्वेकः कारिकां वेत्ति तन्नं वेत्ति प्रभाकरः । वामनस्तूभयं वेत्ति न किञ्चिदपि रेवणः ।। In this verse it is said that Ombeka knows the Karikas. Now the Karikas meant here must be the Kárikás or the verses of ślokavårtika, for Pratygrûpa. bhagavan and Anandapurna as mentioned above inform us that Umbeka has commented upon the same. Mr. S. P. Pandit in note iv pages ccv-CCVI of his Introduction to Vákpati's Goudavaho ( Bombay Sanskrit series No XXXIV) states that in a manuscript of Bhavabhuti's Málatîmádhava, at the end of Act III the following sentence appeared:- इति श्रीमहकुमारिलशिष्यकृते मालतीमाधने तृतीयोऽङ्कः. The colophon at the end of Act X of the same Manuscript was platita affariaa मालतीमाथवे दशमोऽङ्कः Thus all the above statements put together lead us to conclude that the poet Bhavabhäti was known also by the name Umbeka“, that he was a pupil of the great Mimánsaka Kumárila Bhatta and that he had written a commentary on his preceptor's great work Ślokavårtika. So long we knew Bhavabhuti only as a dramatist but now he must be considered to bave been a 1 असतीति तदुक्तम्- संवृतेनेनु सत्यत्वं सत्यभेदः कुतो न्वयम् । सत्या चेत्संवृतिः केयं मृषाचेत्सत्यता कथम् ॥ सत्यत्वं न च सामान्यं मृषार्थपरमार्थयो। विरोधामहि वृक्षत्वं सामान्यं पृशसिंहयोः॥ इति (लोकवार्तिक पृ. २१८) तदिदं श्लोकद्वयमुवैकेन (मुम्धेकेन ?) व्याख्यातम्-" न हि संवृतिपरमार्थयोः सत्यत्वं नाम सामान्यम् एकत्र विरोधात , अपरन पोनरुवत्यप्रसनात्" इति । खण्डन पृ. ७५ (चौखम्बा) 2. Gunaratna's Shad-darsbana samachaya-Vritti, p. 20 (Bibliotheca Indica) 3. Dr. Pandit says in a footnote that the manoscript appeared to be 400-500 years old and belonged to his friend Mr. Mahadera Venkatesh Lele, B.A., L.C.E. of Indore. 4. The pame is differently written, Pratyagrûpa-bbsgarán writes it ag JF and उम्मेक. बोधघन writes it as उम्पेक And Anandapurna as उवैक and Gunsratna mentions 12. Dr. Pandit's Manuscript gives it an af. These rariations seem to have originated in the ignorance of the copyists. 49 ·XXV writer on Mimánsá also. Perhaps his comrientary on ślokavártika fell in the back ground after the composition of the commentaries by Sucharitamishra, Párthasarathi Mishra and others. So far we have given an account of Vádîndra and his works and the authors mentioned by him and of the authors who have referred to him. We shall now turn to the authors of the two commentaries on Mahavidya-Vidambana. Commentator Anandpůrņa-The author of the 1st commentary pub. lished with the text in this edition is Anandapurņa. Only one incomplete Manuscript of it was furnished to me as copies of it appear to be extremely rare, The Manuscript consists only of a portion of the commentary on the first out of the three Parichhedas. Hence there are two gaps in the printed commentary of Anandapůrņa viz. one from page 1 to 6 at the commencement and the other in the middle from page 26 to 45. Ánandapurna's commentary appears to be rather brief when compared with that of Bhuvanasundara. No information about the time and place of Anandapurņa can be gathered from the fragment of his commentary on Mahavidyú-vidanıbana published in this volume. Even the colophon at the end of the first Chapter does not give any particulars of the author except his name? But I think we can safely identify this Ánandaparqa with the Anandaparņa, author of the Vidyasagari commentary on Khandana. For the latter has quoted a Mahavidya syllogism in the Vidyasagari as stated before. Ánandaparna was well-versed in the Nyáya and other Sástras as is evident from the profound scholarship shown by him in the Vidyasagari. As this commentary discloses that its author Anandaparņa was well-acquainted with Mabávidya syllogisms, I think we can safely identify him with the Anandapurņa, author of the commentary on Mahavidya-vidambana. He has also written (3) a commentary on Sureshwaracharyas Bramhasiddhi* named भावशुद्धि. His other works are (4) टीकारन a commentary on the मोक्षधर्म of महाभारत, (5) पंचपादिकाटीका, (6) and a समन्वयसूत्र विवृति comment on पंचपादिका विवरण(1) Mr. S. Kuppusvami Śástri has lately obtained a copy of (7) his law, a work on the Vaisheshika system. One other unknown work of his is zagreu, må en called 7214454eft referred to by Nándillagopa in his commentary on Prabodha-chandrodaya Nataka (p. 204 N. S. Ed.)-=A1TafTe Zgromni yang विणसागरीतो द्रष्टव्यम्।) 1 See the description of the Manoscript in the annexed list of Manuscripts. 2 The colohhon is as follows:- इति महाविद्याविडम्बनव्याख्याने श्रीमदानन्दपूर्णविरचिते प्रथमः परिच्छेदः। महाविद्यावि० पृ. ७५ 3 अयं गन्धो गन्धवद्वृत्तित्वरहितगन्धवन्मात्रवृत्त्यधिकरणं प्रमेयत्वात् धटवत् । खण्डनखण्डखाइटीका पृ. ११८२ (चौखम्बा) 4 My friend Mr. T. M. Tripathi informs me that Mr. Kappuswami Shastri of Jadras has secared a copy of this commentary, and there is another copy of it at tha Royal Asiatic Society of Bengal, Calcutts.

·xxvi " The Vidyasagari furnishes the following information about Anandaporna. His Vidyaguru was a sannyási by name Svetagiti." The name of his spiritual preceptor was Abhayananda. Anandpůrna also was a sannyási which fact cau be inferred from the epithet Bhagavat prefixed to his name.' His name in the Parvasbrama i. e. as a house holder seems to have been Vidyasagara which has supplied the popular name Vidysságari to his commentary on Khandana, the real title of it as stated by himself in the colophon being Khandanafakkiki-vibhajana.' Again the colophon of the India office Manuscript of i91f caritat runs:- इति श्रीमत्परमहंसपरित्राजकचार्याभयानंदपूज्यपादशिप्यस्यानन्दपूर्णमुनीन्दस्य विद्यासागरापरनामधेयस्य कृती पञ्चपादिकाटीका समाप्ता॥" Madhusadana Sarasvati (A. D. 1700) has quoted in his Advaitasiddhi a syollogism under the name of Vidyasagara. It is not to be found in the commentaries on Khandana and Mabávidya-vidambana. Perhaps it may have been extracted from some unknown work of Vidyasagara. As no Vidyasagara other than the author of the commentary on Khandana is kuown in Sanskrit Philosophical literature, I think the Vidyaságara mentioned by Madhusådana Sarasvati must be the author of the Vidyasagari. Ánandapurna's date—Now as regards the date of Anandapůrna neither of his two commentaries supplies any information. But as mentioned before, his बृहदारण्यवार्तिकटीका is referred to by Nadinla (Nindilla) Gopa in his commentary on Prabodha-chandrodaya. Nandilla Gopa Aourished about A. D. 1520. He was governor of Kondvidu in the reign of King Krishnaráya of Vijayanagara. There is a pillar inscription of his at Kondvidu in Guntur District dated Śaka 1442 (A. D. 1520) (See Ep. Ind. Vol VI). Again the copy of his समन्वयसाविवृति (at the Government College, Benares) is said to bear the date of its transcription Samvat 1461 (i.e.A. D. 1405). (see F. E Hall's Bibliography p. 96 and 204). From these circumstances, Anand. parņa seems to have flourished somewhere between A. D. 1252 and 1400. However I have found one circumstance which will help us to assign some 1 अबोधपहाविलबोधनीरे यदीयवाचः कतकायमानाः । वन्देमुनीन्द्रान्मुनियन्दवद्यान् श्रीमद्गुरून् श्वेतगिरीन्वरिष्ठान् ॥ खण्डन टीका पृ. २ (चौसम्पा) श्रीमच्छेतगिरि वन्दे शिष्यधीपद्मभास्करम् । यत्पादस्मरणं लोके भवरोगस्य भेषजम् ॥ खण्डन टीका पृ. १३४४ 2 इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्याभयानन्दपूज्यपादशिष्यस्य भगवदानन्दपूर्णस्य कृतौ सण्डनफक्षिकाविभजने निप्रहानिरुक्तिर्नाम तृतीयः परिच्छेदः । खण्डन टीका पृ. १०२७ S See the colopbon of the Vidyasagari commentary at the end of each chapter. 4 एवं च विमतं ज्ञानव्यतिरेकेण असत्, ज्ञानव्यतिरेकेण अनुपलभ्यमानत्वात् स्वप्नादिवदिति विद्यासागरो- त्तमपि साधु। अद्वैतसिद्धि पृ. ३२५ (नि. सा.)

·Xxvi particular period to Anandapûrņa. He seems to have flourished after śankara Misra (A. D. 1529), author of the Sankari commentary on Khandana. We meet with the following passage in the refutation of a definition of Pratyaksha (direct perception) in Sriharsha's Khandana:- अथ यदनन्तरं न विजातीयप्रमित्सा तद्भावस्तथात्वम् । तन्न । तत्साजात्यानवगतो तद्विजातीय- त्वानवगतः, अरिसंपदि अनुमानादिविषयायां प्रत्यक्षयितुमनिष्टश्च । खण्डन पृ. ३१८ (Lazarus Edition) Ditto पृ. ५८६ (चौखम्बा) Sankar Miśra in commenting upon this passage says that the reading अनुमानादिविषयायां is gramatically inaccurate and accepts अनुमानादिविपये as the correct reading.' But Anandpůrņa in his Vidyasagari recites the implied objectiou of Sankara Miśra agaiust the reading #milaqiri and answers the objection by stating reasous in support of the said reading." From this circumstance it is clear that Anandpůrņa who has criticized Sankara Miśra's view must have lived after him i.e. after A.D. 1529. We have already stated above that Madhusûdana who lived in the 17th century has referred to Anandapâiņa under the name of Vidyasagara. We must therefore place Anandaparna between A. D. 1529 and 1600. The Commentator Bhuvanasundara—We now turn to Bhuvanasundarasûri, author of the second commentary published with the text of Mabávidya. vidambana in the present volume. From the verses at the commencement and at the end of his commentary we gather the following information about Bhuvanasundara:-He was a pupil of Sri Somasundara sûri belonging to Tapa-gachha sect. He wrote the com. mentary at the command of his preceptor. He studied logic under Gunaratna* (author of Shad-darsana-samuchaya-Vritti A. D. 1409). The commentary of Mabávidya-vidambana which he calls Vyákhyánadipika was composed by bim in the temple of Śri Párávanátha at Harshapura.s Cháritrarája and Ratnashekhar Muni, two Jain scholars revised Bhuvanasundara's commentary and 1 अनुमानादिविषयायामिति प्रमादपाठः । अनुमानादिविषये इति पाठः साधीयान् । खण्डन, शाङ्करीटीका पृ. ३१९ 2 विषयायामिति स्त्रीलिङ्गप्रयोगोऽनुपपन्नो, नियतपुल्लिङ्गत्वाद्विषयशब्दायेतिवेत् । न । विषयशब्दस्य भाव- परत्वात्, विषयतायामिति विवक्षितत्वात् , 'धेकयोन्दिवचनकवचने' इति प्रयोगात् यथा द्वित्वैकत्वयोरिति विव. क्षितमिति। खण्डन, विद्यासागरीटीका पृ. ५८७ (चौखम्बा) 3 श्रीमत्तपाङ्गणनभोऽङ्गणमानुकल्पश्रीसोमसुन्दरगुरोः प्रवरोपदेशम् । यासाद्य साहसमिदं क्रियते मयेतद्ग्रन्यातिदुर्गमपदार्थविवेचनायाम् ॥ महाविद्यावि० टीका पृ.१ 4 तर्कादिप्रन्यविषये यत्किञ्चिज्ज्ञायते मया । तत्र श्रीगुणरत्नाव्हगुवां वाग्विजृम्भितम् ॥ महाविद्यावि० टीका पृ.१ 5 हर्षपुरनामनगरे देवश्रीपार्श्वनाथ शुभदृष्टौ । ध्याख्यानदीपिकेयं समर्थिता भवतु जयलक्ष्म्यै ॥ महाविद्यावि० टीका पृ. १५० ·xxviii got the first fair copy of it made and placed on record. This is all that we can know about Bhuvanasundara from his own compuentary. Bhuvanasundara has said that he was a pupil of Somasundara sûri beloug. ing to the Tapagachha. We shall explain what is mcant by Tapágachha. The Jains have two Sanipradiyas (schools) viz Svetámbara and Digambara. Among the Syetambaras generally there are 84 Gachhas or sects, although the number bas increased. A Gachba' means a group i, e, a congregation. Some of these Gachlas received their names from the village or town where one of the great áchiryas flourished, some were named after their founder and others bore their names from some distioguishing quality (fafrayu) of their founders. The tradition regardiog the name Tapagachha is as follows:- One Jagatchandra sûri took the vow of observing Achámla (in Gujarati sare) tapa. When he successfully performed the tapa for 12 years, the king of Medapáta (Mewad) conferred in Sanivat 1285 (A. D. 1229) the Biruda (title) of Tapu on him and since theu the Gachha, which was successively known as Vatagachcha and Brihadagachcha came to be called Tapa-gachha. At present the principal Gachhas among the Svetambara Jainas ate Tapá, Khara. tara and Anchalika. The Harshapur mentioned by Bhuvanasundara cannot be identified with any modern village or town for want of sufficient particulars. There was a town called Harshapura, from a former Acharya of which place one Gachua came to be called Harshapuriya Gachha. But the present name of tha town is not known. However there are two Villages in the Jodhpur Territory, one called Harasor (16 miles from Degana), and one called Harasolá (4 miles from Gothana). There is another Harshapur the Modern Harsol, which is a village in the Prantij subdivision of the Ahmedabad District and situated 30 miles North-West of Ahmedabad. All these three contain Jaina temples, but as the temples at the last two places are modern, and the temple at the first place Harasor is old, it is probable that this Harasor is the Harshapura of Bhuvanasundara. From a Jain Work pamed Gurvávali in Sanskrita verse, we can trace Bhuvansundara as follows":- Devasundara sûri (A. D. 1340-1385) was the 50th head of the Tapágachha sect. He had five pupils, Joádaságara, Kulamandana, Gunaratna,“ Soma. 1 पद्तीगरितर्फकर्कशमतिश्चारिनराजो यति. विद्योत्तमरत्नशेखरमुनिर्वादीन्द्रपृन्दामणीः । एतौद्वावपि शुद्धबुद्धिविभवो टीकामिमां सादरं संशोध्य प्रथमप्रती गुणयुती सस्थापयामासतुः॥ महाविद्यावि० टीका पृ. १५० 2 The definition of a Gachha is “194197rfausra: 178:1" 3 See Munisandara's Garravali, pagee 69 to 98. He is the author of the Shad-darshana-samachaya-Tritti and Kriya-ratasetmachaya (A.D. 1409).

·sundara and Sadhuratra Jnanaságara (A.D 1349-1404) became the 51st head of the Tapigachha sect and Somasundara succeeded him as the 52nd head in A D 1404 Somasundara had five pupils, Munisundara,' Jayachandra, Bhuvanasundara, Jinasundara, and Jinakittı Now Bhuvapasundara being a pupil of Somasundara may be considered to have been younger than his preceptor by 25 years And thus we can fix the approximate date of Bhuvanasundara as A D 1399 to 1460 Munisundara who was a co student with Bhuvanasundara has praised hın in the following Árya in his Gurvavalt श्रीभुवनसुन्दरा अपि वाचकवर्या न कस्य हर्षाय । सत्यपि येषा वाणी प्रतिचतुरं लीयते हृदये ॥ २३ ॥ गुर्वावली पृ ९७ (काशी) Bhuvanasundara's Works--As regards Bhuvanasundara's works, three of them have been published in this volume They are -1 Mahavidya-vidambana-Vyahhyána, (pages 1 to 150), 2 Laghu mabavıdya-vidambana, a very brief refutation of Mahavidya syllogisms in imitation of Vádındra (pages 152 and 153), and 3 Mabavidya-vivarana tippana (pages 157 to 189) A work of the name of (4) Parabramhotthapana sthala is mentiond in a Gujarati work entitled Jalga-granthavalı (which is a list prepared from a number of catalogues belonging to Jaiu Bhandars) as being written by Bhuvaisuudara But as the book is not available, nothing, can be said about it One of his pupils Ratnasekhara, in his Śrávakapratıkramanasátra tika (A D. 1440), mentions one more work of his called (5) Vyakhyana dipiha * Mahavidya-vivarana--Lastly we come to the author of the Mahavidya vivarana which is a short commentary on the 10 verses of the Mahavidya sutra The author has not mentioned his name either in the introductory or concluding verses Nor is it mentioned in the colophon which is " इति महाविद्याविवरण समाप्तम् । It seems that even Bhuvanasundara did not know the author's name as he does not mention it in the Tippada If he was aware of it he would have stated it in the introduction as he has done in the case of Vadîndra 10 bis comentary on the Mahavidya-vidambana Thus there is no means to ascertain the name of the author of Malia vidya vivarana From the puport of the Mangala verse at the commencement of the Vivarana, he seems to have been a Vedantin, although well versed in Nyaya For the 1 Be jo the author of Garvávali a poem in praise of some of the Guras or lead preceptors of the Tapagac bhs in gocession The book is published in the Jaina Yasho 2 तेषा विनयपमा भाग्यभुवोभुवनसुदराचार्या । ध्याख्यानदीपिकाद्यग्रंथैर्ये निजयशोऽप्रनन ॥ ३ महाविद्या विवरण पृ १८८ 4 श्रुतिमयतनु केचित्केचिदानन्दरूप विगलिततनु केचित्केचिदच्छस्वरूपम् । अभिदधति यदेक तनमामीह जन्मस्थितिलयपरितापारम्महीन स्वरूपम् ॥ १॥महाविद्याविवरण पृ १५७ Fijaya series at Benares ·XXX So he may word 'swarupa' which siguifies. 'Bramba' would not be used in saluting God by a follower of any other school of philosophy except a Vedantin. Besides while explaining the relation of Upalakshana he has alluded to the relation of Máyá with Bramha. At the end of the Vivarana he states that the Mahavidya verses were explained by older authors before him.' have flourished after Śivaditya (A. D. 975-1025). Bhuvansundara mentions a Brihadyritti (a larger commentary) on the Mahavidyásátra, But nothing is known about it. Thus we have tried to give a short account of the authors and their works published in this volume together with a few historical notes on other authors connected with those works in one way or other, hoping that they may be of use to researchers in Sanskrit literature. I must now sincerely acknowledge the valuable assistance rendered to me by my friend Mr. T. M. Tripathi, B. A. of Bonıbay by making a loan of his two manuscripts and by furnishing information about Bhuyanasundara's date, place &c. In conclusion I take this opportunity to thank His Highness the Maharájá Sayaji Rao Gaekwád on behalf of Sanskrita loving public for the liberal patronage extended to ancient Oriental Literature. In the absence of such patronage the valuable and hitherto unknown works now published in this series would have remained sealed to the general public. NOTE ON THE MANUSCRIPTS. Following is the description of the Manuscripts used for collation in preparing this edition:- F--Belongs to the Central Library at Baroda. This is the first copy of Mahavidya-vivarna, Folios 1 to 15. Size 9x4 inches, with 9 lines on each side. It is written on old rough paper. The writing is indifferent. It does not contain the 3 Man gala verses at the conmencement. There are many oniissions and mistakes made by the copyist. It begins with ॐ नमो गणेशाय and ends with श्रीरस्तु । शुभं भवतु । लेखकपाठकयो कल्याण भूयात् । 1 ननु उपलक्षणत्वमपि कदाचित्संवन्धिनि भवति । विपक्षसपक्षयोस्तु पक्षवेन संपन्याभावात् कथं तदिति चेत् । न । यजतमभाव सेपा शुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्ववदुपपत्तिः, लिप्यक्षराणां वर्णोपटक्षकत्वमिव, वेदान्तिम मायाया ब्रह्मोपलक्षववमिवेति । महाविद्या विवरण पृ.१६१-१६२ 2 महाविद्या दशश्लोकी विकृतापि चिरन्तनः । मन्दधीवृद्धिसिधथै विश्तेयं यथागमम् ॥ महाविद्या विवरण पृ. १८८ 3 एपाच महाविद्या अनेक दोषदुष्टत्वेन चिनयेत्युक्त महाविद्यायद्वृत्तिकृता। महाविद्या विवरणटिप्पन पृ. १८९ ·--This is also from the Central Library at Baroda. This manuscript forms the second copy of Mahavidya-vivarana and first copy of its commentary called Mahavidya-vivaraña-tippapa. Folios 2 to 6, size 101x41 inches. The first folio or leaf is lost. The manuscript is beautifully and neatly written in very small hand on Ahmedabad paper. The text is written in 6 to 10 liges in the middle of each page and the commentary is written in 9 lines above and below the text on each page. This manuscript is generally correct excepting some omissions. It ends with RH eta urteti and the words "Toy cool are written in the margin of the last page. 51-—This belongs to the Parshvanatha Bhandara Patan and was supplied by the Central Library, Baroda, This is the first copy of Mahavidyavidambana, Folios 1 to 20 with 14 lines on each page. Size 12x41 inches. It is written on old Ahmedabad paper and is generally correct, excepting a few omissions and copyists mistakes. It begins with ॐ शिवाय नमः and ends with शुभं भवतु. F_This belongs to the Travancore State Library at Trivandrum and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a manuscript of Mahavidya-vidambana with the commentary of Anandapûrņa. It is in book-form contains folios 1 to 92 with writing on one side only. Size 131*8 inches. It is incomplete, It begins with the 23rd Anumána of the 1st Parichbeda and ends with a portion of the 3rd Parichheda beginning with the words “पक्षीकृतशब्दमात्रनिधानित्यनिष्ठधर्मस्यानुपलम्माम्। उभयोःप' (printed page 144, line 21). The commentary of Anandapûrņa as found in this Manuscript is on a part of the 1st Parichheda only. The following note is written on the title-page of the manuscript in Sanskrit and in English: " महाविद्यांविडम्वनं हरकिङ्करन्यायाचार्यपरमपण्डितवादीन्द्रविरचितं प्रथमपरिच्छेदैकदेशमा- रय तृतीयपरिच्छेदैकदेशपर्यन्तम् । महाविद्या विडम्वनव्याख्या आनन्दपूर्णविरचिता प्रथमपरिछेदमात्रम् । तत्रापि आदौ कियांश्चन भागो लुप्तः । ६२ तमपृष्ठस्य नवमपको 'नन्यस्वदूषणम्' इत्यत आरभ्य व्याख्याग्रन्थः इति प्रतिभाति ।" "This manuscript was copied from a palm-leaf copy of the works on (in?) Malayalam character in the year 1913 belonging to Mr. Idappulle Valiya Raja and was compared with the palm-leaf original. In the original palm-leaf manuscript the following numbers of leaves are missing:-1-6, 15, 25, 29-32, 36-39 and 45-53." -This belongs to the Inána Mandira Jain Library at Baroda and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the first copy of Mabávidya-vidambana-vritti of Bhuvausundara. Folios 1 to 48, with 61 0r17 lines on each page. Size 101x4} inches. This is an old ·xxxii mauuscript but the first 6 leaves and the 9th leaf are written on new paper. Tlie old leaves appear to have been lost. The manuscript has been carefully corrected and there are marginal notes. The manuscript begins with "g77: Finq" and ends with 'I' 3-This belongs to the Jain Mandira Jain Library at Chhani (volt). and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a second copy of Mahávidya-vidambana-vritti. Folios 1 to 68 with 14 lines on each page. Size 107x41 inches. The colour of the paper shows it to be a recently made copy. This is generally correct. This begins with "ॐनमःसर्वज्ञाय" 5–This belonged to the late Pandit Jyeshtháram Ofukundaji of Bombay. He presented it to Mr. T. M. Tripathi of Bombay who made a loan of it to the editor for use in preparing this edition. This is the second copy of Mahavidya-vidambana. Folios 1 to 14 with 18 lines on each page. Size 301x41 inches. The writer has given consecutive paging to the leaves of the manuscript but from the context and comparison with the other manuscripts it seems that two leaves were wanting in the original manuscript from which this copy was prepared. It is generally correct and appears to be very old. a-This also was lent by my friend Mr. T. M. Tripathi B. A. of Bombay. This is the 3rd copy of Mahavidya-vivarana-tippana of Bhuvanat sundara. The writer of this seems to be the same as that of manuscript 37. Folios 1 to 8 with 18 lines on each page. This is generally correcexcepting a few omissions and copyists' mistakes. It begias with Mas an Afriq." There is a marginal note at the end as follows:- "Ho Goo." This is an old manuscript. –This belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Patan (io Gujarat) and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Mahavidya-vidambana. Folios 1 to 17 with 16 lines on each page, size 101x41 inches. This is written neatly in a beautiful hand on Ahmedabad paper. Leaves 3 to 9 are worn out and toro in some places. It begins with " : foart' and ends with "gi vaal 1974€3!" There are a fewomissions and copyist's mistakes. 5-This also belongs to the Sanghvi Pádá Bhandara at Påtan and was supplied by the Central Library, Baroda. This is a third copy of Mahavidya-vidambana-vritti. Folios 1 to 63 with 15 lines on each page, size 101x41 inches. This is a carefully written manuscript and generally accurate, It begins with "*TH: hing" and ends with the Prashasti verses printed in the present edition on page 151.

·xxxiii -This too belongs to the Sanghvi Pada Bhandara at Pálan, and was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 4th copy of Mahảvidya-vivaraṇa-tippapa. Folios 1 to 9 with 18 lines on each page, size 101x41 inches. It is a neatly and carefully written Manuscript. It is generally correct excepting a few omissions. It begins with "38 79:". *74This and q and belong to the Sangha's Bhandara at Pátan, was supplied by the Central Library, Baroda. This is the 3rd copy of Mabávidya-Vivarana. This is generally correct. The writing is indifferent. It ends with "इति महाविद्या-विवरणं परतीकिग्रन्धातरगतम् ।। इतिश्री।। *q—This is the only copy of Laghu-Mabávidya-Vidambana of Bhuvana- Sundara. It is not carefully wiitten, **--This is the only copy of Mahavidya or Dashashloki-Mahavidya-suttra. This contians Marginal notes. 2–This belongs to the Central Library at Baroda. This is the 5th copy of Mahavidya-vivarana with the Tippana of Bhuwana-Sundara. It is carefully written and almost correct. Folios 1 to 12 with 18 lines on each page. It ends with the words "grunta 8000". 9, 9 and 4 form one Manuscript consisitng of 1 to 7 folios. Size 104x45 inches with 16 to 18 lines on each page. It ends with "Prem halaqaat Saat # 3413€ वर्षे पुण्यार्के । शुभस्या भवतु।".

·२१ Extracts from the works of ancient Sanskrit authors who have mentioned Mahavidya, Kularkapandita and Vadindra:- तत्त्वप्रदीपिका-(चित्सुखी-चित्सुखाचार्यकृता) पृ. अथवा अयं घटः एतद्धटान्यत्वे सति वेद्यत्वानधिकरणान्यःपदार्थत्वात्पटवदित्यादि- महाविद्यामयोगैरप्यवेद्यत्वप्रसिद्धिरप्यूनीया । पृ. १८० तदेवं जातो व्यञ्जकप्रमाणयोरसंभवेन आकाशवृत्तिसत्ताव्याप्यजातियोगि क्रियासमाना- धिकरणसत्तावान्तरजातियोगि संयोगवद्वृत्तिसत्तावान्तरजातियोगि द्रव्यमित्येवमा- दीनि जातिपुरस्कारप्रवृत्तानि महाविद्यालक्षणानि निरस्तानि वेदितव्यानि । तत्त्वप्रदीपिकाटीका नयनप्रसादिनी-(प्रत्ययूपभगवत्कृता) पृ. १३ ये तु वक्ररीति रोचयन्वे तान्यति महाविद्याभिरपि साध्यप्रसिद्धिं सुलभपति- अथवेति । अवीतपदमाचारकार्यन्वयगोचराः । महाविद्याः पुनर्दिव्या दीव्यन्त्यत्रानिवारितम् ।। तथाहि विमतं ज्ञानमेतज्ज्ञानविज्ञानविषयत्वे सति वेद्यत्वरहितशानविषयः पद- विषयत्वात् घटवदित्यादिमहाविद्याभिरपि समर्थनीयं स्वप्रकाशत्वम् । यानि च महाविद्यानुमानानि द्रव्यत्वजाती प्रवर्तन्ते तान्यपि परमाणुनिराकरणवादे निवेदनीयदूपणदूपितानीति नोदाहृतानि आचार्येण । पृ. १८१ महाविद्यालक्षणानीति-महाविद्यारीत्या प्रवृत्तानीत्यर्थः । वादीन्द्रस्तु एतानि लक्षणानि दूधयित्वा स्वमतेन कार्याश्रयो द्रव्यं, गुणश्रयो द्रव्य- मित्यादिलक्षणान्युदाजहार । तानि च तत्रैव निरस्तप्रायाणीति । वादीन्द्रस्तु पृथक्त्वानाश्रयः संख्यानाश्रयः संयोगकारणत्वे सति विभागनिरपेक्षकारण- त्वरहितो गुण इत्यादि प्रत्ययादीत् । तन्न । संख्यापृथक्त्वाद्याश्रयत्वस्य पूर्वमेवो. पवर्णनात् । पृ .१८३ यद्वादीन्द्रेण तदुभयान्यतरत्वं नामकान्योन्याभाववत्वे सति इतरान्योन्याभाववत्त्वा. नधिकरणमिति निर्वचनं कृतं.... तदप्ययुक्तम् । ततो वादीन्द्र दर्पस्ते तद- न्यतरतादिषु । अखण्डितनिरुक्त्युत्थः पण्डितमन्य सण्डितः ॥' तेन जातिद्वारा उपाधिद्वारा वा वादीन्द्रादिभिरुत्प्रेक्षमाणलक्षणान्यपि क्षुण्णानि मन्त- व्यानि । अपि च । वादीन्द्रस्पष्टदा तावन्महाविद्या पुलोमजा । सा च सव्य- भिचारादिदोपैः संदूषितात्मना ।। नोपादेया महाविद्यामुद्रिता जानु जावयः । तत्त्वं चापि स्वीययत्नाजिगीषयियुभिर्बुधैः ॥ शक्यते च सर्वप्रकारविलयो महाविद्याभिः साधयितुं, अन्यगौरवमयान्न प्रपश्यते सः । पृ. १८० " " , " " ......

·me पृ. २२१ पृ. २३५ पृ.२४३ पृ. २८४ पृ. २८९ ...... पृ. ३०४ वादीन्द्रस्तु बाधितत्वात्यन्ताभावोऽबाधितत्वमित्याह । एतेनास्य वन्दिविशेषस्य पूर्व प्रतीतत्वेऽपि एतत्पर्वतनिष्टतया पूर्वमप्रतीतिरिति वद- न्वादीन्द्रोऽपि विद्रावितः। पक्षधर्मताखण्डनेन महाविद्याजीवनमपि खण्डितं वेदितव्यम् । केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानबलादन्वयव्यतिरेकिसाध्यविशेष वाद्य. भिमतं साधयन्हि महाविद्येत्युच्यते । तथा च व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानानिरुक्ती तासामप्यनिरुक्तेः दग्धसारं चेदं वादीन्द्रदावानलेन महाविद्याविपिनमिति ना- स्माभिस्तद्भस्मीभावाय संरम्यते । महाविद्यानुमानमप्याह-अयं घट इति । तथा निरवयवत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणमूर्तनिष्ठत्यरहितनिष्ठधर्माधिकरणत्वं मे- यत्वात् इत्यादि महाविद्याभिरैवार्थत: सत्प्रतिपक्षता केन वार्यवे । ...... एवं हि महाविद्याकोविदाः प्राहुः श्रमादुपरमेऽपि न दोष इति । तदित्य स्वपरपक्षाणामेषां पारिप्लवावहा । आरादेव परित्याज्या महाविद्याभिसारिका । एवं प्रत्यक्षं जाती प्रत्याख्याय फुलार्कपण्डितोनीतमनुमानमुद्भावयति दूपयितुं- तहीति । वेदान्तकल्पतरु:-( अमलानन्दयतिकृतः) एवं सर्वा महाविद्यास्तच्छाया वान्ये प्रयोगाः खण्डनीया इति । शास्त्रदर्पण:-( अमलानन्दयतिकृतः) महाविद्याश्चैतद्विपया वेदान्त कल्पतरौ निर्भसिताः । तर्कसंग्रहः-(आनन्दज्ञानविरचितः) आत्मत्वं स्पर्शवदवृत्तिज्ञानवदृत्तिजात्यन्यत् जातित्वादिति आभाससमानता इति चेत् । तर्हि सर्वास्वेव महाविद्यासु एवमामाससमानतासंभवादुच्छिन्नसंकथास्ताः स्युः । न्यायपरिशुद्धिः-(वेङ्कटनायवेदान्ताचार्यकृता) अत एव महाविद्यादिरूपकेवलान्वयिनामप्यनवकाशः । अव्याहतसाध्यविपर्ययत्वात् । अन्यथा तेषां सर्वसाधकत्वसामर्थ्याभ्युपगभङ्गप्रसङ्गात् । अत एव हि दृसमहाविद्यादिरीतीनां प्रयोगोऽभ्युपगम्यत इति । तत्र यद्यप्यस्मिन्नुदाहरणे लक्षणमसंभवि तथापि महाविद्यादिप्रस्थानेषु केषाश्चिद्धे. तूनां साध्यतदभावयोः समानाकारतया संभवं पश्यामः । प्रमाणान्तरबलात्त सिद्धयतः साध्यविशेषस्य विपर्यये बाधकमप्यस्नु, न पुनः महा- विद्यादिहेतुभिरप्रयोजक: सिद्धयतः । तस्मादव्याप्तभेद एवायमप्रयोजकः । तत्स्वभावानतिलद्धनाच श्रीमहाविद्या-मान- मनोहर-प्रमाणमर्यादिपठितवक्रानुमानस्यापि तथात्वम् । पृ. ५६७ पृ. २२ पृ. १२५ पृ. २७२ पृ. २७५ पृ. २७८ ·पृ. २७८ पृ. ४७८ न्यायपरिशुद्धिटीका न्यायसाराख्या-(श्रीनिवासाचार्यकृता) अव्याहतसाध्यविपर्ययत्वादेव कुदृष्टिभिः स्वाभिमतसाधनत्वेनोत्प्रेक्षितानि महाविद्या- नुमानानि भाभासीहतानीत्याह-अत एवेति । महाविद्यारीतीनामिति । महाविद्यारीतयश्च प्रतिबन्धाद्यान्हिकेऽस्माभिः अपश्चि वास्तन द्रष्टव्याः। तथा च मानान्तरात्साध्यसिद्धौ महाविद्यायाः साधनत्वं न पुरस्कार्यमित्यप्रयोजिके. महाविद्या इति भावः । श्रीमहाविद्या मानमनोहर: प्रमाणमञ्जरीति ग्रन्थनामधेयानि । एवंजातीयका अन्येऽपि ग्रन्थाः सन्ति । तन तन पठितानि परपक्षसाधारणानि वकानुमानान्यप्रयोजक- तया व्याप्यत्वासिद्धान्तभूतान्येवेत्यर्थः । तत्त्वमुक्ताकलापः सर्वार्थसिद्धिसमाख्यटीकायुतः-(श्रीवेङ्कटनाथवेदान्ताचार्यकृतः) अन मतभेदेन लक्षणद्वयमाह । साधनाव्यापकत्वे सति साध्यसमव्याप्तो धर्म उपा- धिरित्युदयनः । साधनाव्यापकत्वे सति साध्यव्यापक इति समशब्दप्रतिक्षेपे- ण वादीन्द्रः। अतो वक्रानुमानं केवलान्वयिरूपमपि साधनजातिरेव, स्वव्याघातात् । जातिदिविधा, साधनजातिर्दूषणजातिश्च । तत्र साधनजातिर्महाविद्या, दूपणजातिः प्रतिधर्मसमा- धिरिति विचक्षणाना निर्णयः । एतत्सर्व विडम्बने विस्तरेण द्रष्टव्यम् । अतो वक्रानुमानस्य नानुमानत्वप्रसङ्ग इति । कुमारिलादयो व्यतिरेकिणं निरस्यन्ति, वादीन्द्रादयोऽन्वयिनमिति विशेष दर्शयति । एवं केवलान्वय्यङ्गीकारे महाविद्याप्यङ्गीकार्या, तस्या अपि केवलान्वयित्वात् । तथा च पूर्वोक्तं तन्निराकरणं न युज्यते । किञ्च सरलसपनवृत्तिः केवलान्वयी महाविद्येत्युच्यते । तच्च न संभवति । प्रमेयत्वाभिधेयत्वादीनां सर्वस्थत्वे स्वात्म- न्यपि वृत्तिप्रसङ्गात् , तदभावे केवलान्वयित्वाभावादिति चोदयति--सर्वस्य इति। इत्थं बहुविधतर्ककर्कशं महाविद्यानुमानं न प्रतितिष्यतीत्याह-तत्र चैवं विक. त्पादिति । यथासंभवं विकल्यानां भूयस्त्वादित्ययः । इयमुत्प्रेक्षा केवलान्वयिरूप- महाविद्यादिविभागं विघटयनु न वा, सर्वथा अन्धयव्यतिरेझिसद्भावाद्याप्सिरम- डरेत्याह-इतीति । न नेत्युक्त्या विभागविघटनं न सिद्धयतीत्यभिौति । अय- मभिप्रायः-महाविद्या चेत् स्वव्याघातादिभिः प्रागेव दूषिता, अभिधेयत्वादि- साधकं प्रमेयत्यादिकं तु सर्वथा केवलान्वयि च भवति । तस्य त्वदुक्तदूपणाभा- सैरपाकरणशङ्कापि नाङ्कुरतीति ॥ एतादृशजात्यन्तर्गतेर्विकल्लर्दूषणक्यने शून्यवादो दुर्वार. । भवान् पुनर्महाविद्यामेव विडम्पयन् न शून्यादी, तत्तत्स्थापनप्राणत्वात् । पृ. ४९१ 6 ·गत नगगहा-(गाभागार्यतः) utra formagहितARRITTसभातावपारणककार्योत्पादप्रसङ्ग इति स्थूलः गा! | पानि रकिकरेण-" अनुकरेन तर्केण सनाथे सति गाने | HATTIENT नोपाधिसंभवः ॥ इति । लक्षणापरलीटीका न्यागगुस्तावली-(शेपशार्ङ्गधरकृता) महाममिलेग सामतिपक्षस्यासंभवः । केवलान्ययित्वस्यैवानासंभयात् । दश- सोकोविक्षयो तदनिरक्तत्वाच । पादीवाय पसरेणुः सापपयायपयो महच्चे सति चाक्षुपत्वात् पटवदित्याहुः । वादीन्द्रारसेगा-पालार्थत्यं तु अनाशङ्कनीयमेव, गुणत्वेनैवैषामभ्युपगमानु । पृ. ४२ परश्यापरस्यपत् ।

·४० पृष्ठम्. ... ... ... " ... ३२ ३२ ... ... ३८ ... ... " ४२ " " विषय: २४ महाविद्या २५ महाविद्या २६ महाविद्या २७ महाविद्या २८ महाविद्या २९ महाविद्या ३० महाविद्या अथ सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यामेदाः तत्र १ महाविद्या २ महाविद्या ३ महाविद्या ४ महाविद्या ५ महाविद्या ६ महाविद्या ७ महाविद्या ८ महाविद्या ९ महाविद्या १. महाविद्या ११ महाविद्या १२ महाविद्या १३ महाविद्या १४ महाविद्या १५ महाविद्या १६ महाविद्या १७ महाविद्या १८ महाविद्या १९ महाविद्या २० महाविद्या २१ महाविद्या २२ महाविद्या अथ विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यामेदाः ... १ महाविद्या २ महाविद्या ३ महाविद्या ४ महाविद्या ... " ... " ... " " ... ... ... ... ...

·or विषयः पृष्टम्. ... ... ... ... ... ... ... ६३ ... ... ... ... ६४ ... ... ... ... ... " तत्र ... " ... ... " तन " ... ... ६८ ६९ तन ... " ... ... तत्र ५ महाविद्या ६ महाविद्या ७ महाविद्या ८ महाविद्या ९ महाविद्या १. महाविद्या ११ महाविद्या १२ महाविद्या अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या २ महाविद्या मूलानुमानपझं पक्षीकृत्य प्रवृत्तमहाविद्याभेदानां साध्यमपि पक्षीकृत्य प्रयोगाः १ महाविद्या अथ साध्याभावं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ मूलानुमानं पक्षीकृत्य प्रवृत्तमहाविद्यानां साध्याभावमपि पक्षीकृत्य प्रयोगाः १ महाविद्या अथ पक्षनिष्ठयमै पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या अथ विपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः १ महाविद्या ग्रन्यकर्तु: महाविद्यानुमानप्रावीण्यवर्णनम् . महाविद्यासण्डनप्रवृत्तस्यापि ग्रन्थाः महाविद्याव्याख्यानप्रयलसमर्थनम् द्वितीयः परिच्छेदः। मङ्गलम् केवलान्वयिहेतुरूपमहाविद्यासण्डनारम्भः सालवस्तुनिष्ठत्व केवलान्वयित्वमितिलक्षणखण्डनम् अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः केवलान्वयित्वमिति लक्षणखण्डनम् अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वखण्डनम् अभावाभावखण्डनम् अप्रामाणिकाभावसमर्थनम् योग्यानुपलब्धेरभावप्रमाजनरुत्वनिराकरणम् " ७० ... ... तन ... ... ... ७२ " ... ७३ ... ७४ ... ७६ ... ... " ... ७७ ... ८३ ... ८४ ... ... ... " ·... ... ९० ... ... ... ४२ विषयः पृष्टम्. अन्योन्यामायः अत्यन्ताभावश्चेति अभावविध्यस्थापनम् निष्प्रमाणकाभावसमर्थनम् ९१ केवलान्वयिधर्मे नाधकोपन्यासः ९२ केवलान्वयिधर्मेण कस्यचिदपि ध्यासिनास्तीति निरूपणम् साध्यामाववदृत्तित्यामायो व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्याप्त्यभावसमर्थनम् अनौपाधिक: संबन्धः व्याप्तिरिति व्याप्तिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्याप्त्यभावसमर्थनम् व्याप्यत्वस्य साध्यगतत्यस्वीकारे व्याप्यत्वपक्षधर्मतयोभिन्नाधिकरणस्वात् केवलान्ययिनि व्याप्त्यभावनिरूपणम् ९६ यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलधिरहः साध्यस्य तत्त्वं व्याप्यत्वमिति व्याप्तिलक्षणाभ्युपगमेऽपि केवलान्वयिनि व्याप्यभावसमर्थनम् अविद्यमानविपक्षत्वे सति सपक्षे सत्त्वं मेयत्वादीनामभिधेयत्वादिव्याप्यत्वमिति भूपणमतनिराकरणम्... ९७ केवलान्वयिनि व्याप्यत्वासिद्धिसमर्थनम् ९८ तृतीयः परिच्छेदः। मङ्गलम् शिवादित्यादितार्किकै: अन्वयव्यतिरेकिहेतुमुपाघिदूषितं मत्वा केवलान्ययित्वेन महाविद्याः श्रिताः, तन्नि- राकरणाय ग्रन्थकर्तुवादीन्द्रस्यैष यत्नः इति निरूपणम् मेयत्वादिकेवलान्वयिहेतौ अश्रावणत्वोपाधिदोपोद्भावनम् अश्रावणत्योपाधेर्दोषत्वे बीजम् १०२ अश्रावणत्वोपाधेः पक्षेतरत्वदोषादूषितत्वनिरूपणम् .. न केवलं पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु महाविद्यासु अश्रावणत्यमुपाधिः, किंतु सपक्षविपक्षादीन् पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यास्वपि अयमुपाधिरिति समर्थनम् महाविद्यासंशितकेवलान्वयिहेतौ विरुद्धहेत्वाभासोद्भावनम् महाविद्याख्यकेवलान्वयिहेती अनेकान्तिकहेत्याभासोदावनम् महाविद्याख्यकेवलान्वयिहेतौ सत्प्रतिपक्षहेत्वाभासोद्भावनम् महाविद्यानुमानेनैव महाविद्यायां दोपोद्भावनम् १२२ महाविद्यानां सिद्धान्तविप्लावकत्वदोषग्रस्तत्वसमर्थनम् १२८ सिद्धान्तविष्टावकत्वस्य पृथग्दूपणत्वं, अथवा प्रतिबन्धामन्तर्भावः इति निरूपणम् सिद्धान्तविष्टावकत्वस्य प्रतिबन्धतर्भावसमर्थनम् महाविद्यायाः स्वव्याघातकत्वसाधनम् १३२ महाविद्याया अनेकान्तिकानुमानस्य अनेकान्तिकत्वानुमाने, तन्न्यायेन अनेकान्तिकत्वानुमानान् मूलमहा- विद्यानुमानानेकान्तित्वस्य तादवस्थ्यप्रतिपादनम् महाविद्याया अर्थान्तरतादोपोद्भावनम् ... धूमानुमाने महाविद्यावादिनः अर्थान्तरतापूर्वपक्ष: १३८ निरुक्तपूर्वपक्षनिरास: प्रौदिवादेन पुनरपि प्रकारान्तरेण महाविद्याया अर्थान्तरतादोषस्थापनम् ... १२९ ... ... ... ...

·पृछम्. १४२ ... ... ... ... १४३ १४५ ... ... ... ... १४९ १५१ विषयः पुनर्भङ्गयन्तरेण अर्यान्तरतासमर्थनम् व्याघातबलादपि महाविद्यानुमितिः शब्दानित्यत्वसाधनासमेति प्रतिपादनम् प्रतीतापर्यवसानग्लादपि महाविद्यानुमितिः शब्दानित्यत्वसिद्धावक्षमेति प्रतिपादनम् अन्योपसंहारः टीकाकारभुवनमुन्दरसूरिप्रशस्ति: १ परिशिष्टम्- श्रीभुवनमुन्दरगरिविरचितं लघुमहाविद्याविम्यनम्... २ परिशिष्टम्- श्रीकुलार्कपण्डितप्रणीतं पोडशानुमानात्मकमूलदशश्लोकीमहाविद्यासूत्रम् ३ परिशिष्टम्- महाविद्याविवरण श्रीभुवनमुन्दरसूरिविरचितटिप्पनसमेवम् .. ... १५२-१५४ .. ... १५७

·(सूचीपत्राणि)
१
...
...
२
३
...
I महाविद्याविडम्बनमन्धोलिखितानां अन्धकारप्रभृतीनां नानां सूचीपत्रम्
II भुवनसन्दरसरिकृतमहावियाविडम्बनवृत्तौ उल्लिखितानां अन्धक-दिनानां सूचीपत्रम्
III भुवनसन्दरपरिणा महाविधाविडम्बनदृत्ती उदृतानां लक्षणादीनां संग्रहः
IV महाविधाविडम्बनग्रन्थगतानां परिभापिकशब्दानां सचीपत्रम्
v महावियाविडम्बनादिग्रन्थचतुष्टयगतोकानां वर्णानुक्रमणी.
VI यद्धिपत्रम्.
४
...
६
...
...
८
...

·श्रीवादीन्द्रपण्डितविरचितं महाविद्याविडम्बनम् । वाकायचेतःप्रभवापराधप्रवन्धसम्बन्धतमानकोश । उन्मुद्रितज्ञानसुधानिधान गौरीपते त्वां शरणं प्रपद्ये ॥१॥ श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचिता महाविद्याविडम्बनवृत्तिः । श्रीगौर्यस्य विभोखिपद्यपि पर्युक्ताऽप्रमैः पर्यय- द्रव्योद्यन्नयग्याप्यथ नयानन्तेक्षणप्रेक्षणा । लोकालोकममेयगोचरमिता स्याद्वादवादं रसं दत्ते शाश्वतसौख्यदं स जयतान्मायाक्षरेक्यो जिनः ॥ १ ॥ या कन्दप्रभवन्मृणालविलसत्तन्त्वात्मना मूर्द्धगां शक्ति कुण्डलिनी समुज्वलसुधाधारा: किरन्ती बुधाः । चञ्चच्चन्द्ररुचि विचिन्त्य कवितैश्वर्येण वाचस्पति धिक्कुर्वन्ति मुदेऽस्तु सा भगवती श्रीशारदादेवता ॥ २ ॥ तर्कादिग्रन्थविपये यत्किश्चिज्ज्ञायते मया । तत्र श्रीगुणरत्नावगुरूणां वाग्विजृम्भितम् ।। ३ ॥ श्रीमत्तपागणनभोऽङ्गणमानुकल्पश्रीसोमसुन्दरगुरोः प्रवरोपदेशम् आसाद्य साहसमिदं क्तियते मयैतद्न्यातिदुर्गमपदार्यविवेचनायाम् ॥ ४ ॥ अथ व्याख्यायते किञ्चिन्महाविद्याविडम्वनम् । वृद्धाम्नायानुसारेण मन्दधीवुद्धिवृद्धये ॥५॥ (भुवन०)-इह हि तर्कसाहित्यालङ्कारादिसकलशाखार्थसार्थाम्भोधिपारीणप्रतिभः स्वकी. यादृष्यवैदुष्यकलारखितनानानरेन्द्रसभः श्रीभट्टवादीन्द्रो महाविद्याभ्यासक्शसंजातगर्वपर्वताधिरूढ- वादिवृन्दारकपिपातयिपया महाविद्यास्वरूपमविज्ञायैव विज्ञवयैप महाविद्या विडम्बयतीति साश- कपण्डितप्रकाण्डानां नूतनमहाविद्यानुमानपरम्पराप्रकटनपाटवेनैवंविधशङ्काशङ्कुसफुलत्वपरिजिहीर्पया महाविद्याजिज्ञासुप्राज्ञावतंसानां विज्ञत्वसिंहासनाध्यावरोहयिपया च महाविद्याविडम्बनप्रन्यं चिकीर्षुः १'प्रवाशः इति ज पुस्तकपाठः। १ महाविद्या.

·२ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं शिष्टा: कचिदिष्टे वस्तुनि प्रवर्तमानाः स्वाभीष्टदेवतानमस्कारपूर्व प्रवर्तन्ते इति पूर्वपुरुपमार्गानुपर्व- नाय निर्विघ्नं शास्त्रपरिसमाप्तये स्वपरयोर्मनलाभ्युदयाय चादौ नमस्कारमाह-वाकायचेतः प्रभवे- त्यादि । हे गौरीपते महेश, त्वामहं शरणं प्रपद्ये । गौर्याः पतिः गौरीपतिरित्युक्तेऽन्योऽपि पुरुपवि. शेप: स्यादित्याशङ्कयाह-उन्मुद्रितेत्यादि । उन्मुद्रितं प्रकटीकृतं शानमेव सुधानिधानं येन सः । तथा तस्य संयोधनं हे उन्मुद्रितेत्यादि । एतावत्युक्ते कियज्ज्ञानशाली पुरुषविशेषोऽप्येवंविधः स्यात् । तब्यवन्छेदायाह-वाकायचेत इत्यादि । वाकायचेतोभ्यः प्रभयो योऽपराधो दुष्टभाषणकरणचिन्त. नादिरूपस्तस्य प्रबन्धः सातत्यम् । तस्य यः संबन्धः, तद्रूपमेव यत्तमः तिमिरं, तस्मिन्प्रकाशः प्रका- शरूपः । यथा हि भान्वादिप्रकाशेन तमःपटलं विलीयते, तथा महेशोपासनया वाचिफकायिकमान- सदोपसंततिरपीत्यर्थः । एतावता एवंविधविशेषणविशिष्टत्वं महेश्वरस्यैव जाघटीति नान्यस्येति कर्तुर- भिप्रायः । इति प्रथमपद्यार्थः ॥१॥ समुल्लसति वादीन्द्रचन्द्रे शङ्करकिङ्करे । उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः ॥२॥ (भुवन०)-अथ प्रन्थकारः स्वस्य महाविद्यादूपणोद्धोपणायां कौशलं प्रचिकटयिपुराह- समुल्लसति वादीन्द्रचन्द्रे इत्यादि । वादीन्द्र एव चन्द्रः । तस्मिन्समुल्लसति दोपकैरवकुड्मला उन्मी- लन्ति विकसन्तीत्यन्वयः । यश्चन्द्रः स भगवतो भालोपासनलालसतया शङ्करकिङ्करः स्यात् । तथा तदुदये कैरवकोरकोल्लासः स्यादेवेति युक्त एवायमर्थः ॥२॥ अथ महाविद्या कथं समुत्पन्नेतिवाच्यमायांद्वयमुच्यते- भाट्टा नित्यं शब्दं योगाद्या वादिनस्त्वनित्यं च । प्रतिजानते ततोऽयं जातस्तेषां विवादोऽत्र ॥१॥ तत्तस्यानित्यत्वं प्रतिपादयितुं तु भाट्टवादीन्द्रान् । योगांचायों वर्यः कृतवानेतां महाविद्याम् ॥२॥ अत्राद्यपरिच्छेदे महाविद्यानुमानानि वादीन्द्रेण प्रोक्तानि । तत्र महाविद्यास्वरूपमज्ञात्वा महा- विद्या दुरधिगमेत्यतो महाविद्यारहस्यं पद्यत्रयेण प्रकाश्यते । तथा हि- अन्वयिव्यतिरेकिोपेतमूलानुमाविधौ । महाविद्यानुमानं तु प्रयोज्यं केवलान्वयि ॥ ३ ॥ यत्र मूलानुमान मुख्यानुमानमन्वयव्यतिरेकि स्यात् तत्र महाविद्यानुमानं प्रयोज्यम् । कि विशिष्टं, फेवलान्वयि । तथाहि--अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवत् इत्यत्रान्वयव्यतिरेकिणि मूला- नुमाने महाविद्यानुमानं यथा-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणेत्यादि । इदं च केवलान्वयि एवेत्यर्थः ॥ महाविद्यानुमानेपु सर्वप्वेते भावा विचार्याः । तथाहि- शब्दस्यास्थिरतोपलक्षणमिदं साध्यं तु चित्तेप्सितं दृष्टान्ताय च फेवलान्वयितया स्थाप्याः पदार्थाः समे । १ योगाचापों 'इति च पुस्तकपाठः। . .

·महाविद्याविडम्बनम् । . सर्वत्रैव यथार्थसिद्धियुगलावृत्तिविचार्या विधे- त्याचं सर्वमवेक्षणीयमखिलप्रौढानुमानेष्विह ॥ ४॥ अत्र महाविद्यानुमानेषु यत् शब्दानित्यता साध्यते तदुपलक्षणम् । तेनानेन प्रकारेण स्वचिचे. प्सितं नित्यत्वानित्यत्वसत्त्वासत्त्वपौरुषेयत्वापौरुषेयत्वसकर्तृकत्वाकर्तृ कत्रादि सबै साधनीयम् । तत्र शब्दस्यानित्यतासाधनायानुमानं क्रियते । तथाहि-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणानित्य. निष्ठधर्मवान् , मेयत्वात् , घटवन् । अथानेनैवानुमानेन श्रुतेः पौरुषेयत्वं साध्यते । तथाहि-श्रुतिः खस्वेतरवृत्तित्वरहितपौरुपेयनिष्टाधिकरणं, मेयत्वात्, घटादिवत् । एवमनेन प्रकारेगान्यदपि सर्वा- नुमानैः सर्व साधनीयम् । दृष्टान्ताय च केवलान्वयीति । अत्र महाविद्यानुमानेषु सर्वे नित्या अनि- त्याश्च पदार्थास्तद्धर्माश्च दृष्टान्तीकार्याः । पझं पक्षतुल्यं च वर्जयित्वा पक्षतुल्यानां पक्षवत्सन्दिग्यसा- ध्यवत्त्वात् । पक्षे च स्वसाध्यसाधने तद्वदेव । पक्षतुल्येष्वपि तत्साध्यसिद्धेः । अत्र च सर्वेऽपि सपक्षाः कुत इत्याशङ्कायां केवलान्वयीत्युक्तम् । महाविद्याहेतोः केवलान्वयिवान, केवलान्वयिनि विपक्षा. भावान्, सर्वेऽपि पदार्थाः सपक्षा एव । सर्वत्रवेत्यादि । सर्वत्र महाविद्यानुमानेषु प्रायो युगलावृत्ति- विचार्या त्रिधा । तथाहि-यो धर्मः स्वस्मिन्नेव वर्तते न स्वेतरस्मिन् , सोऽपि स्वैस्वेतररूपै युगले न वर्तते । तथा यः स्वेतरस्मिन्नेव वर्तते न स्वस्मिन् , सोऽपि स्वस्वेतरयुगले न वर्तते । तथा यः सस्मि- न्स्वेतरस्मिंश्च न वर्तते, सोऽपि स्वस्वेतरयुगले न वर्तते । अत्र चानुमाने शब्द विचार्यमाणो धर्मः शब्दत्वादिः स्वस्मिन्नेव वर्तते न स्वेतरस्मिन् , ततः स युगलावृत्तिरुन्यते । तथा दृष्टान्ते घटादौ विचार्यमाणाः घटत्यादयः स्वेतरस्मिन्नेव वर्तन्ते न स्वस्मिन् , तथा कापुभयत्राप्यवर्तिनो भान्ति, तेऽपि युगलायतिन उच्यन्ते इत्यर्थः । इत्यादि सर्व यथार्थसिद्धि अर्थसिद्धयनतिक्रमेग विचार्यमिति काव्यार्थः ।। एवंविधं साध्यमनित्यतां विना शब्दस्य नोत्पद्यत एव तस्मात् । शब्दोऽस्थिरः स्यादिति पारिशेष्यात्सर्वानुमानेष्विह साध्यसिद्धिः ।। ५ ॥ एवंविध स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मनित्यादिरूपं महाविद्यासाध्यं शब्दस्य पक्षी- कृतस्यानित्यतां विना नोल्पद्यते । तस्माच्छन्दोऽनित्य. स्यादित्येवंविधारिशेष्यासर्वमहाविद्यानुमा- नेषु अनित्यत्वादिरूपसाध्यसिद्धिर्विधेया । यतः प्रायेग हि महाविद्यानुमानेषु पारिशे येणैव विव. क्षितमाध्यसिद्धिविधीयते । परिशेपलझणं चेदम्--" प्रसक्तप्रतिपयेऽन्यत्राप्रसंगाच्छिष्यमाणे संप्र- त्ययः परिशेषः ।" इति पद्यार्थः ।। केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुः पक्षे व्यापकप्रतीत्यपर्यवसान- बलादन्वयव्यतिरेकिसाध्यविशेपं वाद्यभिमनं साधयन्महाविद्यत्युच्यते । तस्य च महाविद्यात्वमसि ईत्वादिसकलदोषविरहः । प्रमेयत्वादीनां निर्णीतपक्षवृत्ति- त्वेन पक्षधर्मत्वासिद्धरसम्भवात् । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धौ साध्या- १ सर्वमहा' इति च पुस्तकपाठः। २ "पि च स्वेतर' इति च पुस्तस्पाठः । ३. सिद्धादिस इति ज पुस्तकपाठः।

·- श्रीवनमुन्दरसूरिकृतटीयायुतं भावाधिकरणविपक्षरूपव्यावासम्भवेन यस्य कस्यचिदुपाधित्वेनाभिधीय- मानस्यावश्यकपक्षेतैरत्वदोपग्रस्तत्वेनोपाधित्वानुपपत्ती व्याप्यत्वासिद्धरपि निरस्तत्वात् । केवलान्वयिनि साध्याभावाप्रसिद्धत्वेनैव च साध्याभाववन्मा. त्रवृत्तित्वसाध्याभावववृत्तित्वसाध्याभावसाधकसमानवलसाध्याभावसाधका- धिकवलरूपाणां विरुडत्वानकान्तिकत्वप्रतिपक्षयाधानामप्यनुपपत्तेः । विप- क्षाभावेन च विपक्षवृत्तित्वशङ्कासंभवेन तन्निवृत्त्य तर्काकासाभावेन तर्कविर- हादीनामप्यदूपणत्वादिति । (भुवन०) सण्डनीयस्वरूपानिरूपणे सण्डनरूपविडम्यनं निरूपयितुं न शक्यम् । अतो अन्यकारः प्रथमं महविद्यां विवक्षुस्तल्लक्षणमाह-केवलान्वयिनि व्यापके प्रवर्तमानो हेतुरित्यादि । हेतुर्महाविद्या उच्यते । किं कुर्वाणः । प्रवर्तमानः । कस्मिन् । केवलान्वयिनि व्यापके । महाविद्यासाध्ये इत्यर्थः । किं कुर्वन् । साधयन् । किं कर्म । अन्वयव्यतिरकिसाध्यविशेपम् । अन्वयश्च व्यतिरेकश्चा. न्वयव्यतिरेको । तौ विद्यते यस्य सोऽन्वयव्यतिरेकी, अनित्यः शब्दः कृतकत्यादित्यादेर्मूलानुमानस्य हेतुः । तस्य साध्यविशेषमनित्यत्वादि । तञ्च किविशं, वाद्यभिमतम् । कस्मात्सायन । पक्षे व्यापकेति। पक्षे शब्दादौ घटात्मादौ वा महाविद्यासंन्धिनि । व्याप साध्यं महाविद्यायाः । तस्य प्रतीतिः परिज्ञानं, तस्या अपर्यवसानमनुपपत्तिः, तद्वलात् । इदमत्र हृदयम्-अयं शब्दः स्वस्तरवृत्तित्वान- धिकरणानित्यनिष्ठधर्मवान् इत्यत्रैवंविधं महाविद्यासाध्यं शब्द तदैव स्याद्यदि शब्दस्यानित्यत्वं भवेत् , नान्यथा । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वं स्वीकर्तव्यमित्येवमनुपपत्तिवलात् वादिनोऽभिमतमनित्यत्वादिरूपं साध्यं साधयन् हेतुर्महाविद्योच्यते इति संटङ्कः । महाविद्याहेतोर्महाविद्यात्वं किमुच्यते इत्याकाझा- यामाह -तस्य च महाविद्यात्वमिति । तस्य महाविद्याहेतोर्महाविद्यात्वमसिद्धत्वविरुद्धत्वादिसकल- दोपविरहः । असिद्धत्वादिदोपविरहे हेतूनाह-प्रमेयत्वादीनामिति । मेयत्वादयो महाविद्या- हेतवो हि निश्चितं पक्षे वर्तन्ते इति तेषां पक्षधर्मत्वासिद्धरसंभव एव । एतावता महाविद्याहेतोः पक्षवर्मत्वासिद्धत्वमसिद्धस्याद्यो भेदो निराकारि । अथासिद्धद्वितीयभेदो व्याप्यत्वासिद्धत्वं, तदु- सानाय हेतुमाह केवलान्दरिनीति । फेवलान्दशिति महाविद्याहेती माध्यं महाविद्यासाध्य, तम्य योऽभावस्तस्याप्रसिद्धौ । कोऽर्थः । महाविद्यासाध्यस्य फेवलान्वयित्वेन काप्यभावो नास्ति । ततः साध्याभावाप्रसिद्धौ सत्याम् । साध्याभावाधिकरणेति । साध्यं महाविद्यासाध्यं, तस्य योऽभावः, तस्याधिकरणं यो विपक्षः, तद्रूपव्यावर्त्यस्यासंभवेन यस्य कस्यापि दीयमानस्योपाधेरवश्यभावी यः पक्षेतरत्वदोषः, तद्वस्तत्वेन । अयमाशयः-साधनाव्यापकः साध्यव्याप्तिक उपाधिः' इत्युपाधिलक्ष- णम् । स चोपाधिः सपक्षे दीयते, तथा पक्षे विपक्षे चावर्तमानो विलोक्यते, यथा -विमता हिंसा अधर्मसाधनं, हिंसात्वात् , म्लेच्छहिंसावदित्यत्र म्लेच्छहिंसायां निपिद्धत्वमुपाधिः । अयं च साधना. १ वश्यप इति ज पुस्तकपाठ । ३ 'तरत्वादिदों इति ज पुस्तकपाठ । ३ ' साध्याभावबद्दत्तिव' पति पदं ज पुस्तके नास्ति । ४ 'वसत्प्रतिपशत्ववा' इति ज पुस्तके ५ 'त्याशङ्कायामाह' इति व पुस्तकपाठः ।

·महाविद्याविडम्बनम् । व्यापकः साध्यव्यापकश्वास्ति । तथा पक्षे विमतहिंसारूपे विपक्षे देवपूजादौ च स उपाधिन वर्तते । पक्षविपक्षयोर्विधेयत्वेन निपिद्धत्वाभावांत् । एतावता चोपाधेः पक्षविपक्षी व्यावत्यौ भवतः । यत्र चोपाधेः पक्ष एव व्यावर्त्यः स्यान्न तु विपक्षः, तत्रोपाधेः पक्षेतरत्वं दोपः । यतः पक्षेतरस्योपाधित्वे अभिमानयं पर्वतो धूमवत्त्वादित्यत्रापि पर्वतेतरत्वमुपाधिः स्यात् । तथा च सर्वानुमानोच्छेदः प्रस. ज्येत । तस्मादत्र महाविद्यानुमाने विपक्षस्यैवाभावात् विपक्षरूपव्यावासंभवेन यः कश्चनोपाधि- रुत्पादयिष्यते स पक्षेतग्त्वदोपप्रस्तो भविष्यतीति महाविद्यानुमानोपाधेरुपाधित्वानुपपत्ती सत्यां किमित्याह-व्याप्यत्वासिद्धरपि निरस्तत्वादिति । इदमत्र तत्त्वम्-औपाधिकव्याप्तिको व्याप्य- त्वासिद्धः। स चासिद्धभेद एव । अत्र चौपाधेरभावाव्याप्यत्वासिद्धेरप्यभाव एवेति महाविद्याया असि- द्धता निरस्ता । अथ विरुद्धत्वादिदोषनिरासाय हेतुमाह-केवलान्वयीत्यादि । केवलान्वयिनो महा- विद्यानुमानस्य यत्साध्यं तदभावस्य यदप्रसिद्धत्वम् । अयं भावः-साध्याभावो हि विपक्षे भवति । अत्र च केवलान्वयित्वेन विपक्षाभावात्साध्याभावाप्रसिद्धिः । तेन हेतुना किमित्याह-साध्याभाव- वन्मात्रवृत्तित्वेति । अत्र मात्रशब्दोऽपरव्यवच्छेदी । ततः साध्याभारवति विपक्षे एव यो वर्तते न तु सपक्षे, एतावता विरुद्धः । पक्षविपक्षमात्रवृत्तिविरुद्धः' इति तहक्षणात् । साध्याभाववद्वृत्तित्वेति । साध्याभाववति विपक्षे वर्तते । अत्र मात्रशब्दाभावात्सपक्षेऽपि वर्तते । तथा चानकान्तिकः, 'पक्ष- वयवृत्तिरनैकान्तिकः' इति तल्लक्षणात् । साध्याभावसाधकसमानवलेति । साध्याभावसाधकः सन् पूर्वहेतोः समानवल.। एतावता सत्प्रतिपक्षापरपर्यायः प्रकरणसम', 'तुल्यबलहेतुसाधितसाध्यव्यतिरेकः प्रकरणसम.' इति तल्लक्षणात् । साध्याभावसाधकाधिकालेति । एतावतानुमानवाधितकालात्ययाप- दिष्टः । यत्र पूर्वस्मादनुमानादुत्तरमनुमानं समानवलं स्यात् तत्र प्रकरणसमत्वम्, यत्र च पूर्वानुमानाद- परकृतानुमानमधिकयलं स्यात्तत्रानुमानवाधितकालात्ययापदिष्टत्वम्, इति प्रकरणसमानुमानवाधित. कालात्ययापदिष्टयो दः । मतिपक्षबाधानामिति । प्रतिपक्षः प्रकरणसमः । बाधः कालात्ययापदिष्टः । एतावता असिद्धत्वादिहेत्वाभासपञ्चकं महाविद्यायां निरासे । ननु तथापि सकलदोपविरहः कथं, तर्कविरहादीनामपि दूषणत्वादित्याशङ्कयाह-विपक्षाभावेनेति । अत्र हि विपक्षाभावेन हेतोर्या विपक्षवृत्तित्वाशङ्का तस्या अप्यभावः एव, तेन कारणेन । तन्निवृत्यर्थमिति । विपक्षवृत्तित्वाशङ्कानि- वृत्त्यर्थम् । तर्काकाडाभावेनेति । तर्काकासाया योऽभावस्तेन । तर्कविरहेत्यादि। अयमाशयः-प्रमेयस्त्र हेतुर्भवतु, महाविद्याप्रकारप्रोक्तं साध्यं मा भूत्, विपक्षे किं वाधकम् । एवंविधाशङ्कायां तों विलो- क्यते यथा-अग्निमानयं पर्वतो धूमवत्त्वात् महानसवदित्या धूमवत्त्वं भवतु, वहिमत्त्वं मा भून् , विपक्षे किं बाधकमित्याशायां विपक्षनायकतर्कः प्रयोज्यः । तथाहि-यद्यनग्निः स्यात्तर्हि निर्धूमः प्रसज्येत, यथा जलाश्रयादिः, इति विपक्षवाधकतर्केण धूमवत्त्वहेतौ विपक्षवृत्तित्वाशङ्काया निरासः । यत्र च विपक्षबाधकस्य तर्कस्याभावः, तत्र तर्कविरहदूपगं स्यात् । तदप्या न । विपक्षस्यैवाभावा- दित्यर्थः। सा चेयं महाविद्या बहुप्रकारा-काचिदन्वयव्यतिरेकिणः पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तते, काचित्सपक्षं, काचिद्विपक्षं, काचित्साध्यं, काचित्साध्याभावमित्यादि । (भुवन०)-अथ ग्रन्थकारो महाविद्यायाः स्वरूपं निरूप्य तत्प्रकारानाह-सा चेयं महा- , ·६ श्रीभुवनमुन्दग्मूरिकृतटीकायुतं विद्या बहुप्रकारेति । काचिदन्वयव्यतिरेकिण इति । अनित्यः शब्दः कुनकवादित्यादेमुळ्यानुमान- स्यान्वयव्यतिरेकिणः पक्षं शब्दादिकं पक्षीकृत्य प्रवर्तते इत्यर्थः । साध्यामावमित्यादि । साध्य विवक्षितमनित्यत्वादि, तस्याभावः साध्याभावः । अनित्यत्वादिविपरीतं नित्यवादिसाध्यमित्यर्थः । अत्र चादिशब्दन पक्षमात्रनिष्ठं धर्म, सपक्षमात्रनिष्टं धर्म, विरक्षमात्रनिष्टं च धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्या गृह्यन्ते । १ तत्राद्या यथा-शब्दोऽनित्यः कृतकत्वादित्यत्रान्वयव्यतिरेकिणि अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणानित्यनिष्ठाधिकरण मेयत्वाइटवदिति । १ (भुवन०)-तत्र 'पक्षापगतादन्यत्साव्यवद्वृत्तिपागम्' इति कुलाकरण्डितनिर्मित- महाविद्याप्रन्थस्थं कारिकार्धमुद्दिश्य पक्षं पक्षीकृत्य या महाविद्या प्रवर्तते प्रथमं तामाह-अयं शन्द: स्वस्वेतरवृत्तिवेत्यादि । स्वशब्देन पक्षीकृतः शब्दः परामृश्यते, स्वेतरशब्देन च पन्नीकृतशब्दादन्ये सर्वेऽपि पदार्थाः । स्वश्च स्वेतरे च स्वये नरे । तेषु वृत्तिर्वर्तनं येषां धर्माणानभिधेपत्वमेयवाहीनां, ते स्वस्वेतरवृत्तयः । तेपां भावः स्वस्वंतरवृत्तित्वम् । तेन अनाकान्तस्तेनानाश्रितः । अनित्य निष्ठा अवस्थानं यस्य सोऽनित्यनिष्टः । स्वस्वेतरवृत्तिलानाकान्तश्चासौ अनित्यनितश्च तस्य धर्मस्या वि. करणमाश्रय इति विग्रहः । शब्दोऽधिकरणमित्युक्त शब्दयनित्यत्वाद्यधिकरण वसिद्धया अर्थान्तरत्वं स्थात्, तन्नित्त्यर्थमनित्यनिष्ठेयुक्तम् । गन्दोऽनित्यनिष्ठाविकरणमित्युक्ते च मेयत्वादिना अर्थान्तरता स्यात् । अत उक्तं स्वेतरवृत्तित्वानाकान्तानित्यनिष्ठाविकरणमिति । एवमप्युक्ते चाप्रसिद्धविगेपणता । पक्षमात्र निष्ठानित्यत्तसिद्धेः पूर्वमेवंभूतार्थस्य पक्षादन्यत्र घटादी दृष्टान्तीभूतेऽसंभवनाप्रसिद्धिः, अत उक्तं स्वेति । पक्षव्यतिरिक्तेपु पातदितरवृत्तित्वरहितो धर्मः पक्षान्योन्याभावः सत्रास्तीति नाप्र- सिद्धविशेषणता । शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्येतावत्येवोच्यमाने व्याघातः । यस्य कस्यचिदपि शब्दधर्मस्य शब्दतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वस्यासंभवान् । यस्य कस्यचिदपि शब्दस्य शब्दलाश्रयत्वेन शब्दलात् । शब्दान्तरापेक्षया च शब्देतरत्वात् । अत उक्तं अयमिति । तथा च न व्याघातः । एतच्छन्दमात्रवृत्तेर्यस्य कस्यचिदपि एतच्छन्दत्वादधर्मस्यैतस्मिन्नेव शब्दे पक्षीकृते वर्तना- दन्यत्र चावर्तनादिति । तस्माच्छन्दविशेषस्य अनित्यत्वं प्रसाध्य सर्वशब्दानामपि तदृष्टान्तावष्टम्मेन वत्सायनीयमिति । स्वस्वेतरवृत्तित्यानाकान्ताऽनित्यनिष्टश्च धर्म एतच्छन्दत्यादिः पक्षेनित्यतं विना न संभवत्येव, तेन शब्दानित्यत्वसिद्धिः । सपशे च सर्वत्र पक्षान्योन्याभावादिर्धों ज्ञेयः ।। यत्पुनरत्र कैश्चिदुक्तं स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वं नाम स्ववृत्तित्वविशि- टस्वेतरवृत्तित्वात्यन्ताभावः । विशिष्टं च न विशेपणविशेष्याभ्यामन्यत्कि- श्चित् । विशिष्टाभावोऽपि विशेषणाभावविशेष्याभावोभयाभावदयेभ्यो न व्य- तिरिक्तः कश्चित् । तेन स्ववृत्तित्वविशिष्टस्वेतरवृत्तित्वाभायःस्ववृत्तित्वाभायो वा स्यात्, स्वेतरवृत्तित्वाभावो वा, उभयोरभाषद्वयं वा। आये स्ववृत्तित्वा- नाकान्तस्वेतरवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मवान्पक्षः इति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा च व्या- घातः । न हि पक्षवृत्तित्वरहितः पक्षे वर्तते इति संभवति । दितीये च स्वे.

·महाविद्याविडम्बनम् । तरवृत्तित्वानाक्रान्तस्ववृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मवान्पक्ष इतिप्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा चाप्रसिद्धविशेषणत्वम् । न हि पक्षेतरवृत्तित्वरहितः पक्षवृत्तिरनित्यनिष्ठो धर्मः पक्षनिष्ठानित्यत्वसिद्धेः पूर्वं शक्योऽधिगन्तुम् । तीये च स्ववृत्तित्वानाक्रान्त- स्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मवान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्थः स्यात् । तथा च पूर्वोपपादितव्याघाताप्रसिद्धविशेपणत्वे दुर्वारे । एवं महाविद्यान्तरेष्वपि व्या- घाताप्रसिद्ध विशेषणत्वादयो द्रष्टव्या इति । श्रीमदानन्दपूर्णविरचिता महाविद्याविडम्बनटीका। (आनं०)-४ * *नन्यत्वदूपणं सर्वत्रोहनीयमित्याह-एवमिति । (भुवन०)-विडम्बनकारान्तरैराविर्भावितं दूपणं प्रस्तावयति-यत्पुनरिति । स्वस्वेतर- त्तित्वानाक्रान्तत्वं नामेति । यः कश्चनानित्यवर्ती धर्मः शब्दे साधयितुमभिप्रेतस्तस्य स्वस्वैतर- त्तित्वानाक्रान्तत्वं विद्यते । तच स्ववृत्तित्वविशिष्टं यत्स्वेतरवृत्तित्वं तस्यात्यन्ताभावरूपम् । विशिष्टं च न विशेषणविशेष्याभ्यामन्यदिति । अत्र स्ववृत्तित्वविशिष्टं खेतरवृत्तित्वमुक्तम् । तत्र विशिष्टमिति भावप्रधानत्वानिर्देशस्य विशिष्टनं ज्ञेयम् । तच्च विशेषणविशेष्यरूपमेव । न ततोऽन्यदित्यर्थः । विशिष्टाभावोऽपीति । विशिष्टस्याभायोऽपि विशेषणाभावो वा, विशेष्याभावो वा, उभयोकि- शेषणविशेष्ययोरभावद्वयं वा, न तव्यतिरिक्तः कश्चित् । एतावता विशिष्टाभावस्य सामान्येन विकल्पनयं कृतम् । अथ स्ववृत्तित्वविशिष्टस्वेतरवृत्तित्वाभावस्य विकल्पत्रयं कुरुते-तेन स्ववृत्तीत्यादि । उभयोर- भावद्वयं वेति । स्ववृत्तित्वाभावः स्वेतरवृत्तित्वाभावश्चेत्येवमभावद्वयम् । आद्यकल्पे पर्यवसितमर्थमाह- आद्य इति । व्याघातेनाद्यकल्पपर्यवसितमर्थ दूपयति-तथा चेति । व्याघानमेवोपपादयति-न होति । न हि शब्दादिपक्षवृत्तित्वरहितः स्वेतरघटादिवृत्तिरनित्यनिष्ठो धर्मः शब्दादिपक्षे वर्तते इति संभ- वति । तेन पक्षवृत्तित्वरहितधर्मस्य पक्ष एव साधनात् स्पष्ट एव व्याघातः । अस्तु तर्हि द्वितीयः कल्पः प्रोक्तदूपणाभावादित्यत्राह-द्वितीये चेति । पक्षेतरवृत्तित्वरहितत्वे पक्षवृत्तित्वे च सति अनित्यनिष्ठो यो धर्मस्तद्वान् शब्द इत्येवंरूप द्वितीयकल्पेऽप्रसिद्ध विशेषणत्वमाह-तथा चेति । तदेव स्पष्टयति-न हीति । न हि पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तरेतच्छन्दवादेधर्मस्य पक्षेतरवृत्तित्वरहितस्य पक्षानित्यत्वसिद्धः पूर्वमनित्यवृत्तित्वमधिगन्तुं शक्यम् । अतः पक्षादन्यत्र घटादौ दृष्टान्ते तथाभूतस्य धर्मस्यासंभवादप्रसिद्धविशेषणत्वं नाम पक्षदूषणं भवत्येवेति । तृतीयेऽर्थपर्यवसानमाविष्करोति- १ पक्षटस्यनित्यनिधधर्मः' इति ज पुस्तकपाठः । २ 'विशेषणले द्रष्टव्ये इति' इति ज पुस्तकपाठः। * आनन्दपूर्णकृता टीका इत आरभ्योपलब्धा । आदर्शपुस्तके अस्मात् पूर्वो भागः नोपलभ्यते ।

·८ आगापूर्ण-मुयनगन्दाग्छिनटीपायुनं हनीपे घेति । ममेय दृश्यति-तथा पेति । पत्तियादित: पो यो नि यापात: । पंयंतरतित्यदिगः पनत्यनित्यनिष्ठो धोऽरमित व्यर्थः । . दृषगमन्यत्रापि शेयभिन्यति दिशाति-पयामिति। तयुतम् । यथा पक्षगृत्तिधर्मपु पक्षवृत्तित्यं धर्मः, ययों च पक्षेतर- तिधर्मपु पक्षेतरवृत्तित्यं धर्मः, एवं ये पक्षे तदितरस्मिथ वर्तन्ते धर्माः तेषु पक्ष- नदिरगृत्तित्वं नाम धर्मः। तदत्यन्ताभावा म्यस्वंतरवृत्तित्यानामान्नत्तम । त- दांय स्वस्वेतरवृत्तित्वानामान्तः । म चामावनित्यनिष्ठा । तेन स्वम्वेतरवृत्ति- त्यात्यन्तामायवदनित्यनिष्ठधर्मवान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्थ: स्यात् । तथा च न ज्या- घातः। पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मसियापि प्रनिजायास्यास्योपपन्नत्वादिति । न चाममिडयिशेपणत्यम् । पक्षमात्रनिष्ठधर्मात्यन्ताभावपक्षान्योन्यामाययाः पक्षव्यतिरिक्तनित्यानित्यनिष्ठयोगतरूपयोगभययादिमित्यादिति । एवं महा- विद्यान्तरप्यपि च्यावताप्रसिहविशेषणत्वे परिहरणीये। (मानं०)-समाधत्ते-तदिति । यत्तियन विशिष्टं ग्यं तरवृत्तिन्य, तदत्यन्ताभाय स्वत्येतर- गृत्तित्वानाप्रान्तत्वमिति न विरभितं, किन्तु सत्त्या विशिष्टा स्पेनपत्ति, तदभारः स्वस्तरवृत्तित्व, उदत्यन्तामावस्नया विरक्षित इति सदृष्टान्तमाद-तथेति । प्रतिक्षापर्यवसानमाह-तेनेति । परमपि न्यापाततादपायं विशिष्ट वृत्तिनिष्ठधर्मनिपेषस्य विशेषणीभूतम्रवृत्तिनिषेधेन याच्चत्वादित्य आह- तथा चेति । विशेष्यभूतस्येतरवृत्त्यमायेनापि विशिष्ट वृत्तिनिष्टयमविगेपोपपसेरिति हेतुमार-पक्षमा- प्रेति । तया च परस्यानित्य पसिमि, अपरथा पनमात्रवृत्तेरनिन्यनिष्टधर्मवामिद्वेरिति भावः । पक्ष. स्यानित्यत्वसिद्धेः प्रागेांभूतधर्माप्रसिद्धपा अप्रसिद्धविशेषणत्वमगाह-न चेति । (भुवन०)-उक्तदूपणपरिहारमाह-तदयुक्तमिति । वत्तिन्येन विशिष्टं यत् स्वंतरवृत्तित्व तदत्यन्ताभाव' स्वस्येवरवृत्तित्यानामान्तत्वमिति न विपक्षितं, किन्तु स्वयत्त्या विशिष्टा या स्तर- वृत्ति तदत्यन्तामावस्तथा विवक्षित इति । यथेत्यादि दृष्टान्तोपन्यासपूर्वकं दान्तिक्माह-एवं ये पक्षे तदितरस्मिश्चेति । अयमभिप्राय पेरलं स्ववृत्तित्वानानान्तत्वं येवल स्वेतरवृत्तित्वानानान्तत्वं च यस्यानित्यवृत्तेधर्मस्य स्यान् स शन्दे न निपिध्यते, किन्तूभयत्तिनिपिथ्यते । स च मत्त्वप्रमेय- त्यादिः । प्रतिज्ञापर्यवसानमाह-तेन स्वस्वेतरत्तित्वात्यन्ताभावेत्यादि । स्वम्येतरयुगले वृत्तियेगा धर्माणां सत्त्वप्रमेयत्वादीना तेषु स्वस्वेवग्यत्तित्वं नाम धर्म', तस्य योऽन्यन्ताभारा, सद्वान् यः पश्चनानि.यनिष्ठो धर्मः श्रावणस्तकलादि., तद्वान्पक्ष इति प्रतिज्ञार्य: स्यादित्यर्थः । तथा च न । अत्र हेतुमाह-पक्षमानेति । पक्षमानवृत्तियोंऽनित्यनिष्ठो धर्मस्तत्साधनेनापि प्रतिज्ञावा. क्यार्थस्योपपन्नत्वादित्यर्थः । अप्रसिद्धविशेषणवमप्यन पक्षे न स्यादित्याह-न चेति । अत्र हेतुं चूने- पक्षमाननिष्ठधर्मात्यन्ताभाति । पक्षमात्रनिष्ठा ये धर्माः शब्दत्वप्रावणत्वादय., तेषामत्यन्ताभावश्च १ यथा पइति ग पुस्तापाठ 1. 'नरूपोपपनयोरमइति ज पुस्ता पाट । व्याघात ·महाविद्याविडम्बनम् । पक्षान्योन्याभावश्च । तयोः किंविशिष्ठयोः । पक्षव्यतिरिक्तनित्यानित्यनिष्ठयोः । पक्षः शब्दः, तब्य- तिरिक्ता ये नित्या आत्मादयोऽनित्याश्च घटादयः, तन्निष्ठयोः तद्वर्तिनोः । पुनः किंरूपयोः । उक्त- रूपयोः स्वस्वेतरवृतिस्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठयोः । वादिप्रतिवादिनोरुभयोरपि सिद्धत्वादित्यर्थः । ये तु सामान्यतः शब्दः शब्दतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठाधिकरण- मिति प्रतिजानते, तेषां स्पष्टो व्याघातः । यस्य कस्यचिदपि शब्दधर्मस्य शब्द- तदितरवृत्तित्वेन शब्दतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तत्वस्यासंभवात् । यस्य कस्यचिदपि शब्दस्य शब्दत्वाश्रयत्वेन शब्दत्वात्, शब्दान्तरापेक्षया च शब्देतरत्वादिति । (आनं०)-अयमिति पक्षविशेषणं हित्वा शब्दमानं धर्मीकृत्य प्रयुज्यतां लाघवादिस्यत माह-ये विति । आकाशविशेषणत्वादेः शब्दमानवृत्तेः शब्दतदितरवृत्तित्वाभावात्कथं व्याघातस्त- वाह-यस्य कस्यचिदिति । शब्दत्वाधिकरणप्रतियोगिकेतरेतराभायाधिकरणनिष्ठत्वाभावात् कथं दशदेब्तरवृत्तित्वमत्राह-यस्य कस्यचिदपि शब्दस्येति । (भुवन०) ननु पक्षमात्रनिष्टधर्मात्यन्ताभावपक्षान्योन्याभाववत्तयोः स्थाने यथानुक्रमं पक्ष- माननिष्ठवर्मान्योन्याभावपक्षात्यन्ताभावयोरपि महणे को दोपः। उच्यते। पक्षमात्रनिष्ठधर्मान्योन्याभा- वस्य वैशेषिकादीनां मते धर्मधर्मिणोभिन्नत्वेन शन्देऽपि वर्तमानत्वात् स्वस्वेतरवृत्तित्वेन तद्वृत्तिलान- धिकरणत्वानुपपत्तिः । पक्षात्यन्ताभावस्य चाकाशाऽवृत्तित्वेन दृष्टान्तत्वानुपपत्तेः केवलान्वयित्वब्या- घातश्च स्यादिति न तयोर्ग्रहणम् । एवमग्रेऽपि सर्वत्र महाविद्यानुमानादौ पक्षमात्रनिष्ठधर्मात्यन्ताभा- वपक्षान्योन्याभावयोZणे कारणं ज्ञेयम् । तेषां स्पष्टो व्याघात इति । अयमर्यः । अत्रायमितिपदं विना सामान्येन शब्द इत्युच्यमा- नेऽनित्यवृत्तित्वेन सिपाधयिषितस्य शब्दत्वश्रावणत्वादेः सर्वशब्दधर्मस्य यस्मिन्कस्मिंश्चिदपि घटे- त्यादिरूपे पक्षीकृतशब्दे पक्षीकृतशब्दादितरस्मिन् पटलकुटेत्यादिरूपे शब्दान्तरे च वर्तमा- नत्वेन शब्दतदितरवृत्तित्वेन तदनाक्रान्तत्वं नोपपद्यते । अत्र चानित्यवृत्तित्वेन सिपाधयिषितः शब्दत्वादिः सर्वशब्दधर्मः शब्दतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तो विलोक्यते । अतः स्पष्ट एव व्याघातः । अयमित्युच्यमाने तु एतच्छब्दत्वादिरेव धर्मः अनित्यवृत्तित्वेन विशेपितः सिपायिपितः । स चैतच्छब्द एव वर्तते न त्वन्यत्रेति न तत्र व्याघात इति । व्याघातमेव 'यस्य कस्यचिदपि' इत्यादिना स्पष्टयति-यस्य कस्यचिंदपीति । शब्दत्वश्रावणत्वाकाशविशेषगुणत्वादेः शब्दधर्मस्येत्यर्थः। तस्मादेकैकमेव शब्दादिकं धर्मिणं निष्कृष्य पक्षीकृत्य सर्वमहाविद्याप्र- योगो द्रष्टव्यः । यदा शब्दः शन्दशब्दत्वरहितनिष्ठत्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठोधि- करणमिति सामान्यतः प्रयोक्तैव्या प्रतिज्ञा । (आनं०)-शब्दविशेपस्यानित्यत्वं प्रसाध्य तदृष्टान्तेन इतरशब्दानां तत्साधने गौरवादकः १'शदधर्मस्य इतिपदं ग पुस्तके नास्ति । २ निष्ठधमांधिक' इति ज पुस्तकपाठः । ३ प्रयोक्तव्यम इति ज पुस्तकपाठः। २ महाविद्या ·१० मानन्दपूर्ण-भुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुतं प्रयोगः सर्वशव्यानित्यत्वाविषयः इत्यत आह-यति । शब्दशब्देतरेति शब्दाव्दन शब्दत्वाधिकरणस्य तदितरशब्देन शब्दत्वानधिकरणस्य विवक्षितत्वान्न प्राक्तनदोपानुपङ्ग इति भावः । । (भुवन०)-तस्मादेकैकमिति । अयं विवक्षितो घटपटादिशब्द इत्येवं विश्वादकैकं शब्द पृथर पक्षी कृत्य विवक्षितानित्यत्वसाधनेन तदृष्टान्तावष्टम्भेन सर्वशब्दानामनित्यत्वं प्रसाध्यमिति भावः। सर्वशब्दानामनित्यत्वप्रसाधनाय प्राह- यद्वा शब्दः शब्दशब्दत्वेति । शब्दः शब्दत्वाधिकरणं सर्वशब्दः । शब्दत्वरहितं शब्दत्वानधिकरणं सर्व विश्वं, तत्र यत् निष्टत्वं तेन अनाकान्तो यः कश्च- नानित्यनिष्ठो धर्मस्तथाधिकरणं शब्द इत्यर्थः । अत्र शब्दशब्देन शब्दत्साधिकरणस्य, शब्दत्वर- हितशब्देन च शब्दत्वानधिकरणस्य विवक्षितत्वान्न प्राचीनदोपानुपङ्ग इत्यभिप्रायः । ये अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तिव्यतिरिक्तानित्यनिष्ठंधर्माधिकरणमिति प्रतिजानते, तेषां सिद्धसाधनं स्पष्टम् । स्वस्थेतरवृत्त्यभिधेयत्वादिव्यतिरिक्तस्व- स्वेतरवृत्त्यनित्यनिष्ठप्रमेयत्वादिधर्माणां पक्षनिष्ठत्वेन वादिप्रतिवादिभ्यामङ्गीकृत- त्वादिति । तस्मात्सर्वत्र तव्यतिरिक्तादिपदस्थाने तत्त्वानाक्रान्तत्वादिपदं प्रयोक्त- व्यमिति । (आनं०)-एकदेशीयप्रयोगमनुवदति-ये विति । स्वस्मिन्स्वेतरेषु च वृत्तिर्यस्य स स्व- स्वेतरवृत्तिः, तस्माद्व्यतिरिक्तोऽनित्यनिष्ठो धर्मस्तदाश्रय इत्यर्थः । कृत्यं पूर्ववत् । दूपयति- तेपामिति । तदुपपादयति-स्वस्वेतरेति । (भुवन०)-एकदेशीयप्रयोगमनुवदति-ये तु अयं शब्द इति । स्वस्मिन् स्वेतरेषु च वृत्ति- यस्य स स्वस्वेतरवृत्तिरभिधेयत्वादिः, तव्यतिरिक्तोऽनित्यनिष्ठो धर्मः सत्त्वप्रमेयत्वादिः तदाश्रय इत्यर्थः । अत्र तत्त्वानाक्रान्तपदस्याने तद्व्यतिरिक्तति पदं प्रयुक्तमित्येतदेव वैचित्र्यम् । शेषं तु पूर्वव- देव ज्ञेयम् । अनूद्य दूषयति-तेपामित्यादि । सिद्धसाधनतामेवाह-स्वस्वेतरेति । स्वस्वेतरवृत्तिरभि- धेयत्वादिधर्मः, तस्माव्यतिरिक्ता ये स्वस्वेतरवृत्तय एवानित्यनिष्ठाः प्रमेयत्वादयो धर्मास्तेषां पक्षनिष्ठ- त्वेनोभयोरपि सिद्धत्वात् स्पष्टव सिद्धसाध्यतेत्यर्थः । अत्र च विवादपदापन्नः पक्षमात्रनिष्ठत्वे सत्य- नित्यनिष्ठ एव धर्मो न तु सत्यप्रमेयस्यादित, तर चटानित्यनिष्ठत्वेनानित्यनिष्ठत्वात्पक्षमात्रनिष्ठ- त्वानुपपत्तेः । तस्मादनिष्टार्थापत्त्या व्यतिरिक्तेति पदं न प्रयोज्यम् । तत्त्वानाक्रान्तेति शब्दतदितर- वृत्तित्वानाक्रान्त इत्येवं पदं प्रयोज्यम् । अयं च प्रमेयत्वोदिहेतुः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मवत्त्वं व्यापकं पक्षे गैमयन्ननित्यत्वमन्तर्भाव्य गमयति । न हि पक्षेऽनित्यत्वमनधि- गम्य पक्षमात्रनिष्ठधर्मस्यानित्यनिष्ठत्वं शक्याधिगमम् । नापि पक्षे पक्षमात्र- १ महाविधाविडम्बनान्धस्यादर्शपुस्तकेपु तथा भुयनसुन्दरविरचितमहाविधाविडम्बनरत्तो 'शब्दशब्दत्व- रहित' इति पाठो दृश्यते । २ 'निष्ठाधिक इति ज पुस्तकपाठ.1 ३ वादिहे' इति ग पुस्तफपाठः । ४ 'पत्रे साथय इति ज पुस्तकपाठः।

·महाविद्याविडम्बनम् । निष्ठानित्यनिष्ठधर्मवत्त्वमनधिगम्य पक्षतदितरवृत्तित्वानाकान्तानित्यनिष्ठधर्मव- त्त्वं शक्याधिगमम् । पक्षव्यतिरिक्तमात्रवृत्तिधर्मस्य पक्षे व्याघातेनोपसंहर्तुम- शक्यत्वात् । तदिदं व्यापकमतीतेरनित्यत्वादिकमनालम्ब्यानुपपत्तिरूपमपर्यव- सानमाहुः। (आनं०)-प्रथमप्रयोगात्पक्षमात्रनिष्ठधर्मसिद्धावपि कथमनित्यत्वसिद्धिरत्राह-अयं चेति । स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठस्ववृत्तिरहितो वा स्वमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठो वा । आद्यो व्याहत इति द्वितीयः सिध्येत् । तस्यानित्यत्वं विना कानुपपत्तिरत्राह-नहीति । पक्षमात्रनिष्टधर्मात्यन्ताभाव. स्योक्तरूपत्वेऽपि न तेन साध्यपर्यवसानं शक्यशङ्कमित्याह-नापीति । हेतुमाह-पक्षेति । प्रमेयत्वा- दिक पक्षे स्वव्यापकं साधयस्तदपर्यवसानेन वाद्यभिमतं साधयतीति महाविद्यावादिनः सनिरन्ते । स्वया पुनर्व्यापकप्रतीतेरनित्यत्वादिकमनालम्ब्य अनुत्पत्तिरन्यैवोक्तत्यत आह- तदिदमिति । (भुवन०)-प्रथमप्रयोगात्पक्षमात्रनिष्ठधर्मसिद्धावपि कथं नित्यत्वसिद्धिरत्राह-अयं चेति। स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठः स्ववृत्तित्वरहितो(वा)स्वमानवृत्त्यनित्यनिष्ठो वा । प्रथमो विकल्पः पक्षे व्याहत इति द्वितीयः सिध्येत् । अनित्यत्वं विना तस्य कानुपपत्तिरित्यत आह-न हीति । पक्षे शब्देऽनित्यत्वमज्ञात्वा पक्षमावनिष्ठस्य शब्दत्वादे नित्यनिष्ठत्वं ज्ञातुं शक्यमित्यर्थः। पूर्वमनित्यत्वं विनाऽनित्यनिष्ठत्वं नोपपद्यते इत्युक्तं, इदानीं पक्षमात्रवृत्तिधर्मस्यानित्यनिष्ठत्वं विना पक्षतदितर- त्तित्वानाकान्तानित्यनिष्ठत्वमपि नोपपद्यत इत्याह-नापि पक्षे पक्षमात्रेति । अयं पक्षमात्रनिष्ठो धर्मः शब्दत्वादिरनित्यनिष्ठ इत्येवमज्ञात्वा पक्षतदितरवृत्तित्वानाक्रान्तानित्यनिष्ठधर्मवत्त्वं पक्षे नैव शक्यमधिगन्तुमित्यर्थः । ननु सपक्षमात्रवृत्तीनां घटत्वादिधर्माणां सपक्षमात्रवृत्तित्वेन युगलावृत्तित्वात् यथोक्तलक्षणो- पपन्नानां संभवात्ते एव पक्षे साधयिष्यन्ते, किं पक्षमात्रनिष्ठानित्यनिष्ठधर्मेत्यादिचिन्तयेत्याशङ्कय हेतुमाह-पक्षव्यतिरिक्तेति । केवलसपक्षवृत्तिधर्मस्य घटत्वाकाशत्वादेः । पक्षे शब्दे । उपसहतुमिति । उपपादयितुमशक्यत्वादितिभावः । तदिदमित्यादि। स्वस्वेतरेत्यादेापकस्य साम्यस्य प्रतीते: अनित्य- स्वादिकमनालम्ध्य अनित्यत्वं विना । अपर्यवसानमाहुरिति । अनित्यत्वं विना एवंविधसाध्यस्य विश्रान्तिन भवतीति भावः ॥१॥ २ अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतद्धमत्वानाक्रान्ताधिकरणं मेयत्वादिति । अस्यां वक्ष्यमाणासु च महाविद्यासु घटो दृष्टान्तः । अत्र चानि- त्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तयो ये एतद्धर्मास्तेप्वनित्यत्वात्यन्ताभाववदृत्येतद्धर्मत्वं नाम धर्मः । तदत्यन्ताभाववान् धर्मः पक्षे साध्यते । स च पक्षेऽनित्यत्वमन- धिगम्य न शक्योऽधिगन्तुम् । शब्दस्यानित्यत्वरहितत्वे सर्वेषामपि शब्दध- १ अनुपपत्तिः इति स्यात् (१)। २ "त्वं परिमातुं इति च पुस्तकपाठः ।

·आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृवटीकायुनं र्माणामनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतहर्मत्वेन तदनामान्तत्वानुपपत्तेः। पक्षेऽनि- त्यत्वाभ्युपगममात्रेण प्रकृतसाध्यार्थस्योपपन्नत्वेन न व्याघातः । पक्षवृत्तित्वा- भावेन अनित्यत्वात्यन्ताभाववदृत्तिपक्षवृत्तित्वरहितयोः पक्षमात्रनिष्ठात्यन्ता- भावपक्षान्योन्याभावयोः पक्षव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठयोरुक्तरूपोपपन्नयोः प्र- सिद्धत्वेन नाप्रसिद्धविशेपणतापि। एवं महाविद्यान्तरप्वपि यथासंभवं पक्षमा- त्रनिष्ठात्यन्ताभावपक्षान्योन्याभावावुपादायाप्रसिहविशेषणत्वं निरसनीयम् । २ (आनं०)-प्रयोगान्तरमाह-अयमिति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो यस्य सोऽनित्यत्वात्य- न्ताभाववान्, तत्र वृत्तियेषां तेऽनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तयः, ते एवैतत्पक्षीकृतशब्दधर्माः अनित्य- त्यात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धर्मास्तेषु तथात्वं धर्मः तदत्यन्ताभाववान्, तदनाकान्तः तस्याविकरणमाश्रय इत्यर्थः । शब्दः उक्तसाध्यवानियुक्तपक्षान्योन्याभावस्य पक्षवृत्तित्वाभावादनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्ये- तद्धर्मत्वानाक्रान्तत्वमस्ति, तदधिकरणं च शब्दान्तरमिति भागे सिद्धसाधनता, अव उक्तम्-अयमिति । अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्त प्रमेयत्वादिना अर्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्धर्मत्वानामान्तेति। तथोक्के व्याघातः स्यादत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धर्मत्वानाक्रान्तेति । अनित्यत्वात्यन्ताभाव- वद्वृत्तित्वानाकान्ताधिकरणमित्युक्तौ नित्येपु साध्यासिद्धिः। नहि नित्यानामुक्तधर्माधिकरणत्वं, नित्य- त्वस्यैवानित्यत्वात्यन्ताभावत्वादत उक्तम्-एतद्धर्मानाकान्तेति। अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येतद्धर्मत्वा- नाकान्त एतद्धर्मत्वरहितो वा अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्चित्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतो, द्वितीय- स्त्वनित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । पक्षस्यानित्यत्वाभ्युपगममात्रेण प्रतिज्ञार्थस्योपपत्तेरिति महाविद्यार्थः । संक्षेपतोव्याचष्टे-अत्र चेति । तथापि कथमनित्यत्वमत्राह-सै एवेति । एतदेव कुतोऽत्राह-शब्दस्येति। एतद्धर्मत्वानानान्तस्यैतस्मिन्साधने व्याघातोऽत्राह-पक्ष इति । पक्षस्य नित्यत्वे पक्षनिष्ठस्यानित्यत्वा. त्यन्ताभाववद्वृत्तित्वाभावेन तद्विशिष्टैतद्धर्मत्वानाक्रान्तत्वमुपपन्नमित्यर्थः । शब्दस्यानित्यत्वसिद्धेः प्रागु- तरूपधर्मासिद्धरप्रसिद्धविशेषणतात्राह-पक्षेति । पक्षवृत्तित्वाभावे सत्यनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्त्येत- दृत्तित्वं नास्ति । विशेष्यैतद्धमत्वाभावेऽपि विशिष्टाभावसाध्यसिद्धिरित्यर्थः । तथापि कथमप्रसिद्ध- विशेषणतापरिहारोऽनाह-पक्षटत्तिस्वरहितयोरिति शब्दो नित्यत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरण. मित्युक्त पक्षीकृतशब्दमाननिष्ठधर्मात्यन्ताभावस्यानित्यत्वव्यतिरिक्तवादेतद्धर्मत्वराहित्याच शब्दान्त- रतदधिकरणमिति भागे सिद्धसाधनतापरिहारायोक्तमयमिति । २ (भुवन०) अथ महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । इयं च महाविद्या 'विच्छिद्य वाभाववदन्यितेन' इति फारिकापदं महाविद्यास्थितं समाश्रित्य पक्षपक्षीकर- णेन प्रवृत्ता । अनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तद्विद्यते यस्य सोऽनित्य- त्वात्यन्ताभाववान् नित्यपदार्थः, तत्र शृत्तियेषां तेऽनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तयः, त एवैतत्पक्षीकृतशब्द- १स्योपपत्तेर्न च्या इति ज कपाठः । ३ स एवेति' इत्येतत्प्रतीकं मूलमहाविधाविहम्बनादर्श- पुस्तकेयन वियते।

·. महाविद्याविडम्बनम् । धर्मा अनित्यत्वात्यन्ताभाववद्वत्येतद्धर्माः, तेपु तथात्वं धर्मः, तद्नाक्रान्तः तदत्यन्ताभाववान् , तस्या- धिकरणमाश्रय इत्यर्थः । अयं भावः-ये नित्यपदार्थवर्तिनः शब्दस्य धर्मा मेयत्वादयस्तेषां भावस्तत्त्वं, तदत्यन्ताभाववान् धर्मः शब्दे साध्यते । स च शब्दत्वश्रावणत्वादिः शब्दस्य नित्यत्वेऽङ्गीक्रियमाणे नित्यवृत्त्येतद्धमत्वानाक्रान्तो न भवेत् । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वममीकरणीयमेवेति । अयमितिपदं विना सामान्येन शब्दः उक्तसाध्यवानिति प्रतिज्ञायां सर्वशब्दपक्षीकरणे परेण च दूपणार्थमेकस्यैव कस्यचिच्छ- ब्दस्य पक्षत्वे शङ्किते परविवक्षितपक्षान्योन्याभावस्य पक्षवृत्तित्वाभावादनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येत- द्धर्मत्वानाक्रान्तत्वमस्ति, तदधिकरणं च शब्दान्तरमिति भागे सिद्धसाधनता स्यात् । अत उक्तमय- मिति । इयं च व्यावृत्तिरप्रेऽपि सर्वत्र ज्ञेया । ग्रन्थकृता तु ग्रन्थगौरवभयान्नोक्ता । अयं शब्दोऽधि- करणमित्युक्ते मेयत्वादिना अर्थान्तरता, तदुक्तमेतद्धर्मत्वानाक्रान्तेति । तथोक्ते च व्याघातः । अत उक्तमनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतद्धर्मत्वानाक्रान्तेति । अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वानाक्रान्ता- धिकरणमित्युक्ते' च न नित्येषु साध्यप्रसिद्धिः । न हि नित्यानामुक्तधर्माधिकरणत्वम्, नित्यवृत्ते- यस्य कस्यचिदपि नित्यत्वादेर्धर्मस्या नित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वेन तदनाक्रान्तत्वस्यासंभवात् । अत उक्तमेतद्धर्मत्वानाकान्तेति । अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतद्धर्मवानाक्रान्तः एतद्धर्मत्वरहितो वा, अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः सपक्षे चोपयोगी । द्वितीयस्त्व- नित्यत्वमन्तर्भाव्य सिद्धयतीति शब्दस्यानित्यत्वसिद्धिरिति । अस्यां वक्ष्यमाणासु च महावि- द्यासु घटो दृष्टान्त इति । उपलक्षणं चैतत् । तेन पझं पक्षतुल्यं च मुत्वाऽन्ये सर्वेऽपि पदार्था घटा- काशादयः सर्वमहाविद्यासु दृष्टान्तीकार्याः । अत्र चेत्यादिना संक्षेपतः प्रयोगार्थ व्याचष्टे । अन्न च कथमनित्यत्वमित्यत आहस चेति । अत्र हेतुमाह-शब्दस्येति । एतद्धर्मत्वानाक्रान्तस्यैत- स्मिन् साधने व्याघात: स्यादिति तत्परिहारमाह-पक्षेऽनित्यत्वाभ्युपगमेति । पक्षस्यानित्यत्वे पक्षनिष्ठस्याप्यनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वाभावेन अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतद्धर्मत्वानाक्रान्त- त्वमुपपन्नमेवेति न व्याघातः । अप्रसिद्धविशेपणतां परिहरति-पक्षटत्तित्वाभावेनेति । पक्षमात्र. निष्ठानां शब्दत्वादीनां योऽत्यन्ताभावः, पक्षस्य शब्दस्य योऽन्योन्याभावश्च, तयोः पक्षव्यतिरि- तसकलभावनिष्ठयोः प्रसिद्धत्वेन नाप्रसिद्धविशेषणतेति संवन्धः । तयोर्धर्मयोः किंविशिष्टयोः । अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तिपक्षवृत्तित्वरहितयोः। अनित्यत्वात्यन्ताभाववान नित्यः पदार्थः, तत्र वृत्तिः, पक्षे शब्दे च वृत्तिः । अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तिश्च पक्षवृत्तिश्च अनित्यत्वात्यन्ताभाव- ववृत्तिपक्षवृत्ती । तयोर्भावस्तत्त्वम् । तेन रहितयोः । केन हेतुना । पावृत्तित्वाभावेन । पक्षे या वृत्तिः तत्त्वाभावेन । न हि तो धर्मों पक्षे वते । पक्षमात्रनिष्ठानामेव पक्षे वर्तनात् । तदत्यन्ता- भावस्य तु पक्षादन्यत्रैव वर्तनात् । पक्षान्योन्याभावस्यापि च पक्षादन्यत्रैव वृत्तेः । न हि पक्षान्यो- न्याभावः पक्षे वर्तते। स्वान्यत्वरूपस्य स्वान्योन्याभावस्य स्वस्मिन्नवृत्तेरिति भावः । पुनः किंरूपयोः । उक्तरूपोपपन्नयोः । अनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्त्येतद्धर्मवानाक्रान्तरूपोपपन्नयोरित्याशयः । यद्यप्येवं- विधरूपयोराकाशादौ नित्ये वर्तनादनित्यत्वात्यन्ताभावववृत्तित्वाकान्तत्वं नास्ति, तथाप्येतद्विशिष्टे- १'त्युक्ते च नित्येपु साध्य इति च पुस्तकपाठः।

·आनन्दपूर्ण-भुवनमुन्दरसरिकतटीकायुतं तद्धर्मत्वानाकान्तत्वं विद्यते एव । गब्द तयोरवर्तनात् । तथा च सति एवं विधाभावयोः सर्वसपझे वर्तनादप्रसिद्धविशेपणत्वमपि परिहृतमित्यर्थः ॥२॥ ३ अयं शब्दः अनित्यत्वव्यतिरिक्तद्धर्मत्यरहिताधिकरण मेयत्वादिति। अत्र चानित्यत्वव्यतिरिक्तैनद्धर्मपुअनित्यत्वव्यतिरिक्तद्धर्मत्वं नाम धर्मः, तद्र- हितश्च पक्षावृत्तिर्वा अनित्यत्वं वा । तत्र प्रथमः पक्षे नोपसंहर्तुं शक्यः । पक्षा- वृत्तिः पक्षे वर्तते इति व्याघातात् । तस्माद्वितीयमनित्यत्वं पक्षे सिध्यति ॥ ३ (आनं० )-अयं शब्दः एतद्धमत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते वाधोऽत उक्तम्-अनित्यत्व- व्यतिरिक्तति । अनित्यत्वव्यतिरिक्ताधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्ध- मत्वरहितति । अनित्यत्वस्यानित्यत्सव्यतिरिक्तत्वाभावादनित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्येतद्धर्मत्वरहितत्य मस्ति, तेन प्रमेयत्वहेतुरनित्यत्वं पक्षे गमयतीति भावः । अनुमानार्थमाह-अत्रेत्यादिना । ३ (भुवन०)-प्रयोगान्तरमाह-अयं शब्दः अनित्यत्वेत्यादि । इयं च সপ্নীলা साध्यविनाकृतेन ' इति कारिकापदमुद्दिश्य प्रवृत्ता । अनित्यत्वव्यतिरिक्ता ये एतद्धर्माः शब्दधर्माः, तेष्वनित्यत्वव्यतिरिक्तद्धर्मत्वं नाम धर्मः । तत्त्वेन रहितानां धर्माणामधिकरणमाधार इत्यर्थः । पत्र च फयमनित्यत्वसिद्धिरित्याह-तद्रहितवेति । अनित्यत्वव्यतिरिक्तवद्धर्मत्वरहितश्च पक्षावृत्तिा- ऽनित्यत्वं वा । तत्र प्रथमः पक्षावृत्तिर्घटत्वपटत्वाकाशत्वादिः पझे शब्दे व्याघातेन नोपसंहर्तु शम्यः । तस्मादनित्यत्वं शब्दे सिध्यतीति भावः॥ ३॥ ४ अयं शब्दः संप्रतिपन्नतद्धर्मत्वानाक्रान्ताधिकरणं मेयत्वादिति । अत्र च संप्रतिपन्नतद्धर्मपु संप्रतिपन्नतद्धर्मत्वं नाम धर्मः । तेनामान्तश्चैतच्छन्दवृत्तित्व- रहितो वा विप्रतिपन्नमनित्यत्वं वा । प्रथमो व्याहतत्वान्न पक्षे सिध्यति । तेन पक्षे विप्रतिपन्नानित्यत्वसिद्धिरिति ॥४॥ ४ (आनं०)-अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-एतद्धर्म- त्वानाक्रान्तेति । एतद्धमत्वानाक्रान्ताधिकरणमित्युक्ते व्याघातपरिहाराय संप्रतिपन्नेति विशेषणम् । संप्रतिपन्नैतद्धर्मत्वानाक्रान्तश्च पक्षावृत्तिर्वा विप्रतिपन्नमनित्यत्वं वा । प्रथमो व्याहत इति द्वितीयम. नित्यत्वं सिध्यतीत्यर्थः। ४ (भुवन०)-अथ 'पक्षेषु ये सन्ति विवादहीनाः, विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः ।। इति कारिकार्धमाश्रित्य प्रवृत्तां महाविद्यामाह-अयं शब्दः संप्रतिपन्नेति । अत्र संप्रतिपन्नाः शब्दधर्माः शब्दत्वप्रमेयत्वादयः, तेषां भावः तत्त्वम् । तेनाकान्तानां धर्माणामाश्रयः इत्यर्थः । शब्दानित्यत्व- सिद्धिमाह-तदनाकान्तश्चेत्यादिना । सुगममेवैतत् ॥४॥ ५ अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वरहितात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति । अत्र चानित्यत्वात्यन्ताभाव- व्यतिरिक्ताश्च ते एतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्चेति विग्रहः । तेषु चानित्य- -- .

·महाविद्याविडम्बनम् । १५ स्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपु अनित्यत्वात्यन्ताभाव- व्यतिरिक्तैतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं नाम धर्मः। तद्रहितश्च पक्षवृत्तिर्वा स्यात्, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा । आद्यस्यात्यन्ताभावः पक्षे व्याहतः, तेन अनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावः पक्षे सिध्यति । स चानित्यत्वमेवेत्यनि- त्यत्वं पक्षे सिध्यति ॥५॥ ५ (आन०) अयं शब्दः इत्यादि । अनित्यतास्यात्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभाव तस्मा- व्यतिरिक्तश्च पक्षनिष्ठो योऽत्यन्ताभाव , त प्रतियोगिवरहिनश्च, अनित्यत्वात्यन्ताभाव यतिरिक्त निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो यो धर्मस्तदत्यन्ताभावाधिकरणमित्यर्थ । मेयत्वादिनार्थान्तरता परिहर्तुमत्यन्ताभावाधिकरणमित्युक्तम् । तथापि गन्धरसादीनामत्यन्ताभावाधिकरणतया सिद्धसा- धनता, अत उक्तम्-एतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितेति । एतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वर- हितात्यन्ताभावाधिकरणमित्युक्ते व्याघातपरिहारायोक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तति । नैव व्याघात । अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य अत्यन्ताभावाधिकरणतया साध्यसिद्धेरिति भाव । अनु- मानार्थान्तरमाह-अत्र चेति । ५ (भुवन०)-'असाध्यान्यवियुक्तान्यव्यावृत्तिर्वा प्रसाध्यत' एतत्कारिकार्धमाश्रित्य पक्ष पक्षयित्वा या प्रत्ता तामाह-अयं शब्दः अनित्यत्वेति । य एतन्निष्ठ श दनिष्ठोऽत्यन्ताभाव, तस्य ये प्रतियोगिनो विश्वपदार्था । ते किंविशिष्टा । अनित्यत्वाय अत्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ता- भाव नित्यत्व, तस्माव्यतिरिक्ता भिन्ना इत्यर्थ । तेषा भावस्तत्त्वम् । तेन रहितोऽनित्यत्वात्यन्ताभा- वव्यतिरिक्तैतनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो यो धर्मो नित्यत्वादि, तदत्यन्ताभावाविकरण- दिनाऽर्थान्तरता अत्यन्ताभागाधिकरणमित्युक्तम् । तथापि घटत्वादी नामत्यन्ताभावाधिकरणतया सिद्धसाध्यता । तदुक्तमेतन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिल्बरहितेति । एत निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितात्यन्ताभावाधिकरणमित्युक्ते व्याघात स्यात् । ततस्तदपोहार्थम नित्यत्वात्यन्ताभावयतिरिक्तेति । न चैव व्याघात । अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य अत्यन्ताभावा- धिकरणतया पक्षे शब्दे साध्यसिद्धे । इति व्यावृत्तिचिन्ता ॥ अयमाशय-शब्दव्यतिरिक्त- विश्वस्य अत्यन्ताभाव शब्देऽस्ति । अतस्तत्प्रतियोगित्व विश्वस्यैवास्ति । तेन रहित च साध्यधर्मपक्षे नित्यत्वमेव । तस्य अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तेतिपदेन विश्वात् पृथस्कृतत्वात् , तदत्यन्ताभावा- धिकरण अनित्यत्साधिरण शब्द इत्यर्थ । आद्यस्यात्यन्ताभावः पक्षे व्याहत इति । पक्षत्ति शब्दत्वादिधर्मो यद्यप्यनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्ततन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिवरहितो वर्तते, पर तस्यात्यन्ताभावे शब्दमध्ये साध्यमाने व्याघात स्यात् । तस्मात्पारिशष्यान्नित्यत्वस्यैवात्यन्ताभाव शब्दे साव्यते इति भावः । शब्दमानवृत्तिशब्दत्वादीनामत्यन्ताभाव सर्वत्र सपक्षे धर्मो ज्ञेय ॥५॥ ६ अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकैनित्यवृत्तित्वरहितानेत- १ अनित्येत्याचारभ्प नरमानुमाने 'आय पजे व्याघातात इत्यन्त प्रथाच ज पुस्तपे पुरित । ३. अनेकनित्पत्तित्वरहित' इतिपद ग पुस्तके नास्ति। मित्यर्थ ।

·१६ आनन्दपूर्ण-भुग्नसुन्दरसूरिफ्तटीकायुतं निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति । अनित्यवृत्तित्वे सति नित्यवृत्तयो ये धास्तप्व- नित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितस्तदत्यन्ताभाववान् । अनेकेषु वर्त्तन्ते ये ध- मस्तेिप्यनेकनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितस्तदत्यन्ताभाववान् । अनेतन्निष्टः पक्षीकृतशब्दान्यनिष्ठः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितश्चासायनेकनित्यवृत्तित्वर- हितश्च स चासावनेतन्निष्ठश्च । तदधिकरणं तदाश्रय इत्यर्थः । ६ (आनं०)-स्वेतरानित्यनित्येत्यादि । पक्षीकृतशब्दादितरे येऽनित्याः नित्याश्च तेषु वृत्तिर्यस्य धर्मस्य तस्य स्वेतरानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः, वदत्यन्ताभावांश्च अनेकेषु नित्येपु गृत्तित्वर- हितम्य, अयमेतन्निष्टः पक्षीकृतशब्दादन्यनिष्ठश्चेति स्वेतरानित्यनित्यत्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वर- हितानेतन्निष्ठस्तस्याधिकरणमित्यर्थः । अयं शब्दोऽधिकरणमित्युक्ते पक्षीमतशब्दव्यतिरिचत्वात्यन्ता- भावेन पक्षमात्रनिष्ठेन अर्थान्तरता, अत उक्तम्-अनेतनिष्ठेति । मनेतन्निष्टाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वा. दिनार्थान्तरता, अत उक्तम्-नित्यत्तित्वरहितेति । नित्यत्तित्वरहितानेतन्निष्टाधिकरणमित्युक्ते आकाशव्यतिरिक्तनित्यान्यत्वेन शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेन आकाशव्यतिरिक्तनित्येपु गृत्तिहीनेन अर्थान्तरता, अन उक्तम्-अनेकनित्यत्तित्वरहितेति । पक्षीकृतशब्दनित्यवे तस्यानेकनित्यत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपतिः । अनेकनित्यत्तित्वरहितानेतन्निष्ठाधिकरणमित्युक्तौ नित्यत्वेन अर्थान्तरता, अत उक्तम्-अनेकनित्यत्तित्वरहितेति । स्वेतरेति पदं स्पष्ठी करणार्थम् । अनित्यनित्यत्तित्वर- हितानेकनिष्ठश्यानित्यमेव पक्षे पर्यवस्यतीति भाव. । पक्षव्यतिरिक्त सर्वत्र स्वान्यत्वाधिकरणप्र- तियोगिकः एकैफर्मिकोऽन्योन्याभावोऽस्तीति व्याप्तिसिद्धिः । अनुमानविवरणप्रन्यो व्या- ख्यातार्थः। ६ (भुवन०)-अथ 'अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षतृत्त्यन्यभिन्नधों- ऽस्ति पक्षिते ' इति कारिकामाश्रित्य या प्रवृत्ता तां दर्शयति-अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्य- तित्वरहितेति । स्वस्मादितरे येऽनित्या नित्याश्च तेषु वृत्तिर्यस्य धर्मस्य तस्य स्वेतरानित्यनित्य- तित्वं, तदत्यन्ताभाववांश्वासौ, अनेकेषु नित्येषु वृत्तित्वरहितश्यायम्, अनेतभिष्टः पक्षीकृतशब्दान्य- निष्ठश्चेति स्वेतरानित्यनित्यत्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वरहितानेतन्निष्ठः, तस्याधिकरणमित्यर्थः । न एषः अनेपः । अनेतस्मिन् पक्षीकृतशब्दादन्यस्मिन्निष्ठा यस्य सोऽनेतन्निष्ठः। नन्वैविधविशेषणविशि- घोऽपि शब्दे सिपाधयिपितो धर्मो यद्यनेतन्निष्टः, कथं तर्खेतस्मिन् शब्दे साध्यते, व्याघातप्रसंगात्, पटादौ घटत्वादिसाधनवत् इति चेत् । न । अर्थापरिज्ञानात् । अनेतन्निष्ठ इत्यस्य यमर्थः, शब्द सिपायिपितोऽनित्यत्वादिको धो घटे घटत्ववन्न केवले शब्दे एव वर्तते, किन्तु शब्दे शब्दादन्यत्र घटादौ च स ते एव । तस्मात्तस्यानेतन्निष्ठत्वमुपपन्नमेवेति भावः । अनेकनित्यत्तित्वररितानेतन्निष्ठाधिकरणमित्युत्ते पक्षीकृतशब्दव्यतिरि- क्तनित्यत्वात्यन्ताभावा. शब्दनित्यत्वे. - ऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता ·महाविद्या विडम्बनम् । १७ पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावादीनामनित्य- नित्यवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेतन्निष्ठाधि- करणमित्युक्ते नित्यानित्यवृत्तित्वरहितेन अनेतन्निष्ठेन नित्यत्यादिनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनेकनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहि- तानेकनित्यत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते पक्षीकृतशब्दमात्रनिछैः पक्षीकृतश- ब्दान्यत्वात्यन्ताभावादिभिरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनेतन्निष्ठग्रहणम् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तत्रानेतन्निष्ठो धर्मो भवन् अनेतदनित्यनिष्ठो वा, अनेत- नित्यनिष्ठो वा । आये नित्यानित्यवृत्तित्वरहितत्वव्याघातः। द्वितीये अनेक- नित्यत्तित्वरहितत्वव्याघातः । तेन पक्षे नित्यत्वाभावरूपानित्यत्वसिद्धि- रिति । स्वेतरानित्यवृत्तित्वरहितेत्यत्र स्वेतरग्रहणस्य प्रयोजनं न पश्यामः । कुलार्कपंडितैस्तु केनाभिप्रायेण स्वेतरपदं प्रयुक्तमिति चिन्त्यम् । अत्र चैकैकनित्यनिष्टैकैकानित्यनिष्ठनित्यत्वानित्यत्वादीन्युपादाय साध्यप्रसिद्धरम- सिहविशेषणत्वं निरसनीयम् ॥ ६॥ (आनं०)-आध इति । अनित्यनिष्ठो धर्मः पक्षीकृतशब्दे भवन् । अस्य नित्यत्वेऽनित्यानि. त्यवृत्तिरिति तद्रहितत्वव्याघात इत्यर्थः । (भुवन०)-अथ पश्चानुपूर्व्या व्यावृत्तिचिन्तामुखेन अनुमानार्थं व्याख्यानयन्नाह- अनेकनित्यत्तित्वेत्यादि । पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तेति । पक्षीकृतशब्दात् व्यतिरिक्ता ये आका- शादयः तेषु यग्नित्यत्वं तस्यात्यन्ताभावः तेन । अनेकनित्यत्तित्वरहितेनेति । नित्यत्वात्यन्ताभा- वस्य नित्येष्ववर्तनात् । अनेतन्निष्ठेनेति । पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावस्य अनित्येष्वपि वर्तमानत्वेन केवले शब्दे एव मर्तनादनेतन्निष्ठत्वमितिभावः । शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेनेति । शब्दनित्यत्वेऽपि साध्येऽस्य धर्मस्योपपद्यमानत्वात् अर्थान्तरतति साधयितुमनित्यत्वमुपक्रान्तम् । अनया च युच्या नित्यत्वमप्युपपद्यते । तस्मादर्थान्तरता । अनित्यनित्यत्तित्वेन तद्रहितत्यानुप- पत्तेरिति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावस्य अनित्येपु घटादिपु नित्ये शब्दे च वर्तमानत्वात् अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितत्वं न स्यादित्यर्थः । अथानेकनित्यत्तित्वर- हितेति पदं त्यक्त्वा व्यावृत्तिं करोति-अनित्यनित्येत्यादि । तथा च युगलावृत्तित्वादुनित्यवृ. त्तित्वरहितेन नित्यत्वादिना अर्थान्तरं स्यात्, ततोऽनेकनित्यवृत्तित्वरहितेतिप्रहणम् । मय अन्त्य विशेषणं परित्यज्य व्यावृत्ति करोति-अनित्यनित्येत्यादि । पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठैः पक्षीकृतशब्दा- न्यत्वात्यन्ताभावादिभिरिति । पक्षीझतशब्दादन्यद्विश्वं, तर पक्षीकृतशब्दान्यत्वं नाम धर्मः, तस्यात्यन्ताभावः शब्दे एवास्ति । तेनोक्तं पक्षीकृतशब्दमात्रनिटैरिति । साधयितुमिष्टं चात्रा- १दीनामनित्यति इति ग पुस्तकपाठः । ३ मााविधा.

·१८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुत नित्यत्वम् । एवं चोभयोरप्यविवादापन्नाः शब्दान्यत्वात्यन्ताभावादयोऽपि सिध्यन्तीत्यर्थान्तरता । अन्न शब्दस्य अनित्यत्यसिद्धिमाह-पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तत्रानेतन्निष्टो धर्मों भवन्नित्यादि। पक्षीकृतशब्दस्य यदि नित्यत्वमङ्गीक्रियते तदाऽनेतदनित्यनिष्ठ इत्याये विकल्पे नित्यानित्यवृत्तित्वर- हितत्वव्याघातः । तस्य धर्मस्य नित्ये शब्देऽनित्ये च घटादौ वर्तनात् । द्वितीयेऽनेकनित्यत्तित्वर- हितत्वव्याघात इति । अनेतन्नित्यनिष्ठ इति द्वितीये कल्पे तस्य धर्मस्य नित्ये गगनादौ नित्ये एव च शब्दे घर्तमानत्वेन अनेकनित्यवृत्तित्वात् तद्रहितत्वव्याघातः स्फुट एवेति । तेन पक्षे नित्यत्वेति । तेन कारणेन पक्षे शब्दे नित्यत्वाभावरूपस्य अनित्यत्वस्य सिद्धिः । एवंविधश्च धर्मः शब्दे विचारितः सन् अनित्यत्वं वा, विश्वप्रतियोगिको घटशब्दान्योन्याभावादि । पूर्वोक्तसर्वविशेषणैः सह तस्य संवादात् । तस्य च शब्दे नित्ये स्वीक्रियमाणेऽनित्ये घटे नित्यै च शब्दे वर्तनात् नित्यानित्यवृत्ति- स्वरहितत्वं न स्यात् । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वं स्वीकार्यमेवेति । कुलार्कपण्डितैस्तु केनाभिमायेणेति । सोऽभिप्रायः कुशलतरश्चिन्त्यः । एतच महाविद्याविवरणटिप्पनेऽस्माभिरेव सप्रपञ्चं प्रपञ्चितमिति नात्र प्रपश्यते । यद्वा स्वेतरति पदं स्पष्टीकरणार्थमेवेति ज्ञेयम् । अत्र चैकैकनित्यनिष्ककानित्य- निष्ठेत्यादि । एकैकनित्या: आकाशपरमाण्वादयः, तनिष्ठास्तन्नित्यत्वाकाशस्वपरमाणुत्वादयः । एकै- कानित्या घटपादयः, तन्निष्ठास्तनित्यत्वघटपटत्वादयः । ते च युगलावृत्तित्वेन नित्यानित्यवृ. त्तित्वरहिताः नानानित्यावृत्तयश्च, तथा अनेतन्निष्ठाः शब्दादन्यत्र वर्तमानाश्च विद्यन्त एवेति तेषां सपने प्रसिद्धत्वादप्रसिद्धविशेषणत्वमपि नास्तीति भावः । नित्यत्वानित्यत्वादीन्युपादायेति । अनादिपदेन तत्तन्नित्यमाननिष्ठतत्तदनित्यमाननिष्ठाकाशत्वघटत्यादिधर्मग्रहः ॥ ६॥ ७ अयं शन्दः स्वेतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहितानेक- निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति । अनेतन्निष्ठपदस्थाने अनेकनिष्ठपदमेव पूर्वमहा- विद्यावलक्षण्यम् । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्येपु व्यभिचारः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहितस्य अनित्य- मात्रवृत्तेनित्यैपु व्याहतत्वात् । नित्यमात्रवृत्तेरनित्येषु व्याहतत्वात् । नित्य- मात्रवृत्तेश्च अनेकनिष्ठस्य अनेकनित्यवृत्तित्वग्रहणेन निरस्तत्वात् । एकैकनित्य. वृत्तेश्चानेकनिष्ठग्रहणेन व्युदासात् । अतो नित्यानां विपक्षत्वव्युदासेन पक्ष- तुल्यत्वार्थ स्वेतरग्रहणम् । शेषं पूर्ववत् ॥७॥ ७ (मानं०) अयं शब्दः स्वेतरानित्यत्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्यत्रापि नित्यत्वात्यन्ताभावरूपमनित्यत्वं पक्षे सिध्यतीति भावः। ध्वनिभागेपु सिद्ध- साधनत्वनिवृत्त्यर्थमयमित्युक्तम् । पक्षमात्रनिष्ठेन अर्थान्तरत्वं वारयति-अनेकनिष्ठेति । नित्य- स्वेनार्थान्तरत्वनिरासाय-अनेकनित्यत्तित्वरहितेति । पक्षव्यतिरिक्तनित्यत्वात्यन्ताभावेनार्था- न्तरतां वारयति-नित्यानित्यरचित्वरहितेति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तस्य नित्यानित्यवृत्तित्वेन १.नित्यानित्पत्तित्वरहित 'ति प्रतीक मूलमहाविधासम्बने नोपलभ्यते ।

·महाविद्याविडम्बनम् । । सद्रहितत्वानुपपत्तिः । नित्येपु साथ्यसिद्धयर्थ स्वेतरेत्युक्तम् । शब्देतरनित्यानित्यत्तित्वरहितानेफ- निष्ठो धर्मः एकैकस्मिन्नित्ये "शब्दैकैकनित्यान्यत्वात्यन्ताभावशब्दैकैकनित्यवृत्तिरनेकनिष्ठोऽस्तीति भावः । स्वेतरविशेषणकृत्यमुपपादयति-नित्यानित्यत्तित्वेत्यादिना । ७ (भुवन०)-अथ पुनरप्येतदेवानुमानं अनेतनिष्ठपदस्थाने अनेकनिष्ठपदग्रहणेनाह-- अयं शब्दः स्वेतरानित्यनित्यत्तित्वेत्यादि । अत्रापि नित्यत्वात्यन्वाभावरूपमनिसत्वं पक्षे सिष्यतीति भावः । अन चानित्यपदार्थेष्वनित्यत्वादिना साध्यसिद्धिर्द्रष्टव्या, न त्वेकैकानित्यनिष्ठ- घटत्वादिना । तस्यानेकनिष्ठत्वाभावात् । नित्यानां च पक्षतुल्यत्वार्थ स्वेतरपदसाफल्यं दर्शयति- अनित्यनित्यदृचित्वरहितेत्यादिना । अनित्यमात्रवृत्तेरिति । अनित्यत्वादेर्धर्मस्य नित्येषु व्याह- तत्वात् । नित्यमात्रवृत्तेश्चेति । नित्यत्वादेर्धर्मस्य । एकैकनित्यत्तेश्चेति । आत्मत्वाकाशत्वादेर्धर्म- स्येति। पक्षतुल्यत्वार्थमिति । पक्षः शब्दः तत्तुल्याः तत्समाः । सर्वेऽपि नित्या इत्यर्थः । अयं भावः । यथा शब्दं पक्षीछत्य एवमेतदनुमानं प्रयुज्यते, तथा नित्यं गगनादिकमपि विपक्षं पक्षीकृत्य प्रयो- तन्यम् । अत एव विपक्षपक्षीकरणप्रवृत्तासु महाविद्यासु एतदनुमानं दर्शयिष्यतीति ॥ ७ ॥ ८ अयं शब्दः एतदाकाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्य. त्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । एतस्मिन्ना- काशे च वर्तन्ते ये धर्मास्तेपु एतदाकाशवृत्तित्वं धर्मः । नित्यत्वव्यतिरिक्तनि- स्यत्वव्याप्येषु नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वं धर्मः । नित्यत्वाव्याप्यनि- त्यनिष्ठेपु च नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वं धर्मः। एतदाकाशवृत्तित्वरहितश्चासौ नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्च । स चासौ नित्यत्वाव्याप्यनित्य- निष्ठत्वरहितश्च, तदाश्रय इत्यर्थः । ८ (आनं०)-महाविद्यान्तरमाह-एतदाकाशति । एतस्मिन्पक्षे आकाशे च वृत्तिर- हित एतदाकाशवृत्तिरहितः, स चायं नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्व, स चासौ नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति नित्यनिष्ठत्वरहितश्च इत्येतदाकाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्त- नित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितः, तस्याधिकरणमित्यर्थः । अयं शब्दोऽधि- करणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरतात आह-नित्यनिष्ठत्वरहितेति । नित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरण- मित्युक्ते व्याप्तिभङ्गः, नित्येषु साध्यासिद्धरत आह-नित्यत्वाव्याप्येति । नित्यत्वं नित्यव्याप्येति वक्ष्यति । तेन नित्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वरहितत्वाभावेऽपि नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति यन्नित्यनिष्ठत्वं तन्नास्तीति नित्यत्वमेव नित्येपूक्तरूपमस्तीति साध्यसिद्धिः । नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वाधिकरण- मित्युक्तौ नित्यत्वेन अर्थान्तरता, अत आह-नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितेति । नित्यत्वव्याप्यत्वरहित. नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते पुनरपि नित्येषु साध्यासिद्धिः। नित्यत्वस्य नि- त्यत्वव्याप्यत्वान्नित्यत्वव्याप्यत्वरहितत्वे सतीति विशेषणाभावादत आह-नित्यत्वव्यतिरिक्तति । १.नित्यानित्पत्तित्वे' इति प्रतीक मूले न दृश्यते । २ घ्याप्यमिति ' स्पान (1) ·1 २० आनन्दपूर्ण-भुवनमुन्दरसूरिकतटीकायुतं नित्यत्वस्य नित्यत्वस्यतिरिपत्ये सति : यन्नित्यत्याव्याप्यत्वं तन्नास्तीति नित्येपु साध्यसिद्धिः। नित्यत्वयतिरिक्तनित्यत्वन्याप्यत्वरदिवनित्यत्याव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताविफरणमित्युक्तौ नित्यत्वे. न अर्यान्तरता, तां वारयति-आकाशचित्वरहितेति । आकाशचित्वरहितेत्यादि साम्योपो व्याप्तिमः । नित्येपु तदभावादत उकाम्-~~~एतदाकाग्रेति । शब्दस्य नित्यत्वसंदेहामित्यत्वस्यैत- दाफाशत्तित्वं निश्चितं नास्तीति नित्येपु नित्यत्यमुफरूपमस्ति । मनित्येपु पुनरनित्यत्वमेयोफस्प. मिति व्यातिसिद्धिः । पक्षस्य नित्यत्वे पक्षमाननिष्ठधर्मस्य नित्यत्वव्याप्तत्वान्नित्यत्वव्यातत्वरहित. त्वव्याघातादनित्यत्वं पक्षे मिध्यतीति भावः । विकृणोति-एतस्मिन्नित्यादिना । ८(भुवन०)-महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः एतदाकाशचित्वरदिवनित्यत्वम्पति- रिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति । अतः परं च पक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्तानां महाविद्यानामर्थसंपाहिकाः फारिका महाविद्यान्तरेभ्यो ज्ञातव्याः । एप चाफाशश्च एतदाकाशी । तयोयुगलत्वेन वृत्तियेपी धर्माणां ते एतदाकाशवृत्तयः, तेषु तद्वृत्तित्वं नाम धर्मः, तेन रहितः । नित्यत्वेन व्यतिरिका नित्यत्वत्र्यतिरिक्ताः । नित्यत्वेन व्याप्यन्ते इति नित्यत्वव्याप्याः । नित्यत्वष्यतिरिक्ताश्च ते नित्यत्वव्याप्याश्च । तेषु नित्यत्वन्यति- रिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वं धर्मः । तद्रहितश्च । नित्यत्वेन अव्याप्याः नित्यत्याच्याप्याः । नित्येपु निष्ठा अवस्थान येप ते नित्यनिष्ठाः । नित्यत्वेनाव्याप्याश्च ते नित्यनिष्ठाश्च । तेषु नित्यत्वाव्याप्यनित्य- निष्ट नाम धर्मः । तद्रहितः । अत्र विशेषणत्रये पूर्वप्राच्यविशेषणद्वयस्य द्वन्द्वः । ततो द्विपदः कर्मधारयः । एतद्विशेषणत्रयविगेपिता ये शब्दत्वश्रावणत्वादयः तेपामाश्रयः पझीकृतः शब्द इत्यर्थः । अधेतस्यानुमानस्य व्याख्या । एतस्मिन् पक्षीकृतशब्दे आकाशे च या चिः तत्त्वेन रहिताः पो शब्दत्वप्रावणत्वादयो व्योग्नि अवर्तनात् शब्दे वर्तनाच युगलावृत्तयो विद्यन्ते एव । दृष्टान्ते च घटादौ स्वस्वनिष्ठा घटत्वादयः शब्दाकाशद्वयावर्तित्वात् युगलावर्तिन एव । नित्यानां च पक्षतुल्यस्वं वक्ष्यति । न तेन तेषु साध्यप्रसिद्धिर्विचार्या । अथ द्वितीयं विशेपणं व्यारयायते । नित्यत्येनं व्याप्या आत्मत्वाकाशत्वपरमाणुस्वादयः । 'व्याप्यं गमकमादिष्टं व्यापकं गम्यमिप्यते । व्यापकं तदतनिष्ठं व्याप्यं तनिष्ठमेव हि ॥' इति वचनात्, यत्र यत्र आत्मत्वादयः, तत्र तत्र नित्यत्वम् । एवमात्मत्वादीनां नित्यत्व- व्याप्यत्वोपपत्तेः । अत्र नित्यत्वं व्यापकम्, आत्मत्वादयो व्याप्याः, यथा अग्निापको धूमश्च व्याप्यः । एवं नित्यत्वमपि यत्र यत्र नित्यत्वं, तत्र तत्र नित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तित्वरहितत्वमिति व्याप्त्या नित्यत्वव्याप्यमस्ति । परं नित्यत्वव्यतिरिक्तेति ग्रहणात् केवलनित्यनिष्ठधर्मभ्यस्तत्पृथकृतम्। नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहिताश्व केवलानित्यनिष्ठा घटत्वपटत्वादयः, साधारणाश्च सत्त्व. प्रमेयत्वादयो, नित्यत्वस्य पृथकृतत्वात् नित्यत्वं च । अथ तृतीयं विशेषणं व्याख्यायते । नित्यत्वा- व्याप्यनित्यनिष्ठेति । नित्यनिष्ठा धर्मा द्विधा-नित्यत्वव्याप्या नित्यत्वाव्याप्याश्च । तत्र नित्य- १तयो पर्तन्ते एवं इति छ पुस्तकपाः ।, ·महाविद्याविडम्बनम् । २१ त्वव्याच्या आकाशवादयः । नित्यत्वान्याप्याश्च सत्त्वादयः । तत्र आद्या द्वितीयविशेषणेन निपिद्धाः । सत्त्वादयश्चानेन विशेषणेन निषिद्धाः । तेषां नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वा- नुपपत्तेः । नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताश्च अनित्यमाननिष्ठा घटत्वादयो, नित्यमात्रनिष्ठा आकाशत्वादयश्च । तत्र आकाशत्वादयो द्वितीयविशेपणेन निरस्ता एव । उद्धरिताश्च घटत्वपटत्वा- दयो धर्मा घटादिदृष्टान्तोपयोगिनः । शब्दघटान्यतरत्वादयः पक्षीकृतशब्दोपयोगिनः । अत्र च द्वितीयतृतीयविशेषणद्वयविशिष्टं नित्यत्वमप्युद्धरितमस्ति । परं शब्दनित्यत्वेऽङ्गीक्रियमाणे तस्य एतदाकाशवृत्तित्वरहितत्वं न स्यात् । शब्दे चानित्येऽङ्गीक्रियमाणे विशेषणत्रयविशिष्टं तदाकाशादौ दृष्टान्ते उपकारकृत् ज्ञेयम् । एवंविधाश्च धर्मा अत्र घटशब्दान्यतरत्वादयो नित्यत्वाव्याप्यनित्यनि- ष्ठत्वादयो रहिताः शब्दे तदैव घटन्ते, यदि शब्दस्यानित्यत्वमङ्गीक्रियेत । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्व- महीकार्यम् । व्यावृत्तिर्मन्यवैव कृतेति न क्रियते । अनुमानार्थमाविष्करोति-एतस्मिनित्या- दिना । एतस्मिन्निति । पक्षीकृतशब्दे । नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वर- हिताधिकरणमित्युक्ते नित्यत्वेनार्थान्तरता स्यात् । नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्य- त्वेऽपि नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति यन्नित्यत्वव्याप्यत्वं तद्रहितत्वात् । नित्यत्व- स्य नित्यनिष्ठत्वेऽपि नित्यत्वव्याप्यत्वेन नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति यन्नित्यनिष्ठत्वं तद्रहितत्वाच । न च व्याप्यव्यापकभावस्य भेदाधिष्ठानत्वात्कथं नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वमिति युक्तम् । नित्यत्वस्य नित्यत्वभेदाभावेऽपि नित्यत्वात्य- न्ताभावववृत्तित्वरहितस्य नित्यत्वव्याप्यत्वस्योपपत्तेरिति । अतो नित्यत्वेना- र्थान्तरतापरिहारार्थमेतदाकाशवृत्तित्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतशब्दस्य नित्यत्वे नित्यत्वस्यैतदाकाशवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (आनं०) विशेषणकृत्यमाह-नित्यत्वव्यतिरिक्तेति । नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वरहि- तेति विशेषणाभावान्नार्थान्तरतेत्यत आह-नित्यत्वस्येति । सम्बन्धरूपाया व्याप्तेभिन्नाधिकरण- स्वादेकस्मिन्नसम्भव इत्यत आह-न चेति। हेतुमाह-नित्यत्वस्येति । तदत्यन्ताभाववन्निष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं तद्वयाप्तत्वम् । धूमस्यापि धूमध्वजात्यन्ताभाववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव तद्वयाप्यत्वमिति भावः । अनेन विशेषणेन कथमर्थान्तरतानिरासोऽत्राह-पक्षीकृतेति । (भुवन०)-अथ प्रथमविशेषणं परित्यज्य व्यावृत्त्यचिन्तां करोति-नित्यत्वव्यतिरिक्त- त्यादि । कथमर्थान्तरता स्यादित्याह-नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्येत्यादि । यद्यपि नित्यत्वं नाम धर्मो नित्यत्वव्याप्यो भवति, तथापि नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति यन्नित्यव्यव्याप्यत्वं तद्रहितोऽप्यु. पपद्यत एव । नित्यत्वव्यतिरिक्ततिविशेषणेन तस्य नित्यत्वव्याप्येभ्यः पृथकृतत्वात् । तद्वर्जने च पृथ- १ भत्र च पुस्तके उद्वरिता इति तथा छ, द, पुस्तकयोः उद्धरित इति पाटो दृश्यते । वर्षरित' इति समीचीनः पा संभाव्यते ।

·२२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुत कारणेन तस्यावर्जनात् । नित्यत्वस्य नित्यत्वव्यतिरिक्तेत्यादिविशेषणविशिष्टत्वमुपपाद्य नित्यत्वाव्या- प्येत्यादिविशेषणविशिष्टत्वमाह-नित्यनिष्ठत्वेपीत्यादि । यद्यपि नित्यत्वस्य नित्यनिष्टत्वरहितत्वं नास्ति, तथापि नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति यत् नित्यनिष्ठत्वं, तद्रहितत्वमस्त्येव । केन हेतुना । नित्य- त्वव्याप्यत्वेन । नित्यत्वस्य नित्यत्वेन व्याप्यत्वादित्यर्थः । संवन्धरूपाया व्यासमिन्नाधिकरणत्वाच. स्यैव नित्यवस्य तेनैव नित्यत्वेन व्याप्यत्वासंभव इत्यत आह-न च व्याप्यव्यापकमावस्येति । अन हेतुमाह-नित्यत्वस्य नित्यत्वभेदेत्यादि । नित्यत्वात्यन्ताभाववत्सु अनित्येपु वृत्ति. थेषां धर्माणां ते तथा । तेषां भावो नित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तित्वम् । तेन रहितत्वस्य यत् नित्यत्व- घ्याप्यत्वं तस्योपपत्तेः । नित्यत्वं व्यापकं, नित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तिवरहितत्वं व्याप्यम् । तथा हि-यत्र यत्र नित्यत्वात्यन्ताभाववद्वृत्तित्वरहितत्वं तत्र तत्र नित्यत्वम् । यथा आत्माकाशादिपु । एवं चार्थभेदाभावेऽपि शब्दभेदमात्रदर्शनप्रकारेण नित्यत्वन्य व्याप्यव्यापकभावोपपत्तिः । एतदाकाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणमि- त्युक्ते पक्षीकृतशब्दमाननिष्ठेन पक्षीकृतशब्दान्यत्वात्यन्ताभावादिना अर्था- न्तरता स्यात् । तस्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तित्वेन पक्षीकृतशब्दाकाशवृत्तित्वर- हितत्वात् । पक्षीकृतशन्दनित्यत्वेऽपि तन्मात्रनिष्ठानां नित्यत्वव्याप्यत्वोपपत्त्या नित्यत्वाच्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वाच । अतः पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठुरर्थान्त- रतापरिहारार्थं नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतश- ब्दनित्यत्वपक्षे तन्मात्रनिष्ठानां नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्वव्याप्य- त्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (आनं०) पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तन्मात्रनिष्ठस्य नित्यनिष्ठत्वरहितत्वाभावान्न तेनार्थान्तरते- त्यत आह-पक्षीकृतशब्दनित्यत्वेऽपीति । तेनापि तन्निरासप्रकारमाह-पक्षीति । (भुवन०)-अथ मध्यविशेपणं परित्यज्य व्यावृत्तिचिन्तां करोति-एतदाकाशयत्तित्व- रहितेत्यादि । पक्षीकृतशब्दान्यत्वेत्यादि । पक्षीकृतशब्दात् यत् अन्यत्वं विश्वस्य तस्यात्यन्ता- भावादिना अर्थान्तरता स्यात् । अर्थान्तरतामेवाह-तस्य पक्षीकृतशब्दमानेत्यादि । तस्य पक्षी. कृतशब्दान्यत्वात्यन्ताभावस्य केवलशब्दनिष्ठत्वेन पक्षीकृतशब्दाकाशवृत्तिवरहितत्वमुपपनमेवेति । अथ पक्षीकृतशब्दान्यत्वात्यन्ताभावस्य नित्यत्वाच्याप्येत्यादिविशेषणविशिष्टत्वं दर्शयति-पक्षी. कृतशब्दनित्यत्वेऽपीत्यादि । नित्यशब्दमात्रनिष्ठानां शब्दत्वश्रावणत्वपक्षीकृतशब्दान्यत्वात्यन्ता- भावादीनां नित्यत्वव्याप्यत्वोपपत्त्या नित्यत्वेन अव्याप्यत्वे सति नित्यनिष्टत्वरहितत्वाच । ननु शब्दमात्रनिष्ठानां कथं नित्यत्वव्याप्यत्वोपपत्तिः । उच्यते । शब्दनित्यत्वे शब्दत्वादीनां नित्यत्व- व्याप्यत्वोपपत्तियुक्तैव । तथाच सति यत्र यत्र शब्दत्वादयः, तत्र तत्र नित्यत्वम् । एवं शब्दत्वादीनां नित्यत्वव्याप्यत्वं ज्ञेयम् । तथा च सति नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति यन्नित्यनिष्टत्वं तद्रहितत्वेन तेपां शब्दवादिधर्माणां नित्यत्वन्याप्यत्वमेवायातम् । अतस्तैर्धमैरान्तरतापरिहारार्थ नित्यत्वव्यतिरिक्त- ·महाविद्याविडम्वनम् । २३ नित्यत्वव्याप्यत्वरहितेतिविशेषणग्रहणम् । तथा च सति पक्षीकृतशब्दनित्यत्वपक्षे शब्दत्वश्रावण- लशब्दान्यत्वात्यन्ताभावादीनां नित्यत्वव्याप्यत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तिः । एतदाफाशवृत्तित्वरहितनित्यत्वब्याप्यत्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनि- छत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेषु साध्याभावः । यदि नित्यपदार्थधर्मेषु नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नित्यनिष्ठत्वरहितत्वेन, तदा नित्यनि- ष्ठत्वनित्यनिष्ठत्वरहितत्वयोाघातः । अथ नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदानित्यत्वव्याप्यत्वरहितत्वनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वयोर्व्याघातः । तस्मा- नित्यत्वव्याप्यत्वरहितो नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितश्च धर्मो नित्येषु न संभवत्येवेति व्याप्तिभङ्गः । तभिवृत्त्यर्थ नित्यत्वव्यतिरिक्तग्रहणम् । एतदा- काशवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगनान्यत्वेनोक्तरूपोपपन्नेनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थं नित्यत्वाव्याप्यनि- त्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम्।गगनान्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वात् नित्यत्वाव्याप्यत्वाच तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (आनं०) विशेष्याभावाद्वा विशेषणाभावाद्वा विशिष्टाभावो वाच्यः । तथा च नित्यत्वाव्या. प्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं किं नित्यनिष्टत्वाभावेन नित्यत्वाव्याप्यत्वाभावेन वेति विकल्प्य दूपयति- यदीत्यादिना । फलितमुपसंहरति-तस्मादिति । नित्यत्वाच्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणन गग- नान्यत्वनिरासः कुतोऽनाह-गगनान्यत्वस्येति । नित्यानित्यसकलवस्तुपु गगनातिरिक्तेषु गग- नान्यत्वस्य सत्वानित्यनिष्ठत्वाग्नित्यत्वाव्याप्यत्वाध नित्यत्वव्याप्यत्वे सति नित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नास्तीत्यर्थः । (भुवन०)-अथ द्वितीयविशेषणस्थं नित्यत्वव्यतिरिक्तेतिपदं मुक्त्वा व्यावृत्ति चिन्तयति- एतदाकाशयत्तित्वरहितेत्यादि । नित्यपदार्थेषु साध्याभाव इति । दृष्टान्तीकृतेपु नित्यपदार्थेषु साध्यस्यानुपपत्तिः । विशेष्याभावाद्वा विशेपणाभावाद्वा विशिष्टाभावो वाच्यः । तथा च नित्यत्वा- व्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं किं नित्यनिष्ठत्वाभावेन वा, नित्यव्याप्यत्वाभावेन वा, इति विकल्पाभ्यां तृतीयविशेषणविचारणया नित्यपदार्थेषु साध्यानुपपत्तिमेव दर्शयति-यदि नित्यपदार्थेत्यादि । मत्र तृतीयविशेषणविशिष्टा द्वये धर्माः स्युः । एके केवलानित्यनिष्ठा घटत्वादयः । अपरे केवल- नित्यनिष्ठा आकाशत्वपरमाणुत्वादयः । ते च द्वयेऽपि विकल्पद्वयेन नित्येषु निवर्तयितव्याः । तत्र प्रथमविकल्पेन केवलानित्यनिष्ठान घटत्वादीनिवर्तयति-यदीत्यादिना । यदि नित्यनिष्ठधर्मेषु नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं विद्यते, केन प्रकारेणेत्याह-नित्यनिष्ठत्वरहितत्वेनेति । नित्यत्तित्वरहितत्वेन । तदा नित्यनिष्ठत्वनित्यनिष्ठत्वरहितत्वयोर्व्याघात इति । नित्यवृत्तित्व- नित्यवृत्तित्वरहितत्वयोर्व्याघातः । अयमर्थः-दृष्टान्तीकृतेषु आकाशादिनित्येषु वर्तमानस्य यस्य कस्यापि धर्मस्य नित्यनिष्ठत्वेन नित्यनिष्टत्वरहितत्वं न स्यादेवेति स्पष्ट एव व्याघातः । 'विरुद्ध- ·२४ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं समुशयो व्यापात इति तल्लक्षणात् । मय फेवलनित्यनिष्ठानाकाशत्यादीनिवर्तयति-~अयेत्यादिना। अथ नित्यत्वाच्याप्यत्वरहितत्वेनेति विकल्पोऽङ्गीक्रियते, तदा द्वितीयविशेषणोत्तस्य नित्यत्वन्या- प्यत्यरहितत्वस्य एतद्विशेषणायातनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वस्य च व्याघातः । नित्यत्वव्याप्यत्वर- हितो हि नित्यत्वाव्याप्यः स्यात्, न तु नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितः । नित्यत्वाव्याप्यत्वरहिवोऽपि च नित्यत्वव्याप्यः स्यात्, न तु नित्यत्वव्याप्यत्वरहितः । तेन व्याघात एव । अयं भायः-नित्यत्वव्य- तिरिक्तेति पदं विना नित्यपदार्थधर्मस्य यदि द्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं स्यात्, तदा तृतीयविशेषण विशिष्टत्वं न स्यात् । यदि च तृतीयविशेषणविशिष्टत्वं, तदा न द्वितीयविशेपणविशिष्टत्वमिति । ततो द्वितीयतृतीयविशेषणविशिष्टो धर्मो नित्यत्वव्यतिरिक्तेतिपदं विना नित्येपु न संभवत्येव । तेन तेपु व्याप्तिभक्तः । तन्निवृत्त्यर्थ नित्यत्वव्यतिरिक्तप्रणम् । तथा च सति नित्यपदार्थेपु नित्यत्वमेव धर्मः । अय तृतीयं विशेपणं त्यक्त्वा व्यावृत्ति विधत्ते- एतदाकाशचित्वरहितेत्यादि । गगनान्यत्वेनो- क्तरूपोपपन्नेनार्थान्तरतेति । गगनान्यत्वस्य हि गगनावृत्तित्वेनेतच्छन्दवृत्चित्येन चैतदाकाशवृत्ति- त्वरहितत्वादनित्येष्वपि वर्तमानत्वेन नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितत्वाच एतद्विशेषण- द्वयोपपन्नेन तेनार्थान्तरता स्यात् , तन्निरासार्थ तृतीयविशेषणग्रहणम् । अनेन विशेषणेन कथमा- न्तरतानिरासः, अत्राह-गगनान्यत्वस्येति । गगनान्यत्वस्य गगनातिरिक्तेषु सकलनित्यानित्येपु विद्यमानत्वेन नित्यनिष्ठत्वात् नित्यत्वाव्याप्यत्वाच । तद्रहितत्वेति । नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्व- रहितत्वानुपपत्तेरिति भावः । नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितं नित्यत्वं वा स्यानित्यत्वाव्या- प्यं वा । तत्र नित्यत्वं तावत्पक्षे न सिध्यति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वपक्षे नित्य- त्वस्यैतदाकाशवृत्तित्वेन एतदाकाशवृत्तित्वरहितत्वव्याघातात् । नित्यत्वाव्या- प्यमपि नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितं यदि नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदा नित्यत्वाव्याप्यं नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितं चेति व्याघातादेव तथारूपस्य पक्षेऽनुपसंहारः । तेन नित्यत्याव्याप्यस्य नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितत्वं नित्यनिष्ठत्वरहितत्वेन स्वीकर्तव्यम् । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः पक्षीकृतशब्दे धर्मोऽधिगम्यमानो नित्यत्वप्रतिक्षेपरूपमनित्यत्वमन्तर्भाव्य अधिगम्यते इति अनित्यत्वसिद्धिः। (आनं०) तथापि कथं शब्दस्यानित्यत्वसिद्धिरत्राह-नित्यत्वेति । नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वा- भावान्नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितनित्यत्वमेवास्तु, अत आह-अत्रेति । द्वितीयेऽपि नि- त्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितं नित्यत्वाव्याप्यत्वाभावेन नित्यनिष्ठत्वाभावेन वेति विकल्प्याद्यमनुवदति- नित्यत्वाव्याप्यमपीति । अपवदति-तदेति । द्वितीयः परिशिष्यत इत्याह-तेनेति । किमतस्त- वाहतेन नित्यति । (भुवन०) एवमप्यत्र कथं शब्दस्यानित्यत्वसिद्धिरत्र माह-नित्यत्वन्यतिरिक्तेत्यादि। ।

·- महाविद्याविडम्बनम् । ૨ "नित्यत्तव्यतिरिक्तेत्यादिविशेषणेन धर्मद्वयमायाति, नित्यत्वं वा नित्यत्वाव्याप्यं वा । तन नित्यत्वं तावत्प्रथम विशेषणेन एतदाकाशेत्यादिना विचार्यमाणं न जाघटीति व्याघातादिति दर्शयति- तत्र नित्यत्वं तावदित्यादिना । अथ नित्यत्वाव्याप्यमित्येवंरूपे द्वितीये धर्मान्तरविकल्पे पूर्वव- नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितं नित्यत्वाव्याप्यत्वाभावेन वा नित्यनिष्ठत्वाभावेन वा इति धर्माभ्यां विचारयति-नित्यत्वाव्याप्यमपि नित्यत्वान्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितमित्यादि । द्वितीयविशेप- णोद्धरित नित्यत्वाव्याप्यमिति द्वितीयं धर्मान्तरं नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितं सत् यदि तृतीय- विशेपणायातनित्यत्वाव्याप्यत्वरहितत्वेन, तदा नित्यत्वाव्याप्यं नित्यत्वाव्याप्यत्वरहितं चेति व्याघातः । व्याघातादेव च तथाभूतस्य धर्मस्य पक्षे शब्दरूपेऽनुपसंहारोऽनवतारः । अथ तृतीय- विशेषणायातं नित्यनिष्ठत्वरहितं द्वितीयं धर्मान्तरं परिशिष्टमभ्युपगच्छन् शब्दस्यानित्यत्वं दर्शयति- सेन नित्यत्वाव्याप्यस्येत्यादिना । तेन नित्यनिष्ठत्वरहित इत्यादि । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः घटान्यतरत्वादिर्धर्मः पक्षीकृतशब्देऽधिगम्यमानः । नित्यत्वमतिक्षेपरूपमनित्यत्वमन्तर्भाव्यति । नित्यत्वतिरस्काररूपमनित्यत्वं पक्षे सिद्धं कृत्वा अधिगम्यते ज्ञायते इत्यर्थः । पूर्वोक्तविशेषणनयेण नित्यधर्माणा प्रतिक्षेपात शब्दस्यानित्यत्वं विनैवंविधविशेषणविशिष्टाः शब्दघटान्यतरत्वादयः शब्द- धर्मा नोपपद्यन्ते । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वमङ्गीकरणीयमेवेति । यद्वा अत्र शब्दत्वश्रावणत्वादयोऽपि पक्षे साध्यधर्मा ज्ञेयाः । ते च नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितास्तदैव, यदि शब्दस्यानित्यत्वं स्यादिति द्वितीयविशेषणेनापि परिशेपाच्छब्दस्यानित्यत्वमुपपाद्यमिति । ननु नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितो नित्यत्वव्याप्यनित्यनि- निष्ठत्वरहितश्च धर्मो नित्येपु नित्यत्वमेव । तस्य च पक्षीकृतशब्दाकाशवृत्ति- त्वरहितत्वं शब्दानित्यत्यसिद्धेः पूर्व दुरधिगममिति कथं नित्यानां सपक्षतेति चेत् । न । नित्यानां पक्षतुल्यत्वेनास्माभिः सपक्षत्वानङ्गीकारात् । अत एव चैनां महाविद्यां मूलानुमानविपक्षं गगनादिकं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु गणयि- ष्यामः । तदा च मूलानुमानपक्षस्य पक्षतुल्यत्वं सपक्षस्य च सपक्षत्वमिति॥८॥ (आनं०)-नित्यपदार्थानां साध्यसमानधर्मत्वाभावेन सपक्षत्वासिद्धौ व्याप्तिभङ्ग इति चोद- यति-नन्विति । शब्दानित्यत्वसिद्धः पूर्व नित्यत्वस्य एतदाकाशवृत्तित्वराहित्यसंदेहान्नित्यानां सं. दिग्धसाध्यसमानधर्मतया पक्षतुल्यत्वमिति परिहरति-नेति । न च पक्षतुल्ये व्यभिचारः । अय- मग्निरद्विष्ठातीन्द्रियसामान्यवनिष्क्रियाश्रयः, कारणत्वात्, गुरुत्वाश्रयवदित्यादौ गगनादिपु व्यभि. चारापत्तेरिति भावः । पक्षतुल्यत्वे लिङ्गमाह-अत एवेति । लिङ्गत्वा (भुवन०)-नित्यवस्तूनां साध्यसमानधर्मवत्त्वाभावेन सपक्षत्वासिद्धौ व्याप्तिभङ्ग इत्या- क्षिपति-ननु नित्यत्वव्यतिरिक्तेत्यादि । नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वेत्यादिद्वितीयतृतीय- विशेषणविशिष्टं नित्येषु दृष्टान्तीक्रियमाणेषु नित्यत्वमेव । तस्य च पक्षीकृतशब्दाकाशेत्यादि । १र्वरितमिति स्याद ?|२लिहत्या' इत्यतः परमादर्शमन्ये १० पत्राणि हप्तानीति टिप्पनं विद्यते । महाविद्या ·२६ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तस्य च नित्यत्वस्य दृष्टान्तेऽपि यथोक्तविशेपणत्रयविशिष्टत्वं विलोक्यते । तच्च प्रथमविशेषणविशिष्टं नास्ति । यतः प्रथमविशेषणविशिष्टत्वं तदा अस्य स्यात्, यदि शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धं स्यात् । तवाद्यापि सिद्धं नास्ति । शन्देऽद्यापि तस्य साध्यमानत्वात् । असिद्धे चानित्यत्वे नित्यत्वस्यै- तदाकाशवृत्तित्वं न स्यात् । पक्षीकृतशब्दे आकाशे च वर्तनात् । तस्मादृष्टान्तार्थ पृथकृतस्य नित्य- वस्य शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमेतदाकाशवृत्चित्वराहित्यसंदेहान्नित्यानां संदिग्धसाध्यसमानधर्मवत्तया पक्षतुल्यत्वेन कक्षं सपक्षतेत्याक्षेपे मन्थकृत्परिहारमाह-न नित्यानां पक्षतुल्यत्वेनेत्यादिना । अत्र चानित्यपदार्था घटादय एव दृष्टान्तीकार्याः, न नित्या आकाशादयः । तेषां संदिग्धसाध्यधर्म- वत्त्वेन पक्षतुल्यत्वात् । न च पक्षतुल्येपु व्यभिचारः। 'न हि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचारः' इवि वचनात् । पक्षतुल्यत्वे हेतुमाह-अत एवैनां महाविद्यामिति । शब्दोऽनित्यः मृतकत्वात् घटवत् इति मूलानुमानम् । तस्य विपक्षः तद्विपक्षः, तं मूलानुमानविपक्षमित्यर्थः । तदा चेत्यादि । तदा मूलानुमानविपक्षस्य गगनादेनित्यस्य पक्षत्वे । मूलानुमानपक्षस्येति । शब्दस्य पक्षतुल्यत्वम् । सपक्षस्य चेति । मुलानुमानस्यैव सपक्षस्य घटादेरनित्यस्य । सपक्षत्वमिति । साध्यसमानधर्म- पत्त्वं सपक्षत्वमित्यर्थः । सोऽयं नित्यानां पक्षतुल्यत्वे हेतुरित्यर्थः । अत्र च नित्यानां पक्षतुल्यत्वेन व्यपदेशान्नित्यत्वव्यतिरिक्ततिपदस्य साफल्यं सूक्ष्ममतिभिश्चिन्त्यम् ॥ ८॥ ९ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेय- त्वादिति । एतदन्योन्याभावाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । तद्रहितश्च एतदन्यो- न्याभावव्याप्यो वा स्यात्, नित्यनिष्ठत्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याघातान्न सिध्यति । न घेतदन्योन्याभावव्याप्यः एतस्मिन्नेतदन्योन्याभावरहिते वर्तते इति संभवति । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितो धर्मः पक्षे सिध्यन्ननित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यतीति अनित्यत्वसिडिः ॥९॥ ९ (भुवन०)-पुनरपि प्रकारान्तरेण महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः एतदन्योन्या- भावाव्याप्येत्यादि । एतस्य पक्षीकृतशब्दस्य अन्योन्याभावः एतदन्योन्याभावः । एतदन्योन्या- भावेन अन्याप्याः एतदन्योभावाव्याप्याः । ते च ते नित्यनिष्ठाच एतदन्पोन्याभावाव्याप्य- नित्यनिष्ठाः । तेषां भावः तत्त्वम् । वद्रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणमित्यर्थः । मत्र नित्यनिष्ठा धर्मा द्विधा, आकाशवादयः सत्त्वादयश्च । तत्र प्रथमे एतदन्योन्याभावव्याप्याः, यत्र यत्र आका. शत्वादयः, तत्र तत्र एतदन्योन्याभावः इत्येवं व्याप्तिसद्भावात् । इतरे चैतदन्योन्याभावान्याप्याः यत्र यत्र सत्वादयः, तन तत्र एतदन्योन्याभाव इति व्याप्त्यभावात् । सत्त्वादीनां शब्देऽपि भावात् । एतदन्योन्याभावस्य च तत्राभावात् । तेन, एतदन्योन्याभावाव्याप्येत्यादिना । एतदन्योन्याभाव. व्याप्यो चेति । एतदन्योन्याभावव्याप्यश्च धमों नित्यनिष्ठो वा अनित्यनिष्ठो वा पक्षीकृतशब्द धर्मान् मुक्त्वा सर्वोऽप्युपपद्यत एव । तेषामुभयेषामप्येतदन्योन्याभावेन भन्याप्याः सन्तो ये नित्य- निष्ठा, तत्त्वेन रहितवादेतदन्योन्याभावेन व्याप्यत्वाच । पक्षीकृतशब्दमात्रधर्माणां च शब्द एव विद्यमानत्वेन तत्र चैतदन्योन्याभावस्य मविद्यमानत्वेन तेषामेतदन्योन्याभावाव्याप्यसमिति भावः।

·महाविद्याविडम्बनम् । । नित्यनिष्ठत्वरहितो वेति । घटत्वपटत्वादिधर्मः, शब्दे नित्यत्वे चाङ्गीक्रियमाणे शब्दत्वश्रावणत्वादिः । माया पक्षे व्याघातादित्यादि । न ह्येतदन्योन्याभावव्याप्यो नित्यधमों वा नित्येतरधमों वा तन्मा- अनिष्ठः एतस्मिन् शब्दे स्वान्योन्याभावरहिते साधयितुं शक्यते । असंभवात् । शब्दान्योन्याभाव- व्याप्यो हि धर्मः शब्दान्योन्याभाववत्येव धर्मिणि साधयितुं शक्यो नान्यत्रेत्यर्थः । द्वितीयविकल्पेन शब्दानित्यत्वसिद्धिमाह-तेन नित्यनिष्ठत्वरहितो धर्म इत्यादि । नित्यनिष्ठत्वरदितोऽपि भमों यथोक्तविशेषणोपपन्नो द्वेधा, पक्षनिष्ठः शब्दत्वादिः, सपक्षनिष्ठो घटत्वादिश्च । तत्र घटत्वादिरन्य- मात्रधर्मत्वेन पक्षे व्याघातादेव साधयितुमशक्यः । शब्दत्वादिश्च नित्यनिष्ठत्वरहिवस्तदेव स्यात्, यदि शब्दस्यानित्यत्वं स्यात् । तस्मादनित्यः शब्दः स्वीकर्तव्यः । तत्तत्पदार्थमात्रनिष्ठं घटत्त्वगगनत्वा- दिधर्ममात्रमादाय सर्वत्र नित्यानित्यपदार्थेषु साध्यप्रसिद्धिद्रष्टव्यैत्यर्थः ॥ ९॥ १० अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । अत्र च पक्षीकृतशब्दान्योन्याभावतुल्यः शब्दत्वात्यन्ताभावः । शेपं पूर्ववत् । एवं पक्षीकृतशब्दनिष्ठयत्किञ्चिद्धर्मविशेपात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृतशब्दधर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः॥१०॥ १० (भुवन० )-अयं शब्दः शब्दलात्यन्ताभावाव्याप्येत्यादि । शब्दत्वस्यात्यन्ताभावः शब्दत्वात्यन्ताभावः इति कार्यम् । यादृशः पाश्चात्यानुमाने शब्दान्योन्याभावः तादृशोऽत्र शब्दत्वा- त्यन्ताभवः । 'शेष पूर्ववत् । अत्र अयमितिपक्षविशेषणस्य कार्य न दृश्यते । शब्दमात्रस्यापि शब्दत्वा- त्यन्ताभावरहितत्वेन शब्दैकदेशे सिद्धसाधनत्वाधभावात् । अतः केवलं स्पष्टीकरणार्थमयमितिविशेष णम् । यद्वा पक्षतुल्ये यत्र कापि शब्दे साध्यसिद्धेनिपेधाय अयमितिपदम् । अत्रापि पूर्ववत् शब्द- त्वात्यन्ताभावाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहितो धर्मः शब्दत्वात्यन्ताभावव्याप्यो वा नित्यनिष्ठत्वरहितो वा। पूर्वः पक्षे व्याहत इति, द्वितीयः पक्षे सिध्यन्ननित्यन्वमन्तर्भाव्य सिध्यतीति शब्दानित्यत्वसिद्धिरि- त्यर्थः । एवं पलीकृतशब्दनिष्ठयत्किञ्चिदित्यादि । यथा अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्तामावान्याप्येत्या- दिमहाविद्या प्रयुक्ता, तथा पक्षीकृतशब्दनिष्ठा ये केचन धर्मविशेषाः श्रावणत्वाकाशविशेषगुणत्वश- ब्दव्यतिरिक्तान्यत्वादयः तेषां योऽत्यन्ताभावः तमादायान्या अपि महाविद्याः प्रयोक्तव्याः । तया- हि-अयं शब्दः आकाशविशेपगुणत्वात्यन्ताभावाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् । एव. मन्या अपि शेयाः ॥ १०॥ ११ या सामान्यतः अयं शब्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावाव्याप्यनित्यनिष्ट- त्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । एतन्निष्ठस्यात्यन्ताभावः एतनिष्ठात्यन्ता- भावः। शेपं सुगमम् ॥ ११॥ ११ (भुवन०)-यद्वा सामान्यतः अयं शब्दः एतनिष्ठात्यन्ताभावत्यादि । एतस्मिन् पक्षी कृते शब्दे निष्ठा यस्य स एतनिष्ठः । एतनिष्ठस्य अत्यन्ताभावः एतनिष्टात्यन्ताभावः । तेन १३ सर्व पूर्व इति च पुस्तापा।

·२८ श्रीभुवनसुन्दरसरिकृतटीकायुतं अव्याप्या ये नित्यनिष्ठाः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो धर्मः, तद्वान् शब्दः । शेपं पूर्ववदेव । पूर्वमहाविद्यायां हि यथानामप्राहं शब्दत्वादिधर्मविशेपो निर्दिष्टः, इह पुनरेतन्निष्ठपदेन सामान्येन यः फश्चन धर्म इति सामान्यत इत्युक्तम् । एवमप्रेऽपि शब्दत्वादिधर्मविशेषस्थाने सामान्येनेतन्निष्ठपदं शे- यमिति ॥ ११॥ १२ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं मेयत्वादिति । एतच्छब्दान्योन्याभावव्यतिरिक्तत्वे सर्ति, अनित्यत्वव्यतिरिक्तं यत् तदत्य- न्ताभावः । एतच्छब्दान्योन्याभावानित्यत्वान्यतरत्वमुभयानुगतम् । तेनैतच्छ- ब्दान्योन्याभावानित्यत्वयोरन्यतरत्वमनुगतं निर्वस्तुमशक्यमिति खण्डनं निर- स्तम् । एवमन्यत्राप्यन्यतरत्वं विवेचनीयम् ॥ १२ ॥ १२ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्योन्याभावेत्यादि । एतस्य शब्दस्य अन्योन्याभावश्च अनित्यवं च एतदन्योन्याभावानित्यत्वे । तयोर्यदन्यतरत् तस्याधिकरणं शब्द इत्यर्थः । एतदन्यो- न्याभावानित्यत्वयोः अन्यतरो हि धर्म एतदन्योन्याभावो वा स्यात्, अनित्यत्वं वा स्यात् । आद्यः पक्षे व्याहत इति द्वितीयमनित्यत्वं शब्दे सिध्यतीति भावः । एतदन्योन्याभावानित्यत्वयोरन्यतरस्य धर्मस्य अन्योन्याभावरूपत्वे व्याघातः, अनित्यत्वरूपत्वे च व्याप्स्यसिद्धिः, नित्येपु तदभावात् । तेन एकानुगतत्वादन्यतरत्वमुभयानुगतं नोपपद्यते इति शास्त्रान्तरस्थमन्यतरत्वसण्डनमाशङ्कय तद्व्यवच्छे- दायाह-एतच्छब्दान्योन्याभावव्यतिरिक्तत्वे सतीत्यादि । एतच्छन्दस्यान्योन्याभावः एतच्छ- ब्दान्योन्याभावः । तस्माद्व्यतिरिक्तत्वेऽन्यत्वे सति यत् अनित्यत्वव्यतिरिक्तत्वमनित्यत्वादन्यत्वमेतह- यव्यतिरिक्तसर्वविश्वनिष्ठम् , तदत्यन्ताभावः एव एतच्छब्दान्योन्याभावानित्यत्वान्यतरत्वमुच्यते । तच किंविशिष्टम् । उभयानुगतम् । एतदन्योन्याभावानित्यत्वलक्षणं यदुभयं तत्रानुगतमनुप्राप्तम् । एतदन्योन्याभावानित्यत्वव्यतिरिक्तत्वासन्ताभावस्य एतहये एव वर्तमानत्वात् । तेन एतच्छन्दान्यो- न्याभावेत्यादिखण्डनं निरस्तम् । एवमन्यत्राप्यन्यतरत्वं विवेक्तव्यमित्यर्थः ॥ १२ ॥ १३ अयं शब्दः एतच्छन्दत्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं मेयत्वा- दिति । शब्दत्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतरः शब्दत्वात्यन्ताभावो वा, अनित्य- त्वं चा, आद्यः पक्षे व्याहतत्वान्न सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः । एवं पक्षीकृत- शब्दमात्रनिष्ठधर्मविशेपात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृते शब्द धर्मा- स्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥ १३ ।। १३ (भुवन०)-अयं शब्दः एतच्छन्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । एतच्छन्दत्वस्य अत्य- न्ताभाव इति तत्पुरुषः कार्यः । एवं पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठेत्यादि । यथा अयं शब्दः एतच्छ्रावण- त्वात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतराधिकरणं प्रमेयत्वादित्यादि ॥ १३ ॥ १ अस्यामे 'अनित्यत्वव्यतिरिक्तखे सति' इत्यधिकं ग पुस्तके वियते । २ च्यात्यासिदिः इति व पुस्तकपाठः।३ शम्दे विशेषधर्माः इति ज पुस्तकपाठः ।

·महाविद्या विडम्बनम् । २९ १४ यदा सामान्यतः अयं शन्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावानित्यत्वान्यतरा- धिकरणं मेयत्वादिति ॥ १४ ॥ १४ (भुवन०)-यद्वा सामान्यतः इत्यादि । एतन्निष्ठः शब्दत्वश्रावणत्वादिधर्मविशेषः, तस्यात्यन्ताभावः एतनिष्ठात्यन्ताभावः ॥ १४ ॥ १५ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावात्यन्ताभावानित्यत्वात्यन्ताभावान्यत- ररहितः मेयत्वादिति । अत्र चैतदन्योन्याभावात्यन्ताभाववति पक्षे तद्रहितत्वं व्याहतमित्यनित्यत्वात्यन्ताभावरहितत्वं पक्षे सिध्यनित्यत्वमन्तर्भाव्य सि- ध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥ १५॥ १५ (भुवन०) अयं शब्दः एतदन्योन्याभावेत्यादि । एतस्य शब्दस्यान्योन्याभाव- एतदन्योन्याभावः । तस्य अत्यन्ताभावश्च अनित्यत्वात्यन्ताभावश्च नित्यत्वम् । तयोरन्यतरेण रहित इत्यर्थः । अयं शब्दः अनित्यत्वात्यन्ताभावरहित इत्युक्ते नित्येपु साध्यासिद्धिः । तन्निरासाय एतद्- न्योन्याभावात्यन्ताभावेत्युक्तम् । एवमपि नित्येपु साध्यासिद्धिरेव । तेपामेतदन्योन्याभावात्यन्ताभाव- रहितत्वेन अनित्यत्वात्यन्ताभावरहितत्वेन चैतद्वयरहितत्वासंभवात् । तेन तेपु साध्यसिद्धयर्थमन्य- तरेति गृहीतम् । अन्नानित्यत्वसिद्धिमाह-अत्र चैतदन्योन्याभावात्यन्ताभावेत्यादिना । तदहि- तत्वमिति । एतदन्योन्याभावात्यन्ताभावरहितत्वमित्यर्थः ॥ १५॥ १६ अयं शब्दः शब्दत्वानित्यत्वात्यन्ताभावान्यतररहितः मेयत्वादि- ति॥ एवं पक्षनिष्ठं यं कश्चन धर्मविशेषमुपादाय यावन्तः पक्षे धर्माः, तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥१६॥ १६ (भुवन०)-अयं शब्दः शब्दत्वेत्यादि । अनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावः अनित्यत्वात्य- न्ताभावः नित्यत्वम् । शब्दत्वं चानित्यत्वात्यन्ताभावश्च । तयोरन्यतररहितः तयोरन्यतरात्यन्ताभा- वाश्रयः इत्यर्थः । ये कञ्चन धर्मविशेपमिति । वाचकत्ववर्णात्मकत्वाकाशविशेषगुणत्वश्रावणत्वैवि. शिष्टसामान्यवत्त्वादिकमित्यर्थः ॥ १६॥ १७ यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतनिष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावान्यतरर- हितः मेयत्वादिति ॥ एतनिष्ठश्वानित्यत्वात्यन्ताभावश्चेति द्वन्द्वसमासः ॥१७॥ १७ (भुवन०)-यद्वा सामान्यत इत्यादि । सुगमैव पूर्ववत् ॥ १७ ॥ १८ अयं शब्दः एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरण मेयत्वादिति ॥ एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठेषु एतदन्योन्याभाकव्य- तिरिक्तनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । तदहितश्चैतदन्योन्याभावो वा स्यात्, नित्यनिष्ठ- त्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः पक्षे सिध्यन्ननि- त्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥१८॥ धर्मठपा' इति ज पुस्तकपाः। ३ श्रावणसे सति सामान्य इति द पुस्तक पाठः।

·। श्रीभुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं १८ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्योन्याभावव्यतिरिक्तेत्यादि । एतदन्योन्याभाव- व्यतिरिक्ताश्च ते नित्यनिष्ठाश्च । तेपां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणं शब्दः इत्यर्थः । नित्यनिष्ठा धर्मा माकाशत्वप्रमेयत्वास्तित्वादय एतदन्योन्याभावश्च, तेषु । एतदन्योन्या- भावव्यतिरिक्तपदेन एतदन्योन्याभावो नित्यनिष्ठेभ्यो बहिष्कतः । तस्य च पक्षे साधने व्याघातः स्यात् । अतो यथोक्तविशेषणोपपन्नः एतदन्योन्याभावो दृष्टान्तार्थ सर्वन शेयः । नित्यनिष्ठत्वरहितच धर्मः शब्दत्वादिः पक्षे ज्ञेयः । व्याख्यानं तु सुगममेव ॥ १८॥ १९ अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥व्याख्यानं पूर्ववत्। एवं पक्षीकृतशब्दनिष्ठयत्किञ्चिद्धर्मविशेपात्य. न्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षीकृतशब्दधर्माः, तावत्योमहाविद्या द्रष्टव्याः॥१९॥ १९ (भुवन०)-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । शब्दत्वस्यात्यन्ताभावः शब्द- त्वात्यन्ताभावः इति तत्पुरुपसमासः कार्यः । शेषं पूर्ववत् ।। १९ ॥ २० यदा सामान्यतः अयं शन्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावव्यतिरिक्तनित्यनि- छत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति॥ एतन्निष्ठस्य अत्यन्ताभाव इति समासः॥२०॥ २० (भुवन०)-यद्वा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्निष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतनिष्ठस्य शब्दत्वादेर्मस्य अत्यन्ताभावः एतनिष्ठात्यन्ताभाव इत्यत्रापि तत्पुरुषसमास एव कर्तव्यः ॥२०॥ २१ अयं शब्दः शब्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय. त्वादिति ॥ शब्दत्वव्यतिरिक्ततद्धर्मेपु शब्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वं नाम धर्मः। तद्रहितश्चानेतद्धर्मो वा, शब्दत्वं वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । तेन शब्दत्वमनि- त्यनिष्ठत्वविशेपितं पक्षे सिध्यतीति शब्दानित्यत्वसिद्धिः। एवं पक्षमात्रनिष्ठ- यत्किञ्चिद्धर्मविशेपव्यतिरिक्तत्वमुपादाय यावन्तः पक्षमात्रनिष्ठा धर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥२१॥ २१ (भुवन०)-अयं शब्दः शन्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमिति । शब्दत्वात् व्यतिरिक्ताः भिन्नाः शब्दत्वव्यतिरिक्ताः । ते च ते एतद्धर्माश्च शब्दत्वव्यतिरिक्ततद्धर्माः तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितश्चासौ अनित्यनिष्ठश्च । तदाश्रयः शब्द इति भावः । शब्दत्वव्यवि- रिक्ततद्धर्मत्वरहितोऽनित्यनिष्ठश्च धर्मः शब्दान्यनिष्ठः पक्षीकृतशब्दान्योन्याभावादिदृष्टान्तीभूतेषु सर्वपदार्थेषु पक्षव्यतिरिक्तेषु नित्यानित्येषु ज्ञातव्यः । अनित्य घटपटादौ च घटत्वपटत्वादिकोऽपि धों ज्ञेयः । आकाशत्वादिकस्तु धर्मोऽनित्यनिष्ठो न भवतीति नित्येषु न तेन साध्यसिद्धिः, किन्तु पक्षान्योन्याभावादिनैव । पक्षे च शब्दत्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मवरहितो धर्मः शब्दत्वमेव । तच्च मनित्य- निष्ठं दैव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यः स्यादित्यत्र शब्दानित्यत्वसिद्धिः । नित्यत्वेनार्यान्तरतापरि- हारार्थमनित्यनिष्ठेतिपदम् । प्रमेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थमेतद्धर्मत्वरहितैति ग्रहणम् । व्याघावपरिहाराय १ पूर्वरदेव इति द पुस्तक पाठः।

·महाविद्याविडम्बनम् । शब्दत्वव्यतिरिक्तेतिपदोपादानम् । तथा च पक्षे अनित्यनिष्ठेतिविशेषणविशिष्टशब्दत्वसिद्धचा व्या- घातपरिहारो बोद्धव्यः । एतदेवानुमानं शब्दव्यतिरिकेत्यादिना व्याख्यानयति-अनेतद्धर्म इति । अशब्दधर्म इत्यर्थः । अनित्यनिष्ठत्वविशेपितमिति । शब्दत्वस्य शब्दमाननिष्ठत्वादनित्यनिष्ठेति द्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं शब्दस्यानित्यत्वे सत्येव स्यात्, नान्यवेत्यर्थः । एवं पक्षमात्रनिष्ठयत्कि- श्चिद्धर्मविशेषव्यतिरिक्तमिति । अयं शब्दः श्रावणत्वव्यतिरिक्ततद्धर्मवरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादिका महाविद्येत्यर्थः ॥ २१ ॥ २२ यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वरहि- तानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ २२ ॥ २२ (भुवन०) यद्वा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठव्यतिरिक्तेत्यादि एतन्मात्रनिष्ठाः पक्षीकृतशब्दमाननिष्ठाः एतच्छन्दत्वैतच्छ्रावणत्वादयः । पक्षीकृतशब्दे एव तेषां वर्तमानत्वात् । तद्यतिरिक्ता एतद्धर्मा अस्तित्वप्रमेयत्वादयः, तेषां पक्षीकृतशब्दमात्रादन्यत्रापि वर्त- नात्।तत्त्वेन रहितो योऽनित्यनिष्ठस्तस्याधिकरणमित्यर्थः । विशेषणसाफल्यं पूर्ववदेव ज्ञातव्यम् ।।२२।। २३ अयं शब्दः एतदन्यत्वव्यतिरिक्तैतदन्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिक- रणं मेयत्वादिति ॥ एतदन्यत्वव्यतिरिक्ता ये एतदन्यवृत्तयः तेषु एतदन्यत्वव्य- तिरिक्तैतद्न्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चैतदन्यत्वं वा, ऐतवृत्तिर्वा, एतन्मात्र- वृत्तिर्वा । आद्यौ पक्षे व्योहतौ । तेन पक्षमात्रनिष्ठो धर्मोऽनित्यनिष्ठत्वविशे- पितः पक्षे सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥ २३ ॥ २३ (भुवन०)-अयं शब्दः एतदन्यत्वव्यतिरिक्तैतदन्यत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधि- करणमिति । एतस्मात्पक्षीकृतशब्दात् यत् अन्यत्वं भिन्नत्वं, तद्व्यतिरिक्ताः एतद्भिन्नाः । एतस्मा- पक्षीकृतशब्दादन्ये घटपटात्मादयः, तत्र वृत्तियेषां ते एतदन्यवृत्तयः । एतदन्यत्वव्यतिरिक्ताश्च ते एतदन्यवृत्तयश्च एतदन्यन्यतिरिक्तैतदन्यवृत्तयः । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितो योऽनित्यनिष्ठो धर्मः तस्याधिकरणं शब्द इत्यर्थः । एतदन्यत्वं वेति । एतदन्योन्याभावो वा । एतदत्तिर्वेति । घटत्वपटत्वात्मत्वादि । एतन्मात्रवृत्तिर्वेति । शब्दत्वश्रावणत्वादि । आयाविति । आद्यौ धर्मों पक्षे व्याघातादेव साधयितुमशक्यौ । तृतीयश्वानित्यनिष्ठस्तदैव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यः स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । अत्रानुमाने सर्वत्रापि दृष्टान्ते एतदन्यत्वं धर्मोऽधिगन्तव्यः । तद्भिन्नानां सर्वेषामप्येतदन्यवृत्तित्वरहितपदेन निषिद्धत्वात्, एतदन्यत्वव्यतिरिक्तति पदेन एतदन्यत्वस्यैव ग्रह- णाच । स चानित्ये घटपटादौ वर्तमानत्वादनित्यनिष्ठ एवेति सर्व समन्जसमेवेति ॥ २३ ॥ २४ अयं शब्दः शन्दत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तैतदन्यवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरण मेयत्वादिति ॥ अत्र चैतदन्योन्याभावपदस्थाने शब्दत्वात्यन्ता- १वा भत्ति इति ज पुस्तकपाठः । १व्याहतो व्याघातात् । तेन इतिज पुस्तकपाठः । ३ नि- स्पस्वादिसे इतिगपुस्तकपाठः।

·३२ श्रीभुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं भावपदमेव पूर्वमहाविद्यावैलक्षण्यम् । शेपं पूर्ववत् । एवं पक्षमात्रनिष्ठयकि- चिद्धर्मविशेपात्यन्ताभावमुपादाय यावन्तः पक्षे धर्मास्तावत्यो महाविद्या द्रष्टव्याः ॥ २४॥ २४ (भुवन०)-अयं शब्दः शब्दत्वात्यन्ताभावेत्यादि । शब्दत्वस्य अत्यन्ताभावः श. ब्दत्वात्यन्ताभावः । अत्र चैवंविधविशेषणविशिष्टो धर्मः शब्दत्वात्यन्तामावो वा शब्दत्वादिर्वा । आद्यः पक्षे व्याहतत्यादृष्टान्तोपयोगी । द्वितीयस्तु पक्षोपयोगी । अन्योन्याभावपदस्थाने इति । अन्यत्वपदस्थाने इत्यर्थः । अन्यत्वान्योन्याभावयोर्हि पर्यायान्तरतैव नार्थान्तरतति भावः ॥ २४ ॥ २५ यदा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्माननिष्ठात्यन्ताभावव्यतिरिक्त- दन्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ २५ ॥ २५ (भुवन० )-यद्वा सामान्यतः अयं शब्दः एतन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतन्माननिष्ठः शब्दत्वादिः, तस्य अत्यन्ताभावः एतन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावः । अत्राप्येवंविधो धर्म एतनिष्ठात्यन्ताभावो वा शब्दत्वादिरेव वा । शेषं पूर्ववदेव ।। २५ ॥ २६ अयं शब्दः अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहि- तानित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति ये पक्षवृत्तयो धर्माः, तेषु अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वं धर्मः। ये चानित्यत्ववन्नि- प्ठत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावयन्निष्ठा धर्माः, तेषु अनित्यत्ववन्निष्ठानि- त्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वं धर्मः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्ष- वृत्तित्वरहितश्चासौ अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावयनिष्ठत्वरहितश्च, तदधिकरणं सदाश्रय इत्यर्थः।

·३३ ५०१ महाविद्याविडम्बनम्। विद्यमानत्वेन अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यैव अभावात् । अथ द्वितीयविशेषणं व्याख्यायते-अनि- त्यत्ववन्तोऽनित्यपदार्थाः । तन्निष्ठाश्च अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्तो नित्यपदार्थाः, तन्निष्ठाश्च । तत्त्वेन रहितो यो धर्मः स तथा । ततोऽनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहितश्चासौ अनि- त्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहितश्वेति कर्मधारयः । तस्याश्रयः शब्द इत्यर्थः । अन च द्वितीय- विशेपणेन प्रथमविशेपणोपपन्नानामप्यस्तित्वप्रमेयत्वादीनां व्यवच्छेदः कृतः । एवंविधविशेपणद्वयो- पपन्नश्च धर्मः पक्षे शब्द शब्दत्वादिरेव । स च अनित्यत्ववदनित्यत्वात्यन्ताभाववद्युगलनिष्ठत्वरहितो विद्यते । स चाद्यविशेषणोपपन्नस्तदैव स्यात्, यदि शब्दस्यानित्यत्वमङ्गीक्रीयेत । शब्दस्य च नित्यत्वे स धर्मोऽनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी सन् पक्षवृत्तिरेव स्यात्, न तु तत्त्वरहितः । तस्मा. च्छब्दस्यानित्यत्वमङ्गीकार्यम् । दृष्टान्ते चैवंविधो धर्मः एकैकनित्यनिष्ठो गगनत्वादिरेकैकानित्यनिष्ठो घटत्यादिश्व ज्ञेयः। अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नि- त्यत्वतवान्तरधर्मरनित्यत्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तिनिरन्तरता स्यात् । अ- नित्यत्ववन्मात्रवृत्तीनामिव अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तीनामप्यनित्यत्व- वनिष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वरहितत्वात्। तन्निवृत्यर्थमनित्यत्ववनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहितग्रहणम् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे नित्यत्वा- दीनामनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते मेय- त्वाभिधेयत्वादिभिरन्तरता स्यात् । तेषां पक्षनिष्ठत्वेऽप्यनित्यत्वनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वे सति यत्पक्षवृत्तित्वं तद्रहितत्वेन पक्षीकृतशब्दनित्यत्व- वादिनाप्यङ्गीकारात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यत्ववन्निछानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठ- स्वरहितग्रहणम् । मेयत्वादीनामनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववन्निष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः। (भुवन०) अथैतदनुमानं व्याचष्टे-अनित्यत्ववनिष्ठेत्यादि । अथ व्यावृत्तिचिन्ता । शब्दः अनित्यत्ववन्निष्रेत्यादिसाध्यवानिति शब्दमात्रपक्षीकरणे एकस्य शब्दस्य यन्नित्यत्वं तदनित्यत्वक- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति यत्पक्षवृत्तित्वं तद्रहितं, सर्वशब्दानां पक्षत्वेन तत्र वृत्तिहीनत्वात् । एवमनित्यत्ववनिष्ठत्वे सति यदनित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वं तद्रहितं च । तदाश्रय एकः शब्द इति भागे सिद्धसाधनता स्यात् , मत उक्तमयं शब्द इति । अथ अन्यकदाद्यविशेषणपरिहारेण व्यावृत्ति. चिन्तामाह-अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वेत्यादि । नित्यत्वतवान्तरधमैरिति । शब्दस्यानित्यत्वे साध्ये नित्यत्वरूपार्थान्तरता स्यात् । कैः । नित्यत्वतदवान्तरधनैः । नित्यत्वं च, तस्मात् नित्यत्वादया- न्तरधर्माश्च शब्दत्वादयः, तैः । अनित्यत्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तिभिरिति । नित्यमात्रवृत्तिभिरित्यर्थः। कधमर्थान्तरता भन्नाह-अनित्यत्ववन्मात्रेत्यादि । अनित्यत्ववनिष्ठत्वे सति यत् अनित्यत्वात्यन्ता- ५ महाविद्या ·श्रीमुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं भाववनिष्ठ तत्. अनित्यमात्रवृत्तीनाभिव नित्यमात्रवृत्तीनामपि नास्तीत्यर्थः । तन्नित्यर्थ प्रथम- विशेषणम् । कथमनेन विशेषणेन तन्निरासोऽत्राह-पक्षीकृतशब्देत्यादि । तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपक्षवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । अथ द्वितीयविशेषगं मुक्त्वा व्यावृत्तिचिन्तां करोति-अनित्यत्ववन्निष्ठात्पन्ताभावेत्यादि । अर्यान्तरतामेवाविष्करोतितेपामि- त्यादिना । मेयत्वादीनामनित्येष्वपि भावादनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वहीनत्वात् अनि- त्यत्ययनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविशिष्टपक्षवृत्तित्वाभाव उभयसंमत इत्यर्थः । तन्निरासाय द्वितीय- विशेषणोपादानम् । कथमनेन तन्निरासोऽत्राह-मेयत्वादीनामित्यादि । मेयत्नादीनां नित्यानित्य- वृत्तित्वेन । तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति । नित्यानित्यवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तेरिति भावः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यत्ववनिष्ठानित्यत्वा- त्यन्ताभावयनिष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेपु साध्याभावः । नित्य- पदार्थमात्रवृत्तीनां धर्माणामनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहित- त्वानुपपत्तेः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितनित्यनिष्ठधर्माणां चानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । अतो नित्येपु साध्य- सद्भावसिध्यर्थं पक्षवृत्तित्वरहितग्रहणम् । यद्यप्येकैकनित्यवृत्तयो धर्मा अनित्य- त्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन न तद्रहिताः, तथाप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वे सति यत्पक्षवृत्तित्वं तद्रहिता भवन्त्येवेति नित्येषु साध्यानु- गमसिंधिः। (भुवन०)-अथ पक्षवृत्तित्वेतिपदं त्यक्त्वा व्यावृत्ति विपत्ते-अनित्यत्ववनिष्ठात्यन्तामा- वेत्यादि। तथाच नित्यमात्रवृत्तीनां धर्माणां द्वितीयविशेषणोपपन्नानामपि प्रथमविशेषणोपपन्नत्वस्या- नुपपत्तिः । अनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितेति विशेषणोपपन्नानां च सत्त्वादीनां नित्य- निष्ठानां धर्माणां नित्यानित्ययुगलवृत्तित्वेन नित्यानित्ययुगलवृत्तित्वरहितत्वानुपपत्तिश्च । तेन नित्येषु म सम्मासिद्धिः । तदर्थ शिक्षिप्लेति पदोमदानम् । गोऽपि च स्त्यिावरतान्तरवार णामनित्यत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् न नित्येपु साध्यामुगम इत्यत आह-यद्यप्येकैक- नित्यत्तयो धर्मा इति । एकैकनित्यवृत्तयो धर्मा आकाशत्वपरमाणुत्वादयः । ते चानित्यत्ववनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगिनः, एवं सति न तद्रहिताः । तथापि संपूर्णविशेषणेन विचार्यमाणाः संपूर्ण- विशेपणोपपन्ना अपि भवन्त्येवेति नित्येषु साध्यसिद्धिः। एवं पक्षीकृतशब्दातिरिक्तानित्येष्वपि एकैकानित्यनिष्ठधः साध्यानु- गमो द्रष्टव्यः । अनित्यत्ववन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभाववनिष्ठत्वरहितः अनित्य- त्वात्यन्ताभाववन्मात्रवृत्तिर्वा स्यात् अनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिर्वा । आद्यः पक्षे न १पानिस्यत्ववमिष्ठानित्यवा' इति ज पुस्तकपाः । २ सिद्धः। इति ज पुस्तफपाठः।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । सिध्यति । तस्यानित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति पक्षवृत्तित्वेन त. द्रहितत्वानुपपत्तेः । अतोऽनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिधर्मः पक्षे सिध्यन् अनित्यत्वम- न्तर्भाव्य सिध्यतीत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥२६॥ (भुवन०)-अत्रानित्यवसिद्धिं दर्शयितुमाह-अनित्यत्ववनिष्ठेत्यादि । अनित्यत्वात्य- न्ताभाववन्मात्रवृत्तिति । नित्यमात्रवृत्तिनित्यत्वादिर्धर्म इत्यर्थः। अनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिति । अनित्यमात्रवृत्तिः अनित्यस्वादिरित्यर्थः । शब्दे आद्यधर्मसाधने आद्यविशेषणेन सह विरोधः स्यादि- त्याह-आयापसे न सिध्यतीत्यादि । पारिशेष्याहितीयधमै शब्दे साधयति-अतोऽनित्यत्व- वन्मात्रेत्यादि । अनित्यत्वशब्दत्वश्रावणत्वादिरनित्यत्ववन्मात्रवृत्तिः तदा स्यात्, यदि शब्दोऽनि. त्यः स्यादित्यनित्यत्वमन्तर्गतं कृत्वा स धर्मः शब्दे सिध्यति । स चानित्यमात्रवृत्तिर्यद्यपि पक्षे वर्त- मानत्वेन पक्षवृत्तित्वरहितो नास्ति, तथाप्यनित्यत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे सति यः पक्षवृत्तिः तत्त्वरहित एवास्तीति व्याख्या ॥२६॥ २७ अयं शब्दः एतच्छन्दनित्यविपयत्वरहितज्ञानविषयः मेयत्वादिति ॥ येषु येपु ज्ञानेषु एतच्छन्दविषयत्वनित्यविषयत्वे स्तः, तेषु तेषु एतच्छन्दनि- त्यविषयत्वं धर्मः । तद्रहितं ज्ञानमेतच्छब्दाविपयं वा, नित्याविषयं वा । आयं पक्षीकृतशब्दविपयं न सिध्यति । ब्याघातात् । द्वितीयं च पक्षशब्दविषयं सिध्यदनित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे यस्य कस्यचिदपि तद्विपयज्ञानस्य एतच्छन्दविषयत्वे सति नित्यविपयत्वेन तद्रहितत्वानुप- पत्तेः ॥ २७॥ २७ (भुवन०)-अथ प्रकारान्तरेण महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः एतच्छन्दनित्यवि- पयत्वरहितज्ञानविषय इति । एतच्छब्दश्च नित्यश्च एतच्छब्दनित्यौ । ती विषयौ गोचरो यस्य ज्ञानस्य तदेतच्छन्दनित्यविषयम् । तस्य भावः तत्त्वम् । तेन रहितं यत् ज्ञानं तस्य विषयः शब्द इत्यर्थः । येषु येषु ज्ञानेष्वित्यादि । येषु येषु शब्दाकाशादिज्ञानेषु । विशेषणाभावाद्वा विशेष्या- 'भावाद्वा विशिष्टाभाव इति न्यायेन एतच्छब्दनित्यविषयत्वरहितज्ञानं हि एतच्छब्दाविषयं वा नि. त्याविषयं वा । तत्राद्यस्य एतच्छब्दविषयत्वे व्याघातमाह-आयं पक्षीकृतशब्देति । यदेवैतच्छ- ब्दाविषयं तदैवेतच्छब्दविषयमिति व्याघात इत्यर्थः । द्वितीयमिति । नित्याविषयम् । तच शब्द- विषयं सिध्यच्छब्दस्यानित्यत्वं साधयेदिति भावः । अनित्यत्वसाधने हेतुमाह-पक्षीकृतशब्द- नित्यत्वे यस्य कस्यचिदपीत्यादि । यद्यतच्छन्दो नित्योऽङ्गीकीयेत, तदा यत्किञ्चिदेतच्छब्दवि. पयज्ञानस्य नित्यविषयत्वमेव स्यात्, न तु तदविषयत्वमित्यर्थः । तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति । नित्यवि- 'पयत्वरहितत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । अत्र सर्वत्र सपक्षे एतच्छब्दाविषयज्ञानविषयवं धर्मो मन्तव्यः ॥२७॥ १ भनित्यशब्दल इति छ द पुस्तक पाः ।

·श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतंटीफायुनं २८ अयं शब्दः एतन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकत्वानधिकरणा- त्यन्ताभाववान् मेयत्वादिति ॥ ये पक्षीकृतशब्दधर्मा अनित्यत्वात्यन्ताभावप्र- तियोगिकत्वरहिताः, तेषु एतन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकत्वं धर्मः, तदनधिकरणं तद्रहितः, एतन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकत्वानधिकरण- श्वासौ अत्यन्ताभावश्च तदधिकरणमित्यर्थः । एतनिष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावाप्र- तियोगिकत्वानधिकरणवानित्युक्ते अनित्यत्वात्यन्ताभावप्रतियोगिकेन अनित्य- त्यात्यन्ताभावान्योन्याभावेन पक्षीकृतशब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमत्यन्ताभावग्रहणम् । एतन्निष्टानित्यत्वात्यन्ताभावप्रतियो- गिकत्वानधिकरणमत्यन्ताभावः एतनिष्ठत्वरहितो वा स्यात्, अनित्यत्वात्य- न्ताभावप्रतियोगिकोऽत्यन्ताभावो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । द्वितीयस्त्वनित्य- त्वमेव । अनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावस्य अनित्यत्वानतिरेकात् तत्तुल्य- योगक्षेमत्वादा इत्यनित्यत्वसिद्धिः ॥ २८ ॥ २८ ( भुवन०)-अयं शब्दः एतन्निष्ठानित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकत्वानधिकर- णात्यन्ताभाववानिति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वमप्रतियोगी यस्य अत्यन्ताभावस्य असो अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकः । एतस्मिन् पक्षितशब्दे निष्ठा यम्य स तया । एतनिष्ठश्चासौ अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकश्च एतन्निष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिकः । तस्य भावः तत्त्वम् । तस्य अनधिकरणं योऽत्यन्ताभावः तद्वान् शब्द इति समासः । अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकपदेन नित्यत्वात्यन्वाभावं विना सर्वेऽपि घटत्वपटत्वशब्दत्वादिप्रतियोगिका अत्यन्ताभावा उपात्ताः । एतन्निष्ठविशेषणसहितेन च तेन पदेन शब्दत्वादिशब्दधर्मात्यन्ताभावाः पूर्वविशेषणायाताः पृथकृत- त्यान्नित्यत्वात्यन्ताभावश्च निपिद्धाः । तत्त्वानधिकरणात्यन्ताभावपदेन च घटत्वपटत्वाद्यत्यन्ताभावा एतनिष्टेतिविशेषणायाताः सर्वेऽपि निपिद्धाः । शब्दधर्मात्यन्ताभावनित्यत्वात्यन्ताभावौ च पुनरप्यु- पात्तौ । तत्र पक्षीकृतशब्दे एतच्छन्दधर्मात्यन्ताभावसाधने व्याघात इति नित्यत्वात्यन्ताभावः पक्षी- कृतशब्दे साध्यते इति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । अनुमानार्थ व्याचष्टे ये पक्षीकृतशब्दधर्मा इत्यादि। पक्षीकृतशब्दधर्मा इह घटत्वाकाशत्वाद्यभावाः । तेषां सर्वेपामपि पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वात् । एतावता अनुमानस्थमेतन्निष्ठेतिपदं व्याख्यातम् । अनित्यत्वात्यन्ताभावेति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नि- त्यत्वं प्रतियोगी यस्य स तथा । तद्भावः तत्त्वम् । तेन रहिताः। पक्षीकृतशब्दधर्माः सन्तो येऽनित्य- त्वात्यन्ताभावप्रतियोगिफत्वरहिता इत्यर्थः । एतावता अनित्यत्वात्यन्ताभावाप्रतियोगिकैति पदमनु- मानस्थं व्याकृतम् । शेष सुगमम् । अथ अत्यन्ताभावं विमुच्य व्यावृत्ति करोति- एतन्निष्ठानित्य- त्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावप्रतियोगिकेनेति । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं प्रतियोगी यस्य तेन । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तस्य अन्योन्याभावेन शब्दो नित्यत्वं न भवतीतिरूपेण शब्दनिष्ठेन सिपाधयिपितानित्यत्वविपर्ययेऽप्युपपद्यमानेन अर्थान्तरता स्यात्, तत्प.

·महाविद्याविडम्बनम् ।
रिहारार्थमत्यन्ताभावग्रहणम् । अभिमतसाध्यसिद्धिं निरूपयितुमाह-एतनिष्ठानित्यत्वेत्यादि ।
एवंविधश्चात्यन्तामावो द्वेधा स्यात्, एतन्निष्ठत्वरहितोऽत्यन्ताभावो वा नित्यत्वात्यन्ताभावो वेति ।
तत्राद्यस्य पक्षे व्याघातमाह-आधः पक्षे व्याहत इति । आद्यः एतनिष्ठत्वरहितोऽत्यन्ताभावः,
पक्षे शब्दे, व्याघातेन वाधितः । अयमाशयः-पक्षीकृतशब्दधर्मा ये शब्दत्वश्रावणत्वादयः तेषाम-
त्यन्ताभावः शब्दनिष्ठो नास्ति । यतः शब्दत्वादय एव शब्दधर्माः शब्दनिष्ठाः, न तु तदत्यन्ता-
भावः । तस्य शब्दादन्यत्रैव वर्तनात् । ततस्तस्मिन् शब्दे साध्यमाने स्फुट एव व्याघातः । तस्मादे-
तनिष्ठत्वरहितात्यन्ताभावः सर्वत्र सपक्षे ज्ञेयः । द्वितीयस्य शब्दे सिद्धिमाह-द्वितीय इत्यादि ।
द्वितीयोऽनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावः । एतावता नित्यत्वस्यात्यन्ताभावः शब्दे साध्यते । स च
अनित्यत्वमेवेतिभावः । अत्र हेतुमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावो
नित्यत्वम् । तस्यात्यन्ताभावस्य अनित्यत्वानतिरेकादनित्यत्वरूपत्वादित्यर्थः । हेवन्तरमाह-
तत्तुल्ययोगक्षेमत्वावति । तेन तुल्यौ यौ योगक्षेमौ, तद्भावः तत्त्वं, तस्मात् । अत्राय भावः । यथा
अनित्यत्वस्यात्यन्तिकनिषेधो नित्यत्वं, तथा तदात्यन्तिकनिषेधः पुनरनित्यत्वमेव । " परस्परविरोधे
हि न प्रकारान्तरस्थितिः" इतिन्यायादित्यर्थः ॥ २८॥
२९ अयं शब्दः अनायेतद्भावत्वरहिताभावप्रतियोगी मेयत्वादिति ॥
अनाद्येतदभावेषु अनाद्येतदभावत्वं धर्मः । तद्रहितश्चाभावः एतद्भावत्वरहितो
वा, आदिमानेतभावो वा । आचं प्रत्येतस्मिन्प्रतियोगित्वं न सिध्यति ।
व्याघातात् । द्वितीयस्तु प्रध्वंस एवेत्यनित्यत्वसिद्धिः॥ २९ ॥
२९ (भुवन०)-अथाभिनवप्रकारान्तरेण पुनर्महाविद्यान्तरमाह-अयं शब्दः अनाये-
तदभावत्वेत्यादि । एतस्य पक्षशब्दस्य अभावाः एतदभावाः । अनादयश्च ते एतदभावाश्च अनाये-
तभावाः, प्रागभावान्योन्याभावात्यन्ताभावरूपाः । ' अनादिः सान्तः प्रागभावः, 'तादात्म्यनि-
पेधोऽन्योन्याभावः, ''अनादिरनन्तः संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः इति तेपां लक्षणात् । तेषां भाव:
तत्त्वम् । तेन रहितो योऽभावः पक्षमध्ये सादिरभावः, स च प्रध्वंसाभाव एव ।
'सादिरनन्तः
प्रध्वंसाभावः' इति तल्लक्षणात् । तस्य प्रतियोगी शब्द इत्यर्थः । अयं शन्दः प्रतियोगीत्युक्ते श्रोत्रे
शब्दसमवाय इति समवायप्रतियोगित्वेन शब्दे सिद्धसाव्यता स्यात् । अनाश्रयत्वे सति व्यावत.
कस्य प्रतियोगित्वात् । अत उक्तमभावप्रतियोगीति । एवं चान्योन्याभावप्रतियोगित्वेन सिद्धसाधनं
स्यात्, अत उक्तमनादित्वरहितेति । अनादित्वरहिताभावप्रतियोगीत्युक्ते च व्याप्तिभङ्गः, नित्येषु
तदभावात् । अत उक्तमनादित्वरहितेति । इतिव्यावृत्तिचिन्ता । एतदभाववरहितो वेति ।
एतस्य पक्षशब्दस्य योऽभावः, तत्त्वरहितोऽभावो घटत्वाकाशत्वाद्यभावः । सोऽप्यनाद्येतदभावत्वर-
हितः । परमेतस्य शब्दः प्रतियोगी न स्यात्, तस्माद्व्याघातः। आदिमानेतदभावो वेति ।
आदिविद्यते यस्य स आदिमान् । प्रध्वंसाभाव इत्यर्थः । तस्य च प्रतियोगिवं शब्दस्य अनित्यत्वे
एव स्यात्, नान्यथेति शब्दानित्यवसिद्धिरिति । अत्र शब्दान्यवत्सु अभावप्रतियोगित्वं शब्देतर.
समस्तवस्तूनामप्यस्तीति तेषां सपक्षता ॥ २९ ॥

·- श्रीभुवनसुन्दरसूरिफतटीफायुतं ३० अयं शब्दः ध्वंसत्वरहिततभावत्वरहिताभावप्रतियोगी मेयत्वा. दिति ॥ इयं पूर्वा च महाविद्या यत्र यत्रानित्यत्वं साध्यते तत्रैव संचरति । शेपास्तु सकलान्वयव्यतिरेकिसाध्यसंचारिण्य इति ॥ ३० ॥ ३० (भुवन०)-अयं शब्दः ध्वंसत्वरहितैतदभावेत्यादि । सो विनाशः । तत्तर- हिता ये एतस्य शब्दस्याभावाः पूर्वोत्ता एव । तेषां भावस्तत्त्वं, तेन रहितो योऽभावः साध्यधर्मपक्षे प्रध्वंसाभाव एव, तस्य प्रतियोगी शब्द इत्यर्थः । अभावप्रतियोगीत्युक्ते शब्दस्यान्योन्याभावादि- प्रतियोगित्वं सिद्धमेन इत्यत उक्तमेतदभावत्वरहितेति । तथा च व्याघातः स्यात् । ततस्तत्परिहा. राय ध्वंसत्वरहितेति । ध्वंसस्वरहितैतदभावपु ध्वंसत्वरहितैदभावत्वं धर्मः । तद्रहितश्वाभाव एतदभाव- त्वरहितो वा ध्वंसो वा । आद्यं प्रति शब्दस्य प्रतियोगित्वं व्याहतमिति एतदभावत्वरहितामाव- प्रतियोगित्वं सर्वसपक्षोपयोगि, द्वितीयं प्रति शब्दस्य प्रतियोगित्वं सिध्यच्छब्दस्यानित्यत्वं साधये- दित्यर्थः । एतन्महाविद्याद्वयमनित्यत्वसाधकमेव न साध्यान्तरसाधकमिति महाविद्यान्तरेभ्योऽस्य वैलक्षण्यं प्रतिपादयति-इयमिति । इयमनन्तरोद्दिष्टेव महाविद्या, पूर्वा चायं शब्दोऽनाद्येतदभावे- त्यादिको । शेपास्त्विति । शेषाः पक्षसपक्षादिकं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याः । सकलानि अन्वय- व्यतिरेकिणां यानि साध्यानि तत्संचारिण्यः । एतत्प्रकारश्च पुरापि आपातनिकायां फिञ्चित्रप- श्चित इति न प्रपश्यते। ननु महाविद्याप्रकरणे किमिदं पक्षनिष्ठत्वं, किं वा सपक्षनिष्ठत्वं, किंवा विपक्षनिष्ठत्वं, किं वा उभयनिष्ठत्वमिति । उच्यते । अयं पक्षनिष्ठः, अयं स- पक्षनिष्ठा, अयं विपक्षनिष्ठ इत्याद्यवाधितवुद्धिसाक्षिकः पक्षाश्रितत्यसपक्षाधि- 'तत्वविपक्षाश्रितत्वोभयाश्रितत्वरूपो धर्मविशेपः । ननु नायं भावः, अभा- वेऽपि वर्तमानत्वात् । नाप्यभावः, प्रतियोगिविशेपानिरूपणात् इति चेत् । न । द्रव्यादिपडलक्षणानां ये पडत्यन्ताभावास्तदत्त्वस्यात्राभावत्वस्य प्रत्यक्षादिन- माणसिद्धत्वादिति । कः पुनरस्य प्रतियोगीति चेत् । न कश्चित् । सेविस्तरं चैत- दन्पत्रोपपादयिष्यामः इति ॥ (भुवन०)-अथ प्रेमयत्वादीनां हेतूनां पक्षेण सह संयोगसमवायादिसंबन्धाभावात्पक्षधर्म- त्वाद्यसिद्धिरिति नोदयति-नन्वित्यादि। उभयनिष्ठत्वमिति । पक्षसपक्षनिष्ठत्वमित्यर्थः । बुद्धि- विशेषविषयत्वोपाधिको धर्मः पक्षनिष्ठत्वादिरित्याह-उच्यत इत्यादिना । अयं धर्मविशेषः किं भावः उत अभावः इति विकल्प्य नोदकः प्रथमं प्रत्याह-ननु नायमिति । अयं पक्षनिष्ठत्वादिको धर्मो न भावः । नित्यमाकाशं कृतकत्वाभावादित्यादौ पक्षनिष्ठत्वादेर्मस्य कृतकत्वाभावहेतो अभावरूपेऽपि वर्तमानत्वात् । न द्वितीयोऽपीत्याह-नाप्यभावः, प्रतियोगिविशेपानिरूपणा- १ अस्याये 'शेपं तु सुगममेव' इति भधिक छ पुस्तके दृश्यते । २ 'योगिविपयानि इति घ पुस्तक- पारः । ३ 'त्वस्य प्रत्य इति घ पुस्तकपाठः । ४ । पिस्तरतवैतद इति घ पुस्तकपाठः। , ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ३ ९ दित्यादि। अयं पक्षनिष्ठत्वादिधर्मो नाप्यभावः नाप्यभावरूपः । अयं घटादेराकाशादेवाऽभाव इत्येवं प्रतियोगिविशेषस्य अभावसंवन्धिनोऽनिरूपणादित्यर्थः । द्वितीयं विकल्पमङ्गीकृत्य नोदकोक्तं परिहरति-न द्रव्यादिपडलक्षणानामित्यादि । द्रव्यादयो ये पट्पदार्था द्रव्यगुणकर्मसामान्य- विशेषसमवायाख्या वैशेपिकमतप्रसिद्धाः तेषां यानि पडलक्षणानि १ " गुणाश्रयो द्रव्यम् , "२ "कर्मातिरिक्तो जातिमात्राश्रयो गुणः, "संयोगविभागाजन्यसंयोगविभागासमवायिकारण- जातीयं कर्म," ४ "नित्यत्वे सत्येकत्वे सत्यनेकसमवेता जातिः सामान्यापरपर्याया," ५ "नित्येष्वेव द्रव्येष्वेव वर्तत एव ये ते अन्त्या विशेषाः," ६ " अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानामिहप्रत्ययहेतुर्यः संवन्धः स समवायः," इत्येवं रूपाणि । तेषां ये पडत्यन्ताभावास्तद्वत्त्वस्य तदधिकरणत्वस्य अभाव. त्वस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणसिद्धत्वादभावो ऽयं पक्षनिष्ठत्वादिरूपो धर्म इत्यर्थः । तथा हि, एवंविधो धर्मों द्रव्यं न भवति, तल्लक्षणाभावात् । तथा गुणोऽपि न भवति । तल्लक्षणाभावात् । एवं कर्मसामान्या- दिरूपोऽपि न भवति । तत्तल्लक्षणाभावादेव । तस्मादयं पक्षनिष्ठत्वादिधर्मोऽभावरूप एव सप्तमः पदार्थः केषांचिद्वैशेषिकाणां मते प्रसिद्धः । एवं च प्रमेयत्वास्तित्वादयोऽपि धर्माः अभावरूपाः एव ज्ञेयाः इत्यर्थः । प्रतियोग्यनिरूप्यस्य अभावत्वानुपपत्तेः प्रतियोगी वाच्य इति शङ्कते । कः पुनरस्य मतियोगीति । अस्य पक्षनिष्ठत्वादिधर्मस्याभावरूपस्येत्यर्थः । अभावस्य प्रतियोगिनिरूप्यत्वनियमो नेति परिहरति-न कश्चिदिति । प्रतियोगिज्ञानकार्यत्वादभावज्ञानस्य कथमनियमस्तवाह- सविस्तर चैतदन्यत्रेति । अत्यन्ताभावो निष्पतियोगिक इत्यन्यत्र वार्तिके वक्ष्याम इति तत एवैतज्ज्ञयमित्यर्थः । इति पक्षं पक्षीकृत्य मवृत्ताविंशन्महाविद्याः प्रादयन्त ॥३०॥ अथ सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदाः यथा-शब्दोऽनित्यः इत्यत्र सपक्षो घटः इति स्थिते, (भुवन०)-अथ सपर्श पक्षीकृत्य महाविद्यामेदान् दिदर्शयिपुराह-अथ सपक्षमित्यादि । अथ सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यामेदा यथा सन्ति तथोदाहरिष्यन्त इति शेषः । शब्दोऽनित्य इत्यत्रेति । शब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् घटवदित्यत्र मूलानुमाने घटः सपनः इति स्थिते, घटं सपक्षं पक्षीकृत्य प्रयुज्यते इत्यर्थः । तत्र- पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकमुद्धृतम् । भिन्नं साध्यक्तस्तद्वदुद्धृतावधिभेदिनः ।। इति कारिकामाश्रित्य या प्रवर्तते तामाह-- १ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यः मेयत्वादिति । अत्र च वक्ष्यमाणासु महाविद्यासु चाकाशो दृष्टान्तः । एतद्धटपक्षीकृतशब्द- योथै अन्यत्वे तदुभयवत्त्वरहितः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यः। स चासौ अ- नित्यश्च । तदन्यत्वाधिकरणमित्यर्थः । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यत्वं ·श्रीभुवनसुन्दरसूरिफतटीकायुतं चैतद्धटान्यत्वेन वा स्यात्, पक्षीकृतशब्दान्यत्वेन वा । औद्यो व्याहतः । न ह्ययं घटः एतस्माद्धटादन्य इति संभवति । द्वितीये तु शब्दानित्यत्वसिद्धिः । यदि पक्षीकृतः शब्दो न भनित्यः, कथं तहिं पक्षीकृतानित्यान्यत्वं घटे स्या- दिति ॥ २॥ १ (भुवन०)-अयं घट एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्यः, मेयत्वादिति । अत्र महाविद्यानुमानापेक्षया घटः पक्षः । यचानुमाने पक्षीकृतशब्द इत्युक्त, तदनित्यः शब्द इत्यादि मुख्यानुमानापेक्षया । अथ व्याख्या। अयं घट इति विवक्षितः कश्चिद्धटः पक्षः। एतद्धटश्च पक्षीकृतग. ब्दश्चैतद्बटपक्षीकृतशब्दो, ताभ्यामन्यत् एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यत्। तस्मादन्यश्वासौ अनित्यश्चेत्येतद्धट- पक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यः तस्मादन्यो घट इत्यर्थः । अयं भावः । एतद्बटपझीकृतशब्दाभ्यां यद- न्यत् विश्वं तदन्यः एतद्धटो वा पक्षीकृतः शब्दो वा । तत्रैतटस्यैतद्धटादन्यत्वं व्याहतम् । तस्माद- नित्यशब्दादन्य एतद्धटः सिध्यन् शब्दानित्यत्वं साधयेदित्यर्थः । घटः उक्तसाध्यः इत्युक्ते घटान्तरं घटान्तरादन्यदिति भागे सिद्धसाधनम् । अत उक्तमयं घट इति । अयं घटोऽनित्यान्य इत्युक्ते अनित्यापटादेरन्यत्वं सिद्धमत आह-घटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यान्य इति । तथोक्ते च घटा- न्तरान्यत्वमुक्तरूपं सिद्धमत उक्तमेतद्बटेति । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्य इत्युक्ते पक्षीकृतशब्दान्यत्वेन शब्दस्य नित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरता, तदुक्तमनित्येति । एतद्बटपक्षीकृतशब्दान्यान्याऽनित्यस्य घटस्यान्यत्वेन सर्वत्राकाशादौ व्याप्तिसिद्धिझेंया । अत्र वक्ष्यमाणेत्यादि । मन सपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्त्तमानमहाविद्यासु पदाधनित्यसर्वसपक्षस्य पक्षतुल्यत्वेनाकाशादय एव दृष्टान्ता ज्ञेयाः। एतद्धटेत्यादि । एतद्धटपक्षीकृतशब्दयोः संवन्धिनी ये अन्यत्वे भिन्नत्ये। वदुभयेति । तयोरन्यवयो- रुभयमित्यर्थः । यदि पक्षीकृतेत्यादि । यदि पक्षीकृतशब्दोऽनित्यो न स्यात्, तदा पक्षीकृताद- नित्याच्छब्दाद्धटस्यान्यत्वं न स्यादित्यर्थः ॥ १॥ २ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिक- रणं मेयत्वादिति । अत्र चैतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यः एतद्धटो चा, पक्षीकृतः शब्दो चा। न च घटनिष्ठस्यात्यन्ताभावो घटे संभवति । तेन यदि शब्दोऽ नित्यः स्यात्, तर्हि शब्दनिष्ठस्यात्यन्ताभावमुपादाय प्रकृतसाध्यपर्यवसानं स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥२॥ २ (भुवन०)-अथ पूर्वमहाविद्यामेव अन्यान्यपदस्थाने निष्ठात्यन्ताभावाधिकरणपदक्षेपेण प्रकारान्तरेणाह-अयं घट एतद्धदेत्यादि । एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्ये एतद्धटे वा पक्षी. कृतशब्दे या निष्ठा यस्य घटत्वशब्दत्वादेर्मस्य स एतद्रूटपक्षीछनशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठः । तस्य यः अत्यन्ताभाषस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः । अत्र घटनिष्ठस्य घटत्वादेरत्यन्ताभावो घटे पक्षीकृते १ आये व्यापातः इति घ पुस्तकपाठः 1 कृतशम्दान्यत्वं इति घ पुस्तम्पाठः। ३ प्रतिप्रतिज्ञार्थ- पर्य" इति घ पुस्तकपा।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम्। साधयितुं न शक्यते । तस्माच्छन्दनिष्ठस्य शब्दत्वादेरत्यन्ताभावो घटे साध्यते । शब्दत्वादिधर्मस्य चानित्यनिष्ठत्वं तदेव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यःस्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । एतद्धटपक्षीकृत- शब्दान्यान्यानित्यनिष्ठस्य घटत्वादेरत्यन्ताभावः पक्षातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धिरिति ॥२॥ ३ अयं घटः एतद्धटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्यनिष्ठात्यन्ताभावपतियो- ग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ इहापि यदि पक्षीकृतः शब्दः अनित्यः स्यात्, तव पक्षीकृतशब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनं घटनिष्ठधर्ममुपादाय प्रकृत- प्रतिज्ञार्थपर्यवसानं स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः॥३॥ ३ (भुवन०)-अथानन्तरमहाविद्यामेवात्यन्तामावाधिकरणस्थाने अत्यन्ताभावप्रतियोग्य- धिकरणग्रहणेन भङ्गयन्तरेण दर्शयति-अयं घट इत्यादि। एतद्घटपक्षीकृतशब्दान्यान्यानित्य- निष्ठश्वासौ अत्यन्ताभावश्च । तस्य प्रतियोगी घटत्वादियों धर्मः तदाधारो घट इत्यर्थः । अनानित्यघट- निष्ठस्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनः सकलपदार्थधर्माः पटत्वाकाशवादयस्तेपामधिकरणं घट इति व्याधातः स्यात् । तस्मादनित्यशब्दनिष्ठो यः अत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगिनो ये घटत्वादयस्तेपामधि- करणं घट इति भावः । अत्रापि अनित्यनिष्ठोऽत्यन्ताभावस्तदैव स्यात्, यदि शब्दस्यानित्यत्वमङ्गी- क्रियते । तस्माच्छन्दानित्यत्वसिद्धिः । घटनिष्ठस्यात्यन्ताभावस्य प्रतियोगिनं गगनैकत्वादिकं धर्म स्वस्वनिष्ठमुपादाय सर्वत्र गगनादी व्याप्तिसिद्धिज्ञेयेति । अत्र ग्रन्थकदनित्यत्वसिद्धिमाह- इहापि यदीत्यादि ॥३॥ ४ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यान्यः मेयत्वादिति ॥ अत्र चैतद्धटानिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्य- न्ताभावौ विवक्षितौ । पूर्वमहाविद्यायां चैतद्धटैतच्छन्दान्योन्याभावाविति महान्भेदः । एवं वक्ष्यमाणमहाविद्ययोः प्राचीनमहाविद्याभ्यां भेदो द्रष्टव्यः । शेपं पूर्ववत् ॥४॥ ४ (मुवन०)-आद्यमहाविद्यामेव भङ्गयन्तरेणाह-अयं घट एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावत- च्छन्देत्यादि । एतद्धटनिष्ठस्य घटतादेर्धर्मस्य अत्यन्ताभावश्च एतच्छन्दनिष्ठस्य शब्दत्वादेरत्यन्ता- भावश्च एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावौ । तौ विद्यते यस्य स एतद्वदनिष्ठात्यन्ता- भावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाश्वान् । तस्य भावस्तत्वम् । तेन रहितश्वासायनित्यश्च तस्मादन्य इत्यर्थः । भयमाशयः । एतद्धटनिष्ठात्यन्तामाबतच्छनिष्ठात्यन्ताभाववदेतद्द्यव्यतिरिक्तं विश्वम् । तत्त्वरहि- तोऽनित्य एतद्धटो वा, एतच्छन्दो वा । तत्राद्यान्यत्वं पक्षे व्याहतमिति सपक्षोपयोगि तज्ज्ञेयम् । द्वितीयान्यत्वं च सिध्यच्छब्दस्यानित्यत्वं गमयतीति भावः आद्यमहाविद्यातोऽस्या भेदमाह- अत्र चैतद्धटनिष्ठेत्यादि । पूर्वमहाविद्यायामिति । आद्यमहाविद्यायामित्यर्थः । अन्योन्याभावाविति । अन्यान्यशब्दाभ्यामुपात्ताविति । एवं वक्ष्यमाणमहाविधयोरिति । पञ्चमीपष्ठयोः । प्राचीनमहा. विद्याभ्यां द्वितीयतृतीयाभ्यामित्यर्थः ।। ४ ।। १तहि इति घ पुस्तकपाठः । ६ महाविशाल ·श्रीभुवनमुन्दरसूरिकतटीकायुतं ५ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अनित्यनिष्ठस्य अत्यन्ता- भावः अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावः ॥५॥ ५ (भुवन०)-अथ पूर्वरदेव भगवन्तरमाह-अयं घट एतद्धटनिष्ठेत्यादि । एतद्धटनि- टात्यन्ताभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहितश्वासौ अनित्यश्च स तथा । सन्निष्ठस्य शब्दत्वादे- योऽत्यन्ताभावस्तदाश्रयो घट इत्यर्थः । उक्तात्यन्ताभाववत्तरहितावेतद्धटैवच्छन्दौ तयोरन्यतरानि- त्यः उभयप्रसिद्धो घटः । तनिष्ठस्य घटत्वादेरत्यन्ताभावः पक्षादन्यत्र सर्वनास्तीति व्याप्तिसिद्धिः । घटे त्वनित्यशब्दनिष्ठस्य शब्दत्वादेरत्यन्ताभावः सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दे साधयेदिति भावः । अत्र कर्मधारयं प्रतिपे माह-अनित्यनिष्ठस्यात्यन्ताभाव इत्यादि ॥५॥ ६ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहि- तानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ अनित्यनिष्ठश्चा- सौ अत्यन्ताभावश्च ॥६॥ ६ (भुवन० )-अथ पूर्वप्रकारान्तरेण महाविद्यान्तरमाह-अयं घट इत्यादि । यथोक्ता- त्यन्ताभाववत्त्वरहिताऽनित्यनिष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च, तस्य यः प्रतियोगी घटत्वादिस्तधिकरणं घट इत्यर्थः। यथोक्ताऽनित्य एतद्वटो वा तच्छन्दो वा । तत्रैतद्बटनिष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रति- योगिनो ये विश्वनिष्ठा धर्माः पटत्वाकाशशब्दत्वादयस्तेषामधिकरणं घट इति व्याघातः । तस्मादेत- च्छब्दरूपो योऽनित्यस्तन्निष्टो योऽत्यन्ताभावः तत्प्रतियोगिनो ये घटत्वादयस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः । व्याप्तिस्तु तत्तन्निष्ठात्मत्वाकाशत्वादिभिर्ययोक्तविशेषणोपपन्नैः पक्षादतिरिक्त सर्वत्रापि ज्ञेया। तत्पुरुषसमासं व्यावर्त्तवति-अनित्यनिष्ठश्वासावत्यन्ताभावश्चेति ॥ ६॥ ७ अयं घटः एतद्धटान्योन्याभावतच्छनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहितानि- त्यान्यः मेयत्वादिति ॥ एतद्धटान्यत्ववदेतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावोऽप्येतच्छब्द- व्यतिरिक्तसकलनिष्ठ एव । एतच्छन्दमात्रनिष्ठानां तदन्यत्रासंभवात् । तेन न कश्चित्क्षुद्रोपद्रवः । इयं चैतद्धटान्योन्याभावैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावायुपादाय प्रवृत्ता। प्रथमा चैतद्धटान्योन्याभावैतच्छन्दान्योन्याभावावुपादाय । चतुर्थी चैतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छनिष्ठात्यन्ताभावावुपादाय । तेन प्रथमचतुर्थ- महाविद्याभ्यामेतस्था महान्भेदो द्रष्टव्यः ॥७॥ ७ (भुवन०)-चतुर्थ्यादिमहाविद्यात्रयमेवैतद्धनिष्ठात्यन्ताभावपदस्थाने एतद्धदान्योन्या. भावपदग्रहणेन प्राह-अयं घटा एतद्वदान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यान्यः इति । एतद्भुटान्योन्याभावश्च एतच्छन्दनिष्ठस्यात्यन्ताभावश्य, एतद्घटान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्टात्य- ताभावो । तद्वत्त्वरहितो योऽनित्यस्तस्मादन्यो भिन्न इत्यर्थः । एतद्भुटान्योन्याभावैतच्छब्दनिष्ठात्य- न्ताभाववत्त्वरहितौ एतद्धटैतच्छन्दौ । तयोरन्यवरैतद्वदान्यत्वं सर्वनास्तीति व्यातिसिद्धिः ।. घट-

·५०१
महाविद्याविडम्बनम् ।
स्यानित्यशब्दादन्यत्वं च सिध्यदनित्यत्वं शब्दे गमयेदिति भावः । एतद्धटान्यत्ववदिति ।
यथेतद्धटान्योन्याभावः एतद्बटादन्यत्र सर्वत्रास्ति, तथा एतच्छब्दनिष्टानां शब्दत्वादिधर्माणां योऽत्य-
न्ताभावः सोऽप्येतच्छव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठः एवेत्यर्थः । तदन्यत्रेति । एतच्छब्दादन्यत्र ।
सर्वपदार्थेष्वसंभवात् । तेन हेतुनैतद्भुटान्योन्याभाव एतद्बटादन्यत्र सर्वत्र नास्ति । शब्दनिष्ठधर्मात्य-
न्ताभावस्तु सर्वत्र नास्तीत्यादिः क्षुद्रोपद्रवः कश्चिन्नाशङ्कयः । प्रथमचतुर्थमहाविद्याभ्यामस्या भेदमाह-
इयं चैतदित्यादि ॥७॥
८ अयं घटः एतद्भुटान्योन्याभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहिता-
नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥८॥
८ (भुवन०)-अयं घट एतद्धटान्योन्याभावैतदित्यादि । एतद्धदस्यान्योन्याभावश्च एत-
च्छन्दनिष्ठस्य धर्मस्यात्यन्ताभावश्च । तद्वदेतहयव्यतिरिक्त विश्वं, तद्वत्त्वरहितौ अनित्यौ एतौ द्वावेव ।
तत्र घटे निष्ठा घटत्यादयः, शब्दे निष्ठाश्च शब्दत्वादयः । तत्र घटत्वात्यन्ताभाववान्घट इति
व्याहतम् । तस्मादनित्यशब्दनिष्टस्य शब्दत्वादेरत्यन्ताभाववान्धटः । तथा च शब्दस्यानित्यवसिद्धिः
प्रकटैवेत्यर्थः ॥८॥
९ अयं घदः एतद्धटान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभाववत्त्वरहिता-
नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति । एतयोश्च प्राचीनाभ्यां
पूर्ववन्महान्भेदः ॥९॥
९(भुवन०)-अयं घटः एतद्धटान्योन्याभावेत्यादि । एतद्धटान्योन्यामावतच्छब्दनिष्ठा-
त्यन्ताभाववत्वरहितानित्यनिष्ठश्चासावत्यन्ताभावश्च, तस्य प्रतियोगिनो ये धर्मा घटत्वादयस्तद-
धिकरणं घट इत्यर्थः । शेष पूर्ववदेव । एतयोश्चेति । एतस्या अनन्तरोक्तमहाविद्यायाश्च प्राचीनाभ्यां
पञ्चमीपष्ठीभ्यां महान्भेदो ज्ञातव्यः । यतः एतद्वदनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावौ आदाय
ते महाविद्ये प्रवृत्ते । एते त्वेतद्घटान्योन्याभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावावुपादाय चेत्यर्थः ।
१० अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दान्योन्याभाववत्त्वरहिता-
नित्यान्यः मेयत्वादिति ॥ इयं चैतद्धनिष्ठात्यन्ताभावतच्छब्दान्योन्याभावा-
बुपादाय प्रवृत्ता । सप्तमी त्वेतद्धटान्योन्याभावैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावावुपा-
दाय । तेनैतयोर्महान्भेदः । एवं वक्ष्यमाणयोरपि प्राचीनाभ्यां महान्भेदः ॥१०॥
१० (भुवन०)-अथ सप्तम्यादिमहाविद्यात्रयमेव भङ्गयन्तरेणाह-अयं घट इत्यादि ।
एतद्वदनिष्ठस्य अत्यन्ताभाव इति विग्रहः । सप्तमीमहाविद्यातोऽस्या भेदमाह-इयं चेति । वक्ष्य-
माणयोरिति । एकादशीद्वादश्योः । प्राचीनाभ्यामिति । अष्टमीनवमीभ्यामित्यर्थः । शेष
पूर्ववत् ॥ १०॥
११ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दान्योन्याभाववत्त्वरहिता-
नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥११॥

·श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ११ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धटेत्यादि । एतद्भुटनिष्ठात्यन्ताभाववच्छब्दान्योन्याभाव- वत्त्वरहितो योऽनित्यः शब्दादिस्तनिष्ठा ये शब्दत्वादयस्तैपामत्यन्ताभाववान्पट इत्यर्थः । १२ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छन्दान्योन्याभाववत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १२ ॥ १२ (मुवन०) अयं घट इत्यादि । एवद्धटनिष्ठस्य घटत्वादेरत्यन्तामावः एतद्धटनिष्टा- त्यन्ताभावः । एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावैतच्छब्दान्योन्याभाववत्त्वरहिदो गोऽनित्यः शब्दादिस्तनिष्ठो योऽत्यन्वाभावस्तस्य यः प्रतियोगी घटत्वादिस्तदधिकरणं घट इत्यर्थः ।। १२ ॥ १३ अयं घटः एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यान्यः मेय- त्वादिति ॥ इयं चैतद्घटान्योन्याभावपक्षतत्तुल्यमात्रनिष्ठशब्दत्वात्यन्ताभावा- वुपादाय प्रवृत्ता पक्षततुल्यान्यतमे यत्र कुत्रापि शन्देऽनित्यत्वं गमयति । सप्तमी त्वेतद्धटान्योन्याभावतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावावुपादाय प्रवृत्ता निष्कृप्य- तस्मिन्शब्देऽनित्यत्वं गमयति । तेनैतयोर्महान्भेदः। एवमुत्तरयोरपि प्राची- नाभ्यां महान्भेदः ॥१३॥ १३ (भुवन०)-पुनरपि सप्तम्यादिमहाविद्या एवाष्टादशयावकिश्चिद्भेदेनाह-अयं घट एतद्घटान्येत्यादि । शब्दत्यस्य अत्यन्ताभावः शब्दत्वात्यन्ताभावः । स विद्यते येषु ते शब्दत्वात्य- न्ताभाववन्तः, शब्दव्यतिरिकाः सर्वे पदार्थाः । ततो विशेषणविशेष्यकर्मधारयः । एतद्धटान्ये च ते शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तश्च, एतद्घटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववन्तः । तदभावस्तद्वत्त्वं । तेन रहितश्चासौ अनित्यश्चैतद्धटो या शब्दो वा । तस्मादन्यो घट इत्यर्थः । तत्र घटो घटादन्यो न संभवति । तस्माद- नित्यशब्दादन्यो घट इति भावः । सप्तमीमहाविद्यातोऽस्या भेदमाह-इयं चैतद्धटान्योन्याभाव- पक्षतत्तुल्यमात्रेति । पक्षो मूलानुमानापेक्षया पक्षीकृतो विवक्षितः कश्चिच्छब्दस्तत्तुल्याः । पक्षतुल्या जगनिष्ठा अपरे शब्दास्तदुभयनिष्ठं यच्छब्दत्वं तदत्यन्ताभावमुपादाय इयं प्रवृत्ता सती पातत्तु. ल्यानां मध्येऽन्यतरस्मिन्यत्र कुत्रापि शब्देऽनित्यत्वं साधयति । सप्तमी त्वेतच्छब्देति भणनात्सर्व- शब्दमध्यादेकं शब्दं । निष्कृष्येति । पृथक् कृत्य । एतस्मिन्निति । विवक्षिते शब्देऽनित्यत्वं गम यतीति तेनैतयोर्महान्भेदो ज्ञातव्यः। एवमुत्तरयोरपीति । चतुर्दशीपञ्चदश्योर्महाविद्ययोः । प्राचीनाभ्यामिति । अष्टमीनवमीरूपाभ्यामित्यर्थः ॥ १३ ॥ १४ अयं घटः एतद्धटान्यशन्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यनिष्ठात्य. न्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥१४॥ १४ (मुवन०)-अयं घट एतद्धनान्येत्यादि । एतद्धटादन्ये ये शब्दत्वात्यन्ताभाववन्तो विश्वपदार्थाः तद्वत्त्वरहितानित्यो घटो वा, शब्दो वा ! तन्निष्ठा धर्मा घटत्वादयो वा शब्दत्वादयो वा । तैपामत्यन्ताभाववान्घटः साध्यते । तत्र घटत्वात्यन्ताभाववान्घट इति साधने व्याघातः । तस्मा- १ प्रहत्ता यत्र इतिज पुस्तकपाठः । २ भावप्रतियोग्यधिक इति घ पुस्तकपाः।

·५०१ महाविद्याविडम्बनम् । च्छब्दवाचत्यन्ताभाववान्घटः प्रसिध्यति । शब्दत्वादि चानित्यनिष्ठं तदैव स्यात् , यदि शब्दोऽ- नित्यः स्यादिति शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥ १४ ।। १५ अयं घटः एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानित्यनिष्ठात्य- न्ताभाचप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतद्धदान्यस्मिन् शब्दत्वात्यन्ता- भाववति एतद्धटान्यशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वं धर्मः । तद्रहितत्वमुपादायैतन्म- हाविद्यात्रयम् ॥१५॥ १५ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धटान्येति । एतद्घटान्ये ये शब्दत्वात्यन्ताभावयन्तोऽत्य- न्तामावन्तो विश्वपदार्थास्तद्वत्त्वरहिताऽनित्यः साध्यपक्षे शब्दे एव, तनिष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तत्म- तियोगिनो ये घटत्वादयो धर्माः, तदधिकरणं घट इति भावार्थः । एतन्महाविद्यात्रयोपयोगिनं धर्म दर्शयति-एतद्धटान्यस्मिन्नित्यादि ॥ १५ ॥ १६ अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्त्वरहितानि- त्यान्यः मेयत्वादिति ॥ १६ ॥ १६ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतद्बदनिष्ठस्य अत्यन्ताभा- वश्च । तद्वत्त्वरहितो योऽनित्यो दृष्टान्तधर्मपक्षे एतद्धट एव । साध्यधर्मपक्षे तु शब्द एव । तस्मादन्यो घट इत्यर्थः ॥ १६ ॥ १७ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववैत्त्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १७॥ १७ (भुवन०)-अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एतदनिष्ठस्य घटत्वादेर- त्यन्ताभावश्च शब्दत्वस्यात्यन्वाभावश्च । ती विद्यते येषां ते तथा । तद्वत्त्वरहितानित्यौ एतौ द्वावेव । तनिष्ठा ये धर्मास्तेषां योऽत्यन्ताभावस्तदधिकरणं घटः । अनानित्यशब्दनिष्ठशब्दत्वात्यन्ताभावा- न्घट इति परमार्थः ॥ १७ ॥ १८ अयं घटः एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभाववत्वरहिता- नित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणं मेयत्वादिति। एतद्धटनिष्ठस्य अत्य- न्ताभावश्च शब्दत्वात्यन्ताभावश्च एतद्धटनिष्ठात्यन्ताभावशब्दत्वात्यन्ताभा- चौ । तदुभयरहितत्वं प्रकृतमहाविद्यात्रयोपयोगि ॥१८॥ १८ (भुवन०)-अयं घटः इत्यादि । एतद्धनिष्ठस्यात्यन्ताभावश्च शब्दत्वात्यन्तामा- वश्च । तद्वत्वरहितानित्यनिष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च । तस्य प्रतियोगिनो ये घटत्वादयो धर्मास्तेपा- मधिकरणं घट इत्याशयः। एतन्महाविद्यायसंवन्धिनं धर्ममतिदिशति-एतद्धटनिष्ठस्यात्यन्ता- भाव इत्यादि । पाश्चात्यमहाविद्यात्रयमेतद्भुटान्योन्याभावमुपादाय प्रवृत्तम् । एतन्महाविद्यात्रयं त्वे- तद्भुटनिष्टात्यन्ताभावमुपादायेति स्फुट एव मेदः ॥ १८ ॥ १ भावरहि इति घ पुस्तकपा । २ भगवत्तरहि इति ज पुस्तकपाठः।

·आनन्दपूर्ण-श्रीभुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुर्व १९ अयं घटः एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति ॥ एतस्मिन्घटे नित्ये च ये वर्तन्ते तेपु एतद्धटनित्यनिष्ठत्वं धर्मः । तद्र- हितश्चैतद्धटनिष्ठत्वरहितो या, नित्यनिष्ठत्यरहितो वा। आद्यः पक्षे व्याहृतः। नित्यनिष्ठत्वरहितस्तु पक्षीकृतशब्दनिष्ठस्तर्येव स्याद्यदि पक्षीकृतः शब्दो नित्यो न भवेत् । पक्षीकृतशब्दनित्यत्वे तन्निष्ठस्य नित्यनिष्ठत्वेन तद्रहित- त्वानुपपत्तेः । तेन नित्यनिष्ठत्वरहितः पक्षीकृतशब्दनिष्ठो घटे सिध्यन् पक्षी- कृतशब्दानित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यतीति । एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरण- मित्युक्ते घटत्वादिना शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानेन एतद्धनिष्ठेन अर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमेतच्छन्दनिष्ठग्रहणम् । एतच्छन्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्त शब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैर्मेयत्वादिभिरेतद्धटनिप्ठैरर्थान्तरता स्यात् । तन्नि- वृत्यर्थमेतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम् । नित्यनिष्ठत्वरहिततच्छन्दनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्यपदार्थेषु साध्याभावः । तन्निवृत्त्यर्थमेतद्धटग्रहणम् । यद्यपि नित्यपदार्थेपु नित्यवृत्तित्वरहितो नास्ति, तथाप्येतद्धटनित्यनिष्ठत्व. रहितः एतद्धटान्योन्याभावः एतच्छन्दनिष्ठोऽस्त्येवेति नित्यपदार्थे पु साध्या- नुगमसिद्धिः ॥ १९॥ १९ (आनं०)- x x धिकरणमित्युक्त व्याप्त्यसिद्धिनित्येषु तदसम्भवादत उक्तम्- नित्यनिष्ठत्वरहितेति । घटान्तरप्रवृत्तिरहितेन स्वमात्रनिष्ठधर्मेणार्थान्तरत्वं निवर्तयति-एतदिति। एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहित एतदत्तिर्वा नित्यवृत्तिरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः, द्वितीयस्तु शब्दनिष्ठो धर्मः पक्षे सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य भावयेदिति भावः । व्याकरोति-एतद्धट इति । ...९-घटत्वादिनेति ॥ १९ (भुवन० ) अथाभिनवप्रकारेण महाविद्यान्तराणि प्राह-अयं घटः एतद्धनित्यनि- ठत्वेत्यादि । एतद्धटश्च नित्याश्च एतद्बदनित्याः । तेषु निष्ठा येपां ते एतद्धनित्यनिष्ठास्तेषां भाव- स्तत्त्वं । तेन रहितश्वासावेतच्छन्दनिष्ठश्च सस्याधिकरणं घट इत्यर्थः । अत्र साध्यो धर्मो विश्वप्रति- योगिको घटशब्दान्योन्याभावः । दृष्टानाधर्मस्तु पक्षान्योन्याभावः सर्वत्र द्रष्टव्यः । अथैतां महा- विद्यां व्याचरीकरोति-एतस्मिभित्यादि । अथान्त्यविशेषणं विमुच्य व्यावृत्तिचिन्तां करोति- एतद्धटनित्यनिष्ठत्वरहितेत्यादि । पटत्यादिनेति । पटत्यादिना यथोक्तयुगलावृत्तित्वान्नित्येष्ववर्त- मानेन घटे प धर्तमानेन शाम निरपणेऽपि साध्ये उपपद्यमानेनार्थान्तरता स्यात् । तनिवृत्यर्थमे- तच्छन्दनिष्ठेति पदमदणम् । गधागविशेष परित्यज्य व्यावृत्ति चिन्तयति-एतच्छन्दनिष्ठेत्यादि । १ 'निरपसे निपर पति पता शम्परयाविश्य इति ज पुस्तकपारः । ३ आनन्द पूर्णता दीका भात भुगत पारित भाप तपा। - ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । एवमपि मेयत्वादिभिरेतच्छन्घटनिष्ठैः शब्दनित्यत्वरूपान्तरता तथाविधैवेति तन्निवृत्त्यर्थमेतलूट- नित्यनिष्ठेत्यादिपदोपादानम् । यद्यपि नित्यपदार्थेषु नित्यवृत्चित्वेत्यादि । यद्यपि दृष्टान्तीक्रिया माणेपु नित्येषु पक्षान्योन्याभावादियों धमों विचार्यते स नित्यत्तित्वरहितो न स्यात्, तथाप्ये- तद्बटनित्यरूपयुगलावृत्तित्वेनैतद्धटनित्यवृत्तित्वरहितो भवत्येव । स च पक्षीकृतघटादन्यत्र सर्वत्र वर्त- मानत्वेनैतच्छब्दनिष्ठोऽस्त्येवेति तेन पक्षान्यत्वादिना धर्मेण नित्येपु साध्यानुगमो द्रष्टव्यः । घटान्त. रवृत्तित्वरहितेन पक्षीकृतघटतच्छब्दमाननिष्ठधर्मेण अर्थान्तरत्वनिवर्तनायतदिति पदं द्रष्टव्यम् । एत- द्धटनित्यनिष्ठत्वरहितः एतद्धटावृत्तिा, नित्यवृत्तित्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः। द्वितीयस्तु पूर्वोक्तः शब्दनिष्ठो धर्मः पक्षे सिध्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य साधयेदिति भावः ॥ १९ ॥ २० अयं घटः शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितैतच्छन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ।। पूर्वमहाविद्यायामेतद्धटग्रहणस्य यत्प्रयोजनं तदेवान शब्देतरा- नित्यग्रहणस्य । शेषं पूर्ववत् ॥ २० ॥ २० (आनं०)-शब्देतरेति । शब्दादितरस्मिन्ननित्ये नित्ये च ये वर्तन्ते तेषु शब्देतरानि- त्यवृत्तित्वं धर्मः, तद्रहितश्चासावेतच्छब्दनिष्टश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । एतच्छन्दनिष्ठाधिकरणमि- त्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरमत आह-नित्येति । नित्यवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्टाधिकरणमित्युक्के नि- त्येषु साध्यसिद्धिरत उक्तम्-अनित्यनित्यत्तित्वरहितेति । यद्यपि नित्यनिष्ठेपु नित्यत्तित्वराहि- त्यं नास्ति, तथाप्यनित्यवृत्तित्वे सति नित्यवृत्तित्वं नास्त्येव । अनित्यनित्यत्तित्वरहिताधिकरणमि- त्युक्ते घटत्वेन अर्थान्तरत्वमत आह-एतच्छब्दनिष्ठेति । अनित्यवृत्तित्वरहितैतच्छन्दनिष्ठाधिकर. णमित्युक्तेऽप्रसिद्धविशेपणत्वम् । न हि शब्दस्यानित्यत्वसिद्धेः प्रागनित्यनित्यत्तित्वरहितः शब्दनिष्टः सिध्यतीत्यत उक्तम्-शब्देतरेति । शब्देतरानित्यनित्यवृत्तिवरहितैतच्छन्दनिष्टत्वशब्देतरनित्यान्य- त्वमनित्येपु, नित्येपु च शब्देतरानित्यान्यत्वमिति व्याप्तिसिद्धिः । शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वरहि- तश्च नित्यमात्रवृत्तिर्वाऽनित्यमात्रवृत्तिर्वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । द्वितीयस्तु शन्दनिष्ठः पक्षे सि- ध्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य गमयतीत्यर्थः । २० (भुवन०)-अयं घटः शब्देतरानित्येत्यादि । शब्दादितरे च ते अनित्याश्च शब्दे- तरानित्याः, शब्देतरानित्याश्च ते नित्याच शब्देतरानित्यनित्याः । तद्वृत्तिषु शन्देतरानित्यनियत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्वासौ एतच्छन्दनिष्टश्च । तस्याविकरणं घट इत्यर्थः । एवंविधश्च साध्यवोऽत्र विश्वप्र- तियोगिकघटशब्दान्योन्याभावादिः । स च यदि शब्दो नित्योऽङ्गीक्रियते, तदा नित्ये शब्द शब्दे- तरानित्ये च घटे वर्तनाच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तिवरहितो न भवति । तस्माच्छन्द्रस्यानित्यत्वमङ्गीका. यम् । अत्र नित्यपदार्थेषु दृष्टान्तेपु शब्दनित्यान्यतरत्वादिर्वा शन्देतरानित्यान्यत्वादिवा धर्मों द्रष्ट. व्यः । अनित्यनित्यवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणमियुक्त वादिनः अप्रसिद्धविशेषणत्वम् । गग- नादौ सपक्षेऽनित्यनित्यत्तित्वरहितस्य शब्दनिष्ठस्य च शन्दगगनान्यतरत्वादेधर्मस्य यादिनः फा- प्यप्रसिद्धः । तदर्थ शब्देतरतिपदग्रहणम् । शब्देतरानित्यपदं तु वादिप्रतिवादिनोरुभयोरप्यप्रसिद्ध- विशेषणतापरिहारद्वारेण पूर्वानुमाने एतद्धटपदवनित्येपु साध्यसिद्धपर्थमुपाचं । वयैव चाह- पूर्वमहाविद्यायामेतद्धटेत्यादि ।॥ २० ॥ - ·४८ जानन्दपूर्ण-भुपगमुन्दरमरिचमटीपायुतं २१ अगं घटः नगदतरानित्यनिष्ठातरानित्यनिष्ठास्यन्तामायमनि. योगित्यरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावनियोग्यधिकरण मेयत्यदिति । ये शब्द- तरानित्यनिष्ठाः शन्दनरानिन्यनिष्ठात्यन्तामायमनियां गिना तेपुसदेतरा. नित्यनिष्ठत्ये मति गन्दतरानित्यनिष्ठात्यन्तामापानियोगित्वं धर्मः । तद्राहि- हितमयामी अनित्यनिष्ठात्पन्ताभायमतियोगीप, तदधिकरणं तदाश्रय इत्यर्थः। उमपत्र अनित्यनिष्ठयामी अत्यन्तामाययति समासः अनित्यनिष्ठात्यन्ता. भायमतियोग्पधिकरणमित्युके स्तम्माधनित्यनिष्ठात्यन्ताभायरतियोगिमि. घंटत्यादिभिरतद्धनिप्ठः प्रकृतान्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानरन्तरता स्यात् । तन्निमृत्पर्य गन्देतरानित्यनिष्ठमन्देनरानित्यनिष्ठात्यन्तामावनियोगित्य- रहितग्रहणम् । शन्देतरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभायमतियोगि- त्वरहिताधिकरणमित्युक्ते मेपत्यादिभिरतटनिष्टः प्रकृनशन्दनित्यत्वेऽप्युपप- पमानैरान्तरता स्यात्। तन्नित्यर्थमनित्यनिष्ठात्यन्तामायपतियोगिग्रहणम् । २१ (मा)-पन्देतरानित्यनिष्ठेति । शवरानित्यनिष्टम्यासायत्यन्तामापय देत- रानित्यनिष्ठात्यन्तामायः, तत्ववियोगित्वरदिशः गन्दवरानित्यनिष्टयासी दंवगनित्यनिष्टात्यन्ना- भापप्रतियोगित्यरहितव, स घायमनित्यनिष्टात्पन्ताभावस्य प्रवियोगी, यस्याधिकरणमित्यपः । अधि करणमित्युगे याच्यत्यनार्थान्तरं यारयवि-अत्यन्ताभावमतियोगीति । अत्यन्तामायप्रवियोग्यधिक रणमित्युले नित्यनिष्ठात्यन्वामावस्य प्रतियोगिकार्यतेन अर्यान्तरमत उम्-अनित्यनिष्ठात्य- न्ताभावेति। मनित्यनिष्ठात्यन्तामाषप्रतियोग्यधिकरणमित्युफे स्वम्गनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिपट- त्वेन मर्यान्तरमत उम्-नित्यनिष्ठात्पन्ताभावमतियोगित्वरहिवेति । अनित्यनिष्ठात्यन्तामाया. तियोगियरहितानित्यनिष्ठात्यन्तामायप्रवियोग्यधिकरणमित्युक्त व्यापातोऽव उपम् शन्देतरेति । शादेवरानित्यनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगिवरहितानित्यनिष्टात्यन्तामायातियोग्यधिकरणमित्युफेच्या. स्यसिरिता नित्यमाननिष्ठानां शब्दवरानित्यनिष्ठात्यन्तामायप्रतियोगित्येन तद्रविवाभावान, अत उम्-अनित्यनिष्ठेति । मनित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्दतरानित्यनिष्ठात्यन्तामायप्रतियोगिवं वभित्यमात्रनिष्ठं धर्मेपु नास्तीति साध्यसिद्धिः । नित्येप्वनित्येप्वपि स्तम्भयम्मादीनां स्थाश्र- यनिष्ठात्यन्ताभाषप्रतियोगित्वरहितत्वात्कार्यान्वरनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्यात्सायसिद्धिः । गनि- त्यनिष्ठशल्देवरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोग्यधिकरणगि- स्युक्तेऽपि प्रकारान्तरेण व्याप्तिमः । शब्दानित्यत्वसिद्धः पूर्व शब्दमात्रनिष्टानामनित्यनिष्ठत्वा- सिद्धे,शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्तामावप्रतियोगित्वरहितत्वासिद्धेश्च । यत उक्त शब्देतरानित्यनिष्ठेति। शब्दमात्रधर्मस्य शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तन्ना. स्तीति साध्यानुगमः । घटे च शन्देतरानित्यनिष्टशब्देवरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहिवः १ शम्दे तसिहनिष्ठा इति घ पुस्तक पार।

·५०१ महाविद्याविडम्वनम् । ४९ सिध्यन्ननित्यनिष्ठत्वरहितो न सिध्यति । तेन शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितः सि- ध्येत् । स चानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी सिघ्यन्ननित्यत्वं शब्दस्य गमयति । शब्देतरानित्यमान- निष्ठस्य तन्मात्रनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादिति भावः । व्याचष्टे-ये शब्देतरेति । इत्यमाह- अनित्यनिष्ठेति । २१ (भुवन०)-अयं घटः शब्देतरानित्यनिष्ठेत्यादि । शब्दादिवरे येऽनित्याः शब्देत- रानित्याः, शब्देतरानित्येपु निष्ठा येषां ते शब्देतरानित्यनिष्ठाः । शब्दादितरे येऽनित्यास्तनिष्ठश्वासौ अत्यन्ताभावश्च शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावः । तस्य प्रतियोगिनः शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगिनः । शब्देतरानित्यनिष्ठाश्च ते शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनश्च । एवंविधाश्च धर्मा एकैकानित्यनिष्ठाः परस्परं सर्वेऽपि पटत्वस्तम्भत्वादयो ज्ञेयाः । तेषां भावस्तत्त्वं । तेन रहिताः। शब्दत्वाकाशत्वादयः परस्परत्वविवक्षारहिता घटत्वादयोऽपि च । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावेति । अनित्यनिष्ठश्वासौ अत्यन्ताभावश्च, तस्य प्रतियोगिनः अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनः । शब्दे. तरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितश्चासौ अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गी च तस्याश्रयो घट इति विग्रहः अत्र प्रथम विशेषणविचारणायामाकाशत्वशब्दत्वस्तम्भत्वमेयत्वादयः उपपद्यन्ते । तत्राकाशत्वादयो यद्यपि शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहिता न सन्ति, तथा- पिशब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तत्त्वरहिता एवेति । ये च शब्दत्वादयस्तेऽपिच यद्यपि शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहिता न सन्ति, तथापि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छब्देतरानित्यनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तत्त्वरहिता एव । ये च घटत्यस्तम्भवादयस्तेऽपि यद्यपि शब्देतरानित्यनिधाः सन्ति, तथापि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तत्त्वरहिता एव । मेयत्वादयोऽपि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तत्त्वरहिता एवैति । द्वितीयविशेषणस्यायमर्थः । अनित्यशब्दनिष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगी पूर्वविशेषणविशिष्टश्च यो घटत्वादिर्धर्मस्तदाधारो घट इत्यर्थः। पूर्व विशेषणविशिष्टमपि घटत्वमनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि तदैव स्यात्, यदि शब्दो. ऽनित्यः स्यात् । गगनादीनां नित्यत्वेनोभयसंमतत्वात् । शब्देतरानित्यपटादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वे च घटत्वादिधर्मस्य शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः, शब्दस्य चेतरशब्देन पृथक्कृतत्वात्पारिशेष्यादनित्यः शब्द एव स्यादिति भावः । माकाशस्वशब्दत्वादयो घटे व्याघातादेव साधयितुं न शक्यन्ते । प्रमेयत्वादीनां चात्यन्ताभावप्रति- योगित्वमेवाघटमानकं, तेषां सर्वपदार्थनिष्टत्वात् । कुतस्तरामनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमिति । तस्मात्तेषां घटमध्ये साधने निषेधः प्रकट एव । अथाद्यविशेषणं परित्यज्य व्यावृत्तिचिन्तां करोति । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि । एवं च क्रियमाणे घटत्वादिभिः शब्दस्य नित्यत्वरूपार्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थ शब्देतरानित्येत्यादि । अयमाशयः । यद्यप्यनेन पूर्वविशेषणेनापि च घटत्वादय एवायान्ति, तथाप्युत्तरं विशेषणं यदि पूर्वविशेषणेन सह विचार्यते सदा शब्दस्यानित्यत्वमेव सिध्य- ति, न तु नित्यत्वम् । अथ द्वितीयविशेषणसाफल्यपाह-शब्देतरानित्यनिष्ठेत्यादि । एवमप्युक्ते मेयत्वादिभिः शब्दस्य नित्यत्वरूपार्थान्तरता तथैवेति तयवच्छेदाय अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावेत्यादि। . महाविद्या ·आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं मेयत्यादीनां सफलवस्तुनिष्ठत्वेन अत्यन्ताभाषप्रतियोगित्वस्यैवानुपपत्तेरनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वस्य सुतरामभावात् । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो. ग्यधिकरणमित्युक्ते च स्पष्ट एव व्याघातः स्यात् । अतः शब्देतरेति पदं क्षेयम् । शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्तेऽप्रसिद्धविशेषणत्वम् । नित्यमात्रनिष्ठानां धर्माणां- शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभवप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । एवं शन्दमा- निष्ठानां शब्दनित्यमात्रनिष्ठानां च । एतद्धटव्यतिरिक्तशब्देतरानित्याच पक्ष- तुल्या इति न तन्मात्रनिष्ठेपु साध्यमसिद्धिः । अतोऽप्रसिद्धविशेपणतानिरा- सार्थ शब्देतरानित्यनिष्ठग्रहणम् । यद्यपि नित्यमात्रनिष्ठाधर्माः शन्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनः, तथापि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यत् शब्दे- तरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, तदहिता एवेति नित्यमात्रनिष्ठेपु साध्यप्रसिद्धिः । एवं शब्दत्वादिष्वपि शन्देतरानित्यनिष्ठशब्देतरानित्यनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितः शन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितो वा स्यात्, शन्दे- तरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । द्विती. यस्य तु अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तर्खेव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यात् । गगनादीनां नित्यत्वात् । शब्देतरानित्यमात्रवृत्तेश्च शब्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वानुपपत्तेश्च । तेन शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥ २१ ॥ (आनं०) नित्यपदार्थपु साध्यसिद्धिमुपपादयनि-नित्यमाति। शब्देतरानित्यनिष्टा- त्यन्ताभावप्रतियोगी नित्येपु नास्तीत्यर्थः । एवमिति । शब्दमात्रनिष्ठानां शब्देतरानित्यनिष्ठत्वं नास्ति, तथा शब्देऽनित्यमाने च निष्ठानामपि तन्नास्तीत्यर्थः । शब्देतरानित्यनिष्ठधर्माणामनित्यनि- छात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं शब्दानित्यत्वसिद्धेः प्राग्दुरधिगममित्याह-एतद्धटव्यतिरिक्तेति । नित्य- मात्रनिष्टानामनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाच्छब्देतरानित्यनिष्ठग्रहणेऽपि न साध्यसिद्धिरत्राह- यद्यपीति । कथं शव्दतदितरनित्येषु साध्यसिद्धिरत्राह-एवमिति । शब्दत्वादिपु शब्दमात्रधर्मपु शब्देतरानित्यनिष्ठत्वाभावाच्छब्दे साध्यसिद्धिः । शब्देतरानित्यानां पक्षतुल्यत्वात्तत्र संदेहो न दोपः इत्यर्थः । घटस्यैवंभूतधर्माधिकरणत्वेऽपि कथं शब्दानित्यत्वमत्राह-शब्देतरेति । शब्देतरानित्यनिष्ठ- त्वरहितोऽपि तन्नित्यत्वे सति तन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो भवतीत्यर्थः । शब्देतरानित्यनि- छात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितसिद्धावपि कथं विवक्षितसिद्धिरत्राह-द्वितीयस्येति । आकाशादि- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन किं न स्यादत्राह-गगनादीनामिति । स्तम्भादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगित्वेन तथात्वं स्यादत्राह-शब्देति । शब्दतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितस्य तद्व- त्वं व्याहतमित्यर्थः । परिशेपसिद्धमाह-तेनेति ।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ५१ (भुवन०)-अथाद्यं शब्देतरानित्यनिष्ठेतिपदं मुक्त्वा व्यावृत्ति करोति-शब्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेत्यादि । इत्युक्ते अप्रसिद्धविशेषणत्वमाह-अप्रसिद्धविशेषणत्वमिति । अस्मिन्विशेपणद्वये विचार्यमाणे एवंविधधर्माणां सपक्षे अनुपपद्यमानत्वमित्यर्थः । कथमप्रसिद्धविशेप- णत्वमित्याह-नित्यमात्रनिष्ठधर्माणामित्यादि । नित्यत्वाकाशवाइयो धर्मा नित्यमात्रनिष्ठास्ते- पामित्यर्थः । एवं शब्दमाननिष्ठानामिति । शब्दमात्रनिष्ठाः शब्दत्वश्रावणत्वादयो धर्मास्तेषाम् । शब्दनित्यमात्रनिष्ठानां चेति । शब्दनित्यमात्रनिष्ठा धर्माः शब्देतरानित्यान्यत्वादयः । तेपामपि च शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरिति पूर्वेण संबन्धः । तऔंसद्धटव्य- तिरिक्तशब्देतरानित्येपु दृष्टान्तीक्रियमाणेपु साध्यप्रसिद्धिः कथं भविष्यतीत्याशङ्कयाह-एतद्धटव्य- तिरिक्तेत्यादि । एतद्धदः पक्षीकृतो घटः, शब्देतरेति पदेन वर्जितत्वान्मूलानुमानपक्षश्च शब्दः, तो मुक्त्वा अपरे ये भावा अनित्याः पटादयस्ते सर्वेऽपि पक्षतुल्याः । यथा पक्षः सन्दिग्धसाध्यः, तथा तेऽपि सन्दिग्धसाध्या इत्यर्थः । इति न तन्मात्रनिष्ठेविति । एतद्धटशब्दव्यतिरिक्तानित्यमात्रेपु पूर्वोक्तविशेपणोपपन्नानां धर्माणामसंभवेन न साध्यप्रसिद्धिरन्वेपणीया । अतोऽप्रसिद्धविशेषणत्वन्य- वच्छेदाय शब्देतरानित्यनिष्ठपदोपादानम् । यद्यपि शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितेति विशेषणेन केवलेन आकाशत्वादयो धर्मा नोपपद्यन्ते, तथापि शब्देतरानित्यनिष्ठपदे प्रक्षिप्ते एतद्विशे- पणद्वययोगे उपपद्यन्ते एव । तथैव चाह-यद्यपि नित्यमात्रनिष्ठा धर्मा इत्यादि । एवं च नित्य- माननिष्ठाकाशत्वादिना शब्दमात्रनिष्ठशब्दत्वादिना च साध्यप्रसिद्धौ सिद्धायामाकाशादयः शब्द- श्चात्र दृष्टान्तीकार्याः । एवं च मूलानुमानपक्षं शब्दमेव पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याः परित्यज्य अन्यासु सर्वास्वपि शब्दोऽपि यथायोगं दृष्टान्तीकार्यः इति व्यञ्जयति-एवं शब्दत्वादिष्वपीति । एवं शब्दे दृष्टान्तीक्रियमाणे शब्दत्वादिना धर्मेण साध्यप्रसिद्धिष्टव्येति भावार्थः । अनित्यनिष्ठशब्द- तरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्त च वादि- मतेन शब्दे अप्रसिद्धविशेषणत्वं स्यात् । वादिमतेन शब्दमात्रनिष्ठानामनित्यनिष्ठत्वेन शब्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन च तद्रहितत्वासिद्धेः । तदर्थ शब्देतरेति पदं ज्ञेयम् । तथा च शब्दमा- त्रनिष्टधर्मस्य शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यच्छन्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तद्रहितत्व- मेवेति तेन साध्यानुगमः शब्दे द्रष्टव्य इति । घटस्यैवंभूतधर्माधिकरणत्वेऽपि कथं शब्दानित्यत्वमि- त्यत्राह-शब्देतरानित्यनिष्ठेत्यादि । आयः पक्षे व्याहत इति । आद्यः शब्देतरानित्यनिष्ठत्व. रहितो धर्मः पक्षे घटे यः शब्देतरसर्वानित्येषु न वर्तते सोऽनित्ये घटे कथं वर्तते इति व्यापा- तेन वाधितः । सपक्षे चासौ प्रयोजकः । यतः स धर्मः आकाशत्वशब्दत्वादिरूपः शब्दे- तरानित्यनिष्ठत्वरहितत्वेन शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितोऽस्ति । तथा अनि. त्यस्तम्भादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी चेति । द्वितीयस्य तु शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्र- तियोगित्वरहितत्वरूपंधर्मस्य अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपान्त्यविशेषणविशिष्टत्वं तदैव १ रूपस्य धर्म इति च पुस्तकपाठः।

·५० आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकतटीफायुतं मेयवादीनां सकलनस्तुनिष्ठत्वेन अत्यन्ताभावप्रतियोगित्यस्यैवानुपपत्तेरनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वस्य सुतरामभावात् । अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्यरहितानित्यनिष्टात्यन्ताभावप्रतियो. ग्यधिकरणमित्युक्ते च स्पष्ट एवं व्याघातः स्यात् । अतः शब्देतरेति पदं शेयम् । शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोग्यधिकरणमित्युक्तेऽप्रसिद्धविशेपणत्वम् । नित्यमात्रनिष्ठानां धर्माणां- शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभवप्रतियोगित्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । एवं शब्दमा- त्रनिष्ठानां शब्दनित्यमाननिष्ठानां च । एतद्धटव्यतिरिक्तशन्देतरानित्याश्च पक्ष- तुल्या इति न तन्माननिष्ठेपु साध्यप्रसिद्धिः । अतोऽप्रसिद्धविशेषणतानिरा- सार्थ शब्देतरानित्यनिष्टग्रहणम् । यद्यपि नित्यमात्रनिष्ठा धर्माः शब्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनः, तथापि शब्देतरानित्यनिष्ठत्वे सति यत् शब्दे- तरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, तद्रहिता एवेति नित्यमात्रनिष्ठेपु साध्यप्रसिद्धिः । एवं शब्दत्वादिष्वपि शब्देतरानित्यनिष्ठशन्देतरानित्यनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितः शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितो वा स्यात्, शब्दे- तरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । द्विती. यस्य तु अनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तथैव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यात् । गगनादीनां नित्यत्वात् । शब्देतरानित्यमात्रवृत्तेश्च शब्देतरानित्य- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वानुपपत्तेश्च । तेन शब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥ २१ ॥ (आनं०)-नित्यपदार्थेषु साध्यसिद्धिमुपपादयति-नित्यमाति। शब्देतरानित्यनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगी नित्येपु नास्तीत्यर्थः । एवमिति । शब्दमात्रनिष्ठानां शब्देतरानित्यनिष्ठत्वं नास्ति, तथा शब्देऽनित्यमाने च निष्ठानामपि तन्नास्तीत्यर्थः । शब्देतरानित्यनिष्ठवर्माणामनित्यनि- ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं शब्दानित्यत्वसिद्धेः प्राग्दुरधिगममित्याह-एतद्धटव्यतिरिक्तेति । नित्य- मात्रनिष्ठानामनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाच्छब्देतरानित्यनिष्ठाहणेऽपि न साध्यसिद्धिरबाह- यद्यपीति । कथं शब्दतदितरनित्येषु साध्यसिद्धिरत्राह-एवमिति । शब्दत्वादिपु शब्दमात्रधर्मपु शब्देतरानित्यनिष्ठत्वाभावाच्छब्दे साध्यसिद्धिः । शब्देतरानित्यानां पक्षतुल्यत्वात्तत्र संदेहो न दोपः इत्यर्थः । घटस्यैर्वभूतधर्माधिकरणत्वेऽपि कथं शब्दानित्यत्वमत्राह-शब्देतरेति । शब्दतरानित्यनिष्ठ- त्वरहितोऽपि तन्नित्यत्वे सति तन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितो भवतीत्यर्थः । शब्देतरानित्यनि- प्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितसिद्धावपि कथं विवक्षितसिद्धिरनाह-द्वितीयस्येति । आकाशादि- निष्टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन किं न स्यादवाह-गगनादीनामिति । स्तम्भादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगित्वेन तथात्वं स्यादवाह-शब्देति । शब्देतरानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितस्य तद्- स्त्वं व्याहतमित्यर्थः । परिशेषसिद्धमाह--तेनेति ।

·। ५०१ महाविद्याविडम्यनम् । प्रतियोगी च घटत्वरूपो यो धर्मस्तस्याधिकरणमाधारो घट इत्यक्षरार्थः । भावार्थस्त्वयम् । एतद्धटैत- च्छब्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनी हि द्वावेव धर्मों स्याताम् । एतद्धटमात्रनिष्ठो घटत्वा- दिर्वा एतच्छब्दमाननिष्ठः शब्दत्वादिर्वा । एतद्वटैतच्छन्दद्वयादन्येषां सर्वपदार्थानां व्यतिरिक्तपदेन सद्गृहीतत्वात् । तत्र साध्यधर्मपक्षे एतद्वटैतच्छब्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी शब्दत्वादि- रेक एवैतच्छन्दमात्रनिष्ठो विवक्ष्यते न त्वेतद्धदमाननिष्ठो घटत्वादिः। एतद्धटैतच्छन्दव्यतिरिक्तनि- प्रात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन रहितस्तु एतद्धटनिष्ठो घटत्वादिरेव । तत्प्रतियोगित्वरहिता यद्यपि स्तम्भत्वाकाशत्वाद्योऽपि भवन्ति, तथापि ते पक्षिते घटे विरोधेन साधयितुं न शक्यन्ते । तस्मा- (टत्वादिरेव तत्र साध्यः । स चानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी तदैव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यः स्यात् । एतद्धटैतच्छब्दद्वयान्यसर्वपदार्थनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य आद्यविशेषणेन निषिद्धत्वात्। अवशिष्टस्य घटस्य शब्दस्यैव च सद्भावात्तत्र घटत्वं घटरूपानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति व्याह- तम् । तस्माच्छब्दरूपो यः अनित्यस्तनिष्ठो यः अत्यन्ताभावस्तत्प्रतियोगि घटत्वं, तस्याश्रयो घटः । तथा च शब्दानित्यत्वसिद्धिरिति । दृष्टान्तधर्मपक्षे त्वेतद्धटैतच्छन्दव्यरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि घटत्वम् । तत्त्वरहितास्तु शब्दत्वाकाशत्वादयः । ते चैतद्धटरूपो योऽनित्यस्तन्निष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगिन एव । तेषामधिकरणं दृष्टान्तीभूताः शब्दाकाशादय इत्यर्थः । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थमनित्यनि- छात्यन्ताभाषप्रतियोगीत्युपात्तम् । स्तम्भाद्यनित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिघटत्वेन सिद्धसाधनता- व्यावृत्यर्थमेतच्छन्दव्यतिरिक्तनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितग्रहणम् । अयं घटः एतच्छन्दव्यति- रिकनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिल्वरहितानित्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्यधिकरणमित्येतावत्येव चोच्य- मानेऽप्रसिद्धविशेषणत्वम् । एवंविधस्य धर्मस्योभयसिद्धस्य शब्दानित्यवसिद्धेः प्रागू दृष्टान्तेऽनुपप- द्यमानत्वादत उक्तमेतद्धदैति । इति व्यावृत्तिचिन्ता ।। अथैतदनुमानस्यार्थं व्याचष्टे-एतद्धटैतच्छ. ब्देत्यादि । शव्दानित्यत्वसिद्धिप्रदर्शनाय द्वेधा विकल्पयति-तद्रहितश्चैतद्धटमात्रनिष्ठात्यन्ताभा- वप्रतियोगी वेत्यादि । पक्षीकृतघटमात्रनिष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च, तस्य प्रतियोगी। एतद्धटमात्र- निष्ठान्धर्मान्चिना शब्दस्तम्भात्मादिसर्वपदार्थसार्थनिष्ठः शब्दत्वस्तम्भत्वात्मत्वादिः सर्वोऽपि धर्मसमूहो ज्ञातव्यः । एतच्छन्दमात्रेत्यादि । एतच्छब्दमाननिष्ठश्चासौ अत्यन्ताभावश्च तस्य प्रतियोगी । एतच्छब्दमाननिष्ठान शब्दत्वादिधर्मान् विना नित्यानित्यसर्वपदार्थधर्मों घटत्वपटत्वाकाशत्वादिकः सर्वोऽपि ज्ञातव्यः । तत्राद्यस्य पक्षे व्याघातं ब्रूते-आद्य इत्यादि । आद्य एतद्धटमाननिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगिरूपधर्मः पक्षे घटे व्याहतः । न हि शब्दत्वपटत्वाकाशत्वादिको धमों घटे साधयितुं शक्यते । घटस्य स्वरूपहानिप्रसङ्गादिति स्फुटः एव व्याघातः । द्वितीयस्य पक्षे सिद्धिमाह- द्वितीयस्येत्यादि । द्वितीयस्य एतच्छन्दमात्रनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिलक्षणस्य घटत्वादिधर्मस्य । मनित्यनिष्टश्चासौ अत्यन्ताभावश्च, सस्य प्रतियोगित्वं द्वितीयविशेषणविशिष्टत्वमित्यर्थः । एतच्छन्दानित्यत्वमनधिगम्येत्यादि । एतच्छब्दानित्यत्वं विना द्वितीयस्य धर्मस्य अनित्यनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं न स्यात् । शब्दव्यतिरिक्तपदार्थास्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य आद्यविशेषणेन निरस्तत्वात् । तस्माच्छन्द एवानित्योऽङ्गीकार्यः । तथा च शब्दानित्यवसिद्धिरिति । एतामु महावि- द्यासु अष्टादशमहाविद्या आघमहाविद्योक्तामेव कारिकामाश्रित्य नवनवभनयतरेण प्रवृत्ताः । अपर- ·आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं महाविद्याप्रवर्तककारिफास्तु निपुर्णग्रन्थान्तरतो ज्ञातव्याः । एवमग्रेऽपि यंत्र नोक्तास्तत्र स्वयमेवाभ्यू- ह्याः । इति सपक्षं पक्षी कृत्य प्रयुक्ता द्वाविंशतिर्महाविद्या दर्शिताः ॥ २२ ॥ अथ विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानामहाविद्याभेदाः तद्यथा-शब्दोऽनित्यः इत्यत्र गगनादिर्विपक्ष इति स्थिते, (आनं०)-विपक्ष इति स्थिते । गगनं पक्षीकृत्य प्रयुज्यत इति शेपः । (भुवन०)-अथ विपक्षं पक्षी कृत्य प्रवृत्ता महाविद्या दर्शयति-अयेत्यादि । महाविद्या. भेदा दयन्ते इति शेपः । वद्यथेति तदुपन्यासार्थः । शब्दोऽनित्य इत्यत्रेति । शब्दोऽनित्याचवक- त्वात् घटवत् , यन्नानित्यं न तत्कृतकं, यथा गगनम् इत्यत्र मूलानुमाने गगनादिविपक्षः इति स्थिते, गगनं पक्षीकृत्य प्रयुज्यते इत्यध्याहारः । १ गगनं एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय. त्वादिति । अत्र वक्ष्यमाणासु च घटो दृष्टान्तः । अनित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरनित्यनिष्ठैरेतच्छन्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानैरान्तरता स्यात् , त- निवृत्त्यर्थमेतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । एतच्छब्देतरानित्यनि- त्यवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते नित्यत्वतवान्तरधर्मंगगननिष्ठैरेतच्छन्देऽप्यु- पपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमनित्यनिष्ठग्रहणम् । नित्यवृत्तित्वर- हितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातः । न हि नित्यनिष्ठत्वरहितो नित्ये गगने च वर्तते इति संभवति । तन्निवृत्त्यर्थमेतच्छन्देतरानित्यग्रहणम् । यद्यपि गगने नित्यत्तित्वरहितो धर्मो व्याहतः, तथापि एतच्छन्देतरानित्यनित्ये च ये वर्तन्ते तेपु यदेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः, तद्रहितो धर्मो गगनेऽ- व्याहतः । एतच्छब्देतरनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्तेऽपि व्याघातः । यस्य कस्यचिदपि गगनधर्मस्य एतच्छब्देतरनित्यगगननिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः । तन्निवृत्त्यर्थमनित्यग्रहणम् । एतच्छन्देतरनित्यनिष्ठत्वर- हितधर्मस्य गगने व्याहतत्वेऽपि एतच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितधर्मस्य अव्या- हतत्वात् । एतच्छन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते चा. प्रसिद्धविशेषणत्वम् । न हि एतच्छन्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वं एतच्छन्देतरानित्य- निष्ठत्वरहितस्य अनित्यनिष्ठत्वं शक्यमधिगन्तुम् । तन्निवृत्त्यर्थ नित्यग्रहणम् । १(आनं०) एतच्छन्देतरानित्ये नित्ये च ये वर्तन्ते तेष्वेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्वासावनित्यनिष्ठश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । अधिकरणमित्युक्त शब्दाधिकरणत्वं सिद्धं वार• १ वान्तरगगति ग पुस्तकपाठः । २'गगने वर्तते' इति ज पुस्तकपावः । ३ 'शक्याधिगमम् । त इतिज पुस्तफपाठः।

·५०१ महाविद्याविडम्यनम् । यति-अनित्यनिष्ठेति । अनित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिना अर्थान्तरत्वं वारयितुमाह- नित्यत्तित्वरहितति । नित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातोऽत उक्तम्- अनित्यनित्यत्तित्वरहितेति । अनित्यनित्यवृतित्वरहिताधिकरणमित्युक्तौ नित्यत्वेनार्थान्तरत्वमत आह-अनित्यनिष्ठेति । अनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टाधिकरणमित्युक्ते व्याघातः स्यादित्युक्त अनित्यनित्यत्तित्वरहितेति । भनित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्त व्याघातः, यस्य कस्यचिदपि गगनधर्मस्यानित्यनित्यवृत्तित्वरहितस्य नित्यमात्रवृत्तेरनित्यनिष्टवायोगादत उक्तम्-शब्दतरेति । न चैवं व्याघातः । शब्दानित्यत्वोपगमेन गगनशब्दमानवृत्तेर्गगनशब्दसंवन्धा- देरुपगमे प्रतिज्ञात्वार्थपर्यवसानात् । शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वरहितानित्यनिष्ठः तु अनित्येपु शब्दे- तरानित्यत्वमस्ति । नित्यानां पक्षतुल्यत्वेन सपक्षत्वाभाव इति व्यास्यनुगमो द्रष्टव्यः । विशेषणकृत्य- माह-अनित्यनिष्ठेति । नित्ये गगनेऽनित्यवृत्तित्वधर्मस्तथापि व्याहत एवेत्यत आह-यद्यपीति । गगनेऽव्याहत इति । अव्याहत इति च्छेदः ॥ १॥ १ (भुवन०)-तत्र प्रथम अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयि यन्न तत् । साध्यवद्वृत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते । इति कारिकामाश्रित्य या प्रवृत्ता तामाह-गगनमेतच्छन्देतरानित्यनित्येत्यादि व्याख्या । गगनं पक्षः । एतच्छन्दादितरे येऽनित्या एतच्छब्देतरानित्याः। ते च नित्याच एतच्छ देतरानित्यनित्याः । तत्र वृत्तियेपां ते एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तयः, तेषां भाव- स्तत्त्वं । तेन रहितः । अनित्ये निष्ठा यस्य सोऽनित्यनिष्ठः । शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वर- हितम्चासौ अनित्यनिष्ठश्य, तस्याश्रयो गगनमित्यर्थः । एवंविधश्चात्र धर्मो गगनशब्दमानवृत्तिर्ग- गनशब्दसंवन्धादिर्वा विश्वप्रतियोगिफः शब्दाकाशान्योन्याभावादिर्वा । स च नित्ये गगन एव वर्तनाच्छब्देतरानित्ये च कस्मिंश्चिदप्यवर्तनाच्छन्देतरानित्यनित्यरूपयुगलवृत्तित्वरहित एव । स च धमाऽनित्यत्तिस्तदैव स्यात्, यदि शब्दोजनित्यः स्यात् । तस्य च धर्मस्य गगने वर्तनेऽपि गगनस्य नित्यत्वेनोभयवादिसंमतत्वादनित्यवृत्तित्वं न स्यात् । तस्माद्गले पादुकान्यायेनो- भयोर्विवादापन्नत्वाच्छन्दस्यैवानित्यत्वमङ्गीकार्यम् । एवंविधश्वान धमों मेयत्वसत्त्वाच्यत्वादिर्न घ. टते । तस्य नित्यानित्यरूपयुगलवृत्तित्वात् । नित्यत्वादिश्वानित्यवृत्तीति पदेन निरस्तः । अनित्यमा. प्रवृत्तिरनित्यत्वादिश्च पक्षितगगने नित्ये न सम्भवति । तस्मात्पूर्वोक्तो गगनशब्दसंबन्धादिरेव सा. ध्यधर्मोऽत्र ज्ञेयः । अत्र च दृष्ट्वान्तीक्रियमाणेपु घटादिपु अनित्येपु घटनादिः शब्देतरानित्यत्वा- दिर्वा धमा मन्तव्यः । नित्यानां शब्दस्य चात्र पक्षतुल्यत्वेन सपक्षत्वाभावो न दोपपोपायेति । तथैव य प्रतिपादयति-अत्र वक्ष्यमाणासु चेत्यादि । घट इत्युपलक्षणं । तेन पटस्तम्भादयस्तद्धर्माश्च सर्वेऽप्यनित्या ग्राह्याः । अथाद्यं विशेषणं परित्यज्य व्यावृत्तिचिन्तां करोति-अनित्यनिष्ठेत्यादि । तथोक्ते च मेयत्वादिभिनित्यत्वरूपाऽर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमेतच्छन्देतरानित्येत्यादि । तथा १ प्रतिमाताप इति स्यात् (१)।

·५६ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुत च मेयत्वादीनां शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वेन रहितत्वानुपपत्तेर्नान्तरता । तदवान्तरैरिति । नित्यत्वादवान्तरैगंगनैक यादिभिरित्यर्थः । तथाप्येतच्छन्देतरेत्यादि । यद्यपि नित्यवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्त व्याघातः स्यात्, तथापि सम्पूर्णप्रथमविशेषणविचारणायां युगलावृत्ति- त्वेनैवंविधो धमों गगने उपपद्यते एव । यस्य कस्यचिद्गगनधर्मस्येति । गगनगतैकत्वनित्यत्वव्याप. फत्वादेर्गगनधर्मस्य नित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितलानुपपत्तेाघात इत्यर्थः । अप्रसिद्धविशेषणत्वं भावयति- नहीत्यादि । अत्र दृष्टान्ते घटादौ एवंविधस्य धर्मस्याप्रसिद्धता । यद्यपि शब्दस्यानित्यत्वे एवंविधो धर्मः शब्दानित्यत्वादिः शब्दादितरे ये भावा अनित्यास्तनिष्ठत्वरहितो विद्यते, अनित्यशब्दवृत्तित्वा- धिकरणं च, तथापि शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमन्यत्र घटपटादावेवंविधधर्मो नोपपद्यते । तेनाप्रसिद्ध- विशेषणत्वमित्यर्थः । एतच्छब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठाप्रसिद्धत्वेऽपि, एतच्छन्दे- तरानित्यनित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठस्य एतच्छन्देतरानित्यत्वादेः सुप्र- सिद्धत्वात् । एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः १ एतच्छन्देतरा- नित्यमात्रवृत्तिर्वा, २ नित्यमात्रवृत्तिा, ३ एतच्छन्दैतच्छदेतरानित्यमात्र वृनिर्वा, ४ एतच्छब्दभात्रवृत्तिर्या, ५ एतच्छब्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्र- वृत्तिर्वा, ६ एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्वा । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमा गगने व्या- हताः। द्वितीयस्तु अनित्यनिष्ठग्रहणेन दूरं निरस्तः । पष्ठस्य तु अनित्यनिष्ठ- त्वमेतच्छब्दानित्यत्वमन्तर्भाव्यैव सिध्यति । गगननित्यत्वस्योभयवादिसि- द्वत्वादित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः ॥१॥ (मानं० )-शब्दानित्यत्वमन्तरेण व्यापकापर्यवसानं दर्शयितुमाह-एतच्छन्देतरानित्य- नित्यनिष्ठत्वरहितो धर्म इति । (भुवन०)-अथ पक्षशब्दानित्यत्वमन्तरेण साध्यापर्यवसानं दयितुं माद्यविशेपणविधा. रणोपपन्नं धर्म पोढा विकल्पयति-एतच्छब्देतरानित्यनित्यत्तित्वरहितो धर्म इत्यादि । १ पत- च्छन्देतरानित्यमात्रवृत्तिति । एवंविधो घटत्वपटत्वादिः । २ नित्यमात्रवृत्तिति । नित्य- त्वादिः । ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमाऋत्तिति । एतस्मिन् शब्दे एतच्छन्देतरानित्यमाने घ घटादौ वृत्तिर्यस्य स तया । एवंविधश्च विश्वप्रतियोगिको घटेतच्छब्दान्योन्यामावादिः। ४ एतच्छ. ब्दमात्रवृत्तिति । एतच्छन्दत्यादिः । ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रत्तिवैति । एतस्मिन् शब्दे गगनव्यतिरिक्ते नित्यमाने च वृत्तिर्यस्य स तथा । एवंविधश्च धमों विश्वप्रतियोगिक आत्मैत- च्छब्दान्योन्याभावादिः । ६ एतच्छन्दगगनमात्तिर्वेति । एतस्मिन् शब्दे गगनमाने च वृत्तिर्व तनं यस्यासौ तथा । एवं विश्व धर्मो गगनशब्दसंबन्धादिः ॥ प्रथमतृतीयचतुर्थपश्चमानां गगने विरु- द्धत्वेन व्याघातमाचष्टे-प्रथमतृतीयचतुर्थेत्यादि । द्वितीयस्त्विति । द्वितीयो नित्यत्वादियद्यपि १'गगनैरत्वनि इति छद पुस्तकपाठः। २ः पूर्व सप्र इतिज पुस्तकपाठः ।३ महाविधाविध म्बनमधे तथा भुवनधन्दरमरिफतटीकायां नित्यत्तित्वरहि इति पागे श्यते ।

·प०१ महाविद्या विडम्बनम् । । गगने वर्तमानो नित्यमात्रवृतिर्भवति, तथाप्यनित्यनिष्ठत्वरूपद्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं तस्य नस्यादिवि स दूरं निरस्तः । पष्ठस्याभ्युपगमेन परिशेषाच्छब्दानित्यत्वसिद्धिमाह-पष्ठस्य तु अनित्यनि- ठत्वं गगनस्य नित्यत्वाच्छब्दानित्यत्वं विना नोपपद्यते इति अनित्यः शब्दः खीकर्तव्यः ॥ १॥ २ गगनं शब्दत्वरहितानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मे- यत्वादिति ॥ प्राचीना महाविद्या पक्षीकृतशब्दविशेपान्योन्याभायमुपादाय प्रवृत्ता पक्षीकृतशब्दविशेषेऽनित्यत्वं गमयति । इयं तु पक्षतत्तुल्यसाधारण- शब्दत्वात्यन्ताभावमुपादाय प्रवृत्ता पक्षतत्तुल्यान्यतमस्मिन् शब्दे अनित्यत्वं गमयति इत्येतयोर्महान् भेदः ॥२॥ २ (आनं०)-गगनमिति । शब्दत्वरहिते शब्दत्वात्यन्ताभाववत्यनित्ये नित्ये च ये वर्तन्ते तेपु शब्दत्वरहितानित्यनित्यवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्वासावनित्यनिष्ठश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । विशेषणकृत्यं साध्यपर्यवसानं च पूर्ववत् । प्राचीनमहाविद्यायामप्ययमेवार्थः साधितः इत्यत आह- प्राचीनेति । एतच्छब्देतरेतिविशेषणात्पक्षीकृतशब्दविशेपणान्योन्याभावमुपादायेत्यर्थः । इयमपि तथेति नेत्याह-इयं विति । पक्षः एतच्छब्दः । तत्तुल्याः अन्ये शब्दास्तेषां साधारणस्य शब्दत्य- स्यात्यन्ताभावमित्यर्थः ॥२॥ २ (भुवन०)-पूर्वामेव महाविद्यामेतच्छब्देतरेतिपदस्थाने शब्दत्वरहितेतिपदग्रहणेन भनथ- न्तरेणोदाहरति-गगनं शब्दत्वरहितानित्यनित्येत्यादि । शब्दत्वेन रहिताः शब्दत्वात्यन्ताभाव- वन्तः । ते च तेऽनित्याश्च शब्दवरहितानित्याः । एतावता ये शब्दत्वसहितास्तेषां सर्वेपामप्यनि- त्येभ्यो निष्कर्षः कृतः । शेषं पूर्ववत् । प्राचीनमहाविद्यातोऽस्या भेदमावेदयति-भाचीनेत्यादि । प्राचीना महाविद्या एतच्छब्देतरेति भणनाद्विवक्षितस्यैव कस्यचिच्छब्दस्य अन्योन्याभावमुपादाय प्रवृत्ता सती शब्दविशेपे एवानित्यत्वं साधयति । इयं तु शब्दत्वरहितेतिभणनात्पक्षः एतच्छन्दः, तत्तुल्या अन्ये शब्दास्तेपा साधारणस्य शब्दत्वस्यात्यन्ताभावमादाय प्रवृत्ता पक्षतत्तुल्यान्यतमस्मिन् शब्देऽनित्यत्वसाधिका । सर्वशव्दानित्यत्वगमिकेयमित्यर्थः । इत्यनयो दः॥२॥ ३ गगनं एतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेय- त्वादिति ॥ पूर्वमहाविद्या नित्यमात्रमुपादायप्रवृत्ता, इयं तु पक्षीकृतनित्य- विशेषमुपादायेति विशेषः । शेषं पूर्ववत् ॥ ३ ॥ ३ (आनं०)-एतच्छब्देतरेति । एतच्छन्देतरानित्ये गगने च ये वतते, तेप्वेतच्छन्द- तरानित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चासायनित्यनिष्ठश्च, तस्याश्रय इत्यर्थः । नित्यत्वतवान्तरधर्म- व्यावृत्यर्थे अनित्यनिष्ठेत्युक्तम् । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थ-गगनत्तित्वरहितेति । व्याघातपरिहारार्थ अनित्यगगनदृत्तित्वरहितेति । अनित्यगगनवृत्तित्वरहितो नित्यनिष्टश्चानित्यमात्रवृत्तिरिति स्थिते गगने न संभवतीत्यत आह-शब्देतरेति । पक्षतुल्ये वापि साध्यपर्यवसानं वारयति-एतदिति । एतच्छब्देतरवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्त व्याघातः । एतच्छन्देतरानित्यवृत्तित्वरहिताधिकरण- ८-९ महाविद्या.

·आनन्दपूर्ण-भुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुतं मित्यपि नित्यत्वेनार्यान्तरमित्यादि, स्वयमूह्यम् । एतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितो नित्यनिष्टश्च धमों गगनान्यत्वं पक्षातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्यात्यनुगमः । गगने वेतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तित्व- रहितः एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिरनित्यनिष्ठः सिध्यन्ननित्यत्वमेतच्छब्दस्य गमयतीति भावः । प्रथम- महाविद्यातोऽस्या भेदमाह-पूर्वेति । ३ (भुवन०) अथ " अपक्षसाध्यववृत्तिविपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यववृत्तितायुक्त साध्यते तद्विपक्षगम् ।।" इति फारिकामाश्रित्य या प्रवर्तते तां द्यूते-गगनमेतच्छन्देतरानित्यगगनवृत्तिवेत्यादि । एतच्छब्देतरानित्याश्च गगनं च, वत्र वृत्तियेषां, तेषां मावस्तत्त्वं धर्मः, तद्रहिवश्वासावनित्यनिष्ठश्व- तस्याश्रयो गगनभित्ययः । नित्यत्वतवान्तरधर्मव्यावृत्त्यर्थमनित्यनिष्ठेयुक्तम् । मेयत्वादिव्यावृत्त्यर्थ- मेतच्छददेतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितेत्युपात्तम् । गगनवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्युक्त व्या- घातः, तन्निवृत्त्यर्थमनित्येति । अनित्यगगनवृत्तित्वरहितोऽनित्यनिष्ठश्चानित्यमात्रवृत्तिरनित्यत्वादि- गंगने नित्ये न सम्भवतीत्युक्तं शब्देतरेति । पक्षतुल्ये यत्र कापि शब्दे साध्यपर्यवसानवारणाय एत- दिति । इति व्यावृत्तिचिन्ता । एतच्छन्दतरानित्यगगनवृत्तित्वरहितोऽनित्यनिष्ठश्च धर्मो गगनान्यत्वं पक्षातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्यात्यनुगमः । गगने तु एतच्छब्देवरानित्यगगनवृत्तित्वरहितः एतच्छब्द- गगनमात्रवृत्तिरेतच्छन्दगगनान्यतरत्वादिरनित्यनिष्ठः सिध्यन् अनित्यत्वमेतच्छन्दस्य साधयतीत्या- शयः । प्रथममहाविद्यातोऽस्या मेदं प्रदर्शयति–पूर्वमहाविद्या नित्यमात्रमित्यादि । पूर्वमहावि- शायां नित्येतिभणनात्सर्वे नित्यपदार्थाः स्वीकृताः । अत्र तु नित्यपदस्याने पक्षीकृतं गगनमेव न्यस्तमित्यनयोर्विशेषः ॥ ३॥ ४ गगनं शब्दत्वरहितानित्यगगनवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरण मेय- त्वादिति ॥ एतस्मिंश्च महाविद्याचतुष्टये गगनेतरनित्यानां प्रकृतशब्दादेश्व पक्ष- तुल्यत्वम् ॥४॥ ४ (आनं०)-चतुर्थमहाविद्या द्वितीयमहाविद्यावढ्याख्येया । अनित्यनित्यत्तित्वरहिता. नित्यनिष्ठः पक्षतत्तुल्यशब्देपु गगनातिरिक्तनित्यपदार्थे च नास्तीति व्याप्तिभङ्ग इत्यत आह- एतस्मिन्निति । तृतीयचतुर्थमहाविद्ययोर्गगनान्यत्वं गगनातिरिक्त सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धेरे- तस्मिन्प्रकरणेमहाविद्याचतुष्टये प्रयमद्वितीयमहाविद्याद्वये वक्ष्यमाणमहाविद्याद्वये चेत्यर्थः । ४ (भुवन०)-गगनं शब्दत्वरहितानित्यगगनेत्यादि । शब्दत्वरहिताः शब्दत्वात्यन्ता- भाववन्तः । ते च तेऽनित्याश्च शब्दत्वरहितानित्याः । ते च गगनं च, तत्र पृत्तिर्येषां ते वया । शेष तृतीयमहाविद्यावयाख्येयम् । एतच्छन्देतरानित्यनित्यत्तित्वरहितानित्यनिष्ठादिर्धर्मः शब्देषु गगनातिरिक्तनित्यपदार्थेषु च नास्तीति व्याप्तिभङ्ग इत्यत माह-एतस्मिश्वेति । तृतीयचतुर्थमहा- विद्ययोगगनान्यत्वं पटादौ शब्दे च सर्वत्रास्त्रीति व्याप्तिसिद्वे, प्रथमद्वितीय महाविद्यादये वक्ष्यमाण- महाविद्याद्वये चेत्यर्थः ॥ ४ ॥ १प्रवर्तपति इति द छ पुस्तकपाठः । २'प्राते' इति स्यात् (१) ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ५ गगनं एतच्छन्दतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानेकनित्यवृत्तित्वरहिताने- कनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तिरहितानेकनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते नित्यत्वतवान्तरैरनेकनिष्ठुरन्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थम- नेकनित्यनिष्ठत्वरहितग्रहणम् । एतच्छब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानेकनित्यनि- प्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगनमात्रनिष्ठैरेकत्वादिभिरेतच्छन्दमाननित्य- त्वेऽप्युपपद्यमानैरन्तरता स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थमनेकनिष्ठग्रहणम् । अनेक- नित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते घटाकाशान्यतरत्वादिना अर्था- न्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थमेतच्छन्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । ५ (आनं०)-गगनामिति । शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितश्वासावनेनित्यवृत्तित्वरहि- तोऽनेकनिष्ठश्च । तस्याधिकरणमित्यर्थः । गगनमात्रनिष्टैकत्वादिव्यावृत्त्यर्थमने कनिष्टप्रहणम् । नित्यत्व- व्यावृत्त्यर्थमनेफनित्यवृत्तित्वरहितग्रहणम् । नित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते व्याघातोऽत उक्तम्-अनेकनित्येति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते गगनसंयोगयोः संबन्धे. नार्थान्तरत्वमत उक्तम्-नित्यत्तित्वरहितति । व्याघातपरिहारार्थमेवैतच्छब्देतरानित्यग्रहणम् । अत्रैतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिः सिध्यन्ननेकनित्यवृत्तित्वरहितः एतच्छन्दस्यानित्यत्वं गमयेदिति भावः । ५ (भुवन०)-"अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधमोंऽस्ति पक्षिते ।।" एतां कारिकामाश्रित्य विपक्षपक्षीकरणेन प्रवृत्तामाह-गगनमतच्छन्देतरानित्यनित्य- त्तित्वरहितानेकनित्यत्तित्वरहितानेकनिष्ठाधिकरणमिति । अनेके च ते नित्याश्च अनेकनित्याः तद्वृत्तित्वरहितः । एकस्मिन् गगनादौ निष्ठा यस्य असावैकनिष्ठः । न एकनिष्ठोऽनेकनिष्ठः । अनेक- नित्यवृत्तित्वरहितश्चासावनेकनिष्ठश्च स तथा । एतच्छन्देवरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितश्चासावनेक- नित्यवृत्तित्वरहितानेकनिष्ठश्च तस्याधारो गणनमित्यर्थः । एवंविधश्च धर्मः पक्षे विश्वप्रतियोगिकः शब्दाकाशान्योन्याभावादि यः । स च गगन एव नित्ये वर्तनादेतच्छन्दादितरस्मिंश्च कस्मिंश्चिदप्य- नित्ये अवर्तनात् एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितः एव । तथा शब्दाकाशयोईयोरपि वर्तनादनेक- निश्चिाप्यस्त्येव । स चानेकनित्यवृत्तित्वरहितस्तदेव, यदि शब्दोऽनित्यः स्यादिति पारिशेष्याच्छब्दा- नित्यवसिद्धिरिति अत्र च पूर्वोक्तविशेषणोपपन्नमेतच्छन्देतसनित्यत्वैतच्छब्देतरकार्यत्वादिकमुपादाय अनित्येषु साध्यप्रसिद्धिर्द्रष्टव्या। गगनेतरनित्यानां शब्दस्य च पक्षतुल्यत्वान्न तेषु साच्याभावः कलङ्कपङ्क- शङ्काकरः । एवमुत्तरमहाविद्यायामपि ज्ञेयम् । नित्यत्वतदवान्तरैरिति । नित्यत्वं च तवान्तरध- मांश्च व्यापकत्वादयः तैः । मन.परमाण्वादौ नित्यत्वसद्भावेऽपि व्यापकत्वादीनामभावात्तेषामवान्तर- त्वम् । गगनमात्रनिष्ठेरेकत्वादिभिरिति । गगनैकत्वादिभिरित्यर्थः । घटाकाशान्यतरत्वादिनेति । घटाकाशयोरन्यतरत्वं हि घटेऽप्याकाशेऽपि च वर्तते एव, उभयानुगतधर्मवात् । यथा चैत्रमैत्रयो- रन्यतरः इत्युक्ते चैत्रोऽपि वा लभ्यते मैत्रोऽपि वेति । तेनैकस्मिन्नेव नित्य वर्तमानत्वेन अनेकनित्य- त्तित्वरहितेन घटाकाशदयेऽपि वर्तमानत्वेन चानेकनिष्ठेन नित्यत्वरूपार्थान्तरता । तद्व्यवच्छेदायत- ·६० आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं च्छब्देतरानित्येत्यादि । तथा च घटाकाशान्यतरत्वादेरनित्य घटे नित्ये चाकाशे वर्तमानत्वेनैतच्छ- देतरानित्यनित्यत्तित्वरहितत्वानुपपरित्यर्थः । एतच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितो धर्मः १ एतच्छन्देतरानित्यमात्र- वृत्तिर्वा, २ नित्यमात्रवृत्तिर्वा, ३ एतच्छन्दैतच्छन्देतरानित्यमात्रवृत्तिवा, ४ एतच्छन्दमात्रवृत्तिर्वा, ५ एतच्छन्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिवा, ६ एत- च्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्वा । प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमा गगने व्याहताः । द्वितीयो ऽप्यनेकनित्यवृत्तिा स्यात्, एकैकनित्यवृत्तिवी स्यात् । प्रथमोऽनेकनित्यवृत्ति- त्वरहितग्रहणेन निरस्तः। द्वितीयोऽनेकनिष्ठग्रहणेन निरस्तः। पप्ठस्तु एत- च्छब्दानित्यत्वमन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य अनेकनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेः ॥५॥ (आनं० )-एतच्छब्दस्यानित्यत्वमन्तरेण व्यापकापर्यवसानं दर्शयितुं संभावितप्रकारा- नाह-एतच्छन्देतरानित्यमात्रवृत्तिवेति ॥५॥ (भुवन०) एतच्छब्दानित्यत्वमन्तरेण साध्यसिद्धेरपर्यवसानं दर्शयितुं प्रथमविशेषणोद्भूतान् षड्यासंभावितविकल्पानाविर्भावयति-एतच्छब्देतरानित्यनित्येत्यादि । १ एतच्छन्देतरानित्य- मात्रवृत्तिति । एतच्छब्देतरानित्यत्वादिरेकैकानित्यमात्रवृत्तिर्घटपटत्वादि । २ नित्यमात्रवृत्ति- वेति । नित्यत्वादिरेकैकनित्यत्तिरात्मत्वादिर्वा । ३ एतच्छब्दैतच्छन्देतरानित्यमात्रचिति । एतच्छन्दानित्यान्यतरत्वादिविश्वप्रतियोगिको घटैतच्छब्दान्योन्याभावादि । ४ एतच्छन्दमात्र- वृतिर्वेति । एतच्छब्दत्वादिः । ५ एतच्छब्दगगनव्यतिरिक्तनित्यमात्रवृत्तिति । गगनानित्या- न्यत्वादिविश्वप्रतियोगिक आत्मैतच्छब्दान्योन्याभावादि । ६ एतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिवेति । एतच्छब्दाफाशसंबन्धादिः । अत्रापि प्रथमतृतीयचतुर्थपञ्चमानां पक्षे व्याघातमभिधत्ते-प्रथमेत्यादि । द्वितीयं द्विधा विकल्पयति-द्वितीयोऽप्यनेकेत्यादि । प्रथमस्य मध्यविशेषणविशिष्टत्वाभावमा- ख्याति-प्रथमोऽनकेत्यादि । द्वितीयस्य अन्त्यविशेषणेन निरासमाचष्टे-द्वितीयोऽनेकेत्यादि । पष्ठस्य पक्षे सिद्धि ग्रूते-पष्ठस्त्वेतच्छब्दानित्यत्वेत्यादि । एतच्छन्दनित्यत्वसिद्धौ दूपणमुरोप. यति-एतच्छन्दनित्यत्व इत्यादि । अयमाशयः । आकाशो नित्यत्वेनोभयवादिनोरपि संमतः । तत्र शब्दोऽपि यदि नित्योऽङ्गीक्रियते, तदा शब्दाकाशसंयन्वादेरनेकनित्यनिष्ठत्वमेव स्यात्, न तु तद्रहितत्वम् । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितत्वं चात्र प्रोक्तम् । तस्माच्छब्दस्यानित्यत्वमास्थेयमेवेति ॥ ५॥ ६ गगनं शब्दत्वरहितानित्यनित्यनिष्ठत्वरहितानेकनिष्ठत्वरहितानेक- निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ एतयोश्व महाविद्ययोरेतच्छब्देतरानित्यत्वादिक- मुक्तविशेषणोपपन्नमुपादाय साध्यप्रसिद्विद्रष्टव्या । शेषं पूर्ववत् ॥ ६ ॥ १ 'आत्मगन्दा इति च पुस्तकपाठः ।

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ६१ ६ (आनं०) उत्तरमहाविद्यायामेतच्छन्देतरस्थाने शब्दुत्वरहितपदं निहितम् । शेपं पूर्व- वत्। कथमत्र व्याप्त्यनुगमोऽवाह-एतयोश्चेति । शब्देतरानित्यत्वं शब्देतरनित्यत्वं शब्देतरकार्य- वं च कथितविशेषणमनित्येपु सिद्धम् । गगनेतरानित्यशब्दानां शब्दस्य च पक्षतुल्यत्वाव्याप्त्यनुगम इत्यर्थः ॥ ६॥ '६ (भुवन०)-गगनं शब्दत्वरहितेत्यादि । अस्यां महाविद्यायां पूर्वमहाविद्योकैतच्छब्दे- तरपदस्थाने शब्दत्वरहितपदं निदधे । शेपं पूर्ववत् । कथमेतयोयत्यिनुगमोऽनाह-एतयोश्चेति । पञ्चमीपष्ठयोर्महाविद्ययोरित्यर्थः । एतच्छब्देतरानित्यत्वादिकमिति । एतच्छब्दादितरे ये भावास्ते- पामनित्यत्वादिकं धर्ममित्यर्थः । आदिशब्देन एतच्छब्देतरकार्यत्वादिग्रहः । गगनेतरनित्यानां शब्दस्य च पक्षतुल्यत्वान्न तत्र व्याप्त्यभावेऽपि दोषः ॥६॥ ७ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- 'दिति ॥ गगनेतरनित्ये गगने च ये वर्तन्ते तेषु गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः तद्रहितश्च धर्म: १ गगनेतरनित्यमात्रवृत्तिर्वा, २ गगनमात्रवृत्तिर्वा, ३ एत- च्छन्देतरानित्यगगनवृत्तिा, ४ एतच्छन्दगगनवृत्तिा । आद्यो गगने व्या- हतः। द्वितीयतृतीयौ शनिष्ठग्रहणेन निरस्तौ। चतुर्थस्तु एतच्छन्दानित्यत्व- मन्तर्भाव्य सिध्यति । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनैतच्छन्दनिष्टस्य गगनेतरनित्य- गगननिष्ठत्वेन तद्रहितत्वानुपपत्तेरित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः । एतच्छब्द- निष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिभिरेतच्छब्दनित्यत्वेऽप्युपपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तन्निवृत्यर्थ गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितग्रहणम् । गगनेतरनित्य- गगनवृत्तित्वरहिताधिकरणमित्युक्ते गगननिष्ठेरेकत्वादिभिरेतच्छन्दनित्यत्वे ऽप्युपपद्यमानरर्थान्तरता स्यात् । तेन्निवृत्यर्थमेतच्छन्दनिष्ठग्रहणम् । ७ (आनं०)-गगनेति । गगनेतरनित्यवृत्तित्वे गगनवृत्तिषु गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धमः । तद्रोहतश्चासावेतच्छन्दोनष्टश्च तदीयकरणीमत्यर्थः । गगनमीधकरणीमत्युक्त शब्दीधकरणत्य- नार्थान्तरमत उक्तम्-शब्दनिष्ठेति । पक्षतुल्ये कापि साध्यसिद्धिं व्यावर्तयितुमेतच्छन्दनिष्ठाविकरण- मित्युक्तम् । तथापि मेयत्वादिकं प्रसकैमप्यावर्तयति-गगनवृत्तित्वरहितेति | व्याघातपरिहारार्थ- गगनेतरनित्यत्तित्वरहितेति । गगनेतरनित्यत्तित्वरहिततच्छब्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्तेऽप्रसिद्ध- विशेषणत्वं, शब्दनिष्ठस्य नित्यवृत्तित्वरहितत्वस्य शब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्व दुरधिगमवादत उक्तम्- गगनेतरनित्यगगनत्तित्वरहितति । गगनान्यत्वमुक्तरूपं गगनातिरिक्त सर्वनास्तीति साध्य- सिद्धिः । व्याप्तिवलादेतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिगगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितः सिध्यन्ननित्यत्वमेतस्य शब्दस्य साधयेदिति तात्पर्यम् । गगने तद्रहितधर्मसिद्धया कथमेतच्छब्दानित्यत्वमत आह- १ तथाटत्यर्थमे इति घ पुस्तक पाठः । २ 'वृत्तिषु' इति स्याव ()। ३ 'प्रसक्तं व्यावर्तयति' इति स्याव (?)। - ·६२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तद्रहितश्चेति । एतच्छन्दगगनवृत्तेः कया अनुपपत्त्या साध्यसाधकत्वमत्राह-एतच्छन्दत्व- नित्यत्वे इति । ७ (भुवन०)-गगनं गगनेतरनित्येत्यादि । गगनेतरनित्यत्तित्वे सति गगनवृत्तिपु गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चासौ एतच्छन्दनिष्ठश्च, तदधिकरणं गगनमित्यर्थः । गग- नान्यत्वमुक्तरूपं गगनातिरिके सर्वत्रास्तीति व्याप्तिसिद्धिः । व्याप्तिवलादेतच्छन्दगगनमात्रवृत्तिर्गग- नेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितः सिध्यन् अनित्यत्वमेतस्य शब्दस्य साधयेदिति तात्पर्यम् । अथ प्रथम- विशेषणोपपर्न धर्मचतुष्टयमाचष्टे-तद्रहितश्च धर्म इत्यादि । १ गगनेतरनित्यमात्रवृचिर्वेति । आत्मत्वादिः । २ गगनमाऋत्तिति । गगनैकत्वादिः । ३ एतच्छब्देतरानित्यगगनवृत्तिवेति । विश्वप्रतियोगिको घटाकाशान्योन्याभावादिः । स च गगनेवरनित्येपु अवर्तनान्नित्ये गगने एव च वर्तनाद्ययोक्तयुगलावृत्तित्वेन गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितो विद्यते एव । ४ एतच्छन्दगगन- वृत्तिवेति । विश्वप्रतियोगिफः एतच्छब्दाकाशान्योन्याभावादिः । अन्येपामसम्भवेन चतुर्थ पझे साधयति-चतुर्थस्त्वेतच्छब्दानित्यत्वमित्यादि । इदमत्र रहस्यम्-गनं हि नित्यत्वेन वादि- प्रतिवादिनोरुभयोरपि सम्मतम् । शब्दोऽपि यदि नित्यत्वेनाङ्गीक्रियते, तदा एतच्छन्दाकाशान्यो- न्याभावो गगनेतरनित्ये एतच्छब्दे गगने च वृत्तित्वेन तत्सहित एव स्यात्, न तु तद्रहितः । तस्मा- च्छब्दस्यानित्यत्वमेवाङ्गीकार्यम् । शब्दानित्यत्वान्तर्भावसिद्धिमेवाविर्भावयति-एतच्छन्दनित्यत्वे इत्यादि । अप्रसिद्धविशेषणत्वमित्यादि । यावता शब्दस्यानित्यत्वं सिद्ध नास्ति, तादता शब्द- निष्ठानां शब्दत्वादीनां गगनेतरनित्यवृत्तित्वेन परैर्भाहादिभिरङ्गीकृतत्वात् गगनेतरनित्यवृत्तित्वरहि- तत्वं न स्यात् । तन्निवृत्यर्थे गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्वरहितैतच्छन्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते चामसिहविशे- पणत्वम् । एतच्छब्दानित्यत्वसिद्धेः पूर्वमेतच्छन्दनिष्ठानां गगनेतरनित्यनि- ष्ठत्वेन परैरङ्गीकृतत्वादिति तन्निवृत्यर्थं गगनग्रहणम् । गगनेतरनित्यवृत्तित्व- रहिततच्छन्दनिष्ठाप्रसिद्धत्वेऽपि गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितैतच्छन्दनि- प्ठस्य गगनान्योन्याभावादेः सुप्रसिद्धत्वात् । गगनवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठा- धिकरणमित्युक्ते व्याघातः। तन्निवृत्यर्थ गगनेतरनित्यग्रहणम् । गगनवृत्तित्वर- हितस्य गगने व्याहतत्वेऽपि गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितस्य अव्याहत- , त्वात् ॥७॥ ( आनं० )-शब्दनित्यत्वामीकारिमते शब्दधर्मस्य गगनेतरनित्यवृत्तित्वविरहस्याप्रसिद्ध तथापि दुष्पग्हिरमत्राह-गगनान्योन्याभावादेरिति । आदिशब्देन गगनमात्रनिष्ठात्यन्ताभावो गृह्यते ॥ ७ ॥ १ नित्यत्तित्वेन इति घ पुस्तकपाठः । ३ गगननिछत्तरहि इति य पुस्तकपाठः। ३ अप्रसिदत्वं इति स्यात् (?)। Awa ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । १३ (भुवन०) तथापि अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहारः कथमत आह-गगनेतरनित्यत्तित्वे- त्यादि । गगनान्योन्याभावादेरिति । आदिपदेन गगनमात्रनिष्ठस्यात्यन्ताभावो गृह्यते । ततो गगनान्यत्वादेगनेऽवर्तनाद्गगनेतरनित्येषु च वर्तनाागलावृत्तित्वेन गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहि- तत्वं, एतच्छब्दे वर्तमानत्वादेतच्छब्दनिष्ठत्वं च विद्यते एव । तस्माद्गगनान्यत्वादेर्दृष्टान्ते सुप्रसिद्धत्य- मित्यर्थः । व्याघात इति । यो गगनवृत्तित्वरहितः स गगनवृत्तिः कथं साध्यत इति व्याघातः प्रक्ट एव । तन्निवृत्यर्थ गगनेतरनित्यग्रहणम् । तथा च कथं तब्यवच्छेद इत्यत आह-गगनवृत्तित्वरहि- तस्येत्यादि । न्यूनविशेषणविशिष्टस्य व्याघातेऽपि, सम्पूर्णविशेषणविशिष्टस्य न व्यापात इत्यर्थः ॥ ७॥ ८ गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितशब्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति । पूर्वमहाविद्यायां निष्कृष्य एतस्मिन् शब्देऽनित्यत्वसिद्धिः । अस्यां तु यत्र कापि शब्देऽनित्यत्वसिद्धिरिति भेदः । एवमन्यत्रापि निष्कृष्य शब्द- विशेषानित्यत्वसाधकत्वयत्किञ्चिच्छब्दानित्यत्वसाधकत्वाभ्यां महाविद्याभेदो द्रष्टव्यः ॥ ८॥ ८ (आनं०)-प्राचीनमहाविद्यातो भेदनास्तित्वशङ्कां वारयितुमाह-पूर्वेति ॥८॥ ८(भुवन०)-गगनं गगनेतरनित्यगगनवृत्तित्वरहितेत्यादि । पाश्चात्यानुमाने एत- च्छब्दनिष्ठेत्युक्तेरेक एव विशिष्टः शब्दो गृहीतः । अत्र तु शब्दनिष्ठेतिभणनात् सामान्येन यः कश्चिच्छब्दः इति पूर्वस्या भस्या महान्मेदः, तथैव चाभिदधाति–पूर्वमहाविद्यायामित्यादि ॥८॥ ९गगनं अनेकनित्यवृत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति । अनेकनित्यत्तित्वरहितः गगनवृत्तित्वरहितो वा एतच्छन्दवृत्तित्वरहितो वा उभयवृत्तिर्वा । गगनवृत्तित्वरहितो गगने व्याहतः। एतच्छन्दवृत्तित्वरहितश्च एतच्छब्दनिष्ठग्रहणेन निरस्तः । गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य च अनेकनित्यनिष्ठत्वर- हितत्वं तद्येव स्यात्, यद्ययं शब्दो नित्यो न स्यात् । एतच्छन्दनित्यत्वे गगनैतच्छन्दनिष्ठस्य अनेकनित्यनिष्ठत्वेन तद्रहितत्यानुपपत्तेरेतच्छब्दानित्य- त्वसिद्धिः । एतच्छब्देतरनित्यत्वात्यन्ताभावमुपादाय एतच्छन्दघटादौ साध्य- प्रसिद्ध्या सपक्षत्वं, गगनव्यतिरिक्तनित्यादीनां च पक्षतुल्यत्वम् ॥९॥ ९ (आनं०) अनेकेति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितश्वासावनेतच्छन्दनिष्ठश्च तस्याधिकर- णमित्यर्थः । एतच्छब्दनिष्ठाधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिनार्थान्तरं व्यावर्तयति-नित्यत्तित्वरहितति । व्याघातं परिहरति-अनेकनित्यत्तित्वरहितति । तथापि गगननिष्ठैकत्वादिनार्थान्तरत्वमत आह-एतच्छन्दनिष्ठेति । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितः एतच्छन्दनिष्ठः एतच्छब्देतरनित्यान्योन्या- १'पिः । एतस्यां तु इति घज पुस्तकपाठः।२ रिति महान् में इतिज पुस्तकपाटः। - ·६४ छानन्दपूर्ण-मुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं भावो नित्येषु सिद्ध इति व्याप्तिसिद्धिः । नित्यानां पक्षतुल्यत्वाद्गगनैतच्छन्दमात्रवृत्तिरनेकनित्यत्ति- स्वरहितो गगने भयन्नेतच्छब्दानित्यत्वं गमयेदिति भावः । अनेकनित्यत्तित्वरहिततच्छन्दनिष्टः किं गगनवृत्तिरुत एतच्छन्दवृत्तित्वरहितः, उत गगनैतच्छन्दमात्रवृत्तिरिति विकल्प्यायो निरस्यति- गगनेत्यादिना । तृतीयमयीकृत्याह-गगनैतच्छन्दनिष्ठस्पेति । शेष स्पष्टम् ।। ९ ॥ ९ (भुवन०)-गगनमनेकनित्यत्तित्वरहितेत्यादि । अनेकनित्यत्तित्वरहितश्चासौ एत- च्छन्दनिष्ठश्च तस्याधिकरणमित्यर्थः । अनेकनित्यवृत्तित्वरहितः एतच्छन्दनिष्ठः एतच्छब्देतरनित्य- त्वात्यन्ताभावादिरेतच्छब्दानित्येषु सिद्धः इति व्याप्तिसिद्धिः । गगनेतरनित्यानां च पक्षतुल्यत्वम् । तेन न तेषु साध्याभावो दोपपोषकः । गगनतच्छन्दमात्रवृत्तिर्गगनैतच्छब्दान्यतरत्वादिरनेकनित्य- वृत्तित्वरहितो गगने भवन्नेतच्छब्दानित्यत्वं गमयेदिति भावः । अनेकनित्यवृत्तित्वरहिततच्छब्द- निष्ठः किं, १ गगनावृत्तिः, २ उत एतच्छन्दवृत्तित्वरहितः, ३ उत गगनैतच्छन्दमात्रवृत्तिरिति त्रेधा विकल्प्य आद्यौ निरस्यति-गगनवृत्तित्वेत्यादिना । तृतीयमशीकृत्याह-गगनैतच्छब्दनिष्ठस्येति । एतच्छदेतरेति । शब्दस्य नित्यत्वमद्यापि विवादास्पदीभूतम् । तेनैतस्माच्छब्दादितरेपामात्मादीनां यन्नित्यत्वं तदत्यन्ताभावमुपादायेत्यर्थः । यतः शब्देतरनित्यत्वात्यन्ताभावः एतच्छब्दे घटादी चाप्यस्ति । यदि च शब्देतरेतिपदेन नित्येभ्यः शब्दो वहिः कर्पितो न स्यात्, तदा भा नित्यत्वा- त्यन्ताभावस्य शब्देऽनङ्गीकृतत्वात् शब्दस्य दृष्टान्तत्वं न स्यात् । तस्माच्छन्दस्य दृष्टान्तत्वाथै शब्दे- तरपदग्रहणम् ॥ ९॥ १० गगनं अनेकनित्यनिष्ठत्वरहितशब्दनिष्टाधिकरणं मेयत्वादिति ॥ इयं च महाविद्या यत्र कचन शब्देऽनित्यत्वं गमयतीति पूर्वमहाविद्यातो भिद्यते ॥१०॥ १० (भुवन० )-गगनगनेकनित्येति । अस्या व्याख्यानं पूर्ववदेव बोद्धव्यम् । प्राचीन- महाविद्यातोऽस्या भेदाभावशङ्कामपाकर्तुमाह-इयं चेति ॥१०॥ ११ गगनं गगनैतच्छब्दवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्य- त्वरहितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति ॥ अन्न च नित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वरहितं नित्यत्वं, तदेव च नित्यत्वाव्याप्य- नित्यनिष्ठत्वरहितं, नित्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वेऽपि नित्यत्वव्याप्यत्वेन नित्य- त्वाव्याप्यत्वरहितत्वात् । नित्यत्वस्य च गगनैतच्छन्दनिष्ठत्वरहितत्वं तव स्यात्, यद्येतस्मिन् शब्देऽनित्यत्वं स्यादित्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिः । इयं च महाविद्या पूर्वमेव व्याख्याता ॥ ११ ॥ ११ (आनं०)-गगनमिति । गगन एतस्मिन् शब्दे च ये वर्तन्ते तेषु गगनैतच्छन्दवृत्तित्वं धर्मः। तद्रहितश्च नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्व, नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति नित्य- १ शन्दे नित्यत्वं न स्यां इति घ ज पुस्तकपाठः ।

·- ५०१ महाविद्याविडम्बनम् । निष्ठत्वरहितश्च । तस्याधिकरणमित्यर्थः । अधिकरणमित्युक्ते मेयत्वादिसक्ति व्यावर्तयति-नित्य- निष्ठत्वरहितति । नित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणमित्युक्ते व्यात्यसिद्धिा, नित्यपदार्थेषु तदसम्भवादत उक्तम्-नित्यत्वाव्याप्येति । नित्यत्वस्य नित्यनिष्ठत्वेऽपि नित्यत्वव्याप्यत्वेन तदव्याप्यत्वे सति यन्नित्यनिष्ठत्वं (तत् ?) नास्तीति नित्येषु साध्यसिद्धिः । नित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठरहिताधिकरण- मिति च नित्यत्वेनार्थान्तरमत उक्तम्-नित्यत्वव्याप्यत्वरहितेति । नित्यत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वे- ऽपि नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति तद्वयाप्यत्वाभावात्पुनरपि तेनैवार्थान्तरं व्यावर्तयति-गगनैतच्छ- ब्दचित्वरहितेति ॥११॥ ११ ( भुवन० )-गगनं गगनैतच्छन्देत्यादि । गगने एतस्मिन् शब्दे च ये वर्तन्ते तेषु गगनैतच्छन्दवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहितश्चासौ नित्यत्वव्यतिरिक्तत्वे सति नित्यत्वव्याप्यत्वरहितश्च, स चासौ नित्यत्वाव्याप्यत्वे सति नित्यनिष्ठत्वरहितश्च, तस्याधिकरणं गगनमित्यर्थः । अत्र साध्यो धर्मः पक्षे नित्यत्वम् । तस्य च द्वितीयतृतीयविशेषणविशिष्टस्यापि नित्ये शब्देऽङ्गीक्रियमाणे नित्ये गगने नित्ये च शब्दे वर्तनाद्गनैतच्छब्दवृत्तित्वमेव स्यात्, न तु गगनतच्छन्दनिष्ठत्वरहितत्वम् । तस्मानित्यत्वस्याविशेषणविशिष्टत्वानुपपत्तेः शब्दस्यानित्यत्वमङ्गीकार्यम् । दृष्टान्ते च घटपटादौ घट- स्वादिरनित्यत्वादिवी धमोंऽवोध्यः । अत्र च शब्दो गगनेतरनित्याश्च पक्षतुल्या इति न तेषु साध्यप्रसिद्धिः । सङ्केपेय व्याचष्टे-अब च नित्यत्वेत्यादि । इयं च महाविद्या पूर्वमेव पक्षपक्षी- करणप्रवृत्तमहाविद्योदाहरणावसरे सविस्तरं व्याख्यातेत्यतिदिशति-इयं चेति ।। ११ ।। १२ गगनं गगनशशब्दवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्यतिरिक्तनित्यत्वव्याप्यत्वर- हितनित्यत्वाव्याप्यनित्यनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति ॥ १२ ॥ १२ (भुवन०)-गगर्न गगनशब्दत्तिवेत्यादि । एतस्याः पाश्चात्यायाश्च महाविद्यायाः पृथगुपादानकारणं पूर्ववदेव वेदनीयम् । इति विपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता द्वादशमहाविद्या उदाह्रियन्त॥१२॥ अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा दयन्ते यथा- १ अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभाचव्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभा- वमतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घरवदिति । अनित्यत्वान्योन्या- भावव्यतिरिक्तश्चासौ एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठश्च । तस्य धर्मः अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तद्र- हितश्च अनित्यत्वान्योन्याभावो वा स्यात्, एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गिनिष्ठत्वरहितो वा । आद्यो व्याहतः । न हि अनित्यत्वमनित्यत्वव्यतिरिक्त- मिति संभवति । एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितश्च अनित्यत्वे ताव स्यात्, यद्यनित्यत्वमेतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न स्यात् इत्य- १ महाविधाविडम्बनादर्शपुस्तकेषु च्छन्दनिष्ठत्वर' इति पाठो विद्यते । २ योगिनिष्टत्वम् । इति ज "पुस्तकपाठः।

·आनन्दपूर्ण-श्रीमुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुत नित्यत्वस्यैतच्छन्दनिष्ठत्वसिद्धिः । अनित्यत्वान्योन्याभावमुपादाय घटादौ साध्यप्रसिद्धिः ॥ १॥ १(आनं०)-अनित्यत्वमिति । अनित्यत्वान्योन्याभावप्रतियोगित्यमनित्यत्तस्य नास्तीति तनिष्ठो धर्मः प्रतियोगित्वनिष्ठत्वरहित इत्यर्थान्तरत्वमत आह–अत्यन्ताभावेति । घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणत्वेन तथाप्यन्तरत्वं, घटेऽनित्यत्वात्यन्ताभावाभावात, मनित्यत्वं तदप्रतियोगीत्यनित्यनिष्ठधर्मस्य तथात्वादत उक्तम्-एतच्छन्दनिष्ठेति । एतच्छब्दनिष्ठात्यन्तामा- वप्रतियोगित्वाद्धटादिनिष्ठधर्माः एतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाः एवेति घटादिपु साथ्याभा- वाड्यातिभङ्गोऽत आह-अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति । अनित्यत्वान्योन्याभावळ्यतिरि- क्तत्वे सत्येतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो नित्यत्वान्योन्याभावः सर्वत्रेति व्याप्ति- सिद्धिः । एतच्छब्दानित्यत्वाभावे नित्यत्वस्यैतच्छन्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात्तन्निष्टधर्माणामेत- च्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वात्तद्रहिताधिकरणमनित्यत्वस्य न स्यादित्येतच्छब्दानित्यत्व- सिद्धिरिति भावः ॥ १॥ १ (भुवन०)-अथ साध्यं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा दश्यन्ते यथा -अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावेत्यादि । अनित्यत्वस्यान्योन्याभाव', तस्माव्यतिरिक्तश्चासौ एतच्छन्द- निष्ठो योऽत्यन्ताभावः, तत्प्रतियोगिनिष्ठश्च तत्त्वेन रहितो यो धर्मः, तस्याधिकरणमनित्यत्वगिति विग्रहः । इदमाकूतम् । एतस्मिन शब्दे निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगिनः एतच्छन्दमात्र- निष्ठैतच्छब्दत्वादिव्यतिरिक्ता घटत्वपटत्वादयः सर्वपदार्यधर्माः, तेषु निष्ठाः घटवृत्तित्वपटवृत्तित्वा- दयोऽनित्यत्वान्योन्याभावोऽपि च । तस्याप्यनित्यत्वं विना सर्वत्र वर्तनात्परं अनित्यत्वान्योन्याभाव- व्यतिरिक्तेति पदेन घटादिपु व्याप्तिसिद्धपर्थमनित्यत्वान्योन्याभावो घटवृत्तित्वादिभ्यः पृथक् कृतः । ततश्चानित्यत्वान्योन्याभाकव्यतिरितिच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्टत्वेन रहिता ये धर्मा- स्तद्वदनित्यत्वमिति । एवंविधं च धर्मद्वयं स्यात्तदेवाह-अनित्यत्वेति । अनित्यत्वान्योन्याभावो वा, एतच्छब्दनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठत्वरहितो वा । आद्यः पक्षे व्याहत इति । न ह्यनित्यत्वा- न्योन्याभावोऽनित्यत्वे संभवति । भिन्नयोरेव द्वयोरन्योन्याभावस्य संभवात् । न चानित्यत्वम- नित्यत्वाद्भिन्नमिति संभवति । द्वितीय पेक्षे साधयति एतच्छन्देति । एतच्छब्दनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिनो घटत्वादयः एतच्छन्दत्वादिव्यतिरिक्ताः सर्ववस्तुधर्माः, तेपु निष्ठाः घटवृत्तित्वा- दयः । घटत्वादिष्वपि घटवृत्तित्वादिधर्मसम्भवात् । तद्रहितश्च साध्यो धर्मः पक्षेऽनित्यत्वे एतच्छब्द- वृत्तित्वलक्षणः । स चानित्यत्वे पक्षिते तदैव स्यात्, यद्यनित्यत्वं एतच्छन्दनिष्ठो योऽत्यन्ताभाव. स्तस्य प्रतियोगि न स्यात् । इदमत्र हृदयम् । यद्यनित्यत्वस्य अत्यन्ताभावः शब्दनिष्ठः स्यात् , तदा शब्दवृत्तित्वलक्षणो धर्मोऽप्यनित्यत्वे पक्षिते न स्यात् । मनित्यत्वस्य शब्देऽवर्तमानत्वेन शब्दवृत्ति- त्वस्य अनित्यत्वेऽवर्तनात् । ततश्चानित्यत्वात्यन्ताभावस्य शब्दावृत्तित्वेनानित्यत्वस्य शब्दवृत्चित्व. मनीकार्यम् । तथा च शब्दत्वादिधर्मेषु यथा शब्दवृत्तित्वमस्ति, तथा अनित्यत्वेऽपि शब्दवृत्तित्व- १यं पक्षं साइति छ. द. पुस्तकपाठः । .

·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । ६७. मस्ति । ततो यथा शब्दत्वप्रावणत्वादयः शब्दधर्मास्तथा अनित्यत्वमपि शब्दधर्मत्वेन स्वीकर्तव्यम् । तथा च परिशेषादनित्यत्वं शब्दस्यायातमेवेत्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिरिति । अनित्यत्त्वान्योन्या- भावमिति । अनित्यत्वस्य योऽन्योन्याभावोऽन्यत्वं तस्य घटात्मादौ नित्यानित्ये तद्धमेंषु च सर्वत्र सद्भावाध्याप्तिसिद्धि येत्यर्थः ॥ १॥ २ अनित्यत्वं अनित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तशब्दनिष्ठात्यन्ताभाव- प्रतियोगिनिष्ठत्वरहिताधिकरणं मेयत्वादिति । इयं च महाविद्या यत्र कचन शब्देऽनित्यत्वं गमयति, पूर्वा च निष्कृष्य शब्दविशेपे इति भेदः ॥ २॥ २ ( भुक्न० )-अनित्यत्वमित्यादि । व्याख्यानं पूर्ववद्वोद्धव्यम् । प्राच्यमहाविद्यातो-- ऽस्या भेदमुद्भावयति-इयं चेत्यादि ॥२॥ यावन्तश्च मूलानुमानपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ता महाविद्याभेदाः, तावन्तः साध्यमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्याः । यथा- अनित्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिततच्छब्दनिष्ठधर्मवत् मेयत्वादिति । शब्दनिष्ठस्य धर्मः शब्दनिष्ठधर्मः । एवं महाविद्या प्रयोज्या सर्वत्र ॥१॥ १(आनं०)-स्वेति । स्वस्मिन्नितरस्मिंश्च ये वर्तन्ते तेपु स्वस्वेतरवृत्तित्वं धर्मः । तद्रहि- तश्वासावेतच्छन्दनिष्ठधर्मश्च, तद्वत्त्वस्याविकरणमित्यर्थः । अनित्यत्वमेतच्छन्दनिष्ठधर्मवदित्युक्ते शब्द- निष्ठं शब्दत्वं, तस्य धर्मों ज्ञेयत्वं, तदधिकरणमर्थान्सरमित्यनित्यत्वमत उक्तम्-स्वेतरत्तित्वरहि- तेति । अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहाराय स्वस्वेतरेत्युक्तम् । पक्षान्योन्याभावमादाय व्याप्तिसिद्धिः ।। स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितशब्दनिष्ठधर्मः स्वेतरमात्रशब्दनिवृत्तिर्वाऽनित्यत्वमात्रवृत्तिर्वा । आद्यो व्याहतः । द्वितीयः शब्दनिष्ठधर्मः सिध्यन्ननित्यत्वस्यैतच्छब्दधर्मस्वं गमयेदित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिरिति भावः।। एवं सर्वत्रेति । अनित्यत्वमनित्यत्वान्योन्याभावाव्याप्यतच्छन्दनिष्ठवर्मवन्मेयत्वाद्धदवदित्यादा. वित्यर्थः ॥ १॥ १ (भुवन०) यावन्त इति । यावन्तो महाविद्याभेदाः मूलानुमानपक्षं शब्दं पक्षीकृत्य प्रवृत्तास्तावन्तः साध्यमनित्यत्वरूपमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्याः । यथा- -अनित्यत्वं स्वस्वेतरेत्यादि। स्वमनित्यत्वं, स्वेतरदनित्यत्वादन्यद्विश्वमपि । तयोः स्वस्वेतरवृत्तित्वं धर्मः, तद्रहितश्चासौ एतच्छब्द- निष्ठस्य धर्मश्च । तद्वत्तस्याधिकरणमित्यर्थः । अनित्यत्वमेतच्छब्दनिष्टधर्मवदित्युक्ते एतच्छब्दनिष्टमे- तच्छन्दत्वं, तस्य धर्मो ज्ञेयत्वं, तदधिकरणमनित्यत्वमित्यान्तरम्। अत उक्त-स्वेतरत्तित्वरहितति । अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहाराय स्वेत्यूचे । पक्षान्योन्याभावमादाय व्याप्तिसिद्धिः । स च पक्षादन्यत्र सर्वत्र वर्तमानत्वेन शब्दनिष्ठप्वपि वर्तनाच्छब्दनिष्ठस्य शब्दत्वश्रावणत्वादेधर्म एवेति । अत्र च पक्ष साम्यो धर्मोऽनित्यत्वमात्रवृत्तिरनित्यत्वभिन्नविश्वान्यत्वादिः । स चानित्यत्वे एव वर्तनादन्यत्र चा. वर्तनात्स्वस्वेतरवृत्तित्वरहित एव । स च शब्दैनिष्ठस्य धर्मस्तदैव स्यात्, यद्यनित्यत्वं शब्दनिष्ठं स्यात् । १. इयं सर्वस्मिन् शब्द इति ग पुस्तकपाठः । २ साध्यनित्य इति छ द पुस्तकपारः । ३ निवधर्म पति छदं पुस्तक पाठः।

·६८ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तथेच्छब्दनिष्ठं जातं तदानीमनित्यः शब्दो जात एवेत्यभिप्रायः । कर्मधारयव्यावृत्तिमाह-शब्द- निष्ठस्य धर्म इति । एवमिति । अनित्यत्वमेतच्छन्दवृत्तित्वव्यतिरिक्ततद्धमत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदित्यादिमहाविद्या सर्वत्र प्रयोज्येत्यर्थः । एतद्व्याख्या । एतच्छन्दवृत्तित्वव्यतिरिक्ता ये एतद्धर्मा अनित्यत्वधर्माः । तत्त्वरहितश्च धर्मः पक्षावृत्तिा, एतच्छन्दवृत्तित्वं वा । आद्यः पक्षे व्याह- तत्वादृष्टान्तोपयोगी । द्वितीयस्तु पक्षे सिद्धयन्ननित्यत्वमेतच्छब्दस्य साधयेदिति भावः । विशेषव्या- ल्यानं त्वस्याः पक्षपक्षीकरणप्रवृत्ततृतीयमहाविद्यावद्वोद्धव्यम् ॥ १॥ इति साध्यं पक्षीकृत्य प्रयुक्ता महाविद्या दर्शिताः । अथ साध्याभावं पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- १ अनित्यत्वात्यन्ताभावः अनित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्याभावव्यतिरि- तैतच्छन्दनिष्ठाभावप्रतियोगी मेयत्वात् घटवत् इति ॥ अनित्यत्वात्यन्ताभा- वस्य चान्योन्याभावव्यतिरिक्तोऽभावः अत्यन्ताभाव एव । तस्य प्राक्मध्वंसा. भावविरहात् । अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चात्यन्ताभावोऽनित्यत्वमेवेत्येत- च्छब्दानित्यत्वसिद्धिः॥१॥ १ (आनं०)-एतच्छन्दनिष्ठाभावप्रतियोगीत्युक्ते सिद्धसाधनम्, अनित्यत्वात्यन्ताभावा- न्योन्याभावस्यैतच्छब्देऽभावादत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्याभावव्यतिरिक्तति । प्रागभावादिः किं न स्यादवाह-तस्येति । अत्यन्ताभावस्यानाद्यनन्तत्वादित्यर्थः ॥ १॥ १ (भुवन०)-अथ साध्याभावं पक्षीहत्य प्रवर्तमानमहाविद्यामेददिदर्शयिपया माह- अथ साध्याभावमित्यादि । साध्यं शब्दानित्यत्वादिकं, तस्य योऽभावस्तं साध्याभावमित्यर्थः । महाविद्यां दर्शयति-अनित्यत्वात्यन्ताभावोऽनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । 'तत्तादात्म्यनिषेधा- न्यतत्स्थाभावविरोधिता' इति कारिकार्द्धमाश्रित्येयं महाविद्या प्रवृत्ता । अनित्यत्वात्यन्ताभावों नित्यत्वं पक्षः । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं तस्य योऽन्योन्याभावः, तस्माव्यतिरिक्तो यः एत- च्छन्दनिष्ठोऽभावस्तस्य प्रतियोगीति । इदमत्र तत्त्वम् । नित्यत्वप्रतियोगिनौ एतच्छन्दनिष्ठौ द्वावभावौ सम्भवतः, अन्योन्याभावो का, अत्यन्ताभावो वा । प्रागभावप्रध्वंसामावौ च नित्यत्वस्य न सम्भवतः । तस्य सदा स्थायित्वेनोत्पत्तिविनाशाभावात् । तत्र चानित्यत्वात्यन्ताभावान्योन्या- भावव्यतिरिक्तपदेन नित्यत्वान्योन्याभावस्यैतच्छब्दनिष्ठाभावेभ्यो निषेधात् नित्यत्वमेतच्छब्दनि- ष्ठात्यन्ताभावस्यैव प्रतियोगि साध्यते । तथा च नित्यत्वस्यात्यन्ताभावः शब्दे तदैव स्यात्, यद्य- नित्यः शब्दः स्यादित्यर्थः । व्याख्यानं तु उक्तार्थमेव-अनित्यत्वात्यन्ताभावस्य चात्यन्ताभाव इति । 'परस्परविरोधे हि न प्रकारान्तरस्थितिः' इति न्यायादनित्यत्वात्यन्ताभावात्यन्ताभावो- ऽनित्यत्वमेवेत्यनित्यत्वसिद्धिरेतच्छब्दस्येति । इह च घटाकाशादयो दृष्टान्ताः सर्वेऽपि शेयाः, तद्ध- मांश्च । तत्र च नित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तः एतच्छन्दनिष्ठोऽभावः स्वस्वान्योन्याभावादिः तस्य प्रतियोगित्वं धमों शेयः । तथात्रापि शब्दः सपक्ष एव । यतः शब्दोऽपि शब्द्धनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- १'मित्येवं मइति छ द पुस्तकपाट ! .

·" ५०१ महाविद्या विडम्बनम् । योग्येव । न हि शब्दे शब्दोऽस्ति । शब्दे शब्दत्वादिधर्माणामेव भावात् । शब्दत्वादौ च शब्दनिष्ठो ऽभावः शब्दत्वाद्यन्योन्याभावादिः, तत्प्रतियोगित्वं च शब्दत्वादीनां व्यक्तमेवेति तेपामपि सपक्षता, इति न केवलान्वयित्वभङ्गशङ्कापि विधेयेत्यर्थः ॥ १ ॥ यावत्यश्च महाविद्या मूलानुमानपक्षं पक्षीकृत्य प्रवृत्ताः, तावत्यः साध्या- भावमपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्याः। यथा- १ अनित्यत्वात्यन्ताभावः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितैतच्छब्दानिष्ठधर्मवान् मेयत्वात् घटवदिति ॥१॥ १ (आनं०)-एतच्छब्दनिष्ठो न भवतीत्येतच्छब्दानिष्ठस्तस्य धर्मस्तद्वानित्यर्थः । मनित्य- स्वात्यन्ताभावस्यैतच्छब्दनिष्ठत्वे तद्धर्मस्यैतच्छन्दनिष्टधर्मत्वात् एतच्छन्दनिष्ठधर्मवत्त्वायोगात् अनि- त्यत्वात्यन्ताभावः एतच्छब्दनिष्ठो न भवतीत्येतच्छन्दानित्यत्वसिद्धिरिति भावः । मेयत्वादिनार्था- न्तरं व्यावर्तयितुं स्वेतरवृत्तित्वरहितग्रहणम् । अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहाराय स्वस्वेतरेत्युक्तम् । पक्षा- न्योन्याभावमादाय साध्यानुगमः ॥१॥ (भुवन०)-पक्षपक्षीकरणप्रवृत्तमहाविद्यानामत्राप्यतिदेशं कुर्वाणः प्रथमां साध्याभावं पक्षी- कृत्य प्रवृत्तामाह यथा--अनित्यत्वात्यन्ताभावः स्वस्वेतरेत्यादि । स्वं नित्यत्वं, स्वेतरत् नित्य- त्वान्यद्विश्वं तद्वृत्तित्वरहितः । एतच्छब्दे निष्ठो न भवतीत्येतच्छब्दानिष्ठः, वस्य धर्मः एतच्छब्दानिष्ठ- धर्मः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ एतच्छब्दानिष्ठधर्मश्च, स विद्यते यत्रासौ तद्वान् । नित्यत्वं स्वस्वे- तरवृत्तित्वरहिततच्छब्दानिष्ठधर्माश्रयः इत्यर्थः । अन्न नित्यत्वे पक्षे पक्षान्यान्यत्वं धर्मः । स च पक्षे एव वर्तनात् , अन्यत्र चावर्तनात् स्वरवेतरवृत्तित्वरहितोऽस्ति स चैतच्छब्दानिष्ठस्य धर्मस्तदैव स्यात् , यदि नित्यत्वमेतच्छब्दानिष्टं स्यात् । नित्यत्वं च यदि नैतच्छन्दनिष्ठं, तदैतच्छब्दस्यानित्यत्वं जात. मेवेत्येतच्छब्दस्य अनित्यत्वसिद्धिरिति । अत्र च दृष्टान्ते सर्वत्र पक्षान्यत्वं धर्मः । स च पक्षेऽवर्त- मानत्वेन पक्षादन्यत्र सर्वत्र वर्तमानत्वेन च स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितो घटत्वाकाशत्वादौ वर्तमानत्वेन चैतच्छब्दानिष्ठस्य घटत्वादेरपि धर्म एवेति घटाकाशशब्दादौ सर्वत्रापि तेन धर्मेण साध्यप्रसिद्धि-- टव्येति तत्स्वार्थः। एवमनित्यत्वात्यन्ताभावः सम्प्रतिपन्नैतद्धर्मत्वानाक्रान्ताधिकरणं मेयत्वाद्वदवदित्यादयोऽपि महाविद्याः यथा सम्भवमुदाहर्तव्याः । अन्न च सम्प्रतिपन्नतद्धर्मत्वानाकान्तो धर्मः पक्षावृत्तिा विप्रति- पन्नमेतच्छब्दानिष्ठत्वं वा ! आद्यः पक्षे व्याहत इति तेन सर्वत्र दृष्टान्ते साध्यसिद्धिः । द्वितीयस्तु विप्रतिपन्नतच्छब्दानिष्ठत्वरूप: पक्षे सिद्धयन्ननित्यत्वमेतच्छब्दस्य गमयेदिति तात्पर्यम् ॥ १ ॥ इति साध्याभावपक्षीकरणप्रवृत्तमहाविद्योपायः प्ररूपितः । अथ पक्षनिष्ठधर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- १ शब्दत्वं शब्दत्वव्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्ठत्वरहितशब्दत्वव्यतिरिक्ता- नित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितान्यत् मेयत्वादिति ॥ ये शब्दत्वव्यति- १ साध्यात्यन्ताभाव' इति ज पुस्तकपाठः।

·आन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं रिक्ता एतच्छन्दनिष्ठाश्च तेपु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति एतच्छन्दनिष्ठत्वं धर्मः । ये च शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्ताः, तेषु शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वं धर्मः। शब्दत्वव्यतिरिक्ततच्छन्दनिष्ठत्वरहितश्चासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्य- न्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितश्च । ततोऽन्यत् भिन्नमित्यर्थः । १ ( आनं०)-शब्दत्वमिति । शब्दत्वव्यतिरिक्तत्ये सत्येतच्छन्दनिष्ठरहितश्चासौ शब्द- त्वव्यतिरिक्तत्वे सति अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिचत्वरहितश्च, वतोऽन्यनिन्नमित्यर्थः । शब्दत्वम- न्यदित्युक्ते यतः कुतश्चिदन्यत्वेनार्थान्तरमत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहिवेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, अनित्यत्वात्यन्ताभावे एतदभावादत उक्तम्-शब्दत्वव्यतिरिक्तेति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, अनित्यत्वात्यन्ताभावाद्यत्किञ्चिन्निष्टान्यत्वोपपत्तेरत उक्तम्-एतच्छन्दनि- तृत्वरहितैति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, नित्यत्वात्यन्ताभावे कथितरूपसाध्याभावादत उक्तम्-शब्दत्व- व्यतिरिक्ततच्छब्दनिष्ठत्वरहितेति । पान्योन्याभावमादायैव साध्यानुगमः । अनेतनिष्ठादनित्य- त्वात्यन्ताभावादन्यत्वं सिध्यदेतस्मिन्ननित्यत्वं गमयेदिति भावः । व्याचष्टे-ये शब्दत्वेति । १ (भुवन०)-इदानीं "कोचित्साध्याभावमित्यादि" इत्यत्रादिपदेन व्यजितमहाविद्या- न्तरप्रकारप्ररूपणाय माह-अथ पक्षनिष्ठं धर्ममित्यादि । पक्षः शब्दः, तन्निष्ठं शब्दवादिधर्ममि. त्यर्थः । महाविद्यामुदाहरति-यथा, शब्दत्वं शब्दत्वव्यतिरिक्तेत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्ता ये एतच्छन्दनिष्ठाः श्रावणत्वादयः, तत्त्वरहितश्वासौ शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सत्यनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तद्व्यतिरिक्ता ये घटत्वाकाशत्वादयः तत्त्वरहितश्च । तस्मादन्यद्भिन्नं शब्दत्वमित्यर्थः 1 शब्द- त्वमन्यदित्युक्ते यतः पुतश्चिदन्यत्वेनान्तिरत्वम् । अत उक्तम्-अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वर- हितेति । तथापि नित्यत्वान्यत्वेनार्थान्तरता व्याप्तिभङ्गश्च, नित्यत्वे नित्यत्वान्यत्वाभावात् । अत उक्तम्-शब्दव्यतिरिक्तति । एवमपि न प्रकृतसाध्यसिद्धिः, नित्यत्वाद्यत्किञ्चिनिष्ठादन्यत्वोप- पत्तेः । अत उक्तमेवच्छब्दनिष्टत्वरहितेति । तथापि व्याप्तिभङ्गः, नित्यत्वे एव कथितरूपसाघ्याभावात् । अ उक्तं शब्दत्वव्यतिरिक्ततच्छन्द निष्ठत्वरहितेति । पक्षान्योन्यभावमुपादाय साध्यानुगमो द्रष्टव्यः । पक्षे त्वेतच्छन्दनिष्ठत्वरहितानित्यत्वान्यत्वं सिद्धयत् एतच्छन्देऽनित्यत्वं गमयतीति भावः । अथनां महाविद्यां व्याचष्टे-ये शब्दत्वव्यतिरिक्ता इत्यादि । शब्दत्वव्यतिरिक्तैतन्निष्ठत्वरहितश्च शब्दत्वं वा स्यात्, एतच्छन्दनि- प्ठत्वरहितो वा । आयेऽन्यत्वं व्याहतम् । न हि शब्दत्वं शन्दत्वान्यदिति संभवति । तेन पक्षनिष्ठत्वरहितान्यत्वं सिध्यति । स च पक्षनिष्ठत्व- रहितः, अनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तो वा, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा। आद्यव्यावृत्यर्थ शब्दत्वव्यतिरिक्तानित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वरहितग्रह- १ एतद्वाक्यं अस्मिन्नेव महाविद्याविडम्मनग्रन्थे १ पृष्टे ३२ पटौदष्टव्यम्। २ आयनि इतिगपुस्तकपा ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । x x णम् । शब्दत्वव्यतिरिक्तत्वे सति यदनित्यत्वात्यन्ताभावव्यतिरिक्तत्वं तद्र- हितश्च शब्दत्वं वा स्यात्, अनित्यत्वात्यन्ताभावो वा । आद्योऽन्यत्वं न सिध्यति । न हि शब्दत्वं शब्दत्वादन्यदिति संभवति । तेन शब्दनिष्ठत्वर- हितानित्यत्वात्यन्ताभावान्यत्वं पक्षे सिध्यति इत्यनित्यत्वात्यन्ताभावविरह- रूपानित्यत्वसिद्धिः शब्दे ॥१॥ (आनं०) तथापि कथं साध्यपर्यवसानमनाह–स च पक्षनिष्ठत्वरहित इति । घटत्व- व्यतिरिक्तत्वे सति शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितश्चानित्यनिष्ठश्च, ततोऽन्यदित्यर्थः । घटत्वमन्यदित्युक्त सुखादेरन्यदिति सिद्धसाधनमत उक्तम्-अनित्यनिष्ठान्यदिति । एवमपि घटत्वादिशब्देनार्थान्त- रमत उक्तम्-शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितति । शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्टान्यदित्युक्ते- ऽप्रसिद्धविशेषणत्वं, शब्दानित्यत्वसिद्धेः प्रागेवं रूपसाध्यासिद्धरत आहे - (भुवन०)-अथाद्यविशेषणविशिष्टं धर्मद्वयं स्यात् । तदेवाह-शब्दत्वं वा स्यात्, एत- च्छन्दनियत्वरहितो वेति । आयोऽन्यत्वमिति । शब्दत्वं च यथोक्तविशेषणविशिष्टमप्युपपद्यते, परं तत्पक्षे व्याहतम् । तस्यैव शब्दत्वस्य, तस्मादेव शब्दत्वादन्यत्वासम्भवात् । भिन्नयोरेव द्वयोरन्य- त्वसम्भवात् । तेन द्वितीयान्यत्वं सिद्धयति । तथापि कथं प्रकृतसाध्यपर्यवसानमत्राह-स च पक्ष- निष्ठत्वरहित इति । मूलानुमानापेक्षया पक्षोऽत्र शब्दो ग्राह्यः । पक्षनिष्ठत्वरहितमपि द्वेधा विकल्प- यति-अनित्यत्वात्यन्ताभावेत्यादि । अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वम् । तद्व्यतिरिक्तो हि धों नित्यत्वं विना घटत्वपटत्वगगनत्वादिकः सर्वोऽपि । द्वितीयविकल्पमाह-अनित्यत्वात्यन्ताभावो चेति । नित्यत्वं वेत्यर्थः । तत्राद्यस्य निरासाय द्वितीयविशेषणसाफल्यमाह-आद्यव्यावृत्यर्थमि- त्यादि । तथा च द्वितीयविशेषणेन घटत्वाकाशत्वादिसर्वधर्माणां निषिद्धत्वेन अवशिष्टं धर्मद्वयमेव स्यात् । तदेव चाह-शब्दत्वमिति । शब्दत्वं वा अनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं वा । आद्या- न्यत्वसिद्धौ असंभवं ब्रूतेन हि शब्दत्वमित्यादि । पक्षे द्वितीयान्यत्वसिद्धौ एतच्छब्दानित्यत्व- सिद्धिमाह-तेन शब्दनिष्ठत्वेत्यादि । शब्दनिष्ठत्वरहितो योऽनित्यत्वात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तस्मादन्यत्वं पक्षे शब्दत्वे सिध्यति । अयमाशयः-यद्यपि पक्षिते शब्दत्वे नित्यत्वान्यत्वे साध्यमाने सिद्धसाधनता स्यात् , तथापि शब्दनिष्ठत्वरहितं यन्नित्यत्वं तस्मादन्यत्वं शब्दत्वस्य तदेव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यादित्येतच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः । अत्र च शब्दत्वान्यत्वधर्ममुपादाय घटपटाकाशादौ तद्धर्मपु घटत्वादिपु साध्यप्रसिद्धिर्द्रष्टव्या । एवं शब्देऽपि साध्यप्रसिद्धिज्ञेया । यतो धर्मवर्मिणो- वैशेपिकादिमते भिन्नत्वेन शब्दत्वान्यत्वधर्मः शब्देऽपि सिद्ध एवेति परमार्थः ॥ १॥ इति पक्षनिष्ठधर्मपक्षीकरणप्रवृत्ता महाविद्या न्यदर्शि । अथ सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- १ आरेऽन्यत्वं इति ज पुस्तकपाठः । २'शब्दान्य' इति ग पुस्तकपाठः । ३ भादर्भ पुस्तके त्रुटितोऽयमंशः।

·७२ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुनं १ घटत्वं घटत्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानित्यनिष्ठान्यत् मेयत्वात् घटवदित्यादयः॥१॥ १ (आनं०)-घटत्वव्यतिरिक्तेति । घटत्वन्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितश्च घटत्वं वा, शब्देतरानित्यवृत्तिरहितो वा । आद्यान्यत्वं व्याहतं, द्वितीयस्तु अनित्यनिष्ठत्वविशेषणः सिध्य- अनित्यत्वं शब्दे गमयेदिति भावः । आदिपदेन घटरूपं स्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितानि- त्यनिष्ठान्यत् मेयत्वावटवदित्यादिसंग्रहः । (भुवन०) अथ सपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्याभेदा यया-घटत्वं घटत्व- व्यतिरिक्तेत्यादि । शब्दादितरे च ते अनित्याश्च शब्देतरानित्याः । तेषु निष्ठाः पटत्वस्तम्भवादयः । घटत्वव्यतिरिक्ताश्च ते शब्देतरानित्यनिष्ठाश्च । तेषां भावः तत्त्वम् । तेन रहितः। अनित्ये पटादौ निष्ठा येषां ते तया। घटत्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितश्चासौ अनित्यनिष्ठश्च ।ततोऽन्यत् घटत्वमित्य- र्थः । घटत्वमन्यदित्युक्ते ज्ञानादेरन्यदिति सिद्धसाधनम् । अत उक्तं-अनित्यनिष्ठान्यदिति । एवमपि पटत्वान्यत्वादिना अर्थान्तरत्वम् । अत उपात्तं-शब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितेति । शब्देतरानित्यनि- टत्वरहितानित्यनिष्टान्यदित्युक्ते च अप्रसिद्धविशेषणत्वम् । शब्दानित्यत्वसिद्धेः प्रागेवरूपसाध्या. सिद्धेः । अतो घटत्वन्यतिरिक्तेति पदग्रहणम् । इति व्यावृत्तिचिन्ता । अत्राद्यविशेषणेन घटत्वव्य- तिरिक्तेत्यस्य शब्देतरेत्यस्य च भणनाद्, घटत्वं शब्दत्वधर्माश्च मुक्त्वा अन्ये अनित्यपदार्थधर्माः सर्वे- ऽपि निषिद्धाः, अनित्यनिष्ठेति द्वितीयविशेपणेन च नित्यधर्मा अपि । इति विशेषणद्वयेन घटत्वशब्द- निष्ठव्यतिरिक्तनित्यानित्यनिष्टसर्वधर्मनिषेधे सति द्विधा धर्मा अवशिष्यन्ते घटत्वं वा शब्दमात्र- निष्ठाः शब्दत्वादयो वा । तत्र घटत्वं घटत्वादन्यदिति न संभवति । तस्माच्छन्दमात्रनिष्ठाच्छन्द- वादेर्घटत्वमन्यदिति सिध्यति । शब्दत्वादेश्वानित्यनिष्ठेतिद्वितीयविशेषणविशिष्टत्वं तदैव स्यात्, यद्यनित्यः शब्दः स्यादितिशब्दानित्यत्वसिद्धिरिति । इह च पक्षघटत्वान्यत्वमादाय घटादौ सर्वत्र साध्यप्रसिद्धिरन्वेपणीया । घटवदित्यादयः इत्यत्रादिपदेन १ 'घटरूपं स्वव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनि- ठत्वरहितानित्यान्यत् मेयत्वाद्धटवत् ' २ 'घटगन्धो घटगन्धव्यतिरिक्तशब्देतरानित्यनिष्ठत्वरहिता- नित्यनिष्ठान्यत् ज्ञेयत्वाद्धटवत् । इत्यादिसवहः ॥ १॥ इति सपक्षनिष्टधर्मपक्षीकरणप्रवृत्ता महाविद्या न्यरूपि । अथ विपक्षनिष्ठं धर्म पक्षीकृत्य प्रवर्तमाना महाविद्याभेदा यथा- १ आकाशगतमेकत्वं आकाशगतैकत्वव्यतिरिक्तनित्यनिष्ठत्वरहितत- च्छन्दतरानित्यनिष्ठत्वेरहितधर्मान्यत्, मेयत्वात् घटवदिति ॥१॥ १ (आनं०)-आकाशगतैकत्वव्यतिरिक्ते सति नित्यनिष्टत्वरहितश्चासावेतच्छब्देतरानित्य- निष्टत्वरहितश्च धर्मस्तस्मादन्यदित्यर्थः। आकाशगतमेकत्वमन्यदित्युक्ते गगनान्यदिति सिद्धमत उक्तम्- धर्मान्यदिति । घटलव्यावृत्त्यर्थमनित्यनिष्ठत्वरहितमहणम् । सुखादिव्यावृत्त्यर्थं नित्यनिष्ठत्वरहित- ग्रहणम् । अत्र कचिदनित्यत्वसिद्धिनिवारणाय-एतच्छन्देतरेति । अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहारार्थ. १ 'निष्ठत्वधर्मा' इति ज पुस्तयपाठ ।

·प०१ महाविद्यापिडम्यनम् । माकाशगतेस्त्यव्यतिरितिपणम् । एस्त्यस्य न्यान्यन्यायोगादेतच्छन्दमाननिष्मानित्यनिष्टन्यरहि- तात् मन्यत्यमेतदनिन्यं गमयेदिति भानः । (भुपन०)-इदानी विपक्षनिष्ठं धर्म पनीछत्य प्रवर्तमानमदापियामेंदा यथा-मामाग- तमेकत्वमाकाशगतैकत्यव्यतिरिक्तनित्यनिष्टत्वरहितैतन्उन्देतरानित्यनिष्ठत्वरहितधर्मान्यदिति । आकाशगतं यदेवत्वं एकत्यसंख्यावत्त्वं, तयतिरिसले सति ये नित्यनिष्ठाः सत्वरहितवासी, नन्छ- वादितरे येऽनित्यास्तन्निष्टत्वरहितश्च यो धर्मस्तम्मादन्यदिन्यर्थः । आकाशगनमेपत्यगन्यदिन्युग्द गगनान्यत्वेन मिद्धसाधनमत उक्तं धर्मान्यदिति । तया पोन्यमाने घटत्यान्यनान्नित्यम् , अतस्तव्यावृत्त्यर्थमेतन्उन्देतरानित्यनिष्टत्यरहितति पदमुपाददे । आत्मायन्यत्वयावृत्तये प नित्यनिष्ठत्वरहितेत्यङ्गीचमाणम् । एतावन्येन च प्रणिगद्यमाने उभयप्रसिद्धष्टान्तामावनाप्रमिद्धवि- शेपणत्वं योभूयते । अतस्तव्यरच्छेदार्थमाकाशगनैक पन्यतिरित्तेति पदं निदधे । इति व्यावृत्ति- चिन्ता ।। अन प्रयमविशेषणेन आकाशगतैकत्वं पिना मोऽपि निन्यामा निपिताः। द्वितीयविनर णेन पशब्दधर्मान् विना सर्वेऽप्यनित्यधर्मा निपिटाः । समाराशगतेक वन्यतिरिफनित्यनिष्मृत्यर हित: आकाशगवैकत्वं वा, अनित्यनिष्ठो वा । तगाद्यान्यत्वं पक्षे नोपसंहर्तु शस्यम् । मायानगरी- पचमाकाशगतैकत्वादन्यदिति व्याघातान् । द्वितीयस्तु या स्पान्, एतन्छन्दतगनियनिशे या, एतन्छन्दमाननिष्ठो या । प्राच्यस्तु एतन्छब्देतगनित्यनिष्ठन्यरहितविद्वितीयविशेषगेन निरस्तः । एतच्छन्दमाननिष्ठात्तु नित्यनिष्ठत्वरहितेत्याचविगेपणागविशिष्टादेतचन्दत्वादेः पश्स्यान्यत्वं नदेय स्यात्, यद्यनित्य एवच्छन्दः स्यादित्येतच्छदानित्यत्वसिद्धिरिति भावः । माकाग RT न्यत्वधर्मेण च मत्र गदपदाफामादौ तद्धर्मेषु च साध्यानुगमो द्रष्टव्यः ॥ १॥ इति विपक्षनिष्ठधर्मपक्षीपरणप्रयत्तमहावित प्रादनि । सबने पादिपचिता अपि महा- विशान्यरुप्यन्तंति महाविद्याप्रयोगवतन्यता समा । महाविद्यासमुद्रस्य मण्टनाग्मण्डलस्य च । मम नूतनमार्गऽपि न च मिशिदगोचरः ॥३॥ (मान०) महाविद्याया आरमनध सपिश्यायमन्येभ्योऽनियमाद-महाविधासमुद्र. स्येति ॥१॥ (गुगन०)-अधात्मनः माविषयमन्येन्योऽनिगयोरेनाभिाग्यनि-पापियाममुद्रस्ये- स्पादि। महावितोत्यापनपत्तग्य पादीन्दम्य नानमा, नीनमहासिदिनपिन रिधि महाविमानादिकमगोयगेऽपिलर नि मंटपटना । नम तिमिटिग्य । महाविद्या. ममुद्रस्येति । पारयुगामियानामिनानानुमानगिरानाप नगनुहार । या मारे ग्लगनदिक सीमायने मपा महाविधाप्पापापनाशिनादिर महागि मामगि प्राप्यो यः । IIT महाविधानिार माग, नागोपादनानि न भरिसी- मागमपि पारिन घTRIT १.माता ·७४ आनन्दपूर्ण-भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं त्याशङ्कयाह-खण्डनेति । मम पुनः किंविशिष्टस्य । महाविद्याप्रयोगाणां यन् सण्डनं तत्र आस- ण्डलस्य शकस्य । यथा शको वत्रेण दुर्द्धरभूवरप्रकरखण्डनरण्डितस्तया अहमपि स्वशक्तिव्यक्तिप्रयु- क्तयुत्तयुक्तिपतया महाविद्याप्रयोगखण्डनपण्डितिमप्रचण्ड एवेत्यर्थः । आद्यविशेषणेन सर्वमहा- विद्याव्यवस्थापनविपये स्वस्य परमं कौशल्यमाविश्वके । द्वितीयविशेषणेन तु तत्प्रयोगसण्डनापाण्डित्य- मिति परमार्थः ॥ ३॥ महाविद्यादूपणे प्रवृत्तस्य तयाख्यानमैसंगतमिति चेत् । न । महाविद्या- वादिना किं सभ्यविदितार्थप्रतिवादिदुरधिगममहाविद्याप्रयोगानन्तरं अज्ञानेन प्रतिवादिनं निगृह्यात्मनो विजयो भावनीयः, किं वा प्रतिवादिविदितार्थमहावि- द्यापणाऽप्रतिभया प्रतिवादिनं निगृह्यात्मनो विजयो भावनीयः। नाद्यः यतः। इति गूढमहाविद्याव्याख्या कौतूहलच्छलात् । दूरे निरस्तमस्माभिरज्ञानं प्रतिवादिनः ॥४॥ (आनं०)-" उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः ।" इति प्रतिज्ञाविरोध शङ्कते- महाविद्यादूपणेति । महाविद्यावादिना प्रतिपादिन्युद्भाव्यमानमज्ञाननिप्रहं सण्डयितुं महाविद्या- व्याख्यानमसंगतमिति मत्वा परिहरति-नेति । (भुवन०)-अथ ' उन्मीलन्ति महाविद्यादोपकैरवकोरकाः' इति प्रतिज्ञाविरोधं महावि- द्याव्याख्यातुः शङ्कते-महाविद्यादूपणेति । महाविद्यावादिना प्रतिवादिन्युद्भाव्यमानमज्ञाननिग्रहं सण्डयितुं महाविद्याव्याख्यानं सगतमिति मत्वा विकल्पद्वयेन परिहरति-महाविद्यावादिनेत्यादि। महाविद्यावादिना पूर्वपक्षत्रादिना वैशेपिकादिना किं सभ्यविदितार्था ज्ञाताथीः प्रतिवादिभिश्च दुर- धिगमा दुर्जेया या महाविद्यास्तासां प्रयोगानन्तरमज्ञानेन महाविद्याया अपरिज्ञानेन प्रतिवादिनं निगृह्यात्मनो विजयो भाव्यः । द्वितीयविकल्पमाह-किं वेत्यादि । किं वा प्रतिवादिना विदितार्थी ज्ञातार्था या महाविद्यास्तासां यहूपगं तदप्रतिभया प्रतिवादिन एव तदुत्पादनाशत्त्या प्रतिवादिनं निगृह्य स्वस्य विजयो भाव्यः । तत्र प्रथमविकल्पमुत्थापयति-नाद्य इति । अत्र हेतुमभिधत्ते-यत इत्यादि । यतः कारणादित्येवं प्रकारेण गृढमहाविद्याव्याख्यां कुर्वद्धिः मस्माभिः प्रतिवादिनो महाविद्याविषयमज्ञानं दूरे निरस्तमित्यर्थः ॥ ४ ॥ यदा सम्यक्साघनापरिस्फूतौ सौगतादीन् प्रति महाविद्याः प्रयोक्तव्याः, सम्यग्दूपणापरिस्फूर्ती जात्यादिवत् , इति तयाख्यानं नानुपयोगि । यदाहुः शिवादित्यमिश्राः- पक्षतद्भिन्नवृत्तित्वरहितत्यानुरञ्जितः । धर्मः साध्यवतः साध्यो मेयत्वात्प्रतिभाक्षये ॥” इति । नमनुपपत्रमिति इति ग पुस्तकपाठः। २ 'दृरणेऽप्रति' इति घ पुस्तकपाठः । ३ यतः एवम् इति इति घ पुस्तपाठः । ४ महाविवापि प्रयोक्तव्या । स इति थ पुस्तापाठः। " ·प०१ महाविद्याविडम्बनम् । द्वितीयं तु पक्षं महाविद्यागोचरसुगमदूषणव्युत्पादनेन निराकरिष्यामः ॥ इति श्रीहरकिङ्करन्यायाचार्यपरमपण्डितभट्टवादीन्द्रविरचिते महाविद्या- विडम्बने दूष्यविवेको नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ १ ॥ (आनं० )-अप्रतिमानिग्रहमात्मनः परिहर्तुं महाविद्या ज्ञातव्या । अतोऽपि तद्वयाख्यानमु- पयुक्तमित्याह-यद्वति । पक्षे साध्यवतो धर्मिणो धर्मः केवलान्वयी व्यापकः साध्यः । पक्षे च तद्भिन्ने तदन्यस्मिंश्च वृत्तित्वरहितेन अनुरक्षितः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्त इत्यर्थः । इति महाविद्याविडम्वनव्यारयाने श्रीमदानन्दपूर्णविरचिते प्रथमः परिच्छेदः । (भुवन०)-अज्ञाननिग्रहमात्मनः परिहर्तुं महाविद्या ज्ञातव्या । अतोऽपि तव्याख्यानमुपयु- क्तमित्याह-यद्वेति । यद्वा वादिनः सम्यक् साधनापरिस्फूतौं सम्यक स्वपक्षसाधनानुत्पत्तौ महा- विद्यापि प्रयोक्तव्या । अत्राथें दृष्टान्तमाचष्टे-सम्यग्दूपणेत्यादि । अयं भावः । यथा सम्यग दूपणापरिस्फुरणे जात्यादिः, आदि शब्दाच्छलादिः प्रयुज्यते । अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवदि- त्यादावनुमाने सम्यक् हेत्वाभासादिदूपणाप्रतिभाने यदि अनित्यघटसाधर्म्यात् कृतकत्वात् अनित्यः शब्दः स्यात्तर्हि नित्याकागसाधात् अमूर्त्तत्वान्नित्योऽपि किं न स्यादिति साधर्म्यसमादिजातिः प्रतिवादिना यथा प्रयुज्यते, तद्वद्वौद्धादीन् प्रति महाविद्यापि प्रयोज्येति तद्व्याख्यानमुपयुक्तमेवेति । अत्राथें शिवादित्यमिश्रोक्तमवतारयति-यदाहुरित्यादि । पक्षः प्रकृतः शब्दादिः । तद्भिन्नाः शब्देतरे नित्यानित्यपदार्थाः । तयोर्ये वर्तन्ते धर्मास्तेषु तद्वृत्तित्वं धर्मः, तेन यद्रहितत्वं तेनानुरक्षितो मिश्रितः स्वस्वेतरवृत्तित्वानाक्रान्त इत्यर्थः । साध्यवतो धर्मिणोऽनित्यस्य धर्मो मेयत्वादिहेतुव्यापकः साध्यः साधनीयः । पक्षे इति शेपः । अनि- त्यनिष्टसाध्य इति भावः । केन हेतुना साध्यः इत्याह–मेयत्वात् । मानविषयो मेयः, तत्त्वात् । मेयत्लादित्युपलक्षणम् । तेन सत्त्वज्ञेयत्ववाच्यत्वादयोऽपि हेतवो ग्राह्याः । ननु किं वादिना सर्वदा महाविद्या प्रयोक्तव्या, यद्वा प्रतिवादिनः प्रतिभाक्षये कर्तव्ये, स्वस्य प्रतिभाक्षये जाते वेत्याशङ्कय, द्वितीयं द्विधाप्यङ्गीकरोति-प्रतिभाक्षये इति । आये पक्षे प्रतिवादिनः प्रतिभाक्षये कर्तव्ये इति व्याख्येयम् । द्वितीये वादिनः प्रतिभाक्षये जाते सतीति । इयं च कारिका महाविद्यामन्थान्तर- स्थिता, अत्र मन्थे " अयं शब्दः स्वस्वेतरे" त्यादि प्रथममहाविद्यार्थससहप्रतिपादिकावगन्तव्या । द्वितीयं तु पक्षमित्यादि । महाविद्यार्थवेदिनोऽपि प्रतिवादिनस्तएपणाप्रतिभानरूपं द्वितीयं पक्षम् । महाविद्यागोचरसुगमदूपणव्युत्पादनेनेति । केवलान्वयिभञ्जनासिद्धत्वाद्यद्भावनरूपेणा- तनपरिच्छेदयोनिराकरिष्याम इत्यर्थः । इति श्रीजिनशासन-गगनाङ्गगनभोमणिपड्दर्शनीरहत्याभिनशिरोमणि मुविहिताचार्य. चक्रचूडामणि-श्रीतपागच्छदारहारभट्टारक-प्रभुत्रोसोममुन्दरसूरिशि यश्रीभुवन- मुन्दरसूरिविरचितायां महाविद्याविडम्बनत्तो व्यारयानदीपिकाया दूप्यविवेकव्यारयानो नाम प्रथमः परिच्छेदः समाप्तः ॥ १'नेन आश्रयिष्यामः इति ग पुस्तकपाठ.। २ 'इप्पविरासो नाम इति घ पुस्तकपाटः।

·अथ द्वितीयः परिच्छेदः। अथ सर्वजगन्नाथं प्रणम्य करुणानिधिम् । केवलान्वयिभनार्थमर्थये पार्वतीपतिम् ॥ १॥ द्वितीयपरिच्छेदः । (भुवन०) अथ द्वितीयपरिच्छेदव्याख्या प्रक्रम्यते । “ आदायन्ते मध्ये च कल्पितमङ्गलानि शास्त्राणि प्रयन्ते " इति न्यायात् मध्यमङ्गरमाचरन्नाचष्टे-अथ सर्वजगन्नाथमित्यादि । १ ।। केवलान्वयिहेतुविशेपो महाविद्या इत्युक्तम् । तन्न । केवलान्वयिहेतोरेव निर्वतुमशक्यत्वात् । तथाहि, किं केवलान्वयित्वाधारो हेतुः केवलान्वयी, किंवा केवलान्वयित्वाधारव्याप्यः । नाद्यः । परमाणुः प्रत्यक्षः द्रव्यत्वात् घट- वदिति, आकाशं अभिधेयं नित्यत्वात् गोत्ववदित्यादीनामसंग्रह सद्गात् । नापि द्वितीयः । केवलान्वयित्वस्याद्याप्यनिरुक्तेः । किं सकलवस्तुनिष्ठत्वं केव- लान्वयित्वं, उत अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः । आये दृपणमाह- " मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वे " इति । (भुवन०)-अथ महाविद्यालक्षणस्मारणपूर्व तहक्षगसण्डनमेव प्रक्रमते-केवलान्वयी- त्यादि । निक्तमिति । निश्चयेन वक्तं निर्वतम् । फेवलान्वयिहेतोनिरुक्तरेव कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः। फैलान्वयिभट्लाय द्वेधा विकल्पयति-केवलान्वयित्वाधारो हेतुरिति । केवलान्वयिहेती फेवला. न्वयित्न नाम धर्मोऽस्ति, तस्याधारो हेतु किं केवलान्वयी, किं वा केवलान्वयित्वाधारव्याप्यः । केवलान्वयित्वाधारो महाविद्यादिसाध्यम् । यतो यया केवलान्धयिहेतौ केवलान्वयित्वं धर्मस्तथा केवलान्वयिनि महाविद्यादिसाध्येऽपि केवलान्वयित्व वमोऽस्त्येव । अत केवलान्वयित्वाधारोऽत्र महाविद्यादिसाध्यमेव । तेन व्याप्य प्रमेयत्वादिहेतु , स वा केवलान्वयीत्यर्थ । तपाद्य विघटयति- नाय इति । परमाणुः प्रत्यक्ष इति । अन परमाणुरित्युपलक्षणादन्ये चर्मचक्षुषामदृश्या व्योमा. त्मादयोऽपि पक्षतुल्यत्वेन ग्राह्याः । यथा व्योम प्रत्यक्ष द्रव्यत्वाद्धटवदित्यादि, इति तेपा पक्षतुल्य- लेन न य॑भिचाराशङ्कापि चिन्तनीया । अत्र च यद् द्रव्यं तत्प्रत्यक्षमिति व्याप्तिसद्भावेऽपि रूपर- सादिगुणेषु द्रव्यत्वाभावेन सपझैकदेशनृत्तित्वाद् द्रव्यत्वस्य येवलान्वयित्वाधारत्वम् । यत. सकलव- स्तुनिष्ठस्यैव धर्मस्य त्वया केवलान्वयित्वमभीप्सामासे । तच्च द्रव्यत्वस्य रूपादिसपक्षावृत्तित्वेन नास्ति । १ श्रीमदान दपूर्णविरांचता टीश प्रथमपरिच्छेदान्तेवोपरब्धा । द्वितीयवृतीयपरिच्छदयोष्टीका नोप सन्थेति मात्र प्रकाशिता । २ महाविया इत्युक्त । नासौ मुक्त इति घ पुस्तकपाट । ३ आये पक्षे दुप इति ज पुस्तक पाठ ।

·५०२ महाविद्याविडम्बनम् । ७७ अतो द्रव्यत्वादावुक्तरूपकेवलान्वयित्वस्यासंभव इत्यर्थः । एवमाकाशमभिधेयमित्यत्र नित्यत्वस्या- स्मादौ सपक्षे वर्तनेऽपि घटपटादावनित्ये ह्यवर्तमानत्वेन नित्यत्वस्य सकलनिष्ठत्वलक्षणं केवलान्व- यित्वं नास्तीत्येतयोर्हेत्वोः केवलान्वयिप्वसंग्रहः प्रसज्येत । अयमाशयः। यदि सर्ववस्तुनिष्ठत्वं केव- लान्वयित्वं स्वीक्रियते, तदा अनयोर्द्रव्यत्वनित्यत्वरूपहेत्वोः सपकदेशवृत्तित्वेन केवलान्वयित्वेऽपि सर्ववस्तुनिष्ठत्वाभावेन केवलान्वयिहेतुष्वसंग्रहः स्यात् , केवलान्वयिहेतुपु च संग्रहीतावेतौ हेतू इति । महाविद्यादीनां साध्यानां केवलान्वयित्वाधारत्वात्तद्वयाप्यस्य मेयत्वादेहेतोः केवलान्वयित्वमिति यो द्वितीयो विकल्पस्तमपि प्रत्याचप्टे-नापि द्वितीय इति । केवलान्वयित्वस्य अयाप्यनिरुक्तरिति । केवलान्वयित्वस्याद्यापि भवता निश्चितोक्तेरप्रतिपादनादित्यर्थः । अत एव केवलान्वयित्वं द्विधा विकल्पयन्नाह-किं सकलवस्तुनिष्ठत्वमित्यादि । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरह इति । प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावस्य यत्प्रतियोगित्वं तस्य विरहोऽभाव इति यावत् । प्रमेयत्वादीनां सर्वत्र वृत्तित्वेनात्यन्ताभावः कापि नास्तीति तद्रूपं वा केवलान्वयित्यम् । आद्यपक्षपणे प्राचीनाचार्यवच- नमुदाहरति- मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वेऽपि च स्वस्मिन्वृत्तिरवर्त्तनेन सहिता व्याघातसंत्रासिता । साध्याभाववदाश्रितत्वविरहो धूमादिलब्धस्थिति- ाप्तिः सा नहि केवलान्वयवता धर्मेण संगच्छते ॥ इति । हन्तेत्यामन्त्रणे । हन्त भोः केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वे मानं नास्ति । 'मानाधीनामेय- सिद्धिरिति वचनादन प्रकृतधर्मे मानाभावेन प्रकृतधर्मरूपमेयासिद्धिरित्यर्थः । शेषवृत्तव्याख्यानं तु परिपाट्या ग्रन्थकारः स्वयमेव करिष्यतीति । तथाहि-न तावत्प्रमेयत्वादीनांसकलवस्तुनिष्ठत्वे प्रत्यक्षं मानम् । सक- लवस्तुनिष्ठत्वगोचरस्य प्रत्यक्षस्य परं प्रत्यसिद्धेः। नाप्यनुमानम् । मेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठा इत्यादेरप्रसिद्धविशेपणत्वात् । सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादि- निष्ठमित्यादेश्वाश्रयोसिद्धेः । सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इत्यादेश्च दृष्टान्नाभा- वग्रस्तत्वात् । एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधारः प्रमेयत्वादित्या- देश्च साध्याविशिष्टत्वात् । एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तृनि प्रमेयत्वाधारः अ- भिधेयत्वादित्यादेश्च केवलान्वयित्वेन केवलान्वयिप्रामाण्ये विप्रतिपन्नं प्रत्यनु- पादेयत्वादिति। (भुवन०)-तत्र प्रत्यक्षं प्रमाणमुतानुमानं वेति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह--न तावदित्यादि। परं भाट्टादिकं प्रति सफलवस्तुविषयप्रत्यक्षाभावात् । तैः सर्वज्ञानङ्गीकारादिति । द्वितीयं दूपयति- नाप्यनुमानमित्यादि । प्रमेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठा इति साध्यम्, उत सकलवस्तुनिष्टत्वं प्रम- १'प्रमेय इति ज.घ. पुस्तक पाठः। २ 'यासिदत्वात् । स इति ज. घ. पुस्तक पाठः । ३ 'रमेय तिज घ पुस्तक पाठः।

·७८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं यत्वादिनिष्ठमिति, किंवा सफलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इति, किंवैतद्वटव्यतिरिक्तसकलवस्तूनि प्रमे- यत्वाधारः इति चतुर्धा विकल्प्य, प्रथमे दूपणमास्याति-प्रमेयत्वादय इति । अप्रसिद्धविशेपण- त्वादिति । एवंविधसाध्यस्य दृष्टान्ते काप्यप्रसिद्धत्वेन अप्रसिद्धविशेषणो नाम पक्षदोपः स्यादि- त्यर्थः । सकलवस्तुनिष्ठत्वस्याप्रामाणिकत्वादाश्रयासिद्धिर्द्वितीये स्यादित्युदीरयति-सकलवस्तुनिष्ठ- स्वमिति । अयमत्र मथितार्थः । सकलवस्तुनिष्ठत्वमिति धर्मी, प्रमेयत्वादिनिष्टमिति साध्यो धर्मः । अत्र च सकलवस्तुनिष्ठत्वरूपधर्मस्य धर्मिण एव सिद्धौ परमतेन प्रमाणाभावात् , यस्य कस्यापि हेतो- स्त्र प्रदीयमानस्याश्रयासिद्धत्वं स्यादेवेति । तृतीयः सर्वस्य पक्षतया दृष्टान्ताभावेन स्वसाध्यासाधक- पक्षमात्रवृत्तिरूपानध्यवसितदोपाक्रान्त इति भापते-सकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधार इति । प्रमेय- त्वस्याधारः प्रमेयत्वाधारः। सकलवस्तुशब्देन सर्वस्यापि पक्षमध्ये संगृहीतत्वेन अधिकवस्त्वन्तराभावा- दन स्फुटमेव दृष्टान्ताभावग्रस्तत्वम् । तथा च मेयत्वादिहेतोः स्वसाध्यासापकत्येन पक्षमात्रवृत्तित्वेन चानध्यवसितत्वमिति । तुर्ये विकल्पे मेयत्वं हेतुः अभिधेयत्वं वा । तत्र प्रथमं हेतुं निरस्यति । एतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । अत्र च पूर्वोक्तदोषपरिजिहीर्पया सकलवस्तुमध्यादेतद्धटो दृष्टान्तार्थ पृथकृतः । साध्याविशिष्टत्वादिति । साध्यान्न विशिष्टः साध्याविशिष्टः । यथा साध्यं सकलब- स्तूनां प्रमेयत्वाधारत्वादिकं विवादास्पदीभूतं, तथात्र मेयत्वादिति हेतुरपि साध्यरूपत्वेन विवादास्प- दीभूत एव । तेन साध्याविशिष्टत्वं नामात्र हेतोदोंपो भवत्येवेति । अथ द्वितीयं हेतुं निराचष्टे- एतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । अत्र मेयत्वादिति हेतुस्थानेऽभिधेयत्वादिति हेतुरुक्तः । तथा च न साध्या विशिष्टत्वं, तस्मिन्नेव साध्ये तस्यैव हेतोस्तथात्वात् । अत्र च तथाऽभावात् । अतो दूपणान्तरमत्राह- अभिधेयत्वादित्यादि । फेवलान्वयिहेतोः प्रामाण्यं विप्रतिपन्नं, प्रतिवादिनं प्रत्यननीकार्यत्वादित्यर्थः । किश्च एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुशब्देन किं यावन्तो भवता प्रत्यक्षानु- मानाभ्यामधिगतास्तावन्तो विवक्षिताः, किंवा यावन्तो भवता अन्यैश्च प्रत्य- क्षानुमानाभ्यां ज्ञाताः ज्ञायन्ते ज्ञास्यन्ते च तावन्तः । नाद्यः । प्रत्यक्षानुमा- नाभ्यां यावन्तो भवताधिगतास्तावन्माननिष्ठत्वसिद्धावपि सकलवस्तुनिष्ठत्वा- सिडेः । नापि द्वितीयः । भवद्धिगतवस्तुव्यतिरिक्तवस्तूनां भवदनधिगतत्वेन हेतोरप्रमिताश्रयत्वादिति । (भुवन०)-दूषणान्तरं भाषते--किं चेत्यादि । किं चेति दूपणान्तराभ्युच्चये । ताव- न्मात्रनिष्ठत्वसिद्धावपीति । प्रमेयत्वादीनामिति शेषः । अप्रमिताश्रयत्वादिति । अप्रमितोऽज्ञातः आश्रयोऽन्याधिगतवस्तुरूपो यस्य स तथा, तद्भावस्तत्त्वं तस्मात् । भवदधिगतवस्तुव्यतिरिक्तवस्तूनां परैतित्वेऽपि भवदज्ञातत्वेन भवत्प्रयुक्त हेतोरपरिज्ञाताश्रयत्वं स्यादिति भावः । अस्तु वा एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वं मेयत्वादीनामेतस्मादनु- मानात् । सकलवस्तुनिष्ठत्वापरपर्यायं केवलान्वयित्वं तु कुतः प्रमेयत्वादीनां सिद्धम् ।

·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । ७९ (भुवन०)ममाप्रमितत्वेऽप्यन्येषां प्रमातॄणां प्रमितत्वादाश्रयत्वोपपत्तेर्न हेतोराश्रया- सिद्धत्वमिति परोक्तं चेतसि निधायाठीकुर्वन्नप्याह-अस्तु वैतद्धटव्यतिरिक्तेत्यादि । एतस्माद- नुमानादिति । एतद्बटव्यतिरिक्तसकलवस्तूनि प्रमेयत्वाधारः अभिधेयत्वादित्यतः । सकलवस्तुनिष्ठ- त्वेत्यादि । सकलवस्तुनिष्ठत्वाख्यं केवलान्वयित्वं तु कुत: प्रमाणाटप्रमेयत्वादीनां सिध्यति । अय. मर्थः । एतद्धटव्यतिरिक्तसरुलवस्तूनामेतदनुमानात्ममेयत्वमस्तु । तथापि केवलान्वयित्वं प्रमेयत्वा. दीनां न सिध्यति । एतद्धटस्य पक्षाद्वहिप्कृतत्वेन प्रमेयत्वादीनामेतद्वनिष्ठत्वस्यैवासिद्धेः सकलवस्तु- निष्ठत्वरूपवलान्वयित्वासिद्धिरिति । अथ एतद्धनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादीनां प्रत्यक्षसिद्धम् । एतद्धटव्यतिरिक्त- सकलवस्तुनिष्ठत्वं तु प्रकृतानुमानात् । तेन प्रमाणदयपर्यालोचनया प्रमेयत्वा- दीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिरिति पे, तन्न । प्रमाणद्वयपर्यालोचनया प्रमेय- स्वादीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिरिति कोऽर्थः । किं प्रत्यक्षपर्यालोचनया सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिः, अनुमानपर्यालोचनया च सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धि- रित्यर्थः, किंवा मिलितप्रत्यक्षानुमानपर्यालोचनया सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धि- रित्यर्थः । किंवा प्रत्यक्षतः एतद्धनिष्ठत्वसिद्धिः, प्रमेयत्वादीनामनुमानतश्चैत- द्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिः, तेन प्रत्यक्षानुमानावगतैतद्धटनिष्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसलवस्तुनिष्ठत्वात्सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादीनाम- नुमीयते इत्यर्थो विवक्षितः । नाद्यः। प्रत्यक्षस्यैतद्धटमात्रनिष्ठत्वग्राहकत्वात् । अनुमानस्य चैतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुमाननिष्ठत्वग्राहकत्वाचेति । नापि द्वितीयः । प्रत्यक्षानुमानयोर्मिलितयोः सकलवस्तुनिष्ठत्वप्रमाजनकत्वस्य नि- प्रमाणकत्वादिति । नापि तृतीयः । प्रमेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठाः, एतद्धट- निष्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वादित्यादेरमसिहविशेषण- त्वात् । एतद्धनिष्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वमेव सकल- वस्तुनिष्ठत्वम् , तच प्रकृतप्रमाणद्वयावसितमिति नाप्रसिद्धविशेषणतेति चेत् । न । प्रमेयत्वाद्यः सकलवस्तुनिष्ठाः सकलवस्तुनिष्ठत्वादित्यादेः साध्यावि- शिष्टत्वात् । (भुवन०)-प्रत्यक्षानुमानयोः प्रत्येकं सकलवस्तुनिष्ठत्वसाधकत्वाभावेऽपि सम्भूय तत्साध- कत्वं भविष्यतीत्याशङ्कते-अथैतद्धटनिष्ठत्वमित्यादि । वक्ष्यमाणविकल्पासहतया परोक्तं परिहरति- तन्नेति । परोक्तस्यार्थ पक्षनैवं विधाय पृच्छति । प्रमाणयेति । 'किं प्रत्यक्षेत्यादिः 'सिद्धि- रित्यर्थः इति पर्यन्तः प्रथमो विकल्पः । केवलेन प्रत्यक्षेणापि सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिः, अनु- १ "द्वयस्य पइति घ पुस्तक पाठः ।

·श्रीभुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं मानेनापि च फेवलेन सकलमस्तुनिष्ठससिद्धिः प्रमेयत्नादीनामित्यर्थः । 'किं या मिलिने 'त्यादिः 'सिद्धिरित्यर्थः । इत्यन्तो द्वितीयो विकल्पः । फेचिद् घटपटादयो भावाः प्रत्यक्षेण केचिच मन्द- रादयोऽनुमानेन शायन्ते इति मिलितप्रत्यक्षानुमानाभ्यां प्रमेयत्वादीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धि रिति भावः । 'किं वा प्रत्यक्षत' इत्यादिः 'सिद्धिरिति । प्रान्तस्तृतीयो विकल्पः । तृतीयविक- स्पस्य पर्यवसितार्थमाह--तेन प्रत्यक्षानुमानेति । तेन कारणेन प्रत्यक्षानुमानाभ्यामवगतं यदेतद्धट- निष्टत्वे सत्येतद्बटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वं, तस्मादत्रैतद्धटनिष्टत्वे सत्येतद्बटव्यतिरिक्तसकलास्तु- निष्ठत्वमिति सप्तम्या खण्टितत्वेऽपि विरक्षितार्थप्रतिपादकत्वादसण्डं पदं ज्ञेयम्-तेन कर्म- धारयोपपत्तिरेवेति । अथाचं पक्षं प्रतिक्षिपति-नाद्य इत्यादि । अयं भावः । आये विकल्पे प्रत्य- क्षेणाप्यनुमानेनापि च सकलवस्तुनिष्ठत्वसिद्धिर्विवक्षिता । अत्र च प्रत्यक्षस्यैतद्बटनिष्टत्वस्यानुमानस्य तदन्यसर्वनस्तुनिष्ठत्वस्य च ग्राहकत्वं विवक्षितमिति प्रथमविकल्पस्य व्यक्त एव निरासः । द्वितीयं निरस्यति-नापीति । मिलिते प्रत्यक्षानुमाने प्रमेयत्वादीनां सकलवस्तुनिष्ठत्वप्रमाजनके इत्यादेः साध्यस्य तथाविधहेतोरसम्भवेन निष्प्रमाणक्त्वमित्यर्थः । तृतीयेऽपि किमेतद्बटनिष्ठत्वे सत्येतद्धट- व्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वं हेतुः, किं वा सकलवस्तुनिष्ठत्वमात्रमिति द्विधा विकल्प्याद्यं दूपयन्नाइ- नापि तृतीय इति । अप्रसिद्धविशेषणत्वादिति । अत्र सफलवस्तुनिष्ठत्वस्य साध्यस्य दृष्टान्ते काप्यप्रसिद्धत्वेन पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वमित्यर्थः । अथ साध्यस्य प्रमाणतोऽप्रसिद्धत्वेऽप्रसिद्ध विशे- पणत्वमित्यर्थः । अथ साध्यस्य प्रमाणतोऽप्रसिद्धत्वेन पक्षस्याप्रसिद्धविशेषणत्वं, अन पुनःप्रमाणप्रसिद्धं साध्यमिति नोक्तो दोप इत्याशङ्कते-एतद्वटनिष्ठत्वे सत्येतद्धटेत्यादि । एतद्धनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादीनां प्रत्यक्षेणावगतम्, तद्भिन्नसकलवस्तुनिष्ठत्वं चानुमानेन । एतद्धटैतदन्यसफलवस्तुनिष्ठत्वमेव च सक- लवस्तुनिष्ठत्वमुच्यते । तच्च सकलवस्तुनिष्ठत्वं प्रकृतप्रमाणद्वयं प्रत्यक्षानुमानद्वयलक्षणं तेनावसितं ज्ञातमित्यर्थः । तथा च सकलवस्तुनिष्ठत्वस्य साध्यस्य प्रमाणप्रसिद्धत्वेन नाप्रसिद्धविशेपणतेति भावः । द्वितीयविकल्पदूपणमुखेनैव अप्रसिद्धविशेषणत्वपरिहाराशङ्कामपाकुरुते-नेति । प्रमेयत्वादय इति । अन सकलवस्तुनिष्ठत्वमिति साध्यम् । हेतुरपि सफलवस्तुनिष्टत्वादित्येवेति साम्यतुल्यत्वेन साध्या- विशिष्टो हेतुः । यादृशं साध्यं तादृश एव हेतुरित्यर्थः । अय भावः । प्रमाणद्वयावसितं साध्य- मित्युक्तं, तत्र च प्रमेयत्वादयः सकलवस्तुनिष्ठा इत्याद्यनुमानं साध्याविशिष्टत्वादिदोपप्रस्तमिति प्रमाणद्वयावसितताभावादप्रसिद्धविशेपणतैवेति । किश्च एतद्धटनिष्ठत्वे प्रत्यक्षावगतेऽपि एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनि- ठत्वे चानुमानावगतेऽपि, एतद्धटनिष्ठत्वे सति एतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनि. छत्वे मानाभावस्य तद्वस्थत्वादिति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः केवलान्वयित्वमितिदितीयपक्षेऽपि- मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वे" इत्येतदेवोत्तरम् । प्रमेयत्वादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहगोचर- प्रत्यक्षस्य अस्मान्मत्यसिद्धत्वात् । १. सिद्धत्वादिति । इति घ पुस्तक पाठ !

·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । (भुवन०)-तृतीयविकल्पस्य प्रथमविकल्पे हेतोरसिद्धिश्चेत्याह-कि चेत्यादि । अयमा- शयः । एतद्धटनिष्ठत्वं प्रमेयत्वादीनां प्रत्यक्षेण ज्ञातम् । सदन्यत्सकलवस्तुनिष्ठत्वं चानुमानेन । तथापि प्रमेयत्वाद्यः सकलवस्तुनिष्ठा एतद्भुटनिष्ठत्वे सत्येतद्धटव्यतिरिक्तसकलवस्तुनिष्ठत्वादित्यादौ एतद्धनिष्ठेत्यादिहेतुपरिच्छेदकस्यैकस्य प्रमाणस्थाभावेन मानाभावस्तदवस्थ एवेत्यर्थः । अथ केवलान्वयित्वस्य द्वितीयं विकल्पं निराचिकीपुराह-अत्यन्ताभावेत्यादि। अत्यन्ता- भावस्य प्रतियोगी तन्निरूपकः । अभावनिरूपकः प्रतियोगीति तलक्षणात् । तस्य भावस्तत्त्वं, तस्य विरहोऽभावः । प्रमेयत्वादीनां सर्ववृत्तित्वेन अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं नास्तीति तदभाव एव केवलान्वयित्वमिति द्वितीयः पक्षः, तत्रापि प्रत्यक्षं मानमुतानुमानमिति पूर्ववद्विकल्प्य, तत्र प्रत्यक्ष- प्रमाणप्रतिक्षेपं कुरुते-प्रमेयत्वादीत्यादि। अत्रादिपदेनाभिधेयत्वादिग्रहः । प्रमेयत्वादिनिष्ठं च तद- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं च, तस्य विरहः, स एव गोचरो विपयो यस्य प्रत्यक्षस्य तत्तथा । एवंविध- प्रत्यक्षस्यास्मान्प्रत्यसिद्धत्वात् । अयमर्थः । प्रमेयत्वादयोऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितास्तदैव भवन्ति यदि प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावः कापि न भवेत् । तथा च प्रमेयत्वादयः सर्वत्र सन्ति । एवंविधस्य प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहगोचरप्रत्यक्षस्यास्मान् प्रतिवादिनः प्रत्यसिद्धत्वमिति । प्रमेयत्वादयः अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहिता इत्यादेः पूर्ववप्रसिद्धवि- शेपणत्वादिना निरस्तत्वात् । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कुतश्चियावृत्तं मेयत्वा- दित्यादेश्च भवद्भिमतकेवलान्वयिधर्मपु भवन्मतेन अनैकान्तिकत्वादिति । भ. वदभिमतकेवलान्वयित्वविधुरात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादेव अत्यन्ताभावप्रति. योगित्वस्थ व्यावृत्तिसिद्धिमात्रेण अस्योपपन्नत्वेन अर्थान्तरताग्रस्तत्वाच । केव- लान्वयिनः परं प्रति अगमकत्वाच । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वव्यावृ. त्तम्, अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तप्रमेयत्वनिष्ठत्वरहितत्वात् , संप्रति- पन्नप्रमेयत्वानिष्ठवदित्यपि न । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वनिष्ठम् , अ- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तप्रमेयत्वव्यावृत्तत्वरहितत्वात् , संपतिपन्नममे- यत्वनिष्ठयत् इत्यादिना सत्प्रतिपक्षितत्वात् तदिरहेण सोपाधित्वाचेति । (भुवन०)-द्वितीये प्रमेयत्वादिकं पक्षीकृत्यानुमानं प्रयुज्यते, अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं या प्रथमं पराकरोति-प्रमेयत्वादय इत्यादि । अत्राप्यादिशब्देनाभिधेयत्वादिग्रहः । द्वितीय- पक्षं प्रतिक्षिपति-अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्यादि । अत्र यद्यन्मेयं तत्तत्कृतश्चियावृत्तमिति नियमो नास्ति । अत्र हेतुमाह-भवदभिमतेति । भवदभिमता ये फेवलान्वयिनो धर्माः प्रमेयत्व- वाच्यत्वादयः ते च भवन्मतेन मेयाः सन्ति, न कुतश्चियावृत्ता इति तेषु व्यभिचार इत्यर्थः । अत्रै- वानुमाने दोपान्तरमाह-भवदभिमतकेवलान्वयित्वविधुरेत्यादि । भवदभिमतं यत्केवलान्ययित्वं सर्ववस्तुनिष्टत्वं तेन विधुरो योऽत्यन्ताभावस्तस्य यत्प्रतियोगित्वं घटत्वादीनां तस्मादेवात्यन्ताभाव- १ सत्प्रतिपक्षत्वाम् इति थ पुस्तक पाठः। ११ महाविधा० ·८२ , भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं प्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिसिद्धिमात्रेण अस्यात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कुतश्चियावृत्तमित्यादिरूपस्या- 'नुमानस्योपपन्नत्वेन संजातत्वेन प्रमेयत्वादीनामत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यावृत्तिरूपादयत्सिपाधयिपि- तादन्यो योऽर्थः स्वस्मात्स्वन्यावृत्तिलक्षणस्तदर्थान्तरं, तेन ग्रस्तत्वाच्च । चकारो हेत्वन्तरसूचनार्थः । अयमभिप्रायः । यथा मेयत्ववाच्यत्वादयः सर्ववृत्तित्वेन भवन्मते केवलान्वयिनो वर्तन्ते, तथा सरविपाणादेरप्रामाणिकस्यात्यन्ताभावोऽपि सफलवस्तुनिष्ठत्वेन केवलान्वयित्ववानेव भवति । के- वलान्वयित्वेन विधुरस्त्वत्यन्ताभावो घटत्वादिप्रतियोगिको ज्ञेयः । तस्य घटे वर्तमानत्वेन सकलवस्तु- निष्ठत्वाभावात् । तेन केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ताभावप्रतियोगित्वादेव केवलान्वयित्वविधुरात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वस्य व्यावृत्तिः सिध्यति, न प्रमेयत्वादेः। एतदुक्तं भवति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे- ऽन्यन्ताभावप्रतियोगित्वं स्ववृत्तिविरोधान्नास्तीति स्वस्मादेव स्वव्यावृत्तिमात्रसिद्धौ अर्थान्तरमिति । अथ पुनरत्रैव हेतुदोपं भापते-केवलान्वपिन इति । परं प्रतीति । परं प्रतिवादिनं प्रतीत्यर्थः । अथा- नुमानान्तरमाशङ्कते--अत्यन्ताभावेति । प्रमेयत्वाव्यावृत्तम् प्रमेयत्वव्यावृत्तम् । अत्यन्ताभावप्रति- योगित्वं प्रमेयत्वे न वर्तते इत्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तत्वे सति ये प्रमेयत्वनिष्ठाः प्रमेयवृत्तित्वादयस्तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । संप्रतिपन्ना वादिप्रतिवादिभ्यां प्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वा- निष्ठा द्रव्यत्वघटत्वादयस्तद्वदित्यर्थः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं व्यावृत्तमित्युक्ते स्वतो व्यावृत्तत्वे. नार्थान्तरत्वं स्यात् । अत उक्तं प्रमेयत्वव्यावृत्तमिति । अथ हेतुव्यावृत्त्यचिन्ता । प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हितत्वादित्युक्ते प्रतिवादिनं भाट्टादिकं प्रत्यसिद्धिः स्यात् , तन्मतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य प्रमेयत्व- निष्ठत्वात् । अत उक्तमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति । एवमुक्ते च हेतुरुभयवादिसंमतो जातः । यतः प्रमेयत्वनिष्ठाः सत्वप्रमेयवृत्तित्वादयो यथा सन्ति, तथा प्रतिवादिनो मते ऽत्यन्ताभावप्रतियो- गित्वमपि प्रमेयत्वनिष्ठं विद्यते । तचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पदेन वहिष्कृतम् । तथा चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्ता ये मेयत्वनिष्ठाः, तत्त्वरहितत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य पक्षि- तस्यास्त्येवेत्यर्थः । तुल्यबलत्वेन साध्याभावसाधकः प्रकरणसमापरपर्यायः सत्प्रतिपक्षः, तेन कलङ्कितमे- तदिति परिहरति नेति । प्रमेयत्वे वर्तमानमित्यर्थः-अत्यन्ताभावेति । अत्यन्ताभावप्रतियोगि- त्वव्यतिरिका ये प्रमेयत्वाब्यावृत्ताः प्रमेयत्वावर्तमानाः घटत्वपटत्वद्रव्यत्वादयः, तत्त्वरहितत्वादिति हेतुः । अत्रापि प्रमेयत्वव्यावृत्तत्वरहितत्वादित्युक्तेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य महाविद्यावादिनी मते प्रमेयत्वाड्यावृत्तत्वेन पूर्ववद्धतोरसिद्धता स्यात् । तत्परिहारार्थमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तेति पदमुररीचक्रे । संप्रतिपन्ना ये प्रमेयत्वनिष्ठाः सत्त्ववाच्यत्वादयो धर्मास्तद्वदिति दृष्टान्तः । अत्र संप्र- तिपन्नप्रमेयत्वनिष्ठवदित्यादिनेत्यत्रादिपदेन प्रमेयत्वमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तैतद्धर्मत्वाना- फ्रान्ताधिकरणं वस्तुत्वाद्धटवदित्यादीनां संग्रहः । न केवलं सत्प्रतिपक्षत्वं, प्रमेयत्वनिष्ठत्वाभाव. श्योपाधिरपीत्याह-तद्विरहेणेति । तच्छब्देन सत्प्रतिपक्षानुमाने यत्साध्यं प्रमेयत्वनिष्टत्वलक्षणं तत्प- रामृश्यते । तस्य विरहोऽभावस्तद्विरहः । तेनात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वव्यावृत्तमित्यनुमानस्यो।' पापित्वं, प्रमेयत्वनिष्ठत्वाभावोऽत्रोपाधिरित्यर्थः । स चोपाधिर्यः प्रमेयत्वव्यावृत्तः। स प्रमेयत्वनिष्ठत्वर- हित इति साध्यव्याप्तिकः । तथा योऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्तप्रमेयत्वनिष्ठत्वरहितः स प्रमे १ देन प्रतिपं इति च पुस्तकपाठः।

·પ૦ ૨ महाविद्याविडम्बनम् । यत्वनिष्टत्वरहित इति साधनेन सहोपाधेाप्तिास्ति । यतः पक्षीकृतेऽत्यन्ताभावप्रतियोगित्वेऽत्य- न्ताभावप्रतियोगित्वन्यतिरिक्तमेयत्वनिष्ठत्वरहितत्वमस्ति, न च प्रमेयत्वनिष्ठत्वरहितत्वं, तस्याद्यापि विवादास्पदत्वात् । तेन साधनाव्यापकश्वायमुपाधिः । तथात्र यत्प्रमेयत्वनिष्ठत्वरहितं नास्ति, तत्प्र- मेयत्वाब्यावृत्तमपि नास्ति, यथा सत्त्ववाच्यत्वादि, इति सत्त्वादेविपक्षस्योपाधेावर्त्यत्वेन पक्षेतर- त्वाख्यमपि दूपणमुपाधे शङ्कनीयमिति प्रमेयत्वनिष्ठत्वविरहेणात्यन्वाभावप्रतियोगित्वं प्रमेयत्वव्याय- त्तमित्यनुमानस्य सोपाधित्वं स्यादेवेति तात्पर्यार्थः । न च केवलान्वयित्वसिद्ध्यै महाविद्यापि प्रमेयत्वादीनां प्रभवति । वक्ष्य- माणसकलदोपैव्याकुलत्वादिति । एवमुदयनादीनां मतमवलम्ब्य घटादिनि- छमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमङ्गीकृत्य अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कुतश्चियाथ- त्तमित्यादिप्रयोगो निरस्तः । (भुवन०)-अथ प्रमेयत्वादयः संप्रतिपत्नैतद्धर्मत्वरहिवाधिकरणं वस्तुत्वाद्धटवदित्यादि- महाविद्यया प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वं विप्रतिपन्नं सेत्स्यतीत्याशंक्य वावक्ति-न च केवले- त्यादि । प्रमेयत्वादीनां केवलान्ययित्वसिद्धथै महाविद्यापि न च प्रभवतीति पदान्वयः । वक्ष्य- माणाः सकलदोपाः सोपाधित्वासिद्धत्वादयस्तैाकुलत्वादिति-उदयनादीनामिति । उदयनादि- पूर्वाचार्याणाम् । वयं तु बमः-अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव नास्ति । कस्य धर्मित्वम् । अप्रामाणिकप्रतियोगिको धभावोऽत्यन्ताभावः, तत्मतियोगित्वं चाप्रामाणिक- मेवान घामामाणिकनिष्ठमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं नाम धर्मः शक्योऽङ्गीकर्तुम् । प्रमाणविरहादिग्रस्तत्वात् । (भुवन०)-अत्यन्ताभावपतियोगित्वमेवेति। अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपोधर्म एव यदि ना. स्ति, तर्हि कस्य धर्मित्वं घटते। धर्माधारो हि धर्मातिव्यवस्थितेः । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं निष्पमाणक- स्वान्न हेतोराश्रय इति वक्तुमत्यन्ताभावस्वरूपमाह-अप्रामाणिकेति । अप्रामाणिकं शशशृङ्गादिप्रति- योगि यस्याभावस्य स तथा तत्प्रतियोगित्वामिति । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमित्यर्थः-न चापा- माणिकनिष्ठमिति । अप्रामाणिके खरविषाणादौ निष्ठं यदत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तद्रूपो धर्मः कथम- झीकारार्हः । तत्र प्रमाणाभावात् । अथ अन्योन्यमाप्रध्वंसाभावव्यतिरिक्तः संसृज्यमानप्रतियोगिनिरूप्या इह भूतले घटो नास्तीत्यादिमतीतिसाक्षिकः कुम्भादीनामभावोऽत्यन्ताभावः, तत्पतियोगित्वं चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं कुम्भादिनिष्ठमनुभवसिद्धमिति ब्रूपे, तन्न । इह भूतले घटो नास्तीत्यत्र एतद्धदैतद्भूतलाश्रयायिभावात्यन्ता- भावस्यैव अनुभवसिद्धत्वात् । १ दोपप्रस्तत्वादि इति घ पुस्तक पाठः। २ योगी चाप्राणिक एवं । इति घ जपुस्तक पाठः ।

·आधी पट, भुवनगुन्दारिपाटीपाय (गुपन०)-पानादिः मान्नः प्रागमाः, मादिगारा: प्रयामाग, बादाम्यनिधान्यो- न्यामापः, नामित गर्गामायोज्यन्याभाव, नि पशुपांमाय: प्रात्पन्गामा प्रमाणमनुष एपे यारपने-अयान्पोन्पमारमध्यरीत्यादि।पटाय य: : गुगज्यानममावः, गोन्योन्या- भाषागमाषप्रयंमाभावप्रयागनिरिणो भिन्नः । पुनः रिदिशिष्टः-संमृग्यमानमतियोगिनिप्प शति । भूगलादिना मंग्रवमानः मंसियमाणो यो पटादिः प्रतियोगी मन निम्प्योन्यामायः । तत्मनियोगित्वं पेनिश पाय गत्यन्तामापग्य प्रतियोगिर गरमवियोगिर, गदेव पात्यन्तामावति. गोगियम् । नुम्मादिनिष्ठमनुभवसिद्धमिति । प्रत्याप्रमाणमिदमियर्थः । अनुभषग्यान्यवयोपरश्या पोतं विरोधि-तमेति । आश्रयागिमापति । आश्रयो भूगम , पोनर्माय माश्रयायिमायः । पाटेवलटयोयंत्राप्रयाप्रपिमायः मम्यन्मापदरयन्नामापपेशानुभामिद त्यात् । अयं मापः । ३६ भूगडे एमटो नावीन्ययं घटायारयन्नाभायो न मानि, कि स्वयमाश्रया- अयिभापरयात्यन्यामाः । यनोऽप्रायं घटो न निपिप्य, अपि तु पाहदेवायोः प्रमों निषि. प्यते । स पाप्रामाणिक एय | यम्य सयासत्येन पासनिकन्याग । उस्स ग्राम पगार पटाये राभूगटेन आश्रयाअयिभायो न जातो, नापि भविष्यति, यस्य पटरपैनगडेनाश्रयाश्रयिमावस्य निष्यमाणफस्य विरक्षितत्वाम् । मतोऽप्रामाणिमतदैवानटाश्रयायिभायात्यन्तामाषम्यैप प्रत्य- क्षसिसत्याग्न घटस्यात्यन्तामावोऽयमिति । अध यदीह भूतले घटामायामावः, ताई घटः स्यादिति नृपे । तन्न । किमत्र एतद्धटैततलसंसर्गः आपाद्यते किंया घटः । आधे आपाधासिद्धिः । हितीये तु इष्टापादनम् । फचिद् घटस्याप्यद्गीकारात् । (भुवन०) अब घटामाऽपोधमाने हिघटमाय एवायशिष्यने विमाने-अय पदीदेत्यादि। घटस्य ममायो घटामावः, तस्याप्यमायो घटामानामावो, घट इत्यर्थः । "हो नत्री ममाव्याची पूर्वाफमेनार्थ गमयतः” इति न्यायान् । विकल्पद्वयेन एतत्परिहाति-वनेति । अति भूतले । आय इति । आये विकल्प आपाद्यस्य एतद्धदैवतलसंसर्गस्यासिद्धिः । यतोऽत्र भूतले यदि पटाभावामायः स्यात्, तहतिद्धदैवतलसंसर्गः स्यादित्यौवटैतवलसंसर्गः आपाधः । स पासिद्ध एन। अनिष्टप्रसजनार्थमेवोचत्येन च तस्य कालनिकत्वादिति । यदीप भूतडे घटाभावामावः, तहोतटैतबूतलसंसर्गः स्यादित्यम व आपाधासिरिनाम वर्षदूपणं स्यादिति न प्रथमो विफलो- ऽङ्गीकाराईः इति भावार्थ:-द्वितीये त्विष्टापादनमिति । पटामायामा सति पापि भूतलादी घटस्याप्यनीकारात् । किञ्च घटाभावाभावः किं घटनागभावस्याभावः, किंया घटप्रध्यसस्या- भावः, किंवा घटान्योन्याभावस्याभावः । वयमपि न । घटमागभावप्रध्वंसा- न्योन्याभावाभाववति घटे घटस्याविद्यमानत्वेन आपाधापादकयोव्याप्तिमद्गा- १योत्यिमावास् । नाइति घ पुस्तक पाठः।

·५०२ महाविद्याविडम्बनम् । दिति । नापि मागभावमध्वंसाभावान्योन्याभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानघटा- भावाभावेन अस्मिन् भूतले घट एतद्भूतलघदसंसर्गो वा आपाद्यते इति युक्तम् । प्रागभावप्रध्वंसाभावव्यतिरिक्तसंसृज्यमानघटाभावस्य अस्मन्मते निष्पमाणकत्वेन तदभावस्य गगनादौ घटैतद्भूतलघदसंसर्गव्याप्यत्वभङ्गादिति। नाप्येतद्धटैततलाश्रयायिभावो युष्माकमस्माकं या प्रसिद्ध इति । (भुवन०)-किं च प्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावरूपाभावत्रयाभावेन आपादकैन घटः आपायवे, किंवा तत्रयातिरिकसंसृज्यमानाभावाभावेनेति द्विधा विकल्प्य आये कल्पे आपाया- पादकयोर्व्याप्तिविरहात्तर्कस्य प्रशिथिलमूलतेत्याह-किं च घटाभावाभावः इत्यादि । घटप्राग- भावेत्यादि । घटे हि घटप्रागभावाद्यभावत्रयाभावसम्भवेन आत्माश्रयतापाताद्धटे घटाभावेन च यत्र घटाभावाभावस्तत्र घट इति व्याप्तिभङ्गात् । इदमत्र तत्त्वम् । अत्र घटाभावाभावः आपादकः, घटश्चापाद्यः । ततो घटे घटप्रागभावप्रध्वंसाभावान्योन्याभावाभावोऽस्ति, नतु घटः इति आपाया- पादकयोर्व्याप्तिभङ्ग इति । द्वितीयं प्रत्याह- नापीति । संसृज्यमानो भूतलेन सम्बद्धधमानो यो घटस्तस्याभावः । प्रागभावादिन्यतिरिक्तश्चासौ संसृज्यमानघदाभावश्च । एवंविधश्चाभावत्रयव्यति- रिक्तो घटस्याभावोऽत्यन्ताभाव एव । तस्याभावेनापाद्यते किं तदित्याह-अस्मिन्भूतले घटो वा एतद्धतळघटसंसगों वा । नापि युक्तमिति सम्बन्धः । कुत इत्याह-भागभावेत्यादि । प्रागभावा- दिव्यतिरिक्तस्य संमृज्यमानघटाभावस्य घटात्यन्ताभावस्य अस्मन्मते निष्प्रमाणकत्वेन तदभावस्य संसृज्यमानघटाभावाभावस्य गगनादौ घटसंसासद्भावेन घटश्चैवभूतलघटसंसर्गश्च ताभ्यां यध्याप्यत्वं तस्य भङ्गात् । अयं भावः । गगने यदा केनापि घटो मन्त्रशत्या स्तम्भितस्तदा गगने घटात्यन्ताभा- वाभावस्य सद्भावेऽपि, घटैतद्भूतलपटसंसाभावाद्यत्र यत्र व्याप्यस्य घटात्यन्ताभावाभावस्य सद्भावः, तत्र तत्रैततलस्थितपटैतबूतलपटसंसर्गयोर्व्यापकयोरभावेन घटैततलघटसंसर्गाभ्यां घटात्यन्ता- भावाभावस्य व्याप्यत्वभङ्गः स्यादेवेति । एतद्बटैतद्भूतलाश्रयायिभावस्य अप्रामाणिकत्वं नास्म- सिद्धान्तमात्रसिद्ध, किन्तु भवतोऽपि संमतमेषेत्याह-नाप्येवद्धटैतद्भुतलेत्यादि । इदमत्रै पर्यम् । यस्य घटस्यान्यदेशस्थस्य एतद्भूतलेन सह संसर्गो न जातो, नापि भविष्यति, तस्य घटस्यैतद्भूत- लेन सह संसर्गो निपिध्यते । स च युष्माकमस्माकं वा अप्रामाणिकत्वेन अप्रसिद्ध एव । प्रसिद्धत्वे निषेधासिद्धेरिति । अथ एतद्धटैतद्भूतलाश्रयाश्रयिभावस्य अप्रामाणिकत्वात्तभावोऽपि प्रामाणिको न स्यात् । न हि अप्रामाणिकोऽभावः प्रामाणिको नामेत्यभिधत्से । तन्न । किमन्न अप्रामाणिकाभावत्वेन एतद्धटैतद्धृतलाश्रयायिभावाभावस्य अप्रामाणिकत्वमनुमीयते, किंवा अप्रामाणिकाभावत्वेन अप्रामाणिकत्वमापा- यते । नायः। अप्रामाणिकाभावस्य प्रमितत्वे विरोधात् । अप्रमितत्वे चाभ्रया- सिद्धेः। अप्रामाणिकाभाषप्रतीतिमननीकुर्वतो भवतो हेत्वप्रमितेश्चेति । नापि ·८६ भुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं द्वितीयः । अप्रामाणिकाभावत्वाप्रामाणिकत्वयोः कचिदपि व्याप्त्यसिद्धेर्मूलशे- थिल्यादिति । पूर्ववदापाद्यापाद्कयोरप्रसिद्धेश्च । (भुवन०)-अथ आश्रयाअयिभावस्याप्रामाणिकत्वात्तभावस्याप्यप्रामाणिकत्वमिति शङ्कते- अथैतद्धटैतद्भुतलेत्यादि । तदभावोऽपीति । एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावाभावोऽपीत्यर्थः । अत्र युक्तिमाह-नहीत्यादि । अप्रामाणिकस्य आश्रयिभावादेरभावोऽप्रामाणिकाभावः । अभावनि- रूपकत्वात्प्रतियोगिनः, तदभावोऽपि तत्समान एव न्याय्य इत्यर्थः । विकल्पासहत्वेन परोदित दूपयति--तन्नेति । अप्रामाणिकाभावत्वेनेति । अप्रामाणिकस्याभावोऽप्रामाणिकाभावः, तस्य भावस्तत्त्वं, तेन । अप्रमाणिकत्वमनुमीयते इति । एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावाभावोऽप्रामाणिक: अप्रामाणिकाभावत्वात् खरविपाणाभाववदित्यनुमानं क्रियते । किं वाप्रामाणिकति । अप्रामा- णिकस्याभावत्वेनाप्रामाणिकत्वमापाद्यते । यः एवापाद्यते स एव तर्कः, 'आपाद्याभिन्नत्वात्तस्ये 'ति वचनादनिष्टापादनरूपस्तों वापाद्यत इति । एतावता इदमनुमानमापाद्यरूपस्तों वेति विकल्पी इत्यर्थः। आये विकल्पेऽप्रामाणिकाभावः प्रमितो न वेति द्वेधा विकल्प्य, क्रमेण दूपणोद्धोपणां वियत्ते- अप्रामाणिकाभावस्येति । अप्रामाणिकस्य अभाव इति समासः । विरोधादिति । यदि अप्रामा- णिकाभावस्तहि कयं प्रमितः, अप्रामाणिकस्य प्रमाणाग्राह्यत्वेन तदभावस्यापि तथात्वादित्यभि- प्रायेण विरोध इत्यर्थः । अपमितत्वे इति । अप्रामाणिकस्य आश्रयाश्रयिभावस्याभावः पक्षीकृतो यद्यप्रमितः प्रमाणेन न गृहीतः, तर्हि तस्मिन्नप्रमिते खरविपाणे इव प्रवर्तमानोऽप्रामाणिकामाव- त्वादिति हेतुराश्रयासिद्धः स्यादित्यभिप्रायः । अथाप्रामाणिकाभावत्वादित्ययं हेतुरसिद्ध इत्याह- अप्रामाणिकाभावप्रतीतिमिति । हेत्वप्रमितेश्चेति । अप्रामाणिकाभायत्वादिहेतोर्भवन्मतेऽप्रामा- णिकत्वादप्रसिद्धत्वेनासिद्धत्वमित्यर्थः । अथ द्वितीयं विकल्पमुत्थापयति । नापि द्वितीय इति । अप्रामाणिकत्वमापाद्यते इत्येवंरूपो द्वितीयोऽपि न । अमामाणिकाभावेति । अप्रामाणिकाभा- यत्वं व्याप्यम् । अप्रामाणिकत्वं व्यापकम् । तयोश्च यत्र अप्रामाणिकाभावत्वं तत्र अप्रामाणिकत्व- मिति व्याप्त्यसिद्धेात्यनुपपत्तेः । यतो विवक्षितभूतलेऽप्रामाणिकाश्रयाअयिभावाभावोऽप्रामाणिको न भवत्यस्माकं मते । तस्य चाक्षुपत्येन प्रामाणिकत्वात् । मूलशैथिल्यादिति । तर्कस्य हि मूलं व्याप्तिः, तस्याश्चानासिद्धेः प्रशिथिलमूलतापरपर्यायो मूलशैथिल्याख्यस्तर्कदोषः स्यादेवेत्यर्थः । तथा अप्रामाणिकाभावप्रतीतिमनङ्गीकुर्वतो भवतः आपादकादेरसिद्धिरपि तर्कदोषः स्यादित्याह- पूर्ववदापायापादकयोरमसिद्धेश्चेति । व्याप्योऽप्रामाणिकाभाव आपादकः, व्यापकमप्रामाणिकत्व- मापाद्यं तयोरप्रसिद्धेरिति । आपादकादिकं हि प्रसिद्धं वाच्यम् । तच भवन्मतेऽप्रामाणिकत्वेनाप्र- सिद्धमिति युक्तं तदप्रसिद्धयाख्यानमित्यर्थः । ननु असति तस्मिन् कस्याभावः इति चेत् । यस्मिन् असतीति त्वयो. च्यते तस्यैव। (भुवन०)-अथ ' यदस्ति तन्मेयमिति नियमादप्रामाणिकत्वेन प्रतियोगिनः एतद्धटै- तद्भूतलाश्रयायिभावादेरसत्त्वात् अभावो न स्यान्निरूपकाभावादित्याशङ्कते-नन्वित्यादि । - ·प०२ महाविद्याविडम्बनम् । ८७ तस्मिन्नाश्रयाश्रयिमावादौ प्रतियोगिनि असति असद्भूते कस्याभावः स्यादित्यर्थः । पराशङ्कां मत्वा सिद्धान्ती प्रतिविधत्ते यस्मिन्नसतीति । नन्वसति तस्मिन्नित्यत्र असतीति यस्मिन्विपये त्वयो- च्यते, तस्यैवायमभावः । एतावता असत एवायमभाव इत्यर्थः । अथ अभावविरहरूपत्वं प्रतियोगित्वम् , तचाप्रामाणिकस्य न घटते इत्युच्यते । तन्न । अभावतद्धर्मादिव्यतिरिक्तस्य अप्रामाणिकाभाव इत्येत. प्रतीतिगोचरस्य अप्रामाणिकाभावप्रतियोगित्वेन अप्रामाणिकाभाववादिभिः पूर्वाचारङ्गीकारात् । वयं तु निष्पतियोगिकमेवात्यन्ताभावं ब्रूमः । प्रतियो- गित्वं हि धर्मविशेषः, न चासाचप्रामाणिके संभवति । (भुवन०)-अथ प्रतियोगिलक्षणप्रणयनपूर्वमप्रामाणिकस्य प्रतियोगित्वाभावमारेकते- अथाभावविरहरूपत्वमिति । अभावस्य असद्रूपस्य यो विरहोऽभावस्तद्रूपत्वं प्रतियोगित्वम् । भाव- रूपत्वं प्रतियोगित्वमिति भावः । तच्चेति । तदेवंविधं प्रतियोगित्वमप्रामाणिकस्य असत्त्वेन न घटत इत्यर्थः । अभावानाश्रयत्वेऽभावादन्यत्वे च सति अभावप्रतीतिसमये प्रतीयमानत्वमानं प्रतियोगि- त्वमिति परिहरति-तन्नेति । अभावतद्धर्मादीति | अभावश्च, तद्धर्मा अभावत्वादयोऽभावधर्माश्च, अभावतद्धर्माः । अनादिपदेन प्रमातृसंग्रहः । तद्व्यतिरिक्तस्य खरविपाणादेः । अप्रामाणिकेति । अप्रामाणिकस्य प्रमाणाप्राह्यस्य वस्तुनोऽयमभावः इत्येवंसम्बन्धपूर्विका या प्रतीतिस्तद्गोचरस्य तद्वि- पयस्येत्यर्थः । अप्रामाणिकस्य योऽयममावस्तस्य प्रतियोगित्वेन अप्रामाणिकस्य योऽभावस्तद्वादिभिः पूर्वाचारङ्गीकारात्स्वीकारादित्यर्थः । अथ सर्वथैवाप्रामाणिकस्य प्रतीतिरनुचितेत्यत्राह-वयमिति । अत्यन्ताभवस्य कोऽपि प्रतियोगी नास्तीति वयमङ्गीकुर्म इत्यर्थः । अत्रैव युक्तिमाचष्टे-प्रतियोगित्वं हीत्यादि। ननु यदि न अप्रामाणिके अभावप्रतियोगित्वं, कथं तद्ययमप्रामाणि- कोऽभावः इति । अप्रामाणिकाभावत्वरूपधर्माश्रयत्वादित्यवेहि । (भुवन०)-अप्रामाणिकप्रतियोगिकत्वानङ्गीकारेप्रामाणिकाभाव इति व्यपदेशस्य का गतिरित्याह-ननु यदीत्यादि । अप्रामाणिके एतद्धटैतद्भूतलाश्रयाअयिभावादौ यद्यभावप्रति- योगित्वं नास्ति, कयं तमुयमप्रामाणिकाभाव इत्युच्यते इत्यर्थः । अप्रामाणिकाभावोऽप्रामाणिका भावत्वरूपधर्मविशेषाश्रयत्वाद्भविष्यतीत्यनेन परारेका तिरस्कुरुते-अप्रामाणिकाभावत्वरूपति । अप्रामाणिकाभावत्वरूपधर्माश्रयत्वाद्धेतोरप्रामाणिकाभाव इति वक्तुं युक्तमेवेति भावः । अथ योग्यानुपलब्धिगम्यो ह्यभावः, प्रतियोगितद्धर्मव्यतिरिक्ता च प्रति- योगिप्रतीतिसामग्री योग्यता । अप्रामाणिकप्रतीतिसामग्री च भ्रान्तिसाम. ग्येव । सा च प्रतियोगितद्धर्मव्यतिरिक्तैव । तस्यां च सत्यामपेक्षणीयान्तरा- भावादनुपलब्धिर्नास्ति । अनुपलब्धौ च सत्यामप्रामाणिकोपलम्भसामग्रीरूप- १ रहयोगित्वं प्रति इतिज पुस्तक पाठः ।

·८८ , भुवनसुन्दरसूरिकृतटीफायुतं योग्यता नास्ति । तेन योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादमामाणिकाभावप्रमिते- रनुपपत्तिरिति मन्यसे, तन्न । चाक्षुपयोरमामाणिकाश्रयायिभावाभावस्य चाक्षुपत्यागीकारात् । एवं त्वगादिगम्ययोरप्रामाणिकाश्रयायिभावाभावस्य त्वगादिगम्यत्वात्, योग्यानुपलब्धेस्स्वभावप्रमाजनकत्वमस्माकमनभिमतमे- चेति न किश्चिदेतत्। (भुवन०)-परः 'अथ योग्यानुपलब्धी'त्यादि 'इति मन्यसे' इत्यन्तामप्रामाणिकाभावस्य प्रमित्यनुपपत्तिमाशङ्कते-अथ योग्यानुपलब्धीत्यादि । योग्यस्य घटादेरनुपलब्धिरनुपलम्भस्तया गम्यो ज्ञेयो ह्यभावः । यत्र दर्शनयोग्यस्य घटादेरनुपलब्धिस्तत्र तस्याभावः । यथा आलोकादि- सामग्यां सत्यां मुण्डभूतले घटादेरभावः । अत्र योग्यानुपलब्धीत्युक्तं, अतो योग्यतालक्षणमाख्याति- प्रतियोगितद्धमेति । प्रतियोगिनो घटादयः, तद्धर्माः घटत्वादयः, तेभ्यो व्यतिरिक्ता आलो- कसद्भावादिका प्रतियोगिप्रतीतिकारिणी सामग्री योग्यता इत्युच्यते । प्रतियोगितद्धर्मव्यति- रिक्ता प्रतियोगिप्रमापकसामग्री योग्यतेत्यर्थः । प्रामाणिकप्रतियोगिनः सामग्रीमुक्त्वा अप्रामाणिक- प्रतियोगिनस्तामाह--अप्रामाणिकप्रतीतीति । अप्रामाणिको निषेध्यमान आश्रयायिभावादिः तस्य या प्रतीतिः, तस्या या सामग्री सा पुनर्धान्तिसामन्येव । प्रतियोगितद्धर्मयोः प्रतियोगिप्रतीति- हेतुत्वाद्योग्यतान्तर्भावः किं न स्यादत्राह-सा च प्रतियोगीत्यादि । सा च भ्रान्तिसामग्री। प्रति- योगी अप्रामाणिकः, तद्धर्माश्च अप्रामाणिकत्वादयस्तद्व्यतिरिक्तवेत्यर्थः । तथापि योग्यानुपलब्धेरभा- वप्रमापकत्वे प्रकृते किमायातमित्यत आह-तस्यां च सत्यामिति । तस्यां भ्रान्तिसामग्र्यां सत्या- मालोकाद्यपेक्षणीयान्तराभावादप्रामाणिकस्यानुपलब्धिर्नास्ति, किं तु अप्रामाणिकस्य सर्वदोपलब्धि- रेवास्ति । भ्रान्तिसामग्र्यां भ्रान्त्युत्पत्तिनियमादित्यर्थः । यदि चाप्रामाणिकस्यानुपलब्धिरङ्गीक्रियते, तदा किं स्यादित्यत आह-अनुपलब्धौ चेति । यद्यप्रामाणिकस्यानुपलब्धिः स्यात्, तदा तस्यां सत्यामप्रामाणिकोपलम्भसामग्रीरूपा या योग्यता सैव नास्ति । तस्यां सत्यामुपलब्धेरेव सम्भवात् । अथ फलित प्रादुश्चरीकरीति-तेन योग्यतेत्यादि । तेन कारणेन योग्यतासहितस्य अप्रामाणिकस्य या अनुपलब्धिस्तस्या असम्भवादप्रामाणिकस्य सरविपाणादेयोऽभावस्तन या प्रमितिः प्रमाणं, तस्या अनुपपत्तिरघटमानतेति पदान्वर्थः । भावार्थस्त्वयम् । अप्रामाणिक शशशृङ्गादि यद्वख तद्यादृशमस्ति, तादृशं सर्वदेवास्ति, तस्य तुच्छत्वात्प्रकाशादिकारणान्तरानपेक्षत्वेन घटादि- पत्कादाचित्कोपलम्भानुपलम्भासम्भवात् । तस्य च सामन्यपि भ्रान्तिरूपा यारक्षास्ति ताक्षी सर्वदेवास्ति । अतोऽप्रामाणिकस्य सर्वदा प्रतीतिसामग्रीसद्भावेन अनुपलब्धेरसम्भवात्सर्वदोपल. धिरेव स्यात् । तथा चाप्रामाणिकस्य सर्वदोपलभ्यमानत्वेन योग्यानुपलब्धिगम्यत्वलक्षणोऽभाव एव न स्यादिति कथं तत्रामाचे प्रमाणमुपपद्यत इति । मन्यस इति पर्यन्तं परोक्तमाशङ्कय अप्रामा- णिकाभावस्य प्रत्यक्षत्वाभ्युपगमेन सिद्धान्ती प्रतिविधत्ते तन्नेति । चाक्षुपयोश्चक्षुर्माह्ययोः एत- द्धटैतडूतलयोर्योऽप्रामाणिकाश्रयाश्रयिभावस्तदभावस्य चाक्षुपत्वासीकारात् । अयमाशयः । त्वया अप्रामाणिकाभावे प्रमितेरनुपपत्तिरुका । अस्माकं तु मते तत्र प्रत्यक्षमेव प्रमाणं फुरतीति ।

·५०२ महाविद्याविडम्बनम् । एवं त्वगादीति । त्वक् चर्म, स्पर्शनेन्द्रियमिति यावत् । आदिपदेन जिह्वादीनां ग्रहः । घोरान्धकार- निकरे त्वगादिना गम्ययोज्ञेययोरेतद्धटैतडूतलादिकयोरेव योऽयमप्रामाणिकः आश्रयाश्रयिभावस्तद- भावस्य त्वगादिगम्यत्वात् स्पार्शनप्रत्यक्षज्ञेयत्वादित्यर्थः । योग्यतासहितानुपलब्धेरसम्भवादिति यदुक्त तत्प्रत्याह-योग्यानुपलब्धेरित्यादि । अभावस्य या प्रमा प्रमितिस्तजनकत्वं योग्यानुपलब्धेरस्माकं नाभिमतमिति पूर्वोक्तं दूषणं न किञ्चिदित्यर्थः । न च कारणाभावादत्यन्तासद्गोचरानुभवाभावेन प्रतियोगिस्मृत्यनुप- पत्तौ तद्भावप्रमानुपपत्तिरिति युक्तम् । एतद्धदैतद्भूतलाश्रयायिभावादेर्वा- क्यादिभ्योऽनुभवात् । (भुवन०)-प्रतियोगिनोप्रामाणिकस्य पूर्वानुभवसंस्काररूपद्वयाभावात्तस्मृतेरभावेन तद- भावप्रमितिर्न स्यादवाहन च कारणाभावादित्यादि । अत्यन्तमसद्रूपं सरविपाणादि, तद्गोचरो योऽनुभवस्तस्याभावेन कुतस्तदभावः इत्याह-कारणाभावादिति । तथाविधं किञ्चित्कारणं नास्ति येनात्यन्तासतोऽनुभवः स्यादित्यर्थः, इत्यनुभवाभावेन प्रतियोगिनोऽप्रामाणिकस्य स्मृत्यनुपपत्तौ । तदभावेति । तस्यात्यन्तासतो योऽभावस्तत्र प्रमायाः प्रत्यक्षादेः प्रमितेरनुपपत्तिरिति न च युक्त- मिति संटः । अत्र हेतुमाह-एतद्धटैतद्भूतलेत्यादिवाक्यादिभ्य इति । अत्र आदिपदेन लिङ्गा- भाससंग्रहः । न च एतद्धटैतद्भूतलयोराश्रयायिभावस्य जातत्याजनिष्यमाणत्वादा कथं तस्यात्यन्ताभाव इति वाच्यम् । यस्य घटस्य एतद्भूतलाश्रयायिभावो न जातो, नापि भविष्यति, तस्य घटस्य एतद्भूतलेन आश्रयाश्रयिभावो निष्पमा- णक इति तद्भावस्यात्यन्ताभावत्वेन स्वीकारात् । (भुवन० )-एतद्धटैतद्भूतलसंयोगस्य जातत्वाजनिष्यमाणत्वाद्वा अत्यन्ताभावत्रिकालवर्त- मानोऽयुक्त हत्याशङ्कयाह-न चैतद्धटैतदित्यादि । इति न च वाच्यमिति सम्बन्धः । अयमर्थः । यत्सर्वथा असद्रूपं सरविपाणादि, तस्यैवात्यन्ताभावो युक्तः, विवक्षितयोरेतयोस्तु घटभूतलयोरा- श्रयायिभावो जातो वा भावी वेति कथं तस्यात्यन्ताभावो युक्तिमानिति पराशङ्का प्रदर्य सिद्धान्तवादी गूढस्वाभिप्रायमाविर्भावयति--यस्य घटस्येत्यादि । यस्य घटस्य एतद्भूतलेन सह आश्रयाअयिभावः सम्बन्धः कदापि न जातो नापि भावी, तस्य घटस्यैतडूतलेन विवक्षितभूतलेना- श्रयायिभावो निष्प्रमाणकः प्रमाणाप्राह्यः । प्रत्यक्षादेः प्रमाणस्य तत्रानुदयादिति, तदभावस्यैत- दैवतलाप्रमाणिकाश्रयाश्रयिभावाभावस्यैव अत्यन्ताभावत्वेन स्वीकारादिति पदार्थः । यदा एतद्धटैतद्भूतलयोराश्रयाश्रयिभावो जातो भविष्यति वा, तदुभय- व्यतिरिक्तो यः एतद्धटैतद्भूतलयोराश्रयायिभावो निष्पमाणकः, तस्याभावो- ऽत्यन्ताभावः । यः पुनरेतद्धटैतद्भूतलयोराश्रयायिभाव आसीत्, तस्येदानी- मभावः प्रध्वंसः । यः पुनरेतद्धटैततलयोराश्रयायिभावो भविष्यति, तस्ये- दानीमभावः प्रागभाव इति व्यवस्था । १२ महाविधा० ·. भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०)-" सर्वव्याख्याविकल्पानां द्वयमिष्टं प्रयोजनम् । पूर्वत्रापरितोपो वा व्याप्तिर्वा विपयान्तरे ॥" इति विषयान्तरल्याप्त्यर्थ पक्षान्तरमाह-यद्वा एतदित्यादि । तदुभयव्यतिरिको भूतभा- व्येतदाश्रयायिभावद्वयभिन्नः आश्रयायिभावो न कदापि जातो न भावी यश्च वर्तमानः सोऽपि च । तस्यापि जन्मनोऽतीतत्वेन जातत्वात् । तेन तदुभयव्यतिरिक्तत्यनेन भूतभाविभवद्य- तिरिक्तोऽसन्नेवाश्रयायिभावोऽप्रामाणिक उपात्तः । ततस्तस्याभावोऽत्यन्ताभाव इति पक्षान्तरार्थः । एतस्मादनन्तरोक्तपक्षस्य निषेधमुखरचनावैचित्र्येणैव भेदो, न त्वर्थत इति भावः । कथं तह्यांश्रया- अयिभावस्य प्राक्प्रध्वंसाभावयोर्व्यवस्था इत्यत आह-यः पुनरेतदित्यादि । अथ यदि इह भूतलेऽयं घटो नास्तीत्यत्र एतद्धदैतद्भूतलयोराश्रयायि- भावो निष्पमाणकः प्रतिपिध्यते, तर्हि घटोत्पत्तेः प्रागूवं च घटावयवेपु घटो नास्तीत्यत्रापि एतद्धटावयवतद्धटयोराश्रयायिभाव एव तत्कालीनो निष्प- माणकः प्रतिपिध्यतामिति गतं प्राक्मध्वंसाभावाभ्यामित्युच्यते, तत्राप्यो- मित्येवोत्तरम् । द्विविध एव ह्यभावः, अन्योन्याभावोऽत्यन्ताभावश्चेति । यश्च कार्योत्पत्तिपूर्वक्षणे कार्यसमवायिकारणयोराश्रयायिभावो निष्पमाणकः, तस्यात्यन्ताभावः प्रागभाव इत्युच्यते । यश्च कार्योत्पत्त्युत्तरक्षणे कार्यसम- वायिकारणयोराश्रयायिभावो निष्पमाणकः, तस्यात्यन्ताभावः प्रध्वंस इत्यु- च्यते शास्त्रकारः, न तु प्राकमध्वंसाभावौ अत्यन्ताभावाद्भिन्नाविति। (भुवन०)-अथ परो व्यवस्थाभङ्गं शङ्कते-अथ यदीहेत्यादि । यद्येवंविधः आश्रयाश्र. भावोनिए णकः सन् प्रतिपिध्यते, तदा अतिप्रसङ्गाप्राक्प्रध्वंसाभावयोर्व्यवच्छेद एव न स्यादि- त्याह-तीत्यादि । घटो यदोत्पन्नो नास्ति तदा मृद्रूपेषु घटावययेषु यदा घटो विनष्टस्तदा कपालरूपेषु घटावययेषु च घटो नास्तीत्यत्राप्येतद्धटैतद्भुटावयवयोराश्रयायिभाव एव तत्कालीनो घटानुत्पाद- विनाशकालिको भवद्युत्या . निष्प्रमाणकः सन् प्रतिषिध्यताम् । तस्य च प्रतिपेधे प्रागभावप्रध्वंसा- भावावेव प्रतिपिद्धौ स्याताम् । अप्रामाणिकाभावस्य अत्यन्ताभावरूपत्वेन स्वीकारात् । तथाच सति गतमेव प्रागभावप्रध्वंसाभावाभ्यामित्यर्थः । इति पूर्वपक्षिणोक्ते सिद्धान्त्याह-ओमिति । यत्त्व. याभ्यवायि तदेवमेव । एतदेवोपपादयति-द्विविध इत्यादि । अन्योन्याभावात्यन्ताभावरूपी द्वावेवाभावी शास्त्रकाराणां संमतौ । प्राक्प्रध्वंसाभावौ तु अत्यन्ताभावरूपावेव, न तु भिन्नौ । एतदेव दर्शयति-यश्चेति । घटपटादिकं यत्कार्य तस्योत्पत्तिपूर्वक्षणेऽनुत्पत्तिक्षणे । कार्यसमवायीति । कार्य घटपटादिक, समवायिकौरणं मृत्तिकातन्त्वादि, तयोर्य आश्रयायिभावोऽसद्भूतत्वान्निष्पमा- णकस्तस्यात्यन्ताभावः प्रागभाव इति । यश्चेति । कार्यस्य घटादेरुत्पत्युत्तरक्षणे विनाशक्षणे कार्य- समगायिकारणयोर्घटमृदादिरूपयोराश्रयाअयिभावस्यात्यन्ताभावः प्रध्वंस इति । १ इत्युच्येत, तत्रा' इति थ पुस्तकपाठः। २'कारणानि मृत्तियातन्तुरूपाणित इति छ.द.पुस्तकपाठः ।

·प०२ महाविद्या विडम्बनम् । ११ यदा अनुत्पत्तिः प्रागभावः । स च निराश्रय एव। घटो नोत्पद्यते इत्येव प्रतीतेः । एवं विनाशः प्रध्वंसः । सोऽपि निराश्रय एव । घटो विनष्ट इत्या- अयानवच्छेदेनैव प्रतीतेः । यस्तु समवायिकारणनिष्ठः कार्योत्पत्तेः प्रागूर्व च इहेदानी घटो नास्तीत्यभावः प्रतीयते, स तूक्तरीत्या अत्यन्ताभाव एवेति । (भुवन०)-परमतप्रसिद्धया अभावस्वरूपं निरूपयति यद्वा अनुत्पत्तिरित्यादि । घटादे- रनुत्पत्तिः प्रागभावः । अनुत्पत्तेरपि कार्यसमवायिकारणयोराश्रयायिभावाभावादत्यन्ताभावतो न भेद इत्याह-स चेति । आश्रयानवच्छेदेनेति । आश्रयस्यापरिज्ञानेन समयायिकारणसंसर्ग- मन्तरेणेत्यर्थः । कस्तीत्यन्ताभावोऽत्राह-यस्त्विति । घटादिकार्यस्योत्पत्तौ विनाशे च समवायि. कारणं मृत्स्नादि । 'स्वसमवेतकार्योत्पादकं समवायिकारणमिति तल्लक्षणात् । तत्र यः समवायि- कारणनिष्ठः कार्योत्पत्तेः पूर्व पश्चाचेहेदानी घटो नास्तीत्यभावः प्रतीयते, स तूक्ता या पूर्वत्र रीति- स्तया अत्यन्ताभाव एव । अथ एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावाभावे प्रमाणं प्रवर्तमानं किमभावमा- नं गोचरयति, किंवा एतद्धटैततलाश्रयायिभावविशेपितमभावम् । आये नाभावविशेषसिद्धिः। द्वितीयेऽपि निष्पमाणकविषयं प्रमाणं चेति व्याहतमित्यु- च्यते । तन्न । आभासप्रतिपन्ने निष्पमाणके तदभावविशेषस्यैव प्रमाणविप- यत्वात् , स्मृते कुम्भादौ तदभावविशेषस्येव । (भुवन०)-अत्यन्ताभावः प्रमीयते न वा । न चेदसिद्धः, प्रमीयते चेत्तत्र विकल्पद्वये- नाशकते अथैतद्धटेति । एतद्धटैतद्भूतलयोर्यः आश्रयायिभावस्तभावे प्रवर्तमान प्रमाणम- भावमानं गोचरयति, किंवा आश्रयायिभावेन विशेपितमभावम् । आश्रयायिभावं तदभावं च गोचरयतीत्यर्थः । पक्षद्वयमपि दूपयति-आये इति । एतत्प्रतियोगिकोऽयमभावः इत्येवमभाववि- शेर्पस्यासिद्धिः । अभावमानस्यैव ग्रहणात् । निष्पमाणकेति । निष्पमाणकस्याश्रयाअयिभावादेवि पयोऽप्रमाणं चेति व्याघातः । यदि निष्प्रमाणकविषयं तर्हि प्रमाणं कथमिति, अत्र प्रतिसमाधत्ते- तन्नेति । आभासेन प्रमाणाभासेन प्रतिपन्ने निष्प्रमाणके आश्रयायिभावादौ तदभावविशेषस्यैव प्रमाणविषयत्वात् । अयं भावः । संसर्गादिराभासप्रतिपन्नः संसर्गाभावविशेषश्च प्रमाणप्रतिपन्नः । स्मृते कुम्भादाविति । यथा स्मृते कुम्भादौ मनसि सद्रूपत्वेनाभावात् निष्प्रमाणकेऽपि स्मृतकुम्भा- भावविशेषस्य प्रमाणविषयत्वमित्यर्थः । अथ निष्पमाणकाभावे किं प्रमाणम् । एतद्धटैतद्भूतलाश्रयायिभावो नास्तीत्यादिप्रत्यक्षमेव । अनुमानं च-एतचक्षुः एतचक्षुर्जन्यप्रामाणिकमति- योगिकविषयत्वरहिताभावप्रमाजनकं, चक्षुष्ट्वात् अन्यचक्षुर्वदित्यादिकम् । इत्यलमतिविस्तरेण । १ "विशेषणस्या' इति छ पुस्तकपाठः ।

·९२. भुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुवं केवलान्वयिनि धर्म वाधकमाह- - ऽपि च। स्वस्मिन्वृत्तिरवर्तनेन सहिता व्याघातसंत्रासिता॥' इति । (भुवन०)-एतचरित्यादि । एतच देवदत्तादिविवक्षितचक्षुः । प्रामाणिकः प्रमाणग्राह्यः प्रतियोगी यस्याभावस्य स प्रामाणिकप्रतियोगिकः । स विपयो यस्य ज्ञानस्य तत्प्रामाणिकप्रतियोगिक- विषयम् । एतचक्षुर्जन्यं च तत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविपयं च, तस्य भावः तत्त्वम्। तेन रहितो योऽभावः तस्मिन् था प्रमा प्रमाणं तस्या जनकम् । अत्रैतचतुर्जन्यप्रामाणिकप्रवियोगिकविपयत्वरहितामावो द्विधा स्यात्, अनेतचक्षुर्माह्यः प्रामाणिकप्रतियोगिकोऽभावो वा, एतवसुर्माद्योऽप्रामाणिकप्रतियो- गिकोऽभावो वा । आद्यो यद्यपि प्रामाणिकप्रतियोगिकविप परहितो नास्ति तयाप्येतचक्षुर्जन्यं यत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविपयत्वं तेन रहितः एव । द्वितीयो यद्यप्येतचक्षुर्माह्यत्वरहितो नास्ति तथा- प्येतचक्षुर्जन्यं यत्प्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वं तेनै रहितो नास्ति एव । तत्राद्यः पक्षः पक्षे व्याहतः । न ह्येतचक्षुर्यः एतचक्षुपा न गृह्यतेऽभावस्वस्य प्रमाजनकम् । द्वैतीयीकस्तु पक्षे सिध्यन्नप्रामाणिक- प्रतियोगिकाभावस्य चाक्षुपत्वं साधयति । आद्यो विकल्पश्च सपक्षे प्रयोजकः । अथ व्यावृत्त्य- चिन्ता । चक्षुरुक्तसाध्यवदित्युक्ते दृष्टान्तभागे सिद्धसाध्यता, तव्यावृत्त्यर्थमेतदिति । भावप्रमा- जनकत्वेनार्थान्तरं वारयति-अभावप्रमेति । अन्योन्याभावादिप्रमाजनकत्वेनार्थान्तरं पराकरोति- प्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वरहितेति । अप्रसिद्धविशेषणतां दृष्टान्ते साध्यवैकल्यं च परिहर्तुमे- तश्चक्षुर्मन्येत्युक्तम् । आदिपदेनैतच्छ्रोत्रमेतच्छ्रोत्रजन्यप्रामाणिकप्रतियोगिकविषयत्वरहिताभावप्रमा- जनकं श्रोत्रत्वादन्यश्रोत्रवत् इत्यादिसंग्रहः । 'मानं हन्त न केवलान्वयवतो धर्मस्य सत्त्वेऽपि चेत्यादिवृत्तस्याद्यपादं व्याख्याय द्वितीयम- वतारयति-केवलान्वयिनीति । स्वस्मिन्निति । प्रमेयत्वादिहेतोः स्वस्मिन्वृत्तिरवृत्तिश्च व्याहते- त्यर्थः । इह स्वस्मिन्वृत्तीत्यादिपदे सहितशब्दः समुच्चयाभिप्रायेण बोद्धव्यः । दृश्यते हि समुच्चयेऽपि सहितपदप्रयोगः । तद्यथा-"रोहिणीसहितमुत्तरात्रयमिति श्रीपतिवचने । तथाहि-प्रमेयत्यादिकं स्वस्मिन् वर्तते न वा । आये व्याघातः । न हि तदेव तस्मिन् वर्तते इति संभवति, माता वन्ध्येतिवत् । यथो हि या माता सा वन्ध्या न भवत्येवेति नियमः । एवं यत्प्रमेयत्वाश्रितं अभिधेयत्वादिकं प्रमेयं, यच प्रमेवत्वाश्रयः, तत्प्रमेयत्वं न भवत्येवेत्येतावपि नियमौ ।

·- प०२ महाविद्याविडम्बनम् । (भुवन०)-पक्षद्वयेऽपि व्याघातं दर्शयति-प्रमेयत्वादिकमिति । न हि तदेवेति । न हि प्रमेयत्वे प्रमेयत्वं वर्तत इति सम्भवति, आत्माश्रयवाधकतर्कात् । दान्तिकमाह-एवं- यत्ममेयेत्यादि । अभिधेयत्वादिकं यत्प्रमेयत्वेनाश्रितं, यञ्च घटादिकं प्रमेयं प्रमेयत्वधर्माश्रयः, तत्प्रमे- यत्वं न भवत्येव । अयमाशयः । अभिधेयत्वादिधर्मेपु घटादिरूपप्रमेयेषु च प्रमेयत्वं वर्तते । परमभिधे. यत्वादिकं प्रमेयं च प्रमेयत्वरूपं न सम्भवति । तेनाभिधेयस्वप्रमेयत्वादी प्रमेयत्ववर्तनेऽपि प्रमे- यत्वरूपत्वाभावात् प्रमेयत्वे प्रमेयत्वं न वर्तत एव । इत्येतावपि नियमाविति । आद्यो नियमोऽभि- धेयत्वादिधर्ममाश्रित्योपपादितः । द्वितीयस्तु प्रमेयं घटादिक धर्मिणमाश्रित्योक्त इति नियमद्व- यस्यापि साफल्यम् । अथ या माता सा वन्ध्या न भवति, या च वन्ध्या सा माता नेत्युभयं- नियमो व्याघातस्थले दृष्टः । प्रकृते तु यत्प्रमेयत्वाश्रितं न तत्प्रमेयत्वमिति नियमसत्त्वेऽपि यत्पमेयत्वं न तत्पमेयत्वाश्रयः इति प्रतिवादिन प्रति नियमो न सिद्धः । असाधारणत्वात् । तेन न व्याघातः इत्युच्यते । तन्न । एक- नियमेन व्याघातोपपत्तौ द्वितीयनियमस्य निरर्थकत्वात् असाधारणेऽपि व्याप्ते- वक्ष्यमाणत्वाचेति । द्वितीये पक्षे प्रमेयत्वादीनां केवलान्वयित्वव्याघातः । न हि स्वस्मायावृत्तः केवलान्वयी चेति संभवति । (भुवन०)-प्रकृते स्विति । यत्प्रमेयत्वाश्रितं न तत्प्रमेयत्वमिति सत्त्वाभिधेयत्वादी निय- मसद्भावेऽपि, यत्प्रमेयत्वं तत्प्रमेयत्वस्याश्रयो नेति नियमः प्रतिवादिनं वैशेषिकादिकं प्रति न सिद्धः । असाधारणत्वादिति । पक्षमात्रवृत्तित्वेन सपक्षवृत्तिरहितत्वादसाधारणत्वमित्यर्थः । आचार्यः प्रत्यु- त्तरयति-तन्नति । प्रमेयत्वाश्रितस्य प्रमेयत्वाभावव्यात्या एकनियमेन व्याघातोपपत्तौ द्वितीयनि- यमो निरर्थक इत्यर्थः । असाधारणे इति । असाधारणेऽपि नियमे व्याप्तिरुत्तरत्र केवलव्यतिरेक्य- नुमानादौ वक्ष्यते इत्यतश्च प्रमेयत्वादिकं स्वस्मिन् वर्तते न वेति विकल्प्य आयो निरस्तः । संप्रति द्वितीयं निरस्यति-द्वितीये पक्षे इति । न हि स्वस्मादिति । एकस्मात्स्वस्मादपि यो व्यावृत्तः स केवलान्वयीति न संभवति । केवलान्वयित्वस्य सर्ववस्तुनिष्ठत्वरूपत्वात् । एवं केवलान्वयिनं धर्म निरस्येदानी केवलान्वयिना धर्मेण सह कस्यचि. दपि हेतोाप्तिन घटते इत्याह- साध्याभाववदाश्रितत्वविरहो धूमादिलब्धस्थिति- ाप्तिः सा न हि केवलान्वयवता धर्मेण संगच्छते ॥२॥ इति । साध्याभावववृत्तित्वाभावो हि व्याप्तिः व्याप्यत्वं अविनाभावः इति चोच्यते । तस्यैवान्वयव्यतिरेकाभ्यां धूमादिनिष्ठस्यानुमित्यङ्गतावधार- १ भयथा नियं इति घ पुस्तकपाठः। २ धारणलेऽपि इति घ पुस्तकपाठः ।

·भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं णात् । न च केवलान्वयिना धर्मेण कस्यचिदपि हेतोः साध्याभाववदृत्तित्वा- भावरूपा व्याप्तिः शक्यावगन्तुम् । केवलान्वयिनि साध्याभाववदप्रतीतौ तवृत्तित्वाभावस्य दुरधिगमत्वात् । (भुवन०)-साथ्याभाववदाश्रितत्वविरह इत्यादिपदद्वयं व्याकरोति–साध्याभाववट्ट- तित्वेत्यादि । साध्यस्य योऽभावः विपक्षः, तत्र वृत्तित्वाभावो व्यतिरेकव्याप्तिः। व्याप्यत्वमविना- भावः इत्येतौ व्याप्तः पर्यायौ । धूमादिलब्धस्थितिरित्यतव्याचष्टे-तस्यैवेति । तस्यैव अविनाभाव- स्यैव । अन्वयन्यतिरेकाभ्यामिति । यत्र धूमस्तत्र वहिः, यत्र वहिर्न भवति तत्र धूमोऽपि न भवतीत्येवं धूमादिनिष्ठस्यानुमितिः अनुमानं, तदङ्गतावधारणात् । 'व्याप्तिः सा न ही 'त्यादि व्याख्याति-न च केवलान्वयिनेत्यादि । न च केवलान्वयिना धर्मेण महाविद्यासाध्यादिरू- पेण कस्यचिदपि प्रमेयत्वादिहेतोः, साध्याभाववन्तो महाविद्यासाध्यरहिवामावाः, तत्र वृत्तित्वा- भावरूपा व्यतिरेकव्याप्तिः संभवति । इह हेतुमाह केवलान्वयिनीति । केवलान्वयिनि हेतौ साध्यस्यापि केवलान्वयित्वात्तभावस्यैवाभावात् साध्याभाववदप्रतीतौ साध्याभाववत्सु पृत्तित्वा- भावस्य दुरधिगमत्वात्, महाविद्यायां विपक्षाभावात् साध्याभावववृत्तित्वमेव दुरधिगममिति प्रतियोगिज्ञानाभावात् कुतस्तरां साध्याभावववृत्तित्वाभावावगम इत्यर्थः । अथ न साध्याभावववृत्तित्वाभावो व्याप्तिः, किन्तु अनौपाधिकः संबन्धः, स चाभिधेयत्वादिना प्रमेयत्वादेः शक्यावगम इति मन्यसे । तन्न । किमभिधेयत्वव्यापकः प्रमेयत्वाव्यापकश्च धर्म उपाधित्वेनाभिमतः प्रमितो न वा । आये तद्भावप्रतीतिर्याधिता । दितीये तद्भावप्रतीतिरशक्या प्रतियोग्य- प्रमितेरिति । यावन्तोऽभिधेयत्वादिसाध्यव्यापका: तावत्सु प्रमेयत्वादिसा- धनाव्यापकत्वं निषिध्यते । यावन्तश्च मेयत्वादिसाधनाव्यापकाः, तावत्सु अभिधेयत्वादिसाध्यव्यापकत्वं निषिध्यते । तस्मादनौपाधिकत्वसिद्धिरित्यपि न युक्तम् । प्रकृतसाध्यव्यापकप्रकृतसाधनाव्यापकधर्माप्रतीतौ तद्भावस्य भनिसहस्रेणाप्यधिगन्तुमशक्यत्वात् । (भुवन०) उदयनमतमाशङ्कते-अथ न साध्याभावेति । यत्र साध्यसाधनयोः सम्बन्धे उपाधिन भवति, सोऽनौपाधिकः सम्बन्धो व्याप्तिः । स चाभिधेयत्वादिनेत्यादि । शब्दोऽभि- धेयः प्रमेयत्वात् घटादिवदित्याद्यनुमाने विपक्षाभावादनौपाधिकः संबन्धः शक्यावगमः । अत्र चाभिधेयत्वादिधर्मों यदुपात्तस्तदुपलक्षणम् । एवमन्येऽपि महाविद्यासाध्यादयः फेवलान्वयिधर्मा अत्र ज्ञेयाः । तथाहि-महाविद्यायां स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिसाध्यस्य सर्व- वस्तुनिष्ठत्वाकेवलान्वयित्वेन विपक्षाभावाद्यस्य कस्याप्युपाधेरावश्यकपक्षेतरदोपप्रस्तत्वेन अनौपा- विकसंवन्धत्वं शक्यावगममित्यर्थः । अथ दूपयति-तन्न । किमभिधेयत्वेत्यादि । साधनाव्या- पकः साध्यब्यापकः उपाधिरित्युपाधिलक्षणम् । तत्र अभिधेयत्वसाध्याव्यापक प्रमेयत्वसाधना.

·" - पं०२ महाविद्या विडम्बनम् । ९५ व्यापको यः उपाधित्वेनाभिमतः, स प्रमितः प्रमाणेन गृहीतो न वा। विकल्पद्वयमपि निलोडयति- आये तदभावेति । यदि स उपाधिः प्रमितस्तर्हि तदभावप्रवीतिर्वाधिता । प्रमाणगृहीतस्य अस- द्रूपत्वेन कर्तुमशक्यत्वात्। द्वितीये इति। यद्यपाधिरप्रमितः, कथं तर्हि तदभावप्रतीतिः कर्तुं शक्या । प्रतियोगिनः उपाधेरप्रतीतेः। प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानोऽभावः' इति वचनात् । अथ पुनरप्याशङ्कते- यावन्त इत्यादि अनौपाधिकत्वसिद्धिरित्यन्तेन । अयमर्थः यः उपाधिरभिधेयत्वादिसाध्यव्या- पको भवति स प्रमेयत्वादिसाधनाल्यापको न भवति । यश्व मेयत्वादिसाधनाव्यापकः सोऽभिधेय- त्वादिसाघ्यव्यापको न भवतीत्युपाधेः साधनाव्यापकसाध्यव्यापकत्वरूपसंपूर्णलक्षणाभावादवानु- मानेपु अनौपाधिकसंवन्धत्वसिद्धिः। अथ आचार्य उत्तरयति-इत्यपि न युक्तमिति । हेतुमाह- प्रकृतसाध्येत्यादि । प्रकृतमभिधेयत्वादिसाध्यं तस्य व्यापकः, प्रकृतं मेयत्वादिसाधनं तस्याव्याप- कश्च यो धर्मः उपाधिलक्षणः, तस्याप्रतीतो प्रतियोगिज्ञानाभावात् तदभावस्य उपाधिलक्षणधर्मा- भावस्य भनिसहस्रेण प्रकारसहस्रेणाप्यधिगन्तुं परिज्ञातुमशक्यत्वात् । एवं सति धूमानुमानादिष्वपि अनौपाधिकत्वमशक्याधिगममिति चेत् । एवमस्तु । न नः काचित्क्षतिः। (भुवन०)-अथैवमभिहिते परोऽतिप्रसङ्गमुपपादयति-एवं सति धूमानुमानेत्यादि । अनौपाधिकः संवन्धो व्याप्तिरित्यस्माभिरस्वीकरणान्नायं प्रसङ्ग इत्याह-एवमस्त्विति । अथ नियमो व्याप्यत्वम्। नियमश्चायोगव्यवच्छेदः। स चाभिधेयत्यादि- साध्यस्य मेयत्वादिसाधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः शक्योऽधिग- न्तुमिति मन्यसे । तदपि न । अभिधेयत्वादिसाध्यनिष्ठस्य मेयत्वादिसाधन- चन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहस्य व्यापकत्वेन मेयत्वाद्यनिष्ठतया मेय- त्वादीनां व्याप्यत्वभङ्गस्य दुरपन्हवत्वात् । (भुवन०)-अथ प्रकारान्तरेण व्याप्तिविषयामाशङ्कां कुरुते-अथ नियमः इति । यत्र साधनं तत्र साध्येन भाव्यमेवेति यो नियमः, तदेव साधनस्य साध्येन व्याप्यत्वम् । अयोगन्यव- च्छेद इति । साधनस्य साध्येन सह अयोगो न किन्तु योग एव । स चाभिधयेति । स च मयोगव्यवच्छेदोऽभिधेयत्वादिसाध्यस्य मेयत्वादिसाधनवन्तो घटात्मादयः, तेपु निष्ठो योऽत्यन्ता- भावः, तस्य यत्प्रतियोगित्वं, तदभावः शक्यो ज्ञातुम् । अयमाशयः :–मेयत्वादिसाधनवत्सु अभिधे. यत्वादिसाध्यस्य अभावो नास्तीत्येतावता यत्र हेतुः तत्र साप्येन भाव्यमेवेत्येवं व्याप्तिरस्तीत्यर्थः । दूपयति-तदपि नेत्यादि । मेयत्वादिसाधनवत्सु निष्ठो योऽत्यन्ताभावः तस्य यमतियोगिलं तद्विरहस्य अभिधेयत्वादिसाध्यनिष्टस्य । व्यापकत्वेनेति । अभिधेयत्वादिकं साध्यं व्यापकं, तन्निष्टो यो मेयत्वादिवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः सोऽपि व्यापकनिष्ठत्वेन व्यापक एवं- त्यर्थः । मेयत्वाद्यनिष्ठतयेति । अयमर्यः-यो हि मेयत्वादियनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्यामावोऽभि- धेयवादिसाध्यनिष्ठो व्यापकः स मेयत्वादिहेत्वनिष्ठ एव । मेयत्वादिव्याप्यनिष्टस्य व्याप्यत्वेन ·भुवनमुन्दरसूरिकगटीफायुतं व्यापफत्याभावात् । यया यैव घटे सत्तास्ति न सैव पटे इति । च्याप्यत्वमनस्येति । पूर्व हाभिः धेयत्वादिसाय्यस्य मेयत्वादिसाधनानिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभायो व्याप्तिरका । सा प साध्य- साधनोभयनिष्ठा स्यात् । मेयत्वादियनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहश्च यः साध्यनिष्टः स साधन- निष्ठ इति मेयत्वादीनां ययाप्यत्यं व्याप्तिः, तस्य भगो दुरपन्दव एवेत्यर्थः । अथ मेयत्वादिसाधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहोऽभिधेयत्वा- दिसाध्यनिष्ठो च्याप्यत्वमनुमानागामिति नृपे । तन्न । साध्यस्यैवंरूपच्याप्यत्या- चगमेऽपि पक्षधर्मत्वानवगमात् । अवगमे चा अनुमानयात् । न घ साध्यगतं व्याप्यत्वं साधनगतं च पक्षधर्मत्वमनुमानागामिति युक्तम् । व्या- सिपक्षधर्मतयोः समानाधिकरणयोरनुमितिजनकत्वस्योभयवादिसिद्धत्वात् । (भुवन०)-अस्मन्मते साध्यगतं व्याप्यत्वं, न तु साधनगतमिति पराभिप्रायं प्रकटयति- अथ मेयत्वादिति । मेयत्वादिसाधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्यविरहो यः एवाभिधेयत्वादि- साध्यनिष्ठः तदेव साधनस्य साध्येन व्याप्यत्वमिति भावार्थः । प्रन्थकारः परिहरति-तन्न। साध्यस्पेत्यादि । साध्यस्य अभिधेयत्वादेर्यद्यप्येवरूपं फेवलसाध्यगतं व्याप्यत्वमवगतं, परं तथापि पक्षधर्मत्वमवगतं नास्ति । पक्षधर्मता च विलोस्यते । यतोऽनुमानस्य द्वे रूपे ध्याप्यत्वं पक्षधर्मता च । तत्रान्यतररूपानवगमेऽनुमानमेव न स्यात् । अवगमे वेति । साध्यस्य यदि पक्षधर्मता अवगता वदा अनुमानवैयर्थ्यम् । साध्यस्य पक्षधर्मताव्यवस्थापनार्थमेवानुमानकरणात् । न च साध्येत्यादि । साध्यगतं हि व्याप्यत्वं, पक्षधर्मत्वं च साधनगतमिति भिन्नाधिकरणे व्याप्यत्वपक्षधर्मते अनुमानान- मिति न च युक्तम् । हेतुमाह-व्याप्तिपोति । व्याप्तिपक्षधर्मतयोः समानाधिकरणयोरेकाधि- करणयोरित्यर्थः । अथ यदन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वविरहः साध्यस्य तत्त्वं व्याप्यत्वम् । तच प्रमेयत्वादीनां घटते इति ब्रूपे । तन्न । यदनिष्ठेत्यन यच्छन्देन, तत्त्वमि. त्यत्र च तच्छब्देन किं प्रमेयत्वादिस्वरूपं विवक्षितं, तद्धर्मों या कश्चित् । नाया। हेतुस्वरूपातिरिक्तव्याप्यत्यानङ्गीकारे व्याप्यत्वासिद्धेर्युर्यारत्वात् । न द्वितीयः । प्रमेयत्यादिव्यतिरिक्तस्य यत्तच्छब्दार्थस्य निर्वक्तुमशक्यत्वात् । (भुवन०) महाविद्यावादी शङ्कते-अथ यद्वनिष्ठेति । यच्छन्देन प्रमेयत्वादिहेतवः, तद्वत्सु निष्ठो योऽत्यन्ताभावः तस्य यत्प्रतियोगित्वं तद्विरहो यः साध्यस्य । तत्त्वमिति । तस्य साध नस्य भावः तत्त्वं व्याप्यत्वम् । साधनस्य साध्यवनिष्ठत्वं व्याप्यत्यमित्यर्थः । विकल्पैः परिहरति- तन्न । यदित्यादि । यद्वनिष्ठेत्यत्र यच्छन्देन, तत्त्वं व्याप्यत्वमित्यत्र च तच्छब्देन च किं प्रमेय. त्वादिस्वरूपं विवक्षितं तद्धों वा । प्रमेयत्यादिधर्मो घेत्यर्थः । आद्यं पक्षं दूषयति-नाद्य इत्यादि । यद्धनिष्ठेत्यत्र यच्छब्देन, तत्त्वं व्याप्यत्वमित्यत्र च तच्छन्देन किं प्रमेयत्वादिस्वरूपं विवक्षितं तद्धमा १ वैयर्यम् । नाति ग पुस्तक पाठः। - ·५०२ महाविद्याविडम्बनम् । वा । प्रमेयत्वादिधों वेत्यर्थः । आद्यं पक्षं दूपयति-नाद्य इत्यादि । हेतुस्वरूपादधिकं यया- प्यत्वं तदनङ्गीकारे व्याप्यत्वं व्याप्तिः तस्या असिद्धिरेव । अयमभिप्राय:-साधनस्य हि व्याप्यत्वं साध्येन स्यात् । तत्र यदि साधनमात्रस्वरूपमेव व्याप्यत्वं स्वीकीयेत, तर्हि हेत्वाभासस्यापि व्याप्यत्वं भवेदिति व्याप्यत्वस्यासिद्धिरेव । द्वितीयं पक्षं दूषयति-न द्वितीय इति । प्रमेयत्वादिव्यतिरि. तस्य यत्तच्छब्दार्थस्य विचारासहत्वेन निर्वक्तुमशक्यतात् । यत्तच्छब्दार्थो मेयत्वादिकमेव । तस्य भावः तत्त्वं व्याप्यत्वमित्यपि न । तस्य भावः किं तस्य धर्ममात्रं धर्मविशेषो था । आये मेयत्वस्य सर्वव्याप्यता- पत्तिः। द्वितीये तदनिरुक्तिरिति । (भुवन०)-यत्तच्छन्दार्थः इति । यत्तच्छन्दाथों मेयत्वादिकमेव नापरं किमीत्यर्थः । परोक्तं विकल्पयति-तस्य भाव इति । तस्य मेयत्वादेर्भावः । आद्यविकल्पमुत्थापयति-आये मेयत्वस्येति । यदि मेयत्वस्य तद्भावो व्याप्यत्वरूपो धर्ममात्रमभिधीयते, तदा मेयत्वस्य सर्वधर्म- प्प्यतापत्तिः स्यात् । अयं भावः-तस्य भावो व्याप्यत्वमित्युक्तम् । तत्र यदि व्याप्यत्वं मेयत्वस्य : धर्मः, तर्हि मेयत्वं व्याप्यं जातमेव । यच्च व्याप्यं तद्धि व्यापकेन व्याप्यते एवेति मेयत्वस्य व्याप्यरूपत्वेन घटत्वपटत्वादिसर्वधाप्यता प्रसज्येत । नाति च मेयत्वस्य व्याप्यत्वम् । तस्य व्यापकरूपत्वात् । तस्मान्न प्राच्यः पक्षः क्षोदक्षमः । द्वितीयं निरस्यति-द्वितीय इति । तस्य मेय- स्वादिसंबन्धिनो विशेषधर्मस्य निर्णीतस्य अप्रतिपादनादनिरुक्तिः । अथ अविद्यमानविपक्षत्वे सति सपक्षे सत्त्वं मेयत्वादीनामभिधेयत्वादि- व्याप्यत्वमिति मन्यसे।तन्न । अविद्यमानविपक्षत्वं नाम विपक्षाभावः । तथा च कि केवलान्वयिनि विपक्षः प्रमितो न वा । आये विपक्षाभावप्रतीतेर्बाधितत्वेन व्याप्यत्वासिद्धिः। द्वितीयेऽपि विपक्षाप्रमितौ तदभावप्रमितेाप्यत्वासिद्धिः। (भुवन०)-भूपणसंमतं मतं शङ्कते-अथाविद्यमानेति । विपक्षाभावं सति सपक्षे सत्त्वं यत्तदेव मेयत्वादिहेतूनामभिधेयत्वादिसाध्येन व्याप्यत्वम् । असंभवेन निराकुरुते तन्नेत्यादि । विकल्पद्वयेऽपि दोपं दर्शयति-आधे विपक्षेति । यदि विपक्षः प्रभितस्तर्हि विपक्षस्याभावप्रती- निर्वाधिता । यतो यो हि मानेन गृहीतः कथं तस्याभावः कर्तुं शक्यः । तस्माद्विपक्षाभावप्रतीते- रभावाधाप्यत्वं व्याप्तिः, तस्या असिद्धिः । द्वितीयेऽपीति । यदि विपक्षो न प्रमितः, तदा प्रति- योगिप्रतीतेरभावाद्विपक्षाभावस्य अप्रमिताप्यत्वासिद्धिः । किञ्च विपक्षाभावस्यानुमित्यङ्गत्वे केवलव्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिणोर्विद्यः मानविपक्षयोरनुमितिजनकत्वाभावप्रसङ्गः । सपक्षे सत्त्वस्य चानुमितिजनकत्ये सपक्षरहितस्य केवलव्यतिरेकिणोऽनुमितिजनकत्वाभावप्रसङ्गः । एतेन अन्वय- व्यतिरेकिण्यपि सपक्षसत्त्यापरपर्यायस्यान्वयस्थानुमितिजनकत्वं निरस्तम् । १'यायस्पानु इति घ पुस्तक पाठः । १३-१४ महाश्शि.

·84 भुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं (भुवन०)-केवलान्वयिनि विपक्षाभावः किमप्रयोजकः प्रयोजको वा । आधे पझे यत्पूर्वमविद्यमानविपक्षत्वे सतीत्यादिलक्षणमभ्यधायि, तस्य लक्षणत्वासम्भवः । द्वितीयेऽतिप्रसङ्गः, वमेव दर्शयति-किञ्च विपक्षेति । यदि विपक्षाभावोऽनुमानाझं, तदानीं केवलव्यतिरेकिणोऽन्द- ग्रव्यतिरेकिणश्च हेतोर्विपक्षसत्त्वेनानुमितिजनकत्वं न स्यात् । अनन्तरोक्तव्याप्यत्वलक्षणेऽविद्य- मानविपक्षत्वं दूपयित्वा सपक्षे सत्त्वमपि दूपयति-सपक्षे इति । ननु यथान्वयव्यतिरेकिणि सपक्ष- सत्त्वस्य प्रयोजकत्वं, तथा केवलान्वयिन्यपि सपक्षसत्त्वस्य प्रयोजकत्वं भविष्यतीति पराभि- प्रायमाशङ्कयाह-एतेनेत्यादि । एतावतान्वयव्यतिरेकिण्यपि हेतौ सपक्षसत्त्वापरपर्यायस्या- स्वयस्य यदनुमितिजनकत्वं तनिरस्तम् । इदमत्र तत्त्वम् । अन्वयव्यतिरेकिणि सपक्षसत्त्वस्य प्रयोजकत्वाभावात्केवलान्वयिन्यपि तस्य न प्रयोजकत्वम् । एतेन व्याप्यत्वलक्षणे सपक्षे सत्त्वमपि व्युदस्तं मन्तव्यम् । तस्मात्साध्याभाववद्वृत्तित्वविरहो व्यतिरेकापरपर्यायो व्याप्यत्वमनुमा- नवीजमिति स्थिते केवलान्वयिनो व्याप्यत्वासिद्धिर्दुरिति । तदिदं यथेष्ट- चारिण्या महाविद्यया संसर्गमनुभवतः केवलान्वयिनः प्राणान्तिकं प्रायश्चि- तम् । न च वैशेषिकादीनां केवलान्वयिनं निराकुर्वतामपसिद्धान्तः । सूत्र- कारभाष्यकाराभ्यां कचिदपि तदव्युत्पादनात् । टीकाकारादीनां चास्माभि- रनादरणात् । आदरणे वा तदीयकेवलान्वयिव्युत्पादनस्य परमतत्वेन व्याख्यानात् ॥ इति श्रीहरकिङ्करन्यायाचार्यपरमपण्डितभट्टवादीन्द्रविरचिते महाविद्या- विडम्बने फेवलान्वयिभङ्गो नाम द्वितीयः परिच्छेदः ॥२॥ (भुवन०)-परमतनिरासेन सिद्धं स्वमतमुपसंहरति-तस्मात्साध्याभावेति । साध्या. भावयद्वृत्तित्त्वविरहो विपश्वर्तनाभावो व्याप्यत्वं व्यतिरेकव्याप्तिरित्यर्थः- केवलान्वयीति । केवलान्वयिनो हेतोळप्यत्वं व्याप्तिस्तस्या असिद्धिर्दुवीरेत्यर्थः-तदिदं यथेष्टेति । अत्रानुत्तोऽपि रूपकालङ्कारो यथेष्टचारिण्येतिविशेषणेन महाविद्याया अलखीत्वमारोपयति । तस्याश्च संसर्ग प्राणत्यागरूपं प्रायश्चित्तं समससमेव । सूत्रकारादिपूर्वाचार्यव्युत्पादितफेवलान्वयिनो भने कयं न सिद्धान्तविरोधोऽत्राह-न च वैशेपिकेति । प्रन्यकर्ता हि वैशेषिकः, तत्र वैशेपिकादीनां केवला. ज्वयिनं निराकुर्वतामपसिद्धान्त इति न च वाच्यमित्यर्थः-तदव्युत्पादनादिति । तस्य केवला- ज्वयित्वस्याव्युत्पादनात्-टीकाकारादीनामिति । टीकाकाराः कन्दलीकिरणावल्यादिटीका- फर्तारः । ननु तैयुपादिताः समवायादय आद्रियन्ते, फर्थ तर्घनादरणमित्याह-आदरणे वेति । तदीयं यत्केवलान्वयिव्युत्पादनं तस्य परमतत्वेन व्याख्यानादित्याशयः । इति प्रोजिनशासन पीसोमगुन्दरपूरिशिष्यत्रीमुक्नमुन्दरसूरिविरचितायो महाविद्या विम्बनातो मायानदीपिकाया के परगन्वयिभा- पाण्यानो नाम दितीयः परिमोद समाप्तः ॥

·- अथ तृतीयः परिच्छेदः। नमस्यामो दूरीकृतभवनभई भगवतो वपुर्विश्वारम्भस्थितिलयनिदानं पुररिपोः । यदस्पृष्टं भोगैरपि दलितकामं करुणया भवानीभूभङ्गप्रणयकलहेभ्यः स्पृह्यति ॥१॥ (भुवन०) कृतादिमध्यमङ्गलद्वयश्वरममङ्गलमाचष्टे-नमस्याम इत्यादि । वयं नमस्यामो नमस्कुर्मः । किं, वपुः । कस्य, पुररिपोः श्रीमहादेवस्य । किंभूतं वपुः दूरीकृतेत्यादि । भवनमु. त्पत्तिः, भलो विनाशः । तो दूरीकृतौ येन तत्तथा । एतावता शाश्वतमित्यर्थः । पुनः कीदृशं वपुः-- विवारम्भेत्यादि । विश्वारम्भो निर्माणम् । स्थितिरवस्थानम् । लयो विनाशः । तेषां निदान कारणम् । यद्वपुोगैरस्पृष्टं दलितकाममपि भवानीभ्रूभङ्गप्रणयकलहेभ्यः स्पृहयति । ननु यद्येवंविधं वपुस्तदा भवानीकटाक्षरागो विरुद्ध इत्याह-करुणयेति । एतावता नीरागोऽपि सन्करुणयेव गौरीमाद्रियत इत्यर्थः ॥ १॥ उपाधिव्याधिनिधूतमन्वयव्यतिरेकिणम् । मत्वोद्भिन्नमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः ॥ २ ॥ (भुवन०)-महाविद्याप्रवर्तकानां निराकरणं श्लोकद्वयेन प्रस्तावयति-उपाधीति । अन्वयव्यतिरेकिणं प्रयोगमुपाधिरूपव्याधिना कम्पं मत्वा ज्ञात्वा उद्भिन्नाः अन्तर्भूतण्यर्थत्वा- प्रकटिता महाविद्या यैस्ते उद्भिन्नमहाविद्याः शिवादित्यादितार्किकाः । अजायन्तेति क्रियाध्या- हारः । अन्वयव्यतिरेकिणमुपाधिकर्थितं ज्ञात्वा शिवादित्यादितार्किकैः केवलान्वयित्वेन महाविद्याः श्रिता इत्यर्थः ॥ २॥ तेपामेप विशेषेण निराकरणसंभ्रमः । श्रीसिंहधर्माध्यक्षेण वादीन्द्रेण विधीयते ॥ ३ ॥ (भुवन०)-तेपामिति । तेषां शिवादित्यादितार्किकाणां वादीन्द्रेण श्रीसिंहनरेश्वरस्य धर्माधिकारिणा निराकरणं क्रियते इति संटङ्कः ॥ ३ ॥ असिद्धविरुहानैकान्तिकसत्प्रतिपक्षकालात्ययापदिष्टाः पञ्च हेत्वाभासाः सूत्रकारादिभिर्युत्पादिताः। असिद्धोऽपि देधा, पक्षधर्मत्वासिद्धो व्याप्यत्वासिद्धश्च । तत्र न यद्यपि महाविद्याहेतुः पक्षधर्मत्वासिद्धः, तथापि व्याप्यत्वासिद्धो भवत्येवेति व्युत्पा- दितं दितीयपरिच्छेदे। १ कृतभुवनभङ्ग इति घ पुस्तकपाठः । २ 'कृतादिमध्यमङ्गलेत्यादि चरममङ्गलमाचष्टे इत्यन्तो ग्रन्यांशः' छद पुस्तकयोनास्ति । ३ "विरव्यते' इति घ पुस्तकपाः ।

·१०० भुवनसुन्दरसूरिफतटीकायुतं किञ्च, अथ नृतनतर्कज्ञमनःकुमुदचन्द्रमाः। महाविद्यातमःस्तोममुपाधिरुपढौकते ॥४॥ यो भङ्गिस्थनिवृत्तिमत्त्वरहितो' यहर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्यादुपाधिर्धवः । भगो विनाशः । स विद्यते यस्य असौ भङ्गी । अनित्य इत्यर्थः । तत्र स्थिता निवृत्तिरत्यन्ताभावः । तदत्त्वं तत्प्रतियोगित्वं । तेन रहितः इत्यर्थः । तदनेन अनित्यत्वयन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरहितत्वं अश्रावणत्वादीनाम- नित्यत्वरूपसाध्यव्यापकत्वं दर्शितम् । यदर्जिते मेयतेति । येन अश्रावणत्वेन वर्जिते अश्रावणत्वात्यन्ताभावचति शब्दत्वादो मेयतेत्यर्थः । तदनेन मेयत्व- वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमश्रावणत्वादीनां मेयत्वादिसाधनाव्यापकत्वं दर्शितम् । सः श्रुतिगोचरत्वविरहः अवणेन्द्रियग्राह्यत्वात्यन्ताभावः । मेयत्वे साधनाभिमते, उपाधिर्भवेदित्यर्थः । (भुवन० )-असिद्धोऽपि द्वेधेति । पक्षस्य यो हेतुधों न स्यात्स पक्षधर्मत्वासिद्धी, यथा अनित्यः शब्दश्चाक्षुषत्वात् घटवदिति । व्याप्यत्वासिद्धश्च साधनस्य साध्येन यद्याप्यत्वं तेनासिद्धो व्याप्तिशून्य इत्यर्थः । औपाधिकव्याप्तिकश्च व्याप्यत्वासिद्धः । तत्र न यद्यपीति । यद्यपि महाविद्याहे तुः मेयत्वादिः पक्षे शब्दादौ वर्तनान्न पक्षधर्मत्वासिद्धः-तथापीति । तथापि व्याप्यत्वासिद्धो व्याप्तिशून्यो भवत्येवेति द्वितीयपरिच्छेदे प्रत्यपादि । व्याप्तिशून्यो व्याप्यत्वासिद्ध इति पुरापि प्रादर्शि। औपाधिकव्याप्तिकोऽपि व्याप्यत्वासिद्धो भवतीति तदुपपादनायाह-किंच । अथेत्यादि । उपाधिरुपढौकते । के । महाविद्यारूपतमःस्तोमम् । किंविशिष्टः उपाधिः-नूतनेति । नूतना ये तर्क- झास्तेषां मनांस्येव कुमुदानि तत्र चन्द्रमाः । वादिप्रयुक्तमहाविद्यानुमानादिखण्डनाचित्ताहादक इत्यर्थः । उपाधेश्चन्द्रत्वारोपणान्महाविद्यातमःस्तोमनिराकरणं युक्तमेव ॥४॥ अथोपाधिदोोद्भावनाय पद्यमाह-यो भनिस्थेत्यादि। पूर्वार्धे व्याचष्टे-भङ्गो विनाश इति । तद्वत्वं तत्मतियोगित्वमिति । नन्वन तद्वत्त्वं तत्प्र. तियोगित्वं कथं, यतो भशिस्थनिवृत्तिमन्तोऽनित्याः पदार्थाः । कथं तर्हि तेषां प्रतियोगित्वम् । उच्यते । सर्व वस्तु हि खनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि । न हि घटे घटोऽस्ति आत्माश्रयात् । तस्माटो घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी स्यादेवेति तद्वत्त्वं तत्प्रतियोगित्वं समीचीनमेव । तेन रहित इति । अनित्यपदार्थेषु उपाधेरत्यन्ताभावो नास्तीति परमार्थः-तदनेनेति । अनित्यत्ववन्तोऽनित्य- १ रहिते य इति घ पुस्तकपाठः । ३ 'धिर्धवम् । इति घ पुस्तकपाठः। ३ 'प्याप्तिकोऽपि ध्याछ पुस्तकपाठः।

·१०३ महाविद्याविडम्बनम् । पदार्थाः, तेषु निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य यत्प्रतियोगित्वं, तेन यद्रहितत्वं, तदश्रावणत्वादीनामुपाधी- नामनित्यत्वरूपसाध्यस्य व्यापकत्वं दर्शितम् । इदमत्र हृदयम् । यत्र यत्रानित्यत्वं तत्र तत्राश्रावण यथा घटादावित्येवमुपाधेः साध्यव्यापकत्वम् । तदनेनेत्यादि । तत्तस्मात्कारणात् अनेन अनन्तरो- क्तेन मेयत्ववन्तो मेयभावाः तेषु निष्ठो योऽत्यन्ताभावः तस्य यत्प्रतियोगित्वं तश्रावणत्वादीनां मेयत्वादिसाधनस्याव्यापकत्वमित्यर्थः । एतावता मेयत्वसाधवत्स्वपि अश्रावणवोपाधिनास्ति । तथा च यत्र यत्र मेयत्वं तत्र तत्र अश्रावणत्वं नास्ति, शब्दत्वादो मेयत्वसत्त्वेऽप्यश्रावणत्वाभावादित्य- श्रावणत्वस्य साधनाव्यापकल्लम् । श्रवणेन्द्रियेति । अश्रावणत्वमित्यर्थः । अयमभिप्रायः साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वम् । साध्यं च तदेव यद्धिप्रतिपन्नं प्रति पक्षे मेयत्वेन बोधयितुमभिप्रेतम् । अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं इत्यत्र अनित्यत्वं च परं प्रति पक्षे मेयत्वेन बोधयितुमभिप्रेतम् । तस्मादनित्यत्वरूपसाध्यव्यापको मेयत्वादिसा- धनाव्यापकः श्रोत्रपाद्यात्यन्ताभावः उपाधिर्भवत्येव । (भुवन०)-अश्रावणत्वं नोपाधिः, नित्ये गगनादौ अश्रावणत्वोपाधिसद्भावेऽप्यनित्यत्व. साध्याभावेन समव्याप्तिकत्वाभावादित्याशङ्कयाह-अयमभिप्रायः इति । अत्र समव्याप्तिन विवक्षितेतिभावः । किं तत्साध्यं यस्य व्यापक उपाधिरत्राह-साध्यं चेति । पक्षे मूलानुमानपक्षे शब्दे इत्यर्थः । अयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादि । उपलक्षणं चेदम् । तेनात्र अन्यान्यपि पूर्वोक्तमहावि- द्यानुमानानि मन्तव्यानि । अथ साध्यव्यापकः साधनाव्यापक इत्यत्र साध्यपदेन व्यापकत्वाभिमतं विवक्षितम् । प्रकृते च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- णत्वं व्यापकम् । न च तस्य श्रावणत्वात्यन्ताभावो व्यापकः । पक्षीकृतशब्द- तदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्ववत् शब्दत्वादिनिष्ठात्यन्ताभावम- तियोगित्वात् । तेन साध्यव्यापकताभावान्नायमुपाधिरिति मन्यसे । तन्न । किं व्यापकत्वाभिमतव्यापकः साधनाव्यापक इत्युपाधिसामान्यलक्षणं, किंवा प्रकृतसाध्यसाधनसंबन्धोपाधिलक्षणम् । नाद्यः । व्याघातात् । यत्किञ्चिद्याप- कौभिमतव्यापकस्य स्वात्मादिकिश्चित्साधनव्यापकत्वेन साधनाव्यापकत्वानु- पपत्तेः । नापि द्वितीयः । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- 'णत्वव्यापकमेयत्वव्यापकस्य भवद्भिरनङ्गीकाराल्लक्ष्यलक्षणयोरप्यसिद्धे, सिद्धौ वा सोपाधित्वस्य दुरत्वादिति । । १ 'साधनवत्स अश्रा इति छ द पुस्तकपाठः।२ भवेदेव । इति ध पुस्तकपाठः।प्रकृतसाध्यम्पाप. कले सति प्रतिसाधनाम्यापकत्वमुपापिल' इति घ पुस्तकपाठः । ४ 'ध्यापकत्वाभि इति घ पुस्तकपाः।

·१०२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०) अत्रे महाविद्यावादी शङ्कते-अथ साध्येति । घ्यापकत्वेनाभिमतं व्यापक- स्वाभिमतभित्यर्थः । प्रकृते चेति । प्रकृते प्रस्तुते महाविद्यानुमाने पक्षीकृतेत्यादिकं व्यापकं साध्य न्यस्तम् । न च तस्येति । न च तस्य महाविद्यासाध्यस्य स्वस्वेतरेत्यादिकस्य श्रावणत्वात्यन्ता- भावोऽश्रावणत्वोपार्व्यािपकः । हेतुमाह-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतशब्देत्यादिमहाविद्यासाच्यस- हितं यच्छब्दत्वादि वत्र निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगित्वात् अश्रावणवोपाधेरित्यर्थः । एतावता महाविद्यासाध्यवति शब्दत्वेऽश्रावणत्वस्याभावाद्यन महाविद्यासाध्यं तत्रोपराधिरित्युपाधेः साध्यव्यापकत्वं नास्ति । फलितमाह-तेन साध्येति । आचार्यों दूपयति-तनेति । व्यापक- त्वेति । व्यापकत्वाभिमतं साध्यमित्यर्थः । किंवा प्रकृतसाध्यसाधनेति । प्रकृतसाध्यव्यापकः प्रकृतसाधनाव्यापक उपाधिरिति पलक्षणं वा विवक्षितमिति भावः । आयं दूपयति-नाद्यः इति । व्याघातं स्पष्टयति-यत्किश्चिद्वयापकेति । व्यापकं च तदभिमतं च व्यापकाभिमतं साध्यं यत्किञ्चिदनित्यत्वादि, वव्यापकस्य स्वात्मादि यत्किञ्चित्सा- धनमश्रावणत्वादिरूपमेव, तस्य व्यापकत्वादुपाधेः साधनान्यापक्रत्वानुपपत्तिः । स्वात्मादीत्यत्र स्वात्मशब्दः पूर्वोक्ताश्रावणत्वोपाध्यपेक्षः । अयमाशय:-घटादयो नित्याः मश्रावणवादात्मादिव- दित्याद्यनुमाने नित्यत्ववादिना कृते योऽश्रावणवादिहेतुः, स एतदुपाधिरूपः एवेत्यश्रावणत्वाद्युपा- धिरेवस्य साधनस्य व्यापक एवेति साधनाव्यापकत्वं नोपपद्यतेत्यर्थः । द्वितीयमुत्थापयति- नापि द्वितीय इति । पक्षीकृतशब्देत्यादि । साध्यव्यापकस्य मेयत्वसाधनाव्यापकस्योपाधैर्भवद्भिर- स्वीकाराल्लक्ष्यलक्षणयोः, लक्ष्य उपाधिः, लक्षणं प्रकृतसाध्यव्यापक इत्यादिकं विशेपलक्षणं, तयोरप्य- सिद्धेः । लक्षणत्वस्वीकारे तु तस्योपाधित्वमेव स्यादित्याह-सिद्धो वेति । अथ महाविद्याविरोधिनामपि साध्यव्यापकः साधनाव्यापकः इत्युपाधि- सामान्यलक्षणं वा विवक्षितम् । उभयथापि पूर्वदोपापत्तिरिति मन्यसे । तन्न । अस्माभिः साध्यपदेन पक्षनिष्ठतया विप्रतिपन्नं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन ज्ञाप्य- स्यानित्यत्वस्य प्रकृतस्य विवक्षितत्वात् । तेन अनित्यत्वव्यापको मेयत्वाव्या. पकः इति प्रकृतोपाधिविशेषलक्षणम् । (भुवन०)-चोद्यपरिहारसाम्यरूपया प्रतिवन्द्या परः शकते--अथ महाविद्येति । महाविद्याविरोविनां भवतामपि साध्यव्यापकेत्यादिविकल्पयोः पूर्वदोप: स्यादित्यर्थः । अन्यकारः प्रत्युत्तरयति--तन्नेति । अस्माभिः साध्यपदेन महाविद्यासाध्यं न विवक्षितं, किन्तु पक्षे शब्दादौ निष्ठतया विप्रतिपन्नं प्रतिवादिनं प्रति प्रतीत्यपर्यवसानेन अनित्यत्वं विना साध्यप्रतीतिर्न स्यादि. स्यपर्यवसानेन ज्ञाप्यमनित्यत्वं विवक्षितम् । एतावता किमुक्तं भवतीत्यत आह-तेनेत्यादि । प्रकृतोऽधिकृतो य उपाधिरश्रावणत्वादिरूप इति भावः । कथं पुनरस्य दोपत्वमिति चेत् । अश्रावणत्वव्याप वृत्तौ अनित्यत्व. १ अथ महा इति च पुस्तक पाठः ।

·५०३ महाविद्याविडम्बनम् । १०३ व्याप्यनिवृत्तेरावश्यकत्वेन पक्षीकृतशब्दे एव मेयत्वपक्षीकृतशब्दतदितरवृत्ति- त्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वयोयासिभङ्गादित्यवेहि । इदमेव चान्यत्रा- प्युपाधिदूषणत्वबीजम् । (भुवन०)-आशङ्कते-कथमिति । अस्योपाधेरित्यर्थः । आचार्यः प्रत्याचष्टे-अश्रावण- वेति । अश्रावणत्वं यः उपाधियापकस्तस्य निवृत्तावनित्यत्वं साध्यरूपं व्याप्यं निवर्तत एव । तथा हि-यत्र यत्र अनित्यत्वं तत्र तत्र अश्रावणत्वं यथा घटादौ । यत्राश्रावणवं न स्यात्तवानित्यः त्वमपि न, यथा शब्दत्वे नित्यत्वेन वादिप्रतिवादिनोः संमते । एतावता उपाधिर्निवर्तमानः साध्य गृहीत्वा निवृत्तः । किं तह त्याह-पक्षीकृतशब्दे इति । पक्षीकृतशब्दे एव यन्मयत्वसाधनं पक्षी- कृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यं च तयोर्व्याप्तिभवात् । अयमर्थः । उपाधिधर्मों व्याप्तिः साधने चकास्ति, जपापुष्पैथों लौहित्यं स्फटिकोपल इवेत्युपाविना साध्यसाधनयोर्व्याप्तिभङ्गः । इदमेव चेति । अन्यत्राप्यनुमानेपूपाधेर्दूपणत्वमेवमेवेति भावः । यदा स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं अनित्यत्वेन विशेष्य अश्रावणत्वमुपाधिवक्तव्यः । तथाहि-यत् एतच्छब्दैतच्छब्देतरनिष्ठत्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वे सति अनित्यं, तत् अश्रावणमिति साध्यव्यापकत्वम् । अश्रावणत्वं च मेयत्ववत् शब्दत्वादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीति साध- नाव्यापकम् । तेन भवत्युपाधिः । न चाभिप्रेतसाध्यव्यापकस्य विशेपितसाध्य- व्यापकस्य चोपाधित्वेऽतिप्रसङ्गः । एवंविधोपाधिमतामनुमानत्वानङ्गीकारात् । तद्रहितेषु च स्वतः एवातिप्रसङ्गनिवृत्तिरिति । अन्यथा व्यापकत्वाभिमतसाध्य- व्यापकस्यापि उपाधित्वे प्रवर्तमानस्यातिप्रसङ्गस्य कः शास्ता इति । ( भुवन०)-प्रकारान्तरेणोपाधि व्युतादयति-यद्वा स्वस्वेतरेति । स्वस्वेतरेत्यादिमहा- विद्यासाध्यमनित्यत्वेन विशिष्टं कृत्वा अश्रावणवमुपाधिवक्तव्य. । एनदेवोपाधेः साध्यव्यापकत्व- दर्शनपूर्वकं दर्शयति-तथा हीति । यदेतच्छब्देत्यादिमहाविद्यासाध्यवत्त्वे सति अनित्यं तदश्रावणं, यथा घटादि । उपाधेः साध्यव्यापकता प्रदर्य साधनाव्यापकतामाह-अश्रावणत्वं चेति । मेयत्ववद्यच्छन्दत्यादि तत्र निष्ठो योऽत्यन्ताभावस्तस्य प्रतियोगि मश्रावणत्वम् । एतावता मेयत्व- साधनवति शब्दत्वादावश्रावणत्वरूपोपाधेरत्यन्ताभावः । शब्दमेयत्वसद्भावेऽप्यश्रावणत्वस्य असद्धा- वात् । आशवापूर्व परिहरति 1-~न चाभिप्रेतेति ! अभिप्रेतसाध्यमनित्यत्वम्, विशेपितसाध्यं महा- विद्यासत्कम् । हेतुमाह-एवंविधेति । एवंविधोपाधिमनामनुमानानामित्यर्थः । तद्रहितविति । एवंविधोपाधिरहितेषु स्वयमेवातिप्रसननिवृत्तेः । अन्यथेति । एवंविधोपाविरहितानुमानेष्वपि अति. प्रसङ्गकरणे । व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापात्वेनाभिमतं मुख्यं यत्साध्यमग्निमत्त्वादि तद्व्यापकस्या- १ अस्याग अत्र साध्यसाधनयोाप्ति । सा अभावणत्वेन सोपाधिश' इत्यधिक च पुस्तके दृश्यते।। २ पुप्पलौहि इति च पुस्तकपाठः । ३ 'पपि अप्रसह इति छ द पुस्तकपाट ।

·. १०४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं प्युपाधित्वेऽतिप्रसङ्गस्य कः शास्ता शिक्षयिता । अयमभिप्राय:-कस्मिंश्चिदनुमाने सत्योपाधावपि केनाप्युझा वितेऽतिप्रसङ्गः कथं निशर्यः । ननु अत्र अयं क्षन्दः पक्षः। एतयतिरिक्तं च सर्व सपक्षः । तेन विपक्ष- रूपव्यावाभावात् अश्रावणत्वस्य पक्षेतरत्वमित्यत आह- "शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षेतरत्वभ्रमः" इति। यत् विप्रतिपन्नं प्रति पक्षनिष्ठतया वादिना साध्यते तत्साध्यम् । तदभाववांश्च विपक्षः उपाधे- ावर्त्यः । तथाविधश्च अश्रावणत्वस्य शब्दत्वादिरेव । तेन व्यावय॑सत्वान्न पक्षेतरत्वभ्रान्तिः कर्तव्या। (भुवन०)-लोकतृतीयपादावताराय आशङ्कां कुरुतेनन्वति । पक्षेतरत्वमिति । विमता हिंसा अधर्मसाधनं हिंसात्वात् म्लेच्छहिंसावदित्यत्र निषिद्धत्वमुपाधिः । अस्योपाधेः संध्याव. न्दनादिविपक्षो व्यावर्त्यः । संध्यावन्दनादौ निपद्धत्वाभावात् । अत्र च महाविद्यायां विपक्षस्यै- वाभावाद्विपक्षव्यावर्तनाभावेन पक्षः एव व्यावत्योऽस्ति । तथा चोपाधेः पक्षेतरत्वं दोपः । शब्दत्वादीति । अत्र शब्दत्वाद्युपाधेनिवर्त्यमस्ति । यतोऽत्राश्रावणत्वमुपायिः । स च शब्दत्वादे- विपक्षाव्यावृत्त एव, शब्दत्वेऽश्रावणत्वाभावादित्युपाधेः शब्दत्वादिविपक्षो व्यावयः । तस्मात्पक्षे- तरत्वभ्रमो न कार्य इत्याशयः । श्लोक तृतीयपादं व्याख्याति । यत् विपतिपन्नमिति । विप्रतिपन्नं प्रतिवादिन प्रति यदनित्यत्वादि पक्षे शब्दादौ निष्ठतया वादिना साध्यते तत्साध्यम् । तस्य साध्य- स्याभायो नित्यत्वं, तद्वांश्च नित्यो विपक्षः । उपाधेावर्त्य इति । यत्र फुत्राप्युपाधिः स्यात्, स विपक्षे पक्षे च वर्तमानो न विलोक्यते । तथा च सति तस्योपाधेविपक्षः पक्षश्च व्यावत्यों भवतीति सर्वत्रोपाधेः रीतिः । यत्र च विपक्षो व्यावत्यों न भवेत्तत्र केवलपक्षस्यैव व्यावर्तनादुपाधेः पक्षेतरत्वं दोपः । अत्र च तथा नाशकनीयम् । शब्दत्वादिविपक्षादश्रावणलोपाधेया॑वृत्तत्वादित्यर्थः । नाम- प्राहमुपाधिव्यावQमाह-तथाविधश्चेति । यत् वादिनो व्यापकत्वेनाभिमतं तदभाववान् विपक्षः उपाधिव्यावो न त्वन्य इति चेत् । न । सर्वत्र विप्रतिपत्तिगोचरसाध्याभाववतो व्यावर्त्य- त्वम् । तथाभूतव्यावर्त्यरहितस्योपाधेः पक्षेतरत्वमित्येतावतैव सकलव्यवस्थोप- पत्तौ, व्यापकीभूतसाध्याभाववतो व्यावय॑त्वं, तथाभूतव्यावयरहितस्य च पक्षेतरत्वमित्यादिव्यवस्थाया गरीयस्या निष्पमाणकत्वादिति । (भुवन०)-महाविद्यावादी शङ्कते--यद्वादिनो व्यापकेति । व्यापकत्वेन साध्यत्वेनाभि- मतं महाविद्यासाध्यं स्वस्वेतरेत्यादिरूपं तदभाववान्विपक्षः उपाधिना व्यावत्यों, न त्वन्यो भवभि- मतो मुख्यानुमानसाध्यविपक्षः इति भावः । आचार्यः उत्तरयति-न सर्वत्रेति । विप्रतिपत्तिगो. चरं यत्साध्यमनित्यत्वादि तदभावो नित्यत्वं, तद्वतो नित्यस्य व्यावय॑त्वम् । व्यापकीभूतेति । १ उपाधेया' इति घ पुस्तकपाठः।

·१०३ महाविद्याविडम्वनम् । १०५ च्यापकीभूतसाध्य महाविद्यासक, तदभावक्तो व्यावय॑त्वमित्यादिव्यवस्था गरीयसी निष्प्रमाणका। कल्पनालाघवे सति कल्पनागौरवबाधकतर्कसद्भावात् । ननु अस्तु पक्षं पक्षीकृत्य प्रवर्तमानासु महाविद्यासु अयमुपाधिः। सप- क्षविपक्षादीन् पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यास्तु उपाधिविधुरा एवेत्यत आह- "सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतः," इति अयं घटः एतद्धटैतच्छन्दव्यतिरिक्तत्वरहितानित्यान्यः मेयत्वादित्यत्र अश्रावणत्वमुपाधिः । एतच्छन्दनिष्ठतया परं प्रति साध्यस्य अनित्यत्वस्य व्याप- कत्वात् । मेयत्वसाधनाव्यापकत्वाच । अनित्यत्वरूपसाध्यरहितशब्दत्वादि- व्यावर्त्य सत्त्वेन पक्षेतरत्वानाकान्तत्वाच्चेति । तथा गगनं शब्देतरानित्यनित्य- वृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यत्रापि अश्रावणत्वमुपाधिः । एत- च्छन्दनिष्ठत्वेन साधयितुमभिप्रेतस्य अनित्यत्वस्य ब्यापकत्वात् , मेयत्वाव्याप- कत्वाच । सिपाधयिपितानित्यत्वाभाववतः शब्दत्वादेावय॑स्य सत्त्वेन पक्षे- तरत्वानाक्रान्तत्वाचेति । एवं साध्यादीनपि पक्षीकृत्य शब्दानित्यत्वे प्रवर्तमा- नासु महाविद्यास्वंयमुपाधिष्टव्यः । ननु अस्तु नाम अनित्यत्वे प्रवर्तमानासु महाविद्यासु अभावणत्वमु- पाधिः । अन्वयव्यतिरेकिसाध्यान्तरप्रवर्तमानासु न कश्चिदुपाधिरित्यत्राप्येत. देवोत्तरम् । सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहत इति । यत्र यत्रान्वयव्यतिरेकिणि हेतौ यो य उपाधिः, तत्तत्साध्यप्रवर्तमानमहाविद्यासु स स एवोपाधिः पूर्वन्यायेन द्रष्टव्यः । यः पुनरन्वयव्यतिरेकी निरुपाधिक एव, तत्साध्यमवर्तमानमहा- विद्याप्यनौपाधिकी एवास्तु । किं न: छिन्नम् । तदप्रामाण्यस्य वक्ष्यमाणदोषै- रपि सिद्धेः। (भुवन०)-तुरीयपादभागमवतारयितुं चोदयति । नन्वस्त्विति । इत आरभ्य एतदेवो- त्तरं सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहत इतियावत्सुगममिति न लेशतोऽपि व्याचके । ननु स श्यामो मैत्रपुत्रत्वात्संप्रतिपन्नपुत्रवदित्यन्वयव्यतिरेकिणि सोऽयं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्यामनिष्ठाधिकरणं मेयत्वाद्धटात्मादिवदित्यस्यां महाविद्यायामश्रावणत्वस्य अनुपाधित्वादेतदेवोत्तरमित्ययुक्तमुक्तमित्या- शङ्कयाह-यत्र यत्रान्वयीति । यत्र यत्र अन्वयव्यतिरेकिणि मूलानुमानहेतौ यः उपाधिः । तत्तदिति । तत्तदन्वयव्यतिरेकिहेतुसाध्यप्रवर्तमानमहाविद्यासु स एव मूलानुमानोपाधिरेष द्रष्टव्यः । श्यामत्वसाध्यप्रवर्तमानमहाविद्यायां च शाकाद्याहारजन्यत्वं मेयत्वसाधनाव्यापकं पक्षनिष्ठतया विप्रतिपन्नश्यामत्वसाध्यव्यापकं दुग्धाद्यश्यामव्यावर्त्यविशिष्टमुपाधिः । परमाणुनित्योऽनादिभावत्वात् १चास्वभावणवमु' इति य पुस्तापाठः। , ·भुवनमुन्दरसूरिफतटीयायुतं आत्मवदित्यत्र अयममात्मैतदात्मैतत्परमाणुन्यतिरिक्तवरहितनित्यान्यः प्रमेयत्वावटादिवदित्यत्र का उपाधिरत्राह-यः पुनरन्वयेति । तदप्रामाण्यस्येति । निगपाधिकमहाविद्याया अप्रामाण्यं वक्ष्य. माणदोपैविरुद्धतानैकान्तिकत्वादिभिरपि सेत्स्यतीत्यर्थः । यः पुनर्युत्पादितमपि साध्यव्यापकं साधनाव्यापक चोपाधि प्रमेयत्वादी न मन्यते, तस्य अयं शब्दोऽनित्यः, सामान्यवत्त्वे सति अस्मद्वाह्यप्रत्यक्ष. त्वादित्यादावपि अश्रावणत्वादिरुपाधिन स्यात् , अविशेपादित्याह- 'नो चेन्न हेत्वन्तरे,' इति (भुवन०)-चतुर्थपादान्त्यभागतात्पर्यमाह-यः पुनर्ग्युत्पादितमिति । य एवं पूर्वोत्पादि- तमप्युपाधि न स्वीकुरुते, तस्य अयं शब्दोऽनित्यः इत्यत्रापि अश्रावणत्वोपाधिर्न स्यात् । अस्ति चात्रोपाधिः । तथाहि । यद्यदनित्यं तत्तदश्रावणं यथा घटादि । यत्राश्रावणत्वाभावः तत्रानित्य- त्वाभावो यथा शब्दत्वे इति साध्यव्यापकत्वम् । तथा शब्दे सामान्यवत्त्वे सति यदस्मद्वाह्यप्रत्यक्षत्वं तस्मिन्सत्यपि मश्रावणत्वोपाधेरभावात्साधनाव्यापकत्वं चोपाधेः । शब्दवरूपविपक्षत्र्यावर्यसत्त्वेन च न पक्षेतरत्वमिति । नो चेन हेत्वन्तर इति । यदि पूर्वोपपादितः उपाधिन भवति, तदा हेमन्तरे सामान्यवत्त्वे सति अस्मद्वाह्यप्रत्यक्षत्वादित्यादिकेऽप्युपाधिन स्यादित्यर्थः । अथ प्रतीत्यपर्यवसानलभ्यसाध्यव्यापकः तथाविधसाध्याभाववद्रूपपक्ष- व्यावर्त्यवांश्योपाधिः कचिदपि न दृष्टः इति चेत् । न । पक्षे व्यापकीभूतसाध्य. साधकं विपक्षादीन् पक्षीकृत्य पक्षे तयाभूतसाध्यसाधकमनुमानमपि कचिन्न दृष्टमेव । महाविद्यैव तथा दृश्यते इति चेत् । तर्हि तदुपाधिरपि तथाभूतो दृश्यते इति संतोप्टव्यम् । न चैवं सति सकलकेवलान्वयिप्रामाण्यभङ्ग इति वाच्यम् । तत्प्रामाण्यस्यास्माभिरनङ्गीकारात् । अङ्गीकारे वा सर्वत्रापर्यवसान- लभ्यान्वयव्यतिरेकिसाध्याभावेन तापकस्योपाधेरनुपपत्तिरिति । (भुवन०)-परः शङ्कते-अथ प्रतीत्यपर्यवसानेति । प्रतीतेरपर्यवसानेन अंभवनेन लभ्यं यदनित्यत्वादिसाध्यं, तस्य व्यापकः, तथाविधं यदनित्यत्वादि साध्यं तस्य योऽभावः, तद्वद्रूपो यो विपक्षो ध्याव|स्तद्वांश्योपाधिन कापि दृष्टचरः। आचार्यः परिहरति-न पक्षे व्यापकेति । पक्षे विपक्षादौ व्यापकीभूतं साध्यं महाविद्यासाध्यं, तत्साधकं सत् विपक्षादीन्पक्षीकृत्य पझे शब्दे तथाभूतसाध्यमनित्यत्वादिकं तत्साधकमनुमानमपि कचिन्न दृष्टमित्यर्थः । ननु यदि केवलान्वयी न स्वीक्रियते, तदृष्टादि कस्यचित्प्रत्यक्षं मेयत्वाद्धटवदित्यादेः केवलान्वयित्वेन अस्वीकारार्हत्वात्सर्व- शसिद्धिः कथमित्याशङ्कापरिहारायाह-अङ्गीकारे वेति । फेवलान्वयिहेतोरङ्गीकारे वा सर्वानु- मानेवपर्यवसानलभ्यं यदन्वयव्यतिरेकिणो मूलानुमानस्य साध्य, तदभावेन व्यापकस्य अपर्यवसान- १ 'अस्मदादिचापेन्द्रिययाहयत्वादि इति घ पुस्तकपाठः । २ घणत्वमुपा' इति घ पुस्तकपाठः । ३ तथाभूता । इति घ पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम्। लभ्यान्वयव्यतिरेकिसाध्यव्यापकस्योपाधेरनुपपत्तिः । अयमभिप्राय:-महाविद्यायां हि अपर्यवसान. लभ्यानित्यत्वादिसाध्यसद्भावेन तद्व्यापक उपाधिः सम्भवति, नान्यत्र केवलान्वयिषु । तत्रानन्तरो- तसाध्यासम्भवात् । तस्मारकेवलान्वयिषूपाधेरभावः इत्यर्थः । इति संक्षेपतोऽस्माभिरुपाधिरुपवर्णितः । महाविद्यानिरासार्थं तन्मूलकपणक्षमः ॥ ५॥ मूलश्लोकस्तु- यो भस्थिनिवृतिमत्वरहितो यदर्जिते मेयता मेयत्वे श्रुतिगोचरत्वविरहः स स्यादुपाधि(वः । शब्दत्वादि निवर्त्यमस्ति न ततः पक्षेतरत्वभ्रमः सर्वत्रैवमुपाधिरप्रतिहतो नो चेन्न हेत्वन्तरे ॥ ६ ॥ (भुवन० )--श्लोकः स्पष्टः ।। ५ ।। अथ संनद्यतेऽभीष्टविरोधस्तकमुद्रया। प्रतिवादिमहाविद्याधर्षणाय विचक्षणः ॥७॥ (भुवन०)--उत्तरश्लोकतात्पर्यमाह-अथ संनद्यते इति । अभीष्टविरोधः संनद्यते सन्नद्धो भवति । कया । तर्कमुद्रया तर्कयुत्तया । ७ ॥ धत्तेऽभीष्टविरुद्धतां निगदितो हेतुः समुन्मीलयन् इष्टाभावमभीष्टतुल्यनयतः पक्षे विचारक्षमाम् । इति यथाकथितो हेतुःमेयत्वादिःपक्षीकृतशब्दे तत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यप्रतीत्यपर्यवसानादायभिमतमनित्यत्वं साधयति। तथा पक्षीकृतशब्दे तत्तदितरवृत्तित्वरहितानित्यत्वात्यन्ताभाववन्नि- छाधिकरणत्वं साधयन् पक्षे साध्यप्रतीत्यपर्यवसानरूपानित्यत्वसिडितुल्यन्या- येन वाद्यभिमतानित्यत्वात्यन्ताभावं साधयति । तेन वाद्यभिमतानित्यत्वरूप- साध्याभावसाधकत्वादयमभीष्टविरुडो विशेपविरुद्ध इष्टविघातकारी चेत्यु- च्यते । व्यापकत्वाभिमतसाध्याभावव्याप्यत्वं विरुद्धत्वम् । तच प्रकृते नास्तीति नायं विरुद्ध इत्यत आह- किञ्चिद्यापकमीप्सितं तदपरं भेदस्नयोः कीदृशः साध्यत्वे तदभावसाधकतया लोके विरुद्धस्थितिः ।। ८॥ इति। (भुवन०)-अभीष्टविरुद्धतां दर्शयति-धत्तेऽभीष्टेत्यादि । निगदितो हेतुर्मेयत्वादिरभी- टस्य विरुद्धता अभीष्टविरुद्धता, तां विचारक्षमा धत्ते । किं कुर्वन्समुन्मीलयन् । कम् । इटाभावम् । इष्टमनित्यत्वम्, तदभावो नित्यत्वम् । कस्मात् । अभीष्टतुल्यनयत: अभीष्टमनित्यत्वं यथा साध्यते, ·. १०८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तथा नित्यत्वमपीति तत्तुल्यन्यायात् । कस्मिन् । पक्षे शब्दादौ । अनित्यत्ववन्नित्यत्वमपि साधय. विरुद्धः स्यादित्यर्थः। श्लोकाध व्याचष्टे-यथाकथित इत्यादि । मेयत्वादिहेतुः पक्षीकृतशब्दे तत्तदितरेत्यादि महाविद्यासाध्यं साधयन्पक्षे यत्साध्यप्रतीतेरपर्यवसानमनुपपत्तिः, तद्वलेन यथा वाघभिमतमनित्यत्वं साधयति, तथैव वाद्यभिमतं यदनित्यत्वं तदत्यन्ताभावो नित्यत्वं तदपि साधयति । तयापि किं दूपणमित्याह-तेन वाद्यभिमतेति । वाद्यभिमतं यदनित्यत्वरूपं साध्यं तदभावो नित्यत्वं, तत्सा- धकत्वादयमभीष्टविरुद्धः । ' हेतुभेदाभावेन तुल्यबलः साध्याभावसाधकोऽभीष्टविरुद्धः' इति संपूर्ण- तल्लक्षणस्य सद्भावात् । उत्तरार्धावताराय शङ्कते-व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापकत्याभिमतं साध्यमत्र स्वस्वेतरेत्यादिकं महाविद्यासत्कं । तदभावेन व्याप्यो हि हेतुविरुद्ध इत्युच्यते । अयं तु पारिशेप्य- लभ्यानित्यत्वसाध्यस्य अभावेन व्याप्यो, न तु महाविद्यासाध्यस्याभावेन । ततो नायं विरुद्ध इत्यर्थः । उत्तरार्ध दर्शयति-किञ्चिद्व्यापकमिति । किश्चिद्व्यापकं महाविद्यासाध्यं किञ्चित्तस्मादपरं च व्यापकप्रतीत्यपर्यवसानलभ्यमनित्यत्वादि, तयोः साध्यत्ये भेदः कीदृशो, न कोऽपीत्यर्थः । वयोः साध्ययोर्योऽभावस्तत्साधको लोके तार्किकलोके विरुद्धो हेतुरुच्यते इत्यभिप्रायः ॥ ८॥ प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यः प्रकृतो हेतुर्विरुद्ध इत्ययुक्तम् । प्रकृतहेतोरे- 'वंख्पत्वप्रमितौ विरुद्धत्वस्य दुर्वारत्वात् । अप्रमितौ अस्य लक्षणस्य स्वरू- पासिद्धत्वात् । तस्मात्साध्याभावसाधकः प्रकृतो हेतुर्विरुद्ध इत्युच्यते । (भुवन०)-श्लोकोत्तरार्धे व्याख्यातुं परोक्तं दृपयति-प्रकृतव्यापकेति । प्रकृतं व्यापकं महाविद्यासाध्य, तदभावेन व्याप्यः प्रकृतो हेतुमेयत्वादिविरुद्ध इति भावः । प्रकृतव्यापकाभाव- व्याप्यत्वं हेतोः प्रमितं न वा । आद्यं प्रत्याह-प्रकृतहेतोरिति । प्रकृतहेतोर्मेयत्वादेरेवंरूपत्वप्रमितौ 'प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यत्वप्रमितौ विरुद्धवंदुर्यारम् । द्वितीयं प्रत्याह-अमिताविति । यदि प्रकृत- व्यापकाभावव्याप्यत्वं हेतोरप्रमितं, तदानीमेतल्लक्षणस्य स्वरूपमेवासिद्धम् । यतः एतल्लक्षणं हि विशेषलक्षणत्वेन अन्यत्राप्रसिद्धम् । तर्हि किं लक्षणमित्याह-तस्मात्साध्याभावेति । साध्यं च द्विविधम् । किश्चिद्यापकाभिमतं, किश्चियापकमतीत्यपर्यवसान- 'लभ्यम्।न चानयोः प्रतिवादिना पक्षनिष्ठतयानङ्गीकृतयोर्वादिना च तन्निष्ठतया बोध्यमानयोः साध्यत्वे कश्चिदिशेपोऽस्ति । व्यापकत्वाभिमतसाध्याभाव. व्याप्यत्वं तु व्यापकविरुद्धापरपर्यायं विरुद्ध विशेपलक्षणम् । यदि पुनर्विरु- विशेपलक्षणाभावात् नायं विरुद्धः, तर्हि अभिप्रेतसाध्यविशेपाभावसाधको विरुद्ध इति विरुद्धविशेषलक्षणाभावाह्यापकाभिमताभावव्याप्योऽपि विरुहो न स्यादिति । यद्वा मा भूदयं विरुद्धः, तथाप्यभीष्टविरुद्वापरपर्यायं हेत्वाभा. सान्तरं भविष्यति। " १ भनित्यत्वं नित्यस्त्र' इति छ द पुस्तकपाः ।

·१०३ महाविद्याविडम्बनम्। १०९ (भुवन०)-श्लोकाध व्याचाख्याति-साध्यं च द्विविधमित्यादि । व्यापकत्वेनाभिमतं महाविद्यासाध्यम् । व्यापकं महाविद्यासाध्यं, तस्य या प्रतीतिस्तस्याः अपर्यवसानेन लभ्यमनित्य- त्वादि । न चानयोरिति । अनयोः साध्ययोः प्रतिवादिना महाविद्यानिराकर्ता पक्षे शब्दादौ निष्ठ- तया अनड्गीकृतयोर्वादिना महाविद्यावादिना तन्निष्ठतया पक्षनिष्ठतया बोध्यमानयोः न च साध्यत्वे कश्चिद्विशेपोऽस्ति । यतः उभयमपि साध्यतयोच्यते । प्रकारान्तरेणाशङ्कते~व्यापकत्वाभिमतेति । व्यापकत्वेनाभिमतं महाविद्यासाध्यं तस्य योऽभावस्तेन व्याप्यत्वं हेतोस्तव्यापकविरुद्धः इत्यपरपर्यायं विरुद्धहेतोर्विशेषलक्षणमित्याशयः । आचार्यः प्रत्युत्तरयति-तीत्यादि । अभिप्रेत: साध्यविशे- पोऽनित्यत्वादिः, तदभावसायको विरुद्ध इत्यभिप्रायः । व्यापकाभिमतेति । व्यापकं यदभिमतं महाविद्यासाध्यमित्यर्थः । तर्हि संशयः एव स्यान्न निर्णयोऽत्राह-यद्वा मा भूदिति । सत्प्रतिपक्ष एवायं, न विरुद्धो,न हेत्वाभासान्तरमिति शिवादित्यमिश्राः। तन्न । साध्याभावसाधकतुल्यबलद्वितीयहेतावेव पूर्वाचार्याणां प्रतिपक्षव्यवहा- रात् , साध्याभावसाधकत्वमात्रेण प्रतिपक्षत्वे विरुद्धस्यापि प्रतिपक्षत्वप्रसङ्गात् । तुल्यबलत्वाभावान्न विरुद्ध प्रतिपक्षो बाधवदिति चेत् । अथ तुल्यबलत्ववि- शेषणं किमर्थम् । विरुहादिनिवृत्त्यर्थमिति चेत् । अथ विरुद्धादयः किमर्थं निवाः । पूर्वाचार्याणां तत्र प्रतिपक्षव्यवहाराभावादिति चेत् । एवं तर्हि प्रकृतहेत्वन्यत्वमपि विशेषणमुपादेयमेव । पूर्वाचार्यैस्तस्यैव तं प्रति प्रतिपक्ष- त्वेन अव्यवहारादित्यलमुपजीव्यैः सह कलहेन । ( भुवन० )-परमतं प्रकटयति-सत्प्रतिपक्ष इति । अयं हेतुः प्रकरणसम एवेति शिवादित्यमिश्राः प्राहुरिति । परमतं निरस्यति-तन्न । साध्याभावेति । साध्याभावसाधको यः पूर्वहेतोस्तुल्यबलो द्वितीयहेतुस्तत्रैव पूर्वाचार्याणां सत्यतिपक्षत्वव्यवहारात । इदं हृदयम् । पूर्वानु- मानोक्तहेतुना मेयत्वादिना अनित्यत्वादिसाध्यसाधकेन तुल्यवलः, तस्मान्मेयत्वादेश्च यो द्विती- यहेतुरभिधेयत्वादिः पूर्वोक्तानित्यत्वादिसाभ्याभावसाधकः स एव सत्प्रतिपक्षः । साध्याभावसाथ- कस्यैव प्रतिपक्षत्वेऽतिप्रसङ्गमाह-साध्याभावेति । साध्याभावसाधक एव यदि प्रतिपक्षः, तर्हि विरुद्धोऽपि साध्याभावसाधकत्वात्प्रतिपक्षः प्रसज्येत । परः शङ्कते-तुल्यवलेति । साध्याभा- वसाधकोऽपि तुल्यबल एव प्रतिपक्षो नातुल्यवलः, तस्मात्तुल्यबलवाभावाद्विरुद्धः प्रतिपक्षो नोच्यते, यथा वाधः फालात्ययापदिष्टस्तुल्यबलवाभावान्न प्रतिपक्षः । प्रभपूर्वकं परिहरति- अथ तुल्येत्यादि । साध्याभावसाधकरतुल्यबलः प्रतिपक्ष इति भवत्संमतलक्षणे तुल्य- बलत्वविशेषणं किमर्थमित्यर्थः । प्रतिवन्दीमुपादत्ते-एवं तहीति । प्रकृतो हेतु,यत्वादिर्धायुक्तः, तस्मादन्योऽभिधेयत्वादिःसत्त्वम् । एतत्तत्त्वम्-यथा प्रतिपक्षलक्षणे तुल्यबलत्वविशेषणमुपात्तम्, १वापः अधिकवलप्रत्यनुमानस्तुल्य' इति च पुस्तकपाठः।

·भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं तथा प्रकृतहेत्वन्य इत्यपि विशेषणमुपादेयम् । तथा च साध्यामावसाधकस्तुल्यबलः प्रकृतहेवन्यः प्रतिपक्ष इति प्रतिपक्षलक्षणमुक्तं भवति । प्रकृतहेत्वन्यः इति विशेषणालीकरणे हेतुमाह- पूर्वाचायरिति । तस्यैव मेयत्वादेरेव, तं प्रति मेयत्वादिकमेव प्रति प्रतिपक्षत्वेन पूर्वाचायैरव्यव- हारात् । पूर्वाचार्याणां हि पूर्वोक्तहेत्वन्यस्मिन्नेव प्रतिपक्षत्वव्यवहारोऽस्ति नतु मेयत्वादेरव मेयत्वा- दिकं प्रतीतिभावार्थः । उपजीन्यैरिति । अयमभिप्रायः । पूर्वाचायः प्रकृतहेत्वन्य इति विशेषण- मुपादायि । शिवादित्यमिश्राश्च नोपाददते इति यः उपजीव्यैः पूर्वाचायः सह भवतां फलहस्तेन कृतम् । एतावता पूर्वोक्तहेतोः सत्प्रतिपक्षत्वमुत्यापितं, अभीष्टविरुद्धत्वं तु स्थापितं भवति । महाविद्यान्तरेष्वपि अनित्यपदस्थाने अनित्यत्वात्यन्ताभावपदं प्रक्षिप्य साध्यप्रतीत्यपर्यवसानादनित्यत्वात्यन्ताभावसाधकत्वमुपपाद्य अभीष्टविरुद्धता द्रष्टव्येति । (भुवन०)-उक्तमन्यत्रातिदिशति । महाविद्येति । अयं शब्दः स्वस्तरवृत्तित्वरहितानि- त्यवृत्तिधर्मवानित्यादौ अनित्यत्ववृत्तिपदस्थाने नित्यवृत्तिपदं प्रयुज्यत इत्यर्थः । अपि सर्वगुणोऽभीष्टविरोधेन विनश्यति । किं पुनर्दोपसंघातर्महाविद्या समाकुला ॥९॥ (भुवन०)-अभीष्टविरुद्धतामुपसंहरति-अपि सर्वगुण इति । सर्वगुणोऽपि हेतुरभी- विरोधदोपेण विनश्यति । अन्योऽपि जनः सर्वगुणोऽप्यभीष्टस्य मित्रादेविरोधेन विनश्यत्येव । महाविद्याया दोपसंघातैः समाकुलायास्तु किमुच्यते ॥ ९॥ अथ सव्यभिचारत्वमुन्मीलत्कुलिशश्रियम् । महाविद्यामहाभूभृत्पक्षच्छेदाय सज्जते ॥१०॥ (भुवन०)-अनैकान्तिकतोद्भावनाय प्रक्रमते-अथ सव्यभिचारत्वमिति । सव्यभि- चारत्वमनैकान्तिकत्वं महाविद्यामहाद्विपक्षच्छेदाय सञ्जते । किं कुर्वत् । उन्मीलन् । अन्तर्भूतण्यर्थ- त्यादुन्मीलयत् । कां कुलिशश्रियम् । यद्वोन्मीलत्कुलिशद्युतीति पदमवगन्तव्यम् । तथा च सव्य- भिचारत्वस्यैतद्विशेषणम् ॥ १० ॥ सर्वमेव वस्तु स्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगीत्युक्तम् । तेन महाविद्यासाध्ये तदत्यन्ताभाववति मेयत्वस्य गतत्वादनैकान्तिकत्वमिति । किञ्च, त्वत्साध्यं स्वभिदान्यमेयनिहिताऽभावान्वितत्वाश्रयो मेयत्वादिति केवलान्वयिमतेऽस्माकं तु तछेदतः । यदा मेयनिवृत्तताधिकरणं साध्यं त्वदीयं ततो भिन्नत्वादिति साध्यवर्जिततनौ लब्धस्थितिर्मयता॥ ११॥ त्वत्साध्यमिति । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिकं १ इलिशयुति । इति घ पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । विवक्षितम् । स्वभिदेति । स्वान्योन्याभावः । मेयनिहितो मेयाश्रितः । स चासौ अभावश्च । तेन अन्वितः । तस्य प्रतियोगी । तस्य भावः तत्त्वम् । तस्याश्रयः तद्धिकरणमित्यर्थः । प्रयोगस्तु-पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहि- तानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वा- श्रयः, मेयत्वात् घटवदिति । पक्षीकृतसाध्यान्योन्याभावव्यतिरिक्तश्च सर्वे. पामन्योन्याभावः प्रमेयेऽस्त्येवेति तेषां सपक्षता । प्रकृतसाध्यस्य चान्यो- न्याभावव्यतिरिक्तो मेयनिष्ठोऽभावः सिध्यन्नत्यन्ताभाव एव सिध्यति । तस्य साध्यस्य सदातनत्वेन प्राकमध्वंसाभावानुपपत्तेः । तेन साध्याभाववति गम- नान्मेयत्वस्य सव्यभिचारत्वं अनैकान्तिकत्वापरपर्यायं दुर्वारम् । अयं हेतुः केवलान्वयिप्रामाण्यवादिनाम् । अस्माकं तु स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयनि- छाभावप्रतियोगित्वान्यत्वादिति हेतुः । तदिदमुक्तं तद्भेदत इति । तदन्यत्वा- दित्यर्थः । तच्छब्देन च स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं परामृश्यते । (भुवन० )-अनैकान्तिकत्वं दर्शयति-सर्वमेवेति । सर्व वस्तु घटात्मादि स्वनिष्ठो योऽत्यन्तभावस्तस्य प्रतियोगि। इदमत्राकूतम् ।घटे यदि घटः स्यात्तात्माश्रयो वाधकतर्कः प्रसज्येत । 'अव्यवधानेन स्वापेक्षणमात्माश्रयः' इति तल्लक्षणात् । तस्माद्घटादौ स्वात्यन्ताभावो विद्यते एवेति सर्व वस्तु स्त्रात्यन्ताभायप्रतियोगि भवतीति द्वैतीयीकपरिच्छेदे किञ्चिदुक्तम् । तेन महाविद्येति । महाविद्यासाध्ये स्वस्वेतरेत्यादौ तस्य महाविद्यासाध्यस्यैव योऽत्यन्ताभावस्तद्वति मेयत्वहेतोय॒त्तत्वा- दिति । अयमर्थ:--महाविद्यासाध्ये पूर्वोक्तयुक्त्या खात्यन्ताभावोऽस्ति । तथा च मेयत्वस्य हेतोः स्वात्यन्ताभाववति महाविद्यासाध्यरूपे विपक्षे वर्तनादनकान्तिकत्वम् । 'पक्षसपक्षविपक्षवृत्तिरने. कान्तिकः' इति तल्लक्षणात् । अथ प्रकारान्तरेण अनैकान्तिकत्वं दिदर्शयिपुः पद्यमाह- त्वत्साध्यमिति । वादिन,त्वत्साध्यं स्वस्वेतरेत्यादिकं महाविद्यासाध्यं, स्वभिदान्यमेयनिहिताभावान्वितत्वाश्रयः । स्वभिदाया: स्वस्वान्योन्याभावादन्यः स्वभिदान्यः । स चासौ मेयनिहितो मेयाश्रितोऽभावश्च, तेनान्वितः तत्र- तियोगी, तस्य भावस्तत्त्वं, तदाश्रय इत्यर्थः ॥ ११ ॥ पद्यं व्याचरीकरीति-वत्साध्यमिति । तेनान्वित इति । ननु मेयाश्रिताभावान्वितो मेय एव, तत्कथं स एव तस्य प्रतियोगी । उच्यते--स्वस्मिन्स्वस्यावृत्तेमैयाश्रिताभावस्य मेयः प्रतियोग्येवेति तेनान्वितस्तस्य प्रतियोगी स्यादेवेति । प्रयोग रचयति-प्रयोगस्त्विति। पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यं पक्षः । मेयेषु निष्ठश्चासौ अभावश्च मेयनिष्ठाभावः । स्वान्योन्याभा- वन्यतिरिक्तश्चासौ मेयनिष्ठाभावश्चेति विग्रहः । महाविद्यासाध्यस्य स्वान्योन्याभावप्रतियोगित्वेन सिद्धसाध्यता स्यात्, तां निवारयति स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तति पदेन । एवंविधोऽभावः कास्तीति ·। ११२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं सापेक्षत्वं वारयति मेयनिष्ठेतिपदेन । ननु कथमत्र व्यात्यवगमोऽत्राह-पक्षीकृतसाध्येत्यादि । घटान्योन्याभावः पटेऽस्ति, पटान्योन्याभावश्च घटे इत्येवंप्रकारेण सर्वेषां घटपटादीनामन्योन्या- भावः प्रमेयेऽस्ति । ततस्तेषां घटपटादीनां सपक्षता । तेन साध्याभाववतीति । अयमाशयः। अनेना- नुमानेन महाविद्यासाध्यस्य मेयेऽत्यन्ताभावोऽस्तीति साधितम् । मेयत्वहेतुस्तु तत्रापि मैये वर्तत इति साध्याभाववति गमनान्मेयत्वस्य अनेकान्तिकत्वम् । नन्वयमपि भवतो हेतुमहाविद्याया इव कंवला- न्वयी, ततोऽस्यापि हेतोरनैकान्तिकत्वं कथं नेत्याह-अयं हेतुरित्यादि । अयं मेयत्वादिति हेतुः । तर्हि भवद्भिः किं हेतूक्रियतेऽत्राह---अस्माकं त्विति । अत्र साध्यधर्मान्यत्वादिति हेतुः । ब्या- प्तिश्च यत्स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तर्मयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वान्यत् तत्स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्त मेय. निष्ठाभावप्रतियोगित्वाश्रयो, यथा घटादि । अयं भावः । सर्वेऽपि भावाः परस्परापेक्षया मेयनिष्ठा. त्यन्ताभावप्रतियोगित्ववन्तः, तथा मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वरूपो यो धर्मस्तस्मादन्ये भिन्ना अपि भवन्ति । धर्मधर्मिणोभिन्नत्वात् । व्यतिरेकव्याप्तिस्तु यन्मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाश्रयो न भवति, तन्मय- निष्ठाभावप्रतियोगित्वान्यन्न भवति । यथा मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव, स्वात्मन्यवृत्तेः । तेन तस्मिन्नेव तदत्यन्ताभाववति मेयत्वस्य अनेकान्तिकत्व- मिति परिहतम् । ( भुवन० )-अस्यापि हेतोः केवलान्वयित्वेन कथं न व्यभिचाराशङ्केत्याह- व्यतिरेकच्याप्तिरित्यादि । व्यतिरेकव्याप्ती मेयनिष्टाभावप्रतियोगित्वं दृष्टान्तः । तच मेयनिष्ठा. भावप्रतियोगित्वस्याश्रयो न भवति, स्वस्मिन्स्वस्य अवृत्तेः । नापि मेयनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं स्वरमादन्यद्भवति । स्वस्थ स्वतोऽन्यत्वे स्वरूपस्यैव हानेः । तेन तस्मिन्निति । तेनान्वयव्यतिरेकिहे- तूकरणादिकारणेन, तस्मिन्नेव महाविद्यानुमानोत्थापकानुमानसाध्य एव स्वात्यन्ताभाववति वर्तना- न्मेयत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं परेणोद्भाव्यमानमाशङ्कय परिहृतमित्यर्थः । यदैवं प्रयोगः-पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं मेयत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाधिकरणं, मेयत्वान्यत्वे सति मेयत्ववन्नि- टात्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्यत्वात् , घटवदिति । तदिदमुक्तं-यदा मेयनि- तताधिकरणं साध्यं त्वदीयं ततो, भिन्नत्वादिति साध्यवर्जिततनौ लब्ध- स्थितिमॆयता । मेयनिवृत्तता मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । ततो भिन्नत्वादिति । मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेयत्वाभ्यामन्यत्वादित्यर्थः । एवं सर्वमहाविद्यासाध्यानि पक्षीकृत्य अनैकान्तिकत्वं साधनीयम् । १ 'निठान्योन्याभाव इति च पुस्तक पाठः । ३ 'निष्ठान्योन्याभाव' इति च पुस्तक पाउः।

·प०३ महाविद्याविडम्वनम् । ११३ (भुवन० )-उत्तरार्ध व्याचष्टे-यवमिति । अत्र पूर्वोक्तः एव पक्षः । पूर्वोक्तसाध्यमध्याच स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तेति पदं त्यक्त, अत्यन्ताभावेति चोपात्तम् । शेपं तदेव । हेतुश्चात्र यत्साध्यं तदन्यत्वादित्येव, परं मेयत्वान्यत्वे सतीत्यधिकं पदम् । तञ्च चेन्न गृह्येत, तर्हि मेयत्वे मेयत्ववन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वान्यवरूपसाधनसत्त्वेऽपि मेयत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाश्रयत्वरूपसा- ध्याभावेन यत्र यत्र साधनं तत्र तत्र साध्यमिति व्यात्यभावान्मेयत्वेन व्यभिचारो भवेत् । तद्व्यावृत्त्यर्थ मेयत्वान्यत्वे इत्युपादायि । मेयत्वं चाशेपलक्षणम् । अन्येऽपि वाच्यत्वसत्त्वादयो ये केवलान्वयिधर्मा- स्तदन्यत्वे सतीति मन्तव्यम् । अन्यथा वाच्यत्वादिभिरपि व्यभिचारः केन निवार्यतेति भावार्थः । यद्वा मेयनिहत्ततेति । मेयानिवृत्तो मेयनिवृत्तः, तस्य भावो मेयनिवृत्तता । एतावता मेयनिष्ठात्य. न्ताभावप्रतियोगित्वं प्रोक्तम् । यतो मेयनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी मेयनिवृत्त एवेति । मेयनि. तताया अधिकरणं त्वदीयं साप्यं महाविद्यासत्कम् । एतावता पक्षीकृतेत्यादिपक्षे मेयत्ववनिष्ठे- त्यादि साथ्यं सूचितम् । ततो भिन्नत्वादिति । ततो मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वधर्मा- न्मेयत्वधर्माच भिन्नत्वादन्यत्वादित्यर्थः । अनेन मेयत्वान्यत्वेत्यादिहेतुरसूचि । अयं सर्वसव्यभि- चारत्वपक्षपरमार्थ:--महाविद्यासाध्यं स्वस्मिन्वर्तते न वा । वर्तते चेत्तदा आत्माश्रयः । नो चेत्तहि स एव विपक्ष इति युक्त्या महाविद्यासाध्ये महाविद्यासाध्यवर्जिते तथा पूर्वानुमानाभ्या मेयमध्ये महाविद्यासाध्याभावसाधनात् , महाविद्यासाध्यरहिते घटादिमेये च मेयत्वस्य वर्तनात् अनेकान्ति- कत्वमित्यर्थः। न चैवं सति सकलसाध्यानि पक्षीकृत्य सर्वहेतृनामनैकान्तिकत्वस्य सा- धयितुं शक्यत्वात्सर्वानुमानोच्छेद इति वाच्यम् । महाविद्यानुमानानकान्तिक- त्वस्य तत्साधनस्य च सकलानुमानानैकान्तिकत्वेन तत्साधनेन च व्यास्यभावेन ताभ्यां तयोरापादयितुमशक्यत्वात् । एवंविधानुमानानां चास्माभिः प्रामा- ण्यानङ्गीकारात् । महाविद्यावादिना चैवंविधानुमानप्रामाण्ये विप्रतिपत्तुमश- क्यत्वादिति। ( भुवन० )- वाच्यमित्यत्र हेतुमाचष्टे-महाविद्यानुमानानकान्तिकत्वस्येति । महाविद्यानुमानानकान्तिकत्वस्य प्राक्प्रदर्शितस्य सर्वानुमानानैकान्तिकत्वेन सह, तथा महाविद्यानु- मानानैकान्तिकत्वसाधनस्य सर्वातुमानानैकान्तिकत्वसाधनेन सह व्याप्त्यभावात् । व्याप्त्यभावश्चाने. त्यम् । न हि यत्र यत्र महाविद्यानुमानानैकान्तिकत्वं तत्र तत्र सकलानुमानानैकान्तिकत्वमिति तथा यत्र महाविद्यानुमानानेकान्तिकत्वसाधनं तत्र सर्वानुमानानैकान्तिकत्वसाधनमिति च व्याप्तिरस्ति । व्याप्त्यभावेन किं तदित्याह-ताभ्यां तयोरापादयितुमिति । ताभ्यां महाविद्यानुमानानैकान्ति- कत्वतत्साधनाभ्यां तयोः सर्वानुमानानैकान्तिकत्यतत्सायनयोरापादयितुमशस्यत्वात् । यतः आपाद- फेनापाद्यं तदैव आपाद्यते यद्यापाथापादकयोाप्तिः स्यात् , व्याप्तिमूलत्वात्तस्य । द्वितीयं हेतुं ब्रूते- क १ न चैवं सर । इति घ, ज पुस्तकपाट । १५ महावि० ·, प०३ महाविद्याविडम्बनम् । ११५ प्रयोगस्तु-अयं शन्दः एतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वात्यन्ताभा. ववान्, एतदन्यत्वरहितत्वात् । यत्पुनरेतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- णत्वात्यन्ताभाववत् ने, न तदेतदन्यत्वरहितं यथा घटः । एतदन्यत्वरहितश्चा- यम् । तस्मादितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वात्यन्ताभाववानित्यादि । साध्याभावववृत्तित्वरहितत्वे सति साध्यवदृत्तित्वं साध्यव्याप्यत्वम् । न चैत- त्प्रकृतपक्षनिष्ठसाध्याधिगममन्तरेण शक्यमधिगन्तुमिति व्याप्यत्वासिद्धः प्र- कृतो हेतुरिति चेत् । न । साध्याभावववृत्तित्वरहितत्वमात्रेण व्याप्यत्वेनानु- मानोपपत्तौ साध्यवद्धृत्तित्वस्य वैयर्थेन व्याप्यकोटिनिवेशाभावात् । साध्या- भाववद्वृत्तित्वरहितत्वमात्रस्य व्याप्यत्वे गगनादीनामपि प्रकृतसाध्यव्याप्यत्व- प्रसक्तिः । तेपामप्यनाश्रितत्वेन प्रकृतसाध्याभाववदाश्रितत्वविरहादिति चेत् । एवमस्तु, को दोषः । तथा सति गगनादीनां प्रकृतसाध्यानुमापकत्वप्रसङ्ग इति चेत् । न । व्याप्यत्वेऽपि तेषामनाश्रितत्वेन पक्षधर्मत्वानुपपत्तेः । तदिद- मुक्तम्-साध्याभाववदाश्रितत्वरहितैरिति । (भुवन०)-सत्प्रतिपक्षतां दर्शयति-धर्मी चेति । धर्मी शब्दः, त्वदभीष्टं साध्यं महा- विद्यासाध्यं, तेन रहितः साध्यः साधनीयः । कैः । तदेकाश्रितैः । तस्मिशब्दे एवैकस्मिन् ये आश्रिता धर्माः शब्दमाननिष्ठास्तैरित्यर्थः ॥ १४ ॥ श्लोकं व्याचाख्येति-धर्मी पक्षीकृत इति । प्रयोगेण सत्प्रतिपक्षतां स्पष्टयति- अयं शब्द इत्यादि । अयं शब्दः पक्षः, एतदितरेत्यादिमहाविद्यासाध्यस्य योऽत्यन्ताभावस्तद्वान् एतदन्यत्वरहितत्वात् । एतस्माच्छब्दाद्यदन्यत्वं तेन रहितत्वात् एतच्छब्दत्वादित्यर्थः । व्यतिरेकव्या- प्तिमाह-यत्पुनरित्यादि। यन्महाविद्यासाध्यरहितं तदेतच्छन्दादन्यदेव, यथा घटादीति तात्पर्यार्थः। व्याप्तिमसाथै व्याप्यत्वस्वरूपं परः प्ररूपयति-साध्याभावेति । साध्याभाववान्विपक्षः तत्र वृत्तित्व- रहितत्वेऽवर्तमानत्वं सति साध्यवति सपक्षे वृत्तित्वं यत्तत्साध्येन हेतोळप्यत्वम् । न चैतत्साध्यच्या. प्यत्वं प्रकृतपक्षोऽयं शब्दः, तनिष्ठं साध्यं महाविद्यासाध्याभाववत्त्वं तस्याधिगमं विना शक्याधिगमम् । व्यतिरेकित्वेन सपक्षस्य साध्यवतोऽनानुमानेऽभावात् । व्याप्यत्वासिद्ध इति। हेतोर्यत्साध्येन व्याप्यत्वं तेनासिद्धोऽन्वयव्याप्तिशून्यो भवदुक्तो हेतुरिति तत्त्वम् । सिद्धान्ती समाधत्ते- न।साध्याभावेति । साध्याभाववान्विपक्षः, तत्रावर्तमानत्वमात्ररूपेण हेतोाप्यत्वेन अनुमानो. पपत्तौ,साध्यवान्सपक्षः, तन वृत्तित्वस्य व्यर्थत्वेन, व्याप्यो हेतुस्तस्य कोटावप्रभागे निशाभावात् । इदं तात्पर्यम्-साध्याभाववद्वृत्तित्वरहितत्वमानमेव हेतोर्लक्षणम् । सपश्वृत्चित्वं तु हेतुलक्षणं १ वत् न भवति, नतदे । इति घ पुस्तकपाठः । २ मात्रेणैर घ्या । इति ध पुस्तम्पाठ.। ३ प्रसिदिः। ते इति घ पुस्तकपाठः।

·११६ भुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं व्यर्थमिति । अतिप्रसझं शहते-साध्येति । यहि साध्याभावववृत्तित्वरहितत्वमेव च्याप्यत्वं तर्हि गगनादीनामपि, प्रकृतसाध्येन व्याप्यत्वप्रसङ्गः । हेतुमाह-तेपामपीति । तेपामपि गगनादी- नामपि । अनाश्रितेति । न आश्रिताः अनाश्रिताः, कस्यापि नाश्रिता इत्यर्थः । यतो गगनादयो नित्यभावाः निरवयवत्वेन स्वावयवानप्यनाश्रिताः एव । तेषां भावोऽनाश्रितत्वं तेन मनाश्रिवत्वेन । प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्याभाववत्त्वं तदभाववान्विपक्षः, तस्य यदाश्रितत्वं तस्य विरहात् । अयमत्र तत्त्वार्थ:-विपक्षवृत्तिराहित्यस्यैव व्याप्यत्वेऽत्र गगनवादिकोऽपि हेतुः प्रसज्येत । गूढाभिप्रायेणा- नुवदति-एवमस्त्विति । अगृहीवपराभिप्रायः परः शकते-तथा सतीति । तथा सति साध्याभाव. वदाश्रितत्वविरहात्साध्यव्याप्यत्वे गगनादीनां प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्याभाववत्त्वं तस्यानुमा- पकत्वं ज्ञापकत्वं तत्प्रसननमिति हृदयम् । अभिप्रायं प्रकटयन्प्रत्याचष्टे-न। व्याप्यत्वेऽपीति । विपक्षवृत्तिराहित्यात्साध्येन व्याप्यत्वेऽपि, तेषां गगनादीनां कस्याप्यनाश्रितत्वेन पक्षस्य शब्दरू- पस्य धर्मत्यानुपपत्तेः । पक्षधर्मता च विलोक्यते-'व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गमिति वचनात् । तस्मा- पक्षधर्मताभावाद्गगनादीनां न साथ्यानुमापकत्वप्रसक्तिरित्यभिप्रायः । एवं च साध्याभाववगृत्तित्व- रहितत्वमात्रमेव व्याप्यत्वमिति सिद्धम् । तथैवानुवदति-तदिदमिति । साध्याभाववन्तं ये मा. श्रितास्तत्त्वरहितैर्विपक्षवृत्तिहीनैरित्यर्थः । एतावता व्यतिरेकव्याप्तिः सूचिता भवति । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वात्यन्ताभावाप्र- सिद्धेरप्रसिद्धविशेपणतेति चेत् । न । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमाक्मध्वंसाभावत्वरहिताभावप्रति.. योगित्वाश्रयः स्वान्योन्याभावंव्यतिरिक्तप्रामध्वंसाभावत्वरहिताभावप्रति- योगित्वान्यत्वात् घटवत् इत्यादिना साध्यप्रसिद्धेः । प्राक्प्रध्वंसाभावाभ्याम. आंन्तरतानिरासाथ प्रागभावप्रध्वंसाभावत्वरहितग्रहणम् । एवंविधार्थान्तरता- नमीकारवादिन प्रति तु तन्नोपादेयमेव । एवमनुमानान्तरैरपि साध्यप्रसिद्धिद्ध- टव्या । तदिदमुक्तं साध्यप्रसिद्धिः पुनरित्यादिना । ते तव । साध्यं स्वभि- दान्यः स्वान्योन्याभावान्यः । जन्मनिधनानाक्रान्तः उत्पत्तिविनाशरहितः । भावात् स्फुरन् भेदो यस्य स भावस्फुरन्दः अभावः, तस्य प्रतियोगि तत्प्रतियोगित्वाक्रान्तं । तत्त्वविरहः तदन्यत्वम् । शेपं सुगमम् । ( भुवन०)-पक्षदोपं शङ्कते-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यात्यन्ताभावस्य सपक्षेऽप्रसिद्धरप्रसिद्धविशेषणता पक्षस्येति चेत् , समाधत्ते-न पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतेत्यादि महाविद्यासाध्यं पक्षः, स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तः प्रागभावप्रध्वंसाभावत्वेन रहितश्वाभावोऽर्थीद- त्यन्ताभावः एव, तस्य यत्प्रतियोगित्वं तदाश्रय इति साध्यो धर्मः । इह यत्साध्यं तदन्यत्वादिति १ भाववति ये आ' इति च छ द पुस्तकपाठः । २ भाववयति इति घ पुस्तकपा । ३ ताप- रिहाराय प्रा' इति घ पुस्तकपाट ।

·प०३ महाविद्याषिडम्बनम्। हेतु: । घटात्माद्यो हि स्वान्योन्याभावान्यः प्रामध्वंसत्वरहितश्वाभावः पक्षनिष्ठान्योन्याभावः, तत्प्रतियोगित्वधर्मादन्येऽपि भवन्ति तद्धर्मवन्तश्चेति तेषां सपक्षता । व्यावृत्त्यानि स्पष्टानि । अने- नानुमानेन महाविद्यासाध्यस्य अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं प्रादीति साध्यप्रसिद्धिः । एवंविधार्था- न्तरतेति । ये तु महाविद्यासाभ्यस्य नित्यत्वात्प्राक्प्रध्वंसाभावौ न मन्यन्ते, तेपामेवंविधार्थान्तरता न स्यादिति तान्प्रति तप्राक्प्रध्वंसाभाववत्त्वरहितेति विशेषणं नोपादेयमेवेत्यर्थः । एवमिति । त्वत्साध्यं अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्वैतन्निष्ठत्वरहिताधिकरणं अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वन्यति- रितिनिष्ठत्वरहितान्यत्वात, घटवत् । अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्ताः ये एतस्मिन्पक्षीकृते, त्वत्साध्ये निष्ठाः धर्मास्त्वत्साध्यत्वादयः, तत्त्वेन रहितो धोऽनेतन्निष्ठो वा अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वं वा । आयः पक्षे व्याहतः, सपक्षे च प्रयोजकः । द्वितीयस्तु पक्षे सिध्यन्नत्यन्ताभावप्रतियोगी पक्ष इति साधयतीत्यादिभिरनुमानान्तरैरिति भावः । उक्ते मूलपदमवतार्य व्याचाख्यायते- तदिदमुक्तमित्यादि । उत्पत्तिविनाशरहितः प्राक्प्रध्वंसाभावयत्त्वरहितः । तदन्यत्वमिति । तदन्यत्वं तस्मात्साध्यादन्यत्वमिति हेतुः । यदा प्रकृतसाध्यसाधकानुमानसाध्यं पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वेन विशेष्य तेनैव सत्प्रतिपक्षत्वं सर्वमहाविद्यानामुद्भावनीयम् । प्रयोगस्तु-पक्षीकृतशब्दत- दितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमानमध्वं- साभावत्वरहितपक्षीकृतशब्दनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाश्रयः, स्वान्योन्याभावच्य- तिरिक्तमाक्मध्वंसाभावत्वरहितपक्षीकृतशब्दनिष्ठाभावप्रतियोगित्वान्यत्वात् घटवत् इत्यादि। (भुवन०)-धर्मी चेत्यत्र चकारसूचितमर्थमाचष्टे-यति । प्रकृतं साध्यं सत्प्रतिपक्षानु- मानसाध्यं, तस्य साधकमनुमानं साध्यप्रसिद्धिकर्तृ, तस्य साध्यं स्वान्योन्याभावान्येत्यादिक, पक्षी- कृतशब्दनिष्ठत्वेन विशेष्य । अयमर्थ:-पूर्वमनुमानद्वयेन कृत्वा महाविद्यासाध्यत्यैतच्छन्देऽत्यन्ता- भावः प्रत्यपादि । अत्र चैकेनैव अनुमानेन महाविद्यासाध्यस्य अत्यन्ताभावः एतच्छब्दे प्रति- पाद्यते । तथा च साध्यप्रसिद्धिकर्तृद्वितीयानुमानमपि न विलोक्यत इति तेनैव प्रकृतसाध्यसाधकानु- मानेनैव सत्प्रतिपक्षणीयमिति । प्रयोगेणैतदेव विशदयति-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतशब्दनिष्ठन्यासी अभावश्च । शेपं पूर्ववत् । शिवादित्यमिश्रास्तु पूर्वोक्तन्यायेन साध्याभावप्रसिद्धिं कृत्या, अपं शब्दः एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावव्यतिरिक्तस्वनिष्ठत्वरहिताधिकरणं, मेयत्वात् घटवत् इति सत्प्रतिपक्षयन्ति । तन्न । हेतुभेदाभावेन अस्यापि विरोधे एवान्तर्भावात् । तस्मादपं शब्दः एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावव्यतिरिक्त- स्वनिष्ठत्वरहिताधिकरणं, तथा स्वत्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यत्वात्यन्ताभावयनि- ष्ठाधिकरणं, अभिधेयत्वादित्यादिना सत्मतिपक्षणीयम् ।

·- भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ।। (भुवन०)-मतान्तरमाह-शिवादित्येति । पूर्वोक्तन्यायेनेति । 'साध्यप्रसिद्धिः पुनरि- त्यायुक्तन्यायेन महाविद्यासाध्यस्य अभावप्रसिद्धिं विधाय प्रतिपक्षानुमानं कुर्वते-अयं शब्द इति । स्वस्मिशब्दे निष्ठाः स्वनिष्ठाः शब्दत्वादयः । एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावव्यतिरिक्ताश्व ते स्वनिष्ठाश्च, तेषां भावस्तत्त्वं, तेन रहितो धर्मः शब्दान्यनिष्ठो वा, एतन्महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः, सपक्षे च प्रयोजकः । द्वितीयस्तु महाविद्यासाध्यात्यन्ताभावः एव, तदधि- करणं शब्दः इत्यर्थः । परमतं निरस्यति-तन्नेति । महाविद्यायामपि मेयत्वादिहेतुः, प्रतिपक्षानु- मानेऽप्ययमेव हेतुरिति हेत्वैक्येन अस्यापि दोपस्य अभीष्टविरोधे एवान्तर्भावः इत्यर्थः । कथं तर्हि प्रतिपक्षणीयमित्याह-तस्मादिति । अत्र प्रयोजनम्यास्यानमनन्तरोक्तमेव ज्ञेयम् । प्रयोगान्तरं रचयति-तथा स्वस्वेतरेति । अत्रानन्तरोक्तः एव पक्षः । अनित्यत्वस्यात्यन्ताभावो नित्यत्वं, तद्वान्नित्यः, तत्र निष्ठा यस्य । स्वस्मिन्पक्षीकृतशब्देतरस्मिंश्च वृत्तित्वरहिताश्व येऽनित्यत्वात्यन्ता. भाववनिष्ठास्तदाश्रयः शब्द इत्यर्थः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितः स्वमात्रवृत्तिर्वा, स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । द्वितीयः पक्षे व्याहतः इति स्वमात्रवृत्तिः शब्दत्वादिः पक्षे सिध्यति । स च धोऽनित्यत्वात्यन्ता- भाववन्निष्ठरतयेव, यहि शब्दो नित्यः स्यात्, तस्य धर्मस्य अन्यत्रावर्तनादिति शब्दनित्यत्वसिद्धिः । अन्न सपक्षे शब्दान्यत्वं धर्मः सर्वत्र ज्ञेयः । स चानित्यत्वात्यन्ताभाववति गगनादौ निष्ठः एव । अत्राभिधेयत्वादिति हेतुः, पूर्वत्र च मेयत्वादितीत्यस्यानुमानस्य सत्प्रतिपक्षत्वम् । 'हेतुभेदेन साध्या- भावसाधकः समानबलः सत्प्रतिपक्षः' इति तल्लक्षणात् । यद्वैवं सत्प्रतिपक्षता । वर्तमानः कालः इदानींतनपक्षीकृतशब्दतदितर- घृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितवान् कालत्वात् अतीतकालवत् इत्या- दि । इदानींतनपक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितः इदानींतनत्वरहितो वा स्यात्, पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणत्वरहितो वा स्यात् । आद्यः पक्षे व्याहतः । न हि इदानीमस्ति इदानी- तनत्वरहितश्चेति घटते । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिक- रणत्वरहितश्च पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तो न संभवत्येव । पक्षीकृतशब्दान्यत्वस्य पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितस्य घटाद्यनित्यनिष्ठस्य पक्षीकृतशब्दव्यति- रिक्त सर्वस्मिन्नुपपत्तेरिति । तेन पक्षीकृतः शब्दः एव पक्षीकृतशब्दतदितर: त्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितो वर्तमाने काले पर्यवसानासिध्यतीति पक्षीकृतशब्दे अनित्यत्वाभावसिद्धिरिति । एवमिदानींतनत्वविशेपितसकलम- हाविद्यासाध्यवत्त्वरहितान्वितवर्तमानकालसाधनेन सर्वासामपि महाविद्यानां सत्मतिपक्षता द्रष्टव्या। है १'प्रयोगम्या इति च; पुस्तकपाठः ।

·। १०३ महाविद्या विडम्बनम् । ११९ (भुवन० )-सत्प्रतिपक्षतां प्रयोगान्तरेण स्पष्टयति-यद्वैवामिति । इदानीन्तनं यत्पक्षी- कृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं महाविद्यासाध्यं तेन रहितो यस्तद्वान्वर्तमानः कालः इत्यन्वयः । अनुमानं व्याचष्टे-इदानींतनेति । आद्यः पक्षे इति । आद्यः इदानीन्तनत्व- रहितरूपः पक्षे व्याहतः, सपक्षे च सार्थकः । व्याघातमाह-नहीति । वर्तमानकालधर्मस्य इदानी- सत्त्वादिदग्नीन्तनत्वरहितत्वं व्याहतमित्यर्थः । द्वितीयं पक्षं व्याख्याति-पक्षीकृतेत्यादि । महाविद्यासाध्यरहितः पक्षितशब्दः एवेत्यर्थः । हेतुमाह-पक्षीकृतशब्दान्येति। पक्षीकृतशब्दान्य- त्वधर्मस्य पक्षशब्दादन्यस्मिन्नेव वर्तनात्पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितस्य तथा घटादयोऽनि- त्यास्तेपु निष्ठस्य पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्ते सर्वस्मिन् घटात्मादौ घटनात् । तेन पक्षीकृत इति । तेन हेतुनैवंविधमहाविद्यासाध्यरहितः पक्षितशब्दः एव । तद्वांश्च वर्तमानः काल इत्याशयः । सिद्धं दर्शयति-पक्षीकृतशब्द इति । अयमर्थः-महाविद्यासाध्यं शब्दानित्यत्वसाधनायोपन्यस्तम् । तञ्चेच्छब्दे न वर्तते, तर्हि शब्देऽनित्यत्वस्य योऽभावो नित्यत्वं तस्य सिद्धिरभूदेव ! अथ व्यावर्त्य- चिन्ता । अतीतकालेन भागे सिद्धसाधननिवारणाय वर्तमानः काल इति प्रोक्तं । अप्रसिद्धविशे- पणतां निवारयति-इदानीन्तनेत्यनेन । व्याघातं परिहरति-पक्षीकृतेत्यादिना । अर्थान्तरता अप्रसिद्धविशेपणता च मा भूदिति रहितेतिपदग्रहणम् । एवमिदानीमिति । इदानीन्तनत्वेन विशेषितं यत्सकलमहाविद्यासाध्यवत्त्वं तेन रहितः पक्षीकृतशब्दादिः, तेनान्वितो यो वर्तमानकाल: तत्साधनेनेत्यर्थः। न च अनिदानींतनकालत्वमुपाधिः । पक्षातिरिक्तव्यावर्त्याभावेन पक्षे. तरत्वग्रस्तत्वात् । अयं कालः इदानींतनैतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापक- व्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापकवान् कालत्वादित्यादिना प्रकृतोपाघेः प्रकृतसाध्य- व्यापकत्वभङ्गाच । इदानींतनैतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापकव्यतिरिक्तो हि इदानींतनत्वरहितो वा स्यात्, एतदुपाधिव्यतिरिक्तैतत्साध्यान्यापकव्यति- रिक्तो वा । आद्यः पक्षे व्याहतः । एतदुपाधिव्यतिरिक्तैतत्साध्याव्यापकव्यति- रिक्तोऽपि एतत्साध्यव्यापको वा अयमुपाधिर्वा । आद्यः एतत्साध्याव्यापकपदेन निरस्तः । द्वितीये पुनरस्योपाधेरेतत्साध्याव्यापकत्वसिद्धिरिति । प्रकृतहेतुव्या. पकाभावाव्याप्यत्वान्नायं प्रकृतहेतुप्रतिपक्षः, धूमवत्त्वादिवदिति चेत् ।न । प्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वाप्रमितौ, तभावसाधनस्य अप्रसिद्धविशेषणत्वात् । अत्रैव तत्पमितौ, तदभावसाधनस्य बाधितत्वात् । एतद्यतिरिक्तस्थले च तत्ममितौ तेनैव सत्मतिपक्षत्वस्य दुर्वारत्वादिति । (भुवन०)-उपाधिशङ्कां निरस्यतिन चानिदानीमिति । न चातीतकाले अनिदानी. न्तनकालत्वमुपाधिः । हेतुमाह-पक्षातिरिक्तेति । यत्र अनिदानीन्तनकालत्यं नास्ति, तत्रेदानी- १ धर्मस्य इदानीन्तनवरहि इति छद पुस्तकपाठः।

·१२० भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं न्तनेत्यादिसाध्यवत्त्वमपि नास्ति, यथा पक्षे वर्तमानकाले एवेति पक्षादतिरिक्त ययावत्यै विपक्षा, तदभावेन पक्षेतरत्वदोपः उपाधेरिति भावः । एतदुपाधेः साध्यव्यापकतामनुमानेन भनक्ति- अयं काल इत्यादि । एप चासो उपाधिश्चैतदुपाधिः, तस्माद्व्यतिरिक्ताश्च ते एतत्साध्याव्यापकाश्य, एतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्याध्यापकाः । इदानीन्तनाश्च ते एतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्याध्यापकाश्च । तेभ्यो व्यतिरिक्ताश्च ते एतत्साध्याव्यापकाच, तद्वानयं वर्तमानः काल इत्यन्वयः । अय व्यावर्त्य- चिन्ता । अयं कालः एतत्साध्याव्यापकवानित्युक्ते एतत्साध्याव्यापकैर्घटादिभिः सिद्धसाध्यता स्यात् । तद्व्यावृत्त्यर्थमेतत्साध्याव्यापकव्यतिरिक्तेत्युक्तम् । एवमुच्यमाने च व्याघातः । न हि एत- साध्याव्यापकव्यतिरिक्ताः एतत्साध्यव्यापकाश्च धर्माः सम्भवन्ति । तन्निवृत्त्यर्थमेतदुपाधिव्यतिरि- क्तत्युपात्तम् । एतदुपाधिव्यतिरिक्ततत्साध्यव्यापफव्यतिरिक्ततत्साध्याव्यापकवानित्युक्त यद्यप्येतदु- पाधेरेतत्साध्याव्यापकत्वं सिध्यति, तथाप्यतीतकालादो सपक्षे एवंविधधर्माभावात्साध्यवैकल्यं स्यात् , तदर्थमिदानीन्तनेति पदोपादानम् । अनुमानं ग्रन्थयाचाख्यायते इदानीमिति । एतत्साध्यं पूर्वानुमानोक्तमिदानीन्तनपक्षीकृतेत्यादिकं, तस्याव्यापकाः एतत्साध्याव्यापकाः इत्यर्थः । इदानीन्तनाः वर्तमानाः, एतदुपाधिः अनिदानीन्तनकालत्वरूपः, तव्यतिरिक्ता एतत्साध्यन्यापकाश्च धर्मा घटत्वपटत्वादयः, तद्व्यतिरिक्तो धर्मो द्विधा स्यादिति परमार्थः । आद्यः पक्षे व्याहत इति । आद्यः इदानीन्तनत्वरहितरूपः साध्याव्यापकः साध्यव्यापको वाऽस्मिन्वर्तमानकाले पक्षे व्याहत इत्यर्थः । द्वितीयं पक्षं व्याचष्टे-एतदुपाधीति । एतत्साध्यव्यापकोऽस्तित्वप्रमेयत्वादिरित्यर्थः । सिद्धमुपपादयति-द्वितीय इति । अयमुपाधिरेतत्साध्याव्यापफेत्यन्यविशेषणविशिष्टः पारिशेष्या- पक्षे साधितः इत्येतस्योपाधेरेतत्साध्यव्यापकत्वं सिद्धम् । अत्रातीतकालादौ सपक्षे इदानीन्तनत्वर- हितो धर्मो ज्ञेयः । परः शङ्कते-प्रकृतहेविति । प्रकृतो हेतुमेयत्वादिः, तस्य व्यापकं महाविद्या- साध्यं, तस्य योऽभावस्तेन न व्याप्यते इत्यतो हेतो यं पूर्वोक्तप्रतिपक्षानुमानस्य कालत्वादिति हेतुः प्रकृतहेतोर्महाविद्यासत्कस्य मेयत्वादेः प्रतिपक्षः इति पदान्वयः । अयं भावः । येन हेतुना यत्साध्यं साध्यते, तत्साध्यं तस्य हेतोापकम् । कालत्वादिति प्रतिपक्षहेतुना च महाविद्याऽभावः साध्यः । न च महाविद्यासाध्याभावेन प्रतिपक्षहेतुळप्यः, फालत्वरूपप्रतिपक्षहेतुमत्यपि काले महाविद्यासाध्याभावाभावात् । निदर्शनं दर्शयति-धूमवत्त्वादिवदिति । यथा धूमवत्त्वादिहेतवो महाविद्यासाध्याभावाव्याप्यत्वान्न प्रकृतहेतुप्रतिपक्षाः, तथायमपि हेतुरित्यभिप्रायः । एतावतैवं परे- णानुमानं विहितं भवति । तथाहि-नायं हेतुः प्रकृतहेतुप्रतिपक्षः प्रकृतहेतुव्यापकाभावाव्याप्य- त्वात् धूमवत्त्वादिवदिति । अत्र परानुमाने प्रकृतहेतुप्रतिपक्षोऽअमितो न वेति विकल्प्याद्यं प्रत्याह- न प्रकृतेति । प्रकृतहेतोमेयत्वादेर्यत्प्रतिपक्षवं, तस्य अमिती वदभावसाधनस्य प्रकृतहेतुप्रतिपक्ष स्वाभावसाधनस्य अप्रसिद्धविशेषणवं दृष्टान्तेऽप्रसिद्धत्वमित्यर्थः । भावार्थस्त्वयम्-यत्पक्षे साध्य साध्यते, तद्धि सपक्षे प्रसिद्ध स्यादिति हि रीतिः । अत्र च यदि प्रतिपक्षत्वं न प्रमितं, तदा प्रति. योग्यनवगतेः तदभावोऽप्यप्रमितः एव । तया च तदभावसाधनस्याप्रसिद्धत्वान्न सिद्धिः। द्वितीय- पक्षे प्रमितत्वमस्मिन्नेवानुमाने, अनुमानान्तरे वा । आद्यं दूपयति-अत्रैवेति । अत्रैवानुमाने तत्प्र- १साध्याभावाद । इति छ पुस्तकपाठः । - ·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १२१ मितौ प्रतिपक्षत्वप्रमिती तदभावसाधनस्य प्रतिपक्षत्वाभावसाधनस्य बाधितत्वम् । यतः प्रमाणेन गृहीतस्य न ह्यभावः कर्तुं शक्यः । द्वितीयं दूषयति–एतद्यतिरिक्तति । एतस्माद्व्यतिरिक्त स्थले अनुमानान्तरे तत्पमिती प्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वप्रमितो तेनैवान्यस्थले प्रमितप्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वेनैव सत्प्रतिपक्षतेत्याशयः । किश्च, किमिदं प्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वं, किं प्रकृतहेतुव्यापकाभावव्याप्यत्वं, किंवा प्रकृतहेतुपक्षनिष्ठतया प्रकृतविप्रतिपत्तिगोचरानित्यत्वाद्यभावसाधकत्वे सति प्रकृतहेतुतुल्यबलत्वम्, किंवा प्रकृतहेतुपक्षनिष्ठतया प्रकृतव्यापकाभाव- साधकत्वे सति प्रकृतहेतुतुल्यबलत्वम्, किंवा अन्यदेव किञ्चित् । आद्याभावसा- धने साध्याविशिष्टता । द्वितीये वाधः । तृतीयेऽपि बाध एव । पक्षे प्रकृतव्या- पकाभावप्रतीतिमन्तरेण अनित्यत्वाभावप्रतीतेरपर्यवसानादिति । न हि अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं अनित्यत्वाभाववांश्चेति शक्यं प्रतिपत्तुम् । चतुर्थस्तु अप्रसिद्धत्वादेव निषेडुमशक्य इति स उपेक्षणीयः । कालात्ययापदिष्टतां पुनरग्रे व्युत्पादयिष्यामः । (भुवन०)-परोक्तानुमाने प्रकृतहेतुप्रतिपक्षः किंरूपोऽन विवक्षितः इत्यादि विकल्पयति- किञ्चेत्यादि । प्रकृतहेतुमेयत्वादिः, तस्य व्यापकं महाविद्यासाध्यं, तस्य योऽभावः, तेन व्याप्यत्वं, किंवा प्रकृतहेतोः प्रमेयत्वादेर्यः पक्षः शब्दादिः, तन्निष्ठतया यत्प्रकृतं विप्रतिपत्तिगोचरमनित्यत्वादि- साध्यं तदभावसाधकत्वे सति प्रकृतहेतोमेयत्वादेः तुल्यं बलं यस्य स तथा, तद्भावस्तत्त्वम् । किंवा प्रकृतहेतोर्यः पक्षः, तन्निष्टतया प्रकृतव्यापकं महाविद्यासाध्यं, तदभावसाधकत्वे सति प्रकृत- हेतोस्तुल्यबलत्वम् । किंवा अन्यदेवैतद्विकल्पत्रयात्किञ्चिदित्यर्थः । विकल्पचतुष्टयमपि क्रमान्नि- लोठयति-आद्याभावेति । आद्याऽभावसाधने प्रकृतहेतुन्यापकाभावव्याप्यत्वरूपप्रतिपक्षत्वाभाव- साधने । अयं हेतुः प्रकृतहेतुव्यापकाभावव्याप्यत्वरूपप्रतिपक्षो न भवति, प्रकृतहेतुव्यापकाभावा- व्याप्यत्वात् धूमत्वादिवदित्यत्र हेतोः साध्याविशिष्टता स्यात् । साध्यादविशिष्टता साघ्याविशि- टता । साध्यरूपः एव हेतुरित्यर्थः । द्वितीयतृतीयौ निरस्यति-द्वितीयेत्यादि । हेतुमाह- पक्षे प्रकृतेति । पक्षे शब्दे, प्रकृतव्यापकं महाविद्यासाध्यं, तदभावप्रतीति विना अनित्यत्वाभाव- प्रतीतिर्न पर्यवस्यतीति परमार्थः । एतदेव विशदयति-न ह्ययमिति । इदमत्रान्तम्-शब्दस्याद्यापि महाविद्यासाध्यमानत्वात् , यावच्च महाविद्यासाध्यरहितत्वं न सिद्धं, तावन्महाविद्यासाध्यसहितत्व. मेव शब्दस्य । तस्मिंश्च सति अनित्यत्वाभाववान् शब्दः इति न हि प्रतिपत्तुं शक्यम् । एतावता महाविद्यासाध्याभावप्रतीत्यभावात्तृतीयविकल्पेऽपि वाघो दर्शितः एव । तुरीयं प्रत्याह- चतुर्य इति । अन्यदेवेति सामान्योक्तावपि विशेषस्यानिर्दिष्टत्वेन अप्रसिद्धत्वादेव चतुर्यविकल्प- प्रतिपादितप्रकृतहेतुप्रतिपक्षत्वं भवता निपेढुं न शक्यत इति स चतुर्थविकल्पः उपेक्षणीयोऽवगण- नीय इत्यर्थः । नन्वसिद्धविरुद्धानकान्तिकसत्प्रतिपक्षबाधा इति हेत्वाभासपञ्चके वचतुष्टयमेव १६-१७ महाविद्या

·१२२
भुवनसुन्दरसूरिफतटीकायुतं
महाविद्याहेतौ प्रादर्शि, वाधं किमिति न दर्शितवन्तः इत्याशङ्कयाह-कालात्ययेति । महाविद्या-
हेतोरिति शेषः ।
अप्येकप्रतिपक्षोऽपि न क्षमः स्वार्थसिद्धये ।
महाविद्या तु किं नाम प्रतिपक्षशताकुला ।। १५ ।।
(भुवन०)-सत्प्रतिपक्षतामुपसंहरति-अप्येकेति ॥ १५ ॥
अथ प्रबन्धादादिष्टं यहेत्वाभासपञ्चकम् ।
तत्प्रत्युक्तमहाविद्यावलात्तस्यां प्रपश्यते ॥ १६ ॥
तथाहि,
किश्च स्वव्यभिचारमुल्ललयति प्रोन्मीलयत्यात्मनः
सोपाधित्वमुदाहरत्यभिमतव्याप्यत्वभङ्गं निजम् ।
आचष्टे प्रतिपक्षमात्मविषयं वाधां समुन्मुद्रय-
त्याधत्ते स्थितिविप्लवं च भजते प्रत्यर्थितामात्मनः॥१७॥ इति।
तथाहि-अयं शन्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा-
दित्यनकान्तिकम् । एतच्छब्दैतच्छब्देतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं
स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं वा स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्व.
वन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवदितिव्यभिचारानुमा-
नात् । तदिदमुक्तं किञ्च स्वव्यभिचारमुल्ललयतीति । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिता-
नित्यनिष्ठाधिकरणत्वे च पक्षीकृतशब्दान्यत्वमुपाधिः । न च साध्यव्यापकत्वा-
निश्चयात्पक्षतरत्वस्यानुपाधित्वमिति युक्तम् । पक्षीकृतशब्देतरत्वं स्वस्वेतरवृ-
त्तित्वरहितप्रकृतसाध्यव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति प्रकृतसाध्यव्यापक-
त्वानुमानात् । न च साध्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वनिश्चयेऽपि पक्षेतरत्वा-
देवायमनुपाधिरिति युक्तम् । व्यापकव्यावृत्तौ व्याप्यव्यावृत्तेरावश्यकत्वेन
साधनवति पक्षे एव व्याप्तिभङ्गस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा स्थलान्तरेऽपि उपा.
घेर्दपणत्यानुपपत्तेः।
(भुवन०)-उत्तरश्लोकतात्पर्यमाह-अथ प्रवन्धादिति । प्रबन्धो नैरन्तर्यमनन्तरमिति
यावत् । अनन्तरमेव यवेत्वाभासपञ्चकमसिद्धविरुद्धानेकान्तिकसत्प्रतिपक्षयाधरूपमुपदिष्टं तद्वेत्वाभा-
सपञ्चकं तस्यां वादिप्रयुक्तमहाविद्यायां प्रपश्यते विस्तार्यते । कस्मात् प्रत्युक्तमहाविद्याबलात् । प्रति
मन्मुसमुका प्रत्युक्ता या महाविद्या प्रत्यनुमानरूपा तद्बलात् । एतावता महाविद्ययैव महाविद्या
दूप्यते इत्यर्थः ॥ १६ ॥

·" प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १२३ (भुवन० ) हेत्वाभासपञ्चकं श्लोकेनोपपादयति--किञ्चेति । मेयत्वादिकः पूर्वोक्तो महा- विद्याहेतुः स्वव्यभिचारमात्मनोऽनैकान्त्यमुल्ललयति अडरयति, प्रोन्मीलयति प्रकाशयति, स्थितिविप्ल- वमव्यवस्थामाधत्ते, स्वस्य प्रत्यर्थितां विरोधितां भजते ॥ १७ ॥ श्लोकं व्याचष्टे तथाहीत्यादि । अनुमिमीते-एतच्छन्देति । एतच्छब्देत्यादि स्वस्वे. तरेत्यादि वा महाविद्यासाध्यं पक्षः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ मेयत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्र- तियोगिनिष्टश्चेति विग्रहः । स्वस्मिन्पक्षीकृतमहाविद्यासाध्ये स्वस्मात्पक्षीकृतमहाविद्यासाध्या- दितरस्मिंश्च युगलावृत्तित्वेन वृत्तित्वरहितो धर्मः स्वमात्रवृत्तिा, स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । तत्र द्वितीयः पक्षे व्याहतः । तस्मात्स्वमात्रवृत्तिरेतत्पक्षत्वादिर्धर्मः पक्षे सिध्यति । स च धमों मेयत्ववन्तो घटादि- पदार्थाः, तनिष्ठो योऽत्यन्ताभावः, तस्य यः प्रतियोगी, तस्मिन्निष्ठस्तदैव यदि पक्षीकृतमहाविद्या- साध्यं मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि स्यात् । तस्य धर्मस्य एतत्पक्षमात्रवृत्तित्वेनान्यत्रावर्तनात् । यदि च महाविद्यासाध्यं मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि जातं, तदानीं मेयत्ववति महाविद्यासाध्यस्य अत्यन्ताभावः सम्पन्नः एव । तथा च मेयत्वसाधनवति घटादिभावे महाविद्यासाध्याभावान्मेयत्वस्य अनैकान्त्यसिद्धिः । स्वेतरमात्रवृत्तिधर्मोऽत्र पक्षान्यत्वादिः सर्वत्र सपक्षे बोद्धव्यः। स च स्वेतरस्मिन्नेव वर्तनात्स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितः, तथा मेयत्ववत्पक्षीकृतं महाविद्यासाथ्यं तत्र निष्ठो योऽत्यन्ताभाव- स्तत्प्रतियोगिनि घटादौ निष्ठश्च सम्भवेदिति तेन व्याप्त्यनुगमः । अधिकरणमित्युक्ते स्वनिष्ठेन महाविद्यासाध्यत्वधर्मेण स्वस्य मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावेऽप्युपपद्यमानेनार्थान्तरं स्यात् । तन्निवृत्त्यर्थ मेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठेत्युपात्तम् । तथोक्ते घटपक्षीकृतमहा- विद्यासाध्यान्यतरत्वेन मेयत्ववत्पटादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिघटनिष्ठेनार्थान्तरम् । अत उक्तं स्वेतर- वृत्तिवरहितेति । तथापि सपक्षे साध्याप्रसिद्धिः, तदुक्तं स्वेति । उक्त मूलपदमवतारयति- तदिदमिति । उपाधिदोपं पोपयति-स्वस्वेतरेत्यादि । अयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादिमहाविद्यानु- माने पक्षीकृतो यः शब्दस्तदन्यत्वमुपाधिः । यत्र महाविद्यासाध्यं तत्रैतच्छब्दान्यत्वं, यथा घटा- मादाविति साध्यव्यापकत्वात, मेयत्वसाधनवति शब्दे एतच्छब्दान्यत्वस्याभावेन साधनाव्यापक- त्वाच्च । पराशङ्कां पराकरोति-न च साध्येति । साध्यव्यापकत्वस्य अनिश्चयात्पक्षेतरत्वस्य एत. च्छब्दान्यत्वस्यानुपाधित्वमिति भावः । हेतुमाह-पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतशब्देतरत्वरूपः उपा- धिरेव पक्षः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ प्रकृतसाध्यव्यापकनिष्ठश्चेति समासः । स्वस्मिन् पक्षीमत- शब्देतरत्वोपाधौ स्वस्मादेतदुपाघेरितरस्मिंश्च वृत्तित्वरहितः स्वमात्रवृत्तिर्वा, स्वेतरमात्रवृत्तिा । तत्र स्वेतरमात्रवृत्तिः पक्षान्यत्वादियद्यपि प्रकृतसाध्यव्यापके मेयत्वादौ निष्ठोऽस्ति, तथापि पक्षादन्यत्रैव वर्तनात्पक्षे व्याहतः, सपक्षे च सर्वत्र प्रयोजकः । तेन स्वमात्रवृत्तिरेतदुपाधित्वादि- धर्मः पक्षे सिध्यति । स च धर्मः प्रकृतं साध्यं महाविद्यासत्कं स्वस्वेतरेत्यादिकं तस्य यो व्यापकस्तत्र निष्ठस्तदेव, यद्ययमुपाधिः प्रकृतसाथ्यव्यापकः स्यादिति । परिशेपप्रमाणेनैत- च्छब्दान्यत्वोपाधेः साध्यव्यापकत्वं सिद्धम् । व्यावृत्त्यकृत्यं स्पष्टम् । न च साध्येति । साम्यव्यापकत्वसाधनाव्यापकत्वरूपोपाधिलक्षणसद्भावेऽपि पक्षेतरत्वमेव दोषः । तथाहि यत्रो- पाधिना पक्षः एव घ्यावय॑ते नेतरो विपक्षः, तत्र पक्षेतरत्वं, यथा धूमानुमाने प्रतिवादिना - ·भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं पर्वतेतरत्वोपाधौ उद्भावित पक्षस्यैव व्यावर्तनात्पक्षतरत्वम् । पक्षेतरस्योपाधित्वे च सर्वानुमानोच्छेद- प्रसङ्ग इत्यर्थः । कुतो न युक्तमत्राह-व्यापकेति । व्यापक उपाधिः, तद्वयावृत्ती व्याप्यस्य साध्यस्य व्यावृत्तेरवश्यंभावित्वेन मेयत्वादिसाधनवति पक्षे शब्दे एव व्याप्तिमट्नात् । तयाहि-यत्र सायं तत्रोपाधिर्यया घटादी, यत्र चोपाधेरभावस्तन साध्यस्याप्यभावो यथा शब्दे एव इति । उपाधिा- वर्तमानः साध्यमपि व्यावर्तयतीत्युपाधिना साध्यस्य गृहीतत्वात्साध्यसाधनयोामिभङ्गः इत्युपाधेः साफल्यमित्याशयः । विपर्यये वाधकमभिधत्ते--अन्यथेति । यदीदृशोऽपि नोपाधिः, तर्हि स्थला- न्तरे अनुमानान्तरेऽप्युपार्दूषणत्वं नोपपद्यते इत्यर्थः । किञ्च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वब्यापकत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्वाव्यापकनिष्ठाश्रिताधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति चोपाध्यनुमानम् । मेयत्वाव्यापकत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपक्षीकृतशब्दतदि- तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवदि- ति चोपाध्यनुमानः। पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्व- व्यापकत्वं च मेयत्वादावेव सिद्धम् ।मेयत्वाव्यापकत्वं चानुप्णत्वादी सिद्धमिति नानयोराश्रयासिद्धत्वादि शङ्कनीयम् । तदिदमुक्तं प्रोन्मीलयत्यात्मनःसोपा- धित्वमिति । व्याप्यत्वासिद्धं च मेयत्वम् । मेयत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपक्षी- कृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वाव्याप्यनिष्ठाधिकरणं मे- यत्वादिति व्याप्यत्वाभावानुमानात् । (भुवन०)-अथ पुनरपि पक्षेतरत्वोपाधेः साधनाव्यापकत्वं चानुमानाभ्यां दर्शयति- किं च पक्षीकृतेत्यादि । महाविद्यासाध्यव्यापकत्वं पक्षः, मेयत्वस्य अव्यापके निष्ठो मेयत्वाव्या. पकनिष्ठः, तस्याश्रितो मेयत्वाव्यापकनिष्टाश्रितः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ मेयत्वाव्यापकनि- ष्ठाश्रितश्च तदधिकरणमिति पदान्वयः । स्वस्मिन् महाविद्यासाध्यव्यापकत्वे पक्षीकृते स्वस्मात्पक्षा- दितरस्मिश्च वृत्तित्वरहितः स्वमात्रवृत्तिर्वा स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । तत्र द्वितीयः पक्षान्योन्याभावादिः पक्षे व्याघातान्निपिद्धः । स्वमात्रवृत्तिस्तु एतत्पक्षत्वं धर्मः पक्षे सिध्यति । स च धमों मेयत्वस्य अन्या- पके निष्ठो यो धर्मस्तदाश्रितस्तदैव, यदि महाविद्यासाध्यव्यापकत्वरूपः पक्षो मेयत्वाव्यापकनिष्ठः स्यात् । तथा च यैर्हि महाविद्यासाध्यव्यापकत्वमुपाधिधमों मेयत्वाव्यापकनिष्ठो जातः, तर्हि मेयत्व- रूपसाधनाव्यापकः उपाधिर्जातः एवेति पक्षीकृतशब्देतरत्वोपाधेः साधनाव्यापकत्वम् । अत्र सपक्षे स्वेतरमात्रवृत्तिरेतत्पक्षान्यत्वादिर्घमोऽवगन्तव्यः । स च धमों मेयत्वाव्यापको ,घटादिः, तनिष्ठो घटत्वादिर्धर्मस्तदाश्रित एवेति साध्यप्रसिद्धिः । आश्रिताधिकरणमित्युक्ते एतत्पक्षमात्रवृत्तिधर्मणो- पाधेः साधनव्यापकत्वेऽप्युपपद्यमानेन अर्थान्तरम् । तनिवृत्तये मेयत्वाव्यापकनिष्ठेति । एताव- स्युच्यमाने च मेयत्वादिना अर्थान्तरत्वम्, अत उक्तं स्वेतरवृत्तित्वरहितेति । तथापि सपने तिरहि इति च पुस्तकपाटः । २ यदि महा इति छ पुस्तकपाठः । , ·- - प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १२५ साध्यप्रसिद्धिनेंत्याह-स्वेति | उपाधेः साधनाव्यापकत्वमनुमाय साध्यव्यापकत्वायानुमिमीते- मेयत्वाव्यापकत्वमिति । मेयत्वसाधनस्य अव्यापकत्वं पक्षः । स्वं पक्षः । स्वेतरत् पक्षादन्यत् । तागले यो न वर्तते स धमों द्विधा स्यात् , स्वमात्रवृत्तिः स्वेतरमात्रवृत्तिश्च । उत्तरः पक्षे व्याहतः । तेनाद्यः एतत्पक्षत्वादिः पक्षे सिध्यति। स च पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यस्य व्यापके निष्ठो यो धर्मः तदाश्रितः तदेव, यदि पक्षीकृतं मेयत्वाव्यापकत्वं महाविद्यासाध्यव्यापकनिष्ठं भवेत् । तथा च यदि मेयत्वाव्यापकत्वमुपाधिधर्मो महाविद्यासाध्यव्यापकनिष्ठोऽजनि, तर्युपाधिर्महाविद्यासाध्यव्यापकः संपन्न एवेति साध्यव्यापकत्वं पक्षीकृतशब्देतरत्वोपाधेः सिद्धिसौधमध्यास्त । अत्रापि सर्वत्र धर्मध. ादौ सपक्षे पक्षान्यत्वधर्मेण महाविद्यासाध्यव्यापकं मेयत्वादि, तनिष्ठमस्तित्वादि, तदाश्रितेन साध्यानुगमः । व्यावानि उत्तानार्थानि । उपाध्यनुमान इति । अनुमानशब्दो हि पुनपुंसक- लिङ्गो लिङ्गानुशासने प्रत्यपादीत्यतः उपाध्यनुमानः इत्युक्तम् । महाविद्यासाध्यव्यापकत्वं मेयत्वा- व्यापकत्वं च न कचित्प्रमितमित्याश्रयासिद्धिरित्याह-पक्षीकृतेति । यत्र यत्र महाविद्यासाध्यं तत्र तत्र मेयत्वमिति महाविद्यासाध्यव्यापकत्वस्य मेयत्वादी सिद्धेः । उष्णत्वादो मेयत्वसनावेऽप्य- नुष्णत्वाभावेन यत्र यत्र मेयत्वं, तत्र तत्रानुष्णत्वमिति व्याप्तेरभावात् मेयत्वाव्यापकत्वस्यानुष्णत्वादी सिद्धेश्च अनयोः पूर्वोक्तहेत्वोराश्रयासिद्धत्वादि नाशयमिति भावः । एवमौपाधिकव्याप्तिकत्वेन व्याप्यत्वासिद्धत्वं महाविद्याहेतोः प्रतिपादितम् । साध्यव्याप्यत्वाभावत्वेन व्याप्यत्वासिद्धत्वमाह- च्याप्यत्वासिद्धं चेति । हेतोर्यत्साध्येन व्याप्यत्वं तेन असिद्धं मेयत्वं महाविद्यासाध्यं मेयत्वहेतुं न व्याप्नोतीत्यर्थः । एतदेव महाविद्यानुमानेनाह–मेयत्वमिति । स्वं मेयत्वं, स्वस्मान्मेयत्वादितर- सर्व जगत् । तयोर्युगले यो न वर्तते धर्मः स द्वधा स्यात्, स्वमात्रवृत्तिः स्वेतरमात्रवृत्तिर्वा । द्वितीयः पक्षान्यत्वादिः पक्षे व्याहतत्वात्सपक्षोपयोगी इति प्राचीनः एतत्पक्षवादिधर्मः पक्षे सिध्यति । स च पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्येन अव्याप्यो यः तत्र निष्ठस्तदैव, यदि मेयत्वं महावि. द्यासाध्याव्याप्यं भवेदिति मेयत्वस्य महाविद्यासाध्येन अव्याप्यत्वं सिद्धम् । व्यावानि यथा -मेय- त्वमधिकरणमित्युक्ते येन फेनापि वाच्यत्वादिधर्मेण मेयत्वस्य प्रकृतसाध्यव्याप्यत्वेऽप्युपपद्यमानेन अर्थान्तरम् , अत उक्तमव्याप्यनिष्ठेति । तथापि घटत्वेनाव्याप्यमस्तित्वं तनिष्ठेन अभिधेयत्वादिना अर्थान्तरत्वं, तदर्थ पक्षीकृतेत्यादि । स्वस्वेतरेत्यादिविशेषणकृत्यं पूर्ववदेवेति पुननोंच्यते । न च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वाव्याप्या- प्रसिद्धरप्रसिद्धविशेषणतेति वाच्यम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वव्याप्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितकुतश्चिद्यावृत्तनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति तत्सिद्धेः। पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरण- त्वव्याप्यत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्वावृत्तिनिष्ठाधिकरणं' मेयत्वादिति व्याप्यत्वाभावानुमानम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- गत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्वाव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति वा । न च अनेन पक्षे मेयत्वव्यापकत्वाभावसिद्धिा, नतु मेयत्वेतद्याप्यत्वाभावसिद्धिरिति ·१२६ भुवनसुन्दरसूरिकतटीफायुतं वाच्यम् । महाविद्यावदपर्यवसानात्तत्सिद्धेः। न हि प्रकृतं साध्यं मेयत्वा- व्यापकं मेयत्वं च तद्याप्यमिति प्रतिपत्तुं शक्यम् । तदिदमुक्तं उदाहरत्यभि- मतव्याप्यत्वभङ्गं निजमिति । अभिमतं साध्यं, तद्याप्यत्वं अभिमत- व्याप्यत्वमिति । तस्य भङ्गः तदभाव इति । (भुवन०) अत्र पंक्षीकतेत्यादिमहाविद्यासाघ्याव्याप्यस्य कस्याप्यप्रसिद्धः, तनिष्ठधर्म- स्यापि सपक्षेऽप्रसिद्धत्वात् अप्रसिद्धविशेषणत्वं पक्षस्य आशङ्कमानः परिहरति-न च पक्षीकृते- त्यादि । महाविद्यासाध्यस्य सर्वव्यापकत्वान्महाविद्यासाध्येन अव्याप्यस्य अप्रसिद्धः, तनिष्ठधर्म- स्याप्यप्रसिद्धत्वात्पक्षोऽप्रसिद्धविशेषणः इति परमार्थः । हेतुमाह-पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीठतेत्या. दिमहाविद्यासाध्यव्याप्यत्वं पक्षः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ फुतश्चियावृत्तनिष्ठश्चेति विग्रहः । स्वशब्देनैतत्पक्षप्रहः । अत्र स्यमामवृत्तिरेतत्पक्षत्वादिधर्मः पक्षेऽवसेयः । स च फुतश्विघ्यावृत्ते निष्ठः तदैव, यदि पक्षितं महाविद्यासाध्यव्याप्यत्वं कुतश्विव्यावृत्तं स्यात् । तथा च यतो महाविद्यासाध्यव्या- प्यत्वं व्यावृत्तं स महाविद्यासाध्याव्याप्यः सिद्ध एव । पक्षान्यत्वादिधर्मेण फुतश्चिद्व्यावृत्तं घटत्यादि तनिष्ठेन साध्यप्रसिद्धिः । व्याप्यत्वं यथोक्तसाध्यवदित्युक्तेऽनिमत्त्वव्याप्यत्वं कुतश्चिद्धदादेावृत्तं स्वमेव तन्मात्रनिष्ठवर्मवदित्यर्थान्तरम् । तदर्थ पक्षीछतेत्यादि गृहीतम् । पक्षीकृतेत्यादिव्याप्यत्वमधि- करणमित्युक्ते स्वमात्रनिष्ठधर्मेण अर्थान्तरं, तत उक्तं कुतश्विव्यावृत्तनिष्ठेति । इतरद्विशेपणं व्यारया- तार्थम् । तत्सिद्धेरिति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्याच्याप्यत्वसिद्धेरित्यर्थः । मेयत्वहेतोर्महावि- द्यासाध्यव्याप्यत्वं प्रयोगान्तरेण निरस्यति-पक्षीकृतेति । मेयत्वेऽत्तिर्यस्य स मेयत्वावृत्तिः, तत्र निष्ठा यस्य स तथा । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितश्चासौ मेयत्वावृत्तिनिष्ठश्च तस्याश्रय इत्यर्थः । इह स्वमा- त्रवृत्तिरेतत्पक्षत्वं धर्मो मेयत्वावृत्तिनिष्ठः पक्षे सिध्यन्महाविद्यासाध्यव्याप्यत्वस्यै पक्षितस्य मेयत्वे अवृत्ति साधयति । तथा च मेयत्वस्य महाविद्यासाध्येन अव्याप्यत्वं सिद्धमेव । इह सपक्षे पक्षान्यत्वं धमोऽवसेयः । मेयत्वहेतोरेव व्याप्यत्वाभावानुमानं तृतीयमाचष्टे-पक्षीकृतेत्यादि। महाविद्यासाध्य पक्षः । अत्रैवंविधो धर्मः स्वेतरमात्रवृत्तिः स्वमात्रवृत्तिश्च । तत्राद्यः पक्षे व्याहत इति द्वीतियः एतत्प- क्षत्वं धर्मः पक्षे सन् सिध्यति । स च मेयत्वस्य अव्यापके निष्टस्त.व, यदि महाविद्यासध्यं मेयत्वा- व्यापकं स्यात् । यदि च महाविद्यासाध्यं मेयत्वाव्यापक समजनि, तदा मेयत्वं महाविद्यासाध्येन अप्याव्यं संपन्नमेवेति व्याप्यत्वाभावः । महाविद्यासाध्यान्यत्वधर्मेण मेयत्वाव्यापकं घटत्वं तनिष्ठेन साध्यानुगमः । व्यावया॑नि पूर्ववद्बोद्धव्यानि । आशङ्कां कुर्वन्निराकरोति-न च अनेनेति । अनेन अनन्तरोक्तेनैवानुमानेन पक्षे महाविद्यासाध्यरूपे मेयत्वस्य यध्यापकत्वं तस्याभावसिद्धिः स्यात्, न तु मेयत्वे तव्याप्यत्वस्य महाविद्यासाध्यरूपव्यापकव्याप्यत्वस्य अभावसिद्धिरिति न वाच्यम् । हेतुमाह-महाविद्येति । यथा महाविद्यायायां अपर्यवसानेन साध्यसिद्धिः, तथेहापि । यदि महाविद्यासाध्ये मेयत्वाव्यापकत्वं सिद्धं, तदानीं मेयत्वतदव्याप्यं सिद्धमेवेत्यपर्यवसाना- " १ अपक्षी' इति छ द पुस्तकपाठ, । २ च्याप्यत्वासपक्षि' इति छद पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १२७ व्याप्यत्वाभावसिद्धिः । एतदेव विशदयति-न हीति । प्रकृतं साध्यं महाविद्यासत्कं मेयत्वस्या- व्यापकं, मेयत्वं च तेन महाविद्यासाध्येन व्याप्यमित्ययुक्तं, व्याघातादित्यर्थः । उक्त मूलपदं दर्श- यति-तदिदमिति । तदेव व्याचष्टे-अभिमतमिति । अभिमतं साध्यं महाविद्यासाध्यं, तेन व्याप्यत्वं तद्व्याप्यत्वमिति । किञ्च अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमित्यत्र अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरहितः एतदन्यत्वरहितत्वा- दित्यादयः प्रतिपक्षाः । न च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणत्वरहितत्वमप्रसिद्धमितिवाच्यम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितकुतश्चिद्यावृत्तनिष्ठाधिकरणं मेय- त्वात् घटवदिति तत्सिडेः। (भुवन०)-प्रतिपक्षं लक्षयति-किञ्चेत्यादि । अयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादिमहाविद्या- साध्येन रहितः एतदन्यत्वरहितत्वात् । एतच्छब्दाद्यदन्यत्वं तेन रहितत्वात् एतच्छब्दत्वात् । व्यतिरेके घटादि कुतो न वाच्यमत्राह-पक्षीकृतेति । एतन्महाविद्यासाध्यं पक्षः । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहित- श्वासौ कुतश्चिव्यावृत्तनिष्ठश्चेति विग्रहः । इह स्वमात्रवृत्तिरेतन्महाविद्यासाध्यत्वादिको धर्मः पक्षे साध्यः । स च कुतश्चिव्यावृत्तनिष्ठस्तदेव, यदि पक्षितं महाविद्यासाध्यं कुतश्चिद्व्यावृत्तं भवेत् । यतश्च तव्यावृत्तं स महाविद्यासाध्यरहितः संपन्न एवेति पक्षितमहाविद्यासाध्यरहितत्वप्रसिद्धिः । पक्षान्यो- न्याभावमुपादाय साध्याधिगमः । अयं शब्दो नित्यः शब्दत्वादिति वा प्रतिपक्षः । न चायं पक्षधर्मोऽपि सपक्षविपक्षव्यावृत्तत्वादसाधारण इति वाच्यम् । व्याप्तिपक्षधर्मतयोरखण्डने असाधारणस्य दूपणत्वानङ्गीकारात् । व्याप्यत्वानिश्चयादयमगमक इति चेत् । न। शब्दत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितनित्यत्वव्याप्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवदिति व्याप्यत्वसिद्धेः । तदिदमुक्तं आचष्टे प्रतिपक्षमात्मविषयमिति । आत्मविपयं प्रतिपक्षं निर्धारयतीत्यर्थः । (भुवन०)-न चायमिति । अयं शब्दत्वादिहेतुः पक्षधमोऽपि सपक्षविपक्षाभ्यां व्यावृत्त- वादसाधारणानैकान्तिकः । सति सपक्षे सपक्षाप्रवेशी असाधारणानैकान्तिकोऽनैकान्तिकमैदो वा अनद्धयवसितो वा । अत्र च नित्यत्वे साध्ये गगनादीनां सपक्षत्वेऽपि हेतोः सपक्षाप्रवेशाद- साधारणत्वमिति रहस्यं । हेतुमाह-व्याप्तिपक्षेति । व्याप्तिश्व पक्षधर्मता च व्याप्तिपक्षधर्मते, तयोरखण्डने सति असाधारणानकान्तिकत्वस्य दूषणत्वं नोरीक्रियते इत्यन्वर्थः । परमार्यस्त्वयम् । 'व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिङ्गमिति लक्षणाव्याप्तिपक्षधर्मते एवाखण्डिते विलोक्यते इति । आशङ्कते- व्याप्यत्वेति । अयं शब्दत्वादिति हेतुनित्यत्वसाध्येन यद्व्याप्यत्वं हेतोः, तदनिर्णयादगमकः साध्य- स्याज्ञापक इत्यर्थः । समाधत्ते-न । शब्दत्वमिति । स्वस्वेतरवृत्चित्वरहितो धर्मः एतत्पमत्वादिः ·१२८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं पक्षे ज्ञेयः । स च नित्यत्वव्याप्यनिष्टस्तदेव, यदि शब्दवं नित्यत्वव्याप्यं भवेदिति शब्दत्वस्य नित्यत्वव्याप्यत्वसिद्धिः । पक्षान्यत्वधर्मेण नित्यत्वव्याप्ये आत्मत्वादौ निष्ठेन साध्यानुगतिः । शब्दत्वान्यान्यत्वादिना धर्मेण अर्थान्तरपरिहाराय नित्यत्वव्याप्यनिष्ठेत्युपात्तम् । शेपं सुगमम् । किञ्च अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादि- त्ययं कालात्ययापदिष्टः । अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकर- णत्वरहित इत्यस्मदादिवचनजनितप्रमितिवाधात् । न च अस्याः प्रमितित्व- मसिद्धमिति वाच्यम् । इदं ज्ञानं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितप्रमितिनिष्ठाधिकरणं मेयत्वाद्धटवदिति तत्सिद्धेः । पूर्वज्ञानविपरीतप्रमितित्वमेव बाधकत्वं, नान्यत् किश्चित् । तदिदमुक्तं वाधां समुन्मुद्रयतीति । समुद्घाटयतीत्यर्थः । (भुवन०)-कालात्ययापदिष्टतां स्पष्टयति-किञ्च अयमित्यादि । प्रमाणाबाधितसा- धकत्वेन नात्र हेतौ बाधासम्बन्धवैधुर्यमित्यत आह-अयं शब्द इति । अयं शब्दः स्वस्वेतरेत्या- दिसाध्यरहितः इत्येवंरूपा या अस्मदादिवचनजनिता प्रमितिः आगमप्रमाणं, तया वाधः इति भावः। न च अस्या इति । अस्या अस्मदादिवचनजनितप्रमितेः प्रमितित्वमागमप्रमाणत्वमसिद्धमिति न च वाच्यम् । फुतो न वाच्यमित्यत आह-इदं ज्ञानमिति । अस्मदादिवाक्यजन्यज्ञानमित्यर्थः । एतज्ज्ञानत्वं धर्मः पक्षेऽवसेयः । स च प्रमितिनिष्ठः तदानीमेव, यदि पक्षितमेतज्ज्ञानं प्रमितिरूपं स्यादित्येतज्ज्ञानस्य प्रमितित्वसिद्धिः । सपक्षे एतद्धानान्यत्वं धर्मो बोद्धव्यः । स च प्रमितिः प्रत्य- क्षादिप्रमाणं तनिष्ठः एवेति तेन साध्यानुगतिः । घटादिज्ञानेन सिद्धसाधनता मा. भूदितीदं ज्ञान- मित्युक्तं । तत्सिद्धेरिति । अस्मदादिवचनप्रमितित्वसिद्धरित्यर्थः । पूर्वमहाविद्याया वाध्यत्वं दर्श- यितुं वाधकलक्षणं लक्षयति-पूर्वेति । पूर्वज्ञानं महाविद्यासाध्यवत्त्वज्ञानं शब्दस्य, तस्माद्यद्विपरी- तप्रमितित्वं शब्दस्य महाविद्यासाध्यरहितत्वज्ञानं, तदेव वाधकत्वं, तचास्मदादिवाक्यजनितप्रमिते. रस्त्येवेति भावार्थः । एवं मेयत्वादिहेतोः कालात्ययापदिष्टता समादिष्टा । ' प्रमाणवाधिवसाध्यसा- धकत्वं कालात्ययापदिष्टत्वमिति तल्लक्षणात् । किच सकलमहाविद्यानां सिद्धान्तविप्लावकत्वं नाम दूपणम् । तथाहि- गगनादयः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति, पार्थिवप- रमाणुः स्यस्वेतरवृत्तित्वरहितनित्यरूपादिमन्निष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति, आ- प्यादिपरमाणुः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितपाकजस्पादिमन्निष्ठाधिकरणं मेयत्वा- दिति, ईश्वरः स्वस्वेतरवृत्तित्यरहितानित्यज्ञानेच्छाप्रयत्नधर्माधर्मसुखदुःखदे- पभावनावन्निष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादेः सर्वत्र सुवचत्वात् । न चैवमादी- नामागमयाधः । विवादपदमागमः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिताप्रमाणनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादेः तत्प्रामाण्यप्रतिक्षेपेऽपि सुवचत्वात् । ( भुवन०)-इदानीं सिद्धान्तविष्ठावकत्वदूषणं प्रादुष्करोति-किञ्च सकलेति । विप्लावकत्वं व्यवस्थारहितत्वम् । ननु नित्या गगनादयः, तथा चतुर्विधाः अपि परमाणवो नित्या, .

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १२९ पार्थिवपरमाणोः रूपरसगन्धस्पर्शाश्वानित्याः, वायवीयपरमाणुपु स्पशों नित्योऽपाकजश्व, रूपरसग- न्धास्तु तत्र सन्त्येव न । आप्यपरमाणोः रूपरसस्पर्शाः नित्याः, गन्धस्तु तत्र नास्त्येव । तैजसप. रमाणोः रूपस्पशौँ नित्यौ, रसगन्धौ तु न स्तः । तथा तैजसोप्यपरमाणुपु रूपाद्यपाकजम् । पार्थिव- परमाणुपु रूपादिपाकजम् । ईश्वरज्ञानेच्छाप्रयत्ना नित्याः । धर्माधर्मादयस्तु तत्र न सन्तीति सिद्धा. न्तमर्यादाभङ्गाभावात्कथं विप्लावकत्वमित्यत आह-तथा हीत्यादि । गगनादयः पक्षः । आदि. पदेन आत्मपरमाण्वादिसंग्रहः । अनुमानव्याख्या पूर्ववत् । गगनादीनां सिद्धान्ते नित्यत्वं प्रत्य- पादि, महाविद्यया चाऽनित्यत्वमपि साध्यते इति सिद्धान्तविप्लवः । पार्थिवेत्यादि । नित्यं च तद- पादि च नित्यरूपादि। आदिशब्देन रसगन्धस्पर्शपरामर्शः । नित्यरूपादयो विद्यन्ते येषु ते नित्य- रूपादिमन्तः, तन्निष्ठो धर्मः पार्थिवपरमाणुत्वादिः पक्षे सिध्यन्पक्षितपार्थिवपरमाणूनां नित्यरूपादि- मत्त्वं साधयेदिति भावः । सपक्षे अनित्यरूपादिमानाप्यादिपरमाणुस्तन्निष्ठेन पक्षान्योन्याभावेन पक्षान्यसर्वनिष्ठेन साध्याधिगमः । वैशेषिकादिमते पार्थिवाणूनामनित्यरूपादिमत्त्वं प्रतिपाद्यते, अत्र तु विपरीतसाधनाद्विप्लावक्रत्वम् । आप्यादीति । आदिपदात्तेजोऽणूनां ग्रहणम्, न तु वाय- वीयाणूनाम् । तेषां केवलस्पर्शवत्त्वेन रूपादिमत्त्वाभावात् । पाकजं च तद्रूपादि च तद्वत्सु निष्ठो यो धर्मः, तदाश्रय इत्यर्थः । आदिशब्दाद्रसस्पर्शपरामृष्टिः । अत्र आप्यादिपरमाणुत्वं साध्यधर्मः पाकज- रूपादिमन्निष्टः पक्षे सिध्यन्पाकजरूपादिमत्त्वमाप्याद्यणूनां साधयति । पक्षान्यत्वं धर्मः सपक्षे ज्ञातव्यः । सच पाकजरूपादिमान्पार्थिवाणुस्तन्निष्ठोऽस्त्येवेति साध्यप्रसिद्धिः । पार्थिवाणवो हि सूर्यादिते- जसा ज्वलितत्वात्पाकजरूपादिमन्तः उच्यन्ते । आप्याद्यणवस्तु अचलितत्वादपाकजरूपादिमन्तः इति सिद्धान्तस्थितिः । अत्र च तद्वैपरीत्यकरणास्थितिमङ्गः । ईश्वर इति । ईश्वरो हि नित्यज्ञा- नादिमान्धर्माधर्मादिरहितश्च संप्रतिपन्नः,अत्र चान्यथापि साधनाद्विप्लवः । ज्ञानं चेच्छा च प्रयत्नश्च धर्मश्च अधर्मश्च सुखं च दुःखं च द्वेषश्च भावना च, अनित्याश्च ते ज्ञानादयश्चेति विग्रहः । इहेश्व- रत्वं धर्मः उभयविशेषणविशिष्टः पक्षे सिध्यन्पक्षस्येश्वरस्य अनित्यज्ञानादिमत्त्वं साधयेत् । पक्षान्यो- न्याभावमनित्यज्ञानादिवति क्षेत्रज्ञात्मनि निष्ठमादाय साध्यानुगमः । इत्यादेरिति । अत्रादिपदेन श्रुतिः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहिताप्रमाणनिष्ठाश्रयो ज्ञेयत्वाद्घटात्मादिवत् ' तथा 'ईश्वरः स्वस्वेतरवृत्ति- त्वरहितजगत्कर्तृत्वरहितनिष्ठाश्रयो मेयत्वाद्धदादिवदि'त्यादीनां ग्रहणम् । न चैवमिति । एवमादीनां गगनाद्यनित्यत्वादिसाधकानुमानानामित्यर्थः । कुतो नेत्याह-विवादेत्यादि । अत्र विप्रतिपन्नागमत्वं पक्षे साध्यधर्मः । सपक्षे च पक्षान्यत्वं धर्मः । स चाप्रमाणे प्रत्यक्षादिप्रमाणादन्यस्मि- निष्ठः एवेत्यर्थः । शेषमनुमानमुत्तानार्थम् । तत्मामाण्येति । तस्य विवादपदागमस्य यत्प्रामाण्यं तत्प्रतिक्षेपेऽपीति भावः। अथ सिद्धान्तविप्लावकत्वं कुत्रान्तर्भवतीति पृच्छसि, तर्हि न कचिदित्य- वेहि । यथा सिद्धत्यादयः पृथगेव दूषणं, एवमिदमपि। यद्रा प्रतिवन्यामस्या- १ सपक्षे च नित्य इति च पुस्तकपाठः । २ 'ध्याधिगतिः । वैशे इति च पुस्तकपाठः । ३ 'हि प्रलयकाले ज्वलि इति च पुस्तकपा । ३ था अप्रसिद्ध इति ग पुस्तकपाठः ।

·१३० भुवनसुन्दरसूरिफूतटीकायुतं न्तर्भावः । यद्येवंविधैरनुमानैः शब्दानित्यत्वं साध्यते, तर्हि गगनानित्यत्वमपि कस्मान्न साध्यते इति । '(भुवन०)-परः पृच्छति । अथेति । सिद्धान्त्याह-तहीति । यथा मसिद्धत्वविरुद्धत्वा- दिदोषाः मुख्याः एव, तथा सिद्धान्तविप्लावकत्वमपि मुख्यमेव दूपणमित्याकूतम् । स्वतन्त्रदूपणत्वक- ल्पने गौरवं वाधकस्तर्क इत्याशङ्कयाह-यवेति । प्रतिवन्धामन्तर्भावप्रकारमेवा विभावयति- यद्येवंविधैरिति । एवंविधैर्महाविद्यानुमानैर्यदिशब्दस्यानित्यत्वं साध्यते, तर्हि तथैव गगनाऽनित्यत्व. मपि कथं न साध्यते इति । एतत्तत्वम् । 'चोद्यपरिहारसाम्यं प्रतियन्दीतर्कः' इति हि तल्लक्षणम् । ततोऽत्रापि यद्येवमित्यादिना चोद्यपरिहारसाम्यमदर्शि । यदि पुनः सिद्धान्तविप्लावकत्वं सर्वसाधनदूपणसाधारणं दूपणं नाङ्गीकि- यते, तहिं यस्मिन्कस्मिंश्चिद्प्यनुमाने परेण पक्षेतरत्वेन सोपाधिकत्वेऽभिहिते संदिग्धसाध्यपक्षवृत्तित्वेन संदिग्धानकान्तिके वा अभिहिते किं वक्तव्यम् । एवं सति सानुमानविप्लव इति वक्तव्यमिति चेत् । तर्हि स्वीकृतमायुप्मता सिद्धा. न्तविप्लावकत्वस्य दूषणत्वम् । एवं वायुदीरितसाधने भवता अनैकान्तिकत्वा- दिसम्यग्दूपणेऽभिहते, यदि वादी नैतस्यानैकान्तिकत्वादिकं दूपणमिति वद्- ति, तर्हि भवता किं वक्तव्यम् । अपसिद्धान्तः स्यादिति वक्तव्यमिति चेत् । न । एतस्य हेतोर्यदनैकान्तिकत्वं तस्य तेन दूपणत्वानङ्गीकारात् । एवं तर्हि सर्वत्रानकान्तिकत्वस्य दूपणत्वं न स्यादिति चेत् । अङ्गीकृतं तर्हि सिद्धान्त- विप्लावकत्वस्य दूपणत्वमित्यलं कलहेन । (भुवन०)-पूर्वपक्षिणं शङ्कते-यदि पुनरिति । सर्वसाधनानां यानि दूपणानि मसिद्ध- त्यादीनि तेषां साधारणं समानमित्यन्वयः । परमार्थस्त्वयं-यादृशमसिद्धत्वादिदूपणं तादृशं सिद्धान्तविप्लावकत्वदूषणमपि यदि नाभ्युपेयते । तर्हि यस्मिन्निति । पक्षेतरत्वस्योपाधिदूपणत्वेऽपि शब्दो नित्यः कृतकत्वाद्धटवदित्यादौ यत्र काप्यनुमाने प्रतिवादिना पक्षेतरत्वेन सोपाधिके प्रोक्त । यद्वा संदिग्धविपक्षवृत्तिः संदिग्धानकान्तिकः' इति तल्लक्षणे सत्यपि, प्रतिवादिना संदिग्धसाध्यं यत्र स संदिग्धसाध्या, स चासौ पक्षश्च, तद्वृत्तित्वेन हेतोः संदिग्धानकान्तिकत्वे प्रसञ्जिते, किं वाच्यं भवतीत्याशयः । परः उत्तरयति एवं सतीति । घट्टकुट्यां प्रभातमिति न्यायेन परि- हरवि-तर्हि स्वीकृतमिति । प्रकारान्तरेण सिद्धान्तविप्लावकत्वं स्वीकारयति-एवं वायुदीरि- तेति । नित्याः वर्णाः श्रावणत्वाच्छब्दत्ववदित्यादौ नैत्यशब्दिकवाद्युदीरिते साधने भवता प्रतिवा- दिना ध्वनिरूपे भागेऽनैकान्तिकत्वादिसम्यद्रूपणेऽभिहिते, यदि वादी नैतस्य हेतोरनफान्तिकत्वादि- दूपणमिति वदति, तदा त्वया किं वाच्यमित्यर्थः । परः प्रत्याचष्टे-अपसिद्धान्त इति । परिहरति- १ 'कथं न इति' इति च पुस्तकपाठः । २ नैत्यशब्दवा इति छ पुस्तकपाटः।

·प०.३ महाविद्याविडम्बनम् । नेति । एतस्य हेतोर्वाद्युक्तस्य यदनैकान्तिकत्वं तस्यानैकान्तिकत्वस्य भवदुत्पादितस्य तेन वादिना दूषणत्वं नाङ्गीक्रियते इत्यर्थः । परः परिहारमाह-एवं तहाँति । सिद्धं नः समीहितमित्याह- अङ्गीकृतमिति । अथ प्रतिबन्दी तर्कः एव । तर्कश्च आपाद्यपादकयोाप्तिमूलः । न च प्रमेयत्वस्य पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वसाध- कत्वस्य प्रमेयत्वस्येश्वरतदितरवृत्तित्वरहितानित्यज्ञानादिमन्निष्ठाधिकरणत्व- साधकत्वेन व्याप्तिरस्ति । अतो मूलशैथिल्यात्तर्काभासोऽयमिति मन्यसे तन्न । प्रसङ्गच्यतिरिक्तप्रतिबन्द्यादितर्काणां व्याप्तिमूलत्वानङ्गीकारात् । अन्यथा सम्यक्साधनेऽपि परेण पक्षेतरत्वोपाधिपक्षनिष्ठसंदिग्धानकान्तिकत्वादिना दृषिते सम्यगनैकान्तिकत्वादौ च परेण नात्रानैकान्तिकत्वदूपणमित्युद्धृते भव- तोऽपि न किञ्चिदुत्तरं स्यादिति । तदिदमुक्तं आधत्ते स्थितिविप्लवं चेति । (भुवन०)-सिद्धान्तविप्लावकत्वस्य प्रतिबन्धामन्तर्भावं पूर्वोक्तमालम्ब्य शङ्कते-अथ प्रतिवन्दीत्यादि । यद्ययमनग्निः स्यात्तर्हि निधूमः प्रसज्येत ! अत्रानग्नित्वमापादकं, निघूमत्वमापाद्यं, यत्रापादकं तत्रापाद्यमिति व्याप्तिमूलस्तर्कः । न च प्रमेयेति । प्रमेयत्वहेतोर्यपक्षीकृतेत्यादिमहा- विद्यासाध्यसाधकत्वं तस्य न च व्याप्तिरस्ति । फेन सह । मेयत्वहेतोरेव यदीश्वरेत्यादिमहाविद्या- साध्यसाधकत्वं तेन इत्यन्वर्थः । भावार्थस्तु अयम्-यत्र यत्र मेयत्वस्य पक्षीकृतेत्यादिसाध्यसाध- कत्वरूपमापादकं, तत्र तत्र मेयत्वस्य ईश्वरेत्यादिसाध्यसायकत्वरूपमापाद्यमित्यापाद्यापदकयोा- मेरभावः इति । किं तीत्याह-अत इति । व्याप्तिरूपं यन्मूलं तस्य शैथिल्यादयं प्रतिबन्दी तर्कस्ताभास इति आचार्यः समाधत्ते--तन्नेत्यादि । प्रतिबन्दीव्याघातात्माश्रयपरस्पराश्रयादि- तर्काणामित्यर्थः । विपक्षे वाधकमभिधत्ते--अन्यथेति । अन्यथा प्रतिवन्द्यादितर्काणां व्याप्तिमूलत्व- स्वीकारे धूमत्वादिसम्यक्साधनेऽपि परेण प्रतिवादिना पक्षेतरत्वोपाधिना पक्षनिष्ठतया संदिग्धानका- न्तिकत्वादिना च दूपिते, तथा 'नित्यः शब्दः श्रावणत्वाच्छन्दत्ववदित्यत्र ध्वनिनानैकान्त्यम् । यतो वैशेषिकादिमते ध्वनिरनित्यः श्रावणश्च भवति । "मारुतगुणः श्रावणोऽवर्णात्मा अनित्यः शकटादि- भवो ध्वनिरिणत्यादि तत्स्वरूपादिति ध्वनिना सम्यगनैकान्तिकत्वादावुद्भावितेऽपि नात्रैतद्रूपणमिति परेणोद्धृते च, तवापि न किञ्चिदुत्तरमित्यर्थः 1 भावस्त्वयम्-परेणैवमुक्ते सति भवतात्र पक्षेतरत्व- स्योपाधित्वे सर्वानुमानानां पक्षेतरत्वोपाधिप्रस्तत्वं स्यादित्यादि प्रतिवन्येव वाच्या । न च यत्रै. कस्मिन्ननुमाने पक्षेतरत्वस्योपाधित्वं तत्र सर्वानुमानेषु पक्षेतरत्वस्योपाधित्वमिति व्याप्तिरस्ति । भवदाशयेन तु व्याप्तिर्विलोक्यते एवेति तव न किञ्चिदुत्तरं स्यादिति । पूर्वोक्ते मूलपदमवतारयति- तदिदमिति । स्थितिः सिद्धान्तस्वरूपा । किञ्च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतर- १ 'पक्षतरत्वोपाधि इति छ द पुस्तकपाठः। - - ·- १३२ भुवनसुन्दरसूरिफतटीकायुतं वृत्तित्वरहितपक्षाविद्यमाननिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति विरुद्धत्वम् । पक्षीकृत- शब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वरूपप्रकृतव्यापकाभावस्य पक्ष- निष्ठतया प्रकृतहेतुनैव साधनादिति । पक्षनिष्ठतया प्रकृतव्यापकाभावसाध- कत्वमेव च साक्षादिरुद्धलक्षणं, न तु प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यत्वं । तस्य साक्षा- विरुद्धावान्तरभेदलक्षणत्वादिति संक्षेपः । तदिदमुक्तं भजते प्रत्यर्थितामात्मन इति । एवं सर्वमहाविद्यास्वपि अनैकान्तिकत्वादिसायकत्वं योज्यम् । (भुवन०)-विरुद्धत्वं महाविद्यादेतोराह-किञ्चेत्यादि । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितो धर्मः एतन्महाविद्यासाध्यत्वमेतत्पक्षान्यान्यतादिर्वा पसे द्रष्टव्यः । स च पक्षे शब्देऽविद्यमानो यस्तनिष्ठ- स्तोव, यहि पक्षितं महाविद्यासाध्यं पक्षेऽविद्यमानं भवेदिति विरुद्धत्वम् । पक्षान्यत्वेन व्याप्ति- सिद्धिः । स्वमात्रनिष्ठधर्मेणार्थान्तरता मा भूदित्युक्तं—पक्षाविद्यमाननिष्ठेति । पक्षाविद्यमाने घ. टादौ निष्ठेन मेयत्वादिना अर्थान्तरं वारयति-स्वेतरत्तित्वरहितेति । अप्रसिद्धविशेषणत्वं परि- हर्तु-स्वेति । विरुद्धत्वे हेतुमाह-पक्षीकृतेत्यादि । पक्षीकृतशब्देत्यादिरूपं यत्प्रकृतव्यापकं महाविद्यासाध्यं तस्य योऽभावः, तस्य पक्षे शब्दे निष्ठतया प्रकृत हेतुना मेयत्वेनैव साधनात् । ननु प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यो हि विरुद्धो हेतुर्नतु प्रकृतव्यापकाभावसाधकः इत्यपराशकां पराकरोति- पक्षनिष्ठतयेत्यादि । पक्षे शब्दे निष्ठतया प्रकृतव्यापकमत्र महाविद्यासाध्यं, तदभावसाधकत्वमेव साक्षाद्विरुद्धहेतुलक्षणं, न तु महाविद्यासाच्याभावेन व्याप्यत्वं विरुद्धहेतुलक्षणमित्याकूतम् । हेतुं यूते- तस्येति । तस्य प्रकृतव्यापकाभावव्याप्यत्वस्य साक्षाद्विरुद्धस्य योऽवान्तरमेदः तल्लक्षणत्वं न तु सा. क्षाद्विरुद्धलक्षणत्वमित्यर्थः । पूर्वोक्तमन्यत्रातिदिशति-एवं सर्वेति । अयं शब्दोऽनित्यत्वव्यतिरि- क्तैतद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्वाद्धटवदित्यत्र अनित्यत्वव्यतिरिकैतद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्ववन्नि- प्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वव्यतिरिक्ततद्धर्मत्वरहिताधिकरणं मेयत्वाद्धटवदित्यनैकान्त्यादिसाधकत्वप्र- फारेण " किञ्च स्वव्यभिचारम्" इत्यारभ्य ये पूर्वमूचिरे दोपाः अनैकान्तिकत्वसोपाधिकत्वादयः ते सर्वमहाविद्यास्वप्यूहनीयाः इति रहस्यम् । ननु महाविद्यारीतिरप्रमाणं प्रमाणं वा । आये न तद्वलाद्नैकान्तिकत्वा- दिदोपसिद्धिरिति निर्दुष्टत्वं महाविद्यायाः । द्वितीये तु अङ्गीकृतप्रमाणभावायां महाविद्यायामनैकान्तिकत्वादिव्युत्पादनं व्याहतमित्यत आह- स्वव्याघातकमुत्तरं तव मते जातिस्तत्रापि किं स्वव्याघातकतैव दुष्टिजननी किंवोत्तरत्वान्विता । आद्ये स्यात्तव जातिसाधनमिदं पक्षे द्वितीये पुन- वैयथ्य प्रथमं च दूपणमिह न्यायस्य तुल्यत्वतः ॥१८॥ अयमर्थः-स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरिति हि परस्य संमतम् । तत्र किं स्वव्याघातकत्वमेव दुष्टत्वं गमयति, किंवा उत्तरत्वसहितम् । आये महावि- ·प०३ महाविद्याविडम्बनम्। द्यापि स्वानकान्तिकत्वादिव्युत्पादनेन स्वव्याघातकैवेति कथं न दुष्टा । केवल- मुत्तरत्वाभावाजातिसाधनमियम् । अन्यत्तु जात्युत्तरमिति। द्वितीये तु उत्तरत्व- विशेपणं व्यर्थम् । स्वव्याघातकत्वस्यैव दुष्टत्ववोधापरपर्यायदुष्टिजनकत्वात् । दुष्टत्ववोधानुपयोगिविशेपणोपादाने च स्वव्याघातकं साधनं जातिरिति साघ- नत्वविशेषणोपादानेन उत्तरस्यापि जातित्वं निवर्तयतः किमुत्तरं स्यादिति । (भुवन०)-उत्तरश्लोकावताराय चोदयति-नन्विति । आद्यं प्रत्याह-आये नेति । महाविद्यायाः अप्रमाणत्वे महाविद्यावलेन नानैकान्त्यादिदोषसिद्धिरिति दोपाभावान्महाविद्यास- मनसैवेति भावः । द्वैतीयकं निलोंठयति-द्वितीये इति । महाविद्यायाः प्रमाणत्वेऽनैकान्त्यादिदो. पञ्युत्पादनं व्याहतमित्याशयः । एतावता द्वितीयविकल्पोक्तां प्रमाणीकृतमहाविद्यादोषव्युत्पादनं भवतां स्वव्याघातकमिदं जात्युत्तरमिति पराशङ्कां निरस्यति-स्वव्याघातकमुत्तरमित्यादि ॥१८॥ काव्यं व्याकुरुते-अयमर्थः इत्यादि । जातेः परसंमतलक्षणं प्रदर्य विकल्पयति-तत्र किं स्येति । जातिहिं दुष्टत्वगमिका, जातौ सत्यां दुष्टत्वस्य सद्भावात् । सा च स्वव्याघातको. त्तररूपा । तेन तत्र 'स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरिति लक्षणे स्वव्याघातकत्वमेव दुष्टत्यगमकं, किंवा स्वव्याघातकमुत्तरमिति भावः । विकल्पयुगलमपि क्रमेण दूपयति-आये इति । स्वव्याघातक. त्वस्यैव दुष्टत्वे महाविद्यापि स्वस्यानैकान्तिकत्वादिदोपसाधनेन दुष्टैवेत्यर्थः । केवलमिति । अत्र स्वव्याघातकत्वमस्ति, न तूत्तरत्वम् । तेन यथा मृपोद्यमुत्तरं जात्युत्तरं, तथा मिथ्यासाधनं जातिसाधनमियं महाविद्येत्यभिप्रायः । अपरं पक्षं दूपयति-द्वितीये इति । स्वव्याघातकमुत्तरं दुष्टत्वं गमयतीतिरूपे स्वव्यायतकत्वस्यैव दुष्टत्वगमकत्वादुत्तरत्वविशेषणं व्यर्थमित्यर्थः । स्वव्या- घातकमुत्तरं जातिरिति लक्षणस्य वृद्धप्रणीतत्वान्नोत्तरत्वविशेषणं हातुं शक्यमित्याशङ्कयाह- दुष्टत्ववोधानुपयोगीति । दुष्टत्वबोधस्य अनुपयोगिविशेषणमुत्तरत्वं, तस्योपादाने उत्तरत्वविशेषण- स्थाने साधनत्वविशेषणग्रहणात् । स्वव्याघातकं साधनं जातिरिति लक्षणेन स्वव्याघातकमुत्तरं जातिरिति लक्षणोपात्तस्य उत्तरत्वविशेषणस्यापि जातित्वं निवर्तयतः परस्य पुरस्तात्तव किमुत्तरं स्यादिति परमार्थः । किञ्च उत्तरत्वविशेषणेन साधनस्य जातित्वं निवर्तता, स्वव्याघातकत्वेन दुष्टत्वं तु न निवर्तते एव । न हि उत्तरगतं स्वव्याघातकत्वं दुष्टत्वं गमयति, नतु साधनगतमित्यत्र नियामकमस्ति । (भुवन०)-'प्रथमं च दूषणमित्येतव्याख्याति-किञ्चेत्यादि । उत्तरत्वविशेषणमहणे सत्युत्तरस्यैव जातित्वं स्यात्, नतु साधनस्य । तथाप्युत्तरत्वविशेषणे साधनत्वविशेषणे वा सत्यपि स्वव्याघातकत्वेन दुष्टत्वं स्यादेवेत्यर्थः । एतावता द्वितीये पक्षे जातिसाधनं नाम प्रथममपि दूपणं कथितं भवति । न्यायस्य तुल्यत्तः' इत्येतव्याचष्टेन हि उत्तरेति । उत्तरगतमुत्तरत्वाविशेषण- ·१३४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं सहित स्वव्याघातकत्वं दुष्टत्वं गमयति, न तु साधनगतं साधनत्वविशेषणसहितमित्यत्र नियामकं नियमकारि न हि फिश्चिदस्ति । एतावता जातिसाधने जात्युत्तरं च न्यायस्य तुल्यवं दर्शितं भवति । अथ अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादि- त्यत्र अनित्यत्वसाधने शब्दविशेपो धर्मी, पक्षीकृनशब्दतदितरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वं च साध्यम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्य- निष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनि- ठाधिकरणमित्यत्र अनैकान्तिकत्वसाधने च पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्व- रहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं धर्मी, एतदितरवृत्तित्वरहितमेयत्ववन्निष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाधिकरणत्वं च साध्यम् । तेन अनयोर्महाविद्ययोधर्मि- साध्यभेदान्महान्भेदः । तथा च या तावदनित्यत्वं गमयति, नासौ स्वात्मनो निकान्तिकत्वं गमयति । या पुनरनैकान्तिकत्वं गमयति, नासौ शब्दानित्यत्वं गमयति । तेन स्वव्याघातकत्वाभावान्महाविद्या न जातिसाधनमिति चेत् । न । यदि अनित्यघटसाधादनित्यः शब्दः स्यात्, तर्हि नित्याकाशसाधा- दमूर्तत्वान्नित्योऽपि स्यादिति साधर्म्यसमायां प्रयुक्तायां स्वव्याघातकत्वं की- दृशं वक्तव्यम् । यदि नित्यसाधान्नित्यत्वमुच्यते, तर्हि उत्तराभाससाघ- त्त्विदुक्तिरुत्तराभासः स्यादिति स्वव्याघातकत्वं साधर्म्यसमायां वक्तव्य- मिति चेत् । न । नित्यसाधान्नित्यत्वापादनस्य उत्तराभाससाधादुत्तराभा- सत्वापादनस्य च सुव्यक्तभेदत्वेन स्वव्याघातकत्वस्यानुपपत्तेः । समानरीतिक- त्वेन तु स्वव्याघातकत्वं महाविद्यायामपि समानम् । यदि च व्याघातोऽत्र न संभवति, तर्हि पूर्वोक्तन्यायेन अनेकान्तिकत्वमेव अनुमानवलादुद्भावनीयम् । (भुवन०)-अथ स्वव्याघातकत्वमेव महाविद्याया नास्तीति प्रतिपादयितुं शाशति- अथायमित्यादि । एतन्महाविद्याद्वयं पुरापि व्याख्यातार्थमेव । धर्मिसाध्यभेदादिति । धर्मी च साध्यं च तयोर्भेदादिति । महाभेदमेव भावयति-तथा चेति । न जातिसाधनमिति यावत्सु- गमम् । सिद्धान्ती प्रतिसमाधत्ते-न । यद्यनित्येति। अनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्धटवदित्युके जातिवादिना च यद्यनित्यघटसाधर्म्यात्कृतकत्वादनित्यः शब्दः स्यात्, तर्हि नित्याकाशसाधा- दमूर्त्तत्वेन नित्योऽपि स्यादिति साधर्म्यसमायां जातौ प्रयुक्तायां भवता स्वव्याघातकत्वं कीदृशं वक्तव्यम् । स्वव्याघातकत्वं च सर्वजातिसाधारणलक्षणत्वेन गवेप्यते एव । प्रश्नं मत्वा परः उत्तरमाह- यदि नित्येति ।परिहरति-ना नित्येति । यन्नित्यसाधान्नित्यत्वापादनमुत्तराभाससाधादुत्त- राभासत्वापादनं च, तयोर्द्वयोरपि सुव्यक्तमेदत्वेन अतिस्फुटभेदत्वेन स्वव्याघातकत्वं नोपपद्यते। मर्थः नित्यत्वापादनस्य उत्तराभासत्वापादनस्य च भिन्नविषयत्वेन विरुद्धसमुच्चयाभावान स्वव्याघातो. उन्नति । विषयमेदेऽपि यदि समानन्यायतयात्र स्वव्याघातः, तदानीं तयैव युक्त्या महाविद्यास्वपि ·१३५ महाविद्याविडम्बनम् । स भवत्येवेत्याह-समानेत्यादि । दुर्बलं वादिनं दृष्ट्वा स्वव्यापातत्वाभावमप्यभ्युपेत्य भङ्गान्तरं भणति-यदि चेति । अत्र महाविद्यायां यदि 'विरुद्धसमुच्चयो व्याघात:' इत्येवंरूपो व्याघातो बाधकतों न सम्भवति, तर्हि पूर्वोक्तव्याघातदोपाभावेन यथैव पूर्वमुक्तं तथैवानैकान्त्यं महाविद्या- यामुद्भाव्यमिति तात्पर्यम् । अथ अनैकान्तिकत्वानुमानेऽपि अनेनैव न्यायेन अनैकान्तिकत्वानुमा- नान्मूलानुमानानैकान्तिकत्वपरिहार इति चेत् । न । अनैकान्तिकत्वानुमाना- नैकान्तिकत्वानुमानेऽपि अनेनैव न्यायेन अनैकान्तिकत्वानुमानान्मूलानुमाना- नैकान्तिकत्वस्य तावस्थ्यात् । एवमुत्तरत्राप्यनैकान्तिकत्वानुमाने वक्तव्यम् । (भुवन० )-अन्यः शङ्कते-अथ अनैकान्तिकत्वेति । महाविद्यानुमानोच्छेदाय यत्प्र. तिवादिनानैकान्त्यानुमानं विदधे तस्मिन्नप्यनेनैव महाविद्यानुमानानैकान्तिकत्वन्यायेनानैकान्ति- कत्वे कृते, मूलानुमानस्य यदनैकान्तिकत्वं तस्य परिहारः । मूलानुमानतदनैकान्त्यानुमानं तदनैका. न्त्यानुमानाश्चैवं विधेयाः। तथाहि-अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वा- द्धदात्मादिवदिति मूलानुमानम् । तदनैकान्त्याय प्रतिवादी अनुमिमीते यथा-वस्वेतरवृत्तित्व- रहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्ववनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाश्रयो मेय. त्वाद्वात्मादिवदिति मूलानुमानानैकान्त्यानुमानम् । अथास्याप्यनैकान्त्यं यथा-स्वस्वेतरवृत्तित्व- रहितमेयत्ववन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगिनिष्ठाश्रयत्वं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितं मेयत्ववदवृत्तिनिष्ठाश्रयो शेयत्वाद्घटादिवदिति मूलानुमानैकान्त्यानुमानानैकान्त्यान्मूलमहाविद्याया निर्दुष्टत्वं परिहरति- नेत्यादि । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितमेयत्ववदवृत्तिनिष्ठाश्रयत्वं स्वान्योन्याभावव्यतिरिक्तमेयत्ववन्नि- प्ठाभावप्रतियोगित्वाश्रयः प्रमेयत्वाद्धटात्मादिवदित्याद्यनुमानेन मूलानुमानानैकान्त्यानुमानस्य अनै- कान्तिकीकरणाय यदनुमानं प्रयुक्तं, तस्याप्यनैकान्त्ये कृते मूलमहाविद्याया अनैकान्त्यं तदवस्थमेवेति तत्त्वम् । ननु तस्मिन्नप्यनैकान्त्यं महाविद्यया अनुमातुं शक्यमत्राह-एवमिति । एवं चतुर्थानु- मानानैकान्त्याय पञ्चमानुमाने वादिना प्रयुक्ते उत्तरत्रापि पष्ठानुमानादावपि वक्तव्यमित्यर्थः । एवं सति अनैकान्तिकत्वसमर्थनोपयुक्तानुमानपरंपरानुपरमप्रसङ्ग इति चेत् । न । मूलानुमानानैकान्तिकत्वपरिहारोपयुक्तानुमानपरंपरानुपरमप्रसङ्ग- स्य त्वन्मतेऽपि समानत्वात् । श्रमात्तदुपरम इति चेत् । तुल्यम् । एवं सति उभयोः समानत्वादेकस्यापि विजयो न व्यवतिष्ठते इति चेत् । एवमस्तु । महाविद्यावादी सर्वत्र विजयते इत्यभिमानस्तावद्गलितः । (भुवन०)-अनवस्थाप्रसङ्गं प्रकटयन्महाविद्यावादी वदति-एवं सतीति । मूलमहा- विद्याया अनैकान्तिकत्वसमर्थनायोपयुक्ता या अनुमानपरंपरा सा नोपरमतीति हृदयम् । साम्येन १मानवलान्मूला' इति घ पुस्तकपाठः । १ स्प तदवस्थत्वात् । इति घ पुस्तकपाठः । ३ फवसाय. नाय प्र इति घ पुस्तकपास्याविगयो नावति इति घ पुस्तकपाः ।

·- - भुवनमुन्दरसूरिकृतटीकायुतं दूपपति-न मृलेति । मूलानुमानं शब्दानित्यत्वसाधकं महाविद्यानुमानं, तदनकान्तिफत्वस्य परिहारायोपयुक्तानुमानपरंपरापि नोपरमते इति तात्पर्यायः । परः आह-श्रमादिति । तस्याः पूर्वानु- मानपरंपराया उपरमः इत्यर्थः । प्रत्याचष्टे-तुल्यमिति । अस्माकमपि अमात्तदुपरम इति रहस्यम् । साधकबाधकयोरभावे संशयः परिशिनष्टीत्याह-एवं सत्युभयोरिति । आपाततः स्वीकुरुते- एवमस्त्विति। किञ्च साध्याभावववृत्तित्वाभावनिश्चयोऽनुमानाङ्गमित्युक्तम् । न चा- सौ साध्याभाववद्वृत्तित्वानुमाने प्रत्यनीके सति संभवति । तेन साधनवा- दिन एव पराजय इति गुरवः । (भुवन०)-महाविद्याविडम्वनाभिमानस्तवापि गलितोऽत्राह--किञ्चेति । साध्याभाव- वान्विपक्षः, तद्वत्तित्वाभावनिश्चयोऽनुमानाङ्गमिति पूर्वमुक्तम् । न चासो विपक्षवृत्तित्वाभावनिश्चयः साध्याभाववान्विपक्षस्तद्वृत्तित्वसाधकै अनुमाने प्रत्यनीके विपरीते सति सम्भवति । किं तहीत्याह- तेन साधनेति । साधनवादिनो महाविद्यावादिनः एव पराजयः पराभव इति गुरवः प्रभाकरा- चार्याः प्राहुरिति संटङ्कः। अथार्थान्तरता नाम कृत्या नृत्यति सङ्गरे । सप्रपञ्चमहाविद्यानासकौतूहलाकुला ॥ १९ ॥ (भुवन० )-अर्थान्तरतामाविष्कर्तुं प्रक्रमते-अधार्थान्तरेति । कृत्या अनर्थकरी देवता राक्षसीत्यर्थः । सप्रपञ्चाः सविस्तराः याः महाविद्यास्तद्वासे यत्कौतूहलं तेनाकुला । अत्र महाविद्या. वादिप्रतिवादिनोविवादसवामे नानाप्रकारसारयुक्तिपतिहेतिसंहतिहन्यमाना असमानमहाविद्यानु- मानप्रयोगप्रतिभटघटाकोटिप्रसृतसदर्थसार्थरतासवपानमदोन्मत्तायाः अर्थान्तरताकृत्यायाः नृत्यं चतुरस्रमेव ॥ १९॥ शब्दे शब्दतदन्यवृत्तिरहितानित्यस्थवत्त्वे मिते नित्यत्वप्रमितिः कथं न हि तयोरैक्यं न च व्याप्तता। नो साम्यान्यविशेषता न च ततो वोधे प्रकारान्तरं सैपार्थान्तरताखिलामपि महाविद्यां समास्कन्दति ॥ २० ॥ (भुवन० )-अर्थान्तरतां पधेन प्रतिपादयति-शब्दे शब्दतदन्येति। शब्दे पक्षीकृते शब्द- तदन्यवृत्तिरहितानित्यस्थवत्वे मिते स्वस्खेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाश्रयत्वे सिद्धेऽप्यनित्यत्वप्रमितिः फथं, किं स्वस्वेतरेत्यादिसाध्यस्यानित्यत्वेन ऐक्यात्, उत गनित्यत्वेन व्याप्तवात्, आहोस्विदनित्य- त्वस्य तद्विशेषणत्वात्। न प्राच्यः इत्याह-न हि तयोरेक्यमिति । तयोः स्वस्वेतरेत्यादिमहाविद्या- साध्याऽनित्यत्वयोरैक्यमेकात्मता न ह्यस्ति । उक्तसाध्यवतो गगनादेरनित्यत्वस्य व्यावृत्तत्वात् । अत एव नोत्तरः पक्षः इत्याह-न च व्यासतेति । न च स्वस्वेतरेत्यादिसाध्यस्यानित्यत्वेन १'विशाऽनित्यत्व' इति च पुस्तक पाठः।

·पअधर्मतावलाच्छब्दमहाविद्यासाध्यसम्बन्धकरणेनैव चरितार्थः इत्यध्यापकमनित्यत्वं न साधयतीति । प०३ महाविद्याविडम्बनम् । व्याप्यत्वम् । स्वस्वेतरेत्यादिसाध्यवति गगनादावनित्यत्वस्याभावेन यत्रोक्तसाध्यं तन्नानित्यत्वमिति व्याप्तेरभावादित्यर्थः । अनित्यत्वरहिते गगनात्मादौ कथितसाध्यसद्भावेन विशेपस्य विशेषणाव्यात- त्वान्नापि तृतीयः इत्याह-नो सामान्यविशेषतेति । सामान्यविशेषतायां हि सामान्यस्य विशे- प्यत्वं, विशेषस्य च विशेषणत्वं स्यादिति । अत्र च महाविद्यासाध्याऽनित्यत्वयोर्न विशेष्यविशेषण- भावोऽस्ति । गगनादौ महाविद्यासाध्यरूपविशेष्यसद्भावेऽपि अनित्यत्वरूपविशेषणाभावेन यत्र विशेष्यं तत्र विशेषणमिति व्याप्तेरभावात् । तस्मात् नो सामान्यविशेषतापीत्यर्थः । महाविद्यासाध्यापर्यव- सानस्य दुर्निरूपत्वेन ततः उक्तप्रकारादनित्यत्वस्य योधे प्रकारान्तरं च नास्ति । समास्कन्दतीति । स्कन्धातोरुभयार्थत्वात्समागच्छति शोपयति वेति ॥ २० ॥ सिध्यतु वा मेयत्वादेः पक्षीकृतशब्दे पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहिता- नित्यनिष्ठाधिकरणत्वम् ।अनित्यत्वसिद्धिस्तु कुतः। न हि प्रकृतसाध्यमेवानि- त्यत्वम् । तद्वतोऽपि गगनादेावृत्तत्वात् । नापि तस्य व्यापकम् । तत एव । नच पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वव्यापकव्याप्यत्वे- नाभिमतस्य मेयत्वादेः तत्त्वव्यापकाभ्यामन्येन व्याप्तिर्भवता शक्याऽभ्युप- गन्तुम् । न च अव्यापकमपि अनित्यत्वं पक्षधर्मताबलाह्यापकघर्मिसंसर्गवत्से- स्यतीति युक्तम् । हेतोः पक्षधर्मतया व्यापकपक्षसंवन्धमानचरितार्थत्वात् । (भुवन० )-पद्यं व्याख्यानयति-सिध्यतु वेत्यादि । मेयत्वादिहेतुतः पक्षितशब्दे महा- विद्यासाध्यं सिध्यतु, अनित्यत्वं तु कुतः सिध्यतीति तत्त्वम् । एतदेव द्रढयति-नहीति । प्रकृतसाध्य महाविद्यासाध्यमेवानित्यत्वमिति तत्त्वार्थः । हेतुमाह-तद्वतोऽपीति । प्रकृतसाध्यवतो गगनादेः सकाशाद नित्यत्वस्य व्यावृत्तत्वात् । नापि तस्येति । तस्य प्रकृवसाध्यस्य व्याप्यरूपस्य नाप्यनि- त्यत्वं व्यापकम् । तत एव, प्रकृतसाध्यवतोऽपि गगनादेरनित्यत्वस्य व्यावृत्तत्वादेवेति । इदं तत्त्वम् । यत्र व्याप्यं तत्र व्यापकेन भाव्यमिति हि नियमः । अत्र च प्रकृतसाध्यरूपव्याप्यं गगनादौ अस्ति, न तु अनित्यत्वरूपव्यापकम् । तस्मादनित्यत्वस्य महाविद्यासाध्यव्यापकत्वं न घटामटाट्यते इति । ननु मेयत्वहेतुरेव व्याप्तिबलात्स्वव्यापकमनित्यत्वं किं न गमयदित्याशङ्कामपाकुरुते-न चेति । पक्षीकृतेत्यादिकं यद्व्यापकं महाविद्यासाध्यं तद्व्याप्यत्वेनाभिमतस्य मेयत्वादिहेतोः, तत्त्वं मेयत्वं, व्यापकं महाविद्यासाध्यं, ताभ्यामन्येनानित्यत्वादिना न व्यानिः शक्या स्वीकर्तुम् । एतत्तात्पर्यम्- मेयत्वमहाविद्यासाध्ययोाप्यव्यापभावोऽस्तु । तयोरन्येनानित्यत्वादिना मेयत्वादेामिन स्या- दिति । न च अव्यापकमिति । हेतोः पक्षधर्मतावलान् अव्यापकस्य महाविद्यासाध्यस्य धर्मिणा शब्दादिना सह यथा संसर्गः सिध्यति, तथा हेतोः पक्षधर्मतावलादेव अनित्यत्वं मेयत्वस्य अव्यापक मपि सेत्स्यतीति न च युक्तमित्यर्थः । कुतो न युक्तमत्राह-हेतोरिति । हेतोर्मेयत्वादेः पक्षधर्मतया व्यापकं प्रकृतसाध्य, पक्षः शब्दादिस्तयोः सम्बन्धमात्रत्वेन चरितार्थत्वात् । अयं भावः । मेयत्वादिः १ हेतुं प्राइ' इति च पुस्तकपाठः।२ मात्रे चरि इति च पुस्तकपाठः । १८ महा '.

·-- लम्बनः प्रतीते १३८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं । अथ पक्षनिष्ठव्यापकमतीत्यपर्यवसानात्पक्षे अनित्यत्वसिद्धिरिति मन्य- से। तन्न। किमिदमयं शब्दः स्वस्वेत्तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणमिति प. क्षनिष्ठव्यापकप्रतीतेरनित्यत्वमन्तरेण अपर्यवसानं अनित्यत्वमनालम्ब्यानुपप- त्तिवी, अनित्यत्वालम्बनत्वनियमो वा । नाद्यः। अनित्यत्वमनालम्व्य प्रतीतेरनु- पपत्तिर्नाम किमनित्यत्वानालम्बनायाः प्रतीतेः प्रागभावः, किंवा अनित्यत्वाना. प्रागभावः । नाद्यः । अनित्यत्वानालम्वनत्वे तस्या विवक्षिता- नित्यत्वगोचरत्वव्याघातात् । नापि द्वितीयः । अनित्यत्वानालम्बनस्य एतत्म- तीतिप्रागभावस्य एतत्प्रतीत्यनित्यत्वगोचरत्वाक्षेपकत्वे मानाभावात् । नापि द्वितीयः । पक्षनिष्ठव्यापकमतीतेरनित्यत्वालम्बनत्वनियमस्य असिद्ध। (भुवन०)-परः स्वाभिधायं प्रादुश्वरीकरीति-अथ पक्षेति । पक्षे शब्दादौ निष्ठं यट्या- पकं महाविद्यासाध्यं तत्प्रतीतेर्यदपर्यवसानमनुपपत्तिः, तस्मादिति परमार्थः । दूपयति-तनेति । स्वस्वेतरेत्यादिरूपं यत्पक्षनिष्ठं व्यापकं महाविद्यासाध्यं तत्प्रतीतेरनित्यत्वं विनाऽपर्यवसानं किमिदमित्यन्वयः । विकल्पयति-अनित्यत्वमिति । अनित्यत्वालम्बनात् विना महाविद्यासाध्यस्य शब्देऽनुपपत्तिरित्येको विकल्पः । अनित्यत्वेति । शब्द प्रकृतसाध्यसाधनेऽनित्यत्वमालम्बनीयमेव नियमेनेति द्वितीयः । आद्यं विकल्पं द्विधा विकल्प्य सण्डयति-नाद्यः इति । अनित्यत्वमना- लम्ब्य प्रतीतेरनुपपत्तिः किंरूपा, मनित्यत्वानालम्बना या प्रतीतिः तस्याः प्रागभावः । अनित्यत्वाना- लम्बना प्रतीतिनोंत्पद्यत इत्यभिप्रायः । किं वेति । अनित्यत्वालम्बनं विना प्रतीतिनोंपपद्यत इति रह- स्यम् । आयं प्रति माह-नाद्यः इति । तस्याः प्रतीतेर्यदि अनित्यत्वस्यानालम्बनत्वं, तदा विवक्षित पक्षीकृतशब्दनिष्ठं यदनित्यत्वं तद्बोचरत्वव्याघातः इति हृदयम् । अपरं पक्षं निराकुरुते-नापीति । अनित्यत्वानालम्बनं पक्षीकृतशब्दे महाविद्यासाध्यप्रतीतेः प्रागभावः पक्षे प्रकृतसाध्यप्रतीतेरनित्यत्व- गोचरत्वं आक्षिपतीत्यत्र मानं नास्तीत्याकूतम् । पूर्वकल्पयोरौदीच्यं कल्पं निरसितुमाह--नापि द्वितीय इति । द्वितीयोऽनित्यत्वालम्बनत्वनियमरूपः । इह हेतुं वदति-पक्षनिष्ठेति । पक्षः शब्द- घटादिः, तनिष्ठं व्यापकं महाविद्यासाध्यं, तत्प्रतीतिः शब्दस्यानित्यत्वमालम्बते एवेति नियमस्या- सिद्धेरिति । अथ मतं, अस्ति तावडूमवत्त्वादग्निमान् पर्वत इत्यनुमानानन्तरं पर्वत- निष्ठवन्हिविशेपे पाकार्थिनां प्रवृत्तिः तत्प्राप्तिश्च । तेन अवश्यं पर्वतो वन्हि- मानित्यत्र चन्हिविशेपस्फूतिरट्नीकर्तव्या । न च वन्दिमत्त्वमेवासी, नापि तस्य व्यापकः । वन्हिमत्त्ववतोऽपि महानसादेव्यांवृत्तत्वात् । न च अव्यापक- १ध्यापनत्वप्रती इति ध पुस्तकपाठः । २ 'विवक्षित. पक्षीतशब्दस्तदनित्यत्वगों' इति छ द पुस्तकपाठः।

·. प०३ महाविद्याविडम्बनम् । मपि पक्षधर्मताबलात्साध्यपक्षसंसर्गातिरिक्तं सिध्यतीति त्वयैवोक्तम् । तत्कथं पर्वतनिष्ठवन्हिविशेषसिद्धिः। (भुवन०)-अथ धूमानुमानेऽप्यन्तरताप्रथनेन प्रतिवन्दीमुपादत्ते पर:-अथ मतमिति । इत आरभ्य 'तदयुक्तमिति यावत्पराशङ्का । अस्ति तावदिति । वह्निविशेष: तार्णपार्णादिकः पाका- दियोग्योऽग्निरित्यर्थः । तत्माप्तिरिति । तत्प्राप्तिः पर्वतनिष्ठवह्निविशेषप्राप्तिः । न च वह्निमत्त्व- मिति । वह्निमत्त्वे वा असौ वद्विविशेपो न स्यात् । वह्निविशेषस्य वह्निमत्त्वजातभिन्नत्वात् । नापीति । नापि तस्य वन्मित्त्वस्य असौ वन्हिविशेपो व्यापकः । वन्हिविशेषस्य वह्निमत्त्ववत्यपि म- हानसादौ अवर्तनात् । न चाव्यापकमिति । वह्निविशेषादिकं धूमवत्त्वादिहेत्वव्यापकमपि साधनस्य पक्षवर्मतावलात् साध्यं वह्रिमत्त्वं, पक्षः पर्वतः, तत्संयोगादधिकं सिध्यतीति पूर्व त्वयैव महाविद्या- विडम्बना भिमानिनवोक्तम् । तत्कथमिति । तस्मात्पर्वते सामान्येन वह्निमत्त्वे सिद्धेऽपि वहिविशे. पसिद्धिः कथमिति भावः। अथ धूमवत्त्वस्य वन्हिमत्त्वं व्यापकम् , वन्हिमत्त्वं च वन्हिविशेपघटि- तमूर्ति, तेन पर्वते वन्हिमत्त्वमधिगम्यमानं वन्हिविशेपावच्छिन्नमेवाधिगम्यते इति । एवं तर्हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वमपि व्यापकं पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषघटितमूर्तीति सो. ऽपि पक्षे सिध्यत्येव । (भुवन०)-शङ्कते-अथ धूमेति । धूमवत्त्वव्याप्यस्य वह्निमत्त्वं व्यापकम् । वह्निमत्त्वं चेति । "निर्विशेपं हि सामान्यं भवेत् शशविषाणवन् । सामान्यरहितत्वेन विशेषास्तद्वदेवहीति वचनाद्वहिमत्त्वं सामान्यं वह्निविशेषेण घटितमूर्तीत्यभिप्रायः । फलितमाह-तेनेत्यादि । यदैव वह्निमत्त्वं ज्ञायते, तदैव वह्निविशेषोऽप्यवगम्यते इत्याशयः । मार्गमागतोऽसीत्याह-एवं तहीति । सोऽपि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वादिरित्यर्थः । अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषसिद्धावपि पक्ष- माननिष्ठत्वे सति अनित्यनिष्ठः कथं पक्षे सिध्यतीत्युच्येत, तर्हि धूमानुमाने पन्हिविशेपसिद्धावपि कथं पर्वतनिष्ठवन्हिविशेषसिद्धिरिति वक्तव्यम् । (भुवन०)-आशङ्कते-अथ पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिविशेपस्य घटादौ सपक्षे सिद्धा- वपि, पक्षः शब्दः, तन्माननिष्ठत्वे सति योऽनित्यनिष्ठः शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वादि, स कथं पक्षे शब्दे सिध्यतीत्यर्थः।तुल्यचर्चतया परिहरति-तीति । अथ वह्निविशेपो द्विविधा-अपर्वतनिष्ठः, पर्वतनिष्ठश्च । आद्यः पक्षे व्याघातादिना निरुद्धः । तेन द्वितीयस्य सिद्धिरिति । एवं तर्हि पक्षीकृतश- १ शन्दादिरि' इति छ पुस्तकपाट ।

·१४० भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं ब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टोऽपि देधा, पक्षीकृतशब्दानिष्ठः तनिष्ठश्च । आयः पक्षे व्याहत इति द्वितीयस्य सिद्धिरिति । (भुवन०)-दनानुमाने पर्वतनिष्वहिविशेषसिद्धिं शकते-अथ वहीति । पक्षे पर्वते इत्यर्थः । व्याघातादिनेति । विरुद्धसमुच्चयो व्याघातः । आदिपदेन प्रमाणविरोधसंग्रहः । हापि समः समाधिरित्याह-एवं तीत्यादि । तन्निष्ठः पक्षीकृतशब्दनिष्ठः । पक्षे विवक्षितशब्दे इत्यर्थः । अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वं किं पंक्षा- निष्ठानित्यनिष्ठघटितमूर्ति किंवा पक्षमात्रनिष्ठानित्यनिष्ठघटितमूर्ति, किंवा उभयविशेषयटितमूर्ति । आये पैक्षानिष्ठस्यापि पक्षे प्रसङ्गः, दितीये पक्षमा- वृत्तेरपि सपक्षे प्रसङ्गः, तृतीये तु उभयोरपि उभयत्र प्रसङ्ग इत्युच्येत, तर्हि वन्दिमत्त्वमपि किमपर्वतनिष्ठवन्हिविशेपघटितमूर्ति, किंवा पर्वतनिष्ठवन्हिवि- शेपघटितमूर्ति, किंवा उभयविशेषघटितमूर्तीति विकल्प्य पूर्ववद्दोषो वक्तव्य इति । (भुवन०)-महाविद्यासाध्यं स्वत्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेपघटितमूर्तीति पूर्वोक्तं विकल्पैः शाशसि-अथ पक्षीकृतेति । पक्षे शब्दादौ अनिष्ठः, अनित्ये घटादौ च निष्ठो घटत्वा- दियों धर्मः तेन घटिता विहिता मूर्तिः यस्य तत्तथा । किं वा पक्षमात्रेति । शब्दमाने निष्ठोऽनि- त्यनिष्ठश्च शब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिधर्मः, तेन घटितमूर्ति । किंवोभयेति । अनन्तरोक्तविकल्पद- यस्य पक्षेतरवृत्तिपक्षमाप्रवृत्तिरूपो उभयविशेषाविति हृदयाभिप्रायः । तृतीयं भेदं वेभिदीति- तृतीये इति । पक्षानिष्ठपक्षमात्रनिष्ठयोरुभयोरप्युभयत्र पक्षे सपक्षे च प्रसङ्गः । " एकस्मिन् ये प्रसज्यन्ते द्वयोर्भावे कथं न ते" इति न्यायात् । अथात्रापि महाविद्यावादी परप्रयुक्तयुक्तिसाम्य- मादिशति-तहीति । एतत्स्पष्टम् । अथ चन्हिमत्त्वव्याप्यपर्वतनिष्ठधूमवत्त्वानुभवः एव तदनन्तरभाविनी वन्हिमत्त्ववन्हिविशेषावच्छिन्नपर्वतानुमिति जनयिष्यति, किमपर्यवसानादिना इत्युच्यते, एवं तर्हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्व- व्याप्यपक्षीकृतशब्दनिष्ठमेयत्वानुभवः एव पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहि- तानित्यनिष्ठाधिकरणत्वपक्षमात्रनिष्ठत्वे सति अनित्यनिष्ठविशेपावच्छिन्नपक्षी- कृतशब्दानुमिति जनयिष्यतीति संतोप्टव्यम् । (भुवन०)-अथ वहीति । वह्निमत्त्वसाध्येन व्याप्यं यत्पर्वतनिष्ठं धूमवत्त्वसाधनं तस्या- नुभवः एव, तस्मात्पर्ववनिष्ठधूमवत्त्वानुभवादनन्तरभाविनी वन्हिमत्त्ववन्हिविशेपाभ्यामवच्छिन्नो १वं विमपनि इति घ पुस्तकपाठ. ! २ येऽपशनि इति ध पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १४१ विशिष्टो यः पर्वतः तदनुमिति जनयिष्यति, किमपर्यवसानादिना अनुपपत्त्यादिनेत्यर्थः । प्रतिवन्द्यैव प्रत्युत्तरयति एवमित्यादि । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्येन व्याप्यं यत्पक्षीकृतनिष्ठं मेयत्वं साध. नं तदनुभवः एव । पक्षीकृतेत्यादिसाध्यं च पक्षमात्रनिष्टत्वे सति, अनित्यनिष्ठविशेषश्च शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वादिरूपः । ताभ्यामवच्छिन्नस्य विशिष्टस्य पक्षीकृतशब्दस्य अनुमितिमिति पदान्वयः । एवं सकलमहाविद्यासु धूमानुमानसमानन्यायेन विशेषसिद्धिरुपपाद- नीयेति । तद्युक्तम् । पर्वतो वन्हिमान धूमवत्त्वादित्यत्रापि धूमवत्त्वव्यापक- वन्हिमत्त्वावच्छिन्नपर्वतातिरिक्तवन्हिविशेषाप्रतीतेः । कथं तर्हि अविसंवादि- विशेपविषयप्रवृत्तिसाक्षिका वन्हिविशेषप्रतीतिरिति चेत् । अयं पर्वतः एत- दन्हिमान् एतहमवत्त्वात्, न यदेवं न तदेवं, यथा हद इत्यनुमानादित्यवेहि । न च अनयोन्हिधूमविशेषयोः पूर्वमप्रतीतेाप्तिग्रहणासंभवः इति वाच्य- म् । महानसादौ धूमवत्त्ववन्हिमत्त्वव्याप्तिग्रहणसमये सकलधूमवन्हिविशेपत- निष्ठव्यातिप्रतीत्यङ्गीकारात् । न च एतस्य वन्हिविशेषस्य पूर्वमेव प्रतीतत्वे अनुमानवैयर्थ्यम् । अस्य वन्हिविशेषस्य पूर्व प्रतीतत्वेऽपि एतत्पर्वतनिष्ठतया पूर्वमप्रतीतेः। (भुवन०) उपसंहरति-एवमिति । विशेषसिद्धिरनित्यत्वादिसिद्धिरित्यर्थः । एवं महा- विद्यावादिनोऽभिप्रायमाशङ्कप पराचष्टे-तदयुक्तमिति । कुतोऽयुक्तमत्राह-पर्वत इति । धूमव- त्वहेतोापकं वन्हिमत्त्वं, तेन अवच्छिन्नपर्वतादतिरिक्तस्य विन्हिविशेषस्य अप्रतीतेरिति संवन्धः । पाकार्थिनां विशेषप्रतीतिरनुभूयते, तत्र का गतिरिति आशङ्कते-कथमिति । अविसंवादी यो विशेषः पाकादियोग्याग्निस्वरूपः, तद्विषया या प्रवृत्तिः, तत्साक्षिका वन्हिविशेपप्रतीतिः कथमिति योजना । अयमर्थः। यया अविसंवादिविशेषविषया प्रवृत्तिर्जन्यते सा वन्हिविशेषप्रतीतिरिति । गति- माह-अयं पर्वतः इति । एतद्वह्निर्विवक्षितः पाकादियोग्योऽग्निरित्यर्थः । आशङ्कामच्छिनत्ति- नच अनयोरिति । अनयोर्विवक्षितयोधूमवन्हिविशेषयोः पूर्व महानसादौ अपरिज्ञानाव्याप्तिन संभ- वतीति न च भापणीयमिति भावः । कस्मान्न वाच्यमित्यत्राह-महानसादाविति । महानसादौ सामान्येन धूमवत्त्ववन्दिमत्त्वयोर्व्याप्तिाहणसमये सकलधूमवन्हिविशेषयोः तन्निष्ठा सकलधूमबन्हि- विशेषनिष्ठा या व्याप्तिः, तस्याश्च प्रतीतरङ्गीकारादिति पदघटना । वन्हिविशेषश्चेत्पूर्व प्रवीतः, तदा सिद्धसाधनत्वेन अनुमानकथाप्युच्छियेत इत्याह-न च एतस्येति । पूर्व महानसादावित्यर्थः । हेतुमाचशे-अस्येति । अस्तु वा वन्हिमत्त्वावच्छेदकतया पर्वते वन्हिविशेपवरपक्षीकृतशब्दत- दितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वावच्छेदकतया पक्षीकृतशब्दे पक्षीकृ- तशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषसिद्धिः । पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठा- १ धूमानुमानन्या इति घ पुस्तकपाठः ।

·१४२ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं नित्यनिष्ठसिद्धिस्तु कथम् । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठोऽपि देधा, पक्षीकृतशब्दावृत्तिः पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तिर्वा । आद्यः ,पक्षे व्याहत इति द्वितीयस्य सिद्धिरिति चेत् । न । मा भूत्तावत्पक्षीकृतशब्दे व्याहतत्वेन पक्षीकृतशब्दानिष्ठानित्यनिष्ठविशेषसिद्धिरनुमानात् । पक्षमात्रनिष्ठानित्यनि- ठत्वसिद्धिस्तु दुर्घटैव । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्टविशेप- मात्रेणानुमितिपर्यवसानात् । । (भुवन० ) अथ धूमानुमानसमाननयेन पूर्वोपपादितामपि स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठ- विशेपसिद्धिं प्रत्युक्तयुक्तिपतिभिरपास्य स्वप्रौढताप्रकटनाय उररीत्यापि प्रकारान्तरेण अर्थान्तरता प्रथयति-अस्तु वा वन्हीत्यादि । इदं हृदयम्-यथा अग्निमत्त्वविशेषकतया पर्वते पन्हिविशेप- सिद्धिः, तथा स्वस्वतरेत्यादिसाध्यविशेषकतया पक्षे स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषसिद्धिरस्तु इति । पक्षीति । पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्टोऽनित्यनिष्ठश्च शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्वादिः, तत्सि. द्विस्तु कथम् । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेषस्य घटत्वादेरपि संभवादित्यर्थः । पूर्वपक्षी भापते-पक्षीकृतेति। अथाचार्यः परोक्तं निराचष्टे-नामा भूदिति । पक्षीकृतशब्देऽनिष्ठो नित्य- निष्ठश्च धेटत्वादिरिति भावः । दुर्घटत्वे हेतुमाह-पक्षीति । स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठविशेष- मात्रेणैवानुमितिः पर्यवसिता, न तु पक्षमात्रनिष्ठधानित्यनिष्ठविशेपेणेति तत्त्वम् । न च पर्वतेऽपि यत्किञ्चिद्वन्हिविशेषसिद्धिरस्तु, पर्वतनिष्ठवन्हिविशेष- सिद्धिस्तु कुत इति वाच्यम् । पर्वते वन्हिविशेपसिद्धिरस्तु, पर्वतनिष्ठश्च वन्हिर्न सिध्यतीत्यस्य व्याहतत्वेन उन्मत्तप्रलापत्वात् । (भुवन०)-आशङ्का प्रादुष्कुर्वन् विघटयति-न चेत्यादि । धूमानुमानेऽपि पक्षितपर्वते यस्य कस्यचिद्वहिविशेपस्य सिद्धया अनुमितिपर्यवसानात्पर्वतनिष्ठाग्निविशेषसिद्धिर्न स्यादित्याशयः । सिध्यतु वा पक्षीकृतशब्दे पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तिरनित्यनिष्ठो धर्मः । अनित्यत्वसिद्धिस्तु कथम् । न हि स एवानित्यत्वमित्यादिपूर्वोक्तन्यायात् । (भुवन०)-पूर्वोक्तं पुनरप्यभ्युपगम्य अर्थान्तरतामेव भद्यतरेणाह-सिध्यतु पेति । युक्ति प्रयुङ्क्ते-नहीति । न हि स एव शब्दमात्रवृत्तिरनित्यनिष्टो धर्मः एव अनित्यत्वम् । तस्य अनित्यत्वरूपत्वाभावात् । आदिपदेन 'नाप्यनित्यत्वं तस्य व्यापामित्यादिपूर्वोक्तयुक्तिप्रहः । अथ पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तिरित्यनेन पक्षीकृतस्य आश्रयत्वं, तदन्यस्य चानाश्रयत्वं लब्धम् । अनित्यनिष्ठ इत्यनेन च विवक्षितधर्माश्रयस्यानित्यत्वम्।, विवक्षितधर्माश्रयश्च पक्षीकृतः शब्द एव । तदन्यस्य मात्रग्रहणेन व्यवति.. १ 'विशेपणमा' इति ज पुस्तकपाठः । २ "विशेषताया इति छ द पुरतकपाठः। ३ 'ध इति च पुस्तकपाठः । ४ पक्षीतशब्दस्य आत्र' इति घ पुस्तकपाठः ।

·१०३ महाविद्याविडम्बनम् । १४३ त्वात् । तेन पक्षीकृतशब्दानित्यत्वसिद्धिःप्रतीत्यपर्यवासानादिति मन्यसे। तन्न। पक्षीकृतः शब्दः पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मवानितिमतीतेः । पक्षीकृ- तशब्दानित्यत्वालम्बनत्वनियमे मानाभावात् । अन्यथा सकलवस्त्वालम्बनत्व- नियमस्य दुरत्वात् । पक्षीकृतशब्दस्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मव- त्वमनित्यत्वाभावे व्याहतमिति प्रकृतप्रतीतेः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वालम्बनत्व- नियमसिद्धिरिति चेत् । न । अवास्तवपक्षीकृतशब्दानित्यत्वेनापि व्याघात- निवृत्तौ प्रकृतप्रतीतेः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वालम्बनत्वनियमस्य निजित्वात् । (भुवन०)-अनित्यत्वं परिशेपात्सेत्स्यतीत्याशङ्कते-अथ पक्षीकृतेति । पक्षीकृतशब्दमात्र- वृत्तिरित्येतावता पदेन पक्षीकृतस्य शब्दस्य साध्यधर्माश्रयत्वं लब्धम् । पक्षमात्रवृत्तेश्च पक्षादन्यत्रा- सत्त्वेन तदन्यस्य पक्षान्यस्य साध्यधर्मानाश्रयत्वमिति तत्त्वार्थः । तथापि कथमाश्रयस्यानित्यत्व- मित्याह-अनित्यनिष्ठ इति । पक्षमात्रवृत्तिः कथंभूतः । अनित्यनिष्ठः । अनित्यनिष्ठत्वं च तस्य तदैव, यद्यनित्यः शब्दास्यादिति विवक्षितधर्माश्रयस्य शब्दस्यानित्यत्वमनित्यनिष्ठ इति पदेन लब्ध- मित्यभिसन्धिः । विवक्षितधर्माश्रयः कः इत्याह-विवक्षितेति । विवक्षितो धर्म. शब्दमात्रवृत्तिर- नित्यनिष्ठः शब्दत्वादिरित्यर्थः । तत्कुतः इत्याह-तदन्यस्येति । पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्तिरित्या मात्रशब्दग्रहणात्पक्षीकृतशब्दान्यस्य निपिद्धत्वादित्यर्थः । सिद्धं दर्शयति-तेनेति । शब्दस्य अनि- त्यत्वं विना पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मस्य प्रतीतिर्न विश्राम्यतीत्याकूतं मानाभावेन निरा- करोति-तन्नेत्यादि । पक्षे पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मप्रतीतिः पक्षीकृतशब्दस्यानित्यत्वमालम्वते एवे. तिनियमे मानं नास्तीति तात्पर्यार्थः । प्रमाणं विनापि तदालम्बनत्वनियमाभ्युपगमेऽतिप्रसङ्गं प्रेरयति- अन्यथेति । अन्यथा तत्प्रतीतिः समस्तवस्तून्यप्यालम्बते एव नियमेनेत्यर्थः । महाविद्यावादी वावदीति-पक्षीकृतेति । शब्दो यद्यनित्यो न भवेत्, तर्हि शब्दस्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ट- धर्मवत्त्वं व्याहतमिति प्रकृतशब्दस्य यदनित्यत्वं तदालम्वनत्वनियमसिद्धिरित्यर्थयोजना । आचार्यः प्रत्याचष्टे-न । अवास्तवेति । अवास्तवं वादिभ्रमसिद्धं यत्पक्षीकृतशब्दस्य अनित्यत्रं तेनापि व्याघातनिवृत्तौ जातायां प्रकृतप्रतीतेः पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मवत्त्वप्रतीतेः पक्षीकृतशब्दस्य यद्- नित्यत्वं तदालम्वलनत्वनियमस्य निहेतुकत्वमित्यक्षरार्थः । किञ्च व्याघातबलादियमनुमितिः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वे पर्यवस्यतीति वक्तव्यम् । व्याघातश्च विरोधप्रतीतिः। सा च विरुद्धद्वयप्रमितिजन्या । प्रकृते चानित्यत्वाभावपक्षीकृतशब्दमात्रावृत्त्यनित्यनिष्ठयमौ विरोधिनौ । न च प- क्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मः प्रकृतानुमितेः पूर्व प्रमितः । प्रकृतानुमा- नवैयात् । अनुमित्युत्तरकालीनस्तु व्याघातो निरर्थकः । व्याघाताभावेन विनाप्यनित्यत्वं पूर्वमेवानुमितेः पर्यवसितत्वात् । १ रखम् । इति घ पुस्तकपाइः । २ व्याघातेन पिनापि पूर्व इनि घ पुस्तकपाठ - ·१४४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं (भुवन०)-भडान्तरं भणितुं प्रस्तावयति-किञ्च व्याघातेति । यदि गब्दानित्यत्वं नाभ्युपेयते, तर्हि पक्षे पक्षेतरत्वधर्मसिद्धया व्याघातः स्यादिति व्याघातबलादियं महाविद्यानुमितिः पक्षीकृतशब्दस्यानित्यत्वे विश्राम्यतीति भावः । ननु व्याघातः कः, अत्राह-व्याघात इति । द्वयोर्विरोधप्रतीतिळघातः इत्यर्थः । सा चेति । सा च विरोधप्रतीतिविरुद्धयोर्द्वयस्य या प्रमिति: तजन्येत्यक्षरयोजना । प्रकृते चेति । प्रकृते महाविद्यानुमानेऽनित्यत्वस्याभावो नित्यत्वं, पक्षीकृतश- ब्दमात्रवृत्तिरनित्यनिष्ठः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिः, तौ द्वावपि विरोविनौ । पूर्वकालीनो व्या- धातः शब्दानित्यत्वसिद्धथुपयोगी किंवा उत्तरकालीनः इति गूढाभिप्रायेण द्वैधं विकल्प्य प्राचीनं प्रति आह--न चेत्यादि । पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठो धर्मः शब्दानित्यत्वे सति शब्दत्यादिः प्रकृतानुमितेर्महाविद्यानुमानात्पूर्व न च प्रमाणेन गृहीतः । तद्धर्मस्य पूर्व प्रतीतौ महा नुमान- वैयर्थ्यात् । एतावतानुमितेः पुरा विरुद्धप्रमितेरभावात्पूर्वकालीनव्याघातासम्भवेन पौरस्त्यः पक्षो- पारतो भवति । उदीचीनं कल्पमपास्यते--अनुमितीति । अनुमानकरणादुत्तरकाले विरुद्धप्रतीति- श्चेव्याघातः, तदा स निरर्थक: एवेत्यर्थः । हेतुना पूर्वोक्तं द्रढयति-व्याघातेति । अनित्यत्वं विनापि व्याघाताभावेन हेतुना अनुमितेः पूर्वमेव पर्यवसितत्वादिति पदान्वयः । तात्पर्यार्थस्त्वयम्- व्याघातबलात् हि अनित्यत्वमिति भवानवादीत् । अत्र चानुमानावसरे व्याघाताभावेन शब्दस्या- नित्यत्वं विनाप्यनुमितिः पर्याप्तेत्युत्तरकालजातो व्याघातो व्यर्थः एवेति । किञ्च, किं व्याघाते एकपरिहारेण द्वितीयस्योपलम्भो बीजं, किंवा उभ- योः परस्परपरिहारेणोपलम्भः, किंवा उभयोनियमेन परस्परपरिहारेणोपल- म्भः। आये घटत्वमेयत्वादेर्व्याघातापत्तिः । द्वितीये घटत्वशुक्लत्वादेर्व्याघा- तापत्तिः वक्ष्यमाणदोपश्च । तृतीयस्तु प्रकृते न संभवत्येव । अनित्यत्वाभावस्य पक्षीकृतशब्दमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्ममन्तरेणोपलम्भेऽपि अनित्यत्वाभावम- न्तरेण पक्षीकृतशब्दमात्रनिष्ठानित्यनिष्ठधर्मस्यानुपलम्भात् । उभयोः पर- स्परपरिहारेणोपलम्भेऽपि परस्परपरिहारनियमस्य निष्पमाणत्वाचेति । (भुवन०)--अथ व्याघातमेव त्रिः पक्षयित्वा प्रतिक्षिपति-किञ्च किमित्यादि। एक- मन्तरेणापि द्वितीयस्योपलम्भो व्याघाते वीजं कारणमिति परमार्थः । प्राचिकं पक्षं परास्यते- आये इति । यद्यपि घटत्वे मेयत्वमस्ति, तथापि मेयत्वे घटत्वाभावाद्धटत्वपरिहारेण मेयत्यस्य पटा- दावुपलम्भोऽस्ति । ततः एकपरिहारेण द्वितीयोपलब्धौ चेद्व्याघातः, तदात्रापि व्याघातः प्रसज्येत । नास्ति व्याघातो, घटत्वे मेयत्वसद्भावादित्यादिमः पक्षो न क्षोदक्षमः । पुरःसरपक्षं क्षिपति-- द्वितीये इति । रक्ते घटे घटत्वं शुष्ठत्वं विनाप्युपलब्धम् , पटादौ च शुक्लत्वं घटत्वमन्तरेणाप्युपलब्धमिति परस्परपरिहारोपलम्भादेकस्मिन् शुक्ले घटे घटत्वशुलत्वसंसर्गस्य व्याघाताभावेऽपिव्याघातः आप- येतेत्यर्थः । वक्ष्यमाणेति । परस्परपरिहारोपलम्भस्य व्याघातबीजत्वे निष्प्रमाणकत्वं नाम तृतीय- पक्षस्य वक्ष्यमाणदोपश्च स्यादित्या घटना । तात्तीयीकमसम्भवेन निराफरोति-तृतीयः इति । १ पधमावस्यानित्यनिष्ठों इति च पुस्तपाठ । २ संसर्गभ्याया' इति छ द पुस्तकपाउः ·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १४५ असम्भवमुपपादयति-अनित्यत्वाभावेति । अनिसत्वाभावो नित्यत्वं, तस्य गगनादौ पक्षमात्रवृत्त्य- नित्यनिष्ठधर्ममन्तरेणोपलम्मेऽपि, अनित्यत्वाभावो नित्यत्वं, तं विना पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्मस्या- नुपलम्भात् । मयं मथितार्थ:- यद्यपि पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठधर्म विनापि नित्यत्वं भ्यते, तथापि निखत्वं विना पक्षमात्रवृत्त्यनित्यनिष्ठो धर्मः पक्षीकृतशब्दानित्यत्वे शब्दत्वादिनोंपल- गगनादावुपल- भ्यते एव । ननु नित्यत्वं विनाप्येवंविधधर्मोपलब्धिः पक्षीकृतशब्देऽस्त्येव । न । पक्षीकृतशब्दे ह्ययं धर्मोऽद्यापि व्याघातबलात्साध्यमानोऽस्ति । व्याघातश्चात्र विकल्प्य सण्ड्यमानोऽस्ति । व्याघातसिद्धौ च वसिद्धिर्भवित्रीति तद्धर्मस्य पक्षे विवादास्पदीभूतत्वात्कुत्रापि नोपलब्धिः संभवति । तस्मादत्र परस्परपरिहारोपलम्भनियमाभावेन तृतीयमेदो न संभवत्येवेति । उभयोः परस्परपरिहारोपलम्मेऽपि तन्नियमस्याप्रामाणिकत्वं सङ्गिरते-उभयोरिति । दण्डित्वकुण्डलित्वयोः परस्परपरिहारोपलम्मेऽपि देवदत्तादौ द्वयोरपि सहोपलम्भादेतन्नियमस्य निष्पमाणकत्वमितिभावना । अथ व्याघातो मा भूत्, प्रतीतापर्यवसानं तु भविष्यतीति । प्रतीतं हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वमस्मादेवानुमानात्। तच पक्षीकृतशब्दानित्यत्वमन्तरेणापर्यवस्यत् तद्गमयतीति । तन्न । किमिद्मनित्य- त्वमन्तरेणापर्यवसानं प्रकृतसाध्यस्य, किमनित्यत्वव्याप्यत्वं, अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वं वा । नाद्यः। गगनादौ व्याप्तिभद्गात् । नापि द्वितीयः । तेन विनापि भवतः तेन-विनानुपपद्यमानत्वासिद्धेः । पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्ति- त्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वपक्षीकृतसंसर्गोऽनित्यत्वव्याप्यः, अनित्यत्वेन विनानुपपद्यमानो वा इति चेत् । न । तस्यापि उभयसंसर्गिनिष्ठतया पक्षी- कृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वे नित्येऽपि वर्तमानत्वेन अनित्यत्वाव्याप्यत्वात्, तेन विनाप्युपपद्यमानत्वाचेति । पक्षीकृतशब्दतदितर- वृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वमनित्यत्वव्याप्यं, अनित्यत्वेन विनानुपपद्यमानं वेति चेत् । न । तस्य असाधारणत्वेन व्याप्य- त्वानुपपद्यमानत्वविरहात् । अन्यथा तस्य नित्यत्वव्याप्यत्वनित्यत्वेन-विनानु- पपद्यमानत्वयोरप्यापत्तः, पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तविशेषणवैयर्थ्याधेति । सेय- मर्थान्तरता सकलमहाविद्यासु संचारणीया । ये तु महाविद्याविशेषनिष्ठाः भङ्गिविशेषेण अर्थान्तरताविशेषाः, तेऽन्यत्र व्युत्पादयिष्यन्ते इति । (भुवन० )-महाविधिकः आरेकते--अथ व्याघातः इति । प्रतीतस्यापर्यवसानमिति विग्रहः । प्रतीतापर्यवसानमेव व्यक्तीकुरुते-प्रतीतमित्यादि । तच पक्षीमतशब्दतदितरवृत्तित्वर- हितानित्यनिष्ठाधिकरणलं चेत्यर्थः । तद्दमयतीति । तत् पक्षीकृतशब्दानित्यत्वमिति तच्छदार्थः। विकल्पासहत्वादपाकुरुते तन्नो किमिदमिति । महाविद्यासाध्यस्यानित्यत्वं विना अपर्यवसानं नाम किमिदमिति योजना । द्वेषा विकल्पयति-प्रकृतसाध्यस्येति । प्रकृतसाध्यस्य महाविद्यासाप्यस्य । " १९. वि ' ·१४६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटीकायुतं किमनित्यत्वेन व्याप्यत्वं । यत्र यत्र महाविद्यासाध्यं तत्र तत्रानित्यत्वमिति भावः । अनित्यत्वे- नेति । मनित्यत्वं विना महाविद्यासाध्यं नोपपद्यते एवेत्यर्थः । प्राक्तनं प्रति जल्पति-नाय इति । गगनादौ महाविद्यासाध्यसत्त्वेऽप्यनित्यत्वस्य अमावाव्याप्तिमनः इति हृदयम् । द्विवीयमपव- दति-नापीति । युक्ति खेटयति-तेन विनेति । तेन अनित्यत्वेन विनापि गगनादौ भवतो वर्तमानस्य महाविद्यासाथ्यस्य तेन अनित्यत्वेन विना यदनुपपद्यमानत्वं तस्यासिद्धेः । अय- माशय:-अनित्यत्वेन विनापि गगनादौ महाविद्यासाध्यसद्भावान्महाविद्यासाध्यस्य अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वमसिद्धमिति । अथ परः आरेकते-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिसाध्यस्य पक्षीकृतशब्देन सह संसगोंऽनित्यत्वेन व्याप्यः, अनित्यत्वेन विनानुपपद्यमानो वेति परारेकार्थः। पूर्वपक्षिणोक्त सिद्धान्ती आह-न। तस्यापीति। तस्यापि पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यपक्षीकृत- शब्दसंसर्गस्यापि उभयसंसगिणौ महाविद्यासाध्यपक्षरूपी तत्र निष्ठतया, पक्षीकृतेत्यादिसाध्ये नित्ये शाश्वतेऽपि वर्तमानत्वेन अनित्यत्वेनाव्याप्यत्वात् , तेनानित्यत्वेन विनाप्युपपद्यमानत्वाचेति पदाक्षर- योजना । अयं तत्त्वार्थः । संसर्गस्य द्विष्ठत्वान्नित्येऽपि महाविद्यासाध्ये वर्तनादनित्यत्वस्य च तत्रा- वर्तनाद्यत्र प्रकृतसंसर्गः तत्रानित्यत्वमिति व्याप्तिभड्मात्प्रकृतसंसर्गस्यानित्यत्वेन व्याप्यत्वं न घटाको- टिमाटीकत । तथा अनित्यत्वं विनापि प्रकृतसंसर्गस्य अनित्ये महाविद्यासाध्ये वर्तनादनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानत्वमपि न जापट्यादिति । पूर्वपक्षी माक्षिपति-पक्षीकृतेति । पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यवत्त्वे सति यत्पझीकृत- शब्दत्वं तत् अनित्यत्वेन व्याप्यं, अनित्यत्वेन विना अनुपपद्यमानं वेत्यर्थः । अत्र हि शब्दस्यानि- त्यत्वं साध्यं, साध्येन च यो व्याप्यते स हेतुरिति पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणत्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वस्य अनित्यत्वरूपसाध्यासाधकत्वादवास्तवमपि अनित्यत्वसाध्यन्या- पकत्वाद्धेतुत्वं मनसि निधाय पराचष्टे-न । तस्येति । तस्य पक्षीकृतेत्यादिसाध्यवत्त्वे सति पक्षी- कृतशब्दत्वस्य, असाधारणानैकान्तिकत्वेन व्याप्यत्वानुपपद्यमानत्वयोविरहादित्यक्षरार्थः । भावार्थ- स्त्वयम्-सति सपक्षे सपक्षाप्रवेशी असाधारणानकान्तिकोऽनध्यवसितो वा अनैकान्तिकमैदो वा । तत्र अस्य हेतोः सपक्षे घटादौ सत्यपि सपक्षाप्रवेशित्वेन असाधारणानकान्तिकत्वात् यत्र पक्षीकृते- त्यादिसाध्यवत्त्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वं तत्रानित्यत्वमिति व्याप्तेः कापि सपक्षे प्रसिद्धत्वाभावेन अनित्यत्वव्याप्यत्वाद्यनुपपत्तिरिति । विपक्षे वाधकमादिशति-अन्यथेति । अन्यथा असाधारण- त्वेऽप्यनित्यत्वव्याप्यत्वाद्यभ्युपगमे तस्य पक्षीकृतेत्यादिसाध्यवत्त्वे सति पक्षीकृतशब्दत्वस्य नित्यत्व- व्याप्यत्वाद्यपि आपद्येत, युक्तेरुभयत्रापि साम्यादिति । न केवलमस्य हेतोरसाधारण्य, व्यर्थविशे- पणतापीत्याह-पक्षीकृतशब्दव्यतिरिक्तेति । पक्षीकृतशब्दात् यद्यतिरिक्त विशेषणं तद्वैयर्थ्यात् । चकारो दोपान्तरसूचकः । एतावता पक्षीकृतशब्दत्वमेव हेतुरस्तु, व्यर्थमन्यद्विशेषणमिति भावः । उक्तमितरत्रातिदिशति-सेयमित्यादि । ननु भवद्भिः सामान्येन महाविद्यानिष्टार्थान्तरता प्रत्य. पादि, न प्रत्येक महाविद्याविशेषनिष्ठेत्याशङ्कयाह-ये तु महाविद्येति । अन्यत्र प्रथान्तरे इत्यर्थः । १'साध्यव्याप्यत्वा' इति च पुस्तकपाठः ।

·प०३ महाविद्याविडम्वनम् । अथ अयं शब्दो नित्योऽनित्यो वेति विप्रतिपत्तौ यदा अयं शब्दः स्वस्वे- तरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादित्यादिमहाविद्या प्रयुज्यते, तदा अस्तु नाम अर्थान्तरता । यदा पुनरयं शब्दः स्वस्वेतग्वृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठा- धिकरणं न वा इत्येव विवादः, तदा कथमर्थान्तरतेति चेत् । मा भवतु तदा अर्थान्तरता, प्राचीनदोपास्तु भविष्यन्त्येव । (भुवन०)-अथ परारेका-अथायं शब्द इति । शब्दस्य नित्यत्वानित्यत्वविपये वि- वादे सति यदा महाविधिकोऽयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादिकमनुमिमीते, तदा महाविद्यासाध्यं शब्दे सिध्यतु, अनित्यत्वं तु कुतस्त्यमित्येवरूपार्थान्तरता भवतु । यदा पुनरिति । यदा त्वयं शब्दः स्वस्वेतरेत्यादिमहाविद्यासाध्यवान्न वेति विवादः, तदा कौतस्कुतीयमर्थान्तरता, अन्यस्यार्थस्यैगामा- वादित्यक्षरार्थयोजना । प्रत्युतरं प्राह-मा भवत्विति । प्राचीनदोपाः उपाध्यनैकान्त्यादयः । किञ्च, अयं शब्दः स्वस्वेतरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं न वेत्यादि- विवाद एव दुर्घटः । केवलान्वयित्वाभिमतधर्माभावस्याप्रसिद्धत्वेन न वेति पक्षानुत्थानात् । ( भुवन० )-उक्तविवादमूरीकृत्य मा भवतु तदार्थान्तरतेत्यभिहितं, साम्प्रतमुक्तविवादः एव न सम्भवेदित्याह-किं चेत्यादि । किंच दूपणान्तरोक्तौ । हेतुमाह-केवलान्वयीति । वेवलान्वयित्वेन सर्ववस्तुनिष्ठत्वेनाभिमतो यो धर्मः, तदभावस्याप्रसिद्धत्वेन न वेति पक्षः एव नोत्ति- प्रति । अयमभिप्राय:-महाविद्यासाध्यधर्मस्य त्वन्मते केवलान्वयित्वेन सर्वत्र सत्त्वान्न वेति पक्षः एक अथ पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणत्वादिः के- क्लान्वयित्वाभिमतः पक्षनिष्ठो न वेति विवादमुद्धाट्य, अयं शब्दः स्वस्वेत- रवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरणं मेयत्वादिति प्रयोगमारचयसि, तदा दुर्वा- रैवार्थान्तरता । न हि पक्षीकृतशब्दतदितरवृत्तित्वरहितानित्यनिष्ठाधिकरण- त्वमेव पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वम् । नापि तस्य व्यापकम् । तस्य त्वन्मते केव- लान्वयित्वात् , पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्य च गगनादेावृत्तत्वात् । अन्यथा तभावाप्रसिद्धौ तत्रापि विवादानुपपत्तेः । नापि प्रकृतसाध्यवत्त्वापरपर्यायः प्रकृतसाध्यपक्षसंसर्गः एव पक्षनिष्ठत्वम् । प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य त्वन्मते पक्षनिष्ठत्वात् । पक्षनिष्ठत्वस्य च पक्षनिष्ठत्वविरहात् । न च पक्षस्य प्रकृ- तसाध्यवत्त्वसिद्धिरपर्यवसानात्प्रकृतसाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वं गोचरयतीति युक्त- म् । अपर्यवसानस्य प्रागेव प्रतिषिद्धत्वादित्यलमाराध्यविरोधेन । नोदियादिति । १ स्यादिविवा इति ज पुस्तकपाट ।

·वस्य अयं १४८ भुवनसुन्दरसूरिकतटीकायुतं (भुवन०)-मपन्तरेण परः आक्षिपते-अथ पक्षीकृतेति । यदि पक्षीकृतेत्यादिसा- ध्यधर्मः केवलान्वयित्वेनाभिमतः पक्षे शब्दे निष्ठो न येति विवाद प्रकटीकृत्य, महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वारोपणाय अयं शब्दः इत्याधनुमिमीपे । तदेति । तदा महाविद्यासाथ्यं भवतु, महावि- द्यासाध्यस्य पक्षशब्दनिष्ठत्वं तु फौतस्कृतमितिरूपा मर्यान्तरता दुर्वारयेत्यर्थः । अर्थान्तरतो. पपादनाय युक्तीः प्रयुक्तेन हि पक्षीकृतेति । न हि पक्षीकृतेत्यादिमहाविद्यासाध्यमेवपक्षी- कृतशब्दनिष्ठत्वं, किन्तु महाविद्यासाध्यस्य पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं धर्मः । धर्मधर्मिणोश्व वैशेपिकादिदर्शने भेदान्न तदेव तदित्यर्थः । नापि तस्येति । पक्षीकृतशब्दनिष्टत्वं तस्य पक्षीकृतशब्दतदितरेत्यादिसाध्यस्य नातिव्यापकम् । कुतो न व्यापकमत्राह-तस्येति । पक्षीकृतेत्यादिप्रकृतसाध्यस्येत्यर्थः । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्येति । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं हि पक्षि. तशब्दनिष्ठे एव अस्ति, न तु गगनादाविति । यत्र पक्षीकृतेत्यादि साध्यं तत्र पक्षीकृतशब्द- निष्टत्वमिति व्याप्तेरभावात् पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं पक्षीकृतेत्यादिसाध्यस्य नापि व्यापकमित्यर्थः । पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वस्य गगनादावपि वर्तमानत्वोपगमे दोपं भापते-अन्यथेति । तस्य पक्षीकृतशब्द- निष्ठत्वस्य योऽभावः, तदप्रसिद्धी तत्रापि पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वेऽपि विवादानुपपत्तिः । परमार्थः-यदि पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वं गगनादावपि स्यात्, तर्हि केवलान्वयित्वेन महाविद्यासा- घ्यवत् तस्य सर्वत्र सद्भावात्, महाविद्यासाध्ये पक्षीकृतशब्दनिष्ठत्वमस्ति न वेति विवादः एव न भवेदिति । युत्यन्तरेण अर्थान्तरतामेव समर्थयते-नापि प्रकृतेत्यादि। नापि प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्यं तद्वत्त्वापरपर्याय:, प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्यं पक्षः शब्दः, तयोः संसर्गः एव महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वमित्यर्थः । हेतुमाह-प्रकृतेति । प्रकृतसाध्यं महाविद्या- साध्यम् । तद्वत्त्वं हि पक्षे शब्दे निष्ठमस्ति त्वन्मते । एवं च प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठत्वं धर्मों जातः । थर्मधर्मिणोश्च तादात्म्याभावात्प्रकृतसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्ठत्वमिति न समीचीनमित्यर्थः । ननु प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्टत्वरूपस्यैव पक्षनिष्ठत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाह-पक्षनिष्ठत्वस्येतिा एतत्तत्वम्-यदि प्रकृतसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्ठत्वरूपं स्यात् , तदा प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठत्वरू- पस्य पक्षनिष्ठत्वं न भवेत् । स्ववृत्तिविरोधात् । तस्मात्प्रकृतसाध्यवत्त्वस्य पक्षनिष्ठत्वं धर्मः एव, न तु प्रकृतसाध्यवत्त्वमेव पक्षनिष्ठत्वमिति । प्रकृतसाध्यपक्षसंसगों यद्यपि न पक्षनिष्ठत्वं, तथाप्यपर्यवसा- नात्पक्षनिष्ठत्वं गमयेदिति महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वसिद्धिरित्याशङ्कय वक्ति-न च पक्षस्येति। पक्षस्य शब्दस्य, प्रकृतसाध्यं महाविद्यासाध्य, तद्वत्त्वसिद्धिः । अपर्यवसानादिति । पक्षे प्रकृत- साध्यवत्त्वसिद्धिः तर्दैव, यहि महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्ठत्वं स्यादित्यपर्यवसानबलात्कृतसाध्यस्य महाविद्यासाध्यस्य पक्षनिष्टत्वं गोचरयतीति न च युक्तमित्यन्वयः । कस्मान्न युक्तमनाह- अपर्यवसानस्येति । अपर्यवसानं नाम किं तेन व्याप्यत्वं, तेन विनानुपपद्यमानत्वं वा इत्यादि- पूर्वोक्तयुक्तिभिरपर्यवसानस्य प्रागेव प्रतिषिद्धत्वादित्यर्थः । आराध्यविरोधेनेति । आराध्याः सूत्रकारभाष्यकारादयः पूर्वाचार्याः । तैश्च फेवलान्वयित्वाननीकारान्महाविद्यापि नोररीचक्रे इति महाविद्यावादिनां तदभ्युपगमे आराध्यविरोधः प्रकटः एवेत्याकूतम् । १.साध्यस्य पर्श' इति च पुस्तकपाठ।

·महाविद्याविडम्बनम् । १४९ इति दृषणपाषाणजर्जरीकृतमूर्तयः । महाविद्याः क्षणं स्थातुं न क्षमन्ते रणाङ्गणे ॥ २१ ॥ (भुवन०)-पूर्वप्रतिपादितनिखिलदोपदूपितत्वं महाविद्याया निगमयति-इति दूपणे- त्यादि । दूषणान्येव पापाणाः, तैर्जर्जरीकृता मूर्तयो यासां तास्तथेति विग्रहः । वादरणाङ्गणे महा- विद्याः क्षणमपि स्थातुं न क्षमन्ते, न समर्था भवन्तीत्यर्थः ॥ २१ ॥ अथ किमर्थं स्वाभिमतसकलप्रमेयसाधकमहाविद्यानिराकरणम् । जा- तीनामिव तासामाभासत्वख्यापनार्थम् । अन्यथा महाविद्याप्रयोक्तृणां शि- ष्याणां प्रतिवाद्युदीरितप्राचीनदृषणैः पराजयादिति । (भुवन०) अन्वयव्यतिरेक्यनुमानसाध्यस्य स्वाभिमतस्य महाविद्यया अनायासेन साध- यितुं शक्यत्वात्तन्निरासः किमर्थमित्यारेकते-अथ किमर्थमित्यादि । स्वस्य अभिमतानि यानि सकलप्रमेयाणि नित्यत्वानित्यत्वादीनि तत्साधिकाः याः महाविद्याः तन्निराकरणं किमर्थमित्यन्वयः । प्रश्नं मत्वा सिद्धान्ती समाधत्ते-जातीनामिवेति । यथा जातीनां दूपणाभासत्वं, तथा महावि- घानां हेत्वाभासत्वख्यापनार्थ महाविद्यानिराकरणमिति भावः । विपर्यये वाधकमभिधत्ते- अन्यथा महाविद्येति । अन्यथा यदि महाविद्यानामाभासत्वं न ख्याप्यते, तदा सम्यक् साधनत्वा- च्छिष्या महाविद्याः प्रयुञ्जते । तथा च प्रतिवाशुद्भावितदुष्परिहारपूर्वोक्तानकान्तिफत्वादिदूषणैः शिष्याणां पराजयः प्रसज्येत । तस्मादाभासत्वख्यापनाय महाविद्यानिरासः समक्षसः एवेति हृदया- भिप्रायः । एवं च साधनामासत्वान्महाविद्या कथायां न प्रयोक्तव्येति शिष्यानुशिष्टिरादिष्टा भवति। किञ्च- यत्र यत्र परः प्रौढिप्रकर्षमवलम्बते । लाध्यस्तत्तन्निरासार्थः प्रज्ञाभ्यासवतां श्रमः ॥ २२ ॥ योगीश्वरगुरोः शब्दविद्यामासाद्य तत्त्वतः । व्यधत्त भट्टवादीन्द्रो महाविद्याविडम्बनम् ॥ २३ ॥ इति श्रीहरकिङ्करन्यायाचार्यपरमपण्डितवादीन्द्रविरचिते महाविद्याविडम्बने दूपणविवेको नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ३ ॥ (भुवन० )-महाविद्याप्रयोक्तारो वयं सर्वत्र विजयिनः इति गर्वपर्वताधिरूढानां दुर- भिमानभनार्थमपि महाविद्यानिरासः कार्यः इत्याह-किंच यत्रेत्यादि । किंच प्रकारान्तरोकौ । पत्र यत्र परः प्रौढिनकर्ष पाण्डित्याभिमानमवलम्वते तत्तन्निरासार्थः प्रज्ञाभ्यासवतां दुरधिगमप्रन्या- दिविषयिणी या प्रज्ञा प्रतिमा गूढार्थविचारणादिरूपा तस्याः अभ्यासः पौनःपुन्येन परिशीलनं, तत्र तत्पराणां नराणां अमः श्लाघ्यो भवतीति योजना । इह यत्र यत्रेत्यत्र यच्छब्दपरामृष्टं वचनिरासेत्यत्र तच्छन्देन परामृश्यते । एतावता महाविद्यायां परस्य प्रौढिप्रकप मत्वा महाविधानिरासाय अमः लाभ्यः एवेत्यभिहितं भवति । तथा च महाविद्यानिरासेऽपरमपि प्रयोजनं प्रदर्शितमित्यर्थः ।।२२॥

·भुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं - श्रीसोमसुन्दरगुरूचमपादपद्म- संसेविना भुवनसुन्दरसूरिणेयम् । वृत्तिः कृता स्वपरयोरुपकारहेतोः सेव्या प्रमाणनिपुणैर्विजयोदयाय ॥१॥ हपपुरनामनगरे देवश्रीपार्श्वनायशुभदृष्टौ । व्याख्यानदीपिकेयं समर्थिता भवतु जयलक्ष्म्यै ॥२॥ पट्तीपरितर्फकर्कशमतिश्चारित्रराजो यति- विद्योत्तमरत्नशेखरमुनि दीन्द्रवृन्दापणीः । एतौ द्वावपि शुद्धबुद्धिविभवो टीकामिमां सादरं संशोध्य प्रथमप्रती गुणयुतौ संस्थापयामासतुः ।। ३ ।। प्रन्योऽयं विषमो मतान्तरगतो गूढार्थसार्यान्वितो व्याख्या नैव पटुः स्फुटार्थघटने नो संप्रदायस्तथा । तस्मान्मन्दमतिप्रबोधविधये स्पष्टार्थनिष्टकिनी टीकेयं विहिता चिरं विजयतामन्विप्यमाणा बुधैः ॥४॥ इति श्रीजिनशासन-गगनाङ्गणनभोमणिपदर्शनीरहस्याभिशशिरोमणि-मुविहिताचार्य- चूडामणि-श्रीतपागच्छभंगारहारभद्वारक-प्रभुश्रीसोमसुन्दरसूरिशिष्यश्रीभुवन- सुन्दरसूरिविरचितायां महाविद्याविडम्बनवृत्ती व्याख्यानदीपिकायां दृषणविवेकन्याख्यानो नाम तृतीयः परिच्छेदः समासः॥ ग्रन्थश्च संपूर्णः १ इत भारम्य योकचतुष्टयात्मिका ग्रन्थकदृप्रशस्तिः छ द पुस्तकयोर्न विश्ते । ३तपोगच्छं इति पुस्तकपाठः । ३ इतः परं द पुस्तके निन्नलिखितानि प्रशस्तिपथानि विचन्ते।

·प० महाविद्याविडम्बनम् । अथ प्रशस्तिः। ॥ श्रीवीरः श्रेयसे भूयाचित्रकृचरितः सताम् । सिद्धार्थमपि सिद्धार्थतनयं यं विदुर्बुधाः ॥ १॥ तत्पट्टमुकुट श्रीमान् सुधर्मगणभृद्वभौ। गनेव द्वादशाङ्गीयं यतो हिमवतोऽजनि॥ अभूवंस्तस्य संताने श्रीजगचन्द्रसूरयः । तदीयानुक्रमे चाथ भूरिसूरिपवित्रिते ॥३॥ श्रीमत्तपागणसरोजसरोजिनीशा भक्तिप्रकर्पविनमत्सकलावनीशाः । श्रीदेवसुन्दर इति प्रथिताभिधानाः सूरीश्वराः समभवन्भुवनप्रधानाः ॥ ४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ अन्यासाध्यविशुद्धतीव्रतपसा विश्वत्रयोद्दयोतक- त्तत्तादृग्यशसा प्रतापमहसाऽपास्तार्यमज्योतिषा । संपूर्णागमधारणेन हरणेनोाः समप्राशिव- प्रोद्भूतैश्च (?) युगप्रधानपदवीमासादयन् ये भुवि ॥ ५॥ श्रीमचन्द्रकुले तदीयविलसत्पट्टोदयाद्री बुधा नव्याः केऽप्युदिताः स्फुरन्निजगवा विश्वत्रयोदयोतिनः । भास्वद्गी:पतिमित्रतामुपगताः श्रीमङ्गलोल्लासिनः श्रीगच्छाधिपसोमसुन्दरवराचार्या विराजन्त्यमी ।। ६ ।। वादीन्द्रव्रजनिर्जयानलभरैर्ब्रह्माण्डभाण्डे परि- क्षिप्य प्रौढयशःपयो गुणसितायुक्तं यदीयं विधिः । पाचं पाचमचिन्तनीयरसतां निन्ये तथा कोविदाः खादं स्वादमहर्निशं श्रुतिमुखैस्तृप्तिं यथा यान्ति न ॥ ७ ॥ तदीयकरमाहात्म्यजलवद्धिष्णुवैभवाः । श्रीसूरयस्त्रयो भान्ति सहकारतरूपमाः ॥ ८॥ आद्याः श्रीमुनिसुन्दराव्हगुरवस्तेपु स्फुरत्कीर्तय- स्तर्कव्याकरणादिशास्त्रनिपुणा राजन्ति यैर्निर्मितः । हस्ताप्टाग्रशतप्रमाणकलितो लेखः सजल्पित- प्रोद्यन्नामसहस्रधारणकलोxxxxx॥९॥ १ इयं प्रशस्तिःद पुस्तके एव टपाइतः परमार्शपुस्तकस्यैक पत्र दतम् । अतोऽपूर्णत्रयं प्रशस्तिः।

·भुवनसुन्दरसूरिकवटीकायुतं -- श्रीसोमसुन्दरगुरूत्तमपादपद्म संसेविना भुवनसुन्दरसूरिणेयम् । वृत्तिः कृता स्वपरयोरुपकारहेतोः सेन्या प्रमाणनिपुर्णविनयोदयाय ॥१॥ हपपुरनामनगरे देवश्रीपार्श्वनाथगुभदृष्टौ । व्याख्यानदीपिकेयं समर्थिता भवतु जयलक्ष्म्यै ॥ २ ॥ पतीपरितर्फकर्कशमतिश्चारित्रराजो यति- विद्योत्तमरत्नशेखरमुनिर्वादीन्द्रधन्दापणीः । एतौ द्वावपि शुद्धबुद्धिविभवो टीकामिमां सादरं संशोध्य प्रथमप्रती गुणयुती संस्थापयामासतुः ।। ३॥ प्रन्योऽयं विषमो मतान्तरगतो गूढार्थसार्यान्वितो व्याख्या नैव पटुः स्फुटार्थघटने नो संप्रदायस्तथा । तस्मान्मन्दमतिप्रबोधविधये स्पष्टार्थनिष्टकिनी टीकेयं विहिता चिरं विजयतामन्विष्यमाणा बुधैः ॥४॥ इति श्रीजिनशासन-गगनाङ्गगनभोमणिषड्दर्शनीरहस्याभिज्ञशिरोमणि-मुविहिताचार्य- चक्रचूडामणि-श्रीतपागच्छभंगारहारभद्वारक-प्रभुत्रीसोममुन्दरसूरिशिष्यत्रीभुवन- सुन्दरसूरिविरचितायां महाविद्याविडम्वनवृत्ती व्याख्यानदीपिकायां दृषणविवेकल्याख्यानो नाम तृतीयः परिच्छेदः समाता। ग्रन्यश्च संपूर्णः १ इत भारम्य टोचतुष्टयात्मिका प्रत्याप्रशस्तिः छ द पुस्तकयोर्न वियते । २ सपोगच्छति व पुस्तकपाठः । ३ इतः परं द पुस्तके निनलिखितानि प्रशस्तिपणानि विशन्ते।

·प०३ महाविद्याविडम्बनम् । १५१ अथ प्रशस्तिः। श्रीवीरः श्रेयसे भूयाचित्रकृच्चरितः सताम् । सिद्धार्थमपि सिद्धार्थतनयं यं विदुर्बुधाः ॥१॥ तत्पट्टमुकुट श्रीमान् सुधर्मगणभूद्वभौ। गडेव द्वादशाङ्गीयं यतो हिमवतोऽजनि ॥२॥ अभूवंस्तस्य संताने श्रीजगञ्चन्द्रसूरयः । तदीयानुक्रमे चाय भूरिसूरिपवित्रिते ॥३॥ श्रीमत्तपागणसरोजसरोजिनीशा भक्तिप्रकर्पविनमत्सकलावनीशाः । श्रीदेवसुन्दर इति प्रथिताभिधानाः सूरीश्वराः समभवन्भुवनप्रधानाः ॥ ४ ॥ ॥ युग्मम् ॥ अन्यासाध्यविशुद्धतीव्रतपसा विश्वत्रयोहयोतक- तत्ताहग्यशसा प्रतापमहसाऽपास्तार्यमज्योतिषा । संपूर्णागमधारणेन हरणेनोर्व्याः समप्राशिव- प्रोद्भूतैश्च (?) युगप्रधानपदवीमासादयन् ये भुवि ॥५॥ श्रीमचन्द्रकुले तदीयविलसत्पट्टोदयाद्रौ बुधा नव्याः केऽप्युदिताः स्फुरनिजगवा विश्वत्रयोदयोतिनः । भावद्गी:पतिमित्रतामुपगताः श्रीमङ्गलोल्लासिनः श्रीगच्छाधिपसोमसुन्दरवराचार्या विराजन्त्यमी ॥६॥ वादीन्द्रबजनिर्जयानलभरैब्रह्माण्डमाण्डे परि- क्षिप्य प्रौढयशःपयो गुणसितायुक्तं यदीयं विधिः। पाचं पाचमचिन्तनीयरसतां निन्ये तथा फोविदाः स्वादं स्वादमहर्निशं श्रुतिमुसैस्तृप्तिं यथा यान्ति न ॥७॥ तदीयकरमाहात्म्यजलवर्द्धिष्णुवैभवाः श्रीसूरयस्त्रयो भान्ति सहकारतरूपमाः ।। ८॥ आद्याः श्रीमुनिसुन्दराव्हगुरवस्तेषु स्फुरत्कीर्तय- स्तर्कव्याकरणादिशात्रनिपुणा राजन्ति यैर्निर्मितः । हस्ताष्टाप्रशतप्रमाणकलितो लेस: सहजल्पितxxxx॥९॥ प्रोद्यन्नामसहस्रधारणफलोx १ इयं प्रशस्तिःद पुस्तके एव तम्या । २ इतः परमार्गपुस्तकस्पैक पर सुप्तम् । अतोऽपूर्णरयं प्रशस्तिः।

·१ परिशिष्टम् श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितं लघुमहाविद्याविडम्बनम् । . स्याद्वादवादप्रबलप्रणाद- प्रणष्टदुर्वादिमदद्विपेन्द्रा। गी:सिंहका यस्य विभाति देवः स वर्धमानः श्रियमातनोतु ॥१॥ इह हि केऽपि दुराहकारप्राग्भारपूरिताः श्रीसर्वज्ञोकहेयोपादेयविचारचातुरीदूरिताः • सकलस्वाभीष्टवस्तुसाधनाय परपक्षनिषेधाय च स्वकपोलकल्पितान्येवंविधान्यनुमानानि प्रकटयन्ति । तथाहि-आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् । मन पराहवारप्राग्भारतिरस्कारायोपक्रम्यते । हहो वादिन, किमेतदनुमानम् । महाविद्यासत्कभिति चेत् । मैवम् । विद्योत्वमपि सावद्यस्य मस्यानुमानस्य विचार्यमाणं न संजाघटीति , दूरेऽस्तु हेत्वाभासः । केवलान्वयित्वेन व्यतिरेकन्या- प्रभावात् । तथा साध्यमत्र अनित्यत्वं परमार्थतः । ततो यद्यनित्यत्वं तत्तश्रावणं, यथा घटपटा- दयः इति साध्यव्यापकश्चायमुपाधिः । शब्दस्य चानित्यत्वमद्यापि विवादास्पदीमूतम् । तस्मात्तेन व्यभिचाराभावात्सोपाधिरयं हेतुः । प्रय अत्रानित्यत्वं साध्यं न भवति, किन्तु शब्देतरानित्यनित्येत्यादिकम् । वस्य चोपाधिना व्याप्तिर्नास्ति । शब्दत्वेन व्यभिचारादिति नायमुपाधिरिति चेत् । मैवम् । अस्य हनूमलोललाशूल- लम्बस्यापि अनित्ये एव विश्रामात् । साध्यं च तदेव यद्विप्रतिपनं प्रति पक्षे मेयत्वेन साधयितुम- भिप्रेतम् । तत्तु अनित्यत्वमेव । अथ च विरुद्धतापिशाचीजठरपिठरीप्रक्षितोऽयं हेत्वाभासः । यतोऽत्र साध्यमनित्यत्वम् । तद्विरुद्धं च नित्यत्वम् । तदपि चानेन साधयितुं शक्यते एव । तथाहि-घटः शब्देतरानित्यनि- त्यत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् । अपरं च अनेकान्तिकत्वदुर्धरसिन्धुरकरप्रहारविधुरोऽप्ययं हेतुर्मेयत्वादिः । तथा हि-महावि. घासाध्ये महाविद्यासाध्यं विद्यते नवा । विद्यते चेत्, आत्माश्रयः । नो चेत्तर्हिमहाविद्यासाध्ये मेयत्व- हेतोर्वर्तनात् महाविद्यासाध्यस्य चावर्तनात् , तस्यैव विपक्षवेन अनैकान्तिकः एव अयं हेतुः । तदेवं, दोपत्रयत्रिपथगातरङ्गप्लाविते मुहुः । हेतुतृणे विलग्नोऽपि वादिन मस्यसि निश्चितम् ॥ २॥ किञ्चेयं महाविद्या फेवलान्वयिव्याप्तिजीवितव्या । सैव चतुरचेतोभिश्चिन्त्यमाना नोपपद्यते । तथाहि यद्यप्रमेयं तत्तदनित्यं दृष्टमिति नियमो नास्ति । आकाशादौ प्रमेयत्वेऽपि नित्यत्वात् । १'वियत्वं इति प पुस्तकपाठः । ।

·लघुमहाविद्याविडम्बनम् १५३ अन्यच्च, अत्र आत्मनः पक्षत्वमेव न संगच्छते । “संदिग्धसाध्यवान्पक्षः ॥ इति पक्षलक्ष- णम् । तचात्र नास्ति । अनित्यत्वस्य शब्दे साध्यत्वेन शब्दस्यैव संदिग्धसाध्यत्वात् । आत्मनो नित्यत्वेन उभयोः सिद्धस्य तथात्वाभावात् । न हि जले शैत्ये साध्यमाने अनल: शीतलः इति केनाप्युच्यते । ततश्चात्मादयोऽत्र पक्षत्वेनोपन्यस्ताः अपि अजागलस्तनकल्पत्वेन असत्कल्पाः एव । एवं सपक्षोऽपि पक्षीकृतो निलोंठयितव्यः । युक्तेः समानत्वात् । यच साध्यं पक्षीक्रियते तदप्ययुक्तम् । साध्यं हि सर्वैरपि धर्मिणि साध्यते, न तु साध्ये । साध्यस्य संदिग्धसाध्यवत्त्वपक्षलक्ष- णाभावात् । एवमपि साधने घटोऽपि घटे, पटोऽपि पटे साध्यताम् । तार्किकव्यवहारपरित्यागात् । यथा साध्याभावमपि पक्षीकुरुते, तदप्यसमीचीनम् । सर्वथा असतो निरुपाख्यत्वेन पक्षीकर्तु- मशक्यत्वात् । असदपि चेत् पक्षीक्रियते, तदा तुरङ्गशृङ्गगगनाम्भोरुहादयोऽपि पक्षीक्रियन्ताम् । युक्तः समानत्वात् । तुच्छे साध्याभावेऽपि साध्यसाधने दरिद्रमेव विश्वं स्यात् । तत एषा महाविद्या पण्यत्रीव सविभ्रमा। वाह्याडम्बरमात्रेण गोहयेन ने तत्त्वतः ।। ३ ।। अपिच महाविद्याहेतुः केवलान्वयी त्वया उच्यते । केवलान्वयित्वमेव विचारं नाञ्चति । यतः केवलान्वयित्वं सकलवस्तुनिष्ठत्वं त्वया अभ्युपेयते । तथाच सति प्रमेयत्वहेतुः प्रमेयत्वेऽस्ति न वा । अस्ति चेदात्माश्रयः । न चेत्तर्हि स्वस्मिन्नस्यैव अवर्तनात्केवलान्वयित्वभङ्गः । तथा महाविद्या- साथ्यमपि सकलवस्तुनिष्ठं स्वीचक्राणम् । तथात्वे च महाविद्यासाध्यं महाविद्यासाध्ये विद्यते न वा। विद्यते चेत्तर्हि व्याघातः । न हि घटे घटो वर्तते एकस्मिन् तहयप्रसङ्गात् । नो चेत्केवलान्वयित्व- भगः एव । ततश्च-- नानाभरणयुक्तापि दुर्भगस्त्रीव वीक्षिता। वाह्ययुक्तिगुणाप्यन्ते मोहै. अति प्रसङ्गदूपणमपि महाविद्यायां स्पष्टमेव । यतोऽनेन प्रकारेण प्रमथनाथादीनामपि अनि- त्यत्वादिसाधनदर्शनात् भवतः स्वमन्दिरोदरविदारणोपायप्रसङ्गः । तथाहि-ईश्वरः स्वस्वेतरवृत्ति- स्वानधिकरणासर्वव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवत् । अथवा आकाशस्य असर्वव्यापकत्वे एत- देवानुमानम्-आकाशः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणासर्वव्यापकनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवत् । अयं घटः एतद्घटान्योन्यसकर्तृकान्यः मेयत्वात् गगनवत् । अनेनानुमानेन तव भूभूवरादेः सकर्तृक (त्व) साधनाभिधाने अनेनैव चास्माभिरफर्तृकत्वमपि साध्यते । तथाहि-आकाशः आकाशाजुरा- न्यान्याकर्तृकान्यो मेयत्वात् घटवत् । अपिच अनेनैव अनुमानेन ईश्वरस्यापि सकर्तृकत्वं साधयितुं शक्यते एव । तथाहि-अयं घटः एतद्धटेश्वरान्यान्यसकर्तृकान्यः मेयत्वात् घटवन् । एवं विधान मानैश्च विप्रोऽपि शूद्रमुद्रावान् कर्तु शाशक्यते एव । तथाहि-विप्रः स्वस्वेतरवृत्तित्वानधिकरणा- शुदमुद्रावनिष्ठाधिकरणं मेयत्वात् घटवत् । तदेवं सर्वानुमानानि शब्दपरावतेंन विपरीतानि प्रत्या वितण्डावादी निर्लोठनीयः । ततश्च- आप्तप्रणीतसिद्धान्तमार्गविप्लावकत्वतः । तमस्विनी महाविद्या सिद्धिसौधं न गच्छति ॥ ५॥ १ “मोहये' इति स्यात् । २ 'तु' इति स्यात् । ३ अत्र भादर्शपुस्तके पत्राणि न विश्न्ते । २०-२१ महाविद्या. ॥४॥ .

·१५४ भुवनसुन्दरसूरिकृतं अथ वादिनः प्रतिभाक्षये जाते सति प्रतिवादिनो वा प्रतिभाक्षये कर्तव्ये महाविद्या प्रयोक्त. व्येत्युच्यते भवता । तत्र वादिनस्तव प्रतिभाक्षये जाते एवंविधानुमानवल्लीवितानालम्बनेऽपि प्रति- वादिद्विरदप्रचण्डवाक्शुण्डादण्डाकृष्यमाणस्य कौतस्कृती शुभंयुता । प्रतिदिनश्च प्रतिभाश्याय महाविद्या विद्याप्रयोगेऽपि प्रतिवादिनि जैने स्याद्वादतनुत्राणपरियाणे वाचस्पतेरपि प्रवीणकृपा- णीगा (?) जर्जरीभवन्ति । दूरे भवन्ति भवन्महाविद्याकोमलकमलनालप्रयोगाः । न हि कपोल- पालीपरिस्रवन्मदधारादुर्धरसिन्धुरयुवा दृढेरपि तन्तुप्रयोगैः रोर्बु पार्यते । ततश्च- असंभाव्येऽपि विद्यात्वे महाविद्येति यत्कृवम् । नामैतस्या अपार्थ तन्मनुजो देवराजवन् ॥ ६ ॥ महाविद्याप्रयोगाणां क्षेपणाय विचक्षणः । सेव्यं लघुमहाविद्याविडम्बनमिदं सदा ॥७॥ सुपर्वाभमिदं यस्य फण्ठपीठे लुठिष्यति । सर्पियोऽमूर्महाविद्या न स्फुरिष्यन्ति तत्पुरः ॥ ८ ॥ श्रीसोमसुन्दरगुरोः शिष्यः श्रीभुवनसुन्दराचार्यः । कृतवानेवत्प्राज्ञप्रज्ञावृद्धथै विजयदायी ॥ ९ ॥ इति श्रीभुवनसुन्दराचार्यविरचित लधुमहाविद्याविडम्बनं समाप्तम् ॥

·२ परिशिष्टम् । श्रीकुलार्कपण्डितप्रणीतं पोडशानुमानात्मकं दशश्लोकीमहाविद्यासूत्रम् । - + १ अपक्षसाध्यवद्धृत्तिविपक्षान्वयियन तत् । साध्यवदृत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते ॥१॥ आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् ॥ १॥ २ अपक्षसाध्यवद्धृत्ति विपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यवदृत्तितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् ॥२॥ आकाशः आकाशशब्देवरानित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् । ३ अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः । नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधर्मोऽस्ति पक्षिते॥३॥ शब्दः शब्दानित्यनित्यवृत्त्यन्यनानानित्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् । ४ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वैधवर्जितम् । गन्धवन्तो गन्धबदगन्धावृत्तिगन्धवदृत्त्यवृत्त्यन्यवन्तः । ५ पक्षापक्षगतादन्यत् साध्यवहृत्ति पक्षगम् ॥ ४॥ शब्दः शब्दाशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवान् । ६ तत्तादात्म्यनिषेधान्यतत्स्थाभावविरोधिता। नित्यत्वं स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगि । ७ स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसंपन्नान्यत्वसाधनम् ॥ ५॥ शब्दाधिकरणं शब्दाधिकरणादन्यत् । ८ पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकमुद्धृतम् । भिन्नं साध्यवतस्तदुतावधिभेदिनः ॥ ६॥ अयं घटः एतद्धटाङरान्यान्यसकर्तृकान्यः । ९ तस्यैव तदवृत्तेन योगो वान प्रसाध्यते । अयं घटः एतद्घटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकावृत्तिमान् । १० तदृत्त्यत्तिरथवा मोहृतेऽत्र प्रसाध्यते ॥७॥ यथा-अयं घटः एतद्धदादुरान्यान्यसकर्तृकधर्मविरही ।

·१५६ श्रीकुलार्कपण्डितप्रणीत ११ असाध्यान्यवियुक्तान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते । शब्दः साध्याभावान्येतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिमान् । १२ असाध्यतद्धियुक्तान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते ॥८॥ शब्दः साध्याभावतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिमान् । १३ पक्षेषु ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः । शब्द. संप्रतिपनैतनिष्ठान्यधर्मवान् ।। १४ पक्षोऽथवा साध्यविनाकृतेन, शब्दः साध्यव्यतिरिक्कैतद्धर्मातिरिक्तधर्मवान् । १५ विच्छिद्य वाऽभाववदन्वितेन ॥९॥ शब्दः शब्दनित्यावृत्तिधर्मवान् । १६ अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयि यन्न तत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकभाक् ॥ १० ॥ यथा-शब्दः शब्देतरानित्यनित्यावृत्त्याकाशान्यनित्यमानवृत्तित्वानधिकरणाकाशधर्मवान् ।। इति पोडशानुमानात्मिकदशश्लोकीमहाविद्यासूत्रं समाप्तम् ॥

·३ परिशिष्टम् । अर्थ महाविद्याविवरणम्। श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचितटिप्पनसमेतम् । श्रृंतिमयतनु केचित्केचिदानन्दरूपं विगलिततनु केचित्केचिदच्छस्वरूपम् । अभिद्धति यदेकं तन्नमामीह जन्म- स्थितिलयपरितापारम्भहीनं स्वरूपम् ॥१॥ श्रीभुवनसुन्दरसूरिविरचित महाविद्याविवरणटिप्पनम् । श्रियो धाम श्रीमजिनवरपदाम्भोजयुगलं गिरं देवीं चेतोऽभिमतफलदाने सुरमणीम् । नमस्कृत्यानन्दाद्गुरुचरणयुग्मं च विधिना महाविद्यावृत्तः किमपि करवै टिप्पनमहम् ॥१॥ प्रायष्टीकाकृतैतस्या रहस्यं न प्रकाशितम् । रहस्याख्यानपूर्व तद्वृत्तिाख्यायते मया ॥२॥ महाविद्याबृहद्वृत्तिर्व्याख्याता प्रायशो मया । विडम्बनस्य टीकायां विलोक्या सा तदर्थभिः ॥३॥ अथ महाविद्या कथं समुत्पन्नेति वाच्यमार्याद्वयमुच्यते । भाट्टा नित्यं शब्दं योगाद्या वादिनस्त्वनित्यं च । प्रतिजानते ततोऽयं जातस्तेषां विवादोत्र ॥४॥ तत्तस्यानित्यत्वं प्रतिपादयितुं तु भाट्टवादीन्द्रान् । योगाचार्यों यः कृतवानेतां महाविद्याम् ॥ ५॥ युग्मम्। अथ सामान्यतो महाविद्यास्वरूपप्रकाशकं पद्यत्रयमुच्यते । तथाहि- अन्वयव्यतिरेकित्वोपेतमूलानुमाविधौ । महाविद्यानुमानं तु प्रयोज्यं केवलान्वयि ॥ ६ ॥ १ भादर्शपुस्तकस्य भादौ भन्ते वा अन्धवर्तुनामोदेखः नोपलभ्यते । २ इत भारभ्य 'विप्पाराण (पृ. १६३) इत्यन्तः मन्धः ख पुस्तके नास्ति, तस्य प्रथमपत्रस्य सप्तत्वार ।

·१५८ भुवनमुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेदम् । अर्थतस्य व्याख्या । यत्र मूलानुमानं मुख्यानुमानं अन्वयव्यतिरेकि स्यात्, तत्र महाविद्यानु- मानं प्रयोज्यम् । किविशिष्टम् । केवलान्वयि । तथाहि-अनित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटवन् । व्यतिरेके गगनमित्यनान्वयव्यतिरेकिणि मूलानुमाने महाविद्यानुमानं यथा-आत्मा शब्दवरानित्य- नित्यवृत्तित्वानधिकरणेत्यादि । इदं च केवलान्वय्येति श्लोकार्थः । महाविद्यानुमानेषु सर्वेष्वेते भावा विचार्याः । तथाहि- शब्दस्यास्थिरतोपलक्षणमिदं साध्यं तु चित्चेप्सितं दृष्टान्ताय च केवलान्वयितया स्याप्याः पदार्थाः समे । सर्वत्रैव यथार्थसिद्धि युगलावृतिविचार्या विधे- त्याचं सर्वमवेक्षणीयमखिलप्रौढानुमानेप्विह ॥७॥ अन्न महाविद्यानुमानेषु यत् शब्दस्यानित्यता साथ्यते तदुपलक्षणम् । तेनानेन प्रकारेण स्वचि. वेप्सितं नित्यत्वानित्यत्वसत्त्वासत्त्वपौरुषेयत्वापौरुषेयत्वसकर्तृकत्वाकर्तृकत्वादि सर्व साधनीयम् । तत्र शब्दस्यानित्यतासाधनाय विपक्षं पक्षीकृत्य महाविद्यानुमानं दयते । तथाहि-आत्मा शब्दे- तरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृतिधर्मवान् मेयत्वात् घटादिवत् । तथा अनेनैवानुमानेन श्रुतेः पौरुषेयत्वं साध्यते । तथाहि-आत्मा श्रुतीतरपौरुषेयापौरुपेयवृत्तित्वरहितपौरुषेयनिष्ठाधिकरण मेयत्वात् घटादिवत् । एवमनेन प्रकारेणान्यदपि सर्वानुमानैः सर्व साधनीयम् । दृष्टान्तायेत्यादि । अन महाविद्यानुमानेषु सर्वे नित्या अनित्याश्च पदार्थाः तद्धर्माश्च दृष्टान्तीकार्याः । पक्षं पक्षतुल्यं च वर्जयित्वा पक्षतुल्यानां पक्षवत्सन्दिग्धसाध्यवत्त्वात् पक्षे विवक्षितसाध्यसाधने पक्षतुल्येऽपि तत्सा- ध्यसिद्धेश्च । अत्र च सर्वेऽपि सपक्षाः कुत इत्याशङ्कायां केवलान्वयितयेत्युक्तम् । महाविद्याहेतो. केवलान्वयित्वात्, केवलान्वयिनि च विपक्षाभावात्, सर्वेऽपि पदार्थाः सपक्षाः सपक्षा एव । सर्वत्रैवेत्यादि । सर्वमहाविद्यानुमानेषु प्रायो युगलावृत्तिर्विचार्या विधा । तयाहि-यो धर्मों नित्ये एव केवले वर्तते, न अनित्ये, सोऽपि नित्यानित्यरूपे युगले न वर्तते, । तथा अनित्ये एव केवले यो धर्मों वर्तते न नित्ये, सोऽपि नित्यानित्ययुगले न वर्तते । तथा यो नित्ये अनित्येऽपि च न वर्तते, सोऽपि नित्यानित्ययुगले न वर्तते । आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितानित्यत्ति- धर्मवानित्यत्र चानुमाने पक्षीकृते आत्मनि साध्यो धर्मः शब्दात्मान्यान्यत्वादिः । स च नित्ये मात्मनि वर्तते, न शब्देतरानित्ये । ततः स शब्देतरानित्यनित्यरूपयुगलावृत्तिरुच्यते । अत्र च दृष्टान्ते घटादौ विचार्यमाणा घटत्वादयो धर्माः घटादिरूपेऽनित्ये एव वर्वन्ते, न नित्ये । तेऽपि शब्देतरानित्यनित्यरूपयुगलावर्तिनः उच्यन्ते । तथा काप्युभयत्राप्यवर्तिनो ये भवन्ति तेऽपि युगला- वर्विनो भवन्तीत्यर्थः । इत्यादि सर्व यथार्थसिद्धि अर्थसिद्धयनतिक्रमेण विचार्यमिति काव्यार्थः । एवंविधं साध्यमनित्यतां विना शब्दस्य'नोत्पद्यत एव तस्मात् । शब्दोऽस्थिरः स्यादिति पारिशेष्यात् सर्वानुमानेप्विह साध्यसिद्धिः ॥ ८॥ १'तुल्ये तत्सा इति ध पुस्तकपाठः। २ 'नित्यपग' इति ध पुस्तकपाठः!

·महाविद्याविवरणम् । १५९ एवंविधं शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवानित्यादिरूपं महाविद्यासाध्यं शब्दस्यानित्यतां विना पक्षीकृते आत्मनि न संभवति । तस्माच्छब्दोऽनित्यः स्वीकार्यः इत्येवं- विधपारिशेष्याच्छब्दस्यानित्यत्वरूपसाध्यसिद्धिः स्यादिति । परिशेपलक्षणं च "प्रसक्तप्रतिषेधे- ऽन्यत्राप्रसङ्गाच्छिष्यमाणे संप्रत्ययः परिशेपः" इति ज्ञेयम् । एवं सर्वमहाविद्यानुमानेषु विवक्षितसा- ध्यसिद्धिविधेयेति पद्यार्थः । इह हि सर्वः कोऽपि ग्रन्थारम्भे अभीष्टदेवतानमस्कारपूर्व प्रवर्तते इति पूर्वपुरुपमार्गमनुस्मरन् कुलार्कपण्डितनिर्मितमहाविद्यावृत्ति चिकीर्घवृत्तिकारः आदावभीष्टदेवतानमस्कारमाह-श्रुतिमयत- नु केचित्केचिदानन्दरूपमित्यादि । तत्स्वरूपं परमात्मरूपं अहं नमामि । तत्कि। यदभिद्धति । के कर्तारः । केचित् नित्यस्फोटवादिनो वैयाकरणाः। किंविशिष्टम् । श्रुतिमयेति । श्रुतयो वेदाः ता एव रूपं यस्याः तन्वाः श्रुतिमयी, तथाविधा तनुर्यस्य तत्तथा । केचिद्वेदान्ता- दिमतानुसारिणः आनन्दरूपं आनन्दः एव रूपं स्वरूपं यस्य तत्तथा । केचिन्नैयायिकादयो विगलि- ततनु अशरीरमित्यर्थः। तथा केचित्सांख्यादयः अच्छं निर्मलमित्यर्थः । पुनः किंविशिष्टं । जन्मेत्यादि। जन्म जननं, स्थितिः सावधिकमवस्थानं संसारदशायामवस्थानमित्यर्थः । लयो विपत्तिः । तैः कृतो यः परितापः, तस्य यः आरम्भः, तेन हीनम् । एतावता जन्मस्थितिविनाशरहितमिति यावत् । एवं. विधं च ब्रम्हस्वरूपं योगिनामेव गम्यं, न त्वस्मदादीनामित्यर्थः । ग्रन्थान्तरेऽपि चैवमेव परमात्म- स्वरूपं प्रत्यपादि । तथाहि- "नेन्दोः कला न गिरिजा न कपालशक्ति- नोंक्षा न भस्म न जटा न भुजङ्गहारः। यस्यास्ति नान्यदपि किश्चिदुपास्महे त- द्रूपं पुराणमुनिशीलितमीश्वरस्य ॥" अन्यत्रापि । " अपाणिपादो घमैनो प्रहीता" इत्यादि । अपरत्र च " निर्मलनिश्चल- निष्क्रियरूपमि"त्यादि । इतरत्र च-" न रूपं नो गन्धः" इत्यादि ॥१॥ महाविद्यानिगूढार्थदर्शनी दीपिका मया । क्रियते धीमतामन्तस्तमोविच्छित्तिहेतवे ॥२॥ (भुवन०)-महाविद्यावृत्तिरीदृशी मया आरभ्यमाणास्तीति वाच्यं श्लोकं वृत्तिकृदाह- महाविद्यानिगूढार्थेत्यादि । स्पष्टमेतत् ।। २ ॥ पदाक्षेपः पूर्व तदनु परिपाटीविघटनं विपक्षब्यावृत्तिस्तदनु तदनु स्वार्थकथनम् । ततस्तेपां वृत्तिः प्रतिभटमुपक्रम्य विरले स्थले कार्यत्येवं विवरणमिदं नः प्रभवति ॥३॥ १ पाठभुतिः इति ध पुस्तकपाठः । २ दो जवनो में इति पाठः चेतावतरोपनिपदि। ३ 'दि। परत्र च इति ध पुस्तकपाठः।

·भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । (भुवन०)-महाविद्यावृत्तौ अन्धकारोऽभिधेयपरिपाटीमाह-पदाक्षेपः पूर्वं तदनु परि- पाटीविघटनमित्यादि । पदाक्षेपः पदव्याख्यापदविग्रहपदयोजनादिरूपः । परिपाटी क्रमः, तस्या विघटनं व्यावृत्त्यचिन्तेत्यर्थः । व्यावृत्त्यचिन्तायाः पदक्रमविघटनारूपत्वात् । विपक्षस्य परोक्षावि- तस्य स्वयं शङ्कितस्य वा व्यावृत्तिरेतावता पराशङ्काया व्यावृत्तिः । स्वार्थस्य शब्दानित्यत्वाद्यपर्यव- सानलभ्यार्थस्य कथनम् । तेषां पदानां वृत्तिाख्या साध्यधर्मदृष्टान्तधर्मकथनादिरूपा कार्येत्य- न्वयः । प्रतिभटं प्रतिवादिनं प्रति उपक्रम्य विरले कापि कापि स्थले अधिकारविशेपे इत्यर्थः । इत्येवं प्रकारेण नः अस्माकं विवरणं वृत्तिरर्थव्याख्याविधौ समर्थ भवतीत्यर्थः । यतोऽन्यत्रापि विव- रणलक्षणमेवमेव प्रेरूपितम्- उपोद्धातः पदं चैव पदार्थः पदविग्रहः । चालना प्रत्यवस्थानं व्याख्या तन्त्रस्य पद्विधा ।। "-इति विवक्षितप्रकरणसिध्द्यर्थ या चिन्ता सा उपोद्घातः । तथा चोक्तम्- " चिन्ता प्रकृतसिद्धयर्थीमुपोद्घातं प्रचक्षते"। -इति ॥ शेषं तु सुगमम् ॥ ३ ॥ इह खलु केचित्संबन्धप्रयोजनाद्यनभिधानेन असमीचीनत्वमाक्षिपन्ति । तथाहि प्रकरणेनापि प्रवर्तमानेन किमपि प्रतिपाद्यं संवन्धं वा कमप्यपेक्ष्य प्रवर्तनीयम् । यतः (भुवन० )-ननु संबन्धप्रयोजनाद्यभिधानाभावेन प्रकरणमेवेदं न स्यादित्याशङ्कते- इह खलु केचित्संबन्धमयोजनाद्यनभिधानेनेत्यादि । संबन्धो विषयविषयिभावलक्षणो वाच्य- वाचकभावलक्षणो वा । प्रयोजनं अनन्तरपरंपरभेदभिन्नं कर्तृश्रोत्रसंवन्धि, तयोरनभिधानेन अस- मीचीनत्वमाक्षिपन्ति उद्धावयन्ति । केऽपीति संवन्धः । तथाहि-प्रकरणेनापीत्यादि । प्रकरणे. नापि प्रतिपाद्यमभिधेयं संबन्ध वा पूर्वोक्तमपेक्ष्य प्रवर्तनीयम् । "शास्त्रैकदेशसंवद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः" इति हि तल्लक्षणात् । अत्र च तस्याभावादिति । तदपि न विद्धन्मानम्- मानन्दयति । तस्य सर्वांत्र सत्त्वात् । तथाहि-शास्त्रप्रतिपादितार्थैकदेशसं- क्षेपकं हि प्रकरणम् । इदमपि तथा । अतः शास्त्रीयैरेव तैरिदमपि तद्वत् । भिन्नोक्तौ ग्रन्थयाहुल्येन प्रकरणत्वव्याघातात् । तस्मात्साधुरेवारम्भः । अनापि छलप्रतिवादिनः सर्वमयथावन्मन्यमानस्य प्रमाणेन पूर्व मुखमुद्रणार्थ पक्षस्य तावदनेकत्वमुदाहरणैरेव सूचितम् । १ गया' इति ध पुस्तकपाठः । २ प्रतिरू इति ध पुस्तकपाठः। ३ अपोद्धा इति त ध पुस्तकपाठः । ४ सिस्यर्थ मपों' इति त ध पुस्तकपाठः। ५ आदितः 'प्रवर्तनीयम् । यतः' इत्यन्तः प्रन्यांशः क पुस्तके नास्ति। ६ 'न्तरपरभे' इति व पुस्तक पाठः। 'मानसमान पदं दर्शयति । तस्य' इतिक पुस्तकपाः। . सर्वस्यास्प स इति क पुस्तकपाठः। ९ प्रतिपादनकदेश इति क पुस्तकपाठः । १० मिन्नोत्त: अन्ध इति कपुस्तक पाउ:1 ·महाविद्याविवरणम् । (भुवन०)-शास्त्रैकदेशसंवद्धमित्यादि । प्रमाणप्रमेयादिसर्ववस्तुप्रतिपादकस्य शास्रस्य यः एकदेशः प्रमाणप्रतिपादनादिरूपः तेन संबद्धम् । यथा प्रमाणत दतदन्यलक्षणादिप्रतिपादनपरं न्यायसारादि प्रकरणम् । शास्त्रकार्य मोक्षादि । शास्त्रस्य मुख्यत्वेन मोक्षार्थत्वात् । तस्मादन्यत्कार्य शास्त्रकार्यान्तरं प्रमाणप्रमेयप्रतिपादनादिरूपम् । तस्मिस्थितम् । एवं विघं अन्थभेदं विपश्चितो विद्वांसः प्रकरणं प्राहुरित्यर्थः । तस्य सर्वस्येति । तस्य प्रकरणलक्षणस्येत्यर्थः । शास्त्रीयैरेव तैरित्यादि । शास्त्रीयैः शा- स्त्रसंबन्धिभिरेव तैः संबन्धप्रयोजनादिभिरिदमपि तद्वत् संबन्धप्रयोजनादिवत् । संबन्धश्चात्र विषय- विषयिभावादिः । विषयो महाविद्यानुमानानि, विषयी चैतत्प्रकरणमेव, प्रयोजनं च शब्दानित्यत्वा- दिसाधनरूपमत्र मन्तव्यम् । तस्मात्तद्वत्त्वेन प्रकरणमेवेदम्। संबन्धप्रयोजनादीनां भिन्नोको पृथगुक्ती अन्थबाहुल्येन प्रकरणत्वव्याधावात् । संवन्धप्रयोजनादीनां तु पृथगुक्ती शास्त्रमेवेदं स्यात्, न तु प्रकरणमित्यर्थः । यत:- पक्षत्वं हि कचिदपि भजत्यत्र मिथ्या सपक्ष: पक्षीकार्यः कचिदपि विपक्षोऽपि वालीक एव । पक्षः साक्षात्कचिदपि भजत्यन्यपक्षस्य कक्षा- मेवं पक्षः श्रयति बहुधा रूपभेदं नवीनम् ॥ विपक्षसपक्षयोस्तु पक्षीकरणमव्यभिचरणार्थमेव । तयोस्तयाहतमिति- चेत् । न । उपलक्षणत्वेन अविरोधात् । (भुवन० )-पक्षत्वं हि क्वचिदपि भजत्यत्र मिथ्या सपक्षः इत्यादि । मूलानुमान- सपक्षो घटादिः कापि मिथ्यैव पक्षत्वं भजते । स्वाभिमतसाध्यस्य शब्दरूपे पक्षे एव सिद्धेः मिथ्ये. त्युक्तम् । एवमप्रेऽपि पदसाफ्ल्यं स्वयं ज्ञेयम् । कचिदपि मूलानुमानविपक्षोऽपि गगनादिः पक्षी- कार्यः । साक्षात्पक्षः शब्दरूपः कचिदप्यन्यापक्षस्य सपक्षादेः कक्षा प्रतिज्ञां भजते । सपक्षविपक्षादिक वा पक्षीकृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यासु शब्दरूपपक्षस्यापि सपनत्वात् । विपक्षसपक्षयोस्तु पक्षीकरण- मन्यभिचरणार्थमेवेति । अत्र महाविद्यायां विपक्षसपक्षयोः पक्षीकरणमन्यभिचरणार्थम् । अयमर्थः- पक्षस्यैव पक्षीकरणे पक्षे विपक्षे सपक्षे च वर्तनाद्धेतोर्व्यभिचारः स्यात् । तत: तन्निवर्तनाय विपक्षसप- क्षयोः पक्षीकरणम् । तथा च व्यभिचारस्थानं विपक्षोऽपि यदि पक्षीकृतः, तर्हि विपक्षाभावात् कापि व्यभिचारो न भवेदित्यर्थः । तयोस्तद्याहतमिति चेदिति । तयोः विपक्षसपक्षयोः तत्पक्षी. करणं व्याहतमिति चेत् इत्युक्त आचार्यः आह-न। उपलक्षणत्वेनेत्यादि। पक्षपक्षीकरणस्योपल- क्षणत्वेन विपक्षसपश्योरपि पक्षीकरणस्याविरोधात् । ननु उपलक्षणत्वमपि कदाचित्संबन्धिनि भवति । विपक्षसपक्षयोस्तु १ शब्दस्वरूपें इति त पुस्तक पाठः । २ दप्यपक्ष' इति त पुस्तकेतरपुस्तकपाठः।

·२६२ भुवनमुन्दरसरिकृतटिप्पनसमेतम् । पक्षत्वेन संबन्धाभावात्कथं तदिति चेत् । नायजतमभात् सैपा शुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्यवदुपपत्तिः, लिप्यक्षराणांवोंपलक्षकत्वमिव वेदा- न्तिमते मायाया ब्रह्मोपलक्षकत्वमिवेति न च रजतादीनां शुत्त्यादिविशेषण- त्वात् दृष्टान्तदाान्तिकयौपम्यमिति वाच्यम् । विशेषणस्य विद्यमानत्व व्याप्तत्वात्, विद्यमानत्वव्यापकनिवृत्ती निवर्तनादिति । (भुवन०)-नोदफः माह-ननूपलक्षणत्वमपीति । उपलगत्वमपि कदाचित्मन्विनि कदाचियेन सह संवन्धः स्यात्तन भवति । " कदायित्संगद्ध व्यावनकमुपलभणमिति तदक्षणात् । कथं तदिति । तदुपलक्षणत्वं फयमित्यर्थः । आचार्यः माद नायजतमित्यादि । यत्पूर्व भ्रान्ता- वस्थायां रजतमभात् प्रत्यभात् , सैपा गुक्तिरित्यत्र रजतस्य शुक्तिकोपलम फालवत् शुक्तिकाप्रत्यायन- मिव पूर्वोक्तोपलक्षणत्वोपपत्तेः । अयं भाव:--यथा पूर्वप्रनिमावरजतेन शुक्तिकोपलक्ष्यते, वया पश्चस्य पक्षीकरणेन विपक्षसपक्षयोरपि पक्षीकरणमुपलक्ष्यते इति । अय पुनरपि दृष्टान्तयेनैतदेव द्रढयति-लिप्यक्षराणां वर्णोपलक्षकत्वमिवेति। लिप्यभराणां गौर्जरकार्णाटीन्वादिलिप्याराणां पुस्तकादिलिखितानां श्रोतृप्राह्यज्ञानमयवणोंपलममत्वमिव । वेदान्तिमते इत्यादि । वेदान्तिमते संसाररूपमायायाः अविद्यति नाम्न्याः यथा प्रमोपलकत्वं पानझोपलात्वमित्यर्थः । अयमत्र भावः । असत्यं हि सत्यावारे भवति, शुक्तिकायां यथा रजतप्रतिमासः । एवमत्राषि मायायाः प्रपश्चरूपायाः असत्यत्वेन फेनापि तदाधारेण सत्येन भाव्यम् । सत्यं च विचार्यमाणं प्रझैव, अन्यस्य सर्वस्य प्रपञ्चान्तर्गतत्वादित्यनेन प्रकारेण मायाया अझोपलकत्त्रमित्यर्थः । न च रजतादीनामित्यादि । पक्षपक्षीकरणस्योपलक्षणत्वेन विपक्षसपक्षयोः मशीकरणं दान्तिकं, रजतस्य शुक्तिकोपलक्षकत्वं दृष्टान्तः, तत्र च यद्रजतमभात् सैपा शुक्तिरित्येवं रजतं विशेषणभूतं सत् शुक्तिकां गमयति, पक्षपक्षीकरणं चोपलक्षणत्वेन विपक्षसपक्षयोः पक्षीकरणं गमयेतीत्यतो दृष्टान्तदान्तिकयोः पम्यमिति न घ वाच्यम् । विशेषणस्य विद्यमानत्वव्याप्तत्वादिति । विशेषणस्य विद्यमानत्वेन व्यापकेन व्याप्तत्वात् । " सर्वदा संबद्धं ब्यावर्त विद्यमानं विशेषण- मिति तल्लक्षणात् । व्याप्यत्वं च यद्यद्विशेषणं तत्तद्विद्यमानमिति तयोर्व्याप्तिसद्भावादित्यर्थः । विद्यमानत्वव्यापकनिवृत्तौ निवर्तनादिति । विद्यमानत्वस्य व्यापकस्य निवृत्ती विशेषणस्य व्या. प्यस्य निवर्तनात् । विद्यमानत्वं हि व्यापक रजतादेनिवृत्तं सत् विशेषणत्वमपि रजतादेनिवर्तयति । तस्माद्रजतादिकमुपलक्षणत्वेनैव स्वीकार्य, न तु विशेषणत्वेन । उपलक्षणं वा अविद्यमानमपि स्यात्, न तु विशेषणम् । तस्माद्रजतादिवदुपलक्षणत्वेन विपक्षसपश्योः पक्षीकरणं युक्तमेवेत्यर्थः । (अथ प्रथमानुमानम् ।) तत्र प्रथमं तावत् शब्दानित्यत्वानुमानम् । तत्रापि तस्यानुमानस्य संग्रा- हकः श्लोको यथा -अपक्षेति । १पपत्तेः । लि इति क पुस्तकपाठः । २ 'विश्मानम्या' इति ख पुस्तकपाठः ।। सभीलिप्य इति त पुस्तकपाट: 1 परमन इति त पुस्तकपाठः । ५ 'गमपति । अतों' इति ध पुस्तकपाठः ।

·-- महाविद्या विवरणम् । १ अपक्षसाध्यवदृत्तिविपक्षान्वयियन्न तत् । साध्यवद्धृत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते ।। १ ।। आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् । तस्यायमर्थ:-अपक्षो यः साध्यवान् स: अपक्षसाध्यवान् । सपक्षः इत्यर्थः। तत्र सपक्षे वर्तमानं यत् तत् अपक्षसाध्यवहृत्ति । विपक्षे अन्वयो यस्य तत् विपक्षान्वयि । अपक्षसाध्यववृत्ति च तत् विपक्षान्वयि च इत्यपक्ष- साध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयि । तत् यत् न भवति तत् अपक्षसाध्यववृत्तिविपक्षा- न्वयियन्न । सपक्षविपक्षावृत्तीत्यर्थः । तत्साध्यते इति संबन्धः। किंभूतम्। साध्यवद्धृत्तितायुक्तम् । साध्यवान् सपक्षः, तत्र वर्तते इति साध्यवदृत्ति, तस्य भावः इति यावत् । (अथ प्रथमानुमानम् ।) तत्र प्रथमं तावच्छब्दानित्यत्वानुमानस्य सङ्घाहक श्लोकं व्याचिख्यासुराह--अपक्षेतीति । " अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयियन्न तत् । साम्यवद्वत्तितायुक्तं साध्यते साध्यवर्जिते " ॥१॥ अस्यायमर्थः-अपक्षो यः साध्यवान् सोऽपक्षसाध्यवान सपक्षः इत्यर्थः । तत्र सपक्षे घटादौ वर्तमानं यत्तत् अपक्षसाध्यवद्वृत्ति । विपक्षे गगनादौ अन्वयो यस्य तद्विपक्षान्वयि । अपक्षसाध्यय- द्वृत्ति च तद्विपक्षान्वयि चेति अपक्षसाथ्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयि । तद्यन्न भवति तदपक्षसाध्यवद्वृत्तिवि: पक्षान्वयियन्न । सपक्षविपक्षावृत्तीत्यर्थः । तत्साध्यते इति संबन्धः । किंभूतम् । साध्यवद्वृत्तितायुक्तं साध्यवान्सपक्षः, तत्र वर्तते इति साध्यबद्वृत्ति । तस्य भावः साध्यवद्वृत्तिता, तया युक्तम् । ननु अप- क्षसाध्यवद्वृत्तीत्यादिभणनात् महाविद्यानुमानसाध्यस्य सपक्षे विपक्षे च वृत्तिता निषिद्धा। तत- स्तत्साध्यवद्वृत्तितेत्यादिभणनात् साध्यवद्वृत्तितायुक्तं साध्यवर्जिते विपक्षे यदि साध्यते, तदा सपक्ष- विपक्षवृत्तितव तस्य स्यात् । तथा च कारिकापूर्वोत्तरार्द्धयोर्विरोधः एवापद्यते इति चेत् । न । अन सपक्षविपक्षयोरवृत्तिता या प्रोक्ता सा युगलावृत्तित्वेन । तथा च सति यो धर्मो विपक्षे साध्यते स सपक्षे नास्ति । शब्दात्मान्यान्यत्वादेः शब्दात्मभ्यामन्यत्र घटादिसपक्षेऽवर्तनादिति स सपक्ष. विपक्षयुगलावृत्तिरुच्यते । एवंभूतश्च विपक्षे साध्यते । ननु तर्हि स धर्मः शब्दात्मान्यान्यत्वादिः साध्यवद्वृत्तिः कथम् ! सत्यम् । अत्र शब्दात्मान्यान्यत्वधर्मस्य शब्दात्मनोरन्यत्रावर्तनात् साध्यबट्ट- त्तित्वं तदैव, यदि शब्दः साध्यवान्स्यादिति परिशेपप्रमाणेन शब्दः एव साथ्यवान् जातः । तथा च स धर्मः साध्यवति शब्दे वर्तमानो भवतीति साध्यवद्वृत्तित्वं तस्य धर्मस्येति न कश्चिद्विरोधगन्धोऽपि बुद्धिमद्भिरपि शक्तुिं शक्यते इति । इदानीं श्लोकानुमानपदयोजनिका-अत्र शब्देतरानित्येत्यनेन अपक्ष- ·१६४ भुवनसुन्दरसूरिकृत टिप्पनसमेतं साध्यववृत्तीति व्याख्यातम् । नित्यवृत्तित्वेत्यनेन विपक्षान्वयोति । अनधि- करणेत्यनेन यन्नति । अनित्यवृत्तिधर्मवानित्यनेन साध्यववृत्तितायुक्तमिति । आत्मेत्यनेन च साध्यवर्जिते इति । इति पदयोजना ।। (भुवन० )-अथानुमानम् । आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्म- वान् मेयत्वात् घटवत् । अत्र कारिकायां यादृक्षं लक्षणमुक्कं ताहगेवानुमानेऽपि दर्शयितुं श्लोकानु- मानपदयोजनां विधत्ते-इदानीं श्लोकानुमानेति । श्लोकश्चानुमानं च श्लोकानुमाने, वयोः परस्परं पदयोजनिका । अत्र शब्देतरानित्येत्यनेनेति । वृत्तीत्यप्रेतनपदोक्तमपि द्वयोः संघन्धित्वादनापि संवध्यते । तेन शब्दादितरे ये अनित्याः तत्र वृत्तीत्येतावताऽपक्षसाध्यवद्वृत्तीति व्याख्यातम् । यतः शब्देतरानित्येपु यद्वर्तते तन्मूलानुमानापेक्षया सपक्षाः ये अनित्याः घटादयः तेषु वर्तते एव । नित्यत्तित्वेत्यनेन विपक्षान्वयीति व्याख्यातम् । यतो यन्नित्ये वर्तते तन्मूलानुमानापेक्षया विपक्षे गगनादौ वर्तते एवेति । अनधिकरणेत्यनेनेति । शब्देतरानित्यवृत्तित्वस्य अनधिकरणमिति भगनात् लोकमध्यस्थं यन्नेति व्याख्यातम् । युगलावृत्तित्वेनोभयोर्न वर्तत एवेत्यर्थः । अनित्यत्तिधर्मवानित्यनेनेत्यादि । योऽनित्यवृत्तिधर्मवान् स धर्मः साध्यं मूलानुमानापेक्षयाऽनि- त्यत्वम् । तद्वाननित्यः तत्र वर्तते एवेति भावः । आत्मेत्यनेनेति । मात्मा तदैव पक्षीकृतो यदि साध्यमनित्यत्वं, तेन वजिते पक्षे साध्यं साध्यते इति योजना। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-आत्मा अनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृते सत्तया सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्देतरानित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । तथा च सत्ता- व्यावृत्तिः । तस्याः शब्देऽपि वर्तमानत्वात् । तथापि द्रव्यत्वेन सिद्धसाधनम् । तदर्थं नित्यवृत्तित्वानधिकरणेति प्रक्षिप्तम् । द्रव्यत्वं नित्येष्वपि वर्तते । तथा चैवमनुमानं स्यात्, आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणधर्मवानिति । तथाप्येवंभूतधर्मस्य युगलावृत्तेरात्मनि आत्मत्वस्यैव संभवात्सिद्धसाधनम् । तर्थमनित्यवृत्तीत्युक्तम् । (भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्तेति । व्यावृत्त्यानि व्यावर्तनाहाँणि यानि पदानि तेपा- मेतत्पदं फिमर्थ प्रक्षिप्तमित्यादिरूपा चिन्ता व्यावृत्त्यचिन्ता । एवं सर्वत्रापि ज्ञेयम् । आत्मा अ- नित्यत्तिधर्मवानिति कृते सत्तया सिद्धसाधनमिति । सत्ता नित्यानित्ययोधर्मः, स चात्म- न्यपि विद्यते एव । आत्मनि सत्तासाधनेऽनुमानमध्ययुक्तम् । आत्मनि सत्तायाः उभयोरपि सिद्धत्वात्। वदर्थ शब्देतरानित्येति । ये शब्दे धर्माः सन्ति तेभ्यः इतरे ये अनित्यधर्माः तद्वानात्मा । एवं कृते सत्ताव्यावृत्ति । सत्तायाः शब्देऽपि भावात् । तथापि द्रव्यत्वेन सिद्धसाधनमिति । द्रव्यत्वं शब्दे नास्ति । शब्दस्य वैशेपिकादिमतेनाकाशगुणत्वात, अनित्येष्वपि वर्तमानत्वाच । तेन तद्वानात्मा स्यात् । तथा व सिद्धसाधनं स्यात् । द्रव्यत्वस्यात्मनि वादिप्रतिवादिनोरुभयोरपि सि- द्धत्वादित्यर्थः । तदर्ध नित्यत्तित्वानधिकरणेति प्रक्षिप्तम् । द्रव्यत्वं नित्येप्वपि वर्तते इति ।

·, महाविद्याविवरणम् । एवविधो धर्म नित्यवृत्तित्वानधिकरण विलोक्यते, द्रव्यत्व च नित्येष्वपि वर्तते । तस्मानित्यवृत्ति- त्वाऽनधिकरणेति ग्रहणेन तन्निषिद्धमित्यर्थ । तथा चैवमनुमान स्यात् , आत्मा शब्देतरानित्यनि त्यवृत्तित्वानधिकरणधर्मवानिति । तथाप्येवंभूतस्येति । आत्मत्व हि नित्यवृत्त्यस्ति, न तु अनि- त्यवृत्तीति पूर्वोक्तयुगलावृत्तिप्रकारेण तत् शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणमुच्यते । अत तेन सिद्धसाधन स्यादेवेति । तदर्थमनित्यवृत्तीत्युक्तमिति। एवविधो धर्म' अनित्यवृत्तिर्विलोक्यते । आत्मत्व चानित्यवृत्ति नास्ति । नित्ये एव आत्मनि तस्य वर्तनात् । तस्मात्तन्निपिद्धमित्यर्थ । ननु आत्मा शब्देतरधर्मवानिति क्रियतामिति चेत् । न । आत्मत्वेनैव सिद्धसाधनात् । तस्य आत्मधर्मत्वेन शब्देतरधर्मत्वात् । तदर्थं नित्यवृत्तित्वा- नधिकरणेत्युक्तम् । तथापि विरोधः । आत्मवृत्तित्वे नित्यत्तित्वानधिकरण- त्वानुपपत्तेः। तदर्थमनित्यपदग्रहणम् । तथाप्यात्मत्वादि युगलावृत्त्यपि भवति। आत्मन्येव वर्तनात् । तदर्थमनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । स च धर्मः आत्मनि नित्ये बोधितः शब्दस्य अनित्यत्वमादाय पर्यवस्यति । स च शब्दा- मनोरन्योन्याभावः एव । (भुवन०)-अथ आशङ्कामुखेन प्रकारान्तरेण व्यावृत्तिचिन्ता करोति-नन्वित्यादि । आत्मा शब्देतरधर्मवानित्यादि स्पष्टम् । तथाप्यात्मत्वादि युगलात्त्यपि भवतीति । आत्मा शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणधर्मवानितिकृतेऽप्यात्मत्वमात्मनि नित्ये वर्तते, न अनित्ये । तेन युगलावृत्तित्वेन नित्यानित्ययोरवर्तनादात्मधर्मत्वाच तेन सिद्धसाधन स्यात् , तदर्थमनित्यवृत्ति- धर्मवानिति कृतमित्यर्थ । अर्थतस्यानुमानस्य व्याख्या-आत्मा पक्ष । अनित्ये वृत्ति यस्य सोऽनित्यवृत्ति । स चासौ धर्मश्चेति । शब्दादितरे शब्दव्यतिरिक्ता ये अनित्या घटादयो नित्याश्चाकाशादय , तेषु ये वर्तन्ते धर्मा , तेषु शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्व धर्म , तस्यानधिकरणमनाधार । स चासौ अनित्य- त्तिधर्मश्चेति समास । अत्र शब्देतरा नित्यनित्ययुगलवृत्ति धर्म सत्ताद्रव्यप्रमेयत्वादि शब्देतरानि- त्यनित्यवृत्तित्वानविकरणेतिपदेन निरस्त । अथ च यो नित्ये एव फेवले विद्यते नित्यत्तस्थिरैक- स्वभावत्वादि,स चानित्यवृत्तीतिपदेन निरस्त । अथ चानित्ये एव केवले यो धर्मोऽनित्यत्वादि विद्यते, स नित्ये आत्मनि पक्षीकृतेऽसभावादेव निरस्त । एतावता शब्देतरानित्यनित्ययुगल. वर्ती एकैक नित्यमानानित्यमावर्ती च धर्म साध्यरूपतया निषिद्ध । अवशिष्टश्च साध्यधर्मो विश्व- प्रतियोगिक शब्दात्मान्योन्याभाव शदात्मान्योन्यत्वादि पक्षे आत्मनि सिध्यति । ननु सिध्यतु विश्वप्रतियोगिक शब्दात्मान्योन्याभावादि पक्षे, पर शब्दस्यानित्यत्व कथ सिध्यतीत्याशङ्कय आह- स च धर्म इति । स धर्म शब्दात्मान्योन्याभावादिनित्ये आत्मनि बोधित साधित सन् शब्द- स्यानित्यत्वमादाय पर्यवस्यति विश्राम्यति । यत आत्मनि वर्त्तनेऽपि तस्य धर्मस्यानित्यवृत्तिस्त्र तदैव स्यात् , यद्यनित्य शब्द स्यात् । आत्मनो नित्यत्वात् । आत्मनित्यत्वे च वादिप्रतिवादिनोरवि- १ स च घमशन्दा इति ख पुस्तकपाट ।

·- १६६ भुवनसुन्दरसूरिकृवटिप्पनसमेतं वादात् । तस्य धर्मस्य शब्दात्मभ्यामन्यत्र घटादौ चावर्तनात् । तस्मात्पारिशेप्याच्छन्दस्यैवानित्यत्व- मायातम् । शब्दानित्यत्वे च तस्य धर्मस्य शब्दरूपेऽनित्ये वर्चनादनित्यवृत्तित्वमुपपन्नमेवेत्यर्थः । साध्यधर्ममाचष्टे स च शब्देति । स च धर्मः शब्दात्मव्यतिरिक्तविश्वप्रतियोगिकः शब्दात्मान्यो- न्याभाव एवेत्यर्थः । उपलक्षणं चैतत् । तेन शब्दात्मान्यान्यत्वशब्दात्मान्यवरत्वादिः शब्दात्ममात्र- चिरन्योऽपि साध्यधमों वोद्धव्यः । ननु तथापि दृष्टान्ते घटे तथाभूतधर्मस्य असंभवात् साध्यविकलत्वम् । न । घटेऽपि शब्देत नित्यनित्ययुगले न वर्तते अनित्यवृत्त्यपि घटत्वम् । अतस्तेनैव व्याप्तिरिति न दोपः । इति प्रथमोदाहरणम् ।। (भुवन०) सपक्षधर्म प्रतिपिपादयिपुराशङ्कते-नन्विति । परिहरति-न घटेऽपीति । अत्र च दृष्टान्तीभूते घटेऽपि घटत्वमस्तीत्यध्याहारः । तच शब्देतरानित्यनित्ययुगले न वर्तते । घटरूपानित्ये एव तस्य वर्तनात् । तत एव च तत् अनित्यवृत्यप्यस्ति । अतस्तेनैव घटत्वेनैव व्या- प्तिरिति भावः । उपलक्षणं चैतत् । तेन पटादीनां दृष्टान्तत्वे पटत्वादयो धर्माः ज्ञेयाः । अत्र व्याप्ति- श्वेत्थं विधेया-यत् यत् प्रमेयं तत्तच्छब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवत् यथा 'घटादि । न चाकाशादिपु मेयत्वे सत्यपि शब्देतरानित्यनित्यत्तित्वानधिकरणानित्यधर्मवत्त्वं ना- स्तीत्यनैकान्तिकत्वमिति वाच्यम् । आकाशादीनां पक्षतुल्यत्वात् । अयमर्थः-यथा मात्मान पक्षी. कृतस्तथाकाशादिकमपि पक्षीक्रियते । तथाहि-आकाशं शन्देतरानित्यनित्यत्तित्वानधिकरणा- नित्यवृत्तिधर्मवत् मेयत्वात् घटादिवत् । एवं च सत्ति नहि पक्षे पक्षतुल्ये वा व्यभिचारः । ततश्च यथा पक्षे सन्दिग्धसाध्यत्वेन व्याप्तेरभावेऽपि व्यभिचारो नास्ति, तथा पक्षतुल्येऽपीत्यर्थः । ननु यादृशो धर्मः पक्षे साध्यरूपः तादृशः सपक्षे नास्ति। मैवम् । शब्दपरावतै विनैव आत्मा शब्देतरेत्या- दिभिरेव शब्दैः पक्षे शब्दात्मान्योन्यामावस्य दृष्टान्तीभूते घटे त्वस्य चोपपत्तेरिति प्रथममहा. विद्याव्याख्या ॥ (अथ द्वितीयानुमानम् ।) अथ प्रकारान्तरेण शब्दानित्यत्वसाधनं दर्शयितुमनित्यत्वानुमानसंग्रा- हिकां कारिकामाह- २ अपक्षसाध्यवद्धृत्ति विपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यवद्धृत्तितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् ॥ २ ॥ आकाशः आकाशशब्देतरानित्यत्तिवानधिकरणानित्यत्तिधर्मवान् । अस्य च पूर्वस्मादयमेव भेदो यत्पक्षीकृतस्यैव विपक्षस्य व्यावृत्तिः, न सर्वस्य । पूर्वस्मिस्तु यावद्विपक्षव्यावृत्तिरिति । अयमर्थः-अपक्षो यः साध्ययान् सः अपक्षसाध्यवान् । तत्र यद्वर्तते तरानिस्पपुर्ग इति क ख पुस्तकपाट ।

·महाविद्याविवरणम् । १६७ तपक्षसाध्यवदृत्ति, तद्यन्न भवति । विपक्षे आंकाशादौ च पक्षिते पक्षीकृते यन्न वर्तते तत्साध्यते इति संबन्धः। किंभूतं साध्यते । विपक्षगं, विपक्षे इत्यर्थः । उपलक्षणपक्षीकृते इति यावत् । अथ पदयोजना-अत्र आकाशेत्यनेन विपक्षे इति व्याख्यातम् । शब्देतरानित्येत्यनेन अपक्षसाध्यववृत्तीति । अनित्यवृत्तीत्यनेन साध्यवदृत्ति- तायुक्तमिति । इति पदयोजना ॥ (अथ द्वितीयानुमानम् ।) (भुवन०)-अथ शब्दानित्यत्वसाधनायैव द्वितीयानुमानवाच्यां कारिकां व्याख्यातुमाह- अपक्षेतीति । अपक्षसाध्यवद्वृति विपक्षे पक्षिते न यत् । साध्यवहृतितायुक्तं साध्यते तद्विपक्षगम् " ॥ २ ॥ एतस्यार्थः पूर्ववत् । अस्य चेत्यादि । अयमर्थः । पूर्वस्मिन्ननुमाने आत्मा शब्देतरानित्यनि- त्येत्यत्र नित्यपदेन सर्वेऽपि नित्याः पदार्थाः वर्जिताः । आकाशः आकाशशब्देतरानित्यवृत्तित्वेत्यत्र तु नित्यपदस्थाने आकाशपदप्रक्षेपेण पक्षीकृतस्याकाशस्यैव व्यावृत्तिर्न तु सर्वनित्यपदार्थानामिति । अथानुमानम्-आकाशः आकाशशब्देतरानित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घट- वत् । आकाशश्च शब्देतरानित्याश्च तत्र वृत्तिर्येषां तद्भावः तत्त्वम् । तदनधिकरणं चासौ अनित्यवृ. त्तिधर्मश्चेति विग्रहः । अथ व्योवृत्त्यचिन्ता-आकाशोऽनित्यवृत्तिधर्मवानितिकृते सत्तया सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्देतरेतिपदम् । तथापि घटाकाशसंबन्धः शब्देतरा- नित्यघटे एव वर्तते इति तेन सिद्धसाधनम् । तद्यावृत्यर्थमनित्यवृत्तित्वानधि- करणेति पदोपादानम् । तथाप्याकाशपरमाणुसंयोगः शब्देतरानित्यवृत्तित्वा- नधिकरणो भवति, नित्ये परमाणावेव वर्तनात् । अतस्तेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमनित्यवृत्तीतिपदग्रहणम् । तेनेदृशमनुमानं स्यात्-आकाश: शब्देतरा- नित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवानिति । तथाप्येवंविधधर्मस्य अन्यत्र अदृष्टचरत्वादप्रसिद्ध विशेपणः पक्षः । न हि अनित्ये वर्तते, शब्देतरानित्ये च न वर्तते इति धर्मः संभवति । यो हि अनित्यवृत्तिः स शब्देतरानित्ये वर्तते यथा घटत्वादि । तथा च सपक्षाभावेन अन्वयित्वमेव व्याहन्यते । तदर्थमा- काशग्रहणम् । तथा च न कश्चिद्दोपः । आकाशशब्देतरानित्यमेलके यो न वर्तते, (सः) अनित्यवृत्तिरपि भवति । एवंभूतश्च धर्मो दृष्टान्ते घटे घटात्मा- १ च्यात्तिचिन्ताइति न पुस्तकपाठः। , ·भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतं न्योन्याभावोऽपि संभवति । आकाशे त्वेवंभूतो धर्मस्तदा स्याद्यदि शब्दस्या- नित्यत्वं स्यात् । स च शब्दाकाशान्योन्याभावः एव । इति द्वितीयोदाहरणम् ।। (भुवन० )-आकाशोऽनित्यत्तिधर्मवानिति कृते सत्तयेति । सत्तारूपस्य धर्मत्यानित्ये आकाशेऽपि च विद्यमानत्वात्सिद्धसाधनं स्यादित्यर्थः । तदर्थ शन्देतरेति । सत्तायाः शब्देऽपि विद्यमानत्वात्तन्निषेधः । तथापि घटाकाशसंवन्धः इत्यादि । घटस्याकाशेन संबन्धः घटाकाशसं- वन्धः 1 तस्य च शब्देतरानित्यघटे आकाशे च विद्यमानत्वाचेन सिद्धसाधनं स्यादित्यर्थः । तद्यावृत्यर्थमनित्यत्तित्वानधिकरणेति पदोपादानम् । तथाप्याकाशपरमाणुसंयोगः इत्यादि। अत्रार्य भावः । आकाशः शब्देतरानित्यत्तित्वानधिकरणधर्मवान् इति कृतेऽप्याकाशपरमाणुसंयोगेन सिद्धसाध्यतैव । आकाशश्च परमाणुश्च आकाशपरमाणू, तयोः संयोगः आकाशपरमाणुसंयोगः । स च नित्यत्तिरेव । तस्मात्तेन सिद्धसाधनता । तथाप्येवंविधधर्मस्येत्यादि । अयमर्थः-आफाश: शब्देतरानित्यवृत्तित्वानधिकरणानित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतेऽप्रसिद्धविशेपणः पक्षः । अन्यत्र दृष्टान्ते एवंविधस्य धर्मस्य अप्रसिद्धत्वात् । कथमप्रसिद्धविशेषणतेत्याशङ्कयाह-नहि अनित्ये वर्तते इत्यादि। पष्टम् । तथा च सपक्षाभावेन अन्वयित्वमेव व्याहन्यते इत्यादि। अन्वयित्वं फेवलान्वयित्वं तस्यैव धर्मस्य स्यात्, यो दृष्टान्ते सिद्धः स्यात् । अत्र चैत्रविषस्य धर्मस्य दृष्टान्ते अमावेन अन्वयित्वं व्याहन्यते इत्यर्थः । आकाशशब्देतरानित्यमेलके इत्यादि । आकाशे न वर्तते, शब्देतरा नित्ये च वर्तते । तेन एवंविधो धर्मो युगलावृत्तिरनित्यवृत्तिश्च दृष्टान्ते घटादौ घटात्मव्यतिरिक्तविश्वप्रतियो- गिकघटात्मान्योन्याभावादिः घटत्वादि संभवति । आकाशे त्वैवंभूतो धर्मस्तदा स्यादित्यादि । पक्षीकृते आकाशे एवंविधो महाविद्यासाध्यविचारणायातो धर्मस्तदैव स्याद्यदि शब्दस्यानित्वं स्यात् । इदमत्रैदेपर्यम्-एवंविधो धर्मः शब्दाकाशान्योन्याभावः शब्दाकाशव्यतिरिक्तविश्वप्रतियो- गिकः, शब्दाकाशौ शब्दाकाशव्यतिरिक्तविश्वादन्यौ इति रूप: अवशिष्यते । तस्य च अनित्यत्तित्वं तदेव स्यात्, यदि शब्दोऽनित्यः स्यात् । आकाशस्य च नित्यत्वं वादिप्रतिवादिनोरविवादास्पदी- भूतम् । तस्माच्छब्दस्यैव विप्रतिपन्नमनित्यत्वं पारिशेष्यात्सिध्यतीति द्वितीयानुमानव्याख्या ।। (अथ तृतीयानुमानम् ) अथ पुनरप्यपेक्षितशब्दानित्यत्वसिद्धये भङ्गयन्तरमाचक्षाणः संग्राहिकां कारिकामाह- ३ अपक्षसाध्यवद्धृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः। नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्न धर्मोऽस्ति पक्षिते ॥३॥ शन्दः अशब्दानित्यनित्यत्यन्यनानानित्यारत्त्यशब्दधर्मवान् । पूर्वस्मादस्य अयमेव भेदो यत्र वास्तवः एव पक्षो न विपक्षादिः । पुरनप्पनेकविपक्षव्यावृत्तिश्चेति । अत एव पूर्वार्धं गतार्थमेवेति न व्याख्यातम् । उत्तरार्धस्य त्यपमर्थः । नानाविधा येऽस्य विपक्षाः ते नानाविपक्षाः, तत्र प्रव. - ·" महाविद्याविवरणम् । तते इति नानाविपक्षवृत्तिः। तस्मादन्यः नानाविपक्षवृत्त्यन्यः । अनेकविपक्षा- वृत्तिरित्यर्थः । भिन्नस्य धर्मो भिन्नधर्मः। नानाविपक्षवृत्त्यन्यश्चासौ भिन्नधर्म- श्चेति नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधर्मः । सः पक्षिते पक्षीकृते वास्तवे वा पक्षेऽस्ति साध्यते इत्यर्थः । भिन्नधर्म इति । भिन्नस्य धर्मत्वं पक्षापेक्षया बोदव्यम् । पक्षाच्छन्दागिन्नस्येत्यर्थः, न तु भिन्नश्चासौ धर्मश्चेति भिन्नधर्मः । एतदेवापि साध्यपर्यवसानाय भिन्नस्य धर्मः इति । (अथ तृतीयानुमानम् ।) (भुवन०)-अथ पक्षमेव पक्षीकृत्य प्रवर्त्तमानमहाविद्यावाच्यकारिकां व्याचिख्यासुराह- अपक्षेतीति । अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः नानाविपक्षवृत्त्यन्यभिन्नधर्मोऽस्ति पक्षिते " ।। ३ ।। पूर्वस्मादित्यादि । पूर्वस्मादनुमानादस्य अयमेव भेदो यदन वास्तवः सत्यः एव शब्दः पक्षो न आकाशात्मादिः । पुनरप्यनेकविपक्षव्यावृत्तिश्चेत्यादि । पुनरपि पूर्वस्मादनुमानादयं विशेषो यदनेकविपक्षव्यावृत्तिश्च । पूर्वस्मिन्ननुमाने तु पक्षितस्यैवैकस्य विपक्षस्य व्यावृत्तिरिति । नानावि- पक्षवृत्यन्यः इति । नानाविपक्षेषु न वर्तते एकस्मॅिस्तु वर्तते एव । भिन्नधर्मः इति । पक्षापेक्षया अपरो यो भिन्नः पदार्थः तस्य धर्मः । एतदेवेति । मिन्नस्य धर्मः इति एतदेव साध्यपर्यवसानाय अनित्यत्वरूपसाध्यसिद्धयै भवति इत्यर्थः । अस्यां कारिकायामथवेति वक्तव्ये महाविद्याकर्तुरपक्षेति पदै प्रमादात्पतितम् । “ अथवा साध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयवर्जितः" इति तु पाठो युक्तः । इदानीमनुमानश्लोकपदयोजना -अत्र अपक्षसाध्यववृत्तीति अशन्दा- नित्येत्यनेन व्याख्यातम् । विपक्षान्वयवर्जितः इति नित्यवृत्त्यन्येत्यनेन । नाना- विपक्षवृत्त्यन्येति नानानित्यावृत्तिरित्यनेन व्याख्यातम् । भिन्नस्य धर्मः इत्य- शब्दधर्मवानित्यनेन । इति योजना। (भुवन०) अथानुमानम्- शब्दः अशब्दानित्यनित्यवृत्त्यन्यनानानित्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् मेयत्वात् घटादिवत् । अपक्षसाध्यवदृत्तीति । अत्रानुमाने अशब्देति यदुक्तं तद्व्यर्थमपि कारिकायां अपक्षेति भणनादुक्तम् । अयं भावः । पूर्वत्र अपक्षेतिकारिकायामुक्तं तदपेक्षया अनुमाने शब्देतरे- त्युक्तम् । तत्र च साध्यो धर्मो विपक्षस्य पक्षीकृतत्वात् शब्दात्मान्योन्याभावादिः । स च शब्देतरे- त्युक्तं यदि न स्यात्, तदा नित्ये आत्मनि अनित्ये च शब्दे तस्य धर्मस्य वर्तनात् वाद्यभिप्रायेण अनित्यनित्यवृत्तित्वानधिकरणत्वं न स्यात् । तेन शब्देतरेति भणितम् । अस्मिंश्वानुमाने साथ्यो धर्मों वास्तवस्यैव पक्षस्य पक्षीकृतत्वादनित्यत्वादिः । स चानित्ये एव वर्तते न नित्ये । तस्मादनाश- ब्देति पदं व्यर्थम् । १एतदेव साध्य इति घ पुस्तकपाठः । २२ महाविद्या० ·. । भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । अत्र शब्देतरानित्यनित्ययुगले यो न वर्तते, यो नानानित्येष्वपि न वर्तते, सः अशब्दधर्मः शब्देऽनित्यत्वमेव । तथाहि-अनित्यनित्ययुगले यो न वर्तते, तस्य प्रकारत्रयमत्र घटते । उभयत्र यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते । नित्ये वा केवले यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते। अनित्ये वा केवले यो न वर्तते, सोऽपि युगले न वर्तते । अत्र च अशब्दधर्मवानित्यनेन वृत्तिसाधनेन सर्वधा अत्र अवृत्तिस्तावन्निपिद्धा । अतः एकैकवृत्तिरवशिष्यते। तत्र नानाविपक्षवृत्त्यन्येत्पनेन नित्यवृत्तिः प्रत्युक्ता । अतः परिदशेषादनित्य- वृत्तिरेवावशिष्यते । तचानित्यत्वमेवेति साध्यसिद्धिः । तस्य च इदमेव अशब्दधर्मत्वं यत्सकलानित्यसाधारण्यमिति न कश्चिद्दोपः॥ ( भुवन० )-अशब्दधर्मवानित्यनेन वृत्तिसाधनेनेति । वर्तनं वृत्तिः । तत्साधनेन एवं- विधो धर्मः कापि वर्तते एव । सर्वत्र न तस्य प्रवृत्तिरित्यर्थः । एतावता उभयत्रानित्यनित्ययोर्यो धर्मों न वर्तते, तस्य प्रथमप्रकारोक्तस्य निपेयः कृतः इति भावः । यद्यशब्दधर्मः तर्हि शब्दे फथं साध्यत्ते इत्याशङ्कयाह-तस्य चेदमेव अशब्दधर्मत्वमिति । शब्दस्यैव स धमों न भवति किन्तु सकला- नित्यानां धर्मः इत्यर्थः। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-अत्र शब्दः अशब्द्धर्मवानितिकृते साधारण- धर्मवानित्यर्थः स्यात् । तथा च सत्तया सिद्धसाधनं, तस्याः साधारणत्वात् । तथं नानानित्यावृत्तिरित्युक्तम् । तथा चैवमनुमानं स्यात्-शब्दो नानानि- त्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् । तथाच घटशब्दान्योन्याभावेन सिद्धसाधनम् तदर्थम- नित्यनित्यवृत्त्यन्येति मक्षितम् ।तथा सति एतावतीप्रतिज्ञा स्यात्-शब्दोऽनि- त्यनित्यवृत्त्यन्यनानानित्यावृत्यशन्धर्मवानिति तथा च घटशब्दान्योन्याभा- वेन सिद्धसाधनता परिहता । तस्य प्रतिवाद्यभिप्रायेण नित्ये शब्दे अनित्ये घटे च चर्तमानत्यान्न नित्यानित्यावृत्तित्वम् ।एवं सति यद्यपि साध्यमनित्यत्वं सि. ध्यति, तथाप्याकाशादौ तथाभूतस्य धर्मस्य असंभवात्, अन्वयित्वव्याधातः । विपक्षस्य संभवात् । तदर्थमशब्देति पदम् । तथा सत्याकाशादौ शब्दान्योन्या- भावः एवेत्यसौ यद्यपि नित्यानित्यवृत्तिर्न भवतीत्युच्यते, तथापि अशब्दा- नित्यनिवृत्तिर्भवतीति न व्यभिचाराशङ्कापि । इति तृतीयोदाहरणम् । १ निस्पतित्वमें इति क ख पुस्तकपाठः । २ 'प्रतिवायपेधया नित्ये इति ख पुस्तकपाठः । ३ 'भसंभयेन अन्य इति क पुस्तकपाठ. शम्दाकाशान्यों इति न पुस्तकपाठः । ५ नित्यानित्यारतिर्न इति न पुस्तापाठः। ६ 'नित्यनित्यारतिइति न पुस्तापाठः।

·महाविद्याविवरणम् । (भुवन०)-तथा च सत्तया सिद्धसाधनमिति । अशब्दा घटादयः, सत्र वर्तनादशब्दध- मित्वं तस्याः । ततः सिद्धसाधनं तयेत्यर्थः । तथा च घटशब्दान्योन्याभावेन सिद्धसाधनमिति । शब्दो नानानित्यावृत्त्यशब्दधर्मवान् इति प्रतिज्ञायां घटशब्दान्यविश्वप्रतियोगिको यो घटशब्दान्यो- न्याभावः तेन सिद्धसाधनं स्यात् । घटशब्दान्योन्याभावस्य नानानित्येष्ववर्तनात्, घटे वर्तमानत्वेन अशब्दधर्मत्वाचेत्यर्थः । अत्र च अनित्यत्वं साध्यो धर्मः, अथवा घटशब्दान्यतरत्वादिः । स चःघटशब्द- योरेव वर्तनाच्छब्दस्यानित्यत्वे नित्यत्वे वा नानानिस्येषु न वर्तते । अशब्दो घटादिस्तद्धर्मश्वास्ति, परं स धर्मः घटशब्दान्यतरत्वादिः अनित्यनित्यावृत्तिस्तदेव, यदि शब्दस्यानित्यत्वं स्यात् । अन्यथा स धर्मो नित्ये शब्दे अनित्ये घटे च वर्वनादनित्यनित्यवृत्तिरेव स्यात् । तस्माच्छब्दः अनित्यः स्वी. कार्यः । अत्र दृष्टान्ताः घटाकाशादयः तद्धर्माश्च सर्वेऽपि ज्ञेयाः। तत्र सर्वत्र च घटत्वाकाशत्वादीनां । स्वस्वमात्रनिष्ठधर्मेण साध्यानुगमो द्रष्टव्यः । अत्रानुमाने नानेति पदमाकाशादिदृष्टान्तार्थम् । • अन्यथा आकाशे आकाशत्वं यदस्ति तन्नित्ये आकाशे वर्तनान्नित्यवृत्त्येव स्यात् । न नित्यावृत्ति । जानेति पदोपादाने चाकाशत्वादि यद्यपि नित्यावृत्ति न स्यात् , तथापि नानानित्येष्ववर्तनान्नाना- नित्यावृत्ति भवत्येवेत्यर्थः । इति तृतीयानुमानम् ।। (अथ चतुर्थानुमानम् ।) एवं शब्दानित्यत्वसाधनव्याजेन अभीष्टार्थसाधकप्रकारत्रयमुपदर्शितम्। इदानीं पृथिवीत्वसाधनव्याजेन अभीष्टान्तरसांधकं प्रकारान्तरं दर्शयितुं संग्रा- हकं श्लोकार्धमाह- ४ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वैधर्जितम् ॥ ४ ॥ गन्धवन्तो गन्धवदगन्धात्तिगन्धवट्टत्त्यन्यवन्तः ।। अयमर्थः-पक्षो वास्तवः, अपक्षो विपक्षः, तत्र मिलिते गतं गमनं यस्य तत्पक्षापक्षगतम् । तस्मादन्यत् पक्षापक्षगतादन्यत् । तद्धर्मान्तरं साध्यते इति संबन्धः । किंभूतम् । साध्यवद्वैधवर्जितम् । साध्यवान् पक्षः, तत्र यत् बैधं, तत्र घृत्तिः अवृत्तिश्च तदर्जितम् । वर्तमानावर्तमानत्वरहितमित्यर्थः । अथ श्लोकपदानुमानयोजना-अत्र गन्धवदित्यनेन पक्षेति व्याख्या- तम् । अगन्धेत्यनेन अपक्षेति व्याख्यातम् । अवृत्तीत्यनेन अन्यदिति, साध्यव- द्वैधवर्जितमिति च गन्धववृत्त्यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः इत्यनेन, इति मिथो योजना | (अथ चतुर्थानुमानम् ।) (भुवन०)-अथ पृथिवीत्वसाधनव्याजेन अभीष्टान्तरसाधकं कारिका व्याचिकीर्षुः प्राह- पक्षापतीति । तथाहि- १ रत्रितपमु इति ख पुस्तकपाठ ।

·भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवधवर्जितम् " ॥४॥ पक्षो वास्तवः इत्यादि । पक्षो धर्मी, अपक्षो विपक्षः, तत्र मिलिते गतं गमनं यस्य तस्मादन्यद्धर्मान्तरं साध्यते । अयमर्थः—ान्धवन्तः पक्षः, तदन्योऽपक्षः, तदुभयवृत्तिर्मेयत्वादिः तस्मादन्यदभिप्रेतं साध्यं पृथिवीत्वं घटादौ साध्यते । साध्यवद्वैधवर्जितमिति । साध्यवान्पक्षः, तत्र यहधं वृत्तिरवृत्तिश्च, तद्वर्जितं वर्तमानावर्तमानत्वरहितं, तत्पक्षेऽस्तीति वाक्यशेपः । यद्वा पूर्वश्लो- कातं 'अस्ति पक्षिते' इत्यनुवर्तते । तद्वा पक्षगमित्यप्रेतनं संबध्यते । अथ व्यावृत्त्यचिन्ताान्धवन्तो गन्धववृत्तिमन्तः इति कृते तद्- त्तिना धर्मेण सिद्धसाधनम् । तदर्थमगन्धववृत्तिमन्तः इत्युक्तम् । एतावन्मात्रे च क्रियमाणे सत्तादिभिः साधारणैर्धः सिद्धसाध्यता, असाधरणैश्च विरोधः। तदर्थमुभयपदग्रहणम् । तथापि उभयवृत्तिधर्मेण सिद्धसाधनम् । तदर्थमवृत्ति- पदग्रहणम् । तथापि घटत्वादीनां गन्धवत्वनिष्ठानां तथात्वात् तैः सिद्धसाघ- नम् । तदर्थं गन्धवदृत्त्यवृत्तिमन्तः इत्युक्तम् । तथापि स्वव्यक्तिमात्रनिष्टानां घटत्वादीनां पटादिष्ववृत्तिरपि विद्यते । तदर्थमन्येति पदम् । गन्धववृत्त्यवृत्त्य- न्यवन्तः इत्येतावन्मात्रे च क्रियमाणे द्रव्यत्वादिभिरेव सिद्धसाधनम् । तदर्थं गन्धववृत्तीत्युक्तम् । तथा सति विरोधः एव स्यात्पौनरुत्तयं वा । वृत्यवृत्त्य- न्येति पदस्य उभयार्थत्वात् । तदर्थमगन्धेतिपदप्रक्षेपः । आकाशे च गन्धवद्- गन्धावृत्तिगन्धववृत्त्यवृत्त्यन्यः शब्दः एव शब्दाश्रयभावो वा । यतो वृत्त्य- वृत्त्यन्येति पदस्यार्थो देधानामुभयावृत्तित्वं विद्यते । तदर्थं गन्धवद्गन्धावृत्ति वर्तते एव न वर्तते एव वा । शब्दस्तु गन्धवति न वर्तते एवेति सर्वमवदातम् । एवं तेजस्त्वाद्यनुमानमूद्यम् । तथाहि-उष्णवन्त: उष्णवदनुपणावृत्त्युप्णपट्ट- यवृत्त्यन्यधर्मवन्तः मेयत्वात् घटवदित्यादि । इति चतुर्थोदाहरणम् ।। ( मुवन०)-अथानुमानम्-गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यत्त्यन्यवन्तः मेय. त्वात् आकाशवत् । गन्धवन्तो गन्धवद्वृत्तिमन्तः इति कृते तद्वृत्तिनेत्यादि । तद्वृत्ति गन्धवद्वृत्ति गन्धवत्त्वं । तेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमगन्धवत्तिमन्तः इत्युक्तमिति । एवं च गन्धवन्तः अग• न्धपद्वृत्तिमन्तः इति कृते सत्तादिभिः साधारण_मैं: सिद्धसाध्यता । गन्धवत्सु अगन्धवत्सु च सत्ताया विद्यमानत्वात् । असाधारणैरिति । असाधारणा ये जलधर्माः शीवस्पर्शवत्त्वादयः, तेजो- धर्मा उष्णत्वादयः, तैर्विरोधः । गन्धवत्सु तेपामभावात् । तथापि उभयत्तिधर्मेण सिद्धसाधनमिति । अयमर्थः । गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धवृत्तिमन्तः इति कृते उभयवृत्तिना सत्तादिना सिद्धसाधनम् । तदर्थमवृत्तिपदग्रहणमिति । अवृत्तिाहणे कृते च गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धावृत्तिमन्तः इति जातम् । १ एव अान्दा इति ख पुस्तकपाठ. । २रयन्यवन्तः तिन पुस्तकपाठः। ३ 'चतुर्थानमानम् । इति क ख पुस्तपाठ.।

·महाविद्याविवरणम् । तथापि घटत्वादीनामित्यादि । घटत्वं गन्धवति घटे वर्तमानं विद्यते, अगन्धवत्सु च जलादौ अव- तमानम् । ततो युगलावृत्तित्वेन सस्य गन्धवदगन्धावृत्तित्वं विद्यते एव । तत्तेन सिद्धसाधनमित्यर्थः । तदर्थं गन्धवद्वत्त्यत्तिमन्तः इत्युक्तमिति । एवं चोक्ते गन्धवन्तो गन्धवद्गन्धावृत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृ- त्तिमन्तः इति प्रतिज्ञा जाता।.एवमप्युक्ते च घटत्वादिभिरेव सिद्धसाध्यता । तेषां गन्धवद्गन्धयुग- लावृत्तित्वात् । गन्धवत्सु घटादिपु वर्तनेन गन्धवत्सु एव पटादिषु च अवर्तनेन गन्धवद्वत्त्यवृत्ति- त्वाच, तदर्थमन्येति । तथा च गन्धवन्तो गन्धवदगन्धावृत्तिगन्धवद्धृत्त्यन्यवन्तः इति सम्पूर्णा प्रतिज्ञा जाता। मथ गन्धवदगन्धावृत्तीति पदं मुक्त्वा गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यवन्तः इति ग्रहणेन व्यावृत्तिचिन्तां करोति । तथा च करणे द्रव्यत्वेनैव सिद्धसाधनमित्याह-द्रव्यत्वादिभिरेव सिद्धसाधनमिति । द्रव्यत्वस्य गन्धवत्सु सर्वेषु वर्तनेन गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यत्वात् , तदर्थ गन्धद्वृत्तीति । एवं च कृते गन्धवन्तो गन्धवदत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यवन्तः इति प्रतिज्ञा जाता । तथा सति विरोध इति । मन घृत्यवृत्त्यन्य इति पदस्यार्थद्वयम् । यो गन्धवत्सु वर्तते एव, यश्च न वर्तते एव, तौ द्वावपि वृत्त्यवृत्त्यन्यपदेन सद्गृहीतौ भवतः । तत्र यो गन्धवत्सु वर्तते एव स गन्धवदवृत्तिरित्युच्यमाने विरोधः पौनरुक्त्यं चेति । यश्च गन्धवत्सु न वर्तते एव स गन्धववृत्तिरित्युच्यमाने पौनरुक्त्यं । गन्धवदत्तिगन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यपदयोर्मध्ये एफेनैव साध्यसिद्धेः । आकाशे च गन्धवदगन्धावृत्ती- त्यादि । आकाशे च दृष्टान्तीक्रियमाणे एवंविधः शब्दः एव । तस्य गन्धवत्सु अवर्तनेन अगन्ध- वत्सु च वर्त्तनेन गन्धवद्गन्धावृत्तित्वं विद्यते एव । तथा तस्य गन्धवद्वृत्त्यवृत्यन्यत्वं चाप्यस्ति । अगन्धवत्सु एव वर्तनात् । एवमात्मादिरपि गन्धवत्त्वरहितः सर्वोऽपि पदार्थों दृष्टान्तत्वेन ज्ञेयः शब्दाश्रयभावः इति । शब्दस्य आश्रयः आधारः शब्दाश्रय आकाशः । शब्दाश्रयस्य भावः स्वरूपं शब्दाश्रयभावः आकाशत्वमित्यर्थः अयैतस्यानुमानस्य व्याख्या । गन्धवन्तः सर्वे भूमेदाः । ते च जलानिलादिपदार्थाष्टकं वर्ज- यित्वा सर्वेऽपि ज्ञेयाः । तेषु भूभेदेपु धर्मों वर्तमानः जलादिपु अवर्तमानश्च स युगलावृत्तित्वेन गन्ध- वदगन्धावृत्तिः । पुनरपि च स किंविशिष्टः । गन्धवत्सु वृत्तिरवृत्तिश्च यस्य धर्मस्य ततोऽन्यः । ततो गन्धवदगन्धावृत्तिश्चासौ गन्धवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यश्चेति विग्रहः । एवंविधो धो गन्धवत्सु साध्यते । स च धर्मः पृथिवीत्वमेव । तच गन्धवत्सु वर्तनेन अगन्धवत्सु चावर्तनेन गन्धवद्गन्धयुगलावृत्ति । तथा गन्धवत्सु तस्य वर्तनावर्तनं नास्ति, किन्तु वर्तनमेव । एवं सति दृष्टान्ते जलादी जलत्वादिः आ- काशादौ शब्दाश्रयत्वादिश्च धमों नेयः । अत्र च यन्मुख्यानुमानमाश्रित्यैषा महाविद्या प्रवृत्ता तदु- च्यते । तथाहि-पृथ्वी द्रव्यत्वावान्तरजातिमती मूर्तद्रव्यत्वात् जलवत् इति मुख्यानुमानम् । गन्ध- वत्त्वेन गन्धवन्निष्ठसङ्ख्यया गन्धवद्व्यतिरिक्तविश्वप्रतियोगिकात्यन्ताभावेन च सिद्धसाध्यतादोपा- दियं महाविद्या कुशलतरैः प्रयत्नतश्चिन्तनीया । एवं तेजस्त्वाद्यनुमानमूह्यमिति । यथा पृथि- वीत्वं तथा तेजस्सु तेजस्त्वं साध्यम् । तथाहि-उष्णवन्तः उप्णवद्नुष्णावृत्त्युष्णवद्वृत्त्यवृत्त्यन्यवन्तः मेयत्वात् घटवत् । मत्रैवंविधो धर्मस्तेजस्त्वं औषण्यं वा साध्यम् । एवं वायौ वायुत्वं जले स्नेहादि च विप्रतिपत्तौ साध्यम् । इति चतुर्थानुमानव्याख्यानम् ॥

·१७४ भुवनसुन्दरसूरिकवटिप्पनसमेतम् । + " (अथ पञ्चमानुमानम् ) पुनरपि शब्दानित्यत्वेसाधनप्रकारमाचक्षाणं 'संग्राहक कांरिकोत्तरा- ‘र्धमाह- ५ पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्धृत्ति पक्षगम् ॥ ४॥ शब्दः शब्दाशब्दावृत्त्यनित्यत्तिधर्मवान् । अयमर्थः--पक्षो वास्तवः शब्दः एव । अपक्षः सपक्षविपक्षसाधारणा, तद्गतं तद्वृत्ति यधर्मान्तरं तस्मादन्यत् पक्षापक्षगतादन्यत् । तत्साध्यते इति संबन्धः । किम्भूतम् । साध्यवदृत्ति सपक्षवृत्ति । पुनः किम्भूतम् । पक्षगं वास्तवपक्षनिष्ठमित्यर्थः । (अथ पञ्चमानुमानम्।) (भुवन०)-अथ जातिसाधनच्छलेन अभीष्टसाधकं प्रकारं प्रदर्श्य पुनरपि शब्दानित्यत्वा- दिसाधक कारिकोत्तरार्द्ध व्याकर्तुमाह-पक्षापक्षेतीति । पक्षापक्षगतादन्यत्साध्यवद्वृत्ति पक्षगम् " ॥ ५॥ पक्षो वास्तवः शब्दः एव । अपक्षः सपक्षविपक्षरूपः, तद्वति यद्धर्मान्तरं तस्मादन्यत् । एता- वता नये यन्न वर्तते द्वये तु वर्तते एव, तत्पक्षगं वास्तवपक्षनिष्टं साध्यते इति संबन्धः । अथ योजना-शब्दाशब्दावृत्तीत्यनेन पक्षापक्षगतादन्यदिति व्याख्या- तम् । अनित्यवृत्तीत्यनेन साध्यववृत्तीति । एवं च पक्षसपक्षविपक्षमेलके न वर्तते, सपक्षे च वर्तते । पक्षनिष्ठं च तदनित्यत्वमेव पर्यवस्पति । (भुवन०) तथापि ध्वनिशब्दयोरित्यादि । शब्दः अशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवानिति प्रतिज्ञायां ध्वनिशब्दयोर्ध्वनिशब्दान्यविश्वप्रतियोगिको योऽन्योन्याभावः तेन सिद्धसाधनम् । तस्य अशब्दं शब्दव्यतिरिक्तं विश्वं तत्रावर्तनादनित्ये ध्वनौ वर्तनाच्च । अत्र ध्वनिशब्देनावात्मकाः निर्झरझात्कारचीत्कारपशुशब्दादयो गृह्यन्ते । ते चानित्या भाट्टरप्यनीक्रियन्ते । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-तत्र अनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृते सत्तादिभिः सिद्धसाधनम् । तदर्थमशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवानिति कृतम् । तथापि ध्वनि- शब्दयोरन्योन्याभावः अशब्दवृत्तिर्भवति, अनित्ये ध्वनौ च वर्तते । अतस्तेन 'सिद्धसाधनम् । तदर्थ शब्देति पदं कृतम् । शब्दाशब्दावृत्तिधर्मवानित्येताव- न्माने च क्रियमाणे शब्दत्वेनैव सिद्धसाधनम् । तदर्थमनित्यवृत्तिपदग्रहणम् । .इति पञ्चमानुमानम् ॥ १'त्यत्वमका' इति क ख पुस्तकपाठः । २ 'विपक्षसाधारण., तद्वति इति ख पुस्तकपाठः । m ·महाविद्याविवरणम्। (भुवन०)-अथ अनित्यवृत्तिपदं विमुच्य शब्दपदं प्रक्षिप्य च व्यावृत्तिचिन्तां करोति- शब्दाशब्दात्तिधर्मवानिति । एवं च क्रियमाणे शब्दत्वेनैव सिद्धसाधनम् । तस्य युगलावृत्तित्वेन शब्दाशब्दावृत्तिधर्मत्वं विद्यते एव । तन्निवृत्त्यर्थमनित्यवृत्तिपद्ग्रहणम् । अथानुमानम्-शब्दः शब्दाशब्दावृत्त्यनित्यवृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् आकाशादिवद्वा । अत्र अशब्दशब्देन नित्यानित्यरूपं विश्वम् । तत्र केवले शब्दे ये धर्माः, शब्दव्यतिरिक्ते केवले नि- त्यानित्यरूपे विश्वे च ये धर्मास्ते युगलावृत्तित्वेन शब्दाशब्दावृत्तयो भवन्ति । तत्र ये शब्दव्यति- रिक्तानां धर्मास्तेषां शब्दे साधने व्याघातः । तस्माच्छब्दधर्माः श्रावणत्वशब्दत्वादयोऽत्र साध्याः। तेषां चानित्यवृत्तित्वं तदैव, यद्यनित्यः शब्दः स्यात् । दृष्टान्तीभूतघटाकाशादौ तद्धभेषु च सर्वत्र शब्दान्यत्वधर्मेण व्याप्तिः । तस्य चाशब्दे वर्तनात्, शब्दे चावर्तनात्, शब्दाशब्दावृत्तित्वमनित्य- वृत्तित्वं चास्ति । इति पञ्चमानुमानम् ।। ( अथ पष्ठानुमानम् ।) एवमन्वयमुखेन अनित्यत्वसाधकप्रकारानुक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाह- ६ तत्तादात्म्यनिषेधान्यतत्स्थाभावविरोधिता। नित्यत्वं स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगि। तेन नित्यत्वेन सह तादात्म्यनिपेधोऽन्योन्याभावः । शब्दस्येति ज्ञेयः शब्दो नित्यत्वं न भवतीति स्वरूपः । तस्मादन्योन्याभावात् अन्यो यः, तत्स्थाभावः संसर्गाभावः शब्दे नित्यत्वं नास्तीतिस्वरूपः, तद्विरोधिता तस्मिन् प्रतियोगिता साध्यते । नित्यत्वस्येति शेपः । इति कारिकार्थः । इदानीं पदयोजना-अत्र स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तेत्यनेन तत्तादात्म्यनिषेधान्येति व्याख्यातम् । शब्दगताभावप्रतियोगीत्यनेन तत्स्था- भावविरोधितेति व्याख्यातमिति योजना ॥ (अथ पष्ठानुमानम् ।) (भुवन०)-एवमन्वयमुखेनानित्यत्वसाधकप्रकारानुक्त्वा व्यतिरेकमुखेन साध्याभावं पक्षी- कृत्य प्रवर्तमानमहाविद्यावाचककारिकार्द्ध व्याख्यातुमाह-तत्तादात्म्येतीति । " तत्तादात्म्यनिषेधान्यतत्स्थाभावविरोधिता" ॥६॥ एतद्व्याख्या वृत्तावुवि । किश्चित्सविस्तरा प्रोच्यते । तेन नित्यत्वेन सह शब्दस्य यस्तादा- म्यनिषेधोऽन्योन्याभावः शब्दो नित्यत्वं न भवतीतिरूपः । “ तादात्म्यनिषेधोऽन्योन्याभावः " इति तल्लक्षणात् । एतावता तादाम्यनिषेधशब्देन अन्योन्याभावः उक्तः । तस्मादन्यः अभावः । सच कः इत्याह-तत्स्थेति । तत्र शब्दे तिष्ठतीति तत्स्थः । स चासावभावश्च तस्थाभावः । तत्तादात्म्यनिषेधान्यश्चासौ तस्थाभावश्च । एवंविधश्चाभावः कः इत्याह-संसर्गाभावः इति । संसर्गाभावोऽत्यन्ताभावः । स च शब्दे नित्यत्वं नास्तीति स्वरूपः । तद्विरोधितेति । तस्मिन्प्रति- १ शेयम् । इति ख पुस्तकेतर पुस्तकपा।

·१७६ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । योगिता नित्यत्वस्य पक्षीकृतस्य साध्यते इत्यर्थः । इदमुक्तं भवति । नित्यत्वान्योन्याभावव्यतिरिक्त- शब्दगताभावप्रतियोगित्वमनित्यत्वविरुद्धस्य नित्यत्वस्य साध्यते । अथैतदनुमानम्--नित्यत्वं स्वप्र. तियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगि मेयत्वात् घटवत् आकाशादिवद्वा । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-अन नित्यत्वं शब्दगताभावप्रतियोगीति कृते अन्योन्याभावेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमन्योन्याभावान्येति । तथापि घटः शन्दो न भवतीति घटप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावस्तदतिरिक्तः शब्दगतोऽभावः शब्द- नित्यत्वान्योन्याभावः एव भवति । तत्प्रतियोगित्वसाधने सिद्धसाधनम् । तदर्थं स्वप्रतियोगिति पदम् । नित्यत्वं स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्त- मित्युक्त सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्दगताभावप्रतियोगीति कृतम् । श्लोकेऽन्येति पदं सामान्याभिप्रायेणेति वोद्धव्यम् । इति पष्ठानुमानम् ।। (भुवन०) -अथ व्यावृत्त्यानि ! नित्यत्वं शब्दगताभावेत्यादि । शब्दगतान्योन्याभावं प्रति नित्यत्वस्य प्रतियोगित्वात् सिद्धसाधनम् । तदर्थमन्योन्याभावान्येति । तथा च सवि अन्यो- न्याभावातिरिक्तशब्दगताभावप्रतियोगीति जातम् । तथापि घटः इत्यादि । घटः शब्दो न भव. तीति घटप्रतियोगिकान्योन्याभावोऽपि शब्देऽस्ति । तस्माद्धटप्रतियोगिकान्योन्याभावादतिरिक्तो भिन्नः शब्दस्थो ऽभावो नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्याभावः एव स्यात् । नित्यत्वस्य तत्प्रतियोगित्वसा- धने सिद्धसाधनम् । तदर्थ स्वप्रतियोगिकेतिपदम् । तथाच सति स्वप्रतियोगिकोऽन्योन्याभावो निषिद्धः । अन्ततो व्यावृत्त्यचिन्नाकृता। अथादितो व्यावृत्यचिन्तामाह-नित्यत्वं स्वपतियो- गिकान्योन्याभावेत्यादि । नित्यत्वे नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्याभावादन्यत्वस्य स्वयमेव सिद्ध- त्वात् सिद्धसाधनमित्यर्थः । अत्र नित्यत्वस्य शाश्वतत्वात् प्रागभावप्रध्वंसाभावौ न सम्भवतः एव । स्वप्रतियोगिझान्योन्याभावातिरिक्तेतिपदेन चान्योन्याभावो निपिद्धः । शेषस्तु अत्यन्ताभावः एवावशिष्यते । अभावश्च प्रतियोगिनं विना न संभवति । " प्रतियोगिज्ञानाधीनज्ञानः अभावः" इति वचनात् । ततश्च नित्यत्वस्य शब्दगतात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे शब्दस्यानित्यत्वं सिद्धम् । मत्र नित्यत्वप्रतियोगिकान्योन्यामावातिरिक्तशब्दगतात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं घटाकाशशब्दादिष्वपि विद्यते एव । शब्दत्वश्रावणत्वादिषु च शब्दगतान्योन्याभावप्रतियोगित्वमिति तेषां सर्वेषां सपक्षता श्लोके अन्येतिपदं सामान्याभिप्रायेणेत्यादि । अत्र कारिकायां तत्तादात्म्यनिषेधान्येत्यत्र - न्येति पदं यदुक्तं तसामान्याभिप्रायेण । तेनान्यपदस्थाने अतिरिकादयोऽपि शब्दाः ज्ञेयाः। तरमादेव स्वप्रतियोगिकान्योन्याभावातिरिक्तेति प्रोक्तमनुमाने । इति पटानुमानम् ॥ (अथ सप्तमानुमानम् ।) इदानी भेदसाधकं प्रकारं दर्शयति-स्वीकृतेति । ७ स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसंपन्नान्यत्वसाधनम् ॥ ५॥ शब्दाधिकरणं शब्दाधिकरणादन्यत् । .

·महाविद्याविवरणम् । १७७ अयमर्थः-अन्यत्र वर्तते इत्यन्यवृत्तिः। नान्यवृत्तिः अनन्यवृत्तिः। एक- वृत्तिरित्यर्थः । तस्य भावोऽनन्यवृत्तित्वम् । स्वीकृतं च तदनन्यवृत्तित्वं चेति स्वीकृतानन्यवृत्तित्वम् । तेन स्वीकृतानन्यवृत्तित्वेन संपन्नं स्वीकृतानन्यवृत्ति- त्वसंपन्नम् । स्वीकृतं प्रतिवादिनैव । एकस्यामेवाकाशव्यक्तौ वर्तनात् । तस्मा- स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसंपन्नादन्यत्वसाधनं क्रियते इत्यर्थः । (अथ सप्तमानुमानम् ।) (भुवन०)-इदानीं भेदसाधकं प्रकारं दर्शयतीति । अयमर्थः-एकत्येनानीकृतस्याफा- शादेः पदार्थस्य भेदं भिन्नत्वं दर्शयति कारिकार्द्धन-स्वीकृतेतीति । " स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसंपन्नान्यत्वसाधनम् ॥ ७॥ यस्मात् शब्दः आकाशे एव वर्तते नान्यत्र, तस्मात् शब्दः अनन्यवृत्तिरुच्यते । तस्य भावः अनन्यवृत्तित्वम् । स्वीकृतमनन्यवृत्तित्वं यस्य शब्दस्यस स्वीकृतानन्यवृत्तित्वः, तेन सम्पन्नं यदाकाशं तस्मात् स्वीकृतानन्यवृत्तित्वसम्पन्नात् । अन्यत्वसाधनमाकाशबहुत्वसाधनं क्रियते इत्यर्थः । अथानुमानम्-शब्दाधिकरणं शब्दाधिकरणादन्यत् मेयत्वात् घटवत् । अथ पदयोजना-शब्दाधिकरणादिति अनेन स्वीकृतानन्यवृत्तित्व संपन्नेति व्याख्यातम् । अन्यदित्यनेन अन्यत्वसाधनमिति व्याख्यातम् । अत्रैकैकपदोपादाने साकाङ्कत्वेन प्रतिज्ञाया निरर्थकत्वात् पवयोपादानम् । न व्यावृत्यान्तरमस्ति । भेदप्रसाधनप्रकारदर्शनमात्रमेतत्, न तु भेदसाधनम् । अपसिद्धान्तप्रसङ्गात् । इति सप्तमानुमानम् ॥ ७ ॥ ( भुवन० )-अत्रैकैकपदोपादाने साकासत्वेनेत्यादि । यदि शब्दाधिकरणमन्यदिति क्रियते, तदा शब्दाधिकरणमाकाशं कस्मादन्यदिति साकाङ्क्षता । तथा यदि शब्दाधिकरणमिति पदं विमुच्य शब्दाधिकरणादन्यदिति क्रियते, तदा शब्दाधिकरणादाकाशात् किमन्यदित्यत्रापि साकाङ्क- त्वम् । ततः साकासत्वेन प्रतिज्ञा निरर्थका भवेत् । अतः शब्दाधिकरणं शब्दाधिकरणादन्यदिति पदद्वयोपादानम् । न व्यावृत्त्यान्तरमस्तीत्यादि । अत्रानुमाने व्यावृत्तिः कृतैव, व्यावृत्त्यान्तरमन्य- ब्यावृत्त्यहँ नास्तीत्यर्थः । भेदसाधनप्रकारदर्शनेत्यादि । अयं भेदसाधनस्य प्रकारः । यत्र कुत्रापि भेदः साध्यते तत्रायं भेदसाधनोपायः । आकाशे तु भेदसाधने अपसिद्धान्तत्व स्यात् । वैशेषिका दि- सिद्धान्ते तत्राभेदस्यैव दर्शितत्वात् । अथास्यानुमानस्य व्याख्या-अत्र शब्दाधिकरणं गगनमिति पक्षः। शब्दाधिकरणाद्गनादन्य- दिति साध्यो धर्मः । मेयत्वादिति हेतुः । यत्र यत्र मेयत्वं तत्र तत्र शब्दाधिकरणादन्यत्वम् । यथा घटपटादिषु । यथा घटपटादयो मेयाः सन्तः शन्दाधिकरणादन्ये, एवं शब्दाधिकरणमपि शब्दा- धिकरणादन्यत् । अत्र च तदेव शब्दाधिकरणं तस्मादेव शब्दाधिकरणादन्यदिति व्याघातः । १ "सिद्धान्तेन तवा इति स पुस्तकपाठः । २३ महाविद्या ·, भुवनसुन्दरसूरिकवटिप्पनसमेतम् । तस्माच्छब्दाधिकरणबहुत्वं पारिशेष्यात् सिद्धम् । आकाशे च मेयत्वं पुराप्युभयसिद्धं, भिन्नत्वं च प्रतिवादिनोऽसिद्धं अनेन अनुमानेन साध्यते । अत्राकाशं आकाशादन्यदेवमपि वदने अर्थस्य अन• न्यत्वमेव, परं महाविद्यानुमानत्वेन किञ्चिद्वनच्छाययोक्तम् । एवं च सर्वेपामैकत्वेन गनीकृताना- मनेकत्वं साधनीयम् । अत्र च मुख्यानुमानमिदम्-दिशालाकाशाः अनेके, द्रव्यत्वात् , घटवत् । इयं च महाविद्या पक्षं पक्षयित्वा प्रवृत्ता । इति सप्तममनुमानम् ।। (अथ अष्टमानुमानम् ।) अथ पुनरपि सकर्तृकत्वसाधनव्याजेन सर्वसाधकप्रकारान्तरदर्शनाय सङ्गाहक श्लोकमाह-पक्षापक्षेतीति । ८ पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकमुद्धृतम् । भिन्नं साध्यवतस्तद्वदुद्धृतावधिभेदिनः॥६॥ अयं घटः एतद्धटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकान्यः । तस्य अयमर्थः-पक्षो वास्तवः संदिग्धकर्तृकः अड्डरादिः, अपक्षः सपक्षो निश्चितकर्तृको घटादिः, विपक्षोऽकर्तृकः आकाशादिः। तदन्यवर्गात्पक्षा- पक्षविपक्षान्यवर्गात् । अन्यतमवर्गादेकैकमुद्धृतं भिन्नं साध्यते इति सम्बन्धः । कस्मात् । साध्यवतः सकर्तृकात्।ततः किम्भूतात्। तददुकृतावधिभेदिनः । तदा- न्साध्यवान् यो घटादिरुद्धृतः(स एव)प्रत्यवधित्वेन भेदो विद्यते यस्य साध्यवतः स तद्वदुतावधिभेदी तस्मात् । एतेन सपक्षस्यैव पक्षत्वमिति सूचितम् । तथा च विपक्षवर्गादेकोद्धाराभावेन असङ्गतत्वं परिहतम् । यतोऽप्यत्र अन्यत्वं अन्य- तमत्वं विवक्षितम् । अन्यतमत्वं च यापेक्षया एकस्यापि भवति, योरपि भवति, व्यक्तिभेदेन त्रयाणामपि भवति । तत्र द्वयोरप्येकोद्धारः संभवत्येवेति न दोषः कश्चित् । एकैकेति चीप्सायाश्चरितार्थत्वात् । तथा चायमर्थः पर्यवसिक्तः स्यात् । एतद्धटाड्डरादन्यदिश्वं तस्मादन्यत्सकर्तृकम् । एतद्द्यान्यतमत् । तद. न्यत्ये साध्यत्वे घटः स्वरूपाद्भिन्नः इति विरुद्धम् । अतोऽद्धरात्सकर्तृकादन्यः इति परिशेपादागच्छति। अथ पदयोजना-अत्र पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गादेकैकमुद्धृतमिति एत- छटाङरान्यान्येत्यनेन व्याख्यातम् । भिन्नमित्युहृतविशेषणेन उद्धृतयोरेव पक्षसपक्षयोरेव प्रतियोगित्वख्यापनान्मध्यगतान्यपवयोपादानमपि सूचित. मिति पदयोजना। १साध्यम इति सपुस्तकपाटः ।

·महाविद्याविवरणम्। १७९ (अथाटमानुमानम् ।) ' (भुवन०)-पुनरपि सकर्तृकत्वसाधनव्याजेनेत्यादि । अयमत्र सफर्तृकत्वसाधनोपायो दर्यमानोऽस्ति । अनेन प्रकारेण अकर्तृकत्वपौरुषेयत्वापौरुषेयत्वाद्यपि सर्व साधनीयम् । पक्षाप- क्षेतीति । "पक्षापक्षविपक्षान्यवर्गाकैकमुद्धृतम् । भिन्नं साध्यवतस्तद्वदुद्धृतावधिभेदिनः"॥८॥ भिन्नं साध्यते इत्यादि । मूलानुमानापेक्षया पक्षादयो ग्राह्याः । अन्न पक्षमध्यादकरः सप- क्षमध्यात् घटश्च द्वावुद्धृतौ । तत्रानेन अनुमानेन सकर्तृकत्वसाध्यवतः अङ्कुराद्धटस्य भिन्नत्वं साध्यम् । तद्वदुद्धृतावधिभेदिन इति । तद्वान् सकर्तृफत्वसाध्यवान् यो घटादिः, स एव प्रत्यवधित्वेन प्रति- योगित्वेन मैदो यस्य अहरादेः साध्यवतः, स तद्वदुद्धृतावधिमेदी, तस्मात्तद्वदुद्धृतावधिमेदिनः। एतेन सपक्षस्यैव पक्षत्वं सूचितमिति । यदि सकर्तृकादकरात् घटो भिन्नः साध्यते, तदा मूलानु- मानसपक्षस्य घटस्य पक्षत्वं सूचितमेवेत्यर्थः । अथानुमानम् । अयं घटः एतद्भुटाकुरान्यान्यसकर्तृकान्यः मेयत्वादाकाशादिवत् । तथा चायमर्थः इत्यादि । अयं घटः इति पक्षः । एतद्भूटाङ्करादन्यद्विश्वम्, तस्मादन्यत्सकर्तृकं, एतद्दयान्यतमत् । तचैतद्धटो वा अङ्कुरो वा । तत्रायं घटः एतस्मात् घटादन्य इति घटते न । नहि कोऽपि स्वस्मात् भिन्नः । परापेक्षयैव सर्वस्य भिन्नत्वात् । अतोऽङ्कुरात् सकर्तृकात् पक्षीकृता(टोऽन्यः इति परिशेषादागच्छति । सकर्तृकादमुरादन्यत्वं घटस्य यदि च सिद्धं, तर्हि अङ्कुरः सकर्तृको जातः एव । अङ्कुरस्योपलक्षणत्वात् । भूभूधरादेरप्यनेनैवानुमानेन सकर्तृकत्वं साधनीयम् । तस्य च फर्वा स एव ईश्वरैः इतीश्वरसिद्धिः। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-घटः सकर्तृकादन्यः इति कृते पटाद्यन्यत्वेन सिद्धसाधनम् । तदर्थमेतद्धटान्यसकर्तृकान्य इति कृतम् । तथापि सिद्धसाधनं तथैव इत्यडरपदप्रक्षेपः । तथा चैवमनुमानं स्यात्-घटः एतद्धटाकुरान्यसकर्तृ- कान्यः । तथापि पटाद्यन्यत्वेन सिद्धसाधनं तथैवेति द्वितीयान्यपदोपादानम् । अयं घटः एतद्धटाडरान्यान्यधर्मवानित्येतावन्मात्रे क्रियमाणे घटत्वेन सिद्ध- साधनं, अडरत्वेन च व्याघातः । तदर्थमेतद्धटाईरान्यान्यसकर्तृकधर्मवा- निति कृतम् । तथापि सिद्धसाधनं तदवस्थमेवेति अन्यपदप्रक्षेपः । इति व्याव- यानि । अथवा प्रकारान्तरेणान्वयः क्रियते-एकैकमुद्धृतं भिन्नं साध्यते । किम्भूतम् । तद्वत् साध्यवत् । सकर्तृकत्वधर्मयुक्तमित्यर्थः । एतेन सपक्षस्य पक्षत्वमपि सूचितं भवति । इति अष्टमानुमानं समाप्तम् ॥ १ कर्तृकत्वं ए इति ध पुस्तकपाठः । २ एव ईश्वरः सिद्धः । इति ध पुस्तकपाठः । ३ 'व्या. वर्य चिन्ता । अथवा इति ख पुस्तकपाठः।

·.
१८०
भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् ।
(भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्ता । घटः सकनुकादन्य इति । यदि घटः सकर्तृकादन्यः
इति क्रियते, तदा घटस्य सकर्तृकापटादन्यत्वेन सिद्धसाधनं स्यात् । तदर्थमेतद्धटान्यसकका-
न्य इतीति । एवं कृतेऽपि तथैव पूर्वोक्तप्रकारेणैव सिद्धसायनम् । एतद्धटादन्यः सकर्तृकः पटः,
तस्मादन्यत्वस्य घटे सद्भावात् । तथापि पटाद्यन्यत्वेन सिद्धसाधनमिति । एतद्भुटाकुराभ्यामन्यो
यः सकर्तृकः पटः, तस्मादन्यत्वस्य घटे सद्भावात् सिद्धसाधनमित्यर्थः । घटत्वेन सिद्धसाधनं अ-
डुरत्वेन च व्याघातः इति । अयं घट एतद्भूटाङ्कुरान्यान्यधर्मवानिति यदि क्रियते, तदैतद्भुटाकु-
राभ्यामन्यद्विश्वं, तस्मादन्यौ एतद्धटाकरावेव । तयोर्धर्माः घटत्वादयोऽरत्वादयश्च । वन घटत्वक्त्त्वे
घटस्य साध्यमाने सिद्धसाधनम् । अङ्कुरत्यवत्त्वे च घटस्य साध्यमाने व्याघातः । अङ्कुरत्ववत्त्वस्य घटे
अभावात् । तदर्थमेतखटाड्डुरान्यान्येत्यादि । अत्र सकर्तृकपदक्षेपेऽपि सफर्तृकत्वस्याकुरेऽद्यापि
विवादास्पदीभूतत्वात् यद्यपि व्याघातो न सम्भनति, तथापि सकर्तृको यो घटस्तद्धर्मवत्त्वे घटस्य
साध्यमाने सिद्धसाध्यता स्यादेवेत्यर्थः । अथवा प्रकारान्तरेणान्वयः इति । अन्वय. प्रकारान्त-
रेण सम्बन्धयोजनं क्रियते इत्यर्थः । एकैकमित्यादि । एकैकं उद्धृतं भिन्नं घटादि साध्यते । कि-
म्भूतं । तद्वत् सकतृत्वं यत् साध्यं तयुक्तमित्यर्थः । पूर्व तद्वदितिपदं ' उद्धृतावधिमेदिनः'
इत्यनेन समस्तं कृतम्, अन तूद्धृतमित्येतस्य विशेषणं कृतमिति भेदः इत्यर्थः । अथ व्याप्तिः प्रदश्यते ।
यद्यत् प्रमेयं तत्तदेतद्धटाङ्करान्यान्यसकर्तृकान्यत् यथा आकाशादि । घटान्यत्वस्य आकाशादौ सर्वन
सद्भावात् । अस्या महाविद्यायाः मुख्यानुमानमिदम्-भूभूधराङ्कुरादिसकर्तृकं कार्यत्वात् , घटवत् ।
इयं महाविद्या सपझं पक्षयित्वा प्रवृत्ता । इति अष्टमानुमानम् ॥
(अथ नवमानुमानम् )
अस्यैवानुमानस्य पदान्तरकरणेन भङ्गायन्तरं दर्शपति-
९ तस्यैव तदवृत्तेन योगो वात्र प्रसाध्यते ।
अयं घटः एतद्धटाड्डरान्यान्यसकर्तृकात्तिमान् ।
अयमर्थ:-तस्यैवोपलक्षणस्य पक्षस्य घटस्य । तदवृत्तेनेति-एतद्धटा.
दुरान्यान्यसकर्तृकावृत्तेन योगः संवन्धः साध्यते । वर्तनं वृत्त (त्तिः तेन वर्त-
नेन इत्यर्थः । अन्त्यस्य अन्यपदस्य स्थाने वृत्तिमानिति पदान्तरकरणेनेत्यर्थः ।
वाशब्दो भङ्गयन्तरसूचनार्थः । अन्नापि व्यावानि पूर्वोक्तोदाहरणकथिता-
न्येव । अर्थस्य अर्थ्यधीनत्वात् । इति नवममनुमानम् ॥
(अथ नवमानुमानम् ।)
(भुवन०)-तस्यैवेतीति ।
" तत्यैव वदवृत्तेन योगो वात्र प्रसाप्यते " ॥९॥

·१८१ , महाविद्याविवरणम् । तस्यैवोपलक्षणस्येति । अङ्कुरस्य मुख्यानुमानापेक्षया परत्वेऽप्युपलक्षणत्वेन घटस्य सपक्ष- मध्यादुद्धृत्य पक्षीकृतस्येत्यर्थः । अथानुमानम्-अयं घटः एतद्भुटाकरान्यान्यसकर्तृकावृत्तिमान् मेय- त्वात् आकाशादिवत् वा । एतद्रुटाकुराभ्यामन्यद्विश्वं, तस्मादन्यौ एतद्धटाकुरावेब सकर्तृकौ, तत्र यो न वर्तते तद्वान् पक्षीकृतो घटः साध्यते इत्यर्थः । तत्र घटे घटावृत्तिधर्मवत्त्वं विरुद्धं, तस्मात् सकर्तृकेऽङ्कुरे यो न वर्तते स एतद्घटाकुरान्यान्यसकर्तृकावृत्तिर्घटत्वादिधर्मः, तद्वान् घट इत्यायातम् । तथा च सति अङ्कुरस्य सकर्तृकत्वं पारिशेष्यात्सिद्धम् । शेपं पूर्ववत् । इति नवमानुमानम् ॥ (अथ दशमानुमानम् ) पुनरप्येतदेवानुमानं पदान्तरोपादानेन भङ्गयन्तरेण दर्शयति- १० तद्वृत्त्यवृत्तिरथवा प्रोद्धृतेऽत्र प्रसाध्यते ॥७॥ यथा-अयं घटः एतद्धटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकधर्मविरही। अयमर्थः-तवृत्तिः यो धर्मः एतवटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकवृत्तिरित्यर्थः । तस्य धर्मस्य या अवृत्तिः वर्तननिषेधः । स चात्र घटे प्रसाध्यते इत्यर्थः । अत्र अथवा शन्दो भङ्गयन्तरसूचनार्थः एव । व्यावृत्त्यानि च तानि पूर्वतनान्येव । इति दशमानुमानं समाप्तम् ।। (अथ दशमानुमानम्।) (भुवन०) तद्वत्तीति । तद्वृत्त्यवृत्तिरथया प्रोद्धृतेऽत्र प्रसाध्यते " ॥१०॥ अथानुमानम्-अयं घटः एतद्धटाङ्कुरान्यान्यसकर्तृकधर्मविरही मेयत्वात् गगनादिवत् । सकर्तृकघटाकुरयोयें धर्मास्तेषां विरहो घटे साध्यते । तत्र घटे घटधर्मविरहस्तावत्संभवति न । तस्मात्सकर्तृकाङ्कुरधर्माः अङ्कुरत्वादयः तेषां विरहो घटे प्रसाध्यते । तथा च सति सकर्तृकाङ्कुरधर्मवि- रही घटः तदैव, यद्यङ्कुरः सकर्तृकः स्यादित्यर्थः । शेषं पूर्ववदेव ज्ञेयम् । इति दशमानुमानम् ॥ (अथ एकादशानुमानम् ।) एवमेकस्मिन्नेवार्थे सर्वसाधकं प्रकारत्रयं दर्शितम् । इदानीं पुनः शन्दा- नित्यत्वसाधनं प्रकारान्तरं दर्शयितुं संग्राहकं कारिकार्धमाह- ११ असाध्यान्यवियुक्तान्यव्यावृत्तिर्वा प्रसाध्यते । शब्दः साध्याभावान्यैतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिमान् । असाध्यं नित्यत्वं, तस्मादन्यत् अनित्यत्वम् । तस्मादसाध्यान्यात् अनि- त्यत्वात् वियुक्तोऽन्यो नित्यरूपः सोऽसाध्यान्यवियुक्तान्यः नित्यः । तस्माया. १ अत्तिः व्याटत्तिः वर्त इति ख पुस्तक पाठः ।

·१८२ भुषनसुन्दरसूरिकृवटिप्पनसमेतम् । वृत्तिर्वा व्यतिरेको वा प्रसाध्यते, शब्दे इति शेषः इति केचिद्याख्यातवन्तः। तदसंगतम् । तथा सति आकाशादौ सपक्षे तथाभूतनित्यत्वलक्षणधर्मव्यति- रेकस्वीकारे अनिष्टापत्तिः स्यात् । अयं चार्थ:-असाध्यात् नित्यादन्यत् एत- दियुक्तं शब्दव्यतिरिक्तं विश्वं एतद्द्यव्यतिरेकेण भवति । तस्मादन्यदेत- द्वयमेव । तस्मायावृत्तिमत्वे साध्ये शन्दः शन्दव्यावृत्तिमानित्युक्ते विरोधः स्यात् । अतः परिशेषात् नित्यः शब्दो न भवतीति नित्यव्यावृत्तिरागच्छति। सति चैवमर्थे शब्दः आकाशो न भवतीति शन्दमादाय व्याप्तिः । (अथ एकादशानुमानम् ।) (भुवन०) असाध्यान्येतीति । " असाध्यान्यवियुक्तान्यव्यावृत्तिर्वा प्रसाध्यते ।।" इति केचिद्याख्यातवन्तः तदसङ्गतमिति । मस्मिन्व्याख्याने नित्यव्यावृत्तिः प्रसाध्या । तथा च सति आकाशे दृष्टान्तीक्रियमाणे नित्यव्यावृत्तौ स्वीक्रियमाणायामनिष्टापत्तिः स्यात् । आका- शस्य नित्यत्वात् । ततोऽन्वयित्वव्याघातात् इदं व्याख्यानमसङ्गतमित्यर्थः । अयं चार्थः इत्यादि । अत्रानुमानमध्ये एतदः प्रोक्तत्वात् कारिकार्थव्याख्यानावसरे सोऽनुक्तोऽपि गृह्यते । एतस्माच्छब्दा- द्वियुक्तमेतद्वियुक्तं शब्दव्यतिरिक्तं विश्वम् । तत् किंविशिष्टम् । असाध्यान्यत् असाध्यात् नित्या- दन्यत् असाध्यान्यत् । ततश्च असाध्यान्यच तत् एतद्वियुक्तं च असाध्यान्यैतद्वियुक्तमिति कर्मधारयः । एतावता नित्येन शब्देन च विरहितं विश्वं जातम् । ततोऽसाध्यान्यवियुक्तादन्यौ असाध्यान्य- वियुक्तान्यौ, तौ च नित्यशब्दावेव । तयोर्ध्यावृत्तिभिन्नत्वं शब्दे साध्यते । अथानुमानम् । शब्दः साध्याभावान्येतद्वियुक्तान्यज्यावृत्तिमान् मेयत्वात् घटाकाशादिवत् । अतः परिशेपानित्यव्यात्तिरागच्छतीत्यादि । शब्दे शब्दव्यावृत्तिर्घटते न । तरमान्नित्यव्या- वृत्तिगयाति । तथा च नित्यव्यावृत्तौ सत्यां शब्दोऽनित्यो आतः एव । ननु एकरमाच्छब्दादपरः शब्दो व्यावर्तते इति शब्दव्यावृत्तिरपि शब्दे जाघटीत्येव, करमान्न घटते इत्युक्तम् । उच्यते । मन्त्र पक्षीकृतशब्दमध्ये सर्वे त्रिभुवनीदरविवरवर्तिनः शब्दाः गृहीताः । अयं शब्दः इत्यभणनात् । ततो न कश्चिद्दोपः । सति चैवमर्थे शब्दः आकाशो न भवति इत्यादि । अत्र साध्यतात्पर्य द्वयमुद्र- रित शब्दनित्यरूपम् । तत्रान्यव्यावृत्तिरिति भणने शब्दनित्यरूपपदार्थद्वयात् यदि व्यावृत्तिर्भ- पति, तदाप्यन्यव्यावृत्तिरुच्यते । द्वयोर्मध्ये एकस्माद्यदि व्यावृत्तिर्भवति तदाप्यन्यव्यावृत्तिरुच्यते। अन्यराब्दस्य साधारणत्वात् । ततोऽस्मिन्ननुमाने आकाशे दृष्टान्तीक्रियमाणे आकाशस्य नित्यरूप- त्यानित्यव्यावृत्तिर्न घटते । ततः शब्दः आफाशरूपो न भवतीत्याकाशस्य शब्दाव्यावृत्तिः क्रियते । एवमात्मघटादावपि ज्ञेयम् । अन पदयोजना सुगमैव । १ मुद्वरित इति रात,धनि संमितादर्शपुस्तकत्रयेऽपि पाठो दृश्यते। स घ मुर्वरित इति संभाव्यते ।

·महाविद्याविवरणम्। (भुवन०)-अत्र पदयोजना सुगमैवेति । अत्र साध्याभावान्येत्यनेन असाधान्येति, एत- द्वियुक्तान्येत्यनेन वियुक्तान्येति च, व्यावृत्तिमानित्यनेन व्यावृत्तिः साध्यते इति च व्याख्यातमि- त्येवं पदयोजना कार्या। अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-अयं शब्दः साध्याभाववानिति कृते विपरीत- साधनं स्यात् । तदर्थ साध्याभावान्यवानिति कृतम् । तथापि शब्दत्वेन सिद्ध- साधनम् । तदर्थ साध्याभावान्पैतदियुक्तवानिति कृतम् । तथाप्येतवयाति- रिक्तेन शब्दत्वादिना सिद्धसाधनम् । तदर्थं द्वितीयान्यपदोपादानम् । तथापि एतदुभयातिरिक्ताद्विश्वस्मादन्यत् नित्यत्वमेव भवति । तेन सिद्धसाधनं स्यात्प्रतिवादिनः । तदर्थं व्यावृत्तिमानिति कृतम् । इति व्यावृत्त्यचिन्ता ॥ इत्येकादशोदाहरणम् ॥ (भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्ता । तथापि शब्दत्वेन सिद्धसाधमिनति । अयमर्थः- यदि साथ्याभावान्यवानिति क्रियते, तदा साध्याभावो नित्यत्वं तस्मादन्यच्छब्दत्वं, तद्वान् शब्दः स्यात्, तथा च सिद्धसाधनम् । तथाप्येतद्वयातिरिक्तेन शब्दत्वादिनेति । यदि साध्याभावान्यैत- द्वियुक्तवानिति क्रियते, तदापि शब्दनित्यत्वद्वयव्यतिरिक्तं शब्दत्वमपि भवति । ततः शब्दत्वे शब्दे साध्यमाने सिद्धसाध्यतैव । तदर्थ द्वितीयान्यपदोपादानमित्यादि । तथा च सति साध्याभा. पान्यतद्वियुक्तान्यः इति जातम् । तत्र साध्याभावो नित्यत्वं, तस्मादन्यद्यदेतद्वियुक्तं शब्दव्यतिरिक्त विश्वम् । एतावता एतदुभयादन्यद्विश्वं सिद्धम् । ततोऽप्यन्यदेतद्वयमेव । तर शब्दः शब्दवानिति तु भवति न । आत्माश्रयवाधकतर्कसद्भावात् । नित्यत्वानिति तु कृते तादृशस्य प्रतिवादिनः सिद्ध. साध्यतैवेत्यर्थः । तदर्थ व्यावृत्तिमानित्यादि । तथा च शब्दः साध्याभावान्यैतद्वियुक्तान्यव्याव. त्तिमानिति संपूर्णा प्रतिज्ञा जाता । साध्याभावान्यैतद्वियुक्तान्यश्च शब्दो वा नित्यत्वं वा । तत्र शब्दव्यावृत्तिमत्त्वं शब्दे व्याहतत्वात् घटाकाशादिसर्वसपक्षोपयोगि । नित्यत्वव्यावृत्तिमत्त्वं तु शब्दे सिध्यत् परिशेपाच्छन्दानित्यत्वं साधयति । अत्र मनित्यः शब्दः कृतकत्वाद्बटवदिति मुख्यानु- मानम् । इत्येकादशोदाहरणम् ।। (अथ द्वादशानुमानम् ।) पुनरप्येतदेव शब्दानित्यत्वानुमानं प्रथमान्यपदानुपादानेऽपि संभवतीति लोकार्धेन दर्शयति-असाध्येतीति । १२ असाध्यतद्धियुक्तान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते ॥ ८॥ शब्दः साध्याभावतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिमान् । अत्रापि तच्छन्देन पक्षपरामर्शः । अयमर्थ:-असाध्येन नित्येन, तेन च शब्देन वियुक्तं असाध्यतद्रियुक्तम् । एतद्वयातिरिक्त विश्वम् । तस्मादन्यदेत- ।

·- १८४ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमैतम् । द्वयमेव । तद्यावृत्तिमानित्युक्ते स्वव्यावृत्तिर्विरोधेन अनुपपन्ना नित्यत्वव्या- त्तिमानयति । आकाशादौ शब्देन व्याप्तिः पूर्ववदेव । व्यावृत्त्यादीनि च पूर्वो- तान्येवेति न पृथगभिहितानि । इति द्वादशानुमानम् ॥ (अथ द्वादशानुमानम्।) ( भुवन० )-अथैतदेवानुमानमाद्यान्यपदानुपादानेन कारिकामध्येऽध्याहारितैतदः स्थाने तच्छब्दं च प्रयुज्य प्रकारान्तरेण दिदयिपुः शब्दानित्यत्वसाधनाय कारिकार्द्ध व्यारयातुमाह- असाध्येतीति । " असाध्यतद्वियुक्तान्यव्यावृत्तिा प्रसाध्यते ॥ ॥ १२ ॥ तघ्यावृत्तिमानित्युक्ते इत्यादि । शब्दः शब्दाड्यावर्तते इति तु घटते न । ततो नित्य- त्वव्यावृत्तिः शब्दे परिशेपादागतैव । तथा च सति अनित्यत्वं सिद्धं शब्दस्य । शेष सर्व पूर्ववत् । इति द्वादशमुदाहरणम् ॥ ( अथ त्रयोदशानुमानम् ।) एवं शब्दानित्यत्वसाधकं प्रकारदयं प्रदर्य पुनरपि सर्वसाधकं प्रकार दर्शयितुं संग्राहकं कारिकार्धमाह- १३ पक्षेषु ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः। शब्दः संपतिपन्नतन्निष्ठान्यधर्मवान् । अयमर्थः-पक्षेषु संदिग्धसाध्यवत्सु शब्दादिपु ये विवादहीनाः उभय- वादिसंमता धर्माः शब्दत्वादिलक्षणाः सन्ति, तान् धर्मान् विहाय परित्यज्य अन्यतरो विप्रतिपन्नः प्रसाध्या साधनीयः । पक्षेप्विति सामान्यपदोपादानेन वास्तवस्यैव पक्षस्य पक्षतेति सूचितम् । उदाहरणं च अतिसुगममेवेति न लेश- तोऽपि व्याकृतम् । इति त्रयोदशानुमानम् ॥ (अथ त्रयोदशानुमानम्।) (भुवन०)एवं शब्दानित्यत्वसाधकं प्रकारद्वयमिति । पूर्वोक्तं हनुमानद्वयं साध्यपद- विपर्यासं विना अनित्यत्वादन्यसाध्यसाधकं न भवति । तेन शब्दानित्यत्वसाधकमित्युक्तम् । पुनरपि सर्वसाधकामिति । अमेतनमनुमानं साध्यपदविपर्यासं विनापि पक्षविपर्यासेनैव स्वाभिम- तसाध्यसाधकं भवतीति सर्वसाधकमित्युक्तम् । एवमन्यत्रापि यथायोगं ज्ञेयम् । पक्षेवितीति । " पक्षेपु ये सन्ति विवादहीनाः विहाय तानन्यतरः प्रसाध्यः" ॥ १३ ॥ १ 'भिमततर्वसाध' इति स पुस्तकपाठ. ।

·महाविद्या विवरणम् । १८५ अनुमानं यथा-शब्दः संप्रतिपन्नैतन्निष्ठान्यधर्मवान् मेयत्वात् घटवत् । शब्दः पक्षः। संप्रति- पन्ना वादिना प्रतिवादिना चामीकृताः, एतस्मिन् शब्दे निष्ठाः एतन्निष्ठाः । संप्रतिपन्नाश्च ते एतन्निष्ठाश्च संप्रतिपन्नैतनिष्ठाः श्रावणत्वशब्दत्वादयः । तेभ्यो योऽन्यो धर्मः प्रतिवादिनो विप्रति- पन्नः अनित्यत्वलक्षणः, तद्वान् शब्दः इत्यर्थः । नित्यत्वं तु प्रतिवादिना प्रतिपन्नम् । तेन नित्यत्वं संप्रतिपन्नैतन्निष्ठान्यधमों न भवति, किन्त्वनित्यत्वमेवेति शब्दानित्यत्वसिद्धिः । अत्र व्याप्तिरेवम्- यद्यत् प्रमेयं तत्तत्संप्रतिपन्नैतन्निष्ठान्यधर्मवत् यथा घट: आकाशं वा । शब्दे ये संप्रतिपन्नाः श्रावण- त्वादयः तेभ्योऽन्ये घटत्वनित्यत्वादयः, तद्वत्त्वस्य घटाकाशादिष्वपि सत्त्वात् । इति त्रयोदशो- दाहरणम् ॥ (अथ अचतुर्दशानुमानम् ।) अथ पुनरस्यैव श्लोकस्य तृतीयपादेन भणयन्तरमस्यैव प्रकारस्य कथ- यति- १४ पक्षोऽथवा साध्यविनाकृतेन । शब्दः साध्यव्यतिरिक्तैतद्धर्मातिरिक्तधर्मवान् । अथवा भङ्गयन्तरसूचनार्थः । अथवा पक्षः शब्दादिः साध्यविनाकृतेन साध्येन विनाकृतेन साध्यव्यतिरिक्तेन धर्मेण साध्यते । किम्भूतः साध्यते इत्याकाङ्क्षायामेतद्धर्मातिरिक्तधर्मवानिति पूर्वा दनुवर्तते । श्लोकस्यैकत्या- दिति । अत्रापि उदाहरणं सुगममेवेति पूर्ववन्न व्याख्यातम् । इति चतुर्द- शानुमानम् ॥ (अथ चतुर्दशानुमानम् ।) (भुवन० )-पक्षोऽथवेतीति । " पक्षोऽथवा साध्यविनाकृतेन " ॥१४॥ साध्येन विनाकृतेनेति भणनात् साध्यव्यतिरिक्तेति पदं जातम् । तदने एतद्धर्मातिरिक्तधर्म- वानिति पूर्वार्द्धादनुवर्तते । ततः इत्यमनुमानं जातम्-शब्दः साध्यव्यतिरिक्तैतद्धर्मातिरिक्तधर्मवान् मेयत्वात् घटाकाशादिवत् ।। अत्रानुमानपदव्याख्या-शब्दः पक्षः, साध्यमनित्यत्वं, तस्माद्व्यतिरिक्ताः अन्ये ये एतद्धर्माः शब्दधर्माः श्रावणत्वसत्त्वादयः, तेभ्योऽतिरिक्तः साध्यव्यतिरिकेति पदेन पृथकृतोऽनित्यत्वधर्मः एव शब्दे आयाति । तद्वान् शब्दः साध्यते । अत्रापि साथ्यव्यतिरिक्ता ये शब्दधर्माः तेभ्योऽति- रिका; अन्ये घटत्वाकाशगतैकत्वादयः, तद्वत्त्वेन घटाकाशादिपु व्याप्तिः । इति चतुर्दशानुमानम् ।। ( अथ पञ्चदशानुमानम् ।) अध पुनरस्यैव श्लोकस्य चतुर्थपादेन वास्तवपक्षस्य प्रतिज्ञान्ता प्रक्षेपे. णापि अभीष्टसाधकः प्रकारः संभवतीति दर्शयति-विच्छिोति। - ·१८६ भुवनमुन्दरसूरिकतटिप्पनसमेतम् । १५ विच्छिद्य वाऽभाववदन्वितेन ॥ ९ ॥ शब्दः शब्दनित्याचिधर्मवान् । अयमर्थः-विच्छिद्य भिन्नीकृत्य प्रतिज्ञान्तर्गतं कृत्वा । पक्षमित्यर्थः । अभाववदन्धितेति । अभावः साध्याभावः । साध्यमनित्यत्वं, तस्य अभावो नित्यत्वं, तदत् तद्युक्तम् । साध्याभाववन्नित्यमित्यर्थः । तत्र साध्याभाववद- न्वितेन नित्येन साध्यते । किम्भूतः साध्यते इत्याकाङ्क्षायां पूर्ववढ्यावृत्तधर्म- वानिति श्लोकैकत्वादनुवर्तते। अथ योजना-अन्न प्रतिज्ञान्तर्गतेन शब्दपदेन श्लोकगतं विच्छिद्यति पदं व्याख्यातम् । नित्यवृत्तिधर्मवानित्यनेन अभाववदन्वितेनेति व्याख्यातम् । इति योजना ॥ (अथ पञ्चदशानुमानम्।) (भुवन०)-वास्तवपक्षस्येति । शब्दस्य । विच्छियेतीति । "चिच्छिद्य चाऽभाववदन्वितेन"॥ १५ ॥ विच्छिद्य भिन्नीकृत्येत्यादि । पक्षं शब्दरूपं प्रतिज्ञान्तः साध्यमध्ये निक्षिप्येत्यर्थः । म- यमर्थः-विच्छिद्येतिपदेन शब्दस्य पक्षावहिष्करणाच्छब्देति पदं प्रतिज्ञायां लब्धम् , अभाववद- न्वितेनेति कथनात् शब्दस्याने नित्येतिपदं च । तत: पक्षशब्दस्याने शब्दनित्येति जातम् । तदस्त- दप्रेऽत्तिधर्मवानिति पूर्वश्लोकादनुवर्त्य योजितम् । तथा च सत्येवमनुमानं जातम्-शब्दः शब्द- नित्यावृत्तिधर्मवान् मेयत्वात् घटाकाशादिवत् । शब्दश्वासौ नित्यश्च शब्दनित्यः, तत्र यो न वर्तते धर्मः तद्वान् शब्दः । एवंविधश्च शब्दत्वप्रावणत्वादिः साध्यो धर्मः । अत्र यदि शब्दो नित्यो- ऽदीक्रियते, तदा शब्दत्वादिर्धर्मः शब्दनित्यावृत्तिन भवति, शब्दरूपे नित्ये वर्तनात् । तस्मारकन्द- स्यानित्यत्वमाडीकार्यमिति परिशेषाच्छब्दानित्यत्वसिद्धिः । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-शब्दोऽवृत्तिधर्मवानिति कृते व्याघातः । तदर्थं नित्यावृत्तिधर्मवानिति कृतम् । तथापि नित्ये आत्मादौ न वर्तते यत् शब्द- त्यादि तेन सिद्धसाधनम् । तदर्थं शब्दपदं प्रक्षिप्तम् । तथापि शब्दत्वं शब्दे नित्ये आत्मादौ च न वर्तते इति सिद्धसाधनम् , शब्दे एव वर्तनादिति न च याच्यम् । नित्यपदसमानाधिकरणं शब्दपदं स्वनिष्ठामनित्यतां व्यावर्तयति, शब्दनित्ये वर्तयति । शन्दनित्ये वर्तनात्तु शन्दनित्यावृत्तीति न सिद्धसाधना मितिसर्वमनयद्यम् । इति पञ्चदशानुमानम् ॥

·महाविद्या विवरणम् । (भुवन०)-अथ व्यावृत्त्यचिन्ता । शब्दोऽत्तिधर्मवानितीति । वर्तनं वृत्तिः, न विद्यते वृत्तिः यस्य सोऽवृत्तिः, स चासौ धर्मश्च, तद्वान् शब्द इति व्याघातः । तदर्थ नित्यावृत्तीत्यादि । व्याघातस्य पूर्वोत्पादितस्य निवृत्त्यर्थ नित्यपदं प्रक्षिप्तम् । तथा सति नित्यावृत्तिधर्मवानिति जातम् । तथापि शब्दत्वेन सिद्धसाधनम्, तदर्थ शब्दपदं प्रक्षिप्तम् । अथ पराशङ्कामुद्भाव्य तां निराकुरुते- तथापि शब्दत्वमित्यादि । तथापि एवं क्रियमाणेऽपि शब्दत्वं शब्दे वर्तते, नित्ये आत्मादौ च न वर्तते इति युगलावृत्तित्वेन शब्दनित्यावृत्ति भवति । तस्मात्तेन सिद्धसाधनमिति न च वाच्यम् । नित्यपदसमानाधिकरणमित्यादि । शब्दश्वासौ नित्यश्चेत्येवं नित्यपदेन समानाधिकरणं नित्य- पदसमानाधिकरणम् । किं तदित्याह-शब्दपदम् । तत् किं करोतीत्याह-व्यावर्तयति । कां कर्म- तापन्नाम् । स्वनिष्ठामनित्यताम् । अयमर्थः-यदि शब्दनित्यपदयोर्विशेषणविशेष्यभावो जातः, तदा शब्दः स्वस्मादनित्यतां व्यावर्तयत्येव । शब्दनित्ये वर्तयतीत्यादि । अत्र पूर्वप्रस्तुतं शब्दत्वं कर्म नित्यपदसमानाधिकरणं शब्दपदं कर्तृ शब्दनित्ये वर्तयति । तथा च सति शब्दत्वं शब्दरूपे नित्ये यदि वर्तते, तदा शब्दनित्यावृत्ति तन्न स्यात् । अनुमाने च शब्दनित्यावृत्तीत्युक्तम् । तस्मान्न सिद्ध- साधनमिति सर्वमनवद्यमित्यर्थः । अथ व्याप्तिः-यो यः प्रमेयः स स शब्दनित्त्यावृत्तिधर्मवान् यथा घटाकाशादिः । शब्दरूपो यो नित्यः, तत्र न वर्तन्ते ये धर्माः घटत्वाकाशत्वादयः, तद्वान् घटाकाशादिरित्यर्थः । इति पञ्चदशोदाहरणम् ।। ( अथ पोडशानुमानम् ।) अथ पुनरपि प्रथममेवानुमानं साध्याश्रयविपक्षव्यावर्तनेन भङ्गयन्तरेण दर्शयति-अपक्षेति। १६ अपक्षसाध्यवद्धृत्तिविपक्षान्वयि यन्न तत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकभाक् ॥१०॥ यथा-शब्दः शब्देतरानित्यनित्यात्याकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणाकाश- धर्मवान् । इति पोडशानुमानात्मकदशश्लोकीमहाविद्यासूत्रं समाप्तम् ॥ अस्थायमर्थः-अपक्षः पक्षादन्यो यः साध्यवान् सपक्षः। तदृत्ति विपक्ष- वृत्ति च यन्न भवति, यच साध्याश्रयो यो विपक्षः आकाशः तस्मादन्यो यो विपक्षो नित्यमानं तवृत्ति न भवति । तथाभूतं धर्मान्तरं वास्तवे पक्षे साध्यते इति संवन्धः। अथ पदयोजना-अत्र शब्देतरानित्येत्यनेन अपक्षसाध्यववृत्तीति व्याख्यातम् , नित्येत्यनेन विपक्षान्वयोति, अवृत्तीत्यनेन यन्नेति, आका- ·" १८८ भुवनसुन्दरसूरिकृतटिप्पनसमेतम् । शान्येत्यनेन साध्याश्रयविपक्षान्येति । नित्यमात्रवृत्तित्यानधिकरणेत्यनेन विपक्षे व्यतिरेकभागिति योजना । (अथ पोडशानुमानम्।) (भुवन०) साध्याश्रयविपक्षेत्यादि । अत्र साध्यः पक्षीकृतः शब्दः । तदाश्रयो विपक्षः आकाशः । तस्य व्यावर्तनेन निषेधनेनेत्यर्थः । अपक्षेतीति । अपक्षसाध्यवद्वृत्तिविपक्षान्वयि यन्नतत् । साध्याश्रयविपक्षान्यविपक्षे व्यतिरेकमार " ॥ १६ ॥ अपक्षः पक्षादन्यः इत्यादि । अपक्षः पक्षादन्यो यः साध्यवान्, सपझो घटादिः । तत्र विपक्षे आकाशादौ च युगलावृत्तित्वेन यन्न वर्तते । यञ्च साध्याश्रयो यो विपक्षः इत्यादि । साध्यते इति साध्यः पक्षः शब्दः । तदाश्रयो विपक्ष: आकाशः । तस्मादन्यो विपक्षो नित्यमानं, तत्र व्यतिरेकभार अवृत्तिभाक, न वर्तते इत्यर्थः । अत्राकाशव्यतिरिकात्मादिनित्येषु वृत्तिनिषेधा- दाकाशवृत्तित्वमनुज्ञातमेव । विशेषनिषेधस्य शेषाभ्यनुज्ञाविषयत्वात् । अत एव आकाशधर्मवानिति कारिकायामनुक्तमप्यनुमाने गृहीतम् । एवंविध धर्मान्तरं पझे साध्यते इत्यर्थः । अथानुमानम् । शब्दः शब्देतरानित्यनित्यावृत्त्याकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणाकाशधर्मवान् मेयत्वात् घटा- काशादिवत् । अथ व्यावृत्त्यचिन्ता-आकाशधर्मवानिति कृते नित्यत्वेन विपरीत- साधनं स्यात् । तदर्थं नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणेति । तथापि द्रव्यत्वेन व्याघातः । तदर्थमाकाशान्येति । तथापि द्रव्यत्वेन व्याघातस्तवस्थः एव । तदर्थमनित्यनित्यावृत्तीति । तथापि न विवक्षितसिद्धिरिति शन्देतरेति पर्द प्रक्षिप्तम् । इति सर्वमनवद्यम् । इति पोडशानुमानम् ।। महाविद्यादशश्लोकी विवृतापि चिरन्तनैः । मन्दधीवृद्धिसिद्धयर्थ विवृतेयं यथागमम् ।। इति महाविद्याविवरणं समाप्तम् । (भुवन० )-अथ च्यावृत्त्यचिन्ता । आकाशधर्मवानित्यादि । यदि शब्दः आकाशधर्मका- निति नियते, तदा साध्यमनित्यत्वं तेन न सिद्धयति, किन्तु नित्यत्वम् । तथा च सति विपरीत. साधनं स्यादित्यर्थः । तदर्थ नित्यमात्रवृत्तित्वेत्यादि । शब्दो नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणाकाश- धर्मवानिति यदि क्रियते, तदा द्रव्यन्वेन व्याघातः । यतो द्रव्यत्वं नित्यमाने एव न वर्तते, किन्तु अनित्ये घटपटादावपि वर्तते, ततो नित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणम् । आकाशेऽपि वर्तनात् । आकाश- धर्मश्च द्रव्यत्वम् । तचेन् शब्दे साध्यते, तदा व्याघातः स्यादेव । शब्दस्य गगनगुणत्वात् । गुणे च १वं सन्न सिं इति त ध पुस्तकपाठः। , ·महाविद्याविवरणम् । द्रव्यत्वाभावात् । तदर्थमाकाशान्येत्यादि । तथाच आकाशान्येति पद प्रक्षिप्ते आकाशान्यनित्यमात्र- वृत्तित्वानधिकरणाकाशधर्मवानिति जातम् । एवं चोच्यमाने द्रव्यत्वेन व्याघातः तदवस्थः एव । द्रव्यत्वस्य घटादिष्वनित्येष्वाकाशेऽपि च वतर्नात् । आकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणत्वस्या- काशधर्मत्वस्य च विद्यमानत्वात् । तदर्थमनित्यनित्यावृत्तीत्युपात्तम् । तथापि न विविक्षितसिद्धि- रिति । विवक्षितमत्र शब्दानित्यत्वं, तन्न सिद्धयति । यतः एवंविधः शब्दाकाशान्यतरत्वादिः साथ्यो धर्मः उपपद्यते । तस्य च धर्मस्य शब्दानित्यत्वे स्वीक्रियमाणे सति, अनित्ये शब्द नित्ये चाकाशे वर्तनादनित्यनित्यावृत्तित्वं न स्यात् । तस्माच्छब्दो नित्यः एवाङ्गीकर्तव्यः स्यात् । तथा च न विविक्षितानित्यत्वसिद्धिः । तदर्थ शब्देतरेति पदं प्रक्षिप्तम् । तथा च सत्येवंविधः साध्यो धर्मः शब्दा. काशान्यतरत्वादिः । स च शब्देतरस्मिन् अनित्ये न वर्तते, नित्ये चाकाशे वर्तते । तेन तस्य शब्दे- तरानित्यनित्ययुगलावृत्तित्वं आकाशे वर्तनादाकाशधर्मत्वं च तस्य विद्यते एव । स च धर्मः आका- शान्यनित्यमात्रवृत्तित्वानधिकरणं तदैव, यद्यनित्यः शब्दः स्यात् । शब्दस्य च नित्यत्वेऽङ्गीक्रियमाणे तस्य धर्मस्य आकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वाधिकरणत्वमेव स्यात्, न तु तदनधिकरणत्वम् । तस्य धर्मस्य आकाशान्यनित्ये शब्देऽपि वर्तनात् । तस्मात्पारिशेष्याच्छब्दस्यानित्यत्वं स्वीकर्तव्यम् । अत्र च घटे दृष्टान्तीक्रियमाणे घटशब्दाकाशान्यतरत्वादियों ज्ञेयः । स च शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्व- रहितोऽस्ति, शव्देऽपि वर्तनात् । एतावता शब्देऽनित्ये घटे, नित्ये चाकाशे वर्तते न तु शब्दादि- तरदेव यदनित्यं नित्यं च तयोर्युगले तथा । स चाकाशान्यनित्यमाने एव न वर्तते, अनित्ये घटेऽपि वर्तनात् । स चाकाशे वर्तनादाकाशधमोऽपि भवति । आकाशे चाकाशत्वादिः, आत्मादौ च घटशब्दाकाशात्मान्यतरत्वादिः । स च शब्देतरानित्यनित्यवृत्तित्वरहितोऽस्ति, शब्देऽपि च वर्तनात् । आकाशान्यनित्यमात्रवृत्तित्वरहितोऽप्यस्ति, घटेऽपि वर्तनात् । इदमत्राकूतम्-स धर्मः आकाशादन्य- स्मिन्नित्यमाने एव न वर्तते, किन्त्वनित्ये घटेऽपि वर्तते एव । आकाशधर्मत्वं च तस्य प्रकटमेव । एवं चान्यस्मिन्नपि दृष्टान्तीक्रियमाणे यथायोगं धर्मयोजना कार्या इति सर्व सुयोक्तिकम् । एपा च महाविद्या अनेकदोपदुष्टत्वेन चिन्त्येत्युक्तं महाविद्याबृहद्वृत्तिकृता । प्रस्तुतलघुत्तिकृतानेनापि च साध्यधर्मदृष्टान्तधर्माद्यकथनेन विशेषतो न व्याचक्रे केनापि हेतुना । तथापि वाचयितृविनेयजनमनः- स्थिरीकरणाय अर्थगमनिकामानं कृतमस्तीति ज्ञेयम् । इति षोडशोदाहरणव्याख्यानं समाप्तमिति ।। श्रीदेवसुन्दरगुरुप्रथिवप्रतिष्ठ- पट्टोदयाचलसहस्रकरोपमानाः । श्रीमत्तपागणमहार्णवपूर्णचन्द्राः श्रीसोमसुन्दरगुरुप्रवरा जयन्ति ॥ १॥ तेषां गुरूत्तमानां शिष्यः श्रीभुवनमुन्दरः सूरिः। तनुते स्म महाविद्याविवृतेर्जयकारि टिप्पनकम् ॥ २॥ इति श्रीभुवनसुन्दसूरिविरचितं महाविद्याविवरणटिप्पनं समाप्तम् । १दं पर ख पुस्तके न वियते ।

·or ... ... ... ... ... I महाविद्याविडम्बनग्रन्थोल्लिखितानां ग्रन्थकारप्रभृतीनां नानां सूचीपत्रम् । विषयः पृष्ठम्. वादीन्द्रः ( महाविद्याविडम्बनप्रणेता) २,९९ कुलार्कपण्डित: ( दशश्लोकीमहाविद्याकारिकार्ता) उदयनः (प्राचीनन्यायाचार्यः) वैशेषिका: ( कणादमुनिप्रणीतवैशेषिकदर्शनानुयायिनः) सूत्रकारः ( कणादमहर्षिः) भाष्यकारः (वैशेषिकसूत्रभाष्यकर्ता प्रशस्तपादाचार्यः) टीकाकारा: (कन्दलीकिरणावल्यादिटीकाकाराः)... शिवादित्य', शिवादित्यमिश्रः ( सप्तपदार्थीप्रभृतिन्यायग्रन्यप्रणेता प्राचीनन्यायाचार्यः) ७४, ९९,१०९,१०७ श्रीसिंहः ( यस्य सभायां वादीन्द्रः धर्माध्यक्षः आसीत् स भूपतिः) पूर्वाचार्याः (प्रशस्तपाद-श्रीधर-उदयनादिप्राचीनन्यायाचार्याः) ८३ ९८ ९८ ... ... ९८ ... ९९ १०९ ...

·II भुवनसुन्दरसूरिकृतमहाविद्याविडम्बनवृत्तौ उल्लिखितानां ग्रन्थकादीनां नामानि. पृ. विषय. पृ. ९२ ... ... ९९ ... विषयः श्रीगुगरलः सोममुन्दरः भटवादीन्द्रः महाविद्या युलार्कपष्टितः विडम्पनकारान्तरम् योपिकाः भाहाः... शिवादित्यमिमाः सावकाराः श्रीपतिः १/शिवादित्यादितार्किकाः १)भीसिंहनरेश्वर १ गुरवः .. ६ मामाकराचार्याः ७/हर्षपुरे ( पत्तनम् ) ३९ रनशेरसरमुनिः महाविद्याविवरणटिप्पने ७५ महाविद्याबृहदृत्तिः... ९० न्यायसारः ( भासर्वशकृत:), १३६ १५० १५० ... १५७ ...

·.. ५ विषयः पृष्टम्. ११२ ... ... ... ... १८ १४२ ७,८,११,२४,१४३,१४४ १३९ ९३ ... ... ९३ विषय: परस्परपरिहार पराजय प्रविशा प्रतिवन्दी प्रतियोगिन् प्रतिवादिन् प्रतीतापर्यवसान प्रतीत्यपर्यवसान प्रत्यक्ष प्रध्वंस प्रमाण प्रमाणविरह प्रमिति प्रमेयत्व ९९ ... ... ... १८ ... ... पृष्ठम. १४४ व्यतिरेकव्याप्ति .. १३६,१४९/ व्यभिचार ७,९/ व्यवच्छिन्न १२९,१३१ व्याघात ३८/ व्यापक १० व्याप्तिः १४५/ व्याप्यत्व १०२,१०६,१३८ व्याप्यत्वासिद्ध ७६ व्याप्यत्वासिद्धि... ३७,८९/व्युदास ७९/सकलवस्तुनिष्ठत्व ८३ | सत्प्रतिपक्ष ९७ सत्प्रतिपक्षता १० सत्प्रविपक्षत्व १३१ | सत्प्रतिपक्षितत्व... ८९| सपक्षता १२१ सपक्षनिष्ठत्व १२२,१२८ समवायिकारण... ३८ सव्यभिचारत्व २,७,७९, इ. सन्दिग्धानकान्तिक ७७| संप्रतिपन्न ७७ ... ९९ ... ... ... ... ... ... ... ११४,११९ ८१ २५ ३८ ९० ... ... प्रसङ्ग प्रागभाव ... ... ... बाघ ... बाधा ... १३२ ... ... ... ८,६,१३१/संसर्ग ... ८३ १३६ ... ... भाव महाविद्या मान मूलशैथिल्य योग्यता योग्यानुपलब्धि वादिन् विपक्षनिष्ठ विरुद्ध विशिष्टाभाव विशेषणाभाव विशेष्याभाव व्यतिरेक १२८ ... ... ८८/संसृज्यमानप्रतियोगि ... ८७.८८ साधनवादिन् । १०|साधनाव्यापकत्व ७२ साध्यव्यापकत्व... ९९,१०७,१३२/ सिद्धान्तविप्लावकत्व ६ सोसाधित्व ६/वरूपासिद्ध ६ स्वव्याघातक ९८ स्वस्वेवरवृत्तित्व... ... ... ... १३२ ... ... ... ६,८१०. ... ... ... ...

·विषयः ध्यम्. शब्दस्यास्थिर ... १५७ शब्दे शब्द ... ... ૨ पृष्टम्. विषयः २,१५८ श्रुतिमय १३६ षटकीपरि १६. समुलसति १५७ सर्वव्याख्या १ सुपर्वाम १८९ स्याद्वादवाद १५१ स्वव्याघातक १,१५१ | स्वीकृतानन्य ... १५१ हर्षपुरनाम १५०,१५४ ... शानेकदेश श्रियो धाम श्रीगौर्यस्य श्रीदेवसुन्दर श्रीमचन्द्र श्रीमत्तपा श्रीवीरः श्रे श्रीसोमसुन्दर ... ... १३२ १५५,१७६ ... ...

·पृष्टे पट्टी २५ ४ २५ ४६ VI शुद्धिपत्रम् अगुदम शुदम् प्रतिषधे प्रतिषेधे महविद्या महाविद्या धर्माणा धर्माणा 'धिकरणं "धिकरणं सर्वविषयत्व सर्वविषयकत्व तन्त्रयाति तमयाति चस्पत्वं 'रूपत्वं द्वीतियः द्वितीयः 'उभयोःप' इत्यस्योपरि 'घ' पुस्तकमितो ऽने नोपलन्धमिति टिप्पनं पटनीयम् । इपपुर हर्षपुर २३ १०८ २२ २१ ५